text:
Hikokwalaho Ka Yini Vanhu Va Famba Va Lo Thwixi
XiTsonga
Moses Mtileni
Khale ka khaleni vanhu a va famba hi milenge na mavoko, ku kota swivumbiwa hinkwaswo swa milenge ya mune. Vanhu a va ri na rivilo ro tlula ra swiharhi swo fana na mpfundla, yingwe kumbe mhelembe. Milenge na mavoko ya vanhu a swi ri kusuhi na kusuhi ku tlula swirho leswin’wana: a swi ri na mahlangano yo fana: makatla na swisuti; swikokola na matsolo; mahlakala; mikondzo na swandla, hinkwaswo a swi helela hi ntlhanu wa swikunwana na tintiho, na min’wala eka xikunwana xin’wana na xin’wana na rintiho rin’wana na rin’wana. Swandla na mikondzo a swi ri na mixanxamelo yo fana ya swikunwana swa swona swa ntlhanu na tintiho ta swona ku suka eka xikunwana lexikulu na rintiho ra khudzu ku ya eka xikunwana lexintsongo na xintihwana lexintsongo. Emasikwini yalawo khudzu a ri ri kusuhi na tintiho letin’wana, a swi ri tano na hi xikunwana lexikulu. Milenge na mavoko a swi vitanana vamakwavo lavo rhanga.
A swi pfunana ku rhwala miri hinkwako lomu a wu lava ku ya kona; emakete, emavhelengeleni, hansi na le henhla ka misinya na tintshava, kwihi kumbe kwihi lomu a ku lava ku fambafamba. Hambi endzeni ka mati, a swi tirhisana kahle kun’we ku pfuneta miri ku papamala, ku hlambela, kumbe ku nyupela. A swi ri na xidemokirasi na ndzingano eka vuxaka bya swona. A swi kota no lomba mitirho ya ntshovelo wa swirho leswin’wana, ku fana na mpfumawulo ku suka eka nomo, ku twa ku suka eka ndleve, ku nuhetela eka nhompfu, na ku vona eka mahlo.
Ncino wa swona na ku nyiketana a swi vondzokisa swirho leswin’wana. A swi monya ku va swi fanele swi lomba bya swona vutlharhi byo hlawuleka eka vamakwavo lavo rhanga. Mavondzo ya swi tlunyile swi hluleka ku vona leswaku milenge na mavoko a swi swi yisa etindhawini. Swi sungurile ku lukela tiphere letimbirhi mano.
Ririmi ri lombile kungu eka Byongo ri ri tirhisa hi ku copeta ka tihlo. Ri sungurile ku anakanya, swi twala, hi ku hambana ka matimba ya mavoko na milenge. I mani a ri na matimba yo tlula un’wana, ri anakanyile. Vamakwavo lavambirhi lavo rhanga, lava a va nga si tshama va vilerisiwa hi leswi lowun’wana a ri na swona kumbe a kota ku swi endla, sweswi va lombile mpfumawulo eka nomo va sungula ku tibuma leswo un’we a ri na nkoka ku tlula lowun’wana. Leswi swi cincile hi ku hatlisa swi ya eka ku i mani a sasekile ku tlula un’wana; mavoko ya tinyungubyisile hi tintiho ta wona to leha to lala, hi nkarhi wun’we ya vula marito yo hlekula hi ku koma na ku bumbula ka swikunwana. Swi nga riki swo tluriwa, swikunwana swi vulavurile hi ku hlekula hi tintiho to lala, vamakwavo vo sika hi ndlala! Leswi swi yile emahlweni hi masiku, nkarhi wun’wana swi kavanyeta vuswikoti bya swona byo tirhisana kahle. Emakumu swi hetelele ku ri mhaka yo ringana matimba; swi hundzulukele eka swirho leswin’wana ku kuma mpfuno.
I Ririmi leri nga ringanyeta hi mphikizano. Miehleketo ya vutlharhi, hinkwaswo swi pfumelelanile. Kambe a ku ta phikizaniwa hi yini? Swin’wana swi ringanyete hi ntlangu wa ku dodombisana – ku dodombisana ka nenge na voko. Swin’wana swi vulavurile hi ntlangu wa masavula, ku hoxa no qhavulela, xisiyamani, kumbe ku tlanga ntlangu wo fana na chess kumbe muravarava, kambe hinkwaswo swi bakanyeriwile etlhelo hikuva a swi ta tika ku swi humelerisa kumbe a swi nga ta va kahle hinkwaswo eka xin’we xa swirho leswimbirhi. I Ririmi nakambe, endzhaku ko lomba eka Byongo, loyi a nga ta na xitshunxo. Ntlawa wun’wana na wun’wana wa swirho a wu ta ta na xikambelwana, hi ku siyerisana. Mavoko na milenge swi pfumerile.
Mphikizano wu vile kona endhawininyana yo pfuleka eswihlahleni, kusuhi ni nambu. Hinkwaswo swirho a swi lulamerile khombo kumbe swihi kumbe swihi leswi nga tshikaka swi juma miri, sweswi swirho swa wona swi nga eka nkwetlembetano. Mahlo ya halaharile ekule na le matlhelo ku vona hambi xikhombyana xintsongo ku suka eka mpfhuka wihi kumbe wihi; tindleve ti titilulamiserile ku twa hambi ximpfumawulwana ku suka eka mpfhuka wihi kumbe wihi; nhompfu yi tibasisile ku antswa ku endlela ku khoma masema ya khombo leri nga tumbelelaka mahlo lawa ya halahalaka na tindleve leti yingiseleke; na ririmi a ri tilulamiserile ku huwelela kumbe ku kalakala, khombo.
Moya wu hangalasile hungu ra mphikizano etimhehweni ta mune ta swihlahla, mati na mpfhuka. Swiharhi swa mune a swi ri swin’wana swa lavo rhanga ku fika, swo tala swa leswikulu swi khomile marhavi ya rihlaza ku komba leswaku a swi tile hi kurhula. A ku ri ntshungu wa mihlovohlovo wa Yingwe, Nghala, Mhelembe, Mhisi, Ndlopfu, Nhuntlwa, Kamela, Homu ya timhondzo to leha na Nyarhi ya timhondzo to koma, Ntsukunyani na Kondlo. Swa-Le-Matini, Mpfuvu, Nhlampfi, Ngwenya, va andlarile xiphemu xa le mahlweni eribuweni, va siya xiphemu lexin’wana xa miri ematini. Swa milenge mimbirhi, Yimbho, Mhangele, na Phigogo swi bananisa timpiko hi nyanyuko; tinyenyana ti ba miloti ku suka emisinyeni; Nthonono a yi yimbelela nkarhi hinkwawo. Puma, Xivungu, Sukumbela, Khongoloti a swi kasa emisaveni kumbe emisinyeni. Rimpfani a ri famba hi ku tumbela, hi vukheta, ri nga jahangi loko Nkolombyani wu ri karhi wu tsutsumatsutsuma, wu nga tshamiseki ndhawu yin’we. Nkawa, Mfenhe, a swi tlula ku suka eka rhavi ku ya eka rin’wana. Hambi misinya na makhwati, a swi voyamavoyama ku suka eka tlhelo rin’we ku ya eka rin’wana, swi losa, swi yima tsere hi ku siyerisana.
Nomo wu pfurile mphikizano hi risimu:
Hi endla leswi ku titsakisa
Hi endla leswi ku titsakisa
Hi endla leswi ku titsakisa
Hikuva hinkwerhu
Hi huma eka ntumbuluko wun’we.
Mavoko na Milenge swi tibohile ku amukela mbuyelo hi xindzhuti; ku ri hava ku nyenyela, kumbe nxungeto wa xitereko kumbe ku tirha hi ku debyisa.
Mavoko ya humesile xikambelwana xo sungula: ya hoxile ximhandzana ehansi. Nenge, wa ximatsi kumbe wa xinene, kumbe hi ku tirhisana, a wu fanele ku rholela ximhandzana wu xi hoxa. Milenge hamimbirhi a yi pfumeleriwa ku kunguhata kun’we, nkarhi wihi kumbe wihi eka xikambelwana, na ku rhumela swikunwana swa yona, hi xin’we kumbe hi ku angarhela, hi nongonoko wihi kumbe wihi ku fikelela xikongomelo xa swona. Yi ringetile ku hundzuluxa ximhandzana; ku xi susumeta; yi ringeta tindlela to hambanahambana to khomisana, kambe a yi kotanga ku xi tlakula hi mfanelo; loko swi ta eka ku xi fambisa, leswikulu a yi kota ku swi endla i ku xi susumeta swigozana ku suka laha a xi ri kona. Ku vona leswi, Tintiho ti lombile mpfumawulo ku suka eka nomo kutani ti hleka, ti hleka. Mavoko, ya nga wona ya teke na xikambelwana, ya tivambavambile, ku fana na le ka mphikizano wa van’wambhuri, ya komba xivumbeko xa wona xo lala, kutani hi tindlela to hambanahambana ya tlakula ximhandzana. Ya xi cukumetile ekule eswihlahleni, ya tirhambela ku hefemula xikan’we ka hinkwavo ka nhlamalo ku suka eka milenge na le ka vahlaleri. Ya kombisile byin’wana vuswikoti: ya rholele swipetlu swa nsava ku suka ekambanini wa rhayisi; ya hulela tinayiti; ya endla mavhilwa yantsongo yo rhendzeleka hi bandi yo koka timhandzi to tika; ya endla matlhari ya hoxa ekule swinene; swendlo leswi swikunwana a swi kota ntsena ku swi lorha kunene. Milenge yi kotile ntsena ku tshama yi hlamala nkombiso wa vutshila na ku petseka hi ku olova ka makwavo wa yona lowo lala. Mavoko ya vahlaleri ya govola swa tilo hi ku phokotela hi ku hlamala na ku seketela mavokokuloni, leswi nga hlundzukisa milenge swinene. Kambe a yi nga tiyimiselanga ku hoxa thawula: hambileswi a yi tshamile lahaya yi languteka yi tsanile, swikunwana swa yona swi ri karhi ku tsalatsala swirhendzevutana ensaveni, a yi ri eku anakanyeni ka muxaka wa xikambelwana lexi nga ta endla yi hlula.
Eku heteleleni, a ku ri nkarhi wa milenge na swikunwana wo ringanyeta xikambelwana. Xa yona, loko yi hlamusela, a xi olova. Mavoko ya fanele ya rhwala miri hinkwawo ku suka eka xiphemu xin’we xa dada ku ya eka xin’wana. Xikambelwana xo ka xi nga tivikani, ku anakanya tintiho to tikukumuxa. A ku ri mavonavona yo koxa vahlaleri. Hinkwaswo swirho swa miri a swi pinyulukile. Mavoko ya khomile misava; mahlo ya ri kusuhi na misava, tikhona ta xivono xa wona ti hungutiwa hi vusuhi bya wona na misava; ritshuri ri nghena etinhompfini, ri endla leswaku ti entshemula; milenge na swikunwana swi papamala emoyeni: nyayo juu, vahlaleri va huwelela, va yimbelela hi ku tlanga.
Milenge ehenhla
A ku na xo vilela hi xona
Milenge ehenhla
Landzelelani milenge
A hi haheni empfhukeni
Kambe mahlo na tindleve swa vona a swi ri eka swandla na mavoko. Swirho leswi timinete tingaritingani leti hundzeke a swi ri karhi ku kombisa vutshila byo hlawuleka byo hambanahambana, a swi tsandzeka no fambanyana ximpfhukana. Magozanyana, mavoko ya kalakarile hi ku twa ku vava, ya dedeleka, ya khwita, ya tshika miri wu wa. Ya wisile kutani ya ringeta nakambe. Hi nkarhi lowu ya ringetile ku hangalasa tintiho ku antswa ku khoma misava, kambe a ku ri makhudzu ntsena a ya kota ku tlharhamuka. Yi ringetile ku pinyuluka, kambe endlelo leri ri ariwile hikuva ku va ri hetiseka a ku ta fanela ku nghenelela na milenge. A ku ri nkarhi wa swikunwana wo hleka. Swi lombile mahlehleleti ku suka eka nomo ku hambanyisa xihleko xa swona eka leswo ntswiritswita swa tintiho. Ku twa ku hlekuriwa, mavoko ya hlundzukile swinene kutani ya endla matshalatshala yo hetelela yo rhwala miri. A ya fikelelangi hambi goza rin’we. Hi ku karhala mavoko na tintiho swi lan’wile. Milenge a yi tsakile ku kombisa matimba na vutshila bya yona eka swa mitlangu: yi pimile nkarhi, yi thamukathamukile, yi tsutsumile, yi tlula, handle ko wisa miri na kan’we. Hinkwayo milenge ya vahlaleri yi gimile ehansi hi ku pfumelelana na ku seketelana. Mavoko ya tlakusile swandla ku lwisa ku pfumaleka ka moya wa mitlangu loku, ya rivala hi vomu leswo hi wona ya nga sungula endlelo leri.
Kambe hinkwaswo, ku katsa na vahlaleri, swi vonile swin’wana swo ka swi nga tolovelekangi hi swandla: makhudzu lawa a ya tlharhamukile hi nkarhi lowu mavoko a ya ringeta ku rhwala miri, a ya ha hambanile na tintiho letin’wana. Swirho leswi a swi phikizana na mavoko a swi ri kusuhi no yisa emahlweni fenya ra swona loko swi vona swin’wana; ematshan’wini ya ku va makhudzu lawa ya hambanisiweke na tintiho letin’wana ya endla mavoko ya nga ha koti swo tala, ya engetele matimba ya swandla yo khoma. I yini leswi? Vulema byi nga hundzuka matimba yo vumba!
Njhekanjhekisano exikarhi ka swirho ku hlawula muhluri wu tekile masiku ya ntlhanu, nhlayo ya tintiho na swikunwana eka xin’wana na xin’wana xa swirho leswimbirhi. Kambe hambi swi ringetile hi matimba a swi kotanga ku hlawula muhluri; milenge na mavoko a swi ri na vuswikoti lebyikulu eka swilo leswi a swi kota swona; a ku ri hava lexi a xi ta hanya handle ka lexin’wana. Kwalaho ku sungula xiyenge xa ncuva wa mabyongo: i ncini miri, hinkwaswo swi vutisana, kutani swi vona leswaku miri a ku ri swona hinkwaswo hi ku angarhela; a swi khomanile. Xirho xin’wana na xin’wana a xi fanele ku tirha hi ku hetiseka ku va hinkwaswo swi ta kota ku tirha hi ku hetiseka.
Kambe ku sivela mphikizano kumbe nkwetlembetano nkarhi lowu taka, swirho hinkwaswo swi bohile leswaku ku sukela nkarhi wolowo ku ya emahlweni miri wu ta famba wu lo thwixi, milenge yi kandziyile ehansi mavoko ya ri empfhukeni. Miri a wu tsakile hi xiboho lexi, kambe a wu ta pfumelela swihlangi ku famba hi milenge ya mune ku endlela leswaku swi nga rivali lomu swi humaka kona. Swi avanyisile mitirho hi ndlela leyi: milenge a yi ta rhwala miri, kambe loko yi fika lomu ku yiwaka, mavoko a ya ta endla hinkwayo mitirho leyi a yi ta koxa ku endliwa kumbe ku tirhisa switirho. Loko milenge na mikondzo swa ha endla ntirho wo tika wo rhwala, mavoko ya tlharamukile ya tirhisa vutshila bya wona ku tirha mbango, na ku tiyisisa leswaku swakudya swi fikelela nomo. Nomo, kumbe hi ku kongoma, meno ya wona, a ya ta swi ncakunha, ya swi rhumela hi nkolo ku ya ekhwirini. Khwiri a ri ta kama vunene hinkwabyo ri byi hangalasa na migerho leyi a ku ri yona a yi hangalasa vunene lebyi etikhonweni ne makorhweni hinkwawo ya miri. Kutani khwiri a ri ta teka hinkwaswo leswi tirhisiweke ri swi yisa eka sisiteme ya nkululo, laha ku suka kona miri a wu ta ya swi chela etimbaleni to pfuleka kumbe ku swi celela ehansi ka misava ku yi nonisa. Swimila a swi ta kula swi tswala mihandzu; mavoko a ya ta kha yin’wana ya yona ya hoxa enon’weni. Ina, ndzhendzheleko wa vhilwa ra vutomi wu ta fambisa sweswo.
Hambi mitlangu na vunyanyuri a swi avanyisiwile hi mfanelo; ku yimbelela, ku hleka na ku vulavula a swi tshikeriwile nomo; ku tsutsuma na bolo ya milenge; loko besibolo na basikitibolo swi nyikiwile mavoko, handle ka leswaku milenge a ku ri yona a yi ta tsutsumatsutsuma. Eka swa mitlangu, milenge a yi tshikeriwe swona. Ku avanyisa ka mitirho loku ku endlile leswaku miri wu va muchini wa matimba wa vutomi, wu tlula hambi swiharhi leswikulu hi leswi a wu kota ku swi fikelela hi ntalo na hi nkoka.
Hambiswiritano, swirho swa miri swi kumile leswaku ndlela ya matirhelo leyi a swi yi fikelerile a ya ha ta tisa nkwetlembetano. Ku va nhloko yi ri emaninginingini a swi ta yi endla yi titwa yi antswa eka milenge leyi a yi kandziya misava kumbe leswaku hi yona n’wini nakona swirho leswin’wana ehansi ka yona i malandza ntsena. Swi tiyisisile leswaku hi tlhelo ra matimba, nhloko na hinkwaswo leswi a swi ri ehansi ka yona, a swi ringana. Ku khwatihata leswi, swirho swi tiyisisile leswaku ku vaviseka na ntsako wa xin’wana na xin’wana swa xirho xihi kumbe xihi a swi ta twiwa hi hinkwaswo swirho. Swi tshinyile nomo leswaku loko wu ri karhi ku vula leswi kumbe leswiya, a wu vulavula tanihi miri hinkwawo ku nga ri tanihi hi n’wini woxe.
Swi yimbelerile:
Emirini wa hina
Ku hava nandza
Emirini wa hina
Ku hava nandza
Ha tirhelana
Hina hi tirhela Hina
Ha tirhelana
Hina hi tirhela Hina
Ha tirhelana
Ririmi rito ra hina
Ndzi khome ndzi ku khoma
Hi aka miri wa rihanyu
Vuxongi i vun’we
Kun’we ha tirha
Hi tirhela miri wa rihanyu
Kun’we ha tirha
Hi tirhela miri wa rihanyu
Vun’we i matimba ya hina
Leri ri hundzukile rona Risimu ra Rixaka ra Miri Hinkwawo. Miri wa ha ri yimbelela na namuntlha nakona leswi hi swona swi hlamuselaka ku hambana exikarhi ka vanhu na swiharhi, kumbe lava nga bakanyela etlhelo nhlungo wo thwixi.
Handle ka leswi hi swi voneke, swiharhi swa mune a swi pfumelanga nhlungo lowu. Ku yimbelela a ku ri mhaka ya vuphukuphuku. Nomo a wu endleriwile ku dya ku nga ri ku yimbelela. Swi vumbile nhlangano wo hlayisa xintu wa ntumbuluko kutani swi tshama eka tindlela ta swona swi nga hundzuli mikhuva ni maendlelo ya swilo.
Loko vanhu va dyondza eka ntirhisano wa swirho, va humelela; kambe loko va vona miri na nhloko tanihi mitlawa yimbirhi yi nga enyimpini, wun’we ehenhla ka lowun’wana, va tshinelela swinene maxaka ya vona swiharhi lava nga bakanyela etlhelo nhlungo wo thwixi.
~
Edited by Dr. Morris Babane
Read the English translation – The Upright Revolution: Or Why Humans Walk Upright by Ngugi wa Thiong’o
Moses Mtileni was born at Nkuri-Tomu village, in the Limpopo province of South Africa. He is the author of two collections of poetry, U ya va Rungula and When the Moon Goes to Rest, and a novel, Mpimavayeni. His short stories and poems have appeared in books like Voyages, New Pegasus, Tyhini, Ntsena Loko Mpfula A Yo Sewula, and Sol Plaatje European Union Poetry Anthology, and in journals Timbila, Botsotso and Poetry Potion Quarterly.
What's Your Reaction?
A pan-African writers' collective and publisher


