text:
Maluleke
Va ka Maluleke i Vatsonga, va wela eka ntlawa wa Van’wanati - i vantukulu va Malenga wa Hosinkulu Gunyule. A va tshama kusuhi ni lwandle laha a va ku vitana ku hi le Nyembani (Inhambane), na le kusuhi na nambu lowukulu va nge N’wampfhukwe. Va sukile kona na hosi Malenga hi vo 1500 va luleka va ta a vupela-dyambu bya Mozambique, kambe van'wani va fikela e Xai-Xai, va tshama va longoloka na nambu wa Limpopo va hlota ti ndlopfu va xavisa timhondzo na switirhisiwa swa risinda.
Nxaxameto lowu wu tiviwaka wa vakwokwa-wa vakwokwani vaka Maluleke wu sungula eka Malenga ivi wu ta haleno, kambe kokwani lonkulu a tivekaka wa Van'wanati hinkwavo i Hosinkulu Gunyule.
Leswinga ndzeni
Xitlhokovetselo xa Muti[Lulamisa | edit source]
Hi Van’wanati, hi va dyi va bhangu hina; Hi va ka nkala na visi bya yona; Va ka tindlopfu a ti luvani, ti luvana hi minxakwa; Va ka macimba ya tihuku ya lema rihlelo; Hi va ka xinyela-babeni hina; Hi va ka Xikandzaxive, xi kandza magego; Va ka betsa ra matsala-tsala; Va mafula hi xivuri hi tshika nyundzu; Va ka timamba a ti luvani, ti luvana hi mincila; Gunyule! Mn’wanati!
Lexi hi xona xithopo lexi tivekaka xa muti lowu. Kuni ku hambana-nyana eka swi mutana swa ka Maluleke loko swiri karhi swi thopa xivongo lexi, kambe hinkwaswo swi tlhelela eka Malenga na tatana wakwe Gunyule.
Matimu ya muti[Lulamisa | edit source]
Kokwana kumbe tatana lonkulu i Xikandzaxive.
Matimu ya va ka Maluleke ya tiveka hi vuenti ku sukela eka Hosinkulu Gunyule. Gunyule a ri hosinkulu ya Van'wanati xikanwe na Vacopi. Vacopi a va ri vahloti na masocha ya rixaka leri khale a ri tiveka kuri "vaTonga" lava a va vulavula Xitonga xa le Nyembani, Mozambique.[1][2] Xitonga lexi xa le Mozambique xa yelana na lexi xa le Zambia, swo hambana ntsena hi laha xa le Zambia xi nga tekela swintsongo eka Xikalanga na Xishona.[3] Namuntlha Van'wanati va vulavula Xitsonga xa le Afrika Dzonga lexi xi nga hlanganisiwa hi Xirhonga na Xitswa, xikan'we na tindzin'wana to hambana-hambana. Vito leri ra "Tonga" i ra khale ngopfu, va ka Maluleke va ri hlaya riri na malembe ho hundza 1000, kutani hi laha va nga ta na rona ku suka e ntshaveni lowu na sweswi wu vitaniwaka "Tonga Mountain" e South Sudan, laha a ku tshama va Beja, ivi va longoloka ku ta fika e Malawi, Zambia, na Mozambique.[4]
Ku suka e matikweni lawa hi vo 500AD, vaTonga va fikile e Vuxa bya Mozambique laha va nge hi le Nyembane.[5] Hi nkarhi wa vo 1400-1500 vaTonga na Vacopi va Nyembane a va rhangela hi Hosinkulu Gunyule. Gunyule u velekile Malenga, loyi a nga suka na muti wakwe va lulekela e nambyeni wa N'wanati (Limpopo River) - vito ra "Maluleke" ri huma eka Malenga (ri vula ku longoloka ni ku rhula). Malenga u velekile Ncelwa, Muswana, na Maxakadzi. Maxakadzi u tekile nsati eka Manganyi, ivi a suka na muti wakwe hi 1640 va ya tshama e Nandweni, e Afrika Dzonga. Va ka Baloyi na vona a va fambisana na Vacopi - a va wela eka nseketelo wun'we. Loko va ka Maluleke va rhurha, va longolokile na muti wa Gwambe, lava a va tiveka hi mavito yo fana na vaGwambe (Magwamba), Valozyi (Valoyi).[6][7]
Hi kuya ka nkarhi, Maxakadzi u kotile ku fuma ndzhawu leyi namuntlha yi tivakaka ku hi le Kruger National Park. Va ka Maluleke a va tiveka ngopfu e Libombo tani hi leswi a va kota ku hlota na ku endla switirhisiwa swa risinda na ku xavisa mihandzu.[8] Va hangalakile hi ku famba ka malembe, van'wani va fikela eka Malamulele, ivi van'wani va wela endzena ka tiko ra Mozambique.
Va ka Maluleke I vamakwavo na va ka Makwakwa, va ka Mabota, na va ka Mondlani. Va ka Makwakwa va salerile endzhaku e Xai-Xai loko Maxakadzi a rhurhela e Afrika Dzonga. Va ka Makwakwa va sarile endzhaku tani hi xiyenge xa Vacopi. Hi 1820 va ka Makwakwa va hluriwile e Nyimpini hi Vangoni va ka Ndwandwe, kambe Vangoni va tsandzekile ku hlula Vacopi. Mbingwana a ri hosi ya Vacopi, a veleka Xipenenyana. Xipenenyana hi yena a nga lwa na masocha ya Nghunghunyane a va hlula.
Vacopi a va akile eBileni, exikarhi ka Libombo na Nyembane. Vatswa va ka Sono vona a va akile eN’walungwini wa Nkolwana-Benjana, ku ya fika aNkumeni. Loko va ka Maluleke va hambana na va ka Makwakwa, va ka Maluleke va lulame na Vembe kusuhi na Limpopo River, va hlota tindlopfu, va fika amahlanganeni ya Vembe na Rivubye. Va aka kona, eN’walungwini laha va nga tshama na va ka Valozyi (Valoyi/Baloyi), kutani va fuma tiko leri nga exikarhi ka Xingwedzi, Xirindzi, Vembe na Nadaje.
XIVONGO:
- Gunyule u velekile Malenga;
- Malenga u velekile Ncelwa (tata wa Mayeke), Muswana na Maxakadzi
Malenga a lavile ku nyika vuhosi eka Ncelwa, kambe eka Maluleke a wu fane u ti komba vurhangeri ku tota kufuma rixaka. Kutani Malenga a rhuma Ncelwa ku ya lwa ni valala, kambe mana wa Ncelwa a ku ka yena: “U nga yi, u nga ta dlawa!”, Kutani Malenga a vutisa Maxakadzi a ku: “Wena u ri yini?”, Maxakadzi a ku: “ndzi ta ya”, kutani a ya a hlula Vanyayi, a fuma tiko. Malenga u fele a N’wampfhukwe, kutani a lava ku nyika vuhosi eka Ncelwa leswi ngi a ri wo sungula ku velekiwa. Ncelwa a chava kutani ku fuma Maxakadzi.
- Maxakadzi u velekile Guyu, Dlhamani, Makahlule, na Magagamela
- Dlhamani u velekile Xitanda, Xihala, na Nkuri
Rhavi eka swiyenge swa rixaka ra Vatsonga[Lulamisa | edit source]
Hi ku ya hi vulavisisi bya ririmi na rixaka, Henri Junod u dyondze leswaku va ka Maluleke, va hlayiwa eka rhavi ra "Va N'walungu" eka rixaka ra Vatsonga (Tonga, Thonga).[6]
Vukosi[Lulamisa | edit source]
Va ka Maluleke va khomile vuhosi na kwalano ka nkarhi wa le hansi ka 1500 loko va ha rhangela hi Hosinkulu Malenga na tatana wakwe Hosinkulu Gunyule. Va ka Maluleke va tiveke ngopfu e Afrika Dzonga hi minkarhi ya 1630-1660 loko se va rhangela hi Hosinkulu Maxakadzi tani hi leswi a nga pfuna ku fuma tinxaka to hambana-hambana ku fana na Valozyi, Vanyai, Balobedu, na Varhonga, hi ndlela ya ku vumba, ku hlota ni Vacopi, na maendlelo ya switirhisiwa swo hambana-hambana. N'wana wakwe Dlhamani na yena u fikile laha a nga tiveka ngopfu hi ku yisa emahlweni na leswi tatani wa yena va nga n'wu siya na swona, laha se vanghezi va nga va vitani ku i "Maluleke Dynasty" eka matsalwa yo hambana-hambana.[9]
Van'wanati va na ti hosi ivi va va na hosinkulu. Ndyangu na vuhosinkulu bya Van'wanati Maluleke byi famba hi ndlela leyi:
Xilungwa Mhinga II
|
Sunduza II
|
Maxawu
|
Nkhavi
|
Sunduza I ─ Chavani
|
Mhinga I (u lovile hi 1883)
|
*Nkuri ─ Xihala ─ Xitanda (ti 1700s)
|
*Dlhamani ─ Guyu ─ Makahlule ─ Magagamela (ti 1700s)
|
Ncelwa ─ Muswana ─ *Maxakadzi (ti 1600s)
|
Malenga/Maluleke (ti 1500s)
|
Gunyule/N’wanati (ti 1500s)
|
Xikandzaxive (ti 1400s)
E Afrika Dzonga, va ka Maluleke i tihosi eka tindhawu leti: Xikundu, Mhinga, Muyexe, Nhlaniki, Malamulele, Nkurhi, Xigalo, Makuleke, Mulamula, na tin'wani. E Mozambique: Ka Matsilele ku fika ka Hosi Mapai. Na le Vudzonga-vuxa bya le Zimbabwe va na vuhosi.
Swikombo swa lehandle[Lulamisa | edit source]
Minkombo[Lulamisa | edit source]
- ↑ Tonga at Ethnologue (18th ed., 2015)
- ↑ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, eds. (2017). "Gitonga". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
- ↑ Hopgood, CR (1992), A Practical Introduction to Chitonga, Zambia: Zambia Educational Publishing House.
- ↑ Velez Grilo, VH (1958), The Dispersion of The Wa-Remba (Or "Vha-Lemba") and Tribes Related, South of The Zambezi, South African Journal of Science, pp. 111─117.
- ↑ Junod, Henri (1977), Matimu Ya Vatsonga: 1498-1650, Braamfontein: Sasavona Publishers.
- ↑ 6.0 6.1 Junod, Henri (1927), Life of a South African Tribe: The Social Life, London: Macmillan & Co.
- ↑ Mathebula, Mandla (2002), 800 Years of Tsonga History: 1200-2000, Burgersfort: Sasavona Publishers and Booksellers Pty Ltd.
- ↑ Theal, GM (1902), The Beginning of South African History, London: T.Fisher unwin.
- ↑ Bandama, F (2013), The Archaeology and Technology of Metal Production in the Late Iron Age of the Southern Waterberg, Limpopo Province, South Africa, Doctors thesis, University of Cape Town.


c: text/html

text:
Msyakho u rhangi ndlela a humesa album ya yena for Spring. Lead single ve i Wava Nyangatsa, u na Joe Shirimani, Mr. Post na Mapele. As usual, Team Shirimani yi rhanga hi ku humesa album ya Sayicology ku yi kufumeta market, and as we know ku Sayicology never disappoints o va underrated. Tikumeleni CD yintshwa ya Sayicology u tiphina hi Ndzhumba wa Xingwenyani!
Tornado Album Track list:
1. TORNADO
2. VAMOS DANCAR
3. MAMKWASE
4. GHAMA RA NSELE
5. YELLOW WA MINA
6. MBUZI CHENA
7. LUMBANI
8. NGUPEPE
9. TORNADO (Instrumental)
10. DANCAR (Instrumental)
Title: Vamos dançar
Artist: Sayicology feat. Joe Shirimani, Mr. Post, na Mapele
Producer: Team Shirimani
Year: 2016
Download Vamos dançar ya Sayicology feat. Joe Shirimani, Mr. Post na Mapele

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ririmi ra Xitsonga, ri kule ngopfu, eka ndhawu leyi tsemakanyaka mune wa matiko. Ririmi ra Xitsonga ri na marin’wana, na marin’wana-ntsongo mo hlaya. Marin’wana lawa, handle ko ma hambana hi marito ku vula xilo xin’we (ku fana na Minhlata vs. Min’whambo, marin’wana mo tala ma Xitsonga ma tirhisa Nhlata/Minhlata, kasi Xibila xi tirhisa N’whambo/Min’whambo), ku na leswiya swo hambana hi mpfumawulo, wa rito rin’we.Minkarhi yo tala, mimpfumawulo leyi, yi hambana ntsena hi Switwari kumbe hi Switatisi, ku fana na Mihlata vs Minhlata.
Tsalwa leri, ri ta languta mhaka yo Vatsonga va landzulana, hambi va ri va xivongo xin’we, ku ri mhaka yo hambana ka Xitwari xin’we ntsena. Tsalwa leri, ri ta tlhe ri kombisa na hi mhaka ya tsalelo ra swivongo swa Vatsonga, tani hi ku, va ha tele Vatsonga lava va landzulanaka va tlhe va khirhana, va ri va xivongo xin’we, hi mhaka ku, hinkwavo, xivongo xa vona xi tsariwe hi marin’wana ma Xitsonga. Switwari leswi pfilunganyaka ngopfu Vatsonga, i A, E na I eka xivongo xin’we, ku landzela O na U eka xivongo xin’we. Nakambe, tsalwa leri, ri ta kombisa no hlamusela mhaka yo xivongo xin’we xi ri na ku tsariwa hi L kumbe Y.
Marin’wana ma Xitsonga, ma na tirhiselo leri landzaka ua mimpfumawulo ya Switwari na Switatisi:
#1 – Xitshwa, Xinyondroma (Xirhonga-Xidzi) na Xihlanganu, hi kanyingi, ku tirha A, eka xivongo lexi eka marin’wana man’wani, ku tirhaka E (Xihlave, Xibila) kumbe I (Xin’walungu, Xidzonga);
Hlavangwana
Hlungwana
Hobyana
Hon’wana
Maluleka
Mangwana
Manyisa
Masinga
Masiya
Mbowana
Mhangana
Mondlana
Munisa
Nsumbana
Ntimana
Ntivana
Xipalana etc…
#2 – Swivongo leswi nga kombisiwa la henhla, loko swi ya eka Xihlave, Xilenge kumbe eka Xibila, Xitwari A xi hundzuka E;
Hlavangwane
Hlungwane
Hobyane
Hon’wane
Maluleke
Mangwane
Manyise Masinge
Masiye
Mbowane
Mhangane
Mondlane
Munise
Nsumbane
Ntimane
Ntivane
Xipalane etc…
#3 – Eka Xidzonga, Xin’walungu na Xihlengwe, mimpfumawulo ya Switwari swo hetelela, yi hundzuka I;
Hlavangwani
Hlungwani
Hobyani
Hon’wani
Mangwani
Manyisi
Masingi
Masiyi
Mbowani
Mhangani
Mondlani
Munisi
Nsumbani
Ntimani
Ntivani
Xipalani etc…
#4 – Xitwari O na Xitwari U, swi na ku hambana ko a ku twali hi minkarhi yo tala. Kambe swi tikomba onge, loko munhu a dzikisa Xihlave, na mimpfumawulo yin’wani ya Xihlengwe, ku twala O, kasi eka marin’wana laman’wani, ku twala U;
Chamango – Chamangu
Chavango – Chavangu
Makamo – Makamu
Masango – Masangu
Xitlhango – Xitlhangu etc…
#5 – Xana ku hambana ka swivongo swa Vatsonga leswi nga na L na leswi nga na Y, ku ri hi ku i swivongo swin’we, ku pfa kwi?
Mimpfumawulo ya L, a yi tikela Vangoni va ka Soshangaan loko va fika eVutsonga. Vatsonga lava a va ri na mavito, kumbe swivongo leswi nga na mpfumawulo wa L, wu hundzuluxiwe wu va Y. Hi ku famba ka nkarhi, ku na Vatsonga lava nga amukela ku tirhisa Y ematshan’wini ya L.
Bila – Biya
Makaringi – Makayingi
Malaze – Mayaze
Marimele – Mayimele
Maringa – Mayinga
Maxele – Maxeye
Milaleni – Miyayeni
Mitileni – Mitiyeni
Ndlala – Ndlaya
Siwela – Siweya etc…
Ku hambana ka mpfumawulo wa Xitwari kumbe Xitatisi, a swi ringani ku va xivangelo xo mi landzulana, mi ri va gandzelo rin’we. Xo hetelela, mi nga pfumeli ku, loko ku tirhisiwe tsalelo ra tindzimi ta vambe, ku tsala swivongo swa n’wina, ivi n’wina mi swi endla xivangelo xi landzulana.
Vutsonga i Vukosi.


