text:
HOFISI YA PURESIDENTE
No.1521 4 Nhlangula 1995
Nawu wa No. 58 wa 1995:South African Qualifications
Authority Act 1995
Ku tivisiwa leswaku puresidente u pfumelelanile ni Nawu lowu
landzelaka lowu kandziyisiweke tani hi hungu ra mani na mani:-
NAWU
Ku endla leswaku ku va ni nhluvuko xikanwe ni ku sungula
ku tirhisa ka Rimba ra Rixaka ra Tidyondzo (NQF) nakambe hikwalaho ka leswi, ku
tumbuluxa Vulawuri bya Tidyondzo bya Afrika-Dzonga (saqa); ni ku pfuna ka
timhaka hinkwato leti fambelanaka na swona.
AKU VEKIWE NAWU hi palamende ya
Afrika-Dzonga hi ndlela leyi landzelaka:-
Tinhlamuselo
- Eka Nawu lowu handle ka laha nhlamuselo yi nyikiweke hi ndlela yinwana-
(i)"Vulawuri" swi vula Vulawuri bya tidyondzo bya
Afrika-Dzonga(SAQA) leyi vumbiweke hi xiyenge xa 3L viii)
(ii)"Khampani" swi vula khampani kumbe vandla leri
tsarisiweke ehansi ka nawu wihi kumbe wihi, leswi nyikaka dyondzo kumbe ndzetelo
eka vatirhi kumbe vaxavi va swona: (v)
(iii)"Dayirekitara-Jenerala" swi vula
Dayirekitara-Jenerala wa Dyondzo: (I)
(iv)"Holobye" swi vula Holobye wa Dyondzo nakambe
eka swiyenge swa 4(2). 4(3). 4(4). 4(5). 5(1). 11.13(2). 14 na 15(2), swi vula
Holobye wa Dyondzo hi ku pfunana ni Holobye wa Mintirho: (vi)
(v)"Rimba ra Rixaka ra Tidyondzo" (NQF) swi vula
NQF leyi pfumeleriweke hi Holobye ku tsarisa swipimelo ni tidyondzo swa Rixaka:
(vii)
(vi)"Ntirho wa Vadyondzisi lowu Kondleteriweke" swi
vula nhlangano lowu nga xirho xa Khansele ya Vuxaka bya Vatirhi va Dyondzo
(Education Labour Relations Council) lowu tumbuluxiweke ku ya hi Nawu wa Vuxaka
bya Vatirhi va Dyondzo wa 1993 (Nawu wa No. 146 wa 1993) naswona wu tiviwaka hi
Holobye ku yisa emahlweni Nawu lowu: (ii)
(vii)"Ndzeriso" swi vula ku lerisa hi ku ku ya hi
nawu: (x)
(viii):Tidyondzo leti pasiweke" swi vula vuswikoti lebyi
amukelekaka ximfumo ku nga mfikelelo wa swilaveko swo karhi eka tilevhele to
karhi ta Rimba ra Rixaka ra Tidyondzo (NQF) tani hi laha swi vekiweke hakona hi
minhlangano leyi tsarisiweke ku vonisisa mhaka leyi hi SAQA: (iv)
(ix)"leswi tsarisiweke" swi vula leswi tsarisiweke
ku ya hi Rimba ra Rixaka ra Tidyondzo (NQF): (iii)
(x)"Swipimelo" swi vula leswi tsarisiweke mayelana
ni mbuyelo wa dyondzo ni ndzetelo lowu languteriwaka xikanwe ni swilaveko swo
pimanyeta. (ix)
Swikongomelo swa Rimba ra Rixaka ra Tidyondzo (NQF)
- Swikongomelo swa NQF i ku-
(a) tumbuluxa vunwe bya rimba ra rixaka ra vuswikoti byo
dyondza:
(b) vevukisa mfikelelo eka, ni ku fambiseka ni ku yisa
emahlweni eka dyondzo, ndzetelo ni tindlela ta mintirho;
(c) antswisa nkoka wa dyondzo ni ndzetelo;
(d)hatlisisa ndzunghiso wa xihlawu-hlawu lexi a xi ri kona
khale eka dyondzo, ndzetelo ni ku nyika mintirho; ni ku tlhela yi
(e) pfuna ku hluvukisa mudyondzi wunwana ni wunwana
ni nhluvukiso wa swa vumunhu ni ikhonomi ya tiko hi ku angarha.
Masungulo ya Vulawuri bya Tidyondzo bya Afrika-Dzonga
(SAQA)
- Ku tumbuluxiwile vandla ra Vulawuri leri vuriwaka SAQA
Vuxirho bya Vulawuri
- (1) Vulawuri byi ta va ni mutshami wa xitulu la nga ta hlawuriwa ku ya hi
xiyenge-ntsongo (2), swirho leswi nga ta hlawuriwa ku ya hi swiyenge-ntsongo
swa (3) na (4), ni muhofisi-nkulu la nga ta hlawuriwa ku ya hi
xiyengentsongo xa (7).
(2) Holobye u ta hlawula munhu la nga ni ntokoto ni
vuswikoti eka timhaka leti fambelanaka ni mintirho ya vulawuri ku va mutshami
wa xitulu wa Vulawuri.
(3) Holobye u ta hlawula vanhu lava landzelaka tani hi
swirho swa Vulawuri tani hi laha swi kombisiweke eka xiyenge xa (4)-
- Xirho xinwe lexi hlawuriweke hi Dayirekitara-Jenerala;
- Xirho xinwe lexi hlawuriweke hi tinhloko ta tindzawulo ta
swifundza-nkulu;
- Xirho xinwe lexi hlawuriweke hi Dayirekitara-Jenerala: Mintirho
- Xirho xinwe lexi hlawuriweke hi Bodo ya Vuleteri ya Rixaka;
- Swirho swimbirhi leswi hlawuriweke hi minhlangano ya rixaka leyi
yimelaka vatirhi;
- Swirho swimbirhi leswi hlawuriweke hi minhlangano ya rixaka leyi
yimelaka vanwamabindzu;
- Xirho xinwe lexi hlawuriweke hi komiti ya tinhloko ta tiyunivhesiti
leyi vumbiweke ku ya hi xiyenge xa 6 xa Nawu wa tiyunivhesiti, wa 1995
(Nawu wa No.61 wa 1995);
- Xirho xinwe lexi hlawuriweke hi tinhloko ta tithekinikoni leyi
vumbiweke ku ya hi xiyenge xa 2 xa Nawu wa Tithekinikoni, wa 1993 (Nawu wa
No. 125 wa 1993);
- Xirho xinwe lexi hlawuriweke hi nhlangano wa rixaka wa tirhekitara ta
tikholochi ta dyondzo lowu tiviwaka hi holobye ku va wu tirha ntirho lowu;
- Xirho xinwe lexi hlawuriweke hi nhlangano wa tirhekitara ta
tikholochi ta thekinikali lowu tiviwaka hi holobye ku va wu tirha ntirho
lowu;
- Xirho xinwe lexi hlawuriweke hi minhlangano ya tikholochi tinwana
handle ka ta dyondzo ni tithekinikali leyi tiviwaka hi holobye ku va yi
tirha ntirho lowu;
- Xirho xinwe lexi hlawuriweke hi minhlangano ya rixaka ya swikolo ni
vuleteri bya lavakulu leyi tiviwaka hi holobye ku va yi tirha ntirho lowu;
- Xirho xinwe lexi hlawuriweke hi minhlangano ya rixaka ya tidyondzo ta
vana lavantsongo (ECD) leyi tiviwaka hi holobye ku va yi tirha ntirho
lowu;
- Swirho swimbirhi leswi hlawuriwaka hi mathicara;
- Swirho swimbirhi leswi hlawuriwaka hi minhlangano ya valeteri leyi
tiviwaka hi holobye ku va yitirha ntirho lowu
- Xirho xinwe lexi hlawuriweke hi nhlangano wa rixaka wa dyondzo ya
vatsoniwa lowu tiviwaka hi holobye ku va wu tirha ntirho lowu;
- Swirho swo ka swi nga tluli tsevu leswi hlawuriweke hi holobye ku ya hi
mavonele ya yena;
- Swirho swo ka swi nga tluli swimbirhi leswi hlawuriweke hi Vulawuri ku
ya hi mavonele ya byona, leswi yisiwaka eka holobye ku swi thola.
(4) Ku pfuna mayelana ni mahlawulele, ku ya hi leswi ma
vekisiweke xiswona eka xiyenge xa (3), holobye u ta nyika xitiviso eka Gazete
xo tivisa leswaku u ni makungu yo thola swirho swa Vulawuri, nakambe u ta
tlhela a kombisa nhlangano wun'ana ni wun'ana lowu kombisiweke eka
xiyenge-ntsongo xa (3) ku tisa mavito ya vanhu lava nga thoriwa ku va swirho
swa Vulawuri hikwalaho ka ntokoto ni vuswikoti bya vona mayelana ni ntirho
lowu, eka ku tisiwa ka mavito ya vanhu lava ku ta langutisiwa ngopfu mhaka ya
vuyimeri hi ku angarha.
(5) Hi ku landzelela mahlawulele ya le ka ndzimana ya (n)
ya xiyenge-ntsongo xa (3) nhlanagno wunwana ni wunwana a wu pfumeleriwi
ku hlawula xirho xo tlula xinwe.
(6) Xirho xa Vulawuri, handle ka muhofisi-nkulu u
pfumeleriwa ku va ehofisini ku ringana malembe manharhu ntsena ku ya hi leswi
a nga ta va a thorisiwe xiswona hi holobye hi siku ra ku hlawuriwa ka yena,
naswona xirho xi nga ha thoriwa nakambe loko nkarhi wa xona wa ku va ehofisini
wu herile.
(7) Holobye u ta landzelela xiyenge-ntsongo xa (3) nkarhi
hinkwawo eku tholeni ka yena.
(8) Swirho leswi nga ta va swi hlawuriwile ku ya hi
swiyenge-ntsongo swa (2) na (3) swi ta thola munhu wa vuswikoti ni ntokoto ku
va muhofisi-nkulu hi ku pfumeleriwa hi holobye la nga ta tirha hi ku
landzelela swipimelo leswi vekiweke hi Vulawuri hi ku pfumeleriwa hi holobye
loko a vulavurisanile ni holobye wa timali.
Mintirho ya Vulawuri
-
(1) Ku ya hi xiyenge-ntsongo xa 12 Vulawuri byi ta-
- (I) Vonisisa ta matumbuluxele ya NQF: ni
(ii) Ku vumba no kandziyisa tipholisi ni swilaveko swo-
-
tsarisa minhlangano yo tirha ku vumba swipimelo ni
tidyondzo swa dyondzo ni ndzetelo: ni
-
mpasiso wa minhlangano leyi tirhaka ku xiyisisa no
kambisisa leswi edliweke mayelana ni swipimelo sweswo kumbe tidyondzo.
-
Vonisisa masungulele yo tirhisa NQF ku katsa ni-
- ntsariso ni mpasiso wa minhlangano leyi kombisiweke eka ndzimana ya
(a) ni ku nyika ka mintirho ka minhlangano leyi;
- ntsariso wa swipimelo ni tidyondzo swa rixaka;
- magoza yo vonisisa leswaku ku landzeleriwa swilaveko swa mpasiso; ni
- magoza yo vonisisa leswaku swipimelo ni tidyondzo leswi tsarisiweke
swa pimaniseka ni swa misava hinkwayo.
-
tsundzuxa holobye mayelana ni hinkwaswo leswi
fambelanaka ni ntsarisowa swipimelo ni tidyondzo; ni
-
ku lawula timali ta Vulawuri.
(2) Vulawuri byi ta yisa emahlweni swikongomelo swa Rimba
ra NQF tani hilaha swi kombisiweke hakona eka xiyenge xa (2) ni ku endla
mintirho ya byona tani hilaha yi kombisiweke hakona eka xiyenge-ntsongo xa
(1)-
- endzhaku ka mbulavurisano ni ntirhisano ni tindzawulo ta mfumo,
minhlangano ya mfumo, tikhampani, minhlangano hinkwayo leyi tirhanaka ni
timhaka ta dyondzo, ndzetelo ni ku nyika tisetifikheti ta swipimelo leswi
nga ta khumbhiwa hi NQF.
