text:
[ Home ]
[ Speeches & statements ]
Mulaedza wa Lushaka wa Muphuresidennde wa Afurika Tshipembe, Vho-Kgalema Motlanthe, Dzulo ḽa Phaḽamennde, Cape Town
6 Luhuhi 2009
Mufumakadzi Tshipikara tsha Buthano la Lushaka;
Mudzulatshidulo wa khoro ya Lushaka ya Mavunḓu;
Mufumakadzi Muthusa Muphuresidennde;
Muthusa Tshipikara na Muthusa Mudzulatshidulo wa khoro ya Lushaka ya Mavunḓu;
Muhaṱuli Muhulwane Vho-Langa;
Muthusa Muphuresidennde wa kale wa Afurika Tshipembe na Muphuresidennde wa ANC;
Vhalangavunḓu;
Miraḓo ya Khabinethe na Tshipikara tsha Mavunḓu na Vhusimamilayo;
Muhaṱuli Muhulwane wa kale na Mudzulatshidulo wa kale wa Vhaofisiri vha Phaḽamende;
Vhahulisei, Dziambasada na Dzikhomishinari dza Nṱha na Vhahulisei vha dalelaho mashangoḓavha;
Vharangaphanḓa vha Vhaṱhonifheyaho vha Madzangano a Poḽitiki o Fhambananaho na Miraḓo ya Phaḽamennde, Mahosi a mvelele;
Meyara a ṱhonifheaho wa Ḓorobo ya Cape Town;
Vharangaphanḓa vha vhurereli na vhaimeleli vha vhashumela vhapo;
Vhashumisani na dzikhonani;
Vhaeni vha thonifheaho:
Ndi na ndugelo ya u amba nga Dzulo ḽa Phaḽamennde ya Riphabuliki ya Afurika Tshipembe, mathomoni a heḽi dzulo ḽa mafhedziselo ḽa Vhuraru kha Phaḽamennde yash ya Demokhirasi.
Ndi ima phanḓa ha vhathu vha Afurika Tshipembe ndi tshi ḓiṱukufhadza khatshipiḓa tshe nda tshi ṋewa tsha u dzhia ofisi khulwanesa kha shango tsho vhaho hone nga vhanga ḽa phetho i songo ḓoweleaho ya u tsitsa Muphuresidennde wa kale tshiduloni tsha vhurangaphanda kha muvhuso.
Hanga ndi vhuḓifhinduleli, ha miṅwedzi isi gathi, u ranga phanḓa Khorondangi ya Lushaka u fhedzisa ndaela ya nyanḓano ya African National Congress kha khetho dza 2004, na u adza mutheo wa ndaulo ya poswo dza khetho uri dzi tshimbile zwavhuḓi.
Miṅwedzi miṱanu yo fhiraho ro kona u ṱanganedza dzi tshanduko fhedziha ra kona u bvelaphanḓa na sisteme ya muvhuso hafhu ri isa ndivhuwo dzashu kha sisteme ya ndayotewa, tshumisano ya miraḓo ya khorondangi – ya kale na miswa – na u khwaṱhisa tshanḓa ha vhalangi vhashu vha sekhithara ya tshi tshavha.
Musi ri tshi lavhelesa murahu miṅwahani ya fumiṱhanu yo fhiraho, ndi tama u livhuwa u ḓi ṋekedzela na mushumo muhulwane wa Muphuresidennde Vho- Nelson Mandela na Vho-Thabo Mbeki na vhafumakadzi na vhanna vho shelaho mulenzhe khau endedza tshikepe tsha muvhuso nga fhasi ha demokhirasi: kha Miraḓo na ndaulo, vhusimamilayo u rambalala na mitevhe ya muvhuso na vhulamukanyi; i reilwa nga lutamo lwa u khwinisa vhuleme ha vhutshilo ha vhathu vha Afurika Tshipembe.
Nṱha ha zwoṱhe, ndi ima phanḓa ha vhoiwe ndi tshi ḓi hudza na u vha na fulufhelo kha Afurika Tshipembe ḽine ra khou ḽi pembelela ṋamusi – maipfi o fhambanaho kha khethekanyo, khuḓano na khethululo miṅwahani ya 15 ya kale – ndi zwibveledzwa zwa mishumo na u shumesa ha vhafumakadzi na vhanna vha Afurika Tshipembe kha lwendo lwa vhutshilo.
Ma Afurika Tshipembe vho imela fulufhelo na u konḓelela hune lushaka lwashu lwa vha naho.
Kha tshigwada tsha vhuḓi tsha Afurika Tshipembe miraḓo yashu ya demokhirasi ya phaḽamennde vhe vha ṱangana na khombo nga ṅwedzi wa luhuhi ṅwaha wo fhelaho vha tshi fara mushumo wa nyonesano ya mafhedziselo. Hu tshi katelwa vho Brian Bunting, Billy Nair, Ncumisa Kondlo, John Gomomo, Joe Nhlanhla, Cas Saloojee, John Schippers na Jan van Eck.
Kha hezwi, ndi takalela u engedza nga Mufumakadzi vho-Helen Suzman, mu Afurika Tshipembe wa vhukuma, ane a imela vhuleme ha Phaḽamennde ntswa kha lufhera lwa vhakale.
Ndi ha vha na vhaṅwe vhane vha funashango vhane vha tea u wana mukovhe wa vhuḓi wa khuliso musi ri tshi ḓivhadza hezwi – ḽi nga vha ḓumbu ḽo tou itisahaniho ḽi tshi wisa ikonomi yashu, dzi nga vha mbilahelo dzo tou u itisaho hani dza poḽotiki dzine dza nga ri dalela dzo vhangiwa nga miraḓo yashu kha u shandula muvhuso – lushaka lwashu lu kha tshiimo tshavhuḓi.
Fhedziha, a ro ngo tea u nyadza khaedu dzine ra ṱangana nadzo. U ya fhasi ha ikonomi ya ḽifhasi zwi ḓisa khombo khulwane kha ikonomi yashu ro lavhelesa u fhelelwa nga mishumo na vhuleme ha vhutshilo ha vhathu vhashu.
Nga lwa mvelo, tshanduko ntswa dza poḽotiki dzi nga ḓisa mbudziso nnzhi ufhirisa ṱoḓa phindulo dzine dza vha hone zwino.
Sa masiandoitwa, vhaṅwe vhashu vha nga vha vhono zwi ṱhogomela nga maanḓa nga ha magabelo a tshifhinga nyana a mutsho wa maḓumbu na muya une wa khou fhudzula zwifhaṱuwoni zwashu wa ikonomi i kanganyisaho ire kha mahaḓa ashu na mukosi u ḓaḓisaho wa poḽotiki.
Fhedzi lwashu ndi lwendo lwa fulufhelo na u konḓelela.
Ri nga kha ḓi amba rari, nga tshanduko dzi mangadzaho dza vhuvha, zwipiḓa zwinzhi zwa ndayotewa zwo no lingiwa uri zwi iteye; muṅwe na muṅwe o phasa ndingo dza u bvisela demokhirasi khagala yo fhambanaho i konḓeleleaho.
Demokhirasi yashu ndi ya vhuḓi. I khou hula zwavhuḓi yo khwaṱha, thikhedzo nga ndayotewa ine ya khou konḓa u lingana kha ḽifhasi.
Ndi zwa vhukuma, u konḓelela ha vho-Rapoḽotiki vho ḓi imiselaho kha hoyu ṅwaha wa mbambe ya khetho – dzine roṱhe ria tendelana uri dzi tea u ṱhonifhea nahone dzivhe na mulalo – huna vhuṱanzi ho khwaṱhaho ha mvelaphanḓa ya vhaponyi nahone nga ngomungomu ha demokhirasi yashu.
Ndi vhathu vha Afurika Tshipembe vho khwaṱhisaho uri hu vhe na mvelaphanḓa; nahone ndi vhone vhane vha ḓo londa demokhirasi yashu miṅwahani iḓaho.
Kha vha ntendele, Mufumakadzi Tshipikara na Mudzulatshidula, nga hoyu mulaedza wo khetheaho ma Afurika Tshipembe vha kombetshedzea u ḓi ṅwalisa na u voutha kha khetho dza lushaka na dza mavunḓu, uri ri kone u vhumba vhuyo hashu.
Hezwi ri fanela u zwi ita maḓuvha oṱhe a mushumo kha dzi ofisi dza ha masipala, phanḓa ha musi rolo ya u voutha i sa athu u vala. Fhedziha ri tea u ṱhanngela ḓuvha ḽa mafhelo a vhege ḽo khetheaho ḽo dzudzanyiwaho nga Khomishini wa khetho dza Afurika Tshipembe (ndi IEC) matshelo na nga Sondaha, ya dzi 7 na dzi 8 dza Luhuhi.
Ndi tea u dovha nda dzhia hetshi tshifhinga u sumbedza uri nga murahu ha maḓuvha maṱuku a ḓaho tshumisano i ḓo ya mafhedziseloni kha Khomishini wa Khetho na Vhalangavunḓu ra ḓo kona u ḓivhadza ḓuvha ḽa dzikhetho.
Miraḓo i Ṱhonifheaho;
Sa demokhirasi ri koloda vhathu vha Afurika Tshipembe vhe nga dzi 27 Lambamai 1994, vho kuvhangana lwa u tou thoma vha tshi itela u dzhia vhuyo havho vha vhu vhea zwanḓani zwavho.
Kha u leluwa hohu fhedzi zwavhuḓi nga maanḓa ri tshi edza u elelwa nga nḓila ine vhathu vha voutha nga tshiphiri kha muvhuso wa vhathu vha vhoṱhe vha shango ḽashu, ri shandukela tshifhinga tsha kale tshine tsha hanedza ndeme ya vhoriṋe roṱhe.
Ndi tshifhinga tshine ra fanela u pembelela mugidi wa u fhedza miṅwaha ya 20th musi ho ṱanganedzwa mulivho wa komiti ya OAU Ad-hoc Tshipembe ha Afurika kha mbudziso yo ṱanganedzwaho nga ṅwedzi wa Ṱhangule, 1989 nga Afurika Tshipembe – wo bvelelaho une wa ḓivhea sa Mulevho wa Harare.
Vhurangeli vhu vhea mutheo wa thendelano kha ḽifhasi, nga kha u ṱanganya lushaka, kha tswikelelo ya nyambedzano Afurika Tshipembe.
Ngomu Afurika Tshipembe, zwo ḓivhadzwa kha maṅwalo nga 1989 Khonferentsini ya Vhumatshelo ha Demokhirasi – I tshi ḓisa na vhafunashango vhoṱhe tsini nyana na lwendo lwa vhutshilo.
Hezwi zwi ranga phaḓa kha u bveledza nyambedzano ye ya ri swikisa kha khetho dza u thoma dza demokhirasi nga 1994.
Ndi tshi dzhia hetshi tshipiḓa, ri tea u bvulela muṅadzi mufu Mupheresidennde wa African National Congress, vho-Oliver Reginald Tambo, nga u thoma u ranga phanḓa kha madzhango na miraḓo ya shango ye yavha tsumbo ya mulalo kha khuḓano dzine dzavha shangoni ḽashu vho ḓi imisela.
Maga haya a vhuhali kha u vhamba mutheo une wa ṱoḓa mulalo na vhupfumedzani, kha fhethu ha dzinndwa na khuḓano, ri tshi humisela murahu vhuḓi ha mazwifhi o balanganaho kha miṅwahani ya kale ya ḓana: hezwi ndi, mafhedziseloni a ṅwaha wa 1909 kha muṱangano muhulwane wa poḽotiki wa ngeletshedzo kha lushaka i vhumbaho Mbumbano kha Afurika Tshipembe.
Sa musi mulayo wo ṱalutshedza tshirunzi tsha vhuḓivhusi ha Afurika Tshipembe sa musi ri tshi zwiḓivha ṋamusi, wovha wo tikiwa nga khethululo ya muvhala.
Hafhu, miṅwahani ya 15 ri kha demokhirasi, ri nga khwaṱhisa ngauri nyofho, u sa tsiredzea na u vhanga vengo kha miṅwaha yo fhiraho ya 100 wo ḓisa khethululo na mulalo u si wa vhukuma vhukati ha vha vhusi, ro vha ri sina thikho fhedzi; fhedziha ro vha ri songo vheiwa fhethu hone zwa vhukuma.
Hedzi nyofho na u sa tsireledzea zwo ḓisa nyengedzedzo ya dzinndwa nga ṅwahafumi. Ndi dzhia he tshi tshifhinga, ri saluthe ṅwana wa vhathu vhashu wa muṱhannga o khwaṱhaho, Solomon Kalushi Mahlangu we a ya thamboni miṅwahani yo fhiraho ya 30 ṱhoho yawe yo nembeledziwa nṱha, nga muhumbulo wa u ḓi hudza uri malofha awe a ḓo sheledza muri wa mbofholowo.
Kha vha ntendele ndi livhuwe Lucas Mahlangu, mukomana/murathu wa Kalushi, o imelaho muṱa wa ha Mahlangu.
Solomon Mahlangu u kha ḓi isa phanḓa na sialala ya masole a miṅwaha ya mulovha, vhane ra vha vhala nga fhasi ha khosi Cetshwayo we nga 1879 a kunda maswole a British kha Isandlwana, u tsireledza mbofholowo ya vhathu vha vharema kha shango lashu na u tambudzwa.
Miṅwahani ya ḓana na furaru(130), ri ḓo vha ri tshi khou tou kanuka fulufhelo na u konḓelela hu dzhenisaho dzimbilu maanḓa.
Kha senthara dza ngudo, khanedzo heneyo nthihi yo engedzwa nga murahu ha nyito ya musi hu tshi fhiswa ḽaiburari na u fariwa ha vhaṅwe vharangaphanḓa vhavho vhahulwane.
Tshigwada tsha vhana vha univesithi vho ṱalusa vhupfiwa havho kha NUSAS vho thoma Dzangano ḽa Matshudeni a Afurika Tshipembe (SASO) miṅwahani yo fhiraho ya 40.
Kha mirafho hu na vharangaphanḓa vha SASO, ri tshikatela: Strini Moodley, Professor Barney Pityana, Steve Biko, Onkgopotse Tiro, Harry Nengwekhulu, Themba Sono, Mapetla Mohapi, Mosioua Lekota, Johnny Issel na Mthuli ka Shezi. U ḓisa fulufhelo kha tshifhinga tshe vhathu vha vha vho ṱovhowa, ri a vha salutha. Ndi tshi dzhia hetshi tshipiḓa, ri tshi tama u ḓivhadza muzwala wa Onkgopotse Tiro, Pat Tlhagwana.
Kha hoyu mulaedza ndi tama u ḓivhadza mufu vho-Ephraim Mogale, muthomi wa vhuphuresidennde miṅwahani ya 30 yo fhiraho ha Congress of South African Students (COSAS), na thanga dzavho.
Ri tshi elelwa vhana vha univesithi miṅwahani ya mulovha vho ṋea mulaedza, vho tulutshelwa mbofholowo nahone muhumbulo hoyu woḓa he wa khwaṱha kha vhaswa.
Mulaedza wa u phulusa wo pfala hoṱhe ṋamusi sa zwe wa ita miṅwahani minzhi yo fhiraho, uri roṱhe ri tea u engedza mukaṋo wa tshifhinga; une zwavhukuma ri tea, nga maipfi a u haneledza a mbofholowo, u vula nḓila khulwane “dza ngudo na dza mvelele”!
Ri ḓo dzhiela nṱha haya madzangano na vharangaphanḓa vhe vha ombedzela fulufhelo na u konḓelela hoḓisaho ndeme ya nndwa ya demokhirasi musi tshiṅwe na tshiṅwe tshi si tsha fulufhedzisa; uri ri kone u hwala vhuḓifhunduleli mahaḓani ashu u bveledza mbofholowo ye yavha na zwikumedzwa zwinzhi, musi vha tshi hana u vha phuli dza vho ḓigedaho vhone vha tshi khou tambula.
Fhedziha, Mufumakadzi Tshipikara na Mudzulatshidulo a Ṱhonifheaho, ri tea u ḓi vhudzisa: uri nyito dzashu dzi ṱalusa nḓila i thembeaho kha vhathu vha Afurika Tshipembe kha miṅwaha ya fumiṱhanu u bva tshe ha thomiwa demokhirasi; nahone ro bveledza mvelaphanḓa kha vhathu na tshirunzi u bva kha mulayo wa 2004 wa demokhirasi!
Ṋamusi ri na sisteme ya demokhirasi i shumaho zwavhuḓi, yo lavhelesa kupfukisele kwa milayo na u vha khagala, kha vhunzi ha tshitshavha tsho dzhenelelaho na zwiimiswa zwo ḓi imisaho nga zwoṱhe zwa mulayo na nga ndayotewa i tikiwaho nga demokhirasi.
Kha heyi miṅwaha yo fhiraho, ro lulamisa khwiniso ya tshivhumbeo tsha muvhuso. Ro fhaṱa sisteme ntswa ya tshumisano kha kuvhusele mirafhoni yoṱhe, na u khwinisa ṱhanganyelo vhukati havho.
Ndi ngoho, muvhuso u nga ḓihudza ngauri wo shandukisa nḓila ya kutshilele kha demogirafiki ya tshumelo ya tshitshavha, ine yo ṱoḓa u ita uri vhoṱhe vha ṱhonifhe ndeme ya kutshilele kwa vhathu vhashu.
Fhedziha, ngeno vhafumakadzi vho dzhiaho vhuimo vhuhulwane kha tshumelo ya tshitshavha vha tshi lingana 34%, hezwi zwi wela fhasi ha tshivhalo tshe ravha rotshi lavhelela.