text:
MARCH 13, 2014
MAHUNGU YA MISAVA HINKWAYO
Timbhoni Ta Yehovha Ti Humesa Bibele Leyi Pfuxetiweke Ya Marito Lamakulu
ENEW YORK—Timbhoni ta Yehovha ti humese Bibele leyi pfuxetiweke ya marito lamakulu ya Vuhundzuluxeri Bya Misava Leyintshwa Bya Matsalwa Yo Kwetsima tanihi matshalatshala ya tona yo endla leswaku vanhu vo tala va yi kuma hi ku olova. Ti hlele leswaku ku printiwa tikopi ta 424 000 ta Bibele leyi eUnited States ni le Japani.
Timbhoni ti humese nkandziyiso lowu tolovelekeke wa Bibele leyi pfuxetiweke ya Vuhundzuluxeri Bya Misava Leyintshwa eka nhlangano wo hlawuleka lowu haxiweke hi October 5-6, 2013, ematikweni ya 31. Nkandziyiso lowu pfuxetiweke wa 2013 wu antswisiwe swinene ku sukela eka nkandziyiso wa 1984. Hi October 7, 2013, Timbhoni ti hoxe Bibele leyi eka progreme leyi vuriwaka JW Library, leyi se yi kopiweke kwalomu ka 1,4 wa timiliyoni. Nkandziyiso lowu pfuxetiweke wa Vuhundzuluxeri Bya Misava Leyintshwa wa kumeka nakambe hi swivumbeko swo tala swa elektroniki eka www.jw.org.
Swivumbeko hinkwaswo swa nkandziyiso lowu pfuxetiweke wa Vuhundzuluxeri Bya Misava Leyintshwa swi ni swikombo swa kwalomu ka 60 000, leswi pfunaka vahlayi ku wu twisisa kahle mongo wa timhaka ta Bibele. Nakambe ku katsiwe tidayagramu, mimepe ya matiko ya le minkarhini ya Bibele ni tichati ta mivalavala leti hlamuselaka vuxokoxoko bya vutomi bya siku ni siku bya le minkarhini ya ku tsariwa ka Bibele. Xiengetelo xi hlamusela timhaka to tanihi milawu ya ku hundzuluxela Bibele ni matimu ya ndlela leyi Bibele yi tsariweke ni ku hlayisiwa ha yona.
Nkandziyiso wa 1984 wa Vuhundzuluxeri Bya Misava Leyintshwa ana se a wu ri na rona vito ra Xikwembu leri humelelaka kwalomu ka 7 000. Hambiswiritano, nkandziyiso lowu pfuxetiweke wa 2013 wu tlhela wu komba ndzavisiso wa sweswinyana wa tindhawu leti vito ra Xikwembu ri humelelaka eka tona eka matsalwa ya khale ya Bibele. Hi ku ya hi nkambisiso wun’wana wa Tibuku-nsongwa ta le Lwandle leri Feke swin’we ni matsalwa man’wana ya khale, nkandziyiso lowu pfuxetiweke wa Vuhundzuluxeri Bya Misava Leyintshwa wu ni tindhawu tin’wana ta tsevu laha vito ra Xikwembu ri kumekaka kona, ku nga Vaavanyisi 19:18; 1 Samuwele 2:25; 6:3; 10:26; 23:14; 23:16. Xiengetelo xi tlhela xi vulavula hi ndlela leyi vito ra Xikwembu a ri tirhisiwa ha yona eka ririmi ra khale ra Xiheveru ni ra Xigriki swin’we ni ku humelela ka rona eka Tibibele to hlayanyana ta namuntlha.
I khale Timbhoni ti ri karhi ti printa, ti fambisela vanhu ni ku hundzuluxela Bibele ya Vuhundzuluxeri Bya Misava Leyintshwa, leyi vativi va yi xiximaka swinene hikwalaho ka ku pakanisa ka yona. Bibele leyi heleleke ya vuhundzuluxeri lebyi yi humesiwe ro sungula hi Xinghezi hi 1961. Hi 1963, phepha-hungu ra The New York Times ri vike leswaku Vuhundzuluxeri Bya Misava Leyintshwa byi ta kumeka hi tindzimi tin’wana ta tsevu hilaha swi tivisiweke hakona eka ntsombano wa Timbhoni lowu a ti wu khomele eXitediyamu xa Yankee. Ku sukela kwalaho, Timbhoni ti humese vuhundzuluxeri lebyi hi tindzimi leti tlulaka 120. Emalembeni ya sweswinyana, Komiti ya Vuhundzuluxeri bya Bibele bya Misava Leyintshwa yi hlawule ku pfuxeta Vuhundzuluxeri Bya Misava Leyintshwa leswaku byi fambisana ni ririmi ra manguva lawa swin’we ni ku hlamusela swiga swin’wana swa Bibele, ku endlela leswaku byi hlayeka hi ku olova naswona byi twisiseka. Vuhundzuluxeri Bya Misava Leyintshwa lebyi pfuxetiweke byi ni mindzulamiso yoleyo ya sweswinyana ya ku hundzuluxela Bibele.
J. R. Brown, muvulavuleri wa Timbhoni ta Yehovha entsindza wa tona wa misava hinkwayo, u te: “A swi tsakisa ku kuma minkandziyiso yo sungula ya Vuhundzuluxeri Bya Misava Leyintshwa emalembeni yo tlula 50 lama hundzeke naswona swi tsakisa ngopfu ku va ni nkandziyiso lowuntshwa lowu pfuxetiweke. Xikongomelo xa hina hileswaku Matsalwa yo Kwetsima ma twisisiwa hi vanhu hinkwavo, hi ku tirhisa ririmi leri pakanisaka, leri xiximekaka ni leri vulavuriwaka namuntlha.”
Media Contact(s):
International: J. R. Brown, Office of Public Information, tel. +1 718 560 5000


text:
Nkuna
Maxele
Mahori
Va ka Maxele – Mahori i tinyimba na switiko-tsongo swa Ka Nkuna. Hikwavo Gandzelo ra vona rile Khokhothiva le ka Shingange, eMozambique.
Ku na vo tala va nga twisisiki leswaku Mahori u hlangana kwihi na Maxele.
Loko va khale va swi hlaya (according to oral historical tradition), ve;
Eka ndyangu wa ka Maxele khale ka matiko, a ku ri na nhwana wa muti wa ka Maxele loyi a twasele vungoma na vun’anga. Siku na siku loko a huma a ya cela mirhi, a hlangana na xihovori xa muhloti lexi a va twanana kwale mananga. Nhwana u vuye na ndzwalo, loko vatswari va lava ku tiva leswaku i ndzwalo wa mani, a ku yena u tiva sweswi a ngo hlangana na muhloti kwale kwatini, kambe leswaku i wa ka mani a nga swi tivi. Vatsonga va khale a va yirisa leswaku nhwana loko a ri na n’wana a nga vutiwanga, a nyikiwa xivongo xa la kaya. Ku te loko nhwana a tswala n’wana wa jaha, va vutisa nhwana wa vona leswaku xivongo xa n’wana i mani; i vi nhwana a ku leswi ndzi nga horha misisi na swona ndzi nga n’anga, nyikani n’wana vito ra Mahori.
Hi loko ku sukela kwalaho va ka Mahori, lava va nga vantukulu eka Maxele, va tiveka tani hi nyimba ya ka Maxele.
Loko u langutisa matshamelo ya va ka Maxele na Mahorhi, va tshama ku vandzhekelana na swona va tiveka va ri van’we.


text:
Vutshila
Ta Vutshila ti yimela kutiphofula ka matitwele, naswona hakanyingi ti hlohloteriwa hi ndhavuko ivi tithlela ti hlohlotela ku cinca ka ndhavuko. Mintlawa-nkulu ya ta vutshila yi hlanganisa Matsalwa - lama hlanganisaka Vuthlokovetseri, tinovhele na Mintlangu yo koma; Mintlangu-Vutshila - exikarhi ka yona kuna vuyimbeleri, ncino, na mintlango ya le rivaleni; Vutshila bya vusweki byi hlanganisa kubhaka, ku sweka vulombe na ku vhuvela Wayini; Vutshila bya Mahungu tani hi kuteka swinepe na ku rhekhoda filimi, ivi ku hetelela hi ntlawa wa Vutshila bya leswi voniwaka - byi hlanganisa kupfapfarhuta na vuvatli.[1]
Leswinga ndzeni
Nhlamuselo[Lulamisa | edit source]
Hikukomisa, ta vutshila ti nga hlamuseriwa tanihi tindlela to phofula matitwele na vuswikoti leswaku byivoniwa himani na mani. Ndlela yophofula na yona yinga vuriwa vutshila hiyoxe.
Xihlamusela mariti xa xinghezi lexi gandlisiweke hi Collins, xihlamusela 'vutshila' kuri "Rhavi ra vutivi leri havaka Sayensi, naswona ri tirhisaka mihleketo yo tumbuluxa swilo swintshwa. Ngopfu ngopfu loko rhavi leri ra vutivi ri dyondzeriwa kunene.[2] Riviti 'Vutshila' rihlamuseriwa eka Insayclophediya ya xi Ayrishi hindlela leyi landzelaka: "Vutshila byivumbiwa loko muvatli (kumbe n'wa-tavutshila) a vumba xilo xosaseka, kumbe a endla xiendlo lexi khumbaka vahlaleri (kumbe vayingiseri) naswona xiendlo lexi xi endliwe hivutshila."[3] Kuengetela kwalaho xihlamusela marito lexi xiri:
Vutshila imugingiriko lowu khumbaka mintlawa yo tala naswona leswi switikomba hi marito lamahlayeke lama hlamuselaka minxakaxaka ya ta vutshila. Swikombiso swihlanganisa: Vutshila bya vupfapfarhuti, vutshila bya leswivoniwaka, Vutshila bya swavukhavisi, na swin'wana leswi yelanaka.
Matimu[Lulamisa | edit source]
Kusukela eka Griki ya khale, kuya eka Varhoma va khale, vutshila abyinga hambanisiwi hi mintlawa leyi hlayiweke ehenhla. Vutshila bya pfapfarhuta kumbe ku vatla a byi tekeriwa enhlokweni loko byi kombisa xiyimo xa xiharhi kumbe munhu hi ndlela yo saseka.
Hambi leswi vutshila lebyi amukeriweke byi tale kuva bya matiko-nkulu ya Amerika na Yuropa, Matiko-nkulu ya Afrika na Axiya na wona ma na tinxakanxaka ta vutshila lebyi hambaneke naswona lebyi sasekeke.
Mintlawa ya ta Vuthsila[Lulamisa | edit source]
Hintolovelo, ta vutshila ti hambanisiwa hi swiyenge swa knombo leswi landzelaka: Vutshila byo aka, Vuvatli, Vupfapfarhuti, Vuyimbeleri, Vuthlokovetseri, Ncino, Tifilimi.
Minthsaho[Lulamisa | edit source]
- ↑ "Arts". In David R. Henderson (ed.). Concise Encyclopedia of Economics (2nd ed.). Indianapolis: Library of Economics and Liberty. ISBN 978-0865976658.
- ↑ Collins English Dictionary
- ↑ Encyclopedia of Arts Education


