text:
U komberiwa ku lemuka: Vuhundzuluxeri lebyi bya Xitsonga byi tekiwa ku suka eka nkandziyiso wa ximfumo wa Ndzawulo ya Vululami. Ha swi tiva leswaku byi katsa swihoxo swo tala swa vuhundzuluxeri, naswona hi le ku endleni ka vuhundzuluxeri lebyintshwa byo antswa.
Please note: This Xitsonga translation is taken directly from the official Department of Justice edition. We are aware that it includes many translation errors, and we are working towards a new, better translation.
Kavanyisa ka 8: Tikhoto na Mafambiselo ya Vululami (165-180)
165. Matimba ya Vuavanyisi
- Matimba ya vuavanyisi ya Riphabliki ya haverisiwile tikhoto.
- Tikhoto ti tiyimele hi toxe naswona ti tirha ntsena hi ku landza Vumbiwa na nawu, leswi ti faneleke ku swi tirhisa handle ko voyamela tlhelo ro karhi naswona handle ko chava, ku hlawula tlhelo rin’wana ehenhla ka rin’wana kumbe xihlawuhlawu.
- Ku hava munhu kumbe xirho xa mfumo lexi xi nga nghenelelaka eka matirhelo ya tikhoto.
- Swirho swa mfumo, hi ku tirhisa milawu leyi endliweke na magoza man’wana, swi fanele ku pfuneta no sirhelela tikhoto ku tiyisisa ku va ti tiyimela hi toxe, ti nga voyameli tlhelo ro karhi, vuxiximeki, ku kota ku fikeleriwa na ku kota ku tirha ka tona.
- Xileriso kumbe xiboho lexi humesiweke hi khoto xa boha eka vanhu hinkwavo lava eka vona na swirho swa mfumo leswi xi tirhaka eka swona.
-
Muavanyisinkulu i nhloko ya vuavanyisi naswona u tirhisa vutihlamuleri ehenhla ka ku sunguriwa na vulanguteri bya milawu na mipimo yo endla mitirho ya vuavanyisi ya tikhoto hinkwato.
[Xiyengentsongo xa (6) xi engeteleriwile hi xiyenge xa 1 xa Nawu wa Khumenkombo wo Antswisa Vumbiwa wa 2012]
166. Endlelo ya vuavanyisi
- Tikhoto i:
- Khoto ya Vumbiwa;
- Khotonkulu yo Endla xikombelo;
- Khoto ya le Henhla ya Afrika-Dzonga, na khoto yihi na yihi ya le henhla ya xivilelo leyi nga simekiwaka hi Nawu wa Palamende ku yingisela swivilelo swo huma eka khoto yihi na yihi ya xiyimo lexi fanaka na xa Khoto ya le henhla ya Afrika-Dzonga;
- Tikhoto ta Vamajisitarata; na
- Khoto yihi na yihi leyi simekiweke kumbe yi amukeriweke hi ku landza Nawu wa Palamende, leswi swi katsaka na khoto yihi na yihi ya xiyimo lexi fanaka na xa Khoto Ya le Henhla ya Afrika-Dzonga kumbe Tikhoto ta Vamajisitarata.
[Xiyenge xa 166 xi siviwile hi xiyenge xa 2 xa Nawu wa Khumenkombo wo Antswisa Vumbiwa wa 2012.]
167. Khoto ya Vumbiwa
-
Khoto ya Vumbiwa yi vumbiwa hi Muavanyisi-nkulu wa Afrika Dzonga, Xandla xa Muavanyisi-nkulu na nkaye wa vaavanyisi van’wana.
[Xiyengentsongo xa (1) lexi siviweke hi xiyenge xa 11 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu wa 2001.]
- Mhaka leyi nga mahlweni ka Khoto ya Vumbiwa yi fanele ku tsemiwa hi vaavanyisi lava nga riki hansi ka nhungu hi nhlayo.
- Khoto ya Vumbiwa –
- i khoto ya le henhla-henhla ya Riphabliki; naswona
- yi nga boha-
- timhaka leti khumbhaka vumbiwa; na
- timhaka tin’wana na tin’wana, loko Khoto ya vumbiwa yi nyika mpfumelelo wo aphila hi xivangelo xo va mhaka ya kona yi ri na leswi nga vaka njhekenjhekisano wa nawu lowu nga wa nkoka eka vnahu hi ku angarhela leswi fanelek ku tekeriwa enhlokweni hi Khoto; naswona
- ku teka swiboho swo hetelela eka matimba ya yona yo tirha.
[Xiyengentsongo xa (3) xi siviwile hi xiyenge 3 xa Nawu wa Khumenkombo wo Antswisa Vumbiwa wa 2012.]
- I Khoto ya Vumbiwa ntsena leyi –
- yi tsemaka minjhekanjhekisano ya le xikarhi ka swirho swa mfumo eka xiyenge xa tiko kumbe xa Swifundzankulu hi mayelana na xiyimo xa timhaka eka vumbiwa, matimba kumbe mitirho ya swirho swihi na swihi swoleswo swa mfumo;
- yi tsemaka hi ku landzeleriwa ka vumbiwa hi Nawumbisi wihi na wihi wa Palamende kumbe wa xifundzankulu, kambe yi nga ha endla sweswo ntsena eka matshamelo ya timhaka lama ya languteriweke Xiyenge xa 79 kumbe 121;
- yi boha matirhisele lama langutiweke eka Xiyenge 80 kumbe 122;
- boha ehenhla ka xiyimo xa vumbiwa xa ku hundzuluxa ka Vumbiwa;
- boha leswaku Palamende kumbe Presidente u hlulekile ku koxometa timfanelo ta vumbiwa; kumbe
- enerisa vumbiwa ra xifundza hi ku landza yinge xa 144.
-
Khoto ya Vumbiwa yi teka xiboho xo hetelela xa loko Nawu wa Palamende, Nawu wa Xifundzankulu kumbe swiendlo swa Presidente swi landza vumbiwa, kutani yi fanele ku tiyisisa xileriso xihi na xihi xa ku herisiwa ka matimba yo tirha lexi endliweke hi Khotonkulu ya Xivilelo kumbe Khoto ya le Henhla ya Afrika-Dzonga kumbe khoto ya xiyimo lexi fanaka, xileriso xelexo xi nga si sungula ku tirha.
[Xiyengentsongo xa (5) xi siviwile hi xiyenge xa 3 xa Nawu wa Khumenkombo wo Antswisa Vumbiwa wa 2012.]
- Milawu ya rixaka kumbe swinawana swa Khoto ya Vumbiwa swi fanele ku pfumelela munhu, loko swi pfuneta eka mafambiselo ya vululami na hi mpfumelelo wa Khoto ya Vumbiwa—
- ku tisa mhaka hi ku kongoma eka Khoto ya Vumbiwa; kumbe
- ku endla xivilelo hi ku kongoma eka Khoto ya Vumbiwa suka eka Khoto yihi na yihi.
- Mhaka leyi yelanaka na vumbiwa swi katsa na mhaka yihi na yihi leyi khumbhaka nhlamuselo, ku sirhelela na ku landzeleriwa ka Vumbiwa leri.
168. Khotonkulu ya Apili
-
Khotonkulu ya Xivilelo yi vumbiwa hi Muavanyisi-Nkulu Xandla xa Muavanyisi- Nkulu na nhlayo ya vaavanyisi va xivilelo leyi vekiweke hi Nawu wa Palamende.
[Xiyengentsongo xa (1) xi siviwile hi x.12 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu wa 2001.]
-
Mhaka leyi tisiweke emahlweni ka Khotonkulu ya Xivilelo yi fanele ku tsemiwa hi nhlayo ya vaavanyisi leyi vekiweke hi Nawu wa Palamende.
[Xiyengentsongo xa (2) xi siviwile hi x. 12 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu wa 2001.]
-
- Khotonkulu ya Xivilelo yi nga ha tsema xivilelo eka mhaka yihi na yihi leyi sukaka eka Khotonkulu ya Afrika-Dzonga kumbe khoto ya xiyimo lexi fanaka na xa Khoto ya le Henhla ya Afrika-Dzonga, handle ka leka timhaka ta vatirhi kumbe ta mphikizano ku ya hilaha swi nga vekiwa hi nawu wa Palamende.
- Khoto ya le Henhla-henhla ya swivilelo yi nga ha boha ntsena—
- swivilelo;
- timhaka leti kongomaneke na swivilelo; na
- mhaka yihi na yihi leyi nga ha hundziseriwaka eka yona eka matshamelo ya timhaka lama hlamuseriweke hi Nawu wa Palamende.
[Xiyengentsongo xa (3) xi siviwile hi xiyenge xa 4 xa Nawu wa Khumenkombo wo Antswisa Vumbiwa wa 2012.]
169. Tikhoto ta le Henhla ta Afrika-Dzonga
- Khoto ya le Henhla ya Afrika-Dzonga yi nga ha boha –
- mhaka yihi na yihi leyi yelanaka na vumbiwa handle ka mhaka leyi–
- Khoto ya Vumbiwa yi pfumeleke ku yi yingisela hi ku kongoma ku ya hi xiyenge xa 167(6)(a); kumbe
- yi averiweke hi Nawu wa Palamende eka khoto yin’wana leyi nga na xiyimo lexi fanaka na xa Khoto ya le Henhla ya Afrika-Dzonga; na
- mhaka yihi na yihi leyi nga averiwangiki khoto yin’wana hi Nawu wa Palamende.
- Khoto ya le Henhla ya Afrika-Dzonga yi na Marhavi lama vekiweke hi Nawu wa Palamende, Nawu lowu faneleke ku lulamisela-
- ku tumbuluxiwa ka Marhavi, ku ri na xitulu xin’we kumbe swimbirhi eka Rhavi; na
- ku nyika matimba yo tirha eka Rhavi kumbe xitulu lexi nga na Rhavi
- Rhavi rin’wana na rin’wana ra Khoto ya le Henhla ya Afrika-Dzonga-
- yi na Muavanyisi Presidente;
- yi nga ha va na Xandla xa Muavanyisi Presidente un’we kumbe ku tlula; naswona
- yi na nhlayo ya vavanyisi van’wana lava vekiwaka hi ku landza nawu wa rixaka.
[Xiyenge xa 169 xi siviwile hi xiyenge xa 5 xa Nawu wa Khumenkombo wo Antswisa Vumbiwa wa 2012.]
170. Tikhoto tin’wana
Tikhoto letin’wana hinkwato handle ka leti vuriweke eka xiyenge xa 167, 168 na 169 ti nga ha boha mhaka yihi na yihi leyi vekiweke hi Nawu wa Palamende, kambe tikhoto ta xiyimo xa le hansi ka xa Khoto ya le Henhla ya Afrika-Dzonga a ti fanelanga ku endla vulavisisi eka, kumbe ku teka xiboho ehenhla ka ku landzeleriwa ka vumbiwa hi milawu yihi na yihi kumbe matikhomele ya Presidente.
[Xiyenge xa 170 xi siviwile hi xiyenge xa 6 xa Nawu wa Khumenkombo wo Antswisa Vumbiwa wa 2012.]
171. Mafambiselo ya tikhoto
Tikhoto hinkwato ti tirha hi ku landza milawu ya tiko, kutani milawu ya tona ya mafambiselo yi fanele lulamiseriwa hi ku landza milawu ya tiko.
172. Matimba ya tikhoto eka timhaka ta vumbiwa
- Loko yi karhi yi teka xiboho emhakeni leyi khumbaka vumbiwa leyi weleka ehansi ka vulawuri bya yona, khoto –
- yi fanele ku hlamusela leswaku nawu wihi na wihi kumbe xiendlo lexi nga fambelaneki na Vumbiwa a xi tirhi ku fikela laha xi nga fambelaneki na Vumbiwa; naswona
- yi endla xileriso xihi na xihi lexi lulameke no fanela, ku katsa na –
- xileriso lexi vekaka xipimelo eka ku tirha ko sukela nkarhi lowu hundzeke wo nhlamuselo yo herisa matimba yo tirha; na
- xileriso lexi yimisaka ku tirha nhlamuselo yo herisa matimba yo tirha ka nkarhi wihi na wihi hi swipimelo swihi na swihi, ku endlela leswaku vulawuri lebyi faneleke byi lulamisa ku hoxeka koloko.
-
- Khotonkulu yo Endla xikombelo, Khoto ya le Henhla kumbe khoto ya xiyimo xo fana yi nga endla xileriso lexi khumbhaka ku kota ku tirha hi vumbiwa ka Nawu wa Palamende kumbe xiendlo xihi na xihi xa Presidente kambe xi leriso xihi na xihi xa ku va ku herisiwa matimba yo tirha hi Vumbiwa a xi tirhi handle ka loko xi tiyisisiwa hi Khoto ya Vumbiwa.
- Khoto leyi endlaka xileriso xo herisa matimba yo tirha hi ku landza vumbiwa yi nga ha nyika xiboho xo yimisiwa ka xiendlo xo karhi kumbe ku rhuriwa ka ndzhwalo eka ntlawa, kumbe yi khumukisa makanelwa, ka ha languteriwe xiboho xa Khoto ya Vumbiwa hi mayelana no herisiwa ka matimba yo tirha ka Nawu wolowo kumbe xiendlo.
- Milawu ya tiko yi fanele ku endla makungu yo hundziseriwa ka xileriso xa ku tirha hi ku landza vumbiwa eka Khoto ya Vumbiwa.
- Munhu wihi na wihi kumbe xirho xa mfumo lexi khumbekaka hi ndlela leyi ringaneke xi nga ha endla xivilelo, kumbe ku endla xikombelo hi ku kongoma, eka Khoto ya Vumbiwa va yi tiyisisa kumbe yi cinca xileriso xo herisa matimba yo tirha xa khoto ku ya hi vumbiwa hi ku landza xiyengentsongo lexi.
173. Matimba lawa ya Tshamaka ya ri kona
Khoto ya Vumbiwa, Khotonkulu ya Xivilelo, na Khoto ya le Henhla ya Afrika-Dzonga yin’wana na yin’wana yi na matimba lawa ya tshamaka ya ri na kona ku sirhelela no lawula matirhelo ya tona, no hluvukisa nawu lowu fanaka, ku ri karhi ku tekeriwa enhlokweni ntsakelo wa vululami.
[Xiyenge xa 173 xi siviwile hi xiyenge xa 8 xa Nawu wa Khumenkombo wo Antswisa Vumbiwa wa 2012.]
174. Ku thoriwa ka vaofisiri va vululami
- Wansati kumbe wanuna wihi na wihi la thwaseke ku ringana no va a fanerile a nga thoriwa ku va muofisiri wa vuavanyisi. Munhu wihi na wihi la lavaka ku thoriwa ekhoto ya Vumbiwa nakambe u fanele ku va muaka-tiko wa Afrika Dzonga.
- Xilaveko xa vuavanyisi xo kombisa hi ku angarhela mavumbiwelo hi tlhelo ra tinxaka na rimbewu ra Afrika Dzonga xi fanele ku tekeriwa enhlokweni loko vatirhela-tiko va vuavanyisi va thoriwa.
-
Presidente tanihi nhloko ya huvonkulu ya rixaka, endzhaku ko tsundzuxana na Khomixini ya Mitirho ya Vuavanyisi na varhangeri va Minhlangano leyi yimeriweke eka Palamende ya Rixaka, u thola Presidente na Xandla xa Presidente va Khoto ya Vumbiwa; kutani, endzhaku ko tsundzuxana na Khomixini ya Mitirho ya Vuavanyisi, a thola Muavanyisi-Nkulu na Xandla xa Muavanyisi-Nkulu swa Khotonkulu ya Swivilelo.
[Xiyengentsongo xa (3) xi siviwile hi x. 13 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu wa 2001.]
- Vaavanyisi lavan’wana va Khoto ya Vumbiwa va thoriwa hi Presidente tanihi nhloko ya huvonkulu ya rixaka, endzhaku ko tsundzuxana na Presidente wa Khoto ya Vumbiwa na varhangeri va Minhlangano leyi yimeriweke eka Palamende ya Rixaka, hi ku landza endlelo leri landzelaka -
- Khomixini ya Mitirho ya Vuavanyisi yi fanele ku lulamisa nongoloko wa vanhu lava langhiweke wu nga na mavito manharhu ku tlula nhlayo ya lava nga tathoriwa, kutani yi yisa mavito yalawo eka Presidente wa tiko.
- Presidente a nga ha thola vanhu ku suka eka nongoloko wolowo, naswona u fanele ku tivisa Khomixini ya Mitirho ya Vuavanyisi, hi ku nyika tinhlamuselo, loko van’wana eka lava langiweke va nga amukeriwi na loko ka ha ri na ku thoriwa loku ka ha ta endliwaka.
- Khomixini ya Mitirho ya Vuavanyisi yi fanele ku tatisa nongoloko hi mavito man’wana ya lava langiweke kutani Presidente u fanele ku thola lava va ha kayivelaka ku sukela eka nongoloko wolowo wo tatisa.
[Xiyengentsongo xa (1) xi siviwile hi x. 13 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu wa 2001.]
- Hi minkarhi hinkwayo, swirho swa mune kumbe ku tlula swa Khoto ya Vumbiwa swi fanele swi ri vanhu lava a va ri vaavanyisi hi nkarhi lowu va nga thoriwa hi wona eka Khoto ya Vumbiwa.
- Presidente u fanele ku thola vaavanyisi va tikhoto hinkwato letin’wana hi ku kuma swiletelo eka Khomixini ya Mitirho ya Vuavanyisi.
- Vatirhela-tiko va vuavanyisi lavan’wana va fanele ku thoriwa hi ku landza Nawu wa Palamende lowu wu fanelaka ku tiyisisa leswaku ku thoriwa, ku tlakusiwa entirhweni, ku hundziseriwa na ku hlongoriwa ka, kumbe magoza yo tshinya ehenhla ka, vatirhela tiko valavo va vuavanyisi ku endliwa handle ko hlawula van’wana ehenhla ka van’wana na hi nghohe.
- Loko vatirhela-tiko lava va vuavanyisi va nga si sungula ntirho wa vona, va fanele ku hlambanya kumbe ku tiyisisa, hi ku landza Xedulu xa 2, leswaku va ta seketela no sirhelela Vumbiwa.
175. Ku thoriwa ka vaavanyisi vo Khomela
-
Presidente a nga thola wansati kumbe wanuna ku tirha tanihi Xandla xa Muavanyisinkulu xo khomela kumbe muavanyisi wa Khoto ya Vumbiwa loko ku ri na xivandla eka yin’wana ya tihofisi leti, kumbe loko munhu loyi a khomeke xivandla xa hofisi yoleyo a nga ri kona. Ku thola ku fanele ku endliwa hi xibumabumelo xa xirho xa Khabinete loyi a nga na vutihlamuleri bya mafambiselo ya vululami swi endliwa hi ku pfumelelana na Muavanyisinkulu, naswona ku thoriwa tanihi Xandla xa Muvanyisinkulu xo khomela swi fanele ku endliwa ku suka eka tirhenke ta vaavanyisi lava nga thoriwa eka Khoto ya Vumbiwa hi ku landza xiyenge xa 174(4).
[Xiyengentsongo xa (1) xi siviwile hi xiyenge xa 14 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu wa 2001 na ku siviwa hi xiyenge xa 9 xa Nawu wa Khumenkombo wo Antswisa Vumbiwa wa 2012 .]
-
Xirho xa Khabinete lexi nga na vutihlamuleri eka mafambiselo ya vululami xi fanele ku thola vaavanyisi vo khomela eka tikhoto tin’wana endzhaku ka ku tsundzuxana na muavanyisi wa xiyimo xa le henhla wa khoto leyi eka yona muavanyisi loyi wo khomela a nga ta tirha eka yona.
176. Nkarhi wo Tirha na tihakelo
-
Muavanyisi wa Khoto ya Vumbiwa u tholeriwa nkarhi lowu nga pfuxetiweki wo ringana ku fika eka malembe ya 12, ku kondza a fikisa 70 wa malembe.leswi swi humelelaka ro sungula, handle ka laha Nawu wa Palamende wu ngetelelaka nkarhi wo tirha wa muavanyisi wa Khoto ya Vumbiwa.
[Xiyengentsongo xa (1) xi siviwile hi x. 15 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu wa 2001.]
- Vaavanyisi lavan’wana va khoma ntirho ku fikela loko va tshikisiwa ntirho hi ku landza Nawu wa Palamende.
- Miholo, mali ya mpfuneto na ya swikhenso swa timali swa vaavanyisi a swi fanelanga ku hungutiwa.
177. Ku susiwa entirhweni
- Muavanyisi a nga ha susiwa entirhweni ntsena loko –
- Khomixini ya Mitirho ya Vuavanyisi yi kuma leswaku muavanyisi u karhatiwa hi vutsandzeki, u hluleka ku tirha kumbe a ri na nandzu wa matikhomelo lama ma nga nkhensekiki; na
- loko Palamende ya Rixaka yi koxa leswaku muavanyisi yeleyo a susiwa hi xiboho lexi xi seketeriwaka hi vhoti leyi ngariki ehansi ka mbirhi-xa-nharhu ya swirho.
- Presidente u fanele ku susa muavanyisi entirhweni, loko ku amukeriwe xiboho lexi koxaka leswaku muavanyisi yeleyo a susiwa.
- Presidente, hi ku tsundzuxiwa hi Khomixini ya Mitirho ya Vuavanyisi, a nga ha yimisa ku tirha ka muavanyisi la khumbiwaka hi maendlelo ya xiyengentsongo xa (1).
178. Khomixini ya Mitirho ya Vaavanyisi
- Ku na Khomixini ya Mitirho ya Vuavanyisi, leyi nga vumbiwa hi –
- Muavanyisi-Nkulu, la fambisaka tinhlengeletano ta Khomixini;
-
Presidente wa Khoto ya Vumbiwa;
[Ndzimana ya (b) yi siviwile hi x. 16 (a) xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu wa 2001.]
- Muavanyisi-Presidente un’we la hlawuriweke hi Vaavanyisi-Presidente;
- xirho xa Khabinete lexi xi nga na vutihlamuleri eka ta mafambiselo ya vululami, kumbe munhu wo swa la langiweke hi xirho xelexo xa Khabinete;
- maqwetankulu mambirhi lama tirhaka ma langiweke ma suka eka vandla ra ntirho wa magqweta-nkulu leswaku va yimela vandla ra vona hinkwaro, naswona va thoriwaka hi Presidente;
- magqweta mambirhi lama tirhaka lama langiweke ma suka eka vandla ra ntirho wa magqweta leswaku va yimela vandla ra vona hinkwaro, naswona va thoriwa hi Presidente;
- mudyondzisi un’we wa nawu la hlawuriwaka hi vadyondzisi va nawu va tiyunivhesiti ta Afrika Dzonga;
- vanhu va ntsevu lava hlawuriweke hi Palamende ya Rixaka vo huma eka swirho swo yona, lava eka vona vanharhu kumbe ku tlula va faneleke ku va swirho swa Minhlangano yo kaneta leyi yimeriweke eka Nhlengeletano ya Milawu;
- varhumiwa va mune va nkarhi hinkwawo eka Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu lava hlawuriweke swin’we hi Huvo, hi ku seketeriwa hi vhoti ya Swifundzankulu swa ntsevu kumbe ku tlula;
- vanhu va mune lava hlawuriweke hi Presidente tanihi nhloko ya huvonkulu ya rixaka, endzhaku ko tsundzuxana na varhangeri va Minhlangano hinkwayo eka Palamende ya Rixaka; naswona
-
loko ku ri karhi ku kambisisiwa timhaka leti khumbhaka ngopfu-ngopfu Rhavi ra Khoto ya le Henhla ya Afrika-Dzonga, Muavanyisi-Presidente wa Rhavi rolero na Phirimiya wa xifundzankulu lexi khumbekaka, kumbe munhu wo siva la hlawuriweke hi un’wana wa vona.
[Ndzimana ya (k) yi siviwile hi xiyenge xa 2 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vumbirhi wa 1998 na hi xiyenge xa 16 (b) xa Nawu wa Vutsevu wo Antswisa Vumbiwa wa 2001 nahi xiyenge xa 10 xa Nawu wa Khumenkombo wo Antswisa Vumbiwa wa 2012.]
- Loko nhlayo ya vanhu lava hlawuriweke va huma eka vandla ra ntirho ra maqwetankulu kumbe magweta hi ku landza xiyengentsongo xa (1)(e) kumbe (f) yi ringana nhlayo ya swivandla leswi fanelaka ku siviwa, Presidente, endzhaku ko tsundzuxana na vandla ra ntirho leri khumbekaka, u fanele ku thola nhlayo leyi ringaneke ya valangiwa yo siva swivandla sweswo, a ri karhi a tekela enhlokweni xilaveko xo tiyisisa leswaku lava thoriweke va yimela vandla ra ntirho hinkwawo ka wona.
- Swirho swa Khomixini leswi hlawuriweke hi Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu swi tirha ku kondza swi siviwa swin’we, kumbe ku kondza xivandla xihi na xihi xi pfuleka endzeni ka nhlayo ya vona. Swirho swin’wana leswi a swi hlawuleriwile Khomixini swi tirha ku kondza swi siviwa hi lava va nga swi hlawula.
- Khomixini ya Mitirho ya Vuavanyisi yi na matimba na mitirho leyi averiweke yona eka Vumbiwa na hi milawu ya tiko.
- Khomixini ya Mitirho ya Vumbiwa yi nga ha letela mfumo wa rixaka hi mhaka yihi na yihi leyi yelanaka na vuavanyisi kumbe mafambiselo ya vululami; kambe, loko yi karhi yi kambisisa mhaka yihi na yihi handle ka ku thoriwa ka muavanyisi, yi fanele ku khoma nhlengeletano ku ri hava swirho leswi thoriweke hi ku landza xiyengentsongo xa (1)(h) na (i).
- Khomixini ya Mitirho ya Vuavanyisi yi nga ha veka maendlelo ya yona, kambe swiboho swa Khomixini swi fanele ku seketeriwa hi vunyingi bya swirho swa yona.
-
Loko Muavanyisinkulu kumbe Presidente wa Khotonkulu yo Rila a nga koti ku tirha eka Khomixini nkarhinyana, Xandla xa Muavanyisinkulu kumbe Xandla xa Presidente wa Khotonkulu yo Rila a nga tirha eka Khomixini tanihi musivi wa yena hilaha swi nga kotekaka hakona.
[Xiyengentsongo xa (7) xi engeteriwile hi x. 2(b) xa nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vumbirhi wa 1998 no siviwa hi x.16 (c) xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu wa 2001.]
-
Presidente na vanhu lava tholaka, lava hlawulaka kumbe ku nyika swirho swa Khomixini matimba hi ku landza xiyengentsongo xa (1)(c), (e), (f) na (g) va nga thola, va hlawula kumbe ku nyika matimba hi ndlela yo fana xin’wana ni xin’wana xa swirho leswaku swi tirha eka Khomixini loko xirho lexi khumbekaka xi nga koti ku tirha nkarhinyana hikwalaho ka xivangelo xo va a nga ri na matimba kumbe a nga ri kona eRiphabliki kumbe xivangelo xin’wana lexi twisisekaka.
[Xiyengentsongo xa (8) xi engeteriwile hi x. 2(b) xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vumbirhi wa 1998.]
179. Vulawuri byo Chuchisa
- Ku na vulawuri byin’we bya rixaka byo chuchisa laha Riphabliki, lebyi vumbekeke hi ku landza Nawu wa Palamende, na ku vumbiwa hi –
- Mulawuri wa Vuchuchisi wa Rixaka, la nga nhloko ya vulawuri byo chuchisa, kutani u thoriwa hi Presidente tanihi nhloko ya huvonkulu ya rixaka; na
- Valawuri va Vuchuchisi na va chuchisi tanihi laha swi vekiweke hi milawu yo endliwa ya tiko.
- Vulawuri byo chuchisa byi na matimba yo sungula ku sengisiwa ka milandzu ya vugevenga, hi ku yimela mfumo, na ku tirha mitirho yihi na yihi leyi lavekaka leyi yelanaka na ku sungula ku tenga milandzu ya vugevenga.
- Milawu yo endliwa ya tiko yi fanele ku vonisisa leswaku Valawuri va Vuchuchisi –
- va thwase ku ringana; na
- leswaku va na vutihlamuleri bya vuchuchisi eka swiyenge xwa vulawuri swo karhi, ku ya hi xiyengentsongo xa (5).
- Milawu yo endliwa ya tiko yi fanele ku vonisisa leswaku vulawuri bya machuchisiwele byi tirhisa matimba na mitirho ya byona handle ko chava, ku hlawula no tsakela matlhelo kumbe xihlawuhlawu.
- Mulawuri wa Rixaka wa Vuchisi –
- u fanele ku veka, hi ku pfumelelana na xirho xa Khabinete lexi nga na vutihlamuleri bya mafambiselo ya vululami, naswona endzhaku ko tsundzuxana na Valawuri va Vuchuchisi, milawu ya matirhelo leyifaneleke ku landzeleriwa eka endlelo ro chuchisa;
- u fanele ku humesa swileriso swa matirhelo leswi swi fanelaka ku landzeleriwa eka endlelo ro chuchisa;
- a nga ha nghenelela eka endlelo ro chuchisa loko swiletelo swa matirhelo swi nga landzeleriwi; naswona a nga ha teka xiboho xo va ku tengiwa kumbe ku nga tengiwi, endzhaku ko tsunduzuxana na Mulawuri wa Vuchuchisa la faneleke naswona endzhaku ko teka vuyimeri Mulawuri wa Vuchuchisi la faneleke naswona endzhaku ko teka vuyimeri ku nga si hela nkarhi lowu vekiweke hi Mulawuri wa Vuchuchisi wa Rixaka, byo huma eka lava landzelaka -
- Munhu la hehliwaka.
- Mumangari.
- Munhu un’wana wihi na wihi kumbe Nhlangano lowu Mulawuri wa Rixaka a vonaka a fanerile.
- Xirho xa Khabinete lexi nga na vutihlamuleri bya mafambiselo ya vululami xi fanele ku teka vatihlamuleri byo hetisela hi mayelana na vulawuri byo chuchisa.
- Timhaka hinkwato letin’wana leti khumbhaka vulawuri byo chuchisa ti fanele ku vekiwa hi milawu yo endliwa ya tiko.
180. Timhaka tin’wana leti khumbhaka mafambiselo ya vululami
- Milawu yo endliwa ya tiko yi fanele ku endla makungu ya mhaka yihi na yihi leyi khumbhaka mafambiselo ya vululami leyi nga tirhiwangiki eka Vumbiwa, ku katsa na –
- minongonoko ya ndzetelo ya vatirhela-tiko va vuavanyisi;
- maendlelo yo tirhana na swirilo ehenhla na ka vatirhela-tiko va vuavanyisi; na
- ku tinghenisa ka vanhu lava nga riki vatirhela-tiko va vuavanyisi eku endliweni ka swiboho swa khoto.


