text:
“Luya, a a nga ndzi inani kahle!” A vula a karhi a ndzi honokela, mina na ndzi lo mbyinya! Ndzi sele hi cheleni, etshangeni ra mina. Tani hi matsune wa Mutsonga wa xiviri, wa la Musambiki, ndzi veke mavoko eka xikosi, ivi ndzi khigela makatla eka xitshamu, ku ndzi ta tshama khwatsi. Eka nkarhi walowo, ndzi n’wi hoxa hi tihlo ra vuoswi, tani hi xirhambo xo a ya emahlweni na a vulavula hi khale ka xigangu xa yena.
“Hawa, mina a ndzi yena wansati wo ndzi ta tshama eka vugangu loko ndzi nga dyiwi hi ku enela” a vula hi ku tikirheta mubvana wa vanhu, mbuyangwani. Hi loyi, elawini ra mina, a ri karhi a lava ku tinyikela miri wa yena, na swibyi swa wona, eka mina. Hi hala tlhelo, mina, tani hi nsini leyi nga na vutshila na ntokoto elawini, ndzi lo n’wi khoma hi voko, ndzi n’wi vamba eka xitheve, bya nkati loko yi twa xixikana. Ndzi n’wi tirha vaxumi hi ririmi ra mina ro olova ku fana na xirhodyana xa guwela.
Ndzi n’wi hundzuluxa, a veka nhlana eka xitheve, ndzi ya emahlweni na ntirho.
Hi loko a sungula ku cema no kolola, a hundzuluxa nhloko yi ya eka matlhelo hinkwawo, na a dzedzemela onge i lo khomiwa hi dari. Ku suka kwalano, ndzi twe a n’unun’uta hi ririmi ro a ndzi ri tivi, a a ndzi kavanyeta, ivi a ndzi susumeta hi matimba lamakulu.
Hi rito ro rhurhumela a ku:
“U ndzi fikise evugima-musi, ndzi fikile…” Hi loko ndzi yima ku tirha. Ndzi pfuka eka xitheve, ndzi tshama nakambe eka xitshamu. Ndzi tshambuluta milenge, ndzi kondla mavoko. Mbuyangwani, n’wana wa vanhu a sala a ha etlele, a ri hava matimba. Ndzi n’wi hoxa hi langutelo ra mina ra matsune loyi a hetaka ku hlula. Langutelo ra kona, hi leri ri vulaka ku:
“Ndzi ta ku dlaya hi ku nandzika whe wa nhwana”
Loko ndzi hete ku n’wi heleketa ku ya khandziya a muka, ndzi vuyele ekaya, ivi ndzi nghena eka Facebook. Hiloko ndzi ya pfula Profile ya khale ka xigangu xa yena, ndzi vula mutsandzeki, ndzi kuma ku i munghana wa mina eka Facebook. Ndzi lo pfula Profile Picture ya yena, ivi ndzi tshikelela “Like”.
Ku tshikelela “Like” eka xifaniso xa wanuna loyi a nga tshikiwa hi wansati a ta eka mina, ku ri ku, loyi wa wanuna, wa ha swi lava ku vuyelana na loyi wa wansati, i ndlela ya le henhla ngopfu yo delela wanuna loyi. “Like” leyi, i ya ku dliva nhlomulo na mbitsi. Ku va ku ri ndlela yo vungunya, yo vula ku:
“Ndza khensa ku va u tsandzeke ntirho eka wansati loyi, na ku ndzi nyika nkarhi wo ndzi kombisa ntokoto wa mina.”
Yena a nga swi tivi ku ndzi dya khale ka xigangu xa yena, kambe mina ndza swi tiva. Swa nyanyula loko swi yime hi ndlela leyi. Loko lowa nuna a nga swi tivi ku khale ka xigangu xa yena xi dyiwa hi wanuna un’wani, kuve hi hala tlhelo yena wa gingiriteka hi ku tsala swihungwana swa marhandzu eka khumbi ra lowa nhwana, hi xikongomelo xo pfuxa rirhandzu.
Mampara! U lo gwaja?
U n’wi dye vusopfa loyi wa nhwana?
Sweswi ke, swi lava a tiyisela ku endliwa mangatlu. Mina ndzi ta ya emahlweni ndzi hungasa hi ku tshikelela “Like” eka swifaniso swa yena.
Ku hundze tin’wheti timbirhi, loko ndzi tsala no rhumela rito ro loyi wa nhwana a ndzi endzela etshangeni ra mina, ku hi ta tlhe hi kombana sangu ra masavheji, ndzi byeriwa ku i ta ta, kambe ko va mhaka yo a khomekile hi swin’wani swa vutomi. Vutomi bya ka Maputsu byi nga na tinghitsi. Ndzo pfumela. Loko ndzi ta ve ndzi swi vone ku, nhwana loyi, i tsandzeka ku tshembeka eka xipfumelelano xa hina, ndzi teke xiboho xo herisa vuxaka bya hina byo etlelana. Hi loko ndzi n’wi byela ku, a nga ha pfuki a ma bananisa a ta wu veka la kaya ka mina. Nhwana wa vanhu, a nga ma tatelanga.
Ivi a ndzi hlamula a ku:
“A ndzi se tshama ndzi nandzikeriwa hi ku etleriwa hi wena!”
Mina: “Heh…”
Yena: “Ndzi ri a wu se tshama u ndzi endla ndzi twa ku nandzika tani hi wansati”
Mina: “Epah…”
Yena: “A wu swi tivi ku ku dya wansati wenoo!”
Mina: “Yuuu…”
Yena: “Ndzi nge swi koti ku ta eka wena, hi mhaka ku ndzi la ku endzela murhandziwa wa mina lo’ntshwa, loyi ndzi nga na tin’wheti tinharu na ndzi rhandzana na yena. Sala swa hombe jaha. Mutsandzeki ndziwena”
Mina: “Haa…?”
Phe mina a ndzi byeriwe ku va hava xigangu. Va tlhe va ndzi byela ku va hava nkarhi wa swa vugangu. Va ku mina a ku ri mina ntsena loyi a a dya mbakatani ya vona. Ndzi byeriwe na leswaku ndza swi kota va enerisa tani hi wansati. Kasi doo!
Lexi nga hetelela xi ndzi vava ngopfu, no ndzi sula moya, i mhaka leyo a ndzi swi koti ku tsakisa wansati. Ndzi tivutise ku se i ntsheketo muni walowu ndzi wu twaka? Mina loyi? Se ndzi mutsandzeki? Mina Matsune wa Vamatsune la ka Maputsu? Masiku hinkwawo lawa a hi etlelana le kaya ka mina, a swi nga vuli nchumu? Seni, eka nkarhi lowu, loko ndzi vekela Profile Picture yintshwa, ndzi ehleketela ku loyi a rhandzanaka na lowa nhwana sweswi, i ta ta tshikelela “Like” eka xifaniso xa mina, endzhaku ka loko na yena a byeriwe ku a ndzi swi koti ku dya mbakatani.
He makwerhu, u nga tshembi ntunga yaleyo Leswi yi nga swi endla eka mina, yi ta swi endla na le ka wena. Ndza ku kombela n’wana mutswari, u nga tshikeleli “Like” eka Profile Picture ya mina. Xi ye kwihi xinakulobye exikarhi ka vavanuna?
Ivi kwala ndzi nga tshama kona, ndza ehleketa, ndzi tlhe ndzi tiehleketa, ndzi sungula ku twisisa ku, swa endleka khale ka xigangu xa nhwana loyi, a xi nga ri mutsandzeki elawini. Na ku, swa endleka ku ri yena lowa jaha a nga herisa vuxaka bya vona, hi ku tsandziwa hi vuhuza bya lowa nhwana.
Mi nga xisiwi, ka Maputsu ku na vusavheji.
Maputo Selvagem by Niosta Cossa, translated into Xitsonga by Teleti Khosa
Image: Pixabay


c: text/html

text:
Vuswikoti bya mufi Joaquim Maxiyani Makwakwa, eka tirhiselo ra ririmi, a byi kanakaniwi. A ku ri munhu wo tsala tinsimu ta ririmi ro dzika. Risimu ra Dadinya, eka hungu-henhla, ri vulavula hi laha Makwakwa a a nga teka ririhandzu ra yena ra yena a nyika Dadinya. Kambe Dadinya wa nwa, a tlhe a dzaha timbangi, ivi a tlhandleka hi ku tsandzeka ku tikhoma. Makwakwa wa ringeta ku lulamisa hanyelo ra Dadinya, rirhandzu ku nga rirhandzu, kambe Dadinya wa ala ku tshika hanyelo ro homboloka. Kambe eka Hungu-hansi, risimu leri ri vulavula hi laha Makwakwa (tani hi n’wana wa tiko) a vilerisiwaka hi kona, eka endlelo ra varhangeri, lava va fanisiwaka na Dadinya. Kanene, mfumu wa Musambiki wu ri twisisile hungu leri, hi swona swi nga endla risimu ra Dadinya ri yirisiwa eka switichi swa radio swa mfumu. Kambe etikweni, Dadinya a ku ri risimu ro kombisa ku vilela.
Dadinya
A lirhandzu lo hamba ni magupela yoo!
La vavisa lirhandzu lelo
La ondzisa lirhandzu lelo
I ku tixavisa
A lirhandzu lo hamba ni majampani yoo!
La vavisa lirhandzu lelo
La ondzisa lirhandzu lelo
I ku tixavisa
Ndzi rhandzane na ntombhi
Ya ka Hlama-nkulu
Yo tshama kusuhi ni Beira–Mar
Hi ku yi vona ku tshamiseka
Ndzi ku i ya maswula kasi ndzo tixavisa
Ndzi rhandzane na ntombhi
Ya ka Hlama-nkulu
Yo tshama kusuhi ni Beira–Mar
Hi ku yi vona ku a ku zenya
Ni ku i ya maswula
Kasi seni se ndzo tidlaya
Dadinya yoo, Dadinya ntombhi
Dadinya N’waMandlati wa mbilu yanga
Swa ni hlamalisa
Ku a ta kandzisa ku yini vukati
Ndzi li Dadinya
Dadinya himpela
Dadinya N’waMandlati wa mbilu yanga
Swa ni hlamalisa
Ku a ta kandzisa ku yini vukati
Vatswali va mu tsandze ku mu laya
A tshika ku phuza, ni timbangi ni vugelegele
Eix!
Swa ondzisa ku rhandza wo tani
I ku tixavisa
Hambi vatswali va n’u tsandze ku mu laya
A tshika gwala, ni timbangi ni vugelegele
Eix!
Swa ondzisa ku rhandza wo tani
I ku tixavisa
Na mina ni zamile ku va pfuna ku mu laya
Ni mu tsandziki
Ndzi mu banyana
Ndzi mu khavanyana
Swo fanana
Ndzi wo hlongola mbyana hi rhambu
Na mina ni zamile ku va pfuna ku mu laya
Ni mu tsandziki
Ndzi mu banyana
Ndzi mu khavanyana
Swo fanana
Ndzi wo hlongola mbyana hi rhambu
Dadinya
Adelaide
Oh Dadinya
[x5]
Tlhelisa lirhandzu la mina
[Dadinya, u ta tilaya]
Tlherisa rirhandzu la mina
[x5]
Tlherisa lirhandzu la mina
[Dadinya, u ta tilaya]
Lomu u nga ya li teka kona
[Dadinya, u ta tilaya]
Ni li famba li pfepfula
[Dadinya, u ta tilaya]
Leli u nga teka tiromo
[Dadinya, u ta tilaya]
Tlherisa lirhandza la mina
Leli u nga teka tiromo
La u nga li fihla kona
[Dadinya, u ta tilaya]
A lirhandzu i mavabyi
A lirhandzu i mavabyi
I mani a ku tivaka ko ma susa kona?
A lirhandzu i mavabyi
I mani a ku tivaka ko ma susa minaa!
Ndzi tlange hi lirhandzu la mina
Ndzi nyika xiphunta xi tlanga hi lona
Ndzi tlange hi lirhandzu la vusiwana
Ndzi nyika magupela a tlanga hi lona
Lweyi a mu kumaka a bula hi mina
Lweyi a mu kumaka a bula hi mina
A ku “Makwakwa wanga” [x4]
Xii!
Khombo la mina
Loko tani mo mu tiva lowa ntombhi
A nga faneliwi hi lirhandzu la mina não
Loko tani mo mu tiva Dadinya lweyo
A nga faneliwi hi lirhandzu la mina
A fanelwe hi ku maha muleki wa mina so
A fanelwe hi ku maha muleki wa mina
Dadinya
Ndzi li Dadinya
Oh Dadinya
Dadinya
Adelaide
[x4]
Oh Dadinya
Tlhelisa lirhandzu la mina
[Dadinya, u ta tilaya]
Tlherisa rirhandzu la mina
[x5]
Lomu u nga ya li teka kona
Ni li famba li pfepfula
[Dadinya, u ta tilaya]
[x3]
A lirhandzu la mina
[Dadinya, u ta tilaya]
[x2]
Oh Dadinya
[Dadinya, u ta tilaya]
[x2]
Tlherisa lirhandza la mina [x2]
Leli u nga teka tiromo [x2]
Tlhelisa ka Mariazinya
La u nga li teka kona
Image source: africagoingunite.blogspot.co.za

