text:
Primary tabs
Tshitatamennde nga ha mu angano wa Khabinethe nga a 16 hafamuhwe 2016
1. U thomiwa ha Mbekanyamushumo dza Muvhuso
1.1. Mivhigo ya Mvelaphanḓa ya Mvelelo dza Kotara yo iswa kha Khabinethe u itela themo ya u bva nga ḽa 1 Fulwana u swika ḽa 30 Khubvumedzi 2016. Mivhigo iyi i sedzulusa u shumiswa ha Mbekanyamushumo ya Nyito ya Muvhuso maelana na ṋetshedzo ya Muhanga wa Maano a Themo ya Vhukati na Pulane ya Mveledziso ya Lushaka.
1.2. Zwigwada zwo fhambanaho zwa Dziminisiṱa zwi ḓo tshimbidza miṱangano ya nyanḓadzamafhungo nga kha GCIS mafheloni a ṅwedzi uno, hune ha ḓo ambiwa nga zwe mihasho ya swikela kha themo iyi.
Maṅwe mavhalaangwe a bvaho kha Mivhigo ya Mvelaphanḓa ya Mvelelo dza Kotara kha themo ya tsedzuluso:
Ikonomi
1.3. Muhasho wa Mveledziso ya Mabindu Maṱuku wo thusa mabindu a 149 kha kotara ine ya khou sedzuluswa. U ḓadzisa izwo, ho thuswa mabindutshumisano a 104 nga kha Tshikimu tsha Ṱhuṱhuwedzo ya Mabindutshumisano. Vhuphalali uvhu vhu khou honolola vhukoni ha dziSMME, mabindutshumisano, zwikolobulasi na mabindu a mahayani.
1.4. Kha sekithara ya vhulimi – ho thuswa mabindu maswa a vhulimi a linganaho 172 na a linganaho 23 a si a vhulimi nga kha vhurangeli ho fhambanaho. Dziṅwe SMME dzi re hone dza 337 dzo topolwa na uri dzi ḓo thuswa kha u pfumbudza na tswikelelo ya maraga. Mabindutshumisano a240 dzo tikedzwa nga kha Tshikimu tsha Ṱhuṱhuwedzo ya Mabindutshumisano.
1.5. Mushumo wa Komiti ya nga Vhubindudzi yo Vhumbwaho nga Dziminisiṱa u khou thoma u anwa mitshelo. Nga tshifhinga tsha kotara ya vhusedzulusi, Invest SA yo tshimbidza mulila wa vhubindudzi u ḓuraho R18.2 biḽioni ,nga maanḓa kha thandela dza gese u ya kha dza muḓagasi.
U lwa na vhugevhenga na vhuaḓa
U lwa na vhugevhenga na vhuaḓa zwi kha ḓi vha vhuvhekanyandeme ha nṱhesa kha muvhuso. Ro ḓiimisela u bvisa zwigevhenga kha zwitshavha zwashu na uri ri ḓo isa phanḓa na u shuma kha uri Afrika Tshipembe ḽi tsireledzee hune vhadzulapo vhoṱhe vha vha, vha dovha vhapfa vho tsireledzea.
1.6. Vhufarisani vhukati ha zwitshavha na muvhuso zwi khou ṱoḓea uri ri kone u lwa na vhugevhenga na vhuaḓa. Zwiṱitshi zwa mapholisa zwi linganaho 98.9% zwo vhigwa u vha na Foramu dza Mapholisa a Tshitshavha dzine dza shela mulenzhe kha vhupo ho tsireledzeaho wa vhadzulapo vhawo.
1.7. Ho khou itwa mvelaphanḓa u lwa na vhuaḓa. Vhathu vha fuṱhanu malo (58) vho wanwa milandu zwi tshi elana na u fhungudza vhuaḓa kha vhaofisiri vha muvhuso nga tshifhinga tsha u vhiga. Vhathu vhaṱanu vho wanala vho ḓidzhenisa kha vhuaḓa kana milandu ielanaho na vhuaḓa vhune masheleni ane a khou ambiwa nga hao nga mulandu kana milandu a fhira R5 miḽioni na uri ndeme ya u imisa dzi oda dzo wanwaho ndi R185 miḽioni.
Mavu
Mushumo wa mbuedzedzo u khou ya phanḓa u itela u vhuedzedza tshirunzi tsha avho vho tambulaho nga tshifhinga tsha muvhuso wa khethululo. Ho vha na mvelaphanḓa i vhonalaho yo itwaho kha u vhuedzedza tshirunzi tsha avho vho tambulaho nga tshifhinga tsha muvhuso wa khethululo.
1.8. Egere dza 54 400 (ha) dza mavu a re fhethu havhuḓi dzo wanala dza dovha dza ṋetshedzwa, he mavu a linganaho 51 188 (ha) a ṋewa vhabveledzi vha sa athu bvelelaho. 6 530 (ha) ya mavu o wanwaho o ṋewa vhadzulapo vha mabulasini na vhashumi vha hone.
1.9. Kha mbilo dza mavu dza 112 dzo tandululwaho, dza 57 ndi dza vhupo ha mahayani, zwo vhuedzaho vhathu vha linganaho 2 553 kha miḓi ya 467.
1.10. Zwenezwino, Khomishinari Muhulwane wa Mbilo dza Mavu vho tendela ṋetshedzo ya maṅwalo a Luṱa lwa vhuvhili a uri vha swike kha thendelanoya mbilo dza mavu dza Tshitshavha tsha Masinenge na tsha Muṱa wa ha Mtshali nga kha mbadelo ya masheleni.
Mbadelo guṱe ya madzulo a Masinenge ndi R7, 100,608.00 ine ya ḓo vhuedza miṱa ya 64 vhe zwa khwaṱhisedzwa sa phondi dza u dzhielwa mavu.
Kha themo ya u/bva nga ḽa 1 Lambamai 2016 u swika ḽa 31 Tshimedzi 2016, Khomishini ya Pfanelo dza Mbuedzedzo dza Mavu yo badela masheleni a ṱoḓaho u swika biḽioni ya dzirannda kha vhavhili vha mavu vhe vha dzhielwa pfanelo dzavho dza mavu.
1.11. Mawanwa a zwenezwino a muvhigo wa Tshiimiswa tsha Vhushaka ha Lushaka: “Vhutshilo Afrika Tshipembe: Zwiitisi zwa Fulufhelo” a sumbedzisa uri vhutshilo vhu khwine Afrika Tshipembe ṋamusi vhu tshi vhambedzwa na ha miṅwaha ya 20 yo fhiraho.
Kha tshikalo tsha ikonomi ya ḽifhasi nga muthu tsha 2015, Zwibveledzwa Guṱe (GDP) zwo vha nṱha ha zwa 1994 nga 33 phesenthe; muholo u salaho musi muthu o no thela wo engedzea u bva kha R23,686 ya 1994 u swika kha R33,660 ya 2015 (ine ya vha nyengedzeo nga 42 phesenthe), tshivhalo guṱe tsha vhathu vha re na mishumo tsho engedzea kavhili u bva kha 7.9-miḽioni ya 1994 u ya kha 15.6-miḽioni ya 2015; u vha hone ha dzinnḓu dza vhuḓi ho engedzea nga 131.3 phesenthe u bva 1996 u swika 2016; phimo dza u ḓiṅwalisa dziyunivesithi zwo engedzea nga 281.4 phesenthe u bva kha 211,756 ya 1985 u ya kha 807,663 ya 2014; tshivhalo tshiswa tsha vho kavhiwaho nga HIV tsho tsela fhasi u bva kha 646,806 ya 1999 u ya kha 321,497 ya 2015; ho vha na nyengedzeo ya 62.5 phesenthe ya vho gudelaho zwa ndondola mutakalo kha sekithara ya muvhuso vhukati ha 2000 u ya kha 2015; na tshivhalo tsha u vhulawa ha vhathu tsho tsa nga 49.3 phesenthe u bva 1994.
Izwi zwi sumbedzisa uri naho hu na khaedu, vhutshilo ha vhadzulapo vha Afrika Tshipembe ho khwinifhala kha miṅwaha ya fumbili yo fhiraho. Khabinethe i ṱuṱuwedza sekithara dzoṱhe dza zwitshavha uri dzi ise phanḓa na u fhaṱa zwi isaho kha u bveledza shango ḽashu u bva tshe dimokirasi ya vha hone. Hu na zwinzhi zwavhuḓi zwo itaho kha shango u fhira zwi si zwavhuḓi.
U thomiwa ha mbekanyamushumo ya u shuma ya Muvhuso:
1.12. National Imbizo Focus Week ya vhuṱanu ya muvhuso yo vha hone u bva nga ḽa 7 u ya kha ḽa 13 Lara 2016 fhasi ha thero “Roṱhe ri isa Afrika Tshipembe Phanḓa: Vhumatshelo hashu – kha ri ite uri vhu shume“ ho vhonala maAfrika Tshipembe vha tshi shumisana na muvhuso. Tshifhinga itshi tsha u shumisana ho khwaṱhaho ndi tshipiḓa tsha vhadzulapo vhashumaho vho ḓifunga; zwine zwa vha zwa ndeme kha u ṋetshedza Bono 2030 ḽa Pulane ya Mveledziso ya Lushaka(NDP).
Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vho vula vhege iyo nga tshifhinga tsha Imbizo kha Tshikolo tsha Phuraimari tsha Marhulana ngei Tembisa, kha ḽa Gauteng he ha ṋetshedzwa ḽeborothari yo shomedzwaho nga khomphyutha.
1.13. U vulwa ha bada na buroho ya Swartkopfontein vhukati ha Afrika Tshipembe na Botswana zwo vula luṱa luswa kha u ṱumanya mukano wa Afrika Tshipembe ngei Swartkopfontein u ya kha mukao wa Botswana ngei Ramotswa. Themamveledziso ya bada na buroho yo khwinifhadzwa ho shumiswa R78.5 miḽioni zwa ita uri hu vhe na u sikwa ha mishumo ya 51 nga kha khonṱhiraka ya miṅwedzi ya 23, vhashumi avho vho wanwa kha mashango oṱhe vhuvhili hao.
1.14. U Vusuluswa ha Mbekanyamushumo ya Nḓowetshumo ya Dziphaka, fhasi ha Minisiṱa wa Mbambadzo na Nḓowetshumo, Vho Rob Davies vha khou sika mishumo nnḓa na ngomu na u mona na zwikolobulasi na kha zwitshavha zwa mahayani. Mbekanyamushumo iyo yo thomiwa sa phindulo kha khuwelelo nga Muphuresidennde Vho Jacob Zuma ya u shuma u ya kha tshikalo tsho fhelelaho tsha nḓowetshumo na nyaluwo i katelaho vhukati ha zwiṅwe. Muhasho wa Mbambadzo na Nḓowetshumo u swika zwino wo bindudza R22.5 miḽioni kha u vusuluswa ha Phaka ya Nḓowetshumo ya Komani. Kha luṱa lwa u thoma lwa u vusulusa mbekanyamushumo, mabindu maṱuku a sumbe, a vhukati na mahulwane o tholwa sa vhorakhonṱhiraka vhaṱuku zwo ḓuraho R5, 3 miḽioni. Ha tholwa vhashumi vhapo vha linganaho 71 vhane khavho 63 phesenthe yavho ho vha hu vhaswa.
Mbekanyamushumo ya Nḓowetshumo ya Vharema, ine ndivho yayo ha vha u engedza vhashelamulenzhe kha sekithara ya vhubveledzi, zwazwino yo no thusa Vhoranḓowetshumo vha Vharema vha linganaho 22 na uri ho sikwa mishumo ya 1500. Hu na masheleni a linganaho R1.5 biḽioni a u tikedza havha vhoranḓowetshumo.
1.15. Vhege ya Vhoramabindu ya Ḽifhasi yo rwelwa ṱari ngei Johannesburg Ḽavhuṱanu ḽo fhiraho nga Mufarisa Muphuresidennde Vho Cyril Ramaphosa, vho tikedzwa nga Minisiṱa Vho Lindiwe Zulu. I ḓo vha hone u bva nga ḽa 14 u swika ḽa 20 Lara 2016, na uri ndi guvhangano ḽihulwanesa ḽa vhathomazwiswa na vhoramabindu vhane vha nga rwela ṱari zwine zwa nga thomiwa nga u ḓisa mihumbulo miswa ya itea, vha tshi tshimbidza nyaluwo ya ikonomi na u bveledza mveledziso ya ikonomi ya matshilisano. Khabinethe i dzhiela nṱha mabindu na vhafarisani vha zwa matshilisano kha u ḓisa GEW Afrika Tshipembe, vhane vha vha Muvhuso wa Vundu wa Gauteng, Ḓorobo ya Johannesburg, Hollard, Microsoft, IDC, SABS, SAB, SEA Africa, Global Entrepreneurship Network na Kauffman Foundation. Hu ḓo vha na vhuṱambo ha vhafarisani vha fhiraho vha 80 nga tshifhinga itshi. GEW ndi thangela phanḓa u ya kha Khongiresi ya Vhubindudzi ya Ḽifhasi (GEC) ine ya ḓo farelwa kha dzhango ḽa Afrika lwa u tou thoma ngei Johannesburg nga Ṱhafamuhwe 2017, hune ha khou lavhelelwa vhurumelwa vhu fhiraho 5 000 u bva kha mashango a 160 vhane vha ḓo dzhenela vhuṱambo uvho.
1.16. Nga ḽa 14 Lara 2016, Minisiṱa Vho Nomvula Mokonyane vho rwela ṱari Puḽanti ya u Kunakisa Maḓi o Tshikafhalaho a Drakenstein he vha i ṋetshedza Masipala wa Drakenstein wa Kapa Vhukovhela. Thandela iyo yo ḓura masheleni a swikaho R 171 000 000 na uri yo vhuedza maanḓalanga apo na tshitshavha nga u ṋetshedza tshenzhemo na vhupfumbudzi kha zwa u fhaṱa; u tholiwa ha vhathu vhapo; na u wana zwishumiswa u bva kha vhaṋetshedzi na vhabveledzi vhapo.
U ṋetshedzwa ha tshumelo dza ndeme dza maḓi kha tshitshavha zwi engedza khwiniso ya ndeme ya maḓi kha Mulambo wa Berg na u fhungudza u sa kwamea havhuḓi ha ndeme ya fhasi ya maḓi a tsheledzo..
1.17. Maḓi na vhuthathatshilu ndi zwone zwiko zwa mveledziso i yaho phanḓa. Muhasho wa Maḓi na Vhuthathatshili wo sedza kha Fulo ḽa Vhuthathatshili ḽine ḽa ḓo vha hone khathihi na Ḓuvha ḽa Mabunga ḽa Ḽifhasi nga ḽa 19 Lara 2016, ḽine ḽa shumiswa kha u tsivhudza, u funza na u lwisa nga hoṱhe u vhona uri muṅwe na muṅwe u ya kona u swikelela tshumelo dzo teaho dza vhuthathatshili.
Afrika Tshipembe ḽo ḓikumedzela u engedza tshumelo ya ṋetshedzo ya maḓi na vhuthathatshili, ngauralo, ha vha u vhuedzedza tshirunzi tsha avho vha bvaho kha zwitshavha zwe zwa vha zwo sielwa nnḓa. Ndivho ya Mbekanyamushumo ya u Fhelisa Mabakete ndi u amba nga ha thandululo ya zwe ra sielwa zwa mabunga a mabakete sa nḓila ya sisiṱeme ya vhuthathatshili kha mavundu maṋa, ane a vha Kapa Vhubvaḓuvha, Free State, Devhula Vhukovhela na Kapa Devhula. Ho no fheliswa ṱhanganyelo ya mabakete a 25 091 u swika zwino na uri ho sala mabakete a 27 147 ane a khou tea u fhedziswa.
1.18. Vhutelwadigiri ha vhaswa vha bvaho kha mbekanyamushumo ya miṅwaha miṋa ya Davhi ḽa Lushaka ḽa Vhaswa vha Mahayani (NARYSEC) nga ḽa 17 Lara 2016 zwi takusa mbekanyamushumo na vhurangeli ha muvhuso ha u sika mishumo. Mbekanyamushumo ye ya rwelwa ṱari nga 2010, ndi mbekanyamushumo ya mveledziso ya zwikili zwa vhaswa i thusaho kha u bveledza vhaswa vha vhupo ha mahayani uri vha bve kha u vha vhaṱoḓi vha mishumo u ya kha u vha vhasiki vha mishumo.
1.19. Samithi ya Masipala ya Mbekanyamushumo yo Navhiswaho ya Mishumo ya Tshitshavha (EPWP) yo vha hone u bva nga ḽa 15 u swika ḽa 17 Lara 2016 fhasi ha thero “Vhonani, Ipfani ni Tshenzheme Mbekanyamushumo dza Mishumo ya Tshitshavha”, ngei St George Conference Centre kha ḽa Gauteng. EPWP ndi vhurangeli ha ndeme ha muvhuso, vhu shelaho mulenzhe kha mishumo ya vhuḓi na matshilo a u kona u ḓitshidza, pfunzo, mutakalo, mveledziso ya mahayani, u vha hone ha zwiḽiwa na tshanduko ya mavu, hu tshi katelwa u lwa na vhugevhenga na vhuaḓa.