c: text/html

text:
Va kokwa va vona lavakulu i Nchangameri, Gulukhulu, Xirimbi, na Hwambi (Gwambe). Hwambi loyi, hi yena loyi a nga sungula na xivongo xa Valoyi.
Hwambi (Gwambe) created the Valoyi identity as we know it eVutsonga, thus va ka Valoyi are known as Vagwambe or Vatukulu va Gwambe.
Rito “Valoyi” ri vula ku Varodzwi, kambe van’wani va hlamusela ku swi sukele la Hwambi a nga tekana na Hahani wa yena, ivi Xirimbi tata wa Hwambi a va hlongola, a ku va loya. I ntiyiso wo helela ku Valoyi i Vakaranga va Varodzwi. Rito Valoyi, ri pfela ka n’okelo wa rito Varodzwi/Valozwi, ivi hi Xitsonga ri hundzuka Valoyi. Rito leri, a ri vuli swona swa vunyingi bya Noyi. Valoyi swi vula Varodzwi. Varodzwi i rito leri vulaka, Vahlaseri / Vawisi va mfumu. Valoyi va tiveka nakambe tani hi Vanyayi. Vanyayi i vunyingi bya Munyayi. Rito Munyayi ri vula munhu loyi a xopaxopaka timhaka ta nala na ku nga se hlaseriwa. Leswo rito “Valoyi” ri vula “Witches” i corruption ya kereke.
Va ka Valoyi va tele ngopfu, va na misava yo tala swinene. Nyimpi ya le Xihaheni, la ku nga hluriwa Soshangani a kala a tsutsuma a pela nambu wa Vembe, yi lweriwe emisaveni ya va ka Valoyi. Hambi Nghunghunyani i fe na mbitsi yo ya va hlasela. Leswi ndhuna ya nyimpi ya Nghunghunyani, a ku ri Magigwani Khosa, va ka Valoyi a va twana ngopfu na va ka Khosa Xisungele, lava a ku ri vona vandla ro lwa ngopfu eKhoseni. Magigwani a a chava ngopfu ku nyanyukela va ka Xisungele. Handle ka yena, Vangoni a va nga ta ya hlasela va ka Valoyi
Ntsindza wa ka Valoyi wu le ku hlanganaka nambu wa Vembe na Ribalule, misava ya vona yi suka eVembe ku ta fika khale ka Transvaal.
SWIVONGO SWA VATSONGA VA KA VALOYI
Mathevula / Mathebula
Mukansi
Xivodze
Lowani
Xiseve
Mponwa
Madzenga
Xakamani
Xitsavi
Makaringi
Malatani
Nxolwani
Mbhekwani
Mamitele
Makhuva / Makhuba
Chaki
Mpofu
Mbandze
Mugwambani
Ntlhavitsi
Vombe
Mongwe
Nyabindi
Nyantumbu
Makunyule
Nyamange
Xilowa / Shilowa [Va ka N’wamitwa va yindlu ya Fofoza i rhavi ra ka Xilowa] Phangweni
Mashila / Maxila
Nyathi / Nyarhi
Munyai
Magoveni
Nkuzani
Na marhavi man’wani
Mokgalaka a swi vuli Valoyi, anyone who is Mukaranga can use it, ri tirhisiwa ngopfu eka Vakgatla (Bakgatla) as xivongo.
Tatisa leswi u swi tivaka swivongo swa Vatsonga va ka Valoyi.
Image source: fr.pinterest.com

