text:
61N'wina va ka Benjamini, humani emutini wa Yerusalema, tsutsumani mi ya tumbela.
Banani mhalamhala mi ri eTekowa,
tshivelani ndzilo wa xitsundzuxo le Beta-Hakereme,
hikuva valala va ta hi le n'walungwini,
va tela ku ta onhetela hinkwaswo.
2Muti wa Siyoni i nhwana wo saseka wa manyunyu,
kambe sweswi va lava ku n'wi herisa.Van'wana va ri: ndzi ta n'wi herisa
3Tihosi ti ta ni mavuthu ya tona,
ti dzima mixaxa ti rhendzela muti leswaku ti ta wu hlasela;
hosi yin'wana ni yin'wana yi lwa yi ri endhawini ya yona.
4Tihosi leti ti ri: “A hi hlomeni matlhari,
kutani ninhlekanhi hi ta ya eku hlaseleni!”
Tin'wana ti ri: “Hi hundzeriwe hi nkarhi,
ni dyambu ri ya eku peleni.
5Hi ta wu hlasela nivusiku,
hi mbundzumuxa tindlu ta kona leto saseka!”
6HOSI ya matimba hinkwawo yi vula sweswo yi ri:
“Tsemani mirhi kusuhi ni muti wa Yerusalema,
fumbetelani misava yo khandziya ha yona erirhangwini ra muti:
Hi wona lowu fanelaka ku biwa,Van'wana va ri: Hi wona muti lowu kambiweke
hikuva wu tele hi vanhu va tihanyi.
7Vubihi byi huma emutini wolowo
ku fana ni mati lama humaka exihlobyeni;
endzeni ka muti ku twala ntsena ku rila ka lava dlayiwaka,
mina ndzi vona ntsena mavabyi ni timbanga eka wona.
8Wena Yerusalema, amukela ku tshinyiwa;
loko swi nga ri tano, ndzi ta ku tshika,
ndzi ku hundzula rhumbi,
ku nga ha tshami munhu eka wena.”
9HOSI ya matimba hinkwawo yi vurisa sweswo yi ri:
“KhwajaniKhwajani, kumbe: Nkun'hulani masalela ya Vaisraele mi va hlengeleta,
mi fana ni vatshoveri loko va phendla-phendla marhavi, va nga siyi nchumu emirhini ya vhinya.”
10Ndzi hlamula ndzi ku: Xana ndzi ta vulavula na mani?
I vamani lava nga ta yingisa loko ndzi va tsundzuxa xana?
Vanhu lava a va na tindleve,
ni ku twa a va ha twi.
Rito ra wena we HOSI, va ri monya,
a va na mhaka na rona.
11Hikokwalaho we HOSI, ndzi hlundzukile ku fana na wena,
a ndza ha koti ku tikhoma.
HOSI Xikwembu xi ndzi hlamula xi ku:
“Chululela vukari byebyo ehenhla ka swihlangi emagondzweni,
ni le henhla ka lavantshwa laha va hlengeletaneke kona.
Wanuna ú ta khomiwa swin'we ni nsati wa yena,
na vona vanhu lavakulu ni lava dyuhaleke ngopfu va ta khomiwa.
12
Tindlu ta vona ti ta nyikiwa van'wana,
va ta tekeriwa masimu ya vona ni vasati va vona,
hikuva ndzi ta tlakusa voko,
ndzi ba vaaki va tiko leri.
Ndzi vula sweswo mina HOSI.
13Hinkwavo va lava ngopfu mali,
ku sukela eka lavatsongo ku ya fika eka lavakulu.
Vaprofeta ni vaprista hinkwavo
va hanya hi vukanganyisi.
14
Ntirho wa ku bohelela timbanga ta vanhu va mina
va wu tekile wu ri lowutsongo,
va ku: ‘Ku rhurile, ku rhurile!’
Kasi a ku na ku rhula.
15Xana ku endla swa manyala leswi swi va khomisile tingana xana?
E-e, a va twanga ku vava ha swona, a va nyumanga niswitsanana.Van'wana va ri: Va hlangana nhloko hi ku endla swa manyala leswi, kambe sweswo a swi va khomisanga tingana niswitsanana
Hikokwalaho va ta wa ku fana na van'wana,
esikwini leri ndzi nga ta va avanyisa,
va ta wela hansi va nga ha pfuki.
Ndzi vula sweswo mina HOSI.”
16
HOSI Xikwembu xi vurisa sweswo xi ri:
“Yimani emahandzeni ya tindlela mi languta,
mi vutisa vanhu magondzo ya khale,
ni laha ku nga ni mabudula lamanene,
kutani mi famba ha wona, mi kuma ku wisa emoyeni.
Kambe vona va ku:
‘A hi swi lavi ku famba hi ndlela yoleyo!’
17Ndzi vekile varindzi etikweni ndzi ku ka vona:
‘Mi yingisela mpfumawulo wa mhalamhala!’
kambe vona va hlamula va ku:
‘A hi nga tikarhateli swona.’
18Hikokwalaho yingisani n'wina vamatiko,
mi ta tiva leswi nga ta humelela eka vona.Van'wana va ri: wena ntshungu, hlalela leswi nga ta humelela eka vona
19Wena misava yingisa: Vanhu lava ndzi ta va vangela makhombo.
Va ta tshovela leswo biha leswi va swi byaleke,
hikuva a va yingisanga marito ya mina,
ni nawu wa mina va arile ku wu landza.
20A swi va pfuni nchumu ku ndzi humesela mirhi ya risuna ya le Xeba,
kumbe swinun'hweriso swo huma ematikweni ya le kule.
A ndzi amukeli swifuwo leswi va ndzi hiselaka swona,
magandzelo ya vona a ndzi na mhaka na wona.
21Hikokwalaho mina HOSI ndzi ri:
Ndzi ta hingakanya mintsandza endleleni ya vona, yi ta va khugula va wa.
Tatana ni n'wana, munhu ni vaakelani kumbe vanghana va yena,
va ta herisiwa siku rin'we!”
22HOSI Xikwembu xi ri:
“Vonani! Ku ta vanhu hi le n'walungwini;
ntshungu lowu wu hlomile matlhari, wu huma evugimamusi.
23Va khomile vurha ni mafumu;
va ni nsele, a va tweli munhu vusiwana.
Huwa ya vona yi fana ni lwandle loko ri pfuma;
va ta va gadile tihanci,
va xaxametile mavuthu ya vona
va lava ku ku hlasela, we muti wa Siyoni.”
24Vaaki va muti va ri:
“Mahungu ya vanhu lava hi ma kumile,
ma hi heta matimba.
Hi ni switlhavi, ha xaniseka
ku fana ni wansati la nga kusuhi ni ku tintshunxa.
25Mi nga ha yi emasin'wini,
ni le magondzweni mi nga ha famba-fambi,
hikuva valala va tamele matlhari,
va hi chavisa matlhelo hinkwawo.
26N'wina va ka hina, ambalani swiambalo swa nkosi,
mi vumbuluka enkumeni;
tlhavani mukhosi mi rila ngopfu
ku fana ni loko ku lo fa n'wana loyi a a ri yexe,
hikuva valala va le kusuhi ni ku hi herisa.”
27HOSI Xikwembu xi ku ka Yeremiya:
“Ndzi ku hlawurile leswaku u kambela vanhu va mina; u nga chavi nchumu:
Kambela mahanyelo ya vona u ma tiva!
28Hinkwavo va omile tinhloko, va tiarisa,
va famba-famba va ri karhi va lumbeta van'wana;
va nonon'hwa onge i nsimbhi kumbe koporo,
hinkwavo i vaonhi.
29Ndzilo wu pfurhetiwa swinene,
kambe ku n'oka ntsopfu ntsena;
a swi pfuni nchumu ku ringeta ku basisa silivhere ya kona,
hikuva thyaka a ri suki eka yona.
30Vanhu va mina va ta vuriwa silivhere ya thyaka, leyi cukumetiweke,
hikuva mina HOSI ndzi va cukumetile.”


c: text/html

text:
41Inwi vhaṋe vha dziphuli, farani phuli dzaṋu zwavhuḓi nga nḓila yo fanelaho, hafhu ni ḓivhe uri na inwi ni na Muṋe waṋu: ndi wa ngei ṱaḓulu.
2
Ni tou oma kha dzithabelo! Ni rabele no karuwa ni sa litshi u livhuha Mudzimu. 3
Ni ri rabelele-vho uri Mudzimu a ri vulele nḓila, ri kone u ḓivhadza vhathu tshiphiri tsha Khristo tshe nda farelwa tshone zwino. 4Ni nkhumbelele uri ndi kone u tshi ḓivhadza nga nḓila yo fanelaho i pfalaho.
5
1 Korint. 7:29
Ni tshilisane na vhannḓa nga ṱhalukanyo. Ni songo tambisa tshifhinga tshe Mudzimu a ni ṋea. 6
Musi ni tshi amba, maipfi aṋu a vhe a vhuthu a fhaṱaho; ni songo vha na ane na kundwa u mu fhindula lu fushaho.
7
2 Tim. 4:12
Tit. 3:12
Thikhikhosi uyu wa hashu, mushumi nga nṋe a fulufhedzeaho wa Muṋe washu u ḓo ni vhudza uri ndo vuwa hani. 8Ndi tshi mu ruma ngeo ndi u itela uri ni ḓivhe zwa kutshilele kwanga ngeno, na uri a ni ṱuṱuwedze. 9
U khou ḓa na Onesimasi wa hashu a fulufhedzeaho ane ra mu funa. Uyo ndi uḽa a bvaho henengeo ha haṋu. Vha ḓo ni vhudza zwoṱhe zwine zwa khou itea ngeno.
10
20:4
27:2
Filim. 24
Aristhakhosi ane nda vha nae fhano dzhele u ri ni vhe hone, na Markosi muzwala wa Barnabasi u ralo; onoyo ndo no ḓi ni vhudza ngae uri a tshi swika ni mu swielele. 11Na JoshuaMagiriki vha tshi amba Joshua vha ri Yesu, ndi zwine dziṅwe ṱhalutshedzo dza ri Yesu fhano. ane ḽiṅwe a pfi Justosi u ri ni vhe hone. Avho ndi vhone Majuda vhe vhoṱhe kha vhane ra shumela muvhuso wa Mudzimu roṱhe; ndi tshi vha vhona ndi pfa mbilu yo tou rula.
12
Ephafrasi uḽa a bvaho henengeo ha haṋu na ene u ri ni vhe hone. Ndi mushumeli wa Khristo Yesu ane a ḓi dzula a tshi ni rabelela nga nungo dzoṱhe uri ni ime no khwaṱha, ni vhe vho vhibvaho, ni khunyeledze zwoṱhe zwine Mudzimu a zwi funa. 13
4:15-16
Ndi tshi ni ṱanziela mafhungo awe ndi ri: uyo u tou ḓidinela inwi na vhaḽa vha Laodikia na vha Hierapolisi.
14
2 Tim. 4:10,11
Vhaṅwe ndi Lukasi wa maine, wa hashu ane nda mu funa, na Demasi. Na vhone vha ri ni vhe hone.
15
Na vha hashu vha ngei Laodikia vha vhe hone, na Nimfasi khathihi na tshivhidzo tshi kuvhanganaho muṱani wawe.
16
Musi no no vhalelwa holu luṅwalo ni lu fhirisele tshivhidzoni tsha Laodikia uri na vhone vha lu vhale-vho, inwi-vho ni vhale luḽa lwe nda ṅwalela vha Laodikia.
17
Ni vhudze Akhiphosi ni ri a ḓiṋekedze tshoṱhe kha mushumo we a kumedzwa nga Muṋe washu a u khunyeledze.
18
Zwino hafha ndi khou tou ṅwala nga tsha vhukoma ndi ri: ni vhe hone!
Ni songo nkhangwa ndi fhano dzhele.
Muṋe washu ngavhe a tshi ni itela vhuthu.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Zwi sina ndavha na zwe vho-Winnie vha dzulela u tambudzwa nga vha muvhuso wa tshiṱalula, vho isa phanḓa na u shuma vha tshi khou itela mvelaphanḓa. Nga 1969 vho vha vho fariwa nga fhasi ha mulayo wa Section 6 wa vhu ravhele, une wa amba uri munwe na munwe ane azwi itea u fariwa aso ngo thoma aambiwa nae arali muvhuso wo humbulela uri vha khombo vha tea u fariwa na zwezwo.
Vho valewa thumbuni ya lukhohe hune vha vha vho dzula vha vhoṱhe lwa minwedzi ya17, maḓuvha a u thoma a 200 vho vha vha sa tendelwi na u amba na muthu nga nnḓa ha vhathu vho vha faraho vhe vha vha vha tshi khou vha tambudza vhukuma.
Khotho yavho yo vha yo fhaṱiwa na zwithu zwiraru zwi sekene zwo no dzhenisa zwitzhili, na nguvho dzine dza nukha na murundo, maḓi are kha boḓelo, bigiri na bakhethe ḽa u laṱa mashika ḽi sinaho mukungele, havha na luvhone lune lwa khakhisa vhukuma kha usa vhona zwavhuḓi uri ndi vhusiku kana ndi masiari.
U tambudzwa kha heyi nyimelo zwo vhesa zwa tshiṱuhu. Vho vha vha tshi haniswa u eḓela lwa maḓuvha maṱanu musi vhafari vhavho vha tshi khou vha ṱhavha nga dzi mbudziso. Ha ḓiswa munwe mufariwa ha pfi vha fanela u lavhelesa musi vha tshi khou mutambudza. Vha vhudziwa upfi u hana havho u amba ndi zwone zwine zwa khou sia zwi tshi khou tambudza vhanwe vhafariwa.
Nga murahu vho-Winnie vha amba uri vha ḓo kona u fhindula dzi mbudziso. Ha mbo ḓi ḓa tsengo yavho nga Ṅyendavhusiku vha bviswa vha songo senga. Ha bviswa mulayo wa u vha iledza u shuma, hezwi zwo vha zwi tshi khou konḓisa u fhirisa zwo fhiraho. Vho vha vha sa tendelwi ubva nḓuni yavho vhukati ha 6 ya matsheloni u swika nga 6 ya madekwana.
Vho vha vha tshi ya u dalela khotsi avho zwi saathu thoma u konḓa ha swika he vha zwi vhona uri zwithu zwi khou konḓa. Musi zwa u imiswa u shuma zwi saathu vha na maanḓa vho vha ha tshi ya na u dalela munna wavho Robben island. Murahu hayani vho vha vha tshi khou balelwa u konḓelela. Mapholisa vho vha vha tshi dzula vha murahu havho na nnḓu yo lindwa yoṱhe.
Hu sina ndavha uri vho vhaiswa u swika ngafhi, vhuvha havho kha hezwi zwa polotiki vhu sa shanduke vha tou vha na maanḓa vhukuma vha tshi ya, vha isa phanḓa na uvhea mulaedza wa uri avha nga tshuwisiwi.
Vho-Winnie vho swika he vhafariwa nga 1973 hafhu ngauri vho vha vho ṱangana na muthu o iledzwaho, mufodi vho-Peter Magubane. Tshigwevho tshavho tsha minwedzi ya 12 ho vha ho pfi vha ḓo tshi fhedza kha dzhele ya Kroonstad ya vhafumakadzi, vha wana u dzula ha hone ho leluwa, na hone vha vhofholowa nga murahu ha minwedzi ya 6.
Musi wa u iledzwa u shuma havho zwi tshi fheliswa avho ngo tsha dovha vha iledzwa. Vho isa phanḓa vha dzhenele kha zwa soweto uprising zwa matshudeni nga 1976. Vha thusa kha u tumbuliwa ha vhabebi vha Soweto vha tshi ṱolela vhane vha vha vho fariwa na vho huvhadziwaho nga mulandu wa mugwalabo.
Naho vho-Winnie vho tou thusa kha uvha muraḓo fhedzi kha zwa soweto, muvhuso wo shumisa vhone sa vhudzumbamo. Vha vha fara lwa minwedzi miṱanu vha saathu vha fha tshigwevho tsha u iledzwa u shuma nga 1977.
Nga 1977 ndi munwe wa nwaha we vha iledzwa uya kha ḓorobo ya Brandfort kha ḽa Free State. Ndi henefho he vha ḓo dzula lwa minwaha ya malo. Vha muvhuso vho vhudza vha dzulapo uri Winnie u khombo vha fanela u sa sendela tsini nae. Naho zwo ralo vho-Winnie vho shuma kha zwa polotiki vha kona u wana na malamba kha tshitshavha u mona navho.
Musi vha henengei vha thoma zwa u bika sobo, zwa u ṱavha ngade henefho tsini, fhethu ha mutakalo, ha u ṱhogomela vhathu, ha zwa u runga na tshiimiswa tsha u ṱhogomela zwisiwana na vhathu vhane vha kha ḓi vha vhaṱuku.Translated by Khalirendwe Nekhavhambe


text:
Mbofholowo ya muthu
Mutheo wa u tenda uhu ha vha-dzia-mbofholowo ndi ndeme ine vha-dzia-mbofholowo vha i vhea kha muthu na pfanelo na vhudifhinduleli hawe. Muthu munwe na munwe ndi wa vhuthogwa. Vhadzia-mbofholowo vha tenda uri vhathu vha u diitela tsheo na u sa vhudzwa zwine vha tea u ita tshifhinga tshothe. Vha tea u vhofholowa u tevhela vhutshilo vhune vha tama u vhu tevhela, tenda kha u ita ngauralo, vha sa do fhungudza/vhea mukano kha mbofholowo ya munwe muthu. Nga inwe ndila, pfanelo yanu ya u tandavhudza zwanda nga u vhofholowa i guma hune na thoma u kwama/thula munwe muthu.
U tenda uhu kha mbofholowo ya muthu zwi adzela minwe milayo yothe yo no dodombedzwaho. Hafhu, vhuliberali vhu toda u kondelelana ha mihumbulo yo fhambanaho, na, tshi kondaho u fhira zwothe, mihumbulo yo fhambanaho na yashu. Munwali a divheaho o vhuya ari, “A thi tendelani na zwine na amba, fhedzi ndi do tsireledza u swika lufuni pfanelo yanu ya u zwi amba.”