- Hi ku languta vuswikoti bya palamende ni mimfumo ya milawu ya
swifundza-nkulu ku ya hi xiyenge xa 126xa Vumbiwa, xikanwe ni matimba,
timfanelo ni ntirho wa minhlangano yo lawula yunivhesiti kumbe
tiyunivhesiti na tithekinikoni tanu hilaha swi vekiweke hi kona eka Nawu
wunwana ni wunwana wa palamende.
Ntirho wa muhofisi-nkulu
-
(1) Muhofisi-nkulu u ta-
- va ni vutihlamuleri eka Vulawuri byo endla mintirho ya byona (Vulawuri)
ku ya hi Nawu;
- lawula vatirhi ni vanwatihofisi va Vulawuri; ni
- va yena a nga ni vutihlamuleri hi ku yimela Vulawuri eka swa timali leti
amukeriwaka, mihakelo leyi endliwaka ni nhundzu leyo famba-fambiseka leyi
xaviwaka hi Vulawuri.
(2) Muhofisi-nkulu u ta pfuniwa eka mintirho ya yena ku ya
hi xiyenge-ntsongo xa (1) hi vatirhi ni vanwatihofisi va Vulawuri tani
hilaha muhofisi-nkulu a nga ta swi lavisa xiswona.
Matimba ya Vulawuri
-
(1)
-
Vulawuri byi nga vumba tikomiti ni ku thola vanhu lava
nga riki swirho swa Vulawuri eka tikomiti leti
-
Vulawuri byi ta thola mutshami wa xitulu wa komiti yinwana
ni yinwana;
-
Vulawuri byi nga herisa kumbe ku sungula hi vuntshwa
komiti;
-
Vulawuri byi nga nyiketa manwana ni manwana
matimba ya byona handle ka lama kombisiweke eka xiyenge lexi eka yinwana
ni yinwana ya tikomiti ta byona;
-
Vulawuri byi nga cinca kumbe ku bakanyela etlhelo
xiboho xinwana ni xinwana xa komiti.
(2) Vulawuri byi nga herisa minkwetlembetano leyi
fambelanaka ni ku yisa emahlweni mintirho ya byoana leyi kombisiweke eka
xiyenge xa 5.
(3) Vulawuri byi nga hlengeleta kumbe ku hangalasa rifuwo.
(4) Vulawuri byi nga endla leswaku ku va ni vulavisisi
lebyi nga pfunaka mayelana ni maendlelo ya mintirho ya byona.
(5) Vulawuri byi nga endla ntirho wunwana ni wunwana
lowu byi nyikiwaka wona hi holobye ntsena loko ntirho wa kona wu fambelana ni
NQF,
Tinhlengeletano ta Vulawuri ni tikomiti
-
8.(1) Tinhlengeletano ta Vulawuri kumbe komiti ti ta
khomiwa ku ya hilaha mutshami wa xitulu a nga ta ti vekisa xiswona mayelana
ni nkarhi ni ndhawu
(2) Mafambiselo ya Vulawuri kumbe komiti ya nge tekiwi ya
nga amukeleki hikwalaho ka ku xota ka xirho eka Vulawuri kumbe komiti.
(3) Loko mutshami wa xitulu wa Vulawuri kumbe komiti a nga
ri kona enhlengeletanini, swirho leswi nga kona enhlengeletanini swi nga
hlawula exikarhi ka swona mukhomeri enhlengeletanini yoleyo.
(4) Vulawuri byi ta tivekela milawu ya mafambiselo ya
tinhlengeletano ta byona kumbe komiti xikanwe ni ku boha hi tlhelo ra
nhlayo leyi faneleke ku va kona ya swirho ku va nhlengeletano yi kota ku
khomiwa.
Ku tshika ntirho ka swirho swa Vulawuri
-
Mutshami wa xitulu kumbe xirho xinwana ni xinwana
xa Vulawuri leswi kombisiweke eka xiyenge xa 4(3) u ta tshika ntirho loko-
- Riuwo ra yena ri xavisiwa hikwalaho ka ku va a tsandzeka ku hakela kumbe
loko se a tsandzeka ku hakela swikweleti swa yena;
- O tshuka a khomiwile hikwalaho ka mavabyi ya nhloko ku ya hi nawu wihi
kumbe wihi;
- O tsandzeka ku va kona eka tinhlengeletano ta Vulawuri tinharhu hi ku
landzelelana a nga kumanga ku ntshunxiwa hi Vulawuri;
- O tsalela holobye papila ra xitiviso xa leswaku u lava ku tshika ntirho:
kumbe
- O hi nkarhi wa ku va a thoriwile ehofisini o tshuka a gweviwa laha a nga
pfumeleriwiki ni ku hakela ndziho kambe a pfaleriwa kunene.
Timali ta Vulawuri
-
(1) Timali ta Vulawuri ti ta katsa-
- mali leyi nga ta va yi bohiwile epalamende ku yisa emahlweni
swikongomelo swa Vulawuri;
- mali leyi kumiweke hi Vulawuri hi ku ya hi swinawana swa xiyenge xa 14;
- mali leyi kumiweke hi ku lombisa leyi kumiweke hi Vulauwuri hi
mpfumelelo wa holobye hi ku pfumelelana na holobye wa timali;
- minyikelo kumbe rifuwo leri nyikiweke Vulawuri: ni
- ntswalo wo huma ka vuvekisi.
(2) Vulawuri byi ta tirhisa mali ku hakelela hinkwaswo swa
mintirho ya byona.
- (3)
- (a) Vulawuri byi ta lulamisa xitatimente xo kombisa ntsengo lowu
hleketeleriwaka ni mali leyi tirhisiweke ku ya hi ndlela leyi holobye a xi
lavisaka xiswona hi lembe-ximali rinwana ni rinwana leswaku holobye
a ta kota ku pfumelelana na xona.
(b) mali hinkwayo leyi kombisiweke eka xiyenge-ntsongo xa 1(a) yi ta
tirhisiwa hi Vulawuri hi ku ya hi xitatimente lexi kombisiweke eka
ndzimana ya (a) naswona mali hinkwayo leyi nga tirhangiki (nsalo) yi ta
hundziseriwa ka lembe leri landzelaka leswaku yi ya tirhisiwa kona.
- Hi ku ya hi xiyenge xa 3(b) Vulawuri byi ta vekisa ntsengo wo karhi ku ya
hilaha holobye hi ku pfumelelana ni holobye wa timali va nga pfumelaka
hakona.
- Vulawuri byi nga chaja mali ya-
- ntsariso wunwana ni wunwana kumbe mpasiso
- mintirho yinwana ni yinwana leyi byi yi endlaka
Vanwatihofisi ni vatirhi va Vulawuri
-
Vulawuri byi nga thola vanwatihofisi kumbe vatirhi
loko byi vona swi fanerile hi ku pfumelelana na holobye loyi na yena a nga
ta pfumelelana na holobye wa timali hi ku landzelela Nawu lowu.
Muholo ni swengetelo swa Vulawuri ni tikomiti
-
Mutshami wa xitulu, xirho xinwana ni xinwana xa
Vulawuri ni xirho xinwana ni xinwana xa komiti leswi kombisiweke eka
xiyenge xa 7(1) lava nga riki vatirhela mfumo va nkarhi hinkwavo va nga
hakeriwa ku ya hi mintirho leyi va yi endlelaka Vulawuri kumbe komiti hi
Vulawuri-
- mali ya marendzo, byetlelo, swakudya ni swengetelo; ni
- loko ku ri ni mutshami wa xitulu wa Vulawuri, ni swinwana swengetelo
leswi holobye hi ku vulavurisana ni holobye wa timali a nga vonaka swi
fanerile ku va a hakeriwa swona.
Vukamba-tinkota ni xiviko xa lembe
-
(1) Tibuku ta timali ni switatimente swa timali swa
Vulawuri swi ta kamberiwa emakumu ka lembe-ximali rinwana ni rinwana
hi mukamba-tinkota jenerali;
(2) Vulawuri byi ta yisa xiviko ku nga si hela tsevu wa tinhweti
endzhaku ka lembe-ximali rinwana ni rinwana lexi tsariweke hi ku
landzelela xivumbeko lexi holobye a xi lavisaka swona. Xiviko lexi xi ta katsa
ni tsalwa ro komba nsalo leri kamberiweke hi vundzeni ni xitetimente xa mali
hinkwayo leyi ngheneke ni leyi tirhisiweke.
(3) Holobye u ta nyika matsalwa ya xiviko ku katsa ni
tsalwa ra nsalo ni xitatimente xa mali leyi ngheneke ni leyi tirhisiweke leswi
kombisiweke eka xiyenge-ntsongo xa (2) epalamende endzhaku ka 14 wa masiku yo
amukela xiviko lexi loko ku ve palamende yi tshamile, loko yi nga tshamanga a
nga xi nyika endzhaku ka 14 wa masiku entshanweni wa yona lowu landzelaka.
Swinawana
-
Vulawuri byi nga endla swinawana hi ku pfumeleriwa hi
holobye mayelana ni-
- mhaka yinwana ni yinwana leyi ku ya hi Nawu lowu yi pfumeleriwaka
ku va xileriso;
- mali leyi hakeriwaka Vulawuri ya leswi kombisiweke eka xiyenge xa
10(5)(a) na (b); na
- mhaka yinwana ni yinwana leyi xinawana xa yona xi nga xa nkoka ku
vumba Nawu lowu.
Macincele/mahundzuluxele ya minhlangano leyi se yi nga kona
-
(1) Nhlangano wunwana ni wunwana lowu vumbiweke hi
ku landzelela nawu lowu tirhaka mintirho yo fana ni ya Vulawuri leyi
kombisiweke eka xiyenge xa (5) wu ta ya emahlweni no tirha mintirho leyi ku
kondza wu herisiwa kumbe mintirho ya yona yi herisiwa hi Nawu.
(2) Ku hava nhlangano ni wunwe lowu kombisiweke eka
xiyenge xa (1) lowu nga herisiwaka, wona kumbe mintirho ya wona Vulawuri byi
nga rhanganga byi burisana na wona hi ta ncinco wa mintirho ni heriso wa wona
ni masungulo yo tirhisa NQF ni ku tlhela byi nyika swibumabumelo eka holobye.
(3) Xiyenge lexi a xi tirhi eka nhlangano wihi kumbe wihi
lowu vumbiweke hi Nawu wa yunivhesiti.
Nhlokomhaka yo koma
-
Nawu lowu wu ta vitaniwa Nawu wa SAQA wa 1995.
Print friendly version


c: text/html

text: Sialala ya Vhakriste ya kale na kale ya u meditheitha nga ipfi ḽithihi (mantra) yo vusludzwa nga nga mumonko wa muisimane wa MuBenedictine, we a vha a tshi pfi (Dom John Main (1926-82) we a thoma Senthara ya u Meditheitha ya Tshikriste London (1975) ha kona u vha na Dom Laurence Freeman OSB, we a thoma tshigwada tsha u meditheitha tsha vhurereli na vhathu zwavho kha monastery wa Montreal (1977). Tshigwada tsha u Meditheitha tsha Ḽifhasi tsho vhumbiwa nga (1991) nahone tshi rangwa phanḓa nga Dom Laurence na Bodo ya U Langa ya miraḓo ya dzitshakatshakahetshi tshigwada tshi shuma u davhidzana na u ṱuṱuwedza u meditheitha sa zwine zwa funzwa nga John Main uri hu vhe na u ṱanganelana ha vhoṱhe. Fulo heli ḽi swikelelwa nga khamphani ya u gandisa ya (Medio Media), Senthara ya Dzitshakatshaka i re London, Gurannḓa ya Dzitshakatshaka ya kotara na Seminara ya Jonh Main ya ṅwaha nga ṅwaha.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
U komberiwa ku lemuka: Vuhundzuluxeri lebyi bya Xitsonga byi tekiwa ku suka eka nkandziyiso wa ximfumo wa Ndzawulo ya Vululami. Ha swi tiva leswaku byi katsa swihoxo swo tala swa vuhundzuluxeri, naswona hi le ku endleni ka vuhundzuluxeri lebyintshwa byo antswa.