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
TITSARISELI VAT
Xana i yini leswintshwa?
3 Nhlangula 2016 – Tidokhumente to seketela ti fanele ti humesiwa ku tiyisisa ku tlheriseriwa endzhaku ka siku ra wena ro endla xikombelo eka xikweleti xa VAT, vona swo tala laha hansi 'Xana siku ra xikweleti xa VAT ri tirha njhani'.
Xana u titsarisela rini?
Ntsariso lowu Bohaka
Swa boha leswaku bindzu ri ti tsarisela VAT loko ku ve ntsengo wa mphakelo wa tinhundzu lowu hakerisiwaka xibalo lowu endliweke eka nkarhi wun’wana na wun’wana wo landzelelana wa 12 wa tinhweti wu hundza kumbe wu languteriwa leswaku wu nga hundza R1 miliyoni. Bindzu ri fanele ri tata VAT 101 – fomo ya Xikombelo xa Ntsariso
no rhumela erhavini ra SARS
ra kwala kaya eka 21 wa masiku ku sukela eka siku ro hundzisa hi rona R1 miliyoni.
Ntsariso hi Ntsakelo
Bindzu ri nga ha hlawula ku titsarisela VAT hi ntsakelo loko ku ve nxavo wa mphakelo wa tinhundzu leti hakerisiwaka xibalo lowu endliweke kumbe lowu faneleke ku endliwa wu le hansi ka R1 miliyoni, kambe lowu hundzeke R50 000 enkarhini lowu nga hundza wa 12 wa tinhweti.
Swinawana swa VAT: Nxavo wa mphakelo wa nhundzu leyi hakerisiwaka xibalo lowu nga hansi ka R50 000
Ku ya emahlweni, hi ku ya hi Swinawana leswintshwa swa Ntsariso wa VAT, munhu loyi a fambisaka bindzu leri nga se tshama ri endlaka R50 000 eka miphakelo ya nhundzu leyi hakerisiwaka xibalo eka nkarhi wa 12 wa tinhweti leti nga hundza, wa pfumeleriwa ku titsarisela VAT. Ku kota ku titsarisela, munhu u fanele ku tsakisa SARS hi leswaku xiyimo xin’we kumbe swimbirhi xa leswi landzelaka swi fikeleriwini tanihi siku ra xikombelo xa ntsariso:
- Eka xiyimo lexi munhu a nga endla miphakelo ya nhundzu leyi hakerisiwaka xibalo eka ku tlula tinhweti timbirhi (kambe a nga tlulangi 11 wa tinhweti), munhu yaloye u fanele ku khorwisa leswaku nxavoxikarhi wa miphakelo ya nhundzu leyi hakerisiwaka xibalo eka tinhweti leti nga hundza ku nga si fika siku ra xikombelo xa ntsariso wu hundzile R4 200 hi nhweti;
- Eka xiyimo lexi munhu a nga endla miphakelo ya nhundzu leyi hakerisiwaka xibalo eka nhweti yin’we ntsena laha a nga hundza siku ra ntsariso, munhu yaloye u fanele a tiyisisa leswaku nxavo wa miphakelo ya nhundzu leyi hakerisiwaka xibalo eka nhweti yaleyo hi hundzile R4 200;
- Eka xiyimo lexi munhu a nga endlangiki miphakelo ya nhundzu leyi hakerisiwaka xibalo, munhu yaloye u fanele a va na kondiraka leyi tsariweke, hi ku ya hi leswaku i munhu wihi loyi a lavekaka ku endla miphakelo ya nhundzu leyi hakerisiwaka xibalo leyi hundzaka R50 000 eka 12 wa tinhweti ku landzela siku ra ntsariso;
- Eka xiyimo xin’wana na xin’wana, munhu u nghenile eka ntwanano wa swa timali na bangi, munyiki wa swikweleti loyi wo karhi, enthithi leyi hlawuriweke, vulawuri bya mani na mani, loyi a nga ri ki mutshami wa le Afrika-Dzonga kumbe munhu un’wana na un’wana loyi a tshamaka a nyika timali, laha timali ti nga nyiketiwa ku hakela swixaviwa leswi vangekeke kumbe leswi nga ta vangeka eku hetisisiweni ka bindzu, na ntsengo wa tihakelo eka 12 wa tinhweti ku landzela siku ra ntsariso ti ta hundza R50 000; kumbe
- Eka xiyimo xin’wana na xin’wana, munhu u na vumbhoni bya tirhiselo ra mali leri vangekeke kumbe leri nga ta vangeka hi ku hlangana na ku hetisisiwa ka bindzu tanihileswi swi nga boxiwa eka ntwanano wo tsariwa kumbe vumbhoni bya xuma xa tinhundzu lexi kumiweke hi ku hlanganisiwa na ku sungula ka bindzu na vumbhoni bya hakelo kumbe ntwanano wa hakelo lowu engeteleriweke lowu tiyisisaka hakelo wu tlurile R50 000 eka siku ra xikombelo eka ntsariso kumbe leri nga ta sungula ku nga si fika nkarhi wun’wana na wun’wana wo landzelelana wa 12 wa tinhweti no hela endzhaku ka siku ra xikombelo, wu hundza R50 000; kumbe wu ta hundza eka 12 wa tinhweti ku landzela siku ra xikombelo xa tsariso leyi hundzaka R50 000.
Swinawana swa VAT: Ntumbuluko wa Migingiriko
Munhu a nga endla xikombelo xo titsarisela tanihi n’waswimawusa eka nkarhi lowu nhundzu kumbe vukorhokeri byin’wana na byin’wana byi nga xaviwa hi ku kongoma hi mayelana na ku sunguriwa ka migingiriko yin’wana na yin’wana leyi landzelaka ya ntolovelo na yo ya emahlweni:
- Vurimi, Vupurasi, Swihlahla na Tihlampfi
- Mugodi
- Ku akiwa ka swikepe na swihahampfhuka
- Vutumbuluxi kumbe ku aka pulanti (feme), michini mimovha kumbe swifambo
- Vutumbuluxi bya miako (tindlu)
- Nhluvukiso wa switirhisiwa
- Ntsavulo wa Swicelwa
Xana siku ra xikweleti xa VAT ri tirha njhani?
- Hi ku ya hi mitsariso ya VAT hi ntsakelo leyi rhumeriweke eka eFiling, u komberiwa ku tsundzuka leswaku siku ra xikweleti xa VAT ri ta vekiwa hi ku ya hi siku ra wena ra ntsariso. Loko ku ve u hakerisile VAT kumbe u le hansi ka xiboho xa kondiraka ku hakerisa VAT u nga se endla xikombela xa ntsariso, u fanele ku endzela rhavi ra SARS kun’we na tidokhumente to seketela leti faneleke to fana na tikondiraka leti faneleke kumbe tiinivhoyisi leti humesiweke ku tiyisisa xikombelo xo tlheriseriwa endzhaku ka xikweleti.
- Eka mitsariso ya VAT leyi nga na miphakelo ya nhundzu leyi hakerisiwaka xibalo leyi hundzaka R1 miliyoni (leswi tekiwaka tanihi mitsariso leyi bohaka), phurosese ya ntsariso ya eFiling RAV01 VAT yi nge pfumeleli ku tlheriseriwa endzhaku loku tlulaka ntsevu wa tinhweti ku sukela eka siku ra ntsariso. Loko ku ve siku leri nga nghenisiwa ri hundza ntsevu wa tinhweti, SARS yi ta lulamisa siku ri ya eka siku ra xikombelo. U komberiwa ku endzela rhavi ra SARS loko ku ve ku tlhelerisiwa endzhaku swi hundza ntsevu wa tinhweti kun’we na tidokhumente to seketela leti faneleke to fana na switatimende swa timali, tikondiraka leti sayiniweke kumbe tiinivhoyisi leti humesiweke.
Xitsundzuxo xa Nkoka:
Swikombelo swo tlheriseriwa endzhaku ka siku ra xikweleti xa VAT leswi rhumeriweke eka VAT eka rhavi ra SARS
swi ta tekeriwa enhlokweni ntsena eka mitsariso yintshwa na leyi nga kona khale loko ku ve n’waswimawusa u ta humesa tidokhumente to seketela
leti faneleke ku tiyisisa ku tlheriseriwa endzhaku ka xikweleti. U komberiwa ku tsundzuka leswaku mitsariso hinkwayo leyi xaxametiwaka leyi yelanaka na tidokhumente to seketela ya ha tirha. Swikombelo swo tlheriseriwa endzhaku ka siku ra xikweleti xa VAT hi ku kongoma, u ta languteriwa ku humesa tiinivhoyisi, tikondiraka leti nga sayiniwa kumbe switatimende swa timali ku seketela ku tlhelerisiwa endzhaku.
Xana u tsarisa njhani?
Xikombelo xa ntsariso xa VAT 101 xi fanele xi rhumeriwa hi munhu hi yexe erhavini ra SARS
ra le kusuhi na laha bindzu ra yena ri nga kona kumbe laha ri humelelaka kona. Mutokoti wa swa xibalo loyi a tsarisiweke a nga ya hi yexe ematshan’wini ya muendli wa xikombelo. SARS yi nge amukeli swikombelo swa ntsariso leswi rhumeriweke hi fekisi kumbe ku fotokhopiwa. Swikombelo leswi posiweke swi ta phurosesiwa ntsena loko vaendli va swikombelo va ri kule na rhavi ra SARS kumbe hikokwalaho ka xivumbeko xin’wana na xin’wana xa vutsoniwa lexi sivelaka muendli wa xikombelo ku va kona hi yexe eka rhavi ra SARS
, ku yisa xikombelo.
Tidokhumente hinkwato to seketela ti fanele ku rhumeriwa, handlekasweswo ku ta va nhlwelo wo hetisisa ntsariso wa VAT.


text:
Sw’poko ya le Ntlhaveni Block C, Makheveza na Ezzi, va sungule Tsonga Trap Friday’s hi xikongomelo xo nyanyula vanhu hi vunanga bya vona, no kurisa Trap Life eVutsonga.
C-SIDERS ya ha gingirika yi ya emahlweni no pfuxelela rhendzeleko wa Tsonga Trap Mixtape leyi yi nga huma hi n’wheti ya Ndzhati hi 2016.
Lead Single – K’hlupheka Ntumani wo Ehluta (Download Link)
Ntumani wo Ehluta (Download Link) or Ntumani wo Ehluta (Download Link)
C-SIDERS yi ti bohi ku humesa risimu ra vuntlhanu wun’wani na wun’wani ku fika eku heleni ka N’wendzamhala. Lowu i nxanxameto na mintumani ya tinsimu leti C-SIDERS yi nga ti humesa ta Tsonga Trap Friday’s ku fika sweswi;
- Chela (NoNoNo Remix) – Ntumani wo Ehluta (Download Link)
- Van’tiva – Ntumani wo Ehluta (Download Link)
Hi leyi new one ya vona: Ba na Nenge – Ntumani wo Ehluta (Download Link)


text:
Endzhaku ka guwa na swivelelo hi vumundzuku bya Prince Rhangani, Mun’wanati, i ye emahlweni a humesa MARIANA tani hi leswi a nga tshembisa.
MARIANA checks all the boxes and works amazing for crowd ya le byaleni na le mintlangwini; ehenhleni ka sweswo, tinsimu to fana na Rhangani, Hiya le na Xi ndiwe-ndiwe will carry this album and possibly deliver a Best Male XMA16 hi 2018 for Prince Rhangani.
Vuhumeso bya MARIANA byi good enough ku xavela Prince Rhangani nkarhi wo tirhana na a real album leyi yi nga ta tiyisisa vukona bya yena na xiyimo xa yena tani hi matsune wa vuhumelerisi bya Mindzhumba. Ntiyiso wa kona, i ku, Prince Rhangani a nge le ka xiyimo xo vilelisa (xo wa), i ha ta va kona ku fika emakumu ya nguva ya Mindzhumba.
Prince Rhangani is commercially appealing; he has the looks, he is clean and neat. He has a decent public persona. He is married and romantic (in public), and has a following of people with jobs. Hi hlamarisiwa hi vo Cutty, Royal Energy Drink, Pep Cell, Boxer Store, Amtsel na vo Capitec leswi va ngo khudzehelela Prince Rhangani.
Back to the album, MARIANA yi twala yi ri na a lot of missing features, namely, ya Benny Mayengani na Kenny Bevhula, kambe ha swi twisisa ku swi ta hi yini ku va nga vi kona eka vuhumeso bya MARIANA.
With all that said, Prince Rhangani is yet to coin his own style eka vunanga bya Xitsonga. Prince Rhangani wa ha langutani no endla album yo tlula MAMAYILA, no suma tinsimu to ba ku tlula Kung Fu (Zing, Zong na Zeng), Loso, Majarimani na Xiwitsi. Until Prince Rhangani can surpass his own classics, a nge wu voni mfumu, i ta tshamela ku chaviseta game…
MARIANA hi yi nyika 7/10 wa mindzilo