c: text/html

text:
Oxiyeniya
Oxiyeniya i tiko-nkulu kumbe xifundza xa ndzawu leyi hlanganisaka Ostraliya na Swihlala leswinge lwandle ra Phasifiki.[1][2][3] Oxiyeniya yi funengeta kwalomu ka 8,525,989 wa tiskwe-mitara naswona yina vaakatiko va 41,050,699. Oxiyeniya itiko-nkulu leritsongo kutlula matiko-nkulu hinkwawo ya misava.
Oxiyeniya yina mpfangano wa ti-ikhonomi, kusukela eka ikhonomi leyi hluvukeke ngopfu ya Ostraliya na Nyuzilendi leti hlayiwaka eka matiko ya khume ya misava lama hluvukeke kuya hi vutomi lebyinene,[4][5] kuya eka matiko lama ha kasaka kufana na Kiribati na Tuvalu.[6] Ostraliya hirona tiko leru kulu eka matiko ya Oxiyeniya, naswona Sidni hirona dorobha leri kulu eka madorobha ya matiko ya Oxiyeniya.[7]
Vanhu vosungula kufika e Ostraliya, Gineya leyintshwa na swihlala swa ndzhawu leyi, vangava vafikile kona kwalomu ka malembe ya 50,000 na 30,000 lama hundzeke. Oxiyeniya yivalangiwile rosungula hi vayuropa hi lembe-xidzana ravu 16 kuya emahlweni. Vavalangi va maphutukezi va fikile e swihlaleni swa Tanimbari, Carolina na Papuwa Nyugini, exikarhi ka malembe ya 1512 na 1526. Eka riendzo rayena rosungula hilembexidzana ravu 18, James Cook ufikile e Tahiti, ivi alandzelela swihlala akala a fika eribuweni rale vuxeni bya Ostraliya. Ndzhawu leyi ya Phasifiki yivone minjhekanjhekiswano yihlaya exikarhi ka Amarikha na Japani, hinkarhi wa nyimpi ya misava yavumbirhi.[8]
Kufika ka vakolonyi vale Yuropa eka malembexidzana lama landzeleke, kutisile kucinca loku kulu eka vutomi bya siku na siku kuhlanganisa na swa tipolitiki ta ndzhawu leyi ya misava. Eka manguva lawa, matiko yotala ya Oxiyeniya masungula kuvulavula hi xikongomelo xo cinca mujeko ya matiko ya wona leswaku makombisa mifungo ya wona.[9] Mpfapfarhuto wale maribweni wa le Ostraliya ivutshila byakhale ngopfu lebyi ngakavanyetiwangiku kusukela khale na swona ixiyenge xankoka xandzhavuko wa vanhu vosungula va Ostraliya.[10] Ntshava ya Puncak Jaya e Papuwa hiyona nhlohlorhi leyi leheke ngopfu e Oxiyeniya.[11] Matiko yotala ya Oxiyeniya mana xiyimiso xavu demokhrasi na Phalamendhe leyi akiwaka hi mintlawa yohambana hambana ya swa tipolitiki, naswona vuvhaki hiyona nkomponi leyi nga xihlovo xa mintirho yotala ematikweni lawa.[12]
Mintshaho[Lulamisa | edit source]
- ↑ Scholastic Atlas of the World. 2003. "Oceania is the smallest of all the continents"
- ↑ For a history of the term, see Douglas & Ballard (2008) Foreign bodies: Oceania and the science of race 1750–1940
- ↑ "Oceania". 2005.
- ↑ "Australia: World Audit Democracy Profile". WorldAudit.org. Archived from the original on 13 December 2007. Retrieved 5 January 2008.
- ↑ "Rankings on Economic Freedom". The Heritage Foundation. 2016. Retrieved 30 November 2016.
- ↑ "Kiribati: 2011 Article IV Consultation-Staff Report, Informational Annexes, Debt Sustainability Analysis, Public Information Notice on the Executive Board Discussion, and Statement by the Executive Director for Kiribati". International Monetary Fund Country Report No. 11/113. 24 May 2011. Retrieved 10 September 2011.
- ↑ "Archived copy". Archived from the original on 2003-08-20. Retrieved 2010-08-30.
- ↑ "Secret Instructions to Captain Cook, 30 June 1768". National Archives of Australia. Retrieved 3 September 2011.
- ↑ Dimensions of Australian Society, Ian McAllister – 1994, p 333
- ↑ "Oceanic art", The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition 2006.
- ↑ MacKay (1864, 1885) Elements of Modern Geography, p 283
- ↑ "Prehistoric man at Lake Mungo, Australia, by 32,000 years BP.". Nature 240 (5375). 1972. pp. 46–8. PMID 4570638.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
U VHUYELELA MUSHUMONI KANA TSHIKOLONI
Ni nga kha ḓi ṱoḓa u bvela phanḓa ni tshi mamisa ngeno ni tshi khou ḓi ya mushumoni kana tshikoloni nga ṅwambo wa zwiitisi zwinzhi: mikando ndi zwiḽiwa zwavhuḓi vhukuma zwa ṅwana waṋu, zwi tsireledza ṅwana kha malwadze nahone nḓila ya u khwaṱhisa vhushaka musi ni tshi vhuya hayani.
Mulayo wa Nḓowelo Yavhuḓi wa Afurika Tshipembe wa malugana na Tsireledzo ya Vhashumi tshifhingani tsha Vhuimana na nga Murahu ha u Bebiwa ha Ṅwana[1] u ni khwaṱhisedza uri ni ḓo ṋewa tshifhinga tsha u awela tsha u mamisa lwa mimunithi ya 30 luvhili nga ḓuvha, uri ni mamise kana u hamulela mikando kha tshiṅwe tshithu ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa mushumo, lwa miṅwedzi ya rathi ya u thoma vhutshiloni ha ṅwana. Vhomme vha mamisaho vhane vha shuma vha dzhia maḓuvha maṱuku a vhuawelo u itela u ṱhogomela vhana vhavho vha lwalaho.
FHETHU HUNE NA NGA HAMULELA HONE MIKANDO MUSI NI MUSHUMONI KANA TSHIKOLONI
Naa hu na fhethu ho dzumbamaho hu re na vothi ḽine na nga ḽi khiṋa? Arali hu si na, ni nga ḓa na tshitsiro kana na ambara tshithu tsha u mamisa tshine na nga kona u fukedza ḓamu musi ni tshi khou hamula mikando.
Naa hu na furidzhi ine na nga kona u vhulunga mikando? Arali hu si na, ni ḓo tea u ḓa na cooler yaṋu na magwada a aisi.
Vhaṅwe vhomme vha shumisa tshifhinga tshavho tsha zwiḽiwa zwa nga masiari kana tsha tie u katela na zwifhinga zwa u mamisa zwo ṋewaho nga Mulayo wa Nḓowelo Yavhuḓi wa Afurika Tshipembe.[1]
MIKANDO MINGAFHANI
Ni nga kha ḓi sia mikando ya milimithara dzi ṱoḓaho u vha 30 u ya kha 40 awara iṅwe na iṅwe musi ni siho tsini na ṅwana waṋu. Nga tshiṅwe tshifhinga ṅwana a nga kha ḓi ṱoḓa mikando minzhi tshifhingani tsha musi ṅwana a tshi khou aluwa nga u ṱavhanya.
U VHULUNGA MIKANDO YAṊU
Vhomme vhanzhi vha hamula mikando mushumoni ṋamusi uri vha i siele ṅwana matshelo.
Maboḓelo ndi avhuḓi, a nga shumiswa lunzhi-lunzhi. Ṅwana o bebwaho nga tshifhinga tsho teaho a re na mutakalo wavhuḓi u fanela u ṱambiswa nga madi a dudelaho na tshisibe.
Vheani mikando yaṋu fhethu hune ya ḓo dzula i tshi khou rothola arali ni sa ḓo i shumisa kha awara dzi si gathi dzi tevhelaho.
Arali ni tshi khou vhulunga mikando ine na ḓo i shumisa ngavhuya, ni nga i ṱanganya na miṅwe musi i tshi vho rothola nga nḓila i fanaho.
Vhulungani mikando nga zwikalo zwiṱuku zwa milimithara dza 60 u ya kha 100 u itela uri hu sa vhe na ine ya tambisea.
MAḒUVHA A U THOMA NI TSHI VHUYELELA MUSHUMONI
Ni ḓo ṱuvha ṅwana waṋu na ene u ḓo ni ṱuvha. Ḓiṋeeni tshifhinga tsha u mu mamisa nga matsheloni ni sa athu ṱuwa.
Ambani na muṱhogomeli wa ṅwana waṋu nga ha mikando ye na i sia na nḓila ine ṅwana waṋu a fanela u mamiswa ngayo (sa tsumbo, nga boḓelo kana khapu ya pulasiṱiki).
Vheani tshifanyiso tsha ṅwana waṋu mushumoni tshine na ḓo ita ni tshi tshi sedza kana tshiambaro tshawe tshine na ḓo tshi nukhedza musi ni tshi khou hamula mikando.
Ambarani hemmbe i sa ni manyi kana i re na gunubu nga phanḓa uri zwi ni lelutshele u hamula mikando.
Ṅwana waṋu a nga kha ḓi ṱoḓa u mama lunzhi vhusiku u itela zwifhinga zwe na vha ni siho. Vhomme vhanzhi vha eḓedza ṅwana nga tsini uri vha kone u awela. Musi ṅwana a tshi mama lunzhi, ni ḓo vha na mikando minzhi.
U SHUMISA MIKANDO YAṊU
Vhaṅwe vhana a vha na thaidzo ya u mama mikando i rotholaho kana ni nga longela tshithu tshi re na mikando kha tshigoḓelo tshi re na maḓi a fhisaho. Ni songo dudedza mikando nga tshiṱofu kana nga microwave.
Ni nga ṋea ṅwana mikando yo salaho musi ni tshi mu ḽisa lu tevhelaho.
Arali mikando yo no vha gwada ḽa aisi, ni songo tsha dovha na i xwatudza arali ya vhuya ya ṋoka, ni i shumise hu sa athu pfuka awara dza 24.
Mikando yo vhewaho kha cooler i re na magwada a aisi i nga shumiswa hu sa athu pfuka awara dza 24.
Mikando yo vhewaho nga murahu furidzhini i nga shumiswa hu sa athu pfuka maḓuvha a 3 u ya kha 8.
Mikando yo vhewaho kha bogisi ḽa aisi ḽa furidzhi i nga shumiswa hu sa athu fhela vhege mbili.
REFERENCES
[1] The Basic Conditions of Employment Act (BCEA) of South Africa
- https://www.gov.za/documents/basic-conditions-employment-act
and
The “Code of Good Practice on the Protection of Employees during Pregnancy and after the Birth of a Child” COGP)


text:
Vhidiyo: Ku Pfuxetiwa Ka Holo Ya Mintlango Ya Stanley
Timbhoni to tlula 2 000, ti tirhe hi ku tirhandzela leswaku ti endla ku cinca lokukulu eka Holo ya Mintlango ya Stanley ya matimu eDorobeni ra Jersey eNew Jersey.
Vhidiyo: Mintsombano Ya Timbhoni Ta Yehovha Ya 2013
I mani la nga ta vuyeriwa eka mintsombano leyi nga ni nhloko-mhaka leyi nge ‘Rito Ra Xikwembu I Ntiyiso!’ naswona i yini leswi vayingiseri va nga swi langutelaka?
Timbhoni Ta Yehovha Ti Sungula Mintsombano Leyi Nga Ni Nhloko-mhaka Leyi Nge “Rito Ra Xikwembu I Ntiyiso!”
Timbhoni ta Yehovha ti sungula nongonoko wa tona wa lembe ni lembe wa mintsombano lowu sungulaka hi May ku ya fikela eku heleni ka December. Vanhu hinkwavo va rhambiwa ku va kona.
Timbhoni Ta Yehovha Ti Tlangela Malembe Ya 100 eSlovakia
Timbhoni ta Yehovha eSlovakia ti valange erhavini ra tona leswaku ti tlangela malembe ya 100 ya ntirho wa ku dyondzisa Bibele etikweni.
Mbhoni Ya Yehovha Yi Nyikiwe Sagwadi eJarimani
Mathilde Hartl u nyikiwe sagwadi ro hlawuleka swinene hi Holobye-nkulu wa le Bavaria.
Timbhoni Ta Yehovha Ti Pfuna Lava Hlaseriweke eAustralia
Xidzedze xa Oswald xi vange swihuhuri ni timpfula evuxeni bya Australia. Timbhoni ta kwalaho ti vumbe komiti ya mphalalo leswaku ti phalala vanhu.
Xidzedze Xa Evan Xi Hlasela Swihlala Swa Le Dzongeni Wa Pacific
Hi December 2012, Xidzedze xa Evan xi hlasele xihlala xa Fiji ni xa Samoa. Ku hleriwe mphalalo hi marhavi ya Timbhoni ta Yehovha.
Xidzedze Xa Bopha Xi Hlakate Tiko Ra Philippines
Hi December 4, 2012, Xidzedze xa Bopha xi dlaye vanhu vo tlula 1 000 ni ku balekisa vo tlula 970 000. Timbhoni ta Yehovha ti hambeta ti phalala lava hlaseriweke.


