text:
Ndima ya 4: Phalamennde (khethekanyo dza 42-82)
42. Kuvhumbelwe kwa phalamennde
- Phalamende yo vhumbwa nga—
- Buthano ḽa Lushaka; na
- Khoro ya Lushaka ya Mavundu.
- Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Lushaka ya Mavundu zwi a dzhenela u sikwa ha mulayo nga nḓila yo sumbedzwaho kha Ndayotewa.
- Buthano ḽa Lushaka ḽi khethelwa u imela vhathu na u vhona uri hu vhe na muvhuso wa vhathu nga fhasi ha Ndayotewa. Ḽi ita hezwi nga u nanga Phresidennde, nga u ita uri hu vhe na foramu ya lushaka u itela u sedzulusa zwi kwamaho tshitshavha, nga u phasisa mulayo na u sengulusa na u vhona mashumele.
- Khoro ya Lushaka ya Mavundu i imela mavundu u itela uri madzangalelo a vundu a dzhielwe nṱha nga muvhuso wa lushaka. Ḽi ita hezwi nga u dzhenelela kha maitele a mulayo wa lushaka na nga u ita uri hu vhe na foramu ya lushaka ya mafhungo a kwamaho mavundu.
- Phresidennde u vhidza Phalamennde kha muṱangano u si wa nga misi nga tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe u itela u shuma mushumo wa tshipentshela.
- Dzulo ḽa Phalamennde ḽi farwa Cape Town, fhedzi Mulayo wa Phalamennde wo itwaho zwi tshi ya nga khethekanyo ya 76(1) na (5) u nga ita uri dzulo ḽa Phalamennde ḽi farwe huṅwe na huṅwe.
43. Maanḓalanga a Vhusimamilayo ha Riphabuḽiki
- Kha Riphabuḽiki, maanḓalanga a vhusimamilayo—
- ha lushaka kha muvhuso a na Phalamennde, sa zwe zwa sumbedzwa kha khethekanyo ya 44;
- ha vundu kha muvhuso a na vhusimamilayo ha vundu,sa zwe zwa sumbedzwa kha khethekanyo ya 104; na
- ha muvhuso wapo a na Khoro ya Masipala, sa zwe zwa sumbedziswa zwone kha khethekanyo ya 156.
44. Maanḓalanga a Vhusimamilayo ha Lushaka
- Maanḓalanga a vhusimamilayo ha lushaka sa musi a na Phalamennde—
- a hweswa Buthano ḽa Lushaka, maanḓa a Buthano ḽa Lushaka—
- a u khwinisa Ndayotewa;
- a u phasisa mulayo malugana na mafhungo maṅwe na maṅwe, hu tshi katelwa mafhungo a ndeme o tevhekanywaho kha Sheduḽu ya 4, fhedzi hu sa katelwi, zwine zwa itiswa nga khethekanyo ṱhukhu ya (2), ane a vha mafhungo a ndeme o tevhekanywaho kha Sheduḽu ya 5; na
- u ṋea maanḓa a vhusimamilayo, nga nnḓani ha maanḓa a u shandukisa Ndayotewa, a tshi fhiwa tshiṅwe tshiimiswa kha luṅwe lufhafha lwa muvhuso; na
- u fha maanḓa Khoro ya lushaka ya Mavundu a u—
- dzhenelela kha u khwinisa Ndayotewa zwi tshi ya nga khethekanyo ya 74;
- u phasisa mulayo, zwi tshi ya nga khethekanyo ya 76, mulayo malugana na mafhungo maṅwe na maṅwe ane a wela kha a ndeme o itwaho mutevhe kha Sheduḽu ya 4 na maṅwe mafhungo a ṱoḓwaho nga Ndayotewa ine ya ḓo phasiswa zwi tshi ya nga khethekanyo ya 76; na
- u dzhiela nṱha, zwi tshi ya nga khethekanyo ya 75, mulayo muṅwe na muṅwe u phasiswaho nga Buthano ḽa Lushaka.
- Phalamennde i nga dzhenelela, nga u tou phasisa mulayo zwi tshi ya nga khethekanyo ya 76(1), malugana na mafhungo a welaho kha a ndeme o itwaho mutevhe kha Sheduḽu ya 5, musi hu na ṱhoḓea—
- uri hu khwaṱhiswe tsireledzo ya lushaka;
- uri hu khwaṱhiswe vhuthihi ha ikonomi;
- uri hu khwaṱhiswe zwiṱandadi zwa lushaka zwa ndeme;
- uri hu thomiwe zwiṱandadi zwiṱukusa zwi ṱoḓeaho kha u ṋetshedza tshumelo; kana
- uri hu thivhelwe nyito i sa pfali i dzhiiwaho nga vundu ine ya ita luvhengela kha madzangalelo a ḽiṅwe vundu kana shango ḽoṱhe.
- Mulayo malugana na mafhungo ane a pfala a tshi ṱoḓea kha, kana a si a ndeme, u shumisa maanḓa malugana na mafhungo o tevhekanywaho kha Sheduḽu ya 4 ndi a, ndivho dzoṱhe, mulayo malugana na mafhungo o tevhekanywaho kha Sheduḽu ya 4.
- Musi hu tshi shumiswa maanḓalanga a mulayo, Phalamennde i vhofhiwa nga Ndayotewa fhedzi, nahone i fanela u shuma zwi tshi ya nga yone Ndayotewa, nahone i kha mikano ya yone Ndayotewa fhedzi.
45. Milayo na ndaela zwo ṱanganelanaho na komiti dzo ṱanganelanaho
- Buthano ḽa Lushaka na Khoro ya Lushaka ya Mavundu zwi fanela u thoma komiti ya milayo zwo ṱanganelanaho u itela u vhumba milayo na ndaela malugana na mafhungo o ṱanganelanaho a Buthano ḽa Lushaka na Khoro, zwi tshi katela milayo na ndaela zwa—
- u ta maitele a u tshimbidza kuitele kwa vhusimamilayo, hu tshi katelwa u vhea tshifhinga tsha u fhedza tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tsha maitele;
- u thoma komiti yo ṱanganelaho yo vhumbwaho nga vhaimeli vha bvaho kha Buthano na Khoro uri vha lavhelese na u vhiga malugana na Mulayotibe wo lavhelelwaho kha khethekanyo dza 74 na 75 dzine dzo ambiwa kha komiti;
- u thoma komiti yo ṱanganelaho ya u lavhelesa Ndayotewa nga ṅwaha; na
- u laula mushumo wa—
- komiti yo ṱanganelaho;
- Komiti ya Vhulamukanyi;
- komiti ya u lavhelesa ndayotewa; na
- komiti iṅwe na iṅwe yo ṱanganelanaho yo thomiwaho zwi tshi ya nga pharagirafu ya (b).
- Miraḓo ya khabinete, miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka na vhurumelwa kha Khoro ya Lushaka ya Mavundu vha na vhuṱalu na nyiledzo zwi fanaho phanḓa ha komiti yo ṱanganelaho ya Buthano na Khoro sa zwine dza vha nazwo phanḓa ha Buthano na Khoro.
Buthano ḽa Lushaka
46. Kuvhumbelwe na khetho
- Buthano ḽa Lushaka ḽo vhumbiwa nga Miraḓo i re vhukati ha 350 na 400 ya vhafumakadzi na vhanna vho khethwaho sa miraḓo zwi tshi ya nga sisiṱeme ya vhakhethi—
- yo randelwaho nga mulayo wa lushaka;
- yo thewaho kha mutevhe muthihi wa vhakhethi wa lushaka;
- u tendela miṅwaha ya fhasisa ya u voutha ya 18; na
- ine ya bveledza nga u angaredza, vhuimeli ho linganaho.
- Mulayo wa Phalamennde u fanela u ṋetshedza nḓila ya u ta tshivhalo tsha miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka.
[Khethekanyo ṱhukhu ya. (1) yo khwiniswa nga khethekanyo ya . 1 ya Mulayo wa Khwiniso ya vhufumi ya Ndayotewa wa 2005 na nga khethekanyo ya. 1 ya Mulayo wa Khwiniso ya vhufumiṱhanu ya Ndayotewa wa 2008.]
47. Vhuraḓo
- Mudzulapo muṅwe na muṅwe ane a vha na thendelo ya u khethela Buthano ḽa Lushaka o tea u vha muraḓo wa Buthano nga nnḓa ha—
- muthu muṅwe na muṅwe o tholiwaho kana ane a khou shumela muvhuso na u hola malugana na u tholiwa honoho kana tshumelo kha muvhuso, hu sa katelwi—
- Phresidennde, Muthusa-Phresidennde, Dziminisṱa na Vhathusa-Dziminisṱa; khathihi na
- vhafaraofisi vhane mishumo yavho ya yelana na mishumo ya muraḓo wa Buthano ḽa Lushaka, nahone iyo mishumo i tshi nga vha yo sumbedzwa nga mulayo wa lushaka uri i a yelana na iyo mishumo;
- vharumiwa vha tshoṱhe kha Khoro ya Lushaka ya Mavundu kana miraḓo ya vhusimamilayo ha vundu kana Khoro ya Masipala;
- vhathu vha re na zwikolodo zwihulwane zwine vha kundelwa u zwi badela;
- muthu muṅwe na muṅwe o ḓivhadzwaho kana u khwaṱhisedzwa nga khothe ya Riphabuḽiki uri muhumbulo wawe a u shumi zwavhuḓi, kana
- muthu muṅwe na muṅwe ane, nga murahu ha musi heyi khethekanyo yo no thoma u shuma, a vha o wanala e na mulandu a gwevhiwa miṅwedzi ya 12 a songo tendelwa u badela ndaṱiso, nga ngomu kha Riphabuḽiki, kana nnḓa ha Riphabuḽiki arali nyito yo ḓisaho vhukhakhi yo vha i tshi ḓo dzhiiwa sa vhukhakhi nga ngomu kha Riphabuḽiki, fhedzi a hu na muthu ane a ḓo dzhiiwa uri o gwevhiwa u swikela khaṱhululo kha u wanwa mulandu kana u gwevhiwa yo no fhedziwa nga hayo, kana u swika musi tshifhinga tsha khaṱhululo tsho no fhela. U sa tendelwa nga fhasi ha ino pharagirafu zwi fhela nga murahu ha musi muthu o no fhedza miṅwaha miṱanu nga murahu ha musi a tshi fhedza tshigwevho tshawe.