text:
Khethekanyo ya 132 ya Ndayotewa ntswa i lavhelelwa u vhalea sa hezwi:
132. Khorotshitumbe
- Khorotshitumbe ya vundu yo vhumbwa nga Mulangavundu na miraḓo i sa fhiriho 10 yo tholwaho nga Mulangavundu hu tshi tevhedzwa ino khethekanyo.
- Ḽihoro ḽi re na madzulo a phesenthe dza 10 kha vhusimamilayo ha vundu nahone ḽo ḓilugiselaho u shela mulenzhe kha muvhuso wa vhuthihi ha lushaka, ḽo fanelwa nga u avhelwa ofisi nthihi kana nnzhi dza Khorotshitumbe u ya nga tshivhalo tsha madzulo ane ḽa vha nao kha vhusimamilayo hu tshi vhambedzwa na tshivhalo tsha madzulo a maṅwe mahoro a dzhenelelaho.
- Ofisi dza Khorotshitumbe dzi fanela u avhelwa mahoro a dzhenelelaho nga maitele a fanaho na o sumbedzwaho kha khethekanyo ya 91(9), hu tshi shumiswa maitele o bulwaho kha iyo khethekanyo—
- khabinethe, hu fanela u vhalwa sa zwi ambaho Khorotshitumbe;
- Minisṱa, zwi fanela u vhalwa sa muraḓo wa Khorotshitumbe; na
- Buthano ḽa Lushaka, zwi fanela u vhalwa sa vhusimamilayo ha vundu.
- Mulangavundu wa vundu nga murahu ha u kwamana na vharangaphanḓa vha mahoro ane a khou dzhenelela u fanela—
- u ta dzenedzo ofisi dzo fanelaho u avhelwa mahoro ane a khou dzhenelela u ya nga tshivhalo tsha dziofisi dze a avhelwa hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (3);
- u nanga malugana na iṅwe na iṅwe ya dzenedzo ofisi muraḓo wa vhusimamilayo ha vundu ane a vha muraḓo wa ḽihoro ḽe yeneyo ofisi ya avhelwa ḽone fhasi ha phara ya (a), sa muraḓo wa Khorotshitumbe a re na vhuḓifhinduleli kha yeneyo ofisi;
- arali zwa vha zwo tea hu tshi itelwa Ndayotewa kana u itela muvhuso wavhuḓi, u fhambanyisa huṅwe na huṅwe u ta ho itwaho nga fhasi ha phara ya (a) hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (3);
- u fhelisa u nangiwa hufhio na hufhio fhasi ha pharagirafu ya (b)—
- arali Mulangavundu o humbelwa u ita zwenezwo nga murangaphanḓa wa ḽihoro ḽine muraḓo wa Khorotshitumbe waḽo a kwameaho a vha e muraḓo; kana
- arali zwa ṱoḓea hu u itela Ndayotewa kana u itela muvhuso wavhuḓi; kana
- u ḓadza, arali zwo fanela, hu tshi tevhedzwa phara ya (b), tshikhala ofisini ya muraḓo wa Khorotshitumbe.
- Khethekanyo ṱhukhu ya (4) i fanela u shumiswa nga muya wo katelwaho kha kuhumbulele kwa muvhuso wa vhuthihi ha lushaka, nahone Mulangavundu na vhaṅwe vhaofisiri vha kwameaho vha fanela u ṱoḓa u swikelela kha thendelano tshifhinga tshoṱhe kha u shumisa khethekanyo ṱhukhu yeneyo: Tenda ha vha na uri arali thendelano i sa koni u swikelea kha—
- u shumiswa ha maanḓa o bulwaho kha pharagirafu ya (a), (c) kana d(ii) ya yeneyo khethekanyo ṱhukhu, hu shuma tsheo ya Mulangavundu;
- u shumiswa ha maanḓa ho bulwaho kha pharagirafu ya (b), d (i) kana (e) ya yeneyo khethekanyo ṱhukhu i kwamaho muthu ane a si vhe muraḓo wa ḽihoro ḽa Mulangavundu, tsheo ya murangaphanḓa wa ḽihoro ḽine onoyo muthu a vha muraḓo waḽo i ḓo shuma; na
- u shumiswa ha maanḓa ho bulwaho kha pharagirafu ya (b) kana (e) ya yeneyo khethekanyo ṱhukhu i kwamaho muthu ane a vha muraḓo wa ḽihoro ḽa Mulangavundu, hu shuma tsheo ya Mulangavundu.
- Arali u tiwa hufhio na hufhio ha u avhiwa ha dziofisi ha shandulwa fhasi ha khethekanyo ṱhukhu ya (4) (c), miraḓo ine zwa i kwama vha tea u ṱutshela ofisi dzayo fhedzi yo fanelwa, hune zwa shuma, u tholiwa hafhu kha dziṅwe ofisi dzo avhelwaho mahoro avho hu tshi tevhedzwa u tiwa ho shandulwaho.
- Miṱangano ya Khorotshitumbe i fanela u tshimbidzwa nga Mulangavundu wa vundu.
- Khorotshitumbe i fanela u shuma nga nḓila ine ya dzhiela nṱha muya wa u ṱoḓa u swikelela kha thendelano wo katelwaho kha kuhumbulele kwa muvhuso wa vhuthihi ha lushaka khathihi na ṱhoḓea ya muvhuso u shumaho.
Khethekanyo ya 136 ya Ndayotewa ntswa yo lavhelelwa u vha na dziṅwe khethekanyo dzi tevhelaho:
- Miraḓo ya Khorotshitumbe vha na vhuḓifhinduleli nga muthihi khaMulangavundu na kha vhusimamilayo ha vundu kha u laula ofisi dzavho, nahone miraḓo yoṱhe ya Khorotshitumbe sa zwenezwo i na vhuḓifhinduleli yo ṱangana kha u ita mishumo ya muvhuso wa vundu na kha mbekanyamaitele dzawo.
- Miraḓo ya Khorotshitumbe i fanela u laula ofisi dzayo hu tshi tevhedzwa mbekanyamaitele yo tiwaho nga Khoro.
- Arali muraḓo wa Khorotshitumbe a kundelwa u laula ofisi hu tshi tevhedzwa mbekanyamaitele ya Khoro, Mulangavundu a nga ṱoḓa uri muraḓo wonoyo a ite uri ndaulo ya ofisi yawe na yeneyo mbekanyamaitele zwi anane.
- Arali muraḓo a kwameaho a kundelwa u tevhedza ṱhoḓea dza Mulangavundu fhasi ha khethekanyo ṱhukhu ya (5), Mulangavundu a nga bvisa muraḓo ofisini nga murahu ha u kwamana na muraḓo, huno arali muraḓo a si muraḓo wa ḽihoro ḽa Mulangavundu kana a si murangaphanḓa wa ḽihoro ḽi no khou dzhenelela, na zwenezwo-vho nga murahu ha u kwamanana murangaphanḓa wa ḽihoro ḽa muraḓo wonoyo.


text:
Wikipedia:Tutorial (External links)
Haku amukela · Tutorial · Cheatsheet · FAQ · Swikomba-ndlela · Mpfuno · Tafula ra mpfuno · Media copyright questions · Tafula ra Swikombo
Tanihilaha swi hlamuseriweke ha kona eka nkomiso wa wikipediya, "Loko u tsala swo karhi eka tluka, tiyiseka leswaku u hoxa ni ntshaho, hikuva matsalwa yo pfumala ntshaho ya suriwa." I swinene leswaku u tirhisa Ntsaho wo koma leswaku va lulamisi/vatirhisi vanwana na vahlayi vanga kota ku tiyisekisa mhaka leyi uyi engeteleke. Naswona, tiyiseka leswaku swihlovo swa mintshaho ya wena swa tshembeka naswona swa twakala.
Matsalwa ya le hansi
Ndlela yo olova yo hoxa mintsaho yo koma iku tirhisa matsalwa yale hansi ka tluka. Unga tumbuluxa matsalwa yale hansi ka tluka hiku tirhisa ririmi-vutsari ra Wiki markup hindlela leyi:
-  Xihlovo xa nthsaho wawena  swihlawulekisi swo tsaha swa wiki swi angarha ntshaho, naswona
- {{Reflist}} kumbe   ehansi ka nhlokomhaka ==References== ekusuhi ni mahetelelo ya tluka rawena.
Loko xihlovo xa ntshaho wa wena kuri tluka rale ka inthaneti, u boheka ku tumbuluxa xikombo xa le handle xo khwekerisa tluka rero. Unga tirhisi matluka manwana ya wikipediya tani hi ntshaho.
Leswaku u tumbuluxa swikombo swalehandle kuya eka ntshaho wa wena, hoxo direse(URL) ya inthaneti ya tluka rero eka swiangi swo ololoka endzhaku ka marito lawa u matsaleke, hindlela leyi
-  [http://www.google.com Google search engine]
Indlela leyi nene yo nyikela nhlamuselo wo koma endzhaku ka direse ya tluka ra le handle ka wikipediya. Nhlamuselo leyi yita kombisiwa eka nxaxamelo wa minthsaho tani hi nhloko mahaka ya tluka rale handle, e matshanwini ya direse ra tluka ra le handle.
Ntsaho wo koma lowu pfumalaka tsalwa ra le hansi
Ku angarha nkongomiso wa tluka rale handle eka swi angi swo ololoka unga hoxangi nhlamuselo wo koma hindlela leyi:
- [http://www.google.com]
swi ta komba nkongomiso wuri nhlayo, hindlela leyi: [1].
Papalata matirhisele lama landzelaka: "hi kuya hi [2], Nwenti leyi heleleke ya lembe xidzana ra vumbirhi yi vonake hi Nwendzamhala 11, 1999."
Tirhisa hindlela leyi ematshanwini ya swona: "Nwenti leyi heleleke ya lembe xidzana ra vumbirhi yi vonake hi Nwendzamhala 11, 1999. [3]"
Loko unga tirhisangi xi hlawulekisi   ku tumbuluxa tsalwa ra le hansi, u boheka ku ri engetela hiwexe ehansi ka tluka eka nxaxamelo wa mintshaho.
Xiyenge xa swikombo swa le handle
Matluka yo tala ya Wikipediya mani xiyenge xa Swikombo swa le handle. Xiyenge lexi i xokhwekerisa matluka laya ngani vuxokoxoko byo engetela eka mhaka leyi tameriweke hi tluka. Ungasi engetela tluka eka xiyenge xa swikombo swale handle, u boheka ku ribumabumela eka tluka ra mbulavulo ra mhaka yeleyo.


text:
Swi na nkoka ku tlangela tinsini ta vavasati ta vuyimbeleri bya Xitsonga, va na xiave xikulu eka nhluvukiso wa Xitsonga, Vatsonga na Vutsonga hi tlhelo ra vunanga. Tsalwa leri i nxanxameto wa Tihosikati ta vunanga bya Xitsonga leti ti nga tisa mimpfumawulo, minsumo na bombo ro ka ri nga rivaleki eVutsonga.
- Khatisa Chavalala
Mhani Khatisa Chavalala hi van’wani va tinsini to sungula ta vavasati ta Vatsonga to kandiyisa vunanga bya Xitsonga. I xirhandwa eka vakhale na va tingoma, Mhani Khatisa i OG.
- Zaida Nhlongo
Ku hava nsini ya xisati leyi nga fikelela eka vutshila bya Zaida.
A ku ri wansati wa rito ro xonga, a tlhe a kota ku cina; mincino ya yena yi hlohlotele vo tala. Minkadziyiso ya yena yi voniwi ku suka Uganda, Tanzania, DRC, Cameroon na le Ghana; wa tiveka Zaida. Rifu hi rona ri nga tsemerisa gondzo, kambe tinsimu ta yena to fana na Zabelani, Kedibone na Alfândega ta ha yimisa vanhu na namutlha.
Zaida i Hosinkati ya vacini.
- Shinyori Sisters (Xinyori Sisters)
Image: play.spotify.comShinyori Sisters hi wo ntlawa wu ri woxe eVutsonga lowu nga va kona wu tlhe wu va eka rhendzeleko nkarhi wo leha eka vunanga bya Xitsonga. Hambi leswi nkarhi wo tala ku tlhomiwaku Dr. Thomas Chauke tinsiva, a ku nga ta va na Xinyori handle ka Shinyori Sisters. Hi vo vahlayisi na swibombi swa yimbelelo ro hlawuleka ra vunanga bya Xitsonga bya katara.
Conny Chauke a nga ta va Conny Chauke loko a ku nga ri nyiko ya manakwe.
Shinyori Sisters i Tihosikati ta vo maseve.
- Ntombhi Marhumbini Ngwenya
Ntombhi, ku suka eka nkandziyiso wa yena wa madyondza, Marhumbini, lowu nga xavisa swinene, u tiendlele vito eka vunanga bya Xitsonga, hi rito ra yena ro xonga ngopfu. Ndzhaku ka Marhumbini, nkandziyiso wa vumbirhi, “Jelani Jelani”, wu vuye wu sindza vito ra Ntombhi eka matimu ya vuyimbeleri bya Xitsonga. Ku fana na Zaida, loyi va nga tirha swin’we, na yena Ntombhi, u lo tsemerisiwa hi rifu.
Eka vunanga bya Disco, Ntombhi hi yena Nganakati.
- Sunglen Chavalala
Sunglen u ke a nga duma swinene, hi nkandziyiso wakwe wa Disco ya Xitsonga. Nkarhi wa kona, a vitaniwa Helela, nkandziyiso wa yena wa Helela, la a nga tirhisana na Jeff Maluleke na Arthur Mafokate, a wu ri na tinsimu to fana na Va Ni Tiva, Helela, Mbitsini. Wu veke vito ra Sunglen, na le handle ka ndzilikani wa Vutsonga. Na namutlha, hala Zambia, Malawi na le Tanzania, loko u ku Helela, va ta ku byela ku byebyo i vunanga.
Sunglen u ve a vuya a duma loko a humesa album ya Beer, leyi yi nga ba ngopfu la South Africa ku fika laha Sunglen a nga kuma sponsorship ku huma ka SAB.
- Maggie “Makhanani” Vilankulu
N’waVilankulu, loyi a nga tiveka hi vito ra Makhanani eka swa vuyimbeleri, u sungule ku tiendlela vito, eka ntlawa lowu a wu vuriwa Mashudu Sisters. Risimu ra Makhanani, ri hetelele ri va vito leri Maggie a nga ri tirhisa eka vuyimbeleri bya yena.
Risimu ra Maggie ra Bomba Gaza, ku ve rin’wani ra tinsimu ta Xitsonga leti nga tlangiwa ngopfu eka SABC TV hi minkarhi ya rona. Maggie u tirhe na va Percy Mfana, minkarhi liya Chavani a va ha yimbelela Disco. Maggie u tirhe ngopfu na Ntombhi Marhumbini, laha va nga endla minkandziyiso leyi nga duma ngopfu, tinsimu to fana na U Ni Dyise Yini Dali, Chucha, Vanhu Va Misava, Xifamona.
Maggie, Ntombhi, na Zaida ku ve vavasati lava va nga tirha swin’we eka vuyimbeleri, va nga ri na mhaka na mindzilikani leyi avaka Vatsonga.
- Esta M
Esta M, hi rito ra yena ro kenkela bya vulombe u tshame a khoma misava hi nhonga ya yena. Nkadziyiso wa yena wa madyondza, Sakamela, wu yimise Afrika Dzonga, Lesotho, Zimbabwe, Botswana, Mozambique, Swaziland, Malawi na Zambia hi milenge. Esta M a ku ri yena Nganakati ya swiyimbeleri swa Disco leswiya a swi kumeka endzeni ka tshanga ra Joe Shirimani (Xirimani). Tinsimu to fana na Sakamela, I Nawu, Swikwembu, Cheleni, ti kombise nyiko ya Esta M handle ko kanakana.
- Vuyelwa
Vuyelwa u tiendlele vito tani hi xiyimbeleri eka tshanga ra mufi Peta Teanet. Loko Teanet a lova, se a ku humesiwe Vuyelwa Volume 5 Xilahla. Nkandziyiso lowu, wu olovise ngopfu emhakeni yo, Vuyelwa a sala a ya emahlweni na vuyimbeleri. Vuyelwa, i munhu loyi rito ra yena ri nga tirha swinene ku yimbelela mivuyelelo eka swiyembeleri swo tala swa vunanga bya Xitsonga, ku hundza 50 wa swiyimbeleri, swi ve na nkateko wo yimbelela na Vuyelwa.