Kha tshiimo tsha lushaka na vhusimamilayo ha mavunḓu, tsumbo dzo vha dza uri lushaka kha hoyu ṅwaha lu ḓo ḓivhadza vhafumakadzi vhane tshiimo tshavho tsha ḓo khwinifhadzwa vha re nṱha ha tshivhalo tsha 32% nga ṅwaha wa 2004 nahone ndi fulufhela uri, na vha 40% nga ṅwaha wa 2006 kha khetho dza muvhusowapo.
Ri fulufhela uri miraḓo yoṱhe ya poḽotiki i ḓo, shela mulenzhe kha u bveledza vhurangaphanḓa, musi vha tshi fhedzisa nzudzanyo dza khetho!
Kha mvelaphanḓa dzo itiwaho, kha 0,2%, nyimele i khou takadza nyana malugana na u tholiwa ha vhathu vha vhaholefhali kha muvhuso, ri tshi kala tshivhalo a tshi lingani na 2% ye ravha ri tshi khou ṱoḓa yone.
Kha mbalo dzothe, sekhithara ya phuraivethe i khou salela murahu nga maanḓa.
Zwivhalo zwo fhambananaho hezwo zwo ḓisa khwinifhadzo kha vhukoni ha tshumelo ya tshitshavha, ri tshi katela ndangulo ya masheleni, Senthara ya Tshumelo ya Thusong na dziṅwe nḓisedzo dza tshumelo ntswa, izimbizo na, ya zwino kha Muhasho wa zwa Muno, vharangaphanḓa vha dzifeme.
Fhedziha, zwinzhi zwi ṱoḓa u fhedzwa u khwinisa tshumelo ya mvelele na pfumbudzo dza vhaṅwe vhashumeli vha tshitshavha, nga maanḓa havha vha zwifhaṱuwo-zwa lasha vhane vha dzhenelana na kha tshitshavha thwii.
Sa Vhahulisei vha ḓo zwi tshenzhela, muvhuso washu wo sika nndwa ndi iṅwe ya nyalo ya vhukati yo livhanaho na vhutshinyi.
Hezwi zwi a vhonala, vhukati ha vhaṅwe, kha vhusimamulayo, milayo na milayonyana i vhusaho vhashumeli vha tshitshavha na vha thomi vha ofisi dza poḽotiki dzi ṱoḓaho u fana, tshumisano na vhashumela vhapo na mabindu a tshitshavha na ulwa na vhutshinyi.
Dzi ndugiselo dza sisteme ya vhathu vhane vha ḓolwa na vhutshinyi a i athu u lingana; fhedzi mbuno ndi ya uri sisteme ya muvhuso, ri nga ola mbuno dza u khuthadza dzi swikaho 70% ya milandu ine ya vhigiwa kha tshirathisi i vha ya tshitshavha ngauri muvhuso wo wanulusa zwiito zwo khakheaho na mbuno dza nyito u lwa na zwo.
Khaedu dzi no fana dzo vhudzisa sekhithara dza phuraivethe. Mafhedziseloni, khaedu khulu nga ha mulayo; sa musi zwo vha zwi tshi khou itwa nga khombetshedzo.
Miraḓo i Ṱhonifheaho;
Ndi khou tenda uri roṱhe ro tendelana uri vhuḓi ha lushaka lwashu ho ḓitika, nyimele, kha mvelaphanḓa ine ra ḓo sika u hulisa lupfumo lwa lushaka na u vhona uri mbuelo dza u hula ha ikonomi dzi kovhekanywa u itela vhathu vhoṱhe.
Ndi zwithu zwa tshifhinga tshoṱhe, phanḓa ha tshiimo tsha ikonomi ya ṅwaha wo faho 1980 na zwino nga 1990, Afurika Tshipembe ḽo tshenzhela tshifhinga tshilapfu u thusa ikonomi u hula u bva kha heyo rikhodo ya mbalo mbalo dzo thomaho nga 1940.
Kha ṅwahafumi ya mbofholowo, tshikati tsha ikonomi tsho vha tshi 3% nga ṅwaha, nahone yo khwinisa nga tshikati tsha 5% nga ṅwaha u bva nga 2004 u swika nga 2007.
Musi khasiṱama dzi tshi khou tshimbilelwa zwa vhuḓi, zwi kombetshedzwa nga u huliswa ha mishumo na miholo na u tsa ha inifulesheni na nyingabadelo, dzi tshi tamba tshipiḓa tsha dzo nga he tshi tshifhinga, ri khou ṱuṱuwedzwa nga mbudziso dza vhavouthi vha kule kha sia ḽa u isa phanḓa na uri khuliso dzi ye phanḓa.
Hezwi zwi katela, kha tsumbo ya u thoma, mbadelo dza nṱha kha u vhulunga kha tshitshavha na sekhithara ya phuraivethe. Kha hetshi tshifhinga, miṅwahani miṱanu yofhiraho, ro vha ro ima henefha kha vho 16% ya gross fixed capital sa nḓila ya nzudzanyo dza phesenthe ya Tshelede ya Mveledziso i Dzhenaho shangoni (GDP). Zwa zwino yo no engedzea kha kulugele lune ṋamusi tshivhalo tsha hone tsho ima kha 22%, ine ya vha tsinina 25% ine ya ḓo thusa u fhata matshilo fhedzi nga ṅwaha wa 2014.
Hezwi ndi tshipiḓa tsho vhangwaho nga mbekanyamushumo yo itwaho nga muvhuso u engedza themamveledziso ya tshitshavha.
Ndi mvelele dza phoḽisi u khwinifhadza mutsho wa u vhulungela sekhithara dza phuraivethe; na u sumbedza nḓila siani ḽa zwa masheleni na u ṱola phoḽisi nga nḓila ine ya ḓo engedza twsikelelo kha tshumelo na u fhungudza muhwalo wa inifulesheni ngeno ri tshi ḓo khwaṱhisa nyaluwo ya ikonomi uri i ime fhethu huthihi nahone i dzule lwa tshifhinga tshilapfu.
Ṱhogomelo kha ikonomi ṱhukhusa yo khwinifhadzaho kha ṅwahafumi yo fhiraho, na maanḓa, nga maanḓa ubva 2004 zwo vha nga nḓila ya u ntsha zwikhakhisi kha khuliso yo ḓisaho tshanduko.
Ndi kha heneyi nzulele hune Tsumbamushumo ya u Ṱavhanyezwa na u Kovhekanywa ha Nyaluwo (AsgiSA) ya vha uri i khou shumiswa, hu u
khwathisedza uri zwoṱhe zwine zwa vha uri zwi khou salela murahu sa
themamveledziso, phoḽisi na tsumbamishumo ya dzi indasiteri, khaedu ya zwikili,
u sa vha na tsumba mvelaphanḓa na u sa ṱavhanya ha ndisedzo dza muvhuso.
Zwo ambiwa nga vhusedzi na nga kutevhekanyele.
Ikonomi yashu yo no vuleyaho, i khou vha ine ya khou ḓi dzhenisa kha
maitele a ḽifhasi nga vhuphara. Zwiimiswa zwa zwamasheleni ndi yone tsumbo
ya vhuḓi ine ya vha na maanḓa a u ri tsireledza kha maḓumbu a ḽifhasi ane a ṱo ḓa u thithisa ikonomi.
Naho zwo ralo hu kha ḓivha na tshikhala tshihulu u ri hu swikelelwe he tshitshavha tshashu tsha anganyela hone. Ikonomi yashu yo ḓi tika nga maanḓa nga kha u rengiswa ha zwibvelezwa zwa maini na vhulimi. Nga nnḓa ha zwa sekithara ya nḓisedzo, a ri a thu u tou vhona-vho nyaluwo ine ya tou tshuwisa, nga maanḓa kha sekithara khulwane dzo no tou nga dza vhuveledzisi.
Ngauralo, phimo ya zwirengiswa zwi no bvelela mashango ḓavha a i a thu u hula
lune i nga swika kha haya mashango ane ra ḓi vhambedza nao. Gwama ḽo ṱukufhala nga maanḓa musi ro dzhena kha khethekanyo khulwane dza zwa nyaluwo.
Zwino ngauri mavhulungele a vho riṋe a vha e fhasi, ri ḓitika nga tshelede ine
ya vha i tshi khou dzhena zwezwo, ra vha ri tshi khou i bvisa u ri iye u badela zwikolodo na u i dzhenisa kha tsumbavhuyo dza zwavhubveledzi.
Ho vhu ndi vhuleme vhune shango ḽashu ḽa tea u amba nga haho musi ri tshi khou ḓi ya. Mbudziso ine ya vha ya ndeme ndi ya uri: Naa u aluwa ha ikonomi hu tea u vha hani? Lupfumo lu itelwa uri hu kone u bveledzwa vhutshilo ha vhathu ha vhuḓi kana ha ndeme.
Zwi amba uri, zwauri lupfumo lu khou kovhekanywa u lingana zwi tea u.
Vhudziswa ho thoma ha sedzwa zwiko zwoṱhe zwa ikonomi, zwandeme ndi zwa uri, u kovhekanywa ha vhuḓi ha nyaluwo zwi tea u kwama. U tholwa ha vhathu.
Ndi zwavhukuma, uri tsho vha tshiwo tshine u nga ḓi ṱongisa nga ha tsho musi
vhukati ha 1995 na 2003 ikonomi i tshi ita mishumo miswa yo fhelela ya ita
Miliyoni na hafu; zwiṅwe-vho zwe zwa tou vhonalesa/anzesa ndi musi vhukati ha 2004 na 2007 hu tshi kona u sikwa mishumo ya 500 000 nga ṅwaha.
Kha tshifhinga tsho fhelaho, zwo tou vha zwa u thoma u bva tshe ra vha na demokhirasi musi hu tshi sikwa mishumo minzhi u fhirisa u vha na vhathu vhaswa vhanzhi vhane vha khou ṱoḓa mishumo,
hezwi zwo kona u fhungudza tshivhalo tsha vhathu vha songo tholwaho u bva kha 31% u yakha 23% nga 2007.
Ndi zwone, hezwi a zwo ngo tea u ri pambusa godoni ḽashu la u isa phanḓa na u
vhudzisa vhundeme ha hei mishumo, na ndugelo na magavhelo ane vhashumi vha tea u ḓi phina ngao.
Kha u kovhekana ha magavhelo a nyaluwo hu tea u vha ho ṱangaṋwa na u
tavhanyedziswa ha nḓisedzo ya ndinganyelo, ho ṱanganyiswa na u maanḓafhadziswa ha vhathu vharema.
Hezwi a si tshimbevha tsha nga ha u khethululo nga lukanda. Arali
ri tshi khou tou amba ngoho, shango ḽine ḽa sa kone u ṱanganyisa mirafho yaḽo
yoṱhe kha zwa ndinganyelo ya ikonomi, ḽi nga si kone u swika he ḽa vha ḽi tshi nga kona u swika hone.
Zwauri sekithara dzo ḓi imisaho nga dzoṱhe dzi khou ita vhuṱudze-ṱudze kha u
shandukisa nzulele ya zwa vhuminidzhere na mishumo ino ṱoḓa tshenzhemo
/zwikili, na u bveledza mishumo miswa na zwinwe-vho; zwi khou ita uri shango ḽi salele murahu kha nyaluwo.
U kovhekana ha mbuyelo dza nyaluwo zwi dovha zwa amba u dzudzanyea na ndinganyelo kha muvhuso u khau phaḓalazwa na u kovhekanywa ha muhwalo wa nḓisedzo ya zwithu kha tshitshavha.
Miraḓo i Ṱhonifheoho vha ḓo vha vha tshi ḓivha nga ha dzi mbalo-mbalo kha zwine zwakwama miholo ya zwitshavha. Naho ndi tshi ḓo dovha nda amba nga ha zwiga zwa mvelapanḓa ye ra vha nayo na khombo ye ra sedzana nayo.
Zwi pfisa vhuṱungu kha muvhuso u ḓivha uri vhushai vhu kha ḓi
ya phanḓa na u vha hone kha tshitshavha tshashu, na u sa vha hone ha ndinganyelo ya zwithu ndi ho fhiraho mpimo.
Kha miṅwaha ya 15 yo fhiraho ro lingedza u lwa na heḽi swina nga kha u
khwinifhadza miholo ya tshitshavha. Ndi tshi nga tou zwivhea nga nḓila ye
tshigwada tsha vha gudisa vha Yunivesithi ya Stellenbosch tshe tsha vha tsho rangwa phanḓa nga muphurofesa vho-Servaas van der Berg vha zwi vheisa ngayo:
Tsha u thoma, vhushai ha tshelede ho tsela fhasi u bva tshe ra dzhena kha
miṅwaha ya ḓana yo fhiraho.U fhungudzwa hu nga fha ho itiswa nga u engezwa
hu hulwane ha magavhelo a tshitshavha u bva nga 2002 u ya phanḓa.
Vhushai ha tshelede. Tsha vhuvhili, naho u fhungudzwa ha vhushai zwi zwa ndeme, hezwi zwo sikiwa nga ṅwaha wa 1990. Tsha vhuraru, dainamiki ya tsiku na usa vha na ndeme zwo dethamaina nyimele ya phoḽisi…[T]tsiku yo fhungudzea musi mveledziso ya tshanduko i tshivha hone, fhedzi … usa vha na ndeme hazwo a hongo khwinifhala.
(Poverty since the transition: what we know, p8: van der Berg et al, Ṱhangule 2007)
Kha malugana na tshiimo tshisi tsha vhuḓi, vho swikelele mafhedziseloni:
…Ngomu mahayani ri tshi katela vhana (vha tshi ṱaluswa ubva kha vha miṅwaha ya 17 na vhaṱuku), tshivhalo tsha vhana vho vhigiwaho uri vha khou fa nga nḓala tsho fhungudzea (ubva kha tshivhalo tshi fhiraho 31 phesenthe) vhukati ha 2002 na 2006. Hezwi zwi anganya uri tshi imo tsha tsiku tsho khwinifhadzwa, nga maanḓa kha vhathu vhane vha khou tshenzela vhulondolavhapo ha vhuḓisa. U vhulawa nga nḓala ha vhana ho fhela miṅwahani miṋa yo fhiraho.
(Poverty since the transition: what we know, p25: van der Berg et al, Ṱhangule 2007)
Ndi zwa vhukuma, ṱhoḓuluso i kandeledza muhumbulo, une wa sumbedza vhushai ha tshelede vhukati ha vharema na makhaladi ho fhungudzea, ho vhangiwa ngauri vhathu vhanzhi vho wana mishumo vhaṅwe vho wana tshelede ya mundende. Ngeno tshivhalo tsha mbuelo ya mundende 2,5-miḽiyoni nga 1999, nga 2008 hezwi zwo gonya u swika kha 12,4-miḽiyoni.
Ndi mvelele dzi sumbedzaho tswikelelo kha tshelede ya u Unḓa Vhana ya Mundende, ine ya khou engedzwa nga zwigidi zwa 34 mbuelo ya 1999 u ya kha 8,1-miḽiyoni nga 2008.
Sa tshipiḓa tsha u shela muledzhe kha tshelede ya vha shai, ho lavhelelwa 1-miḽiyoni kha tshipiḓa tsha mishumo tsho engedziwaho tsha Mbekanyamushumo ya Vhashumelavhapo yo sikwaho nga 2008, ri sa athu u swika kha mulayo wa khetho dza 2004. Hezwi zwo sika nḓila ya u engedza heyi mbekanyamushumo na u khwinisa vhuleme.
Malugana na tswikelelo kha tshumelo ya zwishumiswa zwa hayani, tshivhalo tshi a ḓi ambela. Sa tsumbo, tswikelelo ya maḓi o kunaho yo khwinifhadzwa ubva kha 62% nga 1996 u swika 88% nga 2008; muḓagasi (58% to 72%); na sanithesheni (52% u swika 73%).
Vhuṱanzi ha mbadelo dza tshitshavha dzi khou vhonala dzo khwinifhala kha tswikelelo ya zwa mutakalo. 95% ya ma Afurika Tshipembe vha dzula vhukule vhulinganaho 5 khiḽomitha na zwifhaṱo zwa mutakalo; zwa zwino ro ḓivhadzwa uri dzikiḽiniki dzi na tswikelelo ya maḓi o kunaho. U thuswa ha Vhana ho engedzea nga tshivhalo tshi linganaho 85%; na nyimele ya maḽaria yo fhungudzea.
Ri pfa vhuṱungu nga kha vhane vho kavhiwa nga HIV na u sa fhungudzea ha tshivhalo tsha u kavhiwa.
Ndi tshi ya phanḓa, mbekanyamushumo ya u lwa na tshitzili hutshi shumiswa antiretroviral a si yone khulwanesa kha ḽifhasi, fhedzi ikhou hula tshifhinga tshoṱhe, kha tshivhalo tsha vhalwadze tshi linganaho 690 000 vho no shumiselwa antiretroviral u lwa na vhulwadze u bva tshe mbakanyamushumo ya thoma.
Fhedziha dzi kiḽiniki nnzhi a dzina mishonga, vhaongi vho teaho, na nḓisedzo ya tshumelo ya maḓi o kunaho na muḓagasi. Kha zwinwe zwa hezwi zwiimiswa, a huna vhalangi na kuitele kwa vhashumi ku ṱoḓa u khwinifhadzwa.
Kha pfunzo, ro vhona uri huna vha litshi vha tshikolo: tshivhalo tsha vhagudi; huna tswikelelo kha u ḓi ṅwalisa zwikoloni zwa phuraimari nahone tshivhalo tsha vha fhiraho kha mbalo tsho khwinifhala, ndi tshi ṋea tsumbo dzo vhalaho.
Kha tshifhinga tshenetshi, nungo nnzhi dzo shumiswa kha u khwinisa themamveledziso kha vhupo vhu shayaho.
Ndi zwa vhukuma ri na tshivhalo tsha vhathu vho litshaho sekondari na theshiari a zwi ṱanganedzei na luthihi, nahone sisteme ya pfunzo husi kale i tea u bveledza vhana vhare na vhukoni vhune ha ṱoḓiwa nga lushaka.