Please note: This Xitsonga translation is taken directly from the official Department of Justice edition. We are aware that it includes many translation errors, and we are working towards a new, better translation.
Xiyenge xa 84 xa Vumbiwa lerintshwa xi tekiwa tanihi loko xi ri na xiyengentsongo xo tlhandlekela lexi landzelaka:
- Presidente u fanele ku tihlanganisa na Swandla swa Presidente—
- eku hluvukisiweni na ku tirhiwa ka tipholisi ta mfumo wa rixaka;
- eka timhaka hinkwato leti yelanaka na vufambisi bya Khabinete na ku tirhiwa ka ntirho wa Khabinete;
- eka ku avela mitirho eka Swandla swa Presidente;
- a nga si thola ehansi ka Vumbiwa kumbe milawu yihi na yihi, ku katsa na ku thoriwa ka vayimeri va matiko mambe kumbe vayimeri van’wana va xidiplomatiki;
- a nga si thola tikhomixini ta vulavisisi;
- a nga si vitana rheferandamu;
- loko a nga si rivalela kumbe ku yimisa swa nkarhinyana swigwevo swa vaonhi.
Xiyenge xa 89 xa Vumbiwa lerintshwa xi tekiwa tanihi loko xi ri na xiyengentsongo xo tlhandlekela lexi landzelaka:
- Swiyengentsongo swa (1) na (2) swa tirha nakambe eka Xandla xa Presidente.
Ndzimana ya (a) ya xiyenge xa 90(1) xa Vumbiwa lerintshwa xi tekiwa tanihi loko xi hlayeka hi ndlela leyi landzelaka:
(a) Xandla xa Presidente la hlawuriweke hi Presidente;
Xiyenge xa 91 xa Vumbiwa lerintshwa xi tekiwa tanihi loko xi hlayeka hi ndlela leyi landzelaka:
91. Khabinete
- Khabinete yi vumbiwa hi Presidente, Swandla swa Presidente na—
- Vaholobye lava nga riki ehenhla ka 27 lava va nga swirho swa Palamende ya Rixaka naswona va thoriweke hi ku landza swiyengentsongo swa (8) ku fika eka (12); na
- Holobye langa hundziki un’we la nga riki xirho xa 175 xa Palamende ya Rixaka naswona a thoriweke hi ku landza xiyengentsongo xa (13), ku ri leswaku Presidente, a tirha hi ku tsundzuxana na Swandla swa Presidente na varhangeri va Minhlangano leyi khumbekaka ya politiki, u teka ku thoriwa ka Holobye yoloye ku fanerile.
- Ntlawa wun’wana na wun’wana lowu nga na switulu swa 80 kumbe ku tlula eka Palamende ya Rixaka wu fanele ku hlawula Xandla xa Presidente a humaka eka swirho swa Nhlengeletano ya Milawu.
- Loko ku ri hava kumbe ku ri na ntlawa wun’we lowu nga na switulu swa 80 kumbe ku tlula eka Nhlengeletano ya Milawu. Nhlangano lowu nga na nhlayo ya le henhla ya switulu na Nhlangano lowu nga na nhlayo ya switulu leyi landzelaka ya vumbirhi ha yin’we-yin’we ti na mfanelo yo hlawula Xandla xa Presidente un’we a humaka eka swirho swa Nhlengeletano ya Milawu.
- Loko a hlawuriwa no vekiwa, Xandla xa Presidente a nga ha langa ku tshama kumbe a tshika ku va xirho xa Nhlengeletano ya Milawu.
- Xandla xa Presidente u tirhisa matimba naswona u fanele ku tirha mitirho leyi haverisiweke ntirho wa Xandla xa Presidente hi Vumbiwa kumbe leyi haverisiweke ntirho wolowo hi Presidente.
- Xandla xa Presidente u Khoma ntirho—
- ku fikela siku ra 30 Dzivamisoko 1999 handle ka loko a vitaniwa nakambe hi nhlangano lowu nga na mfanelo yo n’wi hlawula hi ku landza swiyengentsongo swa (2) na (3); kumbe
- ku kondza munhu la hlawuriweke ku va Presidente endzhaku ka nhlawulo wihi na wihi wa Palamende ya Rixaka lowu wu khomiweke ku nga si fika siku ra 30 Dzivamisoko 1999, a sungula ku tirha.
- Xivandla xa ntirho wa Xandla xa Presidente xi siviwa hi Nhlangano lowu wu hlawuleke no veka Xandla xelexo xa Presidente.
- Nhlangano lowu wu nga na switulu swa kwolomu ka 20 eka Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu naswona lowu wu nga boha ku nghenela eka mfumo wa vun’we bya rixaka, wu na mfanelo yo va wu nyikiwa ndzawulo yin’we kumbe ku tlula eka Khabinete leti hi tlhelo ra tona Vaholobye lava va vuriweke eka xiyengentsongo xa (1)(a) va faneleke ku thoriwa, hi ndzinganelano wa nhlayo ya switulu leyi wu nga na yona eka Palamende ya Rixaka loko ku pimanisiwa na nhlayo ya switulu leswi swi nga na Minhlangano leyin’wana leyi ngheneleka.
- Tindzawulo ta Khabinete ti fanele ku averiwa eka Minhlangano leyi khumbekaka hi ku landzelelana hi ku ya hi endlelo leri landzelaka—
- Mpimo wa switulu hi ndzawulo hi ndzawulo wu fanele kukumiwa hi ku avanyisa ntsengo wa nhlayo ya switulu eka Palamende ya Rixaka leswi hlanganyeriweke hi mintlawa leyi khumbekaka hi nhlayo ya tindzawulo leti hi tlhelo ra tona Vaholobye lava va vuriwaka eka xiyengentsongo xa (1)(a) va faneleke ku thoriwa, ku hlanganisiwa na n’we.
- Mbuyelo, ku nga tekeriwi enhlokweni xiphemu xa xikhume xa vunharhu na swiphemu leswi landzelaka loko swi ri kona, i mpimo wa switulu swa ndzawulo.
- Nhlayo ya tindzawulo leti faneleke ku a veriwa Nhlangano lowu khumbekaka wu kumeka hi ku avanyisa ntsengo wa nhlayo wa switulu leswi ntlawa wolowo wu nga na swona eka Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu hi mpimo lowu wu vuriwaka eka ndzimana ya (b).
- Mbuyelo ku ya hi ndzimana ya (e), byi komba nhlayo ya tindzawulo leti faneleke ku averiwa ntlawa wolowo.
- Laha ku tirhisiwa ka endlelo leri nga laha henhla ku humesa nsalo lowu wu nga mitiwangiki hi nhlayo ya tindzawulo leti ti averiwaka ntlawa, nsalo wu phikizana na minsalo leyin’wana yo fana leyi kumiwaka hi ntlawa kumbe Minhlangano yin’wana, na ndzawulo kumbe tindzawulo tihi na tihi leti ti salaka ti nga averiwanga ti fanele ku averiwa ntlawa kumbe mintlawa leyi khumbiwaka hi ku landzelelana ka vukulu bya nsalo.
- Presidente endzhaku ko tsundzuxana na Swandla swa Presidente na varhangeri va Minhlangano leyi khumbekaka u fanele—
- ku kuma nhlayo leyi nga yona ya tindzawulo leti faneleke ku averiwa Minhlangano leyi khumbekaka hi ku ya hi nhlayo ya tindzawulo leti yi averiwaka tona hi ku landza xiyengentsongo xa (9);
- ku thola hi tlhelo ra ndzawulo yin’wana na yin’wana yoloye xirho xa Nhlengeletano ya Tiko ya Milawu lexi xi nga xirho xa ntlawa wolowo ndzawulo yeleyo yi averiweke yona ku ya hi ndzimana ya (a), ku va Holobye la nga na vutihlamuleri bya ndzawulo yeleyo;
- loko swi tshuka swi laveka ku endlela swikongomelo swa Vumbiwa kumbe hi ku tirhela mafumelo lamanene, u fanele ku cinca makumiwele wahi na wahi ya mpimo wa switulu ku ya hi ndzimana ya (a) ku ya hi xiyengentsongo xa (9);
- yimisa ku thoriwa kwihi na kwihi ku ya hi ndzimana ya (b)—
- loko Presidente a komberiwa ku endla tano hi murhangeri wa Nhlangano lowu eka wona Holobye yoloye a nga xirho; kumbe
- loko swi tshuka swi laveka ku endlela swikongomelo swa Vumbiwa kumbe hi ku tirhela mafumelo lamanene; kumbe
- ku siva, loko swi laveka, ku ya hi ndzimana ya (b) , xivandla xa ntirho wa Holobye.
- Xiyengentsongo xa (10) xi fanele ku tirhiwa hi moya lowu wu nga ndzeni ka mianakanyo ya mfumo wa vun’we bya rixaka, kutani Presidente na vatirhi va makungu lava khumbekaka eka ku sungula ka ku tirhisiwa ka xiyengentsongo xelexo va fanele ku lavana na ku fikelela ntwanano hi minkarhi hinkwayo: Ku ri leswaku loko ku nga fikeleriwi ntwanano ehenhla ka—
- ku tirhisiwa ka matimba loku ku vuriwaka eka ndzimana ya (a), ya (c) kumbe ya (d)(ii) ya xiyengentsongo xelexo, xiboho xa Presidente xi na matimba ku tlula leswin’wana;
- ku tirhisiwa ka matimba loku ku vuriwaka eka ndzimana ya (b), ya (d)(i) kumbe ya (e) ya xiyengentsongo xelexo loku khumbhaka munhu la nga riki xirho xa Nhlangano lowu Presidente a welaka eka wona, xiboho xa murhangeri wa Nhlangano lowu munhu yoloye a nga xirho xa wona xi na matimba ku tlula leswin’wana; na
- ku tirhisiwa ka matimba loku vuriwaka eka ndzimana ya (b) kumbe ya (e) ya xiyengentsongo xelexo loku khumbhaka munhu la nga xirho xa Nhlangano lowu Presidente a welaka eka wona, xiboho xa Presidente hi xona xi nga na matimba ku tlula leswin’wana.
- Loko makumiwele wahi na wahi ya mpimo wa nhlayo ya tindzawulo leti fanelaka ku averiwa ya cinciwa ku ya hi xiyengentsongo xa (10)(c),Vaholobye lava va khumbekaka va fanele ku suka eka tindzawulo ta vona kambe va ha ri na mfanelo, laha swi tirhaka, yo thoriwa nakambe eka tindzawulo tin’wana leti averiweke minhlangano ya vona hi ku hambana ka yona hi ku landza mapimelo lama ya cinciwaka.
- Presidente—
- hi ku tsundzuxana na Swandla swa Presidente na varhangeri va Minhlangano leyi khumbekaka, va fanele—
- ku veka ndzawulo yo karhi ya Holobye la vuriwaka eka xiyengentsongo xa (1)(b) loko swi tshuka swi laveka hi ku landza xiboho xa Presidente ehansi ka xiyengentsongo xelexo;
- ku thola hi tlhelo ra ndzawulo yeleyo munhu la nga riki xirho xa Nhlengeletano ya Milawu, ku va Holobye la khumbekaka hi ndzawulo yeleyo;
- ku siva, loko swi laveka, xivandla hi tlhelo ra ndzawulo yeleyo; kumbe
- endzhaku ko tsundzuxana na Swandla swa Presidente na varhangeri va Minhlangano leyi khumbekaka, u fanele ku herisa ku thoriwa kwihi na kwihi ku ya hi ndzimana ya (a) loko swi tshuka swi laveka ku endlela swikongomelo swa Vumbiwa kumbe hi ku tirhela ku va na mfumo lowunene.
- Tinhlengeletano ta Khabinete ti fanele ku va ehansi ka vufambisi bya Presidente, kumbe, loko Presidente a lerisa tano, vufambisi bya Xandla xa Presidente: Ku ri leswaku Xandla xa Presidente u fambisa tinhlengeletano loko nkarhi wa yena wu fika handle ka loko timhaka ta xihatla ta mfumo na moya lowu nga ndzeni ka mianakanyo ya mfumo wa vun’we bya rixaka ti koxa hi ndlela yin’wana.