text:
For an Afrikaans version of this page click
HERE
For an English version of this page click
HERE
VANA LA VA TSONIWEKE VA LAVA RIRHANDZU- TRANSLATED BY VONGANI FUNGENE
Tshepo Dube, xichudeni xa makume- ntlhanu wa malembe hi vukhale, xa le
xikolweni xa majarimani e Johannesburg xi tshame mavhiki mambirhi e ntirheni wa
Children of Fire. Tshepo u navela ku va mumpfapfarhuti wa miako siku rinwani.
Leswi hi leswi a swi tsaleke.
KU MPFAPFARHUTIWA KA YINDLU YA VATSONIWA
Loko Bronwen Jones a ri karhi
a fambisa ntirho wa vanhu lava va tshweke u pfumerile ku ndzi nyika nkarhi wo
dyonda ku mpfapfarhuta. Dyondzo leyi yi endlile leswaku ndzi languta vutomi hi
ndlela yinwana. E ka mavhiki mambirhi lawa a ndzi ri e ku mpfapfarhuteni yindlu
ya Dorah, nwana loyi a nga tsoniwa a ndzi fanele ndzi tlhela ndzi tshama na
yena leswaku ndzi ta dyondza leswi a kotaka ku swi endla na leswi a tsandzekaka
ku swi endla. Hi wavumune wa ti 25 ta Mudyaxihi ndzi pfukile na mpundzu swinene
ndzi tsakele ku ya e ntirhweni. Loko ndzi fika a ndzi fanele ndzi pima yindlu
ya Bronwen. Wolowo I ntirho wo tala wo wu endla hi nhungu wa tiawara. Masiku
mambirhi lawa ya nga landzela a ya ri na ntirho wo tala ku fana na siku ro
sungula. A ndzi fanele ndzi kuma nhlayo ya switina leswi swi nga akaku yindlu.
Ndzi kume leswaku yindlu ya tikamara tinharhu yi nga akiwa hi 18,000 wa
switina. Andzi fanele ndzi famba famba e xidorobanini ndzi languta mafasitere
yo hambana-hambana ndzi tlhela ndzi mpfapfarhuta ya mina. Siku ra Vumune a ri
hambanile na lawa ya nwanyani hikuva a ndzi fanele ndzi vona no dyondza leswi
Dorah a kotaka ku swi endla na leswi a tsandzekaka ku swi endla. Leswi ndzi
endleke na yena swi katsa ku nwu pfuna ku dya no famba na yena e posweni hi
milenge. Siku lero rivile rinwana ra masiku yo tsakisa hikuva a ndzi endlile
swilo swa kahle, kungari Dorah ntsena kambe na le ka mina nwinyi. Ku nwu yisa
xiyindlwanini a swo lava ku nwu komba ndlela no vona leswaku u endla swinwana.
Dorah u tshwe hi ndzilo e dlhadleni. U sale a nga ri na mavoko a tlhela a tshwa
matihlo, nhompfu na milomo. U na tsevu wa malembe a ri ku hanyeni na swivati na
xikandza xo tshwa. U tshama na Bronwen. U endliwile makume-mbirhi mune(24) wa
vuhandzuri lebyi a byi vava no durha e Britain na kona byi hakeleriwile hi
vanhu va kona. Milomo ya Dorah leyi yinwu pfumelelaka ku dya swakudya swo
tsakama yi endliwile hi nyama ya yena ya le nhlaneni. Dorah swa nwu tikela ku
vumba marito. Matihlo ya yena ya pfariwile hi nyama ya le nkolweni. Dorah u na
tinhompfu timbirhi to hambana leti a ti ambalaka mpundzu wunwana ni wunwana a
nga siya e xikolweni xa vana lava nga tsoniwa eHillbrow. Dorah u ambala xihuku
xo tshwuka masiku hinkwawo loko a ya e xikolweni hikuva xipalapala xa yena xi
n'wokisiwe hi ndzilo. Nghozi leyi yi endlile leswaku Dorah anga koti ku endla
swilo swo tala leswi endliwaka hi vana vo ringana na yena.
Hi mavhiki mambirhi ndzi dyondze leswaku munhu wunwana ni wunwana u lava
rirhandziwa ngopfu-ngopfu vana lava tsoniweke. Loko ho va komba rirhandzu hi
tlhela hi va pfuna Afrika Dzonga a yinga ta va na vana vo tala lava va
chukumetiweke.
A ndzi fanele ndzi mpfapfarhuta yindlu leyi a yi tava ndhawu ya ntsako
ya Dorah i.e leyi yinga ta va na swilo leswi a kotaka ku swi tirhisa tani hi
nwana na leswi a nga swi tirhisaka loko a kurile. A ndzi ehleketa na leswaku
Dorah u ta tshama eka yindlu leyi tani hi nwana ku fikela loko a titshemba
leswaku a nga tshama kunwana.
NOMBORO YA TIKAMARA
Loko ndzi ri karhi ndzi mpfapfarhuta yindlu leyi a ndzi ehleketa leswaku
Dorah a nga faneriwa hi tikamara tingani kuva a kota ku tolovela ndhawu
leyintshwa. Yindlu leyi a yi fanele yi kota ku amukela vanhu vo hundza unwe.
Endzhaku ko languta swilo leswi hinkwaswo ndzi ehlekete ku mpfapfarhuta yindlu
ya tikamara timbirhi to etlela eka tona, xitanga, ndhawu yo hlambela eka yona
na yo dyela eka yona. Tikamara leti timbirhi ti ta va na mafasitere ya Bay ti
tlhela ti va na nyangwa lowu wu kongomaka e ntangeni. Kamara leyi yi ta va yona
yo tsakisa hikuva yi ta va na mihlovo-hlovo yo saseka ku pfuna Dorah ku kota ku
vona swilo leswi swinga eka yona ku katsa na kamara hi yoxe.
E hansi ku ta endliwa hi timhandzi/ mapulanga leswaku Dorah a kota ku
twa swigingi swa yena loko a famba. Kamara ya Dorah yi ta va na mete lowu wunga
ta endla mimpfumawulo yo hambana hambana loko Dorah a kandziya ehansi.
Xitanga xi ta va na mihlovo-hlovo yo tala na makhumbi yo tala.
MINYANGWA
Leswi swi fanelaka ku tekeriwa e nhlokweni hi leswaku ndzilo wunga
sungula nkarhi wunwana ni wunwana. Hikokwalaho ka sweswo ku ta nghenisiwa
mavanti lawa yanga endla leswaku munhu a kota ku hatlisa a baleka ndzilo.
MANGHENELO
Yindlu leyi yina minyangwa leyikulu leyi pfumelelaka swilo swo fana na
swigolonyana ku nghena endlwini yi tlhela yi va na switepisi leswi yaka eka
mavanti mambirhi ya le handle. Tikamara leti timbirhi ti ta endliwa hi mihlovo
yo koka mahlo.
XIRHAPA
Ku ta va na xirhapa e handle na le ndzeni ka yindlu leswaku Dorah a ta
kota ku xi tirhisa a tlhela a va a hlayisekile. Xirhapa xa le ndzeni xi ta
rhendzeriwa hi mavanti yo pfulekela e matlhelo lawa ya kongomaka e tikamareni
timbirhi.
LWANGU
Xirhapa xa la ndlwini xi ta va na lwangu ro pfumelela dyambu na mpfula
ku nghena. E makumu ka lwangu ku ta va na swicheleti swimbirhi.Mati ya mpfula
ya ta tirhisiwa ku cheleta, ku hlantswa no n'wa.
XITANGA
Kutava na mihlovo hlovo leswaku nwana wo fana na Dorah a kota ku vona
swilo. Switirhisi swa le xitangeni swi ta va na swikhomo leswikulu swa
xirhendzevutana leswi Dorah a nga swi tirhisaka.
GHEZI
Yindlu leyi yi ta va na Photovoltaic solar ponels e lwangwini. Timboni
ta le henhla ti nga lumekiwa hi le hansi. Timboni leti ti ta durha swinene
kambe ti hlwela ku onheka.
TIKAMARA TO ETLELA KA TONA
Yindlu leyi yi ta va na tikamara timbirhi. Yinwe ya tona yi ta va ya
Dorah. Nyangwa wa yona wu ta kongoma e xiyindlwanini leswaku Dorah a ta kota ku
hatlisa a fika. Yi ta va na rivanti leri ri nga ta kongoma e xirhapeni. Kamara
leyinwana yi ta va yikulu eka ya Dorah.
Ku ta va na mathini ya ntlhanu yo chela thyaka. Rinwana ni rinwana ri na
ntirho wa rona.Swikombiso:rochela ti plastic, maphepha, swilo swo fayeka na
swilo leswi swinga kotiku ku tlhela swi tirhisiwa.
MALI (MUDYAXIHI 2000)
Ndhawu yo akela yindlu e ka yona i25 square metres. Ku aka yindlu e ka
ndhawu yo ringana na leyi swinga teka 25000 wa switina leswi swinga ringanaka
R25000. -Minyangwa ya le handle-R500.00 ku fikela eka R900.00 kumbe ku tlurisa.
-Minyangwa ya le ndzeni- R168.00 -Semende- R20.00 xikatsa xinwe. -Misava yo aka
hi yona hi cubic metre- R75.00.
Switele leswi ndzi nga swi siya hiku pfumala nkarhi. Loko u lava ku tiva
leswaku yindlu yinga akiwa hi mali muni u nga ti hlanganisela hi wexe.
A ndzi fanele ndzi bela vaxavisi va swilo swo aka hi swona ku kuma
leswaku yindlu yinga akiwa hi mali muni na kona hi yini.
BIBLIOGRAPHY
TITLE: Designing for the Disabled
AUTHOR: Selwyn Goldsmith
PUBLISHED BY: RIBA Publications Limited in the UK.
FULLY REVISED THIRD
EDITION PUBLISHED IN 1976
Magazines and brochures about the building industry and the UK's Royal
National Institute for the Blind Certificate in Multiple Disability course unit
4 "The environment and multiply disabled people".


text:
Ḽo vha ḽi ḓuvha ḽa mmawe ḽa mabebo. Neo o vha o vha rengela bogisi ḽa tshokoḽeithi nga tshelede yawe ye a vhulunga ya uḽa tshikoloni. Baba vhone vho vha vho vha rengala zwiṅina zwa pinki ngeno Mbali o ola tshifanyiso tsha u naka kha garaṱa.
“Ndo livhuwa, vhafunwa vhanga,” Mmawe vho ralo, vha tshi khou vhea zwiṅina fhethu ho tsireledzeaho kha bogisi ḽa u vhea dzhuweḽe ḽi re kha raga ya u ambarela. “Ndi khou fanela u ṱavhanya zwa sa ralo ndi ḓo lenga u ya ha muiti wa mavhudzi. Ndi khou ya u nakisa mavhudzi anga uri ndi vhonale ndi wa ndeme vhukuma phathini yanga madekwana.
Nga murahu ha tshifhinga nyana Makhulu vho vhidza Neo. “Ndi khou bika zwiḽiwa zwa phathi ya mabebo ya Mmawe,” vho ralo. “Ndi khou humbela uri ni nṱhogomelele Mbali.”
“Zwo luga, Makhulu, Neo o ralo. Fhedzi o vha a sa khou thetshelesa. O vha e na bugu ntswa u bva ḽaiburari i no khou amba nga vhatukana vhavhili vhane vha tshimbila lwanzheni nga tshikepe tsha mavemu.
“Neo”, ho vhidzelela makhulu nga murahu ha tshifhinga nyana, “Mbali u khou ita mini?”
Neo o mbo ḓi fhufhela nṱha. O vha o hangwa zwoṱhe nga ha khaladzi awe muṱuku. A nga vha a ngafhi? O vha a tshi khou mu pfa a tshi khou ḓi imbelela. O vha o vula bogisi ḽa mmawe ḽa dzinekiḽeisi na dzirinngi na dzibureisiḽethe.
“Hai Mbali!” Neo o ralo. “A no ngo tendelwa u fara hezwo zwithu.
Mbali o mbo ḓi thoma u lila, ngauralo Neo o mbo ḓi paka na u vhea kule dzinekiḽeisi, dzirinngi na dzibureisiḽethe dzoṱhe. O mbo ḓi takula ṅwana wa hawe a ṱuwa nae khishini.
Makhulu vho vha vha tshi khou shuma nga maanḓa. Vho vha vha tshi khou vhona muṅwe mufumakadzi wa lunako a no vhidzwa Siba kha TV. Siba o vha a tshi khou ita tshiṅwe tshithu tshi no vhidzwa saḽadi ya mivhala ya sumbe.
“Ndi ngani i tshi vhidzwa saḽadi ya mivhala ya sumbe?”Ho vhudzisa Neo.
“Sedzani,” Vho ralo Makhulu, vha tshi khou sumba thimbanywa kha ṱafula. “I na raisi tshena, phepha dala, phepha tsuku, phepha ya muvhala wa swiri, bekhoni ya buraweni na phepha ntswu.”
“Ndi funesa muvhala mutswuku”, Neo o ralo.
“ “Ndi funesa muvhala tshitopana”, Gogo vho ralo.
. “Ngeno Bella a tshi funesa muvhala mudala”, Neo o ralo.
. “Pinki. Pinki,” Mbali o ralo.
“Fhedzi Makhulu, mivhala ndi rathi fhedzi,” Neo o ralo.
“Ee, ndi khou ya u engedza luvhanda lwa khere, Makhulu vho ralo. “ Mbali, khere i na muvhala ufhio?
“Pinki,” Mbali o ralo.
Makhulu na Neo vho mbo ḓi sea.
“Haai”, Neo o ṅwethuwa, “ndi tshitopi.”
Saḽadi yo ḓo fhedza u itiwa nga murahu ha tshifhinga nyana. Makhulu vho mbo ḓi i vhea kha ṱafula vha i tiba nga labi. “Ndi khou gidimela ha muhura Vho Mthembu u humbela arali vha tshi nga nkhadzima khaphu ya swigiri. Neo, ṱhogomelani ṅwana wa haṋu. Ni ṱhogomele uri a si fare na tshithu na tshithihi.”
“Ḓisani mipopi yaṋu yoṱhe hafha” Neo o ralo kha Mbali. “Ni ḓo i tambisa musi ndi tshi khou vhala bugu yanga.”
Mbali o mbo ḓi gidimela kamarani yawe ya u eḓela a dzhia mipopi yawe yoṱhe. Neo o mu thusa u i tembisa sofani na u i fukedza nga nguvho uri a i eḓedze. O mbo ḓi dzhia bugu yawe a thoma u vhala.
“La, la, la, la,” Mbali o vha a tshi khou imbela mipopi yawe. Neo o vula siaṱari. Bugu yo vha i tshi khou takadzesa. “La, la, la, la,” Mbali o vha a tshi khou imbilela.
Neo o sedza nṱha nga u ṱavhanyedza. Mbali o vha a sa tsha imbelela. O no vha ngafhi? O sedza kamarani dzoṱhe. O mbo ḓi mu wana khishini, o ima nṱha ha tshiṅwe tsha zwidulo. O vha a tshi khou ḽa saḽadi ya Gogo ya mivhala ya sumbe.
“HAI!” Neo o huwelela. “Ndi ya phathi ya mmawe.”
O mbo ḓi dzhia lebula a swaledzela saḽadi nga nṱha a dovha a tiba zwavhuḓi. I vhonala sa ntswa. Eish! Ndo ṱoḓou vha khomboni.
Nga awara ya vhuṱanu tshiṅwe na tshiṅwe tsho vha tsho no luga. Mmawe vho vha vho no vhuya saḽuni nahone mavhudzi avho o vha o naka. Neo o ḓo thusa khotsi awe u vhasa mulilo wa burai ngeno makhulu vho ṱanzwa Mbali na u mu ambadza rokho yawe ya vhuḓisa ya phathi.
Ho mbo ḓi pfala mukosi u bva kamarani ya u eḓela ya vhabebi vha Neo. “Zwiṅina zwanga zwiswa zwo ngalangala!”
Neo o mbo ḓi gidimela kamarani. Mmawe vho vha vha tshi khou ṱoḓa u lila. “Ndo zwi vhea hafha, vho vha vha tshi khou tswimila. “Ndo zwi vhea kha bogisi ḽa dzhuweḽe matsheloni. Zwino a zwiho! Ri nga vha ro tsweliwa!”
“Hai mmawe,” Neo o ralo. “Mbali o vha a tshi khou tambisa dzi rinngi na dzi nekiḽesi matsheloni, fhedzi ndo vhea tshiṅwe na tshiṅwe zwavhuḓi, ndi a fulufhedzisa.”
“Mbali,” ho vhidzelela mmawe. “I ḓani hafha.”
Meme ya mulomo wa Mbali ya fhasi yo mbo ḓi thoma u tetemela nahone a sedza fhasi.
“Zwiṅina zwanga zwi ngafhi?” ho vhudzisa Mmawe. Mbali o mbo ḓi thoma u lila.
“Ndo ni vhudza uri ni ṱhogomele ṅwana, Neo,” Makhulu vho ralo. Ni a zwi ḓivha uri hongo tea u tambisa zwithu zwa mme aṋu.”
Neo o vhaisala vhukuma muyani. Ombo ḓi dzengamisa ṱhoho. “Ndi khou humbela pfarelo, Mmawe,” o vha a tshi khou tou ṅuṅuna. Ḓuvha ḽa mabebo ḽa mmawe ḽo tshinyala nga mulandu wanga.
O vhona mini? Ho vha hu na tshithu tshi no khou penya penya fhasi ha raga ya u ambarela. Neo o mbo ḓi kokovha nga fhasi ha raga ya u ambarela a tshi doba. “Tshiṅina tshavho khetshi, mmawe!”
O sedza tshiṅina tsha pinki tshiṅwe hoṱhe- fhasi ha raga ya u ambarela, fhasi ha mmbete na kha ḓirowara ya mmawe. O sedza na kha mmbete wa Mbali na kha phureme ya mipopi yawe, fhedzi a si tshi wane fhethu. Mmawe vho vha vho vhaisala vhukuma- vho vha vha si nga si ambare tshiṅina tshithihi fhedzi.
Nga tshenetsho tshifhinga bele ya vothini yo mbo ḓi lila. Khonani dzavho dzo vha dzo no mbo ḓi swika phathini. Mmawe vho mbo ḓi ambara zwiṅina zwavho zwa kale zwa muvhala wa lutombo vha sumba u takala tshifhaṱuwoni, vha ya vha lumelisa muthu muṅwe na muṅwe o ḓaho u vha tamela ḓuvha ḽavhuḓi ḽa mabebo. Baba vho mbo ḓi gotsha vorosi hu si kale muṅwe na muṅwe o vha a tshi vho amba na u sea.
Neo o vha a tshi khou zwi vhona uri mmawe vha kha ḓi vha vho vhaisala. “Ndi tama arali ndo vha ndo ṱhogomela Mbali zwavhuḓi,” O vha a tshi khou humbula ngauralo musi a tshi khou thusa Makhulu u isa saḽadi ṱafulani khulwane i re nnḓa.
“Kha ri ḽe,” Baba vho ralo. “I vhonala i tshi ḓifha. Ri a livhuwa, Makhulu vho ita zwiḽiwa zwavhuḓi ngaurali.”
“Vho guda u ita saḽadi ya mivhala ya sumbe kha muṅwe mufumakadzi kha thelevishini. Neo o ralo. “Hu na raisi tshena, na phepha dala na tswuku, na ya muvhala wa swiri, na bekhoni ya buraweni, luvhanda lwa ṱaḓa lwa khere, na phepha ntswu nga ngomu.”
“Pinki, pinki, Mbali ombo ḓi huwelela, a tshi khou mbombonya ṱafula nga lebula yawe.
“MMMM,” vho ralo mme. “A thi koni u lindela uri ndi i thetshele.”
Vho mbo ḓi avhela tshipiḓa tshihulwane tsha saḽadi kha phulethi yavho vha i panga mulomoni, mulomo wa ḓala. Vha mbo ḓi ima u ṱafuna nga u ṱavhanya. Maṱo avho o mbo ḓi rondolowa. Hu na tshithu tsho khakheaho!
“ Ndi mini?” Ho vhudzisa Khotsi.
“A vha i funi?” Makhulu vho vhudzisa. “Ndo i shelasa luvhanda lwa khere?”
Mmawe vho mbo ḓi panga tshanḓa mulomoni vha bvisa tshiṅwe tshithu. “Tshiṅina tshanga!”. Tshiṅina tshanga tsho xelaho khetshi.”
“Pinki,” Mbali o ralo a tshi khou sea zwihulu. “Pinki.”
“Mbali o dzenisa tshiṅina tshavho kha saḽadi, hu ṅwethuwa Neo. O vha o vhaisala ngauri saḽadi yo vha i si na muvhala une a u funesa.”
“ Madekwana ano ndi vhona uri ri i vhidze saḽadi ya mivhala ya malo,” Makhulu vho setshelela.
Muṅwe na muṅwe o mbo ḓi fa nga zwiseo, khathihi na Mbali we a vha o fara tshiṅina tsha Mmawe tsha pinki.