- Muthu a songo teaho u vha muraḓo wa Buthano ḽa Lushaka u ya nga khethekanyo ṱhukhu ya (1) (a) kana (b) a nga vha nkhetheni wa Buthano hu tshi tevhedzwa mikano ifhio kana ifhio kana ṱhoḓea dza mulayo wa lushaka.
- Muthu a nga fhelelwa nga u vha muraḓo wa Buthano ḽa Lushaka arali uyo muthu—
- a tshi swika hune a vha a songo tsha tea; kana
- a sa vhe hone Buthanoni musi a songo wana thendelo kha nyimele dzine milayo na ndaela dza Buthano zwa amba nga ha u fhelelwa nga u vha muraḓo; kana
- a imiswa u vha muraḓo wa dzangano ḽo taho muthu onoyo kha Buthano.
[Khethekanyo ṱhukhu ya. (3) yo imelwa nga khethekanyo ya . 2 ya Mulayo wa Khwiniso ya Vhufumi ya Ndayotewa wa 2003 na nga khethekanyo ya . 2 ya Mulayo wa Khwiniso ya vhufumiṱhanu ya Ndayotewa wa 2008.]
- Zwikhala kha Buthano ḽa Lushaka zwi fanela u ḓadzwa hu tshi tevhedzwa mulayo wa lushaka.
48. Miano kana u khwaṱhisedza
Phanḓa ha musi Miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka i tshi thoma u shuma mishumo yayo kha Buthano, i tea u ana kana ya khwaṱhisedza u fulufhedzea kha Riphabuḽiki na u tevhela Ndayotewa, u ya nga ha Sheduḽu ya 2.
49. Tshifhinga tshine Buthano ḽa Lushaka ḽa ḓo tshi fhedza
- Buthano ḽa Lushaka ḽi khethiwa lwa tshifhinga tsha miṅwaha miṱanu.
-
Arali Buthano ḽa Lushaka ḽa fhaladzwa u ya nga khethekanyo ya 50 kana musi tshifhinga tshaḽo tsho fhela, Phresidennde, nga mulevho, u tea u dzudzanya khetho na u vhea ḓuvha ḽa u fariwa ha khetho, dzine dza tea u fariwa hu saathu u fhela maḓuvha a 90 u bva musi Buthano ḽo fhaladzwa, kana tshifhinga tshaḽo tsho fhela. Hu nga itwa nḓivhadzo ya u dzudzanya kana u vhea datumu dza khetho phanḓa kana nga murahu ha musi tshifhinga tsha Buthano ḽa Lushaka tshi tshi fhela.
[Khethekanyo ṱhukhu ya. (2) yo imelwa nga khethekanyo ya. 1 ya Mulayo wa Khwiniso wa Vhuṱanu ya Ndayotewa wa 1999.]
- Arali mvelelo dza khetho dza Buthano ḽa Lushaka dza sa ḓivhadzwe nga tshifhinga tsho bulwaho u ya nga khethekanyo ya 190, kana arali khetho dzo imiswa nga khothe, Phresidennde, nga nḓivhadzo kana mulevho, u fanela u dzudzanya na u vhea datumu dza dziṅwe khetho, dzine dza fanela u farwa hu saathu u fhela maḓuvha a 90 u bva tshe tshifhinga tsha fhela kana u bva tshe khetho dza imiswa.
- Buthano ḽa Lushaka ḽi tendelwa u shuma u bva nga ḓuvha ḽe ḽa fhaladzwa kana ḽe tshifhinga tshaḽo tsha fhela u swika kha ḓuvha ḽine ḽa tevhelwa nga ḽine ha thoma u iwa khethoni dza Buthano ḽi tevhelaho.
50. U fhaladzwa ha Buthano ḽa Lushaka phanḓa ha musi tshifhinga tshaḽo tsha u shuma tshi tshi fhela
- Phresidennde u fanela u fhaladza Buthano ḽa Lushaka arali—
- Buthano ḽo dzhia tsheo ya uri ḽi fhaladzwe zwi tshi khou tikedzwa nga vouthu dza vhunzhi ha miraḓo yaḽo; nahone
- ho fhela miṅwaha miraru tshe Buthano ḽa khethwa.
- Mufarela-Phresidennde a nga fhaladza Buthano ḽa Lushaka arali—
- hu na tshikhala ofisini ya Phresidennde; na
- Buthano ḽi tshi khou kundelwa u khetha Phresidennde muswa hu saathu u fhela maḓuvha a 30 musi ho vha na tshikhala.
51. Zwifhinga zwa madzulo na zwa u awela
-
Nga murahu ha khetho, dzulo ḽa u thoma ḽa Buthano ḽa Lushaka ḽi tea u farwa nga tshifhinga na ḓuvha zwo tiwaho nga Phresidennde wa Khothe ya Ndayotewa, fhedzi hu saathu u fhela maḓuvha a 14 u bva nga ḓuvha ḽe mvelelo dza khetho dza ḓivhadzwa ngaḽo. Buthano ḽa Lushaka ḽi nga ta ḽone ḽine tshifhinga na madzulo aḽo maṅwe khathihi na zwifhinga zwaḽo zwa u awela.
[Khethekanyo ṱhukhu ya. (1) yo imelwa nga khethekanyo ya. 1 ya Mulayo wa Khwiniso ya Vhurathi ya Ndayotewa wa vhu 34 wa 2001.]
- Phrresidennde a nga vhidza dzulo ḽa Buthano ḽa Lushaka ḽi songo ḓoweleaho tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe u itela u shuma mishumo ya tshihaḓu
- Madzulo a Buthano ḽa Lushaka o tendelwa u vha huṅwe na huṅwe nga nnḓa ha Phalamenndeni zwi tshi khou itelwa tshitshavha, tsireledzo kana ndeludzo nahone arali zwo tendelwa kha milayo na ndaela dza Buthano.
52. Mulangadzulo na Muthusa-Mulangadzulo
- Kha muṱangano kana dzulo ḽawo ḽa u thoma nga murahu ha musi ḽo khethiwa, kana musi zwi tshi ṱoḓea uri hu ḓadziwe tshikhala tshi si na muthu, Buthano ḽa Lushaka ḽi tea u khetha Mulangadzulo na Muthusa-Mulangadzulo u bva kha miraḓo yaḽo.
-
Phresidennde wa Khothe ya Ndayotewa u tea u ranga phanḓa khetho dza mulangadzulo, kana a rumela muṅwe Muhaṱuli uri a ite ngauralo. Mulangadzulo u ḓo ranga phanḓa khetho dza Muthusa-Mulangadzulo.
[Khethekanyo ṱhukhu ya. (2) yo imelwa nga khethekanyo ya. 2 ya Mulayo wa Khwiniso wa Vhurathi ya Ndayotewa wa 2001.]
- Maitele o bulwaho kha Tshipiḓa tsha A tsha Sheduḽu 3 a shuma kha khetho dza Mulangadzulo na Muthusa- Mulangadzulo.
- Buthano ḽa Lushaka ḽi nga bvisa Mulangadzulo kana Muthusa- Mulangadzulo kha ofisi nga ḽikumedzwa. Vhunzhi ha miraḓo ya Buthano I fanela u vha hone musi ḽikumedzwa ḽi tshi ṱanganedzwa.
- Buthano ḽa Lushaka, u ya nga milayo na ndaela dzaḽo, ḽi nga nanga kha miṅwe miraḓo vhaṅwe vharangaphanḓa vha u tshimbidza vhane vha ḓo thusa Mulangadzulo na Muthusa- Mulangadzulo.
53. Tsheo
- Nga nnḓa ha afho hune Ndayotewa ya nga vha yo sumbedza nga iṅwe nḓila—
- vhunzhi ha Miraḓo ya Buthano i tea u vha i hone musi hu tshi vha na vouthu kha Mulayotibe kana u khwiniswa ha Mulayotibe;
- tshivhalo tshi linganaho nthihi tshararu tsha miraḓo tshi tea u vha tshi hone musi hu tshi vha na vouthu kha mafhungo maṅwe na maṅwe kha Buthano; na
- mafhungo oṱhe ane a vha kha Buthano ḽa Lushaka a tea u tshewa nga vhunzhi ha dzivouthu dzo itwaho.
- Muraḓo wa Buthano ḽa Lushaka a no khou ranga phanḓa nga tshifhinga tsha u voutha ha nga tendelwi u voutha na vhaṅwe, fhedzi—
- o fanela u voutha fhedzi arali hu na thai kha tshivhalo tsha dzivouthu dza masia oṱhe ane a khou voutha kha ḽiṅwe fhungo; nahone
- a nga ita vouthu ya u tshea musi fhungo ḽi tshi tea u tshewa nga tshivhalo tshi si fhasi ha mbili tshararu tsha miraḓo ya Buthano.
54. Pfanelo dza miṅwe miraḓo na Vhathusa-minisṱa kha Buthano ḽa Lushaka
Phresidennde na muraḓo ufhio na ufhio wa Khabinethe kana Muthusa-Minisṱa ufhio kana ufhio ane a si vhe muraḓo wa Buthano ḽa Lushaka, u ya nga milayo na ndaela dza Buthano, a nga ḓi dzhenela na u amba kha Buthano ḽa Lushaka, fhedzi, a nga si vouthe.
[Khethekanyo ya. 54 yo imelwa nga khethekanyo ya. 3 ya Mulayo wa Khwiniso ya Vhurathi ya Ndayotewa wa 2001.]
55. Maanḓa a Buthano ḽa Lushaka
- Musi ḽi tshi shumisa maanḓa aḽo a mulayosiṅwa, Buthano ḽa Lushaka ḽi nga—
- dzhiela nṱha, phasisa, khwinisa na u hana mulayo ufhio na ufhio u re phanḓa ha Buthano; na
- u thoma kana u lugisela mulayo, nga nnḓa ha Milayotibe ya zwa masheleni.
- Buthano ḽa Lushaka ḽi ḓo tea na u ṋetshedza nḓila—
- dza u vhona uri miraḓo yoṱhe ya khorotshitumbe ya muvhuso i re kha sia ḽa muvhuso ḽa lushaka i na vhuḓifhinduleli khaḽo; na
- u khwaṱhisa vhusedzi kwaho ha—
- u shumiswa ha maanḓalanga a khorotshitumbe ya lushaka, zwi tshi katela na u shumiswa ha milayo; na
- muraḓo ufhio na ufhio wa muvhuso.