text:
U BEBA NA U MAMISA
U mamisa zwo ḓowelea, zwi nga dzhia tshifhinga uri inwi na ṅwana ni zwi gude.
VHOFHOLOWANI.
Itani uri tshipiḓa tshi nga phanḓa tsha muvhili wa ṅwana waṋu tshi kwame tshipiḓa tsha nga phanḓa tsha muvhili waṋu.
Farani ṱhungu yaṋu nga fhasi ha ningo ya ṅwana. Hezwi zwi thusa ṅwana uri a aṱame mulomo. Sendedzani ṅwana tsini vhukuma uri a kone u dzhenisa mulomo wawe woṱhe kha ḓamu.
A no ngo tea u pfa vhuṱungu musi ni tshi mamisa ṅwana.
NI SONGO LENGA U MAMISA ṄWANA NI ZWI ITE LUNZHI.
Maḓuvhani a u thoma a si gathi muvhili waṋu u bveledza “mikando ya u thoma” yo dziaho ine ya pfi kholositiramu.
Kholositiramu i tsireledza ṅwana kha malwadze nahone i bva nga mielo miṱuku.
Vheani ṅwana khanani yaṋu, ni kwamane lukanda. Hezwi zwi nga thusa ṅwana uri a mame zwavhuḓi.
Itani uri ṅwana uri a mame lwa fumi (10) kana u fhira nga awara dza 24.
Ni nga ita uri zwi leluwe u mamisa ṅwana vhusiku nga u mu eḓedza tsini.
Arali ṅwana waṋu a mama lunzhi, ni ḓo vha na mikando minzhi.
Kanzhi ṅwana u ḓo mama ḓamu ḽa u thoma nahone a litsha musi o no fura.
Mu mamiseni ḓamu ḽa vhuvhili. U ḓo mama ḓamu ḽa vhuvhili arali a tshi kha ḓi ṱoḓa mikando.
NAA ṄWANA U NA NḒALA?
Arali ṅwana a thoma u tsukunyea lunzhi-lunzhi, a rembulukana na u mama mavili, mu mamiseni.
Mamisani ṅwana waṋu a sa athu thoma u lila – a lila zwi amba uri u na nḓala.
Ṅwana a nga kha ḓi ṱoḓa u mamiswa lunzhi nga zwifhinga zwi sa fani nga ḓuvha, zwihuluhulu nga madekwana. Ndi nga ṅwambo wa uri u mamisa a si mafhungo a zwiḽiwa fhedzi. Zwi tsireledza ṅwana waṋu kha malwadze na u mu ita uri a ḓipfe o tsireledzea.
Nga maṅwe maḓuvha ni ḓo wana uri ṅwana u ṱoḓa u mama lunzhi. Hezwi zwo ḓowelea – maḓuvha ha fani kokotolo. Na vhathu vhahulwane vha nwa na u ḽa nga zwifhinga zwi sa fani tshifhinga tshoṱhe.
NAA ṄWANA U KHOU WANA MIKANDO YO EḒANAHO?
Ni tea u kona u vhona na u pfa ṅwana waṋu a tshi mila musi a tshi khou mama.
Nga murahu ha vhege ya u thoma, maḽeri mararu ane na ḓo a tshintsha a tea u vha e na mafhambuwa a re na muvhala wa ṱaḓa nahone ni tea u tshintsha maḽeri a rathi a re na muṱambuluwo ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe.
Ṅwana u tea u vhuyelela kha tshileme tsha mabebo maḓuvha a 7 u ya kha 14 a tshi kha ḓi tou bva u bebwa.
Vhana vha sa wani mikando yo eḓanaho, vha nga kha ḓi sa vha na nungo, zwihuluhulu arali vha tshi dzula vho putelwa nga nguvho. Arali ni zwi tshi vhilaedzisa, putululani ṅwana waṋu ni mu vhee khanani no kwamana lukanda. Hezwi zwi ḓo ita uri a mame khwine nahone a vhe na muvhili.
Arali ṅwana a sa mami zwavhuḓi, ni nga hamulela mikando kha tshiṅwe tshithu na mu nwisa nga kulebula kana khapu ya pulasiṱiki.
NAA ṄWANA U TEA U ṊEWA MAḒI KANA ZWIṄWE ZWIḼIWA?
Ṅwana waṋu u ḓo thoma u ṅwa maḓi kana u ḽa zwiṅwe zwiḽiwa nga murahu ha miṅwedzi i ṱoḓaho u vha ya rathi. Arali na nwisa ṅwana maḓi zwi nga kha ḓi ita uri a si tsha mamesa. Musi ṅwana a si tsha mamesa, mikando yaṋu i ḓo fhungudzea.


text: 18 Bilidadi+ wa Muxuha a hlamula a ku:2 “Xana mi ta miyela rini?Anakanyisisani kahle hi mhaka leyi, leswaku hi ta kota ku vulavula.3 Hikwalaho ka yini hi fanele hi tekiwa hi ri swiharhi+Naswona hi vonaka hi ri swiphukuphuku* ematihlweni ya n’wina?4 Hambiloko wo tihandzulela hikwalaho ko hlundzuka,Xana misava yi ta tshikiwa hikwalaho ka wena,Kumbe xana ribye ri ta suka endhawini ya rona?5 Kunene rivoni ra lowo homboloka ri ta timiwa,Ndzilo wakwe wu ta timeka.+6 Ku vonakala loku nga etendeni rakwe a ku nge he vi kona,Naswona rivoni rakwe ri ta timiwa.7 Magoza yakwe ma ta hungutiwa,U ta phijiwa hi makungu yakwe.+8 Hikuva milenge yakwe yi ta n’wi yisa eneteni,Naswona u ta tsendzeleka endzeni ka yona.9 Xirimbana xi ta n’wi phasa xirhendze;U ta khomiwa hi ntlhamu.+10 U rhiyiwe hi ntambhu leyi tumbetiweke ehansi,U vekeriwe ntlhamu endleleni yakwe.11 Makhombo ma n’wi chavisa matlhelo hinkwawo+Ma n’wi hlongorisa.12 U hela matimba,Naswona khombo+ ri ta endla leswaku a dedeleka.*13 Nhlonge yakwe ya dyiwa;Vuvabyi lebyi nga ni khombo* byi dya swirho swakwe.14 U susiwa etendeni rakwe leri a a tshamisekile eka rona+A yisiwa eka hosi leyi chavisaka.*15 Ku ta tshama vanhu van’wana etendeni rakwe;Xivavula xi ta haxiwa ekaya kakwe.+16 Timitsu takwe ti ta oma ehansi ka yena,Marhavi yakwe ma ta vuna ehenhla ka yena.17 A nge he tsundzukiwi emisaveni,Naswona vito rakwe a ri nge tiviwi exitarateni.18 U ta hlongoriwa eku vonakaleni a ya emunyameni,A hlongoriwa etikweni leri noneke.19 A nge vi na vana kumbe vatukulu eka varikwavo,Naswona a ku nge vi na munhu la nga ta pona laha a tshamaka kona.20 Loko siku rakwe ri fika, vanhu va le Vupeladyambu va ta tsemeka nhlana,Ni vanhu va le Vuxeni va ta rhurhumela hi ku chava.21 Leswi hi leswi endlekaka ematendeni ya munhu la endlaka swo biha,Ni le ndhawini ya loyi a nga xi tivangiki Xikwembu.”


