text:
Ndima ya 9: Zwiimiswa zwa Muvhuso zwi Tikedzaho Demokirasi ya zwa Ndayotewa (khethekanyo dza 181-194)
181. U thomiwa na milayo i zwi vhusaho
- Zwiimiswa zwa muvhuso zwi tevhelaho ndi zwone zwine zwa khwaṱhisa demokirasi ya zwa ndayotewa kha Riphabuḽiki—
- Mutsireledzi wa Tshitshavha.
- Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe.
- Khomishini ya Ṱhuṱhuwedzo na Tsireledzo ya Pfanelo dza zwitshavha zwa Mvelele, Vhurereli na Luambo.
- Khomishini ya Ndinganyiso ya zwa Mbeu.
- Muoditha-Dzhenerala.
- Khomishini ya u langa Khetho.
- Hezwi zwiimiswa zwo ḓiimisa, nahone zwi shuma fhedzi nga fhasi ha Ndayotewa na mulayo, nahone zwi tea u sa dzhia masia, khathihi na uri zwi tea u shumisa maanḓa azwo na u ita mishumo yazwo zwi sa ofhi tshithu, u sa itela mishumo kha vhathu vhane zwa funa fhedzi, na u sa dzhia sia.
- Miṅwe miraḓo ya muvhuso, nga maitele a milayo na u dzhiiwa ha vhuṅwe vhukando kana maga, i tea u thusa na u tsireledza hezwi zwiimiswa u itela vhuḓilangi hazwo, u sa dzhia masia, tshirunzi na u ita mishumo nga nḓila i fushaho.
- A hu na muthu kana muraḓo wa muvhuso ane a nga thithisa kha mishumo ya izwi zwiimiswa.
- Hezwi zwiimiswa zwi na vhuḓifhinduleli kha Buthano ḽa Lushaka, nahone zwi tea u ṋea muvhigo malugana na mishumo yazwo na kushumele kha Buthano ḽa Lushaka luthihi kana u fhira nga ṅwaha.
Mutsireledzi wa Tshitshavha
182. Mishumo ya Mutsireledzi wa Tshitshavha
- Mutsireledzi wa Tshitshavha u na maanḓa a u ita zwi tevhelaho, sa zwine zwa langulwa nga mulayo wa lushaka—
- u ita ṱhoḓisiso ya vhuḓifari vhuṅwe na vhuṅwe kha mafhungo maṅwe na maṅwe a muvhuso, kana kha ndaulo ya muvhuso kha sia ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa muvhuso zwine zwa khou humbulelwa uri a si zwa vhukuma kana zwi bveledzaho zwithu zwiṅwe na zwiṅwe zwi si zwavhuḓi kana u dzhia sia;
- u ṋea muvhigo malugana na vhuḓifari honoho; na
- u dzhia vhukando kana maga o teaho a u khakhulula.
- Mutsireledzi wa Tshitshavha u na maṅwe maanḓa na mishumo zwo bulwaho nga mulayo wa lushaka.
- Mutsireledzi wa Tshitshavha a nga si ite ṱhoḓisiso kha tsheo dza khothe.
- Mutsireledzi wa Tshitshavha u tea u swikelelea nga vhathu vhoṱhe na nga zwitshavha zwoṱhe.
- Muvhigo muṅwe na muṅwe wo bviswaho nga Mutsireledzi wa Tshitshavha u tea u sumbedzwa vhathu, nga nnḓa ha musi nyimele dzi songo ḓoweleaho dzine dza ḓo tiwa u ya nga mulayo wa lushaka, dzi tshi ṱoḓa uri muvhigo u vhe tshiphiri.
183. Tshifhinga tsha u shuma ofisini
Mutsireledzi wa Tshitshavha u tholiwa lwa tshifhinga tshi sa dovhololwi tsha miṅwaha ya sumbe.
Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe
184. Mishumo ya Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe
- Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe i ḓo—
- ṱuṱuwedza ṱhonifho ya pfanelo dza vhuthu na mvelele ya zwa pfanelo dza vhuthu;
- ṱuṱuwedza tsireledzo, mveledziso na tswikelelo ya pfanelo dza vhuthu, na u
- monithara na u sedzulusa u tevhedzwa ha pfanelo dza vhuthu kha Riphabuḽiki.
- Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe i na maanḓa, sa zwine ya laulwa nga mulayo wa lushaka, o teaho kha u ita mishumo yayo, zwi tshi katela na maanḓa a—
- u ita ṱhoḓisiso na u ṋea muvhigo malugana na u tevhedzwa ha pfanelo dza vhuthu;
- u dzhia vhukando ha u wana nḓila ya u khakhulula he pfanelo dza vhuthu dza pfukhwa;
- u ita ṱhoḓisiso na;
- u funza.
- Ṅwaha muṅwe na muṅwe Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe i tea u humbela miraḓo ya muvhuso yo teaho u ṋetshedza mafhungo malugana na maga yo a dzhiaho kha u pfesesa pfanelo dzi re kha Mulayotibe wa Pfanelo malugana na u wana dzinnḓu, mutakalo, zwiḽiwa, maḓi, tsireledzo ya vhapo, pfunzo, na zwa mupo.
- Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe i na maṅwe maanḓa na mishumo zwo randelwaho nga mulayo wa lushaka.
[Khethekanyo ya. 184 yo khwiniswa nga khethekanyo ya. 4 ya Mulayo wa vhu 65 wa 1998.]
Khomishini ya Ṱhuṱhuwedzo na Tsireledzo ya Pfanelo dza Zwitshavha zwa Mvelele, Vhurereli na Luambo
185. Mishumo ya Khomishini
- Ndivho khulwane dza Khomishini ya Ṱhuṱhuwedzo na Tsireledzo ya Pfanelo dza Zwitshavha zwa Mvelele, Vhurereli na Luambo ndi dzi tevhelaho—
- u ṱuṱuwedza ṱhompho ya pfanelo dza zwitshavha zwa mvelele, vhurereli na Luambo;
- u ṱuṱuwedza na u bveledza mulalo, vhukonani, vhuthu, u konḓelelana na vhuthihi ha lushaka vhukati ha zwitshavha zwa mvelele, vhurereli na luambo hu tshi tevhedzwa ndinganyiso, u sa vha na tshiṱalula na vhuḓibaḓekanyi ho vhofholowaho; na
- u themendela u thomiwa ha mvelele na u ṱanganedza tshitshavha tsha mvelele kana iṅwe khoro kana dzikhoro dza tshitshavha kana zwitshavha zwa Afrika Tshipembe, hu tshi tevhedzwa mulayo wa lushaka.
- Khomishini i na maanḓa, sa zwi langulwaho nga mulayo wa lushaka, ane a vha a ndeme kha u kona u swikelela ndivho dzayo khulwane, zwi tshi katela, maanḓa a u monithara, u ṱoḓisisa, u funza, u ṱuṱuwedza, u eletshedza na u fha muvhigo nga ha mafhungo a kwamaho pfanelo dza zwitshavha zwa mvelele, vhurereli na luambo.
- Khomishini i nga ṋea muvhigo wa mafhungo afhio na afhio a welaho fhasi ha maanḓa na mishumo yayo kha Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe uri i ite ṱhoḓisiso.
- Khomishini i na maanḓa na mishumo zwo randelwaho nga mulayo wa lushaka.
186. Kuvhumbelwe kwa Khomishini
- Tshivhalo tsha miraḓo ya Khomishini ya Ṱhuṱhuwedzo na Tsireledzo ya Zwitshavha zwa Mvelele, Vhurereli na Luambo na u tholiwa hayo na tshifhinga tsha u shuma ofisini tshayo, zwi fanela u randelwa nga mulayo wa lushaka.
- Tshivhumbeo tsha khomishini tshi tea—
- u vha tsho imelela nga u ṱanḓavhuwa zwitshavha zwihulwane zwa mvelele, vhurereli na luambo Afrika Tshipembe; na
- u sumbedza nga u ṱanḓavhuwa tshivhumbeo tsha mbeu Afrika Tshipembe.
Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu
187. Mishumo ya Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu
- Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu i tea u ṱuṱuwedza ṱhonifho ya ndinganyiso ya mbeu, u tsireledza, u bveledzisa, u tsireledza na u swikelelwa ha ndinganyiso ya mbeu.
- Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu i na maanḓa, sa vhunga i tshi laulwa nga mulayo wa lushaka, wo teaho kha u ita mishumo yayo, zwi tshi katela na maanḓa a u monithara, u ita ṱhoḓisiso, u funza, u ṱuṱuwedza, u eletshedza na u ṋea muvhigo malugana na mafhungo a ndinganyiso ya mbeu.
- Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu i na maṅwe maanḓa na miṅwe mishumo zwo randelwaho nga mulayo wa lushaka.
Muoditha-Dzhenerala
188. Mishumo ya Muoditha-Dzhenerala
- Muoditha-Dzhenerala u tea u oditha na u ṋea muvhigo malugana na mbalelano, zwitatamennde zwa gwama na ndangulo ya zwa gwama zwa—
- mihasho yoṱhe ya muvhuso wa lushaka na muvhuso wa vundu khathihi na ndaulo dza hone;
- mimasipala yoṱhe; na
- tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe kana tshivhumbeo tsha zwa mbalelano zwine zwa ṱoḓiwa uri zwi odithiwe nga Muoditha-Dzhenerala nga mulayo wa lushaka na wa vundu.
- Hu tshi ḓadziswa kha mishumo yo randelwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) na musi hu tshi tevhedzwa mulayo muṅwe na muṅwe, Muoditha-Dzhenerala a nga oditha na u ṋea muvhigo nga ha mbalelano, zwitatamennde zwa gwama na ndangulo ya zwa gwama kha—
- tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe tsho lambedzwaho nga Tshikwama tsha Mbuelo tsha lushaka kana Tshikwama tsha Mbuelo tsha Vundu, kana nga masipala; kana;
- tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe tsho tendelwaho hu tshi tevhelwa mulayo ufhio kana ufhio wa u ṱanganedza tshelede i no ḓo shumiselwa zwa nnyi na nnyi.
- Muoditha-Dzhenerala u tea u ṋetshedza muvhigo wa odithi kha vhusimamilayo vhuṅwe na vhuṅwe vhune ha vha na dzangalelo kha u oditha, na kha maanḓalanga afhio na afhio o randelwaho nga mulayo. Mivhigo yoṱhe i fanela u anḓadzwa.
- Muoditha-Dzhenerala u na maṅwe maanḓa na miṅwe mishumo yo randelwaho nga mulayo wa lushaka.
189. Tshifhinga tsha u shuma ofisini
Muoditha-Dzhenerala u fanela u tholiwa lwa tshifhinga tsho tiwaho, tshi sa shanduki nahone tshi sa dovhololwi, tsha miṅwaha i re vhukati ha miṱanu na ya fumi.
Khomishini ya Khetho
190. Mishumo ya Khomishini ya Khetho
- Khomishini ya Khetho I ḓo—
- langula, i tshi tevhedza mulayo wa lushaka, khetho dza madzangano a vhusimamilayo a lushaka na a vundu na a masipala;
- vhona uri idzo khetho ndi khetho kwadzo dzo vhofholowaho; na u
- ḓivhadza mvelelo dza khetho dzenedzo hu saathu u fhela tshifhinga tshine tsha tea u vha tsho randelwa nga mulayo wa lushaka tshine tsha ḓo vha tshi tshipfufhi u ya nga hune zwa konadzea ngaho.
- Khomishini ya Khetho i na maṅwe maanḓa na miṅwe mishumo yo randelwaho nga mulayo wa lushaka.
191. Kuvhumbelwe kwa Khomishini ya Khetho
Khomishini ya zwa Khetho i tea u vhumbiwa nga vhathu vha si ho fhasi ha vhararu. Tshivhalo tsha miraḓo na tshifhinga tshine vha tea u vha vhe ofisini ngatsho zwi tea u randelwa nga mulayo wa lushaka.
Maanḓalanga a Ḓivhusaho a Laulaho zwa Khasho
192. Maanḓalanga a Khasho
Mulayo wa Lushaka u tea u thoma maanḓalanga a ḓivhusaho a u langula zwa khasho, hu tshi itelwa tshitshavha, na u itela uri hu vhe na mihumbulo minzhi i imeleho tshitshavha tsha Afrika Tshipembe nga u angaredza.
Mbetshelo nga u Angaredza
193. U tholiwa
- Mutsireledzi wa Tshitshavha na miraḓo ya Khomishini iṅwe na iṅwe yo thomiwaho nga fhasi ha iyi Ndima vha tea u vha vhe vhafumakadzi kana vhanna vhane—
- vha vha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe;
- vha vha vho tewaho nga u fara poswo yeneyo; na
- vha tevhedzela ṱhoḓea dziṅwe na dziṅwe dzo randelwaho nga mulayo wa lushaka.
- Ṱhoḓea ya Khomishini yo thomiwaho nga iyi Ndima ya u sumbedza nga u ṱanḓavhuwa tshivhumbeo u ya nga mbeu kana lushaka tsha Afrika Tshipembe zwi tea u dzhielwa nṱha musi miraḓo i tshi tholiwa.
- Muoditha-Dzhenerala u tea u vha e mufumakadzi kana munna ane a vha mudzulapo wa Afrika Tshipembe, o tewaho nga u fara poswo yeneyo. Hu tea u dzhielwa nṱha nga maanḓa nḓivho yo khetheaho, kana tshenzhemo kha zwa u oditha, tshelede dza muvhuso nahone zwa ndaulo ya muvhuso na zwone zwi tea u dzhielwa nṱha musi hu tshi tholwa Muoditha- Dzhenerala.
- Phresidennde, hu tshi tevhedzwa themendelo ya Buthano ḽa Lushaka, u tea u thola Mutsireledzi wa Tshitshavha, Muoditha- Dzhenerala na miraḓo ya—
- Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe;
- Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu; na
- Khomishini ya Khetho.
- Buthano ḽa Lushaka ḽi tea u themendela vhathu vho—
- nangiwaho nga komiti ya Buthano ḽa Lushaka ḽo vhumbwaho nga tshivhalo tsha miraḓo ya madzangano oṱhe tsho imelelwaho nga u linganela kha Buthano; na
- tendiwaho nga Buthano nga ḽikumedzwa ḽo ṱanganedzwaho nga vouthu dza thikhedzo—
- dzi linganaho 60 tsha ḓana ya miraḓo ya Buthano, arali themendelo i ya u tholiwa ha Mutsireledzi wa Tshitshavha kana Muoditha-Dzhenerala; kana
- ya vhunzhi ha miraḓo ya Buthano, arali themendelo i ya u tholiwa ha muraḓo wa Khomishini.
- U dzhenelela ha tshitshavha tshapo , kha u themendela zwi nga itwa sa zwe zwa lavhelelwa kha khethekanyo ya 59 (1)(a).
194. U bviswa ofisini
- Mutsireledzi wa Tshitshavha, Muoditha-Dzhenerala kana muraḓo wa Khomishini yo thomiwaho nga fhasi ha iyi Ndima a nga bviswa ofisini yawe fhedzi nga nṱhani ha—
- u sa ḓifara zwavhuḓi, u balelwa u ita mushumo na u sa kona mushumo;
- u wanululwa malugana na izwo nga komiti ya Buthano ḽa Lushaka, na
- u ṱanganedzwa ha ḽikumedzwa nga Buthano ḽa uri uyo muthu a bvisiwe ofisini.
- Ḽikumedzwa ḽa Buthano ḽa Lushaka malugana na u bvisiwa ofisini ha—
- Mutsireledzi wa Tshitshavha kana Muoditha-Dzhenerala li fanela u ṱanganedziwa nga vouthu dza thikhedzo dza mbili tshararu tsha miraḓo ya Buthano; kana
- Muraḓo wa Khomishini li fanela u ṱanganedziwa nga vouthu dza thikhedzo dza vhunzhi ha miraḓo ya Buthano.
- Phresidennde a nga—
- imisa muthu lwa tshifhinganyana ofisini musi kana nga murahu ha u thoma ha u tshimbidzwa ha mishumo ya komiti ya Buthano ḽa Lushaka na u bviswa ha uyo muthu; na
- fanela u bvisa muthu ofisini musi ho ṱanganedzwa ḽikumedzwa nga Buthano ḽi huwelelaho uri muthu a bviswe.