56. Vhuṱanzi kana mafhungo a re phanḓa ha Buthano ḽa Lushaka
- Buthano ḽa Lushaka kana iṅwe ya dzikomiti dzaḽo i nga—
- vhidza muthu ufhio na ufhio u ḓa phanḓa haḽo u ṋea vhuṱanzi o thoma a ana kana a khwaṱhisedza na u bvisa maṅwalo;
- ṱoḓa uri muthu ufhio na ufhio kana tshiimiswa a/ tshi ṋee muvhigo khaḽo;
- kombetshedza, hu tshi tevhelwa mulayosiṅwa wa lushaka kana milayo na ndaela, muthu muṅwe na muṅwe kana tshiimiswa uri tshi tevhedze samanisi kana ṱhoḓea u ya nga phara ya (a) kana (b); na
- u ṱanganedza phethishini, vhuimeleli kana mihumbulo yo ḓiswaho nga muthu muṅwe na muṅwe kana zwiimiswa zwi re na dzangalelo.
57. Nzudzanyo dza nga ngomu, maitele na matshimbidzele a Buthano ḽa Lushaka
- Buthano ḽa Lushaka ḽi nga—
- ta na u laula nzudzanyo dzaḽo dza nga ngomu, maitele na matshimbidzele; na
- u ita milayo na ndaela malugana na mafhungo aḽo, hu tshi dzhielwa nṱha demokirasi ya vhuimeleli na u dzhenela, vhuḓifhinduleli, u vha khagala na u dzhenela ha muṅwe na muṅwe.
- Milayo na ndaela dza Buthano ḽa Lushaka zwi tea u ita uri hu vhe na—
- u thomiwa, kuvhumbelwe, maanḓa, mishumo, maitele na tshifhinga tshi no dzhiiwa nga komiti dzaḽo; na
- u dzhenela matshimbidzele a Buthano ḽa Lushaka na komiti dzaḽo dza madzangano maṱuku oṱhe a poḽitiki o imelelwaho kha Buthano, nga nḓila i ananaho na demokirasi;
- thuso ya tshelede na ndaulo kha ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa poḽitiki ḽo imelelwaho kha Buthano zwi tshi vhambedzwa na vhuimeleli haḽo u itela uri ḽihoro ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi ite mushumo waḽo kha Buthano zwavhuḓi; na
- u dzhiela nṱha murangaphanḓa wa ḽihoro ḽihanedzi ḽihulwane kha Buthano sa Murangaphanḓa wa Ḽihoro
58. Vhuṱalu
- Miraḓo ya Khabinethe, Vhathusa-Minisṱa na miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka—
- i na mbofholowo ya u amba kha Buthano na kha komiti dzaḽo tenda ya tevhedza milayo na ndaela; na
- miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka a i nga iswi khothe malugana na zwa vhukhakhi, u farwa, u valelwa dzhele kana u pfi i na vhuḓifhinduleli kha zwo tshinyadzwaho nga nṱhani ha—
- zwiṅwe na zwiṅwe zwe ya zwi amba, u zwi bvisa kana u zwi ṋea Buthano kana iṅwe na iṅwe ya komiti dzaḽo; kana
- zwiṅwe na zwiṅwe zwo dzumbululwaho nga nṱhani ha zwe ya zwi amba, u zwi bvisa kana u zwi ṋekedza kha Buthano kana iṅwe ya komiti dzaḽo.
- Vhuṅwe vhuṱalu na u tsireledzea ha Buthano ḽa Lushaka, miraḓo ya Khabinethe zwi nga vhewa nga mulayosiṅwa wa lushaka.
-
Miholo, magavhelo na mbuelo zwi fhiwaho miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka zwi badelwa zwi tshi bva kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha Lushaka.
[Khethekanyo ya. 58 yo khwiniswa nga khethekanyo ya. 4 ya Mulayo wa Khwiniso ya Vhurathi ya Ndayotewa wa 2001.]
59. U kona u swikelela na u dzhenelela kha Buthano ḽa Lushaka nga nnyi na nnyi
- Buthano ḽa Lushaka ḽi tea—
- u ṱuṱuwedza u dzhenelela ha nnyi na nnyi kha zwa vhusimamilayo na maṅwe maitele a zwa Buthano na komiti dzaḽo; na
- u shuma mafhungo aḽo hu si na tshidzumbe, na u farela madzulo aḽo na a dzikomiti, zwi tshi itea khagala, fhedzi hu nga kha ḓi dzhiiwa vhukando ho teaho—
- u langula u swikelela ha nnyi na nnyi, zwi tshi katela na u swikelela ha vhoramafhungo, kha Buthano na komiti dzaḽo; na
- u ita uri muthu ufhio na ufhio a setshiwe, u hanelwa u dzhena kana u bviswa, arali zwo tea.
- Buthano ḽa Lushaka ḽi nga si sie vhathu nnḓa, zwi tshi katela vhoramafhungo, kha u vha hone kha dzulo nga nnḓani ha musi zwi tshi pfesesea na u kona u tikedza u ita zwenezwo kha tshitshavha kha demokirasi i re khagala.
Khoro ya Mavundu ya Lushaka
60. Kuvhumbelwe kwa Khoro ya Lushaka
- Khoro ya Mavundu ya Lushaka yo vhumbwa nga vhurumiwa vhuthihi vhune ha bva kha Vundu ḽiṅwe na ḽiṅwe vhu re na vharumiwa vha fumi.
- Vharumiwa vha fumi ndi—
- vharumiwa vha tshipentshela vha—
- Mulangavundu wa Vundu kana, arali Mulangavundu a siho, muraḓo muṅwe na muṅwe wa vhusimamulayo ha vundu o rumiwaho nga Mulangavundu nga u angaredza kana lwa mushumo wo tiwaho phanḓa ha Khoro ya Mavundu ya Lushaka; na
- vhaṅwe vharumiwa vhararu vho khetheaho; na
- vharumiwa vha rathi vha tshoṱhe vho nangwaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 61(2).
- Mulangavundu wa vunḓu, kana arali Mulangavundu a siho, muraḓo wa vhurumiwa o khethwaho nga Mulangavundu u ranga phanḓa vhurumiwa.
61. U kovhiwa ha Vharumiwa
- Mahoro a re na vhaimeleli kha vhusimamilayo ha vundu a tea u vha na vharumiwa kha vhurumiwa ha vundu hu tshi
tevhelwa nḓila yo bulwaho kha tshipiḓa tsha B tsha Sheduḽu ya 3.
-
- Hu saathu u fhela maḓuvha a 30 ho ḓivhadzwa mvelelo dza khetho dza vhusimamilayo ha vundu, vhusimamilayo vhu tea u—
- ta u ya nga mulayo wa lushaka uri naa kha mahoro nga ḽithihi, ndi vharumiwa vhangana vhane vha ḓo vha vha tshipentshela na uri ndi vhangana vhane vha ḓo vha vha tshoṱhe; na
- u nanga vharumiwa vha tshoṱhe u ya nga u tiwa ha mahoro.
-
…….
[Pharagirafu ya (b) yo bviswa nga khethekanyo ya. 1 ya Mulayo wa Khwiniso ya Vhufumiiṋa ya Ndayotewa wa 2008.]
[Khethekanyo ṱhukhu ya. (2) yo imelwa nga khethekanyo ya . 1 ya Mulayo wa Khwiniso ya Vhuṱahe ya Ndayotewa wa 2002 na nga khethekanyo ya. 1 ya Mulayo wa Khwiniso ya vhufumiiṋa ya Ndayotewa wa 2008.]
- Mulayo wa lushaka wo lavhelelwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (2)(a) u tea u vhona uri hu vhe na u dzhenelela ha mahoro maṱuku kha vhurumelwa ha tshoṱhe na ha tshipentshela nga nḓila i ananaho na demokirasi.
- Vhusimamilayo hu na thendelano na Mulangavunḓu na vharangaphanḓa vha mahoro vhane vha vha na pfanelo dza u vha na vharumiwa ha tshipentshela kha vhurumelwa ha vundu, vhu fanela u nanga vharumiwa vha tshipentshela, sa zwi ṱoḓeaho tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe, u bva kha miraḓo ya vhusimamilayo.
62. Vharumiwa vha tshoṱhe
- Muthu o tiwaho sa murumiwa wa tshoṱhe u fanela u vha o tea u vha muraḓo wa vhusimamilayo ha vundu.
- Arali muraḓo wa vhusimamilayo ha vundu a vhewa sa murumiwa wa tshoṱhe, uyo muthu u ḓo ima u vha muraḓo wa vhusimamilayo.
- Vharumiwa vha tshoṱhe vha vhewa Iwa tshifhinga tshine tsha ḓo fhela—
- nga u ṱavhanya phanḓa ha dzulo ḽa u tou thoma ḽa vhusimamilayo ha vundu nga murahu ha khetho dzi tevhelaho; kana
-
……
[Pharagirafu ya (b) yo bviswa nga khethekanyo ya. 2 ya Mulayo wa Khwiniso ya Mulayo wa Khwiniso ya Vhufumiiṋa ya Ndayotewa wa 2008.]
[Khethekanyo ṱhukhu ya. (3) yo imelwa nga khethekanyo ya. 2 ya Mulayo wa Khwiniso ya Vhuṱahe ya Ndayotewa wa 2002 na nga khethekanyo ya. 2 ya Mulayo wa Khwiniso ya Vhufumiiṋa ya Ndayotewa wa 2008.]
- Muthu u ima u vha murumiwa wa tshoṱhe arali uyo muthu—
- a tshi ima u vha muraḓo wo teaho wa vhusimamilayo ha vundu nga zwiitisi zwine zwi sa tshimbilelani na u vhewa hawe sa murumiwa wa tshoṱhe;
- a tshi vha muraḓo wa Khabinethe;
- a si tshe na fulufhelo kha vhusimamilayo ha vundu nahone o bviswa nga ḽihoro ḽe ḽa mu rumela;
- a tshi ima u vha muraḓo wa ḽihoro ḽe ḽa mu nanga nahone o bviswa nga ḽihoro ḽe ḽa mu rumela; kana
- a tshi kundelwa u vha hone kha Khoro ya Mavundu ya Lushaka a si na thendelo kha nyimele dzine milayo na ndaela dza Khoro dza ri muthu u tea u sa tsha vha muraḓo wa ofisi sa murumiwa wa tshoṱhe.
- zwikhala zwa vhurumiwa ha tshoṱhe zwi fanela u valwa hu tshi tevhedzwa mulayo wa lushaka.
- Phanḓa ha musi vharumiwa vha tshoṱhe vha tshi shuma mishumo yavho kha Khoro ya Mavundu ya Lushaka, vha fanela u ana kana u khwaṱhisedza u fulufhedzea kha Riphabuḽiki na u tevhedza Ndayotewa, u ya nga Sheduḽu ya 2.