Ndi tshi ḓadzisa, nḓila ya kushumele i vhonalaho, zwoṱhe kha vhagudisi na vhagudi, zwi sumbedza mbilahelo dza lushaka kha mukovhe wo fhiraho.
Tshino mangadza ndi uri hune pfunzo ya ṱoḓea hone uri i kone u fhelisa tsiku, nduhune themamveledziso, tshimbidzo na vhagudisi vha ṱoḓea hone.
Mbekanyamushumo dza tshitshavha dza Muvhuso dzo no khwinifhadza tshi imo tsa vhushai, nga tshivhumbeo tsha dzinnḓu – na 2,6-miḽiyoni ya sapusidi ya u bveledza dzinnḓu.
Ri tea u zwi dzhiela nzele uri mbekanyamushumo dza mukovhe na thikhedzo ya nzudzanyo dza dziposo zwo vha zwi tshi dovha zwo shumiwa nga u ṱavhanya nahone khwine.
Ngau tou katela, ri ḓi hudza nga mvelaphanḓa kha mbekanyamushumo ya vhushaka. Fhedzi ri nga si ḓi takadze nga tshanduko dza ḽisalavhunzi fhedzi.
Kha pfunzo, mutakalo, zwa dzi nnḓu, maḓi kana nyimele ya zwa mutakalo, mbudziso ya vhukati ine ya ri vhudzisa tshifhinga tshoṱhe ndi ya uri ri khwinifhadza hani ndeme ya hei tshumelo! Ri kha ḓivha na lwendo lune ra tea u lu tshimbila.
Miraḓo i Ṱhonifheaho;
Nḓila ya vhutshinyi i kha ḓivha khulwane kha vhutsireledzi ha Afurika Tshipembe. Tshenzemo ya ḓuvha, kha vhushai na vhahura vha sa londi vhathu, ndi iṅwe ya dzi nḓila dzine dza nga vhanga u pondiwa nga vhatshinyi.
Hu na khonadzeo kha tshitshavha na zwiimiswa zwa phuraivethe, huna mikhwa isongo lugaho ya u shumisa zwishumiswa nga nḓila isa ṱanganedzei nga nḓila ya vhutshinyi ndi zwiṅwe zwine zwa ri vhilahedzisa.
Ndi zwone, tshivhalo tsha u engedzea ha vhutshinyi, tsho waniwaho nga 2002, tsho fhungudzea nga maanḓa. Mirafho yo fhambananaho i nga zwi ṱanziela hezwi.
Fhedzi ri a zwi ḓivha uri phungudzo a i athu u luga, a i a thu u swikelela 7-10% ya tshivhalo tshe ratshi lavhelela kha mirafho ya fhambananaho kha vhutshinyi. Vhukhakhi ha u kwashiwa dzinnḓu na mabindu ho no engedzea; na vhutshinyi ha ulwa na vhafumakadzi na vhana a zwi athu u swika kha nḓila ine ya khou ṱoḓea, ndi vhanga ḽa u pfa vhuṱungu.
Hezwi zwi livha kha uri hu vhe na u shayanungo kha vhahura, nga maanḓa kha u fhaṱa vhuthihi kha vhathu zwe zwa vha zwi tshi nga thusa kha u lwa na vhugevhenga. Hezwi zwi livha kha u nyetha ho dzudzanyiwaho kha zwiko zwa vhulamukanyi. kha ṱhoḓuluso yo itiwaho ya vhugevhenga kha u lulamisa vhapfuki vha mulayo. Izwi zwa sumbedza vhushayanungo kha u shuma nga nḓila ya vhuḓi kha dzudzanyo ya khothe, kha zwoṱhe u angaredza zwa thekhiniki, zwifhaṱo na ndangulo.
Hezwi ndi zwithu zwine zwa khou tea u shumiwa nazwo nga nḓila ya u shandukisa zwithu u itela u khwinifhadza tshiimo zwine muhasho wa vhulamukanyi wo no thoma u zwi lugisa.
Fhedzi, havha vhane vhasa kone u ḓilanga kha dzinndwa, ri songa xedza vhuimo kha mbuno ya uri ri ṱhoḓuluso ndi sisteme ya u ḓiphiṋa nga, u luga, vhusimamilayo ha vhuḓi vhu sa athu u tshenzhelwaho shangoni ḽashu.
Hezwi ndi nga ndavha ya tshenzemo ya u shandukisa ha zwiimiswa, nga ndavha ya lutendo lune lwa vha hona kha pfanelo dza vhathu dza mvelele, nḓila ya demokhirasi na kuitele kwe demogirafiki, na sisteme ya vho ya vhuḓifhinduleli.
Fhedziha ri songo ḓi xedza: matshilisano ashu oṱhe, sa tshanduko ine ya kha ḓi ḓo ḓa kha zwiṱeidzhi. Ri kha ḓivha na lwendo lulapfu lune ra tea u lu tshimbila.
Ndi a tenda uri Miraḓo i Ṱhonifheaho vha ḓo tenda uri vhuthu ha demokhirasi vhurereli ha poḽotiki vhutea u wana vhupfiwa ha tshitshavha tsho pfaho vhuṱungu tshine ra thusa tshone nga maanḓa.
Ndi tshi dzia hetshi tshipiḓa, nga kha vhusimamulayo, nyambedzano ya dzitshaka, mulayo na khampheini dzo khwaṱhisa uri maanḓa haya o itelwa u khwinifhadza tshiimo tsha vhana na vhafumakadzi, vhathu vha vhaholefhali na vha aluwa.
Khampheini dza thikhedzo nahone dza mvelele dza vhushumisani he ra vhu fhaṱa na vhaimeleli vha madzangano zwigwada zwo pfiswaho vhuṱtungu, ro khwinisa vhuvha ha zwithu zwine zwa vhakwama, na khwinifhadzo ya ṱhuṱhuwedzo kha zwililo zwavho zwihulwane.
Ndi mushumo wa rekhodo ya u ḓi hudza ine, sa tsumbo, vhafumakadzi-vho ṋewa mishumo ya hayani vha dovha vha ṱanganedza mukovhe une wa fhira tshikati tsha mbadelo ya tsha lushaka ri tshi katela nnḓu na ṱhogomelo ya mutakalo; fhedziha kha hezwo vhukati ha mbekanyamushumo yo mvelahophanḓa kha khunguwedzo ya u thivhela malwadze kha vhana na uri vha vhe na pfushi.
Fhedzi tswikelelo ya mushumo i khou konḓela vhafumakadzi vha mahayani, vhaswa na vhaholefhali. HIV yo kwamesa vhafumakadzi vhaṱuku vho vhalaho. U lwisa vhafumakadzi na vhana zwo no vha nṱhesa nga maanḓa.
Hezwi zwoṱhe ndi tshiga tsha tshifhinga tshiḓaho.
Mufumakadzi Tshipikara na Mudzulatshidulo a Ṱhonifheaho;
Hezwi ndi zwiṅwe zwa zwibveledzwa zwo ḓisiwaho nga demokhirasi; na bvelaphanḓa ine muvhuso wo i sika kha u swikelela ndaela uri vhathu vha vouthe.
A huna mbuyelo u amba uri, nga hohu u kala, bvelaphanḓa yo sikwaho u bva 1994 yo vha i tshi takadza. Fhedziha khaedu i kha ḓivha i yavhuḓi nahone yo ima fhethu huthihi na ho i tshi nga tima-timisa.
Nga thikhedzo yo lugelaho uri ri ḓi humbudze nga ha pfunzo ya vhusedzi ha fulufhelo na u konḓelela, mvelaphanḓa na tshanduko, nga Muphuresidennde wa kale vho-Nelson Mandela, maṅwalo a vhutshilo, Long Walk to Freedom:
Ndo tshimbila lwendo lulapfu uya kha mbofholowo. Ndo lingedza uri ndi si fhelelwe nga maanḓa; Ndo ḓi ita vhukhakhi musi ndi nḓilani. Fhedziha ndo dzumbulula tshiphiri tshe nda ri musi ndo no fhedza ugonya tshikwara. Nda dzhia tshifhinga nyana tsha u awela, u itela u tswa muhumbulo wa vhugala wo ntangaho, u lavhelesa murahu kha tshikhala tshine nda khou bva khatsho. Fhedzi ndi kona u awela lwa tshifhinga nyana, kha mbofholowo iḓa na vhuḓifhinduleli, fhedziha ndi ngasi vhuye ndalinga nda lenga, kha lwendo lwanga a lu athu u swika magumoni.
Miṅwedzini miṱuku u bva zwino vhathu vha shango ḽashu vha ḓo ṱalusa murangaphanḓa ane vha mu takalela ane a ḓo isa mushumo phanḓa wa u lwela mbofholowo hei ya vhuḓi na miṅwe mitheo ya demokhirasi.
Hafha kuswikele kwashu ku nga kha ḓi fhambana, ndivho ine ra ṱoḓa u i swikelela ndi ine ya vha khagala nahone i sa ḓaḓisi u setha ndayo tewa yashu: u vhumba tshithu tshithihi, husina khethululo nga lukanda, khethululano nga mbeu, demokhirasi na vhupo ho andaho vhune ha tshimbila nḓila nthihi ya u fhaṱa shango ḽakhwine.
Miṅwahani ya rathi yo fhiho, vharangaphanḓa vha lushaka vho kuvhangana kha Nyaluso na Mvelaphanḓa ya samithi nahone vha swikelela nyanḓano kha mushumo une roṱhe ra tea u zwi dzhiela nzhele u khwinisa vhuleme ha matshilo a ma Afurika Tshipembe, zwihulu u lwisa u fhungudza tsiku nga ṅwaha wa 2014. Hezwi zwi katela:
* U sikiwa ha mishumo minzhi, mishumo ya khwine na mishumo ya maimo kha vhoṱhe yo engedziwaho tshileme tsha nṱha tsha u vhulunga, mbekanyamushumo ya vha shumelavhapo, sekhithara ya zwa tshumisano na zwipikwa, tswikelelo vhuponi, nyaluso ya mabindu maṱuku na u tikedza tshumisano;
* U ṋea mulaedza nga khaedu dza u vhulunga nga u khwinisa ku vhulungele, u balanganywa ha zwi shumiswa zwi fanaho na zwine zwabva kha phentsheni, tshelede ya vhathu vha sa shumi, dzi nnḓu, u shela mulenzhe kha sekithara ya masheleni na u khwaṱhisa ikonomi ya vharema;
* Mvelaphanḓa ya mulinganelo, u sika tshenzhemo ya khonadzeo kha u dzhenelela kha zwa masheleni, khathihi na u lapfisa tshumelo; na
* U dzhia maga vhuponi na u thoma bvelaphanḓa, ri tshi katela na nḓisedzo ya themabveledziso na tswikelelo kha tshumelo dza vha dzulapo.
Ndi na fulufhelo uri sa tshipiḓa tsha nyengedzo kha hezwi zwipikwa, vhathu vha Afurika Tshipembe vha ḓo vha vho khetheaho ro sedza ṱhoḓea ya mveledziso ya zwa maitele na u khwinisa sisteme ya pfunzo, u ṋea kushumele kwa vhuḓi, nahone i sa dzhii sia kha ṱhogomelo ya mutakalo; u bveledza vhupo ha mahayani na zwiḽiwa zwo tsireledzeaho, u lwisa zwihulu vhugevhenga na maitele a zwa vhuaḓa.
A thi dzhii aya mafhungo sa tsumbo ngauri oṱhe a fhethu huthihi lune ra nga ṱhanngela fhedzi u ḓo tandulula thaidzo dzoṱhe dza lushaka. Ndi nga nanga u ḓi imisela u kandeledza fhungo ḽa tsiku kha lushaka lwa Afurika Tshipembe. Khaedu yashu ndi u pfukisela vhuḓiimiseli kha mbekanyamushumo na u thoma thandela dzo khwaṱhaho.
Hovhu vhuḓiimiseli kha vhathu vhoṱhe vha kovhekane, sa mbonalo ya zwipikwa zwa mveledziso ya vhuthihi kha dzitshaka.
Nahone vhathu ṋamusi vho livhana na khombo ine ha nga vha na u fhiriselwa phanḓa ha u wana zwipikwa zwa ndeme nga miṅwaha minzhi, arali hu si ṅwahafumi, sa masiandoitwa a nyimele isi ya vhuḓi ya ikonomi ye ya phaḓalala u mona na ḽifhasi.
Mathomoni zwo thoma sa thaidzo ya tshelede u koloda, ndi nyimele ine isa vhe ya vhuḓi kha zwi imiswa zwa u koloda masheleni yo swikelela kha tshiimo tshikonḓaho tsho phaḓalalaho na ḽifhasini, nahone zwi na masiandoitwa kha zwibveledzwa na mbambadzo.
Ri nga kona u fhambana na u sa funesa zwithu, vhalangi vhane vhakolodisa ndi vhone vhane vha khou vhanga nyimele ine isi vhe ya vhuḓi. Ri nga tea u fhelisa miṅwe milayo ya muvhuso ine ya nga a i vhoni tshithu ri tshiya kha u netshedziwa ha mabambiri a thendelo kha mabindu ane a ḓisa phambano kha sisteme ya zwa masheleni. Ri nga zwi ita hezwi zwoṱhe; nahone ri nga zwi dzudzanya zwa vhuḓi.
Tshi hulwane ri tea u ṱanganedza masiandoitwa a mveledziso ya ikonomi ya dzingu ḽashu, na phindulo dza u vhamba maano ane a ḓo fhungudza vhuhali vhune ha nga ḓisa khakhathi lushakani.
Zwine ra zwiḓivha ndi zwa uri mulayo wa zwa u langa vhupo shangoni ḽashu na dzi phoḽisi dza u gaganyagwama dzine dza pikisana na gaganyagwama ine ya mona fhethunthihi dze ra dzi ṱanganedza yo ri thusa uri ri kone u fhambana na vhuhali ha nyimele ya khombo.
Fhedzi roṱhe ro zwi tshenzhela zwihulu uri, ngauri ro dzhenelela zwihulu kha ikonomi ya ḽifhasi, mbilo yashu mashangoḓavha yo haniwa; tswikelelo kha masheleni na u dzhena ha masheleni zwo shanduka lu sa takadzi; u tsela fhasi nga tshipiti ha zwibveledzwa; u sikiwa ha mishumo ho kwamiwa zwihulu na dziṅwe sekhithara dzo fhungudziwa mutengo zwo no shanduka ngoho.
Vhuleme ho vhu ho bvelela khathihi nga tshifhinga tsha u gonya ha mitengo na dzi nzwalelo dzi kha ḓivha nṱha.
U ṱanganya, hetshi ndi tshiga tsha tsumboya vhuṱungu ha mveledziso ya mbuyelo ri tea u ṱandavhudza tshumelo ya vunḓuni na u thoma thandela yashu ya nḓowetshumo. Sa zwenezwo, nga u ralo ro kombetshedzea u lavhelesa fhasi kha u bvumba malugana na khuliso na u sika mishumo.
Ri a zwi ḓivha uri Afurika Tshipembe ḽo kwamea zwiṱuku u fhirisa maṅwe mashango. Ndi zwavhukuma, tshifhingani tshine vhaṅwe vha ḓo vha vha tshi dzhiela nzhele kana thandela dza vhuawela, Afurika Tshipembe na dzhango ḽothe a kha ḓivha o kwamea nga nyaluwo, naho arali i kha ḓivha ndinganyo ya fhasi.
Ngauralo, Miraḓo i Ṱhonifheaho, ndo takala u vhiga nga u dzhenelela ha ofisi ya pheresidennde na vharangaphanḓa vha zwiimiswa zwo fhambananaho zwa lushaka, ri a tendelana uri u ṱavhanya u vhamba maano uri ri dzhenelele hune ha ḓo fhungudza vhuhali na nyimele i si ya vhuḓi lushakani. Thimu yo khethiwaho u shuma u lwisa nzulele heyi i kati na u shuma mushumo muhulwane; nahone dzikiḽasi dzi tevhelaho dzi ḓo phaḓaladzwa fhedzi i kha ḓivha fhasi ha nyambedzano:
Tsha u thoma, muvhuso u ḓo isa phanḓa na thandela dza tshitshavha dza u vhulunga, tshileme tsho engedzea uya kha R690-biḽiyoni miṅwahani miraru iḓaho. Kha hei nyimele, arali zwi tshi nga konadzea, ri ḓo wana nḓila ine ya sikea u unḓa tshelede.
Hezwi zwi angaredza thikhedzo nga zwiimiswa zwashu zwa mveledziso ya zwa masheleni na u koloda tshelede kha madzhendedzi a dzitshaka, na tshumisano na sekhithara dza phuraivethe na u shumisa zwishumiswa zwi langiwaho nga vhashumi u fana na tshelede ya phentsheni.
Tsha vhuvhili, ri ḓo khwaṱhisa mbekanyamishumo dza u thola dza sekhitha dza tshitshavha. Kha luṅwe lurumbu, mbekanyamaitele dza u engedza mishumo kha dzi sekhithara u fana na ya mutakalo, vhushumela vhapo, pfunzo na madzhendedzi a u khwaṱhisa mulayo dzi ḓo bvela phanḓa. Kha luṅwe lurumbu, ri ḓo ṱavhanyedza u ḓivhadza vhuimo vhu tevhelaho ha u engedza mbekanyamushumo ya vhashumeli vha tshitshavha.
Tsha vhuraru, vhukando ha u fhungudza maanḓa kha dzi sekhithara dza phuraivethe na u pikisa u tsela fhasi ha u vhulungwa tshelede na u valwa hu songo teaho ha nḓisedzo ya zwibveledzwa.
Kha tshipiḓa tshawo, muvhuso u ḓo unḓa indasiteriala ya ṋea masheleni na u ṱuṱuwedza nḓisedzo ya zwishumiswa u thusa u livhana na khaedu dzi sekhitharani dzo fhambanaho na u ṱuṱuwedza bveledziso ya zwiimiswa zwa masheleni u thusa zwihulu dzifeme dzo hanganeaho kha nyimele heyi isi ya vhuḓi.