c: text/html

text:
Joni yi ta ku siya u karhele, kambe mafidzula ma kumeka na le switandini. Ni xiyaxiye mavito lama tirhisiwaka ngopfu hi Vatsonga ku thya vana va vona. Mavito lama, a hi ma Xitsonga ntsena.
Xitsonga xi ri vito ra landzelela;
Bafana – Va rhadza attention ngopfu, most i Swikhotani.
Ripfumelo – Va rhandza swilo, na ku endla onge va ponisiwe ngopfu.
Bongani/Vongani – Va rhandza ku rhomba! Maar loko va nwile ku huma vusavheji.
Peter – Swifafa, loko wo va secha, u ta kuma mukwana. Ku cina va tsandzeka.
Khensani – Va tibyela ngopfu. Too much.
Steve – Votala i ti mama’s baby, va rhandza ngopfu White wedding va ri vavanuna.
Bridget – Madyi problem malamo.
Chris – Va tibyela ku va tlharihe ngopfu, va hava handwritting yo xonga.
Xihlamariso – Twana vito wena. Loko va te va loloha, swa nyanya, loko va te va chovha, ku tshoveka mubedo wa tinsimbi.
Given – Va ome tinhloko. Tinhloko onge i mbhokota.
Tinyiko – Lava xisati va rhombile, lava xinuna i masavheji mo oma tinhloko, ma rhandza thyaka.
Costetia – Va tibyela ku va saseke ngopfu. Most va na magomo.
Nyeleti – Byi gwira too much. Most hi lebyo koma.
Karabo – Swidakwa swo hetelela.
Katlego – Mahuza mo phapha. Mbangi a yi sali.
Mandla – Vafana lava va hemba ngopfu, and va claimer. Va rhandza ti S-Curl na swimanyela.
Ben – Va rhandza swiketi. A va xiximi vasati va vanhu.
Lerato – Trouble ya vavasati. Majority ya ta gold digger hi vona.
Kgomotso – Va fragile ngopfu lavawani. Soft. Va joleriwa too much.
Koketso – Swi hava stress vambuyangwani, a swi twani na vukati.
David – Tinyoka-hansi
Lebo – Va tibyela ku va decent ngopfu. And va na nkanu onge i mahele ma le Diepsloot.
Tintswalo – Va kota muchovho. A va rhandzi byala. Maar va rhandza ku ba ti side chicks in public.
Nkateko – Va na madyinhloko lamakulu. Nkanu be!
Barbara – Masavheji ma vavasati. Ma rhandza ku lwa no tsema hi bodlele.
Lesego – Va hleketa ku the world revolves around them.
Lindiwe – Va tekela tichomi ta vona vavanuna. Va dya swirhendze lavawani.
Busi – Va rhandza ku va innocent, va tumbeta nkanu na mona.
Tshepo – Va sejusana ngopfu lavawani.
Sammantha – Va borha ngopfu, va rhandza vusesi too much.
Mbali – Va clingy ngopfu, va rhandza Status.
Mpho – Loko va rhandza, va rhandza. Maar i ti player.
Tsakani – Va rhandza ngopfu vanhu. Va rhandza ku va house wives.
Dineo – Va rhandza ku tiendla Hard to Get.
Hlamalani – Va rhandza swiseveseve. U nge va susi.
Bonolo – Va dyeka hi ku olova. Easy targets eka swiphatani swa weekend.
Nsovo – Va na pride too much. Va endla onge va tiva muchovho ngopfu. Va rhandza English.
Khanyisa– Byi sasekini maar i ti Psycho. Byi ba na vavanuna lebyi.
Dzunisani – Lava xisati, Vanghwadleni valavo. A va chavi ku hahlula mindyangu na ku holovisa vanghana hi mhaka mbakatani ya vona. Lava xinuna are damn good Players.
Nompumelelo – Tibari to hetelela. Madomu.
Nthabiseng – Va taleriwe hi vuvhileji. U tiva Nthabiseng wa clever wena?
Joyce – Va rhandza ku va ti boss. Damn, leswo vuriwa Ses Joyce va swi lwela.
Ntombhi – Va sasekini, but… wa ni twa? But…
Octavia – Va rhandza ku nwa vhinyo. U nge va hambanisi na vhinyo.
Phindile – Va mbuyangwani, va rhandza ngopfu vukati, and bya va ala.
Lucretia – Madomu, a va tiendli xem. Va rhandza ngopfu kereke.
Constance – Ti boss ta ti psycho. Nyimpi ya rhandziwa.
Portia – Va rhandza ku hluvana leswiya swa High School style; Beer, nyama, airtime.
Precious – Va rhandza ku yimbelela, maar ku cina kona, doo! Swa va tsandza.
Refiloe – Va rhandza Nice life na mavunwa.
Sello – Va rhandza swilo na vavasati. A va lavi ku vona xikete xi tsemakanya.
Mzamani – Vutribal va byi rhandza. Swidakwa. Masavheji. And ku lwa swa tsandza, na hina hi ba vona.
Dan – Va dya ngopfu. Va funyasburg. Va na badi ro dyeriwa vavasati.
Nhlamulo – Va hemba too much. Pathological liars.
Sindile – Va rhandza mali, ku tiendlela.
Thapelo – Va titshamela emajele xem. Phe hambi va karhala hi jele, vo kuma ku jele a ri karhali hi vona.
Michael – Vabiyizani. And va hava mavoko. Va biwa ngopfu hi tiGay.
Thabo – Vadzahi. Hi byona byi dzahaka nyawupe
Ntsakisi – Va n’amela too much.
Amukelani – Va loloha too much. Muchovho a va wu koti. Doo! Swa ala.
Mapule – Vatshovi va mindyangu.
Wendy – Va hleva ngopfu maan. And va rhandza window shopping.
Tsholofelo – Va rhandza ngopfu ku rhandziwa.
Zanele – Va delela too much. Onge va lo tlhavela vulongo bya nghala.
Rhulani – Va rhandza sangu leswiya swo chavisa.
Musa – Va rhandza ku va bossy. Leswiya swo; “I want them to feel me”. A va hlweli ku pyopyiwa. Xibodlelani xin’we vo dedeleka.
Nhlanhla – Va swi kota ku tumbeta swihundla. Believe me.
Nadia – Va tiendla onge i va higher class always. And i tibully.
Magezi – Va rhandza tshengwe. U kuma dyi ri na tshengwe at 23 years.
Basani – Va na njombo ya vukati.
Matimba – Swisavhejani, swi rhandza xitlama lexi swi nga ta xi fuma na makhwaya.
Jabu – Ti crook. Tinsulavuya. Vasaranganyi valavo.
Hlekani – Va miyele ngopfu. Mona ntsena.
Pearl – Va rhandza English. Ku tshamiwa na dictionary ebegeni.
Aubrey – Va rhandza vu brother le tikerekeni letiya to rila.
Khazamula – Va rhandza ku bula hi swa vuloyi. Byi superstitious ngopfu.
Ntsako – Va rhandza sangu lavawani. Maar va tumbelela.
Nxalati – Va rhandza ngopfu white wedding.
Gavaza – Swifafa, nkanu, ku chavisela i swa vona.
Lucas – Swigevenga swo tumbelela and i nge va hleketeli.
Mkhacani – A va hlweli ku ganda. Rigombo. Ku khohlolanyana, wo kuma se i biwe gomo.
Hazel – Va sasekini, problem a va koti ku sweka.
Pretty – Vukati bya va ala va mbuyangwani.
Kholofelo – Hayi, va paranoid ngopfu.
Tiyani – Va titwa onge va special. Va na xikulela.
Isaac – Va rhandza nyimpi.
Rifumo – Va khomiwa ngopfu nkuzi, and leswo diza va swi kota.
Dikeledi – Va rhandza ngopfu ku twisa van’wani ku vava.
Tlangelani – Va soft ngopfu. Maar va na xikhomela too much.
George – Va rhandza ngopfu ku vuriwa Boti George.
Tiyiselani – Masavheji ngopfu.
Judith – Va rhandza fexeni.
Nthabeleng – Va rhandza ti Ben 10 and va rhandza ku vuriwa Ausi Nthabeleng.
Joshua – Ti smooth operators. Byi rhandza ku mbala formal.
Linah – Va rhandza ngopfu blackmail.
Vusi – Va rhandza vu bully exikolweni, later on va hundzuka punching bags ta vasati va vona.
Pfukani – A va twani na ku vulavula in public. Maar loko va ku kumele ekhoneni, no ba va swi kota.
Muhluri – Spoilt brats to hetelela.
Wisani – Byi religious ngopfu.
Patricia – Va nyangatsa ngopfu hi ku loko va sungule mhaka, a yi heli na un’wani a nga vavisekangi.
Xitshembiso – Va rhandza ku vuriwa Tshembi. I vo mativa-hinkwaswo. And va na nkanu onge i varisi va makencani.
Benneth – Thyaka ra vanhu. A byi hlweli ku boxa swihundla. Swifuva ku hava.
Vutivi – Va sasekini, maar loko va dyondzisiwa va khomela kule ngopfu.
Hasani – Byi rhandza business na tshengwe.
Kulani – Va hlayisa swihundla, maar loko va kume comela, swa huma hinkwaswo.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Lebyi i Vunanga bya Xitsonga! Hi ba Xitsonga, Hi yingisela Xitsonga. Hi tlhela hi cina Xitsonga! Vunanga byi na xiave xikulukumba eka rixaka rin’wana na rin’wana, vunanga byi na nkucetelo eka vutitivi na vutivi bya rixaka rin’wana na rin’wana. Nakambe vunanga byi nga va na nkucetelo eka mahanyelo na maendlelo ya swilo eka rixaka rin’wana na rin’wana. Manguva lawa ku na xihoxo lexi xi nga ku endliweni hi vayimbeleri va vunanga bya Xitsonga, na vaseketeri va byona xikan’we na vahaxi va le ka switichi HINKWASWO leswi haxaka hi ririmi ra Xitsonga, ku suka ka MLFM, GCRFM, MALA FM etc; hinkwayo mintlawa leyi yi endla xihoxo xo vitana vuyimbeleri bya Xitsonga ku ri i vuyimbeleri bya Xigaza/Xichangana. Van’wana va endla xihoxo lexi hikokwalaho ka ku honisa kasi van’wani i ku pfumala vutivi, van’wana ko va bombo.
Eka vayimbeleri hinkwavo ko va Dr. Thomas Chauke va ha yimeke hi lero vitana vunanga lebyi hi vito ra byona, ku nga vunanga bya Xitsonga. Vatsonga vo tala na vayimbeleri vo tala va vunanga lebyi va na ntolovelo wo vula marito lawa “Hi ba Xigaza/Xichangana”, “Hi yingisela Xigaza/Xichangana”, kumbe va ku “Hi cina Xigaza/Xichangana”. Vuyimbeleri lebyo tsokombela a byi kalanga byi va Xigaza/Xichangana na siku na rin’we na swona byi nge pfuki byi ve Xigaza/Xichangana na siku na rin’we. Gaza Mkhatshwa, na loko o pfuka esirheni, a nge pfumeli ku lebyi, i vuyimbeleri bya yena. Na swona, swi sukela kwi swo thya vuyimbeleri bya rixaka hinkwaro, hi vito ra kokwa wa munhu? Hleketa se Dr. Chauke va ku va ba Ximantsena, va kha va vula kokwa wa vona. Loko Gaza na Soshangani lava vo pfuka kwele masirheni ma vona va nga cina loko mo va chayisela vunanga lebyi ke? Xana swihluke swa Gaza na Soshangani swi ve na xiave xihi eka vunanga lebyi? Xana mfumo wa Gaza wu ve na xiave xihi eka vunanga lebyi, na le ka Vatsonga hi ku angarhela?
Ntiyiso hi leswaku Gaza a nga kalanga a va na xiave eka vunanga lebyi, na swihluke swa yena a swi vanga na xiave eka vunanga lebyi. Rixaka ra ka Gaza loko a ri swi kotile ku fikelela swinavelo swa rona i nge ririmi ra Xitsonga ri file, leswi vulaka leswaku a ku nga ta va na vuyimbeleri bya Xitsonga. Hikokwalaho ka yini vuyimbeleri lebyi byi fanele byi vitaniwa hi mavito ya vanhu lava a va nga rhandzi rixaka leri ri byi yimbelelaka ke? Loko u ri munhu loyi a nga na dzano u nge thyi vito ra vuyimbeleri lebyi endlaka leswaku u tsaka loko u byi yingiserile kumbe ku byi chaya hi vito ra nala wa wena. Loko mfumo wa ka Gaza a wu ri lowunene i nge tihosi ta va Vatsonga ti nga lwisananga na wona.
Vunanga lebyi, i bya Xitsonga. Hambi eka vakokwa va khale va Vatsonga, ku fana na Magutsulani, Hubyanyana, Bingwani, Mantsena, Gutse, Gulatino etc; ku nge tirhisiwi mavito ma vona ku thya vuyimbeleri bya rixaka hinkwaro. Ku va vanhu va ya emahlweni va vitana vuyimbeleri lebyi leswaku i Xigaza/Xichangana swi hoxekile swinene, vuyimbeleri lebyi i vuyimbeleri bya Xitsonga va ka Gaza a hi vona va nga byi sungula na swona a va nga swi rhandzi leswaku rixaka ra Vatsonga ri kula ri ya emahlweni. A hi tshikeni ku nyika xidlodlo kumbe vun’winyi bya vunanga lebyi eka vanhu lava swi nga va fanelangiku. Vanhu va fanele va tiva leswaku Hi ba Xitsonga, Hi yingisela Xitsonga, Hi tlhela hi cina Xitsonga!!! A hi dyondzeni switsongo hi vayimbeleri vo fana na Dr. Chauke, kumbe hi yingisela hi vukheta swiyimbeleri swa Vatsonga swa le Mozambique. Mi tshama mi va twa va bombisa Gaza? Kumbe va bombisa Xichangani?
Mutsari: Mkhacani wa Mavona Khoseni
Image source: theskinny.co.uk