text:
Ximapana
Ximapana xi mila enhoveni eka tindhawu leti ku nga na mati swinene. Mihandzu ya kona yi vuriwa swimapana. Murhi lowu a wu kuli ku ya ehenhla kambe wu kula ku fana na ndzhenga, wu endla khwati wu tlhela wu duvuka swiluva swa xitshopana na ku tlhela wu tswala mihandzu yo tshwuka yo ka yi nga dyiwi hi vanhu kambe yi dyiwa hi misinya na switsotswana swin'wana swa nhova. Murhi lowu wu dzudza matluka hi nkarhi wa xixika ku fana na yin'wana misinya kasi loko ku fika nkarhi wa ximun'wana wu hluka matluka na wona.[1]
Matirhisele[Lulamisa | edit source]
Timitsu na mahanti swi lovekiwa embiteni swi nwiwa leswaku swi ta tshungula vuvabyi bya xilumi, ku pandza ka nhloko hi matimba, vuvabyi bya rifuva na switshetshela. Murhi lowu wu tlhela wu horisa vuvabyi bya vana loko va ha ri vantsongo loko va nga si wisa nkava. Ku siriwa mahanti ya chigwana, ma nantswisiwa n'wana, va tlhela va bohelela n'wana lapi enhan'wini leswaku a nga chuhi loko ku tshuka ku nghena vanhu vo ka va nga basanga. Mihandzu ya murhi lowu yi horisa vuvabyi bya tindleve.[1]
Mintshaho[Lulamisa | edit source]
- ↑ 1.0 1.1 MALAMULE, R.J (2015). "Mathyelo ya mavito ya minsinya yo tshungula mavabyi eka Skhukhuza, eMpumalanga: Maendlelo ya Onomasitiki". University of Limpopo.


text:
eka Wikipediya leyi ya Xitsonga!
Hi tsaka ngopfu kuva nawena. Hi tsakisiwa hi ku ti yimisela ka wena ku pfuneta ku hlakarherisa wikkipediya leyi. Hi ku navelela ntsako eka ku pfuneta na ku tikharhata ka wena tani hilewsi na hina hinga nawona eku pfuneteni laha. Tani hi mupfuneti muntswa unga ha nwokisiwa mongo hi kutala ka matluka ya ti mhaka laha wikipediyeni leyi. Rhurisa moya wa wena, unga kharhateki, swilo wsi ta ku olovela loko nkarhi wuri karhhi wuya. Loko utikuma u lava ku pfuniwa, va wikipediya lavangani ntokoto va tshama vari kona naswona va lunghekele ku ku pfuna. Hi hoxile minkongomiso yinwan ku ku pfuna swa sweswi. Famba hi famba naswona u tiphina. -- Komiti yo amukela ya Wikipediya
- Ndhzawu yinwana laha unga sugnulaka kona Masungulo.
- Ungarivali ku sayina eka matluka yambulavulo hi ku tirhisa (~~~~); leswaku vito ravutirhisi ra wena na siku ro lulamis switi tsala.
Loko utshika utikuma unga tiphini hi mhaka yo karhi, va pfuneti lava votirhandzela vakona lewsaku va pfuna vatirhisi lavantswa:


text:
Nhlangano wa vanhu
Nhlangano wa vanhu i ntlwawa wa vanhu lowu tirhisanaka no hanyisana, kumbe ntlawa wa vanhu lowu tshamaka a dzhawini yin'we naswona wuri ehansi ka ndzawulo yinwe ya Politiki na dhavuko. Nhlangano wa vunhu wu kombisa vuxaka exikarhi ka vanhu lava ngana ndzhavuko na vukorhokeri byo fana; hiswona leswi nhlangano wa vanhu wu nga ha hlamuseriwaka tani hi vuxaka exikarhi ka swirho swa wona
Kuya hi ntirhiswano lowu nga kona e ntlwaweni wa vhanhu vokarhi, leswi swi nga pfuna swirho swa ntlawa leswaku swi bindzula hi tindlela to tala leti nga kotekiku loko xirho xiri xoxe. Nhlangano wa vanhu wu nga thlela wu akiwa hi vanhu lava twananaka naswona vafumiwa hi maendele ya swilo, hambi loko kuri hava ntlawa lowu fumaka wun'wana.
Masungulo na matirhisele[Lulamisa | edit source]
Riviti "Nhlangano wa Vanhu" risuka eka riviti ra Xilana societas, leri lombiweke eka riviti socius ("Mughana, kumbe Nakulori") leri tirhisiwaka ku hlamusela vuxaka exikarhi ka vanghana. Rito leri ri yelana ngopfu na rito "Vumunhu". Hambiswiritano, mutivi wa swamabinzu, Adam Smith ulerhisa leswaku ntlwaw wa vanhu "wunga kumeka exikarhi ka vanhu lava hambaneke, kumbe van'wamabindzu lava hambaneke, hi kuya hi kutirhisana hambi loko vangari vaghana, ntsena loko vanga lwi."[1]
Mintshaho[Lulamisa | edit source]
- ↑ Hunters and Gatherers in the Modern World: Conflict, Resistance, and Self-Determination.-Briggs, Jean L. 2000 - P9


text:
Tshwuka
Muvala wo Tshwuka i muvala lowunge makumu ka nxaxamelo wa magandlati ya rivoningo naswona wule kusuhi na gandlati ra rivoningo ra muvala wa Tshopi. Muvula lowu i muvala waxisimeko eka nkongomiso wa mavala wa RGB na CMYK. Kuna mindzhuti yo hambana hambana kusukela eka muvala wo tshwuka wu vangama kuyelana na xitshopana, kuya eka muvala wo tshwuka wu rhomba kuyelana na xitshopi.[1] Muvala wo tshwuka lowu vonakalaka empfhukeni hi nkarhi wa ndzhenga, wu vangiwa hi ku hangalaka ka miseve ya dyambu, kasi muvala wa misava yo tshwuka ya tintshava wu vangiwa hi muxaka wa maribye ya tsumani. Muvala wa ngati wuvangiwa hi swiaki swa hemoglobin, kasi muvala wo tshwuka wa mihandzu wu vangiwa swiaki swa anthocyanins.[2]
Muvala wotshwuka lowu kumekaka eka sava ra tsumani awu tirhisiwa ngopfu eka vupfapfarhuti bya khale bya mabaku. Va Egipta vakhale na va Maya, ava tsala swikandza swa vona hi muvala wotshwuka loko vari na minkhuvo; varhangeri va mavuthu ya nyimpi ya varhoma ava hlamisiwa miri yavon yi va ya muvala wotshwuka leswaku va tlangela ku hlula e nyimpini. Muvala lowu a wudume ngopfu e tikweni ra Chayina, laha a wutirhisiwa kutsala swibye swa vumba kuhlanganisa na mavati na marhangu ya miti.[3] Hinkarhi wa nhluvuko na kuvonikeriwa e tikweni-nkulu ra Yuropa, muvala lowu awurhandziwa hi vanhu lava fuweke. Muvala lowu wuthlela wu tiveka tani hi mfungo wa nhlungo; Tiko ra Rhaxiya ri langhe muvala lowu leswaku wuva mujeko wa tiko enzdhaku ka nhlungo wa 1917, enzdhaku ka swona ku landzele matiko ya Chayina, Viyetinamu na man'wana matiko ya vukhomanisi.
Leswi muvala wotshwuka wunga wa ngati, wu talka ku ringanisiwa na magandzelo, madzolonga na vurhena. E matikweni ya Yuropa na le Amerikha, muvala wo tshwuka wu ringanisiwa na kuhisa, ku korhoka, kunyanyuka, ku kariha, rirhandzu na ntsako. E tikweni ra Chayina na Indiya, kuhlanganisa na matiko yale vuxa-dyambu, muvala lowu wu yelanisiwa na ntsako na tinjombo.[4]
References[Lulamisa | edit source]
- ↑ Maerz, A; Paul, M. R. (1930). A dictionary of color (in English). New York: McGraw-Hill Book Co. OCLC 1150631.
- ↑ Archetti, Marco; Döring, T. F.; Hagen, S. B. et al. (2011). "Unravelling the evolution of autumn colours: an interdisciplinary approach". Trends in Ecology & Evolution 24 (3): 166–73. PMID 19178979. doi:10.1016/j.tree.2008.10.006.
- ↑ Chunling, Y. (2008). Chinese red. Beijing: Foreign Languages Press. ISBN 9787119045313. OCLC 319395390.
- ↑ Heller, Eva (1948). Psychologie de la couleur: effets et symboliques. Paris: Pyramid. ISBN 9782350171562. OCLC 470802996.


text:
Cauke
Chauke i xivongo lexi kumekaka eka tindzimi ta laha Afrika Dzonga, ku hlanganisa Xitsonga, Xipedi na Xipulana, laha hi ta hlamusela muti wa ka Cauke lowu kumekaka eka ririmi ra Xitsonga. eka Xitsonga muti lowu wu tiveka hi swi vongo swinharhu, kunga Chauke; Mabasa kumbe Xikwalakwala.
Xithopo xa muti[Lulamisa | edit source]
Xiphato/ Nhlawutelo ni Nkatsakanyo wo komba vunwe.
Vahlwengwe!
vata hiku famba
Xinyori xa humba vinyi va Mati
Xisaka xa Mipfi Mana wa misava,
Nyoxi ya Malwandla.
Loko hi losa Tihosi ta hina hiri:
Xikoveleeeeeee!
Xigombe!
leyi indlela yo kombisa kuti ntsongahata, Ku gimeta xivongo kumbe ku vuya e hansi.
Matimu ya muti[Lulamisa | edit source]
Rhavi eka swiyenge swa rixaka ra Vatsonga[Lulamisa | edit source]
Hi ku ya hi Henri Junod va ka Cauke, va hlayiwa eka rhavi ra Va Hlengwe eka rixaka ra Vatsonga. Leri i rhavi Leri kulu eka ma rhavi ya mune lawa Junod a tsaleke ha wona.[1]
Swivongo leswi yelanaka[Lulamisa | edit source]
- Makhanani
- Marhanele
- Msengi
- Mahatlani
- Mayayisi
- Mphuzi
- Ntsanwinisi
- Jajamba
- Mabasa
Minkombo[Lulamisa | edit source]
- ↑ Henry Junod - Life of a South African Tribe - Vol 1, Pages 16 - 19


text:
Collins Ndlovu:
Ejoni: kusele tinhweti nyana loko tiko ra Zimbabwe ri ya eka nhlawulo wa mani na mani lowu wunga languteseriwa hi mahlo ngati laha ku ehleketeriwaka kuri wuta vakona hi nhweti ya Mhawuri lembe leri, mavandla yo kaneta valava murhangeri wa tiko Emmerson Mnangagwa atisa ku cinca eka timhaka ta nhlawulo .
Murhangeri wa vandla ro kaneta Movement for Democratic Change (MDC) Nelson Chamisa u humesele erivaleni marito ya leswaku anga pfumeleli Emmerson Mnangagwa kuri akhoma nhlawulo wa mani na mani loko vanga tsakangi hi mafambiselo ya nhlawulo.
Leswi swita endzhaku ka malembe laha akuri naku hleketelela leswaku buku ya nhlawulo ya tiko kuna vafi lava nga kona, kuthlela ku hleketeleriwa leswaku vandla leri fumaka ra Zanu PF ri kanganyise nhlawulo eka malembe ya 37 laha aku rhangela Robert Mugabe loyi anga tshika ntirho hi 2017.
Muyimela ku langwa eka xivandla xa vurhangeri bya tiko u yile emahlweni a vula marito ya leswaku Zec (Zimbabwe Electoral Commission) kuna vanhu lava vanga na vuxaka na masocha ya tiko lava vanga endlaku kuri nhlawulo wunga fambi kahle hi ndlela ya xinawu.
Chamisa uyise emahlweni avula kuri va endlile ndzhavisiso wo tiyimela ku lavisisa mintirho na swivandla swa swirho swa khomixini ya nhlawulo laha vakumeke leswaku va n’wana vana vuxaka na masocha na murhangeri wa tiko Emmerson Mnangagwa.
Va MDC vathlele va kombisa leswaku vata yisa emahlweni ku lwela ku xiximeka ka khomixini ya nhlawulo naku vona leswaku buku ya tiko ya nhlawulo yi sunguriwa kahle hi vuntshwa ku susa vafi.
Marendzo maku endzela matiko ya United States and United Kingdom hi murhangeri wa swa nhluvuko na swatimali yena Patrick Chinamasa ku ringeta ku vumba vuxaka bya mabindzu na matiko lama swi voniwile tani hi ma endlelo makahle hi vativi va tipolitiki.
Hambi leswi kuveke naku endzela matiko lawa, United States na United Kingdom va kombisile ku sola eka nhlawulo wa mani na mani, vakomberile tiko ra kuva na nhlawulo lowu wunga va wuri wa xiyimo xale henhla, tani hilaha na ra Zimbabwe ringa humesa marito ya leswaku valanguteri va nhlawulo kusuka eka matiko mambe va amukulekile .


text:
Hulumendhe
Hulumendhe ixiyimiso xo fuma tiko ku mbe vaakatiko.[1] hi ku angarhela, hulumendhe yivumbiwa hi vabhi vanawu, vamatsalana na va avanyisi. Hulumendhe i ndlela yo veka no landzelerisa milawu ya tiko. Muxaka wa hulumendhe, i nxaxamelo wa mafambisele ya swa tipolitiki na minyanghwa ya mfumo leyi vumbaka hulumendhe.
Tihulumendhe ti lawula ikhonomi, timfanelo ta ximunhu, vulandzeleri bya nawu, mafambiselo ya swa tidyondzo na xiyimiso xa swa tipolotiki.
Mintshaho[Lulamisa | edit source]
- ↑ "government". Oxford English Dictionary, Oxford University Press. November 2010. Archived from the original on 2012-06-30. Retrieved 2017-07-16.