- Khabinete yi fanele ku tirha hi mukhuva lowu wu tekelaka enhlokweni moya wo lavana na ku twanana lowu wu nga ndzeni ka mianakanyo ya mfumo wa vun’we bya rixaka xikan’we na mfumo lowu nyawulaka.
Xiyenge xa 93 xa Vumbiwa lerintshwa xi tekiwa tanihi loko xi hlayeka hi ndlela leyi landzelaka:
93. Ku thoriwa ka Swandla swa Vaholobye
- Presidente, endzhaku ko tsundzuxana na Swandla swa Presidente na varhangeri va Minhlangano leyi hoxaka xandla eka Khabinete, a nga simeka swivandla swa mitirho ya Swandla swa vaholobye.
- Nhlangano wu na mfanelo yo nyikiwa xivandla xin’we kumbe ku tlula xa xandla xa holobye hi ndlela leyi fanaka naswona hi ku landza endlelo ro fana na leri tindzawulo ta Khabinete ti averisiwaka xiswona.
- Swilaveko swa xiyenge xa 91 (10) ku ya eka (12) swa tirha, ku katsa na ku cinciwa loku lavekaka hi tlhelo ra Swandla swa Vaholobye, naswona eka ku tirhisiwa koloko leswi swi vula Xandla xa Holobye kumbe xivandla xa ntirho xa Xandla xa holobye, hi ku landzelelana.
- Loko munhu a thoriwa ku va Xandla xa Holobye wa ndzawulo yihi na yihi leyi rhangeriweke hi Holobye—
- Xandla xa Holobye xi fanele ku tirhisa matimba no tirha mitirho yin’wana leyi faneleke hi ku yimela Holobye hi ku landza milawu yihi na yihi kumbe leyi nga cincaka ku ya hi swileriso swa Presidente, leswi nyikiweke Xandla xa Holobye hi Holobye; na
- Swihi na swihi leswi swi vuriwaka eka milawu yihi na yihi swi kongomisiwaka eka Holobye yoloye swi fanele ku tekiwa tanihi loko swi katsa na leswi kongomisiwaka eka Xandla xa Holobye loyi a n’wi khomelaka.
- Loko Xandla xa Holobye xi nga ri kona kumbe hi swivangelo swin’wana, a hluleka ku tirhisa matimba wahi na wahi na ku tirha ntirho wa hofisi, Phuresidene a nga thola Xandla xin’wana xa Holobye kumbe munhu wihi na wihi ku tirha a siva Xandla xexo xa Holobye, ku ngava hi ku angarhela kumbe eka ku tirhisiwa ka matimba kumbe ku tirha ntirho.
Xiyenge xa 96 xa Vumbiwa lerintshwa xi tekiwa xi ri na swiyengentsongo swo tlhandlekela leswi landzelaka:
- Vaholobye, hi un’we-un’we, va na vutihlamuleri eka Presidente na le ka Palamende eka mafambiselo ya tindzawulo ta vona, naswona swirho hinkwaswo swa Khabinete swina vutihlamuleri lebyi fambelanaka hi ndlela yo hlanganela eka ku tirha mitirho ya swona ya mfumo wa rixaka na tipholisi ta wona.
- Vaholobye va fanele ku fambisa tindzawulo ta vona hi ku landza pholisi leyi vekiweke hi Khabinete.
- Loko Holobye a tsandzeka ku fambisa ndzawulo hi ku ya pholisi ya Khabinete, Presidente a nga kombela Holobye la khumbhekaka ku endla ntirho hi ku landza pholisi.
- Loko Holobye la khumbhekaka a hluleka ku landzelela xilaveko xa Presidente ehansi ka xiyengentsongo xa (5), Presidente a nga ha susa Holobye yoloye entirhweni—
- loko Holobye loyi ku vulavuriwaka hi yena eka xiyenge xa (91)(a), endzhaku ko tihlanganisa na Holobye, loko Holobye ku nga ri xirho xa nhlangano wa Presidente kumbe a nga ri murhangeri wa nhlangano, naswona endzhaku ko tihlanganisa na murhangeri wa nhlangano wa Holobye yoloye: kumbe
- loko kuri Holobye loyi ku vulavuriwaka hi yena eka xiyenge xa 91 (1)(b) endzhaku ko tihlanganisa na Swandla swa Presidente na varhangeri va Minhlangano leyi khumbekaka.


text:
Mandhandi (Abelmoschus esculentus), i mihandzu ya ximilani lexi rimiwaka hi Vatsonga, ku tlula kwalomuya ka magidi mambirhi ya malembe. A hi Vatsonga ntsena va tivaka ximilani lexi, kambe tani hi ku xa kumeka ngopfu ku suka en’walungwini ku ta fika dzonga-vuxa (Vutsonga) bya tiko-nkulu Afrika, xi tlhe xi kumeka na le vupela-dyambu Afrika, xikan’we na le nkaveni wa Afrika.
Ximilani lexi, xi wela eka ntlawa wa switshepuki (ku katsa na Guxe). Mandhandi a ko va swakudya ntsena. Vutsonga byi na swihlawulekisi eka swakudya, a ku dyiwi xin’wani na xin’wani. Ximilani lexi, a xi hlawuli ngopfu misava, xa mila entlhaveni, xa mila eripfuleni, hambi ebileni na le jiweni xa mila. Xo lava ntsena ndzhongo wo ringanela, na dyambu ro kufumela.
Mandhandi i swakudya leswi, handle ka nantswo, handle ko xurhisa, nkoka wa rihanyo emirini wu va wu ri kona.
Swihlawulekisi swa Mandhandi:
- Ku lawula mafurha emirini.
- Ku lawula ndlandlamuko wa miri.
- Ku hunguta ku bohana ka le ndzeni.
- Mandhandi ma taleriwe hi “Vitamin A”, leswi endlaka ku ma pfuna eka ku sasekisa nhlonghe.
- Mandhandi ma fuwe ngopfu hi “Flavonoids”, leswi endlaka ma pfuna ngopfu hi vusirheleli eka vuvabyi byo fana na mfukuzani ya mahahu na ya nomo.
- Eka vaxisati, mandhandi ma na nkoka ngopfu, ma fuwe hi “Folates”, swi endla ma pfuna ngopfu eka ku sivela mhaka yo va kuma vana vo vaviseka tinhloko na mihlana.
- Mandhandi ma tiyisa marhambu na mahlanganisi.
Mandhandi i swakudya swo, hambi eka vanhu lava vabyaka, lavo loko va dya swakudya swa tlhela, mandhandhi ma na matimba yo ala ku tlhela.
Xitsonga xi ri, “Swakudya i murhi lowu hi dyaka hambi hi nga vabyi”.
Image source: Expo International Primo


text:
Hi ve na nkateko wo burisana na Dokodela Khensani Madlome eka gondzo ra vona, tani hi munhu, tani hi mudyondzi, hala tlhelo tani hi mudyondzisi.
Khensani Madlome i mudyondzisi wa Xitsonga le Great Zimbabwe University. Dokodela Madlome i mudyondzisi wo chivirikela ririmi ra Xitsonga, ngopfu etikweni ra Zimbabwe. Ntokoto wa vona, na ku gingirika ka vona eka timhaka to hluvukisa no sirhelela ririmi ra Xitsonga, a hi xihundla.
VIVMAG: Xana Khensani Madlome i mani?
KHENSANI MADLOME: Khensani Steyn Madlome i n’wana Hasani Felix Madlome Cawuke.
VIVMAG: Mi kulele kwi?
KHENSANI MADLOME: Ndzi tswaleriwile emugangeni wa ka Murhibani, exifundzeni xa N’wanedzi ehansi ka Xifundzankulu xa Maswingo.
VIVMAG: A swi ri njhani eku kuleni ka n’wina, mi ri Mutsonga, laha Xitsonga a xi tekeriwa ehansi?
KHENSANI MADLOME: A swi tika swinene hikuva a ku ri na ku hlekiwa, ku nyefuriwa, ku nyadziwa, no vitaniwa hi mavito mo sapatela. Kambe munhu a hetelela a tiyisela.
VIVMAG: Mi dyondze Xitsonga exikolweni?
KHENSANI MADLOME: Ee, mina a ndzi xi dyondzangi exikolweni. Exikolweni laha a ndzi dyondza kona a ku nga dyondziwi Xitsonga
VIVMAG: Hambi leswi mi nga pfumala nkateko wo dyondza Xitsonga exikolweni, i yini lexi nga endla ku mi va na ku kuceteleka ku ya tokota tidyondzo ta Xitsonga?
KHENSANI MADLOME: Mina ndzi ve na mbitsi yo lava ku tikarhata hi mhaka ya ku tokota hi Xitsonga hikokwalaho ko vona ririmi leri ri tshikeleriwa no voneriwa ebodleleni. Ngopfu-ngopfu laha a ndzi dyondzisa kona (eHigh School) a ku ri na vadyondzisi-kulorhi va tindzimi timbe lava a va nga tsakeli ririmi ra Xitsonga. Se mina ndzi sungurile hi ku ringeta ku lwela timfanelo ta vadyondzi no va tiyisa leswaku va nga hetiwi matimba. Se ndzi naverile ku tivona ndzi ri xiphemu xo yisa emahlweni tidyondzo ta Xitsonga etikweni rerhu ra Zimbabwe, tani hi ku, Vatsonga hi tele ngopfu la Zimbabwe.
VIVMAG: Hi swihi swirhalanganyi, kumbe mintlhotlho leyi langutanaka na Vatsonga etikweni ra Zimbabwe?
KHENSANI MADLOME: Swirhalanganyi leswi va hlanganaka na swona i ku va va nga khomiwi ku fana ni tinxaka tin’wana. Va ni ntlhotlho wa ku va timfanelo ta vona ta ririmi, na ta Vutsonga ti tshikeleriwa. Hileswaku ririmi ra hina ra Xitsonga a ri tekeriwi enhlokweni leswi hetisekeke, hambi ku ri eswifundzeni lomu Vatsonga va kumekaka kona. Swilo swin’wana swi endliwa ehandle ka vutivi bya vona emigangeni ya vona, xikombiso sweswi ku na mhaka ya mindzilikano ya Gonaranzhou National Park leyi cinciwaka yi karhi yi dya ndhawu ya madyelo ya swifuwo swa vona. Xirhalanganya xin’wana a ku na vuhaxi lebyi enerisaka rixaka rerhu. Loko va lava ku vuyeriwa hi swa rifumo ra le xifundzeni va rhangeriwa hi vanhu va tinxaka timbe, lava nga ni vuxaka ni lava fambisaka swa tipolitiki.
VIVMAG: Swa ha tika ku Mutsonga a vulavula Xitsonga eHarare?
KHENSANI MADLOME: Ku vulavula Xitsonga eHarare swi hlamarisa vo tala hikuva van’wana va nga vutisi na leswaku i ririmi ra le kwihi. Hambi swi ri tano loko hi hlanganile tani hi Vatsonga a ku na loyi a hi sivelaka ku vulavula.
VIVMAG: Xana ku na radio yo haxa hi Xitsonga etikweni ra Zimbabwe?
KHENSANI MADLOME: Radio yo haxa hi Xitsonga yi kona kambe a yi yimeli Xitsonga ntsena, ku haxiwa tindzimi to hlaya swinene lero nkarhi wa kona i wuntsongo ngopfu.
VIVMAG: Mi byi vona njhani vumundzuku bya ririmi ra Xitsonga eZimbabwe?
KHENSANI MADLOME: Vumundzuku bya Xitsonga byi tikomba leswaku byi ta va kahle tani hi leswi Vumbiwa byi hlohlotelaka ku tirhisiwa ka tindzimi ta Vantima ta 16 ku katsa na Xitsonga.
VIVMAG: Mi titwa njhani ku va munhu wo sungula ku kuma Doctorate ya Xitsonga eZimbabwe na le University of Zimbabwe?
