text:
Bibele Eka Web Site Leyi | VUHUNDZULUXERI BYA MISAVA LEYINTSHWA BYA MATSALWA YO KWETSIMA
Xana u nga tsakela ku hlaya xihloko lexi hi %%?
2 Tikronika 2:1-18
2 Solomoni a humesa rito leswaku ku akiwa yindlu+ ya vito ra Yehovha+ ni yindlu ya vuhosi byakwe.+2 Hiloko Solomoni a hlaya vavanuna va 70-000 lava va rhwalaka ndzhwalo ni vavanuna va 80 000 lava va vatlaka maribye entshaveni+ ni vavanuna va 3 600 va ri valanguteri va vona.+3 Ku tlula kwalaho, Solomoni a rhumela rito eka Hiramu+ hosi ya Tiri, a ku: “Hilaha u tirhisaneke hakona na Davhida+ tatana, naswona u n’wi rhumeleke timhandzi ta mukedari leswaku a tiakela yindlu yo tshama eka yona,—4 waswivo, ndzi ri akela+ yindlu vito+ ra Yehovha Xikwembu xanga leswaku ndzi ri hlawulekisa+ eka yena, leswaku ndzi hisa xinun’hweriso xa murhi wa risuna+ emahlweni ka yena, hi swinkwa+ swo tlhandlekelana nkarhi hinkwawo ni magandzelo yo hisiwa nimixo ni nimadyambu,+ hi tisavata+ ni hi ku thwasa ka n’weti+ ni hi minkhuvo+ ya Yehovha Xikwembu xa hina. Leswi swi ta va ehenhla ka Israyele hilaha ku nga riki na makumu.+5 Yindlu leyi ndzi yi akaka yi ta va yikulu,+ hikuva Xikwembu xa hina i xikulu eka swikwembu leswin’wana hinkwaswo.+6 I mani la nga vaka ni matimba ya ku xi akela yindlu?+ Hikuva matilo ni tilo ra matilo a ma nge xi tameli,+ xana mina ndzi mani+ lerova ndzi nga xi akela yindlu loko ku nga ri ku mbulukisa xitlhavelo emahlweni ka xona?+7 Sweswi ndzi rhumelele munhu la nga ni vuswikoti byo tirha hi nsuku, silivhere, koporo,+ nsimbi, voya lebyi pendiweke byi va bya xivunguvungu, krimsoni ni harani ya wasi, la tivaka ku kovotla swin’we ni lava va nga ni vuswikoti lava va nga na mina eYuda ni le Yerusalema, lava Davhida tatana a va lunghiseleleke.+8 Ndzi rhumele timhandzi ta mukedari,+ yunipa+ ni algama+ swa le Lebanoni,+ hikuva mina ndzi swi tiva kahle leswaku malandza ya wena ma ni ntokoto wa ku tsema mirhi ya Lebanoni,+ (waswivo, malandza ya mina ma ni malandza ya wena,)9 hambi ku ri ku ndzi lunghiselela timhandzi to tala, hikuva yindlu leyi ndzi yi akaka yi ta va yikulu, ina, hi ndlela leyi hlamarisaka.10 Kutani waswivo, varhoteri va tihunyi, vatsemi va mirhi, ndzi va nyika koroni yi va swakudya swa malandza ya wena, mpimo wa tikoro ta 20 000,+ ni maxalana, mpimo wa tikoro ta 20 000, ni vhinyo,+ tibati ta 20 000, ni mafurha, tibati ta 20 000.”11 Hiloko Hiramu hosi ya Tiri+ a vula rito hi ku ri tsala, a ri rhumela eka Solomoni: “Hikwalaho ka leswi Yehovha a rhandzaka+ vanhu vakwe, u ku veke u va hosi ya vona.”+12 Hiramu a ya emahlweni a ku: “A a dzunisiwe Yehovha Xikwembu xa Israyele,+ loyi a endleke matilo ni misava,+ hikuva u nyike Davhida lowa hosi n’wana wo tlhariha, la nga ni ntokoto evutlharini ni le ku twisiseni,+ la nga ta akela Yehovha yindlu ni yindlu ya vuhosi byakwe.+13 Sweswi ndzi rhumela munhu la nga ni vuswikoti, la nga ni ntokoto eku twisiseni, la nga wa Hiramu-abi,+14 n’wana wa wansati wa vana va Dani kambe tata wakwe i munhu wa le Tiri, la nga ni ntokoto, leswaku a tirha hi nsuku ni silivhere, hi koporo,+ hi nsimbi, hi maribye+ ni timhandzi, hi voya lebyi pendiweke byi va bya xivunguvungu,+ hi harani ya wasi,+ hi lapi ro vevuka+ ni krimsoni,+ ni ku kovotla+ hi xitirho xin’wana ni xin’wana+ lexi a nga nyikiwaka xona swin’we ni vavanuna va wena lava nga ni vuswikoti ni vavanuna lava nga ni vutshila va hosi yanga Davhida tata wa wena.15 Sweswi koroni ni maxalana, mafurha ni vhinyo leswi hosi yanga yi swi tshembiseke, a yi swi rhumele eka malandza ya yona.+16 Loko ku ri hina, hi ta tsema mirhi+ eLebanoni hi ku ya hi xilaveko xa wena hinkwaxo,+ hi ta ku tisela yona eYopa+ yi famba hi lwandle,+ loko ku ri wena, u ta yi tlhandlukisela eYerusalema.”17 Kutani Solomoni a hlaya vavanuna hinkwavo lava a va ri valuveri, lava a va ri etikweni ra Israyele,+ endzhaku ka loko Davhida a va hlayile;+ va kumeke va ri 153 600.18 Hiloko a endla va 70 000 va va varhwali va ndzhwalo+ na 80 000 va va vavatli+ va maribye entshaveni, na 3 600 va ri valanguteri lava va langutelaka vanhu leswaku va tirha.+


c: text/html

text:
Steve Biko
Bantu Stephen Biko (18 N'wendzamhala 1946 – 12 Ndzhati 1977)[1] akuri mulweri wa nthsuxeko wa le Afrika Dzonga. A ari murhangeri wa nhlangano wa swa tipolitiki wa Black Conciousness Movement, lowu tivekeke hi malembe ya va 1960 na va 1970, naswona wu hlohlotela vu Afrika na vu Soxalizimi. Mihleketo ya yena yihlamuseriwe eka matsalwa ya yena lama kandziyisiweke hi ku tirhisa vito ra vutsari ra Frank Talk.
Biko ukulele mutini wa vusweti, e lokichini ra Ginsberg exifundzeni xa Vuxa bya Kapa. Hi lembe ra 1966, usungurile tidyondzo ta vuongori a Yunivhesithi ya Natala, laha a ngheneleke nhlangano wa machudeni wa (NUSAS).[2] Biko a a karhatiwa ngopfu hi kutala ka valungu endzeni ka nhlangano ya machudeni ya NUSAS, loko yiri karhi yilwisana na mfumo lowu a wu tshikelela vantima. A a pfumela leswaku hambileswi van'wana vavalungu avarina swikongomelo leswinene, kambe a va tsandzeka ku twisisa swiphiqo swa vantima na vutomi bya ntshikelelo, naswona leswi aswi endla va nga tirhisani kahle na machudeni man'wana. U ake vonelo raleswaku, vanhu vantima ava fanele kutilulamisa havoxe, leswaku vata papalata kutshikeleriwa hi valungu, hiswona leswi endleke leswaku a rhangela kusimekiwa ka nhlangano ya machudeni yinthswa ya SASO hi lembe ra 1968.[3] Nhlangano leyi ya SASO, ayi amukela vanhu va ntima ntsena, lava avahlanganisa makhaladi na va Indiya. Utikarhatile leswaku a hambanisa nhlangano wa yena na valungu lava avari namboyamelo wo lwela timfanelo ta vantima, hambi leswi a akanetana na ku venga valungu, naswona u akile vuxaka na vanghana va valungu votala. Nhlangano wa National Party, awu seketela kusimekiwa ka nhlangano wa SASO, tani hileswi ava vona wu hetisekisa xikongomelo xa vona xo hambanisa machudeni hi rixaka na nhlonge.
Biko na vanakulori vakwe va ake vonelo ra Kuxalamukisa Vantima (Black Conciousness), leri veke vonelo ra nawu wa SASO, hi kuya hi nhlohlotelo wa Frantz Fanon na nhlangano wa le Amerikha wa Matimba ya vuntima. Nhlangano wa yena wu hlohlotele no seketela tsima ro herisa mfumo wa xihlawu-hlawu no cinca Afrika Dzonga leswaku yi voyamela eka mintshuxeko ya vanhu na ikhonomi ya Vusoxalisi. Nhlangano lowu wu thlela wu lulamisa matsima ya miganga ya vantima (Black Community Programmes - BCPs) lyi a yi tshikelela ku antshwisiwa ka mahanyele ya vantima. Biko a a pfumela leswaku vanhu va vantima ava fanele ku tshumula kuti xixa no tivona vari nga ehansi ka tinxaka tin'wana, naswona vonelo leri uri kurise hi ku tirhisa xivulwa xandhuma lexinge "Vuntima byi Sasekile". Hilembe ra 1972, upfunile ku simeka nhlangano wa vanhu vantima wa tipolitiki wa BPC lwu kutazeke Nxalamuko wa Vantima.[4] Mfumo wa xihlawu-hlawu wusungule ku vona Biko tani hi muluthanyi naswona wun'wu sivela hi nawu, hilembe ra 1973, wu n'wi siveleke ku famba-famba na ku hlanganela swa tipolitiki. Hmabiswiritano uyile emahlweni a pfuneta nhlanagno wa yena ku simeka Kliniki na Khireche e Ginsberg laha aa siveriwe kona. Eka nkarhi lowu wa kusiveriwa, ukumile minxungeto ya xihundla, naswona uthlele a khomiwa makhambi yo hlaya hi ndzawulo ya vusirheleri ya mfumo. Endzhaku ko khomiwa hi maphorisa ya ndzawulo ya vusirheleri bya tiko, Biko u mbeyeteriwile hi maphorisa, laha aheteleke a lova. Kwalomu ka kutlula 20,000 wa vakhandli vanhlonge va tile eka ntirho wa rifu ra yena.[5][6]
Ndhuma ya Biko, yikurile endzhaku ka rifu rakwe, loko Buku ya vutomi byakwe leyi tsariweke hi munghana wakwe Donald Woods, yitirhisiwe ku endla filimi ya "Cry Freedom" hi lembe ra 1987.[7] Utirhisiwile eka vunanga na tinsimu to hlaya, kuhlanganisa na vupfapfarhuti byohlaya, kasi vun;winyi bya ntirho wakwe na mavonele yakwe eka swa tipolitiki swa ha lweriwa kufikela na sweswi. Mfumo wa xihlawu-hlawu wu lumbete Biko leswaku a a venga valungu naswona a thlela a ala ku xixima vaxisati, naku ringeta ku hoxa madzolonga eka makhaladi na va indiya. Hambiswiritano, Biko uhundzukile mfungo wa minhlangano leyi a yi lwisana na mfumo wa xihlawu-hlawu, naswona a voniwa tani hi "Tatana wa pfhumba ra ku Xalamuka ka vantima".[8][9]
Mintshaho[Lulamisa | edit source]
- ↑ Woods 1978, p. 49; Wilson 2012, p. 18; Hill 2015, p. xxi.
- ↑ Smit 1995, p. 18; Wilson 2012, p. 28.
- ↑ Woods 1978, p. 119; Wilson 2012, p. 36; Macqueen 2013, p. 367; Mangcu 2014, p. 169.
- ↑ Mangcu 2014.
- ↑ Woods 1978.
- ↑ Bernstein 1978, p. 5; Mangcu 2014, p. 262.
- ↑ Blandy, Fran (31 Dec 2007). "SA editor's escape from apartheid, 30 years on". Mail & Guardian. Archived from the original on 20 December 2016. Retrieved 19 June 2011.
- ↑ Lynskey, Dorian (6 December 2013). "Nelson Mandela: The Triumph of the Protest Song". The Guardian. Archived from the original on 19 March 2017. Retrieved 26 October 2016.
- ↑ "The 10 Greatest South Africans of all time". BizCommunity. 27 September 2004. Archived from the original on 7 July 2017. Retrieved 31 March 2017.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Xongi-Xongi Nkata Rhangani u be ndlopfu hi xibakele, hi ti 28 ta February u humesile album ya yena ya ku sungula leyi vitaniwaka NYONGA YA MALI. Eka album ya NYONGA YA MALI u tirhi na Florah N’waChauke, Sunglen, Percy Mfana na Dr Dre wakwe, Prince Rhangani. Album leyi yi khome vunanga byo Hungasa, bya swicele, bya rirhandzu na lebyo tiputa vusiwana.
NONGA YA MALI TRACKLIST:
- NYONGA YA MALI
Leri i swicele swa xisati, ri chayeliwe vavasati lavaya va “xinyama” swi va tikelaka ku va rhandzana na majaha yo va na mali yo va katekisa (Blesser). Laha Xongi u humesele erivaleni swivutiso leswi va ti vutisaka va pfumala na tinhlamulo; “Mi va phasaphasa njhani Vavanuna lava Mali? Xana mo va Google-a va Boti lava Mali?”
Ntumani wo Ehluta (Download Link)
- XITIMELA XA HOLANDI
- TSALA PAPILA FT. PRINCE RHANGANI
Laha Xongi na Nuna pulled a Mr Bow and Lilocah on us; we’ve been waiting for a Power Couple to take over Ndzumbha Love songs. Laha they expressed how much they love each other. The funny part of the song i ku lowa Nuna only said a few words, lowa nghamu hi yena a nga boxa mo tala; i ku Vavanuna va Vatsonga don’t open up much when they are in love, swi somehow.
- RINGHEZI RA LE KAYA
- I XIKATAMANI FT. PERCY MFANA
- XINJOVO
- XIBELANI
Laha ku tlangeriwa ndzhavuko wa hina Vatsonga wo mbala Xibelani. Xongi u tlantlha na mhaka ya ku Vatsonga van’wani va tluriwa hi tinxaka timbe, leti u ti kumeka ti ri na swibelani hina vinyi va ndzhavuko hi ri hava. Eka XIBELANI ku hlavelela Sunglen, u endle risimu ri khuluka!
“Hi ri cinisa Dovane!”
- XIN’WATSEKA
- MBILU YA VAVA
Laha u humesa mabibi ya mbilu, Xongi u humesela erivaleni swivavi swa ku lahlekeliwa a vuton’wini; a boxa leswaku hinkwerhu hi le bazini, hi ta chika (ku lova). Endzhaka ku yingisela risimu leri, u ta vona nkoka wa vukona bya lava u va rhandaku evuton’wini, rifu i xijuma-jumani, a ri boxi siku ra ngati. Prince Rhangani u koti ku tlakusa mintlhaveko ya marito ya risimu leri hi mimpfumawulo.
- N’WATSEKA
- XIBELANI (REMIX)
Album ya Xongi Rhangani yi vupfile for a first album, she was able to spot the market that’s in demand eka Vavasati va Vatsonga. Xongi u tlakusa Mujeko wa Vutsonga a henhla hi NYONGA YA MALI!
RATING: 7/10
CD AVAILABLE at:
- DAKOTA JHB & PLK.
- JOZI: MAJOMELA @ 0781384415 // CHABALALA @ 0734568305
- TEMBISA SWAZI IN & PTA: @ 0739086605 / 0735559820
- MALAMULELE na GIYANI: All Record Bars
- TZANEEN na PHALABORWA Call: 0605280555


text:
#1 – Xana a wu swi tiva ku Nigeria hi rona tiko ri ri roxe ra la Afrika, leri nga aka ntsindza wa rona endzhaku ko kuma ntshuxeko?
#2 – Xana a wu swi tiva ku rito “Belengu” ri vula nyimpfu ya xisati hi Xitsonga?
#3 – Xana a wu swi tiva ku hi ndzhavuku wa Vangoni, va yirisa ku dya hlampfi na hinkwaswo swa le matini?
#4 – Xana a wu swi tiva ku Nkanyi lowuya wa le Magudu wu tsemiwe ko tala, kambe nampundzu va kuma wu ri kona?
#5 – Xana a wi swi tiva ku rito “Kgapane” i vulelo ra Khelobedu ku vula Khambani, Hosi ya ka Mavundza?
#6 – Xana a wu swi tiva ku Vatsonga hi vona rixaka leri nga na tindlela to tala to kandzela swakudya? Ku na ku kandzela hi timanga, tinkanjhu, timongo, tihuhlu na salamanga.
#7 – Xana a wu swi tiva ku loko xigugu xi endliwe hi vuhetiseki, xi nga heta ntsevu wa tin’wheti na xi nga se bola?
#8 – Xana a wu swi tiva ku va ka Kubayi (Khubayi) na va ka Ngomani i van’we?
#9 – Xana a wu swi tiva ku loko va ka Mavunda va ku “yi tshika byanyi yi dya vululwani” va vula Hongonyi?
#10 – Xana a wu swi tiva ku Madzivi i un’wani wa tihosi letikulu ta Vahlengwe?