63. Madzulo a Khoro ya Lushaka
- Khoro ya Mavundu ya Lushaka i nga ta zwifhinga zwa madzulo ayo na u awela hayo.
- Phresidennde a nga vhidza Khoro ya Mavundu ya Lushaka tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe dzuloni ḽi songo ḓoweleaho u itela u shuma mafhungo a tshipentshela.
- Madzulo a Khoro ya Mavundu ya Lushaka a tendelwa huṅwe fhethu nga nnḓa Phalamenndeni fhedzi hu tshi dzhielwa nṱha dzangalelo ḽa vhathu, tsireledzo, u swikelelea, kana arali zwo bulwa kha milayo na ndaulo ya Khoro.
64. Mudzulatshidulo na Muthusa-Mudzulatshidulo
- Kha vharumiwa vhayo, Khoro ya Mavundu ya Lushaka i fanela u khetha Mudzulatshidulo na Vhathusa-Mudzulatshidulo vhavhili.
- Mudzulatshidulo na Muthusa-Mudzulatshidulo muthihi vha khethiwa kha vhaṅwe vharumiwa vha tshoṱhe vhane vha ḓo shuma miṅwaha miṱanu, nga nnḓani ha musi tshifhinga tshavho tsha u vha vharumiwa tsho ṱavhanya u fhela.
- Muṅwe Muthusa-Mudzulatshidulo u khethelwa u shuma tshifhinga ṅwaha muthihi, nahone u tea u tevhelwa nga murumiwa a bvaho kha vundu ḽiṅwe, u itela uri vundu ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi sale ḽo imelelwa.
-
Phresidennde wa Khothe ya Ndayotewa u tea u ranga phanḓa khethoni dza Mudzulatshidulo kana a nga ruma muhaṱuli muṅwe uri a ite ngauralo. Mudzulatshidulo u ranga phanḓa khethoni dza Vhathusa-Mudzulatshidulo.
[Khethekanyo ṱhukhu ya. (4) yo imelwa nga khethekanyo ya. 5 ya Mulayo wa Khwiniso ya Vhurathi ya Ndayotewa wa 2001.]
- Maitele o bulwaho kha Tshipiḓa tsha A tsha Sheduḽu ya 3 a shuma kha khetho dza Mudzulatshidulo na Vhathusa-Mudzulatshidulo.
- Khoro ya Mavundu ya Lushaka i nga bvisa Mudzulatshidulo na Muthusa-Mudzulatshidulo ofisini yawe.
- U ya nga milayo yayo na ndaela, Khoro ya Mavundu ya Lushaka i nga nanga vhaofisiri vha u tshimbidza kana u ranga phanḓa vha tshi bva kha vharumiwa uri vha thuse Mudzulatshidulo na Vhathusa-Mudzulatshidulo.
65. Dzitsheo
- Nga nnḓa ha hune Ndayotewa ya bula nga iṅwe nḓila—
- vundu ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi na vouthu nthihi ine ya vouthwa hu tshi itelwa vundu nga ṱhoho ya vhurumiwa hayo; na
- mafhungo oṱhe a re phanḓa ha Khoro ya Mavundu ya Lushaka a tendelanwaho nao musi mavundu a si fhasi ha maṱanu a tshi vouthela u ṱanganedza mafhungo ayo.
- Mulayo wa Phalamennde, wo phasiswaho hu tshi tevhelwa maitele o thomiwaho nga khethekanyo ṱhukhu ya (1) kana (2) dza khethekanyo ya 76, u tea u ita uri hu vhe na maitele a fanaho ane ngao mavundu a ṋea vhurumiwa hao maanḓalanga a u a vouthela.
66. U dzhenela nga miraḓo ya khorotshitumbe ya lushaka
- Miraḓo ya Khabinethe, na Vhathusa Dziminisṱa vha nga dzhenela na u amba kha Khoro ya Mavundu ya Lushaka fhedzi vha nga si vouthe
- Khoro ya Mavundu ya Lushaka i nga ṱoḓa muraḓo wa Khabinethe, Muthusa-Minisṱa, kana muofisiri a re kha Khorotshitumbe ya Lushaka kana khorotshitumbe ya vundu uri a dzhenele muṱangano wa Khoro kana komiti ya Khoro.
67. U dzhenela nga vhaimeli vha muvhuso wapo
Vhaimeli vha tshifhinganyana vha sa fhiri fumi vho rumelwaho nga muvhuso wapo wo dzudzanyeaho hu tshi tevhedzwa khethekanyo ya 163 u imela zwigwada zwo fhambanaho zwa mimasipala, vha nga dzhenela arali zwo tea, kha maitele a zwa Khoro ya Mavundu ya Lushaka, fhedzi a vha nga vouthi.
68. Maanḓa a Khoro ya Lushaka
- Musi i tshi shumisa maanḓa ayo a vhusimamilayo, Khoro ya Mavundu ya Lushaka i nga—
- lavhelesa, phasisa, khwinisa, dzinginya khwiniso kha, kana u hana mulayo muṅwe na muṅwe u re phanḓa ha Khoro hu tshi tevhedzwa Ndima ino; na u
- thoma kana u lugisela mulayo u welaho fhasi ha sia ḽa mishumo yo bulwaho kha Sheduḽu ya 4 kana mulayo muṅwe wo bulwaho kha khethekanyo ya 76 (3), fhedzi u nga si thome kana u lugisela Milayotibe ya tshelede.
69. Vhuṱanzi kana mafhungo a re phanḓa ha Khoro ya Lushaka
- Khoro ya Mavundu ya Lushaka kana komiti iṅwe na iṅwe yayo i nga—
- vhidza muthu muṅwe na muṅwe u ḓa phanḓa hayo u ṋea vhuṱanzi o thoma a ana kana a khwaṱhisedza na u bvisa maṅwalo;
- ṱoḓa uri muthu muṅwe na muṅwe kana tshiimiswa a (tshi) ṋee muvhigo khayo;
- kombetshedza, hu tshi tevhelwa mulayo wa lushaka kana milayo na ndaela, muthu muṅwe na muṅwe kana tshiimiswa uri tshi tevhedze samanisi kana ṱhoḓea hu tshi tevhedzwa phara ya (a) kana (b); na
- u ṱanganedza phethishini, vhuimeleli kana mihumbulo yo ḓiswaho nga vhathu vhaṅwe na vhaṅwe vha re na dzangalelo kana zwiimiswa zwi re na dzangalelo.
70. Nzudzanyo dza nga ngomu, maitele na matshimbidzele a Khoro ya Lushaka
- Khoro ya Mavundu ya Lushaka i nga—
- ta na u laula nzudzanyo dza nga ngomu, maitele na matshimbidzele; na
- u ita milayo na ndaela malugana na mafhungo adzo, hu tshi dzhielwa nṱha demokirasi ya vhuimeleli na u dzhenela, vhuḓifhinduleli, u vha khagala na u dzhenela ha nnyi na nnyi.
- Milayo na ndaela dza Khoro ya Mavundu ya Lushaka zwi tea u ita uri hu vhe na—
- u thomiwa, kuvhumbelwe, maanḓa, mishumo, matshimbidzele na tshifhinga tshi no dzhiiwa nga komiti dzayo; na
- u dzhenelela ha mavundu oṱhe kha maitele ayo nga nḓila ine zwa tshimbilelana na demokirasi.; na
- u dzhenelela kha maitele a Khoro na komiti dzayo dza mahoro maṱuku o imelwaho kha Khoro nga nḓila ine zwa anana na demokirasi, tshifhinga tshoṱhe musi mafhungo a tshi tea u tshewa hu tshi tevhelwa khethekanyo ya 75.
71. Vhuṱalu
- Vhurumiwa kha Khoro ya Mavundu ya Lushaka, na vhathu vho bulwaho kha khethekanyo ya 66 na 67—
- vha na mbofholowo ya u amba na u hanedzana kha Khoro na kha komiti yayo, hu tshi tevhedzwa milayo na ndaela dzayo; na uri
- vha nga si iswe khothe malugana na zwa vhukhakhi, u fariwa, u valelwa dzhele kana u sa vha na vhuḓifhinduleli kha zwo tshinyadzwaho nga nṱhani ha—
- zwiṅwe na zwiṅwe zwe vha zwi amba, u zwi bvisa kana u zwi ṋea Khoro kana iṅwe na iṅwe ya komiti dzayo; kana
- zwiṅwe na zwiṅwe zwo dzumbuluwaho nga nṱhani ha zwe vha zwi amba, u zwi bvisa kana u zwi ṋea Khoro kana iṅwe ya dzikomiti.
- Vhuṅwe vhuṱalu kana u tsireledzea ha Khoro ya Mavundu ya Lushaka, vhurumiwa ha Khoro na vhathu vho bulwaho kha khethekanyo ya 66 na 67, zwi nga vhewa kana u randelwa nga mulayo wa lushaka.
- Miholo, magavhelo na mbuelo zwi fhiwaho miraḓo ya tshoṱhe ya Khoro ya Mavundu ya Lushaka zwi bva kha Tshikwama tsha Mbuelo tsha Lushaka.
72. U kona u swikelela na u dzhenelela kha khoro ya Lushaka nga nnyi na nnyi
- Khoro ya Mavundu ya Lushaka i tea—
- u tshimbidza u dzhenelela ha nnyi na nnyi kha zwa vhusimamilayo na maṅwe maitele a Khoro na komiti dzayo; na
- u shuma mafhungo ayo hu si na tshidzumbe, na u farela madzulo ayo na a dzikomiti, zwi tshi itea zwi khagala, fhedzi, hu tea u dzhiiwa vhukando ho teaho—
- u laula u dzhena kana tswikelelo ya vhathu, zwi tshi katela vha nyanḓadzamafhungo, kha Khoro na kha komiti; na
- u ṋea thendelo ya u setsha muthu muṅwe na muṅwe na, hune zwa vha zwo tea, u hanela u dzhena kha, kana u bvisa muthu muṅwe na muṅwe.
- Khoro ya Mavundu ya Lushaka i nga si thivhele vhathu, hu tshi katelwa vha nyanḓadzamafhungo, uri vha nga vha hone kha dzulo ḽa komiti nga nnḓani ha musi zwo fanela na u pfesesea uri vha vhe hone kha tshitshavha tshi re khagala na u vha na demokirasi.
Maitele a Vhusimamilayo ha Lushaka
73. Milayotibe yoṱhe
- Mulayotibe muṅwe na muṅwe u nga ḓivhadzwa kha Buthano ḽa Lushaka.