text:
Vhalemba
Vhubvo
Afha ri do amba zwinzhi nga Vhalemba vha dzulaho Venda na Vhavenda.
Vhukati ha Vhavenda huna Vhalemba, vhane a si Vhavenda fhedzi vha amba Tshivenda.Vhalemba avha ndi vhane ha pfi ndi Vhayuda vharema.Vhenevha Vhalemba vha divhea fhethu ho fhambananaho hune vha dzula na Vhavenda sa Vhashavhi,kana Vhasena. Vhalemba vhenevha hu pfi vho bva vhe fhethu hu no pfi Sena he vha tshimbila u vhuya u swika vha tshi dzhena kha la Afrika,vha swika-vho na fhano Afrika Tshipembe.
Uya nga vhanwe,Vhalemba vho bva Judea vhaya vha dzula Yemen. Henefho Yemen vho fhata mudi wa Sena,vha vhidzwa u pfi ndi Vha-Sena,zwi tshi bva kha uri vha bva Sena.
Vha nndu ya Hamissi vho do takuwa vha livha Afrika,he vha fhandekana ha bva zwigwada zwivhili.Tshinwe tshigwada tsho do kuvhangana Ethoipia,ngeno tshinwe tsho swika Tanzania/Kenya he tsha fhata mudi wa Sena wa vhuvhili.
Ubva afho hu pfi vho tshimbila vha swika Malawi.hune na namusi vhanwe vha kha di dzula henefho vha vhidzwa Vha-Mwenye,zwi ambaho vhadzimu vha shango.
Tshinwe tshigwada tsho rangwaphanda nga Bakali,tsho do pfuka tsha dzula Mozambique,he vha fhata mudi wa Sena wa vhuraru.Na namusi Vha-Sena vha a wanala henefho.
Ngamurahu ha minwaha yo vhalaho, vha lushaka lwa Seremane vho do fhira vha ya vha dzula Chiramba kha la Zimbabwe,vha tshi divhea ngau pfi Vha-lemba,hune na namusi vhanwe vha kha di dzula henefho. Vhanwe vhavho vho do tshimbila vha swika Venda hune vha dzula hone na Vhavenda.
Vhanwe vhari Vhalemba vho swika Venda vhe na Vhavenda.Hu khou pfala uri vho vha vha tshi khou tshimbila vho farela Vhavenda ngoma lungundu,usi Vhavenda vha tshi swika Dzata.
Vhasedzulusi vhari Vhalemba ndi lushaka lwa Vhayuda lwo xelaho kha Tshakha dza fumi na mmbi dza vhana vha Yakobo.Na henefha kha Vhalemba vho dzulaho na Vhavenda vha na Tshakha dza fumi na mmbili uya nga lushaka lwa vhana vha Yakobo.
Vhalemba vha tenda uri zwenezwo vha tshi tshimbila u vhuya u swika vha tshi swika afha hune vha khou dzula hone namusi,hothe he vha dzula vho fhata Sena.
U khwathisedza arali nagoho Vhalemba vha na Vhushaka na Vhaisiraele kana lushaka lwa Vhayuda ho vha na ndingo dze dza itwa dza DNA kha vha Vhanna,dze dza sumbedza na ngoho vhe na Vhushaka ha malofha .
Matshilele
Naho Vhalemba vha tshi dzula na Vhavenda vho kona u vhulunga maitele avho.Vhalemba kaleni vho vha tshi malana nga tshavho.Izwo ho vha u shavhisa u di dodza dzitshika siani la Vhurereli havho.Zwine vha ila na zwine vha tshilisa zwone. Fhedzi ano maduvha vha a malelana na Vhavenda.
Vhenevha Vhalemba avho ngo litsha maitele avho,vho di vha vhathu vha u ila Zwiliwa zwine Vhavenda vha zwila sa Nguluvhe.U dzulelana ha Vhavenda na Vhalemba zwo sia Vhavenda vha tshi dzhia manwe a maitele a Vhalemba sa u fumba kana u tshina Murundu zwine Vhavenda vho vha vha sa dzheni khazwo.Ngoma iyi yo vha maitele a Vhalemba,he kaleni vha vha vha tshi fumbisela vhana vhavho vha vha tuka mitani yavho vhe na minwaha mitanu na miraru.
Vhanwe vhalemba vha khadi tovhela bvelelo yavho ngau di wana musi ha zwifhinga kana nwedzi wa Khubvumedzi vhatshi tangana ha Mutenda hune vha kuvhangana hone, vhobva thungo dzothe.Masengane u bva ha Muila,Maebani,Madombidzha, Magau,ha-Phithela,Muduluni,ha-Matsa Na Vondwe.


text:
Vuxirho
Vhuraḓo ho vulelwa vhathu vhane vha vha vhoradzipfunzo na matshudeni vho khwaṱhisedzwaho vha nyambo dza Afurika na muthu muṅwe na muṅwe a ndivho na zwipikwa zwa Tshiimiswa.. Mbadelo dza ṅwaha nga ṅwaha zwa zwino ndi R200.00 kana US$60. Miraḓo yo badelaho i wana khopi ya nomboro mbili dza SAJAL kha ṅwaha wonowo, na khanḓiso ya mafhungo, na thambo ya Khonferentsi na Semina.
Mvusuludzo yavhuraḓo: vhuraḓo hu vusuludzwa ṅwaha muṅwe na muṅwe. Miraḓo i ḓo wana maṅwalo nḓivhadzo ya u mvusuludzo u bva kha Mufaragwama. Nḓivhadzo heyi i tea u humiselwa kha mufaragwama (zwo ṱumanywaho na zwidodombedzwa zwa mufaragwama) na tsheke, tshirumali kana tshiḽipi tsha u diphositha sa vhuṱanzi ha mbadelo , k mbadelo yo fanelaho. Mbadelo dzoṱhe dzi fanela u rumelwa kha ALASA. Mufaragwama u fanela u ḓivhadzwa nga ha u shandukiswa huṅwe na huṅwe ha ḓiresi kana zwiṅwe zwidodombedzwa zwa vhuṋe.
U vha muraḓo: miraḓo ire na dzangalelo i nga ita khumbelo ya u dzhoiana ALASA nga u ḓadza fomo na u rumela Mufaragwama kha mojapml@unisa.ac.za


text:
Mbhandzu
Mbhandzu wu tala ku mila etindhawini etlhelo ka nambu kumbe enhoveni. Laha murhi lowu wu milaka kona ku kumeka ku ri na mati ya le hansi hi xitalo. Nsinya lowu wu na matluka lamakulu.[1] Nsinya lowu wu sirheleriwile e tikweni ra Afrika Dzonga.[2]
Matirhisele[Lulamisa | edit source]
Murhi lowu wa mbhandzu wu tirhisiwa ku tshungula vuvabyi byo hambanahambana. Matluka na mahanti swa swekiwa kutani swi nwiwa ku endlela ku horisa mukhuhlwana. Loko swi swekiwile swi nga si hola, swi funengetiwa hi nkumba leswaku ku ta huma nkahelo wa kona. Munhu loyi a vabyaka, u funengetiwa hi nkumba lowu leswaku a ta dzuka nyuku ku ta huma mukhuhlwana lowu. Nsinya lowu wu hi pfuna ku endla timhandzi to aka hi tona na ku pfuna ngopfu ku hlanganisa na misinya yinwana ku aka muti.[1][3]
Swin'wana[Lulamisa | edit source]
Murhi lowu a wu tirhisiwi ku tshivela ndzilo hi wona hikuva vanhu va khale a va wu tirhisa ku biya miti hi wona. Tihunyi ta murhi lowu ti talele hi nkuma swinene. Nsinya lowu wa dzudzeka matluka hi nkarhi wa xixika ku fana na misinya yinwana. Timhandzi ta mbhandzu va biya hi tona miti ya vona hikuva a ti teka nkari wo leha ku dyiwa hi muhlwa.[1]
Mintshaho[Lulamisa | edit source]
- ↑ 1.0 1.1 1.2 Malamule, R.J. (2015). "Mathyelo ya mavito ya minsinya yo tshungula mavabyi eka Skhukhuza, eMpumalanga: Maendlelo ya Onomasitiki". University of Limpopo.
- ↑ "Protected Trees". Department of Water Affairs and Forestry, Republic of South Africa. Archived from the original on 5 July 2010. Retrieved 13 June 2013.
- ↑ Grant, R (2006). Sappi tree spotting: Lowveld, including Kruger National Park. Pretoria: Jacana Media (Pty) Ltd. p. 125.


text:
Walter Sisulu Square of Dedication
Walter Sisulu Square i ndhawu leyi kumekaka exifundzheni-nkulu xa Gauteng, Johannesburg, a Soweto,exikarhi ka xitikwana xa Kliptown. Hi 1955 ntlawa wa vanhu lava ava lwisana na nfumo wa avanyiso[apartheid] va hlanganile eKliptown ku twa mavonelo ya vanhu hi kungu ra Papila ra Tinfanelo(Freedom Charter) leri kunguhatiweke hi Rusty Bernstein. Hi ti 26 Khotavuxika 1955. kwalomu ka magidi nharhu(3 000) wa varhangeri va maAfrika Dzonga va hlanganile eka Walter Sisulu Square ku ta tsala Papila ra Tinfanelo[1]. Ndhawo leyi yi vitaniwa hi vito ra nwatipolitiki loyi na yena a lwela ntshuxeko wa maAfrika Dzonga Walter Sisulu, a ri wun'wana wa varhangeri va African National Congress (ANC).
Matimu[Lulamisa | edit source]
Walter Sisulu Square of Dedication, mavumbelo ya xona ya vile saqwadi eka vaaki va xona va stuidio MAS. Hi ti 26 Khotavuxika ku vuriwa leswaku kwalomu ka magidi-nharhu wa vanhu va Afrika Dzonga, ngopfu-ngopfu vanwatipolitiki va hlanganile eka square xo thyaka xa ritshuri ku ta kunguhata hi goza leri va nga ta ri teka ku lwela tinfanelo ta maAfrika Dzonga. Laha hi kona la vanwatipolitiki kun'we ni vaaka tiko va Afrika Dzonga va nga tsala papila ra tinfanelo (Freedom Charter). Papila leri a ri nga lweli tinfanelo ntsena kambe ari lwela tiko leri nga ta fumiwa hi vanhu va tihlonge to hambana-hambana[2]. Papila ra Tinfanelo ri na nkoka swinene eka ntlawa wa ANC, naswona ndhawu leyi yi pfulrile tindlela to akiwa ka yindlu leyikulu ya Afrika Dzonga ya nawu. Ndhawu leyi a va hlangana ka yona a yi thyakile no va na ritshuri kambe namuntlha yi vitaniwa hi vito ro xiximeka swinene naswona yi hlayiwa eka ntlawa wa tindhawu ta ndhavuko. Hi ti 26 Khotavuxika 2005 khale ka murhangeri wa Afrika Dzonga Thabo Mbeki u lumekile ndzilo wo kombisa ntshuxeko, hi ndlela yo tlangela makume-ntlhanu wa malembe ya papila ra timfanelo (Freedom Charter).[2]
Tindhawu to koka mahlo[Lulamisa | edit source]
Walter Sisulu Square xi rhendzeriwile hi tindhawu to hambana-hambana le ti hlanganisaka, hodela ya Soweto; mavhengele; ndhawu yo oxa nyama; ndhawu yo hlayisa tibuku, naswona yi na rivala le ri nga na swifanekiso swa vo nwatipolitiki.
Makhumbi ya papila ra timfanelo[Lulamisa | edit source]
Rivala ra Walter Sisulu Square ri ni makhumbi ya khume lawa ma tsariweke swikoxo swa timfanelo leswi tsariweke eka papila ra timfanelo leswi landzelaka:
- Vanhu va ta fuma
- Mintlawa ya vanhu va tiko yi ta va ni timfanelo leti ringaneke
- Vanhu va ta avelana rifumo ra tiko
- Tiko ri ta avanyisiwa exikarhi ka lava ri tirhaka
- Hinkwavo va ta ringana emahlweni ka nawu
- Hinkwavo va ta tsakela timfanelo ta vanhu
- Ku ta va ni mintirho ni vuhlayiseki
- Minyangwa ya dyondzo ni ndhavuko yi ta pfuleka
- Ku ta va ni tiyindlu, vuhlayiseki ni vutshamiseki
- Ku ta va ni kurhula ni vunghana
Hodela ya Soweto[Lulamisa | edit source]
Hodela ya Soweto hi yona ntsena leyi kumekaka eSoweto, naswona yi hlawuriwa hi tinyeleti ta mune.
Minkombo ya vuxokoxoko[Lulamisa | edit source]
- ↑ "Walter Sisulu Square". www.waltersisulusquare.co.za. Archived from the original on 2015-07-25. Retrieved 2015-07-18.
- ↑ 2.0 2.1 "Kliptown and the Freedom Charter". www.southafrica.info. Archived from the original on 2015-07-25. Retrieved 2015-07-18.


text:
Abstract:
Ṱhoḓisiso iyi yo sengulusa u tambudzwa ha vhana kha maṅwalwa a Tshivenḓa. U tambudzwa ha vhana a zwo ngo thoma ṋamusi nahone ndi zwithu zwi sa ṱanganedzei kha tshitshavha, tshi tou vha tshilonda tshine na u phuphwa tshi sa fhole kana yone tsilingwane. Kha ngudo iyi ho senguluswa u tambudzwa ha vhana nga nḓila dzo fhambanaho, zwi ṱuṱuwedzaho u tambudza vhana, masianditwa a u tambudzwa na zwiga tsumba zwa u tambudzwa ha vhana.
Mawanwa o sumba uri vhana vha a tambudzwa lwa muhumbulo, u tambudzwa ha vhuvha na u tambudzwa nga u sa londwa kha bugu dzo topolwaho. Ṱhoḓisiso iyi yo wana uri vhana vha tambudzwaho lwa muhumbulo, nga u sa londwa na u tambudzwa lwa vhuvha vha lingedza nga nḓila dzoṱhe u shavha hayani, vha a ṱoḓa na u ḓivhulaha, vha dzula vho bilufhala na mashumele avho zwikoloni a a tsela fhasi ane a sa vhe maitele avhuḓi. Mawanwa o dovha hafhu a sumba uri vhatambudzi vha ṱuṱuwedzwa zwihulu nga matiitii, u sa ḓithonifha, u sa dzhiela nṱha pfunzo dza vhana na u nambatela kha mvelele
U ḓimbadekanya na vhana nga vhabebi, u ḓivhadza vhashumelavhapo na tshipholisa nga ha nyeṱe iyi zwi nga khwiṋifhadza mashumele a vhana zwikoloni na u fhungudza u shavha mahayani na u ṱoḓa u ḓivhulaha ha vhana vhane vha khou tambudzwa nga nḓila dzo fhambanaho.
Ngudo iyi yo shumisa maṅwalwa o tou topolwaho u kuvhanganya mafhungo nga ha u tambudzwa ha vhana. Mawanwa o saukanyiwa hu tshi tevhelwa thero dzi fanaho kha maṅwalwa oṱhe. Zwinzhi zwi kha ḓi tea u itwa u itela u thivhela nyeṱe iyi.Themendelo dza mawanwa dzo itwa u itela u thivhela khombo.