Samithi yo sedza kha zwiteṅwa zwa zwi vhonalaho zwa mbekanyamushumo nga u ṋetshedza tshikhala tsha u kovhelana tshenzhemo na maitele a khwiṋesa. Izwi zwi engedza u lwisa nga muvhuso ha u ṋetshedza zwikhala zwa mishumo na u wana zwikili nga kha u pfumbudza hune ha vusuludza zwitshavha zwi shayaho.
Ho sikwa zwikhala zwa mishumo zwi fhiraho miḽioni dza sumbe nga kha EPWP u bva nga 2004 u swika 2016. Izwi zwi sumbedzisa u shumiswa ha mbekanyamushumo nga nḓila i bveledzaho nga masia oṱhe a muvhuso, mimasipala na tshitshavha zwatsho. Luṱa lwa vhuraru lwa EPWP lu kha ṅwaha walwo wa vhuraru u bva tshe lwa vha hone – na uri lwo ita uri hu thomiwe milayo ya ḽifhasi i langaho u shumiswa ha mbekanyamushumo na uri mushumo wayo muhulwane ndi u engedza vhudzheneleli ha tshitshavha hune ha vha na thandela dza EPWP. Hezwi zwi dovha zwa ita uri u tholwa hu vhe khagala hu si na tshidzumbe.
1.20. Mupfuluwou bva kha anaḽogo u ya kha khasho ya didzhithaḽa wo tshimbila zwavhuḓi kha vhadzulapo vha kha vhupo ha Square Kilometre Array ngei Kapa Devhula, zwi amba uri vhadzulapo avha ndi vhone vha u thoma u tshenzhema muelo wo fhelelaho wa mbuelo dza muungo na zwifanyiso zwo khwinifhadzwaho zwi elanaho na theḽevishini ya didzhithaḽa.
Nḓivhadzo nga Minisiṱa Vho Muthambi ya u khunyeledza maitele a mupfuluwo u ya kha sisiṱeme ya khasho ya didzhithaḽa nga Nyendavhusiku 2018 zwi tshi khou shumiwa ngavundu zwi kati, zwine zwo no thoma Kapa Devhula na Limpopo. U ḓiṅwalisa ho vula ngei Free State, Mpumalanga na Limpopo. Nga murahu u ḓiṅwalisa hu ḓo dovha ha vula Devhula Vhukovhela, Kapa Vhubvaḓuvha, KwaZulu-Natal, Kapa Vhukovhela na Gauteng.
1.21. U tsimiwa ha anaḽogo ndi tshipiḓa tsha maitele a Mupfuluwo wa Khasho ya Didzhithaḽa kha shango ḽashu. Miṱa i shayaho ine yo tewa nga thuso ya muvhuso i khou ṱuṱuwedzwa uri i ṅwalise uri i wane dziSTB dza mahala kha matavhi a Ofisi dza Poswo dzapo.
1.22. Khabinethe yo dovha ya nyeṱulelwa nga ha pulane dza u bweulula zwo salaho zwa vhorapoḽotiki vho nembeledzwaho nga tshifhinga tsha muvhuso wa tshiṱalula.neHo vha na vhorapoḽotiki vha zwivhotshwa vha linganaho 130 vhe vha nembeledzelwa milandu i tshimbilelanaho na zwa poḽotiki vhukati ha 1960 na 1990, zwe nga murahu ha fheliswa zwa u isa vhathu thamboni. Havha vhafunashango vha ḓo vhulungwa zwavhuḓi hune vha bva hone.
Maitele aya a tevhela u rwelwa ṱari ha tshitshavha ha Thandela ya Gallows Exhumation u nga ḽa 23 Ṱhafamuhwe 2016 Sentharani ya Ndulamiso ya Kgosi Mampuru II, uri hu thomiwe u bweululwa zwo salaho zwa vhorapoḽotiki vha linganaho 83 kha miṅwedzi ya rathi hu sa athu fhela 2016/17.
1.23. Khabinethe yo ṱanganedza khunyeledzo yo bvelelaho ya Sesheni ya vhuraru ya Khomishini ya Tshaka-mbili vhukati ha Botswana na Afrika Tshipembe yo rangwaho phanḓa nga Muphuresidennde Vho Jacob Zuma na mushumisani navho Muphuresidennde Vho Seretse Khama Ian Khama uri vha khwaṱhise zwa vhufarisani ha ikonomi vhukati ha mashango aya mavhili.
Musi hu tshi khou ṱavhanyiswa mushumo wa Thandela ya u Pfukisa Maḓi ya Lesotho Highlands, u thomiwa ha Maano a Nḓowetshumo ya Mveledziso ya Tshitshavha tsha Tshipembe ha Afrika (SADC) na Pulane ya Mveledziso ya Maano a Tsumbanḓila ya Dzingu u itela u sikamutevhe wa mashumele na vhukoni ha vhubveledzi kha dzingu, na tshumisano kha ndango ya mikaṋo u itela u fhelisa vhugevhenga ha mikanoni vhu ngaho u zwimiwa ha tshugulu na nḓou zwi siho mulayoni, ndi zwiṅwe zwa zwe zwa sedziwa.
Afrika Tshipembe ḽo khwaṱhisedza thikhedzo yaḽo kha nkhetheni wa SADC kha poswo ya Murangaphanḓa wa Khomishini ya AU, Muṱhomphei Vho Dokotela Pelonomi Venson-Moitoi, Minisiṱa wa zwa Mafhungo a Dzitshaka na Tshumisano ya Riphabuḽiki ya Botswana.
1.24. Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vho khunyeledza Madalo a tshiofisi o tshimbilaho zwavhuḓi ngei Addis Ababa, kha Riphabuḽiki ya Demokirasi ya Federaḽa ya Ethopia he vha dzhenela Komiti ya Maimo a Nṱha ya Yuno (AU) kha muṱangano wa Libya hu tshi khou sedziwa na u ambiwa nga ha nyimele ya mulalo na tsireledzo kha ḽa Libya. Komiti yo amba na u tendelana kha mafhungo o vhalaho ane a ḓo thusa kha u wana thandululo ya khaedu dza tshifhinga tshilapfu dzo livhanaho na vhathu vha Libya. Sa miraḓo ya Yuno ri khou ṱoḓa u vhona mulalo na vhudziki kha shango ḽa Libya, komithi yo tendelana uri sa Afrika ri tea u amba na vhoṱhe vha kwameaho vha kha ḽa Libya uri hu wanale thandululo ya Afrika kha thaidzo dzo livhanaho na shango.
Muphuresidennde Vho Zuma vho dovha hafhu vha dzhenela Samithi Khulwanesa ya Vhuvhili ya Dzitshaka dza Afrika dzo Ḓidzhenisaho nga u Funa kha u Ṱavhanya u Fhindula Dzikhakhathi (ACIRC). Ndivho khulwane ya Samithi iyi ho vha hu u amba nga ha tshiimo tsha Mmbi ya ACIRC zwi tshi tevhela vhuḓifari ha UTULIVU AFRICA I na II Command Post Exercises(CPX) khathihi na khwaṱhisedzo ya khonadzeo dzo aniwaho u bva nga Shundunthule 2014 u swika Lambamai 2015. Mashango o dzhenelaho ACIRC nga u funa, hu tshi katelwa na Afrika Tshipembe, o dzhia tsheo ya u ranga phanḓau ḓisa thandululo dza khaedu dza Afrika hu si na u dzhenelela ha mmbi dza nnḓa.
2. Mbekanyamushumo dzine dza khou ḓa
2.1. Maḓuvha a 16 a u Lwa na Khakhathi dzi itelwaho Vhafumakadzi na Vhana a vha hone ṅwaha muṅwe na muṅwe u bva nga ḽa 25 Lara (Ḓuvha ḽa Dzitshakatshaka ḽa u Fhelisa Khakhathi dzi itelwaho Vhafumakadzi) u swika ḽa 10 Nyendavhusiku (Ḓuvha ḽa Dzitshakatshaka ḽa Pfanelo dza Vhathu). Maṅwe maḓuvha a zwihumbudzi a ndeme nga tshifhinga itshi hu katelwa Ḓuvha ḽa Ḽifhasi ḽa Aids nga ḽa 1 Nyendavhusiku na Ḓuvha ḽa Dzitshakatshaka ḽa Vhathu vho Holefhalaho nga ḽa 3 Nyendavhusiku.
Thero ya 2016 ya Maḓuvha a 16 a u Shuma ndi “Kha vha mmbale vho: roṱhe ri khou isa Afrika Tshipembe ḽi si na khakhathi phanḓa” na uri zwi khou itwa u swikela nga kha maitele ane a ḓo shumiswa u ya kha ṅwaha woṱhe hu tshi khou shumiwa na zwitshavha.
Nga ḽa 25 Lara 2016, Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vha ḓo rwela ṱari Mifhindulano ya Lushaka ine ya ḓo vhona Mimasipala ya Zwiṱiriki i tshi ḓo tshimbidza mifhindulano iyi ṅwaha woṱhe. Mifhindulano iyi i ṱanganyisa mveledziso ya zwikili na u manḓafhadza zwitshavha, nga maanḓa kha vhafumakadzi khathihi na khwinisedzo ya nḓisedzo ya tshumelo zwi tshi ḓa kha u swikelela vhulamukanyi na tsivhudzo na tshumelo dza mutakalo. Vhadzulapo vhoṱhe vha Afrika Tshipembe vha na mushumo wa u vha vhashela mulenzhe vho khwaṱhaho kha u lwa na khakhathi dza u tambudzwa ha vhana na vhafumakadzi.
2.2. Minisiṱa wa Vhushaka ha Dzitshaka na Tshumisano Vho Maite Nkoana-Mashabane na Minisiṱa wa Zwiko zwa Mvelo na Mupo vha Federesheni ya Russia Vho Sergey Donskoy, vha ḓo farisana kha u ranga phanḓa Sesheni ya vhu14 ya Komiti ya Muvhuso-ngomu wo Ṱanganelaho kha Mbambadzo na Tshumisano ya Ikonoomi (ITEC) vhukati ha Afrika Tshipembe na Russia nga Ḽavhutanu ḽa dzi 18 Lara 2016, ngei Pretoria.
Sesheni iyi i khou lavhelelwa u tendelana kha dziṅwe dza dzipulane thwii dza u shuma u itela uri vhuḓikumedzeli vhu re hone vhu ṱavhanye u shuma kha sekithara dzoṱhe dza ITEC, hu tshi katelwa mbambadzo, vhubindudzi na u vhulunga; zwiko zwa miniraḽa; fulufulu; vhulimi, maḓaka na vhureakhovhe; vhuendi; saintsi, thekhinoḽodzhi na tshikhala tsha muyani; zwiko zwa maḓi; khathihi na pfunzo na vhulamukanyi.
2.3. Mufarisa Muphuresidennde Vho Cyril Ramaphosa vha ḓo ranga phanḓa vhurumelwa ha dziminisiṱa na vha kwameaho vha sa shumeli muvhuso nga ḽa 19 Lara 2016 kha Ṱano ḽa Mveledziso ya Mabuḓo a Vhaswa zwine zwi ḓo itelwa Tshiṱediamu tshaNkowankowa kha Masipala Wapo wa Greater Tzaneen ngei Limpopo.
Ṱano iḽi ḽi ḓo ṋetshedza ndendedzo ya mabuḓo na mafhungo nga ha zwikhala zwa u isa pfunzo phanḓa na z zwa vhupfumbudzi kha vhagudiswa vha Gireidi ya 10 u ya kha ya 12, kha vhaswa vha sa shumiho, na vhaswa vho litshaho tshikolo tsha sekondari. Ṱano ḽa Mveledziso ya Mabuḓo a Vhaswa ndi tshipiḓa tsha mushumo wa muvhuso wa u bveledza vhaswa, nga maanḓa u shela havho mulenzhe kha ikonomi, uri vha dzhie vhuimo havho ho teaho kha tshitshavha tshashu.
2.4. Zwi tshi tevhela Khetho dza Muvhuso Wapo, u shela mulenzhe ha tshitshavha kha vhulangi ha zwitshavha zwi dzula zwi zwa ndeme kha u ṱuṱuwedza kupulanele kwa masipala, nga nḓila ine ya tandulula ṱhoḓea dza vhadzulapo.
Mulayo wa Zwiimiswa zwa Masipala wa Muvhuso Wapo, 1998, u ṱoḓa vhukati ha zwiṅwe, mimasipala i tshi bveledza nḓila dza u kwamana na zwitshavha na madzangano a zwitshavha kha u ita mushumo wavho na u shumisa maanḓa avho. Zwiimiswa izwi zwi ḓivhiwa sa Komiti dza Wadi, na uri dzi ṋetshedza ṱhumano ya ndeme vhukati ha Khantseḽara dza Wadi, tshitshavha na masipala.
Kha miṅwedzi i ḓaho hu ḓo khethiwa Komiti dza Wadi uri dzi shumele zwitshavha zwadzo na uri vhadzulapo vha tea u ḓivhonadza nga u shela mulenzhe kha khetho idzi na u shuma kha zwiimiswa izwi.
Khabinethe yo ṱanganedza khetho dza wadi dza masipala dza u vala zwikhala dzo tshimbilaho zwavhuḓi nga mulalo dzo vhaho hone zwenezwino kha mavundu a rathi. MaAfrika Tshipembe vho dovha hafhu vha sumbedza vhuḓikumedzeli havho kha u konḓelela poḽotiki zwine zwa vha tesitamennde ya u aluwa ha demokirasi yashu ya ndayotewa.
2.5. Vhuṱambo ha Pfufho dza Mitambo ha Afrika Tshipembe ha 2016 vhu ḓo farwa nga ḽa 27 Lara 2016 ngei Sand du Plessis Theatre, kha ḽa Mangaung, vunduni ḽa Free State. Ṱhingo ya u khetha Mutambi Makone wa Ṅwaha o Nangwaho nga Vhathu na mufarisani nae wa Khasho ya Mitambo ya SABC yo vula na uri i ḓo vala nga ḽa 27 Lara 2016 nga 21h00. Khabinethe i fhululedza vhoṱhe vho Nangiwaho sa Mutambi Makone wa Ṅwaha o Nangwaho nga Vhathu.
3. Vhuimo ha Khabinethe kha mafhungo a ndeme
3.1. Masiandoitwa a Tshanduko ya Kilima a khou thoma u ri kwama nga kha nyimele dza mutsho dza kunele kwa mvula ku si kwone, nyimelo dza gomelelo, u fhisa ho kalulaho na miḓalo. Miḓalo yo iteaho Gauteng na Mpumalanga yo sia vhathu vho lozwa matshilo avho, vhaṅwe vha si na madzulo, nga maanḓa kha vhupo ha mishashani ye ya tshinyadza themamveledziso dzi ngaho dzibada, buroho na ndaka.
Khabinethe i livhisa ndiliso dzayo kha miṱa na khonani dza vho lozwaho matshilo avho nga tshifhinga tsha miḓalo iyo na u tamela mashudu avho vho huvhalaho uri vha ṱavhanye u fhola. Mihumbulo na dzithabelo dzashu sa lushaka dzi livha kha avho vhane vhafunwa vhavho vha kha ḓi vha vho ngalangala. Zwigwada zwa Ndango ya Zwiwo zwa shango zwi dzula zwo ingamela u mona na shango, nga maanḓa kha vhupo vhune ha khou lavhelelwa vhunzhi ha mvula. Vhathu vhoṱhe vha tea u ṱhonifha na u tevhedzela tsivhudzo dza mitsho i si yavhuḓi.
Muphuresidennde Vho Jacob Zuma vho fhelekedzwa nga Mulangavundu wa Gauteng Vho David Makhura na Minisiṱa wa Tshumisano ya Kuvhusele na Zwa Sialala Vho Des van Rooyen, vho ṱola vhupo na u dalela miḓi yo kwamiwaho nga miḓalo ngei mishashani ya Stjwetla tsini na Mulambo wa Jukskei. Muphuresidennde Vho Zuma vho sumba nḓila kha vhuphalali ha muvhuso-ngomu ho rangwaho phanḓa nga Minisiṱa Vho van Rooyen kha mushumo wa u vhona uri miḓalo ya Mulambo wa Jukskei i langee na u ita uri u songo tsha elela u tshi ya zwitshavhani. Khabinethe i livhuwa dziNGO dza zwitshavhani, Dzikhantseḽara dza Wadi na vhomaḓilonga vho thusaho vhadzulapo avha.
