text:
U komberiwa ku lemuka: Vuhundzuluxeri lebyi bya Xitsonga byi tekiwa ku suka eka nkandziyiso wa ximfumo wa Ndzawulo ya Vululami. Ha swi tiva leswaku byi katsa swihoxo swo tala swa vuhundzuluxeri, naswona hi le ku endleni ka vuhundzuluxeri lebyintshwa byo antswa.
Please note: This Xitsonga translation is taken directly from the official Department of Justice edition. We are aware that it includes many translation errors, and we are working towards a new, better translation.
Xedulu ya 6: Malongoloxelo ya Nkarhi wo Hundzuluxa
[Xedulu ya 6 yi cinciwile hi x. 3 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wo Sungula wa 1997, hi x. 5 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vumbirhi wa 1998 na hi x. 20 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vuntsevu wa 2001.]
1. Tinhlamuselo
- Eka Xedulu xa leyi, handle ka loko swi nga fambelana na matirhiselo ya kona—
“tiko-xikaya” swi vula xiphemu xa Riphabliki lexi, loko Vumbiwa byo rhanga byi nga si sungula ku tirha, a ku tirhaniwa na xona eka milawu ya tiko ya Afrika Dzonga tanihi tiko leri tiyimeleke kumbe ri tifumaka;
“Vumbiwa byintshwa” swi vula Vumbiwa ra Riphabliki ra Afrika Dzonga, 1996;
“milawu ya tiko ya mafumelo ya khale” swi vula milawu leyi vekiweke loko Vumbiwa bya khale byi nga si sungula ku tirha;
“Vumbiwa bya khale” swi vula Vumbiwa bya Riphabliki ra Afrika Dzonga, 1993, (Nawu wa 200 wa 1993).
2. Ku ya emahlweni ka milawu leyi nga kona
- Milawu hinkwayo leyi a yi tirha xikan’we-kan’we loko Vumbiwa byintshwa byi sungula ku tirha, yi ya emahlweni no tirha hi ku ya hi –
- hundzuluxo wihi na wihi kumbe ku herisiwa; na
- ku fambelana na Vumbiwa byintshwa.
- Milawu ya tiko ya mafumelo ya khale leyi ya ha yaka emahlweni no tirha hi ku landza Mhakantsongo ya (1) –
- a yi koti ku tirhisiwa hi ndlela yo anamanyana, eka mfumo wo karhi kumbe hi ndlela yin’wana, ku tlula leswi a yi ri xiswona loko Vumbiwa byo rhangabyi sungula ku tirha handle ka loko endzhaku ka swona yi hundzuluxiwileleswaku yi va na matirhiselo yo anamanyana; na
- loko yi ya emahlweni no tirhisiwa hi matiko lama a ma yi tirhisa xikan’we- kan’we loko Vumbiwa byintshwa byi nga si sungula ku tirha, ku ya hi Vumbiwa byintshwa.
3. Nhlamuselo ya milawu leyi nga kona
- Handle ka loko swi nga fambelana na matirhiselo ya kona kumbe swi ri erivaleni leswaku a swi fanelangi, leswi swi vuriwaka eka milawu yihi na yihi ya tiko leyi a yi ri kona loko Vumbiwa byintshwa byi sungula ku tirha –
- swi kongomisiwa eka Riphabliki ra Afrika Dzonga kumbe eka tiko-xikaya handle ka loko swi vula ndhawu ya mfumo wo karhi, swi fanele ku tekiwa tanihi loko swi vula Riphabliki ra Afrika Dzonga ehansi ka Vumbiwa byintshwa;
- swi kongomisiwa eka Palamende, Palamende ya Rixaka kumbe Huvo, swi fanele ku tekiwa tanihi loko swi vula Palamende, Palamende ya Rixaka kumbe Huvo yo Tiko ya Swifundzankulu ehansi ka Vumbiwa byintshwa;
- swi kongomisiwa eka Presidente, Xandla xa Presidente, Holobye, Xandla xa Holobye kumbe Khabinete, swi fanele ku tekiwa tanihi loko swi vula Presidente, Xandla xa Presidente, Holobye, Xandla xa Holobye kumbe Khabinete ehansi ka Vumbiwa byintshwa, ku ya hi mhaka ya 9 ya Xedulu xa leyi;
- Presidente wa Huvo, swifanele ku tekiwa tanihi loko swi vula Mutshama xitulu wa Huvo ya Rixaka ya swifunzankulu;
- swi kongomisiwa eka Huvo yo endla milawu ya Xifundzankulu, Holobyenkulu Huvonkulu kumbe Xirho xa Huvonkulu ya xifundzankulu, swi fanele ku tekiwa tanihi loko swi vula mfumo wa milawu wa xifundzankulu, Holobyenkulu, Huvonkulu kumbe Xirho xa Huvonkulu ehansi ka Vumbiwa byintshwa, ku ya hi mhaka ya 12 ya Xedulu leyi; ; kumbe
- swi kongomisiwa eka ririmi kumbe tindzimi ta ximfumo, swi fanele ku tekiwa tanihi loko swi vula rihi na rihi ra tindzimi ta ximfumo ehansi ka Vumbiwa byintshwa.
- Handle ka loko swi nga fambelana na matirhiselo ya kona kumbe swi ri erivaleni leswaku a swi fanelanga, leswi swi vuriwaka eka milawu yihi na yihi leyi ya ha saleke ya mafumelo ya khale –
- swi kongomisiwa eka Palamende, Yindlo ya Palamende kumbe nhlengeletano ya milawu kumbe nhlengeletano ya Riphabliki kumbe ya tiko-xikaya, swi fanele ku tekiwa tanihi loko swi vula –
- Palamende ehansi ka Vumbiwa byintshwa, loko ku tirhisiwa ka milawu yeleyo a yi averiwile kumbe yi nyikiwile hi ku landza Vumbiwa byo rhanga kumbe Xedulu xa leyi, eka huvonkulu ya rixaka; kumbe
- Huvo yo endla milawu ya Xifundzankulu wa xifundzankulu xo karhi loko mafambiselo ya milawu yeleyo yi averiwile kumbe ku nyiketiwile hi ku landza Vumbiwa byo rhanga kumbe Xedulu leyi eka huvonkulu ya xifundzankulu; kumbe
- swi kongomisiwa eka Presidente wa Tiko, Holobye mutirhi nkulu wa makungu un’wana, Khabinete, Huvo ya Vaholobye kumbe huvonkulu ya Riphabliki kumbe ya xikaya, swi fanele ku tekiwa tanihi loko swi vula –
- Presidente ehansi ka Vumbiwa lebyintshwa, loko mafambiselo ya milawu yaleyo ya averiwile kumbe ya nyikiwile hi ku landza Vumbiwa bya khale kumbe Xedulu leyi eka huvonkulu ya xifundzankulu
- Holobyenkulu wa xifundzankulu ehansi ka Vumbiwa lebyintshwa, loko mafambiselo ya milawu yaleyo ya averiwile kumbe ya nyikiwile hi ku landza Vumbiwa lebya khale kumbe Xedulu leyi eka huvonkulu ya xifundzankulu.
4. Palamende ya Rixaka
- Munhu wihi na wihi loyi a ri xirho kumbe mukhomi wa ntirho eka Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu xikan’we loko Vumbiwa byintshwa byi sungula ku tirha, u va xirho kumbe mukhomi wa ntirho wa Palamende ya Rixaka ehansi ka Vumbiwa byintshwa, na ku khoma hofisi tanihi xirho kumbe mukhomi wa ntirho hi ku landza Vumbiwa lebyintshwa.
- Palamende ya Rixaka tanihi laha yi vumbiweke hi ku landza nchumu lowu wa (1) yi fanele yi tekiwa tanihi leyi nga hlawuriwa ehansi ka Vumbiwa lebyintshwa hi nkarhi lowu helaka hi siku ra 30 Dzivamisoko 1999.
- Palamende ya Rixaka yi vumbiwa hi swirho swa 400 eka nkarhi wa yona wo tirha lowu helaka hi 30 Dzivamisoko 1999, ku ya hi xiyenge xa 49(4) xa Vumbiwa byintshwa.
- Milawu ya mafambiselo ya Palamende ya Rixaka leyi a yi tirha loko Vumbiwa byintshwa byi sungula ku tirha, yi ya emahlweni no tirha, ku ya hi hundzuluxo wihi na wihi kumbe ku herisa.
5. Ntirho lowu nga si helaka emahlweni ka Palamende
- Ntirho wihi na wihi lowu nga si helaka wu nga mahlweni ka Palamende ya Rixaka loko Vumbiwa byintshwa byi nga si sungula ku tirha wu fanele wu ya emahlweni ku ya hi Vumbiwa byintshwa.
- Ntirho wihi na wihi lowu nga si helaka emahlweni ka Huvo loko Vumbiwa byintshwa byi sungula ku tirha, wu fanele wu yisiwa eka Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu, naswona huvo yi fanele yi yisa emahlweni ntirho walowo hi ku landza Vumbiwa lebyintshwa.
6. Nhlawulo wa Palamende ya Rixaka
- Ku hava nhlawulo wa Palamende ya Rixaka lowu nga khomiwaka ku nga si fika 30 Dzivamusoke 1999. handle ka loko Palamende yi herisiwile hi ku landza xiyenge xa 50 (2) endzhaku ka ku pfumaleka ka ntshembho eka Presidente hi ku landza xiyenge xa 102 (2) xa Vumbiwa lebyintshwa.
- Xiyenge xa 50 (1) xa Nawu wa Vumbiwa wuntshwa xi yimisiwile ku fikela hi ti 30 Dzivamisoko 1999.
- Handle ka ku herisiwa ka Vumbiwa lebya khale, Xedulu ya 2 eka Vumbiwa byebyo tanihi leswi yi nga hundzuluxiwa hi “Annexure A”eka Xedulu leyi yi tirha -
- eka nhlawulo wo sungula wa Nhlengeletano ya Milawu ehansi ka Vumbiwa byintshwa;
- eka ku lahlekeriwa ka vuxirho bya Nhlengeletano ya Milawu eka matshamelo ya timhaka handle ka lawa ya nga nyikiwa eka xiyenge xa 47 (3) xa Vumbiwa lebyintshwa; na
- ku siva swivandla eka Nhlengeletano ya Milawu, na ku tatisa, ku pfuxeta na ku tirhisiwa ka nxanxamelo wa vandla ku tata swivandla swa mitirho, ku kondza nhlawulo wa vumbirhi wa Nhlengeletano ya Milawu ehansi ka Vumbiwa byintshwa.
- Xiyenge xa 47(4) xa Vumbiwa lebyintshwa xi yimisiwile ku fikela nhlawulo wa vumbirhi wa Nhlengeletano ya Milawu ehansi ka Vumbiwa lebyintshwa.
7. Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu
- Eka nkarhi lowu fikelaka xikan’we-kan’we loko ntshamo wo sungula wa Huvo yo endla milawu ya Xifundzankulu yi khomiwa endzhaku ko hlawuriwa ka wona ro sungula ehansi ka Vumbiwa byintshwa –
- ndzinganelano wa vuyimeri bya Minhlangano endzeni ka vurhumiwa eka Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu wu fanele ku ringanana na ndzinganelano lowu eka wona vasinetara va 10 va xifundzankulu a va hlawuriwile hi ku landza xiyenge xa 48 xa Vumbiwa byo rhanga;
-
maaviwelo ya varhumiwa va nkarhi hinkwavo na varhumiwa vo hlawuleka eka Minhlangano leyi yimeriweke eka mfumo wa milawu wa xifundzankulu;ya hi ndlela leyi landzelaka:
- Nhlangano lowu yimeriweke eka Huvo yo endla milawu ya Xifundzankulu –
- wu fanele ku langha varhumiwa bya wona bya nkarhi hinkwawo vo huma exikarhi ka vanhu lava a va ri vasinetara loko Vumbiwa byintshwa byi sungula ku tirha naswona va kumekaka leswaku va tirha tanihi varhumiwa va nkarhi hinkwawo; naswona
- wu nga ha langha van’wana vanhu ku va varhumiwa va nkarhi hinkwawo ntsena loko ku ri hava kumbe ku kumekaka nhlayo leyi nga ringanangiki ya khale ka vasinetara va wona.
- Huvo yo endla milawu ya Xifundzankulu yi fanele ku thola varhumiwa va yona va nkarhi hinkwawo hi ku ya hi ku langha ka mintlawa.
- Timhaka ntsongo ta (2) na (3) ti tirha ntsena eka ku thoriwa ko sungula ka varhumiwa va nkarhi hinkwawo eka Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu.
- Xiyenge xa 62(1) xa Vumbiwa lebyintshwa a xi tirhi eka ku langhiwa na ku thoriwa ka khale ka vasinetara tanihi varhumiwa va nkarhi hinkwawo hi ku landza mhaka leyi.
- Milawu ya mafambiselo ya Huvo leyi tirhaka xikan’we ’we loko Vumbiwa byintshwa byi sungula ku tirha, yi fanele ku tirhisiwa hi mayelana na ntirho wa Huvo ya Rixaka ku fikela laha yinga tirhisiwaka, hi ku landza vuhundzuluxi byihi na byihi kumbe ku herisa.
8. Khale ka Vasinetara
- Khale ka musinetara loyi a nga thoriwangiku tanihi murhumiwa wa nkarhi hinkwawo eka Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu u na mfanelo yo va xirho lexi heleleka lexi vhotaka xa Huvo yo endla milawu ya Xifundzankulu lexi ku humaka eka xona munhu yoloye a langiweke ku va sinetara hi ku landza xiyenge xa 48 xa Vumbiwa lebya khale.
- Loko khale ka sinetara a langa leswaku a nga vi xirho xa Huvo yo endla milawu ya Xifundzankulu, munhu yaloye u tekiwa ari loyi a nga lan’wa kuva musinetara ku nga si fika siku leri Vumbiwa byi nga sungula ku tirha hi rona.
- Miholo, timali ta mpfuneto na swipfuno swa khale ka musinetara loyi a thoriweke tanihi murhumiwa wa nkarhi hinkwawo kumbe tanihi xirho xa Huvo yo endla milawu ya Xifundzankulu a swi nge hungutiwi hi xivangelo ntsena xa ku thoriwa koloko.
9. Huvonkulu ya rixaka
- Un’wana na un’wana loyi a ri Presidente, Xandla xa Presidente, Holobye kumbe Xandla xa Holobye ehansi ka Vumbiwa bya khale loko lebyintshwa byi sungula ku tirha, u ya emahlweni no tirha hi ku landza Vumbiwa lebyintshwa, kambe ku ta landzeleriwa mhaka-ntsongo ya (2).
- Ku fikela hi ti 30 Dzivamisoko 1999, swiyenge swa 84, 89, 90, 91, 93 na 96 swa Vumbiwa lebyintshwa swi fanele ku tekiwa swi hlayeka tanihi laha swi hlamuseriweke eka‘Annexure’B ya Xedulu leyi.
- Mhaka-ntsongo ya (2) a yi siveli Holobye la ri sinatara loko Vumbiwa lebyintshwa byi sungula ku tirha ku ya emahlweni tanihi Holobye leswi hlamuseriweke eka xiyenge xa 9 (1) (a) xa Vumbiwa lebyintshwa, tanihi laha xiyenge xelexo xo hlayekaka xiswona eka‘Annexure’B.