KHENSANI MADLOME: Ndzi twa ku tsaka swinene hi tlhelo lerin’wana ndzi twa wu ri ntlhotlho wa ku va ndzi languteriwile ku tisa mbuyelo wo karhi erixakeni, na le ka ririmi ra hina hi ku angarhela.
VIVMAG: Xana Doctorate ya Xitsonga mi yi dyondzele kwi?
KHENSANI MADLOME: Ndzi yi dyondzele eUNIVEN
VIVMAG: Mi ve kona eka ku hundzuluxa Vumbiwa bya Tiko Ra Zimbabwe byi ya eka Xitsonga, ha mi khensa Muhlengwe eka ntirho lowo saseka.
KHENSANI MADLOME: Ina ndzi ve kona eka ntirho wa vuhundzuluxi bya Vumbiwa bya Zimbabwe.
VIVMAG: Xana norho wa n’wina, tani hi munhu loyi a nga tokota eka ririmi ra Xitsonga, hi wihi?
KHENSANI MADLOME: Norho wa mina i ku vona Xitsonga xi kota ku fikelela mitirho hinkwayo leyi endliwaka hi tindzimi tin’wana ta tiko leri.
VIVMAG: Wu njhani ntirho wo dyondzisa Vatsonga ku rhandza ririmi ra vona, no twisisa Vutsonga bya vona?
KHENSANI MADLOME: Ntirho wo dyondzisa Xitsonga wa tsakisa, naswona i wukulu swonghasi. I ntirho lowu lavaka vulavisisi byi nga tiya ku ta kota ku khorwisa vadyondzi leswaku va twisisa Matimu ya Vutsonga bya vona.
VIVMAG: Xana Thesis ya n’wina a yi vulavula hi yini?
KHENSANI MADLOME: Thesis ya mina yi vulavula hi mitlhontlho ya swa vuvulavuri (Grammar) na swa ndhavuko eka vuhundzuluxi bya Xitsonga eZimbabwe, a ku langutiwa mitlhontlho leyi eka swiyimo swo hambana swa vuvulavuri eka matsalwa yo karhi ya laha Zimbabwe.
VIVMAG: Migingiriko yo ririmi ra Xitsonga ri va na tsalelo rin’we leri fanaka, eZimbabwe, Afrika Dzonga na Mozambique, yi fika kwi?
KHENSANI MADLOME: Migingiriko leyi wonge ya ha languteriwa leswaku vanhu va twanana hi mhaka leyi. Ingaku le Mozambique, ku ta fika sweswi, va na tsalelo ra vona. Laha Zimbabwe hi ve hi tirhisa tsalelo rin’we na ra Afrika-Dzonga lero swa hi olovela ku tirhisa matsalelo lama. A swi lava se ku twananiwa eka matiko lama nharhu leswaku hi endla njhani ku hi kuma ndlela yo kurisa ririmi ra hina hi ndlela yin’we.
VIVMAG: Hi swihi swirhalanganya nkulu?
KHENSANI MADLOME: Eka mhaka leyi, swirhalanganyi i ku van’wana va ni mavonelo mo hambana hi mhaka ya Vutsonga. Van’wana va ha khomelela eka swa Vuchangana leswi ku nga ndzhuti ntsena. Mi nga rivali ku Vuchangani byi na vuswikoti byo pfilunganya Vatsonga. Hi hetelela hi nga kumani, eka mhaka yo hluvukisa rixaka ra hina, na mhaka yo hluvukisa ririmi ra hina
VIVMAG: Mi nga vula yini eka Vatsonga lava chavaka Vutsonga bya vona? Ngopfu lavo chava ku vulavula Xitsonga
KHENSANI MADLOME: Lava chavaka Vutsonga ndzi va hlohlotela leswaku va tinyungubyisa hi Vutsonga bya vona. Va swi tiva leswaku a ku na munhu wo antswa ku tlula un’wana laha misaveni. A va tikarhatele ku tiva ririmi ra vona no amukela Vutsonga bya vona
VIVMAG: Mi tsakela vutsari bya va mani eka Xitsonga?
KHENSANI MADLOME: Eka vatsari va Xitsonga ndzi tsakela vutsari bya Swiyenge swo hambana, sweswi ndzi le ku hlayeni ka vutsari bya Matimu ya Vatsonga, ku fana na Mathevula Mandla, Junod, H.A, na H.P, Bannerman H. Eka Vutlhokovetseri ndzi tsakela nhlengelo wa switlhokovetselo swa Ndzhumba wa Afrika, ni bya Magayisa, na Vutomi byi hundzulerile bya Babane na Malungana.
VIVMAG: Vunanga bya Xitsonga mi tsakela bya mani?
KHENSANI MADLOME: Eka Vunanga bya Xitsonga ndzi tsakela bya vayimbeleri vo tani hi: Dr Thomas Hasani Chauke, George Maluleke, Ekson Maluleke, Jeff Maluleke, Ximambana, Ntombi Marhumbini na mufi Peta Teanet ni van’wana vo tala
VIVMAG: Rito ro hetelela Muhlengwe
KHENSANI MADLOME: Ro hetelela ndzi nga ku; Vatsonga hi rixaka lerikulu hi nga titekeli ehansi. A hi khomaneni hi va nyandza yin’we. Hi lwela Vutsonga byerhu, hi hambana na vanhu lava hi hambanyisaka ku ya hi tinyimba ta vona. A hi khomaneni, Vahlengwe, Vahlave, Vadzonga, Van’wanati, Vabila, Vahlanganu, Valambya, Valoyi, Vakhosa, Vatembe na n’wina van’wana hinkwenu. Vutsonga byi anamile, byi nge heli hi ku copeta ka tihlo. Ndzi nga engeta ndzi ku; Vutsonga, Vutsonga lebyi, a byi lawuriwi hi mindzilikano ya vakolonyi, a byi lawuriwi hi matiko. loko hi lava ku kurisa Vutsonga byerhu a hi khomaneni hi va nyandza yin’we, tani hi Vatsonga, hi hunguta kumbe ku herisa ku nyefulana hi mhaka mindzilikano, hi tshika ku hahluriwa hi vanhu va makwanga, hi nga pfumeli ku vitaniwa hi mavito ma ndzhukano.
INKOMU! KHANIMAMBO!


text: Ndhavuko wa Vakriste va khale wa ku tikambela wa rito rin’we ro kwetsima ra (mantra) wu pfuxetiwile hi nghwendza ya Munghezi wa Benedictine, Dom John Main (1926-1982) loyi a tumbuluxeke Senthara yo Tikambelo ya kereke hinkwayo ya Vakriste eLondon (1975) kutani endzhaku swin’we na Don Laurence Freeman OSB, va tumbuluxile nhlangano wo tikambela wa vukhongeri na vanhu lava nga riki vakhongeri evunghwendzeni bya le Montreal (1977). Nhlangano wa Misava wo Tikambela ka Vakriste wu sunguriwile eLondon (1991) na swona wu rhangeriwile hi Don Laurence na Huvo ya Vuleteri bya swirho swa matiko ya misava. Nhlangano wu kona ku vulavula no dyondzisa hi ku tikambela hi laha swi dyondzisiweke hi kona hi John Main leswaku ku va ni ku hlangana ka vanhu hinkwavo. Xikongomelo lexi xi fikeleriwa hi ku tirhisa khamphani ya vuhangalasi (Medio Media), leyi nga na Senthara ya Matiko ya Misava leyi kumekaka eLondon, Nyuziletha ya Matiko ya Misava ya Tikotara na Seminara ya Lembe na lembe ya John Main.


text:
Lembe ra 2016 ri ta hela ku ri hava Xitsonga Music Awards ta Munghana Lonene FM. Nandu? Hi nga hemba, swo twa hi genge a swi na ntiyiso nkarhi wo tala.
Leswi ku fumaku mahungu-ndlela hi XMA 14, hi voni swi ri na nkoka ku hi bula na mufambisi wa xitichi xa Makomba-ndlela, Lawrence Ubisi.
Hi lowu mburisano wa hina wa ntumeko (email) na Khoseni;
Xana ka ha ta va na XMA lembe leri?
Lawrence Ubisi: “XMA 14 yita simekiwa hi 08 December 2016 and Ti awards ti khomiwa hi 25 March 2017”
Xana lembe leri taka, ra 2017, swi ta koteka ku humelerisa XMA?
Lawrence Ubisi: “Ti awards XMA 15 ti ta khomiwa hi vhiki ro sungula ra November 2017”
Ku na ngulumelo wa mavari-vari, lowu nge ku famba ka nkulukumba James Xikwambana i xivangelo nkulu xo lembe leri swi nga koteki ku humelerisiwa ka XMA. Xana i ntiyiso ku fika kwi?
Lawrence Ubisi: “Ku lulamisela ti awards swi kavanyete hi swilo swo hlaya nyana ku katsa na Local Government elections, ahi ntiyiso ku ku famba ka Mr Xikwambana swi ve na xiave eka ku kavanyetiwa ka ku lulamisela ti awards, matikhomelo ya vayingiseri le Giyani hinswinwana a swiri swirhalanganyi. Switivi ku ti awards ti lulamisiwa hi Marketing department leyi rhangeriweke hi Manana Vongi Nkanyane.”
Xana i ntiyiso ku, MLFM, yi na nkunguhato wo fundza mufi Matshwa Bemuda eka XMA?
Lawrence Ubisi: “Sweswo ahi switivi”
Xana Benny Mayengani a nga va a yirisiwile ku nghenelela XMA?
Lawrence Ubisi: “anga yirisiwanga loko a fikelela swilaveko wa pfumeleriwa ku fana na muyimbeleri wihi kumbe wihi”
Xana swihehlo swa vunkungundzwani leswi nga tshama swi endliwa hi Benny Mayengani swi nga va se swi basisiwile? Na swona, xana xiboho xa SABC endzhaku ka ndzavisiso ku ve le xa ku yini?
Lawrence Ubisi: “Vulavisisi bya SABC Internal Audit byi kume leswaku ahi ntiyiso leswi swi vuriweke hi Benny, akuna vumbhoni lebyi kombaka ku lava va lumbetiweke va amukerile mali yo ba mati, akuna vumbhoni hikokwalaho lava ava lombetiwa va basisiwile”
Xana swi nga koteka ku eka XMA ku va na swiyenge swa mphikizano wa “Tsonga Electro” na “Marabenta”?
Lawrence Ubisi: “loko kuri na vunanga byo tala lebyi fikelelaka ku va xiyenge, swa koteka ku swiyenge leswi swi va kona. Kulavaka vaphikizani vanharhu ku fikele ku endla Xiyenge.”
Hi sweswo va le vuxeni.
Hina va ‘Vutsonga i Vukosi’, hi navela hi tlhe hi tshemba ku eka XMA 15, swiyenge swa Electro na Marabenta swi ta tekeliwa enhlokweni.
Eka Tsonga Electro, lembe leri ku bi;
Hangalasa – Loko a hi nga fi
HIV Makhense – Mbyana leyi
DJ Kenneth feat. Hangalasa – Wa rila n’wana
Mashele feat Magezi Chauke – Major 1
Eka Marabenta, lembe leri ku bi;
Mr Bow – Ni ta fa na wena
Refiller Boy – Ti le ka Makani
Liloca – Meu Marido
Mabermuda – Ni ta mu kuma kwini


text:
Va khale va vurisile loko va ku nsimbhi yi lotiwa hi nsimbhi. DJ Ganyani i sungule pfhumba leri ri pfunaka vahumelerisi lava ntsongo va vunanga bya House lava humaka ekaya ra dyambu, eLimpopo. De Mogul, wun’wani wa tinsini na vahumelerisi va The Family, i kandziyisi xivonwa (video), a ri ku tirheni na President Mayengani eka risimu rintshwa.
Vitanani switimela-ndzilo, swilo swi ta tika hi 2017; The Family yi hi khomele vunanga byo hisa.
Eka lava va ehleketaku ku risimu leri va nga ri twa eka xivonwa xa De Mogul, i rin’wani ra tinsimu leti ti nga ta huma eka album ya Benny Mayengani leyintshwa, a hi swona. Kambe a swi ta tsakisa loko Benny Mayengani a suma tinsimu ta tribal house, dancehall na disco eka album yin’we, ku nga ri Ndzhumba ntsena, tani hi leswi a nga na vuswikoti eka ku vhuma.