U imiswa ha vhathu mishumoni hutshi tou tevhekana, ri tshi angaredza maḓuvha a vhuawelo o lapfaho, vhugudisi ho engedzwaho, tshifhinga tshiṱuku na u kovhekana ha mishumo. Izwi zwi ḓo ṱanganya nyaluso ya khunguwedzo ya Afurika Tshipembe i ḓi hudzaho na vhukando ho khwaṱhaho u lwisa nḓisedzo i so ngoḓaho nga mulayo ubva mashangoḓavha.
Tsha vhuṋa, muvhuso u ḓo khwaṱhisa na u engedza nḓila ya kushumisele kwa tshelede kha lushaka, ri tshi angaredza u engedzwa ha mvelaphanḓa ya u engedza tswikelelo ya mundende wa vhana u swika kha miṅwaha ya 18 na u fhungudza miṅwaha ya u wana mundende kha vha aluwa vha vhanna ubva kha furathi ṱhaṋu u swika kha miṋwaha ya 60.
U engedza hezwo, ri ḓo shumisa nga maanḓa u ṋea Vhushaka ho Hanganeaho Thuso na zwiḽiwa zwo tsireledzeaho zwihulu ro sedza a vho vha songo tsireledziwaho nga tshikwama tsha vhathu vha sa shumi kana vho shumisaho mbuyelo dzavho.
Ri tea u isa phanḓa na ṱhogomelo yo khetheaho kha khaedu siani ḽa vhuḓifari ha u pikisana kha miraḓo miṅwe kha vhashumisani vhashu. Ngauralo, ri tama uri khomishini a ngavha kha mbambe ya u vhona uri vhuaḓa vhu dzhena dzibuguni.
Ri a fulufhela uri vhashumela vhapo vha ḓo khwinisa tshiimo tshavho kha u ḓisa tshanduko, vhukati ha zwiṅwe zwithu, u engedzea ha mitengo i tshitsa, ndi mbuelo i waniwaho nga tshitshavha.
Maga aya a ḓo ḓivhadzwa nga milayo i pikisanaho na u mona ha phoḽisi dza muvhuso. Fhedziha, ri ḓo vhona uri tshikalo tsha u hadzima masheleni nga muvhuso tshi khou ṱhogomelwa. Hezwi zwi amba u fhungudzwa ha mihasho kha muvhuso zwi ḓo ita uri tshiimo tshivhe tsha vhuḓi.
Nungo dzashu dzi ḓo thusa kha u ṱanganedza maga a u tsireledza fhethu ho ri tangaho na u fhungudza vhuhali ha tshanduko zwi nga thusa kha u sikwa ha mishumo.
Zwoṱhe kha miṱangano ya G20 na miṅwe kha zwiimiswa zwa madzangano, muvhuso washu wo humbela u dzhenelela nga vhukati kha nyimele isi ya vhuḓi nga maanḓa kha mashango o bveledzaho. Ri tenda uri tshifhinga tsho swika tsha u khwaṱhisa demokhirasi na u sedzulusa sisteme ya masheleni; fhedzi nga murahu ha hezwi, haya maanḓa a vhutshinyi na maitele kha tshiimo tsha ḽifhasi a sa furalelei.
Zwihulwane, ri ḓo tsireledza tshumelo mbuya ya sisteme ya ndango yakha thengiso ḽifhasini, u fhedzisa nyambedzano dza Doha Round ya nyambedzano dza mbambadzo ya ḽifhasi, na u vhona uri bvelaphanḓa a i tseli fhasi.
Ri ḓo vhofha nga tshenzhemo ine ngayo ri ṱoḓa vhashumisani vho khwaṱhaho kha vha hulwane vha zwa ikonomi kha vhashumi vha mahayani na tshikalo tsha ḽifhasi, husi ngauri ri ṱoḓa u fhelisa tshiimo tshi si tsha vhuḓifhedzi, fhedziha nga u shumisa maga oteaho.
Shangoni ḽashu ri ḓo dzhia hezwi sa tshipiḓa tsha u dzudzanya lushaka lwashu kha nyaluwo ya maimo a nṱha na nḓila ine ya ri isa kha mvelaphanḓa. Vhulapfu ha tshifhinga kha u wana tsutsumedzo tsho engedziwa. Fhedzi a ri tima timi uri tshifhinga tshazwo tshiḓo ṱavhanya u swika u fhirisa u ḓa u lenga.
Ngauralo, ri vhea hani shango ḽashu vhuimoni ha vhuṱhogwa siani ḽa u wana tshipiḓa tshi songo ḓoweleaho tsho ḓaho shangoni ḽashu, tshine tshavha tshandeme. Ndi amba nga Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha FIFA tsha 2010 na Tshiphuga tsha Khuvhangano miṅwedzi isi gathi ri tshi vhala u bva zwino. Thandela na mbekanyamaitele dza bidi dzo no fhela kana dzonovha tsini nau fhela – u bva kha zwi tshiṱediamu, themabveledziso ya vhuendi, maga a tsireledzo, mafhungo a madzulo, kha mutakalo na mbekanyamaitele dza vhathu vhene vha khou humbula u ḓa u dzula lwa tshoṱhe – u khwaṱhisedza fulufhelo kha tshigwada tsha bola ya milenzhe ḽifhasini ine ya ḓo vha thonamenthe ine ya ḓo bvelaphanḓa.
Nahone ri atenda uri, phanḓa ha magundo maṱanu a tshi khou tou tevhekana, thimu ya lushaka i ḓo vha yo novha na fulufhelo ḽa u ḓi dzhenisa gereni ya u tamba zwi songo lavhelelwaho!
Fhedziha nga murahu, ifa ḽa vhukuma ḽi kha maanḓa a u bva fulo Afurika Tshipembe na u ṱanganedza vhueni na lushaka lwa ma Afurika – u shandukisa nḓila ine shango ḽashu ḽa ḓivhea ngayo na dzango vhukati ha vhathu vhaḽifhasi. Zwo ḓi tika nga riṋe rothe; nahone u ita hezwi ri nga si badele na tshithu!
Ri takalela u dzhia hetshi tshipiḓa u tamela mashudu vhaṱaleli vhaṱhe vha thimu ya Afurika Tshipembe kha ṱhuṱhuwedzo ya kutambele kwavhuḓi miṅwahani yo fhiraho. Ri livhuwa zwihulu thimu ya khirikhethe ye ya zwi kona u gonya kha ṱhodzi ya maimo kha ḽifhasi.
A zwi vhudziswi uri ri dzingwena dza ḽifhasi kha Ragabii; Giniel de Villiers na thimu yawe vho kunda tshiphuga tsha Dakar Rally; mitambo yashu ya vhaholefhali vhane vha khou isa phanḓa na uri ri ḓihudze; na thimu yashu ya bola ya milenzhe ya miṅwaha ya fhasi ha 20 ine ya khou shuma zwavhuḓi kha vhupo ha vhuḓi u mona na riṋe.
Mufumakadzi Tshipikara na Mudzulatshidulo a Ṱhonifheaho;
Vhegeni mbili dzofhiraho, Afurika Tshipembe ḽo fhedza na Mali tshipiḓa tsha mvelaphanḓa musi ri tshielelwa maṅwalo a Timbuktu.
Hezwi zwo swikisa kha mbuno dza vhufa kha Afurika sa masithesele siani ḽa zwa saintsi na maṅwalo, filosofi na khomese, zwo kanganyiswa nga u shumiselwa mbambadzo na u kanganyiswa ha lupfumo lwa Afurika.
U thomiwa ha hezwi zwi ḓo ita uri rikone u takuwa na maṅwe mashango u khwaṱhisa nzulele ya vhathu.
Ndi ngoho miṅwahani ya 15 yo fhiraho ro shumisa u vhona uri shango ḽa afurika ḽi khou wana mvusuluso ya zwine ra ri zwi tea u itwa ngauri ro vha ri tshi khou hasha ri sina maanḓa uri Afurika ḽi tea u dzhiela nzhele vhuswa vhune ha tea u itwa uri Afurika ḽi pembele nga murahu ha miṅwaha ya ḓana. Vhukuma kuma nga zwiṱuku, dzhango ḽashu li khou bvelaphanḓa u ri swikisa kha mvusuluso ya, dzhango ḽashu ḽi khou bvelaphanḓa na u khwinifhadza nyimele, na ṱhoḓea dza vhathu dza ambiwaho nṱha kha adzhenda ya vharangaphanḓa, u ṱhogomela fulufhelo na u konḓelela kha tshiimo tsha ḽifhasi.
Ndi zwenezwo nahone zwenezwo fhedzi, zwe zwa ḓivhadzwa kha u konḓelela u thusa vhathu vha Zimbabwe u wana thandululo ya nyimele isi ya vhuḓi kha shango ḽavho. Ri takalela u dzhia hetshi tshifhinga u tamela mashudu miraḓo ya poḽotiki kha ḽa Zimbabwe u fhedzisa nyambedzano, u isa tshumelo ine yo dzula i lutamo lwa vhathu vha shango ḽeḽo na kha dzhango ḽoṱhe nga u angaredza: hezwi ndi, muvhuso wo dzikaho une wa ḓo kona u amba nga khaedu dzo livhanaho na vhadzulapo. Ro kwamea, nga upfa uri mulovha, Phaḽamennde ya vhathu vha Zimbabwe yo ṱanganedza tshanduko dza 19 kha ndayotewa, u vhea theo dza bveledziso ya muvhuso tshitshavhani tshoṱhe.
Vha tshimbidzi vha SADC vho ambiwaho nga nḓila yo khetheaho nga hetshi tshifhinga, Muphuresidennde wa kale vho-Thabo Mbeki na thimu yo ḓi netisaho na u konḓelela u thusa kha tswikelelo ya mveledziso ya mvelaphanḓa ya mafhedziselo.
Zwino mushumo wa u fhaṱulula u nga ḓi thoma; nahone Afurika Tshipembe kha ḽi dzule ḽo lugela u thusa nga hune ḽa nga kona hone. Nga ṱhonifho heyi, hu na ṱhodea ya tshihaḓu ya u thusa u lwa na vhuleme ha vhulondavhathu vhusi ha vhuḓi kha shango heḽi. Ri na fulufhelo ḽa uri, ngauri lushaka lu na ndavha, mashango a ḽifhasi a ḓo ṱanganya vhadzulapo vha Zimbabwe sa musi vha tshi khou duga kha gwala ḽiswa.
Ri ṱuṱuwedza hafhu uri, zwine zwa nga konadzea na u thoma zwi nga sumbedza u ṱalusa mvelaphanḓa kha vhathu vha Democratic Republic of Congo kha mugwalabo wavho we vha dzenelela na u andisa, hei mvelaphanḓa yo khwaṱhaho.
U shumisana ho fhaṱa tshifhinga vhukati ha vhurangaphanḓa ha DRC na Rwanda zwi bvisela thembo kha u tavhanya u lugisa fhungo ḽa tsireledzo na u shumana na fhungo ḽa u khwaṱhisa nyimelo na u thusa u lwa na vhuleme ha vhulondavhathu vhusi ha vhuḓi; fhedzi, ri a fulufhela, hafhu na u dzia uri zwi kha nyambedzano dza poḽotiki. Kha fhungo heḽi, ri ḓo isa phanḓa na u shumisana na maṅwe mashango na dzangano ḽa Afurika u bveledza zwipikwa shangoni ḽa Burundi, Sudan, Western Sahara, Côte d’Ivoire, Somalia na huṅwevho.
Sa musi ro ḓo ṱanzielwa nga mvelaphanḓa yo fhambanaho miṅwedzini isi gathi yo fhiraho, Afurika Tshipembe ḽi ḓo shumisa ndugelo dzau shandukisa SADC u khwaṱhisa zwi imiswa zwa dzingu, na tsikeledzo kha u khwaṱhisa samithi u dzhia nḓila yo khwaṱhaho na tshiṱirathedzhi tsha nyito ya u ṱanganya dzingu.
Ndi tama hafhu u dovha nda khwinisa nyambedzano dza SADC na makhethe ya Vhubvaḓuvha ha Afurika na Tshipembe ha Afurika (COMESA) na Vhupo ha Vhubvaḓuvha ha Afurika (EAC). Heyi nḓila i ḓo ṱhogomeliwa uri hu engedziwe hu sina vhushayanungo kha vhushaka vhune ra ḓiphina nga Southern African Customs Union (SACU).
Kha hovhu vhuṱambo ri tama u engedza u tamela mashudu vhathu na vhurangaphanḓa ha Zambia, Ghana na Amerika kha khetho dzi sumbedzaho mukaṋo wo ṱukufhalaho nga murahu kha muvhuso wa lushaka lwavho.
Ri ḓo dzulela u ṱoḓa tshumisano yo khwaṱhaho kha haya na maṅwe mashango ri tshi kombetshedza zwine zwa vha zwa vhuḓi kha vhathu.
Ndi ndugelo dzashu uri uno ṅwaha u tshi ya mafhedziseloni ri pembelela miṅwaha ya ḓana yo fhiraho lwa u tou thoma kha dipuḽoma ya vhushaka na vhathu vha Riphabuliki ya China. Miṅwahani heyi, zwo novha khagala u fhirisisa maḓuvhani a murahu uri hono vha na tshenzemo ya mbuyelo ino ḓo binduliwa nga vhashumisani vhashu.
Ri tama u isa vhuḓinekedzeli hashu tshitshavhani u itela vhuṱama ha tsinisa he ra vhusika na shango ḽa Brazil na India nga IBSA; nahone ndi zwa vhukuma shango ḽashu ḽo sika vhuthihi ho khwaṱhaho na shango ḽa Russia, na mashango are Asia, na Vhubvaḓuvhakati na Latin na Devhula ha Amerika.
Ro no amba miṱanganoni yo vhalaho ri tshi ṱalusa u kwamea hashu nga khuḓano dza dzi phuresidennde mashangoni a vhubvaḓuvhakati nga u angaredza kha ḽa Israel na Palestina nga u ṱalusa.
U shoniswa hashu ho ṋaṋa musi khuḓano idzi dzo sia vhadzulapo vha tshi vho luza matshilo avho – ri tshi katela na vhana, vhafumakadzi na vhathu vha vha aluwa – ngoho ngoho a zwi ṱalutshedzei.
A huna u dzumba zwiito zwi nonga hezwi zwa dzinndwa na u vhaisana. Hafhu ri fulufhela nga tshino tshifhinga maḓuvhani a ḓaho, maanḓa maswa kha tshitshavha tsha ḽifhasi u wana thandululo ya khuḓano hei ine ya ḓo aṋwa mitshelo, uri ma-Israele na ma-Palesitina ḽido kona u ḓi phina nga mulalo na tsireledzo sa vhahura nga ngomu ha muvhuso wavho wa u shengedza.
U tamela mashudu kha muvhuso na vhathu vha Cuba kha u fhedza miṅwaha ya 50th kha vhuḓilangi na, mbofholowo ya u khetha nḓila ya mvelaphanḓa.
Ro zwi kona kha ṅwaha wo fhiraho u fhedzisa nyambedzano na European Union kha tshiṱirathedzhi tsha tshumisano; nahone ri fulufhela uri murunzi une wa ḓo ri sumbedza vhuḓiimiseli u ḓo kunda musi ri tshi swika magumoni a pfano dza nyambedzano dza Thendelano dza Vhushumisani dza Ikonomi kha mashango ashu a dzingu.
Ri lavhelela phanḓa kha tshumisano yo khwaṱhaho lwa mafhedziselo musi ri tshi fara muṱangano wa Samithi ya EU-Afurika Tshipembe husi kale kha hoyu ṅwaha.
Khathihi na maṅwe mashango a Tshipembe ri ḓo bvelaphanḓa na u tevhela nḓila yo dzudzanyeaho ya u Vhumba Lushaka, Tshikwama tsha Ḽifhasi ḽothe tshi Ṱhogomeliwaho na dzinwe thendelano dza zwiimiswa uri hu vhonale tshanduko na u shandukisa vhukuma kuma dzango na kushumele kha demokhirasi, u luga na mikhwa i pfukiseaho.
Ri ḓo di nekedzela khau swikelela zwipikwa zwa thendelano ya ḽifhasi, ro katela na dzi Kyoto Protocol na mvelaphanḓa yayo kha mbuelo ya vhumatshelo ha mirafho ya vhathu vhashu na vhathu vha ḽifhasi.
Mufumakadza Tshipikara na Mudzulatshidulo a Ṱhonifheyaho;
U ḓivhadza hei ndi mishumo ye ra lingedza nga maanḓa milayo mivhili yo ḓoweleaho: ṱhoḓea kha riṋe u fhedzisa ndaela ri tshiya nga muvhuso wa 2004; na u vhona uri muvhuso u tevhelaho nga murahu ha dzikhetho u thoma kha nḓila yo khuriwaho uri u kone u bveledza mbekanya mushumo hu sina zwino vhalengisa.
