text:
[ Home ]
[ Speeches & statements ]
Mbulavulo hi Xiyimo xa Rixaka wa Puresidente ya Afrika Dzonga, Kgalema Motlanthe, eka Ntshamo wo Hlangana wa Palamende, Cape Town
6 Nyenyenyani 2009
Manana Xipikara xa Huvo ya Rixaka;
Tatana Mutshami wa Xitulu wa Huvo ya Rixaka ya Swifundza-nkulu;
Manana Xandla xa Puresidente;
Xandla xa Xipikara na Xandla xa Mutshami wa xitulu wa Huvo ya Rixaka ya Swifundza-nkulu;
Muahluri-nkulu Langa;
Voko ra khale ra Puresidente ya Riphabliki ya Afrika Dzonga na Puresidente ya ANC;
Vaholobye-nkulu va Swifundzha-nkulu;
Swirho swa Khabinete na Xipikara xa Tihuvo ta Mulawu ta Swifundza-nkulu;
Muahluri-nkulu wa khale na Khale ka Vafambisi va voo Rhengela va Palamende;
Vahlonipheki, Vayimeri va Matiko ya le Handle na vayeni vo hlonipheka va matiko ya le handle;
Varhangeri vo Hlonipheka va Minhlangano ya Tipolitiki na Swirho swa Palamende, Varhangeri va Ndhavuko;
Muhlonipheki Meyara wa Doroba-nkulu ra Cape Town;
Varhangeri va swa vukhongeri na vuyimeri bya vaaki-tiko;
Makhomuredi na vanghana;
Vaendzi vo hlawuleka:
I ntsako eka mina ku vulavula emahlweni ka Ntshamo wo Hlangana wa Palamende ya Riphabuliki ra Afrika Dzonga, emasungulweni ya xiphemu xo hetelela xa Palamende ya hina ya Vunharhu ya Xidemokrasi.
Ndzi yima emahlweni ka vanhu va Afrika Dzonga hi ku titsongahata eka nkarhi lowu ndzi nga va na wona wa ku khoma xiyimo xa le henhla swinene laha tikweni hikwalaho ka xiyimo xo ka xi nga tolovelekangi lexi nga suka eka xiboho lexi nga tekiwa hi nhlangano lowu nga rhangela eka mfumo ku yimisa entirhweni Puresidente wa khale.
Xa mina i vutihlamuleri, eka mhaka ya tinhweti nyana, ku rhangela Huvo-nkulu ya Rixaka ku hetisa xileriso lexi nga nyikiwa African National Congress eka nhlawulo wa 2004, na ku veka masungulo eka vufambisi bya le ndzhaku ka nhlawulo ku sungula ntirho.
Leswaku eka tinhweti ta ntlhanu leti nga hundza, hi kotile ku tiyisisa leswaku ku va na ku cinca loku nga vonakiki na ku yisa emahlweni eka mafambiselo ya mfumo hikokwalaho ka nhluvuko wa mafambiselo ya hina ta xidemokrasi, loku ku vonakaka eka ntirhisano wa swirho swa Huvo-nkulu – swa khale na le swintshwa – na voko ro tiya ra vafambisi va swiyenge swa mfumo.
Loko hi languta endzhaku eka malembe ya khume-ntlhanu lawa ya nga hundza, ndzi tsakela ku khensa ku tinyiketela na ku tikarhata ka ti Puresidente Nelson Mandela na Thabo Mbeki na vavasati ni vavanuna vo tala lava va nga tlanga xiave xa vona eka ku rhangela xikepe xa mfumo ehansi ka xidemokrasi: eka Huvo-nkulu na vufambisi, tihuvo-nkulu ta swifundza-nkulu swa swiphemu swinharhu swa mfumo na Vululami; ku rhangeriwile hi ku navela ku antswisa xiyimo xa vutomi bya ma Afrika Dzonga hinkwavo.
Ehenhla ka hinkwaswo leswi, ndzi yima emahlweni ka n’wina hi ku tinyungubyisa na vutitshembhi leswaku Afrika Dzonga leyi hi yi tlangelaka namuntlha – misava leyi a yi avanile, swiphiqo na ku papalatiwa ka malembe ya 15 lawa ya nga hundza – I mbuyelo wa mintirho na minyuku ya vavasati ni vavanuna va Afrika Dzonga vo huma eka matlhelo yo hambana-hambana ya vutomi.
MaAfrika Dzonga lawa ya yimela ku tshemba na ku alela loku nga swihlawulekisi swa tiko ra hina.
Eka ntalo wa maAfrika Dzonga wo hlamarisa ku na Swirho swa Palamende ya hina ya xidemokrasi lava hi nga va na khombo ro lelana na vona ku sukela eka Nyenyenyani leyi nga hundza. Va katsa Brian Bunting, Billy Nair, Ncumisa Kondlo, John Gomomo, Joe Nhlanhla, Cas Saloojee, John Schippers na Jan van Eck.
Eka vona, ndzi tsakela ku engetela Manana Helen Suzman, muAfrika Dzonga wo hlawuleka, loyi a yimela minkoka ya Palamende ya hina leyintshwa eka tichembara ta nkarhi lowu nga hundza.
Hi vona lava na van’wana varandza-tiko lava va nga avelanaka ku beriwa mavoko loko hi tivisa leswaku – hambi xidzedze xa ikhonomi xi nga ha hi nela njhani, hambi ku kanakanisa ka swa xipolitiki ku nga hi endzela eka ku cinca loku hi nga eka kona hi katsanile – tiko ra hina ri le eka xiyimo xa kahle.
Hambiswiritano, a hi fanelanga ku tekela ehansi mintlhontlho leyi hi nga langutana na yona. Ku n’woka ka xiyimo xa ikhonomi ya misava ku tisa makhombo ya le henhla swinene eka swa ku lahlekeriwa hi mintirho na ndzingano wa vutomi eka vanhu va ka hina.
Hi ntumbuluko, ku pfumaleka ka ndlela eka ku cinca ka swa xipolitiki ku nga tisa swivutiso swo tala leswi nga riki na tinhlamulo eka nkarhi wa sweswi.
Hi xivangelo xexo, van’wana va hina va nga hlamarisiwa hi magandlati ya nkarhi-nyana ya maxelo yo biha naswona ya gova makatla ya hina eka swidzedze leswi nga kona eka ntshikelelo wa ikhonomi na mpfilumpfilu wa swa tipolitiki.
Kambe ra hina i rendzo ta ntshembho na ku tiyisela.
Hi nga ha vula leswaku, eka xiyimo xo ka xi nga tolovelekangi, swilo swo tala swa Vumbiwa ra hina swi ringekile eka nkarhi wa sweswi nyana; naswona hinkwaswo ka swona swi hundze xikambelo lexi humelerisaka erivaleni xidemokrasi lexi kombaka ku tiyisela.
Xidemokrasi xa hina xi hanye kahle. Xa karhi xa kula xi tiya hi nkarhi, xi simekiwe ehansi ka Vumbiwa leri nga talangiki ku ringanisiwa laha misaveni.
I ntiyiso, ku tirha hi matimba eka mimburisano ya hina eka nguva leyi ya ku phikizana ka nhlawulo – leswi hinkwerhu hi pfumelaka leswaku ku fanele ku va na xindzhuti na ntshuxeko – i xitshembiso xo tiyisisa ku ya emahlweni na ku antswisa xidemokrasi xa hina.
I vanhu va Afrika Dzonga lava nga tiyisisa ku ya emahlweni; naswona hi vona lava nga ta sirhelela xidemokrasi xa hina ema malembe lawa ya taka.
Ndzi pfumelele, Manana Xipikara na Mutshami wa Xitulu, hi xikongomelo xo kombela ma Afrika Dzonga hinkwawo lava nga fikelela ku tsarisa na ku vhota eka minhlawulo leyi yi taka ya tiko hinkwaro na wa swifundza-nkulu, leswaku hi ta vumba vumundzuku bya hina hina hexe.
Leswi hi fanele ku swi endla siku rin’wana na rin’wana ro tirha eka tihofisi ta masipala, ku nga si pfariwa nxaxamelo wa vavhoti. Kambe hi fanele ku tirhisa nkarhi wo hlawuleka wo tsarisa wa mahelo ya vhiki lowu nga lulamisiwa hi va Khomixini ya Nhlawulo ya Afrika Dzonga (va IEC) mundzuku na hi Sonto, ti 7 na ti 8 ta Nyenyenyani.
Ndzi lava ku teka nkarhi Iowu ndzi kombisa leswaku eka masiku nyana lawa ya taka, ndzi ta hetisa ku tihlanganisa na Khomixini ya Nhlawulo na Vaholobyenkulu va Swifundza-nkulu na ku tivisa siku ra minhlawulo.
Swirho swo Hlonipheka;
Hi kolota vuhina tani hi xidemokrasi eka vanhu hinkwavo va Afrika Dzonga lava, hi ti 27 Dzivamisoko 1994, ro sungula hinkwerhu ka hina hi teka vumundzuku bya vona hi byi veka emavokweni ya hina.
Hi ntirho lowu wo olova kambe wa nkoka wa ku hlawula mfumo wa vanhu va tiko ra hina, hi kombile swikosi eka leswa khale leswi a swi teke vumunhu bya hina hinkwerhu.
Hikwalaho swa fanela eka ntirho lowu ku tlangela ku tsundzuka ka vu 20 ka ku amukeriwa ka Xiboho xa Komiti ya Nkarhinyana ya OAU ya le Dzongeni wa Afrika eka Xivutiso xa Afrika Dzonga loku nga amukeriwa hi Mhawuri, 1989 – lexi tivekaka tani hi Xiboho xa Harare.
Matshalatshala lawo ya endle masungulo ya ntwanano wa misava hinkwayo, hi va Nhlangano wa Misava, eka ku kongoma minkanerisano eAfrika Dzonga.
Laha Afrika Dzonga, xi tlhele xi endla mpfumelelano wa Khonferense ya 1989 ya Vumundzuku bya Xidemokrasi – ku hlanganisa varandza-tiko vo huma eka swiyenge swo hambana-hambana swa vutomi.
Hinkwaswo leswi swi yise eka minkanerisano leyi nga eka masungulo ya nhlawulo wa hina wo sungula wa xidemokrasi hi 1994.
Eka leswi, hi fanele ku komba xichavo eka mufi Puresidente wa African National Congress, Oliver Reginald Tambo, ku va a sungule leswi etikweni hinkwaro ra Afrika na minhlangano ya misava hinkwayo, leswi nga va makomba-ndlela ya swintshunxo swo rhula eka nkwetlembetano etikweni ra hina.
Goza rero ra vunhenha ro endla rimba leswaku hi ta lava ku rhula na ndzivalelano, eka nyimpi na nkwetlembetano, leswi a swi vekeriwe masungulo ya kahle na yo biha eka malembe ya dzhana lawa ya nga hundza, xiboho xa 1909 xa Khonvhenxini ya Rixaka (National Convention) lexi nga rhangela ku tumbuluxiwa ka Nhlangano wa Afrika Dzonga.
Loko Khonvhenxini yi hlamusele mindzelekano ya minkoka ya Afrika Dzonga leyi hi yi tivaka namuntlha, a yi vekiwe ehansi ka ntshikelelo wa xihlawuhlawu na ku hambanisa.
Kutani ke, 15 wa malembe eka xidemokrasi xa hina, hi nga sungula ku langutisisa nchavo, ku nga sirhelelekangi na ku kanakana loku nga endliwa eka ku tlula 100 wa malembe ka ku hambanisa na ku rhula ka nxisetelo eka van’wana va varhangeri va xikholoni, loku a ku nga fanelangi ntsena; kambe a ku lahlekile.
Minchavo leyi na ku pfumaleka ka nsirheleleko swi nyikile ku tlakuka ka malembe ya alelo. Eka leswi, hi komba xichavo eka jaha ra xivindzi ra vanhu va hina, Solomon Kalushi Mahlangu loyi a nga hayekiwa malembe ya 30 lawa ya nga hundza hi ku tinyungubyisa, hi ku amukela leswaku ngati ya yena yi ta byala nsinya wa ntshuxeko.
Ndzi pfumeleleni ku amukela Lucas Mahlangu, buti wa Kalushi, loyi a nga yimela ndyangu wa ka Mahlangu.
Solomon Mahlangu a a yisa emahlweni ntolovelo wa tinhenha ta malembe lawa ya nga hundza, lava eka vona hi hlayaka na lava nga le hansi ka Hosi Cetshwayo loyi hi 1879 a nga hlula nyimpi ya maBrithani eSandlwana, hi ku sirhelela ntshuxeko wa vanhu vo sungula va tiko ra hina na vulawuri bya misava ya vona.
Malembe ya dzhana na makume nharhu (130) ku ya emahlweni, hi nga hlamula ku tshemba na ku alela loku nga va kona eka timbilu teto.
Exikarhi ka dyondzo, ku alela loku fanaka ku nyanyisile ntsakelo eka vanhu vo tala ka ku alela hi nkarhi wa ku titimela ka xixika endzaku ka ku yirisiwa ka minhlangano ya ntshuxeko na ku khomiwa ka varhangeri lavakulu.
Ntlawa wa machudeni ya xivindzi lava nga suka eka NUSAS ku sungula Nhlangano wa Machudeni ya Afrika Dzonga (Saso) malembe ya 40 lawa ya nga hundza.
Eka vanhu lava a ku ri na varhangeri vo sungula va Saso, lava a va katsa: Strini Moodley, Professor Barney Pityana, Steve Biko, Onkgopotse Tiro, Harry Nengwekhulu, Themba Sono, Mapetla Mohapi, Mosioua Lekota, Johnny Issel na Mthuli ka Shezi. Ku tisa ntshembo eka nkarhi wa ku hela matimba, hi va komba xichavo. Eka leswi, hi tsakela ku amukela khazi wa Onkgopotse Tiro, Pat Tlhagwana.
Eka mhaka leyi hi tlhela hi hlonipha mufi Ephraim Mogale, Puresidente wo sungula malembe ya 30 lawa ya nga hundza ya Nhlangano wa Machudeni ya Afrika Dzonga (Cosas), na tintangha ta yena.
Hi ku tsundzuka machudeni ya malembe ya tolo ku na hungu leri landzeriwaka, leswaku torha ra ntshuxeko na vutivi swa hisa hambi ku tiyela ka vantshwa va hina.
Hungu eka swendlo swa vona swa vunhenha swa ha fana namuntlha tani hi leswi a swi ri xiswona malembe yo hlaya lawa ya nga hundza, leswaku hi fanele ku engetela swin’we ku rhangela nkarhi lowu nga kona; leswaku hi marito ya Ntwanano wa Ntshuxeko (Freedom Charter), pfula swinene “minyangwa yo dyondza na ya mfuwo”!
Hi rhamba minhlangano leyi na varhangeri va yona ku tshikelela moya wa ku tshemba na ku tiyisela leswi nga nghenelela eka ku lwela ntshuxeko hambi loko swilo hinkwaswo swi kanakanisa; ku langutela ehansi vutihlamuleri lebyi nga emakatleni ya hina ku yisa emahlweni mavonelo lawa vo tala va nga titsona swo tala ku ya humelela, ku alela ku tlheriseriwa endzhaku hi swirhalanganyi na ku tikeriwa.