text:
Ndima ya 13: Gwama (khethekanyo dza 213-230A)
Mafhungo a zwa Gwama nga u tou angaredza
213. Tshikwama tsha Mbuelo tsha Lushaka
- Hu na Tshikwama tsha Mbuelo tsha Lushaka tshine khatsho tshelede yoṱhe yo ṱanganedzwaho nga muvhuso wa lushaka ya ḓo badelwa khatsho, nga nnḓa ha tshelede yo siwaho nnḓa zwi tshi pfesesea nga Mulayo wa Phalamennde.
- Tshelede i nga bviswa kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha Lushaka fhedzi—
- hu tshi tevhedzwa mukovho u ya nga ha Mulayo wa Phalamennde; kana
- sa ine ya ḓo bviswa kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha Lushaka musi zwo tiwa nga u ralo u ya nga ha Ndayotewa kana Mulayo wa Phalamennde.
-
Mukovhe wa vunḓu u linganaho wa mbuelo yo kuvhanganywaho nga lushaka u ḓo bviswa kha Tshikwama tsha Mbuelo ya Lushaka.
[Ḓuvha ḽa u thoma u shumisa khethekanyo ya 213: 1 Phando 1998.]
214. Mikovhe na u ṋewa ha mbuelo nga nḓila ya ndingano
- Mulayo wa Phalamennde u tea u ita uri hu vhe na—
- u kovhekanywa ha mbuelo yo kuvhanganywa nga masia a muvhuso wa lushaka, a vundu na a muvhuso wapo nga nḓila ya ndingano;
- u tiwa ha mukovhe wa vundu ḽiṅwe na ḽiṅwe nga nḓila ya ndingano ya mukovhe wa mbuelo wa vundu; na
- huṅwe u ṋetshedzwa ha mukovhe kha vundu, muvhuso wapo kana masipala u bvaho kha mukovhe wa mbuelo wa muvhuso wa lushaka, na nyimele dziṅwe na dziṅwe dzine ṋetshedzo dzenedzo dza ḓo itwa nga fhasi hadzo.
- Mulayo une wa khou ambiwa kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) u nga phasiswa fhedzi arali ho sedzwa mivhuso ya mavundu, muvhuso wapo wo dzudzanywaho nahone Khomishini ya zwa Gwama i tea u vha yo kwamiwa, nahone ho dzhielwa nṱha themendelo dziṅwe na dziṅwe dza Khomishini—
- madzangalelo a lushaka;
- mbetshelo iṅwe na iṅwe ine ya ḓo itwa malugana na zwikolodo zwa lushaka na dziṅwe mbofho dza lushaka;
- ṱhoḓea na madzangalelo a muvhuso wa lushaka u ya nga maimo a ndivho
- ṱhoḓea dza u vhona uri mavundu na masipala vha a kona u ṋetshedza tshumelo dza mutheo na u ita mishumo ye vha ṋewa yone;
- vhukoni ha zwa ndangulo ya tshelede ya mavundu na masipala;
- ṱhoḓea dza u bveledzisa phanḓa na dziṅwe vho dza mavundu, muvhuso wapo na masipala;
- phambano dza zwa ikonomi nga ngomu kha mavundu na vhukati ha mavundu;
- mbofho dza mavundu na masipala u ya nga ha mulayo wa lushaka,
- lutamo Iwa mukovhe wa mbuelo nga nḓila i linganaho nahone yo lavhelelwaho;
- ṱhoḓea ya u fhindula nga mbofholowo kha zwa shishi kana ṱhoḓea dziṅwe dza tshifhinganyana na zwiṅwe zwiitisi u ya nga ndivho ya maimo.
[Ḓuvha ḽa u thoma u shumisa khethekanyo ya 214: 1 Phando 1998.]
215. Migaganyagwama ya Lushaka na ya Vundu na ya masipala
- Migaganyagwama ya lushaka, vunḓu na masipala na maitele a mugaganyagwama zwi fanela u ṱuṱuwedza u vha khagala, vhuḓifhinduleli na ndangulo yavhuḓi ya tshelede ya ikonomi, zwikolodo na sekhithara ya muvhuso.
- Mulayo wa lushaka u tea u randela—
- tshivhumbeo tsha migaganyagwama ya lushaka, mavundu na masipala;
- tshifhinga tshine migaganyagwama ya lushaka kana ya vundu ya ḓo vhewa ṱafulani; nahone
- migaganyagwama kha sia ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa muvhuso i tea u sumbedza hune mbuelo ya bva hone na nḓila ine zwibviswa zwo dzinginywaho zwa ḓo tevhedza mulayo wa lushaka.
- Migaganyagwama kha sia ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa muvhuso i tea u vha na—
- nyanganyelo dza mbuelo na zwibviswa dzi tshi fhambanyisa vhukati ha tshelede I re hone na zwibviswa zwa zwino; nahone
- madzinginywa a u lambedza ṱhahelelo i no khou lavhelelwa kha tshifhinga tshine tsha khou itelwa khumbelo; nahone
- tsumbedzo ya ndivho malugana na u koloda na zwiṅwe zwivhumbeo zwa milandu ya muvhuso zwine zwa ḓo gonyisa zwikolodo zwa muvhuso kha ṅwaha u tevhelaho.
[Ḓuvha ḽa u thoma u shumisa khethekanyo ya 215: 1 Phando 1998.]
216. Ndaulo ya Vhufaragwama
- Mulayo wa lushaka u tea u ta tshikwama tsha lushaka na u randela maga u khwaṱhisedza uri hu vhe na u bvela khagala na u thoma u kona u langula zwibviswa kha sia ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa muvhuso nga u thoma—
- maitele a tendiwaho a muvhalelano nga u angaredza;
- u vhekanya zwibviswa zwi fanaho; na
- maitele na maimo zwi fanaho zwa vhufaragwama.
-
Vhufaragwama ha lushaka vhu tea u kombetshedza u tevhedzwa ha maga o thomiwaho u ya nga khethekanyo ṱhukhu ya (1), nahone vhu nga imisa u pfukiselwa ha zwikwama kha muraḓo wa muvhuso arali muraḓo wa muvhuso wonoyo a wanala a tshi khou bvela phanḓa na u pfuka kana u sa tevhedzela maga eneo.
[Khethekanyo ṱhukhu ya (2) yo imelwa nga khethekanyo ya 5 (a) ya Mulayo wa Khwiniso ya Vhusumbe ya Ndayotewa wa 2001.]
- Tsheo ya u imisa u dzheniswa ha tshelede ine ya khou kolodwa vundu u ya nga khethekanyo ṱhukhu ya 214 (b) i nga dzhiiwa fhedzi kha nyimele dzo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (2) nahone—
- a i nga imisi u dzheniswa ha tshelede lwa tshifhinga tshi fhiraho maḓuvha a 120; na uri
- i nga itiwa nga u ṱavhanya, fhedzi i ḓo fhela nga yoṱhe u bva murahu, nga nnḓa ha musi zwo tendelwaho nga Phalamennde, i tshi tevhedza maitele a fanaho na o thomiwaho nga khethekanyo ya 76(1), na u randelwa nga milayo na ndaela yo ṱanganelaho ya Phalamennde. Maitele aya a fanela u vha o fhela hu saathu fhela maḓuvha a 30 u bva ḓuvha ḽe vhufaragwamaha lushaka ha dzhia tsheo.
[Khethekanyo ṱhukhu ya (3) yo khwiniswa nga khethekanyo ya 5 (b) ya Mulayo wa Khwiniso ya Vhusumbe ya Ndayotewa wa 2001.]
- Phalamennde i nga vusuludza tsheo ya u imisa u dzhenisa tshelede Iwa tshifhinga tshi sa fhiriho maḓuvha a 120 nga tshifhinga tshithihi, hu tshi tevhelwa maitele o thomiwaho u ya nga khethekanyo ṱhukhu ya (3).
- Phanḓa ha musi Phalamennde i tshi nga tendela kana u vusuludza tsheo ya u imisa u dzheniswa ha tshelede kha vundu—
- Muoditha-Dzhenerala u tea u ṋea muvhigo kha Phalamennde; na
- vundu ḽi tea u ṋewa tshifhinga tsha u ḓiimelela kha u pomokwa na u vhea mafhungo aḽo phanḓa ha komiti.
217. U wana
- Musi muraḓo wa muvhuso kha sia ḽa muvhuso ḽa lushaka, ḽa vundu na ḽapo, kana tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe tsho sumbedzwaho kha mulayo wa lushaka, thendelano dza ndaka kana tshumelo, u fanela u ita ngauralo hu tshi khou tevhedzwa sisiṱeme ine ya vha kwayo, nga ndinganyiso, u vha khagala, na u sa ḓura.
- Khethekanyo ṱhukhu ya (1) a i thivheli muraḓo wa muvhuso kana zwiimiswa zwo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu yeneyo u thoma u shumisa mbekanyamaitele ya u wana ine ya ṋetshedza—
- khethekanyo ya zwine zwa takaleleswa hu tshi ṋetshedzwa dzikonṱiraka; na
- tsireledzo kana mveledziso ya vhathu, kana zwigwada zwa vhathu, vhe vha vha vha sa dzhielwi nṱha kale zwi tshi khou itiswa nga tshiṱalula tshi si kwatsho.
-
Mulayo wa lushaka u tea u randela mutheo une khawo mbekanyamaitele yo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (2) ya tea u shumiswa.
[Khethekanyo ṱhukhu ya (3) yo imelwa nga khethekanyo ya. 6 ya Mulayo wa Khwiniso ya Vhusumbe ya Ndayotewa wa 2001.]
218. U ḓivhofha ha muvhuso
- Muvhuso wa lushaka, muvhuso wa vundu kana wapo u nga ita khadzimiso fhedzi arali phulufhedziso i tshi yelana na nyimele dziṅwe na dziṅwe dzo bulwaho kha mulayo wa lushaka.
- Mulayo wa lushaka wo buliwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) u nga phasiswa nga murahu ha musi themendelo dza Khomishini ya zwa Tshelede dzo no sedzuluswa.
-
Kha ṅwaha muṅwe na muṅwe, muvhuso u tea u anḓadza muvhigo wa phulufhedziso dze wa ṋea.
[Ḓuvha ḽa u thoma u shumisa khethekanyo ya 218: 1 Phando 1998.]
219. Muholo wa vhathu vho faraho poswo dza muvhuso
- Mulayo wa Phalamennde u tea u thoma mutheo wa u ta—
- Miholo, magavhelo na mbuelo dza miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka, vhurumiwa ha tshoṱhe kha Khoro ya Mavundu ya Lushaka, miraḓo ya Khabinethe, Vhathusa-Minisṱa, vharangaphanḓa vha sialala, na miraḓo ifhio na ifhio ya vharangaphanḓa vha zwa sialala; na
- u guma ha u elwa ha miholo, magavhelo kana mbuelo zwa miraḓo ya vhusimamilayo ha vundu, miraḓo ya khorotshitumbe na miraḓo ya Khoro dza Masipala dza zwigwada zwo fhambanaho.
- Mulayo wa lushaka u tea u thoma khomishini i ḓivhusaho ine ya ḓo ita themendelo malugana na miholo, magavhelo na mbuelo zwo sumbedzwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (1).
- Phalamennde i nga phasisa mulayo wo sumbedzwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) fhedzi nga murahu ha musi yo sedzulusa themendelo dza khomishini yo thomiwaho u ya nga khethekanyo ṱhukhu ya (2).
- Khorotshitumbe ya Lushaka, ya vundu, masipala kana maanḓalanga afhio na afhio o teaho a nga shumisa mulayo wa lushaka wo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) fhedzi nga murahu ha musi yo sedzulusa themendelo dza khomishini yo thomiwaho u ya nga khethekanyo ṱhukhu ya (2).
- Mulayo wa lushaka u tea u thoma mitheo malugana na u ta miholo, magavhelo na mbuelo dza vhahaṱuli, Mutsireledzi wa Tshitshavha, Muoditha Dzhenerala, na miraḓo ya khomishini ifhio na ifhio yo tiwaho kha Ndayotewa, zwi tshi katela na maanḓalanga a zwa khasho o bulwaho kha khethekanyo ya 192.
Khomishini ya Gwama
220. U thomiwa na mishumo
- Hu na khomishini ya zwa Tshelede ya Riphabuḽiki ine ya ita themendelo dzo lavhelelwaho kha iyi Ndima, kana kha mulayo wa lushaka kha Phalamennde, vhusimamilayo ha vundu na maanḓalanga afhio na afhio o tiwaho nga mulayo wa lushaka.
- Khomishini yo ḓiimisa nahone i tea fhedzi u tevhedzela Ndayotewa na mulayo, nahone i tea u sa dzhia masia.
- Khomishini i tea u shuma i tshi tevhedza Mulayo wa Phalamennde, nahone kha u ita mishumo yayo, i tea u dzhiela nṱha zwiitisi zwoṱhe zwo teaho, hu tshi katelwa zwo bulwaho kha khethekanyo ya 214(2).
221. U vhewa ha miraḓo na tshifhinga tsha ofisi
- Khomishini yo vhumbiwa nga vhafumakadzi na vhanna vha tevhelaho vho vhewaho nga Phresidennde sa ṱhoho ya khorotshitumbe ya lushaka—
- Mudzulatshidulo na muthusa-mudzulatshidulo;
- vhathu vhararu vho nangiwaho, nga murahu ha vhukwamani na Vhalangavundu, vha tshi bva kha mutevhe wo dzudzanywaho u ya nga maitele o randelwaho nga mulayo wa lushaka,
- vhathu vhavhili vho nangiwaho, nga murahu ha vhukwamani na muvhuso wapo wo dzudzanywaho vha tshi bva kha mutevhe wo dzudzanywaho u ya nga maitele o randelwaho nga mulayo wa lushaka; na
- vhathu vhaṅwe vhavhili.
[Khethekanyo ṱhukhu ya (1) yo imelwa nga khethekanyo ya 2 ya Mulayo wa Khwiniso ya Vhuṱanu ya Ndayotewa wa 1999] na u imelwa nga khethekanyo ya 7(a) ya Mulayo wa Khwiniso ya Vhusumbe ya Ndayotewa wa 2001.]
1A. Mulayo wa Lushaka wo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) u fanela u tendela u dzhenelela ha—
1. Vhalangavundu kha u dzudzanywa ha mutevhe wo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (1)(b); na
1. muvhuso wapo wo dzudzanywaho kha u dzudzanya mutevhe wo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (1)(c).
[Khethekanyo ṱhukhu ya (1A) yo dzheniswa nga khethekanyo ya 7 (b) ya Mulayo wa Khwiniso ya Vhusumbe ya Ndayotewa wa 2001.]
- Miraḓo ya Khomishini vha tea u vha vha na vhukoni ho teaho.
- Miraḓo i shuma lwa tshifhinga tsho tiwaho nga mulayo wa lushaka. Phresidennde a nga bvisa muraḓo ofisini zwi tshi itiswa nga u sa ḓifara zwavhuḓi, u kundelwa kana u sa kona u ita mushumo.
222. Mivhigo
Khomishini i tea u ṋea muvhigo tshifhinga tshoṱhe kha Phalamennde na kha vhusimamilayo ha vundu.
Bannga ya Vhukati
223. U thomiwa
Bannga Khulwane ya Afrika Tshipembe ndi yone bannga ya vhukati ya Riphabuḽiki nahone i langulwa hu tshi tevhedzwa Mulayo wa Phalamennde.
224. Ndivho khulwane
- Ndivho khulwane ya Bannga Khulwane ya Afrika Tshipembe ndi ya u tsireledza ndeme ya tshelede ya Riphabuḽiki u itela nyaluwo ya tshifhinga tshoṱhe nahone yo Iinganelaho ya ikonomi kha Riphabuḽiki.
- Bannga Khulwane ya Afrika Tshipembe, musi i tshi khou bveledza ndivho dzayo khulwane, i tea u ita mishumo yayo nga yoṱhe i sa ofhi tshithu, i sa shumeli vhathu vhane ya tama vhone fhedzi kana u khethulula vhaṅwe vhathu, fhedzi, hu tea u vha na u kwamana tshifhinga tshoṱhe vhukati ha bannga na muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli kha mafhungo a tshelede ya lushaka.
225. Maanḓa na mishumo
Maanḓa na mishumo ya Bannga Khulwane ya Afrika Tshipembe ndi ayo e u bva kale na kale a shumiswaho na u itwa nga bannga dza vhukati, nahone maanḓa na mishumo zwi tea u tiwa nga nga Mulayo wa Phalamennde, nahone maanḓa a tea u shumiswa na mishumo i tea u itwa u ya nga nyimele dzo randelwaho u ya nga Mulayo wonoyo.
Mafhungo a zwa masheleni apo na a vundu
226. Zwikwama zwa Mbuelo zwa Vundu
- Hu na Tshikwama tsha Mbuelo tsha Vundu kha vundu ḽiṅwe na ḽiṅwe tshine tshelede dzoṱhe dzo waniwaho nga muvhuso wa vundu dza ḓo tea u badelwa khatsho, nga nnḓa ha tshelede dzo siwaho nnḓa zwi tshi pfesesea u ya nga Mulayo wa Phalamennde.
- Tshelede i nga bviswa kha Tshikwana tsha Mbuelo tsha Vundu fhedzi—
- hu tshi tevhedzwa mukovho u ya nga Mulayo wa vundu; kana
- i tshi tou bviswa u bva kha Tshikwama Tsha Mbuelo tsha Vundu, arali Ndayotewa kana Mulayo wa vundu u tshi ta ngauralo.
- Mbuelo yo kovhelwaho nga kha muvhuso wapo kha iḽo vundu hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 214 (1) i vha i tshi bva kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha Vundu.
- Mulayo wa Lushaka u nga ta mutheo une khawo—
- Mulayo wa Vundu u nga ṋea maanḓa a u bvisa tshelede hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (2) (b) thwii u bva kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha Vundu; na
- mbuelo yo ṋetshedzwaho nga kha vundu kha muvhuso wapo hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (3) i fanela u badelwa masipala henefho kha Vundu.
[Khethekanyo ṱhukhu ya. (4) yo ḓadziswa nga khethekanyo ya. 8 ya Mulayo wa Khwiniso ya Vhusumbe ya Ndayotewa wa 2001.]
[Ḓuvha ḽa u thoma u shumisa khethekanyo ya. 226: 1 Phando 1998.]
227. Zwiko zwa lushaka zwa tshikwama tsha vundu na tsha muvhuso wapo
- Muvhuso wapo na vundu ḽiṅwe na ḽiṅwe—
- zwi tea u wana mukovhe u linganaho wa mbuelo yo kuvhanganywaho nga lushaka u itela u kona u ṋetshedza tshumelo dza ndeme na u ita mishumo ye ya i ṋewa; na uri
- i nga kona u wana miṅwe mikovhe u bva kha mbuelo ya muvhuso wa lushaka, hu si na kana hu na zwithu zwine zwa tea u itiwa u thoma.
- Mbuelo ya nyengedzedzo yo waniwaho u bva kha mavunḓu kana masipala i nga si kone u fhungudzwa kha mukovhe wadzo u bvaho kha lushaka, kana u bva kha mikovhe ye ya i ṋewa u bva kha mbuelo ye ya i ṋewa u bva kha mbuelo ya muvhuso wa lushaka. Nga ndingano, a hu na vhuḓifhinduleli kha muvhuso wa lushaka ha u lifhela vundu kana masipala a sa koniho u ita mbuelo dzi tshimbilelanaho na vhukoni havho ha u kona u lambedza nga tshelede ya mithelo na mitheo ya muthelo.
- Mukovhe wa vundu nga ndingano wo kuvhanganywaho nga lushaka u tea u sudzuluselwa kha vundu nga u ṱavhanya nahone u songo fhungudzwa, nga nnḓa ha musi arali u sudzuluswa ho imiswa hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 216.
-
Vundu ḽi tea u ḓiitela tshomedzo dzine ḽa dzi ṱoḓa u ya nga ha mbetshelo ya ndayotewa ya vundu, zwine zwa vha nyengedzedzo ya ṱhoḓea dzo lavhelelwaho kha Ndayotewa.
[Ḓuvha ḽa u thoma u shumisa khethekanyo ya 227: 1 Phando 1998.]
228. Mithelo ya vundu
- Vhusimamilayo ha vundu vhu nga ṋea ndaela ya uri hu badelwe—
- mithelo, dziḽevi na miṅwe mithelo nga nnḓa ha mithelo ya mbuelo, mithelo (VAT), mithelo ya thengiso, khathihi na mithelo ya ndaka na ya zwibveledzwa zwo ṱunḓiwaho zwi tshi bva nnḓa na zwo rengiselwaho nnḓa; na u
-
mithelo i eḓanaho ya tshelede yo badelwaho nga nṱha ha tshelede yo ḓoweleaho kha tshiimo tsha muthelo muṅwe na muṅwe, ḽevi kana mithelo yo kombetshedzwaho nga mulayo wa lushaka, nga nnḓa ha mithelo ya khamphani, muthelo (VAT), mithelo ya ndaka kana ya zwibveledzwa zwo ṱunḓiwaho zwi tshi bva nnḓa na zwo rengiselwaho nnḓa.
[Pharagirafu ya (b) yo imelwa nga khethekanyo ya 9 ya Mulayo wa Khwiniso ya Vhusumbe ya Ndayotewa wa 2001.]
- Maanḓa a vhusimamilayo ha vundu a u kombetshedza mithelo, dziḽevi , miṅwe mithelo na dziṅwe mbadelo dzo ingwaho kha tshelede yo ḓoweleaho—
- ha nga ḓo shumiswa nga nḓila ine zwa nga tshinyadza mbekanyamaitele dza ikonomi ya lushaka, nyito dza zwa ikonomi kha mikano yoṱhe ya vundu kana u tshimbidzwa ha thundu shangoni, tshumelo, tshelede kana zwa mishumo; na
- a tea u langulwa nga Mulayo wa Phalamennde une wa nga phasiswa fhedzi nga murahu ha u sedzuluswa ha themendelo ya Khomishini ya zwa Masheleni.
[Ḓuvha ḽa u thoma u shumisa khethekanyo ya 228: 1 Phando 1998.]
229. Maanḓa a zwa masheleni a masipala na mishumo
- Hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (2), (3), na (4), masipala a nga ṋea ndaela ya uri—
- hu badelwe mithelo ya ndaka na dziṅwe mbadelo dzo ingwaho kha mbadelo dzo ṋetshedzwaho nga kana ho imelwa masipala; na
- arali zwo tendelwa nga ndayotewa ya lushaka, miṅwe mithelo, dziṅwe dziḽevi na miṅwe mithelo na mithelo yo teaho muvhuso wapo kana kha khethekanyo ya muvhuso wapo une masipala a wela khayo, fhedzi a hu na masipala ane a nga ṋea ndaela ya uri hu badelwe muthelo wa mbuelo, muthelo (VAT), muthelo wa thengiso wa u angaredza kana wa zwibveledzwa zwo ṱunḓiwaho zwi tshi bva nnḓa na zwo rengiselwaho nnḓa.
- Maanḓa a masipala a u kombetshedza kana u ṋea ndaela ya u badela mithelo, mbadelo kha tshelede ya mbadelo dza tshumelo dzo ṋewaho nga (kana) ho imelwa masipala, kana miṅwe mithelo, mbadelo na mithelo ya zwibveledzwa zwi bvaho nnḓa—
- a nga si shumiswe nga nḓila ine ya nga kundisa mbekanyamaitele dza ikonomi dza Lushaka, nyito dza ikonomi kha mikano yoṱhe ya masipala, kana u tshimbidzwa ha thundu ya lushaka, tshumelo, tshelede kana mushumo; na uri
- zwi fanela u langulwa nga mulayo wa lushaka.
- Arali mimasipala mivhili i na maanḓa a fanaho kha zwa masheleni kha vhupo vhu fanaho, hu fanela u vhekanywa nḓila ine ya ḓo ita uri hu fhandekanywe maanḓa na mishumo hu tshi tevhedzwa mulayo wa lushaka. U fhandekanya uhu hu nga itiwa musi ho no dzhielwa nzhele zwi tevhelaho—
- Thoḓea ya u tevhedza milayo yo teaho ya mithelo.
- Maanḓa na mishumo yo itwaho nga masipala muṅwe na muṅwe.
- Vhukoni ha masipala muṅwe na muṅwe ha u bveledza mbuelo kana masheleni.
- Vhukoni ha u gonyisa mithelo, mbadelo na mishumo.
- Ndinganyo.
- A hu na zwine kha ino khethekanyo zwa thivhela u kovhekana ha mbuelo yo wanalaho u ya nga ha khethekanyo ino vhukati ha mimasipala ine ya vha na maanḓa kha zwa masheleni na mishumo fhethu huthihi.
-
Mulayo wa lushaka wo lavhelelwaho kha khethekanyo ino u nga kona u phasiswa fhedzi nga murahu ha musi muvhuso wapo wo dzudzanywaho na Khomishini ya zwa Masheleni zwo kwamiwa nahone ho dzhielwa nzhele themendelo dza Khomishini.
[Ḓuvha ḽa u thoma u shumisa khethekanyo ya. 229: 1 Phando 1998.]
230. Khadzimiso dza Vundu
- Vundu ḽo tendelwa u gonyisa khadzimiso u itela tshelede ya u shumisa kana u shumisa zwino hu tshi tevhedzwa mulayo wa lushaka, fhedzi khadzimiso dza u shumisa zwino dzi nga gonyiswa fhedzi musi zwo tea u itela u fhungudza kana u fhelisa phambano nga ṅwaha wonoyo wa muvhalelano.
-
Mulayo wa lushaka wo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) u nga phasiswa fhedzi nga murahu ha musi ho dzhielwa nṱha themendelo dziṅwe na dziṅwe dza Khomishini ya zwa Masheleni.
[Khethekanyo ya. 230 yo imelwa nga khethekanyo ya. 10 ya Mulayo wa Khwin- iso ya Vhusumbe ya Ndayotewa wa 2001.]
[Ḓuvha ḽa u thoma u shumisa khethekanyo ya. 230: 1 Phando 1998.]
230A. Khadzimiso dza masipala
- Khoro ya Masipala musi i tshi tevhedza mulayo wa lushaka i nga—
- gonyisa khadzimiso u itela masheleni a u shumisa kana a u shumisa zwino, fhedzi khadzimiso dza masheleni a u shumisa zwino dzi nga gonyiswa fhedzi musi zwi tshi khou itelwa u u fhelisa kana u fhungudza phambano nga ṅwaha wonoyo wa muvhalelano; na
- ḓivhofha na Khoro i ḓaho kha u shumisa maanḓalanga a vhusimamilayo hayo na Khorotshitumbe kha u wana khadzimiso na vhubindudzi i tshi itela masipala.
-
Mulayo wa lushaka wo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) u nga shumiswa fhedzi arali ho dzhielwa nṱha na themendelo dza Khomishini ya zwa Masheleni.
[Khethekanyo ya 230A yo dzheniswa nga khethekanyo ya 17 ya Mulayo wa Khwiniso ya Vhurathi ya Ndayotewa wa 2001.]