text:
Thekinoloji
Thekinoloji ("Ntivovuthlarhi hita kuvumba", risuka eka viti ra Xigriki tέxvn, techne, "Vupfapfarhuti kumbe Vutshila"; kuhlanganisa na -λoYίa, -logia[3]) i nhlengelo wa vutshila, vuswikoti na maendlele yo tumbuluxa switirhisiwa kumbe vukorhokeri kumbe kuhetisisa vukambisisi bya Sayensi. Thekinoloji yinga thlela yi hlamuseriwa tanihi vutivi bya maendlelo ya mintirho.
Kutirhisiwa ka thekinoloji kusungule hi kutumbuluxa switirhisiwa swo tirha hiswona kusukela eka mbango. Kusukela eku dyondzeni tindlela to tirhisa ndzilo, kurima na tindlela to vevukisa maendzo hikutirhisa vilwa. Kuhluvuka ka manguva lawa kuhlanganisa kuganglisa ka tibuku, tinqingo na inthaneti, swi vevukise tindlela to vulavurisana namabulu. Kuhluvuka ka malwelo yatinyipi, namathlarhi switise kuonha lokukulu lokuvangeriwaka hi mathlarhi yanyutliya.
Thekinoloji yithlele yupfuna kuhluvukisa tamabindzu yamisava naku kurisa rifuwo. Hambiswiritano swin'wana switandzhaku swo biha naswona leswi onhaka mbangu.
Matimu[Lulamisa | edit source]
Ekusunguleni: 2.5 miliyoni – 10,000 BC[Lulamisa | edit source]
Vanhu vakhale vatidyondzise Vutivi byovumba mathulusi yo tirha hiwona, katsongo katsongo hikuya hi swilaveko swavutomi. Kutshembiwa leswaku kuvumba ririmi na mbalavuriswano hi yona thekinoloji yosungula.[4]
Mathulusi ya maribye[Lulamisa | edit source]
Vanhu vakhale vasungule kulota maribye leswaku vakota kuvumba mathulusi yofana na bewula, swikomu na mathlarhi yohlota. Kwalomu ka malembe ya 40,000 lamahundzeke, vanhu vasungule malotele yo vevuka leswaku vavumba mathulusi yo antswa.
Ndzilo[Lulamisa | edit source]
Matirhisele ya ndzilo macince maendlelo ya swilo swonghasi.[5] Kutshembiwa leswaku vanhu vasungule kutirhisa ndzilo kwalomu ka 1,000,000 BC;[6] vativi vatidyondzo vatwanana leswaku vanhu vakhale vangava vasungule kutirhisa ndzilo kwalomu ka 500,000 BC na 400,000 BC.[7][8] Ndzilo watihunyi namakhala, swipfune vanhu kusweka swakudya leswaku va antswisa magayelo yaswona naswona vaengetela swimilana na tinyama leti dyekaka.[9]
Swiambalo na Tiyindlu[Lulamisa | edit source]
Vutivi na vutshila byo endla swiambalo, ithekinoloji leyi landzeleke. Tiyindlu tavanhu vakhale tisungule kuantswisiwa naswona kwalomu ka malembe ya 380,000 BC, vanhu vakhale vasungule ku aka tiyindlu hitimhadzi.[10][11] Swiambalo swa swikhumba swa swiharhi swipfune vanhu leswaku va ya aka etindzawini totitimela, hiswona leswivangeleke leswaku vanhu vasungula ku valanga vahangalaka na tiko nkulu ro Afrika kwalomu ka malembe ya 200,000 BC.[12]
Malembe ya lexikarhi: 10,000 BC – 300 AD[Lulamisa | edit source]
Thekinoloji yavanhu yisungule kuhluvuka no antswa swoghasi eka malembe yohetelela yakhale kuta haleno ka nguva leyitolovelekeke (Ano Domini). Kutirhisiwa ka mathulusi yamaribye lamachukuchuweke, swipfune vanhu leswaku vaendla mathulusi lama lotiweke kahle leswaku makota kutsema kahle. Swihloka swamaribye leswi chukuchiweke swi endle leswaku vanhu vakota to tsema misinya leyikulu no endla swirhapa swo rima. Vurimi byi cince mahanyele no antswisa vutomi bya vanhu swonghasi. Vurimi byi endle swikoteka to hlengeleta vanhu endzawini leyitsonga naswona vakota ku tihanyisa hiswakudya leswi vaswirimaka.[13][14]
Mathulisi yansimbhi[Lulamisa | edit source]
Kuantswisiwa kaxihiso, swi tswale vutshila byo tirha hitinsimbhi.[15] Nsuku, Koporo, nasiliva itinsimbhi leti vatihiseleke leswaku va endla mathulusi lamatiyeke no karhiha swinene.
Matimba yotirha na Vutleketli[Lulamisa | edit source]
Kutumbuluxiwa ka vilwa ku tise ku cinca loku kulu eka mahanyelo na vutomi bya vanhu. Aswitekanga nkarhi kutsumbula leswaku vilwa ringa pfuna ku endla golonyi leyinga tithisiwaka kurhwala swilo leswitikaka na kulwa tinyimpi. Thlandla kambirhi vilwa risungule kutirhisiwa kuphehla matimba kusuka eka matimba ya mati kuya eka matimba ya moya.
Mangula lawa: 300 AD – Kufika namunthla[Lulamisa | edit source]
Thekinoloji yamanhuva lawa yihluvuke swonghasi loko hi ringanisa na tithekinoloji ta vanhu vakhale. Kutumbuluxiwa ka swilo leswi fanaka na bandhi ra hanci, swifambo swa timbongolo naswin'wana swi antswise ndlela yotleketla vanhu na mpahla. Kutumbuluxiwa ka swipirhi, swipanera, mabharha yo susumeta na tiwachi naswona swi antswise vutomi na mahanyele. Nhluvuko wa thekinoloji wu endla leswaku swakudya na swa mabindzi swi olova ku tleketliwa no xavisiwa hi kuolova.
Kusukela hi lembe-xidzana ra 18, kupfuriwa katinkomponi kupfune no hlohlotela kuantswisiwa ka tithekinoloji to tala, ngopfungopfu eka vurimi, vuaki, timayini, swiceriwa na vutleketli. Thekinoloji yitlele yi antswisiwa hiku tsumburiwa ka kuphehla gezi leswaku kuvumbiwa motoro, malambhu yagezi naswina swohambana-hambana. Kuhluvuka ka vutivi bya Sayensi kutise nhluvuko wa swihaha-mpfuka, vutshunguri, tikhemikhali kuhlanganisa na vunjiniyeri. nhluvuko wa thekinoloji wu tise miako yo leha leswi endleke leswaku vanhu vakuma tindzawu to tshama. Tindlela to vulaula namabulo swi antswisiwe ngopfu hi kufika ka thelegrafi, riqingo, xiyanimoya na thelevixini. Lembe-xidzana ra vu 19 nakusungula ka ravu 20, kutsumburiwe tindlela to antswisa vutleketli hi kutirhisa swihaha-mphfuka na timovha.
Minkombo ya tluka[Lulamisa | edit source]
- ↑ Committee on Electricity in Economic Growth Energy Engineering Board Commission on Engineering and Technical Systems National Research Council (1986).
- ↑ Constable, George; Somerville, Bob (2003).
- ↑ Liddell, Henry George and Robert Scott (1980).
- ↑ Wade, Nicholas (15 July 2003).
- ↑ Crump, Thomas (2001).
- ↑ "Fossil Hominid Sites of Sterkfontein, Swartkrans, Kromdraai, and Environs".
- ↑ "History of Stone Age Man" Archived 2007-03-10 at the Wayback Machine..
- ↑ James, Steven R. (February 1989).
- ↑ Stahl, Ann B. (1984).
- ↑ O'Neil, Dennis.
- ↑ Villa, Paola (1983).
- ↑ Cordaux, Richard; Stoneking, Mark (2003).
- ↑ "The First Baby Boom: Skeletal Evidence Shows Abrupt Worldwide Increase In Birth Rate During Neolithic Period".
- ↑ Sussman, Robert W.; Hall, Roberta L. (April 1972).
- ↑ Cramb, Alan W. "A Short History of Metals" Archived 2007-01-08 at the Wayback Machine..


text:
Thohoyanḓou
Ṱhohoyanḓou ndi ḓorobo ya Venḓa. I wanala kha tshipiḓa tsha devhula tsha vunḓu ḽa Limpopo. Ṱhohoyanḓou ndi iṅwe ya dziḓorobo dza Afurika Tshipembe dzi no kho aluwa nga u ṱavhanya. Yunivesithi ya Venḓa i wanala henefha.Hu na Ṱhohoyanḓou Town Hall, zwikolo zwingaho Ḽiivha, Maruḓe, Ṱhohoyanḓou secondary na Ṱhohoyaṋdou Technical High school. Vhunzhi ha vhathu vha Shayandima, Makwarela na huṅwe tsini vha renga henefha. Hu dovha hafhu ha wanala Venḓa Plaza, Mvusuludzo Mall, Thavhani Mall, Phangame Mall, Khoroni Hotel and Casino khathihi na 2010 ngeyi hune wa nga awela hone kana u rwiwa nga muya.
Devhula ha Ṱhohoyanḓou hu wanala ḓorobo ya Sibasa. Dziṅwe dza dzi ḓorobo dzi no wanala tsini na Thohoyanḓou ndi Musina, Louis Trichardt, na Giyani.
Dziṅwe dza dzi ḓorobo dzi no wanala kha vunḓu la Limpopo vha nga dzi sedza kha “Ḓorobo dza Limpopo”.


text:
Amerikha ya le Dzongeni
Amerikha ya le Dzongeni i tiko-nkulu leri kumekaka eka halufu ya misava ya vupela dyambu bya le dzongeni. Naswona ringa vonaiwa tani hi tiko-nkulu ra switikwana swa Amerikha wa ririmi ra xilatina.[1][2] Matirhisele ya rito, tiko-nkulu ra Amerikha yale dzongeni, masungule ku andza kutlula rito, "matiko ya Amarikha wa xilatina", naswona leswi swi endliwe hi nhluvuko wa tiko ra Brazil.[3]
Tiko-nkulu leri ri angarheliwa evupela dyambu hi lwandle ra Phasifiki na lwandle ra Atlanthiki e n'walungu nale vuxeni; kasi e n'walungu ri angarheliwa hi tiko-nkulu ra Amerikha wa le N'walungu na Lwandle ra Kharibhiyeni. Tiko-nkulu leri rina matiko ya khume mbirhi.
Amerikha ya le Dzongeni yina ku anama ka kwalomu ka 17,840,000 wa ti Skwemitara. Ntsengo wa vaaka tiko va rona a wu kumbeteriwa kwalomu ka 371,090,000 hi lembe ra 2005. Tiko-nkulu leri ira vumune hi ku anama, (kulandzela Axiya, Afrika na Amerika wa le N'walungu) naswona i ravunthlanu hi ntalo wa vaaka tiko (Endzhaku ka Axiya, Afrika, Yuropa na Amerikha wa le N'walungu). Tiko ra Brazil hirona leri teleke vaaka tiko kutlula man'wana eka tiko-nkulu leri, rilandzeriwa hi Colombiya, Argentina, Venezuwela na Peru. Eka ma lembe lama hakuhundzaka, Brazil yi kote ku teka vurhangeri eka ta mabindzu na ikhonomi, eka tiko nkulu leri.
Mindzhavuko na mahanyele ya vaaka tiko varona masukela eka vanhu vosungula varona na minjhekanjhekisano leyiveke kona exikarhi ka vona na vakolonyi vale Yuropa, kuhlanganisa na mahlonga lama fikeke kusuka e Afrika. Hikwalaho ka malembe yotala ya mimfumo ya vukolonyi bya Yuropa, vaaka tiko va tiko-nkulu leri va vulavula xiphutukezi na xipanichi.
Mintshaho[Lulamisa | edit source]
- ↑ "South America". Encyclopædia Britannica.
- ↑ "Map And Details Of All 7 Continents". worldatlas.com. Retrieved September 2, 2016. "In some parts of the world students are taught that there are only six continents, as they combine North America and South America into one continent called the Americas."
- ↑ ""Unveiling the South American Balance" in Estudos Internacionais, 2(2): 215-232. | Luis L Schenoni". Academia.edu. 1970-01-01. Retrieved 2016-12-08.


text:
Byalwa-Vucema
Byalwa-Vucema byihambanile na byalwa lebyin`wana hinkwabyo hikuva i byalwa lebyi kumekaka enhoveni ensinyeni lowu vuriwaka leswaku i ncindzu. Nsinya lowu wu fana na xiluva kambe wa rhumbuka ku fana na nsinya wa tibanana. Vakhegula na vakhalabye a va hamba va ya byi tshamela kwale nhoveni va nwa kona.[1]
Maswekelo[Lulamisa | edit source]
Byalwa-Vucema byi endliwa ekhwatini. Vaendli va byona va ya ekhwatini va ya lava ncindzu. Loko wu rhumbukile ku fana na murhi wa mubanana, va teka rithlongwa va tsema, ivi va tlhoma ribyanyi va vekela mukhelo ehansi ka ribyanyi laha va nga tsema kona leswaku ku ta halaka mati ya tsutsuma hi ribyanyi ya halakela endzeni ka mukhelo. Loko mukhelo wu nga talangi,vafanele varhendzeleka na nhova va lava yin’wana misinya kutani va tsema na yona va hlengeleta mati ya kona. Va fanele ku endlisa sweswo ku kondza mukhelo wu tala, kutani va tshama ehansi va tinwela.[1]
Mintshaho[Lulamisa | edit source]
- ↑ 1.0 1.1 Nukeri, Emilinah Reginah (2012). "Nkanelo wa yin'wana ya mindhavuko ya ririmi ra Vatsonga/Machangana hi ku kongomisa eka swakunwa swa ndhavuko". University of Limpopo.


text:
Swakudya
Swakudya iswilo[1] leswi dyiwaka leswaku swi nyika matimba na vutomi eka swivumbiwa leswi hanyaka. Hakanyingi i swimilana, kumbe swiharhi, naswona swi hlanganisa swiaka miri swa nkoka, kufana na mafurha, tiphurotheni, timinerali, Mavhitamina na ti Khabhohaydreti.
Kuya hi matimu, vanhu ava hlengeleta swakudya hi ku hlota kumbe ku rima. Manguva lawa, swakudya swi phakeriwa hi ti khampani leti lulamisaka swakudya.
Mfanelo yo va na swakudya, imfanelo ya ximunhu leyi tekiweke eka nhlangano wa ikhonomi na timfanelo ta ximunhu (ICESCR), leyi amukelaka "mfanelo wa mahanyele lamanene, ku katsa na swakudya", kuhlanganisa na "mfanelo nkulu yaku tshunxeka eka ndlala".


text:
Dzanani
Dzanani ndi ḓorobo ino wanala Limpopo kha la Afurika Tshipembe.
Dorobo dza tsini na Dzanani ndi Thohoyandou, Tshitandani, Musina, Tzaneen (eyi na yone yo vha i tshi pfi Dzanani kale) na Polokwane. Dzanani yo vha inwe ya zwitiriki zwina zwa la Venda la mulovha, manwe madzina a izwo zwinwe zwa izwo zwitiriki o vha e Thohoyandou, Mutale na Vuwani. Vhathu vha Dzanani vha amba luambo lu no pfi TshiVenda. Dzina la Dzanani lo irwa li tshi bva kha mutupo MuDzanani/VhaDzanani. Dorobo iyi i na vhadzulapo vha 5.673 (2011).[1]