Naswona ke, Manana Xipikara na Mutshami wa Xitulu wo Hlonipheka, hi fanele ku tivutisa hi hexe: leswaku xana magoza ya hina ya hlamuseriweke hi ntila wa ku cinca ka swa vaaki laha Afrika Dzonga eka malembe ya khume ntlhanu ya ku tswariwa ka ntshuxeko wa hina; naleswaku hi rhangele xivangelo xa nhluvukiso wa vanhu na xindzhuti xa vanhu ku sukela hi xileriso xa xidemokrasi xa 2004!
Namuntlha hi na mafambiselo ya xidemokrasi lawa ya tirhaka kahle, lawa nga vekiwa eka minsinya ya ku humesela swilo erivaleni, na tipulatifomo to hlaya ta ku tihlanganisa na vaaki na minhlangano yo tiyimela leyi swileriso swa yona swa Vumbiwa ku nga ku seketela demokrasi.
Eka malembe lawa ya nga hundza, hi antswisile swiyenge swa mfumo swa mafambiselo hi kantsongo ka ntsongo. Hi akile fambiselo ra matirhisanelo ya kahle ya mfumo eka swiyenge hinkwaswo swa mfumo, na ku antswisa ntirhisano na yona na le xikarhi ka yona.
Hakunene, mfumo wu nga tinyungubyisa leswaku hi cincile xivumbeko xa matirhelo xa mintirho ya mfumo, leswi swi fambelanaka na xihlawulekisi xa tiko ra hina.
Hambiswiritano, loko vavasati va endla kwalomu ka 34% ya swiyimo swa le henhla eka mintirho ya mfumo, leswi swi le hansi ka ndzinganiso lowu a hi ti vekele wona.
Eka levhele ya rixaka na tihuvo ta milawu ta swifundzha-nkulu, swikombiso hileswaku lembe leri rixaka ri ta hundza 32% ya vuyimeri bya vavasati eka ku fikela levhele leyi nga fikeleriwa hi 2004 na ku tshemba leswaku, hambi 40% leyi nga fikeleriwa eka minhlawulo ya 2006 ya mfumo wa miganga.
Hi tshemba leswaku minhlangano hinkwayo ya tipolotiki, loko yi ri karhi yi hetisa minxaxamelo ya yona ya nhlawulo, yi ta nghenelela eka matshalatshala lawa lamanene!
Hi ku humelela loku nga va kona, eka 0,2%, xiyimo a xi tsakisi ngopfu hi ku ya hi vatsoniwa ku va va thoriwa eka mfumo, hi ku pimanisa na 2% leyi a hi tivekele yona.
Ku hlayela ka hina hinkwerhu, xiyenge xa phurayivhete xa ha salele endzhaku.
Mimpimanyeto yo karhi yi vekiwile ku antswisa matirhelo ya kahle eka mintirho ya mfumo, ku katsa na mafambiselo ya swa timali, Tisenthara ta Mintirho ta Thusong na yan’wana matshalatshala ya ku antswisa matirhelo ya mfumo, izimbizo, hi leswi swi nga xiswona eka Ndzawulo ya Timhaka ta Xikaya, vurhangeri byo tiya.
Hambiswiritano, ka ha ri na swo tala leswi lavaka ku endliwa ku antswisa vukorhokeri bya mintirho na ku dyondzisa matirhelo eka van’wana va vatirhela mfumo, ngopfu-ngopfu lava nga hlanganaka hi swikandza na vaaki-tiko eka mintirho ya vona ya mfumo.
Tani hi laha Swirho swo Hlonipheka swi tivaka ha kona, mfumo wa hina wu rhangise ku lwisana na vukungundzwana tanihi xikongomelo-nkulu xo xi langutisa.
Leswi swi vonakile eka milawu na vulawuri lebyi lawulaka vatirhela mfumo na van’watipolitiki lava nga khoma swiyimo swa ofisi kombiwile, vuxaka exikarhi ka vaaki na van’wamabindzu va miganga, xikan’we na tilayini ta riqingho to vika vukungundzwana.
Swi nga va leswaku mafambiselo yo sivela na ku xupula vukungundzwana ya ha kayivela; kambe ku suka eka vonelo ra mafambiselo ya mfumo, hi nga vula leswaku ehenhla ka 70% wa swiendlo swa vukungundzwana leswi nga vikiwa eka vamahungu swi tiviwile hi vaaki-tiko hikuva mfumo wu kumile maendlelo yo biha na ku tirhana na swona.
Minthlontlho yo fana na leyi yi kona eka swiyenge swa phurayivhete.Emakumu, ntlhontlho wu le ka vulawuri; na ku va ku ri mhaka yo landzelela vulawuri.
Swirho swo Hlonipheka;
Ndza swi tiva leswaku hinkwerhu ha pfumela leswaku ku hanya kahle ka vaaki-tiko va hina ku ya hi,ngopfu-ngopfu, eka ku humelela loku hi nga ku endla ko ndlandlamuxa rifuwo ra rixaka na ku tiyisisa leswaku mimbuyelo ya ku kula ka ikhonomi ku averiwa vanhu hinkwavo.
I swa ntolovelo leswaku, endzhaku ka ku yima ka ikhonomi eka malembe ya va 1980 na va 1990, Afrika Dzonga yi tokotile nkarhi wo leha wa ku tiyisela ka ikhonomi ku sukela loko ku tsarisiwile tinhlayo ta ku sukela hi 1940.
Eka Malembe ya Khume yo Sungula ya Ntshuxeko, ku kula ka ikhonomi ku le ka nhlayo-xikarhi ya 3% hi lembe, naswona ku antswa loku ka ku fika ka 5% hi lembe eka nhlayo-xikarhi ya ku suka hi 2004 ku fika hi 2007.
Loko ka ha tlakuka swa vatirhisi, leswi nga khutaziwa hi ku thoriwa na miholo na ntlakuko wa minxavo wa le hansi na mpimo wa ntswalo, swi teke xiave eka leswi, swa hi khutaza kuva minkarhi leyi nga ta tisa ku kula ku ya emahlweni.
Leswi swi katsa, emasungulweni, mpimo wa ntswalo wa le henhla wa vuvekisi bya swiyenge hinkwaswo swa mfumo na swa phurayivhete. Eka leswi, malembe ya ntlhanu lawa ya nga hundza, a hi ri eka 16% wa ntsengo lowu nga vekiwa wa Gross Domestic Product (GDP). Sweswo swi tlakusile eka vuvekisi lebyi namuntlha byi nga yima eka 22%, kusuhi na 25% loku nga vekeriwa eka 2014.
Leswi i xiyenge xa mimbuyelo ya minongonoko ya mfumo ya ku ndlandlamuxa switirhisiwa swa mfumo.
I xivangelo xa tipholisi to antswisa xiyimo eka vuvekisi bya xiyenge xa phurayivhete; na ku endla pholisi ya swa timali hi ndlela yo ndlandlamuxa ku fikeleleka ka mintirho na ku hunguta ntshikelelo wa ntlakuko wa minxavo loko hi nkarhi wun’we ku tiyisisiwa ntshamiseko wa swa xi ikhonomi leyikulu na ku fikeleleka.
Xikongomelo xa ku cinca ka ikhonomi leyikulu eka malembe ya khume lawa ya nga hundza, na matshalatshala, ngopfu-ngopfu ku sukela hi 2004 ku susiwile swirhalanganyi eka ku kula loku nga va na ku nghenelela ka kahle.
Eka mhaka leyi ya matshalatshala ya ku Kula ko Hatlisisa no Avelana (AsgiSA) lawa ya simekiwaka, ku tiyisisa hinkwaswo leswi nga sivelaka ku fana na switirhisiwa swo pfalela, i pholisi yo katsa ya mintirho na minongonoko, ntlhontlho wa vuswikoti, vulawuri na minongonoko ya pholisi yo hlanganisa, mintlhontlho ya vuswikoti, ntlimbo wa vulawuri na matirhelo ya kahle ya mintirho ya mfumo leyi nga kongoma na hi ndlela yo landzelerisa.
Ikhonomi ya hina yi pfulekile, naswona ku sukela hi 1994 yi tshamisekile eka fambiselo ra misava hinkwayo. Minhlangano ya hina ya swa timali i swikombiso swa khale leswi nga hi sirhelela eka swidzedze swa ikhonomi eka misava hinkwayo.
Kambe, ku fikeleleka ka yona eka vaaki-tiko va hina va ha ri ehansi ka leswi nga languteriwa. Ikhonomi ya hina ya ha yimele eka migodi na nxaviselano wana matiko ya le handle. Handle ka xiyenge xa mintirho, a hi se vona ku ndlandlamuka lokukulu eka xiyenge xa nkoka, ngopfu-ngopfu swa vutumbuluxi.
Hikokwalaho ka leswi, mpimo wa makulelo eka nxaviselano na matiko ya le handle a ku se ya ehehla ku fananisiwa na matiko yan’wana. I ku hluleka loku kahle-kahle loku nga na nhlamulo ya ku ya ehansi ka Akhawunti ya Sweswi (Current Account) ngopfu-ngopfu loko hi nghena eka xiphemu xa le henhla xa ku kula.
Naswona hikokwalaho ka mpimo wa ku hlayisa loku nga ehansi, hi vile na ku kayivela eka nkhuluko wa swa timali eka ku ya ehansi ka minongonoko ya vuvekisi bya hina.
Leyi i mintlhontlho leyi tiko ra hina ri nga ta langutana na wona ku ya emahlweni.
Xa nkoka ngopfu i xivutiso xa leswaku: xana i yini leswi ku kula ka ikhonomi ku faneleke ku va swona? Rifuwo ri endliwa leswaku ku ta antswisiwa xiyimo xa vutomi bya vanhu.
Hikokwalaho, xivutiso xa loko ku kula loku kun’wana ku avelana hi ku ringanisiwa na ku kula loku nga exikarhi ka hinkwaswo leswi nga langutana na ikhonomi.
Xa nkoka, ku avelana mimbuyelo ya ku kula ku fanele ku katsa xiyenge xa mintirho, ku tiyisisa leswaku ku na mintirho ya kahle.
I ntiyiso, i mhaka ya rhekhodo ya manyunyu leswaku exikarhi ka 1995 na 2003, ikhonomi yi tumbuluxe kwalomu ka miliyoni-na-hafu ya mintirho yintshwa; naswona yo vonaka swinene, kwalomu ka 500 000 wa mintirho hi lembe exikarhi ka 2004 na 2007.
Eka nkarhi lowo hetelela, i ro sungula ku sukela loko ku fikeleriwile demokrasi, ku tumbuluxiwa mintirho yo tala ku tlula nhlayo ya lava sungulaka ku nghena emintirhweni, leswi nga hunguta ku pfumaleka ka mintirho hi mpimo wa ku suka eka 31% hi 2003 ku fika eka 23% hi 2007.
I ntiyiso, leswi a swi fanelanga ku hi susa eka switshembiso swa hina swa ku ya emahlweni hi langutisisa mhaka leyi ya ndzingano eka mintirho leyi, ku katsa timfanelo na mimbuyelo leyi vatirhi va nga tiphinaka hi yona.
Ku avelana mimbuyelo ka ku kula ku katsa ku simekiwa ka mhaka ya ku lulamisa matholelo yo langutisisa lava a va tsan’wiwile, ku katsa na ku Nyika Matimba ko Ndlandlamuka ka Ikhonomi eka Vantima.
Leswi a hi landzelela leswi vuriwaka ajenda ya xihlawuhlawu. Hi ntiyiso, tiko leri nga tiyisisiki ku nghenelela ka vaaki-tiko hinkwavo eka tilevhele hinkwato ta migingiriko ya ikhonomi loku nga ta tirha kahle ku fika ehenhla.
Mhaka ya leswaku xiyenge xo tiyimela xa ha ri endzhaku hi ku cinca xiyimo xa vulawuri na mintirho ya vuswikoti, eka nhluvukiso wa mabindzu na swin’wana eka xiphemu lexi endlaka tiko ra hina ri kula.
Ku avelana mimbuyelo ya ku kula swi vula mintirho yo koteka na ku ringana eka mfumo hi ku tirhisa switirhisiwa swo hangalasa na ku avelana ndwalo wa ku nyikela mintirho ya mfumo.
Swirho swo Hlonipheka va ta swi tiva leswaku switiviwa swo tala eka mhaka yo fambelana na miholo ya vaaki-tiko. Hambiswiritano ndzi ta boxa swikombiso nyana ku komba ntumbuluko wa ku humelela loku hi nga va na kona na mintlhontlho leyi hi nga langutana na yona.
Mfumo wa swi tiva leswaku ku na vusweti lebyi nga hangalaka eka tiko ra hina; na levhele ya ku pfumaleka ka ndzingano yi le henhla swinene.
Eka malembe ya 15 lawa nga hundza hi endlile ku antswa hi laha hi nga kota ha kona ku hlasela leswi hi ku nyika mali yo pfuneta vaaki-tiko. Ku tshaha mintirho leyi nga endliwa hi ntlawa wa swidyondzeki swa le Yunivhesiti ya Stellenbosch, lowu nga rhangeriwa hi Professor Servaas van der Berg:
Xo sungula, ku ya ehansi ka mpimo wa swa mali eka vusiwana ku sukela hi loko ku ve na ku cinca ka nguva ya malembe-xidzhana. Ku hunguteka loku vangiwaka hi mali yo pfuneta vaaki-tiko leyi nga tirhisiwa ku suka hi 2002 ku ya emahlweni. Ku antswa loku ku vonaka eka ku fikelela mintirho ya masungulo – ku ya ehansi ka vusweti bya switirhisiwa hambi loko ku rhangeriwa hi vusweti bya mpimo wa mali ya vusweti. Xa vumbirhi, hambi loko ku hunguteka ka vusweti ku nga vonaka, ku pfumaleka ka ndzingano ku engetelekile ku sukela hi nkarhi wa va 1990. Xa vunharhu, ku hambana loku nga tshikeleriwa hi vusweti na mintolovelo yo pfumaleka ka ndzingano ku humesa mavonelo ya pholisi yo angarhela…[V]pVusweti byi yile ehansi ku sukela loko ku ve na ku cinca, kambe… ku pfumaleka ka ndzingano a ku antswangi.
(Poverty since the transition: What we know, p8: van der Berg et al, August 2007)
Eka vuxokoxoko byo langutisisa, valavisisi va kume leswaku:
…Eka midyangu leyi katsaka na vana (leyi hlamuseriwaka tanihi lava va nga na malembe ya 17 na le hansi), nhlayo ya mindyangu leyi vikaka leswaku vana va etlela va nga dyangi yi le ku yeni ehansi (ku suka eka ku tlula 31 wa tiphesente ku ya eka 16 wa tiphesente) exikarhi ka 2002 na 2006. Leswi swi vula leswaku xiyimo xa vusweti xi antswile swinene, ngopfu-ngopfu eka vanhu lava tokotaka rihanyo ro tika. Ku tala ka ndlala eka vana ku yile ehansi eka mune wa malembe lawa ya nga hundza.