Hi vi hi tsalela GJ Ganyani ku tiyisisa leswi hi nga swi twa eka xivonwa, u hlamuli a ku;
“Minjani ku pfuka maxaka…
Yes it’s true, we are working on The Family-2nd Gathering project and we have done a track with Benny Mayengani, hi swona.”


text:
Solly Makamu u hi hoxe hi album yo hisa leyi thyiweke “Award Yo Loloha” Page 11.
Loko xivonwa xa album xi humela erivaleni ro sungula, vaseketeri va vunanga bya Xitsonga va ve na swisolo swa ku tala, van’wani va komba Makamu hi tintiho va ku; kambeni hi yena “N’wavutswaka”. Ku te loko Makamu a chucha tinsimu ta yena, maheveheve na swisolo leswi a swi ri kona swi miyerile hinkwaswo.
Album leyi yi cincile ndlela leyi a hi langutisa Solly Makamu xiswona; eka album leya Award ya Vulolo, Makamu u kotile ku hlanganisa vunanga lebyi hungasaka xikan’we byi tlhela byi va na dyondzo endzeni ka byona. Solly Makamu u tirhisile nyiko ya yena ya ku endla mafenya ku nyanyulisa ndlela leyi a tisaka mahungu hi yona eka vaseketeri va vunanga bya Xitsonga.
AWARD YA VULOLO Tracklist:
- Wa le Mbilwini
Laha ku tlangeriwa rirhandzu ra ntiyiso ku ri karhi ku ti soliwa hikuva ku tlangiwe hi nkarhi ku rhandziwa vanhu lava a va nga ri na rirhandzu.
- “Ti kwihi ti Ex ta Solly? Ni kombela mi va byela va ta la ni la ku va tshika ra vumbhiri hi un’we-un’we”
- “Se ni kumile wo lulama mhe ni kume wa le mbilwini ya mina”
- “Wa ni tlhogomela Mhani loyi, u tiva no ni ri yini ni miyerile”
- “Ni popiwa hi rirhandzu, swa fit-a no ni nga tsala na xiphatu
- Biya i Nhlamulo
- Award yo Loloha
- Xihundla xa Kereke
- Divorce
- Lela Nsati
- Swi Bilon’wana
Eka risimu leri, Solly wa hi tongisela; u nga ze u lava ku va na n’wana u ta kota ku tiva rirhandzu leri Makamu a ri vulaka a ku i na rona eka vana va yena. U tlhe a tlhandlekela hi ku va na xicele xo; “a ni na n’wana wa vumba u nga ta tlanga hi yena.”
- “Vana va mina va ni tsutsumela loko ni fika ekaya ndzi nga khomanga nchumu”
- “Ni nga va ni ri xiphuta ka n’wina, mara va ni vitana Papa vananga”
- “Ni hanyela n’wina vana va mina, ni fike na le Joni ni fela n’wina”
- “Vana va mina na swi lava ku va endlela swa kahle”
- Mali ya Vulavula
- Hanya hi Ripfumelo
Leri risimu ri paluxa nkoka wa ripfumelo a vuton’wini bya munhu un’wana na un’wana.
- “A ku hlangene va aki va tiko va karhi va khongelela mpfula , hi mina ntsena ni nga ya na Umbrella lavan’wanyana a va nga khomanga nchumu”
- “Ripfumelo a ri olovisi swilo, ro endla leswaku swilo swi humelela”
- “Van’wani va tola mafurha yo xavisiwa le kerekeni Pitori, va tshembha wona”
- “Loko u hanya hi ripfumelo, u nga rhuma na mbyana yi ku kela mati”
- Ndzeni ka Switshembiso
- Duvula Ndzilo
- Tshova Nyonga
- Munhu wa Munhu Instrumental
Leyi album, unlike majority of the albums released last year ta Solly Makamu, its worth buying – it’s an ALL IN One –u kuma dyondzo u thlela u nyanyuliwa leyi hi nkarhi wun’we.
Ni yi nyika 8/10 album ya Album yo Loloha.


text:
Swikwembu
Kuphahla Swikwembu (Kumbe kuphahla Vafi), swi tshegiwe eka rirhandzu na ku xixima vafi. Eka mindzhavuko yin'wana, swi yelana na ku pfumela leswaku ku na vutomi endhzaku ka rifu, naswona vafi vahundzuka swikwembu naswona va swikota ku pfuna kumbe ku kavanyeta njombo ya lava hanyaka. Mintlawa yin'wana yi xixima varikwavo va ngati lava loveke; vukhongeri byin'wana, ngopfu-ngopfu Vukhongeri bya Vukatolika byi xixima vakwetsimi tani hi va vulavuleri emahlwenika Xikwembu.
E Yuropa, Ashiya, Oshiyeniya na le matikweni man'wana ya Afrika, xikongomelo xo phahla swikwembu i ku tsakisa swikembu leswaku swi katekisa lava hanyaka. Kuphala swikwembu, swithlela swi tirhisiwa ku aka muti na xivongo, kutshembeka emutini na ku ku kurisa rixaka. Kuphahla swikwembu, ku kumeka eka tinxaka hinkwato ta vanhu hi ku hambana hambana ka ma phahle.
Nkatsakanyo[Lulamisa | edit source]
Kuphahla swikwembu swa hambana na ku khongela xikwembu. Eka mindzhavuko yin'wana ya xi Afrika, swikwembu swi voniwa tani hi vahlanganisi kumbe vayimeri va lava vahanyaka, naswona swikwembu swikota ku ngenelela tani hi varhumiwa exikarhi ka xikwembu na vanhu lava hanyaka. Tani hi mimoya leyi ayiri vanhu, swikota ku twisisa swi laveko swa vanhu ku antswa ku tlula swivumbiwa swa moya. Mindzhavuko yin'wana yi pfumela leswaku swikwembu swi fanela ku hlayisiwa hi switukulwana leswi hanyaka, naswona leswi swi katsa ku nyikela hi swakudya na swi laveko swin'wana. Van'wana vatshemba leswka ku phahla kova vutihlamuleri bya vumunhu hambi loko swikwembu swinga twi kumbe ku vona leswi endliweke.
Mindzhavuko yin'wna leyi xiximaka swikwembu, a yi swiviti ku phahla. Hiyona mhaka leyi, kungana ku hambana exikarhi ka ku phahla swikwembu na ku khongela xikwembu.[1][2][3] Ku phahla indlela yo xixima no hlayisa swikwembu eka vutomi bya swona bya vumoya. Hiswona leswi endlaka leswaku mindzhavuko na vukhongeri byo tala byi yelana emhakeni ya maphahlele. Van'wana va vhakela masirha ya vinyi va vona kumbe swikwembu swin'wana swa vona, naswona va siya swiluva no basisa sirha. Kambe leswi a swi fani na ku gandzela.
Swihenwa swa ku phahla e Afrika[Lulamisa | edit source]
Ku phahla swikwembu ku tolovelekile e Afrika, naswona i xiphemu xa vukhongeri byo tala by ndhzavuko. Swi tatisiwa hi ku pfumela eka xikwembu, hambiswiritano swikhongelo kumbe swikombelo na magandzelo swi nyikeriwa eka swikwembu. Kuphahla swikwembu i xiendlo lexi tolovelekeke eka ma Afrika yotala, naswona hakanyingi va hlanganisa ku phahla swikwembu na vukhongeri lebyi va byi amukeleke bya manguva lawa.[4][5]
Swiyelanisi[Lulamisa | edit source]
- ↑ worship, Cambridge University Press
- ↑ worship, Oxford University Press
- ↑ worship, Merriam-Webster, Incorporated
- ↑ Igor Kopytoff (1997), "Ancestors as Elders in Africa", in Roy Richard Grinker, Christopher Burghard Steiner, Perspectives on Africa: A Reader in Culture, History, and Representation, Blackwell Publishing, ISBN 1-55786-686-4
- ↑ Some reflections on ancestor workship in Africa, Meyer Fortes, African Systems of Thought, pages 122-142, University of Kent.


text:
Vayisa va Tsonga-Electro never disappoint when it comes to ti-remix and creating spin-offs ta popular trends. Loko kuve a wu nga swi tivi, Sho Madjozi i bombo eVutsonga, ndhuma ya Sesi Madjozi yi tlhe yi va international.
I nguva ya ntukulu wa Vutsonga.
A hi ro sungula tinsini-kuloni ti endla risimu hi yena, Vatsonga va n’wu rhandzini Sho Madjozi. Hi lava Team Teargas hi xihiso xa Tsonga-Electro, hi Sho Madjozi;
“Ku na Sesi Madjozi, lavo dhumi hi fone”
SESI MADJOZI got our attention, xana whe i ri twisa ku yini risimu ra Team Teargas?
Ntumani wo ehluta (Click to Download) Sesi Madjozi ya Teargas


text:
Eka Munghana Conny
Ni khensa loko ni kume papila ro huma ka wena, phela wena u teka nkarhi u nga se tsala. A swi vuli kuri loko ku nga ri na mahungu munhu a nga pfuxeli maxaka, ni kala ni hleketa ku ri vunghana byi herili. Kambe ni thlela ni twisisa ku ri rihanyo ra le Joni a ri fani na ra haleno kaya… Leswi Kenny a nga ni khomisa frustation hi ku jola na nsati wo fela hi nuna, mina n’wa-Mavasa ni vona mihlolo! Kenny u rivele ku ri wa ha ri ntsongo, o suka a ya jola na munhu wo n’wi hundza hi 16 years; phela Kenny u na 23 and mukhegula luya u na 39. Kambe u te loko a kombele ku khomeriwa mina ni pfumela, ngopfu-ngopfu loko a ti vone nandzu. Na kona munhu loyi u na swicele, loko a ni nga vulangi ku ri na n’wi khomela, a ni nga ta yi kuma yo endla misisi. Na kona mina a ni nga lavi ku tekeriwa munhu hi Muferiwa.
Muferiwa luya na yena u ti sasekerili, lomu a hundzaku kona va sala va ba makhwela vavanuna. Ku saseka ka yena ku dlayisa hina vo-Vusiwana ndlala ya Bavuri. A wu ta kuma ni languterili ku ri loko a fika kumbe u ta ni olola, kambe do! Nkarhi wun’wani, a wu ta twa munhu wa kona a ku yena u karhele, kuve i mavunwa hikuva a ha ri le ka Muferiwa.
Wo ni tshika swa swicele ni ku byela mhaka leyi yi nga ni humelela hi ku va ni ri ti ndlaleni to dyiwa. Wa tsundzuka ntirho lowuya wa le ka Bakery, lowu ni nga byela hi Hahani wa wena ku ri ni ya ringeta kona? Loko ni fika ni kume ku ri na ntlhanu wa van’wani vanhwana na vona va te ku laveni ntirho. Ha Mukula luya wa foromani a nga hi felangi mona, u lo namba a hi vitana hinkwerhu a hi byela ku ri nitrho hi wu kumile… Ku baka xinkwa a hi matlangwani, ta vuya swinene, loko se yi chaya a na ha lavi nchumu. No lava ku fika kaya ni tiwisela, kambe ku karhala ku endla ku ri vurhongo byi hatla byi ni fikela ni kota ku rivala maxangu na frustration ya va mudyondzisi Ngoveni. Na xinkwa xa kona a na ha xinaveli, loko wo vona ku ri xi baka hi va mani na ku ri va xi bakisa ku yini na wena u nge xi tsakeli. Mina swa antswa hikuva ni nghena shift ya 10 na madyambu ni chayisa hi 6 na mpundzu, se xinkwa xi va xi bakiwili, ku va ku lo sala ku xi paketela ka magasi ma kona. Loko hi heta sweswo nkarhi wun’wani yi hatla yi chaya, sweswo swi ya hi ku xi laviwa ku fika kwini.