text:
Spaniya
Spaniya (Xipaniya: España, IPA: [es'paɲa]) i tiko ra le dzongeni ka yuropa, laha ku vulavuriwaka Xipaniya. Tiko leri ri hlanganisa Xipaniya xa le ribuweni exikarhi ka Lwandle ra Atlantiki na ra Meditera, Swihlala-ntsongo swi mbirhi eka malwandle lama angarheke, kuhlanganisa na swi-mutana leswi tiyimeleke e Nwalungwini wa Afrika. Tiko ra Xipaniya ri le xikarhi ka Lwandle ra Meditera e dzongeni na vuxa, Lwandle ra Kantabrika enwalungu na lwandle ra Atlantika e vupela-dyambu. Xipaniya xihleriwe hi Phalamende ya xi demokrasi naswona itiko leri tifumaka. Xipaniya xile ka ntlawa wa Nhlangano wa matiko ya Yuropa ku sukela hi lembe ra 1986 naswona i tiko leri hluvukeke leri nga ra vunkaye hi kufuwa e misaveni hinkwayo, kasi riri ra vunthlanu e Yuropa. Xipaniya, Portugal na Andora i matiko lama vumbaka ribuwa-nkulu ra Iberiya, naswona ma hlanganisa vu anamo bya kwalomu ka 504,030 km², Hi rona tiko leri anameke ngopfu e vupela-dyambu bya Yuropa(kulandzela Furhwa).
Xipaniya xi hlakarherile e hansi ka mfumo wa rhoma Hispaniya, hikwalaho xi va ri nwana ra matiko ya nkoka e nkarhini wolowo. E minkarhini leyi landzeleke, Xipaniya ri fumiwile hi Jarimani, endhzaku ri ta fumiwa hi mufumi wa mu Islamu. Xipaniya ri hlaserile Furhwa hi 1793 loko mafurhwa ma dlayile hosi ya wona Luwi wa vu Khume-ntsevu, kambe ri hluriwa kufika laha ri kondleteleke kurhula na furhwa hi 1795.


text:
Salungano Salungano
Munwe munna wa Ha-Matshisevhe o vha e goswi la mafhelelo. Fhedzi ene o vha e muthu wa mashudu na vhutali. Linwe duvha ha pfala uri huna ndau yo laho kholomo ya musanda. Ha lidzwa tsimbi musanda, vhanna vhothe vha laedzwa uri vha ye u toda ndau iyo. Uyo munna a tshuwa nga maanda a thoma u tetemela sa lutanga lu madini. Vhathu vha tshi mu vhudzisa uri ndi ngani a tshitetemela a amba uri u khou tetemedzwa nga mbiti.
Munna uyo a ya hayani. A vhudza musadzi wawe uri ndi kale a tshi zwi vhona uri Vhamusanda vha a mu vhenga. “Zwino vha khou toda u mbulahisa nga ndau. Ndi a shavha zwino ndi shavhela Ha-Madzhie”, ndi munna a tshi vhudza musadzi wawe.
Munna o mbo di bva u ya u toda mbongola yawe uri a shavhe ngayo. A swika a wana ila ndau yo laho kholomo yo dzula fhasi ha muri yo fura. Fhedzi ene nga dzone nyofho a sa zwi vhone uri ndi ndau. A vhona u nga ndi mbongola yawe. A vhofha ndau nga thambo. A i rwa uri a takuwe i dzhene lwendoni. Fhedzi ndau ya balelwa u takuwa nga hone u furesa. A sia o i vhofhelela na muri o divhudza uri u do vhuya nga la matshelo.
Nga duvha li tevhelaho a tshi swika fhala he a vhona u nga o sia mbongola yawe hone, a wana ndau yo sema mano. U vhona zwo ralo a mbo di gidimela musanda a vhidza vhathu uri vha de vha vhone kula kudau kwe ene a ku vhofhelela na muri. Vhathu vha tshi swika vha i vhulaha, vha fhedza vho mu hwalela ntha vha tshi khou mu fhululedza.
Linwe duvha ha da ndou ye ya la mavhele masimuni. Ha vhidzwa vhanna uri vha ye u i toda. Munna wa goswi a shavha nga mbongola yawe. A tangana na ila ndou ndilani. Nga u tshuwa a fhufha kha mbongola a gonya muri. Musi e ntha ha muri a dovha hafhu u tetemela sa lutanga lu madini. U tetemela hawe ha ita uri a wise tshiputu tshawe tsha tshigume. Ndou ya la tshigume, ya zwimbelwa, ya fa. Munna a tsa kha muri a gidimela musanda. A swika ngei a vhudza vhathu uri vha de vha vhone kula kudou kwe ene a ku vhulaha. Nangoho vhathu vha tshi swika vha wana ndou yo fa.
Linwe duvha ha vha na mmbi yo fhataho tsini na Ha-Matshisevhe yo diimiselahu u thuba mudi uyo. Ha vhidzwa vhanna uri vha ye u thasela mmbi iyo. Munna wa goswi a mbo di ri vhusiku sala nduni a tshi ri u a shavha. Musi e mushavhoni a vusa ndau dze dza vha dzo digeda. Nga u tshuwa ndau dza shavha. Dzi tshi swika phanda dza wana ala maswina o tshe o edela. Ndau dza vha vhulaha vhothe. Munna wa goswi a humela murahu o livha musanda. A swika hanengei a vhudza vhathu uri vha de vha vhone zwila zwiswina zwe ene a zwi vhulaha. Vhathu vha mangala nga maanda vha tshi vhona vhuhali hawe.
Ha mbo di vha u fa ha lungano.


text:
1 – U nga hlamuli munhu wo vulavula hi wena, hlamula loyi a vulavulaka na wena.
2 – U nga heti nkarhi u hleketa hi munhu wo a nga hleketi hi wena.
3 – U nga lwi na munhu loyi a nga tshama a ku pfuna evuton’wini.
4 – U nga hleki munhu loko a tsandziwa hi xilo lexi wena u nga se za u langutana/hlangana na xona evuton’wini.
5 – U nga tiendli wo tlhariha loko swilo u nga swi twisisi, swa antswa u tiendla domu ku ri hi ku wa swi twisisa.
6 – U nga tikukumuxi u ri hava nchumu.
7 – U nga amukeli xipfuno xo huma ka munhu wo vulavula ngopfu.
9 – Swa antswa ku va mbyana leyi hanyaka, ku na ku va nghala leyi feke.
10 – U nga hembeli munhu wo a nga si tshama a ku nyika xivangelo xo n’u hembela.
11 – U nga vuli xilo lexi nga ta endla va tinxaka timbe va nyefula Vutsonga na Xitsonga.


text:
Yuropa
Yuropa i rinwana ra Matiko-nkulu (hi xiyenge xa Politiki) ya nkombo, naswona rivumba ribuwa ra Tiko-nkulu (Hi xiyenge xa Mbangu) ra Yuraxiya. Yuropa ri angarhiwe enwalungwini hi Lwandle ra Akthika, e vupela-dyambu hi Lwandle ra Atlanthika, e dzongeni hi Lwandle ra Meditera, na le vuxeni bya le dzongeni hi Tintshava ta Khakhasu, Lwandle ra Ntima na mati-ndlela lama hlanganisaka Lwandle ra Ntima na Meditera. E vuxeni Yuropa ri avanyisiwa na Axiya hi mati ya Tintshava ta Ura, Nambu wa Ura, na hi Lwandle ra Kaspa.[1]
Yuropa yi funengeta kwalomu ka 10,180,000km2 hi ku anama, kumbe 2% wa Misava hinkwayo. Yuropa, yina matiko ya 50, laha Rhaxiya ringa rona tiko leri kulu ngopfu hi ku anama naswona rithlela riva na vaakatiko vutala kutlula matiko man'wana ya tiko-nkulu leri. Ntsengo wa vaaka tiko va tiko-nkulu leri wu kumbeteriwa kwalomu ka 740 wa timiliyoni.[2] Ntshamelo ma xelo wa tiko-nkulu leri ma hlohloteriwa hi lwandle ra Atlanthika, laha tinguva ti cincacincaka kutlurisa mpimo, ngopfungopfu ekusuhi na ribuwa ra lwandle leri.
Tiko ra Griki ra khale rivoniwa tani hi xihlovo xa nhluvuko wale vupela dyambu,[3][4] naswona endzaku ka mfumo wa xigriki, ku landzerile mfumo wa ma Rhoma, ivi kulandzela nguva ya mpfuxelelo na Rivoningo eka tiko nkulu leri. Kusukela eka nguva ya kutsumbula, ku hlanganisa na nguva ya tinkomponi, Yuropa yi rhangerile matiko ya misava eka minhluvuko yo tala. exikarhi ka malembe xidzana ya 16 kuya eka 20, Tihulumendhe ta matiko ya Yuropa, ti lawule matiko ya Amerikha wa le N'walungu na le Dzongeni, matiko ya Afrika hi kutala, Oxeniya na matiko yo tala ya le Axiya.
Kusunguriwa ka nguva wa tinkomponi, luku sunguleke e tikweni ra Brithani eku heleni ka lembe-xidzana ra vu 18, kutisile nhluvuko lowukulu eka timhaka ta ikhonomi, ndzhavuko, na mahanyele ya vanhu. Hivumbirhi bya Tinyimpi ta misava, ti lweriwile etikweni-nkulu leri, naswona tihoxe xandla eku hungutekeni ka matimba ya tiko-nkulu leri emisaveni, naswona rihambukela matiko ya Amerikha na Rhaxiya.[5] Hi nguva wa Nyimpi yo titimela, Yuropa ayi tsemiwe exikarhi ka NATO evupela dyambu na Xipfumelelwano xa Warsaw evuxeni, kufikela eka nguva ya Kulwela Ntshuxeko ka malembe ya 1989 na Kuwisiwa ka khumbi ra Berlin.
Hilembe ra 1955, Huvo ya Yuropa yi simekiwile endzaku ka nkulumo ya Nkul, Winston Churchill, leswaku yihlanganisa Yuropa eka tipakani leti fanaka. Huvo leyi yihlanganise matiko hinkwawo ya tiko-nkulu leri, handle ka Belarus, Kazakhstan na Dorobha ra Vatikhani. Kuhlanganisiwa ka matiko man'wana eka huvo leyi ku tise ku simekiwa ka Nhlangano wa Matiko ya Yuropa.[6] Mali leyi tirhisiwaka etikweni-nkulu leri yi vuriwa Yuro.
Mintshaho[Lulamisa | edit source]
- ↑ Microsoft Encarta Online Encyclopedia 2007. ""Europe"". Retrieved 2007-12-27.
- ↑ "World Populations Prospects, the 2015 RevisionS". United Nations - Department of Economic and Social Affairs - Population Division.
- ↑ Kim Covert (1 July 2011). Ancient Greece: Birthplace of Democracy. Capstone. p. 5. ISBN 978-1-4296-6831-6. "Ancient Greece is often called the cradle of western civilization. ... Ideas from literature and science also have their roots in ancient Greece."
- ↑ Ricardo Duchesne (7 February 2011). The Uniqueness of Western Civilization. BRILL. p. 297. ISBN 90-04-19248-4. "The list of books which have celebrated Greece as the “cradle” of the West is endless; two more examples are Charles Freeman's The Greek Achievement: The Foundation of the Western World (1999) and Bruce Thornton's Greek Ways: How the Greeks Created Western Civilization (2000)"
- ↑ National Geographic, 534.
- ↑ "The European union—a federation or a confederation?". Retrieved 4 August 2017.


text:
U komberiwa ku lemuka: Vuhundzuluxeri lebyi bya Xitsonga byi tekiwa ku suka eka nkandziyiso wa ximfumo wa Ndzawulo ya Vululami. Ha swi tiva leswaku byi katsa swihoxo swo tala swa vuhundzuluxeri, naswona hi le ku endleni ka vuhundzuluxeri lebyintshwa byo antswa.
Please note: This Xitsonga translation is taken directly from the official Department of Justice edition. We are aware that it includes many translation errors, and we are working towards a new, better translation.
- Ku ya hi swiletelo swa Holobye wa Vusirheleri na Vuhlayiseki, Khomixinara wa Rixaka u tava na vutihlamuleri bya
(b) ku thola vakhomixinara va Swifundzankulu;
(d) ku lavisiwa no sivela mintlawa ya vugevenga lebyi nga kondleteriwa kumbe vugevenga lebyi lavaka vulavisisi bya tiko hinkwaro na ku siveriwa kumbe vutshila byo hlawuleka;
na
(k) ku simekiwa na ku hlayisiwa ka xiyenge xa yuniti xa maphorisa xa ku tisa ku rhula lexi nga ta hangalasiwa hi ku seketela na hi xikombelo xa Khomixinara wa Xifundzha.
Ku cinciwa ka xiyenge xa 219 xa Vumbiwa ra khale hi ku siva eka xiyengentsongo xa (1) marito laya rhangelaka ndzimana ya (a) hi marito laya landzelaka:
- Ku ya hi xiyenge xa 218(1), Khomixinara wa Xifundzankulu fanele ku va na vutihlamuleri byo-
Ku cinciwa ka xiyenge xa 224 xa Vumbiwa ra khale hi ku siva xipimelo xa xiyengentsongo xa (2) hi xipimelo lexi landzelaka:
Ku ri leswaku xiyengentsongo lexi nakambe xi fanele ku tirha eka swirho swa vuthu rihi na rihi ra mathlhari leri nghenisaka nxaxamelo wa vatirhi va rona endzhaku ka ku sungula ka Vumbiwa bya Riphabliki ra Afrika Dzonga, 1993 ( Nawu wa 2000 wa 1993),kambe ku nga si amukeriwa tsalwa lerintshwa ra vumbiwa tanihi laha swi languteriweke eka xiyenge xa 73 xa Vumbiwa rolero, loko nhlangano wa tipolitiki lowu ehansi ka matimba ya wona na vulawuri bya wu ngheneleke eka Huvonkulu ya Nkarhinyana, na ku nghenela eka nhlawulo wo sungula wa Palamende ya Rixaka na tipalamende na nhlengeletano ya milawu ya Swifundzankulu ku ya hi Vumbiwa leri vuriwaka.
Ku cinciwa ka xiyenge xa 227 xa Vumbiwa ra khale hi ku siva xiyengentsongo xa (2) hi xiyengentsongo lexi landzelaka:
- Vuthu ra Vusirheleri ra Rixaka ri fanele ku tirhisa matimba ya rona na ku tirha mitirho ya rona ntsena hi ku tirhela rixaka hi ku landza kavanyisa ka 11 ka Vumbiwa ra Riphabliki ra Afrika Dzonga, 1996.
hi ku siva xiyengentsongo xa (1) hi xiyengentsongo lexi landzelaka:
Mitirho ya tiko, ndzawulo ya mfumo, Mitirho ya mafambiselo kumbe vuhlayiseki lebyi xikan’we-kan’we ku nga si sungula ku tirha Vumbiwa ra Afrika Dzonga, 1996 (laha endzhakunyana ri vuriwaka“Vumbiwa byintshwa”), byi tirheke mitirho ya mfumo, byi ya emahlweni no tirha hi ku landza milawu leyi tirhaka eka byona ku kondza byi herisiwa kumbe ku katsiwa kumbe ku hlanganisiwa na vandla rihi na rihi leri faneleke kumbe mitirho ya byona yi hlanganisiwa yi khomanisiwa na ya vandla rihi na rihi rin’wana.
hi ku siva xiyengentsongo xa (6) hi xiyengentsongo lexi landzelaka:
-
- Presidente a nga ha thola Khomixini yo pfuxeta ku ngheneriwa ku hundzuluxiwa ka kontiraka, ku thoriwa kumbe ku tlakusiwa, kumbe ku nyikiwa sagwati ra nkarhi kumbe ra swipimelo swa vutirheri kumbe xipfuno xin’wana, leswi nga humelela endzhaku ka 27 Dzivamisoko 1993 na 30 Ndzhati 1994 hi tlhelo ra munhu wihi na wihi la vuriwaka eka xiyengentsongo xa (2) kumbe ntlawa wihi na wihi wa vanhu vo tano.
- Khomixini yi nga ha tlherisela endzhaku kumbe ku cinca kontiraka, ku thoriwa, ku tlakusiwa sagwati loko swi nga fanelanga kumbe swi nga lulamangi eka tshamelo ra timhaka eka mhaka yeleyo.
na
hi ku siva “Vumbiwa leri”, kun’wana na kun’wana laha leswi swi humelelaka eka xiyenge xa 236, hi
Vumbiwa byintshwa
(a) Ku hlanganisiwa ka mitirho ya mavandla hinkwawo lama ya vuriwaka eka xiyenge xa 236 (1), ku nga katsiwi na masocha laya vuriwaka eka xiyengexa 224(2), endzhaku ka ku sungula ku tirha ka Vumbiwa ra Riphabliki raAfrika Dzonga, 1996, swi fanele ku ya emahlweni, hi mianakanyo yo lavaku simeka—
(i) mafambiselo yo nyawula eka xiyenge xa tiko hinkwaro xa mfumo ku endlela ku tirhana na timhaka leti welaka eka vulawuri bya xiyenge xa tiko hinkwaro; na
(ii) mafambiselo yo nyawula eka xifundzankulu xin’wana na xin’wana ku tirhana na timhaka leti welaka endzeni ka vulawuri bya mfumo wa xifundzankulu xin’wana na xin’wana”; na
(i) mavandla lama ya vuriwaka eka xiyenge xa 236(1), ku nga katsiwi na masocha, ya fanele ku tshama ma ri ma mfumo wa rixaka,lowu wu faneleka ku tirhisa vutihlamuleri byelebyo hi ku tirhisana kun’we na mimfuno ya Swifundzankulu;
Ku cinciwa ka xiyenge xa 239 xa Vumbiwa ra khale hi ku siva xiyengentsongo xa (4) hi xiyengentsongo lexi landzelaka:
- Ku ya hi ku landza nawu wihi na wihi lowu tirhaka, rifuwo, timfanelo vutihlamuleri na milandzu ya mavuthu hinkwawo lama ya vuriwaka eka xiyenge xa 224(2) swi fanele ku hlengeletiwa eka Vuthu ra Vuhlayiseki ra Rixaka hi ku landza swiletelo swa Holobye ya Vusirheleri.