Fhedziha, mvula idzi dzi songo ita uri maAfrika Tshipembe vha vhe na kuhumbulele ku si kwone kwa tsireledzo vhunga vhunzhi ha zwipiḓa zwa shango zwi kha ḓi vha gomeleloni. Muvhuso u khou shulula maḓi u bva kha Damu ḽa Sterkfontein u ya Damuni ḽa Vaal sa ḽiga ḽa tshifhinga nyana ḽa u thusa kha nyimele i re hone wa dovha wa engedza nga R212-miḽioni ya u thusedza kha gomelelo iḽo u tikedza vhorabulasi vha kha mavundu o topolwaho sa o welwaho ngagomelelo.
Khabinethe i ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe uri vha ṱhogomele kha zwine vha ita uri zwi sa vhe zwi khakhisaho mupo na uri vha ite zwoṱhe zwine vha nga kona kha u vhulunga maḓi.
3.2. Mazhendedzi a phimo a dzitshakatshaka ane a vha Moody, Fitch na Standard na Poors a ḓo ḓivhadza tsheo dzao kha vhege dzi ḓaho nga ha gireidi ya phimo ya vhubindudzi ha shango. Muvhuso u khou shumisana na mabindu, tshitshavha zwatsho na vhashumi kha u pindulela pulane dza shango u ya kha nyito dzo khwaṱhaho dzine dza ḓo vhona uri Afrika Tshipembe ḽi dzula ḽi shango ḽa gireidi ya vhubindudzi.
Khabinethe i ita khuwelelo kha sekithara dzoṱhe uri dzi ṱangane kha u tsireledza tshiimo tsha vhubindudzi ha shango.
3.3. U bviswa ha muvhigo wa odithi ya 2015/16 nga Oditha-dzheneraḽa, Vho Kimi Makwetu wa mihasho ya muvhuso wa vhukati na wa vundu na zwiimiswa zwa hone zwi sumbedzisa ndeme ya u tevhedzela mitheo i tevhelaho nga ngona na zwi dzulaho zwi tshi itwa ngauralo: pulane dza u shuma dza u tandulula u shaea ha ndango ya masheleni zwo tikwa nga vhuḓikumedzeli ho no itwaho; u ṋetshedza vhurangaphanḓa vha shumaho na u ṱola u swikelelwa ha magemo a kushumele; na u sedzulusa na u ṱola u tevhedzela milayo ya ndeme na vhusimamulayo kha mafhungo a masheleni.
Mawanwa a odithi dza lushaka o sumbedzisa ho vha na khwiniso yo katelaho nga phesenthe dza malo; 30 phesenthe ya dzo odithwaho dzo wanala dzi dza vhuḓi ngeno 14 phesenthe yo vha ya dzo salelaho, dzo haniwaho kana ho ṋewa ngeletshedzo ngauri dzi songo fhelela.
Tshiimo tsha vundu tsho sumbedzisa uri vhunzhi ha mihasho yo vha na mawanwa a sumbedzaho vhutevhedzeli ha vhusimamulayo ha ndeme na kha ndeme ya mivhigo ya kushumele kwayo kwa ṅwaha nga ṅwaha.
Khabinethe yo dzhiela nṱha na u vhilaedzwa nga tshutshedzo na khaedu sa zwo sumbedzwaho kha mvelelo dza odithi. Yo kumedzela muvhuso uri u tandulule mafhungo a khou dinaho o topolwaho na u khwaṱhisa ndango ya masheleni uri hu vhe na mawanwa a odithi yavhuḓi.
3.4. Khabinethe yo ṱanganedza vhurumelwa vhu swikaho 11 000 vhune ha khou dzhenela khonfarentse ya AfricaCom ya vhu19 ine ya khou farelwa Ḓoroboni ya Kapa u bva nga ḽa 15 u swika ḽa 17 Lara 2016 fhasi ha thero ine ya ri “U langa maanḓa a tshandukiso ya mvusuludzo ya didzhithaḽa ya Afrika: inthanethe sa yone nzhini ya mveledziso ya ikonomi na u manḓafhadza kha zwa matshilisano”. Khonfarentse iyo yo tshimbidzwa nga Minisiṱa wa Muhasho wa Themamveledziso ya Vhudavhidzani na Tshumelo dza Poswo Vho Dokotela Siyabonga Cwele na uri yo vha na zwiambi zwi fhiraho 350.
AfricaCom yo no vha luvhanḓe luhulwane kha u bveledza ikonomi ya didzhithaḽa kha ḽa Afrika hu tshi itelwa mveledziso ya ikonomi ya matshilisano na u manḓafhadza kha u tikedza mbekanyamushumo ya Adzhenda ya Afrika ya 2063. Khonfarentse iyi yo kunga vharangaphanḓa vha zwa Thekhinoḽodzi ya Vhudavhidzani ha Mafhungo (ICT), vhoramabindu na vhabveledzi vha bvaho Afrika na vhadzhii vha tsheo vha bvaho kha mashango a fhiraho 140. Khonfarentse ya ṋaṅwaha yo sedza kha mveledziso ya zwikili zwa didzhithaḽa, u manḓafhadza vhafumakadzi kha zwa thekhinoḽodzhi, thekhinoḽodzhi i ḓo dzhena na kha vhuholefhalli na u tikedza African Tech Start-up Ecosystem. Izwi zwo ita uri hu limuiwe ndivho dza NDP u ya nga ha tshanduko ya didzhithaḽa, mveledziso ya ikonomi na u manḓafhadza kha zwa matshilisano.
3.5. Khabinethe yo takadzwa nga uri matshudeni manzhi vha zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha u mona na shango vho sumbedza u vha kha tshiimo tsha vhuḓi kha khuwelelo ya u vhulunga mbekanyamushumo ya akhademi ya 2016. Vhunzhi ha zwiimiswa zwo no thoma milingo ya mafheloni a ṅwaha.
Ri ṱuṱuwedza matshudeni uri vha fungelele kha u ṱhaphudza pfunzo dzavho na u tendela Khomishini kha Khonadzeo ya Pfunzo ya Mahala kha Pfunzo ya Nṱha na Vhupfumbudzi uri i khunyeledze mushumo wayo.
Mushumo wo itwaho nga kha Nedlac wo ṱanganedzwa, he Vhufaragwama ha Lushaka ha ṋetshedza makumedzwa uri pfunzo ya mahala nga konadzea hani kha matshudeni vha pfunzo ya nṱha. Mulevho u ḓo khunyeledzwa magumoni a Lara 2016.
Khuwelelo nga vharangaphanḓa vha kereke dza lushaka na vhaṅwe vharangaphanḓa kha zwa lutendo ya u ḓisa thandululo kha khaedu dza pfunzo ya nṱha dzo ṱanganedzwa. Thikhedzo yavho kha nyambedzano, thabelo na vhuḓidini ha u ḓisa mulalo khathihi na khuwelelo yavho ya ṅwaha wa akhademiki wa 2016 uri u khunyeledzwe zwavhuḓi, zwo ṱanganedzwa.
3.6. Khabinethe yo ṱanganedza Tsheo ya Khothe ya Mulayotewa nga ha Sisiṱeme ya Mafhungo a Bada ya Lushaka ya Eḽekithironiki (eNATIS) ine zwazwino ya ḓo tshimbidzwa nga muvhuso.
3.7. Ro dovha ra dzhiela nṱha Tsheo ya Khothe ya Ndayotewa ya khumbelo ya Vho Terry Crawford-Browne, ya uri u vhetshelwa thungo ha khomishini ya thendelano ya thengo ya zwiṱhavhane a zwo ngo vha na dzangalelo ḽa vhulamukanyi. Khomishini ya Ṱhoḓuluso ya Seriti yo sedzulusaho mulandu wa 1999 waa rannda dza dzibiḽioni nnzhi yo wanulusa uri a huna vhuṱanzi vhu sumbedzisaho uri dzikhonṱhiraka dzo fhomiwa vhuṱanzi ha vhuaḓa, vhukwila kana zwiṅwe zwi songo tshimbilaho zwavhuḓi, muvhigo uyu wo bviswa nga Muphuresidennde Vho Jacob Zuma nga Lambamai 2016.
3.8. Khabinethe i khou vhilaedzwa nga zwiito zwa u ṱokonya pfudzungule na khakhathi dza mirafho nga vhaṅwe vha vharangaphanḓa vha tshitshavha zwi lwaho na mbofholowo yashu ye ra i wana u vhavha. Afrika Tshipembe ḽi tea u hanedza zwiito zwo raloho zwi ngaho u rwiwa ha Vho Rethabile Mlotshwa ho sedzwa uri vha murema, zwe zwa vha zwi tshi khou itelwa u vhaisa muṅwe muAfrika Tshipembe nga riṋe na uri a zwi vhuyi zwa vha tshipiḓa tsha Ubuntu ha lushaka lwashu. Ri tea u dovha ra isa phanḓa na u ṱhompha mulayo na u amba ri tshi lwa nga ha khuwelelo dzi si dza mulayotewa dza u dzula kana u dzhia mavu zwitshavhani zwashu zwi siho mulayoni.
3.9. Khabinethe i ṱhompha u ḓirula mushumo ha Vho Brian Molefe sa Mulanguli Muhulwane wa Khorondangi ya Eskom na u vha tamela mashudu kha vhumatshelo havho. Vho Molefe vho shuma vhukuma kha u bveledza maano a u bvelela ha Eskom zwine zwa khou thoma u sumbedza mvelelo dza vhuḓi. Khabinethe i na fulufhelo ḽa uri vho sia tshigwada tsha vhalanguli tsho khwaṱhaho tshine tsha ḓo isa phanḓa na u shuma hu tshi tevhedzelwa mudzedze wa Eskom na u shumisa maano a mveledziso iyo.
3.10. Khabinethe yo dzhiela nṱha vhuṱanzi vhu bvaho kha Al Jazeera ha Minisiṱa wa Tsireledzo ya Tshitshavha Vho David Mahlobo, na uri Tshumelo ya Tshipholisa ya Afrika Tshipembe (SAPS) i khou sedzulusa mavharivhari ayo.
3.11. Khabinethe yo sumbedzisa uri muvhuso wo vha wo ranga phanḓae kha u lwisa vhugevhenga vhu kwamaho mupo, izwi zwi katela mushumo wo itwaho kha tshumelo dza vhutsireledzi sa tshipiḓa tsha u lwisa ha muvhuso ha u fhelisa vhugevhenga ho pulanwaho na u vhona uri hu na vhulamukanyi vhu khou shumiselwaho avho vhoḓidzhenisaho kha hezwi zwigwada.
Khabinethe yo fhululedza vha tevhelaho:
3.12. Minisiṱa wa Gwama Vho Pravin Gordhan vho dzhielwaho nṱha kha Pfufho dza Sunday Times dza 2016 dza Khamphani dza Nṱhesa dza 100 nga vhahulwane vha nḓowetshumo vha Afrika Tshipembe. U dzhielwa nṱha uhu nga tshitshavha tsha mabindu zwi sumbedzisa uri roṱhe ro farana kha ḽithihi, na uri ro ṱangana ri na dikitela ḽa u shandukisa Afrika Tshipembe ḽa vha fhethu ha khwiṋe. U lwisa nga nungo ho ṱanganelanaho ha muvhuso, mabindu, vhashumi na tshitshavha zwatsho hu kha gondo ḽa nṱhesa ḽa u limuwa Bono 2030 ḽa NDP.
3.13. Vho Francois Groepe vhe vha tholwa hafhu sa Mufarisa Muvhusi wa Bannga ya Mbulungelo ya Afrika Tshipembe, nga Muphuresidennde Vho Jacob Zuma, lwa tshifhinga tsha miṅwaha miṱanu u bva nga ḽa 1 Phando 2017.
3.14. Mutumbuli wa Mutheo wa Gift of the Givers Vho Imtiaz Sooliman, vhe vha pfufhiwa Pfufho ya Mudzulapo wa Ḽifhasi nga feme ya vhueletshedzi ya dzitshakatshaka, Henley & Partners. Izwi zwi sumbedzisa uri vhadzulapo vha Afrika Tshipembe vha khou fhefheḓisela nṱha fuḽaga nga u ṋea vha shayaho.
3.15. Mubiki Muhulwane Vho Martin Kobald, mubiki makone wa Afrika Tshipembe, vhe vha ṋangiwa sa muthusa muphuresidennde wa Dzisosaithi ya Dzangano ḽa Vhabiki vha Ḽifhasi.
3.16. Africa’s Greenest Hotel, Hotel Verde i wanalaho ngei Vhukavhamabufho ha Dzitshakatshaka ha Madzulo a Ḓoroboni kha Pfufho dza vhu15 dza ṅwaha nga ṅwaha dza VhuendelaMashango vhu yaho Phanḓa ha Dzitshakatshaka ha Skål, dze dza farelwa Monaco.
3.17. MuAfrika Tshipembe wa ṋaledzi dza Sumbe Vho Seabelo Senatla, vhe vha pfi ndi Mutambi wa Ṅwaha wa World Rugby Men’s Sevens ho sedzwa kushumele kwavho kwa khwinesa kwa 2016. Vho kora nga ṱhirayi ya vhu66 kha mitambo ya 10 kha serisi ya 2015-16 – ine ya vha ya vhuvhili u bva kha ya nṱhesa kha ḓivhazwakale ya miṅwaha ya 17 ya serisi, izwi zwi tou vha ṱhuṱhuwedzo kha vhaswa vha tambaho rugby. Uyu ndi ṅwaha wa vhuvhili i tshi khou tevhekana mi muAfrika Tshipembe a tshi wina pfufho.
3.18. MuAfrika Tshipembe, muwini wa mendele wa musuku Wayde van Niekerk ane o bulwa sa mugidimi wa munna wa Mitambo ya Oḽimpiki wevha pfufhiwa nga Dzangano ḽa Pfufho dza Komiti ya Lushaka ya Oḽimpiki ye ya farelwa Doha.
3.19. Vho Brad Binder vhe vha wana thaikiḽi nga u wina fulo ḽa Moto3 nga u gundo kha makhaulatshele a mbambe ya sekhethe ya Valencia ngei Spain.
3.20. Khabinethe yo fhululedza dziProteas kha serisi dzavho dza Ndingo he vha wina kha Australia khathihi na Bafana Bafana vhe vha wina kha Senegal kha mutambo u vha isaho kha vha tshipiḓa tsha Tshiphuga tsha Ḽifhasi. Khabinethe i tamela mashudu Springboks kha mutambo wavho na Italy na uri ri fulufhela uri u kundwa havho nga England zwo ita uri vha khwaṱhe.
Khabinethe i livhuwa maAfrika Tshipembe vhoṱhe vha farana hafhu kha u tikedza thimu dzashu dza lushaka nga u ṱalela mitambo yo fhambanaho vho ambara mivhala ya fuḽaga yashu kana zwikipa zwa thimu ine vha i funesa. Kha ri ise phanḓa na u kuvhatedza mvelo ya zwine ra ḓihudza ngazwo sa lushaka musi thimu dzashu dzi tshi khou fhefhedzisa fuḽaga yashu.
3.21. Khabinethe i fhethu huthihi na Muphuresidennde Vho Jacob Zuma kha u fhululedza Vho Donald John Trump vhe vha khethwa sa Muphuresidennde wa vhu45 wa United States of America (USA) na uri vha fulufhela uri hu ḓo vha na u shumisana vhukati ha Afrika Tshipembe na USA zwine zwa ḓo vhuedza mashango oṱhe.
4. U tholiwa
U tholwa hu ḓo itwa ho thoma ha khwaṱhisedzwa ndalukanyo dza vho tholwaho na u sedzwa arali vha si na milandu.
4.1. Muhasho wa Vhashumi:
a) Vho MSB Matebesi sa Muthusa Mulanguli Guṱe: Tshumelo dza Pfanavhanzhi, na
b) Vho TS Maruping sa Muthusa Mulanguli Guṱe: Tshikwama tsha Ndindakhombo ya Vhushayamushumo.
4.2. Vho CL Duma sa Muthusa Mulanguli Guṱe: Tshumelo dza Pfanavhanzhi kha Muhasho wa Vhuendelamashango.
4.3. Vho Ratshisusu sa Mufarisa Khomishinara wa Muṱaṱisano.
4.4. Vho Enver Daniels sa Mufarisa Mudzulatshidulo wa Competition Tribunal.
4.5. Phurofesa Vho H Cheadle sa muraḓo wa tshifhinga nyana wa Competition Tribunal.
Mbudziso:
Vho Donald Liphoko
Vhukwamani: 082 901 0766