(Poverty since the transition: What we know, p25: van der Berg et al, August 2007)
I ntiyiso, mavonelo lawa ya tiyisisiwa hi ndzavisiso wa hina, lowu kombaka leswaku vusweti eka vaaki-tiko va ma Afrika na Makhaladi ku yile ehansi, ku nga va hikokwalaho ka mbuyelo wa mpimo wa lava nga kuma mintirho na ku fikelela mali ya mpfuneto. Loko nhlayo ya mali ya mpfuneto a yi ri eka 2,5-wa mamiliyoni ya vavuyeriwa hi 1999, hi 2008 nhlayo leyi yi engetelekile ku fika eka 12,4-wa mamiliyoni.
Leswi swi humelela hikokwalaho ka ntlakuko wa ku fikelela Mali yo Pfuneta Vana, loku tlakuka ku suka eka 34 wa magidi wa vavuyeriwa hi 1999 ku fika eka 8,1 wa mamiliyoni hi 2008.
Tanihi xiphemu xa ku nyikela eka miholo ya lava nga vuswetini, mpimo lowu vekiweke wa ku vanga mintirho hi Nongonoko wa Mintirho ya Vanhu lowu Engeteriweke wu fikeleriwile hi 2008, lembe emahlweni ka nkarhi lowu a wu vekiwile hi xileriso xa nhlawulo wa 2004. Leswi swi endle leswaku ku va na ku ndlandlamuka ka nongonoko lowu na ku antswisa nkoka wa wona.
Eka mhaka ya ku fikelela vukorhokeri bya masungula hi mindyangu, nhlayo ya tivulavulela hi yoxe. Xikombiso, ku fikelela mati swi antswile ku suka eka 62% hi 1996 ku fika eka 88% hi 2008; gezi (58% ku fika eka 72%); na nkululo (52% ku fika eka 73%).
Vumbhoni bya miholo ya vaaki-tiko na byona bya vonaka eka ku antswa hi matimba ka ku fikelela switirhisiwa swa rihanyo. 95% wa ma Afrika Dzonga va tshama eka 5 wa tikhilomitara na miako ya swa rihanyo; naswona hi tivisiwile leswaku titliniki hinkwato ti na mati yo nweka. Nsawutiso wa vana na wona wu engetelekile hi kwalomu ka 85%; na swiviko swa malariya swi yile ehansi.
Swi hi nyika matimba nakambe leswaku ndzavisiso wa swa HIV wu komba ku ya ehansi na ku ya ehansi ka mpimo wa ntluletano.
Ku engetela, vutshunguri bya nongonoko wa xihuhwati xa xitsongwatsongwana (antiretroviral) a hi bya le henhla ntsena laha misaveni hinkwayo, kambe byi ndlandlamukile hi ku ya hi nkarhi, hi ku tlula 690 000 wa vavabyi lava tirhisaka vutshunguri hi xihuhwati xa xitsongwatsongwana ku suka loko nongonoko lowu wu sungurile.
Kambe switirhisiwa swa rihanyo a swi na mirhi minkarhi hinkwayo, na vatirhi lava nga ringana, na ku phakeriwa ka mati na gezi. Eka swin’wana switirhisiwa leswi, vufambisi a byi tshamisekangi na mavonelo ya vatirhi ya lava ku antswisiwa.
Eka dyondzo, hi vona ku ya ehansi ka mpimo wa mudyondzisi na mudyondzi; ku fikeleleka loku nga hetiseka hi ku ya hi ntsariso wa levhele ya le ka xikolo xa le hansi; na ku antswa ka nhlayo ya vana lava pasaka metse, ku tshaha swikombiso nyana.
Hi nkarhi wun’we, ku ringetiwe ku antswisa switirhisiwa eka tindhawu leti nga evuswetini.
Hakunene ha swi tiva leswaku ku na lava tshikaka xikolo etisekendari na le ka swikolo swa le henhla, leswi swi nga amukelekiki, na fambiselo ra dyondzo a ri se humesa vuswikoti lebyi lavekaka erixakeni.
Ku engetela kwalaho, maendlelo ya matirhelo, hinkwaswo hi ku ya hi madyondziselo na madyondzelo, ku kombisa mhaka yo vilerisa ya ku hambana ka nkarhi lowu nga hundza.
Xo hlamarisa, laha dyondzo yi lavekaka ngopfu ku pfuna ku herisa vusweti, hi laha ku nga riki na switirhisiwa, vufambisi na nhlayo ya vadyondzisi.
Minongonoko yo hlawuleka ya mfumo eka vaaki-tiko na yona yi natswile ku pfuna lava nga evuswetini, eka swa tiyindlu ku nyikeriwile hi 2,6 wa mamiliyoni.
Hi fanele ku amukela leswaku mhaka ya nongonoko wo vuyelerisa misava xikan’we na ku tshamiseka endzhaku ko rhurhela eka ndhawu yintshwa a ku fanele ku endliwa hi xihatla na ku antswa.
Hi ku angarhela, ha tinyungubyisa hi ku ya emahlweni ka minongonoko ya vaaki-tiko. Kambe a hi enelangi hi ku cinca loku ka xitalo.
Eka swa dyondzo, rihanyo, tiyindlu, mati na nkululo, xivutiso xa nkoka lexi hi hlanganaka na xona masiku hinkwawo i hi laha hi nga antswisa ha kona xiyimo xa mintirho leyi! Eka leswi, ha ha ri na rendzo lerikulu.
Swirho swo Hlonipheka;
Vubihi bya vugevenga ka ha ri xihlovo xo pfumala nsirheleleko eka maAfrika Dzonga. Ntokoto wa siku na siku, eka tindhawu ta vusweti na to fana na teto, hi swin’wana swo tika eka nhlaselo wo biha.
Eka minhlangano ya mfumo na ya phurayivhete, swikimi swo biha leswi yivaka swilo hi vukungundzwana i mhaka leyi vilerisaka swinene.
I ntiyiso, mpimo hinkwawo wa vugevenga, lowu nga ya ehenhla hi 2002, wu yile ehansi. Tinhlayo hinkwato ti nga tshahiwa eka leswi.
Kambe ha swi tiva leswaku ku hunguteka loku a ku tangi hi xihatla, na hambi mpimo wa 7-10% lowu a hi tivekerile wona eka swiyenge swa vugevenga. Mhaka hileswaku ku yiva hi ku tirhisa dzolonga emindyangwini na le ka mabindzu ku tlakukile; na vugevenga eka vavasati na vana a byi hungutekanga hi mpimo wo vonaka, leyi i mhaka yo vilerisa swinene.
Leswi swi komba ku pfumaleka ka matimba eka tindhawu ta hina, ngopfu-ngopfu eka ku aka ku vukarhana ka vaaki-tiko leswi nga ta hi pfuna eka ku sivela no herisa vugevenga. Swi komba ku pfumala matimba ka fambiselo ra vululami eka swa vugevenga, ku suka eka ku lavisisa vugevenga ku ya eka ku pfuna vaonhi. Leswi swi komba ku hluleka ka ku tirha kahle ka mafambiselo ya tihuvo ta hina, hinkwaswo hi ku ya hi xithekinikali, switirhisiwa swin’wana na vufambisi.
Leti i timhaka leti fambiselo ra vululami eka swa vugevenga ri nga sungula ku tirhana na yona na ku yi lulamisa.
Kambe, loko hi ti xopa-xopa, a hi fanelanga ku lahlekeriwa hi mhaka ya leswaku hi langutisisa mafambiselo lawa ku fikela sweswi, lawa nga enawini lawa nga tokotiwa hi tiko ra hina.
Leswi i mhaka ya leswaku ku cinca loku nga va kona eka minhlangano leyi, hi ku ya hi matirhelo ya yona ya na masungulo ya yona eka ntolovelo wa timfanelo ta vanhu, xivumbeko xa yona, na mafambiselo ya yona ya vutihlamuleri.
Kambe hi nga tixisi: tani hi vutomi bya hina hinkwabyo, ku cinca koloko ka ha ri eka xiyimo xa le masungulweni. Ha ha ri na rendzo lerikulu ku ri famba.
Ndza swi tiva leswaku Swirho swo Hlonipheka swi ta pfumelelana na mina leswaku eka nkarhi wa hina wa xidemokrasi hi fanele ku kuma nhlamuselo ya hi laha hi nga langutelaka lava nga ekhombyeni erixakeni.
Eka mhaka leyi, hi milawu, mintwanano ya matiko ya misava, vulawuri na mapfhumba hi tiyisisile leswaku matshalatshala ya ku antswisa swiyimo swa vana, vavasati, vatsoniwa na vadyuhari.
Hi mapfhumba yo dyondzisa na hi mbuyelo wa mintirhisano hi akile vutirhisani na minhlangano leyi yimelaka mintlawa leyi nga emakhombyeni, hi antswisile swilemuxo eka mhaka leyi va khumbhaka; na ku humelela ku hlohlotela ku rhangisiwa ka mhaka leyi.
I mhaka ya rhekhodo ya ku tinyungubyisa, xikombiso, mindyangu leyi nga rhangeriwa hi vavasati yi kumile nhlayo ya le henhla wa mpfuneto wa vaaki-tiko ku katsa na tiyindlu na nhlayiso wa swa rihanyu; naswona eka minongonoko leyi nga humelela ku na mapfhumba ya ku sawutisiwa ka vana na swakudya swo aka miri.
Kambe ku fikelela ku thoriwa ka xiyimo xa le henhla eka vavasati va le matiko-xikaya, vantshwa na vatsoniwa. HIV yi nghenelela ngopfu eka vavasati lavatsongo. Dzolonga eka vavasati na vana ri le henhla swinene.
Mintirho leyi hinkwayo yi vekeriwe nkarhi lowu taka.
Manana Xipikara na Mutshami wa Xitulu wo Hlonipheka;
Leswi hi swin’wana swa swikombiso leswi nga tisiwa hi demokrasi; na ku humelela loku mfumo wu nga va na kona ku fikelela xileriso xa nhlawulo.
A ku na ku kaneta leswaku, hi ku pima, ku humelela loku nga va kona ku sukela hi 1994 a ku hlamarisa. Kambe a ku na ku kanakana leswaku mintlhontlho ya ha tele swinene.
Swa fanela ke ku va hi titsundzuxa leswaku mavonelo yo pfuna eka ku tshemba na ku tiyisela, ku ya emahlweni na ku cinca, Puresidente wa khale Nelson Mandela, eka buku ya vutomi bya yena ya, Long Walk to Freedom:
Ndzi fambile rendzo ro leha ra ntshuxeko. A ndzi nonokangi; ndzi teke magoza yo ka ya nga ri ku wona eka rendzo leri ro leha. Kambe ndzi kume xihundla xa leswaku endzhaku ko khandziya ntshava leyo leha, munhu u kuma leswaku ku na tintshava to tala ku tikhandziya.Ndzi teke nkarhi ndzi wisa, ndzi yivisa mahlo ku vonato vuxongi lebyi a byi ndzi rhendzerile na ku languta laha ndzi humaka kona na laha ndzi nga fika kona. Kambe ndzi nga wisa ntsena nkarhi nyana, hikuva ntshuxeko wu ta na vutihlamuleri,naswonaa swi lavi ndzi nonoka, hikuva rendzo ra mina ro leha a ri se fika emakumu.
Eka tinhweti nyana ku suka sweswi vanhu va ta tivisa vurhangeri lebyi va byi tsakelaka ku va byi yisa emahlweni ntirho lowu wa kahle wa mulweri loyi wa ntshuxeko na van’wana va sunguri va demokrasi ya hina.
Loko mavonelo ya hina ya ha ha hambana, swikongomelo leswi hi nga swi languta swi le rivaleni hi laha swi nga xaxametiwa ha kona eka Vumbiwa ra hina: ku tumbuluxa rixaka ra xidemokrasi ro humelela leri nga na ntwanano, ro pfumala xihlawu-hlawu xa swa mbala, xihlawu-hlawi xa rimbewu leri nghenelelaka kahle eka ku aka misava yo antswa.
Malembe ya ntsevu lawa nga hundza, varhangeri va vanhu va hina va hlanganile eka Samiti ya ku Kula na Nhluvukiso naswona va twananile eka ntirho lowu hinkwerhu hi faneleke ku wu endla ku antswisa vutomi bya ma Afrika Dzonga, ngopfu-ngopfu ku hunguta ku pfumaleka ka mintirho na vusweti hi hafu hi 2014. Leswi swi katsa:
* ku tumbuluxa mintirho yo tala, mintirho yo antswa na mintirho ya xiyimo xa le henhla eka hinkwavo hi vuvekisi bya mpimo wa le henhla, minongonoko ya mintirho ya mfumo, vutirhisano na maqhingha, ku kuma swilo laha kaya, ntlakuso na nseketelo eka mabindzu lamantsongo;
* ku lulamisisa mintlhontlho ya vuvekisi hi ku antswisa ku hlayisa, ku hundzisela switirhisiwa laha ku nga fanela ku suka eka midende ku ya eka minkwama ya tiphenxeni, tiyindlu, ku nghenisa xandla ka xiyenge xa swa timali na ku nyika matimba ya swa ikhonomi eka vantima;
* ku yisa emahlweni ndzinganiso, nhluvukiso wa vuswikoti, ku tumbuluxa ikhonomi na ku ndlandlamuxa vukorhokeri; na
* goza ra le kaya na ku simeka nhluvukiso, ku katsa na swipimelo swa switirhisiwa na ku fikelela vukorhokeri bya masungulo.
Ndza tshemba leswaku, tani hi xiphemu xo engetela eka leswi, swikongomelo leswi ma Afrika Dzonga va hambanaka eka swona i swa ku antswisiwa ka fambiselo ra dyondzo; ku nyikela ko ringanela, nhlayiso wa swa rihanyo wa xiyimo xa kahle; ku hluvukisa tindhawu ta le matiko-xikaya na ku tiyisisa nsirhelelo wa swakudya; na ku tiyisisa ku lwa na vugevenga na vukungundzwana.
Ndzi tshaha timhaka leti ku nga ri hikuva ti ri to tshikelela kumbe ku ti tiva swi ta endla leswaku hi horisa hinkwaswo swa mintungu ya rixaka. Kambe, ndzi hlawurile ku endla tano ku tshikelela mhaka ya leswaku maAfrika Dzonga ya nga karhatiwi hi mavonelo eka swa vusweti. Mintlhontlho ya hina i ku hundzuluxa mavonelo lawa ya va minongonoko na tiprojeke leti nga simekiwaka kahle.
Mavonelo lawa ya fambisana na hinkwaswo swa ximunhu, hi laha swi nga kombisiwa ha kona eka Swikongomelo swa Nhluvukiso wa Mileniyamu swa Nhlangano wa Matiko ya Misava.
Nakambe ximunhu namuntlha xi langutane na nghozi ya leswaku swikongomelo leswi vekiweke swi nga hundziseriwa eka malembe yo hlaya lawa ya ha taka, loko ku nga ri makume ya malembe, hi xivangelo xa xirilo xa ikhonomi loku nga hlasela misava hinkwayo.
I yini, lexi nga sungula xirilo xa swa timali eka minhlangano yo rhangela leyi nga buluka yi nghena eka swikweleti, na mimbuyelo yo biha ya swikumiwa na nxaviselano.