text:
Primary tabs
Xitatimende xa Nhlengeletano ya Khabinete ya ti 16 Nyenyankulu 2016
1. Ku tirhisiwa ka Tiphurogiremenkulu ta Mfumo
1.1. Swiviko swa nhluvukiso wa mivuyelo swa kotara swi nyiketiwile eka Khabinete eka nkarhi wa ti1 Mawuwana ku fikela ti 30 Ndzati 2016. Swiviko leswi swi landzelerisa nsimeko wa Nongonoko wa Mfumo wa Nghingiriko wa Nongonoko wa Mfumo hi ku fambisana na swihlawulekiso swa Rimba ra Pulani ya Nkarhi wa le Xikarhi na Kungu ra Nhluvukiso wa Rixaka.
1.2. Vaholobye va Mitlawa leyi Faneleke, hi ku tirhisa GCIS, va ta fambisa tihlengeletano ta ntlawa wa vuhangalasi bya mahungu ku nyika magoza lawa tindzawulo ti ya fikeleleke eka nkarhi, endzhakunyana ka n'hweti leyi.
Swin'wana swa leswi kombisiweke eka Swiviko swa Nhluvukiso wa Mivuyelo ya Kotara eka nkarhi lowu nga ku xopaxopiweni:
Ikhonomi
1.3. Ndzawulo ya Nhluvukiso wa Mabindzu Lamatsongo yi seketerile mabindzunyingi ya 149 eka kotara leyi nga ku xopaxopiweni. Hi ku engetela, mabindzu ya 104 ya seketeriwile hi ku tirhisa Xikimi xa Mpfuno wa Bindzu. Ku nghenelela loku ku le ku pfuleni ka vuswikoti bya ti-SMME, mabindzu, lokixi na mabindzunyingi ya tindhawu ta le makaya.
1.4. Eka sekithara ya swa vurimi - mabindzunyingi ya swa vurimi yantshwa ya 172 na mabindzunyingi yo ka ya nga ri ya swa vurimi ya 23 ya seketeriwile hi ku tirhisa matshalatshala yo hambanahambana. Engetelo wa ti-SMME leti nga kona ta 337 ti tivisiwile naswona ti ta seketeriwa hi vuleteri na mfikelelo wa makete. Mabindzu ya 240 ya seketeriwile hi ku tirhisa Xikimi xa Mpfuno wa Bindzu.
1.5. Ntirho wa Komiti ya Vaholobye eka Vuvekisi wu sungula ku tswala mihandzu. Hi nkarhi wa kotara leyi xopaxopiwaka, Invest SA yi fambisile vuvekisi bya ndlela ya phayiphi lebyi fikekeke eka R18.2 biliyoni ngopfungopfu eka gese ya xikalo xikulu ku ya eka tiphurojeke ta gezi.
Ku lwa na vugevenga na vukungundzwana
Ku lwa na vugevenga na vukungundzwana ku tshama ku ri xirhangana xa mfumo. Hi tiyimiserile ku susa swigevenga emigangeni ya hina naswona hi ta ya emahlweni hi tirha ku yisa eka Afrika-Dzonga leri hlayisekeke laha vaakatiko hinkwavo va hlayisekeke na ku titwa va hlayisekile.
1.6. Vutirhasani exikarhi ka miganga na mfumo bya laveka ku lwa na vugevenga na vukungundzwana. Switichi swa maphorisa swa 98.9% swi vikiwile ku va swi ri na Tiforamu ta Maphorisa ya Miganga leti tirhaka leti hoxaka xandla eka ku sirheleleka na ku hlayiseka eka vaakatiko va tona.
1.7. Nhluvuko wu karhi ku yisiwa emahlweni eka ku lwa na vukungundzwana. Vanhu va makumentlhanunhungu (58) va khotsiwile hi mayelana na ku hungutiwa ka vukungundzwana exikarhi ka vatirhi va mfumo eka nkarhi wo vika. Vanhu va ntlhanu (5) va khotsiwile hikwalaho ka vukungundzwana kumbe milandzu yo yelana na vukungundzwana laha ntsengo lowu khumbhekaka hi nandzu/milandzu wu tlulaka R5 miliyoni na ntsengo wa swileriso swo yimisa wu kumekile ku nga R185 miliyoni.
Misava
Ku yisiwa emahlweni ku tlheriseriwa ka misava ku le ku endliweni ku vuyisela xindzhuti xa lava va xanisekeke hi nkarhi wa xihlawuhlawu. Nhluvuko wukulu wu endliwile ku vuyisela xindzhuti xa lava va xanisekeke hi nkarhi wa xihlawuhlawu.
1.8. Tihekitara (ha) ta 54 400 ta misava leyi vekiweke hi vukheta ti kumiwile na ku averiwa naswona 51 188 ha ti averiwile vamaki va swipurasana. 6 530 ha ya misava leyi kumiweke yi averiwile eka vatshami va le mapurasini na vatirhi vo hira.
1.9. Eka swikoxo swa misava swa 112 leswi hakeriweke 57 a swi ri swa tindhawu ta le makaya leswi vuyeriseke vanhu va 2 553 eka mindyangu ya 467.
1.10. Sweswinyana, Khomixinarankulu wa Swikoxo swa Misava u pfumelerile ku rhumeriwa ka Xiphemu xa2 xa ku hakeriwa ka swikoxo swa misava swa Muganga wa Masinenge na xikoxo xa Ndyangu wa ka Mtshali hi ku hakeleriwa ka ndziriso wa swa timali.
Nkoka wo helela wa ndhawu ya ka Masinenge i R7, 100,608.00 ya ku vuyerisa mindyangu ya 64 leyi tiyisisiweke tanihi vaxanisiwa va ku tekeriwa misava.
Khomixini ya ku Tlheriseriwa ka Timfanelo ta Misava hi nkarhi wa ku sukela ka ti1 Dzivamisoko 2016 ku fikela hi ti 31 Nhlangula 2016 yi hakerile ku fika kwalomu ka biliyoni wa tirhandi ta ndziriso eka vakoxi va misava lava tekeriweke timfanelo ta vona ta misava.
1.11. Mikumo ya sweswi ya xiviko xa Nhlangano wa Vuxaka bya Rixaka: “Vutomi eAfrika-Dzonga: Swivangelo swa Ntshembo” yi kombisa leswaku vutomi eAfrika-Dzonga bya antswa namuntlha loko byi pimanisiwa na malembe ya 20 lama hundzeke.
Hi 2015 xiviri xa GDP hi munhu a ku ri 33 phesente ehenhla ka hi 1994; ku suka eka R23,686 hi 1994 ku ya eka R33,660 hi 2015 (ku tlakuka ka 42 phesente), nhlayo ya ntsengo wa vanhu lava nga na mitirho yi kule hi kambirhi ku suka eka 7.9-miliyoni hi 1994 ku ya eka 15.6-miliyoni hi 2015; mfikelelo eka tindlu ta ximfumo wu tlakukile hi 131.3 phesente ku suka hi 1996 ku fikela hi 2016; mpimo wa ku titsarisela eyunivhesiti wu tlakukile hi 281.4 phesente ku suka eka 211,756 hi 1985 ku ya eka 807,663 hi 2014; nhlayo ya mitlulelo yintshwa ya HIV yi yile ehansi ku sukela eka 646,806 hi 1999 ku ya eka 321,497 hi 2015; ku vile na ku tlakuka ka 62.5 phesente eka tiphurofexinali ta nhlayiso wa rihanyo eka swiyenge swa mfumo exikarhi ka 2000 ku ya eka 2015; naswona mpimo wa ku dlaya wu yile ehansi hi 49.3 phesente ku sukela hi 1994.
Leswi swi kombisa leswaku loko ka ha ri na mitlhontlho, vutomi bya MaAfrika-Dzonga byi antswile eka malembe-khume mambirhi lama hundzeke. Khabinete yi khutaza tisekithara hinkwato ta miganga ku ya emahlweni ti aka eka mihluvukiso ya rixaka ra hina ku sukela eku sunguleni ka xidemokirasi. Ku tshama ka ha ri na swa kahle swinene eka tiko ku tlula ku va na swo ka swi nga ri kahle.
Ku Tirhisiwa ka Nghingiriko wa Tiphurogiremenkulu ta Mfumo
1.12. Vhiki ro Kongomisa eka Imbizo ya Rixaka ya vuntlhanu ya mfumo a ri khomiwile ku sukela hi ti 7 ku fikela hi ti 13 Hukuri 2016 ehansi ka nkongomelo wa “Swin'we hi yisa Afrika-Dzonga emahlweni: Vumundzuku bya hina – endla byi tirha” yi vonile MaAfrika-Dzonga va nghenelela hi xiviri eka mfumo. Nkarhi lowu wa ku nghenelela ka matimba wu yisa emahlweni ku nghenisa xandla eka vaaka ndhawu lava tivaka na ku va na nkhinkhi; xiphemu xa nkoka eku humeleriseni Xivono xa 2013 xa Kungu ra Nhluvukiso wa Rixaka (NDP).
Phuresidente Jacob Zuma u simekile vhiki hi nkarhi wa Imbizo eXikolweni xa le Hansi xa Marhulana eTembisa, Gauteng laha laborethari ya khomphyutara leyi nga na switirho swo helela yi nyikeriweke.
1.13. Ku pfuriwa ka gondzo ra Swartkopfontein na buloho exikarhi ka Afrika-Dzonga na Botswana swi pfula swilo swintswa eku hlanganiseni ka ndzilekana wa Afrika-Dzonga eSwartkopfontein ku ya endzilekanini wa Botswana eRamotswa. Gondzo leri antswisiweke na switirhisiwa swa buloho, hi vuvekisi bya R78.5 miliyoni swi endlile leswaku ku tumbuluxiwa mitirho ya nkarhi hinkwawo ya 51 eka nkarhi wa kontiraka ya tin'hweti ta 23, na vatirhi va kumiwa eka matiko hamambirhi.
1.14. Nongonoko wa ku Pfuxa hi vuntshwa Tiphaka ta swa Vumaki, ehansi ka Holobye wa Mabindzu na Vumaki, Rob Davies wu le ku tumbuluxeni ka mitirho emalokixi ni le migangeni ya tindhawu ta le makaya. Nongonoko wu simekiwile ku hlamula eka xirhambo hi Phuresidente Jacob Zuma ku tirha ku yisa eka vutumbuluxivumaki lebyi heleleke na ku katsa ku kula hinkwako eka swin'wana swa swona. Ndzawulo ya Mabindzu na Vumaki sweswi se yi vekisile R22.5m eku pfuxiweni hi vuntshwa ka Phaka ya swa Vumaki ya Komani. Hi nkarhi xa xiphemu xa1 xa nongonoko wa ku pfuxa hi vuntshwa, mabindzunyingi ya le xikarhi lamatsongo ya nkombo ya thoriwile tanihi tikontirakatsongo hi ntsengo wa R5, 3 miliyoni. Makumen'we wa vatirhi va laha kaya va thoriwile, laha 63 phesente a ku ri vantshwa.
Nongonoko wa Vamaki va Vantima, ku ri na xikongomelo xo tlakusa vanghenisa xandla eka sekithara ya vumaki, ku fikela namuntlha yi seketerile Vamaki va Vantima va 22 naswona mitirho ya 1500 yi tumbuluxiwile. R1.5 biliyoni yi tivisiwile ku seketela vamaki lava.
1.15. Vhiki ra Vubindzu ra Matiko hinkwawo ri simekiwile eJoni Ravuntlhanu leri hundzeke hi Xandla xa Phuresidente, Cyril Ramaphosa, a seketeriwile hi Holobye Lindiwe Zulu. Ri le ku humeleleni ku sukela hi ti 14 ku fikela hi ti 20 Hukuri 2016, naswona i nhlengeletano leyikulu ya vasungula swilo swintshwa na van'wamabindzu lava simekeke ku sungula bindzu hi ku tisa miehleketo eka vutomi, va fambisa ku kula ka ikhonomi na ku tlhontlha nhluvukiso wa ikhonomi ya vanhu. Khabinete yi tekela enhlokweni bindzu na vanhu lava tirhisanaka eku tiseni GEW eAfrika-Dzonga, ku nga Mfumo wa Xifundzankulu xa Gauteng, Dorobankulu ra Joni, Hollard, Microsoft, IDC, SABS, SAB, SEA Africa, Netiweke ya Vubindzunyingi bya Matiko hinkwawo na Nhlangano wa Kauffman. Ku tlula mikhuvo ya varingani ya 80 yi ta va kona hi nkarhi lowu. GEW i nkarhi wo yisa eka Nhlengeletano ya Vubindzunyingi bya Matiko hinkwawo (GEC) leyi nga ta rhurheriwa ro sungula eka tikonkulu ra Afrika eJoni hi Nyenyankulu 2017, laha ku tlula 5 000 wa varhumiwa ku suka eka matiko ya 160 va languteriweke ku nghenela.
1.16. Holobye Nomvula Mokonyane u simekile Feme ya Mbhasiso wa Mati ya Thyaka xa le Drakenstein hi ti 14 Hukuri 2016 na ku xi nyiketa eka Masipala wa le Drakenstein eKapa-Vupeladyambu. Ntsengo wa phurojeke wu kwalomu ka R 171 000 000 naswona wu vuyerisile vulawuri bya ndhawu na muganga hi ku nyika ntokoto na vuleteri eka ku aka; ku thola vanhu va laha kaya; na ku kuma swilo ku suka eka vaphakeri na vamaki va laha kaya.
Ku nyikiwa ka vukorhokeri bya mati bya masungulo eka muganga swi hoxa xandla eku antswiseni ka mati ya nkoka eka Nambu wa Berg na ku hunguta khumbho wo ka wu nga ri kahle eka mati ya ncheleto wa nkoka wa le hansi.
1.17. Mati na mbhasiso swi le xivindzini xa nhluvukiso wa nkarhi wo leha. Ndzawulo ya Mati na Mbhasiso yi le ku endleni ka Pfhumba ra Mbhasiso leri nga ta hela hi Siku ra Xihambukelo ra Misava hinkwayo hi ti 19 Hukuri 2016, leri tirhisiwaka ku tumbuluxa lemukiso, ku dyondzisa na ku endla matshalatshala ku tiyisisa leswaku un'wana na un'wana u na mfikelelo eka vukorhokeri bya mbhasiso lebyi faneleke.
Afrika-Dzonga ri tibohile ku tlakusa ku nyikiwa ka vukorhokeri bya mbhasiso na mati, naswona hi ndlela yaleyo ri vuyisela xindzhuti ngopfungopfu xa vanhu volavo vo huma eka miganga leyi sweleke. Nongonoko wa ku Herisiwa ka Swihambukelo swa Mabakiti wu kongomisiwile eku lulamiseni ka ndzhaka ya swihambukelo swa mabakiti tanihi xiphemu xa sisiteme ya mbhasiso eka swifundzankulu swa mune, ku nga Kapa-Vuxa, Free State, N’walungu-Vupeladyambu na Kapa-N’walungu. Ntsengo wa mabakiti ya 25 091 wu herisiwile ku fikela sweswi naswona ntsengo wa mabakiti ya 27 147 ya ha fanele ku hetisisiwa.
1.18. Ku tshwasa ka vantshwa ku suka eka nongonoko wa malembe ya mune ya National Rural Youth Corps (NARYSEC) hi ti 17 Hukuri 2016 ku hetisisa matshalatshala na minongonoko ya mfumo yo tumbuluxa mitirho. Nongonoko, lowu simekiweke hi 2010, i nhluvukiso wa vutshila bya vantshwa na nongonoko wa ntirho lowu pfunaka ku cinca vantshwa eka tindhawu ta le makaya ku suka eka ku va valavi va mitirho ku ya eka ku va vatumbuluxi va mitirho.
1.19. Samiti ya Masipala ya Nongonoko wa Mitirho ya Mani na mani leyi Ndlandlamuxiweke (EPWP) yi sungurile ku sukela hi ti 15 ku ya fika hi ti 17 Hukuri 2016 ehansi ka nkongomelo wa “Vona, twana na ku Tokota Minongonoko ya Ntirho wa Mani na mani”, eka Senthara ya Tihlengeletano ya le St George eGauteng. EPWP i tshalatshala ra mfumo ra nkoka, leri hoxaka xandla eka mitirho leyi faneleke na miholo yo kota ku yisa emahlweni, dyondzo, rihanyo, nhluvukiso wa le makaya, vusirhelelo bya swakudya na mpfuxeto wa misava, ku katsa na ku lwa na vugevenga na vukungundzwana.
Samiti yi kongomisa eka swiphemu swa nongonoko hi ku nyika nkateko wo avelana mitokoto na mitolovelo yo antswa. Leswi swi tlakusa matshalatshala ya mfumo ya ku nyika swivandlanene swa mitirho na ku kuma swikili hi ku tirhisa vuleteri lebyi eku heteleleni byi pfuxetaka miganga leyi sweleke.
Ku tlula 7 miliyoni wa swivandlanene swa mitirho yi tumbuluxiwile hi ku tirhisa EPWP ku sukela hi 2004 ku fikela hi 2016. Leswi swi kombisa ku humelela ka nsimeko wa nongonoko hi swiphemu hinkwaswo swa mfumo, timasipala na vaakatiko. Xiphemu xa3 xa EPWP xi le ka lembe ra vunharhu ra nsimeko – naswona xi vone masungulo ya minsinya ya milawu ya misava hinkwayo leyi fumaka nsimeko wa nongonoko naswona ntirhonkulu wa xona i ku tlakusa ku nghenelela ka muganga laha tiphurojeke ta EPWP ti simekiweke. Leswi swi tlhela swi pfumelela nkavuciva hi ku ya hi ku thola.
1.20. Ndzhurho wo humelela ku suka eka vuhaxi bya analogo ku ya eka bya xidijitali eka vaaki lava nga eka ndhawu ya Square Kilometre Array eKapa N'walungu, swi vula leswaku vaaki lava va wela eka lava nga ta sungula ku tokota mivuyelo yo hambana yo helela ya mpfumawulo lowu antswisiweke na nkoka wa swifaniso leswi fambelanaka na mavonakule ya xidijitali.
Xitiviso hi Holobye Muthambi ku hetisisa phurosese ya ku rhurhela eka vuhaxi bya sisiteme ya xidijitali hi N'wendzamhala 2018 eka endlelo ra swiphemu swa xifundzankulu yi sungurile, leyi se yi sunguleke eKapa-N’walungu na le Limpopo. Mitsariso yi pfurile eFree State, Mpumalanga na le Limpopo. Mitsariso yi ta tlhela yi pfula eN’walungu-Vupeladyambu, Kapa-Vuxa, KwaZulu-Natal, Kapa-Vupeladyambu na le Gauteng endzhakunyana.
1.21. Ku timiwa ka analogo swi endla xiphemu xa phurosese ya ndzhurho wa Vuhaxi bya Xidijitiali etikweni. Mindyangu leyi sweleke leyi ringaneleke ku kuma mpfuno wa mfumo ya khutaziwa ku tsarisela ti-STB ta mahala eka marhavi ya Hofisi ya Poso ya ka vona.
1.22. Khabinete yi hlamuseriwile hi kungu ra ku pfukula masirha ya vagingiriki va swa tipolotiki lava hingiweke hi nkarhi wa xihlawuhlawu. A ku ri na kwalomu ka 130 wa vakhotsiwa va swa tipolotiki leswi hingeriweke milandzu yo yelana na swa tipolotiki exikarhi ka 1960 na 1990, endzhaku ka sweswo nxupulu wa rifu wu yimisiwile.
Varhandzatiko lava va ta lahliwa kahle eka tindhawu leti va humaka eka tona.
Phurosese leyi yi landzela ku simekiwa ka mani na mani ka Phurojeke ya Mpfukulo wa Tigalo hi ti 23 Nyenyankulu 2016 eka Senthara ya Makhotso ya Kgosi Mampuru II, ku sungula mpfukulo wa masalela ya vagingiriki va swa tipolotiki va 83 eka nkarhi wa tin'hweti ta tsevu ku nga si hela 2016/17.
1.23. Khabinete yi amukerile mahetelelo ya ku humelela ka Nhlengeletano ya vu3 ya Khomixini ya Matiko Mambirhi exikarhi ka Botswana na Afrika-Dzonga leyi rhangeriweke hi Phuresidente Jacob Zuma na ntangha ya yena hi ntirho Phuresidente Seretse Khama Ian Khama ku yisa emahlweni hi vuenti ntirhisano wa ikhonomi exikarhi ka matiko mambirhi.
Ntirho wo landzelerisa ku hatlisa eka Phurojeke ya Ku Rhumeriwa ka Mati eLesotho Highlands, nsimeko wa Muganga wa Nhluvukiso wa le Dzongeni wa Afrika (SADC) na Kungu ra Nhluvukiso wa swa Maqhingha lawa ya Kombisaka Muganga ku tumbuluxa nxaxamelo wa nkoka wa muganga na vuswikoti bya vumaki, na ntirhisano eka mafambiselo ya ndzilekana ku herisa vugevenga bya le xikarhi ka matiko byo fana na ku hlota tindlopfu na timhelembe, a ku ri tin'wana ta tindhawu leti valangiweke.
Afrika-Dzonga ri tiyisisile nakambe nseketelo wa rona eka muyimela-ku-langhwa wa SADC eka xivandla xa mutshamaxitulu wa Khomixini ya AU, Muchaviseki Dok. Pelonomi Venson-Moitoi, Holobye wa Timhaka ta Matiko hinkwawo na Ntirhisano wa Riphabliki ra Botswana.
1.24. Phuresidente Jacob Zuma u hetisile Riendzo ra Ntirho lowu humeleleke ku ya eAddis Ababa, eka Federal Democratic Republic of Ethiopia laha a ngheneleke Nhlangano wa Matiko ya Afrika (AU) Komiti ya Xiyimo xa le Henhla eka nhlengeletano ya le Libya ku xopaxopa na ku kanela xiyimo xa vusirheleri na ku rhula eLibya. Komiti yi kanerile na ku twanana eka timhaka to talanyana leti nga ta pfuna ku kuma xintshuxo xa nkarhi hinkwawo xa mitlhontlho leyi vanhu va le Libya va langutaneke na yona. Tanihi swirho swa Nhlangano wa Matiko ya Afrika hi lava ku vona ku rhula na ntshamiseko eLibya naswona komiti yi twananile leswaku tanihi Afrika hi fanele ku khutaza swinene mavandla hinkwawo lama khumbhekaka eLibya ku kuma xintshuxo xa Afrika eka swiphiqo leswi tiko ri langutaneke na swona.
Phuresidente Zuma u tlhele a nghenelela eka Samiti yo ka yi nga Tolovelekangi ya Vumbirhi ya Tixaka leti Tinyiketeke ta Vuswikoti bya Afrika eka ku Hlamula Xikan'wekan'we eka Timhangu (ACIRC). Xikongomelo xa Samiti leyi a ku ri ku kanela xiyimo xa Vuthu ra ACIRC loko ku landzeleriwa matikhomelo ya UTULIVU AFRICA I and II Command Post Exercises (CPX) na ku tiyisisa vuswikoti bya switshembhiso ku sukela hi Mudyaxihi 2014 ku fikela hi Dzivamisoko 2015. Matiko lama tinyiketeke eka ACIRC, lawa ya katsaka Afrika-Dzonga, ya bohile ku rhangela eku kumeni ka switshuxo swa Afrika eka mitlhontlho ya Afrika handle ka ku nghenelela ka mavuthu ya le handle.
2. Mitlangu leyi ta ka
2.1. Masiku ya 16 yo Lwisana na Madzolonga ehenhla ka Vamanana na Vana ya va kona lembe na lembe ku sukela hi ti 25 Hukuri (Siku ra Misava hinkwayo ra ku Herisa Madzolonga ehenhla ka Vamanana na Vana) ku ya fika hi ti 10 N'wendzamhala (Siku ra timfanelo ta ximunhu ra misava hinkwayo). Masiku yan'wana ya nkoka lawa ya tlangeriwaka hi nkarhi lowu ya katsa Siku ra AIDS ra Misava hinkwayo hi ti1 N'wendzamhala na Siku ra Matiko hinkwawo ra Vanhu lava hanyaka na Vutsoniwa hi ti3 N'wendzamhala.
Nkongomelo wa 2016 wa Masiku ya 16 yo Lwisana na madzolonga i: “Na mina ndzi hlaye: swin'we hi yisa emahlweni Afrika-Dzonga ro pfumala madzolonga” naswona wa karhi ku yisiwa emahlweni hi endlelo ra lembe hinkwaro ra ku tirha ku ya emahlweni na miganga.
Hi ti 25 Hukuri Phuresidente Jacob Zuma u ta simeka Min'wangulano ya Rixaka leyi nga ta endla timasipala ta swifundza ti lulamisa min'wangulano lembe hinkwaro. Min'wangulano leyi yi ta katsa nhluvukiso wa swikili na ku nyika matimba eka miganga, ngopfungopfu vavasati, xikan'we na ku antswisiwa ka mphakelo wa vukorhokeri hi ku ya hi mfikelelo eka vululami na ntsundzuxo na vukorhokeri bya rihanyo. MaAfrika-Dzonga hinkwawo ya na vutihlamuleri byo va vangheneleri va nkhinkhi eka ku lwa na madzolonga ehenhla ka vavasati na ku xanisa vana.
2.2. Holobye wa Vuxaka bya Matiko ya Misava na Ntirhisano Maite Nkoana-Mashabane na Holobye wa Switirhisiwa swa Ntumbuluko na Mbango wa Nhlangano wa Russian, Tat. Sergey Donskoy, va ta fambisa swin'we Nhlengeletano ya vu 14 ya Komiti ya le Xikarhi ka mifumo ya Nhlengelo eka Ntirhisano wa Ikhonomi na Nxaviselano (ITEC) exikarhi ka Afrika-Dzonga na Russia hi Ravuntlhanu, 18 Hukuri 2016, ePitori.
Nhlengeletano leyi yi languteriwile ku twanana eka makungu yo karhi ya nghingiriko wa ku hatlisisa nsimeko wa swiboho leswi nga kona eka tisekithara hinkwato ta ITEC, ku katsa na nxaviselano, vuvekisi na ku banga; swicelwa; eneji; vurimi, swihlahla na swa tinhlapfi; vutleketli; sayense, thekinoloji na ndhawu; switirhisiwa swa mati; na dyondzo na vululami.
2.3. Xandla xa Phuresidente Cyril Ramaphosa u ta rhangela vurhumiwa bya vaholobye na vakhumbheki vo ka va nga ri ya mfumo hi ti 19 Hukuri 2016 eka Nkombisonkulu wa Nhluvukiso wa Ntirhovutomi wa Vantshwa eRivaleni ra mitlangu ra Nkowankowa eka Masipala wa Muganga wa le Tzaneen, eLimpopo.
Nkombisonkulu wu ta nyika vuleteri bya ntirhovutomi na mahungu ya mikateko ya dyondzo ya le henhla na vuleteri eka vadyondzi lava va nga eka Titangha ta 10 ku ya eka 12, eka vantshwa lava pfumalaka mitirho, na le ka vantshwa lava tshikeke xikolo ku suka eswikolweni swa le henhla. Nkombisonkulu wa Nhluvukiso wa Ntirhovutomi wa Vantshwa i xiphemu xa ntirho wa mfumo ku yisa vantshwa emahlweni, ngopfungopfu ku nghenelela ka vona eka ikhonomi, leswaku va kota ku teka tindhawu ta vona emigangeni.
2.4. Endzhaku ka Mihlawulo ya Mfumo wa Miganga, ku hoxa xandla ka vaaki eka miganga ya mafumelo ku tshama ku ri ka nkoka ku kucetela vupulani bya masipala, hi ndlela leyi lulamisaka ku antswa swilaveko swa vaaka tiko.
Nawu wa Swivumbeko swa Masipala swa Mfumo wa Miganga, 1998, eka swin'wana swa swona wu lava timasipala ku hluvukisa tindlela to tihlanganisa na miganga na mihlangano ya miganga eku endleni ka mitirho ya tona na ku tirhisa matimba ya tona. Swivumbeko leswi swi tiveka ngopfu tanihi tikomiti ta tiwadi, na ku nyika ku hlanganisa ka nkoka exikarhi ka Vakhanselara va Tiwadi, miganga na masipala.
Eka tin'hweti leti taka tikomiti ta tiwadi ti ta hlawuriwa ku tirhela miganga ya tona naswona vaakatiko va fanele ku tinyiketela ku nghenelela eka mihlawulo leyi na ku tirha eka swivumbeko leswi.
Khabinete yi amukerile ku humelela na mihlawulo yo engetela ya tiwadi ta masipala yo rhula leyi veke kona sweswinyana eka swifundzankulu swa tsevu. MaAfrika-Dzonga nakambe ya kombisile ku tiboha ka vona eka ku amukela ka swa tipolotiki leswi ku nga vumbhoni bya ku kula ka xidemokirasi xa vumbiwa ra hina.
2.5. Ntirho wo tlangela Masagwadi ya Mitlangu ya SA ya 2016 wu ta va kona hi ti 27 Hukuri 2016 eSand du Plessis Theatre, Mangaung, Free State. Tindlela to vhotela Mutlangi wo Antswa wo Rhandziwa hi Vanhu wa Lembe na muringani wa vuhaxi bya Mitlangu ya SABC ti pfurile naswona ti ta pfala hi ti 27 Hukuri 2016 hi 21h00. Khabinete yi ndhundhuzela Valangiwa va Mutlangi wo Antswa wo Rhandziwa hi Vanhu wa Lembe.
3. Xiyimo xa Khabinete eka timhakankulu ta Sweswi
3.1. Khumbho wa ku Cinca ka Maxelo wu le ku twiweni hi swiyimo swa maxelo yo tika hi ndlela ya ku na ka timpfula ko hambana, swiyimo swa dyandza, ku hisa ngopfu na ndhambhi ya xitshuketa. Ndhambhi ya xitshuketa eGauteng na Mpumalanga yi vangile ku lahleka ka vutomi, miganga leyi rhurhisiweke ngopfungopfu tindhawu ta mikhukhu na ku onha switirhisiwa swo fana na magondzo, mabuloho na nhundzu.
Khabinete yi hundzisela marito yo chavelela eka mindyangu na vanghana va lava lahlekeriweke hi vutomi eka ndhambhi na ku navela leswaku lava va vavisekeke va hola hi ku hatlisa. Miehleketo na swikhongelo swa rixaka swi le ka volava varhandziwa va vona va nga si kumekaka na sweswi. Mitlawa ya Mafambiselo ya Mhangu ya tiko yi tshama yi vambile ngoma etikweni hinkwaro, ngopfungopfu eka tindhawu laha ku languteriweke mpfula yo tala. Vanhu hinkwavo va fanele ku hlonipha na ku hlamula eka lemukiso wo rhanga wa maxelo yo biha swinene.
Phuresidente Jacob Zuma loyi a heleketiwile hi Holobyenkulu wa Gauteng David Makhura na Holobye wa Mfumontirhisano na Timhaka ta Xintu Des van Rooyen va kamberile ndhawu na ku endzela makaya lawa a ya hlaseriwile hi ndhambi endhawini ya mikhukhu ya Stjwetla ku longoloka na Nambu wa Jukskei. Phuresidente Zuma u lerisile ku nghenelela ka le xikarhi ka mifumo loku rhangeriweke hi Holobye van Rooyen ku lawula Nambu wa Jukskei na ku akela switina leswi bohiweke hi darata eribuweni ra wona ku hunguta khumbho wa ndhambhi ya xitshuketa eka miganga. Khabinete yi khensa ti-NGO leti kumekaka eMigangeni, Vakhanselara va Tiwadi na vatinyiketeri lava teke ku ta pfuna vaaki.
Hambiswiritano timpfula leti ta ha ku va kona a ti fanelangi ku yisa MaAfrika-Dzonga eka ku titwa ka mavunwa hi vusirheleri tanihileswi swiphemu swo hambanahambana swa tiko swa ha yaka emahlweni swi tokota swiyimo swa dyandza. Mfumo wu pfurile mati ku suka eDan'wini ra Sterkfontein ku ya eDan'wini ra Vaal tanihi ndlela ya nkarhi wo koma ku pfuna ku vevukisa xiyimo naswona wu endlile engetelo wa R212-miliyoni wu va kona eka xipfuno xa dyandza ku seketela varimi eka swifundzankulu leswi swi hlambanyiweke ku va tindhawu ta mhangu ya dyandza.
Khabinete yi rhamba MaAfrika-Dzonga ku twa khumbho lowu migingiriko ya vona yi wu endlaka eka mbango na ku endla hinkwaswo leswi va nga swi kotaka ku hlayisa mati.
3.2. Tiejensi to pima ta matiko hinkwawo Moody’s, Fitch and Standard and Poors eka mavhiki lawa taka va ta tivisa xiboho xa vona xa giredi ya mpimo wa vuvekisi bya tiko. Mfumo wu le ku tirheni na van’wamabindzu, vaakatiko na vatirhi ku cinca makungu ya tiko ku ya eka migingiriko ya ntiyiso leyi nga ta tiyisisa leswaku Afrika-Dzonga ri tshama ri ri tiko ra giredi ya vuvekisi.
Khabinete yi rhamba tisekithara hinkwato ku hlangana na mfumo ku fikelela swikongomelo swo sirhelela xiyimo xa vuvekisi bya tiko.
3.3. Ku humesiwa ka mivuyelo ya vukambatinkota ya 2015/16 hi Mukambelatinkota-Angarhelo, Kimi Makwetu ya tindzawulo ta swifundzankulu na ta rixaka na mabindzu ya swona swi tiyisisa nkoka wa ku endla swilo swa masungulo leswi landzelaka kahle na hi ku fanana: ku simeka makungu yo lulamisa mikayivelo eka vulawuri bya swa timali hi ku ya hi swiboho leswi se swi endliweke; ku nyika vurhangeri byo pfuna na ku landzelerisa ku humelela ka swikongomiso swa matirhelo; na ku xopaxopiwa na ku landzelerisiwa ka ku landzelela milawunkulu na manyikelo ya milawu eka timhaka ta swa timali.
Mivuyelo ya vukambatinkota ya leswi kamberiweke swa rixaka yi kombisile antswiso wo angarhela wa 8 phesente; 30 phesente ya leswi kamberiweke swi na xiyimo xa vukambatinkota lebyi baseke naswona 14 phesente a ku ri hambi leswi saleleke endzhaku, leswi ariweke kumbe leswi a swi ri na mavonelo yo ka wu nga ri kahle.
Mpimo wa swifundzankulu wu kombisile leswaku tindzawulo to tala ti na mikumo eka ku landzelela manyikelo ya milawunkulu na le ka nkoka wa swiviko swa matirhelo ya tona ya lembe na lembe.
Khabinete yi xiyaxiyile hi ku vilela mixungeto na mitlhontlho hilaha yi kombisiweke hakona eka mivuyelo ya vukambatinkota. Yi bohile mfumo ku lulamisa timhaka leti lavaka nyingiso wa xihatla leti langhiweke na ku tiyisa vulawuri bya swa timali ku yisa eka mivuyelo ya vukambatinkota yo antswa.
3.4. Khabinete yi amukerile varhumiwa va kwalomu ka 11 000 lava nga ku ngheneleleni eka nhlengeletano ya vu 19 ya AfricaCom leyi nga kona eKapa ku sukela hi ti 15 ku fikela hi ti 17 Hukuri 2016 ehansi ka nkongomelo wa “Ku seketela matimba ya ku cinca ya ndzhendzheleko wa xidijitali wa Afrika: inthanete tanihi njhini ya nhluvukiso wa ikhonomi na ku nyika vanhu matimba”. Nhlengeletano yi fambisiwile hi Holobye wa Vuhlanganisi bya swa tiqingho na Vukorhokeri bya swa Poso Dok. Siyabonga Cwele naswona ku vile na swivulavuri swo hundza 350.
AfricaCom yi hundzukile ndlela yo angarhela eku hluvukisiweni ka ikhonomi ya xidijitiali eAfrika eka nhluvukiso wa ikhonomi ya vanhu na ku nyika matimba hi ku seketela nongonoko wa Ajenda ya Afrika ya 2063. Nhlengeletano yi koka mahlo ya varhangeri va ICT, van'wamabindzu na vasungula swilo swintshwa ku suka eAfrika na vateki va swiboho ku suka eka matiko yo tlula 140. Nhlengeletano ya lembe leri yi kongomisile eka nhluvukiso wa swikili swa xidijitali, ku nyika vamanana matimba eka thekinoloji, thekinoloji yo tirhana na vutsoniwa na ku seketela African Tech Start-up Ecosystem. Leswi swi nyikile ndlela yo tiva swikongomelo swa NDP hi ku ya hi cinco wa xidijitali, nhluvukiso wa ikhonomi na ku nyika vanhu matimba.
3.5. Khabinete yi tsakile leswaku swichudeni swo tala eka swikolo swa dyondzo ya le henhla etikweni hinkwaro swi hlamurile kahle eka xikombelo xo hlayisa phurogireme ya dyondzo ya 2016. Swikolo swo hlaya se ya sungurile swikambelo swa wona swa ku hela ka lembe.
Hi khutaza swichudeni ku va swi tshama swi kongimisile eku hetiseni tidyondzo ta swona na ku pfumelela Khomixini ya ku Koteka ka Tihakelo ta mahala ya Dyondzo ya le Henhla na Vuleteri ku hetisisa ntirho wa yona.
Ntirho lowu tekiweke hi ku tirhisa NEDLAC wa amukeriwa, laha Vutameri bya Mali ya tiko byi nyikeke swiringanyeto hilaha hi nga fikelelaka hakona dyondzo ya mahala eka swichudeni swa dyondzo ya le henhla. Xihlambanyo xi ta hetisisiwa eku heleni ka Hukuri 2016.
Xirhambo hi varhangeri va tikereke ta rixaka na varhangeri van'wana va ripfumelo eka switshuxo swa mitlhontlho eka dyondzo ya le henhla xi amukeriwa hi mandla mambirhi. Nseketelo wa vona eku lamuleni, swikhongelo na matshalatshala ya ku rhula, swin'we na xikombelo xa vona xa lembedyondzo ra 2016 ku va ri hela hi ku humelela xa amukeriwa.
3.6. Khabinete yi amukela xiboho xa Khoto ya Vumbiwa eka Sisiteme ya Mahungu ya Swifambo ya Rixaka ya Xielekitironiki (eNATIS) leyi sweswi yi nga ta lawuriwa hi mfumo.
3.7. Hi tlhela hi tekela enhlokweni Xiboho xa Khoto ya Vumbiwa xa leswaku xikombelo hi Terry Crawford-Browne, ku va khomixini ya twanano wa ku xaviwa ka matlhari yi vekiwa etlhelo, a ku nga ri ka ntsakelo wa vululami. Khomixini ya Vulavisisi ya Seriti leyi lavisiseke ntwanano wa mabiliyoninyingi ya tirhandi wa 1999 yi kumile leswaku ku hava vumbhoni bya leswaku tikontiraka tihi na tihi ti thyakisiwile hi vumbhoni bya manyala, vuxisi kumbe ku homboloka, xiviko lexi xi humesiwile hi Phuresidente Jacob Zuma hi Dzivamisoko 2016.
3.8. Khabinete yi vilerisiwa hi nhlohlotelo wa mikwetlembetano ya tixaka na madzolonga hi vanhu va ndhuma leswi tekaka nkoka wa ntshuxeko wa hina lowu hi wu lweleke ngopfu. MaAfrika-Dzonga ya fanele ku sola mikucetelo yo onha yo fana na ku xanisiwa ka xihlawulambala ka Rethabile Mlotshwa leswi endleriweke ku vavisa MaAfrika-Dzonga kuloni naswona a swi engeteri eka Ubuntu bya rixaka ra hina. Hi fanele ku tlhela hi ya emahlweni hi hlonipha nawu na ku alana na swirhambo leswi nga riki enawini swo tshama hi nkanu eka misava leyi nga emigangeni ya hina.
3.9. Khabinete yi hlonipha ku tshika ntirho ka Tat. Brian Molefe tanihi Mulawurinkulu wa Ntlawa wa Eskom na ku n'wi navelela swa kahle eka migingiriko ya vumundzuku bya yena. Tat. Molefe u tlangile xiphemu xa nkoka eku hluvukisiweni ka kungu ro hundzuluxa ya Eskom leyi sweswi yi nga ku sunguleni ku tswala mihandzu. Khabinete yi na ku tshembha leswaku u suyile ntlawa wa huvonkulu lowu nga ta ya emahlweni ku phakela vurhumiwa bya Eskom na nsimeko wa pulani yo hundzuluxa.
3.10. Khabinete yi twile mikumbetelo eka filimi ya Al Jazeera ya Holobye wa Vunhlori, Tat. David Mahlobo, na ku lemuka leswaku Vukorhokeri bya Maphorisa ya Afrika-Dzonga byi le ku lavisiseni ka mikumbetelo.
3.11. Khabinete yi kombisile leswaku mfumo wu rhange emahlweni eka ku lwa na vugevenga bya swa mbango, leswi swi katsa ntirho lowu endliweke eka vukorhokeri bya vunhlori tanihi xiphemu xa matshalatshala ya mfumo ku hunguta vugevenga byo lulamisiwa bya matiko hinkwawo na ku tiyisisa leswaku vululami bya humelela eka valavo va khumbhekaka eka mitlawa.
Khabinete yi hoyozele lava landzelaka:
3.12. Holobye wa Timali, Pravin Gordhan loyi a tivisiweke eka Masagwadi ya tikhamphani ta 100 ta le Henhla eka Sunday Times 2016 hi varhangeri va Afrika-Dzonga eka vumaki. Swikhenso leswi hi muganga wa bindzu swi kombisa leswaku hi swin'we eka leswi, na leswaku swin'we hi na ku navela ku cinca Afrika-Dzonga ku ya eka ndhawu yo antswa. Matshalatshala yo hlanganela ya mfumo, bindzu, mitirho na vaakatiko ya le ku fambeni ku ya eka ndlela ya le henhla yo fikelerisa Xivono xa 2030 xa NDP.
3.13. Francois Groepe loyi a thoriweke nakambe tanihi Xandla xa Gavhenara wa Banginkulu ya Afrika-Dzonga, hi Phuresidente Jacob Zuma, ku ringana nkarhi wa malembe ya ntlhanu ku sukela hi ti1 Sunguti 2017.
3.14. Mutumbuluxi wa nhlangano wa Gift of the Givers Imtiaz Sooliman, loyi a nyikiweke Sagwadi ra Muaka tiko wa Matiko hinkwawo hi feme ya switsundzuxo ya matiko hinkwawo Henley & Partners. Leswi swi kombisa leswaku vaakatiko va Afrika-Dzonga va hahisa mujeko wu ya ehenhla hi ku nyika hi tintswalo eka vanhu lava va lavaka ku pfuniwa.
3.15. Muswekinkulu Martin Kobald, musweki wa vuswikoti eAfrika-Dzonga, loyi a hlawuriweke tanihi xandla xa phuresidente wa World Association of Chefs Societies.
3.16. Hotela yo Hlayisa mbango ya Afrika, Hotela ya Verde yi kumeka eXitichini xa swihahampfhuka xa Matiko hinkwawo xa Kapa yi vhoteriwile muhluri wa matiko hinkwawo eka ntlawa wa Vutshamo bya Xidoroba hi nkarhi wa vu 15 wa lembe na lembe wa Masagwadi ya Vupfhumba bya Nkarhi wo leha bya Matiko hinkwawo ya Skål, lawa ya veke kona eMonaco.
3.17. Nghwazi ya rugby ya tihafu ta timinete ta Nkombo Seabelo Senatla, loyi a tivisiweke tanihi Mutlangi wa Lembe wa World Rugby Men's Sevens eka vunghwazi bya yena hi 2016. Fulaya ya Afrika-Dzonga yi phasile tithirayi ta 66 eka mitlangu ya 10 ya tisirisi ta 2015-16 - ta vumbirhi ku suka ehenhla eka matimu ya malembe ya 17 ya tisirisi, leswi i nyanyulo eka vatlangi va rugby lavatsongo. Leswi ku tlhela ku va ravumbirhi hi ku landzelelana laha Afrika-Dzonga ri kumeke sagwadi.
3.18. Muhluri wa mendlele ya nsuku wa Afrika-Dzonga Wayde van Niekerk loyi a tivisiweke tanihi mutlangi wa waxinuna eka Mitlangu ya Tiolimpiki hi Association of National Olympic Committee’s Awards lawa a ya khomeriwile eDoha.
3.19. Brad Binder loyi a hetiseke pfhumba ra yena ro hlula eka Moto3 hi ku hlula eka ku hela ka nguva eka ndlela yo rheyisa eValencia eSpain.
3.20. Khabinete yi hoyozerile tiProteas eka ku hlula ka vona Australia eka Test series xikan'we na le ka Bafana Bafana eka ku hlula ka vona Senegal eka ntlangu wo phikizanela ku fikelela Khapu ya Misava. Khabinete yi navelela Springboks ku humelela eka ntlangu wa vona na Italy naswona yi tshembha leswaku ku hluriwa hi England swi tirha ntsena tanihi ku tiyisa xipanu.
Khabinete yi khensa MaAfrika-Dzonga hinkwawo lawa na sweswi va hlanganeke ku seketela swipanu swa rixaka swa hina hi ku langutisa mitlangu yo hambanahambana na ku ambala mihlovo ya mujeko wa hina kumbe xikipa xa xipanu xa vona xa ntsakelo. A hi yeni emahlweni hi angarhela na ku kombisa ku tinyungubyisa ka rixaka ra hina loko swipano swa hina swi hahisa mujeko wa tiko ra hina.
3.21. Khabinete yi hlangana na Phuresidente Jacob Zuma eku hoyozeriseni ka Donald John Trump loyi a hlawuriweke tanihi Phuresidente ya vu 45 ya United States of America (USA) naswona yi tshembha leswaku ku tihlanganisa loku taka exikarhi ka Afrika-Dzonga na USA ku ta va ka mbuyelo eka matiko ha vumbirhi.
4. Ku thoriwa
Ku thoriwa hinkwako ku va kona endzhaku ka ku kambela ntiyiso wa tidyondzo na mbhasiso lowu faneleke.
4.1. Ndzawulo ya Vatirhi:
a) Man. MSB Matebesi tanihi Xandla xa Mulawurinkulu: Vukorhokeri bya Bindzu, na
b) Tat. TS Maruping tanihi Xandla xa Mulawurinkulu: Nkwama wa Ndzindzakhombo wa Vupfumalantirho.
4.2. Man. CL Duma tanihi Xandla xa Mulawurinkulu: Vukorhokeri bya Bindzu eka Ndzawulo ya Vupfhumba.
4.3. Tat. H Ratshisusu tanihi Xandla xa Khomixinara wa Mphikizano.
4.4. Tat. Enver Daniels tanihi Xandla xa Mutshamaxitulu wa Komiti ya Mphikizano.
4.5. Prof. H Cheadle tanihi xirho xa nkarhinyana xa Komiti ya Mphikizano.
Vuxokoxoko:
Donald Liphoko
Tihlanganise na: 082 901 0766