Miṅwedzini isi gathi itevhelaho musi ro lindela dzikhetho dza lushaka na dza vunḓu, ri ḓo lingedza nga nḓila dzoṱhe u fhedzisa ndaela dza vhadzulapo. Sa tshipiḓa tsha thandela nnzi dzire kha maga a mbekanyamushumo dza muvhuso, ri ḓo sedzesa kha:
* sika ndadzo dza ndeme u khwinisa nḓisedzo ya tshumelo na mveledziso ya khwine nga ngomu na kuvhusele kha muvhuso, ri tshi katela na tshiṱirathedzhi tsha mbekanyamaitele kha lushaka;
* u isa phanḓa na u lwa nndwa ya khampheini dza tsiku na u fhedzisa mvetomveto dza tshiṱirathedzhi tsha u lwa na tsiku kha vhukwamani na tshitshavha u bva zwino;
* u thoma mbekanyamushumo dzine dza ḓo thusa kha u fhelisa vhulwadze ha dali kha zwipiḓa zwa mashango o fhambananaho;
* u isa phanḓa na ṱhoḓisiso na u kwamana na Comprehensive Social Security System, ri tshi katela na ndavha ya National Health Insurance;
* u ṱuṱuwedza khampheini ya u vhulunga mafulufulu, u itela u laula lutsinga lwa vhuleme na u shandukisa vhuḓifari hashu, nga tshenetsho tshifhinga hu tavhanyedziswe thandela ya u fhaṱa khaphasithi ntswa na u shumisa vhathu vhoteaho kha mafulufulu – u faedza hezwi kha u ḓadzisa kha zwi itisi zwa tshanduko dza kilaimeithi, zwishumiswa sa malasha, gese na maḓi zwi khou thoma u ya u gonya nazwone;
* mushumo wo teaho kha zwigwada zwa vhathu mawanwa a ṱhoḓuluso ya vhuvhili kha mveledziso ya ikonomi sa mbekanyamushumo ya vhashumelavhapo, ṱhuṱhuwedzo kha mabindu maṱuku na mabindu maṱukusa na mvelaphanḓa mahayani;
* u khwaṱhisa maitele a sisteme ya vhulamukanyi kha vhutshinyi, ri tshi katela na khaphasithi dza khwine dza u gonyiswa ha tshivhalo tsha vhaofisiri ho engedzeya nga u ṱavhanya, kushumisele ku takadzaho kha tsivhudzo na thekhinolodzhi ya vhudavhidzani, na ndangulo ya khwine dzi khotho; na
* u engedza ku tshimbidzele kwa ndivho malugana na khethululo nga mbeu sa 50/50 yo imela tshivhumbeo tsha u dzhia maga, mvelaphanḓa ya vhaswa, ndugelo dza vhaholefhali na dza vhana – ri tshi katela u fhedzisa nyambedzano na phoḽisi ya vhaswa ya lushaka, ndugiselo dza u bveledza Nyambedzano ya Vhaswa vha Afurika musi yo no bveledziswa nga Phaḽamennde, na Dzulo ḽa Lushaka ḽa Vhaswa ḽa Mveledziso ya Dzhendedzi, u ṋekedza protocol dza SADC kha mbeu na Mveledziso ya Phaḽamennde, u engedza vha ṱoli vha milandu kha ndugelo dza vhathu vha mimasipala u dzudzanya phondi dza ndugelo dza vhaholefhali u swika kana u fhira 60%.
Hedzi na dziṅwe mbekanyamushumo, ndi tshi katela na tsheo i ḓivheaho kha mulaedza wa lushaka mahola nga ṅwedzi wa luhuhi, yo foma thikho ya u fhedzisela yo khwaṱhaho kha mulayo wa mutheo wa vhumatshelo.
Ri ḓo khwaṱhisa nungo dzashu kha u ṱuṱuwedza nga mafulufulu, fulufhelo na u konḓelela ha vhadzulapo vha Afurika Tshipembe uri vha bveledze zwivhuya zwine zwavha zwavhuḓi kha rine roṱhe. Hezwi, na hezwi kha zwi hulwana, ndi vhubvo ha fulufhelo ḽashu musi ri tshi amba uri lushaka lwashu lu kha muvhuso wa vhuḓi. Demokhirasi yashu ndi ya vhuḓi. I khou hula yo khwaṱha.
Hafhu, kha maipfi a muphuresidennde wa kale vho-Mandela, “[ri] songo vhuya ra linga ra lenga, kha lwendo [lwashu] a lu athu u swika magumoni”
Ndi a livhuwa.
Issued by: The Presidency
6 February 2009


c: text/html

text:
Yuropa
Yuropa i rinwana ra Matiko-nkulu (hi xiyenge xa Politiki) ya nkombo, naswona rivumba ribuwa ra Tiko-nkulu (Hi xiyenge xa Mbangu) ra Yurasia. Yuropa ri angarhiwe enwalungwini hi Lwandle ra Aktika, e vupela-dyambu hi Lwandle ra Atlantika, e dzongeni hi Lwandle ra Meditera, na le vuxeni bya le dzongeni hi Tintshava ta Khakhasu, Lwandle ra Ntima na mati-ndlela lama hlanganisaka Lwandle ra Ntima na Meditera. E vuxeni Yuropa ri avanyisiwa na Ashiya hi mati ya Tintshava ta Ura, Nambu wa Ura, na hi Lwandle ra Kaspa.[1]
[Lulamisa] Matiko ya Yuropa
[Lulamisa] References
- ↑ Microsoft Encarta Online Encyclopedia 2007. ""Europe"". Retrieved on 2007-12-27.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
[ Home ]
[ Speeches & statements ]
Mbulavulo hi Xiyimo xa Rixaka hi Muchaviseki JG Zuma, Puresidente wa Riphabuliki ra Afrika Dzonga, Ntshamo wo Hlangana wa Palamende, eKapa
3 Khotavuxika 2009
Muchaviseki Xipikara;
Mutshamaxitulu wa Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu;
Xandla xa xipikara xa Huvo ta Rixaka na Xandla xa mutshamaxitulu wa NCOP;
Xandla xa Puresidente wa Riphabuliki, Kgalema Motlanthe;
Khale ka Puresidente wa Riphabuliki, Thabo Mbeki;
Nhenha ya hina, Puresidente wo Sungula wa Afrika Dzonga ra xidemokirasi Isithwalandwe Nelson Rolihlahla Mandela;
Khale ka Swandla swa Puresidente;
Vaholobyenkulu vo hlonipheka na swipikara swa Swifundzankulu swa hina;
Swirho swa nkoka swa Vuavanyisi;
Mutshamaxitulu wa SALGA, timeyara na varhangeri va le ka mimfumo ya miganga;
Mutshamaxitulu wa Yindlu ya Rixaka ya Varhangeri va Ndhavuko na varhangeri vo hlonipheka va ndhavuko;
Tinhloko ta Swivandla Swa Mfumo Leswi Seketelaka Xidemokirasi;
Gavhenara wa bangi ya le Xikarhi;
Varhangeri va swa vukhongeri;
Vafambisinkulu na varhangeri van’wana va mintirho ya mfumo;
Puresidente wa Palamende ya Pan African, Muchaviseki Idriss Endele Moussa;
Vahlonipheki Tiambasada na Tikhomixinara ta le Henhla;
Vayeni lava va nga kona, makhomuredi na vanghana;
MaAfrika Dzonga kulorhi,
Dumelang, Avuxeni, Molweni,
Hi ti 22 ta Dzivamisoko, mamiliyoni ya maAfrika Dzonga va humile va ya eku hlawuleni. Va tekile goza ra vona ra mfanelo ya xidemokirasi leri ri nga hlohloteriwa hi ku navela ku cinca ko antswa ka vutomi bya vona.
Hi nhlayo ya vona ya le henhla swinene, va tiyisisile leswaku hi ku tirha swin’we hi nga endla swo tala ku lwisana na vusweti na ku aka vutomi byo antswa eka hinkwavo.
Va kuceteriwe hi xivono xa rixaka leri ri angarhelaka, Afrika Dzonga leyi yi nga ya hinkwavo, rixaka leri ri nga na ntwanano exikarhi ka ku hambanana ka vaaki va rona, vanhu lava va tirhaka swin’we ku endlela leswinene eka hinkwavo.
Hi khumbhekile swinene hi xileriso lexi xa nhlawulo lexi hi nga nyikiwa hi vanhu va tiko ra hina, lava va nga hlawula mfumo wa vona hi ndlela yo ka yi nga kanakanisi.
Swirho swo Hlonipheka,
Rixaka ra hina, eka malembe mo hlayanyana lama ma nga hundza, ri hlanganile na mintlhontlho yo tika swinene.
Eka leswi ku khensiwa mhaka ya leswaku hi na matirhelo mo tiya na ku tirha kahle ka xidemokirasi xa vumbiwa, na minhlangano yo tiya, leswo hi swi kotile ku hlula ku tikeriwa loku hi ku olova na hi ndlela ya ku va na xindzhuti.
Ntirho wa namuntlha i ku tlangela leswi swi endlaka leswaku xidemokirasi lexi xi tirha. Wu tlhela wu va ku tlangela mfuwo wa hina wa ku ya emahlweni na ku va na vutihlamuleri byo hlanganeriwa.
Leswi swi na vumbhoni bya vukona bya nhenha ya hina Madiba, loyi a vekeke masungulo ya ku humelela ka rixaka, na vukona bya khale ka Puresidente Thabo Mbeki, loyi a nga aka eka masungulo yalawo.
Ku ya emahlweni swi tlhela swi va na vumbhoni hi mhaka ya leswaku khale ka Puresidente Kgalema Motlanthe sweswi i Xandla xa Puresidente wa Riphabuliki, endzhaku ka ku cinca loku ka khwatsi, leswi swi hi endlaka tiko ro ka ri nga fani na man’wana hi tindlela to tala.
MaAfrika Dzonga kulorhi,
Tani laha mi nga va ka mi tiva, ku lwisana na vusweti ka ha ri ribye ra yinhla ra xikongomiso xa mfumo wa hina.
Hi ti 9 ta Mudyaxihi, hi nkarhi wa ku vekiwa exitulwini ka Puresidente, hi endlile xiboho eka vanhu va ka hina na le ka misava leswaku:
"Loko ka ha ri na maAfrika Dzonga lava va faka hi mavabyi lama ma sivelekaka;
Loko ka ha ri na vatirhi lava va kayakayaka ku phamela mindyangu ya vona na ku lwa na ku kuma mintirho;
Loko ka ha ri na vaaki lava va pfumalaka mati mo tenga, vutshamo byo amukeleka kumbe mbhasiso lowu wu faneleke;
Loko ka ha ri na vatshami va le makaya lava va hlulekaka ku tihanyisa kahle hi misava leyi va tshamaka eka yona;
Loko ka ha ri na vamanana lava va ha khomiwaka hi xihlawuhlawu, ku tirhisa hi ndlela yo biha kumbe ku xanisiwa;
Loko ka ha ri na vana lava va nga hava ndlela kumbe nkateko wa ku kuma dyondzo ya xiyimo xa le henhla;
Hi nge wisi, naswona hi nge tshuki hi hambukile, eka nsusumeto wa hina wo lwa na vusweti.
Ku lava ku fikelela swikongomelo leswi, mfumo wa hina wu hlawurile 10 wa leswi swi nga swirhangani, leswi swi nga xiphemu xa Rimba ra Qhinga ra Nkarhi wo Koma ra 2009 ku fika hi 2014.
Nongonoko lowu wu le ku sunguriweni ehansi ka swiyimo swo nonohwa swa ikhonomi.
Lembe leri ri nga hundza ri vonile ikhonomi ya misava hinkwayo yi nghena eka nkarhi wa nkayakayo lowu wu nga si tshamaka wu va kona eka malembe xikhume ya nkarhi wa sweswi.
Hambileswi Afrika Dzonga ri nga khumbekangiki hi ndlela leyi nhlayo ya matiko man’wana ma nga khumbeka ha yona, switandzhaku swa yona sweswi swa vonaka hi ku hetiseka eka ikhonomi ya hina. Hi nghenile eka ntshikelelo wa ikhonomi.
Swi na nkoka lowukulu sweswi ku tlula enkarhini lowu nga hundza leswaku hi tirha hi ntirhisano eka nongonoko wo fana ku va na nhlamulo eka nkayakayo lowu.
Hi teka tanihi ndhawu ya hina yo sungula rimba ra nhlamulo ya Afrika Dzonga eka nkayakayo wa ikhonomi ya matiko, leri ri nga fikeleriwa hi mfumo, vatirhi na bindzu hi Nyenyenyana lembe leri. Hi fanele ku teka goza sweswi ku hunguta ntikelo wa ku ya ehansi loku eka lava va nga ekhombyeni swinene.
Hi sungurile ku tirha ku va hi hunguta ku lahlekeriwa hi mintirho. Ku na ku twanana exikarhi ka mfumo na vanhu lava va vatirhisanaka na mfumo eka ku sungula maendlelo ya vuleteri.
Vatirhi lava va nga ta va va langutanile na ku hlongoriwa hikwalaho ka swiphiqo swa ikhonomi va ta tshikiwa emintirhweni ku ringana nkarhi wo karhi na ku tlhela va nyikiwa vuswikoti nakambe.
Nkanelo wa vuxokoxoko bya maendlelo wu ya emahlweni exikarhi ka vanhu lava va tirhisanaka na swivandla leswi swi nga ta khumbiwa hi matshalatshala lawa, ku katsa na Xivandla xa Dyondzo na Vulawuri bya Vuleteri.
Hi ta seketela ntirho wa Khomixini ya Vulamuri (CCMA) ku pfuna vathori na vatirhi ku kuma tindlela tin’wana handle ka ku hlongola hi ku landza matirhele lama ma faneleke ma xinawu.
Ku fikela sweswi, vakhomixinara va CCMA va hlayisile ku tlula mune wa magidi ya mintirho hi maendlelo mo vevukisa, na ku nyika switsundzuxo na ku seketela vatirhi lava va hlongoriweke ku ya emahlweni.
Koporasi ya Nhluvukiso wa Mabindzu yi sungurile nongonoko wa ku nyika timali eka tikhamphani leti ti nga ekhombyeni. Na hina hi ta tiyisisa leswaku mfumo wu xava tinhundzu na ku tirhisa vukorhokeri bya laha kaya hi xitalo, handle ka ku tekela ehansi vaphikizani na hina va misava hinkwayo kumbe ku tlakusa minxavo ku fikela eka swiyimo swo ka swi nga amukeleki.
Ku aka ehenhla ka ku humelela ka ku nghenelela ka tirhele ra hina eka vumaki, Pulani ya Goza ra Tirhele ra Vumaki yi ta sunguriwa.
Swivandla leswi swi rhangeke emahlweni leswi swi nga hlawuriwa i swifambo, tikhemikali, vumaki bya tinsimbi, vupfhumba, swa swiambalo na malapi ku katsa na swihlahla. Hi ku engetela, ku ta tlhela ku langutiwa vukorhokeri, vumaki bya swo vevuka na ku aka, ku katsa na swin’wana, eka makungu ya ku tumbuluxa mintirho ya xiyimo xa kahle.
Tanihi xiphemu xa xiyenge xa 2 xa Nongonoko wa Mintirho ya Vanhu lowu Engeteriweke, Nongonoko wa Mintirho ya Vaaki wu ta hatlisisiwa.
Yi nyika levhele ya le hansi ya mintirho ya ntolovelo eka lava va yi lavaka, loko yi ri karhi yi antswisa nkoka wa vutomi eka vaaki.
Ku wa ka ikhonomi swi ta khumba rivilo leri tiko ra hina ri kotaka ku lulamisa mintlhotlho ya vanhu na ya ikhonomi leyi tiko ra hina ri langutaneke na yona. Kambe swi nga ka swi nga cinci laha nhluvukiso wa hina wu kongomeke kona.
Swirhangani swa tirhele leswi hi nga swi hlawula, na tipulani leti hi nga ti veka emahlweni ka vavhoti, swa ha ri exivindzini xa nongonoko wa mfumo lowu.
Hi moya wa vaakatiko va Afrika Dzonga, a hi hlanganiseni mavoko ya hina ku kuma switshunxo hi ri swin’we. Nkarhi wu fikile wa ku va hi tirha hi matimba.
Mfumo wa hina wu ta languta emahlweni, ku nga ri endzhaku!
Magoza lama ma andlariweke eka Rimba ra hina ra Qhinga ra Nkarhi wo Koma ma fanele ku tekela enhlokweni ku tika loku ku tisiwaka hi nkayakayo wa ikhonomi. Ku ya ehansi a ku fanelanga ku endla leswaku hi cinca tipulani leti. Kambe ku fanele ku hi susumeta leswaku hi tirhisa leswi hi xihatla na ku tiyimisela.
Rimba ri kongomisa eka swirhangani swa 10.
Hi teka xiboho xa leswaku hi ku tirha swin’we hi ta hatlisisa ku kula ka ikhonomi na ku cinca ikhonomi ku tumbuluxa mintirho ya kahle na ku yisa emahlweni tindlela to hanya.
Hi ta sungula nongonoko lowukulu wa ku aka switirhisiwa swa ikhonomi na vanhu. Hi ta sungula na ku tirhisa qhinga ro twisiseka ra nhluvukiso wa tindhawu ta le makaya leri ri fambisanaka na misava ku hundzuluxa ka swa marimelo na ku kumeka ka swakudya.
Hi ta tiyisa vuswikoti na mphakelo wa vatirhi. Hi ta antswisa phurofayili ya rihanyo ra maAfrika Dzonga hinkwavo.
Hi ku tirhisana na maAfrika Dzonga hinkwawo, hi ta tiyisa ku lwisana na vugevenga na vukungundzwana. Hi ta aka vaaki lava va khomaneke, vo hlayisa na ku tiyisela ka nkarhi wo leha.
Hi ku tirhisana na Afrika na misava hinkwayo, hi ta lava ku kuma ndlela yo ya emahlweni ka Afrika na ku yisa emahlweni ku tirhisana na tinxaka ta le handle.
Hi ta tiyisisa ku lawuriwa na ku tirhisiwa kahle ka switirhisiwa eka nkarhi wo leha.
Naswona, hi ku tirha na vanhu na hi ku seketeriwa hi vatirhela-mfumo va hina, hi ta aka tiko leri ri hluvukaka, hi antswisa vukorhokeri bya vanhu na ku tiyisa swivandla swa xidemokirasi.
I ntsako na nkateko eka mina ku kombisa timhaka ta nkoka ta nongonoko wa hina wa ku tirha.
Ku tumbuluxiwa ka mintirho ya kahle swi ta va exivindzini xa matirhele ya hina ya ikhonomi.