text:
U thivha tshiteṅwa tsha 1 nga tshiteṅwa tshi tevhelaho:
- Mahoro o ṅwaliswaho hu tshi tevhedzwa mulayo wa lushaka nahone a no khou pikisana kha khetho dza Buthano ḽa Lushaka, a ḓo nanga vhonkhetheni kha idzo khetho u bva kha mitevhe ya vhonkhetheni yo dzudzanyiwaho hu tshi tevhedzwa Sheduḽu ino na mulayo wa lushaka.
U thivha tshiteṅwa tsha 2 nga tshiteṅwa tshi tevhelaho:
- Madzulo kha Buthano ḽa Lushaka sa zwe zwa tiwa u ya nga khethekanyo ya 46 ya Ndayotewa ntswa a ḓo ḓadzwa nga nḓila i tevhelaho—
- Hafu ya madzulo u bva kha mutevhe wo ṋekedzwaho nga mahoro eneo, hu na madzulo o tiwaho o vhetshelwaho thungo hu tshi itelwa dzingu ḽiṅwe na ḽiṅwe sa zwe zwa vheiswa zwone nga Khomishini i tshi itela khetho dza Buthano dzi tevhelaho, hu tshi dzhielwa nṱha data ya tsedzuluso ya vhakhethi na vhuimeleli nga mahoro a re na dzangalelo.
- Hafu iṅwe ya madzulo a bvaho kha mutevhe wa lushaka wo ṋekedzwaho nga mahoro eneo kana mitevhe ya dzingu fhethu he mitevhe ya lushaka ya si ṋekedzwe.
U bviswa ha tshiteṅwa tsha 3 ha dzheniswa tshiteṅwa tshi tevhelaho:
- Mitevhe ya vhonkhetheni yo ṋekedzwaho nga ḽihoro nga u angaredza, i ḓo vha na madzina ane a si vhe nṱha ha tshivhalo tsha madzulo a re kha Buthano ḽa Lushaka, nahone mutevhe muṅwe na muṅwe u ḓo sumbedza madzina nga nḓila i tevhekanaho ine ya takalelwa sa zwe zwa tiwa nga ḽihoro.
U khwiniswa ha tshiteṅwa tsha 5 nga u thivha maipfi a rangelaho phara ya (a) nga maipfi a tevhelaho:
- Madzulo o bulwaho kha tshiteṅwa tsha 2(a) a ḓo avhelwa u ya nga madzingu kha mahoro ane a khou pikisana kha khetho nga nḓila i tevhelaho:
nga u thivha maipfi a rangelaho pharagirafu ya (a) nga maipfi a tevhelaho:
- Madzulo o bulwaho kha tshiteṅwa tsha 2(b) a ḓo avhelwa kha mahoro ane a khou pikisana kha khetho nga nḓila i tevhelaho:
na
nga u thivha pharagirafu ya (a) nga pharagirafu i tevhelaho:
(a) mukovhe wa dzivouthu u ya nga madzulo u ḓo tiwa nga u kovha tshivhaloguṱe tsha vouthu dza lushaka Iwoṱhe nga tshivhalo tsha madzulo a re kha Buthano ḽa Lushaka, ha engedzwa nga nthihi, ha dohwa ha engedzwa na nthihi kha mvelelo, hu sa dzhielwi nṱha zwipiḓa, hu ḓo vha wone mukovhe wa madzulo nga tshidzulo tshithihi.
Khwiniso ya tshiteṅwa tsha 7(3) nga u thivha pharagirafu ya (b) nga pharagirafu i tevhelaho:
(b) Mukovhe wo khwiniswaho nga tshidzulo tshithihi u ḓo itiwa nga u kovha tshivhaloguṱe tsha dzivouthu dza lushaka lwoṱhe, ho ṱusiwa vouthu dza lushaka lwoṱhe dzo vouthelaho ḽihoro ḽo bulwaho kha pharagirafu ya (a), nga tshivhalo tsha madzulo a re kha Buthano, ha engedzwa nga nthihi, ha konou ṱuswa tshivhalo tsha madzulo tsho avhelwaho lwa u fhedzisela ḽihoro ḽo bulwaho kha pharagirafu ya (a).
U thivha tshiteṅwa tsha 10 nga tshiteṅwa tshi tevhelaho:
- Tshivhalo tsha madzulo kha vhusimamilayo ha vundu vhuṅwe na vhuṅwe tshi ḓo tiwa hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 105 ya Ndayotewa ntswa.
U thivhiwa ha tshiteṅwa tsha 11 nga tshiteṅwa tshi tevhelaho:
- Mahoro o ṅwalisiwaho hu tshi tevhelwa mulayo wa lushaka na u pikisana kha khetho dza vhusimamilayo, a ḓo nanga vhonkhetheni vha vhusimamilayo honoho ha vundu ḽeneḽo vhane vha vha kha mutevhe wa vundu wo dzudzanywaho hu tshi tevhedzwa ino Sheduḽu na mulayo wa lushaka.
U thivhiwa ha tshiteṅwa tsha 16 nga tshiteṅwa tshi tevhelaho:
16. U nangiwa ha vhaimeleli
- Nga murahu ha musi ho no fhedzwa u vhalwa dzivouthu, tshivhalo tsha vhaimeleli vha ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe tsho no wanala na mvelelo dza khetho dzo no ḓivhadzwa u ya nga khethekanyo ya 190 ya Ndayotewa ntswa, Khomishini i ḓo ri hu saathu u fhela maḓuvha mavhili mvelelo dzo ḓivhadzwa, kha mutevhe muṅwe na muṅwe wa vhonkhetheni ya nanga vhaimeleli vha ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe vhusimamilayoni u ya nga mulayo.\
- Musi ho no nangiwa hu tshi tevhedzwa tshiteṅwa tshiṱuku tsha (1), arali dzina ḽa nkhetheni ḽa wanala ḽi kha mutevhe u no fhira muthihi wa Buthano ḽa Lushaka kana kha mitevhe ya Buthano ḽa Lushaka na wa vhusimamilayo ha vundu (arali khetho dza Buthano ḽa Lushaka na dza vhusimamilayo ha vundu zwo itiwa nga tshifhinga tshithihi), nahone nkhetheni uyo a tshi khou tea u ḓivhadzwa sa muimeleli fhethu hu no fhira huthihi, ḽihoro ḽe ḽa ṋekedza mutevhe wonoyo, ḽi ḓo ri hu saathu u fhela maḓuvha mavhili u ṱanganedzwa ha khetho ho no bulwaho afho murahu ho no itwa, ḽa sumbedza kha Khomishini mutevhe wa vhonkhetheni une muthu uyo a tea u nangiwa kana vhusimamilayo vhune a tea u shuma khaho, ngauralo dzina ḽa nkhetheni ḽi ḓo bviswa kha miṅwe mitevhe.\
- U bva afho Khomishini i ḓo anḓadza mutevhe wa madzina a vhaimeleli kha vhusimamilayo…
U khwiniswa ha tshiteṅwa tsha 18 nga u bvisa pharagirafu ya (b) ya imelwa nga pharagirafu i tevhelaho:
(b) muimeleli u tholiwa sa murumelwa wa tshoṱhe kha Khoro ya Mavundu ya Lushaka;
U thivhiwa ha tshiteṅwa tsha 19 nga tshiteṅwa tshi tevhelaho:
- Mutevhe wa vhonkhetheni vha ḽihoro wo bulwaho kha tshiteṅwa tsha 16(1) u nga engedzwa luthihi fhedzi nga tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe hu saathu u fhira miṅwedzi ya 12 u bva tshe ha nangiwa vhaimeleli hu tshi tevhedzwa tshiteṅwa tsha 16 ha itiwa, u itela u ḓadza zwikhala zwi si na vhathu: Tenda u engedzwa uho ha itwa mafheloni a mutevhe wonoyo.
U thivhiwa ha tshiteṅwa tsha 23 nga tshiteṅwa tshi tevhelaho:
23. Zwikhala
- Arali ha vha na tshikhala vhusimamilayoni hune ino Sheduḽu ya shuma, ḽihoro ḽe ḽa nanga muraḓo ane a khou bva tshidzuloni ḽi ḓo ḓadza tshikhala itsho nga u nanga muthu—
- ane dzina ḽawe ḽa wanala kha mutevhe wa vhonkhetheni une muthu uyo ane a khou bva tshidzuloni a vha o nangwa khawo; na
- ane a vha tsini kha u tea nahone a wanalaho kha mutevhe.
- Dzina ḽa muthu o nangiwaho u ḓadza tshikhala ḽi ḓo ṋekedzwa Mulangadzulo nga u tou ṅwala.
- Arali ḽihoro ḽo imelwaho kha vhusimamilayo ḽi tshi nga fhaladzwa kana ḽi si tsha vha hone, miraḓo yaḽo ya ṱutshela madzulo avho hu tshi tevhelwa tshiteṅwa tsha 23A(1), madzulo ayo a ḓo avhelwa mahoro o salaho zwa tou nga ndi madzulo e a vha o balelwa vhaṋe hu tshi tevhelwa tshiteṅwa tsha 7 kana 14, sa zwine zwa nga vha ngazwo.
U dzheniswa ha tshiteṅwa tshi tevhelaho nga murahu ha tshiteṅwa tsha 23:
23A. Zwiṅwe zwiitisi zwa u fhelelwa nga u vha muraḓo wa vhusimamilayo
- Muthu u fhelelwa nga u vha muraḓo wa vhusimamilayo vhune Sheduḽu ino ya shuma arali muthu onoyo o guma u vha muraḓo wa ḽihoro ḽe ḽa nanga muthu onoyo sa muraḓo wa vhusimamilayo.
- Nga nnḓa ha tshiteṅwa tshiṱuku tsha (1) ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa poḽitiki ḽine ḽa vha hone ḽi nga shandukisa dzina ḽaḽo tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe.
- Mulayo wa Phalamennde u nga ri nga murahu ha tshifhinga tshi pfadzaho Ndayotewa ntswa yo thoma u shuma, wa phasiswa hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 76 (1) ya Ndayotewa ntswa u khwinisa tshiteṅwa itshi na tshiteṅwa tsha23 u itela uri hu vhe na nḓila ine zwa nga konadzea uri muraḓo wa vhusimamilayo we a guma u vha muraḓo wa ḽihoro ḽe ḽa mu nanga a kone u dzula e muraḓo wa vhusimamilayo honoho.
- Mulayo wa Phalamennde wo buliwaho kha tshiteṅwa tshiṱuku tsha (3) u dovha hafhu wa tendela—
- ḽihoro ḽi re hone ḽi tshi ṱangana na ḽiṅwe ḽihoro; kana
- ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi tshi khethekana ḽa vha na mahoro a no fhira ḽithihi.
nga u thivha ṱhalutshedzo ya “Khomishini” nga ṱhalutshedzo i tevhelaho:
‘Khomishini’ zwi amba Khomishini ya Khetho yo bulwaho kha khethekanyo ya 190 ya Ndayotewa ntswa;
na
nga u dzhenisa ṱhalutshedzo i tevhelaho nga murahu ha ṱhalutshedzo ya “mutevhe wa lushaka”:
‘Ndayotewa ntswa’ zwi amba Ndayotewa ya Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe, ya 1996;