10. Milawu ya Swifundzankulu
- Munhu wihi na wihi la a ri xirho kumbe mukhomi wa ntirho eka Huvo yo endla milawu ya Xifundzankulu loko Vumbiwa lebyintshwa byi sungula ku tirha, u va xirho kumbe mukhomi wa hofisi ya Huvo yo endla milawu ya Xifundzankulu xexo ehansi ka Vumbiwa lebyintshwa, na ku khoma hofisi tanihi xirho kumbe mukhomi wa ntirho hi ku landza Vumbiwa lebyintshwa naswona vumbiwa bya xifundzankulu xihi na xihi lebyi nga ta tirhisiwa.
- Huvo yo endla milawu ya Xifundzankulu tanihi laha wu vumbiweke hi ku landza mhaka-ntsongo ya (1) wu fanele ku tekiwa tanihi lowu hlawuriweke ehansi ka Vumbiwa lebyintshwa ku ringana nkarhi lowu helaka hi 30 Dzivamisoko 1999.
- Eka nkarhi wa wona lowu helaka hi 30 Dzivamisoko 1999, na hi ku ya hi xiyenge xa 108(4) Huvo yo endla milawu ya Xifundzankulu yi vumbiwa hi nhlayo ya swirho leswi kumeriweke Palamende yaleyo ehansi ka Vumbiwa lebya khale ku katsa na nhlayo ya vasinetara va khale lava va nga va swirho swa Palamende hi ku landza mhaka ya 8 ya Xedulu leyi.
- Milawu ya mafambiselo ya Huvo yo endla milawu ya Xifundzankulu leyi tirhaka loko Vumbiwa byintshwa byi sungula ku tirha, yi ya emahlweni no tirha, ku ya hi hundzuluxo wihi na wihi kumbe ku herisa.
11. Mihlawulo ya Tihuvo to endla Milawu ta Swifundzankulu
- Handle ka ku herisiwa ka Vumbiwa bya khale, Xedulu xa2 ya Vumbiwa rolero, tanihi laha yi hundzuluxiweke hi ‘Annexure’A xa Xedulu leyi, xa tirha –
- eka nhlawulo wo sungula wa Huvo yo endla milawu ya Xifundzankulu ehansi ka Vumbiwa lebyintshwa.
- eka ku lahlekeriwa ka vuxirho eka mfumo wa milawu eka matshamelo ya timhaka handle ka lama ma nyikiweke eka xiyenge xa 106(3) xa Vumbiwa byintshwa; na
- eka ku tata swivandla swa mitirho eka mfumo wa milawu, na ku tatisa, ku pfuxeta na ku tirhisiwa ka nxaxamelo wa Minhlangano ya tipolitiki yo tata swivandla, ku kondza ku va na nhlawulo wa vumbirhi wa mfumo wa milawu ehansi ka Vumbiwa lebyintshwa.
- Xiyenge xa 106(4) xa Vumbiwa lebyintshwa xa yimisiwile hi ku landza Huvo yo endla milawu ya Xifundzankulu ku kondza ku fika nhlawulo wa vumbirhi wa Palamende ehansi ka Vumbiwa lebyintshwa.
12. Tihuvonkulu ta swifunzankulu
- Munhu wihi na wihi la ri Holobyenkulu kumbe xirho xa Huvonkulu ya xifundzankulu loko Vumbiwa lebyintshwa byi sungula ku tirha, u ya emahlweni no khoma ntirho wolowo hi ku landza Vumbiwa byintshwa na Vumbiwa byihi na rihi ra xifundzankulu leri ri nga vaka ri vekiwile ku va nawu, kambe ku ya hi Mhaka ntsongo ya (2).
- Ku kondza Holobyenkulu la hlawuriweke endzhaku ka nhlawulo wo sungula wa Huvo yo endla milawu ya Xifundzankulu ku ya hi Vumbiwa byintshwa a sungula ku tirha, kumbe loko xifundzankulu xi veka vumbiwa ra xona ku va nawu, xihi na xihi eka xona loxi rhangaka, swiyenge swa 132 na 136 swa Vumbiwa byintshwa swi fanele ku tekiwa swi hlayeka tanihi laha swi hlamuseriweke eka‘Annexure’C xa Xedulu leyi.
13. Mavumbiwa ya Swifundzankulu
Vumbiwa ra xifundzankulu leri pasisiweke loko Vumbiwa byintshwa byi nga si sungula ku tirha ri fanele ku landzelela xiyenge xa 143 xa Vumbiwa byintshwa.
14. Ku nyikiwa ka milawu eka Swifundzankulu
- Milawu hi mayelana na mhaka leyi welaka endzeni ka ndhawu ya ntirho leyi longoloxiweke eka Xedulu xa 4 kumbe ya 5 ta Vumbiwa byintshwa naswona leyi, loko Vumbiwa byintshwa byi sungula ku tirha, a yi fambisiwa hi vulawuri lebyi nga ndzeni ka huvonkulu ya rixaka, yi nga ha nyiketiwa hi Presidente, hi xitiviso, eka vulawuri lebyi nga ndzeni ka huvonkulu ya xifundzankulu lebyi byi hlawuriweke hi Huvonkulu ya xifundzankulu xelexo.
- Ku fikela laha swi lavekaka ku va ku nyiketiwa milawu ku ya hi Mhakantsongo ya (1) ku va swi tirhiwa hi ku nyawula, Presidente, hi xitiviso, a nga ha –
- hundzuluxa kumbe ku lulamisa milawu ku endlela ku lawula mahlamuseriwele ya yona kumbe matirhiselo;
- laha ku nyikiwa ka matimba ku nga tirhiki eka xiphemu xihi na xihi xa milawu hinkwayo, a nga ha herisa na ku veka hi vuntshwa, ku katsiwa na kumbe ku nga katsiwi na mihundzuluxo kumbe ku lulamisiwa loku ku vuriwaka eka ndzimana ya (a), ka yalawo ya makungu ya yona lama eka wona ku nyikiwa ka matimba ku tirhaka kumbe ku fikela laha ku nyikiwa kwaloko ka matimba ku tirhaka eka yona; kumbe
- ku lawula mhaka yihi na yihi yin’wana leyi lavekaka hikokwalaho ka xivangelo xa ku nyikiwa ka matimba yalawo, ku katsa na ku hundziseriwa kumbe ku rhumeriwa ka vatirhi, kumbe ku hundziseriwa ka rifuwo, swikweleti,timfanelo na swiboho, eka kumbe ku huma eka mfumo wa rixaka kumbe waxifundzankulu kumbe ndzawulo yihi na yihi ya mfumo, mafambiselo,vutlrhari bya vuhlayiseki kumbe vandla rin’wana.
-
- Khopi ya xitiviso xin’wana na xin’wana lexi humesiwaka hi ku landza Mhaka ntsongo ya (1) kumbe ya (2) yi fanele ku yisiwa eka Palamende ya Rixaka na Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu ku nga si hela masiku ya 10 ya ku hangalasiwa ka xitiviso.
- Loko Palamende ya Rixaka na Huvo ya Rixaka hi xiboho ti nga pfumeleli xitiviso kumbe kungu rihi na rihi ra xona, xitiviso xelexo kumbe kungu ri hundzela hi nkarhi, kumbe handle ko khumba –
- ku tirha ka nchumu wihi na wihi lowu endliweke hi ku landza xitiviso xelexo kumbe kungu ri nga si helela hi nkarhi;
- kumbe mfanelo kumbe xifundzho lexi kumiweke kumbe xiboho kumbe nandzu leri rhwariweke xi nga si helela hi nkarhi.
- Loko matimba yo endla milawu ya nyikiwa ku ya hi Mhaka ntsongo ya (1), xihi na xihi tekiwa tanihi loko ku ri leswi kongomisiwaka eka vulawuri lebyi ya nyikeweke eka byona.
- Ntirho wihi na wihi wa milawu ehansi ka xiyenge xa 235 (8) wa Vumbiwa bya khale, ku katsa ku cinciwa, ku amukeriwa kumbe ku herisa na ku pfumelela ra vumbirhi nawu wihi na wihi na goza rihi na rihi leri tekiweke eka xiyenge xexo, swi tekiwa swi ri leswi nga endliwa ehansi ka mhaka leyi.
15. Milawu leyi nga kona yi welaka ehandle ka matimba yo endla milawu ya Palamende
- Vulawuri lebyi welaka endzeni ka huvonkulu ya rixaka lebyi fambisaka milawu yihi na yihi leyi welaka ehandle ka matimba yo endla milawu ya Palamende loko Vumbiwa byintshwa byi sungula ku tirha byi tshama byi ri lebyi ngana vuswikoti ku fambisa milawu yaleyo ku kondza byi nyikiwa vulawuri lebyi nga endzeni ka huvonkulu ya xifundzankulu hi ku landza mhaka ya 14 ya Xedulu leyi.
- Mhaka ntsongo ya (1) yi hundzela hi ntirho malembe mambirhi endzhaku ka loko Vumbiwa lebyintshwa byi sungurile ku tirha.
16. Tikhoto
- Khoto yin’wana na yin’wana ya nawu ku katsa na tikhoto ta varhangeri va xintu leti a tiri kona loko Vumbiwa lebyintshwa byi sungula ku tirha, ti ya emahlweni ti tirha, na ku tirhisa vululami hi ku landza milawu leyi tirhaka eka tona, naswona munhu
wihi na wihi loyi a nga khoma hofisi tanihi muofisiri wa vululami u ya emahlweni a khoma hofisi hi ku landza milawu leyi tirhaka ya hofisi yaleyo, hi ku ya hi -
- ku cinca kwihi na kwihi ku herisiwa ka milawu yaleyo; na
- hi ku fambelana na Vumbiwa byintshwa.
-
- Khoto ya Vumbiwa leyi tumbuluxiweke hi Vumbiwa bya khale yi va Khoto ya Vumbiwa ehansi ka Vumbiwa lebyintshwa.
-
………..
[Xiyengentsongo xa (b) xi susiwile hi x. 20 (a) xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevuwa 2001.]
-
- Xiyenge xa Swivilelo xa Khotonkulu ya Afrika Dzonga xi va Khoto ehansi ka Vumbiwa byintshwa.
-
…………..
[Mhakantsongo ya (b) xi susiwile hi x. 20 (a) xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu wa 2001.]
-
- Xiyenge xa xifundzha kumbe xa muganga xa Khotonkulu ya Afrika Dzonga kumbe khoto nkulu ya tiko xikaya kumbe xiyenge xa ntolovelo xa khoto yeleyo, xi hundzuka Khoto Nkulu ehansi ka Vumbiwa byintshwa ku nga ri na ku cinca ka ndhawu ya matirhelo, hi ku landza ku tiyisisa loku nga le ka xiyengentsongo xa (6).
- Munhu wihi na wihi la tirhaka kumbe la tirhaka tanihi Presidente wa Vuavanyisi, Xandla xa Presidente wa Vuavanyisi kumbe muavanyisi wa khoto laha swi boxiweke eka ndzimana ya (a) loko Vumbiwa byintshwa byi sungula ku tirha, u va Presidente wa Vuavanyisi, Xandla xa Muavanyisi kumbe muavanyisi wa khoto yeleyo ehansi ka Vumbiwa byintshwa, hi ku landza ku tiyisisa loku nga le ka xiyengentsongo xa (6).
- Handle ka loko swi nga fambelana na matirhiselo ya kona kumbe swi ri erivaleni leswaku a swi fambelana, leswi vuriwaka eka milawu yihi na yihi kumbe endlelo swi kongomisiwa eka –
- Khoto ya Vumbiwa ehansi ka Vumbiwa bya khale, swi fanele ku tekiwa tanihi loko swi vula Khoto ya Vumbiwa ehansi ka Vumbiwa byintshwa;
- Rhavi ra Swivilelo ra Khotonkulu ya Afrika Dzonga, swi fanele ku tekiwa tanihi loko swi vula Khotonkulu yo endla xikombelo; na
- rhavi ra xifundzankulu kumbe ra ndhawu ra Khotonkulu ya Afrika Dzonga kumbe Khotonkulu ya tiko-xikaya kumbe rhavi hi ku angarhela ra khoto yaleyo ri fanele ri tekiwa tanihi loko swi vula Khoto ya le Henhla.
-
- Hi ku hatlisa loko swi koteka endzhaku ka loko Vumbiwa byintshwa byi sungule ku tirha, tikhoto hinkwato, ku katsa na xivumbeko xa tona, mavumbiwelo, matirhelo na vulawuri bya tona na milawu hinkwayo leyi yelanaka, swi fanele ku hlanganisiwa hi xikongomelo xo simeka endlelo ra vuavanyisi lebyi fanelaka eka swilaveko swa Vumbiwa byintshwa.
- Xirho xa Khabinete lexi nga na vutihlamuleri bya mafambiselo ya vululami, lexi tirhaka endzhaku ko tsundzuxana na Khomixini ya Mitirho ya Vuavanyisi, xi fanele ku fambisa ku hlanganisiwa ka mitirho loku languteriweke eka ndzimana ya (a).
-
- Un’wana na un’wana la tirhaka ehofisini, loko Nawu wa Vumbiwa bya Riphabliki ra Afrika Dzonga wo Cinca, 2001, wu sungula ku tirha, hi ndlela leyi -
- Presidente wa Khoto ya Vumbiwa, u hundzuka Muavanyisi Nkulu tanihi leswi bohiweke eka xiyenge xa 167 (1) xa Vumbiwa byintshwa;
- Xandla xa Presidente wa Khoto ya Vumbiwa, u hundzuka Xandla xa Muavanyisi Nkulu tanihi leswi bohiweke eka xiyenge xa 167 (1) xa Vumbiwa byintshwa;
- Muavanyisi Nkulu, u hundzuka Presidente ya Khoto Nkulu ya Swivilelo leswi bohiweke eka xiyenge xa 168 (1) xa Vumbiwa byintshwa;
- Xandla xa Muavanyisi Nkulu, xi hundzuka Xandla xa Presidente ya Khotonkulu ya Swivilelo tanihi leswi swi vekiweke eka xiyenge xa 168 (1) xa Vumbiwa lebyintshwa.
- Milawu hinkwayo, swinawana kumbe maendlelo laya nga endliwa hi Presidente ya Khoto ya Vumbiwa kumbe Muavanyisinkulu leyi ayi tirha ku nga si sunguriwa ku Cinciwa Nawu wa Vumbiwa bya Riphabliki ra Afrika Dzonga wa 2001, yi ya emahlweni yi tirha ku kondza yi herisiwa kumbe ku hundzuluxiwa.
- Handle ka loko swi nga fambisani na vundzeni kumbe swi fanerile, ku hundzisela ka nawu wihi na wihi kumbe endlelo ra Muavanyisi Nkulu kumbe Presidente ya Khoto ya Vumbiwa, swi fanele ku hundziseriwa eka Muavanyisi Nkulu tanihi leswi bohiweke eka xiyenge xa 167 (1) xa Vumbiwa byintshwa.
[Mhakantsongo ya (7) xi engeteriwile hi x. 20 (b) xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu wa 2001.]
17. Milandzu leyi nga si ku tengiwaka etikhoto
Milandzu leyi aya ha yimerile ku tengiwa emahlweni ka khoto loko Vumbiwa lebyintswa byi sungula ku tirha, yi fanele yi vekiwa tanihi loko Vumbiwa lebyintshwa byi nga se pfumeleriwa, handle ka loko ku tsakela ka vululami ku hlamusela hi ndlela yin’wana.