Hi nga rhukana vumbavha, ku tirha ku nga ri na vukheta ka varhangeri va tikhamphani letikulu leswi nga nyanyisa xirilo. Hi nga rhukana tipholisi ta mfumo leti nga teka mahlo ya tona ti ya hoxa ebolweni na ku pfumelela tilayisense ta timakete leti nga riki na mpfumelelo ku vanga hansa-hansa eka mafambiselo ya swa timali. Hi nga endla leswi hinkwaswo; naswona hi ta va hi endla swa kahle.
Kambe ntirho wa hina wa le xikarhi naswona wa nkarhi wa sweswi i ku amukela mimbuyelo ya minhluvukiso leyi eka ikhonomi ya hina na le ka tiko ra hina, na ku ta na tinhlamulo to kombisa ntshikelelo wa swona eka swiyenge leswi nga enghozini swa rixaka ra hina.
Lexi hi xi tivaka hi leswaku mbangu wa swa vulawuri etikweni ra hina na tipholisi ta bajete yo rhendzeleka leswi hi nga swi amukela ku pfuna ku herisa xirilo lexi xi nga na ntshikelelo lowo biha.
Kambe hinkwerhu ha swi tiva leswaku, hikwalaho ka ku hlangana ka ikhonomi ya misava, na xilaveko xa nxaviselano na matiko ya le handle loku nga ya ehansi; ku fikelela timali na mafambelo ya timali leswi swi nga cinca swi va ka xiyimo xo biha; ku ya ehansi ka vutumbuluxi; ku tumbuluxiwa ka mintirho loku nga nghenelela hi ndlela yo biha na le ka swiyenge swin’wana ku vile na ku khensisa vanhu mintirho.
Ku tikeriwa loku ku fambisana na nkarhi lowu ntlakuko wa minxavo na ntswalo swa ha ri ehenhla swinene.
Swi katsana na nhluvukiso wa swa timali lowu hi wu lavaka ku ndlandlamuxa ku nyikela ka mintirho na ku simeka tiprojeke ta switirhisiwa swa hina. Hikokwalaho ka leswi, hi bohelerile ku ya ehansi ka mavonelo-mahlweni ya hina hi ku ya hi ku kula na ku tumbuluxa mintirho.
Ha swi tiva na hina leswaku Afrika Dzonga yi ngheneriwile kantsongo loko ku fananisiwa na matiko yan’wana. I ntiyiso, eka nkarhi lowu van’wana va tokotaka ntshikelelo wa ikhonomi, Afrika Dzonga na tiko hinkwaro ra Afrika ya ha langutane na ku kula, hambi loko ku ri ka mpimo wa le hansi.
Eka mhaka leyi, Swirho swo Hlonipheka, ndza tsaka ku vika leswaku eka ku tihlanganisa na hofisi ya Puresidente na varhangeri va mintirhisano ya swiyenge swo hambana-hambana, hi twananile ku hlanganisa maqhingha lawa ya nga ta hunguta ntshikelelo eka rixaka ra hina. Xipano xo tirhana na mhaka leyi xa ha ri ku tirheni swinene; naswona swiphemu swa nhlamulo leswi landzelaka swa ha ri ku kaneriweni:
Xo sungula, mfumo wu ta ya emahlweni na tiprojeke ta vuvekisi bya mfumo, nkoka wa leswi wu ta engeteriwa ku ya eka R690 wa mabiliyoni eka malembe manharhu lawa ya taka. Eka mhaka leyi, laha swi nga fanela, hi ta kuma tindlela ta vutlhari ta ku kuma mali.
Leswi swi ta katsa nseketelo hi minhlangano ya swa timali na timali ta swikeleti ku huma eka tiejensi ta matiko ya misava, xinan’we na vutirhisani na swiyenge swa phurayivhete na ku tirhisa switirhisiwa leswi lawulaka hi vatirhi ku fana na nkwama wa phenxeni.
Xa vumbirhi, hi ta tiyisisa minongonoko ya matholelo eka swiyenge swa mfumo. Hi tlhelo rin’wana, hi kunguhata ku ndlandlamuxa matholelo eka swiyenge swo fana na swa rihanyo, vatirheli va vanhu, dyondzo na tiejensi ta vulawuri ku ya emahlweni. Hi tlhelo rin’wana, hi ta hatlisisa ku tivisa xiphemu lexi landzelaka xa Nongonoko wa Mintirho ya Vanhu lowu Engeteriweke.
Xa vunharhu, magoza ya swa nawu ya nga tirhisiwa eka xiyenge xa phurayivhete ku kanetana na vuvekisi bya le henhla lebyi nga ya ehansi na ku pfariwa ka vumaki kumbe tindhawu ta vumaki.
Eka tlhelo ra wona, mfumo wu ta tirhisa swa timali ta vumaki na xitirhisiwa xo hakela ku pfuna ku tirhana na mintlhontlho eka swiyenge swo hambana-hambana, na ku hlohlotela minhlangano ya nhluvukiso wa swa timali ku pfuna tifeme leti tikeriwaka hikokwalaho ka xirilo.
Swin’wana swi nga pfunaka, i ku sungula tiholideyi to leha, ku engetela vuleteri, ku avelana mintirho ka nkarhi nyana. Leswi swi ta katsiwa na ku tlakusa pfhumba ra ku Tinyungubyisa hi Afrika Dzonga na goza ro tiya ehenhla ka nxaviselano na matiko ya le handle loku nga riki enawini.
Xa vumune, mfumo wu ta khomelela na ku ndlandlamuxa matirhiselo ya mali eka rixaka, ku katsa ku engetela mfikelelo wa mali yo pfuna ya vana ku ya eka 18 wa malembe na ku hunguta malembe yo kuma mudende ku ya eka malembe ya 60 eka vavanuna.
Ku engetela kwalaho, hi ta tirhisa hi ku hetiseka Mali yo Pfuneta eka Makhombo (Social Distress Relief Grant) na mpimo wa nsirhelelo wa swakudya ngopfu-ngopfu ku kongoma eka lava va nga sirhelelekangiki hi Ndzindza-khombo ya Nkwama wa ku Lahlekela hi Ntirho (Unemployment Insurance Fund) kumbe lava va nga tirhisa mimbuyelo ya vona hinkwayo.
Hi ta ya emahlweni hi langutisisa eka mintlhontlho ya mintolovelo ya mimphikizano yo biha eka mabindzu yan’wana. Hi ndlela leyi, hi tsakela ku khensa Khomixini ya Mphikizano ku va na voko ro tiya leri va ri kombaka ku tiyisisa leswaku vaonhi va khomiwa.
Ha tshemba leswaku nhlangano wa vaaki-tiko wu ta ya emahlweni ku lwela leswi na ku tiyisisa, eka swin’wana, leswaku minxavo yi ya ehansi, mimbuyelo yi twa hi rixaka.
Mimpimo leyi yi ta landzelela pholisi yo hlamula ya swa timali ya ndzendzeleko. Hambiswiritano, hi ta tiyisisa leswaku tilevhele to lomba hi mfumo i ta vukheta na ku khomeleleka. Leswi swi vula nakambe leswaku ku va na ku hunguteka ka tilevhele ta xikweleti ta mfumo loko swiyimo swi antswa.
Ku tikarhata ka hina ku ta landzelela ku amukela loku pimaka ku sirhelela na ku antswisa ntshikelelo wa ku cinca ka maxelo loku nghenenelaka eka ku vangiwa ka mintirho.
Minhlangano hinkwayo ya G20 na ku tihlanganisa na minhlangano ya ku tirhisana-nyingi, mfumo wa hina wu lave ku nghenelela ka xihatla ka matiko lawa ya nga hluvuka loko ntshikelelo wu sungula ku tika. Hi tshemba leswaku nkarhi wu fikile wa ku tiyisisa vulawuri bya laha kaya na ku languta matirhelo ya sisteme ya swa timali; kambe ku tlula leswi, ku fanele ku va na vulangutisisi byo tiya na ku teka goza eka xikalo xa misava hinkwayo lexi nga koteki ku siveriwa naswona swi fanela.
Xa nkoka, hi fanele ku sirhelela minkoka ya hina eka mafambiselo ya nxaviselano ya matiko ya misava, hetisa mimburisano ya Doha Round ya nxaviselano wa matiko ya misava, na ku tiyisisa leswaku mpfuneto wa nhluvukiso a wu yisiwi ehansi.
Dyondzo leyi nga kumiwaka eka ntokoto lowu hi leswaku hi lava ntirhisano wo tiya eka lava nga na xiave eka ikhonomi ya laha kaya na xikalo xa matiko ya misava, ku nga ri ntsena ntshikelelo wa xirilo; kambe na ku veka mimpimo leyi yi nga ta sivela ku humelela nakambe.
Eka tiko ra hina, hi ta sungula leswi tani hi xiphemu xa mintirho yo tshamisisa rixaka eka ku kula ka le henhla na ntila wa nhluvukiso. Vulehi bya nkarhi lowu nga ta fambiwa ku fikelela xiyimo xa le henhla wu nga ha engeteriwa hi ndlela yo karhi. Kambe a hi kanakani leswaku nkarhi wolowo wu ta fika ku nga ri kahle.
Eka mhaka leyi, leswi hi ri vekisaka xiswona tiko ra hina swi ta hi veka kahle hi minkarhi yo hlawuleka leyi nga ta hi fikela, yi ta va ya nkoka swinene. Ndzi vulavula hi Khapu ya Misava ya FIFA ya 2010 xikan’we na Khapu ya Nhlangano eka tinhweni nyana ku suka sweswi. Tiprojeke hinkwato na makungu swi herile kumbe swi ya eku heleni – ku suka eka switediyamu, switirhisiwa swa swifambo, swa vusirheleri, timhaka ta vutshamo, rihanyo na makungu ya mintirho ya ku nghena no huma laha tikweni – leswi tiyisisaka ku titshemba ka minhlangano ya swa bolo ya misava hinkwayo leswaku ra hina tiko ri ta khoma thonamente leyi nga ta humelela.
Naswona ha tshemba leswaku, endzhaku ka malembe ya ntlhanu ya ku hlula, xipano xa rixaka xa bolo ya milenge se xi tilulamisa hi ku titshemba ku tirha ku tlula hi laha swi nga languteriwa!
Kambe ku hundza kwalaho, leswi swi ta tisa mhaka yo saseka ku yi hlalela na ku hi nyika nkarhi ku kombisa Afrika Dzonga na ku rhurhela na ximunhu xa xi Afrika – ku cinca mavonelo hinkwawo ya tiko ra hina na tiko hinkwaro ra Afrika eka vanhu va misava. Leswi swi ya hi hina hinkwerhu; naswona eka leswi a hi nga veki nxavo!
Hi navela nakambe leswaklu hi tlangela hinkwaswo swipano swa mintlangu leswi nga komba ku tikarhata ka Afrika Dzonga eka malembe lawa ya nga hundza. Ku hoyozela ka fanela eka xipano xa khirikhete lexi nga khandziya ehenhla eka xiyimo xa misava.
Nakambe hi Tinghwazi ta Rugbi ya Misava; Giniel de Villiers na xipano xa yena va hlule Dakar Rally; Van’watiolimpiki va vatsoniwa va ya emahlweni va hi endla hi tinyungubyisa; na xipanu xa bolo ya milenge xa lava va le hansi ka malembe ya 20 va tirhe kahle swinene eka swa mimphikizano.
Manana Xipikara na Mutshami wa Xitulu wo Hlonipheka;
Mavhiki mambirhi lawa nga hundza, Afrika Dzonga yi hetile na Mali xiphemu xa madulu yo hlayisa matsalwa ya khale ya Timbuktu.
Ndzawuko lowu wo fuwa wu komba vurhangeri bya Afrika eka sayense na matsalwa, filosofi na swa bindzu, leswi nga ngheneleriwa hi nxaviselano wa mahlonga na ku teka rifuwo ra Afrika.
Pfhumbha leri ra hi hlohlotela ku tirha kahle na matiko yan’wana eka tiko-nkulu ra hina na ya le kule ku antswisa xiyimo xa vanhu.
I ntiyiso, eka malembe ya 15 lawa ya nga hundza hi tikarhatile ku tiyisisa leswaku ntokoto wa Afrika lowu vuyelerisaka leswi tiko ra Afrika ri faneleke ku va xiswona eka Senchari ya Afrika. Kantsongo-tsongo, tiko-nkulu ra hina ra humelela ku ya eka ku vuyelela ka vurona, na ntsakelo wa vanhu lava kulaka vaya ehenhla hi tiajenda ta varhangeri, leti tiyisisaka ku tshemba eka ronana ku tiyisela ka rona eka xiyimo xa matiko ya misava.
Hi swona leswi, naswona swona ntsena, leswi nga endla leswaku hi tiyisela eka ku pfuna vanhu va Zimbabwe va kuma xintshuxo eka xirilo xa tiko leriya. Hi tsakela ku tlangela minhlangano hinkwayo ya Zimbabwe ku hetisisa minkanerisano, ku humesa mbuyelo lowu a wu ri wa vanhu va tiko leriya na tiko-nkulu hikwaro: leswaku ku va na ku rhula na mfumo wa xinawu lowu nga ta lulamisa mintlhontlho leyi nga langutana na vanhu. Ha tsaka swinene, leswaku tolo, Palamende ya Zimbabwe yi pasisile ku Antswisiwa ka 19 ka Vumbiwa, loku vekaka masungulo ya mfumo wa nkatsano.
Swi fanela ku boxa vahlanganisi va SADC, Puresidente wa khale Thabo Mbeki na ntlawa lowu a wu nga karhali na ku tiyisela maendlelo lawa ya nga fikisa emakumu swiboho swo fikeleleka.
Sweswi ntirho wa ku akisisa i wa nkoka swinene; naswona Afrika Dzonga yi ta pfuna laha swi kotekaka. Eka leswi, ku na ku laveka hi xihatla ku pfuna eka xirilo lexi nga kona xa vanhu va tiko leriya. Ha tshemba leswaku, hikuva hi ri na rirhandzu, vaaki va matiko ya misava va ta pfuna vanhu va Zimbabwe loko va sungula gondzo lerintshwa.
Na hina swa hi khutaza leswaku, hambi loko ku sungula ku vonaka eka ku humelela ka vanhu va Riphabliki ra Xidemokrasi ra Congo eka gondzo ra vona ra ntshamiseko na ku humelela loku nga vonakaka.
Ntirhisano lowu nga akiwa eka nkarhi wa sweswi exikarhi ka varhangeri va DRC na Rwanda ku khoma xitshembiso xa vona xa ku yisa emahlweni mhaka ya nsirheleleko na ku tirhana na mhaka ya xirilo xa vanhu; kambe, hi ku tshemba, nakambe eka mburisano wa xipolitiki. Eka mpimo wo fana, hi ta ya emahlweni hi tirha na matiko yan’wana na Nhlangano wa Afrika ku yisa emahlweni swikongomelo leswi eBurundi, Sudan, Western Sahara, Côte d’Ivoire, Somalia na kun’wana.
Hi laha swi nga vonaka ha kona eka nhluvuko wo hambana-hambana eka tinhweti nyana leti nga hundza, Afrika Dzonga yi ta tirhisa vutshamo bya xitulu bya SADC ku tiyisisa minhlangano ya xiphemu xa tiko-nkulu, hi ku tiyisisa ngopfu-ngopfu eka ku simeka swintshuxo swa Samiti na ku tiyisisa ntwanano wa maqhingha ya xiphemu xa tiko-nkulu.