text:
Dzinndwa
Huna tshifhinga tshe lushaka lwa Vhavenda lwa didzhenisa kha nndwa na mavhuru musi Makhado e murangaphanda. Itsho tshifhinga hu pfala uri vhavenda vho vhavho vho rengiswa nga Davhana we avha e mukomana wa Makhado, ene ovha o dinalea ngea dzhielwa vhuhosi nga murathu. Kha nndwa yeneyo Vhavenda vho do kundwa vha dzhielwa na tshipida tsha shango lavho fhethu he havha hu fhasi ha Makhado ha vho vhidzwa upfi Louis trichardt hune namusi havho vhidzwa nga dzina la Makhado.
Hu dovha ha vha na nndwa ye Vhavenda vha ilwa ya phusuphusu dza Dzimauli . Afhondi heVhavenda vhalwa na mabunyu. Nga itsho tshifhinga Vhavenda vhovha vha tshi shavhela dzithavhani vhanwe vha dzumbamba bakoni la tshavhadinda.
Nndwa dza Makhado[edit | edit source]
Makhado na Davhana ndi vhana vha Ramabulana. Musi Ramabulana o no dzama ha vuwa nndwa khulu vhukati ha Davhana na Makhado, vha tshi lwela Vhuhosi.
Afha hu na mihumbulo yo fhambananaho nga kudzhenele kwa Makhado vhuhosini hone e si ene wa nndu ya Vhuhosi. Mukomana wawe o vha Davhana, wa nndu ya Vhuhosi. Vha ambi vha ri Davhana o kanda milenzhe ya mutahabvu khotsi awe. U : camba izwi ndi uri Davhana o dzhena nduni na mufumakadzi wa Khotsi awe.mahosi mahulwane a agenda for 3 ndi vhana vha Ramabulana.
Zwenezwo zwo do ita uri vhahulwane vha musanda vha dzhie tsheo ya uri Makhado u fanela u vha ene ane a do dzhena vhuhosini.
Makhado Tshilwavhusiku tsha ha Ramabulana
Izwi zwo dovha hafhu zwa tutuwedzwa ngauri Makhado o vha a tshi funeswa nga Makhadzi Nyakhuhu. Makhado o do vha ene we a vha na vhatikedzi vhanzhi. Davhana u vhona izwo o mbo di shavhela Ha-Tshivhasa Mukumbani. E henengei Ha-Tshivhasa Makhado a rumela vhadinda uri a wana Davhana tshi henefho vha Hatshivhasa vha do dzhena khakhathini khulu. Ndi hone vha Hatshivhasa vha tshi humbela Davhana uri kha fhire shangoni lavho.
Davhana a shavhela Ha-Mphaphuli, a dzula kha muvhundu wa vhukati Ha-Tshimange na Ralushai. Makhado a rumela vhadinda Ha-Mphaphuli, vhe vha ri kha Vho-Mphaphuli wa sa tshi pandela; mmbi yanga i do dzhena henefho. Vha Hamphaphuli nga u pfa Zwenezwo, ndi hone vha tshi ya ha Tshiwawa (J Albasini Khosi ya Vhatsonga ya ha Tshipilongo) vha mu humbelela vhudzulo. Albasini a takalela nga maanda u da ha Davhana Luonde he ene a vha e hone nge a divha uri u do mu tikedza musi ene a tshi lwa na Makhado. Davhana a humbela Tshiwawa na vhanwe Vhatshena uri vha mu thuse kha nndwa yawe na Makhado. Makhado a kunda mmbi ya Davhana na Vhatshena. Vhatshena vha pandela Davhana a ya a dzula Luvhola.
Makhado o lwa na Vhatshena a vha kunda afha hune hapfi Schoemansdal vha shavha vha ya tsini na Bulugwane nga murahu vha fhata dorobo ino pfi Pietersberg. Ndi afha hune hapfi Polokwane. Makhado o do vhusa Swongozwi u swika a tshi dzama a songo thela muthelo wa Makhuwa na nwana wawe Mphephu na ene o hana u thela kha Makhuwa.
Nndwa dza Mphephu[edit | edit source]
Alilali Mphephu ndi nwana wa muhali wa vhahali Makhado. Vhunga khotsi awe o di vha muthu a thonifheaho kha lushaka lwa Vhavenda, fhedzi ene o vha o fhambana na khotsi awe Makhado ngau khotsi awe hango vuwa a kundiwa na nndwani na nthihi kha nndwa dzothe dze a dzi lwa.
O lwa na mavhuru a shavhela Vhuxwa tsini na Bulawayo nga nwaha wa 1898. Mavhuru o vha o tikedzwa nga Vhatsonga na Ma Swazi. Mahosi mahulwane ano nga Vho-Tshivhase na Vho-Mphaphuli avho ngo ima nae. Ene o vhuya ho no fhela nndwa ya Maisimane na Mavhuru ye zwi la kale ya vha i tshi pfi Anglo Boer War. O pandelwa Swongozwi a ya a dzula Dzanani tsini na Dzata kana ha manngo.
Phusuphusu dza Dzimauli[edit | edit source]
Dzimauli ndi vhupo ho dzulaho lushaka lwa Ha-Rambuda. U lu lushaka na lwone a si luswa kha vhuhosi ha Venda. Vha ha Rambuda vho vha vhe vharathu kana khotsimunene kha vha ha Tshivhasa. Phophi Rambuda o do shakulisa Nyafhasi khosi ya Dzimauli. Ndi he a mbodi vhea Kha la Dzimauli.
Naho vhubvo havho vhu vhuthihi ho ri hu tshi dzhena Ligegise Tshivhase Mukumbani Phophi Rambuda a hana u luvha. Izwi zwo do vusa nndwa vhukati ha Vha Ha-Tshivhasa na vha Ha-Rambuda. Kha nndwa dzothe dzenedzi vho kundwaho ndi vha Ha -Tshivhasa.
Nga murahu ha u dzama ha Khosi Phophi Rambuda ho vuwa phusuphusu vhukati ha vhana vhawe vha tshi lwela vhuhosi. Afha ndi he ha bva dzina la Phususphusu dza Dzimauli. Nndwa yo vha vhukati ha Bele na Mashila. Huno Bele o ri u bviswa a mbo di shavha. Bele o ri u kundwa a ya a ramba mmbi ya Maswazi vhe vha hana u muthusa. Bele a vhuya ngeno Venda a dzula Maname mudini wa Limvumvu ndi he vha mu milisa hone tshivhindi.


text:
Mati
Mati imuxaka wa khemikhali liyi ngahava muvala, naswona mati ixiyenge ya swinambyana, milambu, maqhivi na malwandle yamisava, na vumati lebyikumeka eka swivumbiwa leswi hanyaka. Xihlawulekisi xa khemikhali leyi i H2O, leswi vulaka leswaku mati ma vumbiwa hi ti athomu timbirhi ta Hydrogen na athomu yin'we ya moya wa Oxygen. Mati ma naswivumbeko swinharhu kunga Vumati (Mati); Vutiyela (Gwitsi) na vumoya (Ripumele).
Mati mafunengeta kwalomu ka 71% ta Misava.[1] Mati iyankoka eka swivumbiwa hinkwaswo leswi hanyaka. Laha Misaveni kwalomu ka 96.5% wa mati makumeka emaqhivini na malwandle, 1.7% kuva mati yo boxiwa kumbe kuceriwa eka misava, kasi 1.7% wa mati makumeka emagwitsini ya tinhlohlorhi ta misava eAntarctica na Greenland, ntsengo lowu saleka wa mati wukumeka eka ripumele na Marifu.[2][3]
Mati lamatengeke yonwa iyankoka eka vanhu na swivumbiwa swinwana. Mfikelelo wa mati lamabhaseke wu antswisiwile eka malembe lamahundzeka emisaveni hinkwayo, hambiswiritano kwalomu ka bhiliyoni ra vanhu emisavani vapfumala mati lama bhaseke. Kuna vuxaka exikarhi ka vuswikoti bya fikelela mati lamabhaseke na rifuwo ra vanhu kuya hi tiko.[4] Vahlahluvi va komba leswku hi lembe ra 2025, kwalomu ka hafu ya vanhu vamisava vata langutana na kupfumaleka ka mati.[5]
Mati matlanga xiyenge xo hlawuleka eka Ikhonomi ya misava. Kwalomu ka 70% wa mati lama tengeke ma tirhiseriwa swa tavurimi.[6] Vutshevi bya tinhlampfi emaqhivini na malwande, byi wundla swiyenge swotala swa vanhu emisaveni. Tnhundzu to tala ti fambisiwa hi swikepe ku suka no ya etindhawini tale kule hi milambu na malwandle. Mati, magwitsi na Ripumele, switirhisiwa ngopfu ku timula no kufumeta tikhomponi na makaya ya vanhu. Mati mathlela ma tirhisiwa ku olovisa tikhemikhali to tala, naswona mathlela matirhisiwa ku Sweka na Hlantswa.
Minkombo[Lulamisa | edit source]
- ↑ "CIA – The world factbook". Central Intelligence Agency. Retrieved 20 December 2008.
- ↑ Gleick, P.H., ed. (1993). Water in Crisis: A Guide to the World's Freshwater Resources. Oxford University Press. p. 13, Table 2.1 "Water reserves on the earth".
- ↑ Water Vapor in the Climate System, Special Report, [AGU], December 1995 (linked 4/2007).
- ↑ "Public Services", Gapminder video
- ↑ "Charting Our Water Future: Economic frameworks to inform decision-making" (PDF). Retrieved 25 July 2010.
- ↑ Baroni, L.; Cenci, L.; Tettamanti, M.; Berati, M. (2007). "Evaluating the environmental impact of various dietary patterns combined with different food production systems". European Journal of Clinical Nutrition 61 (2): 279–286. PMID 17035955. doi:10.1038/sj.ejcn.1602522.


text:
Vatsonga i vanhu va Vuxa; dyambu ri na nkoka ngopfu eka Vatsonga, ri lawula tinguva ta lembe, ri lawula na nkarhi wa siku.
Siku ra Xitsonga, ri sungula na dyambu ri nga se tlhava, ivi ri hela endzhaku ka ku pela ka dyambu. Swiphemu swa nkarhi swa siku ra Xitsonga, i Nhungu wa swona.
1 – Mahlamba-ndlopfu (1am-3am): Nkarhi lowu, wu vuriwa Mahlamba-ndlopfu hi mhaka ku, i nkarhi lowu tindlopfu tihlambhaka hi wona. Nkarhi lowu, wu vikiwa hi ku thwasa ka Mahlahle (Nyeleti ya Vurhonga/Nyeleti ya Mixo).
2 – Vurhonga (3am-5am): Nkarhi lowu, hi loko ku vonakala ku hlongola xinyami xa Mahlamba-Ndlopfu.
3 – Mpundzu (5am-7am): I nkarhi lowuya wa loko dyambu ri huma, kambe ri nga se va ehenhla ka minsinya.
4 – Mixo (7am-11am): I nkarhi wa loko dyambu se ri tlakuka, ehenhla ka minsinya na tintshava.
5 – Nhlikanhi (11am -1pm): I nkarhi wa loko dyambu se ri ya ehenhla ka thava-thava, na loko loko se ri ehla ri ya eminsinyeni.
6 – Mpima-Vayeni (1pm-3pm): Hi loko se dyambu ri tshinela ngopfu eminsinyeni.
7 – Ndzhenga (3pm-5pm): Hi loko se dyambu ri rhenga, ku ya fika loko ri pela. Rito Ndzhenga, ri pfela eka riendli “Ku rhenga”.
8 – Madyambu (5pm-7pm): Hi loko dyambu ra ha ku pela, kambe xinyami xi nga se sungula. Nkarhi wo lalela.
9 – Maxuxo (7pm-9pm): Se ku na xinyami, nkarhi wa mabulo, mintsheketo na migaringani.
10 – Vusiku (9pm-1am): Hi loko se xinyami xi dzika; nkarhi lowu, wu vikiwa hi Gongomela (Nyeleti ya Vusiku).
Tani hi ku, nkarhi wa Xitsonga wu tirha hi dyambu, swi vula ku, loko nguva yi cinca ku suka eka Ximumu ku ya eka Xixika, dyambu ri na ku hlwela ku huma; swi endla minkakrhi na yona yi va na ku cinca, kambe swiphemu swona, a swi cinci.


text:
Matimu ya vunanga bya Xitsonga, ya nge heleli loko ku nga vulavuriwangi hi Matshwa Bemuda. Freddy Hasani Jackson Masingi i munhu loyi a nga velekiwa le ka Nkovani, hi lembe ra 1974, June 15. Freddy i vuye a ya nghena High School ka Nghezimani. Matshwa Bemuda i hoxe xandla ngopfu, eka vunanga bya Xitsonga, hi ku tirhisa ndlela yo chaya leyi a ku ri ya yena a ri yexe, na tirhiselo ra yena ra ririmi ra Xitsonga.
Mhaka ya vuyimbeleri, kumbe norho wo va xilombe, i khale wu ri ka jaha Freddy, lero ku suka 1995 ku ya fika 1997 Freddy a a ri xirho xa ntlawa wa vunanga lowu a wu rhangeriwe hi Xinghalani (Abel Chauke), un’wani wa vanhu lava siyeke mavito eka vunanga bya Xitsonga. Hi lembe ra 1996, i humese vukandziyisi bya yena byo sungula, tani hi Freddy Masingi, nkandziyiso lowu, a wu dumangi, na swona a wu xavisangi ngopfu. Hi la Thomas Shuma, loyi a tiviwaka ngopfu tani hi Tomasi Gezani Mzamani, a nga hoxa xandla hi ku pfuna eku humelerisa na ku paluxa vunanga bya Freddy. Tani hi munhu loyi a a tiyimeserile ku ya emahlweni, Masingi a nga helangi matimba. Leswi swi endle ku a vuyela nakambe, a cinca maendlelo, ivi a kandziyisa Chom na Chom, leyi tekiwaka na yi ri yo sungula sungula eka vunanga bya Matshwa Bemuda, tani hi ku Chom na Chom se a yi vuya hi vito ra yena ro duvulela ra Matshwa Bemuda. Sweswo a ku ri lembe ra 1997. Chom na Chom yi ninginikise vanhu, yi tikomba na yi xavise ngopfu, hambi leswi ke, a ku vanga na nkombiso wo hetelela lowu kombeke nhlayo leyi xaviweke.
Matshwa Bemuda, a a ri na nyiko yo vulavula timhaka, eka vuyimbeleri, ti ta onge i ntsheketo, kambe ti nga hupi mongo wa mhaka. Matshwa Bemuda, ku hambana na swiyimbeleri swotala swa Xitsonga eAfrika-Dzonga, a a kota ku yimbelela hi timhaka hinkwato leti khumbaka vutomi bya vanhu; dyondzo, ndzhavuko, vusweti, vukhongeri, swa ti politiki, timhaka ti hlanganaka na Vatsonga hi ku angarhela, na rivengo, rirhandzu, mavondzo. Eka Matshwa, hinkwaswo a swi yimbeleriwa. Hi Good Friday ya 1998, ku humesiwe “Papa-hulu#1” leyi a yi ri ya Tomasi Gezani Mazani. Papa-Hulu-#1, a yi katsa tinsimu tin’wani leti nga ka Chom na Chom #1. Hi Lembe ra 1998, loko ri ya emakumu, ku humesiwe Chom na Chom #2, leyi nga duma swinene hayi eka Vatsonga ntsena, kambe na le ka tinxaka timbe. Ku suka kwalano, Matshwa Bemuda na Magenge Sisters ava ha langutangi ndzhaku.
Matshwa i hundzuke vito leri se a ri katsiwa na tinhenha eka vunanga bya Xitsonga. Hambi leswi, eka malembe hinkwawo ya vuyimbeleri bya yena, a nga vanga na nkateko wo wina sagwati eka ntirho wa yena, eka valendzeri na varhandzi va vunanga bya Xitsonga, Matshwa Bemuda a ri xirhandzwa. Votala a va rindzele ku Samaria (yin’wani ya minkandziyiso yo saseka ngopfu eka vunanga bya Xitsonga emisaveni hinkwayo) yi ta hlula eka Vunanga bya Matshwa Bemuda, byi hangalake byi ya fika Zimbabwe na le Mozambique, hambi leswi Matshwa Bemuda hi yexe, a nga kotangi ku ya yimbelela ematikweni ma le handle. La ku nga na Vatsonga, rito ra Matshwa a ri fika. Eka vuyimbeleri bya yena, hinkwabyo a byi endliwa le Joni, ehansi ka vulawuri bya Chris Sibanyoni, loyi a nga kandziyisa swiyimbeleri swo tala swa vunanga bya Xitsonga. Matshwa Bemuda, a a hlaya Patson Chauke, loyi ku nga malume wa yena, na MK Xikatawa loyi a nga wa le ka rikwavo, tani hi nhlohlotelo na nkucetelo eka gondzo ro humelerisa nyiko ya yena. Bemuda i pfune vanhu votala eku humelerisa, no humelela eka swa vuyimbeleri, hala tlhelo i tirhe na vanhu votala eka gondzo ra yena Vo fana na:
– Abel Xinghalani Chauke
– Percy Mfana
– Florah Chauke
– Sunglen
– Sam Sikiza
– Eckson Maluleke
– Patson Chauke
Matshwa Bemuda, i kote ku humelerisa, hi byongo bya yena na voko ra yena, vuyimbeleri bya:
– Thomas Gezani Mzamani (2002)
– Mhaka-Mhakeni
– Mayanda
– Magenge Sisters
– Vhimba Mukhwama
– Xikwavi Jack Nghunyule
Eka malembe ma khume lawa Bemuda a nga va eka swa vuyimbeleri, vito ra yena ri nghene eka minkandziyiso yo hundza 30, a ku ri munhu wo gingirika swinene, na rirhandzu eka nyiko ya yena. Matshwa Bemuda i hundze emisaveni, hi 18 September 2006, endzhaku ka vuvabyi bya nkarhi wo koma, na a nga se humesa Cinca Mungoma.
Matshwa Bemuda Discography:
- 1997 – Chom na Chom #1
- 1998 – Xikoxa
- 1999 – Xinyumbadzani
- 2000 – Hi Hanya Hi Ti-chance
- 2001 – Jerusalema
- 2002 – Samaria
- 2003 – Ntsindza Baghdad
- 2004 – Boti na N’anga
- 2005 – Shirley na Makhelwani
- 2006 – Cinca Mungoma
Mathswa Bemuda hi n’u tsundzuka hi timhaka leti a a hi chumbutela tona, ta Shirley na hanyelo ra yena. Mhaka ya Nghulele hambi a yi ta helela kwi, swi tibya hi mufi, jaha ra n’waHanyani. Vun’anga bya Fernando hambi byi helele kwi. Beauty kumbe a a ta rhandziwa ri nga heli. Loko Boti himpela a va cinca mungoma, kereke a yi na papa-hulu a va ta landzuriwa.
“Wisa hi ku rhula Masingi, Khupu, Sindzeti, Malaxe. Wo phopha tinxakwarhi ku sala livurha.”
https://www.youtube.com/watch?v=bg4lW7VAKDk