text:
Wikipedia:Tutorial (Keep in mind)
Haku amukela · Tutorial · Cheatsheet · FAQ · Swikomba-ndlela · Mpfuno · Tafula ra mpfuno · Media copyright questions · Tafula ra Swikombo
Tekela enhlokweni leswi landzelaka loko uri karhi u lulamisa laha wikipediyeni.
Swinawana swo Lulamisa
Timhaka leti tsariwaka
Timhka leti yelanaka na wikipediya leyi ntsena, hitona tibumabumeriwaka. Tsundzuka leswaku wikipediya leyi yini tindzisana tinwana leti ti nga fanelekelaka mhaka yokarhi.
Kuhlamusela marito kungaha endliwa hiku kongoma eka Wikixinari ya xitsonga.
Wikipediya yinga ha tirhiseriwa vulavisisi lebyi nthwsa. kukuma vuxokoxoko lebyi heleleke vona Leswi wikipediya yingariki swona.
Unga teki thlelo eka mavonele ya swilo
Papalata ku nyikela mavonelo ya swilo lawa ma tekaka thlelo loko u tsala matluka ya wikipediya.
Kuthsaha swihlovo swa vutivi
Unga rivali ku tsalal laha u tekeke kona vutivi lebyi ubyi nyikelaka.
Copyrights
UNGA RHUMERI MATSALWA LA MA SIRHELERIWEKE HANDLE KA MPFUMELELO!
Matikhomele
Wikipediya yi hlohlotela no seketela moya wa kurhula no twisisana. Vatirhisi va wiki leyi va khutaziwa ku tirhisa vumunhu.
Kilo xa nkoka ngopfu loko u tirhisana na vanwana iku ehleketelela leswinene hi va tirhisi kuloni. Unga teki munhu ari mubihi hi kwalaho ka rungula kumbe tsalwa rinwe leri unga ritwisisiki. Nwu siyele rungula ukombela nhlamuselo wa xiendlo xokarhi lexi u khunguvanyiseke etlukeni ra yena ra mbulavulo.
Kuchuriwa ka matluka nakambe
Loko u hleketa leswaku tluka ari churiwanga hi ndlela leyi faneleke, yisa tluka eka tluka leri faneleka hiku tirhisa xikombo yisa kunwana. Kombela mulanguteri loko unga swikoti kuendla leswi.