Hi nkarhi wun’we hi ta antswisa vuhlanganisi bya SADC na Timakete ta Ntolovelo ta le Vuxeni Na Afrika Dzonga (COMESA) na Vaaki va Vuxa bya Afrika (EAC). Matshalatshala lawa ya ta tekiwa ku ndlandlamuxa ku nga ri ku yisa ehansi ka vuxaka lebyi hi nga na byona na Nhlangano wa swa Xibalo xa le mindzilikanini ya Afrika Dzonga (SACU).
Hi tsakela ku hundzisela ku hoyozela vanhu na Vurhangeri bya Zambia, Ghana na Amerika eka minhlawulo leyi kombaka ku cinca eka matiko ya vona.
Hi ta tshamela ku lava ku tiyisisa vuxaka na vona na matiko yan’wana hi ku lava leswi nga swo komba ximunhu.
Hi na nkateko leswaku lembe leri hi hetisile ku tlangela khume ra malembe yo sungula ya ntirhisano wa xidiplomati na tiko ra China. Eka malembe lawa, swi vule erivaleni leswaku ku na mimbuyelo eka hinkwerhu eka vuxaka lebyi na hina.
Ha tiyisisa nakambe leswaku ku tiyimisela ka hina ku tiyisisa vuxaka na Brazil na India hi IBSA; na ku tiyisa vuxaka na tiko ra hina na ku endla vuxaka na Russia, na matiko ya Asia, Middle East, xikan’we na Latin na N’walungu wa Amerika.
Hi nyikile mavonelo ya hina minkarhi yo tala eka nyimpi ya le Middle East na le Israel na Palestine. Ku nyumisa ka nyimpi leyi na ku lahlekeriwa hi vutomi, ngopfu-ngopfu eka vanhu – ku katsa vana, vavasati na vadyuhari – a swi hlamuseleki.
Endlelo leri ro hlasela hi ndlela leyi a ri laveki. Naswona ha tshemba leswaku matiko ya misava ya ta kuma xintshuxo xa makumu lexi nga ta tswala mihandzu , leswaku maIsraeli na maPalestina va tiphina hi ntshuxeko na nsirheleleko tani hi vaakisani eka tindzhawu ta vona.
Hi hoyozela hi ku hlawuleka mfumo na vanhu va Cuba eka ku tlangela 50 wa malembe ya ku kuma ntshuxeko na, ntshuxeko wa ku hlawula gondzo ra nhluvuko.
Hi swi kotile ku herisa minkanerisano eka Nhlangano wa Yuropa eka maqhingha ya hina lawa ya nga va masungulo ya ku tihlanganisa na ku hetisisa Mintwanano ya Ntirhisano wa swa Ikhonomi na matiko ya xifundzha xa hina.
Hi langutela ku yisa emahlweni hi tiyisisa vuxaka loko hi rhurhela Samiti ya Afrika Dzonga-EU emahelweni ya lembe leri.
Xikan’we na matiko yan’wana ya le Dzongeni hi ta ya emahlweni na xikongomelo xo akisisa xa Nhlangano wa Matiko ya Misava, Nkwama wa Timali wa Misava na minhlangano ya vuhlanganisi leswaku yi ta komba ku cinca na mintiyiso ya ku cinca ka matirhelo ya matiko ya misava hi ndlela ya xidemokratiki, ku ringanana na ku va erivaleni.
Hi tiboha nakambe ku fikelela swikongomelo swa mintwanano ya matiko ya misava, ku katsa na Kyoto Protocol na loyi anga landzela ku vuyerisa eka vumundzuku bya vanhu va hina na vanhu va matiko ya misava.
Manana Xipikara na Mutshami wa Xitulu wo Hlonipheka;
Leswi tivisaka matshalatshala ya hina i minsinya yimbirhi ya masungulo: ku navela ka hina ku hetisa xileriso lexi nga nyikiwa mfumo lowu hi 2004; na ku lava ku tiyisisa leswaku mfumo lowu nga tata endzhaku ka nhlawulo ku kuma pulatifomo leyi nga lulama ku simeka minongonoko ya wona swi nga teki nkarhi.
Eka tinhweti leti taka ku nga se yiwa eka minhlawulo ya rixaka na swifundzha-nkulu, hi ta ringeta ku hetisa xileriso xo duma. Tani hi xiyenge xa tiprojeke hi xitalo eka Goza ra Minongonoko ya mfumo, hi ta langutisisa ngopfu eka:
* ku endla mintirho yo fanela ku antswisa vukorhokeri bya mintirho na ku hlanganisa hi ku antswa eka xikan’we na le ka swiyenge swa mfumo, ku katsa na le ka pulani ya matirhelo ya rixaka;
* ku yisa emahlweni pfhumba ra Nyimpi ya Vusweti na ku hetisa mpfapfarhuto wa Qhingha ro Herisa Vusiwana ro Angarhela hi ku tihlanganisa na vaaki-tiko loku nga ku humeleleni sweswi;
* ku simeka nongonoko wo hetiseka lowu hi nga wu veka ku herisa makhombo yo fana na kholera eka tindzhawu to tala laha tikweni;
* ku yisa emahlweni vulavisisi eka Fambiselo ra ku Sirheleleka ka Vaaki-ndhawu (Comprehensive Social Security System), ku katsa mhaka ya Ndzindza-khombo wa Rihanyo wa Rixaka;
* ku tshikilela pfhumba ro hlayisa gezi, leswaku ku ta kota ku lawuriwa ku tika loku nga kona eka nkarhi wa sweswi na ku cinca ka matikhomelo ya hina, hi nkarhi wun’we ku hatlisisiwa tiprojeke to nyika matimba na ku tirhisisa ka tindlela tin’wana ta swihlovo swa gezi – ku lemukiwa leswaku ku engeteleka ka mimbuyelo ya ku cinca ka maxelo, switirhisiwa swo fana na mafurha ya ti-fossil na mati loku yaka ehansi hi mpimo wun’we loku xilaveko xi karhi xi engeteleka;
* leswi nga kumiwa eka ndzavisiso wa ku nghenelela ka Ikhonomi ya Vumbirhi hlanganisa eka ntirho wo fambelana wa swiyenge swo fanelana ku fana na minongonoko ya mintirho ya vaaki-tiko, nseketelo wa mabindzu lamantsongo na nhluvukiso wa matiko-xikaya;
* ku tshikilela matshalatshala yo akisisa fambiselo ra swa vululami eka vugevenga, ku tlakusa hi xihatla ka nhlayo ya valavisisi, ku tirhisiwa hi ku hetiseka ka mahungu na thekinoloji ya vuhlanganisi, na mafambiselo yo antswa ya tihuvo; na
* ku fambisa maendlelo lawa ya nga kongoma eka ku tiyisisa michini yo cinca leyi tirhanaka na timhaka ta ndzinganiso wa swa rimbewu ku fana na vuyimeri bya 50/50 eka swiyenge swo teka swiboho, nhluvukiso wa vantshwa, timfanelo ta vatsoniwa na timfanelo ta vana – ku katsa na ku hetisa vuhlanganisi hi swa Pholisi ya Vantshwa ya Rixaka, ku lulamisa ku simekiwa ka Ntwanano wa Vantshwa va Afrika loko se yi hetisisiwile hi Palamende, na ku sungula Ejensi ya Rixaka Nhluvukiso wa Vantshwa; ku tiyisisa ku rhangela timfanelo ta vatsoniwa; na ku ndlandlamuxa nhlayo ya timasipala leti nga ta sungula hi ku Kongoma Timfanelo ta Vana (Children’s Rights Focal Points) ku suka eka 60% ya sweswi.
Leyi na yin’wana minongonoko, ku katsa na Swilaveko swa Nkoka swa Mfumo (Apex Priorities) leswi nga boxiwa eka Mbulavulo hi Xiyimo xa Rixaka wa Nyenyenyani leyi nga hundza, ku suka eka masungulo ya matshalatshala ya hina ya ku hetisa xileriso swo duma na ku sungula masungulo ya vumundzuku.
Hi ta tiyisisa matshalatshala ya hina lawa ya tiyisiwaka hi mafulufulu, ku tshemba na ku tiyisela ka vanhu va Afrika Dzonga eka ku landza leswi swi nga kahle eka hina hinkwerhu. Leswi, na swin’wana swa nkoka, i xihlovo xa ku titshemba ka hina loko hi vula leswaku rixaka ri le ka xiyimo xa kahle. Demokrasi ya hina i ya rihanyo ra kahle. Yi le ku kuleni yi tiya hi kantsongo-ntsongo.
Naswona ke, hi marito ya Puresidente wa khale Mandela, “[hina] hi nga nonoki, hikuva rendzo ra [hina] ro leha a ri se fika emakumu.”
Ndza nkhensa.
Issued by: The Presidency
6 February 2009


c: text/html

text:
[ Home ]
[ Speeches & statements ]
Mulaedza wa lushaka nga vhukoni hawe JG Zuma, Muphuresidennde wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, Dzulo ḽa Phaḽamennde, Cape Town
3 Fulwi 2009
Tshipikara a ṱhonifheaho;
Mudzulatshidulo wa Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu;
Muthusa Tshipikara wa Buthano ḽa Lushaka na Muthusa Mudzulatshidulo wa NCOP;
Muthusa Muphuresidennde wa Riphabuḽiki, Vho-Kgalema Motlanthe
Muphuresidennde wa Kale wa Riphabuḽiki, Vho-Thabo Mbeki,
Muhali washu, Muphuresidennde wa u thoma wa Afurika Tshipembe ḽa demokhrasi, Isithwalandwe Vho-Nelson Rolihlahla Mandela,
Vhathusa Muphuresidennde vha kale;
Vhalangavunḓu vha Ṱhonifheaho na Vhalangadzulo vha Mavunḓu ashu;
Miraḓo i ḓivhaleaho ya zwa vhulamukanyi;
Mudzulatshidulo wa SALGA, Vhoraḓorobo na vharangaphanḓa kha sisteme yashu ya muvhusowapo;
Mudzulatshidulo wa nnḓu ya Lushaka ya mahosi na mahosi ashu a ṱhonifheaho;
Vharangaphanḓa vha Zwiimiswa zwa Muvhuso zwi Tikedzaho Ndayotewa ya Demokhrasi;
Mulanguli wa Bannga ya Vhukati;
Vharangaphanḓa vha vhurereli;
Vhalanguli-Dzhenerala na vhaṅwe vharangaphanḓa vha tshumelo ya muvhuso kha tshitshavha;
Muphuresidennde wa Phaḽamennde ya Pan-Afurika, Muṱhomphei Vho-Idriss Endele Moussa
Vhahulisei, Dziambasada na Dzikhomishinari dza Nṱha;
Vhaeni vha ṱhonifheaho, vhashumisani na dzikhonani;
MaAfurika Tshipembe,
Dumelang, Avuxeni, Molweni,
Nga dzi 22 Lambamai, zwigidi zwa maAfurika Tshipembe vho bva vha ya u khetha. Vho ita nḓowe-nḓowe ya pfanelo dzavho dza demokhrasi dzo ḓifhaho mannḓa nga lutamo lwa u shandukisa matshilo avho u itela vhukhwine.
Nga tshivhalo tshavho tshisina vhukono, vho khwaṱhisedza zwauri nga u shuma roṱhe ri nga ita zwinzhi kha u lwa na vhushai na u fhaṱa matshilo a khwine kha vhathu vhoṱhe.
Vho ṱuṱuwedzwa nga muḽoro wa tshitshavha tsho faranaho, Afurika Tshipembe ḽine ḽavha ḽa vhoṱhe, lushaka lwo faranaho nga u fhambanana, vhathu vhane vha shuma vhoṱhe hu u itela zwivhuya zwa vhoṱhe.
Ri a ḓiṱukufhadza nga thendelo iyi ya deme ya dzikhetho ye ra ṋewa nga vhadzulapo vha shango ḽashu, vhe vha ṋanga muvhuso wavho nga nḓila i takadzaho.
Miraḓo i Ṱhonifheaho,
Lushaka lwashu lwo pfuka kha zwifhinga zwi lemelaho lwa miṅwaha miṱuku yo fhiraho.
Ndi dzindivhuwo ngauri ri na sisteme ya ndayotewa ya demokhrasi yo khwaṱhaho nahone i shumaho nga vhuḓalo, na zwiimiswa zwo khwaṱhaho, nga hezwo ro kona u kunda vhuleleme zwo leluwa nahone nga u ḓihudza.
Vhuṱambo ha ṋamusi ndi u pembelela zwine zwa itisa uri demokhrasi iyi i shume. Zwi dovha hafhu zwa vha u pembelela mvelele yashu ya mvelaphanḓa na vhuḓifhinduleli ha roṱhe ho ṱanganelanaho.
Hezwi zwo ṱanzielwa nga u vha hone fhano ha muhali washu Vho-Madiba, vhe vha fhaṱa mutheo wa mvelaphanḓa ya shango, na muphuresidennde wa kale Vho-Thabo Mbeki, vhe vha isa phanḓa kha mutheo honoyo.
Mvelaphanḓa ya tshifhinga tshoṱhe i dovha hafhu ya ṱanzielwa ngauri muphuresidennde wa kale Vho- Kgalema Motlanthe zwa zwino ndi Muthusa Muphuresidende wa Riphabuḽiki, nga murahu ha vhuimo havho ha tshifhinga nyana, zwo ri itaho uri ri vhe shango ḽo fhambanaho na maṅwe nga zwivhuya zwinzhi.
MaAfurika Tshipembe,
Sa zwine vha ḓo zwi dzhiela nzhele, u lwa na vhushayi zwidzula zwi zwiṅwe zwa u tou thoma zwine muvhuso washu wo sedzesa zwone.
Nga dzi 9 dza Shundunthule, nga tshifhinga tsha u vhewa tshiduloni ha Muphuresidennde, ro sumbedza vhuḓiimiseli kha vhathu vhashu na ḽifhasi ha uri:
“Arali huna vhadzulapo vha Afurika Tshipembe vhane vha lovha nga malwadze ane a thivhelea;
Arali huna vhashumi vhane vha lwisana na u fusha miṱa yavho nahone vhane vha lwa uri vha wane mushumo;
Arali huna zwitshavha zwi sina maḓi o kunaho, madzulo a vhuḓi kana sanithesheni yo teaho;
Arali huna vhadzulapo vha vhupo ha mahayani vhane vha kundelwa nga u ita madzulo avhuḓi kha mavu ane vha dzula khao;
Arali hu na vhafumakadzi vhane vha khaḓi khethululiwa, u shumiswa kana u tambudzwa;
Arali huna vhana vhane a vha na nḓila kana zwikhala zwa u wana pfunzo yavhuḓi;
A ri nga aweli, na hone a ri nga timatimi, kha lwendo lwashu lwa u fhelisa vhushai.
Kha u swikelela miḽoro iyi, muvhuso washu wo wana masia a fumi a ndeme, ane a vha tshipiḓa tsha Muangarambo wa Tshiṱirathedzhi wa Kotara ya Vhukati ya 2009 u swika 2014.
Mbekanyamushumo yo ḓivhadzwa nga ha nyimelo dzi konḓaho dza ikonomi.