text:
Hina, vanhu va Afrika Dzonga,
Hi lemuka ku kala vululami ka nkarhi lowu hundzeke evuton’wini bya hina;
Hi xixima lava va xanisekeke hikwalaho ko hisekela vululami na ntshunxeko etikweni rerhu;
Hi hlonipha lava va tirheke ku aka no hluvukisa tiko ra hina; naswona
Hi tshemba leswaku Afrika Dzonga i ya hinkwavo lava tshamaka eka rona, hi hlanganile hi ku
hambana-hambana ka hina.
Kutani, hi ku tirhisa vayimeri va hina lava hi tihlawuleleke vona hi ntshunxekile, hi amukela
Vumbiwa leri tani hi nawu lowu kulukumba wa Riphabliki ku endlela -
Ku tshungula ku hambanisiwa ka nkarhi lowu hundzeke no vumba rixaka leri simekiweke ehenhla
ka masungulo ya minkoka ya xidemokhiratiki, vululami exikarhi ka vanhu na timfanelo ta
masungulo ta vanhu;
Ku simeka masungulo ya rixaka ra xidemokhiratiki leri vekaka swilo erivaleni laha eka rona
mfumo wu simekiweke ehenhla ka ku navela ka vanhu naswona vaaka-tiko hinkwavo va
sirheleriwile hi ku ringanana hi nawu;
Ku antswisa nkoka wa vutomi bya vaaka-tiko hinkwavo no ntshunxa vuswikoti bya munhu
un’wana na un’wana;
Ku aka Afrika Dzonga leti hlanganeke ra xidemokhiratiki leri ri kotaka ku teka vutshamo bya rona
bya mfanelo tani hi tiko leri ntshunxekeke no tifuma endyangwini wa tinxaka.
Wonge Xikwembu xi nga sirhelela vanhu va ka hina.
Nkosi Sikelel’i-Afrika. Morena boloka setjhaba sa heso.
God seën Suid-Afrika. God bless South Africa.
Mudzimu fhatutshedza Afurika. Hosi katekisa Afrika
-
The Constitution in Xitsonga (1996)0.30 MB
EMAIL THIS ARTICLE SAVE THIS ARTICLE ARTICLE ENQUIRY
To subscribe email subscriptions@creamermedia.co.za or click here
To advertise email advertising@creamermedia.co.za or click here


text:
Free Download Thili Eka Heli Eka - Abhijit Mishra.mp3
Related Downloads
File Tags
Credit:- Other Source ,Thili Eka Heli Eka - Abhijit MishraMp3 Songs, Thili Eka Heli Eka - Abhijit Mishra Free Songs,Thili Eka Heli Eka - Abhijit Mishra Full Song,Thili Eka Heli Eka - Abhijit Mishra Hd Mp4 Video,Thili Eka Heli Eka - Abhijit MishraFull Movie Download,Thili Eka Heli Eka - Abhijit Mishra Odiapk Songs Download,Thili Eka Heli Eka - Abhijit Mishra Odiagaana mp3 download, Thili Eka Heli Eka - Abhijit Mishra,Thili Eka Heli Eka - Abhijit Mishra Thili Eka Heli Eka - Abhijit Mishra 190Kbps & 320 Kbps Songs,Thili Eka Heli Eka - Abhijit Mishra HD video free download
Developed By:-Skyitechhost