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
U komberiwa ku lemuka: Vuhundzuluxeri lebyi bya Xitsonga byi tekiwa ku suka eka nkandziyiso wa ximfumo wa Ndzawulo ya Vululami. Ha swi tiva leswaku byi katsa swihoxo swo tala swa vuhundzuluxeri, naswona hi le ku endleni ka vuhundzuluxeri lebyintshwa byo antswa.
Please note: This Xitsonga translation is taken directly from the official Department of Justice edition. We are aware that it includes many translation errors, and we are working towards a new, better translation.
Kavanyisa ka 11: Mitirho ya Vusirheleri (198-210)
198. Milawu ya mafumelo
- Milawu leyi landzelaka yi fuma nsirhelelo wa rixaka eka Riphabliki -
- Vuhlayiseki bya rixaka byi fanele ku kombisa xiboho xa vanhu va ma – Afrika Dzonga, tanihi vanhu na tanihi rixaka, ku hanya ku ringana, ku hanya hi ku rhula na ntwanano, ku ntshunxeka eka ku chava na ku lava vutomi byo antswa.
- Xiboho xo hanya hi ku rhula na ntwanano swi sivela MaAfrika Dzonga wahi na wahi ku tinghenisa eka nyimpi ya matlhari, laha ndzeni ka tiko kumbe ematikweni ya misava,handle ka loko swi nyikiwile/hlamuseriwile hi ku landza Vumbiwa kumbe milawu ya tiko.
- Vuhlayiseki bya rixaka byi fanele ku landzeleriwa hi ku landza nawu, ku katsa nawu wa le handle.
- Vuhlayiseki bya rixaka byi fambisiwa hi vulawuri bya Palamende na bya huvonkulu ya rixaka.
199. Ku tumbuluxiwa, mavumbiwelo na matikhomelo ya mitirho ya vusirheleri
- Mitirho ya vusirheleli bya Riphabliki byi vumbiwa hi vuthu rin’we ra vusirheleri, vukorhokeri byin’we bya maphorisana vukorhokeri byihi na byihi bya vunhlorhi lebyi nga tumbuluxiwa hi ku landza Vumbiwa.
- Vuthu ra vusirheleri hi rona ntsena vuthu leri nga le nawini laha Riphabliki.
- Handle ka Mitirho ya vusirheleri leyi simekiweke hi ku landza Vumbiwa, minhlangano ya tinyimpi kumbe vukorhokeri swi nga tumbuluxiwa ntsena hi ku lamdza milawu ya tiko.
- Mitirho ya vusirheleri yi fanele ku longoloxiwa no lawuriwa hi milawu ya rixaka.
- Mitirho ya vusirheleli yi fanele ku tirha hi, naswona yi fanele ku dyondzisa no lava swirho swa yona leswaku swi tirha, hi ku landza Vumbiwa na nawu, ku katsa nawu wa le handle wa xintu na mintwanano ya le handle leyi bohaka eRiphabliki.
- Ku hava xirho xa mitirho ya vusirheleri xi nga landzelelaka xileriso lexi nga ri ki enawini.
- A ku na mitirho ya vusirhelerii, kumbe swirho swa yona,swinga, eka ku tirha mitirho ya swona swi nga -
- susumetaka ku tsakela ka nhlangano wo karhi wa tipolitiki lowu nga le nawini ku ya hi Vumbiwa; kumbe
- ku yisa emahlweni ku tsakela ka nhlangano wa tipolitiki.
- ku nyika mpfumelelo eka mintolovelo yo tirha swi va erivaleni na vutihlamuleri, tikhomiti ta minhlangano nyingi ePalamende, yi va na mpfumelelo wa mitirho ya vuhlayiseki hi ndlela leyi bohiweke hi Palamende ya rixaka kumbe milawu na swileriso swa Palamende.
Vusirheleri
200. Vuthu ra vusirheleri
- Vuthu ra vusirheleri ri fanele ku vumbiwa na ku fambisiwa tanihi leri nga tshinyiwa.
- Xikongomelo-nkulu xa vuthu ra vusirheleri i ku yimelela no sirhelela Riphabliki, ku xiximiwa ka mindzilekano ya rona na vanhu va rona, hi ku landza Vumbiwa na hi milawu ya nawu wa matiko ya misava leyi lawulaka ku tirhisiwa ka tihanyi hi mavuthu.
201. Vutihlamuleri bya swa tipolitiki
- Xirho xa Khabinete xi fanele ku va na vutihlamuleri bya vusirheleri.
- I Presidente ntsena, tanihi nhloko ya havonkulu ya rixaka, la nga nyikaka matimba yo tirhisa vuthu ra vusirheleli –
- hi ku tirhisana na Mitirho ya Maphorisa;
- ku sirhelela Riphabliki; kumbe
- ku hetisisa swilaveko swa rixaka.
- Loko vuthu ra vusirheleri ri tirhiseriwa xikongomelo xihi na xihi lexi vuriwaka eka xiyengentsongo xa (2), Presidente u fanela ku tivisa Palamende, hi nkarhi wolowo na hi vuxokoxoko lebyi faneleke, bya -
- swivangelo swo tirhisiwa ka vuthu ra vusirheleri;
- ndhawu yihi na yihi laha vuthu ri tirhisiwaka kona;
- nhlayo ya vanhu lava khumbekaka; na
- nkarhi lowu vuthu ri languteriweke ku va ri tirhisiwa.
- Loko Palamende yi nga hlengeletana eka masiku yo sungula ya nkombo endzhaku ka loko vuthu ra vusirheleri ri tirhisiwa tanihi laha swi languteriwaka eka xiyengentsongo xa (2), Presidente u fanele ku nyiketa mahungu lama laviwaka eka xiyengentsongo xa (3) eka Komiti ya vulanguteri leyi faneleke.
202. Ku lawuriwa ka vuthu ra vusirheleri
- Presidente, tanihi nhloko ya huvonkulu ya rixaka, i Khomandarankulu wa vuthu ra vusirheleri, kutani u fanele ku thola Vulawuri bya Vuthu ra vusirheleri.
- Ku lawuriwa ka vuthu ra vusirheleri swi fanele ku endliwa hi ku ya hi swiletelo swa xirho xa Khabinete lexi nga na vutihlamuleri hi ta vusirheleri, ehansi ka vulawuri bya Presidente.
203. Xiyimo xa vusirheleri bya rixaka
- Presidente tanihi nhloko ya huvonkulu ya rixaka, a nga ha ba hungwe ra xiyimo xa vusirheleri bya rixaka, kutani u fanele ku tivisa Palamende hi ku hatlisa na hi vuxokoxoko lebyi fanelaka bya –
- swivangelo swo ba hungwe rolero;
- ndhawu yihi na yihi laha vuthu ra vusirheleli ri tirhisiwaka kona; na
- nhlayo ya vanhu lava khumbekaka.
- Loko Palamende yi nga hlengeletanangi loko ku biwa hungwe ra xiyimo xa vusirheleri bya rixaka, Presidente u fanele ku rhamba Palamende eka nhlengeletano yo hlawuleka ku nga si hela masiku ya nkombo ku tivisiwile.
- Xitiviso xa xiyimo xa vusirheleri bya rixaka ku hundzela hi nkarhi handle ka loko ku pfumeleriwa hi Palamende ku nga si hela masiku ya nkombo ku tivisiwile.
204. Vamatsalana va vusirheleri lava nga riki masocha
Matsalana wa vusirheleri u fanele ku tumbuluxiwa hi milawu ya tiko leswaku a tirha ku ya hi swiletelo swa xirho xa Khabinete lexi nga na vutihlamuleri bya vusirheleri.
Maphorisa
205. Mitirho ya maphorisa
- Mitirho ya maphorisa ya rixaka yi fanele ku vumbiwa no tirha eka swiyenge swa rixaka, swa Swifundzankulu, naswona laha swi lavekaka, eka xiyenge xa mfumo.
- Milawu ya tiko yi fanele ku veka matimba na mitirho ya Mitirho ya maphorisa no tlhela yi endla leswaku Mitirho ya maphorisa yi kota ku tirha timfanelo ta yona hi ku hetiseka, ku karhi ku tekeriwa enhlokweni swilaveko swa Swifundzankulu.
- Swikongomelo swa Mitirho ya maphorisa ku sivela, ku lwa, no endla vulavisisi eka vugevenga, ku hlayisa ku rhula exikarhi ka vanhu, na ku sirhelela no hlayisa vanhu lava tshamaka eRiphabliki kun’we na nhundzu ya vona, na ku tlakusa na ku vonisisa ku landzeleriwa ka nawu.
206. Vutihlamuleri bya swa tipolitiki
- Xirho xa Khabinete xi fanele ku va na vutihlamuleri eka ntirho wa maphorisa naswona xi fanele ku veka nawu wa matirhelo wa ntirho wa maphorisa endzhaku ko tsundzuxana na mimfumo ya Swifundzankulu no tekela enhlokweni swilaveko swa Swifundzankulu leswi endliweke hi valawuri va Swifundzankulu.
- Maphorisa ya tiko yai nga ha endla swinyiketo swo hambana swa matirhelo hi ku languta Swifundzankulu swo hambana endzhaku ka ku landza swilaveko swa maphorisa ya Swifundzankulu leswi.
- Xifundzankulu xin’wana na xin’wana xi na mfanelo –
- yo veka tihlo eka matikhomelo ya maphorisa;
- ku va na vulanguteri bya ku tirha hi ku nyawula na vuswikoti bya Mitirho ya Maphorisa, ku katsa na ku amukela swiviko ehenhla ka Mitirho ya Maphorisa;
- ku aka vuxaka bya kahle exikarhi ka maphorisa na vanhu;
- ku kambela ku tirhiwa ka maphorisa byo tirheriwa erivaleni; na
- ku tirhisana na xirho xa Khabinete lexi nga na vutihlamuleri bya maphorisa hi mayelana na vugevenga na ntirho wa maphorisa na ku tirha maphorisa eka xifundzankulu.
- Huvonkulu ya xifundzankulu yi na vutihlamuleri bya mitirho ya maphorisa –
- ku va byi ri na vuswikoti hi Kavanyisa kwaloku;
- ku va byi rhwexiwile ndzhwalo hi ku landza mfumo wa milawu ya tiko; no
- averiwa eka byona hi vonele ra maphorisa bya tiko.
- Ku kota ku endla mitirho leyi vekiweke eka xiyengentsongo (3) xifundzankulu-
- xi nga ha lavisisa, kumbe ku thola Khomixini ya ndzavisiso, swivilelo swin’wana na swin’wana swo kayivela ka maphorisa kumbe ku khwita eka vuxaka exikarhi ka maphorisa na vanhu van’wana na van’wana; naswona
- xi fanele xi endla swibumabumelo eka xirho xa Khabinete lexi nga na vutihlamuleri eka maphorisa.
- Eku amukeleni ka xivilelo lexi endliweke hi huvonkulu ya xifundzankulu, nhlangano lowu tiyimeleke wa maphorisa lowu simekiweke hi mfumo wa milawu ya tiko wu fanele ku lavisisa matirhelo yo biha yo, kumbe xidyoho lexi endliweke hi, xirho xa ntirhelo wa maphorisa eka xifundzankulu xexo.
- Mfumo wa milawu wa tiko wu fanele ku nyika xivumbeko xo simeka, matimba, mitirho na vulawuri bya ntirhelo wa maphorisa ya ka masipala.
- Komiti leyi vumbiweke hi xirho xa Khabinete na swirho swa tiHuvonkulu leti nga na vutihlamuleri bya maphorisa yi fanele yi simekiwa vona vunene bya mahlanganisele ya ntirhelo wa maphorisa na ntirhisano lowunene exikarhi ka swivumbeko swa mfumo.
- Mfumo wa milawu wa Swifundzankulu wu nga ha lava leswaku Khomixinara wa Swifundzankulu a humelela emahlweni ka wona kumbe eka tikomiti tihi kumbe tihi ta wona ku hlamula swivutiso swin’wana.
207. Ku lawuriwa ka Mitirho ya Maphorisa
- Presidente, tanihi nhloko ya huvonkulu ya rixaka, u fanele ku thola wansati kumbe wanuna ku va Khomixinara wa Rixaka wa Mitirho ya Maphorisa, ku lawula no fambisa Mitirho ya maphorisa.
- Khomixinara wa Rixaka u fanele ku tirhisa vulawuri na vufambisi ehenhla ka Mitirho ya maphorisa ku ya hi milawu ya matirhelo ya mphorisa ya rixaka na hi swiletelo swa xirho xa Khabinete lexi nga na vutihlamuleri bya ta maphorisa.
- Khomixinara wa Rixaka, hi ku va kona ka huvonkulu ya Swifundzankulu u fanele ku thola wansati kumbe wanuna ku va Khomixinara wa xifundzankulu eka xifundzankulu xexo, kambe loko Khomixinara wa Tiko na huvonkulu ya xifundzankulu swi hluleka ku twanana, swirho swa Khabinete leswi tihlamulelaka eka maphorisa swi fanele ku twananisa mavandla.
- Vakhomixinara va Swifundzankulu va na vutihlamuleri bya ta maphorisa –
- tanihi laha swi vekiweke hi milawu ya tiko; na
- hi ku lawuriwa hi Khomixinara wa Rixaka ku tirhisa vulawuri ehenhla ka, no fambisa Mitirho ya maphorisa hi ku landza xiyengentsongo xa (2).
- Khomixinara wa xifundzankulu u fanele ku va kona eka huvo ya milawu ya xifundzankulu lembe na lembe hi mayelana na maphorisa eka xifundzankulu, u fanele a tlhela a rhumela khopi ya xiviko eka Khomixinara wa Tiko.
- Loko Khomixinara wa xifundzankulu a nga ha ri na ku tshembha eka huvo ya xifundzankulu, huvo yeloye yi nga ha vumba mafambiselo yo susa kumbe ku rhurhisa, kumbe ku tshinya Khomixinara yeleyo, hi ku landza Mfumo wa milawo ya Tiko.
208. Vamatsalana va Maphorisa lava nga riki Maphorisa
Xiyenge xa vamatsalana lava nga riki maphorisa va ta maphorisa xi fanele ku simekiwa hi milawu ya tiko leswaku xi tirha ku ya hi swiletelo swa xirho xa Khabinete lexi nga na vutihlamuleri bya ta maphorisa.
Vunhlori
209. Ku simekiwa na ku lawuriwa ka mitirho ya vuhlori
- Vutirheli byihi na byihi bya Vuhlorhi, handle ka swiyenge swa vuhlori swa vuthu ra vusirheleri na swa Mitirho ya Maphorisa, byi fanele ku simekiwa hi Presidente tanihi nhloko ya huvonkulu ya rixaka, naswona ntsena hi ku landza milawu ya tiko.
- Presidente tanihi nhloko ya huvonkulu ya rixaka u fanele ku thola wansati kumbe wanuna ku va nhloko ya vutirheli byin’wana na byin’wana bya Vuhlori lebyi simekiweke hi ku landza xiyengentsongo xa (1), naswona u fanele kumbe a teka Vutihlamuleri bya xipolitiki bya malawuriwele na ku leteriwa ka byihi na byihi vutirheli byelebyo, kumbe a hlawula xirho xa Khabinete ku teka vutihlamuleri byelebyo.
210. Matimba, Mitirho na ku Langutela
- Milawu ya tiko yi fanele ku lawula swikongomelo, matimba na mitirho ya Mitirho ya vuhlori, ku katsa na swiyenge swihi na swihi swa vuhlori swa vuthu ra vusirheleri na swa vutirheli bya maphorisa, naswona yi fanele ku endla makungu ya –
- nkondletelo wa Mitirho ya vuhlori hinkwabyo; na
- ku xiyaxiya migingiriko ya vutirheli byelebyo hi vanhu lava nga riki swirho swa vutirheli byelebyo, ku nga mukamberi la nga thoriwa hi Presidente tanihi nhloko ya huvonkulu ya rixaka, no pfumeleriwa hi xiboho lexi amukeriweke hi Palamende ya Rixaka hi vhoti leyi seketeleke hi mbirhi-xa-nhurhu kumbe ku tlula xa swirho swa yona.


text:
Hambi loko Vatsonga va hambana hi mindzilikani, loko swi ta eka ku hlaya mali, ku hlayiwa ku fana, loko ku hlaya kwaloko ku tirhisa hlayelo ra twisiselo ra Vatsonga. Hi ta languta tirhiselo ra marito lama nga na ndhuma eka swa timali, hi languta na la ma humaka kona, hi languta ku a ma vula yini khale, na swona ma vula yini namutlha.
Tsalwa leri, ri lava ku hlayiwa hi vukheta ngopfu, swa endleka ri vulavula hi marito mo muhlayi u ma twa ro sungula.
Xiya-xiya timhaka leti:
- Loko hi vulavula hi British Pound, hi vulavula hi mali leyi a yi tirha eAfrika Dzonga ku ta fika lembe ra 1910.
- Loko hi vulavula hi South African Pound, hi vulavula hi mali leyi a yi tirha eAfrika Dzonga ku ta fika 1961.
- Loko hi vulavula hi Rand, hi vulavula hi mali leyi tirhaka eAfrika Dzonga ku suka 1961 ku ta fika sweswi.
- Loko hi vulavula hi Old Metical, hi vulavula hi mali leyi a yi tirha eMozambique ku suka 1980 ku ta fika 2006.
- Loko hi vulavula hi Metical, hi vulavula hi mali leyi tirhaka eMozambique ku suka 2006 ku ta fika sweswi.
Eka mali ya le Mozambique, hi ta komba mintsengo leya khale na leya sweswi, tani hi ku ku cince ntikelo wa mali, kambe vito ra mali a ri cincangi.
NONGOTI (TERMINOLOGY) WA MALI HI XITSONGA
PONDHO/MPHONDHO
Vito ra Mpondho ri pfela ka rito “Pound”.
Pound i mali leyi a yi tirha eAfrika Dzonga ku suka hi 1910, ku ya fika 1961. Kambe, Pound leyi, a yi tirhisiwa na le Rhodesia (Zimbabwe) na le Mozambique, ngopfu edzongeni. Hi lexi endlaka, hambi eZimbabwe na le Mozambique, Vatsonga va hlaya mali hi “Mpondho”.
Loko ku cinciwa Pound hi 1961, ku sungula Rand, ntsengo wa £1 a ku ri R2.
- Rand: Mpondho i R2
- Old Metical: Mpondho a ku ri 100Mts
TIKI
Vito ra Tiki, ri pfela eka “Tikey”.
Tikey, eka Pound ya khale, a yi ri 2 Cents & a Half. Tiki hi yona yi vuriwaka Zukwa. Loko ku cinciwe mali hi 1961, Tiki/Zukwa, yi ve 5 Cents; na sweswi, 5 Cents i Zukwa, van’wani va ri i Muzukwa.
Vito ra Tiki, se ra kalanyana, eka Vatsonga va masiku lawa.
- Rand: Tiki/Zukwa i 5 Cents
- Old Metical: Zukwa a ku ri 2.50 Mts
PENI
Vito ra Peni ri pfela ka “Penny”.
Penny a yi ri 1 Cent eka Pound.
Loko ku cinciwe mali hi 1961, Penny yi hundzuke 2 Cents.
- Afrika Dzonga: Peni i 2 Cents
FADENI
Vito ra Fadeni, ri pfela ka “Farthing”.
Farthing a ku ri mali yo nghena ka mune eka Penny. Farhting hi yona Quarter Penny, kumbe Kota-Peni. Farthing, a ku ri mali leyi a yi wela eka British Pound, na ku nga se va na Pound ya Afrika Dzonga. Tsundzuka ku, ku ta fika lembe ra 1910 a ku tirha yona British Pound, hi lexi endlaka rito lera Fadeni (Farthing) ri kumeka ra ha tirha.
Mali yo ringana na Farthing, namutlha a ya ha ri kona.
- Afrika Dzonga: Fadeni a yi kona
- Mozambique: Fadeni a yi kona
CHELENI
Vito Cheleni, ri pfela eka “Shilling”.
Cheleni kumbe Shilling, hi yona 10 Cents.
Nakambe, Shilling a yi tiveka tani hi “Bob”.
- Afrika Dzonga: Cheleni i 10 Cents
ZUKWA
Zukwa ka ha ri yona Tiki, ku nga 5 Cents eAfrika Dzonga.
NSUMBHULANI
Vito leri, se ra kala ngopfu, kambe a ri vula rhandi. Ku ri pfela kwi, swa kanakanisa, kambe, a ri tirha ngopfu na le migodini.
- Afrika Dzonga: Nsumbhulani i R1
KORONI
Vito leri, ri pfela ka “Crown”.
Eka British Pound leyi a yi tirha eAfrika Dzonga, ku ta fika lembe ra 1910 ku ta fika 1961, Koroni a ku ri Ntlhanu wa Macheleni (5 Shillings), kumbe Quater Pound.
Namutlha, Koroni yi ringana na 50 Cents.
- Afrika Dzonga: Koroni i 50 Cents
LOSO
Rito lera Loso, ri huma eka Xindhevele, ri vula Cheleni
NDHIVILICHI
Vito leri, ri pfela ka rito ro lombiwa eka Xindhevele, “Indibilitshi”.
Ndhivilichi i Fadeni kumbe Farthing.