c: text/html

text:
Nhlangono wa matiko ya Afrika
Nhlangono wa matiko ya Afrika (AU) i nhlangano lowu akiweke hi matiko ya 55 eka tiko nkulu ra Afrika. Nhlangano lowu wusimekiwe hi 26 Mudyaxihi 2001 e Addis Ababa, Ethiopia, naswona wusungule kutirha hi 9 Mawuwani 2002 e Afrika Dzonga,[1] ku siva nhlangano leyi ayirokona ekusunguleni ya Nhlangano wa vun'we bya Afrika (OAU). Swiboho swo hlawuleka swa AU, switekiwa eka huvo ya AU, leyi vitiwaka kambirhi hi lembe ya varhangeri va matiko na tihulumendhe ta matiko ya Afrika. Ofisi ra matsalwana wa nhlangano leyi, rikumeka e dorobheni ra Addis Ababa.
Nkatsakanyo[Lulamisa | edit source]
Swikongomelo swa AU iku:
- Fikelela vun'we na kutirhisana exikarhi ka matiko ya Afrika na Vaaka tiko va rona.
- Sirhelela mimfumo, ndzhawu ya vutiko na kutiyimela ka matiko ya nhlangano leyi.
- Kondletela kutirhisana eka swa tipolitiki na ta vutomi na ikhonomi eka tiko-nkulu.
- Kondlotela no sirhelela mayimele ya matiko ya Afrika eka timhaka leti khumbaka tiko-nkulu na vanhu va rona.
- Kondlotela ntirhisano na matiko man'wana ya misava, kuri karhi ku tekeriwa enhlokweni timfanelo ta Nhlanangano ya Matiko ya misava.
- kondlotela kurhula, kusirheleleka, na kutshamiseka e tikweni-nkulu leri.
- Kondlotela matirhele ya xidemokhrasi, tindzawulo, kutirhisana na xitshungu na Vufumi lebyi nene.
- kondlotela no sirhelela timfanelo ta vanhu, kuya hi Ntwanano wa Afrika eka timfanelo ta ximunhu.
- Pfuneta tiko-nkulu ku tlanga xiphemu xa rona eka ikhonomi na mimbulavurisano ya misava.
- kondlotela nhluvuko lowu tikurisaka eka ikhonomi, mahanyele na mindzhavuko, kuhlanganisa na kutirhisana ka ti ikhonomi ta Afrika.
- kondlotela ntirisano eka swiyenge hinkwaswo swa vutomi na ku tlakusa mahanyele ya vanhu va Afrika.
- Kongomisa na ku twananisa milawu exikarhi ka swifundza swa ti ikhonomi swa sweswi na swa nkarhi lowu taka, leswaku nhlangano lowu wu fikelela swikongomelo swa wona.
- Antswisa nhluvuko wa tiko-nkulu na ku kondlotela vulavisisi eka mintlawa hikwayo ya Saynsi na Thekinoloji.
- Tirhisana na nakulori vamisava eku heriseni vuvabyi lebyi sivelekaka na ku kondlotela rihanyo lerinene e tikweni nkulu.
Mintshaho[Lulamisa | edit source]
- ↑ Thabo Mbeki (9 July 2002). "Launch of the African Union, 9 July 2002: Address by the chairperson of the AU, President Thabo Mbeki". ABSA Stadium, Durban, South Africa: africa-union.org. Archived from the original on 22 July 2013. Retrieved 8 February 2009.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Mutsari wa tinovhele
Mutsari wa tinovhele i mutsari loyi a tsalaka ngopfungopfu matsalwa ya tinovhele, hambileswi vathlelaka va tsala matsalwa-nene kumbe minthseketo.[1] Van'wana vatsari va tinovhele va tihanyisa hi ku tsala loku, kasi van'wana va korhokela ku fikelela xiyimo lexi. Votala vatsari va tinovhele va kayakaya loko va ta kandziyisa novhele ya madyondza, kambe endzhaku ka swona votala va ya mahlweni va tsala no kandziyisa matsalwa ya vona handle ka swiphiqo.
Vatsari va tinovhele va suka eka vuyimelo na mintlawa yo hambanahambana eka nhlangano wa vanhu, naswona leswi swi tala ku vumba vundzeni bya mintirho ya vona ya vutsari. Ku amukeriwa ka matsalwa hi vanhu, ku xopaxopiwa ka vutsari, ku hoxiwa ka mintokoto ya mutsari eka matsalwa ya yena na swimunuhatwa, swi nga vangela leswaku mutsari a a yelanisiwa ni matsalwa yakwe kumbe mintsheketo yakwe. Hiswona leswi vangelaka leswaku, mbangu lowu mutsari a tsalaka eka wona, na ndlela leyi matsalwa ya yena ma amukeriwaka ha yina hi vakhandziyisi na xitshungu, swi hlohloteriwa hi muxaka wa munhu, kuhlanganisa na rimbewu, xiyimo, rixaka, vutiko, vukhongeri na ndzhawu leyi a tshamaka kumbe a kuleleke eka yona. Hilaha ku fanaka, van'wana vatsari va ticha mavito ya vutsari.
Hambileswi vatsari van'wana va tinovhele va tsalaka minthseketo leswaku va ti korwisa, hakanyingi vatsari kuloni va tinovhele na vakaneri va hoxa vutihlamuleri byo karhi eka vatsari va tinovhele. Vatsari votala vatirhisa kulangutela loku, leswaku va tsala hindlela yokarhi, kuhlanganisa na mapfumba yo karhi kumbe tindlela to hambanahambana ku yimela vunene hi ku tiyiseka.
Mintshaho[Lulamisa | edit source]
- ↑ Alter, Alexandra (2009-11-13). "How to Write a Great Novel". Wall Street Journal. ISSN 0099-9660. Retrieved 2014-02-15.


text:
Xipalatsa
Xipalatsa xi mila enhoveni laha ku nga tlhuma swinene. Nsinya lowu wu mitwa yo tiyela kumbe ku tsindzihela swinene.[1]
Nhlamuselo[Lulamisa | edit source]
Loko vavasati va tshivela tihunyi ta murhi lowu, ti humesa makala yo tala lama tirhisiwaka ku ayina swiambalo hi ayini ya malahla. Emikarhini liya ya khale ku nga si va na gezi, vanhu a va tirhisa ayini ya malahla ku ayina tinguvu ta vona. Malahla lama a va ma kuma eka ndzilo lowu a wu tshiveriwile hi tihunyi ta misinya leyo tshindzihela tanihi xipalatsa, mondzo na yinwana misinya yo tsindzihela.[1]
Matirhisele[Lulamisa | edit source]
Nsinya wa xipalatsa wu na tihunyi to sweka hi tona leti vatshiveri va tilavaka swinene. Timitsu ta nsinya wa xipalatsa ti tshungula vuvabyi bya nhloko na meno. Loko munhu a ri na vuvabyi bya nhloko kumbe meno u loveka timitsu kutani a nwa, a va a tshungulekile eka vuvabyi bya yena. Nsinya wa xipalatsa va wu tirhisa ku endla matshuri, mikombe, misi yo kandza hi yona mavele, tindyelo na swinwana.[1][2]
Mintshaho[Lulamisa | edit source]
- ↑ 1.0 1.1 1.2 MALAMULE, R.J (2015). "Mathyelo ya mavito ya minsinya yo tshungula mavabyi eka Skhukhuza, eMpumalanga: Maendlelo ya Onomasitiki". University of Limpopo.
- ↑ Grant, R (2006). Sappi tree spotting: Lowveld, including Kruger National Park. Pretoria: Jacana Media (Pty) Ltd. p. 187.


text:
Mphika-makaneta yo fuma Afrika
"Mphika-makaneta yo fuma Afrika" akuri kuvutla ndzhawu, k'avanyisa na ku fuma tiko-nkulu ra Afrika hivukolonyi bya matiko ya Yuropa, exikarhi ka lembe ra 1881 kuya eka 1914. Mhaka leyi yithlela yi vuriwa K'avelana hi Afrika. Hi lembe ra 1870, kwalomu ka 10 wati phesente ta tiko-nkulu ra Afrika ariri ehansi ka vufumi bya Yuropa, vufumi lebyi anase byi tlakukile byiva tiphesenti ta 90 kuya fika hilembe ra 1914, naswona akulo sala matiko ya Etopiya (Abhisiniya), Mfumo wavu Dervhe (Kumbe Somaliya)[1] na Layibheriya, lawa amatifuma.


text:
Wikipedia:Introduction
Xana wa xivona xikombo lexinge "lulamisa" ehenhla ka tluka ra wikipediya leyi? , Unga sungula ku lulamisa matluka sweswi, hambi unga pfulanga unghena laha wikipediyeni.
Wikipediya i yini?
Wikipediya i encyclopediya leyi tsariweke hi hlanganyeriwa hi vahlayi va yona. I tluka ro hlawuleka ra inthaneti, leri vuriwaka wiki, leri olovisaka ku hlanganyela ko tsala matluka eka inthaneti. Vanhu votala va karhi va antwsisa wikipediya, hiku endla mindzulamiso yo tala hi awara yinwana na yinwana, mindzulamiso leyi tsariweke yi hlayisiwa eka matimu ya matluka na le ka kucinca ka sweswinyana. Mundzulamiso leyi hoxeke hakanyingi ya suriwa hixihatla, naswona vadyohi lava hambetaka va pfaleriwa ku nghena laha eka wikipediya no endla mindzulamiso. Loko u tsala mhaka yokarhi eka wikipediya leyi, nyikela nkongomiso wa nthsaho wo sekela mhaka yaleyo. Timhka leti pfumalaka minthsaho ta suriwa eka wikipediya.
Xana ndzinga pfunisa kuyini? Unga chavi ku lulamisa matluka — unwana na unwana anga lulamisa tluka rihi na rihi, naswona haku bumabumela leswaku U tiya mbilu! lava matluka lama lavaka ku hlakarherisiwa, kumbe ku peletiwa u ma antwsisa.
Aswi koteki leswaku u thsova Wikipediya. Xinwana na xinwana xi ololoxeka no lunghisiwa endhzaku. Waha yimele yini?, sungula ku lulamisa matluka leswaku u pfuna ku endla wikipediya, xihlovo xa vutivi hi ririmi ra hina lexi enteke no tsakisa swonghasi eka inthaneti!
Endla ndzulamiso wa wena wo sungula sweswi:
- Thlava laha leswaka u endla ndzulamiso eka bokisi ra sava, ndzhawu yo ringeta mindzulamiso. ( Loko uka kutsariwile eka tluka rero, engetela e hansi ka marito walawo.)
- Tsala marito/ntila wokarhi.
- Tsundzuka leswaku, hambileswi wikipediya yinga encyclopediya ya mahala, a hi khefi ya mabulo!, nhlambha, kumbe kuhlasela munhu hi marito aswi nge tiyiseriwi laha.
- Sayina minyikelo na mindzulamiso ya wena loko uri eka matluka ya mbulavulo hi ku tsala leswi (~~~~) kumbe hiku thlava xi faniso lexi. leswi swi ta tsala vito ra vutirhisi ra wena na siku leri u endleka ndzulamiso wolowo hi rona.
- Thlava eka Komba ku cinca leswaku u ringeta ku cinca loku uku endlake, kumbe Hlayisa tluka loko u tsakela leswi u swi tsaleke.


text:
Each year thousands of people come to Costa Rica for medical tourism. We welcome people from these major cities in Hawaii:
Aiea HI, Anahola HI, Captain Cook HI, Eleele HI, Ewa Beach HI, Haena HI, Haiku HI, Hakalau HI, Haleiwa HI, Hana HI, Hanalei HI, Hanamaulu HI, Hanapepe HI, Hauula HI, Hawi HI, HI HI, Hilo HI, Holualoa HI, Honaunau HI, Honokaa HI, Honolulu HI, Honomu HI, Hoolehua HI, KHIwa HI, Kahalu’u HI, Kahuku HI, Kahului HI, Kailua HI, Kailua-Kona HI, Kalaheo HI, Kalaupapa HI, Kamuela HI, Kaneohe HI, Kapaa HI, Kapaau HI, Kapolei HI, Kaumakani HI, Kauna,i HI, Kawaihae HI, Keaau HI, Kealakekua HI, Kealia HI, Keauhou HI, Kekaha HI, Kihei HI, Kilauea HI, Kipahulu HI, Koloa HI, Kualapuu HI, Kula HI, Kunia HI, Kurtistown HI, Lahaina HI, Laie HI, Lanai City HI, Laupahoehoe HI, Lawai HI, Lihue HI, Makawao HI, Makaweli HI, Maunaloa HI, Mililani HI, Mountain View HI, Naalehu HI, Ninole HI, Ocean View HI, Ookala HI, Paauhau HI, Paauilo,Pahala HI, Pahoa HI, Paia HI, Papaaloa HI, Papaikou HI, Pearl City HI, Pepeekeo HI, Poipu HI, Princeville HI, Pukalani HI, Puunene HI, Volcano HI, Wahiawa HI, Waialua HI, Waianae HI, Waikoloa HI, Wailuku HI, Waimanalo HI, Waimea HI, Waipahu HI, Wake Island, HI.


text:
Arali vha tshi khou ṱoḓa u dalela Afurika Tshipembe, vha tea u vha vha na visa ya vhukuma vha saathu dzhena kha heḽi shango. Visa i ḓo ṋetshedzwa kha madalo a u endela shango kana a zwa mabindu na uri i shuma lwa tshifhinga tsha maḓuvha a 90.
Maṅwe mashango ha weli kha zwa vhulangi ha visa. Zwine zwa amba uri vhadzulapo vha shango ḽeneḽo a vha ṱoḓiwi visa musi vha tshi dalela Afurika Tshipembe.
Visa a dzi ṋetshedziwi mikanoni ya Afurika Tshipembe, na uri vhaofisiri vha vhukavhamabufhoni vha tea u kombetshedza uri vha vhone visa musi vha saathu tendela munameli uri a namele. Arali vha nga swika vha si na visa, vhaofisiri vha mikaṋoni vha a kombetshedzea u vha ṋamedza bufho ḽa u vha humisela murahu shangoni ḽa havho.
Zwi tshi bva kha madalo ane vha tea u a ita, vha nga ita khumbelo ya Visa ya Vhaeni kana Visa ya u Endedza.
Kha vha wane zwinzhi ngaha:
kana vha kwame Muhasho wa zwa Muno.


text:
Vubhuda
Vubhuda i vukhongeri na ndlela yavutomi leyi hlanganisaka mindzhavuko, vupfumeri na vumoya lebyi tshegeriweke eka tidyondzo ta Bhuda. Vubhuda byi sukela eka Indiya wa khale exikarhi ka malembe xidzana ya vuntsevu (6) na vumnune (4), laha byi hangalakeke eka tiko-nkulu ra Axiya, endzhaku ku swona byi hungukeke e Indiya. Marhavi lama kulu ya Vubhuda i: Theravada (Pali: "Xikolo xa vakulu") na Mahayana (Sanskrit: "Golonyi leyi kulu"). Vubhuda i vukhongeri bya vumune lebyi kulu emisaveni, naswona byina kwalomu ka 500 watimiliyoni ta valandzeri lava tiviwaka hi Mabhuda.[1][2]
Swikolo swa fipfumelo ra vubhuda, swi hambana hi tinhlamuselo ka ndlela yo ya enkutsulweni, nkoka wa matsalwa yo kwetsima, na magandzelele ya kona. Magandzelele ya vubhuda mahlanganisa ku tumbela eka bhuda, Dharma na Sangha, ku hlahluva matswalwa, kulandzelela kutikhoma lokunene, ku ala ku navela, ku tidyondzisa ku encisa, kuhlakulela vuthlarhi, vunene; rirhandzu na ntwela vusiwana, Swiendlo swa vaMahayana swa bodhicitta na Vajrayana swa masungulo kumbe kuhetiseka.
Eka Theravada, nkutlunya lowu kulu iku hetisisa kleshas na kufikelela ndzhawu leyi nene ya Nirvana, leswi kumekaka hi ku landzelela ndlela leyi nene ya swiyenge swa nhungu (leyi thlelaka yitiviwa tani hi ndlela yale xikarhi), hindlela yeleyo, vakota ku papalata ndzendzeleko wa ku xaniseka. Theravada yina valandzeri votala eXrilanka na Axiya wale dzongeni.
Mahayana, lebyi hlanganisaka mindzhavuko yale tikweni ra Pure, Zen, Nichireni, Xinghoni na Tayitayi, byi kumeka e vuxeni bya Axiya. kuhambana na Nivhana, vuMahayana byi lava ku fikelela ndlela ya bodhisattva, vuyimo lebyi munhu a tsamaka eka ndzendzeleko wa kutswariwa leswaku vapfuna van'wana ku fikelela kuxalamuka.
vuVajrayana, i tidyondzo leti landzeleriwaka hi va Indiya vale Sidha, naswona byi voniwa tani hi rhavi ravunharhu bya vubhuda. Vubhuda bya le Thibheti, lebyi landzelelaka tidyondzo ta Vajrayana, naswona byi landzeleriwa ngopfu e tindzhawini ta Himalaya, Mongholiya na Kalmykiya.[3]
Mintshaho[Lulamisa | edit source]
- ↑ Pew Research Center. "Global Religious Landscape: Buddhists". Pew Research Center.
- ↑ "Christianity 2015: Religious Diversity and Personal Contact". gordonconwell.edu. January 2015. Archived from the original on 2017-05-25. Retrieved 2015-05-29.
- ↑ "Candles in the Dark: A New Spirit for a Plural World" by Barbara Sundberg Baudot, p305


text:
Ndhumbha
Ndhumbha a ku ri yindlu leyi tirhisiwaka ku hlayisa swilo swa swikwembu swa vona swo fana na tinhlolo to hlahluva hi tona, macomani, mirhi na switirhisiwa swin’wana swa swikwembu swa vona.[1][2]
Matimu na ma tirhisele[Lulamisa | edit source]
Hakanyingi Ndhumbha ayi akiwa kusuhi na Gandzelo ra muti, naswona a yihlayisa swilo swa swikwembu. Ndhumbha a yi tlhela yi tirhisiwa ku laphela vavabyi ni ku fembela eka wona. Hi mikarhi ya timpfula macomani a ya chayeriwa endumbeni.[1]
Mintshaho[Lulamisa | edit source]
- ↑ 1.0 1.1 Malabela NM,Nkanelo wa maakelo, mahlayiselo ni mintirho ya tindlu ta ndzhavuko ta vatsonga, University of Limpopo - 2015
- ↑ Mhinga M.E,Nkucetelo wa vukreste eka mafambisele ya muti wa ndhavuko wa vatsonga, University of Limpopo - 2012