text:
Primary tabs
Tshi atamennde tsha Mu angano wa Khabinethe wa a 31 hangule 2016
1. U thomiwa ha Mbekanyamushumo dza Ndeme dza Muvhuso
1.1. Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vho ranga phanḓa vhurumelwa ha Muvhuso wa Afrika Tshipembe u ya kha Samithi Zwayo ya Ṱhoho dza Mashango ya vhu 36 ya Mveledziso ya Tshitshavha tsha Tshipembe ha Afrika (SADC) ye ya farwa nga ḽa 30 u ya kha ḽa 31 Ṱhangule 2016 fhasi ha thero: “U kuvhanganya Tshomedzo u itela Vhubindudzi kha Themamveledziso dza Tshoṱhe dza Fulufulu dzine dza ḓo Katela zwa Nḓowetshumo ya SADC na u Bvelela ha Dzingu ḽoṱhe”.
Samithi i khou sedza kha ṱhoḓea ya u khwinisa mveledziso ya nḓowetshumo na ya themamveledziso u itela u alusa ṱhangano na mbambadzo kha dzingu uri hu vhe na thandululo ya mveledziso ya tshoṱhe kha SADC sa fhungo ḽi re kha adzhenda.
Nga ha tshiimo tsha vhutsireledzi na poḽotiki dzinguni, ho vha ho sedzeswa kha mulayotewa, u shanduka ha sekithara ya vhutsireledzi na ya tshitshavha Musanda wa Lesotho, Vhupfumedzani ha lushaka, u shumisiwa ha Tsumbanḓila ya SADC kha Madagascar khathihi na nyambedzano ya lushaka hu tshi khou itiwa ndungiselo dza dzikhetho kha Riphabuḽiki ya Congo ya Dimokirasi.
Khabinethe na yone i khou farisana na Muphuresidennde Vho Jacob Zuma kha u livhisa ndivhuwo kha Miraḓo ya Mashango a SADC kha u fulufhela na u tenda u nanga Afrika Tshipembe sa ḽone ḽine ḽa ḓo vha Mudzulatshidulo wa SADC nga Ṱhangule 2017.
1.2. Khabinethe i ṱanganedza zwine zwa tou vha ḓivhazwakale zwe Dzangano ḽa Dzitshakatshaka la Dzigoloi ḽa Beijing (BAIC) ḽa ṋetshedza R11 biḽioni ya vhu bindudzi u itela u thoma puḽanti ya vhubveledzi ha zwa dzigoloi kha Zounu ya Mveledziso ya Nḓowetshumo ya Coega.
Hei ndi thendelano khulwanesa Afrika ya vhubindudzi ha zwa dzigoloi kha miṅwaha ya 40 yo fhiraho, na uri zwi khwaṱhisedza uri shango ndi ḽa nṱhesa ḽifhasini kha u vha fhethu ha u bindudzela zwa u bveledza zwa dzigoloi
Hezwi zwo konadzea nga thikhedzo ya mbekanyamaitele ya mupo, nga maanḓa Mbekanyamushumo ya Mveledziso na Vhumagi ha Dzigoloi he ha kokodza vhamagi vha zwa dzigoloi u ya ḽifhasi ḽothe nga vhuphara.
Vhubindudzi ha BAIC ndi mvelele dza Foramu ya Dzangano ḽa China-Africa (FOCAC) ye ya farelwa Johannesburg nga Nyendavhusiku 2015, he Muphuresidennde Vho Jacob Zuma na Phuraimi Minisiṱa vha China Vho Xi Jinping vha saina thendelano dza mashango aya mavhili dzi siho fhasi ha dza 26 dzine tshileme tshadzo dzi anganyelwa u swika kha R100 biḽioni.
Thandela dzi vhea Kapa Vhubvaḓuvha sa tshiko tsha vhumagi ha dzigoloi na uri hu na khonadzeo ya u khwaṱhisedza zwa u tshimbidza zwibveledzwa u bva kha vhamagi u ya kha vharengi, u sikiwa ha mishumo na mveledziso ya ikonomi. Thandela i khou lavhelelwa u sika mishumo thwii ya 2 500 na miṅwe i fhiraho 10 600 ine ya ḓo ḓiswa nga hei thandela.
Mathomoni a ṅwaha uno Toyota yo ḓivhadza uri i ḓo maga modeḽe ntswa ya Toyota Hilux na Fortuner sa tshipiḓa tsha vhubindudzi ha R6.1 biḽioni ngeno BMW i tshi ḓo fhaṱa vhengele ḽone ḽa vhutsila ḽa dzigoloi ḽa mutengo wa R6 biḽioni.
Hovhu vhubindudzi vhu khou thusa kha u bveledza phanḓa zwihulwane zwa lushaka zwa u kuṱedza nyaluwo ya ikonomi, u vhulunga mishumo i re hone na u sika miṅwe minzhi kha ikonomi.
1.3. Khabinethe i ṱanganedza u rwelwa ṱari ha Tshiimiswa tsha Masheleni tsha u thoma tsha Koporasi ya Vhafumakadzi vha Mahayani vha Vhutsila na Zwivhaḓwa nga Minisiṱa wa Mveledziso ya Mahayani na Mbuedzedzo ya Mavu Vho Gugile Nkwinti. Koporasi ya Tshiimiswa tsha Mahayani tsha Masheleni tsha Vhutsila na Zwivhaḓwa tsha Mzansi, tshe tsha ṅwaliswa mathomoni a ṅwaha, tshi ḓo shuma sa luvhanḓe lwa u bangela u itela vhafumakadzi vha vhutsila vha mahayani vhane vha vha miraḓo ya koporasi ye ya thomiwa ngei Kwazulu Natal, Kapa Vhubvaḓuvha, Limpopo na Mpumalanga.
Tshiimiswa tshi tendela ha vha vhafumakadzi u vha na tswikelo ya Sisiṱeme ya Mbadelo ya Lushaka, opharesheni i no dzula yo vhekanyiwa, u vhigelwa ha vhukuma nga tshifhinga tshenetsho ha na uri zwi ḓo tendela miraḓo uri i nga kha ḓi dzhia masheleni nga tshifhinga tshine vha khou renga, ATM na dziṅwe koporasi dza zwiimiswa zwa masheleni u ya kha shango ḽothe Afrika Tshipembe. Dziṅwe dza mvelele khulwane dza thikedzo ye ya ṋekedziwa dzi katela u wana ṱhanziela dza vhukuma dza u ḓiṅwalisa, akhaundu dza banngani, ṱhanziela dza u sumbedza uri muthelo wo kuna na vhukwamanyi ha mimakete yapo na ya nnḓa. Izwi zwo thomiwaho ndi u lwisa nga huhulu kha u manḓafhadza vhafumakadzi vha vhuponi ha mahayani nga zwikili na nḓivho dza u fhaṱa mabindu a khou bvelelaho.
1.4. U relwa ṱari ha mbekanyamaitele ya 50/50 nga Minisiṱa wa Mveledziso ya Mahayani na Mbuedzedzo ya Mavu, zwo kona u swikisa kha u wana bulasi ya u thoma ye ya ḓidzhenisa kha luṱa kwa u edzisa lwa Muhanga wa Mbekanyamaitele ya u Khwaṱhisa Pfanelo dzo Teaho dza Vhathu vha khou Shumaho Mavuni eneo, ngei KwaZulu-Natal.
Bulasi ya Westcliffe ya hekithara dza 514 i na hekithara dza 270 dza movha, hekithara dza 140 dza matanda na hekithara dza fumi dza tshikimu tsha dzikhavhishi tshi khou shumaho. Thendelano i ḓo ita uri vhashumi na vhaṋe vha bulasi vhavhe vhaṋe vha bindu ḽa bulasi vhoṱhe fhasi ha masipala wapo wa Mshwathi ngei Greytown.
Ho tou topolwa kha zwinzhi, mbekanyamaitele i khou sedza kha u wanela mavu vhadzuli vha mabulasini ngeno i tshi khou lingedza na u shandukisa maitele a vhuṋe ha mavu kha shango ḽashu khathihi na u manḓafhadza vhashumi uri vha wane mikovhe kha mabindu a zwa mabulasi. Muhanga wa mbekanyamaitele ya 50/50 u dovha wa sedza kha u khwinisa tshanduko ya ikonomi ya sekithara ya zwa vhulimi. .
1.5. Khoḽokhiamu ya 2016 ya zwa Tshanduko ya Nyanḓadzamafhungo yo tou Ṅwaliwaho ye ya farwa nga Muhasho wa zwa Vhudavhidzani u amba nga tshanduko na u fhambana kha nyanḓadzamafhungo ya shango ḽashu zwe zwa ṋea luvhanḓe vha kwameaho vho vhalaho vhane vha vha kha zwa nyanḓadzamafhungo uri vha ambe nga tshanduko ya nyanḓadzamafhungo shangoni ḽashu, vhuḓifhinduleli na zwa ndeme zwo fhambanaho.
Khoḽokhiamu ye ya vha yo sedza zwoṱhe zwo fhelela u bva kha u bveledziwa nga vha bveledzi u swika kha u phaḓaladziwa kha vharengi, u bva kha vhuṋe u ya kha zwa khanḓiso, u phaḓaladza, vhuṱodisisi na u anḓadza, zwi ḓo thusa kha ḽiṅwalo ḽine ḽa ḓo shuma ḽine ḽa kwamana na tshanduko; na u shanduka kha maitele a kale khathihi na nyanḓadzamafhungo ntswa Afrika Tshipembe.
1.6. Afrika Tshipembe ḽi khou swaya Ṅwedzi wa Vhuendelamashango nga Khubvumedzi fhasi ha thero: “Vhuendelamashango ha Vhoṱhe” u itela u alusa zwo pfumaho zwa shango ḽashu zwine zwa ṋetshedzwa nga vhuendelamashango kha maAfrika Tshipembe vhoṱhe.
Khabinethe i khou ṱuṱuwedza muṅwe na muṅwe uri ri shumisane u itela uri izwo zwithivheli zwine zwa thivhela tswikelo zwi bvisiwe na uri maAfrika Tshipembe vhoṱhe vha ṋetshedzwe tshikhala, khathihi na uri vha ṱuṱule dzangalelo ḽa u endela fhethu hashu ha manakanaka shangoni ḽashu.
1.7. Ri vhidza maAfrika Tshipembe vhoṱhe uri vha pembelele mvelele dza lushaka lwashu dzo fhambanaho musi shango ḽi tshi khou swaya Ṅwedzi wa Vhufa nga Khubvumedzi fhasi ha thero: “Lupfumo lwa Vhathu na Mazhakanḓila: vhufa hashu vhu Tshilaho”.
MaAfrika Tshipembe vha ṱuṱuwedziwa uri vha ḓihudze nga vhufa hashu vhu tshilaho na uri vha shele mulenzhe zwi tshi vhonala kha u khwaṱhisedza, u alusa na u vhulunga vhufa hashu. Ndi zwa ndeme uri sa lushaka ri pembelele Lupfumo lwa Vhathu lu Tshilaho masiani oṱhe a lushaka lwashu.
U pembelelwa ha naṅwaha ndi luswayo lwa miṅwaha ya 20 u bva tshe Ḓuvha ḽa Vhufa ḽa vheiwa lwa mulayo nga 1996 na uri ri tea u shumisa ḓuvha u kuvhatedza vhufa hashu vhune ri a kovhelana u itela u fhaṱa zwine ra khou swikela u bva nga 1994 musi ri tshi khou vhumba Afrika Tshipembe ḽo faranaho.
1.8. Khabinethe yo nyeṱulelwa nga ha Ṅwedzi wa Tshumelo ya Tshitshavha wa 2016 nga Khubvumedzi fhasi ha thero “Tshumelo dza Tshitshavha u itela Fhungo ḽa Nyaluwo yo Katelaho: U vhea Batho Pele kha luṅwe luṱa nga u takulela Tshumelo ya Tshitshavha Phanḓa”.
Ṅwedzi wa Tshumelo ya Tshitshavha na wone u khou farwa musi ndaulo ya vhuṱanu i vhukati na uri ho no fhela ṅwedzi u bva tshe khetho dza muvhuso wapo dza farwa. Mbekanyamushumo ya ṅwedzi woṱhe ndi ya ndeme vhukuma kha Tshiṱirathedzhi tsha u Vusuludziwa ha Batho Pele tshine tsha sedza kha u vusuludza mashumele kwao, mafulufulu, u ḓihudza na u vha vhashumi vha muvhuso vho gudelaho musi vha tshi khou ṋetshedza thundu na tshumelo dza tshitshavha.
Vhashumi vha Muvhuso u ya kha muvhuso woṱhe vha ḓo shumisa hoyu ṅwedzi u dalela na u amba na vhadzulapo na vhaṅwe vhathu vha kwameaho kha tshitshavha nga ha nḓisedzo ya tshumelo i shumaho. Hezwi ndi tshipiḓa tsha u khwaṱhisedza u shumiswa ha Pulane ya Mveledziso ya Lushaka nga u shela mulenzhe kha u fhaṱa shango ḽine ḽa shela mulenzhe kha u bveledzisa na u shandukisa.
1.9. Vhege ya Ṅwaha nga Ṅwaha ya Tshumelo dza Senthara ya Thusong u bva nga ḽa 19 u ya kha ḽa 23 Khubvumedzi 2016 i ḓo fariwa fhasi ha thero “Senthara dza Tshumelo dza Thusong –U Takulela Tshumelo ya Tshitshavha Phanḓa: Ri Vhavho, Ri na Ndavha, Ri a Shumela”. Vhege i ḓo vha i tshi khou sumbedzisa mafhungo a muvhuso, tshumelo na zwikhala zwine zwa vha hone kha Senthara dza Tshumelo dza Thusong u ya kha shango ḽothe. Mitambo yo pulaniwa u itela u pembelela iyo vhege na u dubekanya zwoṱhe zwo no swikelwaho u bva tshe senthara dza thomiwa nga 1999.
1.10. Muvhuso wo rwela ṱari pfungavhuṋe ya Pulane ya Mveledziso ya Lushaka (NDP) na maano a vhuṱali a vhudavhidzani. U vhonala ha NDP zwi ḓo ṱanganyisa na u vhekanya zwavhuḓi zwo no swikelwaho kha vhudavhidzani ha muvhuso hu tshi khou shumisiwa NDP nga kha vhuṋe ha pfungavhuṋe hu vhonalaho.
2. Tsheo khulwane nga khabinethe
2.1. Khabinethe yo tendela madzhenele o fhelelaho a Afrika Tshipembe kha u shela mulenzhe kha G20 ya naṅwaha ine fhasi ha Muphuresidennde wa China, o dzhia thero ya u shuma zwoṱhe zwo katelwa :“Ho Livhiwa kha Ikonomi ya Ḽifhasi ya Tshanduko ya Mveledziso, i khou Vusuludzwaho, yo Ṱumanaho ya dovha ya Katela”.
Tshihulwane tsha G20 ndi u alusa u shumisana ha mashango o fhambanaho u itela u thuba murahu ikonomi ya ḽifhasi, u ḓisa vhudziki kha sisiṱeme ya masheleni a ḽifhasi, u alusa nyaluwo ya tshoṱhe ya tshifhinga tshilapfu na u khwaṱhisa vhuvhusi ha ikonomi ya ḽifhasi.
Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vha ḓo dzhenela Samithi ya G20 ine ya ḓo farelwa ngei Hangzhou, kha ḽa China nga ḽa 4 na 5 Khubvumedzi 2016. U shela mulenzhe ha Afrika Tshipembe ndi nḓila ya u ṋekedza maano a vhuṱali a u vhonela phanḓa kha u ṋea luvhanḓe lwa mbekanyamaitele ya ikonomi ya ḽifhasi na u ambedzana ngaha khonadzeo dza mvelele dza vhuḓisa dza Afrika Tshipembe, Afrika na ḽifhasi ḽi khou bvelelaho. Samithi ya G20 lwa u tou thoma kha ḓivhazwakale yayo, i ḓo vha na rekhodo ya nomboro ya mashango o bvelelaho vho dzhenela vhuṱambo uvho.
2.2. U bvisiwa ha Mbalombalo ya Vhugevhenga ya Ṅwaha nga Ṅwaha ya Lushaka ya 2015/16, ine i swikiwa khayo u bva kha datha ya vhugevhenga vhune ha vhigiwa zwiṱitshini na wone wo themendelwa nahone u ḓo anḓadziwa nga ḽa 2 Khubvumedzi 2016.
U bvisiwa mbalombalo zwi thusa kha mvelele ya maano a vhuṱali a ‘Vhathu vhoṱhe vha Afrika Tshipembe vho, na uri vha ḓipfa vho tsireledzea ’.
Mbalombalo ya vhugevhenga ndi tshisumbedzi tsha ndeme kha muvhuso kha u lwa hao na vhugevhenga u tshi farisana na zwitshavha, vhashumi na mabindu. Mbalambalo i tea u sedziwa ho dzhielwa nṱha nyaluwo ya lushaka na nyimele ya ikonomi.
2.3. Khabinethe yo ṱanaganedza muvhigo nga ha Mvelele dza Sesheni ya Vhufumbili ya Khonfarentse ya Mahoro u ya kha Guvhangano ḽa Dzitshaka dzo Faranaho u Lwa na Vhusoga kha Mavu (UNCCD COP12) ye ya farelwa Ankara, Turkey u bva nga ḽa 12 u swika nga ḽa 23 Tshimedzi 2015.
Afrika Tshipembe ḽo topolwa sa ḽiṅwe ḽa mashango a tshipikwa tsha UNCCD ane a ḓo vhuelwa nga mbekanyamushumo yo thomiwaho ya thikhedzo, ine i ḓo thusa mashango na zwipikwa zwao zwine a tou funa zwi tshi tshimbilelana na nyimele dza lushaka na zwihulwane zwa mveledziso.
Afrika Tshipembe ḽi khou kuvhatedza u fana ha thendelano na ṱhoḓea ya u shumela mashango oṱhe ane a khou kwamea nga mavu o litshedziwaho, u tsa ha shango, na gomelelo hune nga murahu ha ḓo vhoniwa uri mafhungo ayo a khou dzhielwa nṱha musi a tshi itea fhano hayani kana kha mashango a nnḓa. Hezwi zwi ḓo ita uri hu vhe na u katela na u khwinisa vhushaka na u farisana Devhula-Vhukovhela.
2.4. Khabinethe yo tendela u farwa ha Khonfarentse ya Vhuvhili ya Ḽifhasi ya u Mamisa Mikando nga Muhasho wa zwa Mutakalo na Ṱhumano ya Dzitshakatshaka ya Maitele a Zwiḽiwa zwa Ṅwana, u bva nga ḽa 11 u swika kha ḽa 14 Nyendavhusiku 2016, fhasi ha thero “Kha ri bindudze kha u sika vhupo vhu konisaho ha vhomme na vhana”.
Hezwi zwi sumbedza u ḓivhofha ha Afrika Tsipembe kha u tsireledza, u alusa na u tikedza u mamisa mikando na u dovha hafhu u khwaṱhisa adzhenda ya pfushi ya vhushie na vhana muṱuku.
Hezwi zwi thusa kha u swikela tshiṅwe tsha zwipikwa zwa tshifhinga tshilapfu kha zwa ṱahe zwa mutakalo zwine zwo tiwa kha Pulane ya Mveledziso ya Lushaka, u fhungudza mpfu dza vhushie na vhana vhaṱuku. Zwipikwa zwa Mveledziso dza Tshoṱhe na zwone zwi ombedzela u khwinisiwa ha pfushi. U shumisiwa ha Pulane yo Fhelelaho ya Pfushi, Mpfu dza Vhushie na Vhana Vhaṱuku, i na nthihi ya zwipikwa zwa rathi zwa ḽifhasi zwa pfushi u itela u engedza tshivhalo tsha u mamisa mikando kha miṅwedzi ya u thoma ya rathi hune zwi lavhelelwa u gonya nga 50% nga 2025.
U mamisa mikando ndi zwiṅwe zwa zwi vhuedzaho kha vhutshilo ha ṅwana. Maitele a u mamisa mikando lwa zwiṱuku zwi vha tshiṅwe tshiitisi tsha mpfu dzi swikaho 800 000 (13% ya mpfu dzoṱhe) dza vhana vha fhasi ha miṅwaha miṱanu kha mashango a khou bveleleaho khathihi na u ḓala ha tshayapfushi, ine ya vha khaedu khulwane kha mutakalo wa lushaka Afrika.
2.5. Khabinethe yo tendela Muhasho wa Mutakalo u fara Khonfarentse ya Vhufumisumbe ya Dzitshakatshaka ya Zwiimiswa zwa Vhulangi ha Zwidzidzivhadzi u bva nga ḽa 27 Ḽara u swika ḽa 02 Nyendavhusiku 2016, vha tshi khou shumisana na Tshiimiswa tsha Mutakalo tsha Ḽifhasi (WHO). Kha u ḓivhofha ha muvhuso kha u tandulula khaedu dza ḽifhasi dza mutakalo uri vhulangi vhu tshimbile zwavhuḓi na u khwinisa tsireledzo, vhukoni ha u khwinisa mvelele na tshileme tsha mishonga na zwishumiswa zwa dzilafho.
Foramu ine ya kwamiwa ya zwiimiswa zwa vhulanguli ha mishonga ine ya vha na miraḓo ya mashango a 194 ya WHO i khou sedza kha u langa mishonga na zwishumiswa zwa dzilafho na uri maitele a vhulanguli a tshimbila zwavhuḓi.
U fara khonfarentse iyi zwi ḓo khwaṱhisedza maanḓa a vhulanguli ha mishonga ya lushaka, Khoro ya Vhulangi ha Mishonga na sisiṱeme dza zwibveledzwa zwa mishonga. Nyambedzano na dzone dzi ḓo thusa kha u ḓivhadza matshimbidzele a vhuḓi na u takula tshikalo tsha kulangele Afrika na Tshitshavha tsha Mveledziso tsha Tshipembe ha Afrika (SADC).
I dovha ya dzhiela Afrika Tshipembe nṱha sa mutambi muhulwane ḽifhasini kha vhulavhelesi ha u langa mishonga na zwibveledzwa zwa mishonga. Shango ḽi ḓo vha na tshikhala tsha u shela mulenzhe kha u tiwa ha mbekanyamaitele dza zwidzidzivhadzi zwa ḽifhasi dzine dzi nga tou vhofha kha mashango ane a vha miraḓo ya WHO.
2.6. Khabinethe yo dovha ya nyeṱulelwa nga zwo no swikelwaho nga ha u shumisa Mulayo wa vhu 11 wa 2014 wa Vhulanguli ha Ndaulo ya Tshitshavha. Hoyu Mulayo une wa khou ḓisa sisiṱeme i no fana ya ndaulo ya tshitshavha kha matavhi oṱhe a muvhuso vhuraru hao u itela u alusa na u ombedzela ndeme na maitele a langaho ndaulo ya tshitshavha u ya nga tshiteṅwa 195(1) tsha Mulayotewa.
Mulayo u ṋetshedza uri hu vhe na u thomiwa ha zwiimiswa zwivhili zwine zwa vha: (i) Ofisi ya u Vhea Zwikalo na zwi Tendelanaho nazwo na (ii) Yunithi ya Thuso ya Thekiniki. Madzhenele a mashumele o no tendiwa na u thomiwa.
Muhasho wa Tshumelo ya Muvhuso na Ndaulo (DPSA) vho dzudzanya sethe ya u thoma ya vhulanguli vhune ho gazethiwa u itela vhupfiwa ha nnyi na nnyi nga ḽa 15 Fulwana 2016. U shumisana zwi nḓilani na Birou ya u Vhea Zwikalo ya Afrika Tshipembe khathihi na zwiṅwe zwiimiswa zwa lushaka zwi vheaho zwikalo u itela u bveledza tshishumiswa tsha mulayo tshine tsha ḓo swikisa kha mashumele na mathomele a Ofisi ya Zwikalo zwo Vheiwaho na Thendelano.
DPSA i dovha ya vha kati na u tshimbidza zwa ṱhoduluso ya u bveledza muhanga wa kushumele na zwikalo, ho katelwa u thomiwa ha modele wa mavhekanyele a mavhusele une wa ḓo tendela u shumisiwa ha kushumele kwo teaho.
2.7. Khabinethe yo nyeṱuleliwa nga muvhigo wa mbalombalo ya vhaṱoḓavhudzumbamo u bva nga Phando u swika Nyendavhusiku 2015. Khabinethe yo tikedza u thomiwa ha tshigwada tsha u shuma tsha mihasho yo vhalaho u amba nga ha maitele a u langa vhaṱoḓavhudzumbamo vho haniwaho.
Muvhigo u thusa vhalangi vha dziṱhundu vho no ḓivhadzwaho kha u khwinisa malangele a vhaṱoḓavhudzumbamo na dzitshavhi.
U ya nga mafhungo o waniwaho kha Sisiṱeme ya Lushaka ya Mafhungo a Dziṱhundu, vhaṱoḓavhumdzumamo vhaswa vha 62 159 vho ṅwaliswa nga 2014 ngeno vha 70 010 vho ṅwaliswa nga 2013. Milandu ya 60 640 ya vha vhudzumbamo yo haṱulwa ya dovha ya valiwa kha zwa u Sedza Nyimele ya tshivhalo tsha Dziṱhunḓu vhukati ha Phando na Nyendavhusiku 2015. Kha hei milandu yo haṱulwaho: 2 499 ya milandu ya vhuṱoḓavhudzumbamo yo tendeliwa, 4 093 ya milandu ya vhaṱoḓavhudzumbamo yo haniwa sa izwo hu songo wanala vhuṱanzi vhu fushaho ha u tambudziwa na vhugevhenga.
2.8. Khabinethe yo nyeṱuleliwa nga ha zwo no swikelwaho zwa Mulayotibe wa 2016 wa Maanḓa a Vhulanguli ha Mikano (BMA), une wo tendelwa u isiwa Phalamenndeni nga ḽa 23 Khubvumedzi 2015. Mulayotibe lwa u thoma wo fhedza wo isiwa Phalamenndeni nga ḽa 8 Tshimedzi 2015. Masiandoitwa a zwa matshilisano na zwa ikonomi ha u thomiwa ha zwa Vhulangi ha Vhulanguli ha Mikano, zwi ṱoḓa uri zwi isiwe na kha NEDLAC, zwe zwa itwa nga ḽa 13 Tshimedzi 2015.
Ho vha na vhukwamani vhuhulu na NEDLAC ha u tshimbidza Mulayotibe vhukati ha Ḽara 2015 na Shundunthule 2016. Nga ḽa 12 Shundunthule 2016 muvhigo wa u fhedzisa wa NEDLAC wa nga ha Mulayotibe wa 2016 wa BMA wo tendiwa nga Khomithi ya Vhulangi ya NEDLAC. Mulayotibe wo rwelwa tshiṱemmbe nga ḽa 18 Shundunthule 2016 nga Ofisi ya Mueletshedzi Muhulwane wa Mulayo wa Shango u itela uri u ḓivhadziwe Phalamenndeni. Khabinethe yo dzhiela nṱha uri Mulayotibe wa BMA wa 2016 u kha ḓi bva u ḓivhadziwa Phalamenndeni nga ḽa 25 Shundunthule 2016 na uri u amba nga Mulayotibe zwo itiwa Phalamenndeni nga ḽa 6 Thangule 2016.
Khabinethe yo tendela uri Muhasho wa Muno na Tshumelo ya Mbuelo ya Afrika Tshipembe (SARS) vha ṱavhanyise u pendela Memorandamu wa Vhupfesesani u no tshimbilelana na uri vhashumi vhaṅwe vhane vha khou ṱoḓea vha SARS vha hadzimiwe Muhasho wa Muno u itela u tikedza vhulangi na kutshimbidzele kwa zwa mikano zwa zwino vhuponi ha mikanoni.
3. Milayotibe
3.1. Khabinethe yo tendela u ḓivhadziwa ha Mulayotibe wa 2016 wa Khwiniso ya Dzangano ḽa Ndaka ya Vhathu Vhanzhi, Phalamenndeni. Mulayotibe u khou khwinisa Mulayo wa 1996 wa Dzangano ḽa Ndaka ya Vhathu Vhanzhi, (Mulayo wa vhu 28 wa 1996), nga u u livhanya na mushumo muhulwane wa mbuedzedzo ya mavu shangoni ṱoṱhe.
Zwi alusa mavhusele a dimokirasi na u shumisa lwa tshoṱhe mavu a vhathu vhanzhi ane a langiwa nga dzangano ḽa ndaka ya vhathu vhanzhi ho imelwa zwitshavha. Zwi khwaṱhisa ndango ya mavhusele a zwiimiswa na u alusa thikhedzo ya muvhuso khavho. Mulayotibe u khou sedza kha u thoma Ofisi ya Dzangano ḽa Ndaka ya Vhathu Vhanzhi ine ya langiwa nga Muṅwalisi wa Dzangano ḽa Ndaka ya Vhathu Vhanzhi.
Zwitshavha zwi ḓo vha khwine na u ḓo kona u wana, u vha vhaṋe vha ndaka na u i langa nga kha tshiimiswa tsho thomiwaho u itela u shomedza tshitshavha na u kovha vhulangi na ndaulo ya zwiimiswa zwine zwa tikedziwa nga muvhuso.
3.2. U ḓivhadziwa ha Mulayotibe wa 2016 wa Khwiniso ya Mafhungo a zwa Vhulamukanyi, Phalamenndeni une wa khou linga u khwinisa milayo yo vhalaho ine ya vha na zwi tshimbilelanaho na zwa ndaulo ya vhulamukanyi u itela u tandulula mafhungo ane a vha hone na a thekiniki, u itela ndaulo i khou tshimbilaho zwavhuḓi ya zwa vhulamukanyi, na zwone zwo tendiwa.
Khwiniso dzi nga nḓila ine a zwi konadzei u alusa Milayo ya Khwiniso nga muthihi lune zwi nga ita hedzi khwiniso kha milayo ine ya khou ambiwa nga hayo. Khwiniso ndi dzo fhambanaho nga nyimele na uri dzi nga ṱumanyiwa na zwipikwa zwi tevhelaho zwihulwane zwa Pulane ya Mveledziso ya Lushaka, zwine ndi u vhona uri vhathu vhoṱhe vha dovha vha pfa vho tsireledzea zwo ḓisendeka kha sisiṱeme ya vhulamukanyi ha vhugevhenga ya vhuḓi ha dovha ha ḓiimisa, vhuvhofhekani kha zwa matshlisano; u vhona hu na shango ḽine ḽa khou bvelela, ḽi konaho ḽa dovha ḽa tshila nga mulayo hune vhadzulapo vha fariwa nga tshirunzi; na u vha katela kha ikonomi.
4. Mbekanyamushumo dzine dza khou ḓa
4.1. Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vha ḓo ranga vhurumelwa ha Afrika Tshipembe u ya kha Guvhangano Guṱe ḽa Mbumbano ya Dzitshaka (UNGA 71) vhukati ha ḽa 13 na ḽa 26 Khubvumedzi ngei New York fhasi ha thero:: "Zwipikwa zwa Mveledziso zwa Tshoṱhe: u sukumedza nga ḽifhasi ḽothe u itela u shandukisa ḽifhasi ḽashu."
Hezwi zwi ḓisa tshikhala kha mashango ane a vha miraḓo uri vha kone u sedza kha zwine Mbumbano ya Dzitshaka ya khou shuma zwone, nga maanḓa sa izwi tshiimiswa tshi kha ḓi tou bva u pembelela anivesari ya vhu 70. Hu khou lavhelelwa u ambwa nga ha tshanduko ya UN, hu tshi khou katelwa u vusuludziwa ha UNGA; u khwinisiwa ha mushumo wa Khoro ya zwa Ikonomi na zwa Matshilisano (ECOSOC); na tshanduko ya Khoro ya Vhutsireledzi ha UN(UNSC) u itela u engedza vhufaramuraḓo kha zwiimo zwoṱhe zwa tshoṱhe na zwi si zwa tshoṱhe.
Hetshi ndi tshifhinga tsha u fhedza tshine Vho Ban Ki-moon vha ḓo vha vha tshi khou amba kha Guvhangano Guṱe ḽa UN sa Muṅwaleli Guṱe.
4.2. Mapholisa a Afrika Tshipembe (SAPS) vha ḓo vha na Ḓuvha ḽa u Pembela ḽa Lushaka nga ḽa 4 Khubvumedzi 2016 ḽine ḽa pembelelwa ṅwaha nga ṅwaha, u humbula miraḓo yoṱhe ya SAPS vhe vha lozwa vhutshilo havho vhukati ha ḽa u thoma ḽa Lambamai 2015 na 31 Ṱhafamuhwe 2016, vha tshi khou ita mushumo wavho kha u lwisa u vhona uri hu na tsireledzo na vhutsireledzi Afrika Tshipembe.
5. Vhuimo ha khabinethe kha mafhungo a ndeme a mupo
5.1. Khabinethe i bvisela vhuḓipfi hayo nga ha u vhilaedziswa nga u ṱhaselana hune ha vha hone vhukati ha mahoro o fhambanaho nga ha fhungo ḽi no tshimbilelana na ṱhoḓuluso ya Hawks kha mafhungo a SARS. Khabinethe i ita khuwelelo kha vhoṱhe vhane vha khou vhilaela, ho katelwa na miraḓo ya Khabinethe vhane vha vha vhe kha vhuimo ho fhambanaho, u ḓifunza u ḓibvisa na u ima u bvisa zwiṱatamennde zwo livhiswaho kha muṋe wa mafhungo. Khabinethe i vhidza vhoṱhe vha kwameaho uri vha ḓifare nga tshirunzi na tshiimo tshavho, na uri zwigwada zwi kwameaho zwi dzhene aya mafhungo nga ṱhompho madzuloni a u dzhia luvhanḓe lwa nnyi na nnyi vha tshi amba ngao.
5.2. Khabinethe i farisana na Muphuresidennde Vho Zuma kha u amba vhuḓifulufheli havho ho fhelelaho kha Minisiṱa wa Gwama, vhane vhone na vhaṅwe miraḓo yo fhambanaho ya Khorondangi, mabindu, Vhashumi na tshitshavha tsha vhadzulapo vha khou ita mushumo wa vhuḓi kha u fhaṱa vhuḓifulufheli kha ikonomi yashu vhukati ha vhabindudzi vhapo na vha nnḓa. Khabinethe na yone i vhidza vhoṱhe vha kwameaho uri vha ṱhomphe na u shumisana na zwiimiswa zwa muvhuso zwine zwo hwedzwa maanḓa a u shuma zwa mulayo.
5.3. Khorondangi i khou bvela phanḓa u ita zwoṱhe zwine ya kona u itela u tsireledza ikonomi na mushumo wa mveledziso wa ndeme une mabindu a muvhuso a vha na vhuḓifhinduleli khawo. Mazhendedzi a muvhuso a na vhuḓifhinduleli ha u ita mushumo we a hweswa wone nga nḓila ine a i khakhisi mushumo wa muvhuso kana u khakhisa ikonomi.
5.4. Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vho dzhenela Khonfarentse ya Dzitshakatshaka ya Vhurathi ya Tokyo ya nga ha Samithi ya Mveledziso ya Afrika (TICAD VI) ye ya farelwa Nairobi kha ḽa Kenya u bva nga ḽa 27 u swika ḽa 28 Ṱhangule 2016. Holwu ndi lwa u thoma TICAD i tshifarelwa Afrika u bva tshe ya thomiwa nga 1993.
TICAD-VI yo fha Ṱhoho dza Mashango na Mivhuso ya Afrika tshikhala tsha ndeme tsha u ṱola zwo no swikelwaho na u shuma ha thendelano dza TICAD dze dza tendelaniwa khadzo tshifhingani tsho fhiraho dzine dza khou sedza kha u ṱavhanyisa nyaluwo na mveledziso ya Afrika.
TICAD-VI yo dovha ya farwa kha ṅwaha wa u thoma wa u sedza u shuma ha adzhenda dza mveledziso ya ḽifhasi na ya dzingu, ine ya pfi Adzhenda ya 2030 u itela Mveledziso ya Tshoṱhe na Adzhenda 2063 khathihi na Pulane yayo ine ya ḓo Shumiswa kha Miṅwaha ya u Thoma ya Fumi. Zwi tshi tshimbilelana na hedzi adzhenda dza mveledziso, TICAD-VI yo amba nga mafhungo a tshimbilelanaho na thaidzo dze Afrika ya vha i tshi khou livhana nadzo u bva tshe TICAD-VI ya farwa Yokohama, ngei Japan nga 2013. Hezwi zwi katela vhudziki ha zwa nḓowetshumo, mutakalo na zwa matshilisano.
Khabinethe i ṱanganedza u ḓivhofha he Phuraimi Minisiṱa Vho Shinzo Abe vha ita ha uri Japan ḽi ḓo kuvhanganya ṱhanganyelo ya $30 biḽioni kha zwikwama zwa phuraivethe na zwa lushaka u itela u bindudza Afrika kha miṅwaha miraru i ḓaho u itela u alusa u fhaṱiwa ha themamveledziso
Guvhangano ḽo vha na nyambedzano dzo khwaṱhaho dza kha vhubindudzi ha sekithara ya phuraivethe, zwa nḓowetshumo ya dziikonomi Afrika, u sika zwiimiswa zwa ikonomi zwa tshoṱhe, mutakalo na u thivhela madwadze angaho Ebola na Zika, u lwa na vhuthororisi, u funza na u manḓafhadza vhaswa vha vhuponi vhu shayaho u itela u vha thivhela uri vha sa ḓibadekanye na zwigwada zwa u ḓithuthubisa nga dzibomo na vhuthororisi.
Ṱhoho dza mashango na mivhuso na vhone vho amba u ḓivhofha havho u itela u bvelaphanḓa na u khwaṱhisa maitele a TICAD na milayo i langaho ya foramu i re khagala ya dovha ya katela u dzhenisa vhathu vhanzhi vha kwameaho, u zwi vhea nga nḓila ine zwa tshimbilelana na adzhenda dza u thoma dza Afrika, u ombedzela zwa u sedzesa kha mveledziso ya vhathu, na u thoma u shuma nga vhukoni hu na maitele o vhekanyiwaho a u tevehelela zwi khou shumiwaho..
5.5. Zwiwo zwa khethululo nga lukanda zwine zwa khou ambelwa Tshikolo tsha Nṱha tsha Vhasidzana tsha Pretoria zwi a vhiledzisa. Khabinethe i khoḓa u vha na tshivhindi ha vhagudi kha u ṱana khethululo na u dzhielwa havho fhasi tshikoloni. Vha tou vha vhalwi vha tshanduko ya zwa matshilisano, vhane vha ṱoḓea kha shango ḽashu kha u thathela kule zwa tshifhinga tsho fhiraho zwe zwa vha zwi tshi lwisa vhathu na u sendedza tsini zwa u swikela zwipikwa zwa Afrika Tshipembe ḽo faranesaho.
Ri vhidza vhadzulapo vhoṱhe vha Afrika Tshipembe uri vha ṱhomphane vha dovhe vha farane kha u lwa na zwa khethululo nga lukanda kha lushaka lwashu. Lwendo lwashu lwa dimokirasi lwo fhaṱwa kha u konḓelelana na u ṱhomphana.
5.6. Na riṋe ri khou farana na dzimiḽioni dza maAfrika Tshipembe kha u fhululedza Tshigwada tsha Afrika Tshipembe kha vhukoni he vha vhusumbedza kha Mitambo ya Oḽimpiki ya Rio 2016. Tshigwada tsho hulisa shango ḽashu nga u wina mendele ya fumi kha mitambo yo fhambanaho, hu tshi katelwa na mendele mivhili ya musuku. Vhukoni vhu akhamadzaho nga Vho Wayde Van Niekerk kha u wina musuku kha 400m na u dovha vha vunḓa rekhodo ya ḽifhasi, na u gidima he ha mangadza nga ene nyanenge washu Vho Caster Semenya kha 800m zwine zwa ḓo dzula zwi mihumbuloni yashu lwa tshifhinga tshilapfu.
5.7. Khabinethe i fhululedza maAfrika Tshipembe na IEC kha tshipiḓa tshe vha tamba kha u vhona uri dziṅwe Khetho hafhu dza Muvhuso Wapo dzi tshimbile zwavhuḓi. U ya kha shango ḽothe, khoro dzo ṱangana u nanga dzimeyara, vhalangadzulo na zwimebi zwihulwane kha vouthu dzi pfadzaho u itela dimokirasi ine ya khou shuma.
Khabinethe i ṱuṱuwedza vhadzulapo uri vha ḓi isa phanḓa na u shela mulenzhe nga kha Komithi dza Dziwadi na dziṅwe nḓila dzi no dzhenisa zwitshavha kha muvhuso yapo.
5.8. Nḓivhadzo ya ndaṱiso ya R1, 5 biḽioni ine ya khou fanela u badelwa nga ArcelorMittal, vhamagi vhahulwanesa vha tsimbi shangoni ḽashu, nge vha ita tshimbevha tsha u langana mitengo kha nḓowetshumo hei ya dzitsimbi, ine i tou vha ndaṱiso khulwanesa ye ya vhuya ya itelwa khamphani nthihi nga avho vhalangi vha zwa muṱaṱisano wa mitengo.
Khamphani yo dovha hafhu, sa tshipiḓa tsha u lifha uyu mulandu, u ḓo shumisa iṅwe R4,6 biḽioni hafhu u khwinisa puḽanti dzavho na u khwinisa muṱaṱisano. Thendelano ya mbandelo i dovha ya ṋetshedza nḓila dza kuvhetshele kwa mitengo dzine dza ḓo kala vhukoni ha kuvhetshele kwa mitengo ya khamphani kha zwibveledzwa zwa tsimbi tswititi lwa tshifhinga tsha miṅwaha miṱanu.
Hezwi ndi tshipiḓa tsha u tumbula na u lwa na zwa u shumisa maanḓa kha makete khathihi na u langana mitengo nga nḓila i si yone zwine zwi dzhiela fhasi kushumele kwa ikonomi, u ḓisa u ḓurelwa hu songo teaho nga dzifeme ngei fhasi na u vhulaha mishumo yapo. Muvhuso u dzula wo ḓiimisela u alusa vhubindudzi vhu no livhisa kha nyaluwo ya ikonomi, hu si tshimbevha tsha u langana mitengo tshine tsha imisa nyaluwo ya ikonomi fhethu huthihi.
5.9. Ri ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe vhoṱhe uri vha shumise maḓi zwavhuḓi khathihi na u a vhulunga, nga u shumisana ri nga kona u vhona uri ri khou ḓi wana maḓi a sa ṱaheli na uri ndi zwa ndeme u dovha ra tsireledza themamveledziso dzashu dza maḓi.
Hu na nyimele dza gomelelo dzine dzi khou ḓi ya phanḓa kha zwipiḓa zwiṅwe zwa shango na Gauteng ḽine zwa zwino ḽi khou dineswa nga Sisiṱeme ya Ṱhanganelo ya Mulambo wa Vaal une u khou ḽi vhea fhasi ha mutsiko.
U lwa na tshiimo itshi, Muhasho wa Maḓi na Tshampungane tsho Kunaho u tshi khou shuma na SALGA, CoGTA na mimasipala u ḓo vhea nyiledzo ya kushumisele kwa maḓi ngei Ḓoroboni ya Ekurhuleni, Johannesburg, Tshwane na Mogale.
Nḓisedzo ya maḓi ḓoroboni i ḓo fhungudzwa nga phesenthe dza 15 ngeno maḓi a tsheledzo a tshi ḓo fhungudzwa nga phesenthe dza 20. Nyiledzo a dzi koni u tinyea na uri zwi ḓo dzula zwo ralo u swika tshiimo tshi tshi fhira.
5.10. Mawanwa a Nyanganyelo dza Vhukati ha Ṅwaha dza Mbalo ya Lushaka nga Statistics SA o sumbedza uri mbalo ya lushaka yo aluwa u ya kha 55.9 miḽioni wa vhathu hune vhathu vha vho lavhelelwa u tshila u swika kha miṅwaha ya 62 ngeno mpfu dza vhana dzi tshi khou anganyelwa kha 33.7 kha vhana vha 1 000 vhe vha bebwa vha tshila.
Khabinethe yo vhiledziswa nga u aluwa ha tshikalo tsha HIV u bva kha phesenthe ya 11.2 mahoḽa u ya kha phesenthe ya 12.7 nga 2016 vhane nga mbalo ndi 7.03 wa miḽioni ya vhathu vhane vha khou tshila na HIV.
Khabinethe i kwengweledza maAfrika Tshipembe vhoṱhe uri vha thivhele u kavhiwa huswa ngauri vha ita ndingo naho hu luthihi nga ṅwaha, u ḓiḓowedza vhudzekani ho tsireledzeaho na uri vhanna na vhatukana vha humbule nga ha u dzhiela nṱha fhungo ḽa u fumbisiwa nga dokotela.
5.11. Khabinethe yo dzhiela nṱha tsheo ya Khothe ya Ndayotewa kha zwa Mulayo wa Khwiniso ya Pfanelo dza Mbuedzedzo ya Mavu, we wa thomiwa nga 2014, u itela u dovha u vula mafhungo a shango a mbuedzedzo ya mavu.
Khothe yo fha Phalamennde miṅwaha mivhili uri i dovhe i vuse mulayo kana u phasisa mulayo muswa. Tsheo i amba uri a hu tsha ḓo vha na dziṅwe mbilo ntswa dzine dza ḓo dovha dza dzhenisiwa u swika Mulayo Muswa u tshi ḓo phasisiwa wa ḓo kona u vulela mbilo ntswa.
Khomishini ya Pfanelo dza Mbuedzedzo ya Mavu i ḓo vha i tshi khou amba na vhoramafhungo u sumbedzisa zwine zwa ḓo tevhelwa u ya phanḓa nga murahu ha tsheo ya khothe.
5.12. Afrika Tshipembe ḽi ḓo fara Khongirese ya vhu 35 ya Ḓivhashango ya Lifhasi ngei Cape Town International Convention Centre u bva nga ḽa 27 Thangule u swika nga ḽa 4 Khubvumedzi 2016.
Ndivho ya Khongirese ndi u shela mulenzhe kha u bvelela ha ṱhoḓisiso ya mutheo kha saintsi dza ḓivhashango. Vhuṱambo vhu ḓo vha vhu tshi khou ṱana Ḓivhashango na vhufa ha geoheritage ha dzingu khathihi na fhethu ha ḓivhashango na lunako lwaho. Khaedu dza zwa divhashango na dzone dzi do sedziwa.
5.13. Khabinethe i livhisa ndiliso dzayo kha muṱa na khonani dza Minisiṱa na Muphirimia wa kale wa Vunḓu ḽa Kapa Vhubvaḓuvha, Vhafunzi Vho Arnold Makhenkesi Stofile. Vhafunzi Vho Stofile vho vha vhe muhali mulwela mbofholowo wa polotiki vhe vha shela mulenzhe kha thikho dzoṱhe dza u lwa Afrika Tshipembe, u tou thoma kha u lwa vho dzumbama na zwa u kuvhanganya mavhuthu, na u lilisana na zwitshavha zwa ḽifhasi na mulayotewa wa tshiofisi wa zwiimiswa zwa muvhuso.
Khabinethe i dovha ya livhisa ndiliso dzayo kha miṱa ya miraḓo ya Mmbi ya Lushaka ya Afrika Tshipembe vhe vha xelelwa nga matshilo avho kha khombo ya bisi Clarens ngei Free State.
Khabinethe i farana na Muphuresidennde Vho Jacob Zuma kha u livhisa ndiliso dzayo kha Muphuresidennde Vho H.E Sergio Mattarella, Muvhuso na vhathu vha Italy nga murahu ha midzinginyo mihulu ye ya rwa vhukati Italy, he ha fhedza ho lovha vhadzulapo vhanzhi na tshinyalelo khulu kha ḓorobo dzo vhalaho. Ri dovha ra tamela mashudu vho huvhalaho uri vha ṱavhanye u fhola.
6. U tholiwa
U tholwa ho itwa ho thoma ha khwaṱhisedzwa ndalukanyo dzavho na u sedzwa arali vha si na milandu.
6.1. Khabinethe yo amba ngaha u tholiwa ha Bodo ya zwa Mabufho ya Afrika Tshipembe (SAA) na uri yo tendela u tholiwa hu tevhelaho:
a) Vho Duduzile Cynthia Myeni (vho dovha vha tholiwa sa Mudzulatshidulo);
b) Vho Mmakeaya Magoro Tryphosa Ramano (Mufarisa Mudzulatshidulo vha sa shumiho hone);
c) Vho Bajabulile Swazi Tshabalala (mulanguli vha sa shumiho hone);
d) Vho Thandeka Nozipho Mgoduso (mulanguli vha sa shumiho hone );
e) Vho Nazmeera Moola (mulanguli vha sa shumiho hone);
f) Vho Akhter Hoosen Moosa (mulanguli vha sa shumiho hone);
g) Vho Gugu Sepamla (mulanguli vha sa shumiho hone);
h) Vho Siphile Buthelezi (mulanguli vha sa shumiho hone);
i) Vho Peter Holmes Maluleka (mulanguli vha sa shumiho hone);
j) Vho Mzimkulu Malunga (mulanguli vha sa shumiho hone);
k) Vho Dokotela Martha Mbatha (mulanguli vha sa shumiho hone); na
l) Vho Peter Tshisevhe (mulanguli vha sa shumiho hone).
Minisiṱa wa Gwama vha ḓo ṱangana na Bodo i kha ḓi bvaho u tholwa uri vha vha ṋetshedze sia ḽa kushumile nga nḓila ine vhafaramikovhe vha zwi vhonisa zwone.
Mbudziso:
Vho Donald Liphoko
Luṱingo: 082 901 0766