text:
Ndima ya 6: Mavundu (khethekanyo dza 103-150)
103. Mavundu
- Riphabuḽiki i na Mavundu a tevhelaho—
- Kapa Vhubvaḓuvha;
- Fureisiṱaṱa;
- Gauteng;
- KwaZulu-Natala;
- Mpumalanga;
- Kapa Devhula;
- Limpopo;
- Devhula Vhukovhela;
- Kapa Vhukovhela.
[Khethekanyo ṱhukhu ya (1) yo imelwa nga khethekanyo ya. 3 ya Mulayo wa Khwiniso ya Ndayotewa wa 2003 na u imelwa nga khethekanyo ya. 1 ya Mulayo wa Khwiniso ya Vhufumimbili ya Ndayotewa wa 2005.]
-
Masia a vhupo a mavundu a vhumba masia a vhupo o sumbedzwaho kha mimapa yo fhambanaho yo bulwaho kha Nḓivhadzo yo sumbedzwaho kha Sheduḽu ya 1A.
[Khethekanyo ṱhukhu ya. (2) yo imelwa nga khethekanyo ya.1 ya Mulayo wa Khwiniso ya Vhufumimbili ya Ndayotewa wa 2005.]
-
- Musi vhupo ha vundu vhu tshi vhewa nga vhuswa nga khwiniso kha Ndayotewa, Mulayo wa Phalamennde u nga ita uri hu vhe na maga a u laula, nga tshifhinga tshi pfeseseaho, mvelelo dza mulayo, dzine dza konadzea na dziṅwe dza u vhewa hafhu.
- Mulayo wa Phalamennde wo lavhelelwaho kha pharagirafu ya (a) u nga phasiswa wa shumiswa phanḓa ha musi hu tshi vha na u khwiniswa ha Ndayotewa, fhedzi mishumo ifhio kana ifhio ya vundu, ndaka, pfanelo, vhuḓifhinduleli na mishumo zwi nga fhiriswa fhedzi u ya nga Mulayo nga murahu ha musi hu tshi vha na khwiniso ya Ndayotewa.
[Khethekanyo ya.103 yo imelwa nga khethekanyo ya.1 ya Mulayo wa Khwiniso ya Vhufumimbili ya Ndayotewa wa 2005.]
Vhusimamilayo ha mavundu
104. Maanḓalanga a vhusimamilayo ha mavundu
- Maanḓalanga a zwa vhusimamilayo ha vundu a zwanḓani zwa vhusimamilayo ha vundu nahone a ṋea vhusimamilayo ha vundu maanḓa a—
- u phasisa ndayotewa ya vundu ḽeneḽo kana u khwinisa ndayotewa iṅwe na iṅwe yo phasiswaho ngaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 142 na 143;
- u phasisa mulayo kha, kana wa vundu malugana na—
- mafhungo maṅwe na maṅwe a welaho kha sia ḽa mishumo ḽo bulwaho kha Sheduḽu ya 4;
- mafhungo maṅwe na maṅwe a welaho kha sia ḽa mishumo ḽa Sheduḽu ya 5, na
- mafhungo maṅwe na maṅwe a welaho nnḓa ha masia a mishumo ayo, na o tou ṋewaho vundu zwo tou buletshedzwa nga mulayo wa lushaka; na
- mafhungo maṅwe na maṅwe ane mbetshelo ya Ndayotewa ya vhona uri hu vhe na u phasiswa ha mulayo wa vundu; na
- u ṋewa maanḓa maṅwe na maṅwe a vhusimamilayo hayo kha khoro ya Masipala kha vundu ḽeneḽo.
- Vhusimamilayo ha vundu nga ḽikumedzwa ḽo ṱanganedzwaho hu na thikhedzo ya mbili tshararu tsha miraḓo yaho, vhu nga humbela Phalamennde uri i shandukise dzina ḽa iḽo vundu.
- Vhusimamilayo ha vundu hu vhofhiwa fhedzi nga Ndayotewa, na uri arali ho phasisa Ndayotewa ya vundu ḽaho, nga yeneyo Ndayotewa, na uri vhu fanela u shuma vhu tshi tevhedza, nahone vhu ngomu ha mikano ya Ndayotewa a na Ndayotewa yeneyo ya vundu.
- Mulayo wa Lushaka malugana na mafhungo ane a vha a ndeme kha, kana maṱuku kha , u shumiswa zwavhuḓi ha maanḓa malugana na mafhungo maṅwe na maṅwe o dodombedzwaho kha Sheduḽu ya 4, ndi a mulayo wa ndivho dzoṱhe malugana na mafhungo o dodombedzwaho kha Sheduḽu ya 4.
- Vhusimamilayo ha vundu vhu nga themendela kha Buthano ḽa Lushaka, mulayo u kwamaho mafhungo maṅwe na maṅwe a welaho nnḓa ha maanḓalanga a vhusimamilayo honoho, kana malugana na ane Mulayo wa Phalamennde wa ḓo langa wa vundu.
105. Kuvhumbelwe na khetho dza vhusimamilayo ha vundu
- Vhusimamilayo ha Vundu ho vhumbiwa nga vhafumakadzi na vhanna vho khethiwaho hu tshi tevhedzwa sisiṱeme ya vhakhethi ine ya—
- vha yo randelwa nga mulayo wa lushaka;
- vha yo tewaho kha mutevhe wa vhavouthi wa lushaka kha tshipiḓa tsha mutevhe wa ḽeneḽo vundu;
- ta miṅwaha ya 18 sa miṅwaha ya fhasisa kha muvouthi; na
- nga bveledza nga u angaredza, vhuimeleli vhu linganaho.
[Khethekanyo ṱhukhu ya. (1) yo khwiniswa nga khethekanyo ya. 3 ya Mulayo wa Khwiniso ya Vhufumi ya Ndayotewa wa 2003 na nga khethekanyo ya. 3 ya Mulayo wa Khwiniso ya Vhufumiiṋa ya Ndayotewa wa 2008.]
- Vhusimamilayo ha vundu ho vhumbwa nga miraḓo i re vhukati ha 30 na 80. Tshivhalo tsha miraḓo, tshine tsha nga fhambana u ya nga mavundu tshi fanela u tiwa hu tshi tevhelwa nḓila yo randelwaho nga mulayo wa lushaka.
106. Vhuraḓo
- Mudzulapo muṅwe na muṅwe ane a vha o tea u voutha kha Buthano ḽa Lushaka u a tea u vha muraḓo wa vhusimamilayo ha vundu, nga nnḓa ha—
- muthu muṅwe na muṅwe o tholiwaho nga kana a no khou shumela muvhuso na u hola kha muvhuso, nga nnḓa ha—
- Mulangavundu na miṅwe miraḓo ya Khorotshitumbe ya Vundu; na
- Vhaṅwe vhafari vha ofisi vhane mishumo yavho ya yelana na ya muraḓo wa vhusimamilayo ha vundu nahone ya vha i tshi tshimbilelana na mishumo ya mulayo wa lushaka;
- miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka, vharumiwa vha tshoṱhe kha Khoro ya Mavundu ya Lushaka kana miraḓo ya Khoro ya Masipala;
- vhathu vhe khothe ya ḓivhadza uri vha a kundelwa u badela milandu;
- muthu muṅwe na muṅwe o ḓivhadzwaho nga khothe ya Riphabuḽiki uri muhumbulo wawe a u shumi zwavhuḓi; kana
- muthu muṅwe na muṅwe ane, nga murahu ha musi iyi khethekanyo i tshi thoma u shuma, a vha o wanala e na mulandu wa vhukhakhi he a gwevhiwa miṅwedzi i fhiraho 12 hu si na ndaṱiso, hu nga vha ngomu ha Riphabuḽiki, kana nnḓa ha Riphabuḽiki arali nyito yo ḓisaho vhukhakhi yo vha i tshi ḓo dzhiiwa sa vhukhakhi nga ngomu kha Riphabuḽiki; fhedzi a hu na muthu ane a ḓo dzhiiwa uri o gwevhiwa u swikela musi khaṱhululo yawe kha u wanwa mulandu wa vhukhakhi kana u ṋewa tshigwevho i tshi tiwa, kana u swika musi tshifhinga tsha khaṱhululo tsho no fhela. U sa tendelwa nga fhasi ha iyi khethekanyo zwi fhela nga murahu ha musi muthu o no fhedza miṅwaha miṱanu u bva musi a tshi fhedza tshigwevho tshawe.
- Muthu a songo teaho u vha muraḓo wa vhusimamilayo ha vundu hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (1) (a) kana (b) a nga vha nkhetheni wa vhusimamilayo hu tshi tevhedzwa mikano kana nyimele dzo thomiwaho nga mulayo wa lushaka.
- Muthu a nga fhelelwa nga u vha muraḓo wa vhusimamilayo ha vundu arali uyo muthu—
- a tshi swika hune a vha a songo tsha tea;
- a sa vha hone kha vhusimamilayo musi a songo wana thendelo kha nyimele dzine milayo na ndaela dza vhusimamilayo zwa amba nga ha u fhelelwa nga u vha muraḓo; kana.
- a ima u vha muraḓo wa ḽihoro ḽo taho muthu onoyo sa muraḓo wa vhusimamilayo.
[Khethekanyo ṱhukhu ya. (3) yo imelwa nga khethekanyo ya. 4 ya Mulayo wa Khwiniso ya Vhufumi ya Ndayotewa wa 2003 na nga khethekanyo ya. 4 ya Mulayo wa Khwiniso ya Vhufumiiṋa ya Ndayotewa wa 2008.]
- U ḓadzwa ha zwikhala kha vhusimamilayo ha vundu zwi tea u itwa hu tshi tevhelwa mulayo wa lushaka.
107. Muano kana khwaṱhisedzo
Phanḓa ha musi miraḓo ya vhusimamilayo ha vundu i tshi thoma u shuma mishumo yayo kha vhusimamilayo, i tea u ana kana ya khwaṱhisedza u fhulufhedzea kha Riphabuḽiki na u tevhedza Ndayotewa, u ya nga ha Sheduḽu ya 2.
108. Tshifhinga tshine Vhusimamilayo ha Vundu ha ḓo tshi fhedza
- Vhusimamilayo ha vundu ho khethiwa lwa u shuma miṅwaha miṱanu.
-
Arali vhusimamilayo ha vundu vhu tshi nga fhaladzwa u ya nga ha khethekanyo ya 109, kana musi tshifhinga tshaho tshi tshi fhela, Mulangavundu wa vundu, nga mulevho, u tea u vhidza na u dzudzanya ḓuvha ḽa khetho, dzine dza tea u fariwa hu saathu u fhela maḓuvha a 90 u bva nga ḓuvha ḽe vhusimamilayo ha fhaladzwa ngaḽo, kana u bva nga ḓuvha ḽe tshifhinga tshaho tsha fhela. Mulevho wa u vhidza na u dzudzanya ḓuvha ḽa khetho u nga ṋekedzwa phanḓa kana murahu ha musi tshifhinga tsha vhusimamilayo ha vundu tshi tshi fhela.
[Khethekanyo ṱhukhu ya. (2) yo imelwa nga khethekanyo ya. 1 ya Mulayo wa Khwiniso ya Vhuṋa ya Ndayotewa wa 1999.]
- Arali mvelelo dza khetho dza vhusimamilayo ha vundu dzi saathu u ḓivhadzwa kha tshifhinga tsho bulwaho kha khethekanyo ya 190 kana arali khetho dzo vhetshelwa thungo nga khothe, Phresidennde, nga mulevho, u tea u vhidza kana u dzudzanya maḓuvha maṅwe a khetho dzine dza tea u fariwa hu saathu u fhela maḓuvha a 90 u bva nga ḓuvha ḽa u fhela ha itsho tshifhinga kana u bva nga ḓuvha ḽe khetho dza vhetshelwa dubo.
- Vhusimamilayo ha vundu vhu a tendelwa u shuma u bva nga ḓuvha ḽe ha fhaladzwa kana ḽe tshifhinga tshaho tsha fhela u swika ḓuvha ḽine ḽa ḓo tevheliwa nga ḽine ha ḓo thoma u farwa khetho dza u vhumba vhuṅwe vhusimamilayo ha vundu.
109. U fhaladzwa ha vhusimamilayo ha vundu tshifhinga tshaho tshi saathu fhela
- Mulangavundu wa vundu u fanela u fhaladza vhusimamilayo ha vundu arali—
- vhusimamilayo ho dzhia tsheo ya uri vhu fhaladzwe nga thikhedzo ya vouthu dza vhunzhi ha miraḓo yaho; na
- musi ho no fhela miṅwaha miraru u bva tshe vhusimamilayo ha khethiwa.
- Mufarela-Mulangavundu u tea u fhaladza vhusimamilayo ha vundu arali—
- hu na tshikhala ofisini ya Mulangavundu; na
- vhusimamilayo vhu tshi kundelwa u khetha Mulangavundu hu saathu fhela maḓuvha a 30 u bva musi hu tshi vha na tshikhala.
110. Madzulo na tshifhinga tsha u awela
-
Nga murahu ha khetho, dzulo ḽa u thoma ḽa vhusimamilayo ha vundu ḽi tea u fariwa nga tshifhinga na ḓuvha ḽo tiwaho nga muhaṱuli o nangiwaho nga Phresidennde wa Khothe ya zwa Ndayotewa, fhedzi ḽi ḓo fariwa hu saathu u fhela maḓuvha a 14 u bva nga ḓuvha ḽe mvelelo dza khetho dza ḓivhadzwa ngaḽo. Vhusimamilayo ha vundu vhu nga ta nga hone huṋe, tshifhinga tsha madzulo na tshifhinga tshine a ḓo tshi fhedza khathihi na zwifhinga zwao zwa u awela.
[Khethekanyo ṱhukhu ya. (1) yo imelwa nga khethekanyo ya. 8 ya Mulayo wa Khwiniso ya Vhurathi ya Ndayotewa wa 2001.]
- Mulangavundu wa vundu a nga vhidza dzulo ḽa vhusimamilayo ha vundu ḽi songo ḓoweleaho tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe u itela u shumana na mafhungo o khetheaho.
- Vhusimamilayo ha vundu vhu nga ta fhethu hune vhu nga vha hone na madzulo aho tshifhinga tshoṱhe.
111. Vhalangadzulo na Vhathusa-Vhalangadzulo
- Kha dzulo ḽaho ḽa u thoma nga murahu ha u khethiwa, kana musi zwo tea uri hu ḓadziwe tshikhala, vhusimamilayo ha vunḓu vhu tea u khetha Mulangadzulo na Muthusa- Mulangadzulo u bva kha miraḓo yaho.
-
Muhaṱuli o nangiwaho nga Phresidennde wa Khothe ya Ndayotewa u tea u ranga phanḓa khetho dza Mulangadzulo. Mulangadzulo u ḓo ranga phanḓa khetho dza Muthusa- Mulangadzulo.
[Khethekanyo ṱhukhu ya. (2) yo imelwa nga khethekanyo ya. 9 ya Mulayo wa Khwiniso ya Vhurathi ya Ndayotewa wa 2001.]
- Maitele o buliwaho kha Tshipiḓa tsha A tsha Sheduḽu ya 3 a shuma kha khetho dza Vhalangadzulo na Vhathusa- Vhalangadzulo.
- Vhusimamilayo ha vunḓu vhu nga bvisa Mulangadzulo kana Muthusa-Mulangadzulo tshiduloni tshawe nga ḽikumedzwa. Vhunzhi ha miraḓo ya vhusimamilayo vhu tea u vha vhu hone musi hu tshi dzhiiwa ḽikumedzwa.
- U ya nga milayo na ndaela, vhusimamilayo ha vundu vhu nga nanga muṅwe murangaphanḓa ane a ḓo thusa Mulangadzulo na Muthusa-Mulangadzulo.
112. Tsheo
- Nga nnḓa ha musi Ndayotewa i tshi bula nga iṅwe nḓila—
- vhunzhi ha miraḓo ya vhusimamilayo ha vundu vha fanela u vha vha honei phanḓa ha musi hu tshi vouthelwa Mulayotibe kana musi hu tshi khwiniswa Mulayotibe;
- tshivhalo tshi linganaho nthihi tshararu tsha miraḓo tshi tea u vha tshi hone phanḓa ha musi hu tshi vha na vouthu kha mafhungo maṅwe na maṅwe phanḓa ha vhusimamilayo;
- mafhungo oṱhe ane a vha kha vhusimamilayo ha vundu a tea u tshewa nga vhunzhi ha dzivouthu dzo itwaho.
- Muraḓo ane a khou ranga phanḓa nga tshifhinga tsha u voutha, ha nga tendelwi u voutha na vhaṅwe, fhedzi—
- a nga ita vouthu ya tsheo fhedzi arali hu na thai kha tshivhalo tsha dzivouthu dza masia oṱhe ane a khou voutha kha ḽiṅwe fhungo; na
- a nga voutha na vhaṅwe kana a ita vouthu ya tsheo musi fhungo ḽi tshi tea u tshewa nga tshivhalo tshi si fhasi ha mbili tshararu tsha miraḓo ya vhusimamilayo.
113. Pfanelo dza vharumiwa vha tshoṱhe kha vhusimamilayo ha vundu
Vharumiwa vha tshoṱhe kha vundu kha Khoro ya Mavundu ya Lushaka vha nga dzhenela na u amba kha vhusimamilayo ha vundu na komiti dzaho, fhedzi a vha nga vouthi. Vhusimamilayo vhu nga ṱoḓa murumiwa wa tshoṱhe a tshi dzhenela na u amba kha vhusimamilayo na kha komiti dzaho.
114. Maanḓa a Vhusimamilayo ha Vundu
- Musi vhu tshi shumisa maanḓa aho, Vhusimamilayo vhu nga—
- dzhiela nṱha, phasisa, khwinisa na u sa ṱanganedza Mulayotibe muṅwe na muṅwe u re phanḓa ha Vhusimamilayo; na
- u thoma kana u lugisela mulayo, nga nnḓa ha Milayotibe ya zwa masheleni.
- Vhusimamilayo ha Vundu vhu tea u ṋetshedza nḓila dza—
- u vhona uri miraḓo yoṱhe ya muvhuso ya khorotshitumbe ya vundu i na vhuḓifhinduleli khaho; na
- u vhea iṱo kha—
- u shumiswa ha maanḓalanga a khorotshitumbe ya vundu, zwi tshi katela u shumiswa ha milayo; na
- muraḓo muṅwe na muṅwe wa vundu wa muvhuso.
115. Vhuṱanzi kana mafhungo o livhanaho na Vhusimamilayo ha vundu
- Vhusimamilayo ha vundu kana komiti iṅwe na iṅwe yaho i nga—
- vhidza muthu muṅwe na muṅwe u ḓa phanḓa hawo u ṋea vhuṱanzi o thoma a ana kana u khwaṱhisedza kana u bvisa maṅwalo;
- ṱoḓa uri muthu muṅwe na muṅwe kana tshiimiswa tsha vunḓu a (tshi) ṋee muvhigo;
- kombetshedza, hu tshi tevhelwa mulayo wa vundu kana milayo na ndaela, muthu muṅwe na muṅwe kana tshiimiswa uri tshi tevhedze ṱhoḓea dza dzisamanisi kana ṱhoḓea hu tshi tevhedzwa pharagirafu ya (a) kana (b); na
- u ṱanganedza phethishini, vhuimeleli kana mihumbulo yo ḓiswaho nga vhathu vhaṅwe na vhaṅwe kana zwiimiswa zwi re na dzangalelo.
116. Nzudzanyo dza nga ngomu, maitele na matshimbidzele a zwa Vundu
- Vhusimamilayo ha vundu vhu nga—
- ta na u laula nzudzanyo dzaho dza nga ngomu, maitele na matshimbidzele; na
- u ita milayo na ndaela malugana na mafhungo aho, hu tshi dzhielwa nṱha demokirasi ya vhuimeleli na u dzhenela, vhuḓifhinduleli, u vha khagala na u dzhenela ha nnyi na nnyi.
- Milayo na ndaela dza vhusimamilayo ha vundu zwi tea u ita uri hu vhe na—
- u thomiwa, kuvhumbelwe, maanḓa, mishumo, maitele na tshifhinga tshi no dzhiiwa nga komiti dzaho;
- u dzhenela kha matshimbidzele a vhusimamilayo na komiti dzaho dza madzangano maṱuku oṱhe a poḽitiki o imelelwaho kha vhusimamilayo nga nḓila i yelanaho na demokirasi;