text:
Page 6 ya Nkulungwani wa Dzonga yi le ndleleni, “Vitanani Fire Brigade”, Babes waShutdown u lava ku hisa tiko!
Benny Mayengani u ri album ya Vitanani Fire Brigade yi ta huma ‘before ti 10 ta December’. Eka Page 6 hi vona President Mayengani a vuya hi gimmick ya vu fire fighter. Eka Page 5, Benny Mayengani a ku ri General ya “Mabuthu” ya nyimpi… Team yo karhi yi nge pfuki yi swi rivele swikotikoti. We hope symbolism ya Page 6 yi nge kuceteli genge ku veka vutomi bya vanhu eka mhangu wa ndzilo…
Benny Mayengani u na vuswikoti byo endla hype no nyanyula vanhu loko a ri ku suhi no humesa album. Benny Mayengani u na tin’wheti a kha gega no hi tshembisa ku Page 6 yi ta bela nsela. Mindzilo leyi hi yi vonaku eka xinepe xa Page 6, yi hlohlotela ku tinsimu ta album leyi ta PFURHA! I ti Holy Ghost Fire ntsena!
Time will tell though…
Tracklist yi tshami hi ndlela leyi;
#1 Swiendlekile collab na Prince Rhangani
#2 Vata xikuma
#3 Maphalle
#4 Nkunzi ya Mananga
Ntumani wo Ehluta (Download Link)
#5 Satisfaction
#6 Vaka Baloyi
#7 ‘Go Benny Go’ collab na Prince Rhangani
#8 Hondo
#9 Zulu
#10 Xalati
#11 Nghoma ya Rirhandzu
#12 Na kombela (remix)
Ku paluxa minsumo a ku ri ndlela leyi Benny Mayengani a nyanyula vaseketeri va yena hi yona loko a kha a tirhana na Page 6.
“Ni ndlela ya masimu ni rhandza hi valala” – BM
Images: facebook.com/benny.mayengani2/


text:
Hi wona dyangu wa Vuhosi wo sungula ku fika e Lowveld, na tinyimpi ta vangoni ti nga se fika eVutsonga. Va fikile va tshama, va rhangeriwe hi Hosi Mahahalati. Loko a lova, Vuhosi byi tekiwa hi Hosi Pondolo, loko Pondolo a lova byi tekiwa hi Hosi Bode. Loko Bode a fuma, a ku ri nkarhi lowu se Vatsonga vo tala, a va tsutsuma tinyimpi ta vangoni.
Va ka Bode a va tekelana swinene vavasati na muti wa ka Xilumani, eka Vuhosi bya ka Njakanjaka, kambe loko Jiwawa a rhangela vufambisi bya Mfumo wa ka Njakanjaka, u singurile ku lwisa va ka Mashibye (Bila). Jiwawa u sungule a rhumela muti wa ka Maswanganyi leswaku wu ta tshama etikweni ra ka Bode, endzhaku ka sweswo, a rhumela va ka Maluleke. Va ka Maluleke va tshamile laha ku nga fika laha va nga vuta eka Hosi Bode.
Hosi Bode a ala ku tekela nhlokweni mfumo wa valungu, leswi nga endla leswaku misava yi nyikiwa ntukulu wakwe, Nhlaniki, hikuva yena a dyondzile na swona a amukela mfumo wa vakoloni. Nhlaniki a hi hosi, vuhosi i lo nyikiwa hi valungu va tekela Hosi Bode na misava ya yena. Leswi swi komba kahle xiave xa N’wamanungu na Jiwawa eka ku tekela vanhu misava ya vona.
Matimu ya Hosi Bode;
Mativula ya Hosi Bode i Masiya, eka nsati wo sungula loyi a ri xiriha-nandzu. Nsati loyi u nyikiwe yena hi vasotho lava a va luva eka yena. Hi loko ku tswariwa Masiya, ivi va muti va ala leswaku Masiya a va Hosi, hikuva i tswariwe hi nsati wa musotho wa xiriha-nandzu. Tatana wakwe, Hosi Bode, u teki Masiya a n’wi tsutsumisela eka Modjaji, eka vakokwana wa yena leswaku a hlayiseka kona, hikuva a ta dlawa a dlawela Vuhosi. Masiya u teki N’waMkhari, a fika a tswala Machume. Machume u arile ku vuyela ka Bode ku ya teka Vuhosi bya yena. Machume u tswarile vavasati na jaha rin’we, ku nga Vaganyile George Mashibye, na yena a nga kotanga ku landzelela swa vuhosi byakwe.
Xivongo xa yindlu ya ka Bode ku suka eka Machume;
Machume wa Masiya wa Bode wa Pondolo wa Mahahalati wa Mbeva wa Bila wa Malangeni. Va ku tshunela haleno ndzi ku ximbya. I va la ximbya, n’wa-ku-ximbya-xitsotso. Va suka ka Langeni, va davula soke ra vambe, va tsemakanya Ribalule, va nyokovela va ta tshama kusuhi na Tavi.
Image source: wikimedia.org


text:
Ntukulu wa Vutsonga i ngetini nakambe, enkarhi lowu, SHO MADJOZI u bombisa Xitsonga eka risimu ra Tihosikati ta Hiphop eAfrika-dzonga, ku nga AY BABY ya MS COSMO a ri na ROUGE NA MOOZLIE.
Minsumo ya Sho Madjozi eka AY BABY ya vilelisa, xana i ri yini eka AY BABY – hikuva a hi n’wu twi? Nkhuluko wa Sho Madjozi wu hava ntangha, kambe leswi a swi vulaku a swi hava nhloko na ncila, ko va nkhuluko wa marito ya nga na xitwari xin’we.
Hi ta kombela va matiko va nga swi tivi leswi, shhhh. Sho Madjozi i famba mahlweni hi ku tlangela Vutsonga eka xiyenge xa Urban, hi yona nyeleti ya hina, hi fanele ku n’wu sirhelela. Swi na nkoka ku ‘Tinsini ta Vutsonga’ ti tirhisa ririmu hi ntokoto, hikuva Vatsonga na va tinxaka timbe va dyondza Xitsonga eka vunanga.
Hi leyi minsumo ya Sho Madjozi eka AY BABY;
Sho!
Madjozi!
Va ta ni nyika swin’wani na swin’wani
Mina loko ni ta ku n’wani na ku n’wani
Vanhu lava va tiva va nge fani na mina
Va ta ni tshika ni vula swin’wani
Mina loko ni ta mi pfula ti wine
Ni lava ku khehla ku tlula ti one
English, Tsakani Mboweni
English
English
English
English
Loko vanhu va ku hlupha va ku a wu twi/ti,
va byeli ku Madjozi u ri Yhaa!


text:
Sayensi ya mahanyele
Sayensi ya mahanyele i xiyenge lexi kulu xa tidyondzo talehenhla, leti yelanaka na nhlangano wa vanhu na vuxaka exikarhi ka vanhu. Tidyondzo ta Sayensi ya mahanyele tihlanganisa, Tidyondzo ta ikhonomi, Ntivo-mbangu, vuhandzi, Nawu na tindzimi.
Matimu[Lulamisa | edit source]
Matimu ya tidyondzo ta Sayensi ya mahanyele masungula endzaku ka malembe ya 1650, laha kuveke na ku cinca lokukulu eka vutivi bya Sayensi. Sayensi ya mahanyele yi rhumbuke kusuka eka Filosofi ya kupfukela mfumo ka minkarhi yeleyo. Sayensi ya mahanyeleo yi sukela eka Sayensi hixitalo, leyi hlanganisaka vutivi lebyi hleriweke hikuya hi nhluvuko na mahanyele ya vanhu.[1][2]


text:
Xivambu
Muti waka Xivambu i muti lowu vulavulaka Xitsonga. Matsalele ma n'wana ya xivongo i Xibambu kumbe Shibambo.
Leswinga ndzeni
Matimu ya Muti[Lulamisa | edit source]
Xithopo xa muti[Lulamisa | edit source]
Ndhonga...
Xivambu...
Ndhonga wa mamba,
wa ntsunga na kuxa
A mbingwanini...
A ka xihunguhungu xo ba madonga lamakulu
N'wanyanchomu, otlakula a mbeya
Lexi hi xona xi thopo lexi tivekaka xa muti lowu. Kuni ku hambana-nyana eka swi mutana swa ka Xivambu loko swiri karhi swi thopa xivongo lexi.
Rhavi e ka swiyenge swa rixaka ra Vatsonga[Lulamisa | edit source]
Hi ku ya hi Henri Junod va ka Xivambu, va hlayiwa eka rhavi ra Va N'walungu e ka rixaka ra Vatsonga.[1]
Minkombo[Lulamisa | edit source]
- ↑ Henry Junod - Life of a South African Tribe - Vol 1, Pages 16 - 19


text:
N'wana
Hikuya hi tidyondzo ta ntivo-vutomi, n'wana i munhu loyi angana nkulu kuva ricece, kambe ari ntsongo eka ntangha ya kondlo andzidyi.[1][2] Nhlamuselo wa xinawu wa n'wana wu vula munhu loyi anga ehansi ka vutihlamuleri bya vatswari naswona ari ehansi ka malembe ya vukulu.
Rito n'wana ringa thlela ri hlamusela vuxaka na mutswari (kufana na n'wana wa jaha kumbe wa ntombhi)[3] kumbe tani hi xikombiso, kumbe xirho xa ntlawa wokarhi, ringa thlela ri hlamusela mboyamela wokarhi tani hi n'wana wa khwati, kumbe n'wana wa malembe ya va 60.[4]
Kuna timhaka to tala leti khumbaka vana, kufana na tidyondzo ta vana, kuxanisiwa hi tintangha, vusiwana, mindyangu leyi tshovekeke, kutirhisiwa ka vana, ndlala na kupfumala kaya. Vana vangaha kurisiwa hi vatswari, valanguteri, maxaka kumbe vakurisiwa hindzawulo ya mfumo.
Tinhlamuselo tin'wana[Lulamisa | edit source]
Ntsombano wa timfanelo ta vana wa Nhlangano ya matiko wu hlamusela n'wana tanihi "munhu loyi anga hansi ka malembe ya 18 hivukulu ehansi ka nawu wa vana".[5] Leswi swi amukeriwe hi matiko ya 192 eka matiko ya 194 ya nhlangano leyi.
Hikuya hi tidyondzo ta ntivo-vutomi, n'wana i munhu loyi anga exikarhi ka ricece na n'wana wa kondlo andzidyi. Eka mindzhavuko yotala, n'wana u hundzela eka vukulu endzaku ka kuhlahluviwa eka vukhomba/nghoma.
Vana hakanyingi vana timfanelo tinsongo kuringanisa na vnhu lavakulu naswona va voniwa vari hava vutihlamuleri byo teka magoza lamakulu, naswona hi kuya hi nawu va fanela kuva ehansi ka ku hlayisiwa hi munhu lonkulu, hambiloko vatswari va hambana. Kuhambanisa ka vun'wana eka vukulu ku sungule ku tekiwa hi xinawu eka malembe xidzana ya vu 16 na vu 17. Nhlangano wa vanhu wusungule ku vona n'wana kuri munhu loyi angasifikelelaka kuvupfa ka vukulu naswona a lava nsirhelelo wa munhu lonkulu, rirhandzu na kuhlayisiwa. Kuhambana loku ku vonakala eka mimpfapfarhuto na swifaniso swakhale laha vana avanga kombi vun'wana. Eka malembe-xidzana ya vu 16, swifaniso swa vana swisungule ku kombisa vun'wana, naswona hi malembe-xidzana lamalandzeleke, vana avakombiwa vatlanga hi swilo swotlanga naswona matsalwa yavana ya sungule ku kadziyisiwa hi manguva yalawo.[6]
Mintshaho[Lulamisa | edit source]
- ↑ "Child". TheFreeDictionary.com. Retrieved 5 January 2013.
- ↑ "Child". Oxford University Press. Retrieved 5 January 2013.
- ↑ "For example, the US Social Security department specifically defines an adult child as being over 18". Ssa.gov. Retrieved 9 October 2013.
- ↑ "American Heritage Dictionary". 7 December 2007. Archived from the original on 29 December 2007.
- ↑ "Convention on the Rights of the Child" Template:Webarchive The Policy Press, Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights
- ↑ . "Essays on childhood". Elizabethi.org. Retrieved 9 October 2013.