text:
Lembe ra Xitsonga, hi ntiyiso, ri sungula hi nguva ya ku hluka ka minsinya ku nga n’wheti ya Ndzhati; kambe, sweswi, se hi tirhisa lembe ra Valungu.
1 – NDZHATI – September/Setembro
Rito NDZHATI ri vula ntila. N’wheti leyi yi vuriwa Ndzhati hi mhaka ku hi yona yi endlaka Ndzhati wa ku tsema nguva ya xixika, ku pfulela nguva ya ximumu. Handle ka mimoya, se ku sungula ku duma na ku hatima, timpfula ti sungula ku na. Hi ku ya hi Xitsonga, lembe ri sungula hi Ndzhati.
2 – NHLANGULA – October/Outubro
Rito NHLANGULA ri vula nsinya wa Nhlangula (Euclea Divinorum Hiern) lowu tswalaka mihandzu ya Vuhlangula/Tihlangula, eka n’wheti leyi, mihandzu yaleyo yi tele ngopfu.
3 – HUKURI – November/Novembro
Rito HUKURI ri pfela ka “Huku rii!” Hi leswo, tihuku ti va na ti tele. Ti veka no tlhora hi nhlayo ya le henhla.
4 – N’WENDZAMHALA – December/Dezembro
Rito N’WENDZAMHALA ri vula nguva ya ku endza ka timhala. Hi lero, timhala ti va na ti tele enhoveni. Hi yona nguva yo hlakulela timbewu le masin’wini, i nguva yo vengelela nyama yi omisiwa.
5 – SUNGUTI – January/Janeiro
Rito SUNGUTI, ri pfela eka riendli “Ku Sungula”. Loko hi swi xiya khwatsi, mhaka yo n’wheti leyi yi thyiwe Sunguti, ya tikomba ku ku tirhisiwe ku sungula ka lembe hi ku ya hi lembe ra Valungu. Lembe ra Xitsonga, hi ntiyiso ri sungula hi nguva ya ku hluka ka minsinya. Hi Xitsonga xidzi, n’wheti leyi i Vuhimbini; ri pfela ka ntalo wa mihandzu ya Himbi.
6 – NYENYANYANA – February/Fevereiro
Rito NYENYANYANA ri pfela eka Riviti “Nyenyana leyintsongo”, hikokwalaho ka ku, eka n’wheti leyi, ku tele ngopfu tinyenyana letintsongo; ngopfu letiya ta Ndzeyani.
7 – NYENYANKULU – March/Março
Rito NYENYANYANA ri pfela eka “Nyenyana leyikulu”, hi lero, tinyenyana se ta hahisa.
8 – DZIVAMISOKO – April/Abril
Hi n’wheti leyi, Misoko na Tichocho ta mavele se ta dziva, ku nga ku vupfa. I nguva ya swifaki, na nguva ya ku hangalaka ka Ndzeyani.
9 – MUDYAXIHI – May/Maio
Rito MUDYAXIHI ri pfela eka xivulwa lexi; “Mu dya xihi?” Tani hi ku, swakudya swi va swi tele ngopfu emasin’wini na le nhoveni – Minhlata, mintsumbula, n’wahuva, swifaki, xikombe, makwembe na swin’wani na swin’wani swi va swi tele ngopfu.
10 – KHOTAVUXIKA – June/Junho
Rito KHOTAVUXIKA ri pfela eka xivula lexi; “Khota vuxika”, ku khota i ku nantswa kumbe ku ringa, ngopfu eka swakudya. Ku khota vuxika swi vula ku sungula ka nguva ya XIXIKA.
11 – MAWUWANI – July/Julho
Rito MAWUWANI, i rito leri vulaka moya wo hunga kantsongo, kambe na wu titimela.
12 – MHAWURI – August/Agosto
Rito MHAWURI ri vula moya lowu hungaka hi rivilo na matimba, wu tlakusa na ritshuri, kambe a wu fiki ka xidzedze. Mhawuri hi wona moya wo wisa matluka ma minsinya, hi wona wu hangalasaka na timbewu ta nhova.
Happy New Year n’whe Vatsonga, hi tshemba lembe ra 2017 ri mi khomeli leswinene.
Image source: vecteezy.com


text:
Wa amukeriwa eka Xiyenge xa Xitsonga xa www.GotQuestions.org!
Swivutiso swa Bibele leswi hlamuriwaka
Hi khomeleni, a hi si swi kota ku hlamula swivutiso leswi tsariweke hi Xitsonga. Loko u swi kota ku tsala ni ku hlaya Xinghizi, u nga rhumela swivutiso swa wena eka - https://www.gotquestions.org/Bible-Questions.html.
Laha hansi ku xaxametiwe matluka lawa hi nga na wona hi Xitsonga:
Mahungu lamanene
Xana Se U Byi Kumile Vutomi Lebyi Nga Heriki?
Xana se u rivaleriwile? Ndzi nga wu kumisa ku yini ndzivalelo eka Xikwembu?
Xana swi vula yini ku amukela Yesu tanihi Muponisi wa mina?
I yini kungu ra ku ponisiwa / ndlela ya ku ponisiwa?
Mukreste i yini?
Se ndza pfumela eka Yesu…xana ku laveka yini swin’wana?
Swivutiso swa nkoka
Xana Xikwembu xi kona? Xana byi kona vumbhoni bya leswaku Xikwembu xi kona?
Yesu Kreste i mani?
Xana Yesu i Xikwembu? Xana Yesu u tshame a tivula Xikwembu ke?
Swivutiso swa Bibele leswi hlamuriwaka


text:
XALAMUKA! No. 3 2016 | Ku Fikelela Vanhu Va Tindzimi To Tala
Timbhoni ta Yehovha ti endle ntirho wo tika wo hundzuluxela.
NHLOKOMHAKA YA XIFUNENGETO
Timbhoni Ta Yehovha Ti Yi Lwile Eka Vuhundzuluxeri
Ha yini Timbhoni ta Yehovha ti hundzuluxela mikandziyiso ya tona hi tindzimi to tala swinene?
NHLOKOMHAKA YA XIFUNENGETO
Ku Fikeleriwa Ka Vanhu Va Tindzimi To Tala
—Matshalatshala Lama Endliwaka
Un’wana wa vahundzuluxeri u hlamusela ndlela leyi ntirho lowu wu hleriwaka ha yona.
TA KHALE
Ignaz Semmelweis
Ndyangu wun’wana ni wun’wana wu fanele wu khensa wanuna loyi. Ha yini?
LESWI NGA PFUNAKA NDYANGU
Ndlela yo Tlhantlha Swiphiqo
Vavanuna ni vavasati va ni tindlela to hambana to tlhantlha swiphiqo. Ku twisisa tindlela toleto swi ta endla leswaku u nga karhateki ngopfu.
LESWI BIBELE YI SWI VULAKA
Ripfumelo
Bibele yi ri, ‘Handle ka ripfumelo a swi koteki ku xi tsakisa kahle Xikwembu.’ I yini ripfumelo? U nga ri hlakulela njhani?
Loko Miri Wu Ala Swakudya ni Loko Swakudya Swi Ala Miri—Hi Kwihi Ku Hambana?
Xana swi ni khombo ku fikelela xiboho xa leswaku u vabyisiwa hi swakudya swo karhi hi wexe?
XANA SWI LO ENDLIWA?
Nkolo Wa Risokoti
Xana xitsotswana lexi xi swi kotisa ku yini ku tlakula swilo leswi tikaka ku tlula miri wa xona?
Swin'wana Leswi Nga Kona Eka Website Leyi
‘Mahungu Lamanene Eka Matiko Hinkwawo, Tinyimba Hinkwato Ni Tindzimi Hinkwato’
Leswaku ku fikeleriwa vanhu vo tala hi ntiyiso wa Bibele, ku laveka vuhundzuluxeri lebyi pakanisaka. Wu endliwa njhani ntirho lowu? Hi yihi mintlhontlho leyi vahundzuluxeri va langutanaka na yona?


text:
Swivutiso Swo Bula Ha Swona eNdyangwini
Kombisa Tindzimana Leti Fambisanaka Ni Xifaniso Ha Xin’we
Hlaya Genesa 1:1-31. Dirowa layini leswaku u kombisa ndzimana ya Bibele leyi fambisanaka ni xifaniso ha xin’we. (Swifaniso leswi a swi xaxametiwanga hi ku landzelana ka swona.)
MHAKA YO BULA HA YONA:
Hi swi tivisa ku yini leswaku masiku ya ku tumbuluxa a ma nga lehanga tiawara ta 24?
LEXI NGA KU PFUNAKA KU KUMA NHLAMULO: Hlaya Genesa 2:4; Pisalema 90:4.
I yini leswi u swi dyondzaka hi Yehovha malunghana ni ntirho wakwe wa ku tumbuluxa?
LEXI NGA KU PFUNAKA KU KUMA NHLAMULO: Hlaya Pisalema 115:16; Varhoma 1:20; 1 Yohane 4:8; Nhlavutelo 4:11.
LESWI NGA ENDLIWAKA EKAYA:
Hlelani riendzo tanihi ndyangu hi xikongomelo xo ya dyondza swo karhi eka rona. Endzelani ntanga wa swiharhi, ntanga wa swimilana kumbe mi ya eplanetheriyamu leswaku mi ya dyondza swo karhi malunghana ni swiharhi leswi mi swi rhandzaka, swimilana kumbe tipulanete. Endzhaku ka sweswo, bula ni ndyangu wa wena malungana ni swilo leswi u swi dyondzeke hi Yehovha loko u ri karhi u dyondza hi ntumbuluko wakwe.
Hlayisa Khadi Leri
KHADI RA BIBELE 23 YONATHANI
SWIVUTISO
A. Yonathani a a ri mativula ya ․․․․․.
B. I ntiyiso kumbe i mavunwa? Tata wa Yonathani u hoxe fumu eka Yonathani.
C. I mani loyi Yonathani a a n’wi rhandza ngopfu naswona ha yini?
MATIMU
Hambileswi a a ta va mudyandzhaka naswona swi nga ha endlekaka leswaku a a ri nkulu eka Davhida hi malembe ya 30, u n’wi seketerile tanihi hosi leyi hlawuriweke hi Xikwembu. (1 Samuwele 23:15-18) U kale a hoxa ni vutomi byakwe ekhombyeni leswaku a n’wi sirhelela eka Sawulo, tata wakwe loyi a a ri ni mavondzo. (1 Samuwele 20:1-42) Xikombiso xa Yonathani xa ku titsongahata xi hi dyondzisa leswaku na hina hi fanele hi tsaka ni vanhu van’wana loko Xikwembu xi va nyika swilo leswinene.
TINHLAMULO
A. Hosi Sawulo.—1 Samuwele 14:47, 49.
B. I ntiyiso.—1 Samuwele 20:33.
C. Davhida. U vone xivindzi lexi Davhida a a ri na xona ni ndlela leyi a a rhandza Yehovha ha yona loko a ya lwa na Goliyadi.—1 Samuwele 17:1–18:4.
Vanhu Ni Matiko
Hi mina Pyae Sone Aung ndzi ni malembe ya 11, hi mina Hsu Myat Yadanar Lwin ndzi ni malembe ya nkombo. Hi tshama eMyanmar. I tinghani Timbhoni ta Yehovha leti tshamaka eMyanmar? I 3 600, 6 300 kumbe 10 000?
Hi rihi thonsi leri kombaka laha hi tshamaka kona? Ri tsondzele kutani u dirowa thonsi laha u tshamaka kona kutani u vona leswaku u le kusuhi ku fikela kwihi ni tiko ra Myanmar.
Vana Va Lava-lava Swifaniso
Xana u nga swi kuma swifaniso leswi enkandziyisweni lowu? Hi marito ya wena hlamusela leswi humelelaka exifanisweni ha xin’we.
TINHLAMULO
1 yi fambisana na F.
2 yi fambisana na B.
3 yi fambisana na A.
4 yi fambisana na E.
5 yi fambisana na C.
6 yi fambisana na D.
3 600.
D.


text:
SWIFANISO SWA KHALE
Plato
Plato (loyi kumbexana a hanyeke ku sukela hi 427 ku ya fika hi 347 B.C.E.) a a ri mutivi wa filosofi wa Mugriki loyi a a ri muhedeni. U velekiwe eAtena endyangwini lowu fuweke naswona u kume dyondzo ya le henhla leyi a yi kumiwa hi vantshwa lava fuweke va Magriki. U kuceteriwe swinene hi Socrates mutivi wa filosofi loyi a a dumile swin’we ni valandzeri va Pythagoras, loyi a a ri mutivi wa filosofi ni tinhlayo.
ENDZHAKU ka loko Plato a endzele matiko lama rhendzeleke lwandle ra Mediteraniya ni ku nghenela tipolitiki ta le Sirakusa, ku nga doroba ra Grikiya leri nga exihlaleni xa Silikiya, u tlhelele eAtena laha a fikeke a simeka xikolo xa filosofi ni sayense. Xikolo lexi, lexi hi ntolovelo xi vuriwaka yunivhesiti yo sungula ya le Yuropa, xi ve ntsindza wo dyondzela tinhlayo ni wo endlela eka wona ndzavisiso wa filosofi.
HA YINI U FANELE U N’WI TIVA?
Tidyondzo ta Plato ti ti kucetele swinene tidyondzo ta vukhongeri ta vanhu va timiliyoni, ku katsa ni ta lava va tivulaka Vakreste, lava vo tala va vona hi xihoxo va vulaka leswaku tidyondzo teto ti sekeriwe eBibeleni. Yin’wana ya tidyondzo takwe leti dumeke swinene i ya leswaku vanhu va ni moya-xiviri lowu hambetaka wu hanya hilaha ku nga heriki loko miri wu fa.
“Dyondzo ya moya-xiviri lowu nga fiki i yin’wana ya timhaka leti Plato a a ti rhandza swinene.”—Buku leyi nge Body and Soul in Ancient Philosophy
Plato a a swi rhandza swinene ku vulavula hi moya-xiviri lowu hambetaka wu hanya loko miri wu fa. Buku leyi nge Body and Soul in Ancient Philosophy yi vula leswaku “dyondzo ya moya-xiviri lowu nga fiki i yin’wana ya timhaka leti Plato a a ti rhandza swinene.” A a kholwa leswaku “moya-xiviri wa munhu wu hambeta wu hanya loko miri wu fa leswaku wu ta kuma hakelo kumbe vuavanyisi lebyi wu faneleke,” hi ku ya hi ndlela leyi munhu wa kona a a hanya ha yona loko a ha ri emisaveni. *
TIDYONDZO TA PLATO TI HANGALAKE NJHANI?
Ku sukela hi 387 B.C.E. ku fikela hi 529 C.E., xikolo xa Plato xi ve ni nkucetelo lowukulu swinene. Tidyondzo takwe ti sungule ku va ni ndhuma swinene ematikweni lawa a ma ri ehansi ka mfumo wa Grikiya ni wa Rhoma. Philo, mutivi wa filosofi wa Muyuda wa le Aleksandriya, u amukele tidyondzo ta Plato hilaha vafundhisi vo tala va vukhongeri bya Vujagana va endleke hakona. Xisweswo, hakatsongo-tsongo tidyondzo ta filosofi ta vuhedeni, ku katsa ni ya moya-xiviri lowu nga fiki ti sungule ku va xiphemu xa tidyondzo ta vukhongeri bya Xiyuda ni bya Vujagana.
The Anchor Bible Dictionary yi ri: “Tidyondzo hinkwato ta Vukreste ti sekeriwe hi ndlela yo karhi eka filosofi ya Magriki, ngopfu-ngopfu ya Plato, kambe Vakreste van’wana lava nga vativi va filosofi . . . va amukele tidyondzo ta Plato.” Pimanisa leswi tibuku leti landzelaka ti swi vulaka.
Leswi Plato a swi vuleke: “[Loko hi fa] nchumu lowu nga munhu wa le ndzeni wa un’wana ni un’wana wa hina, lowu hi wu vitanaka moya-xiviri lowu nga fiki, wa huma wu ya eka swikwembu, kwalaho . . . wu ta tihlamulela,—lavo lulama va ta tihlamulela hi xivindzi kambe lavo homboloka va ta tihlamulela hi ku chava lokukulu.”—Plato—Laws, Buku Ya Vu-12.
Leswi Bibele yi swi vulaka: Moya-xiviri i munhu hi byakwe kumbe vutomi lebyi a tiphinaka ha byona. Hambi ku ri swiharhi i mimoya-xiviri. Loko munhu a fa, ku hava nchumu wo karhi eka yena lowu hambetaka wu hanya. * Xiya matsalwa lama landzelaka:
- “Munhu wo sungula Adamu u ve moya-xiviri lowu hanyaka.”—1 Vakorinto 15:45.
- “Xikwembu xi ya emahlweni xi ku: ‘Misava a yi humese mimoya-xiviri leyi hanyaka hi ku ya hi mixaka ya yona, swifuwo, swiharhi leswi famba-fambaka ni swivandzana swa misava.’”—Genesa 1:24.
- “Moya-xiviri wa mina a wu fe.”—Tinhlayo 23:10.
- “Moya-xiviri lowu dyohaka—wona wu ta fa.”—Ezekiyele 18:4.
Swi le rivaleni leswaku Bibele a yi vuli leswaku moya-xiviri wu hambeta wu hanya loko miri wa munhu wu fa. Kutani tivutise, ‘Xana tidyondzo leti ndzi pfumelaka eka tona ti sekeriwe eBibeleni kumbe eka filosofi ya Plato?’
^ ndzim. 7 Hambileswi Plato a hangalaseke dyondzo ya leswaku moya-xiviri a wu fi, a hi yena wo sungula ku pfumela eka yona. Dyondzo leyi, leyi hlamuseriwaka hi tindlela to hambana-hambana i khale yi ri xiphemu xa vukhongeri bya vuhedeni, ku katsa ni vukhongeri bya le Egipta ni bya le Babilona.
^ ndzim. 12 Bibele yi dyondzisa leswaku vafi va etlele hi ndlela yo fanekisela, va rindzele ku pfuxiwa. (Eklesiasta 9:5; Yohane 11:11-14; Mintirho 24:15) Kutani loko a ku ri ni nchumu wo karhi lowu hambetaka wu hanya loko vanhu va fa, a xi nga ta va kona xilaveko xa leswaku va pfuxiwa.