text:
Interests
Watching Sports, Reading, Cars, Biking, Bowling, Camping, Cooking, Fishing, Golf, Gym, Hiking, Listening to Music, Photography, Snowboarding, Surfing, Video Games, Water Ski/Jet Ski, Watching TV/Movies
City of Interest
Barbers Point, HI Camp H M Smith, HI Captain Cook, HI Eleele, HI Ewa Beach, HI Fort Shafter, HI Haiku, HI Hakalau, HI Haleiwa, HI Hana, HI Hanalei, HI Hanamaulu, HI Hanapepe, HI Hauula, HI Hawaii National Park, HI Honaunau, HI Honolulu, HI Hoolehua, HI Kaaawa, HI Kahului, HI Kailua Kona, HI Kalaheo, HI Kalaupapa, HI Kaneohe, HI Kapaa, HI Kapaau, HI Kapolei, HI Kaumakani, HI Kaunakakai, HI Keaau, HI Kealakekua, HI Kealia, HI Keauhou, HI Kekaha, HI Kihei, HI Kilauea, HI Koloa, HI Kualapuu, HI Kula, HI Kunia, HI Kurtistown, HI Lahaina, HI Laie, HI Lanai City, HI Laupahoehoe, HI Lawai, HI Lihue, HI M C B H Kaneohe Bay, HI Makawao, HI Makaweli, HI Maunaloa, HI Mililani, HI Mountain View, HI Naalehu, HI Ninole, HI Ocean View, HI Ookala, HI Paauhau, HI Paauilo, HI Pahala, HI Pahoa, HI Paia, HI Papaaloa, HI Papaikou, HI Pearl City, HI Pearl Harbor, HI Pepeekeo, HI Princeville, HI Pukalani, HI Puunene, HI Schofield, HI Schofield Barracks, HI TAMC, HI Volcano, HI Wahiawa, HI Waialua, HI Waianae, HI Waikoloa, HI Wailea, HI Wailuku, HI Waimanalo, HI Waimea, HI Waipahu, HI Wake Island, HI Wheeler Army Airfield, HI