18. Matimba ya vuchuchisi
- Xiyenge xa 108 xa Vumbiwa byo rhanga xi ya emahlweni no tirha ku kondza Nawu wa Palamende lowu languteriiweke eka xiyenge xa 179 xa Vumbiwa loko byi sungula ku tirha. Mhaka ntshongo leyi a yi khumbhi ku thoriwa ka Mulawuri wa Vuchuchisi wa Rixaka hi ku landza xiyenge xa 179.
- Gqweta-jenerala la khomeke ntirho loko Vumbiwa byintshwa byi sungula ku tirha, u ya emahlweni no tirha hi ku landza milawu leyi vekiweke leyi tirhaka eka xiyimo xelexo xa ntirho, ku ya hi Mhaka ntsongo ya (1).
19. Swihlambanyo na switiyisiso
Munhu la yaka emahlweni no tirha hi ku landza Xedulu leyi naswona la tekeke xihlambanyo xa ntirho wolowo kumbe a endleke xitiyisiso xo xiximeka ku ya hi Vumbiwa ro rhanga, a nga bohiwi ku engeta xihlambanyo xa ntirho kumbe xitiyisiso xo xiximeka ku ya hi Vumbiwa byintshwa.
20. Swivandla swin’wana swa Vumbiwa
- Eka xiyenge lexi ‘vandla ra vumbiwa’swi vula –
- Musirheleri wa Vanhu;
-
Khomixini ya Timfanelo ta Ximunhu ya Afrika Dzonga;
[Ndzimana. (b) yi cinciwile hi x. 4 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vumbirhi wa 1998.]
- Khomixini ya Ndzingano wa Rimbewu;
- Jenerali wa Tinkota;
- banginkulu ya Afrika Dzonga;
- Khomixini ya Timali na Timhaka tin’wana ta Timali;
- Khomixini ya Mitirho ya Vuavanyisi; kumbe
- Huvo yo Angarhela ya Tindzimi ya Afrika Dzonga.
- Vandla rihi na rihi leri tirhaka hi vumbiwa leri simekiweke hi ku landza Vumbiwa bya khale ri ya emahlweni no tirha hi ku landza milawu leyi tirhaka eka rona, naswona munhu wihi na wihi la khomeke ntirho tanihi xirho xa Khomixini, xirho xa huvo ya Bangi ya le Xikarhi, kumbe Huvo yo Angarhela ya Tindzimi ya Afrika Dzonga na Musirheleri wa Vanhu kumbe Mukamba–Tinkonta Jenerala loko Vumbiwa byintshwa byi sungula ku tirha u ya emahlweni na ku khoma ntirho hi ku landza milawu leyi tirhaka eka ntirho wolowo, ku ya hi –
- ku cinca kwihina kwihi kumbe ku herisa ka nawu wolowo; na
- ku fambelana na Vumbiwa byintshwa.
- Swiyenge swa 199(1), 200(1), (3) na (5) ku fika eka (11) na 201 ku fika eka 206 swa Vumbiwa lebya khale, swi ya emahlweni swi tirha ku kondza swi herisiwa hi Nawu wa Palamende lowu nga pasisiwa hi ku landza xiyenge xa 75 xa Vumbiwa lebyintshwa.
- Swirho swa Khomixini ya Mitirho ya Vululami leswi hlamuseriwaka eka xiyenge xa 105 (1)(h) xa Vumbiwa bya khale swa yima ku va swirho swa Khomixini, loko swirho leswi vuriweke eka xiyenge 178(I)(i) xa Vumbiwa byintshwa swi thoriwile.
-
- Huvo ya Volkstaat yi simekiwile hi ku landza Vumbiwa bya khale yi ya mahlweni no tirha hi ku landza milawu leyi nga kona, naswona mani na mani la tirhaka tanihi xirho xa Huvo loko Vumbiwa byintshwa byi sungula ku tirha, u ya emahlweni no khoma ntirho wolowo hi ku landza milawu leyi tirhaka eka xiyimo xexo ku ya hi -
- hundzuluxo wihi na wihi kumbe ku herisiwa ka milawu; na
- ku fambelana na Vumbiwa byintshwa.
- Swiyenge swa 184 A na 184 B (1) (a), (b) na (d) swa Vumbiwa bya khale swi ya emahlweni no tirha ku kondza swi herisiwa hi Nawu wa Palamende lowu pasisiweke hi ku landza xiyenge xa 75 xa Vumbiwa byintshwa.
21. Ku nghenisiwa ka milawu leyi lavaka hi Vumbiwa lerintshwa
- Laha Vumbiwa byintshwa byi lavaka ku nghenisiwa eka milawu ya rixaka na ya Swifundzankulu, milawu yeleyo yi fanele ku vekiwa hi vulawuri lebyi faneleke ka ha ri na nkarhi lowu ringaneke wa siku leri Vumbiwa lebyintshwa byi nga sungula ku tirha.
- Xiyenge xa 198(b) xa Vumbiwa byintshwa a xi nge tirhisiwi ku fikela loko nawu lowu nga le ka xiyenge xexo wu nghenisiwile.
- Xiyenge xa 199(3)(a) xa Vumbiwa byintshwa a xi fanelanga ku tirhisiwa ku nga si hela tin’hweti tinharhu endzhaku ka loko milawu leyi languteriweke eka xiyenge xexo yi pfumeleriwile.
- Nawu wa tiko wa xiyenge xa 217 (3) wa Vumbiwa byintshwa wu fanele ku nghenisiwa ku nga si hela malembe manharhu ku suka eka siku leri Vumbiwa byintshwa byi sunguleke ku tirha, kambe ku va milawu leyi yi nga ri kona hi nkarhi lowu a swi siveli ku simekiwa ka pholisi leyi ku vulavuriwaka hi yona eka xiyenge xa 217 (2).
- Ku fikela loko Nawu wa Palamende lowu boxiweke eka xiyenge xa (65)(2) xa Vumbiwa byintshwa wu nghenisiwa, Huvo yo endla milawu ya Xifundzankulu xin’wana na xin’wana yi nga kambisisa endlelo ra yona ku ya hi vulawuri eka vurhumiwa bya yona ku vhota ematshan’weni ya yona eka Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu
- Ku fikela loko nawu lowu boxiweke eka xiyenge xa 229 (1) (b) xa Vumbiwa byintshwa xi nghenisiwa, masipala wu ta tshama wu ri na vuswikoti byo hakerisa xibalo, ndzhuvo kumbe ntirho lowu wu nyikiweke matimba hi Vumbiwa ku wu endla loko Vumbiwa byi sungula ku tirha.
22. Vun’we bya Rixaka na ndzivalelano
- Hambileswi ku nga na mukungu wahi na wahi man’wana ya Vumbiwa byintshwa na handle ka ku herisiwa ka Vumbiwa bya khale, makungu hinkwawo laya yelanaka na ndzavalelano laya nga kona eka Vumbiwa lebya khale ehansi ka nhlokomhaka “Vun’we bya Rixaka na Ndzivalelano” swi tekiwi swi ri xiphemu xa Vumbiwa byintshwa hi xikongomelo xa Nawu wo Tlakusa Vun’we bya Rixaka na Ndzivalelano, wa 1995 Nawu wa 34 wa 1995), tanihi laha wu hundzuluxiweke hokona ku katsa na swikongomelo swa matirhelo.
-
Hi xikongomelo xa mhakantsongo ya (1), siku ra “6 N’wendzamhala 1993” laha swi tikombaka eka swilaveko swa Vumbiwa bya khale ehansi ka nhlokomhaka ya “Vun’we bya Rixaka na Ndzivalelano”, swi fanele ku hlayiwa tanihi “11 Mudyaxihi 1994”.
[Mhakantsongo ya (2) yi engeteriwile hi s 3 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wo sungula wa 1997.]
23. Nawumbisi wa Timfanelo
- Milawu ya rixaka leyi boxiweke eka swiyenge swa 9 (4), 32 (2) na 33 (3) ya Vumbiwa lerintshwa yi fanele ku nghenisiwa ku nga si hela malembe manharhu ku sukela hi siku leri Vumbiwa byi sunguleke ku tirha.
- Ku fikela loko milawu leyi boxiwke eka swiyenge swa 32(2) na 33(3) swa Vumbiwa lerintshwa yi nghenisiwa -
-
xiyenge xa 32(1) xi fanele ku tekiwa xi hlayeke hi ndlela leyi landzelaka—
“(1) Munhu un’wana na un’wana u na mfanelo yo fikelela mahungu hinkwawo lama nga mavokweni ya mfumo kumbe xihi na xihi xa swirho swa wona eka xiyenge xihi na xihi xa mfumo ku fikela laha mahungu yalawo ya lavekaka ku endlela ku tirhisiwa kumbe ku sirheleriwa ka timfanelo ta vona.”; na
-
xiyenge xa 33(1) na (2) swi fanele ku tekiwa swi hlayeka hi ndlela leyi landzelaka -
“Munhu un’wana na un’wana u na mfanelo ya—
(a) endlelo leri landzaka Nawu wa mafambiselo laha tihi na tihi ta timfanelo ta yena kumbe swilaveko swi khumbekaka kumbe ku xungetiwa;
(b) endlelo leri lulameke ra mafambiselo laha tihi na tihi ta timfanelo ta yena kumbe leswi a swi languteleke hi ku landza nawu swi khumbekaka kumbe ku xungetiwa;
(c) ku nyikiwa tinhlamuselo to tsariwa ta endlelo ra mafambiselo leri khumbhaka yihi na yihi ya timfanelo ta yena kumbe swilaveko handle ka loko swivangelo swa endlelo rolero swi tivisiwile mani na mani; na
(d) endlelo ra mafambiselo leri nga hlamuseriwaka ku va ri lulamile hi tlhelo ra swivangelo leswi swi nykiweke laha yihi na yihi ya timfanelo ta yena ti khumbekaka kumbe ku xungetiwa.”.
- Swiyenge swa 32(2) na 33(3) swa Vumbiwa byintshwa swi hundzela hi nkarhi loko milawu leyi languteriweke eka swiyenge swileswo, hi ku hambana ka swona, yi nga vekiwi ku va nawu ku nga si hela malembe manharhu Vumbiwa byintshwa byi sungurile ku tirha.
24. Mafambiselo ya vaaki na Mitirho ya vuhlayiseki
- Swiyenge swa 82(4)(b), 215, 218(1), 219(1), 224 ku fika eka 228, 236(1), (2), (3), (6), (7)(b) na (8), 237(1) na (2)(a) na 239(4) na (5) swa Vumbiwa bya khale swi ya emahlweni no tirha tanihi loko Vumbiwa byo rhanga ri nga herisiwanga, ku ya hi –
- mihundzuluxo eka swiyenge swoleswo tanihi laha swi vekiweke eka Xikhomanisiwa xa D;
- ku hundzuluxiwa kumbe ku herisiwa kwihi na kwihi ka swiyenge sweswo hi Nawu wa Palamende lowu pasisiweke hi ku landza xiyenge xa 75 xa Vumbiwa byintshwa; na
- ku fambelana na Vumbiwa byintshwa.
- Khomixini ya Mitirho ya vaaki na tiKhomixini ta mitirho ya Swifundzankulu leti vuriwaka eka Kavanyisa ka 13 ka Vumbiwa bya khale ti ya emahlweni no tirha hi ku landza Kavanyisa koloko na milawu leyi vekiweke yi tirhaka eka tona tanihi loko kavanyisa loku ku nga herisiwangi, ku kondza Khomixini na tiKhomixini ta mitirho ya Swifundzankulu ti herisiwa hi Nawu wa Palamende lowu pasisiweke hi ku landza xiyenge xa 75 xa Vumbiwa byintshwa.
- Ku herisiwa ka Vumbiwa bya khale a swi khumbi xitiviso xihi na xihi lexi pasisiweke ku ya hi xiyenge xa 237(3), xa Vumbiwa bya khale, naswona xitiviso xihi na xihi xo tano xi ya emahlweni no tirha, ku ya hi –
- ku hundzuluxiwa kumbe ku herisiwa kwihi na kwihi ka milawu; na
- ku fambelana na Vumbiwa byintshwa.
25. Swo ngetelela eka humesiwa ka tihuvonkulu to endla mialwu
- Munhu wihi na wihi loyi, loko Vumbiwa byintshwa byi sungula ku tirha, a tirhela xigwevo laha Riphabliki xo tlula 12 wa tin’hweti ku ri hava ndziho, a nga fanelanga ku va xirho xa Palamende ya Rixaka kumbe xa Huvo yo endla milawu ya Xifundzankulu.
- Ku va munhu a nga ha eneti swilaveko swa vuxirho hi ku landza Mhaka-ntsongo ya (1)–
- xi hundzela hi nkarhi loko nandzu wu vekiwa etlhelo eka swivilelo, kumbe xigwevo xi hungutiwa hi nkarhi wa swivilelo ku ya eka xigwevo lexi ngari ki na xihlawuhlawu; no
- hela endzhaku ka ntlhanu wa malembe endzhaku ka loko xigwevo xi herile.
26. Mfumo wa muganga
- Handle ka swilaveko swa swiyenge swa 151, 155, 156, na 157 swa Vumbiwa byintshwa-
-
swilaveko swa Nawu wo Cinca Mfumo wa Muganga, 1993 (Nawu wa 209 wa 1993), tanihi leswi wu nga cinciwaka nkarhi na nkarhi hi milawu ya tiko leyi fambisaka na Vumbiwa byintshwa, swi tshama swi tirha hi ku landza Huvo ya Masipala ku fikela loko Huvo ya Masipala yo siva Huvo yaleyo yi tiyisisiwile ku va yi hlawuriwile tanihi mbuyelo wa nhlawulo wa mani na mani wa Tihuvo ta timasipala endzhaku ko sungula ku tirha ka Vumbiwa byintshwa; na
[Mhakantsongo ya (a) yi cinciwile hi s. 5 (a) xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vumbirhi wa 1998.]
-
murhangeri wa xintu wa muganga u langutisa endlelo ra milawu ya xintu no tshama eka ndhawu leyi nga le ka muganga wolowo, huvo ya xikaya, kumbe muyimeri wa huvo, leswi boxiweke eka nawu wo Cinca wa Mfumo, 1993 naswona leswi nga kumiwa no longoloxiwa eka xiyenge xa 182 xa Vumbiwa bya khale, i ‘ex officio’loyi a faneriweke hikuva xirho xa huvo yeleyo ku fikela laha Huvo ya Masipala yo siva huvo yaleyo yi hlambanyiwa ku va yi hlawuriwile hikwalaho ka nhlawulo wa mani na mani wa Tihuvo ta timasipala endzhaku ko sungula ku tirha ka Vumbiwa byintshwa.
[Mhakantsongo ya (b) yi siviwile hi x. 5 (a) xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vumbirhi wa 1998,]
-
Xiyenge xa 245(4) xa Vumbiwa bya khale xi ya emahlweni no tirha ku kondza ku tirhisiwa ka xiyenge xexo ku hela. Xiyenge xa 16 (5) na (6) xa Nawu wo Cinca Mfumo wa Muganga, wa 1993, xi nge herisiwi ku nga si fika 30 Dzivamisoko 2000.
[Mhakantsongo ya (2) yi cinciwile hi x. 5 (b) xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vumbirhi wa 1998.]
27. Ku hlayisiwa ka Milawu ya Palamende na Milawu ya Swifundzankulu
Swiyenge swa 82 na 124 swa Vumbiwa byintshwa a swi khumbi ku hlayisiwa ka Milawu ya Palamende kumbe Milawu ya Swifundzankulu leyi pasisiweke Vumbiwa byintshwa byi nga si sungula ku tirha.