- thuso ya tshelede na ya ndaulo kha ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽo imelelwaho kha vhusimamilayo, zwi tshi yelana na vhuimeleli hao, uri ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe na murangaphanḓa waḽo ḽi kone u shuma mishumo yaḽo kha vhusimamilayo zwavhuḓi; na
- u dzhielwa nṱha ha murangaphanḓa wa ḽihoro ḽihanedzi ḽihulwanesa kha vhusimamilayo uri a vhe ene Murangaphanḓa wa Ḽihanedzi.
117. Vhuṱalu
- Miraḓo ya khorotshitumbe ya vundu, na vharumiwa vha vundu vha tshoṱhe kha Khoro ya Mavundu ya Lushaka—
- vha na mbofholowo ya u amba kha vhusimamilayo na kha komiti dzaho, hu tshi tevhedzwa milayo na ndaela dzayo; na uri
- a i nga iswi khothe ya vhulamukanyi malugana na zwa vhukhakhi, u fariwa, u hoṋelwa dzhele kana u pfi vha na vhuḓifhinduleli kha zwa tshinyalelo dza—
- zwiṅwe na zwiṅwe zwe vha zwi amba, u zwi bvisa phanḓa kana u zwi ṋea vhusimamilayo ha vundu kana iṅwe na iṅwe ya komiti dzaho; kana
- zwiṅwe na zwiṅwe zwo dzumbululwaho nga nṱhani ha zwe vha zwi amba, u zwi bvisa kana u zwi ṋea vhusimamilayo kana iṅwe na iṅwe ya komiti dzaho.
- Vhuṅwe vhuṱalu na u sa kwamea nga zwoṱhe nga vhusimamilayo ha vundu na miraḓo yaho zwi nga randelwa nga mulayo.
- Miholo na magavhelo na mbuelo zwi fhiwaho miraḓo ya vhusimamilayo ha vundu zwi badelwa zwi tshi bva kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha Vundu.
118. U kona u swikelela ha nnyi na nnyi na u dzhenela kha vhusimamilayo ha vundu
- Vhusimamilayo ha vundu vhu tea u—
- tshimbidza u dzhenela ha nnyi na nnyi kha zwa vhusimamilayo na maṅwe maitele a zwa vhusimamilayo na komiti dzaho; na
- u shuma na mafhungo aho hu si na tshidzumbe, na u farela madzulo aho na a dzikomiti, zwi tshi itea khagala, fhedzi hu tea u dzhiiwa vhukando ho teaho ha—
- u langula u swikelela ha nnyi na nnyi zwi tshi katela na u swikelela ha vhoramafhungo, kha vhusimamilayo na komiti dzaho; na
- na u ita uri muthu muṅwe na muṅwe a setshiwe, nahone arali zwo tea, u hanela muthu a tshi dzhena kana u bviswa ha muthu muṅwe na muṅwe.
- Ndayotewa ya vundu i nga si thivhele vhathu, hu tshi katelwa na vhoramafhungo kha dzulo ḽa komiti nga nnḓa ha musi zwo fanela nahone zwi tshi pfesesea u zwi ita kha tshitshavha tshi re khagala tsha demokirasi.
119. U ḓivhadzwa ha Milayotibe
Mulayotibe u nga ḓivhadzwa kha Vhusimamilayo fhedzi nga Miraḓo ya khorotshitumbe ya vundu kana komiti kana muraḓo wa vhusimamilayo ha vundu, fhedzi Mulayotibe wa zwa masheleni
u tea u ḓivhadzwa nga Muraḓo wa khorotshitumbe a re na vhuḓifhinduleli kha zwa masheleni a vundu.
120. Milayotibe ya zwa masheleni
- Mulayotibe ndi Mulayotibe wa zwa masheleni arali u tshi—
- kovha masheleni;
- vhila mithelo ya vundu, mithelo miṅwe-vho, kana muingathengo;
- fhelisa kana u fhungudza, kana u tendelwa u sa badela mithelo ya vunḓu, miṅwe mithelo-vho, na muingathengo muṅwe na muṅwe wa mavundu; kana
- u ṋea thendelo ya mbadelo dzo livhanaho dza Tshikwama tsha Muthelo wa Mbuelo tsha Vundu.
- Mulayotibe wa zwa Masheleni u nga si kone u shuma na maṅwe mafhungo nga nnḓa ha—
- mafhungo maṱuku ane a tshimbilelana na kukovhekanyele kwa masheleni;
- u kombetshedza, u fheliswa kana u fhungudzwa ha mithelo ya vundu, muṅwe muthelo-vho kana muingathengo;
- u ṋea thendelo ya u sa badela kana u thela mithelo ya vundu, miṅwe mithelo-vho, muingathengo wa vundu; kana
- u ṋea thendelo ya mbadelo dzo livhanaho dza Tshikwama tsha Muthelo wa Mbuelo tsha Vundu.
-
Mulayo wa Vundu u tea u ṋetshedza matshimbidzele ane ngao vhusimamilayo ha vundu ha ḓo khwinisa ngaho Milayotibe ya zwa masheleni.
[Khethekanyo ya. 120 yo imelwa nga khethekanyo ya. 3 ya Mulayo wa Khwiniso ya Vhusumbe ya Ndayotewa wa 2001.]
121. U ṋea thendelo kha Milayotibe
- Mulangavundu u tea u ṋea thendelo na u saina Mulayotibe wo phasiswaho nga vhusimamilayo ha vundu u ya nga ino Ndima kana, arali Mulangavundu a sa khou tou zwi pfesesa zwavhuḓi uri uyo Mulayotibe wo tea na u ita ngauralo malugana na Ndayotewa, u ḓo u rumela murahu kha vhusimamilayo uri u sedzulusiwe hafhu.
- Arali, nga murahu ha tsedzuluso, zwa wanala uri Mulangavundu u pfesesa nga vhuḓalo Mulayotibe, Mulangavundu u tea u ṋea thendelo na u saina Mulayotibe uyo, arali zwi songo ralo Mulangavundu u fanela u—
- ṋea thendelo na u saina Mulayotibe; kana
- u fhirisela kha Khothe ya Ndayotewa uri i ṋee tsheo yayo kha u tea hawo siani ḽa Ndayotewa.
- Arali Khothe ya Ndayotewa ya sumbedza uri Mulayotibe uyo u anana na Ndayotewa, Mulangavundu u tea u ṋea thendelo na u saina.
122. Khumbelo nga miraḓo kha Khothe ya Ndayotewa
- Miraḓo ya vhusimamilayo ha vundu i nga ita khumbelo kha Khothe ya Ndayotewa uri hu itwe ndaela ya u ḓivhadza uri mulayo kana tshipiḓa tsha Mulayo wa vundu a tshi anani na Ndayotewa.
- Khumbelo—
- i fanela u tikedzwa nga tshivhalo tshi si ho fhasi ha phesenthe dza 20 dza miraḓo ya vhusimamilayo; nahone
- i fanela u itwa hu saathu u fhela maḓuvha a 30 u bva musi Mulangavundu o saina Mulayo.
- Musi khumbelo i tshi itiwa, Khothe ya Ndayotewa i nga ṋea ndaela ya uri Mulayo kana tshipiḓa tsha Mulayo tshine tsha tea u itelwa khumbelo u ya nga khethekanyo ṱhukhu ya (1) a tshi shumi u swikela Khothe i tshi tshea kha khumbelo arali—
- dzangalelo ḽa zwa vhulamukanyi ḽi tshi ṱoḓa uri hu itiwe ngauralo;
- khumbelo i na khonadzeo khulwane ya u bvelela.
- Arali khumbelo i songo bvelela, nahone i songo sumbedza u vha na khonadzeo ya u bvela phanḓa, Khothe ya Ndayotewa i nga ṋea ndaela ya uri vhahumbeli vha badele tshinyalelo yoṱhe.
123. Nyanḓadzo ya milayo ya vundu
Mulayotibe wo tendelwaho nga Mulangavundu na u sainwa ngae u vha Mulayo wa vundu u tea u anḓadzwa nga u ṱavhanya na u thoma u shuma musi wo no anḓadzwa kana nga ḓuvha ḽo tiwaho u ya nga Mulayo.
124. U vhulungwa ha milayo ya Vundu nga nḓila yo tsireledzeaho
Khophi yo sainiwaho ya Mulayo wa Vunḓu i dzhiiwa sa vhuṱanzi ho fhelelaho ha mbetshelo dza Mulayo nahone nga murahu ha u
anḓadziwa, i tea u vhewa nga nḓila yo tsireledzeaho nga Khothe ya Ndayotewa.
Khorotshitumbe dza vundu
125. Maanḓalanga a khorotshitumbe dza vundu
- Maanḓalanga a khorotshitumbe a Vundu o vhewa kha Mulangavundu wa Vundu ḽeneḽo.
- Mulangavundu khathihi na miṅwe miraḓo ya Khorotshitumbe vha shumisa maanḓa a khorotshitumbe nga—
- u shumisa mulayo wa vundu kha vundu;
- u thoma u shumiswa ha milayo yoṱhe ya lushaka kha masia a mushumo e a tetshelwa one o sumbedzwaho kha Sheduḽu ya 4 kana ya 5 nga nnḓa ha musi Ndayotewa kana Mulayo wa Phalamennde u tshi sumbedza nga iṅwe nḓila;
- u langula milayo ya lushaka kha vundu i welaho nga nnḓa ha masia a mishumo o ṋewaho kha Sheduḽu ya 4 na ya 5, ndangulo ya hone ine ya vha yo kumedzelwaho kha khorotshitumbe ya vundu hu tshi tevhedzwa Mulayo wa Phalamennde;
- u bveledza na u thoma u shumisa mbekanyamaitele ya vundu;
- u konanya mishumo ya ndaulo ya vundu na mihasho yayo;
- u lugisa na u thoma milayo ya vundu; na
- u ita mishumo miṅwe na miṅwe yo ṋewaho hu tshi tevhedzwa Ndayotewa kana Mulayo wa Phalamennde.
- U ya nga khethekanyo ṱhukhu ya (2) (b) vundu ḽi na maanḓalanga a khorotshitumbe (b) fhedzi u swika afho hune maanḓa a ndaulo ya vundu a nga kona u vha na vhuḓifhinduleli. Muvhuso wa lushaka, nga milayo na nga maṅwe maga-vho, u fanela u thusa vundu u bveledza vhukoni ha ndaulo vhu ṱoḓeaho kha u shumisa maanḓa aḽo na u ita mishumo nga vhukoni sa zwe zwa bulwa kha khethekanyo ṱhukhu ya 2.
- Phambano iṅwe na iṅwe i yelanaho na vhukoni ha ndaulo ya vunḓu zwi tshi kwama mishumo miṅwe na miṅwe zwi fanela u fhiriselwa kha Khoro ya Mavundu ya Lushaka nga ḽikumedzwa hu saathu u fhela maḓuvha a 30 yo fhiriselwa kha Khoro.
- U ya nga ha Khethekanyo ya 100, u shumiswa ha mulayo wa lushaka kha vundu zwi wela fhasi ha maanḓa a khorotshitumbe ya vundu.
- Khorotshitumbe ya Vundu i tea u shuma i tshi tevhedza—
- Ndayotewa; na
- Ndayotewa ya vundu, arali Ndayotewa yo phasiselwa vundu.
126. U ṋetshedza mishumo
- Muraḓo wa Khorotshitumbe ya vundu a nga ṋetshedza maanḓa maṅwe na maṅwe ane a ḓo shumiswa kana mushumo muṅwe na muṅwe une wa tea u itwa hu tshi tevhedzwa Mulayo wa Phalamennde kana Mulayo wa vundu kha Muraḓo kha Khoro ya Masipala. Mushumo u fanela—
- u itwa hu tshi tevhedzwa thendelano vhukati ha Muraḓo wa khorotshitumbe kana Khoro ya Masipala yo teaho;
- u tea u anana na Mulayo une ngawo mishumo iyo ya tea u itwa, na maanḓa a tea u shumiswa; na
- u thoma u shuma musi wo ḓivhadzwa nga Mulangavundu.
127. Maanḓa na mishumo ya Vhalangavundu
- Mulangavundu wa vundu u na maanḓa na mishumo yo ṋewaho ofisi yawe nga Ndayotewa na mulayo muṅwe na muṅwe.
- Mulangavundu wa vundu u na vhuḓifhinduleli ha—
- u ṋea thendelo na u saina Milayotibe;
- u humisela Mulayotibe murahu kha vhusimamilayo ha vundu uri u sedzuluswe hafhu malugana na u anana hawo na Ndayotewa;
- u fhirisela Mulayotibe kha Khothe ya Ndayotewa u itela tsheo yayo malugana na u anana ha Mulayotibe na Ndayotewa;
- u vhidza vhusimamilayo muṱanganoni u songo ḓoweleaho u itela mafhungo o khetheaho;
- u nanga khomishini dza tsedzuluso, na
- u ḓivhadza (vhidza) dzireferandamu kha vundu a tshi tevhedza mulayo wa lushaka.
128. Khetho dza Vhalangavundu
- Kha dzulo ḽaho ḽa u thoma nga murahu ha khetho, na tshifhinga tshoṱhe musi zwi tshi ṱoḓea uri hu ḓadziwe tshikhala, Vhusimamilayo ha vundu vhu tea u khetha mufumakadzi kana munna u bva kha miraḓo yaho uri a vhe Mulangavundu.
-
Muhaṱuli o nangiwaho nga Phresidennde wa Khothe ya Ndayotewa u tea u ranga phanḓa khetho dza Mulangavundu. Maitele o buliwaho kha Tshipiḓa tsha A tsha Sheduḽu ya 3 a shuma kha u khethiwa ha Mulangavundu.
[Khethekanyo ṱhukhu ya. (2) yo imelwa nga khethekanyo ya. 10 ya Mulayo wa Khwiniso ya Vhurathi ya Ndayotewa wa 2001.]
-
Khetho dza u ḓadza tshikhala ofisini ya Mulangavundu dzi tea u fariwa nga tshifhinga na ḓuvha ḽo tiwaho nga Phresidennde wa Khothe ya Ndayotewa, fhedzi hu saathu fhela maḓuvha a 30 u bva nga ḓuvha ḽe tshikhala itsho tsha ṱutshelwa.
[Khethekanyo ṱhukhu ya. (3) yo imelwa nga khethekanyo ya. 10 ya Mulayo wa Khwiniso ya Vhurathi ya Ndayotewa wa 2001.]
129. U thomiwa ha mushumo wa ofisini nga Vhalangavundu
Musi muthu o khethiwa sa Mulangavundu u tea u thoma u shuma hu saathu u fhela maḓuvha maṱanu o khethiwa nga u ana kana u khwaṱhisedza kha u fulufhedzea kha Riphabuḽiki na u tevhedza Ndayotewa, u ya nga ha Sheduḽu ya 2.
130. Tshifhinga tsha mulangavundu tsha u vha ofisini na tsha u bviswa ofisini
- Tshifhinga tsha ofisi tsha Mulangavundu tshi thoma musi a tshi dzhia tshidzulo tshawe na u fhela musi a tshi ṱutshela tshikhala kana musi muṅwe muthu o khethiwaho sa Mulangavundu a tevhelaho a tshi dzhia tshidzulo tshawe.
- A hu na muthu ane a ḓo vha Mulangavundu zwifhinga zwi fhiraho zwivhili ofisini, fhedzi musi muthu a tshi khethiwa u ri a ḓadze tshikhala tshi si na muthu ofisini ya Mulangavundu, tshifhinga tsha u bva kha u khethiwa uho u ya kha khetho dzi tevhelaho a tshi dzhiiwi sa tshifhinga tsha ofisi.
- Vhusimamilayo ha vundu, nga ḽikumedzwa ḽe ḽa tikedzwa nga vouthu ya u tikedza ya mbili tshararu ya miraḓo yaho, vhu nga bvisa Mulangavundu kha ofisi zwi tshi bva kha—
- u pfuka huhulwane ha Ndayotewa kana mulayo;
- mikhwa yo bvaho nḓilani; kana
- u balelwa u ita mishumo ya ofisi.
- Muṅwe na muṅwe we a vhuya a bviswa ofisini ya Mulangavundu u ya nga khethekanyo ṱhukhu ya (3)(a) kana (b) ha ngo fanela u wana mbuelo dza heyo ofisi, na uri a nga si kone u shuma kha ofisi ifhio na ifhio ya muvhuso.
131. Vhafarela-Vhalangavundu
- Musi Mulangavundu a siho kana a sa koni u ita mishumo ya ofisi ya Mulangavundu, kana musi ofisi ya Mulangavundu i si na muthu, mufari wa ofisi u ya nga mutevhe u re afho fhasi, u ḓo imela Mulangavundu—
- Muraḓo wa khorotshitumbe o nangiwaho nga Mulangavundu.
- Muraḓo wa khorotshitumbe o nangiwaho nga miṅwe Miraḓo ya Khoro.
- Mulangadzulo, u swikela musi vhusimamilayo vhu tshi nanga muṅwe wa miraḓo yaho.
- Mufarela-Mulangavundu u na vhuḓifhinduleli, maanḓa na mishumo ya Mulangavundu.
- Musi a saathu u dzhia vhuḓifhinduleli, maanḓa na mishumo ya Mulangavundu, Mufarela-Mulangavundu u tea u ana kana u khwaṱhisedza u fhulufhedzea hawe kha Riphabuḽiki na kha u tevhedza Ndayotewa, u ya nga Sheduḽu ya 2.
132. Khorotshitumbe
- Khorotshitumbe ya vundu yo vhumbiwa nga Mulangavundu, sa ṱhoho ya Khoro na miraḓo i si fhasi ha miṱanu nahone i sa fhiri fumi vho vheiwaho nga Mulangavundu vha tshi bva kha miraḓo ya vhusimamilayo ha vundu.
- Mulangavundu wa vundu u thola miraḓo ya Khorotshitumbe, a vha fha maanḓa na mishumo nahone a nga vha pandela.
133. Vhuḓifhinduleli
- Miraḓo ya khorotshitumbe ya vundu i na vhuḓifhinduleli kha mishumo ya khorotshitumbe ye vha i ṋewa nga Mulangavundu.
- Miraḓo ya Khorotshitumbe ya vundu nga tshayo, na nga muthihi nga muthihi i na vhuḓifhinduleli kha vhusimamilayo musi i tshi shumisa maanḓa na u ita mishumo yayo.
- Miraḓo ya Khorotshitumbe ya vundu i tea—
- u shuma i tshi tevhedza Ndayotewa, nahone arali ndayotewa ya vundu yo phasisiwa kha vundu, na yeneyo-vho ndayotewa; na
- u ṋea muvhigo wo fhelelaho nahone wa nga misi kha vhusimamilayo malugana na mafhungo a re fhasi ha ndangulo yayo.
134. U bvela phanḓa na u shuma ha khorotshitumbe nga murahu ha khetho
Musi khetho dza vhusimamilayo ha vundu dzi tshi fariwa, Khorotshitumbe na miraḓo yayo i ḓo ita mishumo u swikela musi muthu o khethiwaho sa Mulangavundu nga vhusimamilayo vhu tevhelaho a tshi thoma u shuma ofisini yawe.
135. Muano kana khwaṱhisedzo
Phanḓa ha musi miraḓo ya Khorotshitumbe ya vundu i saathu u thoma u ita mishumo yayo, i tea u ana kana u khwaṱhisedza u fhulufhedzea kha Riphabuḽiki na u ḓo tevhedza Ndayotewa, u ya nga Sheduḽu ya 2.
136. Vhuḓifari ha miraḓo ya Khorotshitumbe
- Miraḓo ya Khorotshitumbe ya vundu i tea u shuma u ya nga ha maitele a vhuḓifari o randelwaho nga mulayo wa lushaka.
- Miraḓo ya Khorotshitumbe ya vundu a yo ngo tendelwa u—
- shuma miṅwe mishumo i badelaho;
- shuma nga nḓila iṅwe na iṅwe ine ya si anane na mushumo wa ofisini dzayo, khathihi na u ḓidzhenisa kha maitele maṅwe na maṅwe ane a nga i dzhenisa khomboni ya phambano vhukati ha mishumo yayo ya tshiofisi na madzangalelo ayo yone iṋe; kana