- Ndi muraḓo wa Khabinethe kana Muthusa-Minisṱa, kana muraḓo kana komiti ya Buthano ḽa Lushaka fhedzi vhane vha nga ḓivhadza Mulayotibe kha Buthano, fhedzi muraḓo wa Khabinethe ane a vha na vhuḓifhinduleli ha zwa gwama ḽa lushaka, a nga ḓivhadza Milayotibe i tevhelaho kha Buthano:
- Mulayotibe wa zwa masheleni; kana
- Mulayotibe une wa tendela mulayo wo bulwaho kha khethekanyo ya 214.
[Khethekanyo ṱhukhu ya. (2) yo imelwa nga khethekanyo ya. 1 (a) ya Mulayo wa Khwiniso ya Vhusumbe ya Ndayotewa wa 2001.]
-
Mulayotibe wo bulwaho kha khethekanyo ya 76(3), nga nnḓa ha Mulayotibe wo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (2) (a) kana (b) ya ino khethekanyo, u nga ḓivhadzwa kha Khoro ya Mavundu ya Lushaka.
[Khethekanyo ṱhukhu ya. (3) yo imelwa nga khethekanyo ya. 1 (b) ya Mulayo wa Khwiniso ya Vhusumbe ya Ndayotewa wa 2001.]
- Mulayotibe u nga ḓivhadzwa fhedzi kha Khoro nga muraḓo kana komiti ya Khoro ya Mavundu ya Lushaka.
- Mulayotibe wo phasiswaho nga Buthano ḽa Lushaka u fanela u rumelwa kha Khoro ya Mavundu ya Lushaka arali wo fanela u sedzuluswa nga Khoro. Mulayotibe wo phasiswaho nga Khoro u tea u rumelwa kha Buthano.
74. Milayotibe ine ya khwinisa Ndayotewa
- Khethekanyo ya 1 na ino khethekanyo ṱhukhu zwi nga khwiniswa nga Mulayotibe wo phasiswaho nga—
- Buthano ḽa Lushaka ḽi tshi tikedzwa nga vouthu dzi si fhasi ha phesenthe dza 75 dza miraḓo yaḽo; na
- Khoro ya Mavundu ya Lushaka i tshi tikedzwa nga vouthu dza vundu dzi si fhasi ha rathi.
- Ndima ya 2 i nga khwiniswa nga Mulayotibe wo phasiswaho nga—
- Buthano ḽa Lushaka ḽi tshi tikedzwa nga vouthu dzi si fhasi ha mbili tshararu tsha Miraḓo yaḽo; na
- Khoro ya Mavundu ya Lushaka i tshi tikedzwa nga vouthu dza vunḓu dzi si fhasi ha rathi.
- Dziṅwe mbetshelo dza Ndayotewa dzi nga khwiniswa nga Mulayotibe wo phasiswaho nga—
- Buthano ḽa Lushaka, ḽi tshi tikedzwa nga vouthu dzi si fhasi ha mbili tshararu tsha miraḓo yaḽo; na
- nga Khoro ya Mavundu ya Lushaka, i tshi tikedzwa nga vouthu dza vundu dzi si fhasi ha rathi, arali khwiniso i—
- tshi elana na mafhungo a kwamaho Khoro;
- tshi shandukisa mikano ya vundu, maanḓa, mishumo kana zwiimiswa; kana
- tshi khwinisa mbetshelo dzine dza shumana na mafhungo a vundu.
- Mulayotibe u khwinisaho Ndayotewa u nga si angaredze mbetshelo dziṅwe nga nnḓa ha dza khwiniso ya ndayotewa na maṅwe mafhungo a tshimbilelanaho na khwiniso.
- Kha maḓuvha a si fhasi ha 30 musi Mulayotibe u khwinisaho Ndayotewa wo ḓivhadzwa u ya nga khethekanyo ya 73(2), muthu kana komiti i ṱoḓaho u ḓivhadza Mulayotibe i tea u—
- anḓadza kha Gurannḓa ya Muvhuso ya lushaka, nahone zwi tshi elana na milayo na ndaela dza Buthano ḽa Lushaka, zwidodombedzwa izwo zwa khwiniso ine ya khou ṱoḓou itiwa uri vhathu vha ṋee mahumbulwa avho; na u
- ṋekedza, zwi tshi elana na milayo na ndaela dza Buthano, zwidodombedzwa izwo kha vhusimamilayo ha vundu uri vhu ṋee mihumbulo yaho; na u
- ṋekedza, zwi tshi elana na milayo na ndaela dza Khoro ya Mavundu ya Lushaka, zwidodombedzwa izwo kha Khoro uri hu vhe na nyambedzano ya nnyi na nnyi nga hazwo, arali khwiniso idzo dzo dzinginywaho dzi songo tea u phasiswa nga Khoro.
- Musi Mulayotibe u khwinisaho Ndayotewa u tshi ḓivhadzwa, muthu kana komiti i ḓivhadzaho Mulayotibe i tea u ṋekedza mahumbulwa maṅwe na maṅwe o tou ṅwaliwaho a bvaho kha vhathu na kha vhusimamilayo ha vundu—
- kha Mulangadzulo uri a vhewe ṱafulani kha Buthano ḽa Lushaka; na
- malugana na khwiniso dzo ambiwaho nga hadzo kha khethekanyo ṱhukhu ya (1), (2) kana (3)(b), kha Mudzulatshidulo wa Khoro ya Mavundu ya Lushaka uri a ambiwe kha Khoro.
- Mulayotibe u khwinisaho Ndayotewa u nga si itelwe vouthu kha Buthano ḽa Lushaka kha maḓuvha a 30 a—
- u ḓivhadzwa hawo, arali Buthano hu musi ḽo dzula Ndayotewa i tshi ḓivhadzwa; kana
- u ḓivhadzwa hawo kha Buthano, hu tshi itea musi Buthano ḽi kha tshifhinga tsha vhuawelo.
- Arali Mulayotibe wo ambiwaho nga hawo kha khethekanyo ṱhukhu ya (3)(b), kana kha tshiṅwe tshipiḓa tsha Mulayotibe, u tshi kwama fhedzi ḽiṅwe vundu kana mavundu, Khoro ya Mavundu ya Lushaka i nga si phasise Mulayotibe kana tshipiḓa tshenetsho nga nnḓa ha musi zwo tendelwa nga vhusimamilayo kana vhusimamilayo ha vundu ḽeneḽo.
- Mulayotibe u khwinisaho Ndayotewa we wa phasiswa nga Buthano ḽa Lushaka, nahone hune zwa konadzea, nga Khoro ya Mavundu ya Lushaka, u tea u fhiriselwa kha Phresidennde uri u wane thendelo.
75. Milayotibe zwayo i sa kwami mavundu
- Musi Buthano ḽa Lushaka ḽi tshi phasisa Mulayotibe nga nnḓa ha Mulayotibe une maitele o bulwaho kha Khethekanyo ya 74 kana 76 a u kwama, Mulayotibe u fanela u fhiriselwa kha Khoro ya Mavundu ya Lushaka wa shumaniwa nawo hu tshi tevhedzwa maitele a tevhelaho:
- Khoro i fanela u—
- phasisa Mulayotibe;
- phasisa Mulayotibe fhedzi ho sedzwa khwiniso yo dzinginywaho; kana
- landula Mulayotibe.
- Arali Khoro ya Lushaka i tshi landula Mulayotibe i songo gaganya kana u dzinginya khwiniso, Mulayotibe u fanela u ṋetshedzwa Phresidennde u itela thendelo.
- Arali Khoro ya landula Mulayotibe kana u u phasisa, fhedzi ho sedzwa khwiniso, Buthano ḽi nga sedzulusa Mulayotibe, ḽi tshi dzhiela nṱha khwiniso iṅwe na iṅwe yo dzinginywaho nga Khoro, nahone i nga—
- phasisa Mulayotibe hafhu, u na kana u si na khwiniso; kana ya
- tshea u sa bvela phanḓa na Mulayotibe.
- Mulayotibe wo phasiswaho nga Buthano hu tshi tevhedzwa pharagirafu ya (c) u fanela u ṋewa Phresidennde u itela thendelo.
- Musi Khoro ya Mavundu ya Lushaka i tshi voutha kha mafhungo hu tshi tevhedzwa khethekanyo ino, khethekanyo ya 65 a i nga shumi; vhudzuloni hazwo—
- murumiwa muṅwe na muṅwe kha vhurumiwa ha vundu u na vouthu nthihi;
- mbili tshararu tsha vhurumiwa tshi fanela u vha hone phanḓa ha musi vouthu i tshi nga dzhiiwa kha mafhungo ayo; na
- mafhungo ayo a tshi ḓo tshewa nga vhunzhi ha vouthu dzo dzhiiwaho, fhedzi arali hu na thai kha masia oṱhe a mafhungo, murumiwa a re murangaphanḓa u tea u ita vouthu ya tsheo.
76. Milayotibe zwayo i kwamaho mavundu
- Musi Buthano ḽa Lushaka ḽi tshi phasisa Mulayotibe wo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (3), (4) kana (5), Mulayotibe u tea u fhiriselwa kha Khoro ya Mavundu ya Lushaka nahone wa shumaniwa nawo hu tshi tevhedzwa maitele a tevhelaho:
- Khoro i fanela u—
- phasisa Mulayotibe;
- phasisa Mulayotibe wo khwiniswaho; kana ya
- landula Mulayotibe.
- Arali Khoro i tshi nga phasisa Mulayotibe hu si na khwiniso, Mulayotibe u tea u ṋewa Phresidennde u itela thendelo.
- Arali Khoro ya phasisa Mulayotibe wo khwiniswaho, Mulayotibe wo khwiniswaho u fanela u fhiriselwa kha Buthano, nahone arali Buthano ḽi tshi nga phasisa Mulayotibe wo khwiniswaho, Mulayotibe u fanela u ṋewa Phresidennde u itela thendelo.
- Arali Khoro ya landula Mulayotibe kana arali Buthano ḽa hana u phasisa Mulayotibe wo khwiniswaho wo fhiriselwaho khaḽo hu tshi tevhedzwa pharagirafu ya (c), ya Mulayotibe, hune zwa konadzea, hafhu Mulayotibe wo khwiniswaho, u fanela u fhiriselwa kha komiti ya Vhukonanyi ine ya nga tenda kha—
- Mulayotibe sa zwe wa phasiswa zwone nga Buthano;
- Mulayotibe wo khwiniswaho sa zwe wa phasiswa zwone nga Khoro; kana
- iṅwe ṱhaluso ya Mulayotibe.