text:
Antakthika
Antakthika i tiko-nkulu leri nge dzongeni wa misava. mhandzi-nkokelo ya le dzongeni bya misava yikumeka eka Tik-nkulu leri, naswona rirhendzeriwe hi lwandle ra le Dzongeni. Tiko-nkulu leri ri funengeta 14,000,000 wati skwemitara hi ku anama, naswona it ravunthlanu hi kuanama eka matiko nkulu. Hi ku ringanisa, Anthakthika yi aname kambirhi kutlula tiko ra Ostraliya. Kwalomu ka 98% ya tiko-nkulu leri yi funengetiwe hi gwitsi leri enteke kwalomu ka 1.9km,[1] naswona gwitsi leri rindlandlamukela kufikela eribuweni ra tiko-nkulu leri.
Antakthika, hiku angarhela hirona tiko-nkulu leri titimelaka, leri omeke, naswona leri ngana moya kutlula matiko-nkulu hinkwawo, naswona ritlakukile kutlula matiko-nkulu man'wana.[2] Antakthika i tiko ra mananga, naswona rihava mpfula.[3] Kwalomu ka 1,000 kuya eka 5,000 wa vanhu vatshama eka tiyindlu ta vulavisisi leti akiweke atikweni-nkulu leri. Swivumbiwa leswi hanyaka eka tiko-nkulu leri swihlanganisa vulwembu bya lwandle, swimilana, swiharhi swo fana na swinyenyana swa lwandle na swin'wana.
Antakthika i tiko-nkulu ro hetelela leri tsumburiweke hi vanhu, naswona ku tsumburiwa ko sungula loku tsariweke kuve hi lembe ra 1820, hi pfumba ra vavalangi va Rhaxiya, Fabian Gottlieb von Bellingshausen na Mikhail Lazarev eka swikepe swa Vostok na Mirny. Hambiswiritano tiko-nkulu leri ri sarile ririhava vaaka tiko hikwalaho ka matshemelo ya rona lama nonohaka ku aka no hanya kona.
Antakthika yihava hulumendhe kumbe mfumo, kambe kova na mintwanano ya matiko lamahlayeke, lawa ma endlaka vulavisisi eka ndzhawu leyi. Kwalomu ka khume mbirhi wa matiko, ma tikirhetile ntwanano wa Antakthika hi 1959, naswona makume-nharhu nhungu man'wana ma tikirhetile ntwanano lowu kusukela lembe rero. Ntwanano lowu wu alela kuceriwa ka migodi ya timayini, Vusocha na switichi swa masocha, kubalesa tibhomu ta Nyukliya, naswona wu seketela vulavisisi bya Sayensi, naku sirhelela vumbango bya yona.
Mintshaho[Lulamisa | edit source]
- ↑ British Antarctic Survey. "Bedmap2: improved ice bed, surface and thickness datasets for Antarctica" (PDF). The Cryosphere journal: 390. Retrieved 6 January 2014.
- ↑ National Satellite, Data, and Information Service. "National Geophysical Data Center". Government of the United States. Archived from the original on 13 June 2006. Retrieved 9 June 2006.
- ↑ Joyce, C. Alan (18 January 2007). "The World at a Glance: Surprising Facts". The World Almanac. Archived from the original on 4 March 2009. Retrieved 7 February 2009.


text:
Hi Xitsonga i Nkaka
Hi English i Balsam Pear
Ivi scientific name ku va Momordica Balsamina L
Ximilani xa nkaka i khale ngopfu xi tirhisiwa la tikweni-nkulu ra Afrika eka tinxaka hinkwato hi ku angarhela, ku katsa na le rixakeni ra Vatsonga. Nkaka i ximilani xa lexi kumekaka enhoveni, na le makaya. Xi mila hi xoxe, na swona xa byariwa hi vunyingi, hi xikongomelo xa bindzu. Matluka ma nkaka, mihandzu ya nkaka (Tihaka) na tinyungu ta nkanka, swa tirhisiwa tani hi xixevo, kumbe tani hi murhi.
Nkaka, wu na swihlawulekisi leswi wu endlaka wu va na nkoka ngopfu;
- Nhlaka wo tiyisa miri (Resin)
- Nsivela-xitsongwatsongwani (Anti-Bacterial, Anti-Viral)
- Nsivela Vuvabyi bya Mbilu
- Rihisa-furha (Anti-obesity)
- Ntamu (Energy)
- Ntiyisa-rhambu (Calcium) na swin’wani swo tala ngopfu.
Nkaka wu pfuna ngopfu eka mhaka yo mbilu na tiyinso swi va swi ri kahle, hikokwalaho ka “Potassium” leyi nga tala ngopfu eka nkaka. Ndzawulo ya Rihanyo Emisaveni (WHO) yi bumabumela no themendhela nkaka tani hi ximilani lexi nyikaka mpfuno ngopfu eka vanhu. Loko u tseleka, u nwa hi mati ya kona, mati ya nkaka ya swi kota ku tiyisa miri, ku vuyerisa ngati na ku basisa tiyinso, nakambe mati ya nkaka ya swi kota ku endla endzeni ku nga ha bohani. Eka vaxisati lava nga eku mamiseni, nkaka wu pfuna ku engetela mafi, ku nga ri mafi ntsena, kambe mafi yo fuwa swinene, leswi endlaka na xihlangi xi vuyeriwa. Nkaka wa swi kota ku sivela, na ku hunguta vukarhi bya vuvabyi bya chukele.
Ximilani lexi, se xa tirhisiwa na hi vanhu va matiko mambe, ku katsa va le Europe na le America, loko va ta va va lemuke nkoka wa xona. Vatsonga va ka hina, swi na nkoka ku munti un’wani na un’wani wu ri na ximilani lexi, xi na nkoka ngopfu.
Image source: flickr.com