text:
GONDO 10
Nji txani wukhozeli wa mwaya?
Ku khukhela kale, Jehovha a lava ti to mwaya wumwane ni wumwane wu heta mbimo yo tala wu di kumweko, wu txi tsanisa wumoya wa wona ni wuxaka wa wona. (Deteronoma 6:6, 7) Ngu toneto ti mahako ti to Tifakazi ta Jehovha ti sawula mbimo divhiki ni divhiki ti to mwaya wu khozela wu di wotshe—wu bhula wu di ka kuhumula wu txi khatalela timhaka ta moya a ti ti tsimbitisanako ni silaveko sa wona. Hambi u di wekha, ti ngava tatinene ti to u heta mbimo yoneyo ti to u tshuketa ka Txizimu ngu ku ti mahela gondo ya diBhibhele ngu ha u sawulako kona.
I mbimo yo tshuketa hafuhi ni Jehovha. “Tshuketani hafuhi ka Txizimu kasi ni txona txina tshuketela hafuhi kwanu”. (Jakobe 4:8) Athu hi mana kuziva kwati Jehovha mbimo yi hi gondako to tala mayelana ni wuthu ni mithumo yakwe a mu ka maphepha ya diBhibhele. Nzila yo hehuka yo khata wukhozeli wa mwaya ngu heta mbimo mi txi lera diBhibhele ngu dipswi do guleka mi di motshe, mi txi tilava mi nga londisela txiemiso txa txikolwa txa wuthumeli wa txitimwi. Siro sa mwaya si nga abanelana sienge so kari ti to si lera se si gwita si bhula ngu ti ti nga gondwa mu ka Mibhalo.
Ti maha ti to siro sa mwaya si tshuketelana. Mwamna ni msikati, hambi va i ku vaveleki ni vanana va tsanisa wuxaka wawe ngu kugonda diBhibhele kota mwaya. Eto ti nga tsakisa, ti tisa kudikha ni ku va i di mbimo yo tsakisa ka divhiki. Ngu kuya ngu tanga ya vanana, vaveleki va nga sawula timhaka ti ti thumako ti to ku bhulwa ngu tona, va txi tilava va nga thumisa timhaka ta mu ka marevhista athu mwendo ti ti manekako ka site ya jw.org. Va nga bhula ngu timhaka ati vanana va mananako nato txikolwani ni nzila yo wonisana nato. Va nga tidila ngu ku embelela tindando ti ti no embelelwa mitshanganoni se ve gwita ve dya txo kari msana ka wukhozeli wa mwaya.
Mbimo yoneyo yo sawuleka ayi mi yi hetako divhiki ni divhiki mi txi khozela motshe Jehovha yi nga mi vhuna kumana ku tsaka ngu Dipswi da Txizimu, se txona txi na katekisa mizamo yanu.—Masalmo 1:1-3.
Ngu ku txani hi txi tivekela mbimo ya wukhozeli wa mwaya?
Vaveleki va nga maha txani ti to wukhozeli wa mwaya wu tsakisa mwaya wotshe?


text:
Event
Fun Run
15 Kilometers healthy walk/run
Event Schedule
27 Aug 2016 07:00 AM - 06:00 PM past event
Lulekani Stadium
Lulekani, Phalaborwa, Limpopo, South Africa.
Women's Walk For Health
Lulekani Stadium
27 August 2016
Munghana Lonene Fm hi ku tirhisana na Masipala wa Baphalaborwa va tava va tlangela nhweti ya vaxisati hi ndlela yo hlawuleka eka Lembe leri ra 2016 .Loko hi karhi hi tlangela ya 60 wa malembe vaxisati va endlile matimu eUnion Buildings hi 1965 . Na leka lembe leri hi ya emahlweni hi ku kombisa ku khumbheka hi rihanyu ra vaxisati hi ku mitisela fun run ya 15 wa ti kilomitara hi muqghivela wa ti 27 Ndzhati e Lulekani Stadium , aswi nga heleli kwalaho ku tava na ladies soccer laha Munghana Lonene Fm Ladies va nga ta vumbuludza xikhumbha na Vakhegula Vakhegula.Hi ta gimeta migingiriko hinkwayo ya siku hi Festival ya matimba swinene twana tinqlambi ta kona,
Clive S , Themba Nyathi, Sunglen ,Flora Nwa Chauke,Mthimbani,Vuyelwa ,General Muzka,King Munada na vanwana votala.
Ku kuma vuxokoxoko mayelana na ku titsarisela fun run tshama u yingiserile minongonoko hinkwayo ya Munghana Lonene Fm.
#FunRun #KeepInShape #StayHealthy
ADVERTISEMENT


text:
“A Hi Ringaniseni Tsalwa Hi Tsalwa”
WANUNA un’wana u kume xiphephana xin’wana endzeni ka xitimela lexi yaka eDorobeni ra New York. Xiphephana lexi a xi ri ni nhloko-mhaka leyi nge, ‘Moya-xiviri wa munhu wa fa.’ Wanuna loyi, loyi a ri mufundhisi u tsakisiwe hi xiphephana lexi lerova a sungula ku xi hlaya. U hlamale ngopfu hikuva a a pfumela swinene eka dyondzo ya ku nga fi ka moya-xiviri. Hi nkarhi wolowo a a nga swi tivi leswaku xiphephana lexi xi tsariwe hi mani. Hambiswiritano, u kume leswaku mhaka leyi ya tshembeka, yi sekeriwe eMatsalweni naswona yi fanele ku kambisisiwa hi vukheta.
Mufundhisi yoloye a ku ri George Storrs. Xiendlakalo xexo xi humelele hi 1837, ku nga lembe leri Charles Darwin a nga sungula ha rona ku tsala ebukwini yakwe mavonelo lawa endzhakunyana a ma ta vumba dyondzo yakwe ya hundzuluko. Vanhu vo tala emisaveni a va tinyiketele ngopfu eka vukhongeri naswona a va pfumela eka Xikwembu. Vo tala a va hlaya Bibele naswona a va yi xixima va yi teka tanihi buku leyi va kongomisaka.
Endzhakunyana Storrs u kume leswaku xiphephana lexiya a a xi tsariwe hi Henry Grew wa le Philadelphia, ePennsylvania. Grew a a khomelele swinene eka nsinya wa nawu lowu nge, “tsalwa . . . hi rona ntsena ri nga tihlamuselaka kahle.” Grew ni vanghana vakwe a va dyondza Bibele va ri ni xikongomelo xa leswaku vutomi bya vona ni mintirho ya vona swi fambisana ni milawu ya yona. Ku kambisisa ka vona Bibele ku endle leswaku va kuma ntiyiso lowu hlamarisaka wa le Matsalweni.
Leswi a a susumeteriwa hi tibuku ta Grew, Storrs u swi kambisise hi vukheta leswi Matsalwa a ma swi vula malunghana ni moya-xiviri kutani a vulavula hi mhaka leyi ni vafundhisi-kulobye van’wana. Endzhaku ko heta malembe ya ntlhanu a ri karhi a dyondza hi ku tiyimisela, Storrs eku heteleleni u endle xiboho xo kandziyisa buku ya yena leyintshwa leyi a yi paluxa ntiyiso wa risima wa le Matsalweni lowu a ha ku wu kumaka. U sungule hi ku lunghiselela nkulumo yin’we leyi a a ta yi nyikela hi Sonto hi 1842. Hambiswiritano, u vone swi fanerile ku nyikela tinkulumo tin’wana leti engetelekeke leswaku a ta yi hlamusela kahle mhaka leyi. Eku heteleleni, nhlayo ya tinkulumo ta yena leti vulavulaka hi ku fa ka moya-xiviri wa munhu a ti ringana tsevu, naswona u ti kandziyise eka buku leyi nge, Six Sermons. Storrs a a ringanisa tsalwa ni tsalwa rin’wana leswaku a hlavutela ntiyiso lowu hlamarisaka lowu fihliweke hi tidyondzo ta Vujagana leti nga xi dzunisiki Xikwembu.
Xana Bibele Yi Dyondzisa Leswaku Moya-xiviri A Wu Fi?
Bibele yi vula leswaku valandzeri va Yesu lava totiweke va nyikiwa miri lowu nga fiki tanihi hakelo ya leswi va tshembekeke. (1 Vakorinto 15:50-56) Storrs u vule leswaku loko miri lowu nga fiki wu ri hakelo ya lavo tshembeka, moya-xiviri wa lavo biha wa fa. Ematshan’weni ya ku mbambela, u kambisise Matsalwa. U kambisise Matewu 10:28 eka King James Version, leyi nge: “Chavani loyi a kotaka ku lovisa moya-xiviri ni miri etiheleni.” Kutani moya-xiviri wu nga lovisiwa. Nakambe u kombetele eka Ezekiyele 18:4 leyi nge: “Moya-xiviri lowu dyohaka, wu ta fa.” (KJ) Loko Bibele hinkwayo yi kambisisiwile, ntiyiso wa risima wu ve erivaleni. Storrs u tsarile: “Loko dyondzo ya mina malunghana ni ku fa ka moya-xiviri yi ri ntiyiso, kutani tindzimana to tala ta Matsalwa leti a ti nga twisiseki ta dyondzo leyi tolovelekeke ya leswaku moya-xiviri a wu fi, se ta twisiseka naswona ti ni nhlamuselo leyi twalaka yi tlhela yi va ya nkoka.”
Kambe ku vuriwa yini hi matsalwa yo tanihi Yudha 7? Yi ri: “Swi ve tano hi Sodoma na Gomora ni miti leyi vandzamaneke na yona, endzhaku ka loko yi kotise tintsumi hi ku endla vumbhisa hilaha ku hundzeletiweke ni ku mukisana ni nyama leswaku yi yi tirhisa hi ndlela leyi nga riki ya ntumbuluko, yi vekiwe emahlweni ka hina leswaku yi va xikombiso xa ku hi lemukisa hi ku kuma nxupulo wa vuavanyisi bya ndzilo lowu nga heriki.” Loko van’wana va hlaya ndzimana leyi, va nga ha gimeta hileswaku mimoya-xiviri ya lava dlayiweke eSodoma ni le Gomora yi hisiwa hilaha ku nga heriki hi ndzilo. Storrs u tsarile: “A hi ringaniseni Tsalwa ro karhi ni rin’wana Tsalwa.” Kutani u tshahe 2 Petro 2:5, 6 leyi nge: “Naswona xi nga tshikanga ku xupula misava ya khale, kambe xi hlayisa Nowa . . . , loko xi tisa ndhambhi ehenhla ka misava ya vanhu lava nga xiximiki Xikwembu; xi gweveke miti ya Sodoma na Gomora hi ku yi hundzula yi va nkuma, xi vekela vanhu lava nga xiximiki Xikwembu xikombiso xa swilo leswi taka.” Ina, Sodoma na Gomora yi hundzuke nkuma, yi loviseriwa makumu swin’we ni vaaki va kona.
Storrs u hlamuserile a ku: “Petro u nyikela rungula leri engetelekeke ra buku ya Yudha. Tibuku letimbirhi ti yi kombisa kahle ndlela leyi Xikwembu xi nga va tsakeriki ha yona vadyohi. . . . Vuavanyisi byebyo lebyi weleke misava ya khale, Sodoma na Gomora, hi lebyi nga heriki kumbe xilemukiso, xitsundzuxo lexi ‘nga heriki,’ kumbe ‘xikombiso’ eka vanhu hinkwavo emisaveni hinkwayo.” Kutani Yudha a a kombetela eka vuyelo bya ndzilo lowu loviseke Sodoma na Gomora tanihi lebyi nga heriki. Sweswo a swi kombisi nikatsongo leswaku moya-xiviri wa munhu a wu fi.
Storrs a a nga tirhisi matsalwa lama seketelaka mavonelo yakwe ivi a tshika man’wana. A a kambisisa mongo wa ndzimana yin’wana ni yin’wana swin’we ni nhlamuselo hinkwayo ya Bibele. Loko ndzimana yo karhi yi vonaka onge yi kanetana ni matsalwa man’wana, Storrs a a kambisisa eBibeleni hinkwayo leswaku a kuma nhlamuselo leyi twalaka.
Tidyondzo Ta Russell Ta Matsalwa
Un’wana wa vanghana va George Storrs a ku ri jaha rin’wana leri a ri hlela ntlawa lowu dyondzaka Bibele ePittsburgh, le Pennsylvania. Vito ra rona a ku ri Charles Taze Russell. Swin’wana swa swihloko swa yena swo sungula swa tinhloko-mhaka ta le Matsalweni swi kandziyisiwe hi 1876 eka magazini lowu nge Bible Examiner, leyi tsariweke hi Storrs. Russell a a pfumela leswaku swichudeni swo sungula swa Bibele swi n’wi kuceterile. Endzhakunyana loko se a ri mutsari wa Zion’s Watch Tower, u tlangele mpfuno lowu Storrs a a n’wi nyika wona hi ku n’wi hlamusela rungula hi nomu ni hi ku ri tsala kunene ehansi.
Loko a ri ni malembe ya 18 hi vukhale, C. T. Russell u hlele ntlawa lowu dyondzaka Bibele naswona u simeke ni ndlela leyi Bibele a yi ta dyondziwa ha yona. A. H. Macmillan, xichudeni xa Bibele lexi tihlanganiseke na Russell xi hlamusele endlelo leri hi ndlela leyi: “Un’wana a a vutisa xivutiso. Kutani a va tlhuvutsa xivutiso xexo. A va kambisisa matsalwa hinkwawo lama fambisanaka ni mhaka yoleyo naswona loko se va twananile hi tindzimana teto, a va hetelela va fikelele xiboho xo karhi kutani va xi tsala ehansi.”
Russell a a khorwiseka leswaku Bibele loko yi kambisisiwa hinkwayo, yi fanele yi hlavutela rungula leri pfumelelanaka na yona swin’we ni Mutsari wa yona, ku nga Xikwembu. Loko xiphemu xihi na xihi xa Bibele xi vonaka onge xa tika ku xi twisisa, Russell a a tshemba leswaku xiphemu xexo xi fanele xi vekiwa erivaleni naswona xi hlamuseriwa hi swiphemu swin’wana swa Bibele.
Mukhuva Lowu Nga Wa Matsalwa
Hambiswiritano, Russell, kumbe Storrs kumbe Grew, a hi vo sungula ku pfumelela Matsalwa ma tihlamusela hi woxe. Mukhuva lowu wu sunguriwe hi Musunguri wa Vukreste, Yesu Kreste. U tirhise matsalwa yo tala leswaku a hlamusela leswi a swi vuriwa hi ndzimana yo karhi. Hi xikombiso, loko Vafarisi va sole vadyondzisiwa va yena hikwalaho ka leswi va nga kha swichocho hi Savata, Yesu u hlamusele ndlela leyi nawu wa Savata a wu fanele wu tirha ha yona hi ku kombisa mhaka leyi tsariweke eka 1 Samuwele 21:6. Varhangeri va vukhongeri a va yi toloverile mhaka yoleyo, laha Davhida swin’we ni vavanuna va yena va dyeke xinkwa xa nkombiso. Kutani Yesu u kombetele eka xiphemu xa Nawu lexi vuleke leswaku a ku ri vaprista lava nga vatukulu va Aroni ntsena lava a va fanele ku dya xinkwa xa nkombiso. (Eksoda 29:32, 33; Levhitika 24:9) Hambiswiritano, Davhida u byeriwe leswaku a dya xinkwa xexo. Yesu u gimete mhaka yakwe leyi khorwisaka hi ku tshaha ebukwini ya Hosiya, a ku: “Loko mi twisise nhlamuselo ya marito lama nge, ‘Ndzi lava tintswalo, ku nga ri xitlhavelo,’ a mi ta va mi nga va gwevanga lava pfumalaka nandzu.” (Matewu 12:1-8) Mawaku xikombiso lexinene xa ku ringanisa tsalwa ni matsalwa man’wana leswaku ku fikeleriwa ku twisisa loku pakanisaka!
Valandzeri va Yesu va khomelele eka endlelo leri fanaka ra ku tirhisa tinhlamuselo ta matsalwa leswaku va twisisa tsalwa ro karhi. Loko muapostola Pawulo a dyondzisa vanhu va le Tesalonika, “[a a] kanerisana na vona hi Matsalwa, a hlamusela ni ku kombisa hi tinhlamuselo leswaku a swi fanela leswaku Kreste a xaniseka ni ku pfuka eka lava feke.” (Mintirho 17:2, 3) Ni le mapapileni yakwe lawa a ma tsaleke a huhuteriwe hi Xikwembu, Pawulo u pfumelele Bibele yi tihlamusela hi yoxe. Hi xikombiso, loko a tsalela Vaheveru u tshahe matsalwa yo tala ku kombisa leswaku Nawu a wu ri ndzhuti wa swilo leswinene leswi nga ta ta.—Vaheveru 10:1-18.
Ina, swichudeni swa Bibele leswi tshembekeke swa lembe-xidzana ra vu-19 ni ra vu-20 a swo kondletela ntsena endlelo leri ra Vukreste. Mukhuva lowu wa ku ringanisa matsalwa ni matsalwa man’wana wu hambeta wu tirhisiwa ni le ka magazini wa Xihondzo xo Rindza. (2 Vatesalonika 2:15) Timbhoni ta Yehovha ti tirhisa nsinya lowu wa nawu loko ti kambisisa tsalwa ro karhi.
Kambisisa Mongo Wa Mhaka
Loko hi hlaya Bibele, hi nga xi tekelela njhani xikombiso lexinene xa Yesu ni xa valandzeri va yena vo tshembeka? Xo sungula, hi nga kambisisa mongo wa tsalwa leri ku vulavuriwaka ha rona hi nkarhi wolowo. Mongo wa mhaka wu nga hi pfuna njhani ku twisisa nhlamuselo? Hi xikombiso, a hi kambisiseni marito ya Yesu lama tsariweke eka Matewu 16:28 lama nge: “Ndzi tiyisile ndzi ri eka n’wina, ku ni van’wana lava yimeke laha lava nga ta ka va nga ri nantswi rifu nikatsongo va nga si rhanga va vona N’wana wa munhu a ta emfun’weni wakwe.” Van’wana va nga ha vula leswaku marito lawa a ma hetisekanga hikuva vadyondzisiwa hinkwavo va Yesu lava a va ri kona loko a vula marito wolawo va fe Mfumo wa Xikwembu wu nga si simekiwa ematilweni. The Interpreter’s Bible yi vula leswi hi ndzimana leyi: “Vuprofeta lebyi a byi hetisekanga naswona Vakreste lava landzeleke va boheke ku hlamusela leswaku vuprofeta lebyi a ku ri xifaniso.”
Hambiswiritano, mongo wa ndzimana leyi swin’we ni tindzimana leti vulavulaka hi mhaka leyi fanaka leti tsariweke hi Marka na Luka, ti hi pfuna ku twisisa nhlamuselo ya xiviri ya tsalwa leri. I yini leswi Matewu a swi vuleke endzhakunyana ka marito lama tshahiweke laha henhla? U tsarile a ku: “Endzhaku ka masiku ya tsevu Yesu a teka Petro na Yakobo na Yohane makwavo a tlhandlukela na vona entshaveni leyi tlakukeke va ri voxe. Hiloko a hundzuriwa emahlweni ka vona.” (Matewu 17:1, 2) Marka na Luka va tlhela va hlanganisa nhlamuselo ya Yesu malunghana ni Mfumo swin’we ni mhaka ya ku hundzuriwa. (Marka 9:1-8; Luka 9:27-36) Ku ta ka Yesu a ri ematimbeni ya Mfumo ku kombisiwe eku hundzuriweni ka yena, ku humelela ka yena hi ku vangama emahlweni ka vaapostola vanharhu. Petro u seketela mhaka leyi hi ku vulavula hi “matimba swin’we ni vukona bya Hosi ya hina Yesu Kreste,” loko a nyikela vumbhoni malunghana ni ku hundzuriwa ka Yesu.—2 Petro 1:16-18.
Xana Wa Yi Pfumelela Bibele Yi Tihlamusela Hi Yoxe?
Ku vuriwa yini loko u nga ri twisisi tsalwa hambiloko se u kambisise mongo wa rona? U nga ha vuyeriwa hi ku ri ringanisa ni matsalwa man’wana, u ri karhi u tsundzuka nhlamuselo ya Bibele hinkwayo. Nchumu wun’wana lowu nga ku pfunaka leswaku u endla tano wu kumeka eka Vuhundzuluxeri Bya Misava Leyintshwa Bya Matsalwa Yo Kwetsima, lebyi sweswi byi kumekaka hi tindzimi ta 57 byi helerile kumbe ku ri tibuku to karhi ta byona. Xitirho lexi i nongonoko wa swikombo lowu nga eka kholumo leyi nga exikarhi ka tluka rin’wana ni rin’wana eka minkandziyiso ya yona yo tala. U nga kuma swikombo leswi tlulaka 125 000 eka Vuhundzuluxeri Bya Misava Leyintshwa Bya Matsalwa Yo Kwetsima. “Xingheniso” xa New World Translation of the Holy Scriptures—With References xi ri: “Loko u kambisisa hi vukheta swikombo leswi nga etlhelo ni tinhlamuselo ta le hansi leti nga laha, swi ta ku endla u vona vun’we lebyi nga kona exikarhi ka tibuku leti ta Bibele ta 66, leswi kombisaka leswaku ti vumba buku yin’we leyi huhuteriweke hi Xikwembu.”
A hi voneni leswaku swikombo leswi swi nga hi pfuna njhani leswaku hi twisisa tsalwa ro karhi. Anakanya hi xikombiso lexi vulavulaka hi matimu ya Abrama kumbe Abrahama. Xiya xivutiso lexi: I mani loyi a rhangeleke loko Abrama ni ndyangu wa yena va suka eUra? Genesa 11:31 yi ri: “Tera a teka Abrama n’wana wakwe na Lota, . . . na Sarayi nhlomi yakwe, . . . kutani va suka na yena eUra tiko ra Vakalidiya va ya etikweni ra Kanana. Hi ku famba ka nkarhi va fika eHarani va tshama kona.” Loko munhu o hlaya ndzimana leyi, a nga ha gimeta hileswaku tata wa Abrama, Tera, hi yena loyi a rhangeleke. Hambiswiritano, eka Vuhundzuluxeri Bya Misava Leyintshwa, hi kuma 11 wa swikombo eka ndzimana leyi. Xikombo xo hetelela xi hi yisa eka Mintirho 7:2, laha hi hlayaka hi ta xitsundzuxo xa Stefano lexi yaka eka Vayuda va lembe-xidzana ro sungula, lexi nge: “Xikwembu xa ku vangama xi humelele eka tata wa hina Abrahama loko a ri eMesopotamiya, a nga si tshama eHarani, kutani xi ku eka yena, ‘Huma etikweni ra wena ni le maxakeni ya wena u ta etikweni leri ndzi nga ta ku komba rona.’” (Mintirho 7:2, 3) Xana Stefano a a hlanganisa mhaka leyi ni ku suka ka Abrama eHarani? A swi tano nikatsongo, hikuva lexi i xiphemu xa Rito ra Xikwembu leri huhuteriweke.—Genesa 12:1-3.
Kutani, ha yini Genesa 11:31 yi vula leswaku ‘Tera u teke Abrama n’wana wakwe’ ni van’wana endyangwini wakwe kutani va suka eUra? Tera a a ha ri nhloko ya ndyangu. U pfumerile ku famba na Abrama, xisweswo hi yona mhaka leyi ku vuriweke leswaku hi yena la tekeke ndyangu a famba na wona eHarani. Loko hi ringanisa ni ku twananisa matsalwa lawa mambirhi, hi nga swi twisisa leswi hakunene swi endlekeke. Abrama u khutaze tata wakwe hi xichavo leswaku a suka eUra hilaha xileriso xa Xikwembu a xi vule hakona.
Loko hi hlaya Matsalwa, hi fanele hi anakanyisisa hi mongo ni nhlamuselo ya Bibele hinkwayo. Vakreste va tsundzuxiwa: “A hi amukelanga moya wa misava, kambe hi amukele moya lowu humaka eka Xikwembu, leswaku hi ta tiva swilo leswi Xikwembu xi hi nyikeke swona hi musa. Nakambe swilo leswi a hi swi vulavuli hi marito lawa hi dyondzisiweke hi vutlhari bya munhu, kambe hi marito lawa hi dyondzisiweke hi moya, hi ri karhi hi hlanganisa timhaka ta moya ni marito ya moya.” (1 Vakorinto 2:11-13) Ina, hi fanele hi kombela Yehovha leswaku a hi pfuna ku twisisa Rito rakwe naswona hi ringeta ku “hlanganisa timhaka ta moya ni marito ya moya” hi ku kambisisa mongo wa tsalwa leri ku vulavuriwaka ha rona ni ku lava matsalwa lama vulavulaka hi mhaka leyi fanaka. Onge hi nga hambeta hi va ni dyondzo ya munhu hi yexe hi ri ni xikongomelo xa ku kuma ntiyiso wa risima eRitweni ra Xikwembu.