text:
Nyota
Nyota Nyota i byalwa lebyi endliwaka hi ku sweka mukapu hi comela ra n’wahuva. Loko wu horile u ka muqombhoti u cheletela u ri karhi u hakasela. Loko swi hlanganile u ta swi veka kutani hi siku leri landzelaka swi ta va swi virile swi huma khuvi. Loko swi humile khuvi, u ta pangela ekhuwanini u nwa. Loko byi ku bile u ta tsandzeka no yima..[1]
Mintshaho[Lulamisa | edit source]
- ↑ Nukeri, Emilinah Reginah (2012). "Nkanelo wa yin'wana ya mindhavuko ya ririmi ra Vatsonga/Machangana hi ku kongomisa eka swakunwa swa ndhavuko". University of Limpopo.


text:
Ku Valanga eBethele
Ha ku rhamba leswaku u ta valanga tihofisi ta rhavi ra hina, ndhawu leyi yi vuriwa Bethele. Eka tihofi tin’wana ku na switirhisiwa leswi swi ku pfunaka loko u ri karhi u valanga hi wexe.
Xitsundzuxo Mayelana Na Xitsongwatsongwani xa Khorona (COVID-19): Ematikweni yo tala a ka ha pfumeleriwi vanhu leswaku va ta valanga eBethele. Leswaku u kuma vuxokoxoko, fonela rhavi leri a wu tsakela ku valanga eka rona.
Kazakhstan
Christian Center of Jehovah’s Witnesses
187 Auezov Street,
Kalkaman-2 micro-district,
ALMATY, 050006
KAZAKHSTAN
+7 (727)-232-36-62
+7 (727)-226-30-42
+7 777-223-19-89 (Mobile)
Ku Valanga
Hi Musumbhunuku ku ya fikela hi Ravuntlhanu
8:00 a.m. ku ya eka 11:00 a.m. na 1:00 p.m. ku ya eka 4:00 p.m.
Swi teka awara ni hafu
Hi Ku Komisa
Ku hundzuluxeriwa minkandziyiso ya Bibele hi Xikazakh (Cyrillic), Xikazakh (Arabic) ni Xiuighur (Cyrillic).


text:
VAMANANA LAVA HA RIKI VANTSHWA NI KU AN’WISA
Tanihi manana la nga muntshwa, u nga ha tivutisa leswaku u ta swi kota njhani ku khathalela n’wana, ku n’wi an’wisa ni ku tlhelela exikolweni. Ku an’wisa i ndlela yo olova, leyi tsakisaka ya leswaku wena ni n’wana wawena mi tivana. Ku an’wisa hambi ku ri kwihi ka antswa ku tlula ku nga an’wisi nikatsongo.
I SWA NKOKA LESWAKU VAMANANA LAVA HA RIKI VANTSHWA VA AN’WISA
Ku va manana swi katsa swilo swotala – ku an’wisa swa olova naswona a swi koxi mali.
Vana lava an’wisiwaka a va tali ku vabya – a wu tshameli ku vilela, a wu heti nkarhi wotala uri karhi u ya etliliniki ni ku xwa exikolweni kumbe u khumbuka vanghana.
Ku an’wisa swi ku pfuma leswaku u twisisa n’wana wawena naswona swi endla leswaku u va ni tshembo tanihi manana.
Ku an’wisa a swi karhati: u nga swi endla kun’wana ni kun’wana, nkarhi wun’wana ni wun’wana naswona mafi yawena ma tshama ma ri eka mahiselo faneleke.
U nge yi enkarhini loko u an’wisa kotala, miri wawena wu ta hunguteka hi ndlela ya ntumbuluko.
LOKO U SUNGULA KU AN’WISA
Swi nga ha endleka u nga tiyiseki leswaku u ta an’wisa nkarhi wo tanihi kwihi. Swi ringeti masiku kumbe mavhiki mangari mangani.
Ku an’wisa swi nge endli leswaku mavele yawena ma bohla – ana se mavele yawena ma cince xivumbeko ni vukulu hi nkarhi wa vuyimani.
Vulavula ni munghana kumbe munhu un’wana loyi u n’wi tshembaka loyi anga an’wisa n’wana hilaha ku humelelaka.
A wu fanelanga u twa kuvava loko u an’wisa – kombela mpfuno loko u tikeriwa kumbe u twa kuvava loko u an’wisa. Loko u an’wisa u tshame kahle naswona n’wana a nghenise nomu hikwawo eka vele, tinhlungu a ti nge vavi.
Loko u an’wisa n’wana wawena kotala, u tava ni mafi yotala. Tshika n’wana wawena a an’wa kotala naswona ringeta ku heta nkarhi wotala uri karhi u tolovela ricece rawena.
KU TLHELELA EXIKOLWENI
Loko u endla xiboho xa ku tlhelela exikolweni, ringeta ku tlhelela endzhaku ka tin’hweti timbirhi. Swi tikomba onge n’wana wawena u ta va a ri ni leswi a nga ta va a swi toloverile endzhaku ka nkarhi wolowo naswona swi ta ku olovela ku kunguhata siku rawena.
Loko u ya emahlweni no an’wisa loko u tlhelela exikolweni, u nga kama mafi ivi u ma siya ni muhlayisi wa n’wana. U nga ha sungula ku titoloveta mavhiki mangari mangani u nga si tlhelela exikolweni.
Kunguhata ku heta nkarhi wokarhi ekaya ni n’wana wawena loko u huma exikolweni, u tlhela u tinyika nkarhi wo dyondza no heta nkarhi ni vanghana.
Ku va ni n’wana ni ku ya exikolweni swi ta olova hi ku famba ka nkarhi.
Vamanana lava ha riki vantshwa va lahlekeriwa hi vanghana loko va va ni vana, kambe va tlhela va kuma van’wana vanghana. Tihlanganise ni vamanana kumbe vanghana van’wana lava nga ta ku seketela.