text:
Sheduḽu ya 6: Nzudzanyo dza Tshifhinganyana
[Sheduḽu ya 6 yo khwiniswa nga khethekanyo ya 3 ya Mulayo wa Khwiniso ya u Thoma ya Ndayotewa wa 1997, nga khethekanyo ya 5 ya Mulayo wa Khwiniso ya Vhuvhili ya Ndayotewa wa 1998 na nga khethekanyo ya 20 ya Mulayo wa Khwiniso ya Vhurathi ya Ndayotewa wa 2001.]
1. Ṱhalutshedzo
Kha ino Sheduḽu nga nnḓa ha musi zwi sa yelani na hune zwa khou bulwa hone:
“shangohaya” zwi amba tshipiḓa tsha Riphabuḽki, tshe musi Ndayotewa ya kale i saathu u thoma u shuma, tsha vha tshi tshi dzhiiwa nga mulayo wa Afrika Tshipembe, sa vhupo ha vhuḓilangi kana ha vhuḓivhusi;
“Ndayotewa ntswa” zwi amba Ndayotewa ya Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe, 1996;
“Mulayo wa tshifhingani tsha kale” zwi amba mulayo wo vhewaho musi ndayotewa ya kale i saathu u thoma u shuma;
“Ndayotewa yo fhiraho” zwi amba Ndayotewa ya Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe, 1993 (Mulayo wa vhu 200 wa 1993).
2. U isa phanḓa na u shuma ha milayo i no shuma zwino
- Milayo yoṱhe ye ya vha i tshi khou shuma musi Ndayotewa ntswa i saathu u thoma u shuma, i ḓo isa phanḓa na u shuma u swikela musi—
- hu tshi nga vha na u khwiniswa na u fhelisa; na
- u yelana na Ndayotewa ntswa.
- Mulayo wa tshifhingani tsha kale une wa isa phanḓa na u shuma u ya nga ha tshiteṅwa tshiṱuku tsha (1)—
- a u shumi nga nḓila yo ṱandavhuwaho kha vhupo kana huṅwe -vho, u fhirisa he wa vha u tshi shuma hone musi hu saathu u thoma u shuma Ndayotewa ya kale, nga nnḓa ha musi u tshi nga vha wo khwiniswa u itela uri u shume fhethu ho ṱandavhuwaho; na uri
- u ḓo isa phanḓa na u laulwa nga maanḓalanga e a vha a tshi u laula musi Ndayotewa ntswa i saathu u thoma u shuma.
3. U pfesesa mulayo une wa vha hone
- Nga nnḓa ha musi zwi sa yelani na he zwa bulwa hone kana zwi tshi tou vha zwi songo teaho, u ṱumbulwa huṅwe na huṅwe kha mulayo muṅwe na muṅwe we wa vha u tshi khou shuma musi Ndayotewa ntswa i tshi thoma u shuma—
- kha Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe kana shangohaya (nga nnḓa ha musi hu tshi ambiwa vhupo), zwi tea u dzhiiwa zwi tshi amba Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe nga fhasi ha Ndayotewa ntswa;
- kha Phalamennde, Buthano ḽa lushaka kana Vhusimamilayo, zwi tea u pfesesiwa sa zwi ambaho Phalamennde, Buthano ḽa lushaka kana Vhusimamilayo nga fhasi ha Ndayotewa ntswa;
- kha Phresidennde, Muthusa-Phresidennde wa Khorotshitumbe, Minisṱa, Muthusa-Minisṱa kana Khabinethe, nga fhasi na Ndayotewa ntswa hu tshi tevhela tshiteṅwa tsha 9 tsha ino Sheduḽu, zwi tea u dzhiiwa zwi tshi amba Phresidennde, Minisṱa, Muthusa-Phresidennde kana Khabinete;
- kha Phresidennde wa Vhusimamilayo (Sinethe) zwi tea u dzhiiwa sa musi zwi tshi amba Mudzulatshidulo wa Khoro ya Mavundu ya Lushaka;
- kha vhusimamilayo ha vundu, Mulangavundu kana Khorotshitumbe kana muraḓo wa khorotshitumbe wa vundu zwi tea u dzhiiwa sa musi zwi tshi amba vhusimamilayo ha vundu, Mulangavundu kana Khorotshitumbe kana muraḓo wa Khorotshitumbe nga fhasi ha Ndayotewa ntswa, hu tshi tevhedzwa tshiteṅwa tsha 12 tsha ino Sheduḽu; kana
- kha luambo lwa tshiofisi kana nyambo, zwi tea u dzhiiwa kha luambo luṅwe na luṅwe zwi tshi amba luambo luṅwe na luṅwe lwa tshiofisi nga fhasi ha Ndayotewa ntswa.
- Nga nnḓa ha musi zwi sa yelani na he zwa bulwa hone kana zwi tshi tou vha zwi songo teaho, zwo ambiwaho kha mulayo wa tshifhingani tsha kale, une wa kha ḓi vha hone—
- kha Phalamennde, Nnḓu ya Phalamennde kana Buthano ḽa vhusimamilayo kana dzangano ḽa Riphabuḽiki kana shangohaya, zwi tea u dzhiiwa sa musi zwi tshi amba—
- kha Phalamennde nga fhasi ha Ndayotewa ntswa arali ndaulo ya uyo mulayo yo ṋetshedzwa u ya nga Ndayotewa yo fhiraho kana ya kale, ino Sheduḽu kha khorotshitumbe ya lushaka; kana
- kha vhusimamilayo ha vundu, arali u langulwa ha uyo mulayo zwo ṋetshedzwa kha muvhuso wa vundu u ya nga ha Ndayotewa yo fhiraho kana ino Sheduḽu kha khorotshitumbe ya vundu;
- kha Phresidennde wa shango, Minisṱa muhulwane, Mulanguli na vhaṅwe vhahulwane vha khorotshitumbe, Khabinethe, Khoro dza Dziminisṱa kana khorotshitumbe ya Riphabuḽiki kana shangohaya zwi fanela u dzhiiwa sa musi zwi tshi amba—
- Phresidennde nga fhasi ha Ndayotewa ntswa, arali ndaulo ya uyo mulayo wonoyo yo ṋetshedzwa u ya nga Ndayotewa yo fhiraho kana ino Sheduḽu kha khorotshitumbe ya lushaka; kana
- Mulangavundu wa vundu nga fhasi ha Ndayotewa ntswa, arali ndaulo ya uyo mulayo yo ṋetshedzwa u ya nga Ndayotewa yo fhiraho kana ino Sheduḽu kha khorotshitumbe ya vundu.
4. Buthano ḽa Lushaka
- Muthu muṅwe na muṅwe we a vha e muraḓo kana mufari wa ofisi kha Buthano ḽa Lushaka musi Ndayotewa ntswa i tshi thoma u shuma, u ḓo mbo ḓi vha muraḓo kana mufari wa ofisi kha Buthano ḽa Lushaka nga fhasi ha Ndayotewa ntswa nahone u ḓo fara ofisi sa muraḓo kana mufari wa ofisi u ya nga Ndayotewa ntswa.
- Buthano ḽa Lushaka sa zwe ḽa vhumbiswa zwone u ya nga ha tshiteṅwa tshiṱuku tsha (1), ḽi tea u dzhiiwa sa ḽo khethiwaho nga fhasi ha Ndayotewa ntswa kha tshifhinga tshine tsha ḓo fhela nga ḽa 30 Lambamai 1999.
- Buthano ḽa Lushaka ḽo vhumbwa nga miraḓo ya 400 kha tshifhinga tshaḽo tsha ofisi tshine tsha ḓo fhela nga ḽa 30 Lambamai 1999, hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 49(4) ya Ndayotewa ntswa.
- Milayo na ndaela dza Buthano ḽa Lushaka zwine zwa khou shuma musi Ndayotewa ntswa i tshi thoma u shuma, zwi ḓo isa phanḓa na u shuma nga nnḓa ha musi hu tshi nga vha na u khwiniswa kana u fheliswa huṅwe na huṅwe hune ha nga itiwa.
5. Mafhungo a songo fhelaho a re phanḓa ha Phalamennde
- Mafhungo maṅwe na maṅwe a songo fhelaho a re phanḓa ha Buthano ḽa Lushaka musi Ndayotewa ntswa i tshi thoma u shuma, a tea u iswa phanḓa nao hu tshi tevhedzwa Ndayotewa ntswa.
- Mafhungo maṅwe na maṅwe a songo fhelelaho phanḓa ha Sinethe musi Ndayotewa ntswa i tshi thoma u shuma, a tea u fhiriselwa kha Khoro ya Mavundu ya Lushaka, na uri Khoro i fanela u isa phanḓa na aya mafhungo i tshi tevhedza Ndayotewa ntswa.
6. Khetho dza Buthano ḽa Lushaka
- A hu na khetho dza Buthano ḽa Lushaka dzine dza ḓo fariwa phanḓa ha ḓuvha ḽa 30 Lambamai 1999 nga nnḓa ha musi Buthano ḽi tshi nga vha ḽo fhaladzwa hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 50 (2) nga murahu ha musi ho dzinginywa u sa fulufhela kha Phresidennde hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 102 (2) ya Ndayotewa ntswa.
- Khethekanyo ya 50 (1) ya Ndayotewa ntswa i khou fhahewa u swikela 30 Lambamai 1999.
- Nangwe ho vha na u fheliswa ha Ndayotewa yo fhiraho, Sheduḽu ya 2 ya iyo Ndayotewa sa zwe ya khwiniswa nga Sheduḽu ya A ya ino Sheduḽu li ḓo shuma—
- kha khetho dza u thoma dza Buthano ḽa Lushaka fhasi ha Ndayotewa ntswa;
- kha u fhelelwa nga u vha muraḓo wa Buthano kha nyimele dzi sa fani na dze dza ṋetshedzwa kha khethekanyo ya 47(3) ya Ndayotewa ntswa; na
- kha u ḓadziwa ha zwikhala kha Buthano, na u ḓadzisa, u sedzuluswa na u shumiswa ha mitevhe ya ḽihoro kha u ḓadzwa ha zwikhala, u swikela khetho dza vhuvhili dza Buthano fhasi ha Ndayotewa ntswa.
- Khethekanyo ya 47(4) ya Ndayotewa ntswa yo fhahewa u swikela hu tshi vha na khetho dza vhuvhili dza Buthano ḽa lushaka fhasi ha Ndayotewa ntswa.
7. Khoro ya Lushaka ya Mavundu
- Kha tshifhinga tshi fhelaho phanḓa ha dzulo ḽa u thoma ḽa vhusimamilayo ha vundu ḽo fariwaho nga murahu ha khetho dza u thoma fhasi ha Ndayotewa ntswa—
- Vhuimeleli ha mahoro kha Vundu kha Khoro ya Mavundu ya Lushaka vhu fanela u fana na vhune Sinethe dza 10 dza vha dzo nangiwa hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 48 ya Ndayotewa yo fhiraho; na
-
u ṋetshedzwa ha vhurumiwa ha tshoṱhe na ha tshipentshela kha mahoro o imelelwaho kha vhusimamailayo ha vundu, hu nga nḓila i tevhelaho:
- Ḽihoro ḽo imelelwaho kha vhusimamilayo ha vundu—
- Ḽi fanela u nanga vharumiwa vhaḽo vha tshoṱhe u bva kha vhathu vhe vha vha vhe dzisinetha musi Ndayotewa ntswa i tshi thoma u shuma na uri vha tshi ḓo kona u shuma sa vharumiwa vha tshoṱhe; na
- vha nga nanga vhaṅwe vhathu sa vharumiwa vhavho vha tshoṱhe fhedzi arali hu si na kana hu na tshivhalo tshi sa eḓaniho tsha dzisinetha dza kale.
- Vhusimamilayo ha vundu vhu fanela u thola vharumiwa vha tshoṱhe hu tshi tevhedzwa u nangiwa ha mahoro.
- Tshiteṅwa tshiṱuku tsha (2) na (3) zwi shuma fhedzi kha u tholwa ha u thoma ha vharumiwa vha tshoṱhe kha Khoro ya Mavundu ya Lushaka.
- Khethekanyo ya 62(1) ya Ndayotewa ntswa a i shumi kha u nangiwa na u tholwa ha sinetha dza kale sa vharumiwa vha tshoṱhe hu tshi tevhedzwa tshiteṅwa tshino.
- Milayo na ndaela dza Sinetha zwi no khou shuma musi Ndayotewa ntswa i tshi thoma u shuma zwi tea u shumiswa malugana na mafhungo a Khoro ya Lushaka u swika afho hune ya nga shuma, hu tshi tevhedzwa khwiniso kana u fheliswa hufhio na hufhio.
8. Sinethe dza tshifhinga tsho fhelaho
- Muthu we a vha e Sinetha a songo tholiwaho sa murumiwa wa tshoṱhe kha Khoro ya Mavundu ya Lushaka u tea u vha muraḓo wo fhelelaho a no ḓo voutha kha vhusimamilayo ha vundu ḽe ḽa mu nanga sa sinetha hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 48 ya Ndayotewa yo fhiraho.
- Arali muthu we a vha e sinetha a khetha u sa tsha vha muraḓo wa vhusimamilayo, uyo muthu u ḓo dzhiiwa sa muthu o ṅalaho mushumo wa vhusinetha phanḓa ha ḓuvha ḽe Ndayotewa ntswa ya thoma u shuma.
- Muholo, magavhelo na mbuelo dza vhathu vhe vha vha vhe dzisinethe vho tholiwaho sa vharumiwa vha tshoṱhe kana sa miraḓo ya vhusimamilayo ha vundu, i nga si kone u fhungudzwa nga vhanga ḽa u tholwa uho fhedzi.
9. Khorotshitumbe ya Lushaka
- Muthu muṅwe na muṅwe we a vha e Phresidennde, Muthusa-Phresidennde wa Khorotshitumbe, Minisṱa kana Muthusa- Minisṱa wa Riphabuḽiki nga fhasi ha Ndayotewa yo fhiraho musi ndayotewa ntswa i tshi thoma u shuma, u ḓo isa phanḓa na u fara ofisi u ya nga ha tshiteṅwa tshiṱuku tsha (2).
- U swika nga ḽa 30 Lambamai 1999, khethekanyo 84,89,90,91,93, na 96 dza Ndayotewa ntswa dzi tea u dzhiiwa dzi tshi ḓo vhalea sa zwine dza vhaliswa zwone kha Ṱhumetshedzo ya B ya ino Sheduḽu.
- Tshiteṅwa tshiṱuku tsha (2) a tshi thivheli Minisṱa we a vha e sinethe musi Ndayotewa ntswa i tshi thoma u shuma, kha u isa phanḓa sa Minisṱa o bulwaho kha khethekanyo ya 91(1)(a) ya Ndayotewa ntswa sa zwine iyo khethekanyo ya vhalisiwa zwone kha Ṱhumetshedzo ya B.
10. Vhusimamilayo ha mavundu
- Muthu muṅwe na muṅwe we a vha e muraḓo kana mufari wa ofisi kha Vhusimamilayo ha vundu musi Ndayotewa ntswa i tshi thoma u shuma, u mbo ḓi vha muraḓo kana mufari wa ofisi kha vhusimamilayo ha vundu ḽeneḽo nga fhasi ha Ndayotewa ntswa nahone u ḓo fara ofisi kana a vha mufari wa ofisi a tshi tevhedza Ndayotewa ntswa na ndayotewa iṅwe na iṅwe ya vundu ine ya nga phasisiwa.
- Vhusimamilayo ha vundu sa zwe ha vhumbiswa zwone u ya nga ha tshiteṅwa tshiṱuku tsha (1) vhu tea u dzhiiwa sa ho khethiwaho nga fhasi ha Ndayotewa ntswa kha tshifhinga tshine tsha ḓo fhela nga ḽa 30 Lambamai 1999.
- Kha tshifhinga tshaho tsha ofisi tshi fhelaho nga ḽa 30 Lambamai 1999, nahone hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 108(4), vhusimamilayo ha vundu ho vhumbiwaho nga tshivhalo tsha miraḓo yo tetshelwaho uho vhusimamilayo kha Ndayotewa yo fhiraho khathihi na tshivhalo tsha vhasinetha vha tshifhinga tsho fhiraho vhe vha vha miraḓo ya vhusimamilayo u ya nga ha tshiteṅwa tsha 8 tsha ino Sheduḽu.
- Milayo na ndaela zwa vhusimamilayo ha vundu zwine zwa khou shuma nga tshifhinga tsha musi Ndayotewa ntswa i tshi thoma u shuma, zwi ḓo isa phanḓa na u shuma nga nnḓa ha musi hu tshi nga vha na u khwiniswa kana u fheliswa huṅwe na huṅwe.
11. Khetho dza Vhusimamilayo ha vundu
- Naho ho vha na u fheliswa ha Ndayotewa yo fhiraho, Sheduḽu ya 2 ya ino Ndayotewa, sa zwe ya khwiniswa ngaho nga Ṱhumetshedzo ya A kha Sheduḽu ino, i ḓo shuma—
- kha khetho dza u thoma dza vhusimamilayo ha vundu fhasi ha Ndayotewa ntswa;
- kha u fhelelwa nga u vha muraḓo wa Vhusimamilayo kha nyimele dzo fhambanaho na dzo ṋetshedzwaho kha khethekanyo ya 106 (3) ya Ndayotewa ntswa; na
- kha u ḓadza zwikhala kha vhusimamilayo na u ḓadzisa, u sedzulusa na u shumiswa ha mitevhe ya mahoro kha u ḓadza zwikhala, u swikela hu tshi vha na khetho dza vhuvhili dza vhusimamilayo fhasi ha Ndayotewa ntswa.
- Khethekanyo ya 106(4) ya Ndayotewa ntswa yo fhahewa malugana na vhusimamilayo ha vundu u swikela hu tshi vha na khetho dza vhuvhili dza vhusimamilayo fhasi ha Ndayotewa ntswa.
12. Khorotshitumbe dza vundu
- Muthu muṅwe na muṅwe we a vha e Mulangavundu kana muraḓo wa Khorotshitumbe ya vundu musi Ndayotewa ntswa i tshi thoma u shuma, u ḓo isa phanḓa na u vha kha yeneyo ofisi a tshi tevhedza Ndayotewa ntswa na ndayotewa ifhio na ifhio ya vundu ine ya nga phasiswa, fhedzi hu tshi tevhedzwa tshiteṅwa tshiṱuku tsha (2).
- U swikela Mulangavundu o khethwaho nga murahu ha khetho dza vhusimamilayo ha vundu dza u thoma nga fhasi ha Ndayotewa ntswa a tshi thoma u shuma kana vundu ḽi tshi phasisa Ndayotewa yaḽo, u ya ngauri hu bvelela zwifhio u thoma, khethekanyo ya 132 na ya 136 ya Ndayotewa ntswa dzi tea u dzhiiwa zwi tshi vhalea sa zwe zwa vheiswa zwone kha Ṱhumetshedzo ya C kha Sheduḽu ino.
13. Ndayotewa dza vundu
Ndayotewa ya vundu yo phasiswaho phanḓa ha musi Ndayotewa ntswa i tshi thoma u shuma i tea u tevhedza khethekanyo ya 143 ya Ndayotewa ntswa.
14. U ṋetshedzwa ha milayo kha mavundu
- Mulayo malugana na mafhungo ane a kwama sia ḽa mishumo na maanḓa zwo bulwaho kha Sheduḽu ya 4 kana 5 ya Ndayotewa ntswa nahone we musi Ndayotewa ntswa i tshi thoma u shuma, wa vha u tshi langulwa nga maanḓalanga a re kha khorotshitumbe ya lushaka u nga ṋetshedzwa nga Phresidennde, nga mulevho, kha maanḓalanga a re nga fhasi ha khorotshitumbe ya vundu yo vhewaho nga Mulangavundu wa vundu.
- Arali zwi tshi ṱoḓea uri mulayo wo ṋetshedzwaho nga fhasi ha tshiteṅwa tshiṱuku tsha (1) u bveledzwe nga nḓila i fushaho, Phresidennde, nga mulevho a nga—
- khwinisa kana a shandukisa mulayo uri u kone u langa ṱhalutshedzo yawo kana tshumiso;
- hune u ṋetshedzwa ha si shume kha tshipiḓa tsho fhelelaho tshiṅwe na tshiṅwe tsha mulayo, a nga fhelisa kana a phasisa nga huswa, hu na kana hu si na khwiniso kana u shandukiswa ho sumbedzwaho kha pharagirafu ya (a), mbetshelo dzenedzo dzine u ṋetshedzwa ha shuma kana u swika musi ṋetshedzo i tshi shuma khadzo; kana
- langula mafhungo maṅwe na maṅwe ane a vhona o tea u ya nga he a kumedzwa, hu tshi katelwa u pfuluswa kana u rumelwa ha mushumi Iwa tshifhinganyana, kana u pfulusiwa ha thundu, vhuḓifhinduleli, pfanelo na mbofho kha kana u bva kha maanḓalanga a khorotshitumbe ya lushaka kana ya vundu kana muhasho muṅwe-vho wa muvhuso, ndaulo, tshumelo dza tsireledzo kana tshiṅwe tshiimiswa.
-
- Khophi ya mulevho muṅwe na muṅwe yo bviswaho hu tshi tevhedzwa tshiteṅwa tshiṱuku tsha (1) kana (2) i fanela u ṋetshedzwa Buthano ḽa lushaka na Khoro ya Mavundu ya Lushaka hu saathuu fhela maḓuvha a 10 mulevho uyo wo anḓadziwa.
- Arali Buthano ḽa lushaka na Khoro ya lushaka nga kha ḽikumedzwa zwi tshi tevhedza mulevho kana mbetshelo dziṅwe dzaḽo, mulevho kana mbetshelo zwi ḓo fhela nga zwoṱhe, fhedzi zwi sa kwami—
- u vha mulayoni kana u ṱanganedzea ha zwiṅwe na zwiṅwe zwo itwaho hu tshi khou tevhedzwa mulevho kana mbetshelo phanḓa ha musi u tshi fhela nga woṱhe; kana
- pfanelo kana vhuṱalu ho wanalaho kana mushumo kana mulandu wo itwaho phanḓa ha musi u tshi fhela nga woṱhe.
- Musi mulayo u tshi ṋetshedzwa nga fhasi ha tshiteṅwa tshiṱuku tsha (1), zwiṅwe na zwiṅwe zwine zwa ambiwa huṅwe na huṅwe kha mulayo kha maanḓalanga a no khou u langula, zwi fanela u dzhiiwa zwi tshi amba maanḓalanga e a ṋetshedzwa khawo.
- U ṋetshedzwa huṅwe na huṅwe ha mulayo nga fhasi ha khethekanyo ya 235 (8) ya Ndayotewa yo fhiraho zwi tshi katela na u khwinisa, u shandukisa kana u fhelisa kana u phasisa hafhu mulayo muṅwe na muṅwe khathihi na vhukando vhuṅwe na vhuṅwe ho dzhiiwaho nga fhasi ha iyo khethekanyo, zwi ḓo dzhiiwa sa zwo itwaho nga fhasi ha itshi tshiteṅwa.
15. Milayo ya vhusimamilayo i no khou shuma nnḓa ha vhusimamilayo ha Phalamennde
- Maanḓalanga a re ngomu ha khorotshitumbe ya lushaka ane a langula milayo ifhio na ifhio i no wela nnḓa ha vhusimamilayo ha Phalamennde musi Ndayotewa ntswa i tshi thoma u shuma, i ḓo isa phanḓa na u langula uyo mulayo u swikela u tshi ḓo ṋetshedzwa kha maanḓalanga a no wela kha Khorotshitumbe ya vundu hu tshi tevhedzwa tshiteṅwa tsha 14 tsha ino Sheduḽu.
- Tshiteṅwa tshiṱuku tsha (1) tshi ḓo fhela nga tshoṱhe nga murahu ha miṅwaha mivhili musi Ndayotewa ntswa yo no thoma u shuma.
16. Dzikhothe
- Khothe iṅwe na iṅwe, zwi tshi katela khothe dza mahosi dze dza vha dzi hone musi Ndayotewa ntswa I tshi thoma u shuma, I ḓo isa phanḓa na u shuma khathihi na u shumisa
maanḓa a re nga fhasi ha vhupo hayo u ya nga ha mulayo une wa shuma khayo, na muthu muṅwe na muṅwe o faraho ofisi sa muofisiri wa zwa vhuhaṱuli u ḓo isa phanḓa na u fara ofisi u ya nga ha mulayo u no khou shuma kha iyo ofisi, zwi tshi ya nga—
- khwiniso iṅwe na iṅwe kana u fheliswa huṅwe na huṅwe ha uyo mulayo; na
- u yelana na Ndayotewa ntswa.
-
- Khothe ya Ndayotewa yo thomiwaho nga Ndayotewa yo fhiraho i ḓo vha Khothe ya Ndayotewa nga fhasi ha Ndayotewa ntswa.
-
…….
[Tshiteṅwa tshiṱuku tsha (b) tsho thuthwa nga khethekanyo ya 20 (a) ya Mulayo wa Khwiniso ya Vhurathi ya Ndayotewa wa 2001.]
-
- Khothe Khulwane ya Khethekanyo ya Khaṱhululo ya Afrika Tshipembe i ḓo vha Khothe Khulwane ya Khaṱhululo nga fhasi ha Ndayotewa ntswa.
-
…….
[Tshiteṅwa tshiṱuku tsha (b) tsho thuthwa nga khethekanyo ya 20 (a) ya Mulayo wa Khwiniso ya Vhurathi ya Ndayotewa wa 2001.]
-
- Khethekanyo ya vundu kana yapo ya khothe khulwane ya Afrika Tshipembe kana khothe Khulwane ya shangohaya kana khethekanyo ya zwa u angaredza ya yeneyo khothe, i ḓo vha Khothe Khulwane nga fhasi ha Ndayotewa ntswa hu songo shandukiswa vhupo hayo ha mishumo, fhedzi hu tshi tevhelwa u dzudzanyululwa huṅwe na huṅwe ho bulwaho kha tshiteṅwa tshiṱuku tsha (6).
- Muthu muṅwe na muṅwe o faraho ofisi kana a no dzhiiwa o fara ofisi sa Muhaṱuli-Phresidennde, Muthusa-Muhaṱuli-Phresidennde kana muhaṱuli wa khothe o bulwaho kha phara ya (a) musi Ndayotewa ntswa i tshi thoma u shuma, u vha Muhaṱuli-Phresidennde, Muthusa-Muhaṱuli waPhresidennde kana muhaṱuli wa yeneyo khothe nga fhasi ha Ndayotewa ntswa fhedzi hu tshi tevhelwa u dzudzanyululwa huṅwe na huṅwe ho sumbedzwaho kha tshiteṅwa tshiṱuku tsha (6).
- Nga nnḓa ha musi zwi sa yelani na he zwa buliwa hone kana zwi tshi tou vha zwi songo tea, zwine zwa ambiwa kha mulayo muṅwe na muṅwe kana maitele kha—
- Khothe ya zwa Ndayotewa nga fhasi ha Ndayotewa yo fhiraho, zwi tea u dzhiiwa sa u musi zwi tshi amba Khothe ya Ndayotewa nga fhasi ha Ndayotewa ntswa;
- Khothe Khulwane ya Khaṱhululo ya Afrika Tshipembe, zwi tea u dzhiiwa sa musi zwi tshi amba Khothe Khulwane ya Khaṱhululo; na
- tshipiḓa tsha vundu kana tshipiḓa tsha Khothe Khulwane ya Afrika Tshipembe kana khothe khulwane ya shangohaya kana tshipiḓa nga u angaredza tsha khothe yeneyo, zwi tea u dzhiiwa sa musi zwi tshi amba Khothe Khulwane.
-
- Hu saathu fhela tshifhinga musi Ndayotewa ntswa yo no thoma u shuma, khothe dzoṱhe, zwi tshi katela na zwivhumbeo zwadzo, kuvhumbele, kushumele na vhupo ha mishumo khathihi na milayo yo teaho, zwi tea u dzudzanyululwa hu tshi khou itelwa u thomiwa ha sisṱeme ntswa ya zwa Vhuhaṱuli yo teaho kha ṱhoḓea dza Ndayotewa ntswa.
- Muraḓo wa Khabinethe a re na vhuḓifhinduleli ha u langula vhuhaṱuli, a tshi khou shuma o thoma a kwamana na Khomishini ya zwa Vhulamukanyi, u fanela u langula u dzudzanyululwa ho bulwaho kha phara ya (a).
-
- Muṅwe na muṅwe o faraho ofisi, musi Mulayo wa Khwiniso ya Ndayotewa wa Riphabuḽiki, wa 2001, u tshi thoma u shuma, sa—
- Phresidennde wa Khothe ya Ndayotewa, u vha Muhaṱuli Muhulwane sa zwo bulwaho kha khethekanyo ya 167 (1) ya Ndayotewa ntswa;
- Muthusa-Phresidennde wa Khothe ya Ndayotewa, u vha Muthusa-Muhaṱuli Muhulwane sa zwo bulwaho kha khethekanyo ya 167 (1) ya Ndayotewa ntswa;
- Muhaṱuli Muhulwane u vha Phresidennde wa Khothe Khulwane ya Khaṱhululo sa zwo bulwaho kha khethekanyo ya 168 (1) ya Ndayotewa; na
- Muthusa-Muhaṱuli Muhulwane u vha Muthusa- Phresidennde wa Khothe Khulwane ya Khaṱhululo sa zwo bulwaho kha khethekanyo ya 168 (1) ya Ndayotewa ntswa.
- Milayo, ndaulo kana tsumbasia dzo vhewaho nga Phresidennde wa Khothe ya Ndayotewa kana Muhaṱuli Muhulwane zwine zwa khou shuma phanḓa ha musi Ndayotewa ya Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe i tshi thoma u shuma.
- Nga nnḓa ha musi zwi sa yelani na he zwa buliwa hone kana zwi tshi tou vha zwi songo tea, zwine zwa ambiwa kha mulayo muṅwe na muṅwe kana maitele maṅwe na maṅwe kha Muhaṱuli Muhulwane kana Phresidennde wa Khothe ya Ndayotewa, zwi fanela u dzhiiwa sa Muhaṱuli Muhulwane sa zwo bulwaho kha khethekanyo ya 167 (1) ya Ndayotewa ntswa.
[Tshiteṅwa tshiṱuku tsha (7) tsho ḓadziswa nga khethekanyo ya. 20 (b) ya Mulayo wa Khwiniso ya Vhurathi ya Ndayotewa wa 2001.]
17. Milandu i saathu u fhela i re phanḓa ha khothe
Matshimbidzele a milandu yoṱhe ye ya vha i saathu u fhela khothe musi Ndayotewa i tshi thoma u shuma, i fanela u shumiwa nayo sa zwine ha tou nga Ndayotewa ntswa a i athu u phasiswa nga nnḓa ha musi vhulamukanyi vhu tshi zwi ṱoḓisa nga nḓila iṅwe vho.
18. Maanḓalanga a zwa vhutshutshisi
- Khethekanyo ya 108 ya Ndayoyotewa yo fhiraho i ḓo isa phanḓa na u shuma u swikela Mulayo wa Phalamennde wo bulwaho kha khethekanyo ya 179 ya Ndayotewa ntswa u tshi thoma u shuma. Tshino tshiteṅwa tshiṱuku a tshi khakhisi
u tholiwa ha Mulangi wa Vhutshutshisi wa Lushaka hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 179.
- Axennde Dzhenerala o faraho ofisi musi Ndayotewa ntswa i tshi thoma u shuma u ḓo isa phanḓa na u shuma hu tshi tevhedzwa mulayo u shumaho kha ofisi yawe, hu tshi tevhedzwa tshiteṅwa tshiṱuku tsha (1).
19. Miano na khwaṱhisedzo
Muthu a no khou isa phanḓa na u shuma ofisini hu tshi tevhedzwa ino Sheduḽu nahone o itaho muano wa ofisi kana u ita
khwaṱhisedzo fhasi ha Ndayotewa yo fhiraho, ha kombetshedzwi u dovholola muano wa ofisi kana khwaṱhisedzo fhasi ha Ndayotewa ntswa.
20. Zwiṅwe Zwiimiswa zwa Ndayotewa
- Kha ino Ndayotewa, “Zwiimiswa zwa Ndayotewa” zwi amba —
- Mutsireledzi wa Tshitshavha;
-
Khomishini ya Pfanelo dza Vhuthu ya Afrika Tshipembe;
[Pharagirafu ya (b) yo khwiniswa nga khethekanyo ya 4 ya Mulayo wa Khwiniso ya Vhuvhili ya Ndayotewa wa 1998.]
- Khomishini ya Ndinganyiso ya Mbeu;
- Muoditha-Dzhenerala;
- Bannga Khulwane ya Afrika Tshipembe;
- Khomishini ya zwa Gwama;
- Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli; kana
- Bodonyangaredzi ya Nyambo dza Afrika Tshipembe.
- Tshiimiswa tshiṅwe na tshiṅwe tsha ndayotewa tsho thomiwaho nga fhasi ha Ndayotewa yo fhiraho tshi ḓo isa phanḓa na u shuma u ya nga ha mulayo u no khou shuma khatsho, nahone muthu muṅwe na muṅwe o faraho ofisi sa muraḓo wa khomishini, muraḓo wa bodo ya Bannga Khulwane kana Bodonyangaredzi ya Nyambo dza Afrika Tshipembe, Mutsireledzi wa Tshitshavha kana Muoditha-Dzhenerala, musi Ndayotewa ntswa i tshi thoma u shuma, u ḓo isa phanḓa na u shuma u ya nga ha mulayo u no khou shuma kha iyo ofisi, hu tshi tevhelwa—
- u khwiniswa kana u fheliswa huṅwe na huṅwe ha uyo mulayo; na
- u yelana na Ndayotewa ntswa.
- Khethekanyo ya 199(1), 200(1), 3 na (5) u swika kha (11) na (201) u swika kha 206 dza Ndayotewa yo fhiraho dzi ḓo isa phanḓa na u shuma u swikela dzi tshi fheliswa nga Mulayo wa Phalamennde wo phasiswaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 75 ya Ndayotewa ntswa.
- Miraḓo ya Khomishini ya Tshumelo ya zwa Vhuhaṱuli yo bulwaho kha khethekanyo ya 105 (1)(h) ya Ndayotewa yo fhiraho i ḓo ima u vha miraḓo ya khomishini musi miraḓo yo sumbedzwaho kha khethekanyo ya 178(1) (i) ya Ndayotewa ntswa i tshi tholiwa.
-
- Khoro ya Volkstaat yo thomiwaho hu tshi tevhedzwa Ndayotewa yo fhiraho I ḓo isa phanḓa na u shuma hu tshi tevhedzwa milayo i shumaho khayo, nahone muṅwe na muṅwe o faraho ofisi sa muraḓo wa Khoro musi Ndayotewa ntswa i tshi thoma u shuma, u ḓo isa phanḓa na u shuma hu tshi tevhedzwa mulayo u shumaho kha yeneyo ofisi, hu tshi tevhedzwa—
- khwiniso ifhio na ifhio kana u fheliswa ha uyo mulayo;
- u yelana hayo na Ndayotewa ntswa.
- Khethekanyo ya 184 A na 184 B (1)(a), (b) na (d) ya Ndayotewa yo fhiraho dzi ḓo isa phanḓa na u shuma u swikela dzi tshi fheliswa nga Mulayo wa Phalamennde wo phasiswaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 75 ya Ndayoyotewa ntswa.
21. U phasiswa ha mulayo u ṱoḓiwaho nga Ndayotewa ntswa
- Hune Ndayotewa ntswa ya ṱoḓa u phasiswa ha mulayo wa lushaka kana wa vundu, uyo mulayo u tea u phasiswa nga maanḓalanga o teaho nahone hu saathu u fhela tshifhinga tshilapfu u bva ḓuvha ḽe Ndayotewa ntswa ya thoma u shuma.
- Khethekanyo ya 198 (b) ya Ndayotewa ntswa i nga si kone u shumiswa u swikela mulayo wo bulwaho kha iyo khethekanyo u tshi phasiswa.
- Khethekanyo ya 199(3)(a) ya Ndayotewa ntswa i nga si kone u shumiswa phanḓa ha musi hu tshi fhela miṅwedzi miraru nga murahu ha musi milayo yo bulwaho kha iyo khethekanyo i tshi phasiswa.
- Mulayo wa lushaka wo bulwaho kha khethekanyo ya 217(3) ya Ndayotewa ntswa u tea u phasiswa hu saathu u fhela miṅwaha miraru u bva ḓuvha ḽe Ndayotewa ntswa ya thoma u shuma, fhedzi na u sa vha hone ha uyu mulayo kha tshino tshifhinga a zwi thivheli u shumiswa ha mbekanyamaitele yo bulwaho kha khethekanyo ya 217 (2).
- U swika musi Mulayo wa Phalamennde wo bulwaho kha khethekanyo ya 65(2) ya Ndayotewa ntswa u tshi phasiswa, vhusimamilayo ha vundu vhuṅwe na vhuṅwe vhu nga nanga nḓila dzine ngadzo maanḓalanga a ṋewa vhurumiwa haho u voutha vhuimoni haho kha Khoro ya Mavundu ya Lushaka.
- U swika musi mulayo wo bulwaho kha khethekanyo ya 229(1)(b) ya Ndayotewa ntswa u tshi phasiswa, masipala u vha a tshee na maanḓa a u vhea mithelo miṅwe na miṅwe, muingamuthelo kana mithelo ya zwibveledzwa zwo rengiwaho kana u rengiselwa nnḓa dze a hweswa maanḓa a u dzi vhea musi Ndayotewa i tshi thoma u shuma.
22. Vhuthihi ha lushaka na u pfumedzana
- Hu sa sedzwi mbetshelo dzifhio na dzifhio dza Ndayotewa ntswa naho ho vha na u fheliswa ha Ndayotewa yo fhiraho, mbetshelo dzoṱhe dzi kwamanaho na u farela dzi re ngomu ha Ndayotewa yo fhiraho fhasi ha ṱhoho “Vhuthihi ha lushaka na u pfumedzana” zwi ḓo dzhiiwa sa tshipiḓa tsha Ndayotewa ntswa, u itela u bveledza Mulayo wa Ṱhuṱhuwedzo ya Vhuthihi ha Lushaka na u Pfumedzana wa 1995 (Mulayo wa vhu 34 wa 1995), sa zwe wa khwinisiswa zwone hu tshi katelwa na ndeme yawo.
-
U itela ndivho dza tshiteṅwa tshiṱuku tsha (1), ḓuvha ḽa “6 Nyendavhusiku 1993” hune ḽa vhonala kha mbetshelo dza Ndayotewa yo fhiraho fhasi ha ṱhoho ine ya ri “Vhuthihi ha Lushaka na u Pfumedza”, hu fanela u vhalwa sa “11 Shundunthule 1994”.
[Tshiteṅwa tshiṱuku tsha (2) tsho ḓadziswa nga khethekanyo ya. 3 ya Mulayo wa Khwiniso ya u Thoma ya Ndayotewa wa 1997.]
23. Mulayotibe wa Pfanelo
- Mulayo wa lushaka wo sumbedzwaho kha khethekanyo ya 9 (4), 32 (2) na 33(3) ya Ndayotewa ntswa u fanela u phasiswa hu saathu u fhela miṅwaha miraru u bva ḓuvha ḽe Ndayotewa ntswa ya thoma u shuma.
- U swikela mulayo wo bulwaho kha khethekanyo ya 32 (2) na 33 (3) ya Ndayotewa ntswa u tshi phasiswa—
-
khethekanyo ya 32(1) i ḓo dzhiiwa i tshi vhalea ngaurali:
“(1) Muthu muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya u wana mafhungo oṱhe a re kha muvhuso kana muraḓo muṅwe na muṅwe wa muvhuso kha sia ḽifhio na ḽifhio ḽa muvhuso, arali ayo mafhungo a tshi ṱoḓea kha u shumisa na u tsireledza pfanelo dzavho.”; na
-
khethekanyo ya 33(1) na (2) dzi fanela u dzhiiwa sa dzi vhaleaho nga nḓila i tevhelaho:
“Muthu muṅwe na muṅwe u na pfanelo ya—
(a) nyito ya ndaulo i re mulayoni hune ha wanala uri pfanelo dzifhio na dzifhio dzawe kana madzangalelo awe a tshi kwamea kana u shushedzwa;
(b) nyito ya matshimbidzele a ndaulo kwayo musi pfanelo dzawe kana ndavhelelo dzawe dzi re mulayoni dzi tshi kwamea kana u shushedzwa;
(c) u ṋewa zwiitisi zwo tou ṅwaliwaho zwa nyito ya ndaulo i kwamaho pfanelo dzavho dzifhio kana dzifhio kana madzangalelo awe nga nnḓa ha musi zwiitisi izwo zwo anḓadziwa;
(d) nyito ya ndaulo yo teaho malugana na zwiitisi zwo fhiwaho musi pfanelo dzifhio na dzifhio dzawe dzi tshi kwamea kana u shushedzwa.”.
- Khethekanyo dza 32(2) na 33(3) dzaa Ndayotewa ntswa dzi ḓo fhela nga dzoṱhe arali mulayo wo bulwaho kha khethekanyo idzo nga u tevhekana wa sa phasiswa hu saathu u fhela miṅwaha miraru u bva ḓuvha ḽe Ndayotewa ya thoma u shuma.
24. Ndaulo ya muvhuso na tshumelo dza tsireledzo
- Khethekanyo dza 82(4)(b), 215, 218(1), 219(1), 224 u swika kha
228, 236(1), (2), (3), (6), (7)(b) na (8), 237(1) na (2)(a) na 239(4) na (5) dza Ndayotewa yo fhiraho dzi ḓo isa phanḓa na u shuma sa u tou nga Ndayotewa yo fhiraho a yo ngo fheliswa, hu tshi tevhedzwa—
- khwiniso ya idzo khethekanyo sa zwe zwa buliswa zwone kha Ṱhumetshedzo ya D;
- dziṅwe khwiniso kana u fheliswa ha idzo khethekanyo nga Mulayo wa Phalamennde wo phasiswaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 75 ya Ndayotewa ntswa; na
- u yelana na Ndayotewa ntswa.
- Khomishini ya Tshumelo ya Muvhuso na khomishini dza tshumelo ya mivhuso ya vundu sa zwo bulwaho kha Ndima ya 13 ya Ndayotewa yo fhiraho dzi ḓo isa phanḓa na u shuma dzi tshi tevhedza Ndima iyo na mulayo u shumaho khadzo sa zwine ha tou nga iyo ndima a yo ngo fheliswa, u swikela Khomishini na khomishini dza tshumelo ya mivhuso ya vundu dzi tshi fheliswa nga Mulayo wa Phalamennde wo phasiswaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 75 ya Ndayotewa ntswa.
- U fheliswa ha Ndayotewa yo fhiraho a zwi kwami mulevho ufhio na ufhio wo bviswaho nga fhasi ha khethekanyo ya 237(3) ya Ndayotewa yo fhiraho nahone mulevho ufhio na ufhio wo raloho u ḓo isa phanḓa na u shuma, hu tshi tevhedzwa—
- khwiniso kana u fheliswa hufhio na hufhio; na
- u yelana na Ndayotewa ntswa.
25. Huṅwe u sa tea u vha kha Vhusimamilayo
- Muthu muṅwe na muṅwe ane musi Ndayotewa i tshi thoma u shuma, a vha a tshi khou shuma tshigwevho tsha miṅwedzi i fhiraho ya 12 kha Riphabuḽiki hu si na u nanga u badela ndaṱiso ha ngo tea u vha muraḓo wa Buthano ḽa Lushaka kana vhusimamilayo ha vundu.
- U sa tea ha muthu hu tshi tevhedzwa tshiteṅwa tshiṱuku tsha (1)—
- hu a fhela nga hoṱhe arali u wanwa mulandu hu tshi vhetshelwa thungo kha khaṱhululo kana tshigwevho tshi tshi fhungudziwa kha khaṱhululo tsha vha tshigwevho tshi sa thivheli muthu onoyo; na uri
- hu ḓo fhela nga murahu ha miṅwaha miṱanu musi tshigwevho tsho fhela.
26. Muvhuso wapo
- Hu sa sedzwi mbetshelo dza khethekanyo ya 151,155,156 na 157 dza Ndayotewa ntswa—
-
mbetshelo dza Mulayo wa Tshifhinganyana wa Muvhuso wapo wa 1993 (Mulayo wa vhu 209 wa 1993), sa zwine wa nga khwiniswa tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe nga mulayo wa lushaka zwi tshi yelana na Ndayotewa ntswa, dzi kha ḓi ḓo bvela phanḓa na u shuma u ya nga Khoro ya Masipala u swikela Khoro ya Masipala ine ya ḓo imela khoro i tshi ḓivhadzwa uri yo khethiwa nga kha mvelelo dza khetho dza Khoro dza Masipala dza u thoma dza u angaredza nga murahu ha musi Ndayotewa ntswa i tshi thoma u shuma; nahone
[Tshiteṅwa tshiṱuku tsha (a) tsho imelwa nga khethekanyo ya 5 (a) ya Mulayo wa Khwiniso ya Vhuvhili ya Ndayotewa wa 1998.]
-
murangaphanḓa wa sialala wa tshitshavha tshine tsha khou tevhela sisṱeme ya mulayo wa tshithu nahone a dzulaho fhethu hu re fhasi ha muvhuso wa tshifhinganyana wa khoro yapo, khoro ya tshifhinganyana kana khoro ya tshifhinganyana ya vhaimeleli, yo bulwaho kha Mulayo wa Muvhuso wapo waTshifhinganyana wa 1993, nahone wo ṱaluswaho kha khethekanyo ya 182 ya Ndayotewa yo fhiraho, u tea u vha muraḓo a songo nangiwaho wa khoro u swika Khoro ya Masipala ine ya ḓo imela khoro i tshi ḓivhadzwa uri yokhethiwa nga mvelelo dza khetho dza u thoma dza Khoro dza Masipala dza u angaredza nga murahu ha musi Ndayotewa ntswa i tshi thoma u shuma.
[Tshiteṅwa tshiṱuku tsha (b) tsho imelwa nga khethekanyo ya 5(a) ya Mulayo wa Khwiniso ya Vhuvhili ya Ndayotewa wa 1998.]
-
Khethekanyo ya 245 (4) ya Ndayotewa yo fhiraho i ḓo isa phanḓa na u shuma u swikela u shuma ha iyi khethekanyo hu tshi fhela nga hoṱhe. Khethekanyo ya 16 (5) na (6) ya Mulayo wa Tshifhinganyana wa Muvhuso Wapo, wa 1993 u nga si kone u fheliswa phanḓa ha ḽa 30 Lambamai 2000.
[Tshiteṅwa tsha (2) tsho khwiniswa nga khethekanyo ya 5 (b) ya Mulayo wa Khwiniso ya Vhuvhili ya Ndayotewa wa 1998.]
27. U vhewa nga nḓila ya tsireledzo ha Milayo ya Phalamennde na ya vundu
Khethekanyo ya 82 na 124 dza Ndayotewa ntswa a dzi kwami u vhewa nga nḓila yo tsireledzeaho ha Milayo ya Phalamennde kana ya vundu yo phasiswaho phanḓa ha musi Ndayotewa ntswa i tshi thoma u shuma.
28. U ṅwaliswa ha thundu i sa sudzulusei ya muvhuso
- Musi hu tshi bviswa ṱhanziela nga maanḓalanga i sumbaho uri thundu i sa sudzulusei ya muvhuso ndi ya muvhuso muṅwe u ya nga khethekanyo ya 239 ya Ndayotewa yo fhiraho, muredzhisiṱara wa tsumbavhuṋe u tea u ṅwalisa rekhodo dzenedzo kana a khwaṱhisedza vhuṱanzi uho kha redzhisiṱara yo teaho, tsumbavhuṋe kana ḽiṅwe ḽiṅwalo u sumbedza uri thundu iyi i sa sudzulusei i kha dzina ḽa muvhuso wonoyo.
- A hu na muthelo, kana mbadelo ine ya ḓo vha hone malugana na u ṅwaliswa u ya nga ha tshiteṅwa tshiṱuku tsha (1).