Ku na Buti un’wana kwala ntirhweni, i muchayeri wa lori ya xinkwa, wa makhwiri wonge a nga na nsati. Buti loyi loko a ni languta o nge a nga ni dya hi mahlo. U ta kuma a yiva-yivela hala ndzaku ka mina, loko ni jika ni n’wi languta u languta henhla a ti bisa noti o nge a ku humelelangi nchumu. Yena u tolovele ku fika lomuya ka va 02:30 na vurhonga, a ta landza delivery. Loko a ri ku fambeni na makhwiri a ma n’wi tiki. A pfa a ba makhiya ya lori a thangeni o nge i makhiya ya Mercedes Benz kumbe Vrruuuu phaaa!!! Ku te loko ku hele mavhiki mambirhi, no twa vusiku byin’wani a ku, “U n’wana wa ka mani wena tshukeleni? Ni sungule ni ba hi ripfalo-nyana hikuva a sungula ku hlamulana na mina, kambe hi ndlela leyi a nga swiendlisa xi swona swi endle ku ri ni chuncheka emoyeni ni kota ku n’wayitela-nyana. “Mina ni Vusiwana,”
“Hayi mina ke, ni Abel Chauke. Chauke xa humba xa va ndziri…” a miyela loko a twa ni hleka, ivi a vutisa a ku; “Kasi u hlekisa hi yini, kumbe wo va wa ka hina?” Ni kaneta ni ku, “Hayi a hi swona”, kambe a ni hlekisa hi leswi Kenny na yena a nga wa ka Chauke. Na kona loko a tsakini a wu twa a sungula ku tiphata, phela va ka Chauke va tinyungubyisa ngopfu hi Vutsonga bya vona, futhi loko wo twa munhu wa ka Chauke a ti vula hi vito ra Kokwa wa wun’wani, wo vhe u swi tiva kuri va te na yena hi xirhundzu…
Ku hundze masiku-nyana, ivi a ta Abel, a ku yena u lava ku famba na mina siku rin’wana hi ya kuma swo dya swa na nhlekani. Loko ni vutisa ku ri u lava hi ya kwihi, a ku la mina ni tsakelaka kuya kona. Mina a ni alangi, ni te ri ni ta vona hi yena. Hi ku n’wayitela ni ku “Phela u nga ti hi lori ya xinkwa” ivi yena a hlamula a ku, “u endla hi leswi u nga se tshamaka u yi khandziya.” Leswi le kaya a ku omili, ni twe xikan’we-kan’we ni pfukeriwili, miri wa mina wu navela ku khomiwa hi mavoko ya Abel; leswi tintiho ta kona o nge i ta vhimba-mkhwama, luya hi nga dyondza hi yena le ka ntangha mune, a no ti vutisa ku ri ti nga ni endla yini loko to ni kuma kahle. Kambe loko ni hleketa makhwiri lamaya…eish!
Siku rin’wana ni khome hi lendzeni ni ri kwala ntirhweni, ku kondza foromani a ku ni famba ni ya kaya, kumbe xani a nga lavi ni nyela xinkwa, u ta twa mani. Leswi a ku ri 3 ya vurhonga, swo famba a ku ri hava, se a swi boha kuri ni rindza awara ya ntsevu ni mpundzu loko ku chayisiwa. Va te ni pfa ni tlele kwala ntirhweni, hi loko no vona Abel a humelela. A ni hlekete ku ri u ta ku landzeni xinkwa, kasi hayi a ku ri na swin’wani a ta ku ta swi endla. U te yena a nga na problem u ta ni heleketa hi lori ku fika le ni tshamaka kona. Na ku vabya lokuya ku namba ku hela hi mhaka ya ntsako, ni ti byela ku namunthla kona hi mina na yena. Loko o ka a nga vuli nchumu mina ni ta ti kombelela, hiku ndlala leyi Kenny a ni dlayisa yona se a yi ri yikulu. A ni tivi ku ri a ni fela timhaka ta thicara Ngoveni kumbe se a ku ri yini, hiku ta thicara Ngoveni hi bule hi tona, kambe ndlala yi ya mahlweni hala thlelo ku nghena ta tinoni wena Munghana.
Hi hina lavaya hi suka hi famba hi lori, ni n’wi komba ndlela ya le ni tshamaka kona. Lori ya kona a yi tsutsuma wonge a nga lavi ku ri ni khandziya. Abel u ni byele ku ri ti-delivery a ti fambi kahle, lero maxinkwa ya ha sele a lorini. A ku loko hi fika u ta ni nyika malofo mambirhi ni famba na wona. Hi fambe mpfhuka ku nga hari na mahungu, Abel a ri karhi a yi kandziya lori. Loko ni languta tintiho ta yena ka xidravhela, ni twa dombo se ri tsakame ngopfu ni chuha na ku ri la ni nga tshama kona ku ta sala ku tsakamili. Phela Kenny se u ni endlisa swihoxo hi mhaka ya ndlala leyi a ni dlayisaku yona. Loko se hi fika nkoveni ka xiganga lexiya xi kongomaka kaya, Abel a yimisa lori hikuva a yi nga ta kota ku gonya. Mina ni khensa ni thlela ni n’wi tsundzuxa xinkwa lexiya a nga ni tshembisa xona. A koka makhiya ya lori, hi chika hi ya le ndzhaku, a fika a pfula madyivanti ma lori a ku ni nghena ni ti tekela xona. Loko a pfula nyangwa wa lori, timboni ti lumeka ndeni ku ku nghee. Loko ni ku na khandziya swi tsandza, Mhlengwe a ze a vutisa a ku ni ku tlakula xana, ni pfumela. A ni khoma hi madyivoko yo kufumela, hi badi, a ni khoma a hansi ka xikete, ni twa rin’wani rintiho rini khumba a makumu ka dombo leri se a ri tsakame ku tlula mpimo. Na mina a ni tivi kuri ni cemise hi ku chuha kumbe ku twa ku nandiha, hikuva a ni nga swi langutelangi.
“Wena Abel u lave ku ni vavisa, phela u fanele u va na vukheta”, munhu wa vanhu a kombela ku khomeriwa, mara mahlo ya yena a ya vula swin’wani, ivi mina ni tiendlisa ni ku a ni voni kahle la ndzeni ka lori. Hi loko a khandziya, a swi n’wi tikelangi ku fana na mina. A nga hlwelangi, u lo na pfala nyangwa wa lorhi, timboni ti tima. A ni swi tivi kuri u ti lumekisi ku yini ni lo vona a ta a ni kongomili, buruku ri kukumukili hala mahlweni wonge ri ta handzuka. Ni twa mbilu ya mina yi ba hi xihatla na mavoko ma rhurhumela, ku tsakama se a ku famba mathangeni. A fika a hoxa ririmi non’weni, a nhan’wini, a tindleveni; a ni hluvula jersey leyi a ni mbele, mina ni n’wi pfuna hi ku hluvula xikipa na xibodi. Se a sungula ku mama mavele ya mina, a ni twa wonge ni le tilweni, na leswi la ndzeni ka lori a ku kufumete hi maxinkwa. Se mihleketo yi vuya-nyana ka mina, ni vutisa Abel, “A hi nga kumetiwi naa?” “Unga vileli hi nge karhati hi munhu,” a ni swi vona ku ri ku vulavula ku pfukeriwa ntsena.
Hi tswontswana hi karhi hi tshwimbirisana hi kala hi wela henhla ka maxinkwa. Leswi se a ni ganamili n ilo twa hi mavoko ma yena mani hluvula phenti, mina ni koka xikete xifika a xisutini. Ni twe se a ni nghenela hi ririmi ka dombo, ni khoma hi ku tshavatana ka dombo ni rhundza, ni twa wonge ku na munhu loyi a dzinginisaka lori. Abel a mama dombo a nga ri na mhaka na ku dzinginyika ka lori, ni twa ku tsakama ku vuya kambe. Se ni n’wi kombela ku ri na yena a hluvula buruku, ni n’wi pfuna ku chuncha banti. A burukwini ku hume dyi Bavuri dyi n’wani wonge se i nyoka loko yi yimise nhloko yi lava ku dya kondlo. Ni chuha ni ku dyi ta tsetela… Ni sungula ku yi nantswetela I nga ku ni nakatsela ice cream, Abel a korhame hi matsolo a tikhome xisuti i nga ku i nghamula. Loko ni dyi nghenisa non’weni a ni swi twa ku ri yi nge heleli hi vukulu bya yona. Ni twe miri wa yena wu tiyela ivi a ku,”yi..ma…nyana” a nga vulavulangi, kambe u lo ni sukumeta ni ganamela henhla ka maxinkwa nakambe. Ni tlele henhla ka maxinkwa ni swi tsipele na mahlo ni twa hi loko Bavuri yi khumba dombo, ni twa miri wa mina wu zazamela loko Bavuri ri nghena. Dyi ma nyukutela dyi nghena, ni hleketa na ku munhu u ta famba a pandziwa wena Munghana. Kambe ndlala leyi Kenny a ni dlayisa yona ku katsa na vudlakuta, a swi ni endlisa mhaka leyi hinkwayo.
A sungula ku khunyetela i nga ku u na malembe a nga se tshama a kundza, ni hleketa na ku u luma hi vunamba enhlaneni, phela a swi endla o nge wa chachamela. Leswi a khinsame hi matsolo, u teke milenge ya mina a yi kapeka emakatleni yakwe, ni twa Bavuri yi nghena yi tata dombo, yi khumba makhumbi ya dombo… He-he Munghana, a ni tivi ku ri ni rhundze ka ngani ni thlela ni huwelela ni ku,”Mhlengwe, xa humba kasi a wu ri kwini malembe lama hinkwawo?” Ni huma na mihloti ya ntsako,”Ni kombela u va mukundzi wa mina wa masiku na masiku”. Munhu u na ntamo hey, a ni nyadza makhwiri kasi yena u tiva ntirho swinene. Ni twe na yena se a sungula ku gomela, a sungula ku himetela kunene dombo ra mina, ni twa o nge Bavuri ri fika mbelekweni; a ri kufumele na ku nandiha loko ri nghena ri huma. Wa tiva ku nandzika loku a ni ku twa ni ku hetelele na ha jola na mufi Thembani, luya wa ka Ndivilichi wa le gangeni. Loko Chauke a ri karhi a khunyetela a ni twa makende ya ba hansi-nyana ka dombo hi la ka nkeremba, ni twa o nge ni choka hi gezi; ni twe na yena se a rhunda, bolo ya yena yi rhurhumela endzeni ka dombo. Hi tlele-nyana nkarhi-nyana ku nga ri na loyi a vulavulaka. Ni vona a susa xisirhelelo (Condom) lexi na ku swi vona ku ri u mbale nkarhi muni a ni nga swi vonangi. Ku pfukela ngopfu loku ku pfa ku teka dzanu phela wena Munghana. Ni lo vuya ni khensa mbilwini kuri Abel u kote ku ni hleketelela, phela vo tala swa va tsandza ku hleketelela van’wani, futhi loko swi katsana na byala ko ngheniwa hi nyama; ivi xikandzameti xi ku vuya-vuyani, se ku hemberiwa valoyi.
A ndzaku-nyana Abel a ku,”Loko u twa u naverili u ni byela, phela mina ni tshama ni lunghekili”. Ni pfumele hi nhloko matimba yo valuvula a ya nga ri kona; u vuye a ni pfuna ku mbala hikuva yena se a mbele, ni ti tekela maxinkwa ya mina. Ni languta kahle ku ri a hi wona lawa a hi tlele henhla ka wona, ivi ni vutisa Abel ku ri xana wa xi tiva xivongo xa mina ke, a hlamula a ku “a ni ri u arile ku ni byela ku ri u N’wa-mani loko ni vutisa, u lo hleka kunene, wa ha tsundzuka xana?” Ivi ni hleka-nyana ni ku; “ni N’waMavasa” ivi Mhlengwe yi ku thukwa. “Xana wa sw itiva ku ri Chauke na Mavasa i xivongo xin’we xana?” ku vutisa Abel. “Phela swi vula ku hi maxaka, Chauke na Mavasa i Vahlengwe” ni lo vhe ni nyumela, ni ku, “Hi ta dya xivindzi!” ivi hi ti hlekela. Ni vona na Abel a chuncheka-nyana loko a twa mhaka ya xivindzi. Phela Vatsonga va endlisa swona swo dyisa xivindzi loko maxaka vo endla swa masangu… Loko ni kongoma kaya mbilu ya mina a yi basili, ni rivele na ku hlupheka ka mina. Leswo nyadza vavanuna va makhwiri swi ni khele matluka. A ku tirhi khwiri kambe ku tirha ntokoto na ku kota ku tirhisa Bavuri; ni hleketa risumu leriya ra ku KU TIRHA XISUTI, ni n’wayitela nexe. Timhaka ta mina phela ta hlekisa, na Kenny i wa ka hina, se swo endla I nga ku ni jika na va ka hina ntsena wena Munghana, hi leswo na Abel i wa ka hina, AREDZI.