text:
Endzhaku ka masiku, mavhiki na tin’wheti to hlaya, na ku ri na mavari-vari ya ku nyeleti ya vuyimbeleri bya Xitsonga, Mr Bow (Salvador Mayaze) na N’waMadade (Liloca) va rhandzana, vhiki leri, Mr Bow u tsale ka tluka ra yena ra Facebook, a vulavula hi laha khale ka nsati wa yena, Maria de Lurdes Patricio, a yisaka emahlweni mhaka yo onha vito ra King Bow hi kona.
Tsalwa ra Mr Bow ri komba wanuna loyi a xukuvaleke eka nkarhi lowu hundzekeke. King Bow u vulavula na hi la a nga tiyisela ku rhukaniwa, hi ku va a rhandzane na Maria de Lurdes, hambi leswi Bow a nga ntsongo hi malembe.
“Ndzi hume eka munti lowuya ntlhanu wa tin’weti leti nga hundza. Swivangelo swa ku hela ka vukati bya hina, swa tiveka eka maxaka ma hina, na yena khale ka nsati wa mina wa swi tiva.
Ni nge vulavuli hi swilo swo biha leswi ni hundzeke hi ka swona.
Sweswi ni tisungulela vutomi byintshwa”, ku vula Mr Bow.
Loko a ya emahlweni, a vula hi laha a nga ta kala a nga paluxi manyala lama nga humelela.
“Loko himpela no lava ku paluxa manyala ma rirhandzu ra mina na Maria de Lurdes, ni nga swi endla ntsena loko ku ri na vakulukumba va mina, ku nga Luis na Celestino, ku katsa na manana wa yena Maria de Lurdes, manana Aurora, tani hi ku hi vona vanhu lava nga ringeta ku tiyisa rirhandzu ra hina.”
Mr Bow u ye emahlweni a vula ku, sweswi se va hambanile, u vona swi ri kahle, tani hi ku, loko ingi swi ringanile ku va aka munti, ingi himpela va wu akile. Mr Bow u humese na mhaka leyi a yi kanakanisa vanhu, ku xana a va ri na vana vangani na Maria de Lurdes.
“Na vula hi ku tiyisisa, a hi nga ri na n’wana na un’we.
Kambe, lexi nga dlaya vukati lebyiya, a hi ku pfumaleka ka rirhandzu, i ku tikurisa ka Maria de Lurdes, leswi nga hetelela ni nga ha n’u voni tani hi wansati loyi ni tekaneke na yena.”
Nakambe Mr Bow u boxe ku, a hi ro sungula Maria de Lurdes a feriwa hi vukati.
“Khale ka nsati wa mina u na vana vanharhu na va tatana vo hambana. Ku hava ntsumi laniwa. Vukati bya yena eka mina hi byona byi nga heta nkarhi wo leha, byi hete mune wa malembe.
Lebyi ni nga n’u kuma na a hume ka byona, a byi hetanga na siku” ku vula Mayaze.
Mr Bow u tsundzuxe lava n’u hlaselaka hi xikongongomelo xo yimelela khale ka nsati wa kwe.
“Fambani mi ya n’u vutisa ku eka mune wa malembe lawa a nga hanya na mina xana i yini lexi hi nga va na xona swin’we? Ivi mi vuya na nhlamulo, a swi kona leswo ni nga va ni tshame na yena mune wa malembe na yena, kambe ni tsandzeka no xava bikiri.”
King Bow yi ya emahlweni: “La ni tshamaka kona sweswi, hinkwaswo i swintshwa, hambi swimbalo swa vananga swi sele kwele. Swilo hinkwaswo leswi a ni ri na swona na ni nga se tekana na yena, na leswi ni nga swi kuma na ni ri na yena, swi sele na yena”
Ku ya emahlweni: “Lexi ni hlamarisaka i ku khale ka nsati wa mina u ri a ni pfuni nchumu, kambe ku hi hambana ximfumu a nga swi lavi. Hikokwalaho ka yini a nga ni tshiki ni tifambela hi kurhula?”
Hi LILOCA, the Boss Lady,
“Ni nge swi koti ku tshama embhinyetweni. Na pfumela ku a ni swi tivi ku vhumba swa mundzuku, hinkwaswo ni swi tshikela Mumbi, swi tiviwa hi yena.”
Mr Bow u tiyisise mhaka leyi a yi famba hi ngulumelo:
“Ni tikumele munhu. Vito ra yena i Liloca”
“Leswo Liloca u ku yivele nuna, a hi ntiyiso. Naswona, mina Bow a ni xibyi ni nga ta yiviwa.
Mina ni munhu, na xi tiva xa kahle evuton’wini.”
Bow u tiyisa rirhandzu ra yena ka Liloca hi ku vula ku a nge tshiki ku yimbelela hi yena, no komba misava hinkwayo ku wa n’u rhandza. Leswi swi herisa mhaka ya mahungu-ndlela lama a ma vula ku The Super Double ya rhandzana, swi endla na ku varhandzi na vaseketeri va twisisi tinsimu to fana na “Ni Ta Fa Na Wena“, “You Are My Number One” na lera ha ku humesiwaka ra Liloca, “Meu Marido (Nuna Wanga)”
Image source: mmo.co.mz


text:
Machangani are a minority Tsonga tribe, and the last group to be assimilated into the Tsonga ethnic group. Machangani hi tin’wani ta tinxaka leti tipfaku Vungoni ti nga Vatsonga namuntlha, Machangani i amaNdwandwe kaZwide (Nxumalo); kambe a hi va ka Nxumalo hinkwavo va nga Machangani. Lava nga sala va khonza ka Shaka, a va tivuli Machangani, vito ra Machangani ri tirhisiwa hi lavaya va nga tsutsuma na Soshangani. Lavaya va ka Mawewe, lava nga Swazini, va tirhisa ngopfu Mkhatshwa.
Machangani hinkwawo ma phahla Sochangana (Manukuzi) kaZigode kaGasa.
Swivongo swa Machangani (In no particular order):
- Mkhatshwa
- Nyamani
- Dumayavo
- Mabesa
- Langa/Yanga
- Muyanga
- Nxumalo
- Magona
- Mudanisi
- Nguyuza
- Musayeya
- Mabaduye
- Choveti
- Nkuyu
- Mpisani
- Masuku
Featured Image: liportal.de


text:
A Tsiki a MuFana Wa Xitchavo
A Tsiki a MuFana Wa Ku Fundah
A Tsiki a MuFana Wa LiranDzo
Aya Rhandza Nholwene, Hi Mhaka Matxila
A Tsiki MuFana Wa Lissima
A Tsiki Mu Fana Wa Kurima
A Tsiki Mu Fana Wa Kudjima
Aya Rhandza Muyivi Hikufela Mintxumu
2 x [Kambi Xilo Xa Mono, A Xidliwi Mahala
A Loko Uza Uxidlha, Tiva Hikanwe Lexswaku
U TaxiHakela, Nambi Xswo Xlhwela Ah Utaxi Hake La ... ]
(Chorus)
Vamu Nhimbissile
Vamu Tcheli Mavabwe
Vatchela Vafamba Va Mussiya... oh, oh,
Vafamba Va Mussiya... oh, oh,
Sabemos De Onde Estamos a Vir
Sabemos Onde Estamos
Só Nos Sabemos Pra Onde Vamos
Unga Ti Gwirissi Himahka a Mintxumu
A Mintxumo Ya Hela...
A Muno, Ni Muno
A Tsovela Lixi a Xi Gwalaka
A Muno, Ni Muno A Hola Lani Atirhaka Kona
Loku u TirheLa A Xikwembo
Uta Hola Hi MhinkaTeko
Loku U TirheLa Sathana


text:
Matimu yo sungula
Matimu yo sungula mahlanganisa nkarhi wa migingiriko ya vanhu exikarhi ka loko vasungule kutirhisa switirhisiwa swa maribye ~ kwalomu ka 3.3 wa timiliyoni ta malembe laya hundzeke, kufikela loko vanhu va tsumbula ndlela yo tsala marito, leswi endlekeke kwalomu ka ~5300 wa malembe lama hundzeke.
Sumertiya e Mesopotamiya, Ribuwa ra Nhluvuko wa Indus na Gibita wa khale hiyona munhluvuko ya vanhu yo sungula ku tsala, no hlayisa matimu.
Kusungula ka switsariwa ku hambanile kuya hi mindzhavuko, naswona swi rhangeriwa hi kuvutla hi tinyimpi, naswona matimu ya munhluvuko leyi nga kotiki kutsala, makumeka eka va akelani lava avakota kutsala. Kuya hi hlamusela, matimu yosungula mayelana na kupfumaleka ka vuswikoti byo tsala, hikwalaho matimu lawa ya kumeka hi ku lavisisa masungula ya swingolongotswana leswi seleteriweke, hambileswi vulavisisi lebyi abyi nga si tiviwa kufikela eka malembe-xidzana ya vu Khume-nkaye.[1]
Mintshaho[Lulamisa | edit source]
- ↑ Graslund, Bo. 1987.


text:
Ririmi
Ririmi ivuswikoti byo tirhisa tindlela to vulavula, ngopfungopfu vuswikoti byo vulavula exikarhi ka vanhu. Tidyondzo ta Sayensi to vulavula ti vuriwa dyondzo-ririmi.
Tindzimi leti vulavuriwaka emisaveni hinkwayo tihlayiwa kwalomu ka magidi-nthlanu (5,000) kuya eka magidi-nkombo (7,000). Hambi swiritano, nhlayo leyi yinga hambana hikuya hi ku hlawula exikarhi xa tindzimi na tindzin'wana leti humaka eka tindzimi naswona ti yelana. Tindzimi ta ndhavuko tavulavuriwa naswona tithlela ti fungiwa, hambiswiritano swakoteka to hundzuluxa ririmi riyisiwa eka tindlela tin'wana to hundzisa marungula tani hi swifaniso kumbe brayili, kumbe noti. Hikuya himalangutele ya munhu, nhlamuselo ya ririmi yinga hlanganisa na vuswikoti byo dyondza no tirhisa maendlelo yo hundzisa marungula kumbe kuvulavula exikarhi ka vanhu. Tindzimi hiknwato to tisimekiwa eka ndlela yo hlanganisa mifungo na nhlamuselo yokarhi. Tindzimi kuhlanganisa na ririmi ra mavoko, ti fuma ndlela leyi marito ma hleriwaka hayona kuvumba swivulwa kumbe marungula.
Tindzimi ta vanhu tina tinhlamuselo ta migingiriko, kuvuyelela na vundhzawu naswona ti titshege eka vanhu lava tivulavulaka na lava ti dyondzaka. Ndlela leyi ririmi leri vulavuriwaka hi vanhu ri hleriweke hayona ri hlanganisa swivulwa swo tala ngopfu kutlula leswisinga kona eka tindzimi ta swiharhi. Ku ehleketiwa leswaku ririmi ringava risungerile loko vanhu vakhale va sungula ku antswisa tindlela ta vona to hundziselana marungula, naswona vasungula ku vhumba mihleketo na swikongomelo swa van'wana.[2][3] Kuhluvuka loku kungava ku hatlane na ku kula ka mabyongo naswona ku anerisa xilaveko xa kuhanya swin'we tani hi rixaka. Vanhu vadyondza kuvulavula hi ku ringisa van'wana loko vahari vana, naswona tincece hakanyingi tidyondza kuvulavula loku twalaka loko tiri namalembe manharhu hivukhale. Ririmi i rankoka ngopfu eka mahanyele ya vanhu, hikwalaho ehenhleni ka ku tirhisiwa kuvulavula, rithlela ri tirha kuhlawulekisa vanhu hirixaka naswona rithlela ritirhisiwa ku hungasa.
Ririmi rakula naswona rithlela ti anama hikuhundza ka nkarhi, naswona matimu ya ku cinca ka ririmi manga landzeleriwa hiku ringanisa tindzimi leti vulavulriwaka namunthla na takhale, leswaku ku twisisiwa swiyenge leswi tindzimi ti akiweke no kurisiwa eka swona. Nxaxamelo wa tindzimi leti humaka eka ririmi rokarhi wuvitiwa ndyangu wa ririmi. Ndyangu wa Indo-Yuropa hiwona lowu nga na tindzimi leti vulavuriwaka ngopfu naswona wuhlanganisa Xinghezi, Xirhaxiya na xi Hindi; Ndyangu wa Sino-Tibhethi wuhlanganisa xiMandarini an tindzimi tin'wana ta xiChayina na Xitibhethi; Ndyangu wa Afro-Axiya wu hlanganisa XiArabhu, XiSomali na Xiheveru; Tindzimi ta Vanhu va nkava wa Afrika ti hlanganisa XiSwahili, Xizulu na madzana ya tindzimi leti vulavuriwa e Afrika; Kasi Ndyangu wa Malayi-Polinexiya wuhlanganisa Xi-Indonexiya, XiMaleyi, XiTagalo na madzana ya tindzimi leti vulavuriwaka e Phasifiki; Ndyangu wa Dravidiyani wona wuhlanganisa Xithamili na XiThelugu. Van'wa tidyondzo va vhumba leswaku kwalomu ka 50% ku ya eka 90% ya tindzimi leti a tivulavuriwa ekusunguleni ka lembe xidzana ra makume-mbirhi-n'we (21) manga manyamalarile hi lembe ra 2100.
Mintshaho[Lulamisa | edit source]
- ↑ "Wall of Love – Mur des Je t'aime – Montmartre". Travel France Online. Retrieved 30 November 2014.
- ↑ Tomasello (1996)
- ↑ Hauser, Chomsky & Fitch (2002)
Minkombo ya le handle[Lulamisa | edit source]
- World Atlas of Language Structures: a large database of structural (phonological, grammatical, lexical) properties of languages
- Ethnologue: Languages of the World inxaxamelo wa tindzimi leti tiviwaka naswona leti hanyaka emisaveni hinkwayo
- Beth Skwarecki, "Vana vadyondza kutwisisa marito exivelekweni", Science, 26 August 2013