28. Ntsariso wa nhundzu ya mfumo leyi nga yimeke ndhawu yin’we
- Eka ku humesiwa ka xitifikheti hi mulawuri la nga na vuswikoti leswaku nhundzu leyi nga fambiki leyi n’winyi wa yona ku nga mfumo yi vekiwa eka mfumo ku ya hi xiyenge xa 239 xa Vumbiwa bya khale, murhijisitara wa vun’winyi u fanele ku endla xikombelo xexo kumbe ku tiyisisa eka rhijisitara leri faneleke, vun’winyi kumbe tsalwa leri faneleke ku rhijisitara nhundzu leyi nga fambiki hi vito ra mfumo.
- A ku hakeriwi ndzuvo kumbe swikoxo swin’wana hi tlhelo ra ntsariso hi ku landza mhakantsongo ya (1).


c: text/html

text:
Tani hi ntolovelo, tinsini ta Xitsonga ti humesa vunanga bya Good Friday hi n’wheti ya Nyenyankulu na hi Dzivamisoko. Kenny Bevhula na Florah N’waChauke va ti komba va hi khomeli ti album ta Good Friday, SUKA KONA na A XI SUKI STRESS titlhontlha swona.
Hambi leswi Bevhula a ha tikeliwaku ku endla risimu ro ka ri nga faniku na Kecekece, SUKA KONA ya ba nyana. Mhani N’waChauke yi bi swona, na Magolongondlo na Mambawulele va endla swilo hi WA TSHWA.
Hi leyi miehluto ya vhiki;
1. Ntumani wo Ehluta (Download Link) Florah N’waChauke – A xi suki Stress
2. Ntumani wo Ehluta (Download Link) Peter Magolongondlo – Wa Tshwa
3. Ntumani wo Ehluta (Download Link) Kenny Bevhula – Suka Kona
Image source: Facebook/XitsongaSingleDownloads

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ndzhavuko
Ndzhavuko (kusuka ekaXilatini cultura ri tekiwa e ka colere, leswi vulaka "ku hlakulela")[1] hi ku angarha ri hlamusela maendlele ya swilo ya vanhu na nkonka wa swiendlo sweleswo. Mindzhavuko yinga twisisiwa ta ni hi "nhlengelo wa mimfungo na tinhlamuselo ta mafambisele ya swilo kumbe swi enldo leswi tolovelekeke"[2]
Ndzhavuko wu nga ha hlamuseriwa tanihi ndlela ya vutomi kuhlanganisa vuqambhi, kupfumela na tindzhawu ta vuleteri ta rixaka kunga swilo leswi hundziseriwaka kusuka eka xitukulwana na xitukulwana. Ndzhavuko wu vuriwa "Ndlela ya vutomi ya vanhu hi xitalo."[3] tanihileswi sweleswo swi hlanganisaka matikhomele, swi ambalo, ririmi, vukhongeri, swi henwa, na mikhuva leyi tolovelekeke.
Masungulo ya Ndzhavuko[Lulamisa | edit source]
Matirhiselo ya masiku lawa ya riviti "ndzhavuko" matshegeriwe eka riviti leri ari tirhisiwa hi Murhoma wa Khale kunga Cicero eka matsalwa ya yena lamange Tusculanae Disputationes, laha atsaleke hi ku hlakulela muya-xiviri kumbe "cultura animi",[4] hi kutirhisa xifananisi xa Vurimi leswaku a hlamusela ku akeka ka moya-xiviri hi nhlamusela ya filosofi, naswona u twisese leswaku ndhzavuko inhluvuko wa le henhla wa vanhu. Samuel Pufendorf uyise xifananisi lexi emahlweni a xitirhisa e mahanyelweni ya namunthla, laha mongo wa nhlamusela wa yena hi ta ndzhavuko wuyelanaka, kambe wunga ha xongeteli leswaku Filosofi iku helela ka munhu ka ntumbuluko. Matirhisele ya yena na ya lava vateke endzhaku ka yena "makombetela eka tindlela hinkwato leti vanhu va koteke ha tona ku hluvuka eka mahanyele ya khale ya vuharhi, ivi vatirhisa vuthlarhi bya vona leswaku vava vanhu hikuhelela".[5]
N'wa ta Filosofi Edward S. Casey (1996) wahlamusela: "Rito ndzhavuko rivula "ndzhawu leyi hlakuriweke" hikuya hi xinghezi xale xikarhi, naswona rito leri rikumeka nale ka xiLatini colere, "kutikhoma, kukhatalela, kuhlakula, kugandzela" na cultus, "ntsombano, ngopfungopfu wa vukhongeri." Kulandza ndzhavuko, iku teka vundhzawu lebyi hlohloteriwaka ngopfu hi ndhzavuko leswaku uwu khatalela — ubyarha vutihlamuleri hi wona naswona uwu khatalela hahombe."[6]
Velkley uhlamusela Ndzhavuko, aku:
... ekusunguleni awu hlamusela kuhlakulela moya-xiviri kumbe miehleketo, kambe wu kume hlamuselo wa sweswi eka matsalwa ya lembe-xidzana ra khume-nhungu (18) ya vatsari va ma Jarimani, lava ava xopaxopa matsalwa ya Rousseau lawa ama sola "ximanje-manje vutshunxeki na malembe ya rivoningo". Hiswona leswi vangelaka kuhambana exikarhi ka "ndhzavuko" na "nhluvuko", na hambiloko kuhambana loku kunga hlamuseriwi hi kukongoma.
Mintshaho[Lulamisa | edit source]
- ↑ Harper, Douglas (2001). Online Etymology Dictionary.
- ↑ Findley, Carther Vaughn and John Alexander Rothney (2006). Twentieth-century World. Sixth edition, p. 14. ISBN 978-0-618-52263-7.
- ↑ Williams, Raymond. Keywords, "Culture"
- ↑ Cicero, Marcus Tullius (45 BC). Tusculanes (Tusculan Disputations). pp. II, 15.
- ↑ Velkley, Richard (2002). "The Tension in the Beautiful: On Culture and Civilization in Rousseau and German Philosophy". Being after Rousseau: Philosophy and Culture in Question. The University of Chicago Press. pp. 11–30.
- ↑ https://read.amazon.com/?asin=B00DG8M7EU --October 2014


text:
Tihosi ta Magelegele, C-SIDERS LIFESTYLE, va ha humesi risimu rintshwa ku suka ka pfhumba ra vona ra C-SIDERS FRIDAE.
NYAMSORO i risimu leri ri valavuku hi ku loyana exikarhi ka va-akelana.
“Namuntlha a ni yile a kerekeni ya vazalwana
Va ni byela ku ri makhi-makhelwani ma ni loya
A ha ha tleli la kaya, manje hina ha chava
Hi pfuka hi vo thwelufu hi ba ti faya-faya
Va kwata va kwata, va kwata, va kwatile
Va kwata, va boha
Va tlhe va hlambanya, va ku swi nge endleki…”
Xana Tihosi ta Tsonga Trap ti bi swona?
Ntumani wo ehluta (Click to Download) Nyamsoro


text:
Mukegulu Wa Tshipise Tsha Dondwe
Salungano Salungano
Kale-kale kusini kwa Dondwe ho vha huna munwe mukegulu we a vha a na mugo wa vhudi we a vhadelwa nga nwana wawe wa muvhadi. Mukegulu uyo o vha tshi gogodela mugo uyo. Linwe duvha mukegulu uyo a lwendoni, a wana vhatukana vha tshi khou thakha mahuyu nga matombo. A vha fha mugo wawe uri vha thakhe ngawo mahuyu. Zwenezwo vhatukana vha tshi khou thakha mahuyu, ula mugo wa thakhamela murini. Mukegulu a mbo di ri:
“Ni a tou thakhamedza mugo wanga? Mugo wanga we nda fhiwa nga nwananga. Nwanangwa wa muvhadi”.
Vhatukana Vha Lifha Mugo Nga Fuyu.
Mukegulu a bvelaphanda na lwendo lwawe. A swika hunwe fhethu a tangana na musadzi we a vha o beba nwana we a vha a tshi khou lila nga ndala. Mukegulu a dzhia fuyu le a fhiwa nga vhatukana a fha nwana a lilaho uri a le. Fhedzi a humbela uri nwana a le a mu siele. Nwana ula a mbo dzhongondedza fuyu lothe. Mukegulu a mbo di ri:
“Ni a tou dzhongondedza fuyu lothe? Fuyu le nda fhiwa nga vhatukana. Vhatukana vho thakhamedza mugo wanga. Mugo wanga we nda fhiwa nga nwananga. Nwananga wa muvhadi”.
Musadzi A Lifha Fuyu Nga Tshitemba.
Mukegulu a fhirela phanda. A wana vhasidzana tshisimani vha tshi khou kelela madi nga zwanda vha tshi a shela dzikhalini. A mbo di vha fha tshitemba tshawe uri vha kelele ngatsho. Fhedzi munwe wa vhasidzana a tshi ponyokisa tsha rwa tombo tsha pwashea. Mukegulu a mbo di ri:
“Ni a tou pwasha tshitemba tshanga? Tshitemba tshanga tshe nda fhiwa nga musadzi? Musadzi we nwana wawe a dzhongondedza fuyu langa lothe? Fuyu le nda fhiwa nga vhatukana. Vhatukana vho thakhamedza mugo wanga kha muhuyu. Mugo wanga we nda fhiwa nga nwananga. Nwananga wa muvhadi”
Vhasidzana Vha Lifha Tshitemba Nga Vhulungu.
Mukegulu a fhirela phanda. A wana kunwe kusidzana kwe kwa tama vhulungu hawe. Kusidzana kwa humbela u edzisa vhulungu uvho. Musi ku tshi vhona vhulungu vhu tshi ku fanela, kusidzana kwa mbo di shavha naho. Ha mbo di vha u fa ha lungano.
Thavha ya Dondwe: Tshipise


text:
U komberiwa ku lemuka: Vuhundzuluxeri lebyi bya Xitsonga byi tekiwa ku suka eka nkandziyiso wa ximfumo wa Ndzawulo ya Vululami. Ha swi tiva leswaku byi katsa swihoxo swo tala swa vuhundzuluxeri, naswona hi le ku endleni ka vuhundzuluxeri lebyintshwa byo antswa.
Please note: This Xitsonga translation is taken directly from the official Department of Justice edition. We are aware that it includes many translation errors, and we are working towards a new, better translation.
Kavanyisa ka 4: Palamende (42-82)
42. Mavumbiwelo ya Palamende
- Palamende yi vumbiwa hi –
- PalamendeNhlengeletano ya Tiko; na
- Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu.
- Palamende ya Tiko na Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu swi nghenisa xandla eka endlelo ro veka milawu hi mukhuva lowu wu hlamuseriweke eka Vumbiwa.
- Palamende ya Tiko yi hlawuleriwile ku yimela vanhu no tiyisisa mfumo hi vanhu ku ya hi Vumbiwa. Yi endla leswi hi ku hlawula Presidente, hi ku endla leswaku ku va na foramu ya rixaka leswaku yi ta tekela enhlokweni timhaka ta mfumo, hi ku pfumelela milawu na hi ku langutisisa migingiriko ya huvo.
- Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu yi yimela Swifundzankulu ku vona leswaku swilaveko swa Swifundzankulu swi tekeriwa enhlokweni eka xiyimo xa tiko hinkwaro xa mfumo. Leswi yi swi endla ngopfungopfu hi ku nghenela eka endlelo ra tiko ro veka milawu na hi ku endla leswaku ku va na foramu ya rixaka yo va tiko ri kambisisa timhaka leti khumbhaka Swifundzankulu.
- Presidente a nga ha rhamba Palamende eka ntshamo wo hlawuleka hi nkarhi wihi na wihi ku endlela ku tirha ntirho wo hlawuleka.
- Palamende yi hlengeletana eKapa, kambe Nawu wa Palamende lowu endliweke hi ku landza xiyenge xa 76(1) na (5) wu nga ha veka leswaku Palamende yi hlengeletana kun’wana.
43. Matimba ya Riphabliki yo endla Milawu
- Eka Riphabliki, matimba yo endla milawu –
- eka xiyimo xa mfumo wa tiko hinkwaro yi haverisiwile Palamende, tanihi laha swi hlamuseriwaka eka xiyenge xa 44;
- eka xiyimo xa mfumo wa Swifundzankulu yi haverisiwile tiPalamende ta swifundzankulu, tanihi laha swi hlamuseriweke eka xiyenge xa 104; naswona
- eka xiyimo xa mimfumo ya miganga yi haverisiwile Tihuvo ta Timasipala, tanihi laha swi hlamuseriweke hakona eka xiyenge xa 156.
44. Matimba yo endla milawu ya tiko
- Matimba yo endla milawu ya tiko tani hilaha ma nyikiweke Palamende –
- yi nyika Nhlengeletano ya Tiko matimba –
- yo hundzuluxa Vumbiwa;
- yo pasisa milawu ya mayelana na mhaka yihi na yihi, ku katsa na mhaka leyi welaka endzeni ka ndhawu ya mitirho leyi longoloxiweke eka Xedulu ya 4, kambe ku nga katsiwi, ku ya hi xiyengentsongo xa (2), na mhaka leyi welaka eka tindhawu ta mitirho ta Xedulu ya 5; na
- ku avela matimba yo endla milawu yihi na yihi ya yona, handle ka matimba yo hundzuluxa Vumbiwa, eka huvo yihi na yihi yo endla milawu eka xiyenge xin’wana xa mfumo; na
- ku nyika Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu matimba –
- yo nghenisa xandla eku hundzuluxiweni ka Vumbiwa, hi ku landza xiyenge xa 74;
- yo pasisa hi ku landza xiyenge xa 76, milawu yo endliwa hi mayelana na mhaka yihi na yihi leyi welaka endzeni ka tindhawu ta mitirho leti longoloxiweke eka Xedulu ya 4, na mhaka yin’wana yihi na yihi leyi laviwaka hi Vumbiwa leswaku yi pasisiwa hi ku landza xiyenge xa 76; na
- ku kambisisa, hi ku landza xiyenge xa 75, milawu yihi na yihi yin’wana leyi pasisiweke hi Palamende ya Tiko.
- Palamende yi nga nghenelela hi ku pasisa milawu hi ku landza xiyenge xa 76 (1), hi tlhelo ra mhaka leyi welaka eka ndhawu ya mitirho leyi longoloxiweke eka Xedulu ya 5, loko swi fanerile –
- ku hlayisa nhlayiseko wa rixaka;
- ku hlayisa vun’we bya ikhonomi;
- ku hlayisa swiyimo swa le hansi leswi lavekaka swa nkoka swa rixaka;
- ku tumbuluxa mimpimo ya minimamu leyi lavekaka eka ku nyika vukorhokeri; kumbe
- ku sivela magoza lama nga twaleki ku va ma tekiwa hi xifundzankulu, lama nga onhiselaka swilaveko swa xifundzankulu xin’wana, kumbe eka tiko hinkwaro.
- Milawu mayelana na mhaka yo twala leyi faneleke ku va, kumbe leyi va ka kona hikwalaho ka, ku tirhisiwa ka kahle ka matimba mayelana na mhaka yihi na yihi leyi longoloxiweke eka Xedulu xa 4, ku endlela swikongomelo hinkwaswo, i milawu leyi khumbhaka mhaka leyi longoloxiweke eka Xedulu xa4.