text:
Daniel Cornel Marivate
Daniel Cornel Marivate (Kumbe D.C Marivate) (18 Nyenyenyani 1897[1] – † 30 Nhlangula 1989 ),[2][3][4] a kuri mufundhisi, mufambisi wa khwayere, muqambhi wa vunanga, xirho xa mfumo wa Gazankulu naswona a thlela a tiveka ngopfu tani hi mutsari wa novhele yo sungula ya ririmi ra Xitsonga (leyi gandlisiweke hi Swiss Mission press eJoni), Sasavona, hi lembe ra 1938. Marivate loyi a dyondzeke eValdezia, athlela aya hetisela tidyondzo tale henhla eLemana Institute, ukorhokele ririmi ra Xitsonga swonghasi, kuhlanganisa na kuqambha vunanga na swiphato, a thlela a tsala no hundzuluxela matsalwa ya Xitsonga, ku fikela loko ata hundza emisaveni hi lembe ra 1989.
Xikolo xa DC Marivate Junior Secondary School eSoshanguve, Afrika Dzonga, kuhlanganisa na patu leri kumekaka e Saulville, ePitori, swi thyiwe hi vito ra yena
Tavutomi byakwe[Lulamisa | edit source]
Malembe yosungula na tidyondzo: 1904–1931[Lulamisa | edit source]
Marivate i n’wana wo sungula wa Cornel Maxangete Maringa na Makhanani Annah Ximambana naswona u velekiwe eximutanini xa Valdezia hi lembe ra 1897.[4] Marivate ukulele athlela anghena xikolo eValdezia primary school (lexi akiweke hi lembe ra 1888) ekusuhi na Louis Trichardt eNorthern Transvaal (laha namunthla kunga xifundzha xa Limpopo) hi lembe ra 1904. Ximutanini xa Valdezia xisimekiwe hi lembe ra 1875 hi Varhumiwa va Vukhongeri bya vu Phresbethari, naswona vutomi bya ximutana lexi abyi kongomisiwa no hlohloteriwa hi ripfumelo ra vukreste. Marivate uhetile tidyondzo takwe ta xikolo xale hansi hi lembe ra 1908. Kusukela kona, u thlele aya dyondza vuvatli, kuhlayisa swirhapa, Xinghezi na Tidyondzo ta tinhlayo, ari karhi a leteriwa hi Mufundhisi Paul Rosset, kona kwale xitichini xa kereke eValdezia exikarhi ka malembe ya 1909 kuya eka 1912.[5]
Kusukela hi khotavuxika bya lembe ra 1912 kuya eka xixika xa 1915, Marivate unghenele athlela a hetisa tidyondzo tavuthicara eLemana Training Institute. Kusuka kona uyile a ya dyondzisa exikolweni xa Manabele, endzhaku ka tinwhetinyana athoriwa kuya sungula xikolo lexintshwa e Mambedi, ekusuhi na ximutana xa Valdezia. Xikolo lexi xikote kukula swonghasi endzeni ka malembe ya mune, laha xiheleleke xikuma mathicara mambirhi ku engetela eka Marivate. Vana vaxikolo na mathicara, vapfunetanile ku bhaka switina leswaku va aka tiyindlu to dyondzisela eka tona.
Varhumiwa na vakongomisi va xikolo na Kereke eximutanini lexi, ava tiyisisa leswaku vaaka tiko vale Valdezia vahanya hikuya hi vutomi bya vukreste, naswona ava aleriwa kutihlanganisa na vaaka tiko vavahedeni (Kumbe lava avangari vakhongeri). Hilembe ra 1915, Marivate loyi a ari thicara wa xikolo xa Valdeziya, xikan'we na thicara un'wana wa muntima, vatikume va tsemiwile eka kereke ya ximutana, kuringana tin'wheti tinharhu, hikwalaho kaleswi vayeke exivaleni xamuganga kuya hlalelaa ncino wamakhwaya.[6]
Hilembe ra 1924, Marivate uyisile tidyondzo takwe tavuthicara emahlweni loko ata nghenela xikolo xa Lovedale, laha a kumeke xitifiketi-tsongo xa vuthicara hi lembe ra 1925. Kusuka kona uvekiwe tani hi nhloko ya xikolo xa Valdezia hi lembe ra 1926, naswona u tirhile kona kufikela eka lembe ra1929. Marivate uthlele a thlelela exikolweni xa Lovedale, laha a hetiseke tidyondzo takwe tavuthicara, hinkarhi wolowo uthlele a hetisa tidyondzo takwe ta vuqambhi bya vunanga na xikolo xa London Music College, athlela arhwexiwa Diploma yo tsala vunanga (tonic-solfa) exikarhi ka malembe ya 1930 na 1931.
Vutsari na maphepha-hungu: 1931–1937[Lulamisa | edit source]
"Muyuropa anga hluriwi hi mathlarhi kumbe hiswibhakela kambe hi kutirhisa tidyondzo... Loko ndziri etikweni-nkulu ra Yuropa, ndzivone vayuropa votala lava avari exiyimweni xale hansi eka mina hinhluvuko... Loko hina vantima hilava kufikelela mahanyele yalehenhla yavona, hifanela ku byarha vutihlamuleri byo tihluvukisa, hiti hlengeletela tidyondzo na mahanyele yohluvuka, hibasisa no sasekisa miti yahina leswaku switava nonohwela ku hi tekela ehansi".
Marivate uve muhleri wa phephahungu ra muganga, ra The Valdezia Bulletin/Light (leri ri thyiweke "The light: Ku Vonakala ka Vatsonga"),[7] xikan'we na E.A. Tlakula na A.E. Mpapele. Marivate utirhise phepha-hungu leri kuyisa emahlweni xikongomela xo hluvukisa rixaka ra rikwavo, naswona a thlela a haxa mhungu ya muganga na tiko hiku angarha. Migandliso yo sungula ya phephahungu leri a yitsariwe hi voko, ivi kuya hinkarhi vasungula ku tirhisa michini yo tsala, kufikela laha rigandlisiweke. Marivate uthlele ava mutsari eka phephahungu ra xikolo xa Lemana, eka malembe yo sungula leswaku a titoloveta kutsala no hlela phephahungu.
Phephahungu lere ri gandlisiwe no haxiva kwalomu ka malembe ya nkombo kusukela hi lembe ra 1931 kuya eka 1937, naswona ari tsariwa hi ririmi ra Xinghezi na Xitsonga. Marivate utirhile tani hi muhleri na muhumelerisi wa phepha-hungu leri kusukela loko risimekiwa, kufikela loko rita yimisiwa[2]
Vukorhokeri eka African Boy Scouts: 1934–1956[Lulamisa | edit source]
Marivate u vitaniwe ku nghenela nhlangano wa African Boys Scouts, naswona a ya leteriwa eka vutshila bya ti Scoutse Gilwell Park, kusuhi na Chingford e dorobheni ra Landhani, hi lembe ra 1934. Loko ari kwalomo, kusungule nyimpi ya vumbirhi ya misava hi lembe ra 1939, leswi vangeleke leswaku machudeni ya ti Scouts, marhurheriwa kusuka e dorobheni ra Landhani kuya e Bridgewater, laha va takeke mayendzo ya siku na siku hi bhazi, kuya hetisisa tidyondzo ta vona e xidorobhaneni xa Taunton. Marivate u tirhisie nkarhi lowu ku endzela tindzawu ta matimu totala e tikweni ra Nghilandi, ku hlanganisa na tiko ra Furhwa na Switselandi.[3]
Hilembe rero ra 1939, utekile rendzo ro vuyela ekaya, ehenhla ka ntsikelelo wa nyimpi. Xikepe xa vona xi vhikavhike swikepe swo famba e hansi kalwandle ra Atlanthiki, kuringana mavhiki manharhu ku kondzo loko xita fika e Kapa, eku heteleni ka n'wheti ya hukuri. Hi lembe leri landzeleke ra 1940, uthoriwile hi va Scout South Africa, leswaku a letela no olorisa majaha ya Boy Scouts of South Africa, ya vantima, no tsarisa majaha mantshwa. Marivate u tirhe ntirho lowu hi ku tshembeka na ku tikarhata, kufikela loko a ta tshika ntirho hi Khotavuxika bya lembe ra 1959, loko ata nghenela tidyondzo ta vufundhisi.[3]
Vufundhisi na Bhibhele ya Xitsonga: 1956–1989[Lulamisa | edit source]
Marivate uvekiwe kuva mupfuni wa Mufundhisi Malale, xikan'we na Joshua Marule na Frank Hlaise.[kulaveka vumbhoni] Marivate a a tsakela ku nghenela tidyondzo ta vudokodela, naswona u tsarisile kudyondza ari ekaya, kambe uve a sindziseka ku tshika tidyondzo takwe, loko mativula yakwe Charley a ta sungula tidyondzo takwe ta vudokodela e yunivhesithi ya Natala. Endzhaku ka xinkadyana, kereke ya Swiss Mission yi n'wirhambe ku nghenela tidyondzo ta vufundhisi ta mahala. Uleteriwile eka swa vufundhisi ku ringana malembe ya nthlanu loko ata rhwexiwa vufundhisi hi lembe ra 1956. Endzhaku ka swona, usungule ku rhangela kereke ya Swiss Mission e Atteridgeville (e Pitori), laha a rhangeleke kereke ku hlanganisa na mavandla ya 29 ya kereke.[3]
Marivate u rhambiwe hi nhlangano ya Bhibhele ya laha Afrika Dzonga (Bible Society – South Africa) kuva xiyenge xa komiti yo hundzuluxa Bhibhele ya Xitsonga. Komiti leyi a yi rhangeriwa hi Mufundhisi Théophile Robert Schneider loyi a tirheke exikarhi ka vatsonga kwalomu ka 40 wa malembe. Van'wana lava va rhambiweke a kuri Mufundhisi Elias F.C. Mashava wa Kereke ya Swiss Mission, Mukhacani Jackson Makhuvele; Manana Ann K Manyike na Phurofesa Charlotte P.N. Nkondo.[7] Komiti yi hetile ku hundzuluxela hi lembe ra 1976, ivi Bhibhele yi kandziyisiwe ximfumo hi lembe ra 1989 e hansi ka nhlokomhaka "BIBELE Mahungu Lamanene".[kulaveka vumbhoni]
Vukati na Vana[Lulamisa | edit source]
Marivate a a tekane na Bertha Marivate naswona a va katekisiwe hi majaha ya ntsevu na ntombhi yin'we[6] kunga:
- Cornelius Tennyson Daniel Marivate (Mativula) – Phurofesa wa tidyondzo ta ririmi e yunivhesithi ya Afrika Dzonga (1927),
- Russel Marivate – Dokodela (1930),
- Cecil Roy Marivate – Thicara (1933),
- Martin Marivate – Dokodela (1934),
- Maseve Richard Marivate – Thicara wa tidyondzo ta Tinhlayo, loyi a thlomiweke tinsiva to hlaya (1936),
- Desiree N'wamhamba Marivate – Nese,
- Charles Marivate – Dokodela (1942),
Vuqambhi bya vunanga[Lulamisa | edit source]
Marivate a a thlela ava muqambhi wa vunanga bya Xitsonga, a thlela a tsala vunanga bya makhwaya, hiririm ra Xitsonga. Leswi aswiri xihlamariso lexi kulu hi nkarhi wolowo, naswona hi lembe ra 1931, khampani ya Singer Gramophone ya vunanga ya Eric Gallo yi rhumele Marivate na ntlawa wakwe e dorobheni ra Landhani, leswaku vaya rhekhoda vunanga bya Xitsonga na XiVhenda.[6][5]
Nxaxamelo wa vunanga lebyi abyi qambheke:
- Xinkanka (N'wheti ya september nineteenthirtynine)[8][9] – 1939: Department of Education, South Africa.
- Tinsimbi ta Valungu[10] – 1951: International Library of African Music. Muqambhi athlela a yimbelela.
- Serululu[11] – 1951: International Library of African Music. Muqambhi athlela a yimbelela.
- Ben, Ben, Ben[12] – 1954: International Library of African Music. Muqambhi athlela a yimbelela.
- Mbuti ya Shidzwele[13] – 1968–1969: Tsonga Presbyterian Church Attridgeville.
- Xidzedze[13] – 1968–1969: Tsonga Presbyterian Church Attridgeville.
- Kaya[13] – 1968–1969: Tsonga Presbyterian Church Attridgeville.
- Phelindhaba[13] – 1968–1969: Tsonga Presbyterian Church Attridgeville.
- Homu yo basa[13] – 1968–1969: Tsonga Presbyterian Church Attridgeville.
- Yingisani[13] – 1968–1969: Tsonga Presbyterian Church Attridgeville.
- Vamakweru![13] – 1968–1969: Tsonga Presbyterian Church Attridgeville.
- Xinyenyani[13] – 1968–1969: Tsonga Presbyterian Church Attridgeville.
Vutsari na vuhundzuluxi[Lulamisa | edit source]
"Xitsonga xa ka hina xi nadziha ngopfu, naswona xi na marito lawa yo tala ngopfu ni mavulavulele ya xilo xin'we hi tindlela leto tala ngopfu.
N'wina hinkwenu lava nga ta tsala tibuku endzhaku ka mina ringetani ku kuma mavulavulele ya Xitsonga ku nga ri ku tsala hi miehleketo ya xilungu, swi bihisa ririmi ra hina na ku pingula eka lava va switwaka."
Marivate tsarile no hundzuluxa tibuku to hlaya ta xitsonga, kuhlanganisa na leti landzelaka.
- Sasavona. 1938. Johannesburg: Swiss Mission in South Africa.
- David Livingstone. 1941. Johannesburg: Swiss Mission in South Africa.
- Xiloyiloyi. 1984. Johannesburg: Sasavona.
- Xitsonga Hymnary, Tinsimu ta Vakriste. 1989. 8th edition, revised. Braamfontein Sasavona Publishers.
- Xitsonga Bible translation. 1989. Cape Town: The Bible Society of South Africa (Xirho xa ntlawa wa vahundzuluxi)
Vurhangeri na ku tinyiketela[Lulamisa | edit source]
Marivate akuri munhu wotinyiketela naswona ari murhangeri eka swiyenge swotala evutomini byakwe. Utinyiketele naswona akorhokela swivangelo leswi landzelaka:
- Mutshama-xitulu wa rhavi ra n'walungu ra nhlangano wa mathicara rale Zoutpansberg, kutlula malembe ya khume.
- Mukamberi wa nhlangano ya mathicara ya vantima yale Transvaal, kwalomu ka malembe mambirhi, athlela ava xandla xa murhangeri wa nhlangano leyi, kwalomu ka lembe.
- Mutshama-xitulu wa komiti ya swikolo swa Atteridgeville, athlela ava xandla xa mutshama-xitulu xa bhodo ya ya swikolo swa Atteridhgeville.
- Xandla xa mulanguteri wa vuleteri bya Scout Masters, naswona ava muleteri wa Atteridgeville Scout Troop.
Mintshaho[Lulamisa | edit source]
- ↑ Sunday at home programme during autumn 1931: Application for Passport" - Page 7 - Marivate Papers Repository (UNISA). Retrieved 02 November 2018
- ↑ 2.0 2.1 "Unsettling Whiteness Archived 2016-04-19 at the Wayback Machine." (2014) Lucy Michael and Samantha Schulz - Inter-Disciplinary Press. Retrieved 31 October 2018
- ↑ 3.0 3.1 3.2 3.3 Huskisson, Y (1992). Black Composers of Southern Africa. uman Sciences Research Council. p. 17 & 66. ISBN 0796912521.
- ↑ 4.0 4.1 Ubisi, L.L (2013). Nkucetelo wa vukriste eku vumbeni ka swimunhuhatwa swa vavasati eka matsakwa ya Sasavona hi D.C. MARIVATE na Rixile hi S.B. NXUMALO) (Thesis). University of Limpopo.
- ↑ 5.0 5.1 Huskisson, Y (1969). The Bantu composers of Southern Africa. South African Broadcasting Corp. p. 101-103. ISBN 0869651218.
- ↑ 6.0 6.1 6.2 Chabalala Masumbe, BM. (2002). The Swiss Missionaries' management of Social transformation in SOuth Africa (1873-1976) (Thesis). UNISA.
- ↑ 7.0 7.1 Maluleke, MJ. (2017). The role of Bible translation in enhancing Xitsonga cultural identity (Thesis). University of the Free State.
- ↑ Xinkanka - Musical notes (1939)- Marivate D.C
- ↑ "Xinkanka (A cheetah)" - Translation (1939) -DC Marivate. Retrieved 02 November 2018
- ↑ "Tinsimbi ta Valungu" (1951) song recording - Composer: DC Mativate - South African Music Archive Project. Retrieved 02 November 2018
- ↑ "Serululu" (1951) song recording - Composer: DC Mativate - South African Music Archive Project. Retrieved 02 November 2018
- ↑ "Ben, Ben, Ben" (1954) song recording - Composer: DC Mativate - South African Music Archive Project. Retrieved 02 November 2018
- ↑ 13.0 13.1 13.2 13.3 13.4 13.5 13.6 13.7 "Tsonga Presbyterian Church Attridgeville : record of activities 1968-1969" (1968) Songs composition notes - Composer: DC Mativate - Marivate Papers Repository (UNISA). Retrieved 02 November 2018