text:
Mavili, 6 nya Dezembro
Mufumeli wa Marandzi a nata dwana naye. — Dhan. 11:40.
Pfhumu ya wuronga ni pfhumu ya marandzi dzi ngo simama gu dwanisana kholu moyo ni moyo a gu vbweta gu khala pfhumu nya mafu yatshavbo. Khu giyeyedzo, nga wona esi si dugeledego hwane nya Nyimbi nya Wuvili nya mafu yatshavbo, União Soviética ni vaphasedzeyi vaye va di pheya gu fumeya gipandre nya gikhongolo Europa. Khu kharato, pfhumu ya marandzi yi di patana ni mambe mayigo va hengeledza masotshwa yawe gasi gu dwana ni pfhumu ya wuronga. Hengeledzano yoyo nya masotshwa yi giridwego ya gu ranwa gu pwani i NATO (Organização do Tratado do Atlântico Norte). Pfhumu ya wuronga ni pfhumu ya marandzi va ngo simama gu gastari dzitsapawu nya dzingi khu gu gira siphisa nya tshivba ngudzu. Yimbe ndziya dzi nga dwanisana khiyo dzipfhumu dzedzi khu gu pfhumu ya wuronga yi seketeya valala va pfhumu ya marandzi, pfhumu ya marandzi niyo yi seketeya valala va pfhumu ya wuronga ga dzinyimbi dzi nga dugeleya África, Ásia ni América Latina. Myagana yeyi, Rússia ni vaphasedzeyi vaye va khade mufumo nya tshivba guvbindra mifumo yatshavbo mafuni. Nigu avo va ngu dwanisana ni pfhumu ya marandzi khu gu thumisa dzikomputadhori. Pfhumu ya marandzi ni pfhumu ya wuronga dzi ngu singedzana gu khidzo moyo ni moyo wawe a ngu thumisa dziprograma nyo khaguri nya komputadhori gasi gu thesa mumbe ni gu holeleya mufumo waye. Kha nga si profetidwego khu Dhaniyeli, pfhumu ya wuronga yi ngu simama gu wugeya sithumi sa Nungungulu. — Dhan. 11:41. w20.05 13 ¶5-6
Mararu, 7 nya Dezembro
Eni mune kamwe nyi na vbweta dzinvuta dzangu dzi dzimedego nyi dzi wuyisa. — Ezek. 34:11.
“Ina womo nyamayi a divalago gyanana gyaye gi nga gu mama?” A vbedza a embeya vathu vaye khuye: “Ambari uye a gu divaledwa, eni gima kha nyi na nga divaledwa khuwe.” (Isa. 49:15) Jehovha kha oloveyi gu dzi fananisa ni mamayi, ganiolu ga tepo yeyi uye giride isoso. Jehovha thumiside gupwanana gu gomogo ga mamayi ni gyanana gyaye gasi gu yeyedza edzi a haladzago khidzo sithumi saye. Vamamayi nya vangi va ngu ema ni esi si ganedwego khu moyo nya ndriyathu nyo pwani khu Jasmin, a nga khuye: “Tepo u mamisago gyanana gyago wa gu wumba nagyo wupari nya wukhongolo nya gu gima kha wu na nga vbeya.” Jehovha a ngu si wona tepo gimwegyo nya sanana saye gi emago gu dzi tshanganisa ni libandla nya wuKristo ni gu tshumayela. Gutala nya vandriyathu vovo nyo golege va vbodego khu liphuvboni va ngu hegisa khu gu wuya libandlani nigu hi ngu va hakha khu mandza mavili. Jehovha o vbweta gu khuye va wuya nigu anethu. — 1 Ped. 2:25. w20.06 18 ¶1-3
Mana, 8 nya Dezembro
[U nga] vegi mapimo [yago] ga silo nya guwonege. Kholu esi nya guwonege si na vbindra, esi nyamba wonega khya gupindruga. — 2 Kor. 4:18.
Khandri siningwa satshavbo hi kodzago gu si wona. Khu lisine, gu na ni siningwa nya singi hi si si wonigo. Avba nya Ganelo yaye ya Gigomoni, Jesu ganede khu siningwa sa ndzadzini si gu ni lisima ngudzu guvbindra dzithomba. A vbedza a ganeya lisine leli: “Avbo yi guromo thomba yago, khavbo wu na bani wu romo nuwo monyo wago.” (Mat. 6:19-21) Monyo wathu wu na hi kutsa gu dzi garadzeya gu mana silo hi si wonago na siri ni lisima ngudzu. Hi ngu hengeledzeya “thomba ndzadzini” khu gu dzi gireya lina nya ladi mahoni ga Nungungulu. Jesu a di khuye dzithomba dzodzo gima kha dzi na nga tshungunudwa ambari gu bidwa. Mupostoli Pawulo hi kutside gu ‘vega mapimo . . . ga esi nyamba wonega.’ (2 Kor. 4:17, 18) Siningwa sesi nyamba wonega so pata makategwa yatshavbo hi na dzi buzago khayo mafuni nya maphya ya Nungungulu. Ina hi ngu yeyedza gu khethu hi ngu ninga lisima siningwa sesi nya mba wonega? w20.05 26 ¶1-2


text:
Abstract:
Tshipikwa tsha ngudo iyi ho vha u sedzulusa zwine vhalala vha nga thusa ngazwo kha u kona u tandulula thaidzo dzine ra vha nadzo ano maḓuvha. Ri tshi sedza miṱa i khou pwashea ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe nga ṅwambo wa u shaya ngeletshedzo dza vhalala nga maanḓa vha vhushaka ha malofha.
Zwo vhonala kha ino ngudo uri vhaṅwe vhaṅwali na vhasengulusi vho vhona zwi zwa ndeme u kona u ṱalutshedza ndeme ya vhalala na zwine vha eletshedza.
U shumiswa ha theminolodzhi ya vhushaka ha malofha zwo kona u vhonala uri nga ngoho, ya swika hune ya tevhelwa na u ṱhonifhiwa zwi ḓo ita uri ḽi kone u lala miṱani yashu. Nga u nyadza ngeletshedzo dzi bvaho kha vhalala zwo sumbedzwa kha ino ngudo uri vhathu vha nga dzula vha tshi vhaisala vhutshiloni havho. Zwenezwo theminolodzhi ya vhushaka ha malofha ndi zwa ndeme uri i ṱhonifhiwe ngauri i ṋea tshirunzi miṱa na uri miṱa ya sa kwashekane na u fhalala.


text:
Flossie, kondlo ra nhova, u khokhomele hi le byanyini hi ku hatlisa hilaha milenge ya rona yi nga kota hakona. “Eix! Eix! a koka moya, “A ndzi nga swikoti ku fika ekaya hi karhi!”
Dyambu a ri ya eku peleni. Mindzhuti leyo dzwihala a yi n’wi rhendzerile. “Eix! Ku nga ri khale ku tava vusiku. Naswona xinghunghumani xa silivhere xa le n’wetini xi ta va xi ndzi lava!”
Flossie a xi chava swinene xinghunghumani xa n’weti. A tshamela ro hahama hikwalaho ka xona. Kambe sweswi a nge he swi koti ku tsutsuma a ya emahlweni. Milenge ya yena a yi vava, xifuva xa yena a xi pandza. A tikarhalerile. U yimile ekusuhi ni nsinya kutani a khokhomela a tiflihla hi timitsu ta wona. Xana u ta va a hlayisekile here?
“I madyambu lamanene!” ku vula dyirito dyo bonga kusuka ehenhla ka yena.
Flossie u langutile ehenhla kutani a cema hi ku chuhwa. Mahlo mambirhi lama rhandzvula a ya n’wi langutile. Mahlo mambirhi lamakulu lamo vangama! Mbilu ya Flossie yi ba hi mahika na hi xihatla endzeni ka xifuva xa yena. Xiharhi xin’wana na xin’wana lexi xi nga na mahlo lamakulu hi ndlela leyi xi fanele xi ri xikulu swinene, nene, nene!
“Xana hi wena mani?” ku vutisa Flossie hi rito lero rhurhumela. “Xana hi wena xinghunghumani xa n’weti?”
Dyirito ledyo bonga dyi hleka hi xihleko xo hlundzuka. “E-e, a hi mina xinghunghumani. Hi mina phaphatani. U nga ndzu vitana Maxwell.”
Phaphatani? Flossie a nga swi kholwi! Xana i phaphatani ra njhani ra mahlo lamakulu hi ndlela leyi? “Xana hi wena xihontlovila xa phaphatani?” a vutisa.
Maxwell a hleka xihleko xo hlundzuka nakambe. “Hawu! Lama a hi mahlo ya mina,” a vula. Swirhenszwvutana leswo hatima leswi u swi vonaka ko va ntsena tiphetheni etimpapeni ta mina. Vona laha!” Kutani Maxwell a mpakutela timpapa ta yena leswaku Flossie a kota ku vona lesw swirhendzevutana swo hatima swi fambisaka xiswona.: ehenhla na le hansi, ehenhla na le hansi.
Maxwell a jitamela ekusuhi na tlhelo ka rhavi ra nsinya, ekusuhi na kondlo ra nhova. Swi kahle loko kuri na un’wana wo bula na yena. A ku nga ri na swiharhi swo tala leswi jikajikaka nivusiku.
“Ndzi byeli laha,” a vula. “Xana a wu jahele? Ndzi ku vone u ri karhi u khokhomela hi le byanyini hi ku hatlisa hilaha milenge ya wena leyitsongo a yi kota hakona.”
“A ndzi ringeta ku ya fika ekaya byi nga si sikula,” ku hlamula Flossie. “Kambe sweswi a swa ha pfuni nchumu. Se riperile, naswona kaya ra mina ri le kule swinene.” A sungula ku rila mihloti ya kondlo ra nhova.
Maxwell a nga swi twisisi. “Xana hikwalahokayini u lava ku ya ekaya?” a vutisa. Hikwalahokayini u lava ku va endzeni sweswi? Hawu! Vusiku i nkarhi wo rhandzeka eka mikarhi hinkwayo. U nga ha hlalela n’weti loko wu huma hi le henhla ka swintshabyani. U ta vona byanyi byi hundzuka bya silivhere. U ta twa moya wu hunga hi le matlukeni.”
Flossie a dzungudza nhloko. “E-e, e-e! Vusiku i nkarhi wo biha swinene. Vusiku hilaha xinghunghumani xa n’weti xa silivhere xi huma hi wona ku ya hlota.”
“Xinghunghumani xa n’weti xa silivhere? A ndzi se tshama ndzi twa hi ta xona!” ku vula Maxwell.
Kutani Flossie a hlamusela: xinghunghumani xa n’weti xa silivhere xi haha hi timpapa ta silivhere leti tlharamukaka ku tlula nsinya. Xi haha hi ku voninga ka n’weti, ndzhuti wa xona lowo dzwihala wu ri karhi wu fambafamba na ehansi. Xi haha xi miyele lero chavisa; xi ri okarhi xi hlota, xi hlota swikondlwanileswi tsongo. Kutani xi swi vhanyangeta hi min’wana ley tontswa kutani xi va yisa ekule emunyameni – va nga ha vuyi!
Maxwell a dzungudza nhloko kutani a tlhela a bulusa xihleko xyn’wana lexikulu, xo hlundzuka. “Hawu! Xexo a hi xinghunghumani! Xexo i xinkhovha. A hi wa silivhere naswitsongo; u na muhlovo wa buraweni. Xana i mani loyi a chavaka xinkhovha xa khale xo borha?”
“Eix! U nga vuli sweswo!” ku cema Flossie hi ku chava. “Kumbe xinghunghumani xa n’weti xa silivhere xi hlota na maphaphatani!”
“Ha!” ku vula Maxwell hi vutitshembhi lebyikulu. “Ndzi lava ku n’wi vona a ringeta!”
Hi nkarhi wolowo, xin’wana xi haha ehenhla ka vona. Flossie u langutile ehenhla ku vona nchumu wa silivhere wu ri karhi wu enhlela ehansi kusuka eka ku voninga ka n’weti. Timpapa timbirhi letikulu ta silivhere ti tlharamuka, ti ri karhi ti vanga munyama ehenhla ka timitsu ta nsinya.
Flossie a chuwhile swinene a nga swi koti no famba. U pfarile swmahlwana swa yena swinene loko pfumawulo wa ku haha wu tshinela ekusuhi … n le kusuhi. A tiva leswi a swi ta humelela hi nkarhi lowu landzelaka. Hikwaswo leswi a swi chava hi mbilu ya yena hinkwayo a swi lava ku humelela.
Hi nkarhi wolowo ku twala huwa, mpfumawulo wo chavisa, wa ku haha ka timpapa. Endzhaku swi miyela.
“U nga pfula mahlo ya wena sweswi,” ku vula Maxwell.
Flossie a pfula mahlo ya yena a vona xinkhovha xi ri karhi xi nyamalalela ehenhla ka nsinya.
Xana ku humelele yini?” a vutisa hi ku hlamala. “Hikwalahokayini xinghunghumani xa n’weti xi hahele ekule?”
Maxwell a tinyungubysa swinene hi yena. “I tiphetheni leti nga timpapeni ta mina. Xinkhovha a xi ehleketa leswaku i mahlo – kufana na wena. Ku fana na wena, u anakanya leswaku un’wana na wun’wana loyi a nga na mahlo lamakulu u fanele ku va xivumbiwa lexikulu. U teriwile hi ku chava, pfumela ndzi ku byela! Xana u twile hilaha a nga cema hakona?”
“U n’wi tlhariherile!” ku vula Flossie.
“Ina, hi swona, a ndzi tano?” ku pfumela Maxwell. “Sweswi etlela laha kusuhi na mina. U tava hlayiseka ku fikela loko dyambu ri huma.
Kutani Flossie a tifihla exikarhi ka timitsu ta nsinya. Hi xihatla a khomiwile hi vurhongo. Naswona a nga lorhanga hi xinghunghumani xa n’weti xa silivhere na switsatsanana. Nakan’we.
* Tirhisa rholo ya le xihambukelweni, phepha, glulu, swimhandzani swo xokomulela meno na pende kumbe tikhirayoni ku endla phaphatani. Tsemeta xivumbeko xa timpapa ta phaphatani, ti pend kutanii, loko ti omile, ti namarheti eka rholo ya le xihambukelweni. Penda swimhandzani swo xokomulelo meno hi muhlovo wa ntima kutani u swi namarheta eka phaphatani ku endla switwi.