- Loko yi ri karhi yi tirhisa matimba ya yona yo endla milawu, Palamende yi bohiwa ntsena hi Vumbiwa, kutani yi fanele ku tirha hi ku landza, na hi ku tirhela endzeni ka swipimelo swa Vumbiwa.
45. Milawu leyi hlanganeriweke na swileriso na tikomiti to hlanganeriwa
- Nhlengeletano ya Tiko Palamendena Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu ti fanele ku simeka Komiti leyi hlanganeke ya milawu ku endla milawu na swileriso leswi khumbhaka mitirho leyi hlanganeke ya nhlangano na Huvo, ku katsa milawu na swileriso –
- ku kuma maendlelo yo kondletela endlelo ra milawu, ku katsa na ku veka mpimo wa nkarhi wo hetisa goza rihi na rihi eka endlelo rero;
- ku simeka tikomiti leti hlanganeke leti vumbiweke hi vayimeri ku suka eka Nhlengeletano ya Tiko na Huvo ku endlela ku kanela no endla swiviko hi Milawumbisi leyi languteriweke eka swiyenge swa 74 na 75 leyi nga hlamuseriwa eka komiti yaleyo;
- ku simeka Komiti leyi hlanganeke yo pfuxeta Vumbiwa hi lembe na
- ku lawula ntirho wa –
- komiti leyi hlanganeke ya milawu ya mafambiselo;
- komiti yo Lamula;
- komiti yo pfuxeta vumbiwa; na
- tikomiti tihi na tihi leti hlanganeke leti simekiweke hi ku landza ndzimana ya (b).
- Swirho swa Khabinete, swirho swa PalamendeNhlengeletano ya Tiko na vurhumiwa bya Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu swi na mikateko yo fana na nsindziso emahlweni ka Komiti ya nhlengelo ya Palamende na Huvo tanihi leswi a va ri na swona khale emahlweni ka Palamende na Huvo.
Nhlengeletano ya Tiko
46. Mavumbelo na nhlawulo
- NhlengeletanoPalamende ya Tiko yi vumbiwa hi nhlayo leyi nga ri ki hansi ka 350 na leyi nga tluriki 400 wa vavasati na vavanuna lava nga hlawuriwa tanihi swirho hi ku landza endlelo ra nhlawulo leri –
- vekiweke hi milawu ya tiko;
- yi simekiweke ehenhla ka nongoloko wun’we wa vavhoti;
- nyikaka ku ringanela ku vhota ku va eka vukhale bya 18 wa malembe; no
- fikelelaka vuyimeri lebyi piwaka ku ya hi nhlayo hi ku angarhela.
- Nawu wa Palamende wu fanele ku nyika endlelo ro kumisisa nhlayo ya swirho swa Palamende ya Tiko.
[Xiyengentsongo xa x. 1 xi cinciwile hi xa x. 1 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukhume wa 2003 na hi xa x. 1 xa Nawu wa Cinca Vumbiwa wa Vukhumentlhanu wa 2008.]
47. Vuxirho
- Muaka-tiko un’wana na un’wana la ringaneleke ku vhotela PalamendeNhlengeletano ya Tiko u na mfanelo yo va xirho xa Nhlengeletano ya Tiko, handle ka –
- munhu wihi na wihi la thoriweke hi, kumbe la tirhaka eka mfumo no amukela muholo wa ntirho wolowo handle ka –
- Presidente, Xandla xa Presidente Vaholobye na Swandla swa Vaholobye; na
- vinyi van’wana va tihofisi; lava mitirho ya vona yi fambelanaka na mitirho ya xirho xa Palamende, naswona yi va yi vuriwile ku va yi fambelana na mitirho yeleyo hi milawu ya tiko;
- varhumiwa va nkarhi hinkwawo va Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu, kumbe swirho swa Huvo yo endla milawu ya Xifundzankulu kumbe Huvo ya Masipala;
- lava nga na swikeleti lava nga kumangiki ku pfuneka;
- munhu wihi na wihi la vuriweke ku va a nga tsakanga emiehleketweni hi khoto ya laha Riphabliki; kumbe
- munhu wihi na wihi loyi, endzhaku ka loko xiyenge lexi xi sungurile ku tirha, a boheriwile nandzu no gweviwa ku pfaleriwa ekhotsweni ku tlula 12 wa tin’hweti handle ka ku tihlawulela ndziho, hambi ku ri laha Riphabliki kumbe ehandle ka Riphabliki, kambe ku hava munhu la nga tekiwaka tanihi loko a gweviwile ku kondza xikombelo ehenhla ko bohiwa koloko kumbe xigwevo xi vekiwile, kumbe ku kondza nkarhi wo endla xikombelo wu hela. Ku va ku nga ha enetiwi swilaveko ku ya hi ndzimana leyi ku hela endzhaku ka ntlhanu wa malembe endzhaku ka loko xigwevo xi herile.
- Munhu la nga riki na mfanelo yo va xirho xa Palamende hi ku landza xiyengentsongo xa (1)(a) kumbe (b) a nga va muyimelakulangwa wa Nhlengeletano ya Tiko, ku ya hi swipimelo swihi na swihi kumbe matshamelo ya timhaka lama ya simekiweke hi milawu leyi vekiweke ya tiko.
- Munhu u lahlekeriwa hi vuxirho bya Palamende ya Tiko loko munhu yoloye –
- a va a nga ha ri na mfanelo; kumbe
- a xwa eka Palamende handle ka mpfumelelo eka swiyimo leswi milawu ya mafambiselo ya PalamendeNhlengeletano ya Tiko yi vekaka ku lahlekeriwa hi vuxirho; kumbe
- ku yima ku va xirho xa nhlangano lowu n’wi hlawuleke ku va xirho xa PalamendeNhelengeletano ya Tiko.
[Xiyengentsongo xa (3) xi siviwile hi x. 2 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukhume wa 2003 na x. 2 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukhume ntlhanu wa 2008.]
- Swivandla eka Palamende ya Tiko swi fanele ku siviwa hi ku landza milawu ya tiko.
48. Xihlambanyo kumbe xitiyisiso
Loko swirho swa Palamende ya Tiko swi nga si sungula ku tirha mitirho ya swona ePalamende, swi fanele ku hlambanya kumbe ku tiyisisa ku tshembeka ka swona eka Riphabliki na ku xixima Vumbiwa, ku ya hi Xedulu ya 2.
49. Nkarhi wo tirha wa PalamendeNhlengeletano ya Tiko
- PalamendeNhlengeletano ya Tiko yi hlawuriwa ku tirha nkarhi wa ntlhanu wa malembe.
-
Loko PalamendeNhlengelatno ya Tiko yi herisiwa hi ku landza xiyenge xa 50, kumbe loko nkarhi wa yona wo tirha wu hela, Presidente, hi xitiviso, u fanele ku vitana no veka masiku ya nhlawulo, lama faneleke ku va kona ku nga si hela 90 wa masiku ku sukela eka siku leri PalamendeNhlengeletano ya Tiko yi herisiwile harona, kumbe ku herile nkarhi wa yona. Xitiviso xo rhamba na ku veka masiku ya nhlawulo swi nga humesiwa ku nga si kumbe endzhaku ka ku hela ka nkarhi wa Palamende.
[Xiyengentsongo xa (2) xi siviwile hi x. 1 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vuntlhanu wa 1999.]
- Loko mbuyelo wa nhlawulo wa Palamende ya Tiko wo ka wu nga tivisiwi hi nkarhi lowu wu vekiweke hi ku landza xiyenge xa 190 kumbe loko nhlawulo wu bakanyiwa hi khoto, Presidente, hi xitiviso, u fanele ku vitana no veka masiku ya nhlawulo wun’wana, lowu wu fanelaka ku va kona ku nga si hela 90 wa masiku endzhaku ka ku hela ka nkarhi wolowo kumbe siku leri nhlawulo wu bakanyiweke harona.
- Palamende ya Tiko yi tshama yi ri na vuswikoti byo tirha ku sukela eka nkarhi wo herisiwa ka yona, kumbe loko ku hela nkarhi wa yona wo tirha, ku fikela siku leri tlhandlamiwaka hi siku ro sungula ro vhotela Palamende leyi landzelaka.
50. Ku herisiwa ka Nhlengeletano ya Tiko ku nga si hela nkarhi wa yona wo tirha
- Presidente u fanele ku herisa Palamende ya Tiko loko –
- Nhlengeletano ya Milawu yi amukerile xiboho xo yi herisa, lexi seketeriweke hi vhoti ya vunyingi bya swirho swa wona; na
- loko ku hele malembe manharhu ku sukela loko Palamende yi hlawuriwile.
- Presidente wo Khomela u fanele ku herisa Palamende ya Tiko loko -
- ku ri na xivandla xa ntirho wa Presidente; na
- loko Palamende yi tsandzeka ku hlawula Presidente un’wana ku nga si hela masiku ya 30 endzhaku ka loko xivandla xelexo xi endlekile.
51. Mitshamo na mikarhi yo wisa
-
Endzhaku ka nhlawulo, ntshamo wo sungula wa Palamende wu fanele ku va kona hi nkarhi na hi siku leri vekiweke hi Presidente wa Khoto ya Vumbiwa, kambe ku nga si hela masiku ya 14 endzhaku ka loko ku tivisiwile mbuyelo wa nhlawulo. Palamende yi nga ha veka nkarhi na ku leha ka nkarhi wa mintshamo ya yona leyin’wana na ka minkarhi ya yona yo wisa.
[Xiyengentsongo xa (1) xi siviwile hi x.1 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu wa 2001.]
- Presidente a nga ha vitana PalamendeNhlengeletano ya Tiko, eka ntshamo wo hlawuleka hi nkarhi wihi na wihi ku endlela ku tirha mitirho yo hlawuleka.
- Mitshamo ya PalamendeNhlenegletano ya Tiko ya pfumeleriwa etindhawini tin’wana handle ka laha ku hlengeletanaka Palamende ntsena hi swivangelo swa swilaveko swa vanhu va tiko, vuhlayiseki na ku tirheka, naswona loko swi endleriwile makungu eka milawu ya mafambiselo ya Nhlengeletano ya Tiko.
52. Xipikara na Xandla xa Xipikira
- Eka ntshamo wo sungula endzhaku ko hlawuriwa ka yona, kumbe loko swi laveka ku endlela ku siva xivandla, PalamendeNhlengeletano ya Tiko yi fanele ku hlawula Xipikara na Xandla xa Xipikara vo huma exikarhi ka swirho swa yona.
-
Presidente wa Khoto ya Vumbiwa u fanele ku va mufambisi eku hlawuriweni ka Xipikara, kumbe a veka muavanyisi un’wana ku endla tano. Xipikara u va mufambisi eku hlawuriweni ka Xandla xa Xipikara.
[Xiyengentsongo xa (2) xi siviwile hi x. 2 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu wa 2001.]
- Endlelo leri ri hlamuseriwaka eka Xiphemu xa A kumbe Xedulu ya 3 ra tirha eku hlawuriweni ka Xipikara na Xandla xa Xipikara.
- PalamendeNhlengeletano ya Tiko yi nga ha susa Xipikara kumbe Xandla xa Xipikara entirhweni hi xiboho. Vunyingi bya swirho swa Palamende byi fanele ku va kona loko xiboho xelexo xi amukeriwa.
- Hi ku landza milawu ya yona ya mafambiselo, Palamende ya Tiko yi nga ha hlawula eka swirho swa yona vatirhela-tiko van’wana vo fambisa ku pfuneta Xipikara na Xandla xa Xipikara.
53. Swiboho
- Handle ka laha Vumbiwa byi hlamuselaka hi ndlela yin’wana –
- vunyingi bya swirho swa PalamendeNhlengeletano ya Tiko swi fanele ku va kona loko ku nga si tekiwa vhoti ehenhla ka Nawumbisi kumbe ku cinciwa ka Nawumbisi;
- swirho swa n’we-xa-nharhu kumbe ku tlula swi fanele ku va kona loko ku nga si tekiwa vhoti ehenhla ka mhaka yihi na yihi leyi nga mahlweni ka Nhlengeletano ya Tiko; naswona
- swivutiso hinkwaswo leswi nga emahlweni ka Palamende swi bohiwa hi vunyingi bya tivhoti leti hoxiweke.
- Xirho lexi xi fambisaka xa Palamende ya Tiko xi hava vhoti yo kanela, kambe –
- xi fanele ku hoxa vhoti yo tsema timhaka loko ku ri na nhlayo yo ringanana ya tivhoti eka matlhelo ha mambirhi ya mhaka leyi kaneriwaka; naswona
- xi nga ha hoxa vhoti yo kanela loko mhaka yi fanele ku tsemiwa hi ku seketela ka vhoti ya mbirhixanharhu kumbe ku tlula ya swirho swa Nhlengeletano ya Tiko.
54. Timfanelo ta swirho swin’wana swa Khabinete na Swandla swa Vaholobye eka Palamende ya Tiko
Presidente na xirho xihi na xihi xa Khabinete kumbe Xandla xihi na xihi xa Holobye lexi nga riki xirho xa Palamende ya Tiko yo endla Milawu va nga ha va kona, naswona va nga ha vulavula eka Nhlengeletano ya Tiko, kambe a va fanelanga ku vhota.
[X.54 xi siviwile hi x. 3 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu wa 2001.]
55. Matimba ya Palamende ya Tiko
- Eku tirhiseni ka yona ka matimba ya yona yo endla milawu, Palamende ya Rixaka yi nga –
- kambisisa, ku pasisa, ku hundzuluxa no ala milawu yihi na yihi leyi vekiweke leyi nga mahlweni ka Nhlengeletano ya Tiko; na
- ku sungula kumbe ku lulamisa milawu, handle ka Milawumbisi ya timali.
- Palamende ya Tiko yi fanele ku endla makungu ya matirhelo –
- swo vonisisa leswaku swirho hinkwaswo swa mfumo swo tirha makungu eka xiyenge xa tiko xa mfumo swi na vutihlamuleri eka yona; na
- ku hlayisa vulanguteri ehenhla ka –
- ku tirhisiwa ka matimba ya ku tirha makungu ya tiko, ku katsa na ku endla leswaku milawu yi tirhisiwa; na
- xirho xihi na xihi xa mfumo.
56. Vumbhoni kumbe mahungu emahlweni ka Nhlengeletano ya Tiko
- Nhlengeletano ya Tiko kumbe yin’wana ya tikomiti ta yona yi nga ha –
- vitana munhu wihi na wihi ku tivonakisa emahlweni ka yona ku nyika vumbhoni byo hlambanyisa lebyi tiyisisiweke kumbe ku va a humesa matsalwa;
- lava leswaku munhu wihi na wihi kumbe vandla ri vika eka yona;
- hi ku landza milawu leyi vekiweke ya tiko kumbe milawu ya mafambiselo, ku sindzisa munhu wihi na wihi kumbe vandla ku landzelela samanisi kumbe xilaveko hi ku landza ndzimana ya (a) kumbe ya (b); na
- ku amukela swivilelo, vuyimeri kumbe swikombelo swo huma eka vanhu vahi na vahi kumbe mavandla lama khumbekaka.