text:
KWAKWA RA SEKWA
S.J. Malungana
© All rights reserved
Published by Via Afrika at Smashwords
Smashwords Edition License Notes
This ebook is licensed for your personal enjoyment only. This ebook may not be re-sold or given away to other people. If you would like to share this book with another person, please purchase an additional copy for each recipient. If you’re reading this book and did not purchase it, or it was not purchased for your enjoyment only, then please return to Smashwords.com or your favorite retailer and purchase your own copy. Thank you for respecting the hard work of this author.
Full imprint information on last page.
Nongonoko
Xiyenge xa A: Nhlengelo wa swirungulwana
V.D. Salane
S.J. Malungana
M.S. Maluleke
C. Chauke
M.R. Makhubele
8. Dyondzo i xitlhangu xa vutomi
M.T. Babane
16. Thambhisa a xavelela dyondzo
Xiyenge xa B: Mianakanyo eka swirungulwana
Swikongomelo, mimbuyelo ni makambelelo
Rito ro rhanga ni xinkhenso
Tsalwa leri i nhlengelo wa swirungulwana swa vatsari va ntlhanu ku nga: V.D. Salane, S.J. Malungana, M.S. Maluleke, C. Chauke, M.R. Makhubele na M.T. Babane.
Xikongomelo xa tsalwa leri xi voyamela ngopfu eka mavonelo ya timhaka leti hoxekeke loko munhu a ti vonela ekule, kasi loko a ri ekusuhi u ti vona hi ndlela ya ntiyiso. Hikwalaho ka sweswo, hi vona swi fanela ku thya tsalwa leri vito ra Kwakwa ra sekwa.
Hina vatsari, hi rhandza ku nkhensa mindyangu ya hina leswi yi nga hi seketela. Hi ba mandla ni le ka Xikwembu lexi xi hi nyikeke miehleketo ni matimba yo tsala buku leyi.
Muhlengeleti: S.J. Malungana
Xiyenge xa A: Nhlengelo wa swirungulwana
1. Mavala ya mangwa
U lo na heta ku vekiwa ku va mukondleteri wa Nhluvukiso wa Vu rimi na Mbango, dokodela Dilan Kazoro o vhela a endla nkunguhato wa ntirho wa yena. A ku nga ri xintirhwana. Ku humelela ka yena eka dyintirho dyedyo a swi ta vula leswaku u swi k otile ku dzima timitsu ta yena tanihi mondzo a ku dzi, eka Ndzawulo hinkwayo. Endzhaku ka ntlhanu wa malembe, loko ku ya hlawuriwa mfumo hi vuntshwa, yena a ta va na ndhawu yakwe eka Ndzawulo, leyi a nga vangisaniki na munhu, eka xifundzankulu hinkwaxo. Eka tiprojeke hinkwato leti a ti vumba nongoloko wa ntirho wakwe, ya le mahlweni a yi ri leyo famba a dyondzisa vanhu tindlela letinene ta marimelo. A a navela ku tiveka ni ku tsundzukiwa loko se a yi humile, tanihi munhu loyi a nga tisa marimelo lamanene yo hluvuka, ya ximanguva-lawa. Kambe a ku ri na mhaka leyi a yi ndzovetela nchavo emiehleketweni yakwe. Ku tsandzeka! A nga rhandzi ku hluleka tanihi leswi vakondleteri lava nga tirha emahlweni ka yena va nga kumeka va hlulekile hakona. A chava leswaku ku tsandzeka eka ntirho lowu a tipimeleke wona a swi ta n’wi ninginisa na ku xungeta xiyimo xa yena hilaha ku nga heriki na leswaku lava a va n’wi vondzoka a va ta ku a tiendla lowo antswa. A tiva marito ya tintlhari hi tlhelo ra ku chava, yo fana na lawa: “Ku chava i nala wa wena,” kumbe “ku chava ku hluleka hi swona swi tisaka ku hluleka.” Hambileswi a ri na vutivi lebyi, ku chava a ku mirile ebyongweni byakwe.
Hi ku ya hi nongoloko wakwe Dr Kazoro a a fanela a endzela muganga wa Pandzanhloko ku sungula. Vunyingi bya vaaki va ndhawu leyi a va ri varimi lava a va nga landzeleli maendlelo lamanene yo rima. A va rima tiforo ti thwixama na swintshabyana ni maganga, naswona a va nga cincanisi swirimiwa ku ya hi tinguva. A ku ri mavele, mavele, mavele ...! Leswi hi swona leswi Dr Kazoro a tiyimiserile ku ya swi sula eka mikhuva ya vanhu va Pandzanhloko. Ntirho lowu a wu ngo va halahala, a wu fambisana na vulavisisi. T inhlori leti a nga ti rhumela hi miganga ti vuyile ni vumbhoni lebyikulu bya leswaku a va ha tirhisa marimelo ya xikhale lama nga riki na ntshovelo.
Dr Kazoro u amukeriwile hi malwandla hi hosi na vaaki va Pandzanhloko siku ra kona. Eku sunguleni a swi ri swa hombe. Huvo ya vukosi yi vile na rito ro sungula, ku landzela xirho xa projeke ya vurimi emugangeni, kutani eku heteleleni ku va yena mukondleteri wa xifundzankulu, Dr Kazoro. U vulavularile lero na ta vulavula. U kondleterile vaaki ku titoloveta marimelo lamanene leswaku va ta pfuna ku tlurisa. U va k ombisile leswaku a va ta pfunisa sweswo loko hi tlhelo misava yi nga lahlekeriwi hi ku nona ka yona. Sweswo, hi ku vula ka yena, a swi ta endla leswaku va va na swakudya swo ringana va tlhela va kota ku xavisa swin’wana emakete va kota ku tihanyisa. Xana sweswo a ku nga ta va ku ndlandlamuxa ikhonomi? Hinkwaswo leswi a ku ri ku vukula tshuka! Tshuka ra ku tshwukaa! Sweswo u swi vonile hi ku anghwetla loko a hlaseriwa hi swivutiso a nga si gimeta na mhaka yakwe. “He b’ava, u hi vula swiphuva ku nga si hela na mavhiki hi mi hlawurile xana? A wu swi v oni leswaku i ndzhukano wolowo ke!”
Swi seketeriwa hi mavoko, ku hleka na makhwela. “Vavanuna ndzina mi mintlunya, a mi hlweli ku luma xandla lexi xi mi phamelaka!” ku seketela Mduduli. “A mi ri kwihi loko nhlawulo wu nga si fika ku ta hi byela leswaku a hi si hluvuka? A mi nga swi koti, hikuva a mi ri hava mimovha ya mfumo yo chayela mahala. Sweswi mi famba mi hi khovolela hikuva a mi tivi lexi mi nga xi endlaka!” A va seketelana hi ndlela yoleyo ku ya emahlweni. Ku fikile laha mufambisi wa ntirho a nga tsandzeka ku lawula nongoloko, ku kondza ku landziwa maphorisa ya va kusuhi.
Maphorisa va fikile hi nkarhi lowu a ku sungula ku khomaniwa hi tiwacheni. Ntshungu a wu avanile, ku va na lava a va yima na Dr Kazoro, na lava a va nga n’wi seketeri. Madyambu wolowo loko a f ika ekaya u ringetile ku pfampfarhuta xiviko xa siku, xona lexi a xi ta va masungulo ya ntirho wakwe. A nga kotanga ku sungula hambi xivulwa hikuva a ku ri hava swo vika swona, leswi a swi ri kona a swi nga ri swa nkoka. Leswi nga humelela siku rero a swi ringene ku vuriwa “ku tsandzeka”. Ku tsandzeka koloko Dr Kazoro a ku chava!
Hi siku leri landzelaka u yile eBarmilla Valley, laha a ku tele vanhu lava vavuri va le Swisa va nga va dyondzisa Rito loko va ha tshama ematikweni ya Great Lakes. Hambileswi lavo oma tinhloko a va ri kona exikarhi ka vanhu lava, Rito ra Xikwembu a ri tirhile swo v onaka endhawini leyi. Hikokwalaho Dr Kazoro a languterile swo antswa eka vaaki va ndhawu leyi. A tibyela embilwini leswaku a swi nga ta fana na mangatsila ya le Pandzanhloko. Phela ePandzanhloko ku va munhu a tiveka a khongela a swi n’wi vangela ku getsela ka meno! A va ku Xikwembu xa le matilweni u xi vonise ku yini wena u ri emisaveni. U swi lemukile a ri exivindzini leswaku leswi vanhu va Barmilla a va tekisile swona a a va nga ri xiswona. Kona nongoloko wa ntirho wa siku wu sungurile khwatsi tanihi le Pandzanhloko. Swikavanyeto swi sungurile, a vulavurile ndzima yo vonaka manuku. Munhu wo sungula ku n’wi nghena enon’weni a ri Mokabakaba.
“Muchaviseki, u vula leswaku ku va hi rima hi thwixama na maganga ematshan’wini yo hingakanya swi kombisa leswaku ha ha sele endzhaku ni nhluvuko ... xana a hi swona leswi tata wa wena a a rimisa swona, na tata wa tata wa wena?”
“Xana a hi wona marimelo lawa ya nga ku ondla?”
Loko Dr Kazoro, mukondleteri, a ku kakatsuku, ku lava ku ololoxa mhaka, kova loko a yi lumekile. Swivutiso swo koya, leswi a swi nga lavi na nhlamulo, swi tshana hi matlhelo hinkwawo. Ku ku mpoti ...!
“U kurisiwile tano kambe namuntlha leswi a nga le maninginingini u na xivindzi xa ku hi rhukana, u hi byela leswaku a hi hluvukanga! Onge yena u pfa le kule eBritain ...!”
Na le Barnilla Valley a ku nga ri na xo vika xona loko ku nga ri ku onhiwa xiyimo. A vaviseka ngopfu ku vona leswaku vanhu a va ala ku pfuniwa, va tinonohisa emhakeni yo olova swonghasi. A hlundzukisiwa hileswi vanhu lava yena a lwela ku va hluvukisa a va n’wi sandza, sweswo swi endla leswaku ntirho wakwe wu nga koti ku humelela.
A ku nga ri na un’wana hi ntiyiso loyi mukondleteri a a fanele ku yisa xiviko eka yena. Vutihlamuleri bya yena a byi helela eka yena n’wini, a ku ri hava loyi a a ta n’wi tsemelela a hundzuka swiphizana loko ku ri hava xiviko. Xiviko a xi ri xa yena n’wini, a xi ri xivoni ha xona a lava ku tikhorwisa leswaku xivono xakwe xa humelela. A a navela ku v onakarisa leswaku xiyimo xa vukondleteri a xi nga ri xa mahala. K utani ke, byongo byakwe a byi vila, a nga ha dyi byi rhelela hikuva hinkwaswo leswi a swi endla a swi hundzuka tandza. Ngopfu-ngopfu hikuva ntirho wa yena a wu hangalasiwile emahungwini wu nga si sungula, kutani mahlo hinkwawo a ya ri eka wona. Swiviko swa mahungu naswona phela swa yiva ntsako eka munhu nkarhi wun’wana.
Siku ra vunharhu a ku yiwa eKalimba. Mukondleteri na vaofisiri va yena va tikokakokile va ko va ya ku eKalimba humelelo! A va tshovekerile hikuva ku hluleka a ku tatile moya ni mpfhuka hinkwawo. A va tiyimiserile ndyelo yin’wana leyo bava, hi ntiyiso a vo yela ku hetisisa nongoloko. Ngopfu-ngopfu hileswi ndhawu leyi a yi tiveka hi ku rhandza mikhuva ya xikhale. A va salele endzhaku na nhluvuko. Swi vile swi nyanya loko va fika ehubyeni va kuma vanhu va nhlayo yintsongo. Hosi yi tekile Dr Kazoro xitumbe yi n’wi pfula xifuva leswaku vanhu lavantsongo a va ri varimi, kutani a yi tshemba leswaku nhlengeletano leyintsongo ya vanhu lava dyaka ni ku lorha vurimi yi tlula ya ntshungu lowu nga riki na mhaka na byona. Dr Kazoro u hlamarisiwile hi vutlhari bya munhu loyi na le xikolweni a a nga tshinelanga.
Ku kanakana loku a a ri na kona ku dzudzekile hi xihatla loko a twa marito ya vavulavuleri va muganga. A va vula swo hambana na leswi nga vuriwa eka miganga leyin’wana. Mukondleteri u vulavurile a k ondza a fika emakumu handle ka mpho, wa nhonga. Ni mbhurisano a wu ri lowunene. Swiringanyeto na switsundzuxo swakwe swi amukeriwile hi mandla mambirhi. Varimi lavaya va tibohile ku ya tirha hi ku landzelela swiboho swa nhlengeletano, na ku ya hlohletela v aaka-tiko lavan’wana ku endla tano. Ku hambana ka muganga lowu na leyin’wana hileswi laha eKalimba swi nga teka lembe ku kuma munhu wo pfula ni ku pfala ntirho hi xikhongelo. Munhu loyi a nga khongela a hlekuriwa no monyiwa, kasi ePandzanhloko na le Barmilla Valley a vo vutletana hi xikhongelo.
Ku vumbiwile mfambelano exikarhi ka hofisi ya mukondleteri na va munganga wa Kalimba. Vuxaka byi tiya, byi ndlandlamuka. Varimi va dyondzisiwile ni ku endla swikombelo swa timali eka minhlangano yo hambana-hambana. Va kumile mali yo huma eka nhlangano wa le ndhandeni, va endla xikimi xa ncheleto xi helerile na damu ra kona. Va sungurile ku kuma mihandzu ya migingiriko ya vona loko vunyingi bya varimi va le Kalimba va tekile swiyimo swa le henhla eka nkombiso wa Xifundzankulu. Vunyingi bya vona va kumile tikontiraka to phakela mavhengele lamakulu ya le Johannesburg hi swirimiwa. Kalimba a sungula ku hluvuka. Nhluvuko emugangeni lowu a wu nga ri wa ta vurimi ntsena, va kumile na mpfuneto wa mali va aka xikolo xa manyunyu, kliniki na holo yikulu yo saseka. Dr Dilan Kazoro, mukondleteri, a tale hi ntsako embilwini yakwe. Kalimba a yi n’wi tlakusile, a yi n’wi endlerile nkhuvo lowukulu emahlweni ka valala vakwe.
Mahungu ya le Kalimba a ya nga tsandzeki ku fika ePandzanhloko na le Barmilla Valley. Siku rin’wana u kumile papila ehofisini yakwe. V aaka-tiko va Pandzanhloko na Barmilla Valley a va ri na makungu yo macha va tisa swivilelo etihofisini ta yena. A va lava ku koxa leswaku a herisa matirhelo yo talela tlhelo rin’we a kheta leyin’wana miganga eka nhluvukiso wa yena. A va lava leswaku a tshika mhaka yo hlawula ndluwa eka hove.
“Hikokwalaho ka yini swikimi swa ncheleto na swikolo na tikliniki swi akiwa eKalimba ntsena?” A swi ri epapileni swoleswo. Mukondleteri a a laveka esikwini ra kona leswaku a ta tihlamulela ha yexe. A nga tshukanga na kuntsongo, hikuva misava hinkwayo a yi ri mbhoni yakwe. Kumbexana a a fanela ku chava ...?
V. D. Salane
2. I kwakwa ra sekwa
Zodwa Nukeri a thwaserile vuthicara ekholichi ya dyondzo ya Giyani College. Yin’wana ya tidyondzo-nkulu takwe a ku ri mintlangu ya xiteji, kutani a hlengeletile vutivi emhakeni ya vutlangi. Dyondzo leyi ya dirama a yi hlawurile ku engetela letin’wana a ta kota ku kuma phepha tanihi leswi a xi ri xibohebohe leswaku munhu a pasa loko a f ikisile nhlayo yo karhi ya tidyondzo. Tidyondzo-nkulu ta yena a ku ri Xinghezi na dirama. A nga rhandzi ku fana na van’wana lava nga teka tidyondzo-nkulu to tanihi Xifurwa na Mathematics, ti va tlimba minkolo hileswi a ti nga pfuki.
Loko a ha ri ekholichi Zodwa u onhiwile hi Sengani jaha ra ka Mbayeni. Ku biha ka yena emirini a ku nga kunguhatiwanga, swi lo va khombo, hambiswiritano, Sengani a nga n’wi hundzukelanga mavala. N’wana wa kona u thyiwile vito ra Xikanganyiso. Zodwa na Sengani va hetile kun’we tidyondzo ta vona ta vuthicara va tlhela va sungula swin’we ku hlota ntirho hi lembe leri landzelaka. Hi lembe rero va hambanile na vatswari va ya tidzimela ntsonga wa vona. Kambe ntirho wa vuthicara a wu nga ha kumeki, a wu kala ku fana na mbangi ekerekeni.
A swi nga ha fani na khale. Va ri khale vuthicara a byi ri ntirho wa le henhla, munhu a thoriwa a ha tsala xikambelo xo hetelela. Va ri tinhloko ta swikolo a ti ya yimelela machudeni kwale kholichi, ti phangelana ha vona ni ku va xavelela hi tintsengele na swifaki swo oxiwa. Vhilwa ra vutomi se ri hundzulukile, a ka ha phangelaniwi hi mathicara, kambe hi wona lawa ya fambaka ya losa, ya tshembisiwa ku: “vuya mundzuku, mundzuku wa mundzuku ...”.
V utomi bya namuntlha na byona byi durhaka, Zodwa na Sengani a swi va heta ntsako ku tshama va ri hava ntirho. Ekusunguleni a va hlota mintirho yo dyondzisa ntsena, kambe ku vona leswaku nhloto wa vona a wu nga ri na ngati, va sungurile ku lava hinkwako. A va lava na leyi a va nga tivi nchumu ha yona. Siku rin’wana Sengani u vitaniwile ePitori hi thelegiramu ku ta sungula ntirho. Va fikile va n’wi tikirheta hi khompyuta kambe a ta yi sungula hi kwihi? A nga ri petanga hikuva a swi vonile xikan’we leswaku u lahlekile, a lo hundzuka xihlekiso exikarhi ka mabunu.
Ntirho wa vuhaxi bya thelevhixini ya Xitsonga a wa ha ku sungula. T anihi leswi a swi languteriwile, swinavetiso swa mintirho swi humile. Swikambelo swa mintirho naswona swi ya eAuckland Park swi lo manyana. Kambe vunyingi bya vanhu lava nga kuma mintirho hi lava a va huma eka vuhaxi bya rhediyo. Ku lo tatisa lava na lavaya, lava va nkateko. Naswona Vatsonga vanyingi a va nga kumanga mintirho hikuva a ku nghenile va tindzimi timbe eswivandleni swa k ona. Mi va tivaka Vatsonga leswaku hinkwako vona vo tshamela ku f adisiwa va fela vumunhu. Hambi Vhavhenda a hi valava va nga va f adisa le Thohoyandou va va tekela mintirho hinkwayo leya xiyimo. Swikombelo swa Zodwa na Sengani hi swin’wana swa leswi nga vuya hi ra ntima.
Siku rin’wana loko va titshamerile ni vanghana ku tekiwile bulo ra dirama na tifilimi.
“Mintirho ha yi vona ya kala, kambe leswi humelelaka eka vatlangi va tifilimi swona, e-e,” ku sola Hanyani.
“Hi swihi u nga swi voniki kahle, Hanyani?” ku vutisa Zodwa.
“Tekani xikombiso hi Sophi eManamela,” ku hlamusela Hanyani.
“Nsati wa munhu a ya ntswontswana na un’wana wanuna, nkarhi wun’wana va tlhela va swoswa-swoswana!”
“A ndzi ri leswiya vo tlanga na? Hi Xinghezi swi vuriwa acting , a hi swa ntiyiso, ...” ku hlamusela Glad, nkata Hanyani.
“Mi nga rivali leswaku mhakanyana yi pfuxa timhaka. Mindyangu leyo tala yi fayekile swi sukela kwalahaya ku tlangeni,” ku hlamula Sengani.
“Va kwihi va-Jonas Luberg na va-Elton Makhinyazi? Va pfumelerile v asati va vona va acta, namuntlha a va ha ri na mindyangu!” ku seketela Hanyani.
“Sweswo ko va kwakwa ra sekwa, i mavonelo ya n’wina vo handzela endzhaku onge i tihuku!” ku tikirheta Zodwa.
“Majaha ndzina mi na byongo byo vuna ku tlula na bya swikhalabyana. Mi hanya emalembeni ya tolo,” ku dlayiseta Glad.
Hinkwavo va thumuka hi mafenya. Va hlekisa sweswo va ri karhi va swi tiva leswaku bulo ra vona a ri ri na nkoka. A ka ha ta buriwa ha yona mhaka leyi.
A ku nga si hela vhiki loko Zodwa a vutisa Sengani: “Xana loko ndzo kuma ntirho wa ku acta u vula leswaku a wu nga ndzi pfumeleli ke?”
Sengani u ehleketile nkarhinyana, kutani a hlamula.
“U vurisile!”
“Xivangelo ku ri yini xana?”
“Ndza swi tiva leswaku a ndzi nga tiyiseli ku ku vona u ntswontswana kumbe ku vumbuluka ni wanuna un’wana.”
“A ndzi ri wa swi tiva leswaku leswiya a hi swa ntiyiso, swo endleriwa ku khorwisa mahlo ya vahlaleri.” ku vuyelela Zodwa.
“Ndza swi tiva, kambe a swi tiyiseleki murhandziwa.” “Xana loko ntirho wo tlanga dirama wo kumiwa hi wena, u ta swi amukela loko na mina ndzi ku alela ke?” ku phikelela Zodwa.
“Mina a ndzi ...”
N’wangulano hi tlhelo ra dirama wu yile emahlweni masiku yo hlaya. Sengani na Hanyani a va sihalala va ya emahlweni va nga ri na ku olovisa timbilu. A va tiva mindyangu leyo tala leyi nga hahluka hi mhaka ya vaxisati lava a va tlanga tifilimi. A va ku vanhu lava tlangaka swiyenge swa varhandzani va hetelela va rhandzana hi ntiyiso. Mhaka yo vavisa, hi ku vula ka vona, hileswi a swi hetelela swi vangile ku tlulana milenge, kutani loko vatswari va hambanile tano vana va sala erivaleni.
Zodwa u kotlanile ni xinavetiso eka nyuziphepha xa ntirho wa ku tlanga dirama. Xinavetiso xa kona a xi ri xa ka National Actors Agency. Va ka NAA a va kumile kontiraka ya ku kuma vatlangi lava a va ta nghena eka mintlangu ya thelevhixini ya Xitsonga. Hi ku chava ku kavanyetiwa hi nuna, Zodwa u tatile fomo a yi tlherisela eka NAA e xihundleni. Ku sukela kwalaho a ku whii! Hi nkarhi wolowo Sengani na yena u kotlanile na xinavetiso xolexo, na yena a a endla xikombelo e xihundleni. Na yena u lo byela tsolo a chava leswaku loko o byela nsati, u to n’wi chi! Loyi a nga lavi ku kuma ntirho a ku ri mani? Hambi ku ri Hanyani na Glad va endlile swikombelo va nga byelananga. Hi siku ra nkambelo, leswi vuriwaka auditions , a ku to ny enganiwa kunene. A ku nga ri va-Glad na va-Zodwa ntsena lava a va ta siyiwa va nga leriwanga, ni van’wana lavo tala lava a swi nga va f anelanga ku swi tiva hi ku ya hi vanuna va vona.
Sengani u sungurile ku va na xiphiqo hi tlhelo ra ku tilulamisela ku ya kamberiwa. A a nga ri na vutivi hi tlhelo ra ntlangu wa thelevhixini, ku ri hileswaku Zodwa a a ri na ntokoto emhakeni ya vutlangi. A a navela ku kombisiwa leswi na leswiya hi nghamu, kambe a ta swi sungula kwihi? A ku nga ri yena loyi a a tshamela ro sandza swa ku acta ? A hi yena loyi a vula leswaku ku tlanga mintlangu ya thelevhixini i ku nghenisa rimenyo emutini? Tlhandlakambirhi u tsandzekile ku hlamula xivutiso xa Zodwa xa leswaku loko yena o n’wi alela ntirho wa muxaka wolowo a a ta swi amukela ke? Tindlela a ti ri timbirhi: yo sugula a ku ri ku byela nsati leswaku u cincile miehleketo yakwe hi tlhelo ra swa tifilimi, ya vumbirhi a ku ri ku omelela eka xiyimo xexa masiku, a ku tserhe! Wanuna hakanyingi u yima hi rera khale emahlweni ka nsati, u vona onge loko o cinca mavonele u ta tekeriwa ehansi. Na yena Sengani u omelerile eka sweswa khale a ku whi!
Siku na nkarhi swi vuyile swi fika. Ntirho wo hlahluva kumbe ku kambela vuswikoti bya vakomberi va ntirho a wu endleriwa eholweni leyikulu ya doroba. Vanhu a swi lo manyana – lavo leha, lavo koma, lavo nyuhwela, lavo nge vo dya va khungiwile, lavantshwa na va dyuhari, va tinxaka hinkwato. N’wana a a an’wa hi tsheve hakunene! Vanhu lavo tala va fikile va hlamalana ko kwale, ku katsa na Sengani na Zodwa. A ku nga ha ri na nkarhi wo burisana. Va f ambisi va ntirho, vona va ka NAA va werile ehenhla ka ntirho loko nkarhi wu fika. A ku laveka vatlangi va khume-ntlhanu lava a va f anele ku sefiwa va huma eka vakamberiwa va makumenhungu. A ku ri phulani-phulani! Ntirho wa ku kambela a wu avanyisiwile hi swiyenge swo hlayanyana laha a ku kamberiwa swilaveko swo hambanana. A ku kamberiwa vutivi bya tifilimi na vatlangi va tona, nxopelo wa switori, vuswikoti byo mandzela mintila ya xikiripiti, mahumeselo ya rito ni swin’wana leswo tala.
Ntirho hinkwawo wu herile endzhaku ka tiawara ta nkombo. Loko ka ha endliwa mbuyelo, a ku ri nkarhi wo koka moya eka vakamberiwa. Hi nkarhi wolowo vanhu a va vumbile swijumba laha ni lahaya, xihlawuhlawu xi nga heriki! Bulo a ri ri ra teti a ti ri eku humeleleni. Zodwa, Sengani, Hanyani na Glad a va nga tanga swin’we eka ntirho lowo hlahluviwa vuswikoti, kambe hi nkarhi wolowo va tikumile va lo bvu, ndhawu yin’we. Un’wana ni un’wana a ri na to tala embilwini, kambe ku pfula nomu munhu a swi humesela ehandle a swi ala. Exikarhi ka ntshungu lowu a wu ba huwa yi hobomulana bya magandlati ya dyinambu, vona a va lo hwi, onge a va lo weriwa hi papa ra ntima. Xivundza xa vona xi hangalasiwile hi mpfumawulo wa sayirini leyi a yi vita hinkwavo eholweni ku ta twa mbuyelo.
Exikarhi ka vona a ku ri na tinghohe leti a ti toloveriwile eka thelevhixini ya tinxaka timbe, kutani a swi tekiwa handle ko kanakana leswaku vovalavo a vo tshama va humelerile. Mbuyelo hi ku angarhela, wu kanetanile na mavonelo lawa hikuva un’wana loyi a nga tshama a va eka ntlangu wu Xisuthu, loyi a a tikomba hi ku tivambavamba leswaku a titshemba, u nambile a basuluka hi tingana ni ku hlundzuka endzhaku ka loko a nga humelelanga. Mbuyelo wu hlayiwile exitejini, ku vuriwa leswaku a wu ta tlhela wu kandziyisiwa wu rhumeriwa eka hinkwavo.
“Xiyimo xo sungula. Makhanani Mavutana ...!” Xana i mani loyi a ehleketile leswaku xinhwanyetana lexa n’wana Jacob na Sarah Mavutana lowo xavisa matsavu a xi ta teka xiyimo xo sungula?
“Xiyimo xa vumbirhi, Jacobeth Babane!” A swi hlamarisi ngopfu hikuva a a tshama ekamarini ra TV, yena na yona a va ri bandi ni bu r uku.
“Xiyimo xa vumune, Zodwa Nukeri!” Hawu, e-e, ee! Va ka hina, u humelerile! Ku na twa vito ra nghamu, Sengani xo namba xi tlulela ehenhla xi phutsile ni xibakela. Vusiwana fambela kule!
“Xiyimo xa vukaye, Glad Songeni!” Mahlo ya nela ehenhla ka Hanyani, yena yoloyi a rivele ni tipolitiki takwe ta ku hambana ka mindyangu. A a valanga nghamu exihlahleni xa vanhu hi mahlo.
“Xiyimo xa vukhume-ntlhanu, Hanyani Songeni!” Nguvu yi pfaleka kwalaho, yena a tlula a ya hoyozelana ni nsati hi ku vukarhana.
Leswi a ku sele Sengani ehandle ka rivala? Hanyani a a ha ri na wona nkarhi wo n’wi seketela? Onge hayikhona! Sengani u tekile goza ro sungula a nga si ololoka miehleketo. Xana a fanela a hoyozela lava humeleleke kumbe njhani?
V. D. Salane
3. A hi nandzu wa mina
Hi Ravumune nimixo escrapyard xa ka Madyisa le Tshamahansi, dyambu a ri tikomba ri ta hisa ni vusokoti. Mudyondzisi, Ronald Chuma u hundzile a siya movha wa yena leswaku mulunghisi a ta sala a wu hlahluva loko yena a ha ri exikolweni.
Madyisa a ha ku thola munhu loyi a a ri mutsendzeleki. Munhu loyi a a ta a huma hi kwale vanyingi bya vahlampfa lava nga kona laha tikweni va humaka hikona. Vahlampfa lava, loko va fikile haleno matikweni ya ka hina, va vula leswaku va fike eJoni. Munhu loyi a a lehile swo ringanela a tlhela a tiyela onge o tlakula leswa tinsimbhi. A a ri munhu wa ribungu naswona a ha ri jaha-ntiyela. Vito ra wanuna loyi a va ku i Brito Malingase. A swi nga kanakanisi leswaku a hanye ni Maphutukezi.
Chuma u lo na siya movha wa yena o tikhandziyela swibazana a ya entirhweni, hikuva ana laha patweni swo famba i matutu.
Laha scrapyard a ku ri ni muako wa tikamara timbirhi. Kamara yin’wana a yi ri hofisi ya matsalana kasi leyin’wana a va hlayisa kona swingolongondzwana leswi a va swi tirhisa loko va lunghisa mimovha. Swingolongondzwana leswi a swi tele lero ni loko munhu o ehleketa ku tiendlela movha a a nga ta pfumala nchumu.
Laha scrapyard a ku tirha nhwanyana loyi na yena a a ri muhlampfa. V ito ra yena a a ri Sawulinah Chauke. Loko Madyisa a n’wi vitana a ku Sawu. Sawulinah a a ri matsalana tlhelo muxavisi. Nhwanyana loyi a a tiva timhaka ta yena. Hi cinci o thya, kunene onge i ncuva.
Scrapyard a xi biyeriwile swi saseka hi rihlampfu ra Xilungu. Hi tlhelo ra vuxa a ku ri ni murhi lowu a wu navetisa vanhu ku ta dzumba endzhutini wa wona. Chuma u fikile a paka movha wa yena ehansi ka ndzhuti lowu. Brito u hlahluvile movha wa Chuma ku vona leswi endlaka leswaku wu nga ha vi na ntirhisano. Movha lowu a swi languteka leswaku se wu tswale mbhulo wo susumetiwa mixo wun’wana ni wun’wana. A swi nga ha endleki leswaku Chuma a khandziya movha wa yena handle ko va a sungule a juluka, a wu chovha.
Brito a a ri munhu wa ntokoto swinene. A swi n’wi tekelanga nkarhi ku kuma xivangelo xa ku loloha ka movha lowu. Makhati ma nga ri mangani se movha a wu vuye eforweni. Phela Brito hi nsimbi ya movha a dlaya, ni valungu a va n’wi hluvulela xihuku. Kuteloko a a hetile ku wu lunghisa, a wu dumisa ko hlayanyana a nga si suka hi w ona ku wu kambisisa. U wu tshikile nkarhi wo leha wu ri karhi wu gungula a ha pfuna un’wana loyi a ha ku fika. Endzhaku ka nkarhi u wu timile, kutani a ya byela Sawulinah leswaku u ta vuya ku nga ri khale.
U nghenile emovheni mufana wa ka Malingase kutani a ba khiya. Movha wu pfumela. Ku suka ka wona lahaya, wu cerile ni xigojana lexi xa ha riki kona ni namuntlha. Loko n’wini wa movha a lo va kusuhi a ta va a handzuke ni timbilu hi ndlela leyi wu nga suka ha yona. Phela a swonge ko baleka ndlati. Swi tsandze ni mimovha ya masocha hi nkarhi wa minkitsikitsi ya lembe ra 1990, a yi kalanga yi suka hi ndlela leyi.
Brito u te loko a ku xikontiri hi lexi, hiloko a nava nenge wu helela, movha wu dya thayere. Lavo kota ku tsaka loko va swi vonisa xisweswo, va ba mavoko, makhwela ya va makhwela, kasi leswiya vo n’wi vanga. Brito a a tlhela a rivala leswaku movha a hi xaka ra munhu, naswona leswo nyanyukeriwa a wu twanani na swona.
K uteloko a tshika patu ra xikontiri a kongoma evupeladyambu, movha wu handza ehansi. Ritshuri ra kona wonge a ko va ni tihomu leti khayimiwaka ti ya edibini. Movha wu ku mina ndza swi lava sweswi! Brito tindleve ti sungula ku hundza nhloko. Vutshila lebyiya byo f ambisa movha nkwee! Movha wo sungula ku cina mayiwayiwana, Brito yena a a wonge u lo humeriwa hi swikwembu. Movha wu tshika patu wu nghena enhoveni. Brito u te hi yena hi yena, movha wu ku kwala! Movha hi lowu wu sungulaka ku vumbuluka, wu ku ro sungula, wu ku ra vumbirhi, wu hetelela hi ku etlela hi nhlana wu k omba mavhilwa ehenhla onge i mbyana loko yi lava ku dlaya madzedze loko dyambu ri hisa.
Huwa leyi nga va kona yi twakarile ekule ni le kusuhi. Hiloko ya v anhu yi ta yi lo ntshi! Swona i mani loyi a ta navela ku hlayeriwa? Eku fikeni ka vona va naverile ku tiva loko muchayeri a nga va visekanga. Va lavile muchayeri kambe ko fana ni kwala. Maphorisa ma fikile ni timbyana ti ringeta ku nunhwetela kambe do! Lavo tshwa milomu va sungula ku hlaya man’wana, va vula leswaku phela: “Mazambiki a ma fi, u fanele a hundzuke risokoti kumbe kondlo a f amba.”
Lava majadzu va tsutsumile va ya ma hlaya le ka Madyisa. Handle ko dya nkarhi, Madyisa u tsutsumele exikolweni ku ya tivisa Chuma leswi nga humelela. Vakhale va ri mihlolo ya tshimbitela. Hi siku leri Chuma a a nga lolohinyana, ku koroketa tibuku ta vana a swi tika swinene. Leswi Madyisa a nga fikisa xiswona, Chuma u lo vheta a swi vona xikan’we leswaku mhaka yi kona. Chuma u hlanganisile Madyisa a ku: “Ambani ku nona ku fa ka yona hi yi twile.”
Madyisa u hefemule kambirhi a nga si vula nchumu, endzhaku ka nkarhi a ku mhoo! Handle ko tivisa ni nhloko ya xikolo, Chuma u lo nghena endzeni ka movha hi nhloko a byela Madyisa leswaku a a f amba. Loko mhaka yi kala yi vuriwa yi vuriwile. Kunene Chuma u fi ke a swi kumisa xisweswo. A nga kholwanga mahlo ya yena. A a pfa a tibyela leswaku lowuya a wu nga ri wona wa yena, a vona onge wu bihile kasi mhaka a ku ri leswi a wu etlele hi xikosi. Phela lowa yena a a wu tiva wu sasekile hikuva a wu va wu yime hi mavhilwa.
Madyisa u lo na chicha Chuma, yena o tlhelela escrapyard ku ya kamba loko Brito a ri kona. Chuma u sukile hi rivilo rin’wana onge a lo copiwa kunene. Lava nga n’wi vona hi mahlo a va chavile va ku kumbe u lo hlangana nhloko. Ku fika ka yena escrapyard a swi v oniwanga hi munhu. Madyisa u te loko a ku hahlu mahlo, o kumaleswaku Chuma hi yoloyi. Madyisa timbilu to gedlee! Chuma u k ongomile Madyisa o fika a ku n’wi gii! Hiloko a ku: “Ndzi lava movha wa mina.” Madyisa a ku leswo fa ndzi nga hlalanga ndzi nge swi koti. Madyisa o byela Chuma a ku: “Hlaya lahaya.” Ebodweni a ku tsariwele hi marito lama tikisiwike ma ku:
“We are not responsible for any damage to vehicles. Vehicles left at your own risk.”
A hetelela hi ku vula a ku: “Movha a ndzi nga wu hakeleli. A hi nandzu wa mina.”
Chuma hi ku twa mbilu ku vava, a huma a karhi a bikula, a vulavula a ri yexe kambe swi karhi swi twala.
Chuma u te: “Wa mina movha u ta wu xava handle ka swona hi ta v onana ekhoto.”
Hi ku chava ku teka nawu a a wu veka emavokweni ya yena, Chuma u k ongomile exiticini xa maphorisa, a a famba a karhi a wachuta mavoko onge o haxa mbewu.
S.J. Malungana
4. Hanya u ta swi vona
Loko thicara Benny Xinghema a ku tlaku, a ku ri awara ya nhungu hi nkarhi wa dyondzo ya vumbirhi. Leswi kamara ya vadyondzi va v alungu a yi ri kwala nyongeni ya kamara ya vatirhi, u lo magoza mambirhi-manharhu a fika enyangweni wa kamara ya vadyondzi va ka ntangha kaye. Kutani a huwelela vadyondzi leswaku va pfula rivanti. A a nga rhandzi ku dyondzisa dyondzo hi ku endla mintirho leyi faneleke tanihi ku rima va byala, ku endla manyoro ni ku endla swin’wana. Hi le tlhelo a tinyika ntirho wa ku gembetela vadyondzi lava tsandzekaka ku pasa switsalwana swa dyondzo ya yena. Kutani va dyondzi va twanana ku khira dyondzo ya yena ya ntivo-vurimi, k ona kwala exikolweni xa Gingirikani. Xinghema u te hi yena hi yena, hi ku ehleketa leswaku mati i mantsongo, kasi ya tata nambu. U te a ha yimile kwala nyangweni, o twa rito ra mambvara-mbvara ri ku: “Namuntlha a hi lavi Wantima laha kamareni ya hina,” ku vula Japie Retief.
Xikan’we-kan’we Xinghema a twa nhloko ya yena yi sungula ku pandza, nyoka na yona yi sungula ku luma endzeni, a twa onge misava yi nga pfuleka a nghena kona, a taleriwa, mbilu ya yena yi ba swigingi onge i swa hanci. Tibuku ti ku thya, ehansi, tichoko na tona ti fayekela. A yima onge hiloko a chokiwile hi gezi, a fana ni noyi loko a xwerile. Endzhaku ka timinete to ringana makumembirhi u titovile, kutani a tivutisa a ku: “Xana i ntiyiso leswi ndzi swi tweke hi ta mina kumbe ndza lorha ke?”
Endzhakunyana a korhama hi ku nonoka a rholela tibuku na tichoko kutani a kongoma ekamareni ya vatirhi, matsolo ya ri karhi ya gomulana. Kutani a fika a tihoxa kunene ehenhla ka xin’wana xa switshamo leswi nga kona. Dyambu ra Musumbhunuku wa kona ri vile tanihi madyambu mambirhi eka Xinghema wa ka Xigalo. Ndlala na yona a yi n’wi rivele, vuswa lebyi a a longile u lo ya chela ediron’wini ra thyaka, hikuva loko a lo tlhela na byona ekaya, a ta byeriwa xo mita hi huku hi nghamu ya yena Xirhosana wa ka Xibangwa. Loko lava van’wana vadyondzisi va ya emakaya ya vona yena a ha lo goo!
Loko a ku phapha, se a ku ri awara ya tsevu. U lo xikan’we kakatsuku, a longa leswi a swi ri swa yena a kongoma ethekisini leyi a yi fanele yi n’wi yisa eka Xigalo. Lava va n’wi tivaka va lo na ku n’wi kelu, xikan’we-kan’we va swi vona leswaku a ri xanga kahle eka tatana Xinghema. Marito ni swendlo swa vana va xikolo xa Gingirikani a swi n’wi hete ku vila, ku n’wi tsema nhlana ni nomu. A a basulukile bya nkwerha, a tlhela a ondza hi dyambu rin’we.
“Swi lo yini tatana Xinghema mi ngo hi tsema nhlana?” ku vutisa un’wana wa vakhandziyi va thekisi.
“Hayi, mi nga kali mi khomiwa hi rhumbyana tatana Banga, ko va mukhuhlwananyana a hi mhaka yo karhata,” ku gimeta tatana Xinghema.
A ku ri nkarhi wa mpimavayeni loko tatana Xinghema a ya hela a fika ekaya. A nga ha dyanga nkarhi, u lo ya titlatlalata ehenhla ka mubedo byi va bya n’wantenyana. Hi Ravumbirhi, tatana Xinghema u lo tikoka kunene ku ya entirhweni. U fikile ekamareni ya vatirhi a koka moya, a tianakanya kambirhi-kanharhu hi ta vukangalafula bya yena. Xinghema a a dyile makhisimusi yo hlaya, a a tokotile etidyondzweni ta yena kambe a a ri munhu wo titekela ehenhla a vula leswaku yena a nga khomi thyaka. Leswi ana a dyondzisa Valungu, i mani a ta n’wi tshova voya ke?
Ntirho wu fana ni vukati, byi kandziwaka hi mbilu. Xinghema u kanyile mbilu a kongoma kwale kamareni ya vadyondzi tanihi tolo ni tolweni. Kutani a nyandlamela kunene leswaku valungu va nga n’wi twi, va ta hlamala hi ku n’wi vona a ku humelelo! Loko a fika erivantini, a nga ha lavanga ku tiva leswaku byi bava kwihi, u lo hatla a ku swee, endzeni ka kamara yo dyondzela.
“I mixo lowunene vadyondzi,” ku xeweta thicara Xinghema hi ny anyuko. Xinghema u yimile tindleve ku vona vadyondzi va nga n’wi tekeli enhlokweni. Hambi ku ri ku tlakuka va yima a swi kalanga swi va tova.
“Pfula ndlela hi humela ehandle hi ya beriwa hi moya,” ku vula un’wana wa vadyondzi hi ku n’wi susumeta. Hafu ya vadyondzi yi humerile ehandle yi ri karhi yi tidyela mabulu, loko hi hala tlhelo v an’wana va ri karhi va n’wi hleka onge u lo tihlantela.
“Ku humelela yini hi n’wina xana?” ku vutisa tatana Xinghema hi ku hlundzuka.
“A ha ha lavi timfenhe laha kamareni ya hina yo dyondzela,” ku hlamula Pieter Roos, un’wana wa vadyondzi. Va humeterile hinkwavo loko thicara Xinghema a sele a lo dlengwaa!
Laha handle vadyondzi a vo huu, hi mafenya ni swikhiyana. Xinghema a a va langutile hi tihlo ra mafela-ngati, a hetelela hi ku: “Swa rivala a swi heli.” Huwa leyi a yi biwa yi tlakusile ni nhloko ya xikolo a ta kambela leswaku i mani a byi kandzeleke. Pho mani, mulungu, a huma a tshwukulukile a honokile ni mahlo a ku: “Hikwalaho ka yini mi ri ehandle naswona mi ri ku beni ka pongo xana?”
Va dyondzi va hlamula hinkwavo va huwelela va ku: “Hina hi karhele mbodza ya mfenhe ya n’wina leyi,” va byela nkulukumba Johnson Brown yena nhloko ya xikolo.
Loko Xinghema a ku kelu, a vona nhloko ya xikolo a a ri karhi a vulavula na vadyondzi, a swi tiva xikan’we leswi a swi ta humelela eka yena. Swi hetile nkarhi wo leha Xinghema a ha yimile a ri karhi a dya marhambu ya nhloko. Nhloko ya xikolo u rhumile mudyondzi un’wana ku ya vitana Xinghema, kutani va ya ehofisini swin’we. Xinghema a a famba tanihi lumpfana, matsola a ma dzunga swinene. A a ri karhi a vulavula hi mbilu, a tivutisa swivutiso swo kala tinhlamulo. A a ehleketa ni leswaku loko ntirho wu n’wi dya u ta n’wi byela yini nsati wa yena loyi wa xibaha.
K utani a fika a gongondza ehofisini ya nhloko ya xikolo, yena nkulukumba Brown. A nghena a yima. Kutani a kombiwa xitshamo a tshama. Loko va hlangana hi mahlo, Xinghema a swi vona xikan’we leswaku swilo swi yimile hi nhloko. A vona mahlo ya mulungu ya pfurha ndzilo. U twile xitshamo xi hisa onge a lo tshama ehenhla ka masweko. Xikandza xa yena xi basuluka onge u lo vona xipuku. Ku tlula kwalaho, u twile endzeni ka yena ku sungula ku yimbelela, na rona ritukulu ri ku vuya-vuyani!
Nhloko ya xikolo yi ku: “Ndzi lava leswaku u ndzi yingisela swinene wena Xinghema. Xana u hlawula yini eka ku hafuleriwa muholo ni ku dyiwa hi ntirho xana?” A humesile mahlo onge i mpfundla loko wu etlele.
“Ndzi ... ndzi ... ndzi ko ...” ku nghanghamela Xinghema ro sungula e vuton’wini bya yena. Rito ra Xinghema ri arile ku huma, nomu a wu lo ahlama mahala. Miri wa yena hinkwawo a wu tsakamile onge o chayeriwa.
“Ndzi khomeleni muchaviseki, ndzi khomeleni ka,” ku xavelela Xinghema.
“Mina a ndzi yena Hosi Yesu, ntirho wolowo wo rivalela a hi wa mina. Phela a ndzi lavi ku tihoxa eka wona,” ku kariha nhloko ya xikolo.
“U swi tiva swinene leswaku tolo na namuntlha a wu tirhanga nchumu, naswona vadyondzi va vula leswaku leswi u swi dyondzisaka a swi vupfanga. Mhaka yo karhata hileswi u va mbeyetelaka loko va tsandzekile ku pasa swikambelwana swa wena,” ku gimeta Brown.
Thicara Xinghema u ringetile ku tibiyelela hi ku vula leswaku va dyondzi hi vona va thalaka ku dyondza. Nhloko ya xikolo u karihile swinene a vula leswaku vadyondzi vo totiwa thyaka ntsena. Kutani a n’wi byela leswaku u n’wi nyika nkarhi wo ya tiehleketa, endzhaku ka swona u ta n’wi nyika nhlamulo ya mavonelo ya yena leswaku a lava ntirho kumbe a nyikiwa hafu ya muholo leswaku a ya wisa vutomi bya yena hinkwabyo ekaya.
Ku huma ka Xinghema ehofisini ku vile ku hlamuriwa ka xikhongelo xa yena xa le ndzeni. U bile nkulungwana hi mbilu, hambileswi a nga tivi ku ri ku ta humelela yini emahlweni. U tlangerile no nkhensa Muvumbi hi mbilu ni moya. Ku huma ka yena ehofisini a ku fana ni ku pfuxiwa ka Lazaro eku feni. U kokile moya kambirhi-kanharhu, a tiyingiselanyana, a twa endzeni ka yena ku twala nkulungwana wo pona enon’wini wa nghala.