text:
Vornamen mit Anfangsbuchstabe X
Für den Anfangsbuchstaben X haben wir 587 männliche und weibliche Baby-Vornamen zur Auswahl.
Beliebte Vornamen
Zu den beliebtesten Vornamen gehören Xander, Xaver und Xavier.
Alle Vornamen
X- wie X-Zander
Xa wie Xavier
Xaan Xabi Xabian Xabiënne Xabier Xabyan Xacaron Xadé Xadega Xaden Xadéva Xadier Xaeden Xael Xaël Xaen Xaenah Xaevier Xaevion Xaf Xafaya Xafi Xa-Glair Xagustina Xahli Xai Xaiden Xaiella Xailey Xaindijs Xainner Xaira Xaiver Xaja Xakousti Xalia Xalise Xalivia Xalvino Xam Xamar Xamda Xamdi Xamiël Xamm Xamuel Xan Xana Xanah Xanchyro Xanda Xandah Xandar Xander Xander-Johnathon Xander-Noël Xandher Xandia Xandl Xandra Xandrina Xandrine Xandro Xane Xané Xanetia Xani Xaniar Xaniëlla Xanim Xanique Xanne Xanne-Lynn Xano Xanofon Xanri Xante Xanté Xantha Xanthe Xantheh Xanther Xanthi Xanthia Xanthie Xanthipi Xanthippi Xanthipy Xantho Xanthos Xanthoula Xanthus Xanthy Xanthya Xanti Xantiago Xantia-Jaine Xantino Xantio Xanto Xanty Xanum Xanzaar Xaphirah Xara Xarah-Lynn Xaralampos Xara-Livieya Xarchaeceya Xaree Xarelsa Xaria Xario Xariq Xarles Xarn Xarnde Xarni Xarnia Xarra Xarya Xathan Xatîv Xauris Xaus Xava Xavaeir Xavaèl Xave Xaveer Xavèn Xavena Xavenio Xavently Xaver Xaver-Constantin Xaveria Xaveriana Xaverie Xaverio Xaverion Xaverius Xaver-Luitpold Xaver-Maximilian Xaver-Theodor Xavery Xavès Xavey Xavi Xaví Xavia Xavian Xaviano Xaviar Xaviare Xavi-Cavani Xavie Xavié Xaviean Xavien Xaviën Xaviendo Xavienna Xaviënnah Xaviènne Xavier Xaviér Xavièr Xaviër Xaviera Xaviéra Xaviëra Xavière Xavieria Xavierinio Xavier-Leigh Xaviero Xaviéro Xavièrre Xavi-Jhay Xavina Xavinho Xavinio Xavio Xavion Xaviour Xaviro Xavi-Thiago Xaviyàn Xavoiya Xavy Xavyenna Xavyera Xavyéron Xavyra Xawery Xawi Xawier Xaya Xayde Xaydian Xayèn Xayenna Xayera Xayhire Xayinn Xaylen Xayrullo Xayvion
Xe wie Xenia
Xea Xealiana Xean Xeana Xeannah Xeano Xeaven Xeavian Xeb Xeevion Xehrius Xela Xelano Xelena Xelest Xeleyna Xelia Xelin Xelly Xelly-Rox Xely Xem Xemm Xemme Xemmy Xen Xena Xenaida Xenakis Xenalyn Xendan Xenevieve Xeni Xenia Xenia-Cornelia Xenie Xenija Xenios Xenis Xeniya Xenja Xenn Xenna Xenne Xenno Xeno Xenoa Xenofon Xenofontas Xenophon Xenos Xenox Xenres Xenya Xep Xepp Xer Xerailyvion Xerces Xernée Xerrayno Xervinho Xerxes Xesus Xev Xevainho Xeváyro Xevenne Xevi Xeviar Xevynio Xezal
Xh wie Xhafer
Xhafer Xhaferr Xhai Xhana Xhania Xhante Xhariëne Xhavat Xhavit Xhayenna Xheadyon Xhealiyah Xhejna Xheladin Xhelal Xhelil Xhemajl Xhemal Xhemë Xhemil Xhemila Xhemile Xhemir Xheneta Xhenete Xheneti Xhenisa Xhensila Xherald Xherdan Xhesina Xheva Xhevahir Xhevahire Xhevair Xhevaire Xhevat Xhevdet Xhevit Xhevrie Xhevrije Xhezair Xhezide Xhihana Xhilda Xhimena Xhirald Xhoana Xhoel Xhordan Xhovano Xhudet Xhueiriah Xhuliana Xhulja Xhuljeta Xhuneid Xhylie Xhyros
Xi wie Ximena
Xi Xia Xia-Bella Xiahan Xialena Xiam Xiamae Xiamara Xian Xiana Xianayah Xiandro Xianeysha Xiang Xiangling Xiang-Wen Xiangyu Xianna Xiano Xiao Xiaoaoxing Xiaokang Xiaoning Xiaoou Xiaoping Xiaoqing Xiaoran Xiaosong Xiaowei Xiaoxin Xiaoxuan Xiaoxüan Xiaoyang Xiaoye Xiaoyou Xiaoyu Xiaoyuan Xiaoyue Xiara Xiar-Giënne Xiaro Xiavienelly Xibe Xidyn Xiebe Xiem Xienna Xiënna-Jayli Xiènne Xiënne Xiënnely Xier Xievenne Xifiya Xihan Xiheng Xilana Xilena Xilia Xilian Xiliano Xiliyano-Xavi Xilke Xill Xillian Xilven Xim Ximairo Ximanu Ximarlinhio Ximen Ximena Xiména Ximeng Ximon Xin Xina Xina-Lee Xinchen Xinchi Xincy Xindi Xineavian Xing Xingchen Xinghuo Xingrui Xingtong Xingyuan Xinhe Xinhran Xinhui Xinjie Xinle Xinmin Xinni Xinnie Xinning Xinoula Xinpeng Xinqi Xinran Xinrui Xinthe Xintian Xinuo Xinwei Xinwen Xinya Xinyao Xinyi Xin-Yi Xinyu Xinyuan Xinyue Xinzhi Xioamárah Xio-Amy Xiola Xiolomi Xiomar Xiomara Xiomay Xiomy Xion Xionara Xioni Xionice Xionmar Xiordy Xioreli Xio-Shyennety Xippe Xiri Xirosa Xirriano Xiu Xiuhe Xiulian Xiva Xiva-Joy Xivan Xivar Xivienna Xivo Xivora Xi-Wen Xiyang Xiyin Xiyuan Xiyue
Xo wie Xoan
Xoan Xoán Xoannan Xoaquin Xochil Xochitl Xoë Xoë-Ann Xoël Xoëlle Xoila Xola Xolaney Xolani Xonique Xophie Xoraï Xoren Xosé
Xr wie Xrisanthi
Xrisanthi Xristo Xristos Xrysto
Xs wie Xsara
Xsara Xsarailiya Xsari Xsavier Xsavio Xseption
Xu wie Xuan-Ngoc
Xu Xuan Xuân Xuan-Ngoc Xuanni Xuanquan Xuan-Vinh Xuan-Yao Xuanyi Xuan-Yi Xuan-Yu Xue Xuechen Xuelin Xufe Xulio Xumai Xumar Xun Xuraman Xuxa Xuxi Xu-Xi Xu-Xia Xuyan Xuyen Xuze Xuzheng
Xy wie Xy
Xy Xyanno Xyano Xyarno Xyaro Xyehve Xyen Xyenna Xylena Xyler Xylerne Xylia Xyliah Xylian Xyliana Xyliandro Xylianne Xyliano Xylon Xylona Xynogene Xynthia Xyon Xyrelle Xyrena Xyrus Xyvano
Xz wie Xzander
Xzander Xzavier Xzayique Xzenia Xzhalia Xziva