57. Malulamiselo ya le ndzeni, mafambiselo na maendlelo ya Nhlengeletanoya Tiko
- Nhlengeletano ya Tiko yi nga ha –
- boha no lawula mindzulamiso ya yona ya mafambiselo ya le ndzeni, maendlelo na makanelelo; na
- ku endla milawu ya mafambiselo leyi khumbhaka ntirho wa yona, ku ri karhi ku tekeriwa enhlokweni Xidemokrasi xa vuyimeri na ku ngehenela eka ku veka milawu, vutihlamuleri, ku tirhela erivaleni na ku nghenisa vanhu va tiko.
- Milawu na mafambiselo ya nhlengeltanoya Tiko yi fanele ku endla makungu ya -
- ku simekiwa, ku vumbiwa, matimba, mitirho, maendlelo na ku leha ka nkarhi wo tirha ka tikomiti ta yona;
- ya ku nghenela eka makanelwa ya Nhlengeletano ya Milawu na tikomiti ta yona hinkwato ta Minhlangano leyi ntsongo ya tipolitiki leyi yimeriweke eka Nhlengeletano ya Tiko, hi endlelo leri landzaka xidemokrasi;
- ku pfuniwa hi tlhelo ra timali na hi mafambiselo ka ntlawa wun’wana na wun’wana wa tipolitiki leri wu yimeriweke eka Nhlengeleto ya Tiko, hi ku ya hi mpimo wa vuyimeri bya wona, ku endlela leswaku ntlawa wun’wana na wun’wana na murhangeri wa wona va kota ku tirha mitirho ya vona ya Nhlengeleto ya Tiko hi ku hetiseka; na
- ku amukeriwa ka murhangeri wa Nhlangano lowukulu swinene wo kaneta eka Nhlengeletano ya Milawu tanihi Murhangeri wa Vukaneti.
58. Xifundzho
- Swirho swa Khabinete, Swandla swa Vaholobye na swirho swa Nhlengeletano ya Tiko –
- swi na ntshunxeko wo vulavula eka Nhlengeletano ya Tiko na le ka tikomiti ta yona, ku ya hi milawu ya yona ya mafambiselo; naswona
- a swi tengiseriwi milandzu ya mbangisano kumbe ya vugevenga, ku khomiwa, ku pfaleriwa ekhotsweni kumbe ku riha ku onhakeriwa ka van’wana hinkwalaho ka –
- nchumu wihi na wihi lowu va wu vuleke eka, va wu humeseke, kumbe va wu yiseke emahlweni ka Nhlengeletano ya Tiko kumbe eka yihi na yihi ya tikomiti ta yona; kumbe
- nchumu wihi na wihi lowu wu paluxiweke hikokwalaho ka leswi va swi vuleke, va swi humeseke emahlweni, kumbe va swi yiseke eka Nhlengeletano ya Tiko kumbe eka yihi na yihi ya tikomiti ta yona.
- Swifundzho swin’wana na misirhelelo ya Nhlengeletano ya Tiko, swirho swa Khabinete na swirho swa Nhlengeletano ya Milawu swi nga ha vekiwa hi milawu ya tiko.
- Miholo, swipfuneto hi timali na swipfuno leswi hakeriwaka swirho swa Nhlengeletano ya Tiko i ndzhwalo lowu rhwariwaka hi Nkwama wa Mali wa Tiko.
59. Mfikelelo wa vanhu eka, no tinghenisa eka Nhlengeletano ya Tiko
- Nhlengeletano ya Tiko yi fanele ku –
- olovisa ku tinghenisa ka vanhu eka ku veka milawu na maendlelo man’wana ya Nhlengeletano ya Milawu na tikomiti ta yona; na
- ku tirha mitirho ya yona hi ndlela leyi nga tumbelangiki, na ku khoma mitshamo ya yona, na leyi ya tikomiti ta yona, ku va swi voniwa hi mani na mani; kambe, magoza laya ringaneleke ya nga tekiwa –
- yo lawula mfikelelo hi vanhu va tiko, ku katsa na mfikelelo hi swihangalasamahungu, eka Nhlengeletano ya Milawu na tikomiti ta yona; na
- ku endla makungu yo va ku sechiwa munhu wihi na wihi naswona, laha swi faneleke, ku arisiwa ka ku nghena ka munhu wihi na wihi kumbe ku humeseriwa ehandle.
- Nhlengeletano ya Tiko yi nga ka yi nga aleli vanhu, ku katsa vuhangalasi bya mahungu, ku va kona eka ntshamo wa Komiti handle ka loko swi ri na nhlamuselo yo twala ku endlisa tano eka vaaki va xidemokratiki.
Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu
60. Mavumbelo ya Huvo ya Rixaka
- Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu yi vumbiwa hi vurhumiwa byin’we byo huma eka xifundzankulu xin’wana na xin’wana lebyi vumbiweke hi varhumiwa va khume.
- Varhumiwa lava va khume i –
- varhumiwa vo hlawuleka va mune va vumbiwaka hi –
- holobyenkulu wa xifundzankulu kumbe, loko Holobyenkulu a
- nga ri kona, xirho xihi na xihi xa mfumo wa milawu wa xifundzankulu lexi vekiweke hi Holobyenkulu ku nga va hi ku angarhela kumbe ku endlela mitirho yo karhi eka Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu; na
- varhumiwa van’wana vanharhu vo hlawuleka; na
- varhumiwa va ntsevu va nkarhi hinkwawo lava thoriweke hi ku landza xiyenge xa 61(2).
- Holobyenkulu wa xifundzankulu, kumbe loko Holobyenkulu a nga ri kona, xirho xa vurhumiwa bya xifundzankulu lexi vekiweke hi Holobyenkulu, xi va murhangeri wa vurhumiwa byelebyo.
61. Maavelo ya Varhumiwa
- Minhlangano leyi yimeriweke eka mfumo wa milawu ya xifundzankulu yi fanele ku va na varhumiwa eka vurhumiwa bya xifundzankulu ku ya hi endlelo leri vekiweke eka Xipemu xa B xa Xedulu ya 3.
-
- Ku nga si hela masiku ya 30 endzhaku ya loko ku humesiwile mbuyelo wa nhlawulo wa Huvo yo endla Milawu ya xifundzankulu , Huvo yo endla milawu, yi fanele –
- ku pima, hi ndlela leyi vekiweke hi milawu ya tiko , leswaku i va ngani eka varhumiwa va ntlawa wun’wana na wun’wana lava va faneleke ku va varhumiwa va nkarhi hinkwawo naswona i va ngana lava va faneleke ku va varhumiwa vo hlawuleka; na
- ku thola varhumiwa valavo va nkarhi hinkwawo hi ku ya hi nhlayo ya lava hlawuriweke va Mihlangano yeleyo.
- …….
[Ndzimana ya s (2) yi siviwa hi s. 1 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vunkaye wa 2002.]
- Milawu ya tiko leyi kombisiweke eka xiyengentsongo (2)(a) yi fanele ku vona ku tekaxiave ka mihlangano leyitsongo eka swiphemu swa swirho swa vurhumiwa bya nkarhi hinkwawo kumbe bya nkarhinyana hi ndlela leyi landzelelaka xidimokrasi.
- Huvo yo endla milawu, hi ku pfumelelana na Holobyenkulu na vafambisi va minhlangano lava nyikiweke matimba ya vuyimeri byo hlawuleka eka vuyimeri bya xifundzankulu, yi fanele ku thola vayimeri vo hlawuleka, tanihi laha swi lavekaka hakona nkarhi na nkarhi, va huma exikarhi ka swirho swa Huvo yo endla milawu.
62. Varhumiwa va Nkarhi hinkwawo
- Munhu la hlawuriweke ku va murhumiwa wa nkarhi hinkwawo u fanele ku va la nga na mfanelo yo va xirho xa Huvo yo endla ya xifundzankulu.
- Loko munhu la nga xirho xa Huvo yo endla Milawu ya xifundzankulu a thoriwa ku va murhumiwa wa nkarhi hinkwawo, munhu yoloye wa yima ku va xirho xa mfumo wa milawu yeleyo.
- Varhumiwa va nkarhi hinkwawo va thoriwa nkarhi wo tirha lowu helaka -
- xikan’we-kan’we loko ku nga si va na ntshamo wo sungula wa Huvo yo endla Milawu ya xifundzankulu endzhaku ko hlawuriwa ka wona loku landzelaka.
-
…..
[Ndzimana ya (b) yi tluriwile hi x. 2 xa Nwumbisi wa ku cinciwa ka Vumbiwa ka vuKhumemune wa 2008.]
[Xiyengentsongo xa s (3) xi siviwile hi x.xa 2 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa ka Vunkaye wa 2002.]
- Munhu wa yima ku va murhumiwa wa nkarhi hinkwawo loko munhu yoloye –
- a nga ha ri na mfanelo yo va xirho xa Huvo yo endla milawu ya Xifundzankulu hikokwalaho ka xivangelo xihi na xihi handle ko va a thoriwa ku va murhumiwa wa nkarhi hinkwawo;
- a va xirho xa Khabinete;
- loko Huvo yo endla milawu ya Xifundzankulu yi nga ha ri na ku tshembha eka yena kutani u ta vitaniwa a tlhelela endzhaku hi Nhlangano lowu hlawuleke munhu yoloye;
- a nga ha tshembiwi hi Huvo uyo endla Milawu ya xifundzhankulu hi xivangelo xihi kumbe xihi kutani a susiwa hi nhlangano lowu n’wi hlawuleke; kumbe
- a xwa eka Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu handle ka mpfumelelo eka matshamelo lama eka wona milawu ya mafambiselo ya Huvo yi vekaka ku lahlekeriwa hi ntirho wo va murhumiwa wa nkarhi hinkwawo.
- Swivandla swa ntirho exikarhi ka varhumiwa va nkarhi hinkwawo swi fanele ku siviwa hi ku landza milawu ya tiko.
- Loko varhumiwa va nkarhi hinkwawo va nga si sungula ku tirha mitirho ya vona eka Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu, va fanele ku hlambanya kumbe ku tiyisisa vutshembeki eka Riphabliki na ku xixima Vumbiwa, hi ku landza Xedulu ya 2.
63. Mitshamo ya Huvo ya Rixaka
- Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu yi nga ha veka minkarhi na ku leha ka minkarhi ya mintshamo ya yona na minkarhi yo wisa.
- Presidente a nga ha vitana Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu eka ntshamo wo hlawuleka hi nkarhi wihi na wihi ku endlela ku tirha ntirho wo hlawuleka.
- Mintshamo ya Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu ya pfumeleriwa eka tindhawu tin’wana handle ka laha ku hlengeletanaka Palamende ntsena hi swivangelo swa swilaveko swa vanhu va tiko, vuhlayiseki na ku tirheka, naswona loko swi endleriwile makungu eka milawu ya mafambiselo ya Huvo.
64. Mutshama Xitulu na Swandla swa Mutshama xitulu
- Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu yi fanele ku hlawula Mutshama Xitulu na Swandla swa Mutshama Xitulu vambirhi vo huma eka varhumiwa.
- Mutshama Xitulu na un’we wa Swandla swa Mutshama Xitulu va hlawuriwa va huma eka varhumiwa va nkarhi hinkwawo, ku tirha ntlhanu wa malembe handle ka loko nkarhi wa vona wo tirha tanihi varhumiwa wu hela nkarhi wolowo wu nga si fika.
- Xandla xa Mutshama Xitulu loyi un’wana u hlawuleriwa tirha lembe rin’we, kutani u fanele ku landziwa hi murhumiwa wo huma eka xifundzankulu xin’wana, ku endlela leswaku Swifundzankulu hinkwaswo swi va na nkarhi wo yimeriwa.
-
Presidente wa Khoto ya Vumbiwa u fanele ku fambisa eka ku hlawuriwa ka Mutshami wa Xitulu, kumbe a veka muavanyisi un’wana ku endla tano. Mutshama Xitulu hi yena a fambisaka eka ku hlawuriwa ka Swandla swa Mutshama Xitulu.
[Xiyengentsongo xa 4 xi siviwile hi x 5 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vutsevu wa 2001.]
- Endlelo leri hlamuseriweke eka Xiphemu xa A Xedulu xa3 ra tirha eka ku hlawuriwa ka Mutshama Xitulu na Swandla swa Mutshama Xitulu.
- Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu yi nga ha susa Mutshama Xitulu kumbe Xandla xa Mutshama Xitulu entirhweni.
- Hi ku landza milawu na mafambiselo, Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu yi nga ha hlawula exikarhi ka varhumiwa vatirhi va tihofisi van’wana ku pfuneta Mutshamaxitulu na Swandla swa Vatshamaxitulu.
65. Swiboho
- Handle ka laha Vumbiwa byi hlamuselaka hi ndlela yin’wana –
- xifundzankulu xin’wana na xin’wana xi na vhoti yin’we leyi hoxiwaka hi ku yimela xifundzankulu yi hoxiwaka hi murhangeri wa vurhumiwa bya yona; naswona
- timhaka hinkwato emahlweni ka Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu ku twananiwa hatona loko Swifundzankulu swa ntlhanu kumbe ku tlula swi vhota hi ku yima na mhaka yoloye.
- Nawu wa Palamende, lowu vekiweke hi ku ya hi endlelo leri vekiweke ku nga va hi xiyengentsongo xa (1) kumbe xa (2) swa xiyenge xa 76, wu fanele ku endla makungu ya endlelo ro fanana leri ha rona Swifundzankulu swi nyiketaka matimba eka varhumiwa ku hoxa tivhoti hi ku yimela swona.
66. Ku hoxa xandla hi swirho swa Huvonkulu ya Rixaka
- Swirho swa Khabinete na Swandla swa Vaholobye, va nga ha nghenela, naswona va nga vulavula, eka Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu, kambe a va fanelanga ku vhota.
- Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu yi nga ha lava leswaku xirho xa Khabinete, Xandla xa Holobye kumbe mukhomi wa ntirho eka mufambisi wa huvonkulu ya rixaka kumbe ya xifundzankulu a nghena nhlengeletano ya Huvo kumbe ya Komiti ya Huvo.
67. Ku hoxa xandla hi vayimeri va Mfumo wa Muganga
Ku nga ri ku tlula khume wa vayimeri va nkarhinyana lava thoriweke hi Mfumo wa Muganga hi ku landza xiyenge xa 163, ku yimela swiyenge swo hambana swa timasipala, va nga ha nghenela loko swi laveka eka makanelwa ya Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu, kambe a va nge vhoti.
68. Matimba ya Huvo ya Rixaka
- Loko yi karhi yi tirhisa matimba ya yona yo endla milawu, Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu yi nga ha –
- kambisisa, yi pasisa, yi hundzuluxa, yi ringanyeta ku hundzuluxiwa eka, kumbe yi ala nawu wihi na wihi lowu endliwaka emahlweni ka Huvo hi ku landza Kavanyisa loku; na
- ku sungula kumbe ku lulamisa milawu leyi welaka endzeni ka ndhawu ya mitirho leyi longoloxiweke eka Xedulu xa4 kumbe milawu yin’wana leyi endliweke leyi vuriwaka eka xiyenge xa 76 (3), kambe a yi fanelanga ku sungula kumbe ku lulamisa Milawumbisi ya timali.