Ṅwaha wo fhelaho wo vhona ikonomi ya ḽifhasi nga u angaredze i tshi dzhena kha zwifhinga zwa tshiwo tshi sa konḓelelei kha ṅwahafumi ya zwenezwino.
Sa musi Afurika Tshipembe ḽi songo kwamiwa nga nḓila ine tshivhalo tsha maṅwe mashango tsha vha ngayo, masiandoitwa ayo a vho thoma u vhonala zwino kha ikonomi yashu. Ro dzhena kha mutsiko wa ikonomi lwa tshifhinga nyana.
Ndi zwa deme vhukuma zwa zwino uri ri shume nga tshumisano kha mbekanyamushumo nthihi kha u lwa na tshiwo.
Ri zwi dzhia sa mathomela a muangarambo wa Afurika Tshipembe wa u lwa na khaedu ya mutsiko wa ikonomi ya shango ḽoṱhe, zwe zwa ombedzelwa nga muvhuso, vhashumi na vhubindudzi nga Luhuhi ṅwaha uno. Ri tea u ita nyito ya u fhungudza u wa ha ikonomi nga khombo iyi.
Ro no thoma u ita nyito kha u fhungudza u fhelelwa nga mishumo. Huna thendelano ire mulayoni vhukati ha muvhuso na vhashumisani vha zwa matshilisano ya u ḓivhadza vhugudisi ha tshoṱhe kana ha tshifhinga nyana.
Vhashumi vhane vha ḓo livhana na u sudzuluswa nga nṱhani ha vhuleme ha ikonomi vha ḓo litshiwa kha mushumo, lwa tshifhinga nyana nahone vha dovha hafhu vha gudiswa zwikili zwa mushumo.
Nyambedzano ya zwidodombedzwa zwa maitele i khou ya phanḓa vhukati ha vhashumisani vha matshilisano na zwiimiswa zwine zwa ḓo kwamea nga mbekanyamushumo idzo, ho katelwa Sekhithara ya Ndaulo ya Pfunzo na Vhugudisi.
Ri ḓo tikedza mushumo wa Khomishini ya Vhupfumedzani u Konanya na u Lamukanya kha u thusa vhatholi na vhashumi kha u wana nḓila kwayo ya u sudzulusa nga kha maitele o teaho a mulayoni.
U swika zwino, vhakhomishinara vha CCMA vho no phulusa mishumo i paḓaho zwigidi zwiṋa nga kha maitele a kutshimbidzele, nahone vha dovha hafhu vha ṋea tsivhudzo na u khwaṱhisa vha shumi vho sudzuluswaho.
Tshumisano ya Mvelaphaḓa ya Tshomedzo yo bveledza mbekanyamushumo ya u lambedza khamphani dzine dza ḓibalela. Ri ḓo dovha ra khwaṱhisa uri muvhuso u renge zwishumisa na u shumisa tshumelo dzapo, hu sina u dziela fhasi vhudzheneleli hashu kha ḽifhasi kana u sukumedza mbadelo uri dzi ye kha ḽeveḽe i sa ṱanganedzei.
U fhaṱa kha mvelaphanḓa ya phoḽisi ya tshomedzo ya vhudzhenelelani, phoḽisi ya mbekanyamaitele yo dzudzanywaho i ḓo bveledzwa.
Sekhithara dzi rangaho phanḓa dzine dzo no sumbiwa ndi authomobaiḽi, dzi khemikhaḽa, fabiriki dza tsimbi, vhuedelamashango, zwiambaro na mamaga a zwiambaro khathihi na maḓaka. Ndi tshi ḓadzisa, hu ḓo sedzeswa hafhu kha dzitshumelo, ḽimagi ḽiṱuku na vhafhaṱi kha zwiṅwe zwinzhi, kha ndingedzo ya u sika mishumo yavhuḓi.
Sa tshipiḓa tsha vhuimo ha vhuvhili ha Mbekanyamushumo ya Mishumo yo Engedzeaho ya Muvhuso, Mbekanyamushumo ya Mishumo ya Tshitshavha i ḓo ṱavhanyiswa.
I ṋetshedza vhuimo ha fhasisa ha mushumo ho ḓoweleaho kha vhane vha vhu ṱoḓa, nahone i tshi dovha hafhu ya khwiṋifhadza vhutshilo tshitshavhani.
U wa ha ikonomi zwiḓo khakhisa ḽiga ḽine shango ḽashu ḽa khou u kona u lwisana na vhuleme ha matshilisano na ikonomi vhune ḽo livhana naho. Fhedzi zwi nga si shandukise budo ḽa mvelaphanḓa yashu.
Phoḽisi ya deme ye ra i sumba na Mbekanyamaitele ye ra i dzudzanya hu sa athu u ḓa dzikhetho, dzi tshe dza vhuthugwa kha mbekanyamushumo ya muvhuso uyu.
Nga vhuvha ha tshitshavha tsha Afurika Tshipembe, kha ri farane nga zwanḓa zwashu uri ri wane thandululo roṱhe. Tshifhinga tsha u shumesa tsho swika.
Muvhuso washu u ḓo sedza phanḓa, hu si ni murahu!
Maga o sumbedzwaho kha Muangarambo wa Tshiṱirathedzhi wa Kotara ya Vhukati yashu a tea u dzhiela nzhele vhukonḓi he ha ḓiswa nga tshiwo tsha ikonomi. U tsela fhasi ha ikonomi a zwi tei u ri ita uri ri shandukise Mbekanyamaitele idzi. Nga iṅwe nḓila zwi tea uri ṱuṱuwedza kha u zwi shuma nga luvhilo na vhuḓinekedzeli.
Muangarambo wo sedzesa kha zwa ndemesa zwa fumi.
Ro ita vhuḓiimiseli ha uri nga u shumisana ri ḓo ṱavhanyisa nyaluwo ya ikonomi na u khwinifhadza ikonomi u itela u sika mishumo ya khwine na matshilo a langeaho.
Ri ḓo ḓivhadza mbekanyamushumo khulwane kha u fhaṱa tshomedzo dza ikonomi na matshilisano. Ri ḓo bveledza na u shumisa kushumele kwa mvelaphanḓa ya vhupo ha mahayani zwo ḓi tumanya na mvusuludzo ya zwa vhulimi na tsireledzo ya zwiḽiwa.
Ri ḓo khwaṱhisa zwikili na mutheo wa vhushumeli ha vhashumi. Ri ḓo khwiṋisa nyimelo ya mutakalo wa vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe.
Nga u shumisana na vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe , ri ḓo khwaṱhisa nndwa ya u lwa na vhutshinyi na tshanḓanguvhoni. Ri ḓo fhaṱa zwitshavha zwo khwaṱhaho, zwi ṱhogomeleaho nahone zwine zwa langea.
U shuma na Afurika na ḽifhasi ḽoṱhe, ri ḓo bveledza mvelaphanḓa ya Afurika na u khwinisa tshumisano na maṅwe mashango a ḽifhasi nga u angaredza.
Ri ḓo khwaṋhisa nga nungo dzoṱhe uri hu vhe na ndangulo na u shuma nga nḓila i langeaho.
Na, u shuma na vhathu na u tikedzwa nga vhashumeli vha tshitshavha, ri ḓo fhaṱa muvhuso u bvelaho phanḓa, u khwiṋisa mishumo ya muvhuso kha tshitshavha na u khwaṱhisa zwiimiswa zwa demokhrasi.
Ndi dakalo ḽanga na u ḓihudza u amba zwiteṅwa zwa deme zwa nyito ya mbekanyamushumo yashu.
Tsiko ya mishumo yavhuḓi zwi ḓo vha kha tshidziki tsha dziphoḽisi dza ikonomi yashu nahone zwi ḓo shela mulenzhe kha lutamo lwa mbulugelo i kungaho na u sikwa ha mishumo.
Malugana na miano yashu, ri tea u fhaṱa na u ya phanḓa kha u alusa ikonomi yo khwaṱhaho.
Nga hetshi tshipiḓa, ri ḓo shumisa vhatheli vha muvhuso sa vhane vhanga vhaofisiri-vharengi, thendelo na thuso ya zwa masheleni kha u thusa mabindu a vhukati maṱuku khathihi na u ṱuṱuwedza kushumele kwa Vhumaanḓafhadzi ha Ikonomi kha Vharema ho Ṱanḓavhuwaho na phoḽisi dza ndinganyiso ya zwi songo linganaho u bva kale.
Kushumele ku ḓo itwa hu tshi khou ṱhogomelwa ṱhoḓea dza u lulamisa u sa lingana ha tshifhinga tsho fhelaho.
Tshanduko i ḓo itwa kha u ṱuṱuwedza vhafumakadzi, vhaswa na vhathu vho holefhalaho.
Ri ḓo fhungudza vhuleme ha milayo kha mabindu maṱuku. Mafhungo a u tsikeledzwa nga milayo o no vhigwa nga sekhithara lwa tshifhinga tshilapfu.
Kha vhuṅwe vhudzheneleli ha u ita maimo a khonadzeo ya mbulungelo, muvhuso u ḓo ya phanḓa nga sisteme nthihi yo ṱanganelanaho ya u ṅwalisa mabindu.
Hezwi zwi ḓo alusa tshumelo ya vharengi na u fhungudza gemo ḽa u ita vhubindudzi Afurika Tshipembe.
Tshiteṅwa tshiṅwe tsha deme kha lwendo lwashu lwa u sika zwikhala zwa mishumo ndi Mbekanyamushumo ya Mishumo yo Engedzeaho ya Muvhuso. Mathomo a sedzeswaho a mishumo ya miḽiyoni nthihi o bveledzwa.
Vhuimo ha vhuvhili ha mbekanyamushumo ho itelwa u sika zwikhala zwa mishumo i linganaho miḽiyoni nṋa nga 2014.
U bva zwino u swika Nyendavhusiku 2009, ro pulana u sika zwikhala zwa mishumo zwi linganaho 500 000.
Musi ri tshi khou sika fhethu ha zwikhala zwa mishumo na vhubindudzi, muvhuso wo wana zwa uri vhaṅwe vha vhadzulapo vha ḓo ṱoḓa thuso ya u unḓwa nga muvhuso. Masheleni a u unḓa a muvhuso a dzula a maitele a ndeme kha u fhungudza vhushai. U bva nga dzi 31 Ṱhafamuhwe 2009, vhathu vha phaḓaho 13 miḽiyoni vho wana masheleni a u unḓa a muvhuso, hune khavho ri wana uri huna vhana vhapaḓaho miḽiyoni dza malo.
Ro khou dzhiela nzhele ṱhoḓea dza u ṱumanya masheleni a unḓa na mishumo kana zwiitwa zwa ikonomi u itela u ṱuṱuwedza vhuḓiimisi ha mivhili ine ya ḓi kona.
Tshiṅwe tshithu tsha ndeme vhukuma kha tshifhinga tsha zwino, ndi tsha uri vhadzulatsini vha tea u thusana.
Zwino ndi tshifhinga tsha ṱangana. Kha ri thusane sa vhadzulatsini.
Kha ri thendelane kha ḽa uri a huna ṅwana ane a ḓo eḓela na nḓala nga mulandu wa uri vhabebi vhawe a vha shumi. Arali ra nga ṱangana ra shuma roṱhe, ri nga ita zwinzhi.
Vhaeni vha ṱhonifheaho, sa tshipiḓa tsha maitele a vhuṱhogwa ri ḓo ya phanḓa na mbekanyamushumo yashu ya u fhaṱa ikonomi na tshomedzo dzapo.
Tshigwada tshiswa tsho vhumbiwaho tsha Mvelaphanḓa ya Tshomedzo ya muvhuso tshi ḓo khwaṱhisa uri ngwama ḽa R787 biḽiyoni ḽa nyangarelo ya tshomedzo sa zwe ḽa ṋetshedziswa zwone kha mugaganyangwama mathomoni a uno ṅwaha wo puḽaneliwaho zwavhuḓi nahone ine ya ḓo shuma.
Ndambedzo iyi yo katela magavhelo a mbekanyamushumo ya u fhaṱha zwikolo, zwiendedzi zwa tshitshavha ho katelwa sisteme ya u endedza i ṱavhanyaho ya ma basi, dzi nnḓu , maḓi na tshampungane.
Iṅwe ya mbulungelo khulwanesa ya dzi thandela dza tshomedzo dza Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha Bola ya Milenzhe tsha FIFA tsha 2010. Sa muvhuso na lushaka nga vhuphara, ro fulufhedzisa zwauri Tshiphuga tsha Ḽifhasi tshi ḓo sia vhuṱala vhuhulwane vhune khaho vhana vhashu na zwitshavha zwashu zwa ḓo vhuelwa kha miṅwaha minzhi i ḓaho.
Ri nḓilani ya u swikelela vhuḓifhinduleli hashu nahone ro ḓi imisela u fha ḽifhasi mitambo ya Tshiphuga tsha Ḽifhasi i sa athu u vhonwa.
Ri khou dzudzanya zwiṱediamu zwoṱhe nga ngona kha u itela Tshiphuga tsha Khuvhangano, tshine tsha khou thoma nga dzi 14 dza Fulwi, mvelaphanḓa khulwane.
Ṋaṅwaha nga ṅwedzi wa Lambamai, ndo ṋetshedza vhuḓifhindulele kha vhurangaphanḓa ha indasiṱeri ya dzithekhisi ha u fhelisa nyambedzano dzo livhanaho na kushumele kwa Sisteme ya Vhuendi ya Dzibisi yo Ṱanganelano i Ṱavhanyaho u swika dzikhetho dzi tshi fhela.
Ro dzhia tshifhinga tshilapfu tsha u shuma nga nḓila kwayo na zwililo zwa indasiṱeri. Nga dzi 11 dza Fulwi minisiṱa wa zwa vhuendi vha ḓo vha na nyambedzano na indasiṱeri.
Muṱangano u ḓo thoma nga ndovhololo ya ndangano zwipiḓa zwa madzangano zwi kwameaho nga sisteme ya BRT. Ri na fulufhelo ḽa uri ndavha dzoṱhe dzine a dzi a thu u tandululwa dzi ḓo shumaniwa na dzo nga nḓila ine ya ḓo fusha madzangano oṱhe.
Hezwi zwiḓo katela zwitenwa zwoṱhe zwa deme zwauri zwipiḓa zwa madzangano zwi ḓo vhuedza hani kha mbekanyamushumo.
Miraḓo i Ṱhonifheaho,
Iṅwe mvelaphanḓa ine ya khwaṱhisa Tshiphuga tsha Ḽifhasi ndi nyimelo ya tshomedzo ya khasho ya didzhithaḽa na zwirathisi zwa phaḓaladzo ya dzi siginaḽa.
Nga u angaredza, ri ḓo khwaṱhisedza uri gemo ḽa vhudavhidzanikule ḽo fhungudzwa nga kha dzi thandela nga nḓila ya u engedzedza vhuhulwane ha tsumbatshiga.
Ri khou tea u khwaṱhisedza uri ari tei u sia vhupo ha mahayani nnḓa kha mvelaphanḓa iyi i nyanyulaho.
Sa tshipiḓa tsha mvelaphanḓa ya tshomedzo dza lushaka ri ḓo ṋetshedza vhudzulo ha vhathu vhune ha swikelelea nahone vhu re fhethu havhuḓi.