text:
Benny Mayengani a tlangela siku ra yena ra ku velekiwa na vaseketeri va yena xi kan’we na tinisini ta vunanga bya Xitsonga hi n’wheti ya Sunguti.
Ntlangu wo sungula wu teke ndhawu a Shawela, Psalms, hi ti 21 Sunguti 2017, laha a kulungela (celebrate) xi kan’we na Magezi Chauke, Mafamba, Dzovos na Xigubu xa Mhakaben na van’wana va ku tala. Eka ntlangu wo sungula, Benny Mayengani u koki vaseketeri va kwalomuya ka 1000 – 1500.
Ntlangu wa vumbiri wu teke ndhawu a Tembisa, a Mayibuye ka Baloyi, hi ti 28 Sunguti 2017, laha Mayengani a khome xiphemu xa vunyanyuri a ri yexe. Mayengani u koki kwalomuya ka 2000 – 2500 wa vaseketeri.
Mayengani u boxi leswaku ku hava vanhu lava a va vonaka va ri na tikelo a vuton’wini bya yena ku tlula vaseketeri va yena, u bi mandla a vuyelela a ku i ta endla na risimu ro khensa vaseketri va yena. Mayengani u kombi ku tsaka loko a vona rixaka ra hina ri tsakela mintirho ya yena a ha hanya, a tlhe a vula leswaku u na ku navela ku swi nga humelela eka tinsini hinkwato ta vunanga bya Xitsonga.
Eka mintlangu yo kulungela siku ra yena ro velekiwa, Benny Mayengani u tsahi minsumo ya tinsimu ta album yintshwa leyi a nga le ku tirhaneni na yona. Swi ti komba nga ku a nga humesa hi Good Friday.
Hi leyi minsumo ya tinsimu ta album leyintshwa;
- “Vutomi i buku ya ntsako na mangava, wena dyambu u pelela yini ni nga se heta swa Misava?”
- “Ku tsaka ka moya I ku tsaka ka nyama, vatsari va pfindluse Xitsonga I nge ni dzika…”
- “Loko va ni vutisa ku hi kwalaho ka yini, ni va hlamule ni ku i kwalaho ka vona, u nga xisiwi hi nomo na matihlo, munhu i rhandziwa hi mbilu!”
- “Vulavulani ni ta miyela, miyelani ni ta vulavula…”
- “Mayengani u rhandziwa ku fana na mali…”
#NkunziyaMananga
Images: /www.facebook.com/pg/benny.mayengani2


text:
U komberiwa ku lemuka: Vuhundzuluxeri lebyi bya Xitsonga byi tekiwa ku suka eka nkandziyiso wa ximfumo wa Ndzawulo ya Vululami. Ha swi tiva leswaku byi katsa swihoxo swo tala swa vuhundzuluxeri, naswona hi le ku endleni ka vuhundzuluxeri lebyintshwa byo antswa.
Please note: This Xitsonga translation is taken directly from the official Department of Justice edition. We are aware that it includes many translation errors, and we are working towards a new, better translation.
Hina, vanhu va Afrika Dzonga,
Hi lemuka ku pfumaleka ka vululami ka nkarhi lowu nga hundza;
Hi xixima lava xanisekeke hikwalaho ko hisekela vululami na ntshunxeko etikweni ra hina;
Hi hlonipha lava tirheke ku aka no hluvukisa tiko ra hina; no
Tshembha leswaku Afrika Dzonga i ya vanhu hinkwavo lava tshamaka eka rona, hi hlanganile hi ku hambana-hambana ka hina.
Kutani, hi ku tirhisa vayimeri va hina lava hi tihlawuleleke vona hi tshunxekile, hi amukela Vumbiwa leri tanihi nawu lowukulu wa Riphabliki ku endlela -
Onge Xikwembu xi nga sirhelela Vanhu va ka hina.
Nkosi Sikelel’ iAfrika.
Morena boloka setjhaba sa heso.
God seën Suid-Afrika.
God bless South Africa.
Mudzimu fhatutshedza Afurika.
Hosi katekisa Afrika.