69. Vumbhoni kumbe mahungu emahlweni ka Huvo ya Rixaka
- Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu kumbe tikomiti tihi na tihi ta yona yi nga–
- vitana munhu wihi na wihi ku tivonakisa emahlweni ka yona ku nyika vumbhoni byo hlambanyisa xitiyisiso kumbe ku humesa matsalwa;
- lava leswaku munhu wihi na wihi kumbe vandla ri tivonakisa eka yona;
- hi ku landza milawu leyi vekiweke ya tiko kumbe milawu ya mafambiselo, ku sindzisa munhu wihi na wihi kumbe vandla ku landzelela samanisi kumbe xilaveko hi ku landza ndzimana ya kumbe ya (a) na (b);
- ku amukela swivilelo, vuyimeri kumbe swikombelo swo huma eka vanhu vahi na vahi kumbe mavandla lama khumbekaka.
70. Malongoloxelo ya le ndzeni, mafambiselo na maendlelo ya Huvo ya Rixaka
- Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu yi nga ha –
- boha no lawula mindzulamiso ya yona ya mafambiselo ya le ndzeni, makanelwa na maendlelo; na
- ku endla milawu ya mafambiselo leyi khumbhaka ntirho wa yona, ku ri karhi ku tekeriwa enhlokweni xidemokirasi xa vuyimeri na ku nghenela eka ku veka milawu, vutihlamuleri, ku tirhela erivaleni na ku nghenisa vanhu va tiko.
- Milawu ya mafambiselo ya Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu yi fanele ku endla makungu ya –
- ku simekiwa, ku vumbiwa, matimba, mitirho, maendlelo na ku leha ka nkarhi wo tirha ka tikomiti ta yona;
- ku nghenela ka Swifundzankulu hinkwaswo eka mankanelo ya yona hi mukhuva leyi fambisanaka na xidemokrasi; na
- a ku nghenela eka makanelwa ya Huvo na Minhlangano ya vuntsongo ya tipolitiki leyi yi yimeriweke eka Huvo, hi mukhuva leri landzaka xidemokrasi, nkarhi wun’wana na wun’wana loko ku fanele ku tsemiwa mhaka hi ku landza xiyenge xa 75.
71. Xifundzho
- Varhumiwa eka Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu, na vanhu lava va vuriwaka eka swiyenge swa 66 na 67 –
- va na ntshunxeko wo vulavula eka Huvo na le ka tikomiti ta yona, ku ya hi milawu ya yona ya mafambiselo; naswona
- a va tengiseriwi milandzu ya mbangisano kumbe ya vugevenga, ku khomiwa, ku pfaleriwa ekhotsweni kumbe ku riha ku onhakeriwa ka van’wana hikwalaho ka –
- nchumu wihi na wihi leri va wu vuleke, va wu humeseke emahlweni, kumbe va wu yiseke emahlweni ka Huvo kumbe eka yihi na yihi ya tikomiti ta yona; kumbe
- nchumu wihi na wihi leri wu paluxiweke wu humeseleke erivaleni hikwalaho ka nchumu wihi na wihi leri va wu vuleke, va wu humeseke, kumbe va wu yiseke eka Huvo kumbe eka yihi na yihi ya tikomiti ta yona.
- Swifundzho swin’wana na minsirhelelo ya Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu, varhumiwa eka Huvo na vanhu lava va vuriwaka eka swiyenge swa 66 na 67, swi nga ha vekiwa hi milawu ya tiko.
- Miholo, mali ya mpfuneto na ya swikhenso leswi hakeriwaka swirho swa nkarhi hinkwawo swa Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu i ndzhwalo leri rhwariwaka hi Nkwama wa Timali ta Tiko ya Rixaka.
72. Ku fikelela ka vaaki eka no nghenelela ka Huvo ya Rixaka
- Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu yi fanele ku–
- ku olovisa ku tinghenisa ka vanhu eka ku veka milawu na maendlelo man’wana ya Huvo na tikomiti ta yona; na
- ku tirha mitirho ya yona hi ndlela leyi nga tumbelangiki, na ku khoma mintshamo ya yona, na leyi ya tikomiti ta yona, ku va swi voniwa hi mani na mani; kambe, ku fanele ku tirhisiwa magoza yo twala yo –
- lawula mafikeleriwele hi vanhu va tiko, ku katsa na ku fikeleriwa ka swihangalasa–mahungu, eka Huvo na tikomiti ta yona;
- na ku endla makungu yo va ku sechiwa munhu wihi na wihi naswona, laha swi faneleke, ku arisiwa nghena ka munhu wihi na wihi kumbe ku humeseriwa ehandle.
- Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu a yi nga siveli vanhu, ku katsa na vateki va mahungu, eka ntshamo wa Komiti handle ka nhlamuselo leyi twalaka ku endla sweswo erivaleni na muganga wa xidemokratiki.
Maendlelo ya Milawu ya Tiko
73. Milawumbisi hinkwayo
- Nawumbisi wihi na wihi wu nga nghenisiwa ePalamende ya Tiko.
- I xirho xa Khabinete ntsena kumbe Xandla xa Holobye, kumbe xirho, kumbe Komiti, ya Nhlengeletano ya Milawu, yi nga ha tivisaka Nawumbisi eka Nhlengeletano ya Milawu; kambe i xirho xa Khabinete ntsena lexi nga na vutihlamuleri bya timhaka ta timali ta rixaka, xi nga tivisa Milawumbisi leyi landzelaka eka Nhlengeletano ya Milawu -
- Nawumbisi wa timali; kumbe
- Nawumbisi lowu nyikaka milawu leyi kumekaka eka xiyenge xa 214.
[Xiyengentsongo xa (2) xi siviwile hi x. 1(a) xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vunkombo wa 2001.]
-
Nawumbisi lowu kombisiweke eka xiyenge xa 76 (3), handle ka Nawumbisi lowu kombiweke (2) (a) kumbe (b) xa xiyenge lexi, wu nga nghenisiwa eka Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu.
[Xiyengentsongo xa (3) xi siviwile hi x. 1(b) xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vunkombo wa 2001.]
- I xirho ntsena kumbe Komiti, ya Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu ntsena leyi nga nghenisaka Nawumbisi eka Huvo.
- Nawumbisi lowu pasisiweke hi Palamende ya Tiko wu fanele ku kongomisiwa eka Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu loko wu fanele ku kaneriwa hi Huvo; Nawumbisi lowu pasisiweke hi Huvo wu fanele ku kongomisiwa eka Nhlengeletano ya Milawu.
74. Milawumbisi leyi hundzuluxaka Vumbiwa
- Xiyenge xa 1 na ya xiyengentsongo lexi, swi nga ha hundzuluxiwa hi Nawumbisi lowu pasisiweke hi –
- Palamende ya Tiko hi ku seketeriwa hi vhoti ya swirho swa yona swa 75 wa tiphesente; na
- Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu hi ku seketeriwa hi vhoti ya Swifundzankulu swa ntsevu kumbe ku tlula.
- Xiyenge xa 2 xi nga hundzuluxiwa hi Nawumbisi lowu pasisiweke hi –
- Nhlengelato ya Tiko ya Milawu, leyi seketeriweke hi vhoti ya swirhu leswi nga riki hansi ka mbirhi xa nharhi; na
- Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu, na vhoti leyi seketelaka hi Swifundzankulu swa kwolomu ka ntsevu.
- Xilaveko xihi na xihi xa Vumbiwa xi nga hundzuluxiwa hi Nawumbisi lowu pasisiweke –
- hi Palamende ya Tiko, hi ku seketela hi vhoti ya swirho leswi nga riki hansi ka mbirhi xa nharhu; na
- kambe hi Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu; hi ku seketeriwa hi vhoti ya Swifundzankulu leswi nga riki hansi ka tsevu, loko ku hundzuluxa –
- ku yelana na mhaka leyi khumbhaka Huvo;
- ku cinca mindzelekano ya swifundzha, matimba, mitirho kumbe mavandla; kumbe
- ku hundzuluxa mhaka leyi tirhanaka hi ku kongomisa na timhaka ta xifundzha.
- Nawumbisi lowu hundzuluxaka Vumbiwa a wu fanelanga ku nghenisa timhaka tin’wana handle ka swihlawulekiso swa vumbiwa na timhaka leti yelanaka na swihlawulekiso leswi.
- Ku nga ri hansi ka 30 wa masiku Nawumbisi wu nga si hundzuluxa Vumbiwa lebyi khumbhaka xiyenge xa 73 (2), munhu kumbe Komiti leyi lavaka ku nghenisa Nawumbisi yi fanele ku –
- hangalasa eka Gazette ya mfumo wa rixaka, na hi ku landza milawu na swileriso swa Palamende ya Tiko, vuxokoxoko bya ku hundzuluxa loku ehleketiweke hi miehleketo ya vanhu;
- rhumela, hi ku landza milawu na swileriso swa Nhlengeletano ya Milawu, vuxokoxoko bya Tipalamende ta Swifundzankulu ku yimela miehleketo ya kona; na ku
- rhumela, hi ku landza milawu na swileriso swa Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu, vuxokoxoko bya Huvo ya njhekanjhekisano wa vanhu, loko ku ri leswaku ku cinca loku komberiweke a hi ku cinca loku lavekaka ku va ku nyikiwa ku humesiwa hi Huvo.
- Loko Nawumbisi wo hundzuluxa Vumbiwa wu tivisiwa, munhu kumbe Komiti leyi tivisaka Nawumbisi swi fanele ku rhumela miehleketo leyi tsariweke yihi kumbe yihi leyi kumekeke evanhwini na le ka mfumo wa milawu ya swifundza –
- eka Xipikara ku swi xaxameta eka Palamende ya Tiko; na
- hi mayelana na swihundzuluxo leswi kombisiweke eka xiyengentsongo (1), (2), kumbe (3)(b), eka Mutshama-xitulu wa Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu ku xaxametiwa eka Huvo.
- Nawumbisi lowu hundzuluxaka Vumbiwa a wu vekiwi eka vhoti eka Palamende ya Rixaka eka 30 masiku ya -
- ku tivisiwa ka yona loko Nhlengeletano ya Milawu yi hlangana ku tivisa Nawumbisi; kumbe
- ku xaxameta ka rona eka Nhlengeletano wa Milawu, loko Nhlengeletano ya Milawu yi ri eku wiseni hi nkarhi wo nghenisiwa ka Nawumbisi.
- Loko Nawumbisi lowu kombisiweke eka xiyengentsongo xa (3)(b), kumbe xiphemu xin’wana xa Nawumbisi, xi khumbha ntsena xifundzankulu xo karhi kumbe swifundzankulu Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu yi nge pasisi Nawumbisi kumbe xiphemu lexi nga fanela handle ka loko swi pfumeleriwile hi Palamende kumbe Tipalamende ta swifundzankulu leti khumbhekaka..
- Nawumbisi lowu hundzuluxaka Vumbiwa leri nga humesiwa hi Palamende ya Tiko ya Milawu na loko, laha swi endlekaka, hi Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu, ri fanele ri kongomisiwa eka Presidente ku va a pfumelelana na rona.
75. Milawumbisi yin’wana ni yin’wana leyi nga Khumbhiki Swifundzankulu
- Loko Palamende ya Tiko yi pasisa Nawumbisi handle ka Nawumbisi lowu eka wona tirhelo leri kombiweke eka xiyenge xa 74 kumbe xa 76, Nawumbisi wolowo wu fanele ku kongomisiwa eka Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu na ku tirhaniwa na wona hi ku landza endlelo leri landzelaka -
- Huvo ya Rixaka yi fanele –
- ku pasisa Nawumbisi;
- ku pasisa Nawumbisi hi ku landza ku cinciwa loku ringanyetiweke; kumbe
- ku ala Nawumbisi wolowo.
- Loko Huvo ya Rixaka yi pasisa Nawumbisi handle ko ringanyeta ku Loko Huvo ya Rixaka yi pasisa Nawumbisi handle ko ringanyeta ku hundzuluxiwa, Nawumbisi wolowo wu fanele ku yisiwa eka Presidente ku va a wu pasisa.
- Loko Huvo ya Rixaka yi Landzula Nawumbisi kumbe wu pasisiwa hi ku ya hi vuhundzuluxi, Palamende yi fanele yi tekela enhlokweni ra vumbirhi Nawumbisi, yi karhi yi anakanya vuhundzuluxi byihi na byihi lebyi nga ringanyetiwa hi Huvo, naswona yi nga –
- pasisa Nawumbisi wolowo nakambe, ku nga va ku ri na mihundzuluxo kumbe ku ri hava; kumbe
- ku boha ku va yi nga yi emahlweni na Nawumbisi wolowo.
- Nawumbisi lowu pasisiweke hi Nhlengeletano ya Milawu hi ku landza ndzimana ya (c) wu fanele ku yisiwa eka Presidente leswaku a wu pasisa.
- Loko Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu yi vhota ehenhla ka mhaka hi ku landza xiyenge lexi, xiyenge xa 65 a xi tirhi; Ematshan’wini ya swona –
- murhumiwa un’wana na un’wana eka vurhumiwa bya xifundzankulu u na vhoti yin’we;
- ku sukela eka n’we-nharhu eka varhumiwa va fanele ku va kona loko ku nga si tekiwa vhoti ehenhla ka mhaka yeleyo; naswona
- mhaka yeleyo yi tsemiwa hi vunyingi bya tivhoti leti hoxiweke, kambe loko ku ri na nhlayo yo ringanana ya tivhoti eka tlhelo rin’wana na rin’wana ra mhaka yeleyo, murhumiwa la fambisaka u fanele ku hoxa vhoti yo tsema timhaka.
76. Milawumbisi yin’wana ni yin’wana leyi khumbhaka Swifundzankulu
- Loko Palamende ya Tiko yi pasisa Nawumbisi lowu kombisiweke eka swiyengentsongo swa (3), (4) kumbe (5), Nawumbisi wolowo wu fanele ku kongomisiwa eka Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu no va ku tirhaniwa na wona hi ku landza endlelo leri landzelaka -
- Huvo ya Rixaka yi fanele –
- ku pasisa Nawumbisi;
- ku pasisa Nawumbisi lowu hundzuluxiweke; kumbe
- ku ala Nawumbisi wolowo.
- Loko Huvo yi pasisa Nawumbisi handle ka hundzuluxo, Nawumbisi wolowo wu fanele ku yisiwa eka Presidente leswaku a wu pfumela.
- Loko Huvo yi pasisa Nawumbisi lowu hundzuluxiweke, Nawumbisi wolowo wu hundzuluxiweke wu fanele ku kongomisiwa eka Palamende ya Tiko, kutani loko Nhlengeletano ya Milawu yi pasisa Nawumbisi lowu hundzuluxiweke, wu fanele ku yisiwa eka Presidente leswaku a wu pasisa.
- Loko Huvo yi ala Nawumbisi, kumbe loko Nhlengeletano ya Milawu yi ala ku pasisa Nawumbisi wo hundzuluxiwa lowu vuriwaka hi ku landza ndzimana ya (c), Nawumbisi wolowo na, laha swi tirhaka, ku katsa na Nawumbisi wo hundzuluxiwa, wu fanele ku kongomisiwa eka Komiti yo Lamula, leyi nga pfumelelanaka hi –
- Nawumbisi tanihi laha wu pasisiweke hi Nhlengeletano ya Milawu;
- Nawumbisi wo hundzuluxiwa tanihi laha wu pasisiweke hi Huvo; kumbe
- Nawumbisi lowu tanihi laha wu tsariweke hi ndlela yin’wana.
- Loko Komiti yo Lamula yi nga koti ku twanana ku nga si hela masiku ya 30 endzhaku ko rhumeriwa ka Nawumbisi wolowo eka yona, Nawumbisi wolowo wu hundzela hi nkarhi handle ka loko Nhlengeletano ya Milawu yi pasisa nakambe Nawumbisi wolowo, kambe hi ku seketeriwa hi vhoti ya swirho swa yona swa mbirhi-xa-nharhu kumbe ku tlula.