text:
Xiyimo Xa Mintanga Ya Swiharhi Ya Namuntlha
EKA malembe ya 3 000 lama hundzeke, mufumi un’wana wa Muchayina u endle ntanga lowu a wu thyeke vito leri nge Ntanga wa Vutlhari. Entangeni wolowo lowu a wu ringana tihekitara ta 607 a ku fuyiwe swiharhi swo tala leswi a swi kombiwa vanhu. Hi nkarhi wolowo, ntanga wo tano a wu nga tolovelekanga nikatsongo.
Hambiswiritano, namuntlha vanhu va timiliyoni emisaveni hinkwayo swa va olovela ku ya emintangeni ya swiharhi. Buku leyi nge Zoos in the 21st Century yi ri: “Emisaveni leyi makhwati ma herisiwaka naswona vaaki va yona va tshamaka emadorobeni, mintanga ya swiharhi hi yona ntsena leyi vanhu vo tala swi va olovelaka swinene ku ya eka yona leswaku va ya vona swiharhi va tlhela va dyondza ha swona.”
Leswi Mintanga Ya Swiharhi Ya Manguva Lawa Yi Swi Endlaka
Mintanga ya swiharhi yi pfuna vanhu ku vona swiharhi swin’wana swo saseka swinene emisaveni ni leswi hlamarisaka swi ri etindhawini leti lavaka ku fana ni ndhawu ya swona ya ntumbuluko. U nga ha vona maphaphatani lama nga ni mivala yo vangama ma ri karhi ma haha-haha entangeni kumbe tiphingwini leti cheriwaka hi gamboko endhawini leyi lavaka ku fana ni ndhawu ya Antarctic.
U nga ha famba eswikhwatanini leswi tlhumeke ivi u vona swiharhi ni tinyenyana tin’wana leti tshamaka eka swona. Kumbe u nga ha nghena endhawini leyi nga xinyama leswaku u vona swiharhi leswi nga etleriki nivusiku. Eka mintanga yin’wana ya swiharhi u nga vona hambi ku ri tinyenyana leti dyaka swinyenyana ni swihadyana swin’wana ti ri karhi ti haha kumbe u hlalela tidolfini ti ri karhi ti tlula-tlula emoyeni. Enkarhini lowu hundzeke, swiharhi leswi nga ni khombo a swi tshama etindhawini leti biyeriweke kambe sweswi swi tshama etindhawini leti pfulekeke leti nga ni mugerho wa mati lowu swi hambanisaka ni vanhu.
Matlhelo Hamambirhi Ya Njhekanjhekisano
Vanhu van’wana lava lwelaka timfanelo ta swiharhi a va pfumelelani na yona mhaka ya leswaku swiharhi swi fanele swi tekiwa ekhwatini swi ya pfaleriwa etindhawini leti nga riki vutshamo bya swona bya ntumbuluko. Va vula leswaku mintanga ya swiharhi a yi swi pfumeleli swiharhi ku va swi famba-famba hi ku ntshunxeka naswona yi kavanyeta mahanyelo ya swona ya ntumbuluko.
Loko vanhu lava khathalela swiharhi emintangeni yoleyo va tihlamulela eka swihehlo sweswo, va vula leswaku va endla ntirho wa nkoka swinene wo sirhelela swiharhi ni ku dyondzisa vanhu ha swona. Jaime Rull, murhangeri wa ntanga wa swiharhi lowu vuriwaka Faunia wa le Madrid eSpain, u ri: “Xikongomelo xa hina i ku dyondzisa vanhu leswaku va xixima swiharhi. Hi lava ku pfuna vaendzi va hina leswaku va tikarhatela ku sirhelela ndhawu leyi swiharhi swi tshamaka eka yona hikuva handle ka yona a swi nge swi koti ku hanya.” Minkambisiso yin’wana yi kombisa leswaku swilo leswi vanhu va swi vonaka emintangeni ya swiharhi swa va pfuna hakunene leswaku va twisisa leswaku va fanele va sirhelela swiharhi leswi nga ekhombyeni ro herisiwa.
Swiharhi swin’wana leswi kalaka swo tanihi panda leyikulu swi vonaka onge vanhu va swi rhandza swinene. Noelia Benito, mukongomisi wa ntanga wa swiharhi lowu vuriwaka Madrid’s Zoo Aquarium, u ri: “Vaendzi hinkwavo va lava ku vona ti-panda ta hina timbirhi. Swiharhi leswi, leswi rhandziwaka ngopfu hi swona swi endleke leswaku hi simeka matsima yo sirhelela swiharhi leswi nga ekhombyeni ro herisiwa. Hi tshemba leswaku ti-panda leti ti ta tswala hambileswi ti nga ni manyunyu loko swi ta emhakeni yo hlawula ya xinuna kumbe ya xisati.”
Ku hambana ni ti-panda, swiharhi swo tala swa tswalanana emintangeni ya swiharhi hikwalaho ka leswi swiyimo swa le mintangeni swi antswisiweke naswona swi khathaleriwaka kahle loko swi vabya niloko swi vavisekile. Matsima yo tswarisa swiharhi lama humelelaka ma pfune ku hlamula vaxopaxopi lava vulaka leswaku mintanga a yi fanelanga yi xavisa swiharhi leswi nga ekhombyeni ro herisiwa. Handle ko hlayisa swiharhi swo tala leswaku swi voniwa hi vanhu, mintanga yo tala ya swiharhi yi tlhela yi ringeta ku tswarisa swiharhi leswi nga ekhombyeni hi xikongomelo xa leswaku swi tlheriseriwa enhoveni hi ku famba ka nkarhi.
Xivangelo-nkulu lexi endlaka leswaku swiharhi swi fa enhoveni i ku herisiwa ka makhwati. Xisweswo, mintanga ya swiharhi yi nghenelela ngopfu eku seketeleni ka minongonoko yo sirhelela swiharhi hi timali ni ku tirhisana hi ku kongoma ni tindhawu leti swiharhi leswi nga ekhombyeni swi hlayisiwaka eka tona ematikweni lama hisaka. *
Ku Dyondza Hi Ntumbuluko
Tanihi leswi hi ntolovelo vana vo tala va rhandzaka swiharhi, vatswari va pfulekeriwa hi nkarhi wo dyondzisa vana va vona hi ntumbuluko wa Xikwembu loko va endzela mintanga ya swiharhi hi mahelo-vhiki kumbe hi masiku yo wisa. Hinkwavo ka vona va nga dyondza hi ntumbuluko.
Hi mpfhuka misava yi va kona, vanhu va swi rhandza swinene swiharhi. Swa fanela ku pfuna vana leswaku va hlakulela rirhandzu rero hikuva ntumbuluko wu hi dyondzisa swilo swo tala hi vumunhu bya Muvumbi wa hina. Ku endzela mintanga ya swiharhi swi nga tlhela swi endla leswaku hi xixima ni ku twisisa swiharhi leswi hlamarisaka leswi hanyaka eka pulanete ya hina leyi nga ekhombyeni.
^ ndzim. 12 Matshalatshala ya mintanga ya swiharhi yo sirhelela tiyingwe eAsia, ti-lemur eMadagascar ni timfenhe eAfrika ma tikomba ma tswala mihandzu.