text:
Muhumbulo muhulwane wa bugu iyi ndi u thusa mita ya mahayani ine ya vha na khuhu dzi si nnzhi, ine ya kundelwa u wana ngeletshedzo ya u bveledza nama na makumba kha khuhu dze vha fuwa. Nama na makumba zwi nea phuroteini ine ya todea kha nyaluwo ya vhana. Zwi dovha hafhu zwa ita uri maluvhi a aluwe zwavhudi uri vhana vhagude zwavhudi. Ndi zwa ndeme uri vho mme a vhana musi vha tshi khou thogomela vhana vha vhe na phuroteini dza maimo a ntha dzi bvaho kha makumba na nama ya khuhu. Pfushi dzavhudi dzi a todea kha u vha na mutakalo wavhudi.
Bugu iyi yo nwalelwa u engedza mveledziso dza khuhu dza po dzine dza kona u di todela zwiliwa na u di thogomela dzone dzine. Izwi zwi do konadzea nga u shumisa maitele a sa kondi a ku fuwele na u shumisa tshomedzo dzi sa duri. Kanzhi vho mme vha thogomela khuhu dzavho vha tshi vhona ndeme ya nama na makumba khau nea pfushi dzavhudi na mutakalo wavhudi kha vhone na vhana vhavho. U fuwa khuhu zwi a kona u disa masheleni manzhi. Khuhu dza po dzi anzela u vha na mutengo wavhudi fhano Afrika Tshipembe. Makumba adzo a rengisea zwavhudi na kha vhahura.
izwi zwi tea uvha fhethu ho khudaho nga ngomu tshitumbani, vhulapfu vhu edane na u swika kha gona. Vha nga shumisa tshithatha kana gokoko lo tsheiwaho. Vha dadze tshitaha nga hatsi kana matanga avhudi. Vha nga kuvhanganya makumba duvha linwe na linwe, manwe vha a isa kha phambo dza u alamela uri a thothonye (zwi do sumbedzwa nga murahu).
linwe na linwe. Arali vhe na miroho yavhudi ingaho madabula, kherotsi, khavhishi na zwinwe vha si tsha zwi shumisa, ndi khwine u zwi bikela khuhu uri dzi sa kondelwe u zwi gaya. Miomva yo vhibvaho na minwe mitshelo ndi ya vhudi kha khuhu. Ndi muhumbulo wavhudi u nea khuhu matshakatshaka o salaho kha zwiliwa zwavho musi vha tshi dzi valela tshitumbani nga madekwana. Hezwi zwi dzitutuwedza uri dzi pale musi dzi tshi do bva nga matsheloni.
Dzindivhuho dzi ya kha vhathu havha vhe vha ita uri mushumo hoyu u bvele phanda: Dr. A.E. Nesamvuni vha University ya Venda, Muhasho wa Animal Science, Mrs. F. J. Mudzanani vhe vha thusa nga thalutshedzo ya Tshivenda na Mr. K. A. Tshikolomo, vhe vha vhalulula mushumo wothe.
D.J. FARRELL
The University of Queensland
April, 2000


text:
Switirhisiwa Swo Pfuneta Ku Dyondza Bibele
Layiburari ya hina leyi nga ni switirhisiwa swa mahala swo pfuneta ku dyondza Bibele yi nga ku pfuna ku yi dzikisa swinene dyondzo ya wena ya Bibele ni ku tlhela u ri twisisa swinene Rito ra Xikwembu. Tirhisa Bibele ya hina ya mahala leyi nga eka Inthanete, leyi nga ni switirhisiwa swo tala swo ku pfuna ku va ni dyondzo leyi dzikeke. Vona swilo leswi nga ku pfunaka ku dyondza Bibele. Antswisa ndlela leyi u dyondzaka ha yona hi ku tirhisa tivhidiyo ta rungula ra le Bibeleni, Bible encyclopedia, Bible atlas, tinhlamuselo ta marito ya le Bibeleni ni switirhisiwa swin’wana swa mahala swo pfuneta ku dyondza Bibele.
Hlaya Bibele Eka Web Site Leyi
Kambisisa swilo swin’wana leswi nga eka Vuhundzuluxeri Bya Misava Leyintshwa, Bibele leyi ngo kwatsa ni leyi swi olovaka ku yi hlaya.
Tivhidiyo Leti Tirhisiwaka Eka Dyondzo Ya Bibele
Swingheniso Swa Tibuku Ta Le Bibeleni
Mhaka ni rungula mayelana ni buku ha yin’we ya Bibele.
Tidyondzo Ta Nkoka Ta Le Bibeleni
Tivhidiyo to koma leti hlamulaka swivutiso swa nkoka swa le Bibeleni, swo tanihi leswi nge: Hikwalahokayini Xikwembu xi tumbuluxe misava? Hi xihi xiyimo xa vafi naswona hikwalahokayini Xikwembu xi pfumelela ku xaniseka?
Swilo Swo Pfuneta Ku Dyondza Bibele, Mikandziyiso Ni Tivhidiyo
Bible Encyclopedia
Insight on the Scriptures yi tamele mavito ya magidi. Ya vanhu, tindhawu, mirhi, swiharhi, swiendlakalo swo hlawuleka ni swiga swo fanekisela swa le Bibeleni. Nkandziyiso lowu dawunilodekaka wa buku leyi wu katsa mimepe, swinepe ni swifaniso, ku katsa ni nhlokomhaka ni tsalwa.
Nkatsakanyo Wa Bibele
Broxara leyi nge Bibele—Yi Tamele Rungula Rihi? yi ni rungula ro tsakisa ra nkatsakanyo wa Bibele naswona yi hlamusela nhlokomhaka ya yona.
Bible Atlas
“Vona Tiko Lerinene” i broxara leyi nga tala hi mimepe ni tichati leti kombisaka tindhawu to hambanahambana ta matiko lama nga eBibeleni, ngopfungopfu Tiko leri Tshembisiweke hi mikarhi yo hambanahambana.
Ndzimana Ya Bibele Ya Siku
Ku tirhisa xibukwana lexi nge Ku Kambisisa Matsalwa Siku Ni Siku, swi fana ni ku gandzela siku ni siku, xi ku nyika xiphemu xo koma xa rungula ra le Bibeleni xa siku ha rin’we ni tinhlamuselo to koma ta xiphemu xexo.
Xiyimiso Xo Dyondza Bibele
Loko u lava xiyimiso xo dyondza Bibele siku ni siku, xo heta Bibele hi lembe kumbe xiyimiso xa vanhu lava ha ku sungulaka ku hlaya Bibele, swiyimiso leswi swi ta ku pfuna.
Ndlela Yo Kuma Matsalwa Hi Ku Hatlisa eBibeleni Ya Wena
Nxaxamelo lowu, wu kombisa tibuku ta Bibele ta 66 hi ku landzelelana ka tona, hilaha ti tshameke ha kona eka Tibibele to tala. Vito ra buku ri landzeriwa hi ndzima kutani ku landzela ndzimana.
Swivutiso Leswi Hlamuriwaka Hi Bibele
Twana leswi Bibele yi swi vulaka hi Xikwembu, Yesu, ndyangu, maxangu ni swin’wana.
Tinhlamuselo Ta Tivhese Ta Bibele
Kuma mongo wa tivhese ta Bibele leti u ti toloveleke.
Layiburari Eka Web Site Leyi (opens new window)
Lavisisa tinhloko-mhaka ta Bibele eka Web site leyi u tirhisa minkandziyiso ya Timbhoni ta Yehovha.
Dyondza Bibele Ni Mudyondzisi Wa Wena
I Yini Dyondzo Ya Bibele?
Kuma tinhlamulo ta swivutiso malunghana ni nongonoko wa hina wa dyondzo ya mahala ya Bibele.
Kombela Ku Endzeriwa Hi Timbhoni Ta Yehovha
Kombela ku endzeriwa hi Timbhoni ta Yehovha leswaku ti ta dyondza na wena Bibele kumbe u tirhisa progreme ya hina yo dyondza Bibele.


text:
Xikwembu xi hlamusela Levhiyathani yo hlamarisa (1-34)
41 “Xana u nga phasa Levhiyathani*+ hi xinjovo,Kumbe u bohelela ririmi ra yona hi ntambhu?2 Xana u nga nghenisa ntambhu etinhompfini ta yona,Kumbe u nga yi boxa tinhlaya hi ntlhavo?*3 Xana yi nga ku xavelela ko tala,Kumbe, xana yi nga vulavula kahle na wena?4 Xana yi nga endla ntwanano na wena,Leswaku u yi endla hlonga ra wena hilaha ku nga heriki?5 Xana u nga tlanga na yona ku fana niloko u tlanga ni xinyenyana,Kumbe, xana u nga yi tsimba leswaku yi tlanga ni vana va wena va vanhwanyana?6 Xana vaxavisi va nga xaviselana yona?Xana va nga pambulelana yona?7 Xana u nga tata dzovo ra yona hi miseve yo copa tihlampfi letikulu,+Kumbe, xana u nga tata nhloko ya yona hi matlhari yo tlhava tihlampfi?8 Veka voko ra wena ehenhla ka yona;Nyimpi ya kona a wu nge yi rivali naswona a wu nge he engeti!9 A wu nge pfuki u yi hlurile.Hi ku yi vona ntsena, u to rhurhumela kunene.*10 A nga kona la nga ni xivindzi xo yi pfuxa.Kutani i mani loyi a nga tiyelaka mina?+11 I mani la nga rhanga a ndzi nyika xo karhi, lerova ndzi boheka ku n’wi hakela?+Hinkwaswo leswi nga ehansi ka matilo i swa mina.+12 Ndzi ta ku byela swo tala hi milenge ni mavoko ya yona,Hi matimba ni miri wa yona lowu vumbekeke kahle.13 I mani la suseke dzovo ra yona ro tsindziyela?I mani la nga nghenaka etinhlayeni ta yona leti pfulekeke?14 I mani la nga pfulaka nomu wa yona?Matino ya yona ma chavisa matlhelo hinkwawo.15 Nhlana wa yona wu ni tilayini ta mahakatimba,Lama pfalekeke swi tiya.16 Ma hlangane kahle,Lerova ni moya a wu koti ku nghena exikarhi ka wona.17 Ma namarhelanile;Ma khomananile naswona a ma nge hambaniseki.18 Loko yi entshemula ku humelela ku vonakala,Matihlo ya yona ma tshwukile ku fana ni vurhonga.19 Enon’wini wa yona ku pfurha malangavi;Ku baleka ni tinhlahle ta ndzilo.20 Tinhompfu ta yona ti huma musi,Ku fana ni xitiko lexi lumekiweke hi mahlanga.21 Moya wa yona loko yi hefemula wu lumeka makala,Ku huma malangavi enon’wini wa yona.22 Nhamu ya yona yi ni matimba swinene,Hinkwavo lava hlanganaka na yona va chava.23 Tinyama ta yona ti namarhelanile;Ku fana ni tipuleti ta nsimbhi leti khomaneke.24 Mbilu ya yona yi tiye ku fana ni ribye,Yi tiye ku fana ni ribye ro silela eka rona.25 Loko yi yima, hambi lava nga ni matimba va chava;Ku mpfhumpfha ka yona ku vanga ku pfilunganyeka.26 A yi nge hluriwi hi banga;Hambi ku ri tlhari kumbe nseve.+27 Eka yona nsimbhi yo fana ni byanyi,Koporo yi fana ni mhandzi yo bola.28 A yi wu chavi nseve;Maribye ya xipelupelu mo fana ni mahlanga eka yona.29 Xigombo* xo fana ni rihlanga rinene eka yona,Loko yi twa ku ketlaketla ka tlhari yo hleka.30 Khwiri ra yona ri fana ni swirhengele;Yi famba ehenhla ka ndzhope ku fana ni xileyi.+31 Yi endla xidziva xa mati xi vila ku fana ni mbita;Yi pfindlusa lwandle ku fana ni mbita ya mafurha.32 Yi endla khuvi loko yi ri karhi yi famba endzeni ka mati.Munhu a nga vona onge mati ma ni misisi yo basa.33 Ku hava xo fana na yona emisaveni,Xivumbiwa lexi endliweke leswaku xi nga chavi nchumu.34 Yi honolela swiharhi hinkwaswo leswi nga ni manyunyu.I hosi ya swivandzana hinkwaswo leswikulu.”


text:
KHAEDU NA TSIVHUDZO DZA ZWA U MAMISA
Mamisani ṅwana waṋu nga u ṱavhanya musi a tshi kha ḓi tou bva u bebwa. Ṅwana u tea u mama lwa fumi10 kana lunzhi nga awara dza 24. Musi ṅwana waṋu a tshi mama lunzhi, na mikando yaṋu i ḓo engedzea.
U DZHENISA ṰHUNGU MULOMONI
-
Dzulani kana ni ḓiṱike zwavhuḓi.
-
Tshipiḓa tsha nga phanḓa tsha muvhili wa ṅwana tshi tea u kwama tshipiḓa tsha nga phanḓa tsha muvhili waṋu.
-
Itani uri ṱhungu yaṋu i kwame ningo ya ṅwana – hezwi zwi nga ita uri ṅwana a aṱame mulomo uri a dzhenise ṱhungu yoṱhe mulomoni.
-
Sendedzani ṅwana tsini-tsini na inwi musi o lugela u dzhenisa ṱhungu mulomoni.
KHOLOSITIRAMU NDIMIKANDO YO KHETHEAHO INE YA BVA MAḒUVHANI A SI GATHI A U THOMA U ITELA U TSIRELEDZA ṄWANA WAṊU KHA MALWADZE.
-
Ṅwana u ṱoḓa tshivhalo tshiṱuku fhedzi nga tshifhinga tshithihi.
ṄWANA U TEA U MAMISWA VHUSIKU
Mikando i sukea nga hu leluwaho na nga u ṱavhanya. Ndi ngazwo vhana vha tshi vuwa vhusiku vha tshi ṱoḓa u mama.
-
U mamisa ṅwana vhusiku zwi ita uri ni vhe na mikando minzhi.
-
Ni nga ita uri zwi leluwe u kanzwa ṅwana nga u mu eḓedza tsini.
U ZWIMBA MAḒAMU NGA MIKANDO
-
Vheani tshithu tshi rotholaho kha maḓamu kana maṱari a khavhisi musi ṅwana o no fhedza u mama u itela u fhungudza u zwimba.
-
Vheani tshithu tshi dudelaho kha maḓamu ni sa athu mamisa ṅwana.
-
Puṱedzani maḓamu aṋu nga tshanḓa uri a vhe pwapwaṱa-ni hamule mikando.
-
Mamisani ṅwana lunzhi!
NAA MIKANDO I VHONALA I SONGO DZIA?
Na luthihi! Mikando yaṋu i a shanduka musi ni tshi mamisa. Hamulani mashota a si gathi a mikando nga phanḓa na nga murahu ha u mamisa uri ni vhone phambano. Mikando ya musi ṅwana a tshi thoma u mama i nga luḓi u itela u dzimula ḓora ḽa ṅwana. Mikando ya musi o no vha vhukati i na luvhomba u itela u fusha ṅwana a re na nḓala.
ṰHUNGU DZI VHAVHAHO
A no ngo tea u pfa vhuṱungu musi ni tshi mamisa ṅwana – ṱoḓani thuso arali ni tshi konḓelwa u mamisa kana ni tshi pfa vhuṱungu. Mamisani ṅwana no dzula zwavhuḓi nahone arali ṅwana o dzhenisa mulomo woṱhe kha ḓamu a ni nga ḓo pfa vhuṱungu kha ṱhungu. Thomani nga u mu mamisa ḓamu ḽi re na ṱhungu i sa vhavhesi.
MUGERO WO THIVHEAHO WA MIKANDO NA ḒAMUḼIZWELA (MUDINYANE WA MIKANDO)
Arali mugero wa mikando wa thivhea, hu nga vha na bundu kha ḓamu.
-
Sedzani nḓila ine na takula ngayo ṅwana musi ni tshi khou mu mamisa.
-
Mamisani ṅwana lunzhi
-
Vheani tshithu tshi dudelaho kha maḓamu
Arali tshiṅwe tshipiḓa tsha ḓamu tsha oma, tsha tswukuluwa, tsha vhavha nahone tsha zwimba, ni nga kha ḓi vha ni na ḓamuḽizwela (mudinyane wa mikando). Ni nga kha ḓipfa u nga ni na mudinyane muṱuku kana muvhili wa ṱhoṱhona na tetemela, zwa tou nga musi no farwa nga mukhushwane. Mamisani ṅwana lunzhi, ni awele. Arali na sa thoma u ḓipfa ni khwine kha awara dza 48, zwi nga kha ḓi ṱoḓa uri ni wane dziantibiotic. Kiliniki kana dokotela waṋu u ḓo ni ṋea dziantibiotic dzo tsireledzeaho dzine na nga dzi shumisa na musi ni tshi khou mamisa.
ZWIPUNDU ZWINE ZWA PFI THRUSH
Thrush ndi vhulwadze ha lukanda vhu bveledzwaho nga tshitzhili tsha fungus. Ṱhungu dzaṋu dzi nga kha ḓi ṱhoṱhona, dza bva zwikwati kana dza tswukuluwa. Ṅwana waṋu a nga kha ḓi bva zwithu zwi tshena ngomu kha marinini, marama, meme dza mulomo na lulimi. Zwi nga kha ḓi ṱoḓea uri mme na ṅwana vha wane dzilafho. Kiliniki i nga kha ḓi ṋea inwi na ṅwana mushonga une wa vhulaha tshitzhili tsha fungus. A zwi khombo uri ni bvele phanḓa ni tshi mamisa ṅwana. Ṱanzwani nga vhuronwane ni dovhe ni vhulahe zwitzhili kha zwiphaza na madamioṱhe arali ni tshi shumisa zwithu zwo raloho.