text:
Thekinoloji
Thekinoloji ("Ntivovuthlarhi hita kuvumba", risuka eka viti ra Xigriki tέxvn, techne, "Vupfapfarhuti kumbe Vutshila"; kuhlanganisa na -λoYίa, -logia[3]) i nhlengelo wa vutshila, vuswikoti na maendlele yo tumbuluxa switirhisiwa kumbe vukorhokeri kumbe kuhetisisa vukambisisi bya Sayensi. Thekinoloji yinga thlela yi hlamuseriwa tanihi vutivi bya maendlelo ya mintirho.
Kutirhisiwa ka thekinoloji kusungule hi kutumbuluxa switirhisiwa swo tirha hiswona kusukela eka mbango. Kusukela eku dyondzeni tindlela to tirhisa ndzilo, kurima na tindlela to vevukisa maendzo hikutirhisa vilwa. Kuhluvuka ka manguva lawa kuhlanganisa kuganglisa ka tibuku, tinqingo na inthaneti, swi vevukise tindlela to vulavurisana namabulu. Kuhluvuka ka malwelo yatinyipi, namathlarhi switise kuonha lokukulu lokuvangeriwaka hi mathlarhi yanyutliya.
Thekinoloji yithlele yupfuna kuhluvukisa tamabindzu yamisava naku kurisa rifuwo. Hambiswiritano swin'wana switandzhaku swo biha naswona leswi onhaka mbangu.
Leswinga ndzeni
Matimu[Lulamisa | edit source]
Ekusunguleni: 2.5 miliyoni – 10,000 BC[Lulamisa | edit source]
Vanhu vakhale vatidyondzise Vutivi byovumba mathulusi yo tirha hiwona, katsongo katsongo hikuya hi swilaveko swavutomi. Kutshembiwa leswaku kuvumba ririmi na mbalavuriswano hi yona thekinoloji yosungula.[4]
Mathulusi ya maribye[Lulamisa | edit source]
Vanhu vakhale vasungule kulota maribye leswaku vakota kuvumba mathulusi yofana na bewula, swikomu na mathlarhi yohlota. Kwalomu ka malembe ya 40,000 lamahundzeke, vanhu vasungule malotele yo vevuka leswaku vavumba mathulusi yo antswa.
Ndzilo[Lulamisa | edit source]
Matirhisele ya ndzilo macince maendlelo ya swilo swonghasi.[5] Kutshembiwa leswaku vanhu vasungule kutirhisa ndzilo kwalomu ka 1,000,000 BC;[6] vativi vatidyondzo vatwanana leswaku vanhu vakhale vangava vasungule kutirhisa ndzilo kwalomu ka 500,000 BC na 400,000 BC.[7][8] Ndzilo watihunyi namakhala, swipfune vanhu kusweka swakudya leswaku va antswisa magayelo yaswona naswona vaengetela swimilana na tinyama leti dyekaka.[9]
Swiambalo na Tiyindlu[Lulamisa | edit source]
Vutivi na vutshila byo endla swiambalo, ithekinoloji leyi landzeleke. Tiyindlu tavanhu vakhale tisungule kuantswisiwa naswona kwalomu ka malembe ya 380,000 BC, vanhu vakhale vasungule ku aka tiyindlu hitimhadzi.[10][11] Swiambalo swa swikhumba swa swiharhi swipfune vanhu leswaku va ya aka etindzawini totitimela, hiswona leswivangeleke leswaku vanhu vasungula ku valanga vahangalaka na tiko nkulu ro Afrika kwalomu ka malembe ya 200,000 BC.[12]
Malembe ya lexikarhi: 10,000 BC – 300 AD[Lulamisa | edit source]
Thekinoloji yavanhu yisungule kuhluvuka no antswa swoghasi eka malembe yohetelela yakhale kuta haleno ka nguva leyitolovelekeke (Ano Domini). Kutirhisiwa ka mathulusi yamaribye lamachukuchuweke, swipfune vanhu leswaku vaendla mathulusi lama lotiweke kahle leswaku makota kutsema kahle. Swihloka swamaribye leswi chukuchiweke swi endle leswaku vanhu vakota to tsema misinya leyikulu no endla swirhapa swo rima. Vurimi byi cince mahanyele no antswisa vutomi bya vanhu swonghasi. Vurimi byi endle swikoteka to hlengeleta vanhu endzawini leyitsonga naswona vakota ku tihanyisa hiswakudya leswi vaswirimaka.[13][14]
Mathulisi yansimbhi[Lulamisa | edit source]
Kuantswisiwa kaxihiso, swi tswale vutshila byo tirha hitinsimbhi.[15] Nsuku, Koporo, nasiliva itinsimbhi leti vatihiseleke leswaku va endla mathulusi lamatiyeke no karhiha swinene.
Matimba yotirha na Vutleketli[Lulamisa | edit source]
Kutumbuluxiwa ka vilwa ku tise ku cinca loku kulu eka mahanyelo na vutomi bya vanhu. Aswitekanga nkarhi kutsumbula leswaku vilwa ringa pfuna ku endla golonyi leyinga tithisiwaka kurhwala swilo leswitikaka na kulwa tinyimpi. Thlandla kambirhi vilwa risungule kutirhisiwa kuphehla matimba kusuka eka matimba ya mati kuya eka matimba ya moya.
Mangula lawa: 300 AD – Kufika namunthla[Lulamisa | edit source]
Thekinoloji yamanhuva lawa yihluvuke swonghasi loko hi ringanisa na tithekinoloji ta vanhu vakhale. Kutumbuluxiwa ka swilo leswi fanaka na bandhi ra hanci, swifambo swa timbongolo naswin'wana swi antswise ndlela yotleketla vanhu na mpahla. Kutumbuluxiwa ka swipirhi, swipanera, mabharha yo susumeta na tiwachi naswona swi antswise vutomi na mahanyele. Nhluvuko wa thekinoloji wu endla leswaku swakudya na swa mabindzi swi olova ku tleketliwa no xavisiwa hi kuolova.
Kusukela hi lembe-xidzana ra 18, kupfuriwa katinkomponi kupfune no hlohlotela kuantswisiwa ka tithekinoloji to tala, ngopfungopfu eka vurimi, vuaki, timayini, swiceriwa na vutleketli. Thekinoloji yitlele yi antswisiwa hiku tsumburiwa ka kuphehla gezi leswaku kuvumbiwa motoro, malambhu yagezi naswina swohambana-hambana. Kuhluvuka ka vutivi bya Sayensi kutise nhluvuko wa swihaha-mpfuka, vutshunguri, tikhemikhali kuhlanganisa na vunjiniyeri. nhluvuko wa thekinoloji wu tise miako yo leha leswi endleke leswaku vanhu vakuma tindzawu to tshama. Tindlela to vulaula namabulo swi antswisiwe ngopfu hi kufika ka thelegrafi, riqingo, xiyanimoya na thelevixini. Lembe-xidzana ra vu 19 nakusungula ka ravu 20, kutsumburiwe tindlela to antswisa vutleketli hi kutirhisa swihaha-mphfuka na timovha.
Minkombo ya tluka[Lulamisa | edit source]
- ↑ Committee on Electricity in Economic Growth Energy Engineering Board Commission on Engineering and Technical Systems National Research Council (1986).
- ↑ Constable, George; Somerville, Bob (2003).
- ↑ Liddell, Henry George and Robert Scott (1980).
- ↑ Wade, Nicholas (15 July 2003).
- ↑ Crump, Thomas (2001).
- ↑ "Fossil Hominid Sites of Sterkfontein, Swartkrans, Kromdraai, and Environs".
- ↑ "History of Stone Age Man".
- ↑ James, Steven R. (February 1989).
- ↑ Stahl, Ann B. (1984).
- ↑ O'Neil, Dennis.
- ↑ Villa, Paola (1983).
- ↑ Cordaux, Richard; Stoneking, Mark (2003).
- ↑ "The First Baby Boom: Skeletal Evidence Shows Abrupt Worldwide Increase In Birth Rate During Neolithic Period".
- ↑ Sussman, Robert W.; Hall, Roberta L. (April 1972).
- ↑ Cramb, Alan W. "A Short History of Metals".


text:
Xitsunduxo: Tiva leswaku eka tsalwa leri a ku tirhisiwangi masivi, u hlaya hi ku rhanda!
Pfhuka Peta a nga hlangana na Cecilia, ntirho wa yena se wu salele endzhaku. Hi nkarhi lowu Peta a fanele a ri eBileni ka Xikhumbani, kambe Dereke (punani) ra Cecilia ri n’wu tirhisa overtime.
Boss Lady: “Kasi u le Kwihi Peter?”
Peta: “Ni khomeki eBeria.”
Boss Lady: “That is not good enough. The Royals va yimi hi wena. That’s not a good look Peter.”
Peta: “I know. I have to go. I will update you loko ni ya Ka Xikhumbani.”
**drops**
Loko Peta a huma exiyindlwanini, laha a ri ku hlamuleni foyini kona, u hlanganisiwe hi Cecilia eka balcony. Mabunyu ma Cecilia a ma vambi twukipa lo twu a twi mbalini, munhu ya loye a nga rhangisani ehenhleni ka sweswo. Peta a chukuchela mavoko, a n’wayitela bya sathani, magoza mambirhi-manarhu, Peta a ku ni kwala. Cecilia a twa hi mbolo ya Peta yo kufumela yi n’wu gandla mabunyu.
“Yi tlhomi,” Cecilia a pfula milenge, a tlakusa xisuti, a sungula ku dzungudza marhaku. Hi loko Peta a hlomula mbolo ya yena, leyi se yi nga vamba yi helela, a tota nhlungu hi marha, ivi a phendla rhaku ra Cecilia ra xinene ku a vona ndlela yo ya eka Dzingidzingi. Cecilia a swi kwarhamela swintsinini ku a kota ku amukela mbolo ya Peta yo bumbula, mbya! Peta a gwimba Cecilia a xi tshineta eka yena, ivi a ndondometa mbolo ya yena hi matimba, yi nghena yi helela yi ku mpha! Nhwana xi tsandeka ku tikhoma, xi hefemutekela ehenhla. Hi loko Sesi va le next door va hlomuka va kuma Peta na Cecilia va ombanini eka balcony. Peta na Cecilia va languta Sesi wa vanhu va hleka, ivi Peta a yi hlomula, Cecilia a rhanga a nghena endzeni, Peta a n’wu sala hi le ndhzaku. Peta a nga yi tumbetangi mbolo ya yena, u endli leswi hi mavomu. Sesi va le next door va tsandeki ku ti khoma, swi va nyanyuli ngopfu ku vona nsiha wa Peta wa ntima…
Lexi Peta a nga xi tiviku, i ku Boss ya yena, Rhandru Magwadi, u le Moçambique Ka Maputsu…
Peta na Cecilia va ve va heta ku dyanana hi nyama, ivi va ti humesa va ya ga mafanjara, hi mali ya riendzo ra Ka Xikhumbani…
Peta u vuyi vusiku a ri yexe. Hambi Cecilia a nga va a ri kwihi? Loko va swi hlaya Barhule, va ri lowa ntudu (cheri) u tsutsumeli ekaya, ve papa n’wana yena u fiki a teka xibebani hi nkani a famba na xona.
Ayeye xivundza!
Ku te loko Peta a fika e terceiro andar (3rd floor), laha ku nga na byetlelo bya yena, a vona rivanti ra Sesi va le next door ri pfuliwini. Hi loko a ripfala, ivi a nghena eka yena.
**gogogo** ‘i mani vusiku lebyi? Kumbe i Cecilia? Njhani mara…’ Peta a ti vutisa a kha a kunguhata ku pfula rivanti;
Sesi va le next door: “Ola!”
Peta: “Ahe!”
Sesi va le next door: “Se você fechar minha porta?” (Did you close my door?)
Peta: “I don’t speak that language. Xa pfuka Xitsonga?”
Sesi va le next door: “You scared me hey!”
Peta: “I’m really sorry. Can I make it up to you?”
Sesi va le next door: “Have a beer with me!”
Peta: “Ok… cool! But, just three”!” va hlekelela xiHollywood hi vumbirhi ka vona, ivi va rhurhela eka Sesi va le next door. Hambi Sesi va le next door va swi tivela kwihi ku Cecilia a nga kona…
Leswi a ku hisa, Sesi va le next door, va kombeli ku rivanti ri nga pfaliwi, va xuxisi sweswo va kha va nwa ti Laurentina. Hi ku famba ka nkarhi, Peta a a nga ha koti ku ti khoma, na swona Sesi va le next door a ku ri walk over – swiendlo swa vona a ku ri xikombela xa nsiha!
Peta: “Kambe you saw me naked?” jaha ra ka Rikhotso ri ba mhalamhala ya vuhuza, hi loko Sesi va le next door va swi nyumela va languta ehansi.
Sesi va le next door: “I have a name you know?” va hlamula hi xicele!
Peta: “U mani?”
Sesi va le next door: “Bertha Macuacua!
Peta: “So you are Tsonga!”
Sesi va le next door: “No, I am Mucopi!”
Peta: “Yes, u Mutsonga!” loko Sesi Bertha va ha ringeta ku kaneta, Peta a tlakuka a hluvula buruku ri ba matsolo,
Peta: “Are we doing this?”
Vo Sesi Bertha i vanhu vakulu va tihlo ro phungela, Sesi Bertha yi kwalomuya ka vo 46 wa malembe. Sesi Bertha i tintangha ta vo Rirhandru Magwadi, i tinsimbhi ta khale to ti rhandela ti young blood. Peta i jaha ra 1990, kambe ri na miri wo tsakamisa tiphenti ta vo mhani va 1970! Wa yi vona mhaka? Ku hava ku Bertha a ta hlundzuka loko a langutane na mbolo ya Peta ya ntima… Hi loko Sesi Bertha va sunguli ku n’wayitela bya ntswatsi wo homboloka, ivi va khoma mbolo ya Peta nga ku i xi xo luma, va yi mbuyetela hi voko ro vevuka ku yi nga va jumi yi nghena enon’weni. Hi loko Sesi Bertha va languta Peta va n’wu nantswa mbolo kan’we, Peta a n’wayitela. Phe Peta i na vusathani ngopfu, loko Sesi Bertha yi kha yi n’wu nantswa mbolo, u yi langute nga ku i xinhwanyetani xo rhanda swilo lexi a lavaku ku xi dyela nsele. Leswi a twa byala, hi loko mbolo ya yena yi sungula ku dlivadliva, ivi Sesi Bertha yi sungula ku hlekelela nga ku yi sungula ku vona mbolo yi dlivadliva.
Sesi Bertha yi tele ntsako ematihlweni, yi khinsamini, yi busy yi funda mbolo ya Peta enon’weni…
Vo Sesi Bertha i vo mhani lavaya vo paka ngopfu, wa va vona vo mhani lavaya vo endla vafundhisi va heleriwa hi marito loko vo tlakuka ekerekeni, i Sesi Bertha va lavo. Va na minomo yikulu na miri wa fresh (va swi noneli kahle), kambe va na flat stomach va tlhe va paka mathyaka. Sesi Bertha yi na xitombo xo kufumela xo manyela. Ende ya twisisa loko u rhunda hi xihatla hi first round, i ri sugar ra straight!
Hi loko Peta a tlakula Sesi Bertha hi matimba, a yi tshikisa ku n’wu mama mbolo, yi yima hi milenge. Peta i munhu wa tihanyi loko a xurhini, u jumi Sesi Bertha a yi pana ka kitchen counter nga ku vo va tintangha. Ivi a yi phakata thanga hi ndlela ya rinyadzo ku yi lerisa ku yi pfula milenge yi helela… Barhule va nghenisa voko exikarhi ka mathanga ya Sesi Bertha yo manyana, va gonya va khoma xitombo xo nona xo tlhe xi thamba! Hi loko Sesi Bertha yi tlakusa freakum dress yi yi veka exisutini, switshamu swi sala ehandle. Peta a tlhentlha a languta madyi bunyu ya Sesi Bertha, ivi a yi phendla marhaku hi mavoko ya ri ya mbirhi, a ku; “yi nghenisi!” Sesi Bertha yi vhe yi sungula ku twisisa Xitsonga, ivi yi tshineta Peta kusuhi na yona hi ku n’wu koka hi mbolo. Ivi yi swi kwarhamela yi veka nhloko eka Kitchen counter marhaku ya languta Peta, ivi yi phendla minomo ya xitombo xa yona hi tintiho timbirhi, yi amukela mbolo ya Peta yo bumbula hi vukheta. Phe Peta i xidonkani! Hi loko Sesi Bertha yi sungula ku gomela, aah! Peta a ku se ni le ndzeni, xitombo xi tele mbolo!
Sesi Bertha: “Please take it easy, it’s been a while…”
Peta: “I can tell, you too tight. U vula loko u twa ku vava ne…” Peta a sungula ku vekela hi vukheta; Sesi Bertha yi manyela nga ku yo dyiwa ra vumbirhi evuton’wini, xitombo xa yona xi manyi mbolo ya Peta, a swi olovi no yi hlomula. Hala Sesi Bertha yi ba huwa loko mbolo ya Peta yi nghena yi huma, i vanhu vo swi cemela loko yi ri endzeni… Hi loko Peta a yima ku khwinyetela, ivi na Sesi Bertha yi yima ku keta. Peta a tlakula beer eka counter’a a koka minkolo yi mbirhi, a sungula ku khinyetela hi rivilo ra le hansi kambe hi matimba, Pha! Pha! Pha! Pha! Sesi Bertha yi sungula ku rhurhumela mathanga yi yima hi swikunhwani yi thava mukhosi hi Xiputukezi! Peta a twa mbolo ya yena yi nyakaleka loko Sesi Bertha va kha va buba hi ku twa magezi. Peta a ngetela rivilo na matimba, PHA! Pha! PHA! Pha! Sesi Bertha yi xanda matihlo yi heleliwa hi matimba emilengeni, kambe Peta a yi belela swi ri tano!
Peta u twa ku nandiha enkarhi lowu, se u tiyimiseli no rhundela Sesi Bertha!
“Peta!” Rhandru Magwadi a huwelela a yimi hi le rivantini, Peta a hunduka a languta Rhandru, kambe a nga yimi ku khwinyetela. Hi loko xikanda xa Peta xi sungula ku khonyana, Rhandru a dzungudza nhloko, Peta a nyanya ku khwinyetela Sesi Bertha hala a langute Rhandru ematihlweni. Nhlana wa Peta wu sungula ku juluka, ivi a tsipa, a twa Sesi Bertha yi ku; “U nga nji rhundeli!”
Swi nyanya ku n’wu nyanyula, a hlamula hi ku omba Sesi Bertha ku yi nga xupuki, ivi a belela hi matimba, Sesi Bertha yi languta Rhandru ivi yi kahlula yi tsutsumisa xikanda loko yi twa Peta mbolo ya Peta yi sungula ku hisa. Sesi Bertha yi tsipa yi luma nomo, Peta a yi rhundela hi matimba!
Pfa! Pfa! Pfa! Ahhh!
Hefuhefu! Mbita ya Vulombe (Tsonga Erotic)
4. Hefuhefu! Mbita ya vulombe – “Na ku navela” Pt. 1
3. Hefuhefu Mbita ya Vulombe – “U nga ni rhundeli” Pt. 1
2. Hefuhefu Mbita ya Vulombe – Xiphentani xa Angela Pt.2
1. Hefuhefu Mbita ya Vulombe – Xiphentani xa Angela Pt.1