- Loko Komiti yo Lamula yi twanana hi Nawumbisi tanihi laha wu pasisiweke hi Nhlengeletano ya Milawu, Nawumbisi wu fanele ku kongomisiwa eka Huvo, kutani loko Huvo yi pasisa Nawumbisi wolowo, Nawumbisi wolowo wu fanele ku yisiwa eka Presidente leswaku a wu pasisa.
- Loko Komiti yo Lamula yi twanana hi Nawumbisi lowu hundzuluxiweke tanihi laha wu pasisiweke hi Huvo, Nawumbisi wolowo wu fanele ku kongomisiwa eka Nhlengeletano ya Milawu, kutani loko wu pasisiwa hi Nhlengeletano ya Milawu, wu fanele ku yisiwa eka Presidente leswaku a wu pasisa.
- Loko Komiti yo Lamula yi twanana hi nkandziyiso wun’wana wa Nawumbisi wolowo, Nawumbisi wolowo wa nkandziyiso wun’wana wu fanele ku kongomisiwa eka Nhlengeletano ya Milawu xikan’we na Huvo, kutani loko wu pasisiwa hi Nhlengeletano ya Milawu na Huvo, wu fanele ku yisiwa eka Presidente leswaku a wu pasisa.
- Loko Nawumbisi lowu kongomisiweke eka Huvo hi ku landza ndzimana ya (f) kumbe ya (h) wu nga pasisiwi hi Huvo, Nawumbisi wolowo wu hundzela hi nkarhi handle ka loko Nhlengeletano ya Milawu yi pasisa Nawumbisi hi ku seketeriwa hi vhoti ya swirho swa yona swa mbirhi-xa-nharhu kumbe ku tlula.
- Loko Nawumbisi lowu hundziseriweke eka Nhlengeletano ya Milawu hi ku landza ndzimana ya (g) kumbe ya (h) wu nga pasisiwi hi Nhlengeletano ya Milawu Nawumbisi wolowo wu hundzela hi nkarhi, kambe Nawumbisi tanihi laha a wu pasisiwile hi Nhlengeletano ya Milawu eku sunguleni wu nga ha pasisiwa nakambe hi Nhlengeletano ya Milawu, kambe hi ku seketeriwa hi vhoti ya swirho swa yona swa mbirhi-xa-nharhu kumbe ku tlula.
- Nawumbisi lowu pasisiweke hi Nhlengeletano ya Milawu hi ku landza ndzimana ya (e),(i) kumbe (j) wu fanele ku yisiwa eka Presidente ku va a wu pasisa.
- Loko Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu yi pasisa Nawumbisi lowu kombisiweke eka xiyengentsongo xa (3), Nawumbisi wolowo wu fanele ku kongomisiwa eka Palamende ya Tiko ya Milawu no va ku tirhaniwa na wona hi ku landza endlelo leri landzelaka -
- Nhlengeletano ya Milawu yi fanele –
- ku pasisa Nawumbisi wolowo;
- ku pasisa Nawumbisi lowu hundzuluxiweke; kumbe
- ku ala Nawumbisi wolowo.
- Nawumbisi lowu pasisiweke hi Nhlengeletano ya Milawu hi ku landza ndzimana ya (a)(i) wu fanele ku yisiwa eka Presidente leswaku a wu pasisa.
- Loko Nhlengeletano ya Milawu yi pasisa Nawumbisi lowu hundzuluxiweke, Nawumbisi wolowo wu hundzuluxiweke wu fanele ku kongomisiwa eka Huvo, kutani loko Huvo yi pasisa Nawumbisi wolowo wu hundzuluxiweke wu fanele ku yisiwa eka Presidente leswaku a wu pasisa.
- Loko Nhlengeletano ya Milawu yi ala Nawumbisi kumbe loko Huvo yi ala ku pasisa Nawumbisi wo hundzuluxiwa lowu kongomisiweke eka yona hi ku landza ndzimana ya (c), Nawumbisi wolowo na, laha swi tirhaka, Nawumbisi lowu hundzuluxiweke, yi fanele ku kongomisiwa eka Komiti yo Lamula, leyi ngaha twananaka hi-
- Nawumbisi wolowo tanihi laha wu pasisiweke hi Huvo;
- Nawumbisi lowu hundzuluxiweke tanihi laha wu pasisiweke hi Nhlengeletano ya Milawu; kumbe
- Nawumbisi wolowo hi nkandziyiso wun’wana.
- Loko Komiti yo Lamula yi nga swi koti ku twanana ku nga si hela masiku ya 30 endzhaku ko va wu kongomisiwile eka yona, Nawumbisi wu hundzela hi nkarhi.
- Loko Komiti yo Ahlula yi twanana hi Nawumbisi tanihi laha wu pasisiweke hi Huvo, Nawumbisi wolowo wu fanele ku kongomisiwa eka Nhlengeletano ya Milawu, kutani loko Palamende ya Tiko yi pasisa Nawumbisi wolowo, Nawumbisi wu fanele ku yisiwa eka Presidente leswaku a wu pasisa.
- Loko Komiti yo Lamula yi twanana hi Nawumbisi lowu hundzuluxiweke tanihi laha wu pasisiweke hi Nhlengeletano ya Milawu, Nawumbisi wolowo wu fanele ku kongomisiwa eka Huvo, kutani loko wu pasisiwa hi Huvo, wu fanele ku yisiwa eka Presidente leswaku a wu pfumelela.
- Loko Komiti yo Lamula yi twanana hi nkandziyiso wun’wana wa Nawumbisi, nkandziyiso wolowo ya Nawumbisi ya fanele ku kongomisiwa eka Huvo xikan’we na Nhlengeletano ya milawu, kutani loko wu pasisiwa hi Huvo na Nhlengeletano ya Milawu, wu fanele ku yisiwa eka Presidente leswaku a wu pasisa.
- Loko Nawumbisi lowu kongomisiweke eka Nhlengeletano ya Milawu hi ku landza ndzimana ya (f) kumbe ya (h) wu nga pasisiwi hi Nhlengeletano ya Milawu, Nawumbisi wolowo wu hundzela hi nkarhi.
- Nawumbisi ku fanele ku tirhaniwa na wona hi ku landza endlelo leri simekiweke hi xiyengentsongo xa (1) kumbe xa (2) loko lama xi wela eka ndhawu leyi longoloxiweke eka Xedulu xa 4 kumbe xin’wana xa swiyenge leswi landzelaka -
- xiyenge xa 65(2);
- xiyenge xa 163;
- xiyenge xa 182;
- xiyenge xa 195(3) na (4);
- xiyenge xa 196; na
- xiyenge xa 197.
- Nawumbisi ku fanele ku tirhaniwa na wona hi ku landza endlelo leri simekiweke hi xiyengentsongo xa (1) loko wu ri lowu endlaka makungu ya ku endla milawu –
- leyi nga hlamuseriwa eka xiyenge xa 44 (2) kumbe 220 (3); kumbe
-
leyi nga hlamuseriwa eka Ndzimana ya 13, naswona leyi katsaka swin’wana na sw’n’wana leswi khumbhaka timali ta xiyenge xa mfumo wa xifundzankulu.
[Ndzimana ya (b) yi siviwile hi x. 1 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vukhume n’we wa 2003.]
- Nawumbisi lowu languteriweke eka xiyenge xa 42(6) ku fanele ku tirhaniwa no wona hi ku landza endlelo leri simekiweke hi xiyengentsongo xa (1), handle ka leswaku–
- loko Palamende ya Tiko yi vhotela Nawumbisi wolowo, makungu ya xiyenge xa 53(i) a ma tirhi; ematshan’wini ya swona, Nawumbisi wolowo wu nga hapasisiwa ntsena loko vunyingi bya swirho swa Nhlengeletano ya Milawu swivhota hi ku yima na wona; na
- loko Nawumbisi wolowo wu hundziseriwa eka Komiti yo Lamula, swinawana leswi landzelaka swa tirha -
- Loko Palamende ya Tiko yi kanela Nawumbisi tanihi laha swi languteriweke eka xiyengentsongo xa (1)(g) kumbe (h), Nawumbisi wolowo wu nga ha pasisiwa ntsena loko vunyingi bya swirho swa Nhlengeletano ya Milawu swi vhota hi ku yima na wona.
- Loko Palamende ya Tiko yi kanela kumbe yi kambisisa nakambe Nawumbisi tanihi laha swi languteriweke eka xiyengentsongo xa (1) (e),(i) kumbe (j), Nawumbisi wolowo wu nga ha pasisiwa ntsena loko mbirhi-xa-nharhu kumbe ku tlula eka swirho swa Nhlengeletano ya Milawu swi vhota hi ku yima na wona.
- Xiyenge lexi a xi tirhi eka Milawumbisi ya timali.
77. Milawumbisi ya Timali
- Nawumbisi i Nawumbisi wa timali loko wu -
- tirha hi mali;
- vekaka swibalo swa tiko, mindzhuvo kumbe timfanelo kumbe tihakelo;
- ku herisa kumbe ku hunguta, kumbe ku nyika mpfumelelo eka, swibalo swihi na swihi swa tiko, mindzhuvo kumbe timfanelo kumbe tihakelo; kumbe
- ku pfumelela tihakelo to kongoma ehenhla ka Nkwama wa Timali ta Tiko, handle ka Nawumbisi lowu boxiweke eka xiyenge xa 214 lexi nyikaka mpfumelelo wolowo.
- Nawumbisi wa timali wu nga tirhani na timhaka tin’wana handle ka -
- mhaka yitsongo leyi khumbhanaka na timali leti faneleke;
- ku nghenisa, ku herisa kumbe ku hunguta ka swibalo swa tiko, mindzhuvo kumbe timfanelo kumbe tihakelo;
- mpfumelelo wo ka u nga katsiwi eka swibalo swa tiko, mindzhuvo kumbe, timfanelo kumbe tihakelo; kumbe
- mpfumelelo wa tihakelo to kongoma ehenhla ka Nkwama wa Timali ta Tiko.
-
Milawumbisi hinkwayo ya timali yi fanele ku tekeriwa enhlokweni hi ku fambisana na endlelo leri vumbiweke hi xiyenge xa 75. Nawu wa Palamende wu fanele ku endla ndlela leyi ha yona Palamende yi nga hundzuluxaka Nawumbisi wa timali.
[X. 77 xi siviwile hi x.2 xa Nawu wo Cinca Vumbiwa wa Vunkombo wa 2001.]
78. Komiti yo Lamula
- Komiti yo Lamula yi vumbiwa hi –
- swirho swa nkaye swa Palamende ya Tiko leswi hlawuriweke hi Nhlengeletano ya Nhlengeletano ya Milawu ku ya hi endlelo leri ri vekiweke hi milawu ya mafambiselo ya Nhlengeletano ya Milawu, naswona swi vangaka vuyimeri bya Minhlangano hi mpimo lowu ringanaka na Minhlangano leyi yimeriweke eka Nhlengeletano ya Milawu; na
- muyimeri un’we wo huma eka vurhumiwa bya xifundzankulu xin’wana na xin’wana eka Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu, a hlawuriweke hi vurhumiwa byelebyo.
- Komiti yo Lamula yi va yi twananile hi nkandziyiso wa Nawumbisi, kumbe yi tsemile mhaka, loko nkandziyiso wolowo, kumbe tlhelo rin’we ra mhaka, ri seketeriwa hi –
- vayimeri va ntlhanu kumbe ku tlula va Palamende ya Tiko; na
- vayimeri va ntlhanu kumbe ku tlula va Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu.
79. Ku pfumelela Milawumbisi
- Presidente a nga ha pfumelela no sayina Nawumbisi lowu pasisiweke hi ku landza Kavanyisa loku kumbe, loko Presidente a ri na ku kanakana hi loko Nawumbisi wolowo wu landza vumbiwa, wu tlherisela endzhaku eka Palamende ya Tiko leswaku wu kambisisiwa nakambe.
- Milawu ya mafambiselo leyi hlanganeriweke, na swileriso swi fanele ku endla makungu ya, ku kambisisiwa nakambe ka Nawumbisi hi Palamende ya Tiko na ku nghenisa xandla hi Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu eka maendlelo.
- Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu yi fanele ku nghenela eka ku kambisisiwa nakambe ka Nawumbisi lowu Presidente awu tlheriseleke eka Palamende ya Tiko loko -
- ku kanakana ka Presidente hi Nawumbisi wu landza vumbiwa mayelana na mhaka ya maendlelo na makanelwa lama ya khumbhaka Huvo; kumbe
- xiyenge xa 74 (1), (2) kumbe (3)(b) kumbe 76 xi tirhisiwile eku pasisiweni ka Nawumbisi wolowo.
- Loko Nawumbisi lowu , endzhaku ko kambisisiwa nakambe wu amukela hi ku hetiseka mianakanyo ya Presidente, Presidente u fanele ku pfumelela no sayina Nawumbisi wolowo; loko swi nga ri tano, Presidente u fanele -
- ku pfumelela no sayina Nawumbisi; kumbe
- a wu hundzisela eKhoto ya Vumbiwa endlela xiboho xa loko wu landza kumbe wu nga landzi vumbiwa.
- Loko Khoto ya Vumbiwa yi boha leswaku Nawumbisi wolowo wu landza vumbiwa, Presidente u fanele ku wu pfumelela no wu sayina.
80. Swikombelo hi swirho swa Nhlengeletano ya Tiko eka Khoto ya Vumbiwa
- Swirho swa Palamende ya Tiko swi nga ha endla xikombelo eka Khoto ya Vumbiwa xileriso xo hlamusela leswaku hinkwawo kumbe xiphemu xa Nawu wa Palamende, a wu landzi Vumbiwa.
- Xikombelo –
- xi fanele ku seketeriwa hi swirho swa Nhlengeletano ya milawu swa n’we-xa- nharhu kumbe ku tlula; naswona
- xi fanele ku endliwa ku nga si hela masiku ya 30 ku sukela siku leri Presidente a nga pfumelela no sayina Nawu wolowo.
- Khoto ya Vumbiwa yi nga ha lerisa leswaku hinkwawo kumbe xiphemu xa Nawu lowu ku vulavuriwaka hi wona eka xikombelo xelexo hi ku landza xiyengentsongo xa (1) a wu tirhi ku kondza Khoto yi endla xiboho hi xikombelo loko –
- ku tirha ka vululami swi lava swona; na
- loko xikombelo xelexo xi ri na xitshembiso xo humelela.
- Loko xikombelo xi nga humeleli, no va xi nga kombisangi ku va na vuswikoti byo humelela Khoto ya Vumbiwa yi nga lerisa vakomberi ku va va hakela tihakelelo.
81. Ku kandziyisa Milawu
Nawumbisi lowu pfumeleriweke no sayiniwa hi Presidente wu va Nawu wa Palamende, wu fanele ku tivisiwa hi ku hatlisa, kutani wu sungula ku tirha loko wu tivisiwile kumbe hi siku leri vekiweke hi ku landza Nawu wolowo.
82. Ku hlayisiwa ka Milawu ya Palamende
Khopi leyi sayiniweke ya Nawu wa Palamende i vumbhoni lebyi hetisekeke bya makungu ya Nawu wolowo kutani, endzhaku ko wu tivisa, wu fanele ku nyiketiwa eka vuhlayiselo bya Khoto ya Vumbiwa.