text:
Venḓa
Venda lovha li shango la vhaVenda, vhathu vhane vha amba tshiVenda. Venda lo vha li kha tshipida tsha devhula ha shango la Afurika Tshipembe hune namusi ha vundu la Limpopo. Venda lo fhiwa vhudilangi nga 1 Luhuhi 1973. La da la vha rephabuliki ubva kha Afurika Tshipembe nga 13 Khubvumedi 1979. Fhedzi vhudilangi uvhu ka vhurephabuliki hovha vhu sa divhei kha mashongo a dzitshaka.
Musanda wau thoma wa Venda ho vha hu Sibasa. Nga murahu musanda wada wa vha Thohoyandou. Muphuresidende wa uthoma wa Venda ndi vho Patrick Ramaano Mphephu
Nga nwaha wa 1982 Yunivesithi ya Venda yo do thomiwa sa fhethu ha pfunzo dza nntha kha la Venda.
Nga nwaha wa 1994 shango la Venda lo mbo di miliwa kana u vhuyela murahu kha la Afurika Tshipembe.


text:
Xivambu
Muti waka Xivambu i muti lowu vulavulaka Xitsonga. Matsalele ma n'wana ya xivongo i Xibambu kumbe Shibambo.
Matimu ya Muti[Lulamisa | edit source]
Xithopo xa muti[Lulamisa | edit source]
Ndhonga...
Xivambu...
Ndhonga wa mamba,
wa ntsunga na kuxa
A mbingwanini...
A ka xihunguhungu xo ba madonga lamakulu
N'wanyanchomu, otlakula a mbeya
Lexi hi xona xi thopo lexi tivekaka xa muti lowu. Kuni ku hambana-nyana eka swi mutana swa ka Xivambu loko swiri karhi swi thopa xivongo lexi.
Rhavi e ka swiyenge swa rixaka ra Vatsonga[Lulamisa | edit source]
Hi ku ya hi Henri Junod va ka Xivambu, va hlayiwa eka rhavi ra Va N'walungu e ka rixaka ra Vatsonga.[1]
Minkombo[Lulamisa | edit source]
- ↑ Henry Junod - Life of a South African Tribe - Vol 1, Pages 16 - 19


text:
Xibhunu
Xibhunu [1][2] i ririmi leri ngana timitsu eka ririmi ra xiJarimani xa N'walungu naswona rivulavuriwa etikweni ra Afrika Dzonga, namibhiya. Kasi rithlela rivulavuriwa-nyana ematikweni yaZimbabwe na botswana. Ririmileri ripfelele kusuka eka ririmi ra xiDhachi[3][4] xa le dzongeni ka tiko ra Holandi[5][6] naswona arivulavuriwa hi vafiki vamaDhachi e Afrika Dzonga, laha risunguleke ku vumbeka ritiyimela hi malembe-xidzana ya vukhume-nhungu.[7] Hikwalo, i ririmi-n'wana ra xiDhachi naswona a ritiveka tani hi xidhachi xale Kapa, kumbe "xiDhachi xale xitikweni". Hambiswiritano, rithlela ri tiviwa tani hiririmi roncisenyeta. hambileswi Xibhunu xilombeke marito eka tindzimi tin'wana, kuhlanganisa xiJarimani na xiKhoyi, kwalomu ka 90 kuya ka 95% wa swigaririmi swa Xibhunu swi suka eka xiDhachi. Hikwalaho, Xibhunu na xiDhachi kele eka ma-akele ya maviti, swivulwa na mavulavulele. Tindzimi leti ta yela naswona tithlela ti tsariwa kufana.
Xibhunu iririmi ravunharhu eka nxaxamelo ya vukulu bya tindzimi leti vulavuriwaka e Afrika Dzonga, naswona rivulavuriwa hi kwalomu ka 7 wa timiliyoni, kumbe kwalomu ka 13.5% wa va-akatiko.[8] Ririmi leri rihangalake eka tinxaka na tindzawu ta tiko kutlula tindzimi tin'wana ta tiko. I ririmi-ximfumo ra xiyenge xa vupela-dyambu bya Afrika Dzonga—Swifundhza swa Kapa wan'walungu na Kapa ra vupela-dyambu—Naswona iririmi rosungula ra kwalomu ka 75% wa makhaladi (4.8 wa timiliyoni), 60.8% ya valungu (2.7 wa timiliyoni); 4.6% wa machayina ya le Afrika Dzonga (58,000 wa vanhu), na 1.5% ya vanhu vantima vale Afrika Dzonga (600,000 wa vanhu).[9]
Ku engeta kwalaho, vanhu vantima votala lava vulavulaka tindzimi ta ndzhavuko wa Afrika, kuhlanganiza na xinghezi, va thela vavulavula Xibhunu tani hi ririmi ra vumbirhi. Radyondzisiwa eswikolweni, eka kwalomu ka 10.3 wa timiliyoni wa machudeni va leteriwa hi rona. xivangelo-nkulu xa kundlandlamuka ka tirimi leri kuve matirhisele ya rona eka swiyenge swa mfumo: ritirhisiwa eka maphepha-hungu, swiyanimoya, thelevixini, na vuhundzuluxeri byohlaya bya bhibhele, lebyi gandlisiweke kohlaya kusukela hi lembe ra 1933.
Xibhunu iririmi-ximfumo e tikweni ra Namibhiya naswona rivulavuriwa hi nhlaya ya vanhu yale henhla, kasi rithlela rivulavuriwa tani hiririmi ro sungula eka kwalomu ka 10.4% wa mindyangu, ngopfungopfu e nstindza wa tiko wa Windhoek, Walvis Bay, Swakopmund na tindhzawu ta le dzongeni ta Hardap na ǁKaras. Xibhunu na xiJarimani akuri tindzimi-ximfumo ta tiko ra Namibhiya kufikela loko rita kuma ntshuxeko hi lembe ra 1990, kwalomu ka 25% wa xitshungu xa Windhoek xivulavula Xibhunu ekaya. Havumbirhi bya tindzimi leti ti amukeriwa tani hi tindzimi ta swifundhza e tikweni ra Namibhiya, hambileswi Xinghezi kunga rona ririmi ra ximfumo.
Ntsengo wa vanhu lavavulavulaka Xibhunu i kwalomu ka 15 na 23 wa timiliyoni.
Mintshaho[Lulamisa | edit source]
- ↑ Wells, John C. (2008), Longman Pronunciation Dictionary (3rd ed.), Longman, ISBN 978-1-4058-8118-0
- ↑ Roach, Peter (2011), Cambridge English Pronouncing Dictionary (18th ed.), Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-15253-2
- ↑ K. Pithouse, C. Mitchell, R. Moletsane, Making Connections: Self-Study & Social Action, p.91
- ↑ J. A. Heese (1971). Die herkoms van die Afrikaner, 1657–1867 [The origin of the Afrikaner] (in Afrikaans). Cape Town: A. A. Balkema. OCLC 1821706. OL 5361614M.
- ↑ Herkomst en groei van het Afrikaans - G.G. Kloeke (1950)
- ↑ Heeringa, Wilbert; de Wet, Febe; van Huyssteen, Gerhard B. (2015). "The origin of Afrikaans pronunciation: a comparison to west Germanic languages and Dutch dialects". Stellenbosch Papers in Linguistics Plus 47 (0). ISSN 2224-3380. doi:10.5842/47-0-649.
- ↑ "Standaard Afrikaans". Abel Coetzee (Afrikaner Pers). 1948. Retrieved 2014-09-17.
- ↑ Census 2011: Census in brief. Pretoria: Statistics South Africa. 2012. p. 30. ISBN 9780621413885. Archived from the original on 13 May 2015.
- ↑ "Community profiles > Census 2011". Statistics South Africa Superweb. Archived from the original on 30 September 2013. Retrieved 21 August 2013.