text:
Xivongo xa ka Makhuvele (Makhubele/Makhubela), i xin’wani xa swivongo swa Vatsonga lexi nga na nhlayo yo nyawula. Va ka Makhuvele, hi rimintsu i Van’wanati. “Van’wanati” a swi vuli ku vanhu va ka Maluleke, tani hi ku; va ka Maluleke ko va xin’wani xa swivongo swa Van’wanati, a hi vona Van’wanati va ri voxe. Va ka Makhuvele, i nyimba yin’we na va ka Xivambu; vumbirhi bya vona, va phahla Nkome le henhla. Mfunghu wa swivongo leswi mbirhi, i Khutla. Hinkwavo va fungha khutla, va Xivambu va ri vambula, kasi va Makhuvele va ri hulela.
Makhuvele i KHUTLA.
Loko va khale va ka Makhuvele, lava nga rhurhela eTransvaal, va ku “Mugwena”, a va vula ku Khutla na rona ra fuma ematini (i ngwenya, va vula vungwenya byo fuma ematini). Hi lexi endlaka va Makhuvele lava nga Mozambique, Swaziland, Zimbabwe, a va tirhisi “Mugwena” tani hi ku, a va fikangi la ku nga na nkucetelo wa tindzimi to fana na Tshivenda kumbe Khelobedu. Hambi swi ri tano, vona va tirhisa Hulela, Mhunti ya mona. Kasi loko va ku “Mhunti ya mona”, a va nga vuli Mhunti tani hi Mhunti, kambe a ku ri xivulavulelo xo themendhela Khutla. Khutla na rona, ra tlula ku fana na Mhunti, kambe ri tshama ri pfimbe nomo, ku nga “mona”, xisweswo va ku “Mhunti ya mona”. Na lavaya va nge “Mhuntana”, va vula rona Khutla, Mhunti leyintsongo.
Rito Makhuvele ri suka ka riendli ‘ku khuva/khuvika’, hi Xitsonga swi vula ku humesa khuvi; va va va vula khutla loko ri humesa Khuvi.
Tirhiselo ra ririmi eka ku tlhokovetsela swivongo, ri dzike ngopfu, ri nga endla lavo tsandzeka ku twisisa tirhiselo leri, ku va lahleka. Hi lexi endlaka ku kumeka va ka Makhuvele la va landzulanaka, un’wani a ku i Mugwena, un’wani a ku i Mhuntana; a va swi twisisi ku va vula xilo xin’we. Loko va ku “Hulela”, i ku va ka Makhuvele, a va tirhisa ndlela yo hulela makhutla endzhaku ko ma khoma, tani hi ndlela yo ma hlayisa. Mugwena, Hulela, Mhuntana a hi mavito ma vanhu, i vutlhokovetseri bya xivongo ehenhleni ka mfungo wa Khutla.
Rito “Mugwena” a ri vuli swona swa “Mokwena” ya lavaya va Basotho / Batswana. Hi lexi endlaka, van’wani va ka Makhuvele va pfilunganyeka, va nga ha swi tivi ku xana mfungho wa vona i Ngwenya, Mhunti kumbe Khutla. Va kona va ka Makhuvele, ngopfu hala Vuvhenda, lava nga hetelela va tirhisa “Mugwena” tani hi xivongo.
Matimu ya hlamusela nakambe ku, va Xivambu na va Makhuvele, hi vona va nga dyondzisa Vatsonga vo hlaya mhaka yo omisa tihlampfi endzhaku ka ku tsheva.
Xivongo xa ka Makhuvele, a xi na marhavi mo tala, votala va tirhisa:
- Makhuvele
- Madlophe
- Mahungele
- Mpapele
- Mucheteni
- Ntluri
Van’wani loko va tiphata va ri:
Madlophe!!!
Mhunti ya mona
Ngwenya yo nona yo pfumala gwagwarimba
Marindza-nhlanga
Va ku: i mavele.
Hulela ta mincila ti wa mincila.
Makhuvele!!!
Khuve-khuve ra Hantana
Marila ku xava
Makhuvele!
N’wanati wa Nkome
Va ka Phuu! Phuu!
Xi-bulukela-muoxi.
Featured Image Source: Pinterest


text:
Buku ya Jabulani Nzilane i yo sungula laha misaveni ya Swihingakanya-marito swa Xitsonga. Jabulani Nzilane u tsali buku ya Swihingakanya-marito hi xikongomelo xo hlayisa ririmi no hluvukisa Xitsonga. Hina laha ka VIV Lifestyle Magazine hi ba swandla hi vuyelela, swinene leswi swi nga endliwa hi Tatana Nzilani. “Nghanakana ya Xitsonga” i ndlela yintshwa yo dyondisa ririmi, ngopfu-ngopfu eka lavantsongo na vantshwa.
“Nghanakana ya Xitsonga” yi hleriwe hi Prof. NCP Golele (former Nkondo), yi vuya yi voniwa hi Dokodela X. E. Mabaso va le UNISA Language Board na Nkulukumba Cliff Lambane, lava nga tlhela va yi komba Nkulukumba B. K. Mthombeni va vuya va yi hoyozela.
“Nghanakana ya Xitsonga” i buku ya ntlangu wa swihingakanya-marito swa ririmi ra Xitsonga. Eka nkarhi lowu nga hundza, ririmi leri ra Xitsonga a ri nga ri na rona tsalwa ra mintlangu ya swihingakanyamarito, leswi swi vonakala wonge Vatsonga a va nga dyondzekanga kumbe a va nga tinyungubyisi hi ririmi ra vona. Hambi swi ri tano, leswi a hi ntiyiso hikuva Vatsonga vadyondzekile swinene futhi va tsakela ndhavuko wa vona.
Ku tsakela ndhavuko hi Vatsonga swi vonakala eka mhaka ya leswaku ku ni tibuku to tala ta Xitsonga leti nga tsariwa, kambe loko ho xiyisisa, buku ya Swivuriso swa Xitsonga yo sungula yi tsariwe hi Nkulukumba Junod, leswi swi nga vanga ku kanakana embilwini ya mutsari wa “Nghanakana ya Xitsonga.” Ku kanakana loku swi vuya swi nyanyisa hi miehleketo ya kuri Vatsonga a va nge he pfumeleli valungu va tsala matsalwa ya ririmi ra vona hi ndlela leyi swi tsakisaka vona.
Ririmi ra Xitsonga i ra Vatsonga ku nga ri Valungu. Vatsonga va nge pfumeli ku tinyeketa eka valungu nkarhi hinkwawo wonge va ha hanya ehansi ka mfumo wa xihlawuhlawu. Hikokwalaho ka sweswo, leyi i buku you sungula ya swihingakanya marito swa Xitsonga leyi nga tsariwa hi Mutsonga wa ka Ntimeni.
Buku leyi yi katsa ntivo wa ririmi ra Xitsonga, mavito ya swilo, swivuriso na tinhlayo. “Nghanakana ya Xitsonga” yi nga tirhisiwa hi munhu un’wana na un’wana kambe ku kuceteriwa vana va swikolo na mathicara ku yi tirhisa leswaku vata pasa kahle swikambelo swa Xitsonga eswikolweni. Mutsari u ni ku tshemba leswaku na vachayeri va titekisi, vamabazi na vatirhi van’wana vata yi tsakela loko va ri ekuwiseni.
Buku leyi yi endleriwe Vatsonga, tinyungubyiseni.
Eka lava va lavaku ku xava buku ya “Nghanakana ya Xitsonga”, ti hlanganiseni na Jabulani Nzilane eka jabulaninzi@gmail.com / 0727363192
GARINGANI


text:
Mr. Piano Man u yi endlini mhaka nakambe, “Faka Mchisi” is a hit. Lembe leri ri nga hundza ni byeli Tosh (The Producer) ku Ndzhumba will have influence ya Tsonga electro, a nga tshembangi. “Faka Mchisi” i cross ya voko ra Rhangani na Hangalasa. This is the sound of the future.
30 September yi ti komba yi hi khomile tinjamba ntsena, phe i khale hi ri na torha for more creativity eka Ndzhumba. Mun’wanati va rhangani ndlela va hi komba ku swiendlisiwa ku yini, ha khensa!
Download – Prince Rhangani “Faka Mchisi”


text:
Nhlangono wa matiko ya Yuropa
Ntwanono wa Yuropa (EU) i ntwanano lowu ngana swirho swa matiko ya 28 lama kumekaka e tikweni-nkulu ra Yuropa, lama tirhisanaka eka swa tipolitiki na ikhonomi. Ntwanano lowu wu simeke makete yin'we hi ku tirhisa milawu leyi fanaka e Yuropa. Milawu ya EU yi kondlotela ntsuxeko wa kufamba-famba ka vanhu, tinhundzu, vukorhokeri na mali eka makete lowu,[1] ku veka milawu eka vululami na vutiko-xikaya, na ku tirhisiwa ka milawu leyi fanaka eka timhaka ta mabindzu,[2] Vurimi,[3] Vutshevi, na nhluvuko wa swifundza swa matiko ya wona.[4] Endzeni ka ndzhawu ya Schengen, kuhava vulawuri bya tipasipoti.[5] Nhlangano wa timali eka ntwanano lowu, wu simekiwile hi 1999 naswona wusungule kutirha hi lembe ra 2002, naswona wu akiwa hi swirho swa matiko ya 19 ya Ntwanano wa Yuropa, leswi tirhisaka mali ya Yuro.
Ntwanano wa Yuro, wu sukela eka nhlangano wa vaceri va makhala na Nsimbhi va Yuropa na Nhlangano wa swa ti ikhonomi ta Yuropa, leti simekiweke hi malembe ya 1951 e Pharisi na 1957 e Rhoma hikulandzelelana. Matiko yo sungula ku vumba ntwanano lowu akuri; Belgium, Furhwa, Ithali, Lukzenbheki, Netherlands na Germany ya N'walungu. Matiko man'wana ma nghenelele ntwanano lowu laha kuhlanganisiweke mafambisele ya ti ikhonomi, mindzhavuko, vululami leswaku ma entisa ntwanano na kutirhisana. Hambileswi kunga hava xirho lexi tshikeke ntwanano lowu, Ngilandhi yi leku tiyisiseni mbuyelo wa nhlawulo laha vaaka tiko varona va vhoteke ku huma eka ntwanano lowu hi Khotavuxika bya 2016. Ntwanano wa le Maastricht wu simeke vuakatiko bya Yuropa hi 1993.
Matiko ya ntwanano wa Yuropa mana vukorhokeri bya aka tinhundzu kutlula matiko man'wana ya misava.[6] Hambileswi vaaka tiko va rona va ringanaka na 7.3% wa vanhu vamisava,[7] kambe va voniwa vari lava fumeke ngopfu.[8] Thlandlakwalano, 27 wa matiko ya wona eka 28, mana nhlayo leyi kulu ya nhluvuko na mahanyele ya vanhu, hikuya hi vulavisisi bya Nhlangano ya misava. Hi kutirhisa milawu ya matiko-xikaya leyi fanaka, Ntwanano lowu wukota ku tiyimela eka timhaka ta misava. Ntwanano lowu wuna ti ofisi ta wona e matikweni yotala ya misava naswona wuthlela wu tiyimela eka Nhlangano ya Matiko ya Misava, Nhlangano wa Mabindzu ya Misava, na Mintlawa ya Matiko lamakulu ya 7 na 20. Hikwalaho ka matimba yawona yo hlohlotela, Ntwanonao lowu wovoniwa tanhi hi mfumo wa matimba wa misava.[9]
Mintshaho[Lulamisa | edit source]
- ↑ European Commission. "The EU Single Market: Fewer barriers, more opportunities". Europa web portal. Archived from the original on 1 October 2007. Retrieved 27 September 2007.
- ↑ "Common commercial policy". Europa Glossary. Europa web portal. Archived from the original on 16 January 2009. Retrieved 6 September 2008.
- ↑ "Agriculture and Fisheries Council". The Council of the European Union. Retrieved 3 June 2013.
- ↑ "Regional Policy Inforegio". Europa web portal. Retrieved 3 June 2013.
- ↑ "Schengen area". Europa web portal. Retrieved 8 September 2010.
- ↑ Hunt, Michael (2014). The World Transformed 1945 to the Present. New York: New York. pp. 516–517. ISBN 9780199371020.
- ↑ "European Union reaches 500 Million through Combination of Accessions, Migration and Natural Growth". Vienna Institute of Demography. Retrieved 12 February 2016.
- ↑ see List of countries by GDP (nominal) and List of countries by GDP (PPP).
- ↑ Empty citation (help)


text:
Vubhuda
Vubhuda i vukhongeri na ndlela yavutomi leyi hlanganisaka mindzhavuko, vupfumeri na vumoya lebyi tshegeriweke eka tidyondzo ta Bhuda. Vubhuda byi sukela eka Indiya wa khale exikarhi ka malembe xidzana ya vuntsevu (6) na vumnune (4), laha byi hangalakeke eka tiko-nkulu ra Axiya, endzhaku ku swona byi hungukeke e Indiya. Marhavi lama kulu ya Vubhuda i: Theravada (Pali: "Xikolo xa vakulu") na Mahayana (Sanskrit: "Golonyi leyi kulu"). Vubhuda i vukhongeri bya vumune lebyi kulu emisaveni, naswona byina kwalomu ka 500 watimiliyoni ta valandzeri lava tiviwaka hi Mabhuda.[1][2]
Swikolo swa fipfumelo ra vubhuda, swi hambana hi tinhlamuselo ka ndlela yo ya enkutsulweni, nkoka wa matsalwa yo kwetsima, na magandzelele ya kona. Magandzelele ya vubhuda mahlanganisa ku tumbela eka bhuda, Dharma na Sangha, ku hlahluva matswalwa, kulandzelela kutikhoma lokunene, ku ala ku navela, ku tidyondzisa ku encisa, kuhlakulela vuthlarhi, vunene; rirhandzu na ntwela vusiwana, Swiendlo swa vaMahayana swa bodhicitta na Vajrayana swa masungulo kumbe kuhetiseka.
Eka Theravada, nkutlunya lowu kulu iku hetisisa kleshas na kufikelela ndzhawu leyi nene ya Nirvana, leswi kumekaka hi ku landzelela ndlela leyi nene ya swiyenge swa nhungu (leyi thlelaka yitiviwa tani hi ndlela yale xikarhi), hindlela yeleyo, vakota ku papalata ndzendzeleko wa ku xaniseka. Theravada yina valandzeri votala eXrilanka na Axiya wale dzongeni.
Mahayana, lebyi hlanganisaka mindzhavuko yale tikweni ra Pure, Zen, Nichireni, Xinghoni na Tayitayi, byi kumeka e vuxeni bya Axiya. kuhambana na Nivhana, vuMahayana byi lava ku fikelela ndlela ya bodhisattva, vuyimo lebyi munhu a tsamaka eka ndzendzeleko wa kutswariwa leswaku vapfuna van'wana ku fikelela kuxalamuka.
vuVajrayana, i tidyondzo leti landzeleriwaka hi va Indiya vale Sidha, naswona byi voniwa tani hi rhavi ravunharhu bya vubhuda. Vubhuda bya le Thibheti, lebyi landzelelaka tidyondzo ta Vajrayana, naswona byi landzeleriwa ngopfu e tindzhawini ta Himalaya, Mongholiya na Kalmykiya.[3]
Mintshaho[Lulamisa | edit source]
- ↑ Pew Research Center. "Global Religious Landscape: Buddhists". Pew Research Center.
- ↑ "Christianity 2015: Religious Diversity and Personal Contact". gordonconwell.edu. January 2015. Retrieved 2015-05-29.
- ↑ "Candles in the Dark: A New Spirit for a Plural World" by Barbara Sundberg Baudot, p305