Ku fambisana na ku tshembiasa ka hina, hi fanele ku manyukuta hi tlakusa ikhonomi leyi yi katsaka hinkwavo.
Eka mhaka leyi, hi ta tirhisa tindlela hinkwato ta mfumo tanihi makumele, vuseketeri bya tilayisense na timali ku pfuneta mabindzu lamantsongo ku katsa na ku tlakusa ku tirhisiwa ka Ntiyisa-Vubindzu bya Vantima leyi Ndlandlamuxiweke na ku tirha hi endlelo ro lulamisa lava a va salela endzhaku.
Matirhiselo ma ta endliwa hi ku tekela enhlokweni xilaveko xa ku lulamisa ku nga ringanani ka nkarhi lowu wu nga hundza.
Ku hundzuluxa ku ta tisiwa ku seketela vamanana, vantshwa na vatsoniwa.
Hi ta hunguta ndhwalo wa ku lawula eka mabindzu lamantsongo. Mhaka ya ku tlimbeleteriwa hi swinawana yi vuriwile hi xivandla minkarhi yo hlaya.
Eka ku nghenelela kun’wana ku tumbuluxa ndhawu leyi yi endlaka leswaku vuvekisi byi va kona, mfumo wu ta kongoma eka sisiteme yin’we yo hlanganeriwa ya matsariselo ya mabindzu.
Leswi swi ta antswisa vukorhokeri bya tikhasimende na ku hunguta ku durha ka ku endla bindzu eAfrika Dzonga.
Mhaka yin’wana ya nkoka ya nsusumeto wa hina wa ku tumbuluxa swivandla swa mintirho i Nongonoko wa Mintirho ya Vanhu lowu Engeteriweke. Xikongomiwa xa le ku sunguleni xa miliyoni wa mintirho xi fikeleriwile.
Xiyenge xa vumbirhi xa nongononko xi kongomile eka ku tumbuluxa mune wa mamiliyoni wa swivandla swa mintirho hi 2014.
Exikarhi ka sweswi na N’wendzamhala 2009, hi pulana ku tumbuluxa kwalomu ka 500 000 wa swivandla swa mintirho.
Loko hi ri karhi hi tumbuluxa ndhawu ya kahle ya swivandla swa mintirho na mabindzu, mfumo wa swi vona leswaku vaakatiko van’wana va ha ta ya emahlweni na ku lava ku pfuniwa hi mfumo. Mali ya mpfuneto wa vanhu yi tshama ya ha ri ndlela yo tirheka ya ku herisa vusweti. Hi ti 31 ta Nyenyankulu 2009, ku tlula 13 wa mamiliyoni wa vanhu va kumile mali ya mpfuneto wa vanhu, ku tlula 8 wa mimiliyoni wa vona ku nga vana.
Hi tekela enhlokweni xilaveko xa ku hlanganisa mimpfuneto ya vanhu na mintirho kumbe migingiriko ya ikhonomi ku kota ku hlohlotela ku tiyimela eka vanhu lava va nga ri ki vatsoniwa.
Xa nkoka ngopfu eka nkarhi lowu, vaakelani va fanele ku pfunana.
Sweswi i nkarhi wa ku hlangana. A hi pfunaneni tanihi vaakelani.
A hi pfumelelaneni leswaku a ku fanelanga ku va na n’wana loyi a nga ta etlela hi ndlala hikwalaho ka ku va vatswari va yena va nga tirhi. Loko hi nga hlangana hi tirha swin’we, hi nga endla swo tala.
Vayeni vo hlonipheka, tanihi xiphemu xa qhingha ra leswi swi nga rhanga emahlweni hi ta ya emahlweni na nongonoko wa hina wa ku aka switirhisiwa swa ikhonomi na swa vanhu.
Ntlawa lowu wa ha ku vumbiwaka wa Nhluvukiso wa Switirhisiwa swa mfumo wu ta tiyisisa leswaku R787 wa mabiliyoni leyi yi faneleke ku tirhiseriwa switirhisiwa tanihi leswi swi vekiweke hakona eka mpimanyeto wa mali ekusunguleni ka lembe leri yi pulaniwa kahle na ku tirhisiwa.
Mali leyi yi katsa leyi yi nga nyikeriwa eka nongonoko wa ku aka swikolo, swo famba swa mani na mani, ku katsa sisiteme ya ku famba hi xihatla ka mabazi, tiyindlu, mati na mbhasiso.
Yin’wana ya tiphurojeke letikulu ta vuvekisi bya swivandla yi le ka Khapu ya Misava ya Bolo ya Milenge ya FIFA ya 2010. Hi tiyisisile tanihi mfumo na rixaka hi ku angarhela leswaku Khapu ya Misava yi ta siya ndzhaka wo tinyungubyisa lowu eka yona vana va hina na vaakatiko va ta vuyeriwa eka malembe yo tala lama ma ha taka.
Hi le ka ntila wa ku fikelela ku boheka ka hina na ku va hi tiyimiserile ku nyika misava Khapu ya Misava yo antswa swinene leyi yi nga se tshamaka yi va kona.
Hi le ku tshamisekiseni ka tisisiteme hinkwato ku endla Khapu ya Nhlangano leyi yi sungulaka hi ti 4 ta Khotavuxika, ku humelela lokukulu.
Hi Dzivamisoko lembe leri, ndzi tibohile eka vurhangeri bya bindzu ra mathekisi ku hundzisela emahlweni ku kanerisana hi mayelana na matirhele ya sisiteme ya ku Cinca hi Xihatla ko hlanganeriwa ka Mabazi ku fikela endzhaku ka nhlawulo.
Hi tinyiketele ku nyika nkarhi wo tala ku tirhana na swivilelo swa bindzu ra mathekisi hi ku hetiseka. Hi ti 11 ta Khotavuxika Holobye wa Vutleketli u ta sungula ku kanerisana na bindzu leri.
Nhlengeletano wu ta sungula nandzelelano wa ku tihlanganisa na lava va khumbiwaka hi sisiteme ya BRT. Hi na ntshembo leswaku timhaka leti ti nga ta va ti nga ntshuxiwanga ti ta lulamisiwa na tona ku enerisa hinkwavo lava va khumbekaka.
Leswi swi ta katsa timhaka ta nkoka ta ndlela leyi hinkwavo lava va khumbekaka va ta vuyeriwa njhani eka matshalatshala lawa.
Swirho swo Hlonipheka,
Nhluvukiso wun’wana lowu wu faneleke ku pfuna Khapu ya Misava i ku sunguriwa ka switirhisiwa swa mahaxelo ya xidijiti na tithirasimitara ta ku hangalasa swa vuhaxi.
Eka hinkwaswo, hi ta tiyisisa leswaku ku durha ka ku vulavurisana hi tinqingho ku yisiwa ehansi hi tiphurojeke leti ti nga le ku teni ta ku kurisa mpimo wa matirhele ya swa brodibande.
Hi fanele ku tiyisisa leswaku a hi siyi tindhawu ta le makaya endzhaku eka minhluvukiso leyi yo nyanyula.
Tanihi xiphemu xa nhluvukiso wa switirhisiwa swa vanhu hi ta nyika tiyindlu leti ti kumekaka eka tindhawu leti ti nga fanela na nxavo wa le hansi na ku tshamiseka ka kahle ka vanhu.
Hi ta ya emahlweni ku sukela eka ku twisisa leswaku ku tshamiseka ka vanhu a ko va ntsena ku akiwa ka tiyindlu.
I mhaka ya ku hundzuluxa madoroba ya hina na ku aka miganga leyi hlanganeke, yo hlayisa na ku khomelela nkarhi wo leha leyi nga ekusuhi na miako ya ku tirha na ya vaakatiko, ku katsa na tindhawu ta mintlangu na vuhungasi.
Hi moya lowu, hi ta tirha na Palamende ku hatlisisa ku lulamisiwa ka Nawumbisi wa Malawulelo ya Matirhiselo ya Misava.
Hi ku tirhisana na vanhu va ka hina lava va nga etindhawini ta le makaya, hi ta tiyisisa qinga ro twisiseka xa nhluvukiso wa tindhawu ta le makaya lexi xi fambisanaka na misava ku hundzuluxa ka Marimelo na nsirhelelo wa swakudya, tanihi xirhangani xa vunharhu.
Ndzi tsakela ku tirhisa nkarhi lowu ku hundzisela ku ririsana ka hina na ndyangu wa Xandla xa Holobye wa Vurimi, Dirk du Toit, loyi a hundzeke emisaveni vhiki leri. Ku hoxa ka yena xandla hakunene ku ta tsundzukiwa.
Vanhu lava va nga ematikoxikaya na vona va na mfanelo ya gezi na mati, swihambukelo leswi swi nga na mati, mapatu, vuhungasi na tindhawu ta mintlangu; ku katsa na swivandla swa mavhengele swo fana na leswi swi nga emadorobeni lamakulu.
Na vona va na mfanelo ya ku pfuniwa eka vurimi leswaku va ta kota ku byala matsavu na swilo swin’wana; na ku fuya swifuwo leswaku va ta tiphamela.
Hi tiyimiserile ku sungula pfhumba leri ra ku aka swivandla etindhawini ta le makaya. Hi ku tirhisana na vaakatiko, tihosi, tikhanselara na tindhuna hi ta hatlisisa ntirho lowu.
Hi susumeta vanhu va le tindhawini ta le makaya ku sungula ku lulamisela ku hi byela leswaku hi swihi swilo leswi va swi lavaka hi xihatla, hi ku tirha swin’we hi nga endla swo tala.
Muhlonipheki Xipikara na Mutshamaxitulu,
Loko hi kumile tidyondzo eka matshalatshala ya le ku sunguleni ya nhluvukiso wa tindhawu ta le makaya, hi hlawurile Masipala wa Muganga wa Giyani Hinkwayo eLimpopo tanihi phurojeke yo ringeta ya pfhumba. Eka phurojeke leyi ku ta huma tidyondzo ta tiko hinkwaro.
Hi ku engetela, hi ta tirha eka ku pfuxeta loku ku hlawuriweke ka madoroba ya le makaya, hi mimpfuneto yo fana na Nongonoko wa Mpfuneto wa ku Hluvukisa Vaakelani. Hi ndlela leyi, tindhawu leti ti rhendzeleke madoroba ti ta vuyeriwa hi ku pfuniwa hi swa ikhonomi.
Hi ku nghenelela loku hinkwako, hi langutanile na ku cinca xivumbeko xa tindhawu ta matikoxikaya etikweni ra hina.
Varikwerhu,
Dyondzo yi ta va xirhangani xa nkoka eka ntlhanu wa malembe lama ma taka. Hi lava vadyondzisi va hina, vadyondzi na vatswari ku tirha na mfumo ku cinca swikolo swa hina swi va tisenthara ta xiyimo xa le henhla.
Nongonoko wa Nhluvukiso wa Vuhlangi bya le masunguleni wu ta tlakusiwa hi xikongomelo xa ku fikeleriwa loku ku fanaka ka Giredi ya R na ku engetela nhlayo ya vana va malembe ya 0-4 hi ka mbirhi hi lembe ra 2014.
Hi vuyelela swilo leswi ku nga kanerisaniwiki ha swona. Vadyondzisi va fanele ku va exikolweni, hi nkarhi, ku dyondzisa, ku ka va nga tshiki ntirho wa vona na ku xanisa vana! Vana va fanele ku va etlilasini, hi nkarhi, ku dyondza, ku hlonipha vadyondzisi va vona na ku hloniphana, na ku endla ntirhokaya wa vona.
Ku antswisa vufambisi bya swikolo, ku leteriwa ka ximfumo ku ta va xilaveko xo rhanga xa ku tlakusiwa ka vadyondzisi ku va tinhloko ta swikolo na tinhloko ta tindzawulo.
Ndzi ta tihlanganisa na tinhloko ta swikolo ku avelana xivono xa hina eka ku pfuxetiwa ka sisiteme ya dyondzo ya hina.
MaAfrika Dzonga yarikwerhu,
Hi ta engetela ku ringeta ka hina ku kucetela vadyondzi ku heta dyondzo ya vona ya sekondari.
Xikongomiwa i ku tlakusa nhlayo ya ku titsarisa eswikolweni swa sekondari ku ya eka 95 wa tiphesente hi 2014. Hi tlhela hi languta tindlela ta ku vuyisela vana lava va nga tshika xikolo eka sisiteme, na ku va nyika nseketelo.
Swirho swo Hlonipheka, ha khumbeka swinene hi swiviko swa vadyondzisi lava va xanisaka vana hi swa masangu, ngopfu ngopfu vanhwanyana.
Hi ta tiyisisa leswaku Swiletelo swa ku Xanisa ka le Masangwini na ku Hlasela eswikolweni swa mfumo swa hangalasiwa hi vunyingi, na leswaku vadyondzi na vadyondzisi va swi tiva na ku swi landzelela.
Hi ta teka magoza ya vukari, na ku ehleketiwa hi ku hetiseka, ehenhla ka vadyondzisi vahi kumbe vahi lava vatirhisaka matimba hi ndlela yo biha hi ku tinghenisa eka vuxaka bya le masangwini na vana.
Ku tlakusa dyondzo ya vutomi hinkwabyo, Nongonoko wa Dyondzo ya Masungulo na Vuleteri bya Lavakulu Kha ri Gude wu ta tshikeleriwa.
Varikwerhu, Swirho swo Hlonipheka,
Hi fanele ku tiyisisa leswaku matshalatshala ya vuleteri na nhluvukiso wa vuswikoti laha tikweni ma hlamula swilaveko swa ikhonomi.
Xiyenge xa Dyondzo yo Yisa Emahlweni na Vuleteri na 50 was tikholichi na 160 wa tikhamphasi ta xona swi ta va ndhawu yo sungula ya vuleteri bya ku hluvukisa vuswikoti.
Hi ta antswisa ku fikeleriwa ka dyondzo ya le henhla eka vana la va humaka emindyangwini leyi nga na vusweti na ku tiyisisa xivandla lexi xi hlayisekaka xa ku nyika tiyunivhesiti mali.
MaAfrika Dzonga yarikwerhu,
Ha khumbeka swinene hi ku ya ehansi ka nkoka wa rihanyo, leswi swi nyanyisiwaka hi ku engeteleka loku ko ka ku nga cinci ka ndhwalo wa mavabyi eka khume ra malembe na hafu lama ma hundzeke.
Hi tivekele swikongomelo swa ku ya emahlweni na ku hunguta ku pfumaleka ka ku ringana eka ka ku nyikiwa ka nhlayiso wa rihanyo, ku engetela vuswikoti bya vatirhi ku pfuxeta swibedlhele na titliliniki na ku engetela ku lwa na nxaniso wa HIV na AIDS, TB na mavabyi man’wana. Hi fanele ku tirha swin’we ku antswisa ku tirhisiwa ka Pulani yo Twisiseka ya Vutshunguri, Vufambisi na Nhlayiso wa HIV na AIDS ku endlela ku kota ku hunguta xiyimo xa ku tlulela lokuntshwa ka HIV hi 50% hi lembe ra 2011. Hi lava ku fikelela 80% ya lava va lavaka vutshunguri bya ARV naswona leswi hi 2011.
Hi ta sungula Xikimi xa Ndzindzakhombo ya Rihanyo ra Rixaka hi ndlela ya swiyengeyenge na ku engetelela. Ku kota ku sungula NHI, ku pfuxetiwa hi xihatla ka swibedlhele swa mfumo swi ta endliwa hi mintirhisano ya Mfumo na va Phurayivhete.
Hi tlhela hi langutisisa hi xihatla eka timhaka ta miholo ya vatirhi va swa rihanyo ku susa ku nga vi na ku tshemba eka vukorhokeri bya swa rihanyo.
Hi ku tirhisana a hi endleni swo tala ku tlakusa nhlayiso wa rihanyo wa xiyimo xa le henhla, hi fambisana na Swikongomelo swa Nhlangano wa Matiko ya Misava ya Nhluvukiso wa Mileniyamu swa ku hafula vusweti hi 2014.
Vaakatiko varikwerhu,
Hi ri swin’we hi fanele ku endla swo tala ku lwa na vugevenga. Xikongomelo xa hina i ku tumbuluxa sisiteme ya vululamisi bya vugevenga leyi yi cinciweke, yo hlanganeriwa ya ximanguvalawa, leyi nga na vatirhi vo ringanela, na ku fambisiwa kahle.
Swi tlhela swi va na nkoka lowukulu ku antswisa matirhelo ya tihuvo na matirheIo ya vachuchisi na ku antswisa vufokisi, forensiki na mintirho ya vunhlori. Ntirho lowu wu sunguriwile hi vunene naswona wu ta endliwa hi matimba lamantshwa.
Exikarhi ka swikongomiwa swa hi xihatla i ku tiyisisa leswaku hi engetela nhlayo ya vachuchisi na vatirhi va Huvo ya Mpfuneto wa swa Nawu. Hi ta endla tano hi maphorisa ya vufokisi.
Hi cincile vito ra Ndzawulo leyi ku suka eka ra Vuhlayiseki na Vusirheleleri ku ya eka ra Vuphorisa ku tshikelela leswaku hi lava matimba ma xiviri ma matirhele eka ntirho wa vuphorisa. Leswi swi ta hoxa xandla eka ku hunguta vugevenga byo tika na bya vukari hi xikongomiwa lexi nga vekiwa xa 7% ku ya eka 10% hi lembe.
Ku tiyimisela ku ta yisiwa eka ku herisiwa ka vugevenga byo lukeriwa mano, ku katsa na vugevenga eka vamanana na vana.
Muhlonipheki Xipikara na Mutshamaxitulu,
Ku ri karhi ku amukeriwa vuvekisi bya vandla ra phurayivhete eka bindzu ra vusirheleri, hi ta antswisa ku lawuriwa ka bindzu leri.