text:
Vhahali
Kha lushaka lwa Vhavenda, hu na vhahali vhane ra di tongisa ngavho nge vha di dina nga u shela mulenzhe nga ndila dzo fhambananaho khau ita uri luambo, maitele na mvelele ya luno lushaka zwi vhulungee. Nga uralo ndi zwa ndeme uri ri fhululedze khathihi na u hulisa vhahali avho vhe naho zwovha zwi tshi khou konda vha phuletshedza kha ndingo dzavho.
Divhazwakale na vharangaphanda vha vhuhosini[edit | edit source]
Lushaka u lu lubikwa na ive, ive la vhibva lwone lwa sala lu bva kule. U ya nga manwalwa a talusaho vhubvo ha u lu lushaka, ho di vha na vharanga phanda vhe vha lu rangaphanda u swika a fha hune namusi ha divhea nga la uri Venda. Vharangaphanda vha vhahali vha u ranga ndi vha tevhelaho:
Dambanyika[edit | edit source]
ndi ene o rangaho lushaka lwa Vhavenda u bva Afrika vhukati, vha tshimbila vha tshi tsela dubo lwa Rhodesia hune namusi ha divhiwa nga Zimbabwe. Vho dzulanyana afha Vhukalanga u swika vha tshi pfukha mulambo wa Vhembe vha da vha dzula Dzata kha la Venda he vha wana lushaka lwa Vhangona.
Thohoyandou[edit | edit source]
Uyu ndi we ari a tshi di khoda nga murahu ha u dzama ha khosi Dambanyika ari ndou yo fa ho sala thoho yayo ndi afho he a vho swa na dzina la Thohoyandou ngeno lawe la vhubvo e Phophi.Thohoyandou u dovha a divhelwa u vha ene o fhataho mutsheto wa Dzata nga matombo e a laedza vhadzulapo vha shango lawe uri vha ye u a hwala ngei Vhukalanga. Tshinwe tshithu tshine tsha kha di akhamadza na namusi nga ha Thohoyandou ndi uri a huna ane a divha vhida lawe. Huna mavhari-vhari o fhambanaho nga fhethu he a dzamela hone.
Makhado[edit | edit source]
Tshilwa vhusiku tsha ha Ramabulana, muhali wa vhahali ndi munwe o shumaho zwihulu kha u fhata lushaka lwa Vhavenda. Makhado o dzhena vhuhosini nga murahu ha nndwa khulu na mukomana wawe Davhana musi khotsi avho vho Ramabulana vha tshi kha di bva u dzama. U vha na maanda hawe na u thonifhiwa nga lushaka zwo mu itela dzina uri avhe munwe wa mahosi a divheswaho kha lushaka lwa Vhavenda.
Pfunzo na Manwalwa[edit | edit source]
Musi pfunzo i tshi swika kha Lushaka lwa Vhavenda nga dzi mishinari yo wana vhanzhi vha tshi tenda uri pfunzo i a pengisa.Nga uralo tshigwada tshituku na hone tshi bvaho mitani ya vhe vha tenda u vha vhagudi, ndi tshone tsho dzhenaho tshikolo. A vho vha tevhelaho ndi vhanwe vha vhe vha ranga u funzea na u phadaladza pfunzo vhukatini ha lushaka lwa Vhavenda.
Pfunzo[edit | edit source]
Kha sia la pfunzo ri na vhathu vhane na vhone vho shuma zwihulwane khauri ulu lushaka lwa Vhavenda lu vhe lu bvelelaho. Afha fhasi ndi tsumbo dza vhahali vho bonyololaho mato a lushaka ulwashu.
- Dokotela Vho S.M Dzivhani.
- Muphurofesa Vho M.E.R Mathivha.
- Vho Z Mutsila.
- Vho Khangale-ndi munwe o thomaho na zwikolo thungo ya tshikhuwani.
- Vho Mulaudzi- na vhone vho di dzhenisa vho kha u tumbula zwikolo tshikhuwani.
- Dokotela V.N Ndou - Munwe o thomaho na u nwala mabambiri a pfunzo uthusa lushaka na vhaswa vha afurika tshipembe.
- Muphurofesa vho V.N Ralushai.
- Dokotela vho Nemudzivhadi na vhanwe vho.
Vhanwali[edit | edit source]
Kha vhanwali ri bvulela munadzi muthu wa u thoma u nwala bivhili nga luambo lwa Tshivenda. Hu do vha ha vha na vhanwe vhanwali vho nwalaho u bva kha nganea, vhurendi ,nganea pfufhi, dirama na luambo nga Tshivenda. Afha fhasi ndi vhanwe vha vhanwali vhane ra di tongisa ngavho, vhanwali vho funzeaho.
- Vho T.N Maumela
- Vho E.T Maumela
- Vho Sigwavhulimu
- Vho E.S Madima
- Vho P.R Ngwana
- Vho N.A Milubi
- Vho V.N.
- Ndou
- Vho R.N Madadzhe
Makwevho na vhuvhambadzi[edit | edit source]
Musi tshanduko dzi tshi khou itea, Vhavenda a vho ngo toda u salela murahu ri tshi sedza sia la zwamabindu, makwevho na vhu vhambadzi.Ho vha na vhahali vhe vha tanganelana musi zwi tshi da kha zwa mabindu.Vhahali vhenevho ndi vho Lukoto na vho Negukhula vhe vha thoma Vendaland Trading Company. Nga murahu havho ho di vha na vhanwevho vhe na vhone vha i sa vho phanda na zwa mabindu u fana na Vho-Muthige, Vho-Tshikororo na Vho-Tshedza.Ho mbo di vha u takuwa ha zwa mabindu shangoni la Venda.
Vhunanga hu sili (vhunanga ha tshikhuwa)[edit | edit source]
U fana na vhathu vha dzinwe tshakha, kha lushaka lwa Vhavenda ho di vha na vhathu vhe vha vha vhone vho shumaho zwihulusa uri ri wane na vhone vha tshi vhalwa kha mveledziso ya lushaka. A vha vha tevhelaho vho vha vhanwe vha u ranga kha u di dzhenisa kha zwa vhunanga hu sili kana ha Tshikhuwa (vhudokotela).
- Dokotela Vho Raphunga
- Dokotela Vho-Tshikovhi
- Dokotela Vho-Dzhivhuwo
- Dokotela Vho-Ramasuvha
- Dokotela Vho-Ramagoma (radiographer)
- Vho-Penina – vho nese vha u thoma Venda
Avha vhothe vho bulwaho afho ntha ndi vha ne sa lushaka lwa Vhavenda ra ri vho shuma zwihulu uri lushaka lu vhe hune lwa vha hone namusi. Hu di vha na vhanwe ro vha siaho nnda na vhone ri ri a vha ri tshileli. Ro vhona uri ri nga si tou amba vhathu vhothe kha siatari lino.


text:
Vutsari
Vutsari, hiku angarhela, mpahla ya matsalwa. Hikukongoma, vutsari i matsalwa lama voniwaka tanihi vutshila naswona mari yankoka, ngopfungopfu hi kutirhisa ririmi leri hambanaka na matirhisele ya siku na siku.
Rimitsu ra rito Vutsari risuka eka rito raxilatini "literatura/litteratura" (leri tekiweke eka rito littera: letere kumbe matsalele) ritirhisiwa ku hlamusela matsalwa hinkwawo, hambi leswi tinhlamusela totala ti hlanganisaka na matsalwa lama vulavuriwaka kumbe kuyimbeleriwa.
Vutsari byi hambanisiwa hikuya hi switori leswi ngariki swa xiviri, kumbe switori swaxiviri, naswona hi kuya hi vuthlokovetseri kumbe vuthemenderi. Byinga thlela byi hambanisiwa hikuya hi swiyenge leswikulu kufana na Tinovhele, Switori swo koma kumbe Dirama; naswona mintirho leyi ya vutsari yithlela yi hambanisiwa hi tinguva ta matimu kumbe mboyamelo wa matsalwa.
Nhlamuselo[Lulamisa | edit source]
Ikhale vanhu varingeta ku hlamusela "vutsari".[1] Simon na Delyse Ryan varingeta kuhlamula xivutiso lexinge "Vutsari iyini?" hi ku xiya leswilandzelaka:
Pfhumba ro twisisa nhlamuselo wa "Vutsari", indlela leyi kandziyiweke ngopfu, hambileswi vugima musi bya kona, abyi anetisi. Tinhlamuselo to tala ito angarhela naswona ticincacinca kuya hi minkarhi. Kahle kahle, nchumu lowu nga tiyiseka hi nhlamusela wa Vutsari, hileswaku hlamuselo yeloyo yi ta cinca.[2]
Nhlamuselo wa vutsari wu hambana hambana hi kuya hi minkarhi: i "nhlamuselo leyi fambisanaka na ndzhavuko".[3] Kufikela eka malembe xidzana ya vu 18, e vupela dyambu bya Yuropa, Vutsari abyi hlanganisa tibuku hinkwati na matsalwa hinkwawo.[3] Varhoma hivona va koteke ku tumbuluxa nhlamuselo leyi kongomeke, laha va sunguleke ku hambanisa vutsari elbyi tumbuluxiweke "emiehleketweni" kumbe milorho.[4][5]
Minthsaho[Lulamisa | edit source]
- ↑ Meyer, Jim (1997). "What is Literature? A Definition Based on Prototypes". Work Papers of the Summer Institute of Linguistics, University of North Dakota Session 41 (1). Retrieved 11 February 2014.
- ↑ Simon Ryan; Delyse Ryan. "What is Literature?". Foundation: Fundamentals of Literature and Drama. Australian Catholic University. Archived from the original on 20 February 2014. Retrieved 9 February 2014.
- ↑ 3.0 3.1 Leitch et al., The Norton Anthology of Theory and Criticism, 28
- ↑ Ross, "The Emergence of "Literature": Making and Reading the English Canon in the Eighteenth Century", 406
- ↑ Eagleton, Literary theory: an introduction, 16


text:
Milala
Milala kumbe Ncindzu (Raphia australis), i nsinya lowu tiviwaka hi ku humesa Vusurha (byala byo basa) naswona wu kumekaka e ribuweni ra Kosi e Mozambhiki na Afrika Dzonga.[1] Nsinya lowu wu le nghozini yo nyamalala leswi wu tsemiweke ngopfu, hiswona leswi vangeleke ribuwa ra Kosi ri sirheleriwa.[2]
Byala bya Vusurha[Lulamisa | edit source]
Hikuya hi Henri Junod, Vatsonga a va teka nkarhi wavona ku pfelerisa byala bya Vusurha eka minsinya ya milala, ngopfungopfu a Pessene e Komati Poort, laha a tshameke nkarhinyana kona. Junod uhlamusele ndlela leyi byala lebyi abyi hlengeletiwa hayona:
"Khwati a ri tsemewa hi kuya hi tindhuna ta tiko, naswona ndhuna yin'wana na yin'wana yi hlengeleta Vusurha eka milala leyi nga e khwatini ra yona. Nsinya wa Mulala wuvatliwa hi le henhla, ivi andzhaku ka masiku yamune, wu ta vatliwa wu byekela ivi ku tsimbiwa xikhudya xankwakwa, leswaku xi hlengeleta Vusurha bya milala. Loko xikhudya xitele, n'wini wa xona u xiteka axihalatela eka Jomela ra yena ri kala ritala."[3]
Vuxurha lebyi abyi hlayisiwa eka Jomela leri a ri vitiwa gandzelo. Swa yila ku khoma xikhudya, unwa hi xona. Munhu loyi a kumekaka ari kunweni eka xikhudya a a hlamuriwa hindlela leyi landzelaka:
"Xana hova nyoxi, leswi ungo nwa xikhudya xa vanhu?"
Loko a kumeka hindlela leyi, a a bohiwa mavoko na milenge ivi a tshikiwa e handle vusiku hinkwabyo, rikala rixa leswaku a khatisiwa.[4]
Tingula ta Xitsonga[Lulamisa | edit source]
Matluka ya milala yi vitiwa Tinhlamalala, naswona ma tirhisiwa ngopfu ku rhunga tingula to hambana hambana. Junod uhlamusele ndlela leyi tinhlamalala ti omisiwaka naswona tithlela ti lovekiwa eka mivala yo hambana hambana.
Swiyelanisi[Lulamisa | edit source]
- ↑ Hilton-Taylor, C. et al. 1998, Raphia australis Archived 2008-09-24 at the Wayback Machine.
- ↑ Plantz Afrika, Raphia australis Archived 2008-09-24 at the Wayback Machine., Accessed 2010-02-11
- ↑ Henri-Alexandre Junod, The life of a South African tribe - Vol 2, Pages 40-42
- ↑ Henri-Alexandre Junod, The life of a South African tribe - Vol 2, Page 42


text:
Huvo
Huvo akuri ndhzawu leyi a yitirhisiwa ku endla mintirho leyi hlawulekeke ya muti, ku hlanagana na, kutenga timhaka ta muti, ku amukela varhumiwa va ximfumo, ku bula timhaka ta malovolo, kutenga milandzu leyi tisiweke emutini, ku dlaya no xindla swifuwo/swiharhi swa nhova, na swin'wana. Ndzhawu leyi a yikumeka ekusuhi na xivala xa tihomu, laha kungana minsinya ya mindzhuti, naswona ayi nga hlawuli wanuna eka wansati. [1][2]
Mintshaho[Lulamisa | edit source]
- ↑ Henri Junod - "Life of a south african tribe". Vol 1, Page 283, 1922
- ↑ Malabela NM,Nkanelo wa maakelo, mahlayiselo ni mintirho ya tindlu ta ndzhavuko ta vatsonga, University of Limpopo - 2015


text:
Nthlavelo wa COVID-19
Nthlavelo wa COVID-19 i murhi wo dlaya xitsongwatsongwana lowu endleriweke ku tshungula CVID-19. Emahlweni ka ntungu wa COVID-19, ntirho wo endla murhi wo tshungula mavabyi lama vuriwaka SARS na MERS wu kondletele vutivi hi ta muxaka na matirhele ya xitsongwatsongwana lexi, naswona swi hatlisise maswekelo ya nthlavelo wa COVID-19.
Hi N'wendzamhal wa 2020, kwalomu ka 57 milambyana yo tshungula vuvabyi lebyi, ayiri karhi yi swekiwa naswona yi lavisisiwa, naswona 40 wa vanhu vanghenele vuringeti bya milambyana leyi eka xiyenge xo sungula xa swikambelo swa vutshunguri, ku engetela kwalano 17 wa vanhu va ngheneleke swikambelo swa vutshunguri swa xinyenge xa vumbirhi na xa vunharhu. Eka xiyenge xa vunharhu, mirhi yo hlayanyana ya vutshunguri ya COVID-19 yi kombise ku kuhumelela ka kwalomu ka 95% ka ku sivela vuvabyi bya CVID-19.[1] Valawuri va swa vutshunguri va pfumelele mirhi ya tsevu yo tshungula vanhu: Milambyana yimbirhi ya vutshunguri ya RNA (Kunga tozinameran leyi swekiweka hi vaka Pfizer-BioNTech na mRNA-1273 leyi swekiweka hi vaka Moderna), timbirhi leti tolovelekeke eka mirhi yo tshungula (BBIBP-CorV leyi swekiweka hi vaka Sinopharm na CoronaVac leyi swekiweka hi vaka Sinovac), ku hlanganisa na mirhi yo tshungula (Gam-COVID-Vac leyi swekiweka hi va Huvo ya vulavisisi ya Gamaleya na AZD1222 leyi swekiweka hi Yunivhesithi ya Oxford yitirhisana na AstraZeneca).
Pfizer, Moderna, na AtraZeneca yi vhumbe vuswikoti byo endla 5,3 wa magidi ya timiliyoni ta mimpimo hi 2021, leyi nga tirhisiwaka ku hlanganisa kwalomu ka magidi manharhu ya timiliyoni ta vanhu (tanihi leswi mirhi yo tshungula yi lavaka ku thlaveriwa leswaku yo kota ku sirhelela eka vuvabyi bya COVID-19). Hi N'wendzamhala, mirhi yo tshungula leyi tlulaka 10 wa magidi ya timiliyoni se a yi koxiwile no xaviwa hi matiko,[2] naswona kwalomu ka hafu ya mirhi leyi xaviweke hi matiko lama fuweke lama vaaki va wona va endlaka kwalomu ka 14 wa tiphesente ntsena ta vanhu hinkwavo emisaveni hinkwayo.[3] Matiko yo tala ma tlhele ma hlela tindlela to thlavela vanhu lava nga ekhombyeni lerikulu ro hlaseriwa hi mavabyi lawa, kufana ni vadyuhari ni lava nga ekhombyeni lerikulu ro khomiwa hi vuvabyi lebyi ni ku byi hundzerisela eka van'wana tanihi vatirhi va ta rihanyo.[4]
Mintshaho[Lulamisa | edit source]
- ↑ Santiago, Jahleah (19 December 2020). "A side-by-side comparison of the Pfizer/BioNTech and Moderna vaccines". STAT. Retrieved 24 December 2020.
- ↑ Mullard, Asher (30 November 2020). "How COVID vaccines are being divvied up around the world Canada leads the pack in terms of doses secured per capita". Nature. doi:10.1038/d41586-020-03370-6. Retrieved 11 December 2020.
- ↑ So, Anthony D; Woo, Joshua (December 2020). "Reserving coronavirus disease 2019 vaccines for global access: cross sectional analysis". BMJ: m4750. ISSN 1756-1833. doi:10.1136/bmj.m4750.
- ↑ Beaumont, Peter (18 November 2020). "Covid-19 vaccine: who are countries prioritising for first doses?". The Guardian. ISSN 0261-3077. Retrieved 26 December 2020.