text:
Phethani Madzivhandila
Scroll down for English summary
Lihoro livhusi la ANC lo vha Na guvhangano la lushaka fhala NASREC mafhelo avhege o fhiraho u swika namusi nga dzi 5 fulwana hu tshi saukanywa mbekanya maitele a dzangano ane ado khwinifhadza matshilo a vhadzulapo vha lino. Mbekanya maitele iyi I khouda nga tshifhinga tshine dzangano livhusi li khakhathini vhukuma zwi tshi itiswa nga vhuada na vhumbulu hune ho fhufhumela mirado ya maimo ya dzangano ili.
Vhakhethi na vhadzulapo zwavho vha ralo u dzula vha tshi amba nga ha uri ANC yo balelwa u bveledzisa zwe ya fulufhedzisa u bva nwaha wa 94 he ha vha hone na muvhuso wa demokirasi u sina u tsikeledzwa ha muthu nga munwe zwi tshi itwa nga muvhala. Mvelele dza khetho dza nwaha wo fhelaho dzo sumbedza uri vhadzulapo vha khou xelelwa nga fhulufhelo kha lihoro livhusi nge vhunzhi havho vha ralo u dzula mahayani vha sa ye u voutha ngeno vhanwe vha tshi vouthela madzangano mahanedzi.
Zwezwo zwo ita uri mbekanya maitele iyi ivhe ya vhuthogwa vhukuma, fhedzi haa mivhigo ine ya khoubva fhala NASREC a i ri mangandzi na luthihi nge ra divha uri ubva na kale dzangano ili a si lone la u imelela vhathu vha afrurika tshipembe ulwa na vhushai na zwinzhi zwi khukhulisaho u bvelela ha vhathu. Sa tsumbo, mbekanya mushumo yo tendelana uri maambiwa a uri huna zwithu zwi nopfi White Monopoly capital , zwine nga luvenda ri nga touri zwipfi ndi u vha na lupfumo lwa shango nga tshigwada tshithihi. Vhavenda vho amba vha ri , lupfumo lu mavuni. Ndi minwaha ya 23 ubva tsha nwaha wa 94 ,musi demokirasi itshi swika kha lino fhedzi haa mavu avho ngwani wapo atshe zwandani zwa vhatshena ..
Dzangano livhusi li ralo u hanedza la dadadza uri kha lino mafhungo a u khethulula vhathu nga lukanda ndi a kale ,fhedzi haa arali mbudziso ya ekonomi na maanda isathu senguluswa ya fhindulwa zwi do dzula zwo ralo. Namusi vhatshena vho pfuma u fhira nga 94 nge vha ralo u isa phanda u fara zwiiiswa zwa maanda zwine zwavha thikho ya ikonomi, ngeno lushaka lwa vharema lu tshi ralo u isa phanda u lalela luvhondo ro lindela yone demokirasi na mulalo .
Vhungoho ndi khare ya mipfa, I ralaho u rungunyedza vha lingaho u I dzwidzwiedza .Dzangano livhusi la ANC ndi kale li khou ralo u dalelwa nga mulambo ,li tshi ralo u toda u tsireledza vhumbulu na u sa fulufhedzea kha vhathu vho li vheaho muvhusoni . Mbekanya maitele ya Nasrec sa mufumakadzi wa muumba aingo anwa mitshelo kha vhathu vha lino, nndwa ya u lwela hone utswa masheleni a shango lino ndi hone yo tambela, nge tshifhinga tsha fhedzwa hu kho saukanywa la zwigwadagwada zwi re ngomu dzanganoni.
Vha ralo vhathada u sia phanda u pikisana sa mboho mbilu dangani uri naa ndi nnyi ane a fanela u tevhela vho- Jacob Zuma. Ngeno vhana vha afrika vha tshi sika nga ndala nge phele dza hwala matswia . Ri ralo u dzula ro lindela yone mbofholowo vhukuma na mulalo ,vhatshena na vha muta wa ha Gupta vha tshi isa phanda na vhufobvu ngeno vhathu vha fanelaho uri imelela vho komolela.
Zwo iteaho na u saukanywa fhala Nasrec a zwina thuso kana a zwina zwivhuya zwine zwa do disa kha vhathu vha lino. Vho ralo vho Joel Netshitenzhe vha tshi hana vha tshi dadadza uri shango lino lo fhandekanywa nga vhukati ,linwe ndi la vhapfumi vhane ndi vhatshena ngeno linwe ndi la vhashai vho ngwaniwapo. Radical economic transformation I ralo u sala itshi tovha muloro ure kule na vhana vha Azania nge vharangaphanda vhavho vha ralo u vha rengisa vha tshi toda wone mulo.
Dzangano livhusi li ralo u tamba nga ntsana lo ima lurandala li tshiri asi vhone ,ndi vha ha muta wa Gupta na Muphresidenthe Vho-Zuma ,Vhanwe vha dzangano ilo vha ralo vhari swina ndi white monopoly capital. Khuvhani rine vhana vha Azania ri a divha uri swina lashu ndi u dzhielwa ha mavu ashu nga vhatshena na u langulwa ha ekonomi nga tshigwada tshituku.
Masiandoitwa a u khetha vho Zuma sa muphresidende wa dzangano nga 2007 fhala pololkwane a ralo u tevhele ANC namusi , vha ralo u tseremuwa vhege nga vhege vha tshi lingedza u ralo u dzumba vhuada vhune havha hone kha dzangano vhune vha kho ita .Na ho ri tshi zwi divha ubva kale khuvhani uri ANC ai lone dzangano la u ri disela mbofholowo vhukuma,vharangaphanda vho daho phanda havho vho vha vha sa to ita vhuada phanda ha mato a tshitshavha .Namusi dzangano lo pwashekana li kha tshi imo tshi shushaho vhukuma .Zwo iteaho fhala nkandla na zwinzhi zwo no iteaho minwahani yo fhelaho zwo ralo u vhonwa na nga vhala vhane vhe vha sivhe na ndavha.
Na ho wa I viela phakhoni, mahunguvhu ado I vhona tshi ralo Tshivenda. Vhumbulu na vhuhenehene ha ANC ndi kale vhu kho itea vhathu vha shango vha khou zwi vhona, hu si kale ri do kona u fhambana na gufha ili line lwa minwaha ya 23 yo fhiraho la khou ralo u nwa malofha a vharema vha lino shango.
English Translation:
The policy conference of the African National Congress came at a difficult time in the ruling party marred with leadership squabbles corruption and having lost significantly in the last elections
The people of this country were watching with awe, hoping for something progressive that would usher them into a new era filled with peace and freedom
However we all know that there is nothing progressive at all that comes from the policy conference except further leadership squabbles and factional battles leading up to the December elective conference. All this happens at the expense of the masses of our people.
As expected the conference did not resolve on anything progressive at all even going as far as balanty rejecting the existence of white capital monopoly by the marjority of the commisions.
Phethani is a student activist from Johannesburg.
Categories: Opinion


text:
Tani hi munhu wo rhandza ku xopo-xopa ta vutomi, eku fambeni ka mina, ni twe timhaka to chavisa, to hlamarisa, to hlekisa to fambelana na mhaka ya migingiriko ya vavanuna, eku siveleni ka mhaka yo va tekeriwa vavasati.
Vavanuna, hi ntolovelo, va teka tshengwe va tlhe va twa na swi amukeleka, kambe a va lavi ku dyeriwa. Eka wanuna, nsati wa yena i xiluvelo xa vuhosi. Loko a hluvuriwa hi wanuna un’wani, swi vula ku vutliwa no wa ka mfumu wakwe. Eka magidi ya malembe lama hundzeke, wanuna i ringeta hi matshalatshala mo tala ku a nga weriwi hi ndzingo lowu welaka vavanuna hinkwavo. Van’wani va tirhisa ku rindza, va hakela vavanuna ku va rindzela nsati. Mhangu ya mhaka leyi, hi yi tiva kahle. Van’wani va tirhisa xikhongelo, na swona swa tsandza.
Tindlela to boha vavasati, leti ni nga ti twa, hi ku katsa-kanya, hi leti:
1 – Rivunisa-Tlharhi
Bohelo leri, va ri ri endla ku loko wansati a geleza, tlharhi ra loyi wanuna a gelezaka na yena, loko a lava ku nghena le ka Dzumeri, ro vuna. Ku vuna onge i ra ricece ra mune wa malembe. Loko a pfuka a yima, ra vuyela eka xiyimo xa rona. Rivunisa-tlharhi, loko ri be wanuna, i nghena ka panic mode yo chavisa, a dzuka na nyuku wo hlohlonya. Wanuna loyi, swi endla se a chava ngopfu vasati va vanhu.
2 – Pfela-Ropa
Rito leri, loko ni ri languta, ri na Xitsonga na Cikaranga (Cindawu). Ku pfela, i ku kuma ka xihalaki na xi nga endliwangi hi ku gingirika ka munhu. Ku fana na leswi mati ma endlaka swona xihlobyeni. Ropa i ngati. Eka bohelo leri, loko wansati a ringeta ku geleza, loko lowa nuna a ringeta ku nghena le ka Dzingidzingi, ngati ya xisati yi vhe yi khiringa. Kwalano, hi vambirhi vagelezi, va chuha. Ya yima kantsongo, loko va khomana, ku khomana kunene, yi tlhe yi sungula. Bohelo leri, ri chavisa ngopfu eka loyi waxisati.
3 – Rhumbyani ra Honci
Leyi ndlela yo boha, yi na tingana too much. Va gangisana, va twana… va hlangana, va khisana… Loko loyi wanuna a nghena le ka Maputsu, i ta dlidlimbeta maybe 4 times maximum. Ku suka kwalano, va ri two va khomiwa hi nchuluko wo chavisa. Va vhe va tionhela ku nuha muako hinkwawo. Mahuma ma kona, ma nuha too much. Vagelezi va nge he yi emahlweni.
4 – Rintlewani
Leyi ndlela, yi tirhisiwa hi vavanuna lava va lavaka ku tshika lowa nsati, loko o tshuka a geleza. Siku leri a gelezaka hi rona. Lowa nsati i sala na risema ro chavisa. Ri endla ku ku nge he vi na wanuna loyi a nga ta n’u tiyisela. Hambi o hlamba ka dzana a tlhe a tola swidlaya-risema, ku nuha a ku heli.
5 – Xin’wanakaji xa Mutomboji
Ku hava xo chavisa, eka wanuna wo inana vavasati va vanhu than ku tikuma a tirhana na Xin’wanakaji xa Mutomboji. Xa tumbelela, maar xi tshama xi ri la tlhelo ra loyi wansati, 24/7. Xi tirha hi network ya loyi wanuna, loko a nyanyuka, na xona xo nyanyuka. Loko a pfukeriwa, na xona xo pfukeriwa. Loko a khandziya loyi wansati, xona xi khandziya yena. Loko a ku Push, na xona xi ku Push hi hala ndzhaku xi n’u endla nsati. Loko a sindzisa xi vhe xi n’u panga hi Jumbo Size until a cema hi ku chuha na ku twa ku vava. Loko a ku woman on top, xona xi le hansi ka yena. Vavanuna lava kumanaka na Xin’wanakaji lexi, va va traumatised ngopfu.
6 – Ririmi ra Nyarhi
Leyi ndlela yi heavy, loko va ha khisana a ku na mhaka, kambe loko lowa nsati o ringeta blow job, ririmi ra yena ri hundzuka xikiripoto, ri khuhla ku fana na ririmi ra nyarhi. Lowa nuna i ta kombela Stop Button. Loko na yena o ringeta ku nantswela hala Pitori, same thing happens. A swi heli kwalano, loko se va lo ku inana, in case va fositela. Bavuri yi hundzuka ririmi ra nyarhi, yi khuhla hala Pitori, lero within 1 minute va ta tshika.
7 – Sindza Mompfu
Leyi ndlela yo boha, yi chavisa lowa nuna ngopfu. Loko lowa nuna a ringeta ku nghena entsindza Baghdad, a nga kumi entry point, ku rideleke ku pfaleka. Maar loko a khoma hi voko, xi kona. Swo ala ku a nghena le ntsindza. Va holova no holova, lowa nsati i twa onge loyi wanuna o hupa kasi a nga hupi… ku flat.
8 – Rikhoba-Jaha
The worst of the nightmares, ku nga va ku hlangana na wansati wo bohiwa hi ndlela leyi. Yi tirhisiwa ngopfu hi vavanuna lava va lavaka ku fuma hi ku rhiya vanhu hi vasati va vona. Nsati loko a geleza, loyi a gelezaka na yena, i lahlekeriwa hi xirho xa xinuna. Loko a heta ku inana, same time, i kuma ku bavuri is gone. Se ku sele xibubutela. And, xi fana exactly na xa nsati loyi. Hambi a kaya-kaya a ya kerekeni, xibedlele, tin’angeni, swi boha a ta ka nuna luya a ta swi tlherisa. In most cases, ku laveka mali yo tala kumbe tihomu, loko se nandzu wu rihiwile. Xiyiza xi fanele xi inaniwa hi nuna loyi, kwale ka xiubutela lexiya.
9 – Mphasankati
Laniwa, ta vuya… Loko va maketela sweswiya va nga twana hi swona, swi va xap. Loko loyi wanuna a gwita. Bavuri yi ala ku huma, va phaseka. Hambi vo tirhisa ntamu wa ndlopfu, a ka ha humi nchumu. Until nuna luya a fika a pfula hi Password. Leyi ndlela, yi tirhisiwa hi loko wanuna se a lava ku hlongola nsati. Yi siya tingana eka vagelezi va ri two.
10 – Rihlongolani
Leyi ndlela, yi olovile eka loyi wansati. Loko vavanuna va n’u vona, va vona na a ri xibihela, va swirheka ti hearts na swinuma. Hambi o lava ku va seducer, a va pfumeli. Hambi o tshama na wanuna na a nga mbalangi, wanuna a nga naveli. Leyi ndlela, ya durha ku boha hi yona. Lava swi kotaka ngopfu ku boha hi ndlela leyi, i vavasati. Va boha vasati va vana va vona, kumbe va boha vasati va tinhlatswani ta vona. Wanuna un’wani na un’wani wa navela ku mhana yena or hahani wa yena a tiva Rihlongolani.
Lexi nga ni hlamarisa, i ku votala lava ni nga byeriwa ku va tiva ku boha vavasati, a ku ri vanhu va xisati. Loko ni vutise ku, xana swa endleka vavasati na vona va ri na network yo boha vavanuna? Ni vone swikandza swa vavanuna swi vuna.


text:
- Hu tshi tevhedzwa ndaela dzo ṋewaho nga Minisṱa wa Tsireledzo na Vhutsireledzi, Khomishinari wa Lushaka u ḓo vha na vhuḓifhinduleli kha—
(b) u tholiwa ha vhakhomishinari vha vundu;
(d) ṱhoḓisiso na u thivhelwa ha vhugevhenga ho dzudzanyiwaho kana vhune ha ṱoḓa ṱhoḓisiso ya lushaka na thivhelo kana vhukoni ha tshipentshela;
na
(k) u thomiwa na u ṱhogomeliwa ha tshigwada tsha mapholisa tsha vhudziki ha lushaka tshine tsha ḓo vhewa u tikedza na nga khumbelo ya Khomishinari wa Vundu;
U khwiniswa ha khethekanyo ya 219 ya Ndayotewa ya kale nga u bvisa maipfi a rangelaho pharagirafu ya (a) i re kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) a imelwa nga maipfi:
- Hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 218(1), Khomishinari wa Vundu u ḓo vha na vhuḓifhinduleli kha—
U khwiniswa ha khethekanyo ya 224 ya Ndayotewa yo fhiraho nga u bvisa mbetshelo dza khethekanyo ṱhukhu ya (2) dza imelwa nga mbetshelo:
Tenda khethekanyo ino ṱhukhu i tshi ḓo shuma-vho na kha miraḓo ya mmbi ya zwiṱhavhane ye ya ṋekedza mutevhe wa vhashumi vhayo nga murahu ha musi Ndayotewa ya Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe yo thoma u shuma, ya 1993 (Mulayo wa vhu 200 wa 1993), fhedzi hu saathu u ṱanganedzwa ḽinwalwa ḽa ndayotewa ntswa sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha khethekanyo ya 73 ya Ndayotewa yeneyo, nahone arali dzangano ḽa poḽitiki ḽine ḽa wela fhasi ha maanḓa na ndangulo yaḽo kana ye ya ḓibaḓekanya nao na ine ndivho dzayo dza ṱuṱuwedza u dzhenelela kha Khoro ya Khorotshitumbe ya Tshifhinganyana nahone yo dzhenela kha khetho dza Buthano ḽa Lushaka na kha vhusimamulayo ha vundu nga fhasi ha Ndayotewa yo bulwaho.
U khwiniswa ha khethekanyo ya 227 ya Ndayotewa yo fhiraho nga u bvisa khethekanyo ṱhukhu ya (2) ya imelwa nga khethekanyo ṱhukhu i tevhelaho:
- Mmbi ya Vhupileli ya Lushaka i ḓo shumisa maanḓa ayo na u ita mishumo yayo fhedzi i tshi tevhela lushaka u ya nga ha Ndima ya 11 ya Ndayotewa ya Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe, ya 1996.
- Tshumelo ya muvhuso, muhasho wa muvhuso, tshumelo dza ndaulo kana tsireledzo dze musi hu saathu u thoma u shuma Ndayotewa ya Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe, ya 1996 (ine afha ya vhidzwa “Ndayotewa ntswa”), dza vha dzi tshi shuma mishumo ya muvhuso, dzi isa phanḓa na u shuma hu tshi tevhelwa mulayo u yelanaho nadzo u swika mulayo uyo u tshi fheliswa kana wa dzheniswa kana wa ṱanganyisiwa na tshiimiswa tsho teaho kana wa fhungudziwa zwavhuḓi kana wa khwaṱhisedzwa kha tshiṅwe tshiimiswa .
-
- Phresidennde a nga thola khomishini u sedzulusa kuḓadzele kwa konṱiraka kana u khwiniswa ha konṱiraka, u tholiwa kana u aluswa, kana u ṋewa ha tshifhinga kana tshiimo tsha tshumelo kana iṅwe mbuelo, zwe zwa itea vhukati ha ḽa 27 Lambamai 1993 na ḽa 30 Khubvumedzi 1994 malugana na muthu muṅwe na muṅwe o buliwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (2) kana tshigwada tshiṅwe-vho tsha vhathu vhenevho.
- Khomishini i nga shandukisa u tholwa, u aluswa kana u lambedza arali zwi songo ḓa nga ngona kana u pfesesea kha tshiimo tsha mulandu wonoyo.
na
Ndayotewa ntswa
(a) u dzudzanywa nga huswa ha zwiimiswa zwoṱhe zwo bulwaho kha khethekanyo ya 236(1), hu sa katelwi na mmbi ya vhupileli yo bulwaho kha khethekanyo 224(2), zwi ḓo bvela phanḓa nga murahu ha u thoma u shuma ha Ndayotewa ya Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe, ya 1996, hu u itela u bveledza—
(i) ndaulo yavhuḓi ya kha sia ḽa muvhuso wa lushaka u shumana na mafhungo oṱhe a welaho nga fhasi ha sia ḽa lushaka; na
(ii) ndaulo yavhuḓi ya vundu ḽiṅwe na ḽiṅwe u shumana na mafhungo oṱhe a welaho fhasi ha muvhuso wa vundu ḽiṅwe na ḽiṅwe.
na
(i) zwiimiswa zwo bulwaho kha khethekanyo ya 236(1), hu sa katelwi na mmbi ya lushaka, zwi ḓo wela nga fhasi ha muvhuso wa lushaka, une wa ḓo shumisa vhuḓifhinduleli honoho u tshi shumisana na mivhuso ya vundu;
U khwiniswa ha khethekanyo ya 239 ya Ndayotewa yo fhiraho nga u bvisa khethekanyo ṱhukhu ya (4) ya imelwa nga phara ṱhukhu i tevhelaho:
- Hu tshi tevhelwa mulayo muṅwe na muṅwe, ndaka, pfanelo, mishumo navhuḓifhinduleli zwa mmbi dzoṱhe dzo bulwaho kha khethekanyo ya 224(2)zwi ḓo vha vhuḓifhinduleli ha Mmbi ya Vhupileli ya Lushaka u ya nga hunezwa tendelana na ndaela dza Minisṱa wa Vhupileli.