text:
Mpfula ya na, mthothotho…
Hi ta dya marhanga, mthothotho…
Yi tsepfa yi sewula, hi leyo bindzumuxa makhumbi na swihlungwana.
Ka vula Xikwembu xi hi tsundzukile, xi tisa mihloti ya tilo, lavo rima a va lulamisi swikomu; va ta jekula no pfupfunya va byala mbewu yi ta mirisa swakudya hi ta tshovela hi mudya-xihi. Sewula u hombomula, wena mihloti ya tilo. Hi nele wena mathonsi ya mpfula, tingoma hi vambile. Vuya wena mihloti ya tilo u ta nyika vana vaku swakudya swo timula torha ra miri.
A yi ne!
Sewula, sewula!
featured Image: Flickr/ Viktor Dobai


text:
“Mati i Vutomi”
Nguva ya xixika i nguva leyi tolovelekeke hi mikhuhlwana. Xin’wana i ku, hi nguva leyi, miri wa munhu swa kala ku wu twa torha. Hambi swi ri tano, miri hi woxe, a wu tshiki ku lava mati hi mhaka ku titimela. Mati ya na nkoka swinene emirini. Swi tikisela miri loko wu pfumala mati, xisweswo, swi na nkoka ngopfu, ku hi nwa mati hi minkarhi yo tala. Tsundzuka ku, kwalomuya ka 60% ya miri wa munhu, yi vumbiwa hi mati.
Swin’wani swa leswi mati ya tirhaka swona emirini hi leswi:
- Mati ya engetela ntamu
- Mati ya hunguta minkarhalo
- Mati ya pfuneta ku hunguta ntiko
- Mati ya pfuna miri ku humesa thyaka
- Mati ya pfuna ku tiyisa nhlonghe
- Mati ya pfuna ku tengisa ngati
- Mati ya tiyisa masocha ma miri
- Mati ya pfuna ku horisa ku pandza ka nhloko
- Mati ya pfuna ku nyika matimba eka vununa
- Mati ya pfuna miri ku gayela swakudya
- Mati ya pfuna ngopfu ku munhu a ya exihambukelweni hi ku olova, tani hi ku, mati ya hlulukisa thyaka.
- Mati ya pfuna ku lawula hiselo ra miri
- Mati ya tiyisa minsiha
- Mati ya tiyisa rihanyo ra xivindzi
- Mati ya tiyisa rihanyo ra mbilu
- Mati ya tiyisa rihanyo ra tiyinso
Swi na nkoka ngopfu ku nwa mati:
- Endzhaku ka ku dya
- Loko u ya ku etleleni
- Loko u pfuka
- Loko u heta ku tsakamisa
- Loko u heta ku tirhuma
- Loko u ya eku tiololeni
- Loko u ri eku tiololeni
- Loko u heta ku tiolola
Eka swakudya, loko wa ha ku heta ku dya swakudya swa mafurha, ringeta ku nwa mati yo kufumela kumbe muhavulo wo hisa. Mati yo titimela ya fika ya tiyisa mafurha, leswi nga ta hlwerisa mhaka yo gayeriwa ka swakudya sweswo. Loko u ri munhu wo nwa byala, swi na nkoka ngopfu ku nwa mati loko u nga se ya eku nweni, nakambe, swi na nkoka ku nwa mati loko u nga se etlela. Xihoko xi na vuswikoti bya herisa mati emirini, hi rivilo lerikulu, xisweswo, swa laveka ku mati ya hatla ya siviwa.
A swi tshamisekangi ku mpimo wa mati lowu humaka emirini, wu ri ehenhla eka mpimo wa mati lawa u ya nwaka. Miri lowu pfumalaka mati, wu hatla wu karhala. Hambi ku karhala ka miehleketo, kumbe byongo, ku hatlisa ku va kona loko miri wu kayivela mati. Eka lava va nga na xirhalanganyi xa miri wo tika, swi kahle ku va siva swinwiwa swo nyanganya, hi mati yanene. Na lava nga na ku xanisiwa hi tiyinso, kumbe mbilu, swi na nkoka ku va tshama va ri ku nweni ka mati.
Minkarhi hinkwayo, kuma nkarhi wo nwa mati.
“Miri wa torha, i miri wo tsana”
Image source: pixabay.com


text:
Event
Spring Break Festival
Mdhluli Bhekiswayo 6 to 6 Music Festival
Event Schedule
5 Aug - 6 Aug 2017 06:00 PM - 06:00 AM past event
Thulamahashe Stadium
Thulamahashe, Bushbuckridge, Mpumalanga, South Africa.
Mdhluli Bhekiswayo 6 to 6 Music Festival
Mdhluli Bhekiswayo hi ku tirhisana na Munghana Lonene fm va tlangela nhweti ya vamanana hi ku ku tisela 06 to 06 Music Festival ya mangatsila …. eThulamahashe Stadium hi ti 05 August 2017.
Twana….. u ta tiphina na Dr Thomas Chauke , Mr Bow , General Muzka , Babes Wodumo, Trade Mark , Refila Boys, Joe Shirimani, Big Nuz, Professor,King Monada, Black Man, Madayize, DJ sika (short), DJ Kukza, Pensele, Jeff Maluleke, Papa Mixo, Red Chill na Ntokozo brothers, Tigede ti ta tipfuriwa hi awara ya khume mbirhi ni nhlekanhi. Tikumeli thikithi ra wena e Computicket hi R100, Golden circle R300,VIP R800 ntsena. Kasi na hi siku ra festival Matikithi ya kumeka agedeni. Ahi hlangani konaaaaa.
Munghana Lonene FM Makomba Ndlela!!!
ADVERTISEMENT


text:
Swivongo
Xivongo i vito leri nyikiwaka munhu ku ya hi muti lowu a tswaleriweke eka wona, kumbe laha a tekiweke kona. Hi xitalo xivongo i vito ra muti. Ku tshuriwa ka swivongo loku tsariweke ku sungule kwalomu ka malembe ya 1375.[1] Swihlamusela-marito swo tala swi tirhisa "xivongo" tanihi "Vito ra muti". [2] . Eka mindhavuko yin'wana, munhu u tiveka ku sungula hi xivongo ivi ku landzela vito, leswi tolovelekeke eka mavito ya Xichayina ni mindhavuko yin'wana.
Swivongo swi hlohloteriwa hi swilo swo tala leswi tolovelekeke, ku fana ni vito ra tatana kumbe mana wa munhu, ntumbuluko wa munhu, ntirho, kumbe vito leri sunguleke evutsongwanini. Loko swivongo swi tumbuluxiwa, swi hlamule swivutiso leswi landzelaka: munhu u tswariwa hi mani? munhu u huma kwihi? munhu u tirha yini? Xihlawulekisi xa nkoka emirini wa munhu?[3][4]
Swikombo[Lulamisa | edit source]
- ↑ "surname". Online Etymology Dictionary. Douglas Harper, Historian. 10 Dec. 2007.  .
- ↑
- ↑ Scottish Surnames
- ↑


text:
Hi siku ra makume-n’we-mbirhi ra n’wheti ya Mhawuri, va South African Traditional Music Achievements awards va paluxi nxanxameto wa vahlawulwa-ku-langhwa va SATMA XII.
Hi lowu nxanxamto wa Vatsonga va nga fikelela nhlawulo wa masagwadi ya SATMA 2017;
TIRHANI MABASA (MANGAVA YA JONI) u fikeleli nhlawulo wa sagwadi ra BEST FEMALE ARTIST
Nhlawulo wa sagwadi ra BEST XITSONGA ALBUM, wu le xikarhi ka;
- Redboy Mchangana (Vol. 8 – Blesser)
- Team Nyenya (Yeso va Rivaleli)
- Sir Jambatani (Vol. 9 – Milorho)
MUNGHANA LONENE FM yi fikeleli nhlawulo wa sagwadi ra BEST TRADITIONAL MUSIC AIR-PLAY RADIO STATION OF THE YEAR
Nongonoko wa DZUMBA NA MINA wa MUNGHANA LONENE FM wu fikeleli nhlawulo wa sagwadi ra BEST TRADITIONAL MUSIC RADIO PROGRAM OF THE YEAR
TEAM NYENYA (XITINA XA MISAVA) yi fikeleli nhlawulo wa sagwadi ra BEST SONG OF THE YEAR
Muhaxi wa MUNGHANA LONENE FM, RUSSEL KWINIKA, u fikeleli nhlawulo wa sagwadi ra BEST TRADITIONAL RADIO PRESENTER OF THE YEAR
Avuxeni!


text:
Ririmi i muhandzu wa ndhavuko, hi hala tlhelo, ndhavuko wu hlavuteriwa hi ririmi.
Marito ma ririmi rimbe, hambi ma ringeta hi matimba, ma tsandzeka ku hlavutela vuherhi bya ndhavuko. Eka ririmi, marito ma tirha hi swiyenge na swigava, ku ya hi ndhawu na ntikelo wa mhaka, kumbe ku ya hi munhu loyi ku vulavuriwaka na yena, na hungu leri marito ma lavaka ku ri hundzisa.
Eka nkarhi lowu nga hundza, ku ve na tsalwa leri ri hlamuselaka mongo na tirhiselo ra rito “Avuxeni“, ku tlhe ku va na tsalwa leri nga hlamusela mongo na tirhiselo ra rito “Ndzawini”
Leri tsalwa, ri languta mongo na tirhiselo ra “A Hi Loseni/Ha Losa/Ku Losa”
Hi Xitsonga, ku losa i ku xeweta, kambe, i ku xeweta ko fundzha xivongo kumbe gandzelo ra muxewetiwa. Ku losa, i xewetelo ra xiyimo xa le henhla, leri kombaka ku, muxeweti u tiyisisa vukulukumba na vukosi bya Mutsonga-kulobye.
Loko ku losiwa, ku xiximiwa xivongo xa loyi a xewetiwaka, na mfungho wa xivongo xexo, na gandzelo ra xivongo xexo. Nakambe, rito “Xiloso”, i rito ra Xitsonga leri vulaka xivongo, ngopfu hi ku tlhe ri komba nyimba ya xivongo xexo.
Ku Losa, i ndlela yo xeweta hi ku tlhokovetsela va muti, i ndlela yo huwelela vukulukumba bya muti, na vukulukumba bya gandzelo kumbe mfungho wa muti.
Ku Losa, i ku fundza vukulukumba bya xivongo.
Hi Xitsonga, munhu a nga losiwi hi vito ra yena, u losiwa hi xivongo xa yena.
A hi loseni!


text:
Mavabyi
Vuvabyi i xiyimo xo kavanyeta rihanyo lerinene eka swivumbiwa leswi hanyaka. Tidyondzo ta swivangelo swa mavabyi ti vuriwa patholoji. Mavabyi ma fambisana na swikombiso leswi hlawulekeke.[1] Mangaha vaneriwa hi switsongwatsongwana kumbe ku karhala ka masocha ya miri. Mavabyi makhumba vanhu enyameni, mathlela makhumba matitwele ya vona, hikuva kukhomiwa hi mavabyi kungacinca mavonele ya munhu hi vutomi na matihanyele.
Rifu leri vangiwaka hi mavabyi, ri tala ku vuriwa rifu ra ntumbuluko. Kuna swiyenge swa mune swa mavabyi: Mavabyi laya tlelelaka, Mavabyi yotsona, Mavabyi ya xitswariwa, na mavabyi ya mihleketo. Mavabyi manga thlela ma hambanisiwa hi xitlulela na kupfumala xitlulela. Mavabyi laya ngana nhlayo yalehenhla yo dlaya i mavabyi ya kusiveka ka misiha yangati, malandzeriwa hi mavabyi ya misiha yangati ya nhloko na Mavabyi ya xifuva.[2]
Swiyelanisi[Lulamisa | edit source]
- ↑ "Disease" at Dorland's Medical Dictionary
- ↑ "What is the deadliest disease in the world?"


text:
Hosi ya Marabenta, Mr Bow, i ya humesa album hi n’wheti ya Khotavuxika (03, June, 2017), leyi a nga yi thya Mr. ROMANTIC.
Nxanxameto wa tinsimu ta Mr. ROMANTIC ya Mr Bow wu tshame hi ndlela leyi;
- I’m Ready – Ntumani wo Ehluta (Click to Download)
- Nitiketelile (Ni ti khetelile) – Ntumani wo Ehluta (Click to Download)
- Guilhermina
- Amor (feat. Jah Prayzah)
- Nitafa Nawena (Ni ta fa na wena)
- Dance for Me (feat. Yuri Da Cunha)
- The Way You Do (feat. Lizha James)
- Ainda Vais Me Amar (feat. Edmazia)
- My Number One
- Akuna Munwane (Acoustic) // (A ku na mun’wane)
- Maria Rosa
- Bowito
Mr. ROMANTIC i album ya rirhandzu ya vunanga bya Marabenta, Afro-Soul, na Afro-Beat. Mr. ROMANTIC yi na ntlhanu wa tinsimu leti hi ti tivaku hi tlhe hi tirhanda, risimu ro sungula ra Mr. ROMANTIC leri ri nga hi yiva timbilu, i Bowito (2015). Kambe hi nga ka hi nga rivali vukulu bya Akuna Munwane, My Number One na Nitafa Nawena. Eka leti tintshwa, tinsimu to fana Nitiketelile, Amor na Maria Rosa ti ta pfumala ntangha loko nkarhi wu fika, ku ta va ti cross-over hits ematikweni ya Vutsonga (Zimbabwe, Mozambique na South Africa).
Hi ta gimeta kwala, to tala hi ta ti tlhantlha eka nhlelo (review) wa hina wa Mr. ROMANTIC.


text:
Ha ngeta nakambe, HIV Makhense i hava ntangha eka tinsini ta New Age Tsonga Music loko ku ta eku tsaleni ka tinsimu. HIV Makhense i na nyiko yo hlawuleka, enkarhini wo tala swa olova ku yi tekela ehansi, leswi swi endliwa hi mhaka ya mijamujamu ya Solly Makamu. HIV Makhense (Solly Makamu) is on his own lane, ku hava wo n’wu mpimanisa na yena eka tinsini ta this decade ta Tsonga Electro na Mindzhumba. HIV Makhense i Eckson Maluleke, Matshwa Bemuda na Comrade Xigevenga wa hina, ni vula hina va nkarhi lowu.
Eka SWIMBOCHWA SWA FONI, HIV Makhense i ngeta swa AWARD YO LOLOHA, laha a dyondzisaka hi tinguva ta nkarhi lowu hi hanyaku ka wena, tani hi Vuhlanganisi (Social Media), VIVMAG, Xipapilani xa 326 Thwii na swi langute mintlhontlho ya rirhandzu na vutomi hi ku angarhela.
Handle ko lehisa, hi leyi mintsaho ya minsumo ya HIV Makhense ku pfa eka SWIMBOCHWA SWA FONI;
1. “Relationship ya lweriwa, mara ni nge lwi ni ri nexe” – HIV Makhense
2. “Homu yi nga pfuna muganga hi masi ma yona,
mara mi nge yi twi na ku bonga” – HIV Makhense
3. “A ri tluleli rifumu, ri hambane na marhuda” – HIV Makhense
4. “Ku va ndlela ya mina yi hambane na ya wena,
a swi vuli ku vhele ni lahlekini” – HIV Makhense
5. “Mihleketo ya negative,
yi nge pfuki yi ku nyike vutomi bya kahle” – HIV Makhense
6. “A ndzeni ka nomo,
ririmi a ri tsutsumi hi ku va va ri vavisini” – HIV Makhense
7. “I ma yellowbone ma ku tsandeka xilungu,
i worst ya muhlovo, hambi a va tshukela yini” – HIV Makhense
8. “A swi pfuni nchumu ku tshama na munhu
ku ve wa ku tumbeta ku fana na payslip,
ko va ku rirhandzu leri… rirhandzu ra vava n’wina” – HIV Makhense
9. “Ku tikurisa swi vanga tingana,
Kasi vutlharhi byi na lavo titsongahata” – HIV Makhense
10. “Manyunyu ma vangela munhu ku wa” – HIV Makhense
11. “Maxaka ya ku checka ntsena loko u va kolota” – HIV Makhense
12. “Na swi rhandza ku fambela a mpfuleni,
ku vanhu va nga voni mihloti yanga” – HIV Makhense
13. “Lava nga loveriwa hi vona va tivaku ku nsati u le kwihi” – HIV Makhense
14. “Ni n’wu kumi na xigangu, se i tumbela hi mina
u ri ku ze a jola u endlela ku mbilu ya mina yi vava nyana
hiku ni n’wu jolerini lembe leri nga hundza
wa hemba a hi mina ni n’wu endlaku,
i mahanyelo ya yena
Se ni why a tumbeta na,
ku ve u endlela mina ke?
Se ni why a tumbeta na,
ku ve u la ku vavisa mina ke?
A ku ni ta wara njhani na,
ni kha ni nga tivi mina leswi?” – HIV Makhense
15. “Vutomi bya ni vumbuludza,
mara loko ni ri hansi mhe ni hlawula ku pfuka” – HIV Makhense
I nga hlaya na;
- ALBUM REVIEW: Xana ku na mutsari wo tlula HIV Makhense enkarhi wa sweswi?
- FanaThePurp u hlamula ‘G one i Genius’ ya HIV Makhense