- Arali Komiti ya Vhukonanyi i tshi kundelwa u tenda hu saathu fhela maḓuvha a 30 a musi Mulayotibe wo fhiriselwa khayo, Mulayotibe u ḓo fhela nga woṱhe nga nnḓani ha musi Buthano ḽi tshi nga phasisa uyo Mulayotibe hafhu, fhedzi wo tikedzwa nga vouthu dzi si fhasi ha mbilitshararu tsha miraḓo yaḽo.
- Arali Komiti ya Vhukonanyi ya tendelana na Mulayotibe sa zwe wa phasiswa zwone nga Buthano, Mulayotibe u fanela u fhiriselwa kha Khoro, nahone arali Khoro ya phasisa Mulayotibe, Mulayotibe u fanela u ṋewa Phresidennde u itela thendelo.
- Arali Komiti ya Vhukonanyi i tshi nga tendelana kha Mulayotibe wo khwiniswaho sa zwe wa phasiswa zwone nga Khoro, Mulayotibe u fanela u fhiriselwa kha Buthano, nahone arali wo phasiswa nga Buthano, u fanela u ṋewa Phresidennde u itela thendelo.
- Arali Komiti ya Vhukonanyi ya tendelana kha ṱhaluso iṅwe ya Mulayotibe, ṱhaluso yeneyo ya Mulayotibe i fanela u fhiriselwa kha Buthano na kha Khoro, nahone arali yo phasiswa nga Buthano na nga Khoro, yo fanela u ṋetshedzwa Phresidennde u itela thendelo
- Arali Mulayotibe wo fhiriselwaho kha Khoro hu tshi tevhedzwa pharagirafu ya (f) kana ya (h) u songo phasiswa nga Khoro, Mulayotibe uyu u a fhela nga woṱhe nga nnḓa ha musi Buthano ḽi tshi nga phasisa Mulayotibe wo tikedzwaho nga vouthu dza mbili tshararu tsha miraḓo yaḽo.
- Arali Mulayotibe wo fhiriselwaho kha Buthano hu tshi tevhedzwa pharagirafu ya (f) kana ya (h) u sa phasiswa nga Buthano, Mulayotibe uyu u a fhela nga woṱhe, fhedzi Mulayotibe sa zwe wa vha wo phasiswa nga Buthano u thomani, u nga dovha hafhu wa phasiswa nga Buthano, fhedzi u tshi khou tikedzwa nga vouthu dza mbili tshararu tsha Miraḓo yaḽo.
- Mulayotibe wo phasiswaho nga Buthano hu tshi tevhedzwa pharagirafu ya (e) (i) kana ya ( j) u tea u ṋetshedzwa Phresidennde u itela thendelo.
- Musi Khoro ya Mavundu ya Lushaka i tshi phasisa Mulayotibe wo bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (3), Mulayotibe u tea u fhiriselwa kha Buthano ḽa Lushaka nahone wa shumaniwa nawo hu tshi tevhedzwa maitele a tevhelaho:
- Buthano ḽi fanela u—
- phasisa Mulayotibe;
- phasisa Mulayotibe wo khwiniswaho; kana ya
- landula Mulayotibe.
- Mulayotibe wo phasiswaho nga Buthano u ya nga pharagirafu ya (a)(i) u tea u ṋewa Phresidennde u itela thendelo.
- Arali Buthano ḽa phasisa Mulayotibe wo khwiniswaho, Mulayotibe wo khwiniswaho u fanela u fhiriselwa kha Khoro, nahone arali Khoro i tshi nga phasisa Mulayotibe wo khwiniswaho, Mulayotibe u fanela u ṋewa Phresidennde u itela thendelo.
- Arali Buthano ḽa landula u phasisa Mulayotibe kana arali Khoro ya hana u phasisa Mulayotibe wo khwiniswaho wo fhiriselwaho khayo hu tshi tevhedzwa pharagirafu ya (c), Mulayotibe, arali zwi tshi konadzea, kana Mulayotibe wo khwiniswaho, u fanela u fhiriselwa kha Komiti ya Vhukonanyi ine ya nga tenda kha—
- Mulayotibe sa zwe wa phasiswa zwone nga Khoro;
- Mulayotibe wo khwiniswaho sa zwe wa phasiswa zwone nga Buthano; kana
- iṅwe ṱhaluso ya Mulayotibe.
- Arali Komiti ya Vhukonanyi, i tshi kundelwa u tenda hu saathu fhela maḓuvha a 30 a musi Mulayotibe wo fhiriselwa khayo, Mulayotibe u ḓo fhela nga woṱhe.
- Arali Komiti ya Vhukonanyi ya tendelana na Mulayotibe sa zwe wa phasiswa nga Khoro, Mulayotibe u fanela u fhiriselwa kha Buthano, nahone arali Buthano ḽa phasisa uyo Mulayotibe, Mulayotibe u fanela u ṋewa Phresidennde u itela thendelo.
- Arali Komiti ya Vhukonanyi i tshi nga tendelana kha Mulayotibe wo khwiniswaho sa zwe wa phasiswa zwone nga Buthano, Mulayotibe u ḓo fhiriselwa kha Khoro, nahone arali wo phasiswa nga Khoro, u fanela u ṋewa Phresidennde u itela thendelo.
- Arali Komiti ya Vhukonanyi ya tendelana kha iṅwe ṱhaluso ya Mulayotibe, ṱhaluso yeneyo i fanela u fhiriselwa kha Buthano na kha Khoro, nahone arali wo phasiswa nga Khoro na nga Buthano, u fanela u ṋetshedzwa Phresidennde u itela thendelo.
- Arali Mulayotibe wo fhiriselwaho kha Buthano hu tshi tevhedzwa pharagirafu ya (f) kana ya (h) u sa phasiswe nga Khoro, Mulayotibe uyu u a fhela nga woṱhe.
- Mulayotibe u fanela u shumaniwa nawo hu tshi tevhedzwa maitele o bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) kana khethekanyo ṱhukhu ya (2) arali u tshi wela fhasi ha sia ḽa mushumo ḽo bulwaho kha Sheduḽu ya 4 kana u tshi ita uri hu vhe na mulayo wo lavhelelwaho kha iṅwe ya khethekanyo dzi tevhelaho:
- Khethekanyo ya 65 (2);
- khethekanyo ya 163;
- khethekanyo ya 182;
- khethekanyo ya 195 (3) na (4);
- khethekanyo ya 196; na
- khethekanyo ya 197.
- Mulayotibe u fanela u shumaniwa nawo hu tshi tevhedzwa maitele o bulwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) arali u tshi ita uri hu vhe na mulayo—
- wo lavhelelwaho kha khethekanyo ya 44(2) kana ya 220(3), kana
-
wo lavhelelwaho huṅwe fhethu kha Ndima ya 13 nahone zwi tshi kwama lutamo Iwa tshelede Iwa sia ḽa muvhuso wa vunḓu.
[Pharagirafu ya (b) yo imelwa nga khethekanyo ya . 1 ya Mulayo wa Khwiniso ya Vhufuminthihi ya Ndayotewa wa 2003.]
- Mulayotibe wo lavhelelwaho kha khethekanyo ya 42(6) u tea u shumaniwa nawo hu tshi tevhedzwa maitele o ṋewaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (1), nga nnḓa ha uri—
- musi Buthano ḽa Lushaka ḽi tshi vouthela Mulayotibe, mbetshelo dza khethekanyo ya 53(1) a dzi shumi, vhudzuloni hazwo, Mulayotibe u nga phasisiwa fhedzi arali vhunzhi ha miraḓo ya Buthano i tshi vouthela u phasiswa ha mulayo uyo, na
- Musi Mulayotibe wo fhiriselwa kha Komiti ya Vhukonanyi, milayo i tevhelaho i a shuma—
- Arali Buthano ḽa Lushaka ḽi tshi dzhiela nṱha Mulayotibe wo lavhelelwaho kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) (g) kana (h), Mulayotibe hoyo u nga phasiswa fhedzi arali vhunzhi ha miraḓo ya Buthano i tshi vouthela u phasiswa ha Mulayotibe uyo.
- Arali Buthano ḽa Lushaka ḽi tshi nga dzhiela nṱha kana u dovha hafhu u dzhiela nṱha Mulayotibe sa zwe wa lavhelelwa kha khethekanyo ṱhukhu ya (1) (e), (i) kana ( j), Mulayotibe hoyo u nga phasiswa fhedzi arali mbili tshararu tsha miraḓo ya Buthano i tshi vouthela u phasiswa ha Mulayotibe uyo.
- Khethekanyo ino a i shumi kha Milayotibe ya zwa masheleni.
77 Milayotibe ya zwa masheleni
- Mulayotibe wa zwa masheleni ndi mulayotibe wa masheleni arali u tshi—
- langa masheleni;
- kombetshedza mithelo ya lushaka; mithelo miṅwe-vho kana muingathelo
- iledza kana u fhungudza, kana u vhofholola kha, mithelo ya lushaka, mithelo miṅwe-vho kana muingathelo kana
- u tendela u tshadzha thwii kha Tshikwama tsha Muthelo wa Mbuelo tsha Lushaka, nga nnḓa ha Mulayotibe wo sumbedzwaho kha khethekanyo ya 214 u tshi khou ṋea maanḓa a u tshadzha thwii.
- Mulayotibe wa zwa masheleni u nga si ambe nga ha maṅwe mafhungo nga nnḓa ha—
- mafhungo maṱuku ane a yelana na u sa langa u shumiswa zwavhuḓi ha tshelede;
- u vhewa, u iledzwa kana u fhungudzwa ha mithelo ya lushaka, miṅwe mithelo vho, muingathelo; kana;
- u vhofhololwa kha mithelo ya lushaka, miṅwe mithelo-vho, muingathelo; kana
- u tendelwa ha tshadzhi thwii dza Tshikwama tsha Muthelo wa Mbuelo wa Lushaka.
-
Milayotibe yoṱhe ya zwa Masheleni i fanela u dzhielwa nṱha hu tshi tevhedzwa maitele o thomiwaho nga khethekanyo ya 75. Mulayo wa Phalamennde u tea u ṋea maitele a u khwinisa Milayotibe ya zwa Masheleni phanḓa ha Phalamennde.
[Khethekanyo ya. 77 yo imelwa nga khethekanyo ya. 2 ya Mulayo wa Khwiniso ya Vhusumbe ya Ndayotewa wa 2001.]