text:
LESWI HI SWI DYONDZAKA EBIBELENI | YOBO 1-5
Yobo U Tshame A Tshembekile Hambiloko A Ringiwa
Yobo a a tshama eUzha hi nkarhi lowu Vaisrayele a va ri mahlonga aEgipta. Hambileswi a nga ri Muisrayele, Yobo a a tirhela Yehovha hi ku tshembeka. A a ri ni ndyangu lowukulu, a fuwile swinene naswona a xiximiwa emugangeni wa ka vona. A a ri mutsundzuxi loyi a xiximiwaka swinene naswona a ri muavanyisi loyi a nga riki na xihlawuhlawu. A a ri ni malwandla eka swisiwana. Yobo a ri munhu wo tshembeka.
Yobo u swi kombisile leswaku Yehovha i Munhu wa nkoka swinene evuton’wini byakwe
Sathana u ku xiyile ku tshembeka ka Yobo. A a nga kanetanga leswaku Yobo a a yingisa Yehovha, ku ri na sweswo u sole xikongomelo xa ku tshembeka kakwe
Sathana u vule leswaku Yobo u tirhela Yehovha hileswi a lavaka ku kuma swo karhi
Leswaku Yehovha a tlhantlha xiphiqo lexi, u pfumelele Sathana leswaku a hlasela wanuna loyi wo tshembeka. Sathana u hlasele Yobo hi tindlela to hambanahambana
Loko Yobo a tama a ha tshembekile, Sathana u sole ku tshembeka ka vanhu hinkwavo
Yobo a nga dyohanga kumbe ku hehla Xikwembu