text:
Eka Game ya Tsonga Electro, ku na Tihosi ta Mxexo (Hangalasa na Russian Army), ivi ku va na Hosi ya Ncino, ku nga Magezi Chauke. SWIGINGI SWA NTIKELO i vuhumeso bya vunkombe bya Magezi Chauke, laha a nga tirhisana na Magoda Manganye ku kandziya album leyi e MM Productions. SWIGINGI SWA NTIKELO yi hume hi siku ra vukhume ra Khotavuxika hi 2017.
Hi lowu nhlelo wa hina wa SWIGINGI SWA NTIKELO:
Magezi Chauke i koti ku hlayisa Tsonga Electro ya 2004, SWIGINGI SWA NTIKELO swi hi tsunduxa Sasekisa na Sam Sikiza. Swi le rivaleni ku Magezi Chauke i pfa ka ntila wa Sam Sikiza wa Tsonga Electro, moya wa Sam Sikiza wu hanya eka Magezi Chauke, the kid is Sam Sikiza in a jacket and jeans. Magezi Chauke i chaya old school Tsonga Electro, leyo chayiwa referencing movement ya xisuti (xibelani) na pattern ya makhwaya. SWIGINGI SWA NTIKELO yi chayiliwi vacini no cina, leswi a hi xihlamariso hikuva Magezi Chauke i muncini. Vunanga bya SWIGINGI SWA NTIKELO i wa ba hi rivilo, wu ninginisa miri.
Nxanxameto wa tinsimu ta SWIGINGI SWA NTIKELO ya Magezi Chauke:
#1 SWIGINGI SWA NTIKELO – Risimu ra ba, i risimu ra matimba ro tivika hi rona! Kambe swi ta njhani Muhlengwe a ku i ntukulu wa Gwambe, Dzavani na Nghunghunyani? Nkarhi wo a tlhe a va ntukulu wa Xinyori i wu kuma kwihi? Risimu leri is a mess ku vula ntiyiso, i risimu ro hlohlotela vanhu ku va tinyungubyisa hi ndhavuko, kambe ri tlhe ri lahlekisa Vatsonga handle ko swilemuka. Vutsonga
#2 RIRHANDZU RA NTIKELO
#3 TINKUZI FEAT. MANDLA, NR NYAMBI NA TMAN – Njamba! Xihiso! Hi tshemba ku risimu leri ri endleliwi masangu, swa tika ku tshamisekisa xisuti loko Tinkuzi yi handula xipikara. Tinkuzi yi na matimba yo dyisa mali ya rent, mi lemuka kwalomu mabyaleni.
#4 SWI LAVA ENERGY – Leri i risimu ra woman-on-top.
#5 KHALE A SWI NGA RI SO – Eka risimu leri Mantsena va vhuma bya khale ka Sasekisa! Wa hi pambulela Magezi Chauke ka risimu leri, hi tin’wani ta tinjamba letikulu eka SWIGINGI SWA NTIKELO.
#6 MAKOMBA NDLELA
#7 MADZOVO FEAT. MANDLA – Another typical Tsonga slut shaming hit. Hi kombela mi hambana na vo khazi va game, hina va hi khoma kahle. Hi tshikeni hi tlhuvutsela hi ti tsakela. Magezi Chauke i hava moya wa bolo, so disappointed.
Madzovo = Sluts
#8 NI DAKWA SO
#9 FUWO NA NDHAVUKO FEAT. KK MABUNDA NA BRA SAM – Njamba ya tinjamba, Magezi Chauke i pitbull ka keyboard. KK Mabunda na Bra Sam va ha ta ku tiphineni lomu mitlangwini hi mhaka risimu leri. Fuwo na Ndhavuko yi ba ku tlula tinsimu hinkwato eka SWINGINGI SWA NTIKELO, hi xo xigingi-nkulu.
#10 CINELO RA MINA – Tinsimu ta muxaka lowu ti rhandiwa hi repeat.
#11 MAKHWAYA REMIX PART 2 – Magezi Chauke is a BEAST, hands down Hosi ya ti Remix.
#12 DOLOLO / WOLOLO REMIX FEAT. DJ STHU – Ri ta trend-a risimu leri eka Ti Club; ri endleliwi ku cina hi ntlawa, i risimu ro la madyikili.
#13 XIBELANI REMIX – Magezi Chauke hi yona nsini yi ri yoxe yi humesaku an actual remix, na ku nga ri instrumental ku endlela ku tatisa nhlayo wa tinsimu eka album. Ti remix ta Magezi Chauke i risimu ro helela, ro chayeliwa ku cinisa no cina hi rona. Hi swona swi endleka Magezi Chauke Hosi ya ti Remix.
#14 KING OF REMIX – Ku hava xo xi kaneta, Magezi Chauke i xisaka xa timipfi.
SWIGINGI SWA NTIKELO yi hava ntangha, i tirhini Magezi Chauke, swa fanela ku hi n’wu seketela; ku cinisa vanhu i nyiko leyi Xikwembu xi nga lan’wela yona Magezi Chauke.
“A formal CD launch will be held in Soweto in mid-July, venue still to be confirmed but people will see all details on our Facebook group, Xikunyani Music Promotions (This FB group has just been created) and also on our personal Facebook accounts which is Magoda Manganye and Magezi Chauke. People can look forward to see his live performance on the 02 September 2017 at the festival which will be staged in Tembisa Stadium. We are available for bookings at an affordable rate and we can be contacted on 078 185 3277 (Magoda Manganye) and 083 551 5300 (Magezi Chauke).” – Magoda Manganye