text:
Dyondzo-Tinyeleti
Dyondzo ya tinyeleti (kusukela eka Xigriki: aσtpovouίa ) i sayensi leyi lavisisaka hi ta tinyeleti ta tilo na swilo leswinge matilweni. Yi tirhisa Tinhlayo, Ntivo-Ntumbuluko na Ntivo-Mirhi leswaku yi hlamusela xihlovo xa tinyeleti leti na na matumbuluxelo ya kona.[1]
Tidyondzo ta tinyeleti i ti dyondzo ta khale ngopfu ta syensi naswona vutivi lebyi a byi tiviwa hi vanhu vakhale ka Bhabhilona; Vagriki; Mabhaniyani; VaGibhita; VaNubiya; Machayina na va Maya, lava a va hlahluva xibhakabhaka na vusiku.
Mintshaho[Lulamisa | edit source]
- ↑ Unsöld, Albrecht; Baschek, Bodo (2001). Classical Astronomy and the Solar System - Introduction. p. 1.


text:
Ntshuguri
Ntshuguri wu mila etlhelo ka nkova na tindhawu to tlhuma swinene. Murhi lowu a wu kuli swinene, kambe wu endla khwati ro tlhuma swinene. Marhavi ya kona ya nembelela ehenhla ka misinya yinwana. Mihandzu ya ntshuguri yi vuriwa tintshuguri.[1]
Nhlamuselo[Lulamisa | edit source]
Tintshuguri ti na muhlovo wa rihlaza loko ti ri timbisi kasi loko ti vupfile i ta muhlovo wa ntima wo hatima bya khwezu. Loko ntshuguri wu tsemiwa, wu humesa mafi yo basa ku fana na loko tintshuguri ti nga si vupfa. Mafi ya ntshuguri ma namarhela. Murhi lowu wu taleriwile hi mitwa yo tsindzihela swinene. Nsinya lowu a wu khandziyeki hi ku olova hikokwalaho ka mitwa wa wona. Hi nguva ya vuxika, murhi lowu wu dzudza matluka..[1]
Matirhisele[Lulamisa | edit source]
Tintshuguri i swakudya swa varisi, misinya na switsotswana swa nhova. Mihandzu leyi yi dyiwa loko yi vupfile na loko yi nga vupfanga, kambe yi va yi ri na mahla, yi tlhela yi namarhela onge i chapisi, yi tlhela yi tshapuka. Timitsu ta ntshuguri ti tshungula vuvabyi bya rifuva, ku khohlola, vuvabyi bya masangu. Mati ya timitsu ya lovekiwa kutani ma cinca muhlovo ma va yo tshwuka kutani va n`wi nwisa mati ya kona. Mati lama ma tlhela ma cheriwa emukapeni va nyika nwana leswaku a ta tsunguleka eka vuvabyi ya xinyama na ku pfula mbeleko wa va ka manana. Mati lama ma tlhela ma tiyisa timayisele ta munhu loyi a tikeke na ku horis mavabyi ya mahahu.[1]
Siku leri wansati a bebulaka a nga hlweli naswona xivelekelo xa yena xa pfuleka hi ku hatlisa. Loko u lava ku endla murhi hi timitsu ta ntshuguri, va ti tseleka endzilweni kutani ti humesiwa ti ri karhi ti hisa, ku thoveriwa rhumba leri ri nga boxekeki kutani ri boxeka ku huma thyaka hinkwaro ri hola na ku tsungula vuvabyi bya ku pandza ka nhloko. Mihandzu ya kona yi tirhisia ku tshungula vuvabyi bya swivungwana endzeni ka khwiri.[1]
Mintshaho[Lulamisa | edit source]
- ↑ 1.0 1.1 1.2 1.3 MALAMULE, R.J (2015). "Mathyelo ya mavito ya minsinya yo tshungula mavabyi eka Skhukhuza, eMpumalanga: Maendlelo ya Onomasitiki". University of Limpopo.


text:
Vusweki
Vusweki i vutshila byo lumamisa swakudya hi kutirhisa ndzilo kumbe handle ka wona. Tindlela to sweka na switirhisiwa , swa hambana hi kuya hi ndzhawu emisaveni, kusukela eka ku oxa swakudya hi ndzilo wa tihunyi kumbe hi ku tirhisa switofo swa gezi, kuya eka ku baka, hi kuya hi mbangu, ikhonomi na mindzhavuko ya vanhu. Maswekelo ya fambisana na vutshila na vuleteri lebyi musweki angana byona. Vusweki byi endliwa hi vanhu emitini ya vona, kumbe e tindzhawini to xavisa swakudya. Swakoteka ku sweka handle ka kutirhisa ndzilo, hixikombisa e tikweni-nkulu ra Amerikha wa le Dzongeni, kuswekiwa nhlampfi yokarhi hi kutirhisa mati ya maswira ntsena.
Ku sweka swakudya hindzilo, imaendlelo ya vanhu ntsena. Maendlelo lawa mangava masungule kwalomu ka 2 wa timiliyoni ta malembe lama hundzeke.
Nhluvuko wa swa vurimi, swa mabindzu, na vutleketli exikarhi ka minhluvuko e tindzhawini tohambana-hambana ku nyike vasweki swilovolovo swo hambana hambana. Vutumbuluxi lebyi ntshwa na ti Thekinoloji, kufana na makhuwana yo virisa mati, swi ndlandlamuxe vutshila na tindlela to sweka. Vasweki van'wana va manguva lawa va tirhisa vutshila bya sayensi leswaku valulamisa no nadzihisa swakudya swa vona.[1]
Mintshaho[Lulamisa | edit source]
- ↑ W. Wayt Gibbs; Nathan Myhrvold. "A New Spin on Cooking".


text:
XiTsonga
XiTsonga ndi lunwe lwa dzi nyambo dza tshiofiri kha la Afurika Tshipembe. Ndi lwone luambo luno shumisiwa nga vhathu vhanzhi lifhasini.
Tata wa hina nga XiTsonga:
- Tata wa hina la nge matilweni,
- vito ra wena a ri hlawuleke;
- a ku te ku fuma ka wena;
- ku rhandza ka wena a ku endliwe misaveni,
- tanihi loko ku endliwa tilweni.
- U hi nyika namuntlha vuswa bya hina bya siku rin'wana ni rin'wana;
- u hi rivalela swidyoho swa hina,
- tanihi loko na hina hi rivalela lava hi dyohelaka;
- u nga hi yisi emiringweni,
- kambe u hi ponisa eka Lowo biha,
- hikuva kufuma ika wena, ni matimba, niti ntswalo, hima siku ni masiku
- Amen.


text:
Vukanyi
Vukanyi i muxaka wa byala bya xintu lebyi endliwaka hi makanyi. Kuna tinxaka ta mune ta vukanyi, kunga Dzova; Nyatshani; Mpahlwa na Phipha[1]
Maswekelo[Lulamisa | edit source]
Muendli wa vukanyi u fanele a rhwalela makanyi kutani u ma hlengeleta ya vupfa. Loko ya vupfile, u ta teka mbita u teka na foroko a tlhava kanyi hi rin’werin’we, a cheletela embiteni. Loko u ri karhi u chela embiteni, u kama mati lawa ya vuriwaka leswaku i nhlowa, u kamela kwale mbiteni, u ri karhi u chela na tinyungu kwale ndzeni ka mbita. Loko a hetile u ta teka khuwana u susa tinyungu endzeni ka mbita u ti chela endzeni ka khuwana u siya nhlowa ntsena endzeni ka mbita.[1]
Muendli wa vukanyi u teka rifetho u dludla endzeni ka khuwana leri nga ni tinyungu, kutani a chela mati hi katsongotsongo qa dludla, endzhaku u hoxa mavoko endzeni ka khuwana, u pfuvapfuva tinyungu, leswi vuriwaka leswaku i ku phosa. Phosa ku kondza tinyungu ti sala ti nga ha ri na nchumu. Leswi swi ta va swi vula leswaku se ti vupfile. Loko byi vupfile, kama tinyungu u ti veka etlhelo ku sala mati.[1]
Kutani muendli wa vukanyi a teka nhlowa luwa le ndzeni ka mbita a chela endzeni ka khuwana kutani u funengeta u swi veka ku fikela mundzuku. Loko ri xa u ta kuma swi humese khuvi, kutani u ri wungula laha henhla u cukumeta ku sala vukanyi byo tsokombela lebyi vuriwaka dzova. Loko vukanyi lebyi byi nga vekiwa ku fikela mundzuku byi sungula ku bava, vukanyi lebyi bavaka byi vuriwa nyatshani, kasi hi siku ra vunharhu vukanyi byi va byi bava ngopfu, kutani byona lebyi byi vitaniwa leswaku i mpahlwa.[1][2]
Mintshaho[Lulamisa | edit source]
- ↑ 1.0 1.1 1.2 1.3 Nukeri, Emilinah Reginah (2012). "Nkanelo wa yin'wana ya mindhavuko ya ririmi ra Vatsonga/Machangana hi ku kongomisa eka swakunwa swa ndhavuko". University of Limpopo.
- ↑ la boutique des indes | iindawo zokuthenga ezigqwesileyo eFransi


text:
N'wana
Hikuya hi tidyondzo ta ntivo-vutomi, n'wana i munhu loyi angana nkulu kuva ricece, kambe ari ntsongo eka ntangha ya kondlo andzidyi.[1][2] Nhlamuselo wa xinawu wa n'wana wu vula munhu loyi anga ehansi ka vutihlamuleri bya vatswari naswona ari ehansi ka malembe ya vukulu.
Rito n'wana ringa thlela ri hlamusela vuxaka na mutswari (kufana na n'wana wa jaha kumbe wa ntombhi)[3] kumbe tani hi xikombiso, kumbe xirho xa ntlawa wokarhi, ringa thlela ri hlamusela mboyamela wokarhi tani hi n'wana wa khwati, kumbe n'wana wa malembe ya va 60.[4]
Kuna timhaka to tala leti khumbaka vana, kufana na tidyondzo ta vana, kuxanisiwa hi tintangha, vusiwana, mindyangu leyi tshovekeke, kutirhisiwa ka vana, ndlala na kupfumala kaya. Vana vangaha kurisiwa hi vatswari, valanguteri, maxaka kumbe vakurisiwa hindzawulo ya mfumo.
Tinhlamuselo tin'wana[Lulamisa | edit source]
Ntsombano wa timfanelo ta vana wa Nhlangano ya matiko wu hlamusela n'wana tanihi "munhu loyi anga hansi ka malembe ya 18 hivukulu ehansi ka nawu wa vana".[5] Leswi swi amukeriwe hi matiko ya 192 eka matiko ya 194 ya nhlangano leyi.
Hikuya hi tidyondzo ta ntivo-vutomi, n'wana i munhu loyi anga exikarhi ka ricece na n'wana wa kondlo andzidyi. Eka mindzhavuko yotala, n'wana u hundzela eka vukulu endzaku ka kuhlahluviwa eka vukhomba/nghoma.
Vana hakanyingi vana timfanelo tinsongo kuringanisa na vnhu lavakulu naswona va voniwa vari hava vutihlamuleri byo teka magoza lamakulu, naswona hi kuya hi nawu va fanela kuva ehansi ka ku hlayisiwa hi munhu lonkulu, hambiloko vatswari va hambana. Kuhambanisa ka vun'wana eka vukulu ku sungule ku tekiwa hi xinawu eka malembe xidzana ya vu 16 na vu 17. Nhlangano wa vanhu wusungule ku vona n'wana kuri munhu loyi angasifikelelaka kuvupfa ka vukulu naswona a lava nsirhelelo wa munhu lonkulu, rirhandzu na kuhlayisiwa. Kuhambana loku ku vonakala eka mimpfapfarhuto na swifaniso swakhale laha vana avanga kombi vun'wana. Eka malembe-xidzana ya vu 16, swifaniso swa vana swisungule ku kombisa vun'wana, naswona hi malembe-xidzana lamalandzeleke, vana avakombiwa vatlanga hi swilo swotlanga naswona matsalwa yavana ya sungule ku kadziyisiwa hi manguva yalawo.[6]
Mintshaho[Lulamisa | edit source]
- ↑ "Child". TheFreeDictionary.com. Retrieved 5 January 2013.
- ↑ "Child". Oxford University Press. Archived from the original on 21 August 2016. Retrieved 5 January 2013.
- ↑ "For example, the US Social Security department specifically defines an adult child as being over 18". Ssa.gov. Retrieved 9 October 2013.
- ↑ "American Heritage Dictionary". 7 December 2007. Archived from the original on 29 December 2007.
- ↑ "Convention on the Rights of the Child" Archived 31 October 2010 at the Wayback Machine. The Policy Press, Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights
- ↑ . "Essays on childhood". Elizabethi.org. Retrieved 9 October 2013.


text:
Ntivo-vuthlarhi, hiku angarha, i xiyimiso xo hlengeleta vutivi hindlela leyi hlahluvekaka. Hi ku kongoma ntivo-vuthlarhi i ndlela yo hlengeleta vutivi hi ku pima, kuringeta, na hi ku dyondza ntumbuluko, ku hlanganisa na marungula ya vu tivi lebyi hlengeletiweke hi vanhu hi ku hlahluva.
Va nwa-vuthlarhi seketela ku ti thsega hi tindlela ta ntivo-vuthlarhi, leswaku va vumba no hlela tinhlamuselo to ntumbuluko hi ku tirhisa ku pima no tiyisekisa mbuyelo wa kuhlahluva no ringeta. Hikwalaho Ntivo vuthlarhi(Science) byi ringeta ku papalata tinhlamuselo leti sekeriweke aka mimoya kufekela laha tinhlamuselo hinkwato ti hlahluviwa no tiyisekisiwa, naswona byi ala tinhlamuselo ta vukhale bya ma endlelo.
Marhavi ya ntivo-vuthlarhi ma hambanisiwa hi mintlawa yimbirhi: Ntivo-ntumbuluko(Natural sciences), vu kambisisi bya mafamisele ya ntumbuluko; Ntivo-ntumbuluko(Social sciences), vukambisisi bya ma hanyele ya vanhu. Leswaku dyondzo ya Tinhlayo yi tekiwa tani hi rhavi ra ntivo-vuthlarhi, swi le eka loyi a swi bumabumelaka.


text:
Template:Unga khumbi tluka leri
Engetela eka tluka leri nga kona hi khale...
- Dyondza leswi engetelekeke hi ku lulamisa matluka
- hlela no peleta kutsala ka wena
- khandziyisa swifaniso na mipfumawulo eka matluka ya timhaka
- thlavinyeta ti mhaka leti nga eka ti wikipediya tinwana na matluka yale ka inthaneti
Tsala tluka ra mhaka yinthswa...
- Hlaya hindlela yo tsala tluka ra wena ro sungula
- Sungula tluka leri lavekaka
- ...kumbe u ringeta ntsindza wa muganga wa hina leswaku u kuma vuxokoxoko
Kuma leswi engetelekeke...
- Vona tindlela to tsemelela ta swikombiso swa vuhleri byo olova bya matluka
- Antwsisa vululamisi bya wena hi ku ringetela eka Bokisi ra sava
- Tsumbula minsinya ya nthlanu leyi hlamuselaka matikhomela eka wikipediya
- Hlaya hi leswi wikipediya yingaswona na leswi wikipediya yinga riki swona.
Leswi landzelaka: Hlahluva Wikipediya →


text:
Yindlu ya Nsati lonkulu
Yindlu ya Nsati lonkulu a yi kumeka emakumu ka muti wa Xitsonga, na swona a yi ri yindlu leyi kulukumba ku ringanisiwa na tiyindlu tin'wana emutini, tani hi leswi a yi ri yindlu ya hosinkati, wa Nuna wa muti. Xiluvelo, a xi akiwa ekusuhi na yindlu ya Hosinkati.[1][2]
Mintshaho[Lulamisa | edit source]
- ↑ Henri Junod - "Life of a south african tribe". Vol 1, Page 283, 1922
- ↑ Malabela NM,Nkanelo wa maakelo, mahlayiselo ni mintirho ya tindlu ta ndzhavuko ta vatsonga, University of Limpopo - 2015