text:
Ndzhavuko
Ndzhavuko (kusuka ekaXilatini cultura ri tekiwa e ka colere, leswi vulaka "ku hlakulela")[1] hi ku angarha ri hlamusela maendlele ya swilo ya vanhu na nkonka wa swiendlo sweleswo. Mindzhavuko yinga twisisiwa ta ni hi "nhlengelo wa mimfungo na tinhlamuselo ta mafambisele ya swilo kumbe swi enldo leswi tolovelekeke"[2]
Ndzhavuko wu nga ha hlamuseriwa tanihi ndlela ya vutomi kuhlanganisa vuqambhi, kupfumela na tindzhawu ta vuleteri ta rixaka kunga swilo leswi hundziseriwaka kusuka eka xitukulwana na xitukulwana. Ndzhavuko wu vuriwa "Ndlela ya vutomi ya vanhu hi xitalo."[3] tanihileswi sweleswo swi hlanganisaka matikhomele, swi ambalo, ririmi, vukhongeri, swi henwa, na mikhuva leyi tolovelekeke.
Masungulo ya Ndzhavuko[Lulamisa | edit source]
Matirhiselo ya masiku lawa ya riviti "ndzhavuko" matshegeriwe eka riviti leri ari tirhisiwa hi Murhoma wa Khale kunga Cicero eka matsalwa ya yena lamange Tusculanae Disputationes, laha atsaleke hi ku hlakulela muya-xiviri kumbe "cultura animi",[4] hi kutirhisa xifananisi xa Vurimi leswaku a hlamusela ku akeka ka moya-xiviri hi nhlamusela ya filosofi, naswona u twisese leswaku ndhzavuko inhluvuko wa le henhla wa vanhu. Samuel Pufendorf uyise xifananisi lexi emahlweni a xitirhisa e mahanyelweni ya namunthla, laha mongo wa nhlamusela wa yena hi ta ndzhavuko wuyelanaka, kambe wunga ha xongeteli leswaku Filosofi iku helela ka munhu ka ntumbuluko. Matirhisele ya yena na ya lava vateke endzhaku ka yena "makombetela eka tindlela hinkwato leti vanhu va koteke ha tona ku hluvuka eka mahanyele ya khale ya vuharhi, ivi vatirhisa vuthlarhi bya vona leswaku vava vanhu hikuhelela".[5]
N'wa ta Filosofi Edward S. Casey (1996) wahlamusela: "Rito ndzhavuko rivula "ndzhawu leyi hlakuriweke" hikuya hi xinghezi xale xikarhi, naswona rito leri rikumeka nale ka xiLatini colere, "kutikhoma, kukhatalela, kuhlakula, kugandzela" na cultus, "ntsombano, ngopfungopfu wa vukhongeri." Kulandza ndzhavuko, iku teka vundhzawu lebyi hlohloteriwaka ngopfu hi ndhzavuko leswaku uwu khatalela — ubyarha vutihlamuleri hi wona naswona uwu khatalela hahombe."[6]
Velkley uhlamusela Ndzhavuko, aku:
... ekusunguleni awu hlamusela kuhlakulela moya-xiviri kumbe miehleketo, kambe wu kume hlamuselo wa sweswi eka matsalwa ya lembe-xidzana ra khume-nhungu (18) ya vatsari va ma Jarimani, lava ava xopaxopa matsalwa ya Rousseau lawa ama sola "ximanje-manje vutshunxeki na malembe ya rivoningo". Hiswona leswi vangelaka kuhambana exikarhi ka "ndhzavuko" na "nhluvuko", na hambiloko kuhambana loku kunga hlamuseriwi hi kukongoma.
Mintshaho[Lulamisa | edit source]
- ↑ Harper, Douglas (2001). Online Etymology Dictionary.
- ↑ Findley, Carther Vaughn and John Alexander Rothney (2006). Twentieth-century World. Sixth edition, p. 14. ISBN 978-0-618-52263-7.
- ↑ Williams, Raymond. Keywords, "Culture"
- ↑ Cicero, Marcus Tullius (45 BC). Tusculanes (Tusculan Disputations). pp. II, 15.
- ↑ Velkley, Richard (2002). "The Tension in the Beautiful: On Culture and Civilization in Rousseau and German Philosophy". Being after Rousseau: Philosophy and Culture in Question. The University of Chicago Press. pp. 11–30.
- ↑ https://read.amazon.com/?asin=B00DG8M7EU --October 2014


text:
Wanuna
Wanuna i munhu loyi a kuleke naswona a ri wa rimbewu ra xinuna.
Kufana na swin'wana swi harhi leswi mamisaka, nxaxamelo wa swiaki swa DNA ya wanuna, wu amukela ndzhaka ya khuromosomu ya muxaka wa X eka mana wakwe naswona wu amukela ndzhaka ya muxaka wa Y eka tata wakwe. Miri wa n'wana wa xinuna loyi a nga si tswariwaka, wu tumbuluxa swirhumiwa swo tala swa androgen ku tlula swa estrogen. Ku hambana ka ntalo wa swirhumiwa leswi emirini, swi vangela ku hambana ka ku vumbeka exikarhi ka wanuna na n'wansati. Eka malembe ya kondlo-andzidyi, swirhumiwa leswi swa miri switumbuluxiwa hi xitalo naswona swi hlohlotela makulele na swivumbeko swa swirho swa rimbewu ku hlanganiso na swin'wana swirho swo hlawulekisa wanuna eka n'wansati. Hambi swiritano, matumbuluxelo ya swirhumiwa leswi ma nga ha hambana eka vanhu va rimbewu ro pfangela kumbe ro hundzuluxiwa.
Swi hlawulekisi swa kuvumbeka ka miri wa wanuna swihlanganisa na,
- Malebvu,[1]
- Makatla yo anama,[2]
- Kholokholo,[2]
- Rito ro enta rithlela rikula, ku tlula ra n'wana kumbe n'wansati.[1]
Mintshaho[Lulamisa | edit source]
- ↑ 1.0 1.1 "Primary & Secondary Sexual Characteristics". Sciencing.com. 2018-04-30.
- ↑ 2.0 2.1 Berger, Kathleen Stassen (13 October 2005). "The Developing Person Through the Life Span". Macmillan – via Google Books.


text:
Mahosi
Ndi nnyi oteaho u vha khosi? Vhutambe Tambe uvhu hothe ndi mishumo ya Tshifhiwa Manenzhe aka tipsi. Tshivenda tshi ri Vhuhosi vhu tou bebelwa na hone vhu naka u vhangwa. Muthu ane a tea u vha khosi o vha a tshi fanela u bebwa nga mufumakadzi wa dzekiso zwine zwa amba uri mufumakadzi o maliwaho nga lushaka. Mufumakadzi wa dzekiso ndi ene ane a beba khosi ine ya dzhena musi mativha a tshi xa.
Mufumakadzi ane a beba khosi hu sedzwa uri u bva mutani wa vhuhosini naa? Na hone u fanela u vha e wa dzekiso. Izwo zwi itelwa uri a no ḓo vhewa vhuhosi a si vhe mutsinda.U khwathisa uri khosi ino do bebwa ndi ya malofha a vhuhosini kha Vhavenda hu a tendelwa uri nwana wa khaladzi na khaladzi vha vhuhosini vha bebisane vhana hu uitela uri hu bebiwe khosi. Ubva tsha kale vhavenḓa vho divha vhathu vha ṱhonifhaho pfanelo dza vhafumakadzi na u dzhia vhafumakadzi sa vhathu vhademe. Izwo zwi vhonala kha nzulele ya vhuhosi havho hune na vhafumakadzi vha vha mahosi. Khosi idzo dza vhafumakadzi dzipfa dzi sina na thaidzo na nthihi ngauri tshino toḓea ndi tshumisano na vhalanda.
Kha lushaka lwa vhavenḓa a huna tsho khakheaho kha uri huvhe na khosi ya mufumakadzi. Naho zwi songo tou dowelea zwa khosi ya mufumakadzi zwone zwo di thoma kale, sa tsumbo khosi ya Tshaulu tsha habohwana, vhamusanda Vho-Rammbuda vha Vondwe. Mahosi mahulwane a venda ndi a ha Tshivhase ,Mphephu na vha ha Mphaphuli.
Uya nga mvelele ya tshivenḓa huna khoro ya Muṱavhatsindi ine ya fariwa nga Swondaha ine ya katela vhamusanda, vhakoma vho fhelela, vha civic na vhadzulapo nga uri tshihuluhulu kha khoro yeneyo hu vha hu khou ambiwa nga mvelaphanḓa ya lushaka u fana na zwithu zwingaho u fhaṱa zwikolo, bada, mudagasi na maḓi zwi vha zwi khou ambiwa kha yeneyi khoro.
Mahosi a Vhavenḓa na mvelele ya sialala.
Mahosi a Vhavenda ndi vhathu vho di sendekaho nga mvelele ya sialala. U di dzhenisa ha lushaka lwa Vhavenda kha zwa mvelele ya sialala zwi tanganedzwa nga thuthuwedzo ya vhurangaphanda ha Vhavenda.
Vhurangaphanda ha Vhavenda vhu di tongisa nga sialala haho sa yone thikho ya lushaka. Mvelele ya sialala i thusa u tutuwedza vhana uri vha di bvise kha mikhuvha mivhi i sa fhatiho.
Uya nga vharangaphanda vha Vhavenda ndi zwa ndeme uri vhana vha divhe sialala lavho ngauri zwi thusa kha uri vha si hangwe mvelele ya havho.Vha tenda uri u vhulunga mvelele a zwi thusi fhedzi kha u divha iyo mvelele, zwi dovha hafhu zwa thusa uri zwa makwevho na mbambadzo (ikonomi) zwi aluwe.
Mvelele i dovha ya thusa uri vhaswa vha si milwe nga dzinwe mvelele na vhumatshelo havho vhu vhulungee. Musi zwi tshi senguluswa, vhadivhi vha zwa mvelele vha tendelana uri lushaka lu sina mvelele lwo xela. Vhunzhi ha matula ane a khou bvelela musalauno sa vhugevhenga, madwadze angaho sa HIV/AIDS, u tangana ha vhathu vha malofha mathihi zwi khou badekanywa na u xela ha mvelele. Mahosi a Vhavenda a kha ndilo muthathe ya u tutuwedza lushaka khau vhulunga mvelele ya sialala.
Vhamusanda ndi vhamusanda nga vhalanda, Hu dovha havha na magota na vhakoma,ndi vhone vhathu vhane vhatikedza dzikhosi dzashu. Kale na kale musanda hu a luvhiwa. Khoroni ya musanda hu lila tshikona hu tshi khou nwiwa tsumbavhulo. Lushaka lwa vhavenda ndi vhathu vhane vha thonifha mahosi avho, vha kha diditika nga sialala na mvelelo yavho.
Vhunzhi ha mahosi a Venda abva kha davhi ḽa ha Ramabulana.


text:
Tshiwo tsha lushaka
Tshiwo tsha lushaka (pandemic, u bva kha Tshigiriki pan, ‘zwothe’ na demos, ‘vhathu’) hu tou vha u bvelela ha vhulwadze ha pfuko hune ho “swika” kha mashango a fhiraho lithihi. Luvhilo lune vhulwadze ha phadalala ngawo kha vhathu kana kha vundu nga tshifhinga tshituku zwi vhidzwa upfi tshiwo tsha vundu (Ephidemiki).[1] vhulwadze vhu phadalalaho nga mbalo i divheyaho ya vhathu vho kavhiwaho ndi “endemiki”, hu si phandemiki. U phadalala ha vhulwadze ha pfuko nga nomboro nkene sa duda la no vha hone nga u shanduka ha khalanwaha zwi anzelwa u thudzelwa kule sa izwi u tshi vha hone kha mavundu a tshi vhalo nga u tevhekana.
Thalutshedzo na zwitenwa[edit | edit source]
Tshiwo tsha lushaka ndi tshiwo tsha vundu(ephidemiki) tshi velelaho nga ndila ine ya pfukhela na mashango a nnda.[2] Vhulwadze kana tshiimo tsha vhulwadze asi tshiwo tsha lushaka nga nthani ha u phadalala kana nga mabulayo o vhangwaho nga vhulwadze uvhu; vhu tea u vha vhulwadze hu pfukhelaho. Sa tsumbo, khentsa ndi vhulwadze ho dzhiaho malwadze a vhathu vhanzhi fhedzi a si tshiwo tsha lushaka nga uri asi vhulwadze vhu pfukhelaho.[3]
Luvhilo lwa u pfukhelana ha tshiwo tsha vundu(zwi fhedzaho zwi tshi vha tshiwo tsha lushaka ) zwi tevhedzela khebve ingaho bele I tshi oliwa kha girafu I sumbedzaho nombor ya vhathu vho kavhiwaho zwi tshi badekanwa na tshifhinga. Khebve ya tshiwo tsha lushaka asi tshifhinga tshothe ya tevhedzela khebve yo doweleaho musi tshiwo tsha vundu tshi tshi phadalala. Vhulwadze ha pfuko vhu phadalala nga zwitenwa zwiraru zwo sumbedzwaho kha girafu I tevhelaho.
U langa[edit | edit source]
Huna maga manzhi ane muvhuso unga ita u langa tshiwo tsha lushaka. Nga nwaha wa 2005 vha World Health Organisation vho do shumisana na vha International Health Regulation sa vho ramilayo vha no shumana na u thivhela, u langa na u thogomela khombo kha mutakalo wa vhadzulapo ine inga phadalala nga mashango.[4] hafhu, vha World Health Organisation vho da na kushumele ku sedzana na tshiwo tsha lushaka tshi daho nga duda. Manyuwala wo bveledzwa lwa u tou thoma nga nwaha wa 1999 wa sedzuluswa wa lugiswa fhala na fhala nga nwaha wa 2005 na 2009.[5] [vii] Maga o shumiswaho ulwa na tshiwo tsha lushaka Covid-19 o wanala kha vha International Health Regulations 2005 na kha World Health Organisation kha gaidilani ya u di lugisa ulwa na duda la tshiwo tsha lushaka.
Hovha na u saukanya hu lapfu kha 3T's (u linga, u alafha, u tola) zwine zwa tendela mashango uri a kone u wanulusa kana u divha mivhigo nga tshihadu hu saathu swika tshifhinga tsha u di fhandekana na u onga.[6] Maitele aya a katela u toda vhathu vhothe vhe vha vha na vhukwamani na muthu o kavhiwaho, vha vha fhandekana na lushaka. Maitele haya o sumbedza u fhulufhedzea zwi tshi bva kha u shumiswa fhethu ho nonga South Korea na Singapore, fhedzi haya mashango o sumbedzisa u vha a khwine kha u di lugisela nga murahu ha u lwa na SARS.
U di fhandekana na tshi tshavha, nga u sa di badekana na vhathu, ndi maitele a shumiswaho nga vha zwa mutakalo zwi tshi itelwa u fhungudza u pfukhelalana ha vhulwadze nga u thivhela vhathu vha sa kwamane na vhanwe u fhungudza u pfukhiselana ha vhulwadze. Mudzula tshidulo muhulwane vho Dr Michael J Ryan vha u bva kha World Health Organisation vhari, kha u tsivhudza lushaka nga Thafamuhwe 2019 vhari “u di fhandekana na lushaka ndi maga a tshifhinga tshituku u fhungudza u phadalala ha tshitzhili, fhedzi asi u fhelisa tshitzhili. Zwi a vhidza, na hafhu zwi tea u tanganya na manwe maga u tandulula thaidzo.”[7] Vho Dr Ryan vho khwathisedza uri u di fhandekana a zwi nga fhedzi vhulwadze.
Zwiwo zwa lushaka zwire hone[edit | edit source]
HIV/AIDS[edit | edit source]
Naho vha WHO vho shumisa ipfi ‘tshiwo tsha lifhasi’ u talusa HIV,[8] ndi tshiwo tsha lushaka ri tshi lavhelesa thalutshedzo. U bva nga 2018, mbalo ya vho kavhiwaho nga tshitzhili tsha HIV lifhasi nga vhuphara I hanefho kha 37,9 million.[9] Ha lovha vhathu vha linganaho 770,000 vho vhulawa nga AIDS nga 2018.[10] Sub-saharan Africa ndi shango lo kwameaho nga maanda. Nga 2018, nga u tou humbulela 61% ya vhathu vhaswa vho kavhiwaho nga HIV ndi vha shango lo bulwaho [11]
Zwitzhili Zwa Corona[edit | edit source]
Zwitzhili zwa Corona (Cov) ndi lushaka luhulwane lwa zwitzhili zwi vhangaho vhulwadze u bva kha duda li vhangwaho nga murotholo u swika kha vhulwadze vhungaho sa Middle East Respiratory Syndrome ( MERS-CoV) na Severe Acute Respiratory Syndrome (SARS-CoV). Tshi tzhili tshi swa tsha corona (SARS-CoV-2) tsho vhanga vhulwadze ha coronavirus 2019, kana COVID-19.[12] Zwinwe zwa zwitzhili zwa corona zwi zoonotic, zwi tshi tou amba uri ndi vhulwadze vhu pfukhelaho vhukati ha zwipuka na vhathu. Thodisiso dzo itwaho dzi sumbedza uri SARS-CoV vho pfukhela u sthi bva kha zwikadzi zwa civet uya kha vhathu, na MERS-CoV u bva kha dzi gamela uya kha vhathu. Zwitzhili zwo vhalaho zwa corona zwi kha divha kha zwipuka, a zwathu u pfukhela kha vhathu.
Tshitzhili tshiswa tsha corona tshe tsha thoma u wanala Wuhan, kha vundu la Hubei, China, mafheleloni a 2019 Nyendavhusiku,[13] tsho disa mivhigo miswa ya vhulwadze ha u balelwa u fema, une wa divhea sa vhulwadze ha coronavirus 2019 (COVID-19). Uya nga vha Yunivesithi ya John Hopkins[14], mashango a swikaho 200 o kwamea nga COVID-19, na u bvelela hu shushaho ngei United states, central china, western Europe, na Iran. Nga 11 Thafamuhwe 2020, vha World Health Organisation vho divhadza u phadalala ha COVID-19 sa tshiwo tsha lushaka. U bva nga 23 Lambamai 2020, nomboro ya vhathu vho kavhiwaho nga COVID-19 yo swika kha 2.63 million lifhasi nga vhuphara, vhathu vho lovhaho vho vha 184,249 na nomboro ya vhalwadze vho fholaho ndi 722,055.
U bvelela ho thogomeliwaho[edit | edit source]
Dali[edit | edit source]
Dali ndi vhulwadze ho dalaho kha dzi rigini dza thirophikhala, zwi tshi katela na zwipida zwa America, Asia na Afurika. Nwaha munwe na munwe, hu vha na mivhigo ya dali I swikaho kha 350-500 million. U sa shuma ha mushonga zwovha thaidzo I aluwaho kha u alafha vhulwadze ha dali kha 21 sentshuari, sa izwo u sa shuma ha mushonga zwo dowelea kha u lwisana na dali, nga nndani kha artemisinins.[15]
Vhulwadze ha dali ho vha hu vhulwadze ho doweleaho Europe na North America, lune zwino a u tsha wanalea.[16] Vhulwadze vha dali u ngavha wo dzhenisa tshanda kha u wisa Roman Empire.[17] Vhulwadze uvhu vho swika hune ha divhea sa “duda la Rome”.[18] Plasmodium falciparum wo vha khombo kha vha kholonisi na vhathu vha kale u fana na musi u tshi divhazwa America khathihi na u renga dziphuli.
Fuluu ya Sipeini[edit | edit source]
Fuluu ya Sipeini (1918-1920) yo kavha vhathu vha 500 million u mona na lifhasi.[19] zwi tshikatela na vhathu vhare kha zwi tangadzime na kha Arctic, ya vhulaya vhathu vha 20 u swika kha 100 million. Malwadze manzhi a duda a vha khombo kha vhana vhatuku na vha aluwa vhahulwane, hu tshi tshila vhare kha minwaha ya vhukati. Fhedzi fuluu ya Sipeini yo da ya vhulaesa thanga thukhu. [xxx] Fuluu ya Sipeini yo vhulaesa vhathu u fhira nndwa ya u thoma ya lifhasi ya dovha ya vhulaya vhathu vhanzhi nga dzi vhege dza 25 u fhira AIDS I tshi vhulaya vhathu kha minwaha ya u thoma ya 25. Guvhangano la masole na u tshimbila-tshimbila nga tshifhinga tsha nndwa ya u thoma ya lifhasi zwo ita uri vhu phadalale na u shanduka nga luvhilo, na u engedza mbalo ya masole are na fuluu ya Sipeini zwo engedzezwa na nga mutsiko wa muhumbulo, u sa la zwiliwa zwa fushi na u thaselwa nga dzi khemikhali. Uvha na zwiendedzi zwo leludza u kha u phadalala ha vhulwadze.
Mbilaelo nga ha zwitzhili zwa matshelo[edit | edit source]
U sa shuma ha mishonga[edit | edit source]
U sa shuma ha mushonga kanzhi vha zwi vhidza uri ndi dzi “superbugs”. Zwi a shela mulenzhe kha u vuwa ha vhulwadze vhune vha langulea zwavhudi. Sa tsumbo, mivhigo ya vhulwadze ha TB ine mushonga wa sa I lange I di dzula u vha thaidzo kha vha zwa mutakalo. U swika hanefho kha 500 000 mivhigo miswa iya vhigwa ya multidrug-resistance tuberculosis (MDR-TB) u mona na lifhasi nga nwaha. China na India vha na mivhigo ya nntha ya multidrug-resistance TB. [xxxvii] Vha World Health Organisation (WHO) vha nea muvhigo wa uri kha vhathu vha 50 million lifhasi nga vhuphara vha kavhiwa nga MDR-TB, 79% ya muvhigo uyo hu tshi vha na u sa shuma ha mishonga. Nga 2005, mivhigo ya 124 ya MDR-TB yo vhigiwa America. Extensively drug-resistant tuberculosis (XDR-TB) yo divhadzwa Afurika nga 2006, zwa wanuluswa uri I kha mashango a 49, zwi tshi katela na Amerika. Huna 40 000 ha mivhigo miswa ya XDR-TB nga nwaha, vha WHO vha tshi humbulela.
Kha minwaha ya 20 yo fhiraho, bakhitheria I katelaho staphylococcus aureus, serratia marcescens na Enterococcus, dzo do sa tendela mushonga I tshi shuma khayo, unga na mushonga u lwaho na dzi bakhitheria wa vancomycin, na minwe mishonga I lwaho na dzi bakhitheria ya nonga sa aminoglycosides na cephalosporins. Antibiotic resistance organisms dzo no vha dza vhuthogwa kha vha zwa healthcare-associated (nosocomial) infections (HAI). Nga u dadzisa, u kavhiwa ho vhangiwaho nga metchicillin-resitant staphylococcus aureus (MRSA) kha vhathu vhare na mutakalo wa vhudi zwo no tou vha dzema kha minwaha ya zwino.
Viral hemorrhagic fevers[edit | edit source]
Viral hemorrhagic fevers ndi vhulwadze ha khombo vhu pfukhelaho nga luvhilo. Tsumbo dzi katela Ebola virus disease, Lassa fever, Rift valley fever, Marburg virus disease na Bolivian hemorrhagic fever. Viral hemorrhagic fevers ndi vhulwadze vhu ne vhu nga kona u vha tshiwo tsha lushaka. [xxxix] Maanda a uri vhu phadalale nga luvhilo uri vhu vhe tshiwo tsha lushaka zwo fhungudzea vhunga vhu tshi phadalala nga musi hu na u kwamana na munwe muthu lwa tsini, na muthu o kavhiwaho una tshifinga tshipfufhi tsha u lovha kana u lwala lu shushaho. Tshifhinga ndi tshipfufhi vhukati ha uri muthu o kavhiwaho uri a pfukhisele vhulwadze nga uri tsumba dwadze ndi zwone zwiitaho madoketala vha tavhanye u fhandekana muthu are na vhulwadze, zwa thivhela u pfukhisela vhulwadze hunwe.
Tshitzhili tsha Zika[edit | edit source]
Athikili ya vhukuma: 2015-16 Zika virus epidemic, Zika virus and Zika fever U bvelela ha tshitzhili tsha Zika zwo thoma nga 2015 zwa hulela zwitshiya mathomoni a 2016, hu na mbalo ya u swika 1.5 million ya mivhigo yo khwathisedzwaho kha shango la America. Vha World Health Organisation vho tsivhudza nga ha Zika uri I na maanda a u vha tshiwo tsha lifhasi kharali vha balelwa u langa vhulwadze.
U khwathisedza vhutanzi[edit | edit source]
- ↑ "Centers for Disease Control and Prevention". Wikipedia (in English). 2020-06-30.
- ↑ A dictionary of epidemiology.. Porta, Miquel S., International Epidemiological Association. (5th ed. ed.). Oxford: Oxford University Press. 2008. ISBN 978-0-19-933893-1. OCLC 610974909.
- ↑ Dumar, A. M. (2009). Swine flu : what you need to know. [Place of publication not identified]: Brownstone Books. ISBN 1-4344-5832-6. OCLC 401165992.
- ↑ "WHO | International Health Regulations (2005)". WHO. Retrieved 2020-07-04.
- ↑ "WHO | International Health Regulations (2005)". WHO. Retrieved 2020-07-04.
- ↑ "The 3 T’s model: Hitting the nail on the head". Jordan Times (in English). 2020-04-08. Retrieved 2020-07-04.
- ↑ Inc, Twitter. "Reuters Top News @Reuters". Periscope. Retrieved 2020-07-04.
- ↑ "WHO | Data and statistics". WHO. Retrieved 2020-07-04.
- ↑ Horton, Richard (2019-07). "Offline: Who should lead UNAIDS?". The Lancet 394 (10192): 12. ISSN 0140-6736. doi:10.1016/s0140-6736(19)31563-6.
- ↑ Knowledge is Power. 2019-02-06. doi:10.18356/c54bbf5f-en.
- ↑ Steele, Russell W. (2016-03-21). "Zika Virus". Clinical Pediatrics 55 (8): 698–700. ISSN 0009-9228. doi:10.1177/0009922816638660.
- ↑ "ABC News/Washington Post Poll of Public Opinion on Aging, March 1982". ICPSR Data Holdings. 1984-03-18. Retrieved 2020-07-04.
- ↑ "Boyle, Sir Edward, (12 June 1878–31 March 1945)". Who Was Who (Oxford University Press). 2007-12-01.
- ↑ JOAO, BELMIRO N (2020-03-03). "Geographic Information Systems and COVID-19: The Johns Hopkins University Dashboard". dx.doi.org. Retrieved 2020-07-04.
- ↑ "CDC - Malaria - Page Not Found". web.archive.org. 2012-12-29. Retrieved 2020-07-04.
- ↑ Gratz, Norman G. "Tick-borne diseases of Europe". The vector- and rodent-borne diseases of Europe and North America (Cambridge: Cambridge University Press): 89–148. ISBN 978-0-511-54189-6.
- ↑ Bower, Bruce (2001-10-20). "Lemurs Reveal Clues to Ancient Asian Roots". Science News 160 (16): 245. ISSN 0036-8423. doi:10.2307/4012974.
- ↑ Sallares, Robert (2002-09-05). Malaria and Rome. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-924850-6.
- ↑ Taubenberger, Jeffery K.; Morens, David M. (2006-01). "Influenza Revisited". Emerging Infectious Diseases 12 (1): 1–2. ISSN 1080-6040. doi:10.3201/eid1201.051442.