text:
Ndima ya 2: Mulayotibe wa Pfanelo (khethekanyo dza 7-39)
7. Pfanelo
- Uno mulayotibe wa Pfanelo ndi wone thikho ya demokirasi Afrika Tshipembe. U tsireledza pfanelo dza vhathu vhoṱhe kha shango ḽashu na u khwaṱhisa ndeme ya demokirasi ya tshirunzi tsha vhuthu, ndinganelo na mbofholowo.
- Muvhuso u fanela u ṱhonifha, u tsireledza, u alusa na u fusha pfanelo dzi re kha Mulayotibe wa Pfanelo.
- Pfanelo dzi re kha Mulayotibe wa Pfanelo dzi fanela u tevhedzela mikano yo katelwaho kana yo ambiwaho kha khethekanyo ya 36, kana huṅwe fhethu kha Mulayotibe.
8. Kushumisele
- Mulayotibe wa Pfanelo u shuma kha milayo yoṱhe, nahone u vhofha vhusimamilayo, vhalanguli, vhulamukanyi na zwiimiswa zwoṱhe zwa muvhuso.
- Mbetshelo dza Mulayotibe wa Pfanelo u vhofha muthu zwawe kana muthu wa zwa mulayo arali, nahone nga nḓila ine, yo tea, i tshi dzhiela nṱha vhuvha ha pfanelo na vhuvha ha mushumo muṅwe na muṅwe u randelwaho nga pfanelo.
- Musi hu tshi shumiswa mbetshelo ya Mulayotibe wa Pfanelo kha muthu zwawe kana muthu wa zwa mulayo zwi tshi ya nga mbetshelo ṱhukhu ya (2), khothe—
- u itela u shumisa pfanelo i re kha Mulayotibe, i fanela u shumisa ,kana arali zwi tshi ṱoḓea i bveledzise, mulayo wa mvelo nga nḓila ine mulayosiṅwa a u nga ḓo tendela u shuma ha pfanelo yeneyo; na
- u bveledza ndangulo ya mulayo wa mvelo u itela u ita mukano wa pfanelo, tenda mukano uyo u tshi anana na khethekanyo ya 36(1).
- Muthu wa mulayo o tewa nga pfanelo dzi re kha Mulayotibe wa Pfanelo nga nḓila ine zwa ṱoḓwa nga vhuvha ha pfanelo na vhuvha ha muthu wa mulayo.
9. Ndinganyiso
- Vhathu vhoṱhe vha a lingana phanḓa ha mulayo nahone vha na pfanelo dzi linganaho dza u tsireledzwa na mbuelo dza mulayo.
- U lingana zwi katela u ḓiphiṋa nga pfanelo na mbofholowo lwo ḓalaho nahone nga nḓila i inganaho. U alusa na u swikelela ndinganyiso, mulayosiṅwa na maṅwe maga o itelwaho u tsireledza na u khwinisa vhathu, kana zwigwada zwa vhathu, zwo khakhelwaho nga tshiṱalula a nga kha ḓi dzhiiwa.
- Muvhuso a u nga iti tshiṱalula tsho livhaho na tshi songo livhaho u tshi ṱalula muthu muṅwe na muṅwe nga tshiitisi tshithihi kana zwiitisi zwinzhi, hu tshi katelwa murafho, mbeu, vhuṱalulambeu,vhuimana, tshiimo tsha mbingano, vhubvo ha lushaka kana matshilisano, muvhala, lushaka lwa vhudzekani, vhukale, vhuhole, vhurereli, luvalo, lutendo, mvelele, luambo na mabebo.
- A hu na muthu ane a ḓo ṱalula muthu na muthihi nga nḓila yo livhaho kana i songo livhaho nga tshiitisi tshithihi kana zwiitisi zwinzhi zwi tshi ya nga khethekanyo ṱhukhu ya (3). Mulayosiṅwa wa lushaka u fanela u itwa/thomiwa u itela u thivhela kana u iledza tshiṱalula tshi songo teaho.
- Tshiṱalula nga tshiitisi tshithihi kana zwiitisi zwinzhi zwo tevhekanywaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (3) a tshongo tea nga nnḓa ha musi zwo vhonala uri tshiṱalula tsho tea.
10. Tshirunzi tsha vhuthu
Muṅwe na muṅwe u na tshirunzi na pfanelo ya uri tshirunzi tshawe tshi ṱhonifhiwe na u tsireledzwa.
11. Vhutshilo
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya vhutshilo.
12. Mbofholowo na tsireledzo ya muthu
- Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya mbofholowo na tsireledzo ya muthu, hu tshi khou katelwa pfanelo—
- ya u sa hanelwa u vhofholowa nga nḓila i sa pfali kana hu si na tshiitisi tshi pfalaho;
- ya u sa valelwa hu si na tsengo;
- ya u vhofholowa kha tshaka dzoṱhe dza khakhathi dzi bvaho kha tshitshavha kana zwiṅwe zwiko;
- ya u sa tambudzwa nga nḓila ifhio na ifhio; na
- ya u sa farwa kana u kaidzwa lwa tshiṱuhu, lu si lwa vhuthu kana lu nyadzisaho.
- Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya ṱhompho ya muvhili na muhumbulo, hu tshi katelwa pfanelo—
- ya u dzhia tsheo dzi kwamaho mbebo;
- ya tsireledzo na u langa muvhili wawe; na
- ya u sa shumiswa kha ngudo dza zwa mishonga kana zwa sainthifiki a songo fha thendelo.
13. Vhupuli na u shumiswa nga u kombetshedzwa
A hu na muthu o teaho u itwa zwa vhupuli, na u kombetshedzwa u shuma.
14. Zwi kwamaho muthu ene muṋe
- Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u vha na zwi kwamaho ene muṋe, zwi katelaho pfanelo ya u sa—
- setshiwa kana u sa setshelwa haya hawe;
- setsheliwa haya hawe;
- dzhielwa zwithu zwawe; kana
- khakhiswa kha zwi kwamaho zwa vhudavhidzani hawe ene muṋe.
15. Mbofholowo ya vhurereli, lutendo na kuhumbulele
- Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya mbofholowo kha zwa luvalo, vhurereli, muhumbulo, lutendo na kuhumbulele.
- Zwa vhurereli zwi nga farelwa kha zwiimiswa zwa muvhuso kana zwiimiswa zwi tikedzwaho nga muvhuso, tenda—
- zwenezwo zwa vhurereli zwa tevhedza ndaulo dzo itwaho nga maanḓalanga a muvhuso;
- zwenezwo zwa vhurereli zwa itwa nga nḓila i linganaho; nahone
- muthu a zwi dzhenela o tou vhofholowa kana o tou zwi funa.
-
- Ino khethekanyo a i thivheli mulayosiṅwa u dzhiela nṱha—
- mbingano dzo itwaho nga fhasi ha sialala, kana vhurereli, mulayo wa muthu ene muṋe kana wa muṱa; kana
- sisiṱeme dza mulayo wa muthu ene muṋe kana mulayo wa muṱa nga fhasi ha sialala, kana u tevhedzwa nga vhathu vha tevhedzaho zwa vhurereli honoho.
- U dzhiela nṱha zwi tshi ya nga phara ya (a) zwi fanela u anana na ino khethekanyo na dziṅwe mbetshelo dza Ndayotewa.
16. Mbofholowo ya u amba na u ita zwithu wo vhofholowa
- Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u vhofholowela u amba na u ita zwithu o vhofholowa, hu tshi katelwa—
- mbofholowo ya zwa dzigurannḓa na nyanḓadzamafhungo;
- mbofholowo ya u ṱanganedza kana u fha mafhungo kana muhumbulo;
- mbofholowo ya zwa vhutsila; na
- zwa akademi na mbofholowo ya u ita ṱhoḓisiso ya sainthifiki.
- Pfanelo i re kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) a i kwami—
- mazwifhi a tshi itelwa zwa nndwa;
- zwa u ita khakhathi; kana
- vengo ḽo ḓisendekaho kha murafho, lushaka, mbeu kana vhurereli, na zwine zwa huvhadza.
17. U kuvhangana, u gwalaba na u ṋekedza phethishini
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo, ya uri nga mulalo nahone a songo ḓiṱama nga zwiṱhavhane, a ite khuvhangano, a ite misumbedzo, a gwalabe na u ṋetshedza phethishini.
18. Mbofholowo ya vhuḓibaḓekanyi
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya vhuḓibaḓekanyi.
19. Pfanelo dza zwa poḽitiki
- Muṅwe na muṅwe o vhofholowa kha u nanga zwa poḽitiki, hu tshi katelwa pfanelo—
- ya u vhumba dzangano ḽa poḽitiki;
- ya u dzhenela kha mishumo ya , kana u kunga miraḓo, hu tshi itelwa dzangano ḽa zwa poḽitiki; na
- u ita fulo ḽa zwa dzangano ḽa poḽitiki.
- Mudzulapo muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya kha zwa khetho dza nga misi dzo vhofholowaho, dzi pfadzaho dza tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe tsha vhusimamilayo tsho thomiwaho zwi tshi ya nga Ndayotewa.
- Mudzulapo muṅwe na muṅwe o aluwaho u na pfanelo—
- ya u khetha kha khetho dza tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe tsha vhusimamilayo tsho thomiwaho zwi tshi ya nga Ndayotewa, na u ita zwenezwo tshidzumbeni; na
- u dzhenela khetho dza ofisi ya muvhuso nahone , arali o khethiwa, u ḓo dzhena kha vhuimo ha yeneyo ofisi.
20. Vhudzulapo
A hu na mudzulapo ane a ḓo hanelwa u vha na vhudzulapo.
21. Mbofholowo ya u tshimbila na vhudzulo
- Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya mbofholowo ya u tshimbila.
- Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u bvela nnḓa ha Riphabuḽiki.
- Mudzulapo muṅwe na muṅwe u na pfanelo dza u dzhena, a dzula huṅwe na huṅwe kha Riphabuḽiki.
- Mudzulapo muṅwe na muṅwe u na pfanelo dza u vha na ḽiṅwalo ḽa u tshimbila.
22. Mbofholowo ya zwa makwevho, mushumo na phrofesheni
Mudzulapo muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u ḓinangela zwa makwevho, mushumo na phrofesheni o vhofholowa. U ita zwa makwevho, mushumo kana phrofesheni zwi nga langulwa nga mulayo.
23. Vhushaka kha zwa mishumo
- Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u farwa zwavhuḓi mushumoni.
- Mushumi muṅwe na muṅwe u na pfanelo—
- ya u vhumba kana u vha muraḓo wa dzangano ḽa vhashumi;
- ya u dzhenela mishumo na mbekanyamushumo zwa dzangano ḽa vhashumi; na
- ya u gwalaba.
- Mutholi muṅwe na muṅwe u na pfanelo—
- ya u vhumba na u dzhenela dzangano ḽa vhatholi; na
- ya u dzhenela kha mishumo na dzimbekanyamushumo zwa dzangano ḽa mutholi.
- Dzangano ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa vhashumi na dzangano ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa vhatholi ḽi na pfanelo—
- ya u ta kulangulele, mbekanyamushumo na mishumo;
- ya u dzudzanya; na
- ya u vhumba na u dzhenela dzangano.
- Dzangano ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa vhashumi, dzangano ḽa vhatholi na mutholi vha na pfanelo dza u dzhenelela kha thendelanoguṱe. Mulayosiṅwa wa lushaka u nga itiwa u itela u langula thendelanoguṱe. Nga nḓila ine uyo mulayosiṅwa wa ḓo ita mukano kha pfanelo ya ino ndima, mukano u fanelo u tevhedza khethekanyo ya 36(1).
- Mulayosiṅwa wa lushaka u nga dzhiela nṱha nzudzanyo dza tsireledzo dza dzangano dzi re kha thendelanoguṱe. Nga nḓila ine mulayosiṅwa wa ita mukano kha pfanelo ya ino Ndima, mukano u fanela u anana na khethekanyo ya 36 (1).
24. Vhupo
- Muthu muṅwe na muṅwe u na pfanelo—
- ya u vha kha vhupo vhune ha sa vhaise mutakalo wawe; na
- ya u vha kha vhupo ho tsireledzeaho, u itela mirafho ya zwino na i ḓaho, nga kha milayosiṅwa na maga a pfadzaho ane—
- a thivhela tshikafhadzo na u tshinya mupo wa maṱakani;
- a alusa zwa vhutsireledzamupo; na
- u tsireledza mvelaphanḓa ya zwa maṱaka na zwiko zwa mupo hu tshi khou aluswa mvelaphanḓa ya zwa ikononi na matshilisano zwi pfalaho.
25. Ndaka
- A hu na muthu a ne a ḓo thivhelwa u vha na ndaka nga nnḓa ha musi zwi tshi ya nga mulayo une wa angaredza, nahone a hu na mulayo une wa ḓo tendela u thivhelwa u vha na ndaka nga nḓila i sa pfali.
- Ndaka i nga dzhiiwa fhedzi zwi tshi ya nga mulayo une wa shumiswa lwa u angaredza—
- hu tshi itelwa ndivho dza tshitshavha kana dzangalelo ḽa tshitshavha nahone
- hu tshi ḓo vha na ndiliso, mutengo wa hone na tshifhinga na nḓila ya kubadelelwe zwi ḓo tou tendelanwa na vha kwameaho kana zwo tshewa kana u tendelwa nga khothe.
- Tshelede ya ndiliso na tshifhinga na nḓila ya u badela zwi fanela u vha zwi tshi pfala nahone hu si vhe na tshiṱalula, hu vhonale ndingano vhukati ha dzangalelo ḽa tshitshavha na dzangalelo ḽa vha kwameaho, ho dzhielwa nṱha nyimele dzoṱhe dzo teaho, hu tshi katelwa—
- zwine ndaka ya khou shumiselwa zwone;
- ḓivhazwakale ya kuwanele na kushumisele kwa ndaka;
- ndeme ya maraga wa ndaka;
- tshikalo tsha vhubindudzi ha muvhuso na thikhedzelo kha u wana na khwiniso ya mbuelo kha yeneyo ndaka; na
- ndivho dza u dzhia ndaka yeneyo .
- U itela ndivho dza ino khethekanyo—
- dzangalelo ḽa tshitshavha hu katelwa vhuḓiimiseli ha lushaka kha mbuedzedzo ya shango, na mbuedzedzo dzi ḓisa u swikelela hu linganaho kha zwiko zwa mupo zwa Afrika Tshipembe; nahone
- ndaka a si mavu fhedzi.
- Muvhuso u fanela u dzhia maga a mulayosiṅwa na maṅwe maga a pfalaho, kha zwiko zwine zwa vha hone, u itela uri hu vhe na nyimele dzi konisaho vhadzulapo u swikelela mavu nga nḓila i linganaho.
- Muthu kana tshitshavha tshine vhuṋe hatsho ha mavu a ho ngo tsireledzwa lwa mulayo zwo itiswa nga milayo ya tshifhinga tsho fhelaho ya tshiṱalula kana zwiito o fanelwa, nga nḓila yo vhetshelwaho nga Mulayo wa Phalamennde, nga u wana vhuṋe vhu re mulayoni kana thandululo i linganaho.
- Muthu kana tshitshavha tsho dzhielwaho ndaka nga murahu ha ḽa 19 Fulwi 1913 zwo itiswa nga milayo ya tshifhinga tsho fhelaho ya tshiṱalula nga muvhala kana zwiito o fanelwa, nga nḓila yo vhetshelwaho nga Mulayo wa phalamennde, nga u ṋetshedzwa murahu ndaka yawe kana thandululo i linganaho.
- A hu na mbetshelo kha ino khethekanyo ine ya nga thivhela muvhuso kha u dzhia maga a mulayo kana maṅwe maga zwi tshi itelwa u wana mavu, maḓi na zwiṅwe zwi yelanaho na mbuedzedzo, u itela u tandulula masiandaitwa a tshifhinga tsho fhelaho a tshiṱalula, tenda u pambuwa kha mbetshelo dza ino khethekanyo dza vha dzi tshi ya nga mbetshelo ya khethekanyo ya 36(1).
- Phalamennde i fanela u ita mulayosiṅwa wo ambiwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (6).
26. Dzinnḓu
- Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u swikelela nnḓu yo linganelaho.
- Muvhuso u fanela u dzhia maga a mulayo na maṅwe maga, kha zwiko zwawo zwi re hone, u itela u tevhedza pfanelo ino.
- A hu na ane a nga pandelwa e hayani hawe, kana u kwashelwa haya hawe, hu si na ndaela ya khothe yo itwaho nga murahu ha musi ho sedzwa nyimele dzoṱhe. A hu na mulayo une wa ḓo tendela u pandelwa hu sa pfali.
27. Ndondolamutakalo, zwiḽiwa, maḓi na tsireledzo ya vhathu
- Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u swikelela—
- tshumelo dza ndondolamutakalo, hu tshi katelwa ndondolamutakalo ya mbebo;
- maḓi na zwiḽiwa zwo linganaho; na
- tsireledzo ya vhathu, hu tshi katelwa, arali vha sa koni u ḓilondola na vhaunḓiwa vhavho, thuso yo teaho ya u tshila.
- Muvhuso u fanela u dzhia maga a mulayo na maṅwe maga, kha zwiko zwawo zwine wa vha nazwo, u itela u swikelela pfanelo hedzi dzoṱhe.
- A hu na ane a ḓo hanelwa dzilafho ḽa zwa mushonga ḽa shishi.
28. Vhana
- Ṅwana muṅwe na muṅwe u na pfanelo—
- ya dzina na u vha muraḓo wa lushaka a tshi tou bebwa;
- ya ndondolo muṱani kana ndondolo ya mubebi wawe, kana iṅwe ndondolo yo teaho arali o bviswa kha muṱa we a bebwa khawo;
- ya zwiḽiwa zwa pfushi, vhudzulo, ndondolo ya mutakalo ya ndeme na tshumelo dza vhathu;
- ya u tsireledzwa kha u sa farwa zwavhuḓi, u litshedzelwa, u tambudzwa kana u nyadziswa;
- ya u tsireledzwa kha u shuma mishumo ya u vha tambudza;
- ya uri vha sa ṱoḓee kana vha sa tendelwe u shuma mushumo kana u ṋetshedza tshumelo—
- dzi songo teaho muthu wa vhukale ha ṅwana onoyo; kana
- dzine dza vhea vhutshilo, pfunzo, muvhili kana muhumbulo wa mutakalo kana muyani, fulufhelo kana mvelaphanḓa ya vhutshilo mulingoni;
- ya u sa fariwa nga nnḓani ha musi u mu fara hu ḽone ḽiga ḽa u fhedza, hune, nga nṱha ha pfanelo dzine vhana vha ḓiphiṋa ngadzo nga fhasi ha khethekanyo dza 12 na 35, ṅwana a nga farwa fhedzi lwa tshifhinga tsho pfufhifhalesaho, nahone u na pfanelo ya—
- u dzudzwa thungo ha vhathu vho farwaho vha nṱha ha miṅwaha ya 18; na
- u farwa nga nḓila, nahone kha nyimele, ine ya dzhiela nṱha vhukale ha ṅwana;
- ya u vha na ramilayo o tholwaho nga muvhuso, hu tshi khou badela wone muvhuso, kha kutshimbilele kwa khothe dzi kwamaho ṅwana, u itela arali hu tshi nga vha na vhulamukanyi vhu si havhuḓi; na
- ya u sa shumiswa kha khuḓano dza muthu o ḓiṱamaho, nahone ya u tsireledzwa musi hu na khuḓano ya vhathu vho ḓiṱamaho.
- Ṅwana madzangalelo awe ndi one a ndemesa kha mafhungo maṅwe na maṅwe a kwamaho ṅwana.
- Kha khethekanyo ino “ṅwana” zwi amba muthu a re na miṅwaha ya fhasi ha 18.
29. Pfunzo
- Muṅwe na muṅwe u na pfanelo—