Ni nga se rivala wena Munghana, phela na ha yenga hi ku jakatseka, mhaka liya ya kuta kwale Joni ni hlekete hi yona ni helela, na mhaka yo tirha maxinkwa ya ni karhalisa. Ni hleketa ku ri ni ta xikan’we ku ri hi ta va swin’we kwale Joni. Va Abel na va Kenny swa antswa va sala, munhu a ti ringetela tindlela tin’wani to ti hanyisa na ku endla mali, leswi hi swi endlaku la ni swa maxinkwa i ku tlanga mathumbhani kahle-kahle. U tani hlamula hi bula hi hetisisa hi mhaka leyi na mina ni ta xambila Joni ka. Hi kona a ni ta tiva na va Tatana Valoyi na va KK va kona.
Hi sweswo swi nga ni humelela wena Munghana, ni ta yimela nhlamulo ya wena.
Munghana wa wena wo rhandzeka,
Vusiwana.
Papila ra Conny – Part 3 (Nhlamulo ya Conny)


text:
Hi Xitsonga: Nxambalakati / Cambalakati / Xambalakati
Common Name: Lemon Grass
Scientific Name: Cymbopogon citratus
Nxambalakati i ximilani xa muxaka wa byasi, lexi kumekaka kwala Afrika, Asia na le Australia. Ximilani lexi, xi kumeka ngopfu eka mbangu wa timpfula na dyambu ro kufumela. Ximilani lexi, xi na natswo wo fana na wa bomu/xikwavava (Citrus limon). A swi se tiveka hi ku hetiseka ku ximilani lexi xi pfa kwihi, kambe vulavisisi byo tala, byi komba ku xi nga va xi pfa eAfrika-Vuxa kumbe le India.
Ximilani lexi, i khale ngopfu xi tiviwa no tirhisiwa eVutsonga. Tani hi ku, ntivo-vurimi i khale wu ri kona eVutsonga, nxambalakati i ximilani lexi a xi rimiwa ku suka khale ka khaleni. Nxambalakati wa tirhisiwa na wu tsakama, na loko wu omisiwile. Loko wu omisiwile, wa tshama nkarhi wo leha na wu nga se onhaka, tani hi ku, a wu tshineleriwi hi swihesi.
SWIHLAWULEKISI SWA NXAMBALAKATI
Nxambalakati wu fuwe ngopfu hi:
- Potassium
- Magnesium
- Zinc
- Phosphorus
- Vitamin C
- Vitamin B-6
- Riboflavin
- Na Niacin
Nkoka wa Nxambalakati:
- Wu na matimba yo kota ku hunguta vukarhi bya vuvabyi bya dari, mukhuhlwani na dzedzedze.
- Loko wu kandziwa, kumbe ku pukutsiwa, nkahelo na mafurha ya kona swi na matimba yo hlongola tinsuna.
- Wa pfuna ku hlongola tinyoka.
- Mafurha ya nxambalakati, ya tirhisiwa hi vafuwi va tinyoxi ku wonga tinyoxi.
- Wu tirhisiwa tani hi nantswisiso eka swakudya swo fana na mitlhutlhu.
- Wa tirhisiwa ku engetela nantswo eka nyama na matsavu.
- Wa virisiwa, mati ya kona ya nwiwa tani hi muhavulo wo hisa kumbe wo titimela.
- Wa pfuna ku basisa ngati, ku tiyisa marhambu, ngopfu eka swihlangi, na ku hunguta ku pandza ka marhambu eka lavakulu.
- Wa pfuna ku hunguta ku luma-lumiwa ka le ndzeni.
- Wa pfuna ku hunguta vukarhi bya xilumi eka vaxisati.
- Wa pfuna ku hunguta makarhala na nkelu-kelu.
- Wa pfuna eka ku hisa mafurha emirini.
- Wa pfuna eka ku sivela ku ndlandlamuka ka miri.
- Wa pfuna ku vangamisa nhlonghe.
- Wa pfuna eka ku hunguta risema ra nyuku.
Nxambalakati i ximilani xa nkoka swinene. Kambe, loko wu byariwile ekaya, xi koka rinoko eka timbyana, ti rhandza ku tlanga kusuhi na wona, ivi ti wu tsakamisela. Swi na nkoka ku loko wu byariwile, wu va eka ku pfaleleka, ku endlela ku timbyana ti nga wu fikeleli.
Image Source: bonnieplants.com


text:
LESWI NGA PFUNAKA NDYANGU | KU KURISA VANA
Pfuna N’wana Wa Wena Leswaku A Twisisa Ku Cinca Ka Miri
NTLHONTLHO
Swi tikomba onge a ko va tolo kunene laha a wu xinge ricece ra wena. Sweswi se i xinhwanyetana kumbe xifanyetana—i ntiyiso leswaku wa ha ri n’wana, kambe se u nghene emalembeni ya vuntshwa, laha miri wakwe wu sungulaka ku cinca.
U nga xi pfuna njhani xifanyetana kumbe xinhwanyetana xa wena ku twisisa ku cinca ka miri wa xona, loku pfilunganyaka naswona minkarhi yin’wana ku tshikilelaka?
LESWI U FANELEKE U SWI TIVA
Ku cinca ka miri ku sungula hi nkarhi lowu nga faniki. Ku nga hatla ku sungula eka vana va malembe ya nhungu ku ya eka 15 kumbe ku tlula. Buku leyi nge Letting Go With Love and Confidence yi ri: “Ndlela leyi miri wu cincaka ha yona a yi fani.”
Ku cinca ka miri swi nga endla muntshwa a nga titshembi. Vantshwa va nga ha khumbeka hi ku olova hi ndlela leyi vanhu van’wana va va langutaka ha yona. Jaha leri vuriwaka Jared * ri ri: “A ndzi khathala hi ndlela leyi a ndzi languteka ha yona ni ku endla swilo. Loko ndzi ri exikarhi ka vanhu, a ndzi tivutisa loko va anakanya leswaku ndzi munhu la nga tolovelekangiki.” Loko swirhumbana swi huma exikandzeni swi nga endla leswaku u khomiwa hi tingana. Kellie loyi a nga ni malembe ya 17 u ri: “A ndzi vona onge xikandza xa mina a xi hlaseriwa hi swin’wana! Ndzi tsundzuka ndzi rila ndzi tlhela ndzi tivona ndzi bihile.”
Lava miri wa vona wu hatlaka wu cinca va va ni mintlhontlho. Swi tano ngopfungopfu hi swinhwanyetana hikuva swi nga ha hlekuriwaka loko xivumbeko xa mimiri ya swona xi cinca. Buku leyi nge A Parent’s Guide to the Teen Years yi ri: “Nakambe swi le khombyeni ro koka rinoko ra majaha lama kuleke, lama hakanyingi ma tiyimiseleke ku va ni ntokoto wo endla timhaka ta masangu.”
Ku cinca ka miri a swi vuli ku kula. Swivuriso 22:15 yi ri: “Vuphukuphuku byi tsimbiwe embilwini ya mufana.” Ku cinca ka miri a ku cinci leswi vuriwaka hi tsalwa leri. Buku leyi nge You and Your Adolescent yi vula leswaku muntshwa a nga ha languteka a kurile, kambe sweswo “a swi vuli swona leswaku u ni vuswikoti byo endla swiboho swa vutlhari, u ni vutihlamuleri, wa tikhoma kumbe u endla swilo swin’wana leswi [kombisaka] leswaku se u kurile.”
LESWI U NGA SWI ENDLAKA
Vulavula ni vana hi ku cinca ka miri ku nga si sungula. Endla leswaku n’wana wa wena a tiva leswi a faneleke a swi langutela, ngopfungopfu hi ku ya enkarhini (eka xinhwanyetana) ni ku huma ka mbewu ya vununa (eka xifanyetana). Sweswo swi sungula hi xitshuketa naswona swi nga pfilunganya hambi ku ri ku chavisa, a swi fani ni ku cinca ka miri loku endlekaka hakatsongotsongo. Loko u vulavula hi timhaka teto, sungula bulo hi ndlela leyinene—ku cinca ka miri ku kombisa leswaku se wa kula.—Nawu wa Bibele: Pisalema 139:14.
Vana ni vuxiyaxiya. Jaha leri vuriwaka John ri ri: “Loko vatswari va mina va vulavule na mina hi ku cinca koloko, a va nga vulavuli hi ku kongoma. Ndzi navela onge loko a va vulavule na mina hi ku kongoma.” Alana, loyi a nga ni malembe ya 17 na yena u titwa hi ndlela leyi fanaka. U ri: “Manana u ndzi pfunile leswaku ndzi twisisa ku cinca loku a ndzi ku vona, kambe ndzi navela onge loko a a ndzi pfune leswaku ndzi langutana na kona hi ndlela yo antswa.” Hi dyondza yini emhakeni leyi? Hambiloko swi khomisa tingana, vulavula ni n’wana wa wena hi swilo hinkwaswo leswi nga ta endleka loko miri wakwe wu sungula ku cinca.—Nawu wa Bibele: Mintirho 20:20.
Vutisa swivutiso leswi nga ta endla leswaku mi bula. Leswaku u va endla va titwa va ntshunxekile, sungula ku vulavula hi leswi endlekaka eka van’wana loko miri wa vona wu cinca. Hi xikombiso, u nga ha vutisa xinhwanyetana xa wena u ku: “Xana un’wana wa vadyondzikuloni u tshame a vulavula hi ku ya enkarhini?” “Xana vana van’wana va endla xihlekiso hi swinhwanyetana leswi mimiri ya swona yi hatlaka yi cinca?” U nga ha vutisa xifanyetana xa wena u ku: “Xana vana van’wana va hlekula lava mimiri ya vona yi hlwelaka ku cinca?” Loko vantshwa va sungula ku vulavula hi ndlela leyi van’wana va khumbekaka ha yona loko mimiri ya vona yi cinca, swi nga ha va olovela ku vulavula hi leswi va titwisaka xiswona ni leswi va swi tivaka. Loko va endla tano, landzela xitsundzuxo xa Bibele lexi nge: “Hatlisa emhakeni yo twa, [u] nonoka emhakeni yo vulavula”—Yakobo 1:19.
Pfuna n’wana wa wena wa muntshwa leswaku a kula hi “vutlhari lebyi pfunaka ni vuswikoti byo ehleketa.” (Swivuriso 3:21) Ku va emalembeni ya vuntshwa a swi fambisani ni ku cinca ka miri ni ndlela leyi u titwaka ha yona ntsena. Hi nkarhi wolowo, vuswikoti byo anakanya bya n’wana wa wena wa muntshwa bya kula, lebyi nga ta n’wi pfuna leswaku a endla swiboho leswinene loko se a kurile. Tirhisa nkarhi lowu leswaku u dyondzisa n’wana wa wena wa muntshwa ku va ni timfanelo letinene.—Nawu wa Bibele: Vaheveru 5:14.
U nga heli matimba. Vantshwa vo tala va tikomba va nga swi lavi ku vulavula ni vatswari va vona hi ku cinca loku vaka kona emirini ya vona, kambe u nga kanganyiseki. Buku leyi nge You and Your Adolescent yi ri: “Vantshwa lava endlaka onge loko va byeriwa swo karhi a va swi tsakeli, va phirheka, va nyenyetseka kumbe va nga lavi ku yingisa, va nga ha nhlokohata rito rin’wana ni rin’wana leri u ri vulaka.”
^ ndzim. 8 Mavito ma cinciwile exihlokweni lexi.