text:
Wasi
Muvala wa Wasi i wun'wana wa mivala yi nharhu ya masungulo leyi tirhisiwaka eka nongonoko wa mavala ya vu pfapfarhuti, ku hlanganisa na nongonoko wa mavala wa RGB. Wu kumeka e xikarhi ka muvala wa vhangazi na wa rihlaza eka nxaxamelo wa magandlati ya rivoningo. Mahlo ma vona muvala lowu loko rivoningo riri na magandlati ya kwalomu ka 450 kuya eka 495 wa tinanomitara. Xibakabaka lexi pfumalaka ma papa, na tiva leri entenke swi vonakala swiri swa muvala wa wasi hikwalaho ka ku hangalaka ka miseve ya dyambu.
Muvala wa wasi i muvala wa nkoka eka swa ta vutshila na vusaseki kusukela khale ka khaleni. Maribye ya lapis lazuli lawa a mari ya muvala wa wasi, ama tirhisiwa tani hi vuhlalu byo saseka e Egipta wa khale, naswona endzhaku ka swona hi nguva wa kuvonakala e Yuropa, ama tirhisiwa ku endla muvala wa wasi-lwandle lowu a wu koxa ntsengo ya lehenhla swinene. Va pfapfarhuti va ma chayina a ava tirhisa maribye ya muvala lowu leswaku va endla pende ro sasekisa swibye hi muvala lowu. Eka nguva ya le xikarhi ya matumu ya tiko-nkulu ra Yuropa, vapfapfarhuti a va rhandza ku sasekisa mafasitere ya tikereke ta vukhongeri. Wasi wo zhwihala wu tirhisiwek ngopfu eka swa'ambalo swa vusocha, kasi hi malenmbe xidzana ya vu 20, wu tirhisiwe ngopfu eka swambalo swa vamambindzu kufana na ti sudu. Leswi muvala lowu wu yelanisiwaka na vun'we, wu langhiwe tani hi muvala wa mujeko ya matiko lama hlanganeke na wa Nhlangano wa matiko ya Yuropa.[1]
Nhlahluvo wa mavonele ya vanhu e Amerikha na Yuropa makoba leswaku muvala wa wasi wu yelanisiwa na vun'we, kutshembeka, xitshembo, mphuka, laha kunga heriki, xirhami naswona hi minkarhi yin'wana gome.[2] E Amerikha na Yuropa, nhlanhluvo wa mavonele ya vanhu wu paluxe lesaku muhlovo lowu wu rhandziwa ngpfu hi vanhu va xinanun na vaxisati hi kwalomu ka xa mbirhi xa ntsengo.[3] Nhlahluvo wolowo wu thlele wu komba leswaku muvala wa wasi wu yelanisiwa na vununa, naswona wu thlela wu yelanisiwa na vuthlarhi, vutivi, ku dzika ka mi ehleketo.[2]
Mintshaho[Lulamisa | edit source]
- ↑ Michel Pastoureau, Bleu – Histoire d'une couleur
- ↑ 2.0 2.1 Heller 2009, p. 24.
- ↑ Heller 2009, p. 22.


text:
Mkhanyakude
Mkhanyakude wu tala ku kumeka enhoveni ngopfu etikweni ra Natal. Murhi lowu wu tala ku mila ekusuhi na milambu, wu tlhela wu taleriwa hi mitwa swinene. Nsinya lowu wa vangama swinene. Murhi lowu wu tala ku byariwa emakaya, madorobeni, tindhawini ta vuwiselo na kunwana hikuva wu endla ndzhuti wa kahle. Vanhu va kumeka va kuma vuwiselo bya kahle eka murhi lowu.[1]
Matirhisele[Lulamisa | edit source]
Mahanti na timitsu ta murhi lowu swi tshungula vuvabyi byo hambanahambana. Loko vanhu va lava ku kuma nhlanhla, va hlamba hi wona na ku phalaza leswaku va ta hlongola mabadi. Loko munhu a twa ku vava endzeni ka khwiri wa nwa leswaku ku ta hola ku vava endzeni. Mahanti ya murhi lowu ma tirhisiwa ku tshungula mukhuhlwana na mahlo, kasi hi tlhelo murhi lowu wu tirhisiwa tanihi tihunyi to tshivela ndzilo. [1]
Mintshaho[Lulamisa | edit source]
- ↑ 1.0 1.1 MALAMULE, R.J (2015). "Mathyelo ya mavito ya minsinya yo tshungula mavabyi eka Skhukhuza, eMpumalanga: Maendlelo ya Onomasitiki". University of Limpopo.


text:
31
Hikokwalaho loko mi pfuxiwile eku feni na Kriste,Kumbe: leswi mi pfuxiweke eku feni na Kriste lavani swilo leswi nge henhla laha Kriste a tshameke kona, evokweni ra xinene ra Xikwembu. 2Anakanyani swilo leswi nge henhla, ku nga ri swilo swa laha misaveni. 3Hikuva mi file, kutani vutomi bya n'wina byi tumbetiwile na Kriste eka Xikwembu. 4Vutomi bya n'wina bya xiviri i Kriste, kutani loko a humelela, na n'wina mi ta humelela na yena eku kwetsimeni.
5Loko swi ri tano, dlayani leswi swi nga swa misava eka n'wina, hileswaku vuoswi, ni swa thyaka, ni ku hisekela swa tingana, ni ku navela loko biha, ni makwanga, ku nga ku gandzela swikwembu swa hava. 6Hikwalaho ka swona vukari byi Xikwembu byi ta [ehenhla ka lava tiarisaka.]Van'wana a va tsalanga marito lawa 7Hi swona leswi khale a mi hanya ka swona, loko ma ha fumiwa hi swona. 8Kambe sweswi, swi cukumeteni hinkwaswo, ku nga ku kariha, ni ku leva, ni tihanyi. Ku lumbeta, ni mavulavulele ya thyaka, swi nga tshuki swi huma emilon'wini ya n'wina. 9
Mi nga hembelani, leswi mi hluvuleke hanyelo ra n'wina ra khale ni mintirho ya rona; 10
Ef. 4:24
hikuva mi ambarile munhu wa hanyelo lerintshwa loyi a pfuxetiwaka kambe na kambe, leswaku mi kota ku tiva swinene Xikwembu lexi xi n'wi tumbuluxeke hi xifaniso xa xona. 11Laha a ku na Mugriki ni Muyuda, a ku na la yimbeke ni la nga yimbangiki, a ku na munhu wa matiko ni munhu wa hava, a ku na hlonga ni muntshunxeki, kambe i Kriste la nga hinkwaswo eka hinkwavo.
12
Hikokwalaho, leswi mi nga vitaniwa hi Xikwembu ku va vahlawuriwa va xona lava rhandziwaka, ambalani moya wa tintswalo, ni vunene, ni ku titsongahata, ni ku rhula, ni ku leha mbilu. 13
Amukelanani, kutani loko un'wana a vilela hi un'wana, a va rivalelane. Kukota leswi Hosi yi mi rivaleleke, na n'wina rivalelanani. 14Kutani ehenhla ka leswi hinkwaswo, ku laveka rirhandzu, ri nga rona leri ri bohaka swilo hinkwaswo swi twanana hi ku hetiseka. 15Kutani endlani leswaku ku rhula ka Kriste ku fuma etimbilwini ta n'wina, ku nga ku rhula loku mi vitaneriweke kona, emirini wun'we ntsena. Naswona dyondzani ku nkhensa.
16
Rito ra Kriste a ri tshame ka n'wina, ri andza. Dyondzisanani, mi khongotelana hi vutlhari hinkwabyo, mi twarisa Xikwembu hi ku yimbelela tipisalema, ni tinsimu, ni ku yimbelela swa Moya, mi ri karhi mi nkhensa etimbilwini ta n'wina. 17Kutani xin'wana ni xin'wana lexi mi xi endlaka, hi ku vulavula kumbe hi ku tirha, xi endleni hi vito ra Hosi Yesu, mi ri karhi mi nkhensa Xikwembu Tatana ha yena.
18
I Pet. 3:1
Vavasati, titsongahateni eka vanuna va n'wina, hilaha swi fanelaka va ka Kriste.
19
I Pet. 3:7
Vavanuna, rhandzani vasati va n'wina, mi nga tshameli ku va holovela-holovela.
20
Vana, yingisani vatswari va n'wina etimhakeni hinkwato, hikuva exikarhi ka va ka Kriste, hi swona leswi tsakisaka.
21
Vatatana, mi nga hlundzukisi vana va n'wina, leswaku va nga ti hela mbilu.
22
Mahlonga, yingisani vini va n'wina va laha misaveni etimhakeni hinkwato, ku nga ri ntsena loko va mi langutile, wonge hi loko mi lava ku tsakisa vanhu, kambe hi timbilu letinene, mi ri karhi mi chava Hosi. 23Xin'wana ni xin'wana lexi mi xi endlaka, xi endleni hi mbilu hinkwayo, onge hi loko mi tirhela Hosi, ku nga ri vanhu; 24hikuva ma swi tiva leswaku mi ta nyikiwa ndzhaka hi Hosi, yi ri hakelo ya n'wina. Mi le ku tirheleni ka Hosi ya hina Kriste. 25
Ef. 6:9
Loko a ri muendli wa leswo homboloka, ú ta tlheriseriwa leswo homboloka leswi a swi endleke; Xikwembu a xi yi hi nghohe.