78. Komiti ya Vhukonanyi
- Komiti ya Vhukonanyi yo vhumbiwa nga—
- miraḓo ya ṱahe ya Buthano ḽa Lushaka yo khethwaho nga Buthano hu tshi tevhedzwa maitele o tiwaho nga milayo na ndaela zwa Buthano nahone i tshi bveledza vhuimeleli ha mahoro nga nomboro kana tshivhalo tshi fanaho tsha vhuimeleli vhu re kha Buthano; na
- murumiwa muthihi a bvaho kha vhurumiwa ha vundu ḽiṅwe na ḽiṅwe kha Khoro ya Mavundu ya Lushaka, o nangiwaho nga vhurumiwa.
- Komiti ya vhukonanyi yo tendelana na iṅwe ṱhaluso ya Mulayotibe kana u ita tsheo kha mafhungo, musi ṱhaluso iyo, kana tshipiḓa tshiṅwe tsha ayo mafhungo, tsho tikedzwa nga—
- vhaimeleli vha re kha Buthano ḽa Lushaka vha tshivhalo tshi siho fhasi ha vhaṱanu; na
- vhaimeleli vha re kha Khoro ya Mavundu ya Lushaka vhane tshivhalo tshavho tshi si vhe fhasi ha vhaṱanu.
79. U ṋea thendelo kha milayotibe
- Phresidennde u tea u ṋea thendelo na u saina Mulayotibe wo phasiswaho hu tshi tevhedzwa ino Ndima kana, arali Phresidennde a sa khou tou zwi pfesesa zwavhuḓi uri uyo Mulayotibe wo tea naa u ita ngauralo malugana na Ndayotewa, u ḓo u rumela murahu kha Buthano ḽa Lushaka uri u sedzuluswe hafhu.
- Milayo yo ṱanganelanaho na ndaela zwi tea u ṋea maitele a u sedzuluswa hafhu ha Mulayotibe nga Buthano ḽa Lushaka na u dzhenelela ha Khoro ya Mavundu ya Lushaka kha maitele eneo.
- Khoro ya Mavundu ya Lushaka i tea u dzhenela kha u sedzuluswa hafhu ha Mulayotibe we Phresidennde a u humisela murahu kha Buthano ḽa Lushaka—
- arali u sa fushea ha Phresidennde malugana na u anana ha Mulayotibe na Ndayotewa zwi tshi yelana na maṅwe mafhungo a kwamaho Khoro; kana
- khethekanyo ya 74(1), (2) kana (3)(b) kana 76 yo vha i tshi shuma kha u phasisa Mulayotibe.
- Arali nga murahu ha u sedzuluswa hafhu, Mulayotibe wa wanala u tshi fusha ṱhoḓea dza Phresidennde, Phresidennde u fanela u tendela na u saina Mulayotibe, zwa sa ralo Phresidennde a nga—
- tendela na u saina Mulayotibe; kana
- u fhirisela kha Khothe ya Ndayotewa uri hu dzhiwe tsheo nga ha u anana hawo na Ndayotewa.
- Arali Khothe ya Ndayotewa i tshi nga tshea uri Mulayotibe u a anana na Ndayotewa, Phresidennde u tea u ṋea thendelo kha Mulayotibe a u saina.
80. Khumbelo nga miraḓo ya buthano ḽa Lushaka kha khothe ya zwa Ndayotewa
- Miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka i nga ita khumbelo kha Khothe ya zwa Ndayotewa uri hu itwe ndaela ya u ḓivhadza uri tshipiḓa tsha Mulayo wa Phalamennde kana Mulayo woṱhe a u anani na Ndayotewa.
- Khumbelo—
- i fanela u tikedzwa nga tshivhalo tshi linganaho thihi tshararu tsha miraḓo ya Buthano ḽa Lushaka; na uri
- i tea u itwa hu saathu u fhela maḓuvha a 30 u bva musi Phresidennde o no tendela na u saina Mulayo.
- Khothe ya Ndayotewa i nga ṋea ndaela ya uri Mulayo kana tshipiḓa tsha Mulayo tshine tsha vha tshipiḓa tsha khumbelo u ya nga khethekanyo ṱhukhu ya (1) a tshi shumi u swikela Khothe i tshi tshea uri tshi shumiswe arali—
- madzangalelo a vhulamukanyi a tshi ṱoḓa uri hu itwe zwenezwo; na
- khumbelo i na khonadzeo khulwane ya u bvelela.
- Arali khumbelo i songo konadzea, nahone hu songo vha na khonadzeo khulwane dza uri i bvelele, Khothe ya Ndayotewa i nga ṋea ndaela ya uri vhahumbeli vha badele mbadelo.
81. Nyanḓadzo ya milayo
Mulayotibe wo tendelwaho na u sainiwa nga Phresidennde, u vha Mulayo wa Phalamennde, u tea u anḓadzwa nga u ṱavhanya
nahone u thome u shuma musi wo anḓadzwa kana nga ḓuvha ḽine ḽa ḓo tiwa hu tshi tevhedzwa Mulayo.
82. U vhulungwa ha milayo ya phalamennde nga nḓila yo tsireledzeaho
Khophi yo sainiwaho ya Mulayo wa Phalamennde i dzhiiwa sa vhuṱanzi ho fhelelaho ha mbetshelo dza Mulayo nahone nga murahu ha u anḓadzwa, i tea u vhulungwa nga nḓila yo tsireledzeaho nga Khothe ya Ndayotewa.


c: text/html

text:
F.A Thuketana
Felix Alois Thuketana[1] (5 N’wendzamhala 1933), i mutsari na muhunduluxeri wa ririmi ra Xitsonga loyi a xiximiwaka ngopfu. Hi lembe ra 1989, Thuketana uhlurile no nyikiwa sagwati ra H.P. Junod Literary Prize eka xiyenge xa matsalwa ya ndhavuko, hi tsalwa rakwe leringe "N'wambilu Makokorho".[1] Hambiswiritano, "Xisomisana" i buku leyi nga endla leswaku a va mutsari wa ndhuma swinene etikweni ra Afrika Dzonga, na le matikweni man’wana.[2] Hi lembe ra 2007 uxiximiwe hi sagwati ra Lifetime Achievement Literary Award leri anyikiweka hi vaka South African Literary Awards, lava va sekeriwaka hi Ndzawulo ya Vutshila ni Mfuwo, Phepha-hungu ra Sowetanna na Nutrend Publishing.[3]
Thuketana u cate na Manana Louisa Thuketana, naswona va katekisiwe hi vana va nthlanu (majaha vanharhu na tintombhi timbirhi).
Leswinga ndzeni
Matimu[Lulamisa | edit source]
Thuketana i n'wana wavumbirhi na swona athlela ava xiguma-ndzeni xa Mfundhisi J.W. Thuketana, loyi a ari mufundhisi wa kereke ya Swiss Mission. U velekiwile hi siku ra 5 N’wendzamhala 1933, eBurghersdorp (Shiluvane) – Letaba District. Hikwalaho ka vutihlamuleri bya vufundhisi, ndyangu waka Thuketa awu rhurha.[1] Thuketana u kulele eLadyselborne le Pitori laha tatana wa yena a tirhela kona ntirho wa vufundhisi. Upasile tidyondzo ta yena ta purayimari na ta le sekondari kwale Ladyselborne.[2] Muti wavona wuthlele wuya tshama e Doornfontein ejoni.
U pasile tidyondzo ta yena ta vudyondzisi eLemana Institute. Hikokwalaho ka ku pfumeleka ka poso ya vudyondzisi endzhaku ka loko a hetile eLemana Institute, uxambirile ku tirha efemeni ya Pretoria Light Industry hi lembe ra 1954. Endzhaku ka nkarinyana, ukumile poso ya vudyondzisi exikolweni xa Bordeaux, kwale makaya hi lembe ra 1956. U hlanganisile khwayara yavuyimbeleri ya xikolo, naswona uhumelele ngopfu na khwaya ya yena leswi endleke leswaku a xiximiwa ngopfu e ka miphikizwano ya vuyimbeleri bya makhwaya.[1]
Hi 1958 u simekile phepha-hungu "Pusela" leri a risekeriwa hi Masonia Products, leyi akuri khampani yo xavisa mirhi ya vutshunguri eTzaneen. Xikongomelo xa Phepha-hungu leri akuri ku tivisa vanhu hileswi endlekaka e xifundzeni xavona. Mphakelo wa vona awufikelele na le Sibasa. Thuketana a a tirha tani hi muteki-mahungu naswona a thlela ava mupfapfarhuti wa phephe-hungu leri. Hi lembe ra 1964 Mufundhisi Theo Schneider wa kerke ya Swiss Mission, u tsakele ntirho wa Thuketa naswona a n'wirhumela e xikolweni xa vufundhisi xa Mindolo, e Kitwe, e tikweni ra Zambiya. Thuketa u kumile Diploma ya yena eka Matsalwa ya xikreste. Nhlohlotelo lowu wu tikombe hi kuhetelela eka tsalwa ra yena ra "Xisomisana".[1]
U dyondzisile eswikolweni swo hambana-hambana, ku kondza a ya kuma ntirho wa vunhloko ya xikolo exikolweni xa Gavaza Combined School, laha a nga hetelela a huma penxeni ari kona hi lembe ra 1997.[2]
Vutsari[Lulamisa | edit source]
Thuketana u tikombile ku va mutsari wa ntokoto hi ku hamba a tsala swihungwahungwana swa mafenya leti loko a ri karhi a ti hlayela vanghana xikan’we ni tintangha takwe a vo dzumbela ro dlawa hi ku hleka. U xambirile ku humesa tsalwa ra yena ro sungula loko ku kandzisiwile buku ya “Kheleni ra Tihele” leyi a yi lo hundzuluxiwa ku suka eka ririmi ra Xisuthu (buku ya “Sekoting sa Lihele”) ku ya eka Xitsonga.[2]
U tsarile tibuku leti landzelaka:
- Xisomisana
- N’waninginingi ma ka Tindleve
- Ndzi ngo Tinciki
- N’wambilu makokorho
Vuhundzuluxi[Lulamisa | edit source]
Thuketana u yile emahlweni a hundzuluxa tibuku leti landzelaka ku tae ka Xitsonga:[2]
- “Hanyelo ra mukriste”
- “Mayana ku hanana”
- “Ndzi rhandze Jaha”
- “Ndzi rhandze nhwana”
Thuketana u vile un’wana wa ntlawa lowu nga hundzuluxa tsalwa ra Deuterocanonical / Apocrypha ku ta eka ririmi ra Xitsonga ehansi ka vulawuri bya South African Council of Bishops.[2]
Mintshaho[Lulamisa | edit source]
- ↑ 1.0 1.1 1.2 1.3 1.4 "Some narratological features of the novels of F.A. Thuketana" (March 2011) - Chauke, Mkhacani Thomas -UJ Library and Information Centre. Retrieved 8 March 2016
- ↑ 2.0 2.1 2.2 2.3 2.4 2.5 "Preserving and Celebrating our literary heritage" (March 2011) - National Library of South Africa. Retrieved 22 February 2016
- ↑ "Felix Thuketana -Lifetime Achievement Literary Award" (March 2011) - The South African Literary Awards. Retrieved 8 March 2016

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
U komberiwa ku lemuka: Vuhundzuluxeri lebyi bya Xitsonga byi tekiwa ku suka eka nkandziyiso wa ximfumo wa Ndzawulo ya Vululami. Ha swi tiva leswaku byi katsa swihoxo swo tala swa vuhundzuluxeri, naswona hi le ku endleni ka vuhundzuluxeri lebyintshwa byo antswa.