Exikarhi ka matshalatshala man’wana ya nkoka, Ejensi ya Vulawuri bya ndzelekano; hi ta tikisa ku ringeta ka hina ku lwisana na vugevenga bya le ka inthanete na vukhamba bya vutitivisi, na ku antswisa tisisiteme emakhotsweni ya hina na ku hunguta ku vuyelela eka vuonhi.
Varikwerhu,
Ndzi tsakela ku tshikelela nseketelo wa hina eka ku hundzuluxa eka swa vuavanyisi loku ku ya ka emahlweni.
Ku hundzuluxa ku fanele ku vulavula na timhakankulu ku fana na ku ya emahlweni ka ku tiyimela ka vuavanyisi, ku nghenisa sisiteme ya le ndzeni ya vutihlamuleri bya vuavanyisi ku katsa na ku tiyisisa ku fikeleriwa ka vululami hi hinkwavo hi ku hetiseka.
Ku humelela ka sisiteme hinkwayo ya xidemokirasi swi ya hi vuxaka bya kahle bya ku hloniphana ku suka ematlhelo hinkwawo na moya wa vutirhisani exikarhi ka Huvonkulu, Palamende ya Xifundzankulu na Vuavanyisi. Leswi swi na nkoka eka xidemokirasi xa vumbiwa.
Muchaviseki Xipikara na Mutshamaxitulu,
Hi vurile hi ku vuyelela ku tinyiketa ka hina ku lwa na vukungundzwana eka mintirho ya mfumo.
Hi ta tinyiketa hi ku hetiseka ku herisa vukungundzwana na vuxisi eka makumele na mafambiselo ya tithenda, xikombelo xa tilayisense to chayela, mpfuneto wa vanhu, swibukwana swa vutitivisi, na vukhamba bya tidokete ta maphorisa.
Mo ndzi tiyisisa leswaku hinkwerhu hi na leswi hi nga swi endlaka eka nyimpi leyi ya ku lwisana na vugevenga.
Hi fanele ku va na xiave eka Tiforamu ta Vuphorisa bya Muganga. Hi fanele hi tshika ku xava nhundzu leyi nga yiviwa, leswi swi kucetelaka vugevenga.
Hi fanele ku vika vugevenga na ku pfuna maphorisa hi mahungu ku kota ku khoma lava va endlaka leswo biha. Hi ndlela leyi, hi ta ya emahlweni ku ya eka rixaka leri ri nga hava vugevenga.
Swirho swo Hlonipheka, ku sukela hi 1994 hi lavile ku tumbuluxa rixaka leri ri nga khomana ku suka eka ku hambana ka nkarhi lowu nga hundza. Ha vitaniwa ku va hi ya emahlweni na nkongomelo lowu wa ku yisa emahlweni vun’we eka ku hambana na ku sungula sisiteme ya nkoka ya ku avelana, leyi yi sungulaka eka moya wa vun’we bya vaakatiko na rixaka leri ri hlayisaka.
Sisiteme ya hina ya nkoka ya ku avelana yi fanele ku hi kucetela ku va vaakatiko lava va gingirikaka eka ku pfuxeta tiko ra hina. Hi fanele ku aka vutitivisi byo fana bya rixaka na ku rhandza tiko.
Hi fanele ku tumbuluxa ku namarhela ko fana ka tiko ra hina, vumbiwa ra hina mimfungho ya rixaka. Hi moya lowu, hi ta tlakusa Risimu ra Rixaka na mujeko wa tiko ra hina na mimfungho leyin’wana hinkwayo ya rixaka.
Vana va hina, ku sukela eka malembe ya le hansi, va fanele ku dyondzisiwa ku yima na Vumbiwa na mimfungho ya rixaka, na ku tiva leswaku swi vula yini ku va vaakatiko va Afrika Dzonga.
Hi ta tiysisa maendlelo mo fana ma rixaka ku cinca swa ntivo-misava na mavito ma tindhawu. Leswi swi fanele ku tisa nkarhi wa ku hoxa maAfrika Dzonga hinkwawo eka ku kuma vutitivisi bya rixaka lebyi byi katsaka hinkwavo, ku engetela matwisiselo ya hina ya matimu na ndzhaka ya hina.
Ntlangu i xitirhisiwa xa matimba xa ku aka rixaka. Hi ku tirhisana hi fanele ku seketela swipano hinkwaswo swa rixaka ku suka eka Bafana Bafana ku ya eka ti-Proteas na Springbok; ku suka eka Banyana Banyana ku ya eka Tiolimpiki ta Vatsoniwa.
Swipano swa hina swi tirha kahle ntsena hi nseketelo wa hina.
Ndzi pfumeleleni ku tirhisa nkarhi lowu ku hoyozela swipano swa hina swa rixaka eka matirhele ya swona eka vhiki leri ri hundzeke, hakunene ku humelela kahle.
Xipano xa tiko xa bolo ya mavoko ya vaxisati xi endlile leswaku hi tinyungubyisa hi ku hlula eka Mphikizano wa Bolo ya Mavoko ya Tinxaka-Tinharhu. Hoyohoyo eka Sevens Springboks lava va nga tinghwazi ta IRB Sevens World Series – naswona hi nga rivali ti-Blue Bulls lava va nga hlula eka tifayinali ta Super 14 hi ndlela yo ka yi nga kanakanisi!
Hi teka nkarhi lowu ku navelela ti-Springbok leswinene eka serisi leyi yi taka ya ku tlanga na ti-British na ti-Irish Lions.
Swi le rivaleni leswaku hi fanele ku vekisa hi mpimo lowukulu eka nhluvukiso wa mintlangu ya le xikolweni na ku tiyisisa leswaku yi va xiphemu xa kharikhulamu ya xikolo. Hi ku engetela hi ta tiyisisa leswaku ku va kona ka tindhawu ta mintlangu eka miganga leyi nga na vusweti swi va mhaka ya xirhangani.
Muhlonipheki Xipikara na Mutshamaxitulu,
Hi tinyikete eka malembe yo tala ku hoxa xandla eku akeni Afrika Dzonga yo antswa na misava yo antswa.
Xikongomelonkulu xa mfumo xa nkarhi wo koma i ku tiyisisa leswaku vuxaka bya hina na va le handle byi hoxa xandla eka ku tumbuluxa ndhawu leyi yi nga ringanela ku kula loku ku ya ka emahlweni na nhluvukiso wa ikhonomi.
Hikwalaho ka leswi, hi ta ya emahlweni hi rhangisa khontinete ya Afrika hi ku tiyisisa Nhlangano wa Afrika na swiyenge swa wona, na ku kongomisa eka xiyimo xa le henhla eka matirhiselo ya Ntirhisano Lowuntshwa wa Nhluvukiso wa Afrika.
Hi nkoka wo ringana, na ku va ekusuhi na le kaya, i ku tiyisisa ku hlangana ka xifundza hi tshikelela eka ku antswisa ku hlangana ka swa tipolitiki na ka ikhonomi ka SADC, ku ya eka ku fikelela swikongomelo swa AU swa mfumo wo Hlangana. Hi ta tumbuluxa Ejensi ya ku Tirhisana ka Nhluvukiso wa le Dzongeni na matiko man’wana eka khontinete.
Afrika Dzonga ri ta ya emahlweni ri pfuna eka ku akiwa na ku hluvukisiwa ka khontinete ya Afrika ngopfu ngopfu eka swiyimo leswi swi sukaka eka ntlimbo. Hi ta ya emahlweni hi hlohlotela ntshamiseko wa ku rhula na ku tiyiseka eka ntlimbo wa le Israeli-Palestine ku ya hi xitshunxo xa matiko lamambirhi.
Hi ta seketela matshalatshala ya ku rhula ya Nhlangano wa Afrika na Nhlangano wa Tinxaka eka khontinete ya Afrika, ku katsa na Saharawi Arab Republic na Darfur eSudan.
Tanihi mutshamaxitulu wa SADC na muvevukisi, hi ta hoxa xandla eka ku tlakusa mfumo wo katsa hinkwavo ku fikela loko ku khomiwa nhlawulo lowu ntshunxekeke na ku va lowunene eZimbabwe.
Nxaniseko wa Vanhu va Zimbabwe wu vile na switandzhaku swo biha eka xifundza xa SADC, ngopfungopfu Afrika Dzonga. Hi vitana matiko hinkwawo lawa rhandzaka ku rhula emisaveni hinkwayo ku seketela mfumo lowu wu katsaka hinkwavo ku va wu kota ku fikelela ku pfuxeta ikhonomi.
Hi ta seketela matshalatshala ya xifundza xa SADC ku ololoxa xiyimo eMadagascar.
Ndzi pfumeleleni, vayeni lava va nga kona, ku tsundzuka Vuthu ra Vusirheleri ra Rixaka ra Afrika Dzonga eka ntirho wa nkoka lowu va nga wu endla eka ku tisa ku rhula eka khontinete.
Hi tihuvo ta khontinete na ta xifundza, hi ta tirhela ku fikelela ku tshamisekisa demokirasi na nhlonipho wa timfanelo ta vanhu eka khontinete ya Afrika.
Hi ta hoxa xandla eka ku tiyisisa vuxaka bya Dzonga-Dzonga na ku lava mintwanano leyi vuyerisaka hinkwavo na matiko ya nkoka ya le Dzongeni.
Hi ta ya emahlweni na ku kurisa vuxaka na N’walungu loyi a hluvukeke ku katsa na G8, na qinga ra ku tirhisana na Nhlangano wa Yuropa.
Hi ta ya emahlweni na ku endla goza ra ku tiyisisa xiheri xa minkanerisano ya WTO Doha Development ku vuyelela ka ku kanerisana.
Muhlonipheki Xipikara na Mutshamaxitulu,
Afrika Dzonga, tanihi tiko leri ri nga oma ri lava goza ra xihatla ku hunguta ku cinca hi matimba ka mbangu na ku tiyisisa mphakelo wa mati eka vaakatiko.
Exikarhi ka minongonoko yo tala, hi ta tirhisa qhingha ra Mati ra ku Kurisa na Nhluvukiso, leri nga ta tiyisa vulawuri bya mati. Hi ta ya emahlweni hi antswisa matirhelo ya eneji na ku tshembeka ka ku pfuxetiwa ka eneji.
Swirho swo Hlonipheka,
Tiko leri hluvukaka ri lava ku antswisiwa ka vukorhokeri bya mfumo na ku tiyisiwa ka swivandla swa xidemokirasi.
Hi tumbuluxile Vuholobye byi mbirhi eka Puresidensi ku tiyisisa ha swimbirhi maqhingha ya mapulanelo ku katsa na vulanguteri na mimpimo ya matirhelo.
Ku tiyisisa ku humelerisa ku tiboha ka hina, hi ta endla leswaku Vaholobye va Khabinete va va na vutihlamuleri hi ku tirhisa switirho swa matirhelo, hi ku tirhisa tithagete let ti nga vekiwa na swipimo swa leswi swi humeke, ku sukela hi Mawuwani.
Hi ta tlhela hi katsa mabindzu ya mfumo na Swivandla swa Mali ya Nhluvukiso eka mapulanelo ya mfumo na ku antswisa vulanguteri na mimpimo ya matirhelo ya wona.
Swirho swo Hlonipheka, maAfrika Dzonga yarikwerhu,
Ku tiyisisa leswaku swiyenge hinkwaswo leswi swinharhu–muganga, swifundzankulu na rixaka – swi antswisa manyikelo ya vukorhokeri, hi ta hatlisisa ku sunguriwa ka Vutirheli byin’we bya Mfumo.
Vulawuri lebyi byi ta sindzisa ku rhangisiwa ka vanhu emahlweni eka mphakelo wa vukorhokeri. Hi ta tiyisisa vukorhokeri bya malwandla na ku tirheka ku suka eka vatirhi lava va nga emahlweni ka khawuntara eku nyikeni ka vukorhokeri eka tindzawulo hinkwato ta mfumo.
Eka nkarhi lowu wa ku pfuxeta, hi kongoma eka mfumo wa ku tihlanganisa.
Ku rhangela hi xikombiso, ntirho wu sungurile eka ku tumbuluxa matirhelo ya ku tihlanganisa na vanhu eka Puresidensi.
Ku engetela eka ku amukela mapapila na tiemeyili ku huma eka vanhu, hi ta tlhela hi sungula nomboro ya riqingho ra mahala ku kota ku fikelela hi ku olova.
Vatirhi va ta tirhana na xivutiso xin’wana na xin’wana wonge hi xona ntsena, va xi landzelerisa eka tichanele hinkwato ku fikela loko xi kuma ku yingiseriwa loku ku faneleke.
Muhlonipheki Xipikara na Mutshamaxitulu,
Ejensi ya Rixaka ya Nhluvukiso wa Vantshwa, leyi yi nga tumbuluxiwa hi ku hlanganisiwa ka Nkwama wa Vantshwa wa Umsobomvu na Khomixini ya Vantshwa ya Rixaka yi ta simekiwa hi 16 Khotavuxika Ekurhuleni.
Swivandla leswi swa hlanganisiwa ku hatlisisa vukorhokeri na swivandla swo hluvukisa leswi swi nyikiwaka vantshwa.
Ejensi yi ta hlanganisa swidyondzeki swa vantshwa lava va pfumalaka mintirho swivandla swa ikhonomi; ku tiyisisa matshalatshala ya ku kurisa Minongonoko ya Vukorhokeri bya Vantshwa ya Rixaka na ku seketela van’wambindzu va vantshwa.
Xipikara na Mutshamaxitulu, Vayeni vo Hlawuleka,
N’hweti leyi taka Madiba wa hina wo rhandzeka u ta va na 91. Vanhu emisaveni hinkwayo va ha ya emahlweni va ba huwa ya ntsako laha a va ka a ri kona na ku va a va pfuna eka nkayakayo wa vona. Minkoka na swikombiso swa yena swa ku tinyiketa ku tirhela vumunhu i xikombiso xo vangama eka misava ya namuntlha ya khombo.
Mpfhumba ra tinxaka hinkwato ri sunguriwile hi Nkwama wa Nelson Mandela na mihlangano leyi yi yelanaka na wona, pfhumba leri ri vitaniwaka Siku ra Mandela, leswi swi katsakanyaka leswi Tatana a yimelaka swona.
Siku ra Mandela ri ta tlangeriwa hi 18 Mawuwani lembe rin’wana na rin’wana. Ri ta nyika vanhu va Afrika Dzonga na vanhu va le misaveni hinkwayo nkarhi wa ku endla xanchumu xa kahle ku pfuna van’wana.
Madiba u tirhile mintirho ya tipolitiki ku ringana 67 wa malembe, naswona hi Siku ra Mandela vanhu emisaveni hinkwayo, emintirhweni, ekaya na le swikolweni, va ta laveka leswaku va tirhisa kwalomu ka 67 wa timinete ta nkarhi wa vona va endla xanchumu lexi xi pfunaka eka tindhawu ta ka vona, ngopfungopfu eka lava va pfumalaka nkateko.
A hi seketeleni Siku ra Mandela hi timbilu ta hina hinkwato na ku kucetela misava ku tikatsa na hina eka pfhumba leri ra kahle.
Muchaviseki Xipikara, Mutshamaxitulu na maAfrika Dzonga ya Rikwerhu,
Hi andlarile emahlweni ka rixaka nongonoko wa hina wa ntlhanu wa malembe lawa taka. Ku fambisana swin’we na ku tiboha kun’wana na kun’wana loku hi ku endlaka i vuxokoxoko bya pulani ya phurojeke, na swikongomiwa na magoza ya nkoka.
Mahungu lawa hi ku famba ka nkarhi ma ta humeseriwa erivaleni. Hakunene tanihi vaakatiko nkarhi wun’wana hi fanele hi tivutisa leswaku incini lexi hi nga xi endlaka hi ri hexe ku pfuneta ku tlakusa nongonoko lowu wa rixaka.
Ku va muakatiko a hi mhaka ya timfanelo ntsena, ku tlhela ku va mhaka ya vutihlamuleri, ku hoxa xandla ku endla tiko ra hina ri va ro antswa.
Hi tlhela hi langutela ku tirhisana kahle na mavandla mo kaneta ePalamende, hi moya wa ku rhangisa tiko emahlweni.
Ku engetala, Madiba u hi dyondzisile kahle leswaku tiko leri i ra hinkwavo, vantima na valungu. Ku tirhela ndzivalelano na vun’we swi ta tshama swi ri swa nkoka loko hi ri karhi hi ya emahlweni.
Tanihi leswi ku tirhisiwa ka minongonoko ya hina ku nga ta va kona hi ri karhi hi langutanile na ku ya ehansi ka ikhonomi, hi ta fanela ku tirha hi ehleketelela nkarhi lowutaka, ku nga vi na ku tlangisiwa, ku nga vi na masalelo ma timali to ka ti nga tirhisiwanga-peni yin’wana na yin’wana yi fanele ku tirhisiwa hi vutlhari na hi ku vuyerisa. Hi fanele hi tirhisa mpimanyeto wa mali hi ndlela leyinene.
MaAfrika Dzonga Yarikwerhu, hi ku tirha swin’we hi nga endla swo tala ku fikelela xivono xa hina xo fana xa rixaka ro antswa na ku humelela!
Lebyi i vutirhisani lebyi hi byi lavaka.
Ndza mi khensa!
Issued by: The Presidency
3 Khotavuxika 2009


text:
GABINETE DE DOCUMENTAÇÃO E DIREITO COMPARADO
Xipfumelelanu xa nthlanganu wa matiku ya misava mayelanu ni timhaka ta tinfanelo ta xumunhu
Lexi xi sainìweke xi thlelà xi haxiwa hi huvu ya nthlanganu wa matiku ya misava hi kola ka Resolução 217 A (III) ya 10 ka Dezembro ka 1948.