- ya pfunzo ya ndeme, hu tshi katelwa pfunzo ya ndeme ya vhaaluwa; na
- ya u isa pfunzo phanḓa, ine muvhuso, nga kha maga a pfadzaho, u fanela u ita uri i vhe hone nahone i swikelelee.
- Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u wana pfunzo nga luambo lwa tshiofisi kana nyambo dzine muthu ene muṋe a tou ḓinangela kha zwiimiswa zwa pfuzo zwa muvhuso hune yeneyo pfunzo ya nga konadzea zwi pfalaho. U itela u vhona uri hu na u swikelelea nahone mulayo u khou shumiswa ino pfanelo, muvhuso u fanela u dzhiela nṱha nḓila dzoṱhe dzi pfalaho dza zwa pfunzo, hu tshi katelwa zwiimiswa zwa luambo luthihi, hu tshi dzhielwa nṱha—
- ndinganyiso;
- u konadzea; na
- ṱhoḓea ya u tandulula mvelelo dza milayo na maitele a tshiṱalula tsha muvhala kha tshifhinga tsho fhelaho.
- Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u thoma zwiimiswa zwa pfunzo a tshi khou shumisa tshelede yawe kha u zwi londola, zwine zwiimiswa zwenezwo—
- zwa sa ṱalule muthu zwo sedza murafho;
- zwo ḓiṅwalisa kha muvhuso; nahone
- zwi fare maimo ane a sa vhe fhasi ha zwiimo zwa zwiimiswa zwa pfunzo zwa muvhuso.
- Khethekanyo ṱhukhu ya (3) a i thivheli muvhuso kha u lambedza zwiimiswa zwa pfunzo zwo ḓiimisaho.
30. Luambo na mvelele
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u shumisa na u dzhenela Vhutshilo ha mvelele ine ene muṋe a tou nanga, fhedzi a hu tendelwi muthu u tevhedza pfanelo hedzi nga nḓila i sa ananiho na mbetshelo ya Mulayotibe wa Pfanelo.
31. Zwitshavha zwa mvelele, vhurereli na luambo
- Vhathu vhane vha wela kha zwitshavha zwa mvelele, vhurereli kana luambo vha nga si thivhelwe u shumisa ino pfanelo, hu ḓi nga na vhaṅwe-vho vhane vha vha miraḓo ya tshitshavha—
- kha u ḓiphiṋa nga mvelele yavho, u ita zwa vhurereli havho na u shumisa luambo lwavho; na
- u vhumba, u dzhenela na u khwaṱhisa zwa mvelele, vhurereli na zwa luambo na zwiṅwe zwiimiswa kha tshitshavha.
- Pfanelo dzi re kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) a dzi faneli u tevhedzwa nga nḓila i sa ananiho na mbetshelo ya Mulayotibe wa Pfanelo.
32. U swikelela mafhungo
- Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u kona u swikelela—
- mafhungo maṅwe na maṅwe a muvhuso; na
- mafhungo maṅwe na maṅwe a re na muṅwe muthu ane a ṱoḓea kha u tevhedza na u tsireledza pfanelo dziṅwe na dziṅwe.
- Mulayosiṅwa wa Lushaka u fanela u itiwa u itela uri pfanelo ino i kone u shuma zwavhuḓi, nahone i vhe na mbetshelo ya maga a pfalaho a u fhelisa muhwalo wa ndaulo na masheleni.
33. Maitele a ndaulo kwayo
- Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u dzhia ḽiga ḽi re mulayoni kha zwa ndaulo, nga nḓila i pfalaho nahone o tevhedza kuitele ku pfalaho.
- Muṅwe na muṅwe ane pfanelo dzawe dzo pfukiwa nga ndaulo u na pfanelo ya uri a fhiwe mbuno dzo itisaho nahone dzo tou ṅwaliwa.
- Mulayo wa Lushaka u fanela u itwa uri pfanelo dzino dzi shume zwavhuḓi, nahone u fanela u—
- vhea ḽa uri kuitele kwa ndaulo ku ṱolwe nga khothe kana, hune zwa vha zwo tea, zwi ṱolwe nga komiti i sa dzhiiho sia kana muthu o ḓiimisaho;
- vhea mushumo kha muvhuso uri u ite uri pfanelo dzi re kha khethekanyo ṱhukhu dza (1) na (2) dzi shume zwavhuḓi; nahone
- u ṱuṱuwedze ndaulo yavhuḓi.
34. U swikelela khothe
Muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya uri a hanedze nahone zwi tshi ḓo kona u tou tandululwa hutshi khou shumiswa mulayo tsheo ya
dzhiiwa nga nḓila i sa dzhiiho sia khothe kana, arali zwo tea, zwa itwa nga komiti i sa dzhiiho sia kana iṅwe foramu kana muthu o tou ḓiimisaho nga eṱhe.
35. Vhathu vho fariwaho, vho valelwaho na vhane vha khou pomokwa
- Muṅwe na muṅwe o farwaho a tshi khou humbulelwa u vha o ita vhukhakhi u na pfanelo—
- ya u fhumula;
- ya u vhudzwa nga u ṱavhanya —
- nga ha pfanelo ya u ḓifhumulela; na
- nga ha masiandaitwa a u sa fhumula;
- ya u sa kombetshedzwa u ḓibula kana u tenda hune ha ḓo shumiswa sa vhuṱanzi ha u vhona mulandu muthu onoyo;
- ya u iswa khothe nga u ṱavhanya nga nḓila i konadzeaho nahone i pfalaho, fhedzi hu si nga murahu ha—
- iri dza 48 musi o farwa; kana
- mafhelo a ḓuvha ḽa u thoma ḽa khothe nga murahu ha iri dza 48, arali iri dza 48 dzi tshi fhela nga nnḓa ha khothe kana nga ḓuvha ḽine a si ḽa khothe yo ḓoweleaho;
- ya uri kha ḓuvha ḽa u ya khothe ḽa u thoma nga murahu ha musi o farwa, a hweswe mulandu kana a vhudzwe mbuno malugana na u bvela phanḓa na u valelwa, kana u vulwa; na
- ya u vulwa arali dzangalelo ḽa vhulamukanyi ḽi tshi mu tendela, zwi tshi ḓo bva na kha nyimele dzi pfalaho.
- Muṅwe na muṅwe o farwaho, hu tshi katelwa mufariwa o gwevhiwaho, u na pfanelo—
- ya u vhudzwa nga u ṱavhanya uri ndi ngani o fariwa;
- ya u nanga, na u vhonana na, ramulayo, na uri a vhudziwe nga ha pfanelo ino nga u ṱavhanya;
- ya u vha na ramulayo o tholwaho nga muvhuso hu tshi khou shuma tshelede ya wone muvhuso, u itela u vhona arali hu tshi nga vha na u sa tshimbila zwavhuḓi ha zwa vhulamukanyi, nahone a vhudzwe nga u ṱavhanya;
- u hanedza lu re mulayoni malugana na u farwa hawe nahone zwi tshi khou iwa khothe, arali u farwa hu siho mulayoni, a vhofhololwe;
- kha nyimele dza u valelwa dzine dza anana na tshirunzi tsha muthu, hu tshi katelwa u shumisa na mbetshelo, hu tshi khou badela muvhuso,vhudzulo vhu fushaho, zwiḽiwa, matheriaḽa a u vhala na dzilafho ḽa mushonga; na
- ya vhudavhidzani, na u dalelwa nga—
- mufarisi wawe;
- shaka;
- mueletshedzi wa zwa vhurereli we a tou nanga; na
- dokotela we a tou nanga.
- Muhwelelwa muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya tsengo kwayo, ine ya katela pfanelo ya—
- u vhudzwa mulandu nga vhuḓalo uri a kone u fhindula;
- u wana tshifhinga tsho linganaho na u wana tshomedzo dzo linganaho uri a kone u ḓiimelela;
- tsengo kha khothe yo ḓoweleaho;
- uri tsengo i thome nahone i fhele i songo lengiswa nga nḓila i sa pfali;
- u vha hone tsengoni;
- u nanga, na u imeleliwa nga, ramulayo, nahone a vhudziwe nga ha ino pfanelo nga u ṱavhanya;
- u vha na ramulayo o tholwaho nga muvhuso nahone hu tshi khou badela muvhuso, u itela arali hu nga vha na u sa tshimbila zwavhuḓi ha vhulamukanyi, nahone a vhudziwe nga ha ino pfanelo nga u ṱavhanya;
- u dzhiiwa a si na mulandu, ya u ḓifhumulela, na ya u sa ṋea vhuṱanzi tsengoni;
- u ṱanziela na u hanedza vhuṱanzi;
- u sa kombetshedzwa u fha vhuṱanzi ha u ḓiwanisa mulandu;
- u sengiswa nga luambo lune ene muhwelelwa a lu pfesesa kana, arali izwo zwi sa konadzei, a tou ḓologelwa kha luambo lonolo lune a lu kona;
- u sa vhonwa mulandu wa zwiito kana u khakha nga fhasi ha mulayo kana mulayo wa lushaka kana dzitshaka kha vhukhakhi ho iteaho mulayo u saathu u vha hone;
- u sa sengiselwa nyito kana vhukhakhi he a vhuya a baḓekwanywa naho kana he a vhuya a wanwa mulandu khaho;
- u wana tshigwevho tshi sa vhaisesiho arali tshigwevho tsho randelwaho tsha mulandu wawe tsho shandukiswa vhukati ha tshifhinga tsha musi a tshi khakha na tshifhinga tsha musi a tshi gwevhiwa; na
- u wana aphiḽi, kana u sedzuluswa nga, khothe khulwane.
- Musi ino khethekanyo i tshi ṱoḓa uri muthu a fhiwe mafhungo, mafhungo eneo a fanela u vha e kha luambo lune a lu pfesesa.
- Vhuṱanzi ho wanwaho nga nḓila ine ya pfukekanya pfanelo iṅwe na iṅwe ya Mulayotibe wa Pfanelo vhu tea u sa shumiswa arali vhu tshi ḓo ita uri hu si vhe na tsengo kwayo kana arali vhu tshi ḓo ita uri vhulamukanyi vhu sa tshimbile zwavhuḓi.
36. Mikano ya pfanelo
- Pfanelo kha Mulayotibe wa Pfanelo dzi kanukanywa zwi tshi ya nga mulayo u shumiswaho lwa u angaredza nga nḓila ine u kanulwa honoho ha vha hu pfadzaho nahone hu tshi
ṱanganedzea zwi khagala na kha tshitshavha tsha demokirasi yo ḓisendekaho kha tshirunzi tsha muthu, ndinganelo na mbofholowo, hu tshi dzhielwa nṱha zwithu zwinzhi zwo teaho, hu tshi katelwa—
- lushaka lwa pfanelo;
- ndeme ya ndivho ya mukano;
- lushaka na vhuhulwane ha mukano;
- vhushaka vhukati ha mukano na ndivho; na
- nḓila dzi sa thivhelesiho u swikelela ndivho.
- Nga nnḓa ha musi hu na mbetshelo kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) kana kha mbetshelo iṅwe na iṅwe ya Ndayotewa, a hu na mulayo une wa kanula pfanelo iṅwe na iṅwe i re kha Mulayotibe wa Pfanelo.
37. Tshiimo tsha shishi
- Tshiimo tsha shishi tshi ḓivhadzwa fhedzi zwi tshi ya nga Mulayo wa Phalamennde, nahone fhedzi, musi—
- vhutshilo ha lushaka vhu kha u shushedzwa nga nndwa, u govhelwa, u dzhiiwa ha muvhuso nga ḽiṅwe shango, mufhirifhiri, zwiwo zwa mupo kana zwiṅwe zwiimo zwa shishi kha tshitshavha; na
- u ḓivhadzwa hohu hu na ndeme u itela u vhuedzedza mulalo na vhudziki.
- U ḓivhadzwa ha tshiimo tsha shishi, na mulayo muṅwe na muṅwe une wa nga itwa kana nyito ine ya nga dzhiiwa zwi tshi itiswa nga honoho u ḓivhadzwa, hu thoma u shuma fhedzi—
- tshifhinga tshi ḓaho; na
- lwa maḓuvha a sa fhiri 21 u bva ḓuvha ḽa u ḓivhadzwa, nga nnḓani ha musi Buthano ḽa Lushaka ḽo ri hu bvelwe phanḓa. Buthano ḽa Lushaka ḽi nga engedza tshiimo tsha shishi lwa miṅwedzi i sa fhiriho miraru. U engedzwa ha u thoma ha tshiimo tsha shishi hu fanela u vha nga tsheo yo dzhiiwaho nga vouthu nnzhi dza u tikedza dza miraḓo ya Buthano. U engedza tshiimo tsha shishi huṅwe na huiṅwe hu fanela u itwa nga tsheo yo dzhiiwaho ine ya vha na vouthu dza 60 dza miraḓo ya Buthano. Tsheo zwi tshi ya nga ino phara i dzhiiwa fhedzi hu tshi tevhelwa nyambedzano ya Buthano.
- Khothe iṅwe na iṅwe i re na vhukoni i nga dzhia tsheo malugana na u tea ha—
- u ḓivhadzwa ha tshiimo tsha shishi;
- u engedzwa ha tshiimo tsha shishi; kana
- mulayo muṅwe na muṅwe wo phasiswaho, kana ḽiga ḽo dzhiiwaho, zwi tshi itiswa nga u ḓivhadzwa ha tshiimo tsha shishi.
- Mulayo muṅwe na muṅwe wo phasiswaho zwi tshi itiswa nga u ḓivhadzwa ha tshiimo tsha shishi u nga bviswa kha Mulayotibe wa Pfanelo fhedzi nga nḓila ine—
- u bviswa hu ṱoḓea fhedzi nga tshiimo tsha shishi; na
- mulayo—
- u tshi tevhedza vhuḓifhinduleli ha Riphabuḽiki nga fhasi ha mulayo wa dzitshaka u shumaho kha zwiimo zwa shishi;
- u tshi tevhedza khethekanyo ṱhukhu ya (5); na
- u anḓadzwa kha Gazete ya Muvhuso nga u ṱavhanya u ya nga hune zwa konadzea ngaho nga murahu ha musi u tshi phasiswa.
- A hu na Mulayo wa Phalamennde une wa tendela u ḓivhadzwa ha tshiimo tsha shishi, nahone a hu na mulayosikwa wo itwaho kana ḽiṅwe ḽiga ḽo dzhiiwaho zwi tshi itiswa nga u vhewa, ḽine ḽa tendela—
- u tsireledza muvhuso, kana muthu muṅwe na muṅwe, malugana na nyito iṅwe na iṅwe i re nnḓa ha mulayo;
- u bviswa hufhio na hufhio kha ino khethekanyo; kana
- u bviswa hufhio na hufhio kha khethekanyo yo bulwaho kha khoḽomu ya 1 ya Thebuḽu ya Pfanelo dzi sa Bvisiwi, nga nḓila yo sumbedzwaho nga thungo ha khethekanyo kha khoḽomu ya 3 ya Thebuḽu.
Thebuḽu ya Pfanelo dzi sa Bviseiho
- Musi muthu o fariwa ha sa vhe na tsengo zwo itiswa nga u bviswa ha pfanelo zwi itiswaho nga u vhewa ha tshiimo tsha shishi, maitele a tevhelaho a fanela u tevhedzwa—
- Mualuwa ane a vha muraḓo wa muṱa kana khonani ya mufariwa u fanela u kwamiwa nga u ṱavhanya, nahone a vhudziwe uri mukene o fariwa.
- Nḓivhadzo i fanela u anḓadzwa kha Gazete ya Muvhuso wa Lushaka hu saathu u fhela maḓuvha maṱanu muthu uyo o farwa, hu bulwe dzina ḽa mufariwa na fhethu he a valelwa hone, hu bulwe ḽiga ḽa shishi zwi tshi ya nga zwe muthu uyo a farelwa.
- Mufariwa u fanela u tendelwa u nanga, na u dalelwa nga tshifhinga tshi pfalaho nga, dokotela wa dzilafho.
- Mufariwa u fanela u tendelwa a nanga, na u dalelwa nga tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe tshi pfalaho nga, ramulayo
- Khothe i fanela u sedzulusa u farwa ha muthu nga u ṱavhanya nga hune zwa konadzea ngaho, fhedzi hu si nga murahu ha maḓuvha a 10 nga murahu ha datumu ye muthu a farwa ngayo, nahone khothe i fanela u vhofholola mufariwa nga nnḓani ha musi zwi tshi ṱoḓea uri u farwa uho hu ḓi ya phanḓa u itela uri hu vhe na mulalo na vhudziki.
- Mufariwa a songo vhofhololwaho zwi tshi ya nga tsedzuluso ya fhasi ha pharagirafu ya (e), kana a songo vhofhololwaho zwi tshi ya nga tsedzuluso ya fhasi ha ino pharagirafu, a nga humbela khothe uri i dovhe i sedzuluse hafhu u farwa nga tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe nga murahu ha maḓuvha a u bva kha a tsedzuluso yo no itwaho, nahone khothe i fanela u bvisa mufariwa nga nnḓani ha musi zwi tshi kha ḓi ṱoḓea uri hu bvelwe phanḓa na u farwa hu tshi itelwa mulalo na vhudziki.
- Mufariwa u fanela u tendelwa u ya kha khothe iṅwe na iṅwe ene muṋe hu tshi dzhielwa nṱha u farwa hawe, hune ha ḓo to imelwa nga ramulayo kha khothe yeneyo, khathihi na u sumbedza uri u farwa hoho hu songo tsha ya phanḓa.
- Muvhuso u fanela u ṋetshedza mbuno dzo ṅwalwaho kha khothe u sumbedza uri u farwa ha muthu uyo hu fanela u ya phanḓa, nahone u fhe mufariwa khophi i re na mbuno phanḓa ha maḓuvha mavhili a musi khothe i tshi sedzulusa uho u farwa.
- Arali khothe ya vhofholola mufariwa, muthu uyo ha nga fariwi hafhu a tshi farelwa wonoyo mulandu nga nnḓani ha musi muvhuso wo thoma wa sumbedza khothe zwivhuya zwa uri muthu uyo a farwe hafhu.
- Khethekanyo ṱhukhu dza (6) na (7) a dzi shumiswi kha vhathu vhane vha sa vhe vhadzulapo vha Afrika Tshipembe nahone vho farwaho zwo itiswa nga khuḓano ya mashango a dzitshaka. Vhuimoni ha zwenezwo, muvhuso u fanela u tevhedza zwiṱandadi zwi vhofhaho Riphabuḽiki nga fhasi ha mulayo wa dzitshaka wa zwa vhuthu malugana na u farwa ha onoyo muthu.
38. U shumiswa ha pfanelo
- Muṅwe na muṅwe o bulwaho kha ino khethekanyo u na pfanelo dza u kwama khothe i re na vhukoni, a sumbedza uri Mulayotibe wa Pfanelo wo pfukiwa kana u khomboni, nahone khothe i nga mu thusa nga nḓila yo teaho, hu tshi katelwa na u bulwa ha dzenedzo pfanelo. Vhathu vhane vha nga ya khothe ndi havha—
- muṅwe na muṅwe ane a khou itela dzangalelo ḽawe ene muṋe;
- muṅwe na muṅwe ane a khou zwi ita o imela muṅwe muthu ane ha koni u ḓiitela;
- muṅwe na muṅwe ane a khou zwi ita e muraḓo wa, kana dzangalelo ḽa, tshigwada kana kiḽasi ya vhathu;
- muṅwe na muṅwe ane a khou itela dzangalelo ḽa tshitshavha; na
- dzangano ḽine ḽa khou ita ḽo imela miraḓo yaḽo.
39. Ṱhalutshedzo ya Mulayotibe wa Pfanelo
- Musi hu tshi ṱalutshedzwa Mulayotibe wa Pfanelo, khothe, komiti kana foramu—
- i fanela u ṱuṱuwedza ndeme dzi tikedzaho tshitshavha tsha demokirasi nahone zwi khagala lwo ḓitikaho nga ndeme ya vhuthu, ndinganelo na mbofholowo;
- i fanela u dzhiela nṱha mulayo wa dzitshaka; na
- i nga dzhiela nṱha mulayo wa nnḓa/ḽiṅwe shango.
- Musi hu tshi ṱalutshedzwa mulayosiṅwa, na musi hu tshi bveledzwa mulayo wo ḓoweleaho kana mulayo wa sialala, khothe iṅwe na iṅwe , komiti kana foramu i fanela u ṱuṱuwedza muya, u sumbedza ndivho ya Mulayotibe wa Pfanelo.
- Mulayotibe wa Pfanelo a u haneli u vha hone ha dziṅwe pfanelo kana mbofholowo dzine dza dzhielwa nṱha kana dzi ṋetshedzwaho nga mulayo wo ḓoweleaho, mulayo wa sialala kana mulayosiṅwa, nga nḓila ine dza anana na Mulayotibe.