- u shumisa maimo ayo kana mafhungo maṅwe na maṅwe e ya a ṋewa kha u ḓipfumisa kana u vhuedza muṅwe muthu zwi songo tea.
137. U fhiriswa ha mishumo
- Mulangavundu, nga mulevho, a nga fhirisela kha muraḓo wa Khorotshitumbe—
- ndaulo ya mulayo muṅwe na muṅwe zwo ṋewaho muṅwe muraḓo; kana
- maanḓa maṅwe na maṅwe kana mushumo wo ṋetshedzwaho muṅwe muraḓo nga mulayo.
138. U ṋetshedzwa ha mishumo lwa tshifhinganyana
Mulangavundu wa vundu a nga ṋea maanḓa kana mishumo ya muṅwe muraḓo a siho ofisini yawe kana a sa koni u shumisa maanḓa eneo kana u ita mushumo wawe kha muṅwe muraḓo wa Khorotshitumbe.
139. U dzhenelela ha vundu kha zwa muvhuso wapo
- Musi Masipala a sa koni kana a tshi balelwa u ita mishumo yawe ya khorotshitumbe u ya nga Ndayotewa kana mulayo, khorotshitumbe ya vundu yo teaho i nga dzhenelela nga u dzhia maga o teaho u vhona uri mishumo i shumiwe, zwi tshi katela—
- u bvisa ndaela i yaho kha Khorotshitumbe ya Masipala, i ṱalutshedzaho he u balelwa u ita mishumo ha swika hone, na u bula maga o teaho u dzhiiwa uri hu kone u itwa mushumo;
- u thoma u vha na vhuḓifhinduleli malugana na mushumo wo teaho kha iḽo vundu musi zwi zwa ndeme—
- u itela uri hu vhe na maimo a lushaka a ndeme kana u swikelela maimo a fhasisa a nḓisedzo ya tshumelo;
- u thivhela iyo Khoro ya Masipala kha u dzhia maga a songo ḓaho ane a nga vhaisa madzangalelo a muṅwe Masipala kana vundu ḽoṱhe; kana
- u itela uri hu vhe na vhuthihi ha zwa ikonomi; kana
- u fhaladzwa ha Khoro ya Masipala na u thola mulanguli u swikela Khoro yo Khethwaho ya Masipala ntswa i tshi ḓivhadzwa uri yo khethiwa, arali nyimele dzi tshi swikisa henefho.
- Arali khorotshitumbe ya vundu ya dzhenelela kha zwa masipala u ya nga khethekanyo ṱhukhu ya (1)(b)—
- i fanela u ṋekedza nḓivhadzo yo tou ṅwalwaho ya u dzhenelela kha—
- muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli ha zwa muvhuso wapo; na
- vhusimamilayo ha vundu ho teaho na Khoro ya Mavundu ya Lushaka, hu saathu u fhela maḓuvha a 14 nga murahu ha u dzhenelela;
- u dzhenelela hu fanela u fheliswa arali—
- muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli ha zwa mivhuso yapo a hanedzana na u dzhenelela hu saathu u fhela maḓuvha a 28 u bva tshe u dzhenelela ha u thoma kana mafheleloni a tshenetsho tshifhinga a vha a saathu tendela u dzhenelela; na
- Khoro ya hanedzana na u dzhenelela hu saathu u fhela maḓuvha a 180 nga murahu ha musi u dzhenelela ho thoma kana mafheleloni a tshifhinga tsha u dzhenelela; na
- Khoro i fanela uri, musi i tshi khou dzhenelela, i sedzuluse u dzhenelela tshifhinga tshoṱhe, i ite themendelo dzo teaho kha khorotshitumbe ya vundu.
- Arali Khoro ya Masipala ya fhaladzwa u ya nga khethekanyo ṱhukhu ya (1) (c)—
- khorotshitumbe ya vundu i fanela u ṋetshedza nḓivhadzo yo tou ṅwalwaho ya u fhaladzwa nga u ṱavhanya kha—
- muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli ha zwa mivhuso yapo; na
- vhusimamilayo ha vundu ho teaho na Khoro ya Mavundu ya Lushaka; nahone
- u fhaladzwa hu thoma ho no fhela maḓuvha a 14 u bva ḓuvha ḽine nḓivhadzo ya ṱanganedzwa nga Khoro nga nnḓa ha musi zwo vhetshelwa thungo nga onoyo muraḓo wa Khabinethe kana Khoro phanḓa ha ḓuvha ḽa u guma ḽa eneo maḓuvha a 14.
- Arali masipala u sa koni u fusha kana u sa fushi vhuḓifhinduleli vhu re kha Ndayotewa kana mulayo wa u tendela mugaganyagwama kana maṅwe maga a u gonyisa mbuelo ane a vha a ndeme kha u ita uri mugaganyagwama u tevhedzwe, khorotshitumbe ya vundu yo teaho i fanela u dzhenelela nga u dzhia maga o teaho u vhona uri mugaganyagwama kana maga a u gonyisa mbuelo a a tendelwa, hu tshi katelwa na u fhaladzwa ha Khoro ya Masipala—
- u thola mulanguli u swikela Khoro ya Masipala i tshi ambiwa uri yo khethiwa; na
- u tendela mugaganyagwama wa tshifhinganyana kana maga a u gonyisa mbuelo u itela u bvela phanḓa ha u shuma ha masipala.
- Arali masipala, nga mulandu wa thaidzo kha zwa masheleni, u tshi khou kundelwa u ṋetshedza tshumelo dza mutheo kana u swikelela mbofho dzawo dza masheleni, khorotshitumbe ya vundu yo teaho i fanela u—
- thoma maano a u wana vhukoni ha masipala ha u swikelela vhuḓifhinduleli hawo ha u ṋetshedza tshumelo dza mutheo kana mbofho dza zwa masheleni, dzine dza vha—
- u ḓilugisa hu tshi tevhedzwa mulayo wa lushaka; na
- u vhofha masipala kha u shumisa maanḓa awo a mulayo na a khorotshitumbe, fhedzi u swika hune wa kona u tandulula thaidzo dza mafhungo adzo a masheleni; na
- u fhaladza Khoro ya Masipala, arali masipala u tshi kundelwa kana u sa koni u ṋea thendelo ya maga a vhusimamilayo, hu tshi katelwa na mugaganyagwama kana maṅwe maga ane a gonyisa mbuelo, o teaho kha u ita uri maano a u vhuisa a shume, na—
- u thola mulanguli u swikela Khoro ya Masipala yo khethiwaho yo no ḓivhadzwa uri yo khethiwa; na
- u tendela mugaganyagwama wa tshifhinganyana kana maṅwe maga a u gonyisa mbuelo kana maṅwe maga ane a thusa maano a u vhuisa kha u tendela u bvela phanḓa ha u shuma ha masipala; kana
- arali Khoro ya Masipala i songo fhaladzwa hu tshi tevhedzwa pharagirafu ya (b), ya thoma vhuḓifhinduleli hayo kha u shumiswa ha maano a u vhuisa u ya nga hune masipala wa sa ḓo kona kana u shumisa maano a u vhuisa nga iṅwe nḓila.
- Arali khorotshitumbe ya vundu ya dzhenelela kha masipala u ya nga khethekanyo ṱhukhu ya (4) kana (5), i fanela u ṋetshedza nḓivhadzo ya u dzhenelela kha—
- muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli ha mafhungo a mivhuso yapo; na
- vhusimamilayo ha vundu ho teaho na Khoro ya Mavundu ya Lushaka, hu saathu u fhela maḓuvha a sumbe u dzhenelela ho thoma.
- Arali khorotshitumbe ya vundu i tshi kundelwa kana i sa shumisi maanḓa ayo kana i sa shumi mishumo yayo yo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (4) kana (5) nga nḓila yo teaho, khorotshitumbe ya lushaka i fanela u dzhenelela hu tshi tevhedzwa khethekanyo ṱhukhu ya (4) kana (5) madzuloni a khorotshitumbe ya vundu yo teaho.
-
Mulayo wa lushaka u nga langula u shumiswa ha ino khethekanyo, hu tshi katelwa na maitele o thomiwaho nga ino khethekanyo.
[Khethekanyo ya. 139 yo imelwa nga khethekanyo ya. 4 ya Mulayo wa Khwiniso ya Vhufuminthihi ya Ndayotewa wa 2003.]
140. Tsheo dza khorotshitumbe
- Tsheo ya Mulangavundu wa vundu i fanela u vha yo tou ṅwalwa arali yo—
- dzhiiwa hu tshi tevhelwa mulayo; kana
- i tshi nga bveledza mvelelo dza mulayo.
- Tsheo yo ṅwaliwaho ya Mulangavundu i tea u sainiwa hafhu nga muṅwe Muraḓo wa Khorotshitumbe arali tsheo iyo i tshi kwama mushumo wo ṋetshedzwaho uyo muṅwe muraḓo.
- Milevho, ndaulo na zwiṅwe zwishumiswa zwa mulayo muṱuku wa vundu zwi tea u swikelelwa nga nnyi na nnyi.
- Mulayo wa vundu u fanela u sumbedza maitele ane, na nḓila ine zwishumiswa zwo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (3) zwa tea—
- u kumedzwa kha vhusimamilayo ha vundu; na
- u tendiwa nga vhusimamilayo ha vundu.
141. Madzinginywa a u sa vha na fhulufhelo
- Arali vhusimamilayo ha Vundu, nga vouthu ine ya tikedzwa nga vhunzhi ha miraḓo yaho vhu tshi phasisa ḽidzinginywa ḽa u sa vha na fhulufhelo kha Khorotshitumbe ya vundu zwi sa kateli Mulangavundu, Mulangavundu u tea u dzudzanyulula Khoro.
- Arali Vhusimamilayo ha vundu, nga vouthu ine ya tikedzwa nga vhunzhi ha miraḓo yaho, vhu tshi phasisa ḽidzinginywa ḽa u sa vha na fhulufhelo kha Mulangavundu, Mulangavundu na miṅwe miraḓo ya Khorotshitumbe vha tea u ḓirula mushumo.
Ndayotewa dza Vundu
142. U ṱanganedzwa ha ndayotewa dza vundu
Vhusimamilayo ha vundu vhu nga phasisa ndayotewa ya vundu kana, hune zwa vha zwo tea, wa khwinisa ndayotewa yaho, arali tshivhalo tshi si fhasi ha mbili tshararu tsha miraḓo yaho tsha vouthela Mulayotibe.
143. Zwi re ngomu ha ndayotewa dza vundu
- Ndayotewa ya vundu, kana khwiniso ya ndayotewa, i tea u anana na Ndayotewa, fhedzi i nga ita uri hu vhe na—
- zwivhumbeo zwa vhusimamilayo ha vundu kana khorotshitumbe na matshimbidzele ane a fhambana na o ṋetshedzwaho kha Ndima ino; kana
- tshiimiswa, mushumo, maanḓalanga na tshiimo tsha zwa vhuhosi ha sialala, hune zwa vha zwo tea.
- Mbetshelo dzo katelwaho kha Ndayotewa ya vundu kana khwiniso ya ndayotewa hu tshi tevhedzwa pharagirafu ya (a) kana (b) ya khethekanyo ṱhukhu ya (1)—
- dzi tea u tendelana na ndeme dzi re kha khethekanyo ya (1) na kha Ndima ya 3; na
- dzi nga si fhe vundu maanḓa afhio na afhio kana mushumo ufhio na u fhio u welaho—
- nnḓa ha fhethu ha maanḓa a vundu hu tshi tevhedzwa Sheduḽu ya 4 na ya 5 kana;
- nnḓa ha maanḓa na mishumo yo ṋewaho vundu nga dziṅwe khethekanyo dza Ndayotewa.
144. U ṱanzielwa ha ndayotewa dza vundu
- Arali vhusimamilayo ha vundu ho phasiswa kana u khwinisa ndayotewa, Mulangadzulo wa vhusimamilayo u tea u ṋetshedza ḽiṅwalo ḽa ndayotewa kana khwiniso ya ndayotewa kha Khothe ya Ndayotewa u itela uri i ṱanzielwe.
- A hu na ḽiṅwalo ḽa ndayotewa ya vundu kana khwiniso ḽine ḽa ḓo vha mulayo u swikela musi Khothe ya Ndayotewa i tshi ṱanziela—
- zwauri ḽiṅwalo ḽo phasiswa hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 142; na
- zwauri ḽiṅwalo ḽoṱhe ḽi tendelana na khethekanyo ya 143.
145. U sainiwa, u anḓadzwa na u vhewa nga nḓila ya tsireledzeaho ha ndayotewa ya vundu
- Mulangavundu u tea u tendela na u saina ḽiṅwalo ḽa ndayotewa ya vundu kana khwiniso ya ndayotewa ḽe ḽa ṱanzielwa nga Khothe ya Ndayotewa.
- Ḽiṅwalo ḽo tendelwaho na u sainiwa nga Mulangavundu ḽi tea u anḓadzwa kha Gurannḓa ya Muvhuso ya Lushaka nahone ḽi thome u shuma u bva ḓuvha ḽa nyanḓadzo kana ḽo tiwaho u ya nga ndayotewa kana khwiniso.
- Ḽiṅwalo ḽo sainiwaho ḽa ndayotewa kana khwiniso ya ndayotewa ndi vhuṱanzi ho fhelelaho ha mbetshelo dzaḽo na uri, nga murahu ha musi ḽo anḓadzwa, ḽi fanela u fhiwa Khothe ya Ndayotewa uri i ḽi vhee nga nḓila yo tsireledzeaho.
Milayo i fhambanaho
146. Phambano vhukati ha mulayo wa lushaka na wa vundu
- Khethekanyo ino i shuma kha phambano vhukati ha mulayo wa lushaka na wa vundu i welaho fhasi ha sia ḽa mushumo ḽo bulwaho kha Sheduḽu ya 4.
- Mulayo wa lushaka u shumaho nga nḓila i fanaho malugana na shango ḽoṱhe u ḓo langa mulayo wa vundu arali ṱhoḓea dzi tevhelaho dzi tshi ḓo fushwa—
- Mulayo wa lushaka u shumana na mafhungo ane a si kone u langulwa zwavhuḓi nga mulayo wo phasiswaho nga mavundu eneo nga ḽithihi nga ḽithihi.
- Mulayo wa lushaka u shumana na mafhungo ane, uri hu shumaniwe nao nga nḓila yavhuḓi, zwi ṱoḓa uri mafhungo a shumaniwe nao nga nḓila i fanaho vhukati ha lushaka, na uri mulayo wa lushaka u ite uri hu vhe na u fana nga u thoma—
- milayo na zwiṱandadi;
- mitheo; kana
- mbekanyamaitele dza lushaka.
- Mulayo wa lushaka wo tea kha—
- u ita uri hu vhe na tsireledzo ya lushaka;
- u ita uri hu vhe na vhuthihi kha ikonomi;
- u tsireledzwa ha maraga wa vhathu vhoṱhe malugana na u tshimbidzwa ha thundu, tshumelo, lupfumo na mishumo;
- u ṱuṱuwedza zwiito zwa ikonomi u mona na mikano ya vundu;
- u ṱuṱuwedza ndingano ya zwikhala kana ndingano ya u swikelela kha tshumelo dza muvhuso; kana
- tsireledzo ya mupo.
- Mulayo wa lushaka u ḓo langa mulayo wa vundu arali mulayo wa lushaka wa vha wo itelwa u thivhela nyito i songo teaho kha vundu ine—
- ya tshinyadza madzangalelo kha zwa ikonomi, mutakalo kana tsireledzo zwa ḽiṅwe vundu kana shango nga u angaredza; kana
- wa khakhisa u shumiswa ha mbekanyamaitele ya ikonomi ya lushaka.
- Musi hu na phambano malugana na uri naa mulayo wa lushaka wo tea na kha ndivho yo sumbedzwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (2)(c) na zwauri phambano i ḓiswe khothe uri i tandululwe, nahone khothe i tea u dzhiela nṱha thendelo kana u haniwa ha mulayo nga Khoro ya Mavundu ya Lushaka.
- Mulayo wa vundu u ḓo fhira mulayo wa lushaka arali khethekanyo ṱhukhu ya (2) kana (3) ya sa shuma.
- Mulayo wo itwaho hu tshi tevhedzwa Mulayo wa Phalamennde kana Mulayo wa vundu u nga shuma fhedzi arali uyo mulayo wo tendelwa nga Khoro ya Mavundu ya Lushaka.
- Arali Khoro ya Mavundu ya lushaka ya sa kona u dzhia tsheo hu saathu fhela maḓuvha a 30 a dzulo ḽayo ḽa u thoma u bva tshee mulayo wa fhiriselwa khayo, mulayo uyo u ḓo dzhiiwa kha mishumo ya zwoṱhe sa wo tendelwaho nga Khoro.
- Arali Khoro ya Mavundu ya Lushaka i sa tendeli mulayo wo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (6) i fanela uri hu saathu fhela maḓuvha a 30 yo dzhia tsheo, I rumele zwiitisi zwa u sa konisa u tendela mulayo kha maanḓalanga o rumelaho uyo mulayo khayo.
147. Dziṅwe phambano
- Arali hu na phambano vhukati ha mulayo wa lushaka na mbetshelo dza Ndayotewa ya vundu, malugana na—
- mafhungo, ane ino Ndayotewa ya a ṱoḓa kana u lavhelela u phasiswa ha mulayo wa lushaka, mulayo wa lushaka u ḓo langa mbetshelo dzi kwameaho dza Ndayotewa ya vundu;
- u dzhenelela ha vhusimamilayo ha lushaka, hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 44 (2), mulayo wa lushaka u ḓo langa mbetshelo dza ndayotewa ya vundu; kana
- mafhungo a welaho fhasi ha sia ḽa mushumo ḽo dodombedzwaho kha Sheduḽu ya 4, khethekanyo ya 146 i shuma sa zwine ha tou nga mbetshelo i kwameaho ya ndayotewa ya vundu yo vha i mulayo wa vundu wo bulwaho kha iyo khethekanyo.
- Mulayo wa lushaka wo bulwaho kha khethekanyo ya 44 (2) u ḓo langa mulayo wa vundu malugana na mafhungo o bulwaho kha masia a mushumo a re ngomu ha Sheduḽu ya 5.
148. Phambano dzine dza si kone u tandululwa
Arali khuḓano malugana na phambano i sa nga koni u tandululwa nga khothe, mulayo wa lushaka u ḓo langa mulayo wa vundu kana ndayotewa ya vundu.
149. Tshiimo tsha mulayo une wa sa kone u langa
Tsheo nga khothe ya uri mulayo u ḓo langa muṅwe mulayo a zwi nga iti uri uyo muṅwe mulayo u si shume, fhedzi uyo mulayo u ḓo ima u shuma u swikela phambano i tshi tandululwa.
150. Ṱhalutshedzo ya phambano
Musi hu tshi sedzuluswa zwithu zwi ngaho phambano vhukati ha mulayo wa vundu na wa lushaka, kana vhukati ha mulayo wa lushaka na ndayotewa ya vundu, khothe iṅwe na iṅwe i ḓo takalela ṱhalutshedzo yo teaho ya mulayo kana ndayotewa, ine ya ḓo ita uri hu si vhe na phambano kha ṱhalutshedzo ifhio na ifhio ine ya nga bveledzisa uri hu vhe na phambano.