Ri ḓo bvelaphanḓa nga kha kupfesesele kwa uri vhudzulo ho teaho ha vhathu a singa nṱhani ha u fhaṱha dzi nnḓu fhedzi.
Ndi nga u shandukisa dzi ḓorobo dzashu na u fhaṱha zwifhaṱo zwavhuḓi, zwitshavha zwi langeaho na u ṱhogomela zwine zwa vha na tswikelelo ya tsini kha mushumo na tshumelo dza lushaka, ho katelwa tshumelo dza mitambo na vhuḓimvumvusi.
Nga muya uyu wa vhuthihi, ri ḓo shumisana na phaḽamennde kha u ṱavhanyisa kutshimbidzele kwa Mulayotibe wa Ndangulo ya u Shumisa Mavu.
U shuma roṱhe na vhathu vhashu vha vhupo hamayani, ri ḓo khwaṱhisedza tshiṱirathedzhi tsha mveledziso ya vhupo ha mahayani tshi kwamanaho na vhudzudzanyi ha mavu na vhulimi na tsireledzo ya zwiḽiwa, sa tshiteṅwa tshashu tsha vhuraru.
Ndi ḓo tama u shumisa tshifhinga itshi kha u netshedza dzi ndiliso dzashu kha muṱa wa tshanḓa tsha minisiṱa wa vhulimi, Vho-Dirk du Toit, vhe vha risia ino vhenge, u shela mulenzhe havho ri ḓo u ṱulutshela vhukuma.
Vhathu vha vhupo ha mahayani na vhone vha na pfanelo dza muḓagasi na maḓi, mabunga a u gwedzha, dzi bada, zwimvumvusi na senthara dza mitambo; khathihi na senthara dza thengiso dza khwine sa vhaṋe vha vha dziḓoroboni.
Na vhone vha na pfanelo dza u thuswa kha vhulimisi uri vha kone u ṱavha miroho na zwiṅwe zwithu; na u alusa zwifuwo zwavho u itela uri vha kone u ḓi fusha.
Ro ḓi lugisela u thoma fulo ḽa u fhaṱa hedzi tshomedzo kha vhupo ha mahayi. U shumisana na zwitshavha, mahosi, vhakhantseḽara na magota ri ḓo kona u ṱavhanyisa mushumo uyu.
Ri khou ombedzela vhathu vha vhupo ha mahayani uri vha thome u ḓilugisela u ri vhudza zwithu zwine vha zwiṱoḓa lwa shishi. Nga u shuma roṱhe ri nga ita zwinzhi.
Tshipikara na Mudzulatshidulo a Ṱhonifheaho,
Sa musi ro ola ngundo dzo teaho kha mbekanyamushumo ya mvelaphanḓa ya vhupo ha mahayani, ro nanga masipala wapo wa Giyani kha vunḓu ḽa Limpopo sa buḓo ḽa u thoma ḽa fulo ḽa dzithandela. Kha dzi thandela idzi ri ḓo wana ngudo ine ya ḓo shumiswa kha shango ḽoṱhe.
Ndi tshi ḓadzisa, ri ḓo shumana na mvusuludzo ya dziḓorobo dza mahayani dze ra sedza dzone, nga kha magavhelo a ngaho sa Mbekanyamushumo ya u Ṋea Mveledziso ya Vhahura. Nga iyi nḓila, vhupo vhune ha vha tsini na ḓorobo idzi vhu ḓo vhuelwa kha thikhedzo ya ikonomi.
Nga vhudzheneleli hoṱhe u hu, ro ḓiimisela kha u shandukisa mbonalo ya vhupo ha mahayani kha shango ḽashu.
Vhadzulapo,
Pfunzo i ḓo vha tshiteṅwa tsha deme kha miṅwaha miṱanu i ḓaho. Ri khou ṱoḓa vhagudisi vhashu, vhagudiswa na vhabebi vha tshi shumisana na muvhuso kha u rembuluse zwikolo zwashu zwi aluwe zwi vhe dzisenthara dza vhukoni.
Mbekanyamushumo ya mvelaphanḓa ya Vhana Vhaṱuku i ḓo takuselwa nṱha, nga ndivho ya u khwaṱhisedza uri hu vhe na tswikelelo yo ḓoweleaho kha Murole wa R na u dovholola tshivhalo tsha vhana vha vhukale ha miṅwaha ya 0-4 nga 2014.
Ri khou dovholola ra ambedzedza husina dzi nyambedzano. Vhagudisi vha fanela u vha tshikoloni, ngomu kiḽasini, nga tshifhinga, vha tshi khou funza, hu sina u sa ṱhogomela mushumo na u tambudza vhana vha tshikolo! Vhana vha tea u vha ngomu kiḽasini, nga tshifhinga, vha tshi khou guda, vha ṱhonifhe vhagudisi vhavho na u ṱhonifhana nga tshavho, nahone vha ite tshuṅwahaya dzavho.
Kha u khwinisa ndangulo ya tshikolo, vhugudisi ho fhelelaho hu ḓo ṱoḓea kha u alusa vhagudisi uri vhavhe ṱhoho dza zwikolo kana ṱhoho dza muhasho.
Ndi ḓo ṱangana na ṱhoho dza zwikolo u kovha miḽoro yashu kha mvusuludzo ya sisteme ya pfunzo dzashu.
MaAfurika Tshipembe,
Ri ḓo engedza nungo dzashu dza u ṱuṱuwedza vhagudiswa vhoṱhe uri vha khunyeledze pfunzo dzavho dza sekondari.
Tshipikwa tshihulwane ndi u engedza tshivhalo tsha vhagudiswa kha zwikolo zwa sekondari nga pesenthe dza 95 nga 2014. Ri khou dovha hafhu ra posa iṱo kha mbekanyamushumo ya khalo ya u vhuedzedza vhagudiswa kha sisteme vhe vha si ise phanḓa na ngundo dzavho, na u vha ṋea thikhedzo.
Miraḓo i Ṱhonifheaho, ro kwamea vhukuma nga mivhigo ya vhagudisi vhane vha tambudza vhana lwa vhudzekani, nga maanḓa maanḓa vha vhasidzana.
Ri ḓo khwaṱhisedza uri tsumbamashumele dza u tambudza lwa vhudzekani na khakhathi kha zwikolo zwa muvhuso dzi khou phaḓaladzwa nga vhuḓalo, nahone vhagudiswa na vhagudisi vha dzi ḓivhe na hone vha dzi sedzuluse.
Ri ḓo zwi dzhiela nṱha, na u dzhia tsheo ya tshihaḓu, u lwa na mugudisi ane a shumisa maanḓa awe nga nḓila i songo teaho nga u ḓi dzhenisa kha vhukonani ha vhudzekani na vhana.
Kha u ṱuṱuwedza ngundo ya tshifhinga tshoṱhe, mbekanyamushumo ya Pfunzo na Vhugudisi ya Vhaaluwa ya Kha ri Gude i ḓo khwaṱhiswa.
Vhadzulapo, Miraḓo i Ṱhonifheaho,
Ri khou tea u khwaṱhisa uri mbekanyamushumo ya vhugudisi na mvelaphanḓa ya zwikili kha shango i fhindula ṱhoḓea dza ikonomi.
Sekhithara ya Pfunzo Phanḓa na Vhugudisi na khoḽedzhi dzayo dza 50 na khamphasi dza 160 dza shango ḽoṱhe nga u angaredza dzi ḓo vha kha masia a u thoma a vhugudisi ha mvelaphanḓa ya zwikili.
Ri ḓo khwinifhadza tswikelelo ya pfunzo dza nṱha dza vhana vhane vha bva miṱani i shayaho na u khwaṱhisa khonadzeo ya thuso ya zwa masheli dziyunivesithi.
MaAfurika Tshipembe,
Ro kwamea zwihulu vhukuma nga ha nyimelo isi ya vhunḓu ya ṱhogomelo ya mutakalo, yo khakhiswaho nga nyaluwo yo khwaṱhaho kha mutsiko wa malwadze ṅwahafumi na hafu yo fhiraho.
Ro ḓi sikela miḽoro ya u bvelaphanḓa na u fhungudza phambano ya nyimelo ya ṱhogomelo ya mutakalo, kha u ṱuṱuwedza vhukoni ha vhashumi, u vusuludza zwibadela na dzikiḽiniki na isa phanḓa na ulwa na HIV na AIDS, TB na maṅwe malwadze. Ri tea u shuma roṱhe kha u khwinisa maitele a mbekanyamaitele ya u ilafha, ndangulo na ṱhogomelo ya HIV na AIDS u itela u fhungudza tshivhalo tshiswa tsha u kavhiwa nga HIV na AIDS nga 50% nga ṅwaha wa 2011. Ri khou ṱoda u swikelela 80% dza vhane vha ṱoḓa dzilafho la ARV nga 2011.
Ri ḓo ḓivhadza tshikimu tsha Ndindakhombo ya Mutakalo ya Lushaka nga kha maga na nyaluwo yavhuḓi. Kha u thoma ha Ndindakhombo ya Mutakalo ya Lushaka, ṱhaṱhuvho ya shishi ya zwibadela zwa muvhuso i ḓo tshimbidzwa nga kha Tshumisano dza Phuraivethe dza Tshitshavha.
Ri dovha hufhu ra posa iṱo lwa shishi kha mafhungo a miholo ya vhashumeli vha mutakalo u fhelisa u timatima kha tshumelo ya zwa mutakalo yashu.
U shuma roṱhe kha ri ite zwinzhi khau alusa vhuvha ha ṱhongomelo ya mutakalo, kha nḓila nthihi na Ndivho ya Mvelephanḓa ya Miḽeniyamu ya Vhuthihi kha Lushaka u ṱhukhukanya vhushai nga 2014.
Vhadzulapo,
Ri roṱhe ri nga ita zwinzhi kha u lwa na vhutshinyi. Tshipikwa tshashu ndi u sika sisteme ya vhulamukanyi yo ṱanganelanaho,ya tshizwino, i re na tshomedzo dzo fhelelaho nahone ine ya langulea zwavhuḓi.
Zwi dovha hafhu zwa vha zwa deme u khwinifhadza vhuvha havhuḓi ha dzi khothe na kushumele kwa vhatshutshusi na vhaofisiri vha mapholisa, tshumelo dza vhufogisi na vhusevhi. Mushumo uyu wo thomiwa lwa ndeme, nahone u ḓo tshimbidzwa nga mafulufulu maswa na nungo.
Kha zwipikwa zwoṱhe ndi u khwaṱhisa uri ri engedze tshivhalo tsha vha tshutshisi na Vhashumi vha Bodo ya Thuso ya zwa Mulayo . Ri ḓo ita zwi fanaho na kha mafogisi a mapholisa.
Ro shandukisa dzina ḽa Minisiṱiri wa Tsireledzo na Mbulungeo kha Mapholisa u ombedzedza uri ri khou ṱoḓa tshumelo yo khwaṱhaho kha mushumo wa mapholisa. Hezwi zwi ḓo shela mulenzhe kha u fhungudza vhutshinyi vhu shushaho nga sethe yo pikwaho u bva kha 7% u ya kha 10% nga ṅwaha.
Thogomelo ya ndeme i ḓo dovha ya ṋetshedzwa kha u fhelisa vhugevhenga ho dzudzanyiwaho, khathihi na vhutshinyi ha ulwa na vhafumakadzi na vhana.
Tshipikara na Mudzulatshidulo a Ṱhonifheaho,
Musi ri tshi khou fhululedza mbulungelo ya sekhithara ya phuraivethe kha indasiṱeri ya tsireledzo, ri ḓo khwinisa milayo ya iyi indasiṱeri.
Kha zwiṅwe zwiteṅwa zwa deme, ri ḓo thoma maitele a u dzudzanya Dzhendedzi ḽa Ndangulo ya Mukaṋo; ri ḓo tea u khwaṱhisa nungo dzashu dza u lwa na vhutshinyi nga inthanethe na vhufhura ha bugu ndaula, na u khwinisa sisteme kha dzidzhele dzashu u itela u fhungudza dovhololo ya vhugevhenga.
Vhadzulapo,
Ndi khou tama u khwaṱhisedza thikhedzo yashu ya tshanduko ya vhuhaṱuli i bvelaho phanḓa.
Tshanduko i tea u ṋetshedza zwiteṅwa zwa ndeme zwi ngaho sa khwiniso ya vhuhaṱuli ho ḓiimisaho nga hoṱhe, u sika sisteme ya vhuḓifhinduleli ha vhuhaṱuli ha nga ngomu khathihi na u ita uri hu vhe na tswikelelo ya vhoṱhe kha vhulamukanyi.
Mvelaphanḓa ya sisteme ya demokhrasi yo fhelelaho yo ḓitikaho nga vhushaka havhuḓi ha ṱhanganelano ya ṱhonifho na muya wa vhushumisani vhukati ha Khorondangi, Vhusimamilayo na vhuhaṱuli. Hezwi ndi zwa deme kha ndayotewa yashu ya demokhrasi.
Tshipikara na Mudzulatshidulo a Ṱhonifheaho,
Ri anzela u dzula ri tshi amba nga ha vhuḓiimiseli hashu ha u lwa na tshanḓanguvhoni kha tshumelo dza tshitshavha.
Ri ḓo ṱhogomela nga vhuronwane u fhelisa vhukwila na tshanḓanguvhoni kha u renga na matshimbidzele a dzithendara, khumbelo ya ḽaisentsi dza u ḓiraiva, tshelende ya mundende, dzibugu ndaula, na vhukwila ha dzi dokhethe dza milandu ya mapholisa.
Kha vha ri nṋe ndi ombedzedze zwa uri roṱhe rina tshipiḓa tshine ra tea u tshi tamba kha nndwa iyi ya u fhelisa vhugevhenga.
Ri khou tea u shela mulenzhe kha Foramu ya Vhupholisa ha Tshitshavha. Ri tea u ḓibvisela kule na u renga thundu dzo tou tswiwaho, zwine zwa ṱuṱuwedza vhutshinyi.
Ri tea u vhiga vhutshinyi na u thusa mapholisa kha u fara vhatshinyi. Nga iyi nḓila, ri ḓo ya phanḓa kha u fhelisa vhutshinyi tshitshavhani.
Miraḓo i Ṱhonifheaho, u bva nga 1994 ro ṱoḓa u fhaṱa tshitshavha tsho faranaho u bva kha mufhalalo washu wa tshifhinga tsho fhiraho. Ri khou huwelela uri hu iswe phanḓa muḽoro uyu wa u ṱuṱuwedza vhuthihi ha ṱhanganyelano na u alusa sisteme ya vhuvha hu kovheaho, ho ḓitikaho nga vhuthihi ha tshitshavha tsho khwaṱhaho nahone tshi ṱhongomelaho.
Sisteme dzashu dza ndeme dza vhuvha dzi tea u ri ṱuṱuwedza kha u vha vhadzulapo vho khwaṱhaho kha mvusuludzo ya shango ḽashu. Ri tea u fhaṱa vhuthihi ha lushaka na vhushumisani.
Ri tea u alusa vhufarani vhuthihi kha shango ḽashu, Ndayotewa yashu na zwiga zwa lushaka. Nga vhuthihi u vhu, ri ḓo hulisa luimbo lwashu lwa lushaka na fuḽaga ya shango ḽashu khathihi na zwiṅwe zwiga zwa lushaka.