text:
Eka Vusiwana munghana wa mina
Munghana, u ta ni khomela loko ni lehise papila leri, kambe a ni nga lavi ku siya swin’wani hikuva vutomi bya mina a bya ha fani na khale. Leswi vutomi a byi tikisa xiswona, ni hete ni kume ntirho wa vumbirhi ka garage ya ka BP kwala Centurion, ni tirha ku hakerisa loko va xave petrol kumbe swin’wani kwala vhengeleni ra garage. Se ni tirha mintirho mimbirhi, ni tibyele kuri loko mali yo nyawula, kumbexana ni nga kota ku hakela xikolo ni ta hetisa tidyondzo ta mina ni ta tlhela ni wisa ku dyiwa hi Mukhalabya. Phela nkarhi wun’wani, Tatani Valoyi va gongodza hi matakuxa va lava ku kha miroho. Nkarhi wun’wani ni kala ni ba wonge a ni kona ni le ntirhweni. Swi endle na kuri ni xava na KY jelly ni veka kwala ndlwini hikuva Tatani Valoyi foreplay a yi tiviwi, xa vona i ku ni pfurisa milenge va nghenisa. Hi yona mhaka yi nga endla ni za ni xava KY jelly ku va ta hamba va tota va nga se nghenisa kuri ni nga vaviseki.
Leswi a swi karhata i kuri ti shift ta kona a ti lava ku kotlana, kambe u va tivaka vanhu ku va chava ku tirha night shift. Se hi la mina a ni lava kona, hikuva le a Shoprite a ni nghena hi 10 na mixo ni chayisa hi 6 namadyambu. Loko ni suka kwalano ni kongoma night shift ka BP. Loko vhiki ri ya hela, ni va ni nga ha lavi nchumu hi ku karhala. Nkarhi wun’wani ti shift a ti nga siyani kule, se na nkarhi wo wisa a ni nga wu kumi kahle. Swilo swi te swi ta onhaka loko hala ka Shoprite va tisa shop manager (Mufambisi) yin’wani va nge i Lucas Morapedi. Lucas yena vhele a nga telangi swa matlwangwani, a tikomba a ri munhu wo rhanda ntirho wa yena a tlhela a tiva na mafambisele ya vhengele. Jaha leri ri akekili, kuri i jaha-ntiyela, swa tikomba kuri i munhu loyi a ya ka a gymnasium. Ntsena yena a tsoniwe a nghoheni. Kahle-kahle loko munhu a nga langutangi kahle, a nga n’wu fanisa na KK Mulaudzi wa le ka Muvhango.
Ku nga se hela vhiki wun’wani wa vatirhi, vito ku nga Mapule u vitaneriwi ofisini hi mufambisi “KK” (a hi tirhisa vito leri loko a ngari kona, kumbe loko a nga hi voni). Mapule a kuri Mhani wo lungha loyi se a tikulerile, swilo swi onhake loko a xwerile ku fika ntirhweni. Mapule u hume ofisini a ri ku rileni, hi namba hi swi vona kuri KK a nga hambanangi ngopfu na lowa ka Muvhango. Mapule u nyikiwe final written warning, leswi swi endle kuri ni va na vukheta ngopfu, hikuva a ni nga lavi ku ti kuma ni ri ofisini ya KK. Hambi swi ri tano, mungimeto (saturday) wun’wani ni tsandeke ku pfuka hi mhaka ya leswi hi ra vuntlhanu wa kona a kuri mahelo ya n’wheti, se le garage a ti vuya swinene. Loko ni fika Shoprite ni kume Lucas (AKA KK) a yime nyangweni ya hofisi ya yena a langute nyangweni loko vaxavi va ri ku ngheneni, u lo vhela a ni kombetela hi rintiho a ni vitanela hofisini. Hi mpfhuka ni velekiwa a ni se tshama ni chuhisa leswi a ni chuhise swona, ni twa mbilu yi yime nkolweni ni nga koti no mita marha, matsolo ya sungula ku tika swi nga vevuki ku famba. Ni fike ni nghena ni tshama ka xitulu lexi a xi ri kona;
Conny: Morning Ntate Morapedi
KK: We can make this the hard-way or the easy-way, choice is yours Miss Constance Chauke (A vula leswi a ni langute hi tihlo leriya wonge ra vona leswi ni swi hleketaka).
Conny: The easy way. (Hambi leswi a ni nga switivi kuri The easy way yi olove ku fika kwihi, kambe a ni nga lavi ku huma hofisini ni ri ku rileni).
KK: Ku na vukhamba lebyi humelelaka la ka Shoprite, hi vonele ra mina i vatirhi va nga ku onheni. Se ni lava wena u ni pfuna hikuva lava va yivaka va tiva lomu CCTV yi nga fikeleriki kona. Mhaka leyi yi tava xikarhi ka mina na wena ntsena. (Makhamba wona a hi ya tiva kuri i vanhwana lavaya va Bapedi, Shirley na Gladys. A va yiva ivi va nyiketa boyfriend ya Shirley hi lunch, loko va chayisa va famba ximandlmandla.)
Conny: … (A ni ri hava marito yo hlamula hikuva a ni nga swi tivi kuri ni ta fika ni endliwa pimpi. A ni tlhela ni ti vutisa kuri The hard way yi njani.)
KK: Kasi u nga vileli hi ta endla swi olova, mina ni ta ku byela siku leri ni lavaka vuxokoxoko leswaku wena u nga tshami u humese mahlo a ni ri?
Conny: (Ni pfumela hi nhloko.)
KK: Vona phela, ni nyiki nambara ya wena kuri swi ta olova loko ni lava ku ku lerisa.
Conny: (A ni swi hlwerisangi, ni n’wi nyike ti whatsapp number, kambe ni ti twe ni fana na Judas lowo xavisa Yesu.)
KK: Inkomu. Kambe wena u tshama kwala kusuhi?
Conny: Ina, ni rente backroom a 15 Campbell Street. Hi kwala kusuhi.
KK: Se u xwerisa hi yini? Kumbe u rhanga u swekela nuna? (A vula hi ku n’wayitela)
Conny: Ni tshama ni ri nexe, ni pfa ni khoma temp lahayani BP, se anilo karhala (Ni vone kuri ku hemba swi nge ni pfuni hikuva swi nga endleka a va a swi tiva kumbe a ni vona siku rin’wani.)
KK: Swi ta ya hikuri swilo swi famba njani, kumbe rin’wani ra masiku hi nga yi lunghisa mhaka leyi.
Conny: Inkomu Mr Morapedi.
KK: Lucas!
Conny: Inkomu Lucas.
Loko ni huma ofisini ya Lucas ni ye toilet kuri vatirhi-kuloni va nga swi voni kuri mina a ni le ku rileni. Ni fike ni tshamanyana ni hleketa hi mhaka ya Lucas, ni swi vona kuri ku hava yin’wani ndlela. Na swona loko se ni bule na yena, ni kume ku nga ri munhu wo nonoha ngopfu, kumbe a ni tlunya hi leswi a nge te rin’wani ra masiku hi nga yi lunghisa mhaka leyi… a ni swi tivi manuku. Ku fambisa nkarhi ni humese papila leriya ra wena ni ringeta ku hlaya, kambe mpfukelo wungati tani hi masiku, kumbe i mhaka ya leswi a na ha chuhili. Ku hele mavhiki yo ringana manarhu swi lo swi ri karhi swi famba kahle. Hi ra vuntlhanu ra kona namadyambu a ni nga tirhi, se loko na ha tshamini ni langute Generations ni kume whatsapp yo huma ka nambara leyi ni nga yi tiviki:
Anonymous: Hey, I’m here at BP can I see you before I go?
Conny: Who’s dis?
Anonymous: Lol, it’s Lucas
Conny: Am sorry, I forgot to ask for your numbers. Am not working tonite (loko ni heta ku tsala leswi ni hoxa nambara ya yena ka ntsheko wa mina.)
Lucas: Just wanted to say hi, can I come by your place?
Conny: (Mbilu yi rhange yi kanakana, kambe ni swi hleketa kuri loko no ala ni nga tivangela swin’wani) It’s fine. 15 Campbell Street
Lucas: I know the address
Conny: (Ni rhange ni hlamala kambe ni vuya ni swi hleketa kuri ni n’wi byerili siku leriya ra nghozi) Please use pedestrian gate its never locked and walk to the backrooms, first door on the left.
Phela se ni ntswatsi, na swona a ni swi tiva kuri swi nga endleka a nga teli mhaka liya ya Shirley na Gladys. Mbilu ya mina yi bela henhla swinene, ni hatla ni ndlalula ni phutsa na leswi a ni dyela ka swona. Kambe a ni twisisa kuri na yena wa swi tiva kuri ka tika ku tshama ka backroom. Leswi a ri perili, u ni kume ni finingele xinkumbani ni titshamele henhla ka single bed. Ni twe ku koka-kokiwa ka milenge hala handle, xikan’we-kan’we ni twa ku gongondziwa, ni swi hleketa ku hi yena a gongondzaku tani hi leswi a ni n’wi rindzerile, kambe mihleketo yi tsutsuma yi hleketa kuri loko kova Khazamula ke, phela na yena Khazamula u na lero ta a nga vulangi, pho a kuri ravunthlanu. Ivi ni tela hiku chuha. Ni ti koka-koka ni ya rivantini, ni fika ni pfula, ni hlanganisa hi ku swarha ka KK na nuhelo wa switola-tolani swa kwe swo nuhela swo durha. Ni n’wayitela ni ku, “oh its you, nghenani” u lo hlamula hi ku n’wayitela ivi a nghena.
Leswi a kuri na rimoyani wena munghana, phela maxelo ya joni ma cinca kwala na kwala, ni lo hlamala kuri hikokwalaho ka yina KK a mbale shorty, a humesa na milenge ya yena ya mavoya; a yi saseke ku tlula xikandza xa yena. Loko na ha tsakisa hi vumbekelo ra mirhi wa yena na mbalelo ra yena, swi katsana na leswi a swi torile, ni twe a ni khumba katla a ku “Are you going to invite me to sit down?” Leswi hina hi titshamelaku ka kamara yin’we na vusweti byi ti nyike matimba, ni lo n’wi rhurhela kwala ka single bed. “I don’t have chairs, you can come sit on the bed,” kunene Lucas u vuye a tshama. Hi tshama swin’we kwala ka single bed ya mina. Leswi a hi tshama hi khumbananyana a ni twa leswi a nga tola ni swi twela kusuhi, dyi voko dya yena ni vona dyi hume na minsiha, na dyona a dyi ri na mavhele. Munghana u nga xisiwi vanhu va vumbekile, sweswi Xitsonga xi nge wanuna u saseka xikhwama. Xihembhani lexi a xi mbarile xo koma mavoko a xi fambisana na buruku yo koma leyi a yi mbarile, na ta ku swara ka yena a ni nga ha tivoni mina nhwana.
A ni tshamela ro n’wi yiva hi mahlo, ni ti byela kuri loko o ka a nga ni kombeli mina ni ta kala ni ti vika ndlala. Leswi a ku nga ri na heater, Lucas u kombele ku finingela nkumba na mina a ri karhi a ni vutisa leswi na leswiya mayelana na xikolo na ntirho wale BP. Loko a ko nghena munhu a ta hleketa kuri vhele hi nuna na nsati. Mina se a ni nga ha ti koti, ni twa na xiphambeni xi tshavatana xi lava ku yi twa ndeni. A hi tshame ka mbedwa hi khigetela khumbi, milenge yi ncikinya a moyeni, se loko ni cinca tshamelo ni lava ku khodla milenge; kasi ni ta ra ha nkumba wu kokeka wu vuya lomu mathangeni, loko ni languta hala ka Lucas ni kuma kuri burukunyana leri a nga mbala ri vambekili hi mpfukelo. Mathangha ya mina wona ma sala rivaleni, leswi se a ni mbale swo tlela hi swona na xirhangiso ni nga mbalani, swo ni poyila xihlometela, hambi u swi vonile Lucas aredzi. Nkarhi wa kona a ti nga ha hlamulani, kambe a ku tirha ririmi ra mirhi (body language). Mirhi wa mina hinkwawo wu sungula ku hisa, ni twa wonge se hi lo tshamela mbhawula; misisi a yi hlohlonya, makhehela ya nwayisa, mbhakatani na wona wu hisa bya langavi wu bazela hi ku tshavatana. Hi mbilu ni ku, leswi i swa vanhu, ni hleketa na ku Lucas u fane a ni tirhisela murhi.
Loko se mihleketo yi vuye nyana, ni koke nkumba ni wu vuyisa henhla. Ni tshame tlhelo ka yena hi khumbana hi mathanga, ni twa a kufumerili, ivi a tisa voko ra xinene hi le ndeni ka nkumba a khoma ra mina ra ximatsi hi hlanganisa tintiho. Ni twa a vula swin’wana kambe a ni twangi nchumu, ni lo vona milomo ya yena yi famba-famba kambe mpfumawulo a ni wu twangi, ntiyiso wa chuncha munghana. Mbilu ya dombo na mbilu ya mina swi phikizana hi ku ba swigingi, ni swi vona kuri namuthla ti ta vuya; leswo tolovela vavanuna va Vatsonga a swi ni helerile, phela a no xa mbila hi Musotho. Loko hi tswontswana ni twa o nge milomo ya mina yo thlava-thlaviwa, hala thlelo vusati bya mina byi rheta-rhetisa ma dyi ntiho ya Lucas loyi a ri busy a tlangisa mineve ya mina; mathangha ma rhurhumela, ma hefemulelo ma hina ma ta ta xikamarani xa mina. Ti vumbuludzana hi lava no wa ka single bed. Ni lo twa loko ntanghu ya Lucas yi wela hansi kuri se ni lava ku tirhiwa vaxumi, ni chava no keta loko a ni ndondoveta rintiho hiku loko no rasa ivi swi fika hala ndlwini, hi loko ni file ka Tatana Valoyi; kambe ni bakanya mihleketo ya leyo ni ku a xi ti lexi ta ku, ni nyanyukisa hi nyanyuko wo pfukela.
Musotho wa vanhu i nga ku a lo ta a ni dyele marhambu ya nhloko, ni hlamale se dyi mbale xisirhelelo, phe a swo endla i nga ku hi le ka xiteli (TV) ku tlanga filimi, loko ni ku kelu! Ni vona dyi yimise nhloko i nga ku i xivatla-nkombe lexiya xa le Mozambique xo tsetela (Mozambique spitting cobra), ivi ni ti lan’wa ni pfala mahlo ni yimela ku yena a endla hi ku rhandza. Ni lo hlamala loku ni khoma hi vusindza ka mbhakatani, kasi munhu u le ku lakatseni, mina no tsandzeka ku ti khoma ni n’wi manya nhloko hi mathanga, ni nga ha ti twi hi ku twa ku nandzika. Leswi a swi humelela ni pfale mahlo ni tsutsumisela mavoko ni tlakula mathangha kasi ni yi vangile. Lucas ni lo twa loko a dyi hoxa dyi ala, a ringeta nakambe dyi ala… “wait, wait, wait,” ku vula mina hi ku hefemulela henhla. Lucas a humese na mahlo phela se a dyi lava ndzeni. Ivi ni n’wi byela a teka KY JELLY kwala ku tshamaku swo tola, kuri a ta yi tota ku endlela kuri yi ta rheta kahle yi nghena. A nga za ngi a ni vutisela Lucas wa vanhu, u lo landzelela swileriso, ivi a ringeta nakambe, dyi nghena ka ntsongo-ntsongo. Vanhu va nyikiwile u nga xisiwi, Lucas u na ncila bava luya, dyin’wani dyo ntima dyi endla onge dyi xekiwe hi bodlela, dyo voyamela a ximatsini. Hi mbilu ni ku, la munhu u ta hlakatiwa dombo hi ku rhandza swilo, mbilu yin’wani yi navela ku dyi nghena hinkwadyo. Hambi leswi na xisirhelelo (condom) a xi nga n’wi ringani kahle, u ye mahlweni a ndondovetela, loko a khunyetela ko hlaya nyana ni twa se ni dyi tolovela, ni twa dyi dliva la hansi ka nkava. Hi nga ta famba hi hundzuluxiwa swivelekelo. Vumanager byi huma hi fasitere, Lucas se a nghena fon’weni, ni chichiwa na le henhla ka single bed va ni ndlala hansi, a ni byela ku ni pavalala kambe ni yimisa xisuti ntsena. Yena a fika a endla o nge u ba ti “push ups” kwala henhla ka mina. Ni twa na tindleve ti pfaleka wena munghana, na ku swarha lokuya ni nga ha ri na mhaka na kona, tivinjana, loko a khunyetela na mina ni thlerisela ni pavalarise sweswo; kuva xisiya mani, ku twala ku gomela na ku keta-keta, ni nga ha ri na mhaka ku Tatana Valoyi kumbe Khazamula va nga nghena. Leswi na rivanti a hi nga khiyangi a va tava va hi kume “red handed”.
Swi vuye swi va tano rhengu riza ri hela, ivi Lucas a chulula a ri karhi a bongela kunene bya nghala leyi ku nga khale yi ri na ndlala. Mina nkarhi walowo a ni ri busy no titsuvula misisi. Hi vuye hi damarhelana na minyuku ya hina, hi wise nyana hi pfuka hi endla swo dya nyana ti nga hlamulani. Ku te endzhaku ka nkarhi nyana, Lucas a ku “So its true, Tsonga women are incredible in bed,” mina ni lo n’wayitela ni ku; “so its not true that Sotho men sucks in bed.” Ivi hi hleka hi vukarhana, hi vuye hi endla rhengu ra vumbirhi na ro hetelela kuri ndlela yo lelana, hi ku se a ri perile na swona Lucas a fane a famba a landza movha le BP garage a nga wu siya kona, u yi tivaku Joni munghana, phela va teka mimovha. “See you soon my love” ku vula Lucas… Se hi vuriwa na va my love loko va twa mbhakatani va KK, mina ni lo thlerisela hi ntswontswo a rhameni ni ku “let me take you out”, na ku hlangana na Tatana Valoyi a handle a ni ngaha chavi, ni ku a xi ti lexi taku. Mpela ni vuye ni n’wi jikela handle, ni thlelela ndlwini hiku a ri perile, a huma a famba. Loko ni ya fika ndlwini ni kuma kuri u siye xirhangiso hi ku jahela movha, ni lo xiteka ni xi veka la ku nga na mpahla ya thyaka.
Wena munghana, Joni hi hlangana na swo hambana-hambana. Timhaka ta wena na thicara Ngoveni ti ni tshova mbilu, phela dyondzo I ya nkoka. Se u ta swiendlisa ku yini hiku a wu fane u hetisa mhaka ya ntangha khume kuri u ta kota ku vona yin’wani ndlela. Swi ta lava loko swiendleka u ta haleno Joni xikwan’we u ta lava lava ntirho, ni nga bula na Lucas hi ku nghenisa le Shoprite, swi nga olova kuri u nghena hi ku se masimu lama i ya yena; u tani hlamula loko u ti hlekete kahle.
U nga rivali kuva pfuxela kwale kaya, u va byela kuri ni hlayisekile na Joni leyi ya hina.
Wa wena wa le mbilwini.
Munghana wa wena wa ntiyiso.
Conny Chauke
Papila ra Conny – Part 2 (Nhlamulo ya Vusiwana)