text:
XIHONDZO XO RINDZA No. 5 2017 | Ha Yini Swi Ri Swa Nkoka Ku Tiva Loko Tintsumi Ti Ri Ta Xiviri?
U ANAKANYA YINI?
Xana tintsumi ti kona? Bibele yi ri:
“Dzunisani Yehovha, N’wina tintsumi takwe leti nga ni matimba lamakulu, leti hetisisaka rito rakwe, hi ku yingisa mpfumawulo wa rito rakwe.”—Pisalema 103:20.
Nkandziyiso lowu wa Xihondzo xo Rindza wu hlamusela leswi Bibele yi swi vulaka hi tintsumi ni ndlela leyi ti hi pfunaka ha yona sweswi.
NHLOKOMHAKA YA XIFUNENGETO
Xana Tintsumi Ti Nga Byi Khumba Vutomi Bya Wena?
Vanhu vo tala va tshemba leswaku tintsumi ta va pfuna hikwalaho ka leswi nga tshama swi va endlekela evuton’wini.
NHLOKOMHAKA YA XIFUNENGETO
Ntiyiso Hi Tintsumi
Bibele hi yona ntsena buku leyi nga hi nyikaka tinhlamulo ta swivutiso leswi hi nga na swona hi tinsumi.
NHLOKOMHAKA YA XIFUNENGETO
Xana U Ni Ntsumi Leyi Ku Sirhelelaka?
Xana u anakanya leswaku tintsumi ti nga ku sirhelela?
NHLOKOMHAKA YA XIFUNENGETO
Xana Ku Ni Tintsumi To Biha?
Bibele yi nyikela nhlamulo ya xivutiso lexi.
NHLOKOMHAKA YA XIFUNENGETO
Ndlela Leyi Tintsumi Ti Nga Ku Pfunaka Ha Yona
Eka swiendlakalo swo hlayanyana, Xikwembu xi rhume tintsumi leswaku ti nghenelela etimhakeni ta vanhu.
Xana A Wu Swi Tiva?
Xana a swi bihile ku va Yesu a fanisa vanhu lava nga riki vayuda ni ‘swimbyanyana’?
BIBELE YI HUNDZULA VUTOMI BYA VANHU
A Ndzi Nga Pfumeli Leswaku Xikwembu Xi Kona
Xana swi endlekise ku yini leswaku muntshwa loko a kuleke a nga pfumeli leswaku Xikwembu xi kona ni loyi a pfumelaka eka Vukhomunisi a sungula ku dyondza Bibele?
TEKELELA RIPFUMELO RA VONA
Sara Mana Wa Tihosi
Ha yini ri n’wi fanela Sara vito rakwe lerintshwa?
I Yini Leswi Bibele Yi Swi Vulaka?
Swi vonaka onge ku ta tshama ku ri ni tinyimpi ni ku vilela loko ka ha ri ni ku xaniseka ni ku kala vululami. Xana swi ta hela swiphiqo leswi?


text:
Bibele Eka Web Site Leyi | VUHUNDZULUXERI BYA MISAVA LEYINTSHWA BYA MATSALWA YO KWETSIMA
Xana u nga tsakela ku hlaya xihloko lexi hi %%?
Pisalema 88:1-18
Risimu, miloti ya vana va Kora. Eka mufambisi wa Mahalati ya ku hlamula. Maskili ya Hemani+ lowa ka Ezara.88 Oho Yehovha, Xikwembu xa ku ponisiwa kamina,+Ndzi huwelerile ninhlikanhi,+Ni nivusiku emahlweni ka wena.+2 Xikhongelo xa mina xi ta ta emahlweni ka wena.+Yingisa ku huwelela ka mina ka ku kombela.+3 Hikuva moya-xiviri wa mina wu ve ni makhombo yo tala,+Naswona vutomi bya mina byi khumbe Sheol.+4 Ndzi hlayiwe exikarhi ka lava va rhelelaka emugodini;+Ndzi fane ni munhu la tiyeke emirini la nga riki na ntamu,+5 La ntshunxiweke exikarhi ka lava feke+Ku fana ni lava dlayiweke lava etleleke exilahlweni,+Lava u nga ha va tsundzukikiLava hambanisiweke ni voko ra wena leri pfunaka.+6 U ndzi nghenise emugodini wo enta swinene,Etindhawini ta munyama, ekheleni lerikulu ro enta.+7 Vukarhi bya wena byi wele ehenhla ka mina,+Naswona u ndzi xanise hi magandlati ya wena hinkwawo ya matimba.+Seʹlah.8 Lava ndzi tolovelaneke na vona u va veke ekule na mina;+U ndzi endle ndzi va nchumu lowu nyenyetsaka eka vona.+Ndzi sivelelekile, a ndzi nge humi.+9 Tihlo ra mina ri tsanile hikwalaho ka ku xaniseka ka mina.+Oho Yehovha, ndzi ku vitanile siku hinkwaro;+Ndzi tshambulute swandla swa mina eka wena.+10 Xana u ta va endlela xihlamariso lava feke?+Kumbe, xana lava hluriweke hi rifu va ta pfuka,+Xana va ta ku dzunisa?+Seʹlah.11 Xana musa wa wena wa rirhandzu wu ta vuriwa exilahlweni,Ku tshembeka ka wena endhawini ya ndzoviso?+12 Xana ku hlamarisa ka wena ku ta tiviwa emunyameni,+Kumbe ku lulama ka wena etikweni ra ku rivariwa?+13 Oho Yehovha, ndzi rilele wena ndzi kombela ku pfuniwa,+Naswona xikhongelo xa mina xi hambeta xi ta eka wena nimixo.+14 Oho Yehovha, ha yini u cukumeta moya-xiviri wa mina?+Ha yini u ndzi tumbetela xikandza xa wena?+15 Ku sukela ndza ha ri mufana ndza xaniseka naswona ndzi le kusuhi ni ku timeka;+Ndzi swi byarhe swinene swilo leswi chavisaka leswi humaka eka wena.+16 Ku vonakala ka ku hlundzuka ka wena lokukulu ku hundze ehenhla ka mina;+Ku chava loku humaka eka wena ku ndzi miyetile.+17 Ku ndzi rhendzerile ku fana ni mati siku hinkwaro;+Hinkwako ku ndzi rhendzele hi nkarhi wun’we.18 U n’wi veke ekule na mina nakulorhi ni munghana;+Leswi ndzi tolovelaneke na swona i ndhawu ya munyama.+