Vhana vhashu, u bva kha vha murole muṱuku, vha tea u funzwa u ḓi kumedzela kha Ndayotewa na zwiga zwa lushaka, na u ḓivha uri u vha mudzulapo wa Afurika Tshipembe zwi amba mini.
Ri ḓo khwaṱhisedza uri hu vhe na vhuthihi ha lushaka kha u shandukisa ḓivhashango na madzina a vhupo. Hezwi zwi tea u ṋea tshikhala tsha u dzhenisa vhadzulapo vhoṱhe vha Afurika Tshipembe kha u fhaṱa vhuvha ha lushaka ho ṱanḓavhuwaho, kha u engedza kupfesesele kwashu kha ḓivhazwakale yashu na vhufa.
Mitambo ndi yone tshiga tshihulwanesa tsha u fhaṱa lushaka. Nga u shuma roṱhe ri tea u tikedza thimu dzashu dzoṱhe dza lushaka u bva kha Bafana Bafana u swika kha dzi Proteas na Springboks; u bva kha Banyana Banyana u swika kha Thimu ya Vhaholefhali (Paralympians).
Thimu dzashu dzi nga shuma zwavhuḓi arali huna thikhedzo yashu.
Kha vha ntendele ndi shumise tshino tshifhinga u fhululedze thimu dzashu dza lushaka kha kushumele kwadzo kwa vhege yo fhiraho, kha u kunda kararu.
Thimu ya shango ya vhafumakadzi ya nethibola yo ita uri ri ḓirwe khana nge vha kunda kha Tshaḽenzhi ya nethibola ya Zwitshavha-Zwiraru. Ri fhululedza Sevens Springboks vhe vha vha Dzigwena dza Sirisi dza Ḽifhasi dza Sevens dza IRB – nahone a ri hagwi dzi Blue Bulls vhe vha kunda kha tshiphuga tsha mafhedziselo tsha Super 14 nga nḓila i takadzaho!
Ri dzia tshifhinga itshi u tamela mashudu dzi Springbok kha sirisi i ḓaho vhukati ha British na Irish Lions.
Zwikhagala zwa uri ri tea u bindudza zwihulwane kha mvelaphanḓa ya mitambo. Ri ḓo ṱavhanyisa mvusuludzo ya zwa mitambo ya zwikolo na u khwaṱhisa uri i vhumbe tshipiḓa tsha kharikhuḽamu ya tshikolo. Nga u tou ḓadzisa, ri ḓo khwaṱhisa uri nyimelo ya tshumelo ya mitambo kha zwitshavha zwi shayaho zwi vhe zwone zwine zwa wana tshumelo u thoma.
Tshipikara na Mudzulatshidulo a Ṱhonifheaho,
Ro ḓi kumedzela miṅwahani yo fhelaho kha u shelamulenzhe u fhaṱa Afurika ḽa khwine na ḽifhasi ḽa khwine.
Tshipikwa tshihulwane tsha muvhuso kha kotara ya vhukati ndi u khwaṱhisa uri vhushaka hashu na mashango a nnḓa vhu shelemulenzhe kha u fhaṱa nyimele i thusaho kha mvelaphanḓa na nyaluwo ya ikonomi yo khwaṱhaho.
Kha khaedu iyi, ri ḓo ya phanḓa na u khwinisa dzhango ḽa Afurika nga u khwaṱhisa Uniyoni ya maAfurika na zwivhumbeo zwayo, na u vha na vhusedzi ha deme kha kutshimbidzele kwa Vhushumisani Vhuswa ha Mvelaphanḓa ya Afurika.
Ndingano ya vhuṱhogwa, na u vhatsini na hayani, ndi khwaṱhisedzo ya ṱanganelano ya dzingu yo ombedzelwaho kha u khwinisa u dzhenelela ha poḽotiki na ikonomi ya SADC, nga kha tshipikwa tsha AU tsha Uniyoni ya muvhuso. Ri ḓo sika Dzhendedzi ḽa Tshumisano ya Mvelaphanḓa ya Afurika Tshipembe kha u ṱuṱuwedza mvelaphanḓa ya vhushumisani na maṅwe mashango kha dzhango.
Afurika Tshipembe ḽi ḓo isa phanḓa na u thusa kha vhudziki na mvelaphanḓa ya dzhango ḽa Afurika nga maanḓa maanḓa kha nyimele ya khuḓano dza zwino. Ri ḓo isa phanḓa na u ṱuṱuwedza madzulo a vhuḓi na mulalo kha khuḓano dza vhaIsraele na vhaPhalestina yo ḓi tikaho nga thandululo ya mashango mavhili.
Ri ḓo tikedza mulalo kha Uniyoni ya maAfurika na Vhushaka Vhuthihi kha dzhango ḽa Afurika, ho katelwa riphabuḽiki ya Arab Saharawi na Darfur kha ḽa Sudan.
Sa Mudzulatshidulo wa SADC na Mutshimbidzi, ri ḓo shela mulenzhe kha u ṱuṱuwedza muvhuso wo faranaho u swikela khetho dzo vhofholowaho dzi tshi vha hone kha ḽa Zimbabwe.
Thaidzo ya vhathu vha Zimbabwe yo vha na masiandoitwa a si avhuḓi kha dzingu ḽa SADC, nga maanḓa kha Afurika Tshipembe. Ri khou huwelela mashango a funaho mulalo kha ḽifhasi u ṱuṱuwedza u farana ha muvhuso kha u bveledza mvusuludzo ya ikonomi.
Ri ḓo tikedza nungo dza dzingu ḽa SADC kha u thandulula nyimele ya Madagascar.
Kha vha ntendele, vhueni vhu ṱhonifheaho, ndi fhululedze Mmbi ya Vhupileli ha lushaka ha Afurika Tshipembe kha vhukoni langula u fhaṱa mulalo kha dzhango.
Nga kha zwiimiswa zwa dzhango na dzingu, ri ḓo shuma malugana na u vhumba pfanelo dza vhathu dzi ṱhonifheaho na demokhrasi kha dzhango ḽa Afurika.
Ri ḓo shela mulenzhe kha u khwaṱhisa vhushaka ha Tshipembe-Tshipembe na u bveledza mbuelo ya thendelano na mashango a ndeme a Tshipembe.
Ri ḓo bvelaphanḓa na u khwaṱhisa vhushaka na mashango o bvelaho phanḓa a Devhula ri tshi katela G8, na zwiṱirathedzhi zwashu zwa vhushumisani na Madzangano a Europe.
Ri ḓo isa phanḓa na u tamba tshipiḓa tshihulwane u khwaṱhisa uri huvha na mvela phanḓa kha Nyambedzano dza WTO Doha uri dzi khunyelele.
Tshipikara na Mudzulatshidulo a Ṱhonifheaho,
Afurika Tshipembe, u vha shango ḽo omaho zwi ṱoḓa nyito dza shishi kha u khwinifhadza tshanduko dza vhupo dzi si dzavhuḓi na u khwaṱhisa uri hu vhe na nyimele dza nḓisedzo dza maḓi kha vhadzulapo.
Kha mbekanyamushumo dzo fhambanaho, ri ḓo ita zwiṱirathedzhi zwa mvelaphanḓa na maḓi kha nyaluwo, ine ya ḓo khwaṱhisa ndango ya maḓi. Ri ḓo isa phanḓa na u alusa mafulufulu avhuḓi na khonadzeo ya u vusuludza ha mafulufulu.
Miraḓo i Ṱhonifheaho,
Muvhuso u bvelaho phanḓa u ṱoḓa khwinifhadzo ya tshumelo dza tshitshavha na u khwaṱhisa zwiimiswa zwa demokhrasi.
Ro sika minisiṱiri mbili kha ofisi ya Muphuresidennde u itela u khwaṱhisa mbekanyamaitele khathihi na ndango na vhusedzi kha kushumele.
Kha u khwaṱhisa uri hu na ḓisedzo kha muano washu, ri na Dziminisiṱa dza Khabinethe dzine dza vha na vhuḓifhinduleli kha maitele oṱhe, hu tshi khou shumiswa khalo ya zwipikwa zwo sikiwaho, u thoma nga ṅwedzi wa Fulwana.
Ri ḓo dovha hafhu ra dzhenisa Zwiimiswa zwa Masheleni zwa Mveledziso na Mabindu maṱuku a Langiwaho nga Muvhuso kha maitele a puḽane ya muvhuso na u khwinisa ndangulo na vhusedzi ha mashumele.
Miraḓo i Ṱhonifheaho, maAfurika Tshipembe,
U khwaṱhisa uri zwiimiswa zwoṱhe zwiraru- muvhuso wapo, wa vunḓu na wa lushaka –i Khwinise nḓisedzo ya tshumelo, ri ḓo ṱavhanyisa u sikwa ha Mishumo ya Muvhuso i Fane tshitshavha.
Ndaulo idzi dzi ḓo vhea vhathu phanḓa kha nḓisedzo ya tshumelo. Ri ḓo khwaṱhisa uri hu vhe na tshumelo ya vhuḓi nahone i fushaho u bva kha vhashumeli vha muvhuso kha nyimelo ya tshumelo kha mihasho yoṱhe ya muvhuso.
Kha tshino tshifhinga tsha mvusuludzo, ri ḓo tshimbila nga kha muvhuso u tamisaho.
U rangaphanḓa nga tsumbo, mushumo wo thoma kha u sikwa ha vhudavhidzani ha tshitshavha na ofisi ya Muphuresidennde.
Ndi tshi ḓadzisa, kha u ṱanganedza maṅwalo na dzi emeiḽi dzi bvaho kha tshitshavha, ri ḓo dovha ra sika ḽaini ya vhudavhidzani i swikeleleaho nga nḓila yo leluwaho.
Vhashumi vha ḓo shumana na tshililo tsha tshitshavha u ngari ndi tshone tshi tshoṱhe, u tshi sala murahu kha tshaneḽe dzoṱhe u swika tshi tshi wana zwo tshi teaho.
Tshipikara na Mudzulatshidulo a Ṱhonifheaho,
Dzhendedzi ḽa mvelaphanḓa ya vhaswa ḽa lushaka, ḽo vhumbiwaho nga kha ṱanganelano ya Tshikwama tsha Vhaswa tsha Umsobomvu na khomishini ya Vhaswa ya Lushaka ḽi ḓo rwelwa ṱari nga dzi 16 dza Fulwi ngei Ekurhuleni.
Zwiimiswa zwi khou ṱanganyiswa u itela u khwinisa zwikhala zwa tshumelo na mvelaphanḓa zwo ṋetshedzwaho vhaswa.
Dzhendedzi ḽi ḓo ṱumanya zwikhala zwa ikonomi na vhaswa vha sa shumi vho ambaraho gaweni; u kwaṱhisa nungo dza u engedzedza Mbekanyamushumo dza Tshumelo ya Vhaswa ya Lushaka na u tikedza vhubindudzi ha vhaswa.
Tshipikara na Mudzulatshidulo, Vhueni vhu Ṱhonifheaho,
Ṅwedzi u ḓaho mufunwa washu Vho-Madiba vha khou fara miṅwaha ya 91. Vhathu u mona na ḽifhasi vha kha ḓi huwelela u vha hone havho na u vha ṱoḓa uri vha vha tandululele zwililo zwavho.
Vhuṱhongwa havho na tsumbo ya vhuḓiṋekedzeli kha tshumelo ya vhuthu ndi tsumbo i penyaho kha shango ḽa ṋamusi ḽo ḓalaho mathada.
Fulo ḽa shango ḽoṱhe ngau angaredza ḽo thomiwa nga Mutheo wa Nelson Mandela na maṅwe madzangano a yelanaho na ḽo, a vhidzwaho upfi Duvha ḽa Mandela, ḽine ḽa sumbedza zwe Tata ḽa imela zwone.
Ḓuvha ḽa Mandela ḽi ḓo pempelelwa nga dzi 18 dza Fulwana ṅwaha muṅwe na muṅwe. Ḽi ḓo ṋea vhadzulapo vha Afurika Tshipembe na vhoṱhe u mona na ḽifhasi tshikhala tsha u ita zwithu zwa vhuḓi u thusa vhaṅwe.
Vho-Madiba vho vha muthu wa zwa poḽotiki lwa miṅwaha ya 67, nahone nga Ḓuvha ḽa Mandela vhathu u mona na ḽifhasi, mishumoni, mahayani na zwikoloni, vha ḓo tea uri vha fhedze mithetho ya 67 kha zwifhinga zwavho vha tshi khou ita zwithu zwithusaho kha zwitshavha zwavho, nga maanḓa kha vhane a vha ḓi koni zwavhuḓi.
Kha ri tikedze Ḓuvha ḽa Mandela nga mbilu dzashu dzoṱhe na u ṱuṱuwedza ḽifhasi u dzhenelela kha fulo iḽi ḽa manakanaka.
Tshipikara na Mudzulatshidulo a Ṱhonifheaho na maAfurika Tshipembe,
Ro ḓivhadza lushaka mbekanyamushumo yashu ya miṅwaha miṱanu i ḓaho. Ro ḓi vhofha na vhuḓiimiseli vhuṅwe na vhuṅwe ro vhu itaho nahone ndi puḽane ya thandela khulwane, na zwipikwa zwa ndeme.
Zwidodombedzwa izwi zwi ḓo phanḓaladzwa hu si kale. Ndi zwa ndeme sa vhadzulapo zwauri nga tshino tshifhinga ri tea u ḓivhudzisa riṋe vhaṋe uri ndi zwini zwine ra nga ita nga riṋe vhaṋe u thusa u tikedza mbekanyamushumo iyi ya lushaka.
U vha mudzulapo a zwi ambi u vha na pfanelo fhedzi, zwi dovha hafhu zwa amba u vha na vhuḓifhinduleli, u shela mulenzhe kha u ita uri shango ḽashu ḽi vhe ḽa khwine.
Ri dovha hafhu ra lavhelela u shumisana zwavhuḓi na mahoro mahanedzi phalamenndeni, nga muya wa u vhea shango phanḓa.
Ndi tshi ḓadzisa, Vho-Madiba vho ri funza zwavhuḓi zwa uri shango iḽi ḽi wela zwanḓani zwa vhoṱhe, vharema na vhatshena. U shumela u pfesesana na vhuthihi zwi ḓo dzula zwi zwa ndeme na musi ri tshi khou u bvelaphanḓa.
Sa musi mbekanyamushumo yashu i tshi ḓo thoma u shuma kha vhuimo ha u wa ha ikonomi, ri khou tea u shuma nga nḓila ya vhuronwane – a huna u tambisa masheleni, u pfikisela masheleni kha muṅwe ṅwaha – senthe iṅwe na iṅwe itea u shumiswa nga nḓila yo ṱalifhaho nahone i vhuedzaho. Ri tea u shumisa gaganyangwama nga nḓila yo linganelaho.
MaAfurika Tshipembe, nga u shuma roṱhe ri nga ita zwinzhi kha u bveledza muḽoro washu u fanaho wa lushaka lwavhuḓi nahone lu bvelelaho!
Hovhu ndi vhushumisani vhune ra khou vhu huwelela.
Ndi a livhuwa.
Issued by: The Presidency
3 Fulwi 2009

robotstxt: allowed

filter: keep