Xìviko
Hi ku xixima le svaku a ku hlonipha ka lisima ni tinfanelo leti ti lumbaka a lixaka la ximunhu y ndlela yò sungula leyi yi fanelaka ku landziwa a ku kota ku a vanhu va hanya è nkhululekeni, hi kurhula ni ku fana à misaveni;
Hi ku tiva le svaku a ku kala ku tiva ni ku xixima a tinfanelo tà wumunhu ku bzalile nsele leyi yi nga hombolokisa mahanyele ni mapimisele ya ximunhu, ni ku tiva le svaku a ku navela kukulu ka vanhu va misava y ku hanya è kurhuleni, na va nga thxaviseliwi kumbe ku hanya hi wusiwana, na va nga thxavi ku khuluma, ku veka mavonele kumbe ku kholwa;
Hi ku xixima le svaku y sva lisima a ku vikela tà tinfanelo tà ximunhu hi ku bzàla mafùmele lawa ma hloniphaka tinfanelo lèti, svanga ndlela ya ku heta wupfukeli leli vanhu va liyendlaka hi kola ka kutwa tixànisà ni wukhinyavèzi;
Hi ku xixima le svaku y sva lisima a ku seketela ni kuyandzisa a wunghani xikarhi ka matiku hin'kwawu ya misava;
Hi ku xixima le svaku a svithsungu sva matiku ya misava svi haxile, hi kola ka papèla, a ku thsembha ni ku seketela ka svona ka timhaka ta lisima ni tinfanelo ta ximunhu ni mahanyele yò kala wuyavanyisi mayelanu ni tinfanelo tà wanuna kumbe wansàti, ni ku tiboha ka nthlanganu lowu a ku pfunisela ku lwa ni mahanyele ya usiwana ndzeni ka utomi la nkhululeko lowu wu yandzìke;
Hi ku xixima le svaku, a minfumo ya matiko làwa, ma tibohile a ku hlohlotela, hi ku pfunisana ni Nthlanganu wa Matiku ya Misava, a xihlonipho xa tinfanelo ni wukhululeki lèla ntsindza la ximunhu;
Hi ku tiva le svaku a ku pfumela ni ku landza ka svileleto lesvi hi matiku hin'kwawu y masungulu lawa malavekaka a ku kota ku landza xiboho lèxi;
A huvu ya Nthlanganu wa Matiku ya Misava
Yi haxa a Xipfumelelanu xa Nthlanganu wa Matiku ya Misava mayelanu ni timhaka ta tinfanelo ta ximunhu, na ku naveliwa le svaku, hi ku pfumela ni ku hlonipha svi leleto lesvi, a vanhu ni svighava hin'kwasvu sva mahanyele ya matiku svi tihinta à ku bzàla moya wa mahanyele làwa hi ku haxa, ku djondzisa ni ku laya, svànga ndlela le yinène ya ku nghènisa xihlonipho xa tinfanelo ni wuthlathleki la munhu ni munhu. Hi ku yengeta, ku naveliwa le svaku a nawu wa tiku ni tiku ni wa nthlanganu wa matiku, wu svikota ku yendla lèsvaku a svileleto lesvi svi xiximiwa hi vana ni minfumo ya matiku lawa, ndzeni ni handle ka wòna, loko malumba nthlanganu lowu.
ARTIGO 1
Vanhu hin'kwavu va psaliwili na va khululekìle, funthsi va fana hi lisima ni tinfaneno. Và psaliwili ni nyiko ya ku pimisa ni ku yehleketa; hi kolahu, va fanela ku hanya hi moya wa umbìlu ni unghani.
ARTIGO 2
Wihi na wihi a ni nfanele ya ku khala, mayelanu ni xipfumelelani lexi, na ku nga na xikheto xa nhlònge, muhlovo, wunùna kumbe wusàti, lirìmi, ndhàwu ya ku psaliwa, kereke, ku landza ta política kumbe ka svin'wani, tiku là mapsaliwa kumbe mathsamele ya wutomi, wupfundzi, kumbe xìhi na xìhi.
Hàndle ka lèsvo, à ku fanèli ku hàmbanisìwa hi kolà ka xithsàmu a ndzeni ka timhaka tà política , tà ku fambisa nawu, ku fambisa tà le hàndle ka tiku, kumbe hi kòla ka tiku leli munhu a humaka kalòna, y ngà va tiku là ku thxuseka, là ku fumiwa hi lin'wanyani kumbe matifùmi, nhambi lòko tiku lèli li tsemeliwi ndzelekani è ka mafumele ya lona.
ARTIGO 3
Munhu ni munhu à ni nfanelo ya wutòmi, nkhululeko ni usirhelèli.
ARTIGO 4
À hàva lweyi a fanelaka ku hanya hi wukarawa kumbe utirheli; a wukaràwa ni wuxavisi la svikarawa, hi mukhuva wihi na wihi, svà tsimbisìwa.
ARTIGO 5
À hàva lweyi a fanelaka ku xanisiwa miri, ku tsemeliwa khotso kumbe svikhatiso sva tixànisa tà ku hambana ni makhatisele ya ximunhu kumbe ya ku muhohlòta.
ARTIGO 6
Wihi na wihi à ni nfanelo ya kuhloniphiwa svanga munhu phambhèni ka nawu.
ARTIGO 7
Phambhèni ka nawu hin'kwavu vanhu va fana, futhsi va fanela ku sirheliwa hi nawu hi ndlela ya ku fana. Va fanela ku vikeliwa hi ku fana mayelanu ni hin'kwaxu xihlàwuhlàwu kumbe wuhlohlotèli lìhi na lìhi la xihlàwuhlàwu lexi xi kongometàka ku hambanyisaka xipfumelelanu lexi.
ARTIGO 8
Wìhi na wihi à ni nfanelo ya ku yamukeliwa è ka xighaha xìhi na xìhi xa ku tendera timhaka ta nawu ndzeni ka tiku , kùvé a ya mangala lesvi a svi xandzaka mayelano ni ku djikisiwa ka tinfanelo ta ntsindza lè ti tsaliweke è mabukwini yà nawu wa tiku.
ARTIGO 9
À hava lweyi a fanelaka ku khomiwa, ku nghenisiwa è khotsoèni kumbe ku khatisiwa hi ku rhumeliwa è matikwene ya vambe na svi nga na masungulo.
ARTIGO 10
Munhu ni munhu a ni nfanelo ya ku, hi kufana ni hin'kwavu vanhu, a timhaka tàkwe ti xuxiwa è gdekeni hi b'andhla lò thsembheka, leli lifanelaka ku nyika tinfanelo kumbe nandzu mayelanu ni mhaka.
ARTIGO 11
- Wihi na wihi lweyi a lumbetiwaka nandzu wò karhi a thxiwa n'kàla nandzu loko mhaka yakwe yi nga sè sentchiwa hi nàwu ni ku tikomba svaku hàkunene a nandzu wá mulumba, na a vikeliwa hi gdwethà.
- À hava lweyi a fanelaka ku tsemeliwa khotso hi kola ka sviyendlo lesvi, è ka n'kama a sviyendleke, à svi nga thxiwi xiwonho mayelanu ni nawu wa tiku ni wa nthlanganu wa matiku. Hi ku fana, loko y li xiwonho, a svi faneli ku tsemeliwa khotso là ku tika kutlula leli a li tsemeliwa xiwonho lexi a n'kama xi nga yendleka hi wona.
ARTIGO 12
À svi faneli ku munhu a ngheneliwa ka ta wutomi lakwe, la munti kumbe nghamu na svi nga na masungulo, nhambi ku yendleliwa xihi na xihi lexi y nga xirhuku è ka wumunhu lakwe. Mayelanu ni hin'kwasvu lesvi, a munhu a fanela ku vikeliwa hi nàwu.
ARTIGO 13
- Munhu wihi na wihi à ni nfanelo ya ku kandziha kwihi na kwihi lomu a ku rhandzaka ndzeni ka ti ndzelekani ta tiku lakwe ni ku yaka lomu ku xuviwaka hi mbilu yakwe.
- Wihi na wihi a ni nfanelo yaku, loko à svinavela, a rhurha a ya yaka matikweni man'wani, ni ku thlelela à tikweni làkwe.
ARTIGO 14
- Wihi na wihi lweyi a ti twaka na a landzeleliwa a tikweni, a ni nfanelo ya ku kombela ni ku thxusiwa ku khoza è matikweni ya vambe.
- Kambe a nfanelo leyi a yi tirhi loko, hà kunene, a munhu lweyi a landzeleliwa hi mhaka ya ku hoxela nàwu, kumbe hi ku yendla mintirhu leyi yi hambaneke ni nkongometo wa nthlanganu wa matuku.
ARTIGO 15
- Munhu ni munhu à ni nfanele ya ku lumba tiku.
- À hava lweyi a fanelaka ku suseliwa nfanelo leyi na svi nga na nthlamuxelo nhambi ku suseliwa a nfanelo ya ku txintxa tiku.
ARTIGO 16
- Loko a fikeliwa hi ntaga, a wanuna kumbe wansàti, a ni nfanelo ya ku thxàda ni ku yaka munti, na ku nga vekeliwi svi hingakanyu mayelanu ni nhlonge, tiku la mapsaliwa kumbe kereke. Loko wukati la ha tiyili ni loko li thsika li hela, ha vambirhi ka vona va ni tinfanelo tin'we.
- À svi faneli ku a muthxadu y li wa nsindzisà.
- A ndjangu wu fanela ku vikeliwa hi nawu wa tiku hi kusa wu ni lisima likulo a mahanyeleni ya tiku.
ARTIGO 17
- Hin'kwavu vanhu, nthlanganu kumbe nkoponi, va ni nfanelo ya ku lumbiwa hi svìlo.
- À hava lweyi a fanelaka ku tekeliwa svilo svakwe na svi nga na masungulo.
ARTIGO 18
Wihi na wihi à ni nfanelo ya ku pimisa ni ku yehleketa è ku khululekeni ni ku khetà kerèke tani hi kurhandza kayena; a lesvi svi lava ku hlaia ku a munhu a thxusekili kambe a ku txintxa kerèke kumbe ku khòlwa; hi ku fana, a svi tsimbisiwi ku munhu a pàluxa kerèke yàkwe kumbe lesvi à kholwaka ka svona, kumbe yexe kumbe hi nthlanganu, kumbe à gdekeni kumbe à xihundleni, hi ku djondzisa, ku yendla, kumbe ku thxumayela.
ARTIGO 19
Wini na wihi à thxusekili ku khuluma kumbe ku veka mavonele; hi kolàho a svi faneli ku miyetiwa. Hi ku yengetà , à thxusekile a ku yamukeka ni ku hàxa, na a nga tchuvuki ndzelekani, a tindzava ni mapimo hi ma mayendlele lawa a ma lavàkà.
ARTIGO 20
- Wihi na wihi a khululekile a ku rhamba nhlengeletànu kumbe ku kumeka è ka yona nhambe è ka tinthlanganu tà ku kongoma timhaka tò kala ti nga yelani ni madzòlonga.
- À svi fanèli ku munhu à sindzisiwa ku lumba nthlanganu wihi na wihi.
ARTIGO 21
- Munhu ni munhu à ni nfanelo ya ku kuma xithsamu è ka urhangèli la timhaka ta tiku làkwe, yena hayèxe kumbe hi ku rhumisà vanhu lava a nga va kheta ha yèxe.
- Wihi na wihi, hi kufana ni hin'kwavu vanhu, à ni nfanelo ya ku kuma ntirhu è ka mintirhu ya nfumu wa tikweni kàkwe.
- À kurhandza ka xithsungu y nthxumu wa ku sungula lowu tiyisaka a uhòsi à tikweni; hi kolahu, a urhangeli lifanela ku gdoviwa hi hlaúlamàni hi ku famba ni ku famba ka nkarhi, na xi yendliwa hi voto ya xihundla, kumbe hi mahayele man'wani ya ku tiyisa ku vota à ku khululekeni.
ARTIGO 22
Wihi na wihi, svanga muhanyi wa tiku, à ni nfanelo ya ku kuma uvikeli mayelanu ni tà mahanyele; hi kolàhu, a nga svi kota ku kombela ku pfuniwa mayelanu ni tà usiwana ni tin'wani tà mahanyele ya siku ni siku; a svipfunu lesvi svà koteka hikola ka ku tihinta ka minfumu ni ku seketeliwa hi matiku man'wani.
ARTIGO 23
- Munhu ni munhu à ni nfanelo ya ku kuma ntirhu, ya ku kheta ntirhu, ya matirhele ni maholele ya ku yelana ni ntirhu wàkwe, ni uvikeli mayelanu ni ku luza kumbe ku pfumala ntirhu.
- Hin'kwavu vanhu, na ku nga na ku hambana, va ni nfanelo ya ku hola muholo wa kufana loko va tirha kufana.
- À mutirhi wihi na wihi a fanela kuhola kuyenela , a ku kota ku hlayisa munti wakwe mayelanu ni lisima xa umunhu, na wu seketeliwa, loko svi kombela, hi svin'wani ni svin'wani svi nga mahiwaka è mavikeleni ya utomi la munhu ni munhu.
- Munhu ni munhu a khululekile a ku vumba ni van'wani vanhu, a sindicato kumbe ku ti nghenisa è ka ma sindicato sva nga ndlela ya ku vhikhela ti nfanelo ta utirhi la vona.
ARTIGO 24
Munhu ni munhu a ni nfanelo ya ku wisa ni ku xùxa, ngopfu ngopfu ya ku yampsiseliwa a ntsengo wa svikhati sva ntirhu ni ku nyikiwa ma féria ya ku hakeliwa.
ARTIGO 25
- Wihi na wihi à ni nfanelo ya ku nyikiwa mathsamelo ya mahanyelo ya ku yenela ku kota ku tendera tà mavabzi, ku yambala, xikhafu, munti, ku nyameliwa hi dokodela, ni tin'wani ta mahanyele; à ni nfanelo kambe ya ku pfuniwa loko a nga wu kumi ntirhu, loko à ni mavabzi, wu lima , wu fèlakazi, wu kòxa, kumbe ku luzekeliwa hi lesvi svi ngà mupfuna mahanyeleni ya siku ni siku.
- À wu b'elèki ni wu tsonguana li fanela ku yamukela nseketelo yò karhi. Hin'kwasvu svivanana, nhambi lesvi svi psaliweke handle ka muthxàdu, svi fanele ku kuma mapfunele ya ku fana.
ARTIGO 26
- Wihi na wihi à ni nfanelo ya ku kuma ku djondza. À ku djondza y mahala, ngopfu ngopfu è ka mabuku lawa ya ku sangula. A wu djondzisi la ku sungula y nsindzisa. À wu djondzisi là ku tiva mintirhu li fanele ku yandzisiwa; a wu djondzi la svi kolwe lè svi kulo li fanele ku pfuleliwa vanhu hin'kwavu hi ndlela ya ku fana.
- À wu djondzisi ku laveka li kongometa ngopfu ngopfu a ku bzàla moya wa ximunhu ni ku tiyisisa wu hloniphi la tinfanelo ni wu khululeki la wumunhu, ku fundhisa mahanyela ya ku twisisana, ku hlonipha mapimu ya vàmbe, ku twanana ni ma tiku ya vàmbe, ku bzàla ntwananu xikarhi ka tixaka ni ma kerèke ya ku hambana, ni ku yendla xà nthxumu ndzeni ka nthlanganu wa ma tiku ya misava a ku kota ku tiyisa kurhula a misaveni.
- Kà nyikiwa è ka vapsàli a nfanelo ya ku kheta a djondzo lèyi va yi lavaka ku yi nyikiwa vana.
ARTIGO 27
- Munhu wihi na wihi à khululekike a ku nghena ni ku hanya a mahanyelo ya siku ni siku ya mughànga wò karhi, ya ku tirhisa kumbe ku londzola a svi yendlo svà mughànga lòwu ni ku pfunisela ku yandzisa wutivi ni ku londzola à mihandzu ya wutivi leli.
- Hin'kwavu vanhu va ni nfanelo ya wu sirhèli mayelanu ni hin'kwatu timhaka lè t fambelanaka ni wu hambhi kumbe wu qàmbhi hi kòla ka wu tivi, à matsàlwa ni svi yendlo hin'kwasvu svò qambhiwa hi yena.
ARTIGO 28
- Hin'kwavu vanhu vani nfanelo ya ku, è mahanyeleni ya siku ni siku, à misaveni hin'kwayu, ku ni nawu ni mafumele ya ku yelana ni svi leleto svà Xiphumelelanu lèxi, a kuvé kuta koteka ku vanhu va hanya ndzeni ka tinfanelo ni nkhululeko lesvi svi haxiwaka è ka papela leli.
ARTIGO 29
- A munhu à ni ti n'sindzisa ndzeni ka ma hanyele ya tiku, handle ka ti nsindzisa leti a svi koteki a ku bzàla ni ku hluvukisa a wu munhu làkwe.
- A svi faneli ku a munhu a tsemeliwa ndzelekani è ka ku hanya ka ti nfanelo ni wu khululeki lèli li hàxiwaka hi xipfumelelanu lèxi; ntsèna svi nga koteka lòko a mahanyele kumbe ma mahele làwa ma kongoma ku thikameza ti nfanelo ni wu khululeki là van'wani ndzeni ka nawù.
- A ti nfanelo ni wu khululeki lèli a li faneli ku hanyiwa hi ndlela ya ku djikisa a nkongometo ni ma sungulo ya Nthlanganu wa Matiku.
ARTIGO 30
Svà yalisiwa ku tirhisa xileleto xihi na xihi xa xipfumelelanu lexi hi ndlela ya ku a munhu, nthlanganu wa vanhu kumbe nfumu wa tiku lihi na lihi, à yendla svi yendlo lè svi kongomaku ku hahlula ti nfanelo ni wu khululeki lèli li haxiwaku è ka xipfumelelanu lexi.
* Svi susiwile à : Centro dos Direitos do Homem das Nações Unidas,publicação GE. 94 - 15440.