Please note: This Xitsonga translation is taken directly from the official Department of Justice edition. We are aware that it includes many translation errors, and we are working towards a new, better translation.
Xedulu ya 1: Mujeko wa Rixaka
- Mujeko wa Rixaka i xivumbeko xa rhekithengula; ku leha ka wona ku tlula ku anama hi kan’we na hafu.
- I wa ntima, nsuku, rihlaza, wo basa, wo tshuka swa biriviri na wasi.
- Wu na bandi ra rihlaza ra xivumbeko xa letere ra – Y leri ri nga n’we-xa-ntlhanu eka ku anama ka mujeko. Mindzhati ya le xikarhi ya bandi leri yi sungula eka khona ya le henhla na ya le hansi etlhelo ka pala kumbe rinhi, kutani yi hlangana exikarhi ka mujeko, ivi yi suka kwalaho yi famba hi vuandlalo bya mujeko ku ya fika emakumu eka tlhelo leri nga khomisiwangiki na nchumu.
- Bandi ra rihlaza ri na mindzilakano yo basa ehenhla na le hansi, kutani etlhelo ka pala kumbe rinhi i ndzilekano wa nsuku. Xibandhana xin’wana na xin’wana xa ndzilekano wu endla n’we-xa-khumentlhanu eka vuanamo bya mujeko.
- Yinhla-nharhu leyi nga tlhelo ka pala kumbe rinhi i ya ntima.
- Bandi ra le henhla leri andlaleke na mujeko i ro tshwuka swa biriviri, kutani leri ra le hansi i ra wasi. Bandi rin’wana na rin’wana eka lama ri ringana n’we-xa-nharhu eka vuanamo bya mujeko.
- Black - Ntima
- Gold - Nsuku
- Red - Tshwuka
- White - Basa
- Green - Rihlaza
- Blue - Wasi


text:
Nawu
Nawu i mafambisele ya milawu leyi vekiweke naswona yi landzelerisiwa hi kutirhisa mindzawulo ya ximunhu kumbe Hulumendhe leswaku ku lawuli mahanyele.[2] Nawu tani hi xiyimiso, wu pfuna ku lawula no tiyisisa leswaku va aka tiko va komba ku xiximana, naswona ku kondloteriwa kuringana eka vanhu hinkwavo. Milawu leyi landzelerisiwaka hi Mfumo yi nga vekiwa hi huvo leyi hlanganeke, kumbe muveki nawu ku ya hi xitiviso xa mfumo. Mavekele ya milawu manga hlohloteriwa hi Vumbiwa, leri tsariweke ku hlanganisa na ti mfanelo leti nga endzeni ka Vumbiwa. Nawu wu vumba swa Tipolitiki, ku xaviselana, Matimu na nhlangano wa vanhu hi tindela to hambana na swona wu thelal wutirha tani hi mulamuleri exikarhi ka vuxaka bya vanhu.
Kuna ku hambana exikarhi ka (a) Milawu ya Ximfumo, leyi landzeleriwaka hi tindzawulo to karhi ta ximfumo, naswona (b) Nawu wa Xintu, lowu landzelelaka ku avanyisa ka huvo. Kuya hi matimu, Milawu ya vukhongeri a yilandzelerisiwa ngopfu ku tlula milawu yin'wana, ngopfu ngopfu eka vukhongeri bya Xiyuda na Xisurumani. Nawu wa Xisurumani wa Xariya, wutirhisiwa ngopfu e misaveni naswona wutekiwa tani hi nawu wa tiko ematikweni yo fana na Irani na Arabhiya ya le Dzongeni.[3]
Nawu wu thlela wu pfuxa mintlimbo leyi rharhanganeke loko swita eka ti mhaka ta Kuringana, Vunene, na Vululami. Kuna xivulavuri lexi nge 'Vanhu hinkwavo va ringana emahlweni ka Nawu', hambi leswi Jonathan Swift a anguleke leswaku 'Milawu yixana na mapume, lama phasaka switsotswana, kambe ma pfumela timimpfi ti hundza.' Hi lembe ra 1894, matsalana Anatole France u tsarile hiku monya leswaku, "Enhlohlorhini ya vuringani bya wona, nawu wu sivela vafumi na swisiwana hi ku ringana leswaku vanga tshuki va etlela e handle, va kombela e mapatwini, na ku yiva xinkwa."[4] loko a tsala hi malembe ya 350 BC, N'wa filosofi wa mugriki Aristoka u hlamusele leswaku, "Mfumo wa nawu wu antswa ngopfu kutlula nawu wa munhu un'we."[5] Mikhail Bakunin uteri: "Milawu hinkwayo leyi simekiweke, i ya ku tikirheta na ku tlakusela eka xiyimiso, kutshikeleriwa ka vatirhi hi ntlawa lowu fumaka".[6] kasi Cicero yena ute "Ku tala ka milawu, iku tsongahala ka vululami".[7] Tidyondzo ta VuMaksi ti hlamusela leswaku Nawu wu ngehe laveki loko Mfumo wu herisiwile.[8] Kunga khatariseki mavonele ya vanhu, Nawu hi wona xihlovo ya mindzawulo hinkwayo ya ximfumo.
Mintshaho[Lulamisa | edit source]
- ↑ Luban, Law's Blindfold, 23.
- ↑ Robertson, Crimes against humanity, 90.
- ↑ "What is sharia law?". brightknowledge.org.
- ↑ (France, The Red Lily, Chapter VII).
- ↑ Aristotle.
- ↑ Stewart and Burgess.
- ↑ Cicero, De Officiis, I, 10, 33.
- ↑ "Withering away of the state".


text:
Vhiki leri hi yi komba eTsindza, eMsambikana!
- MIMAE – Viva Mulher (Prod. Marcelo Lopez)
Leri i risimu ro tlangela Tihoskati ta vantima! Mulher swi vula n’wasati / wa ka mhani hi Xiputukezi. Viva Mulher i risimu ra matimba, ri huma embilwini. Viva Mulher i rabenta ra vuthu. TOO WOKE. Swa tsakisa ku twa nsini ya n’wasati ya Mutsonga yi yimbelela hi vun’we. Hi karhele hi swicele swa vugangu.
“Wena i xiluva, wasate!”
Ntumani wo Ehluta (Download Link)
- LOURENA NHATE FT. RINGO MADLINGOZI – Na Bonga Papa
Hi leti tinsimu a hi fanele ku ti twa loko hi pfulela Munghana Lonene, kambe… It’s a proper cross-over joint, ni tshemba Lourena i na “budget” yo ri fikisa eka swiyanimoya swo hambana-hambana la eAfrika-Dzonga. Na Bonga Papa ri fanela vazalwane lavaya va swikhothani. Na Bonga Papa i risimu ro saseka ro khensa mutswari wa Xinuna, loyi a nga kayakaya evuton’wini ku fika n’wana yena a humelela.
Musambiki yi katekini hi ku va na tinsini ta vavasati to yimbelela hi swi swa nga na mongo na rirhandzu. Loko ku ri vaa hala Ka Mandela, va dlawa hi ku yimbelela ngopfu hi mabyala na mchovho.
Lourena na Ringo Madlingozi va humesi mvavamelo wa Xitsonga na Xingoni, Na Bonga Papa i nkatsakanyo wa Gospel na Marabenta, ti tweli hi wexe;
Ntumani wo Ehluta (Download Link)
- BRADA MUSSA – A Siwana la Mina
Na sungula ku twa Marabenta ma muxaka lowu, A Siwana la Mina ri na that taxi rank vibe. Ni nge hlamali if this song is the biggest in Mozambican taverns and taxi ranks. I hit ya le Kgashakgasheni, kambe ra vupfini ku ri nga tlangiwa eka radio. DJ Brian would love this song, ra pasa ku tlangiwa ka Mindzumba ya Afrika.
Ntumani wo Ehluta (Download Link)
- MADAME JUDY – Ussarangane
Rito ra Madame Judy ri ni tsunduxa Antonio Marcos na Xidimingwani. Ussarangane i risimu ro vava, ku tshemba munhu swi ni khombo. Madame Judy yi na voko, Xitsonga lexi xi biwaku eka risimu leri xa nyoxisa. Madame Judy va tirhi na Kadu Beatz eka Ussarangane, a swi boha ku va xihiso.
“Ussarangane” i tsalelo ra Xiputukezi ra Sarangani, ku nga tsotsi / con hi Xitsonga.
“Ussarangane wena, na kona i nyoka wena”
Ntumani wo Ehluta (Download Link)
- ZIQO – Minhembeti
Hi ya loye Ziqo with another new experimental project. Eka Minhembeti, Ziqo u endla Hiphop, ku nga ri Marabenta. The beat is kinda whack, kambe minsumo na rito ra Ziqo eka risimu leri are on another level. Ziqo wa tsala, tshama hansi. Ziqo a nga se tshama a ti boha eka Marabenta, Ziqo i munhu wo endla vunanga byo hambana-hambana hi Xitsonga na Xiputukezi.
Minhembeti i Mihloti.
“Na mina na ku xuva n’wana mamane,
na mina ku rhandza n’wana mamane a swona”
Ntumani wo Ehluta (Download Link)
.iFanaThePurp


text:
#1 – Xana a wu swi tiva ku va ka Maxawu, Mayibaze, Marhanele na va ka Manganyi i van’we?
#2 – Xana a wu swi tiva ku ku suka khale, Vatsonga hi vona a va khome vutivi na bindzu ro endla no xavisa munyu eka mimfumu ya Mwenemutapa, Maphungubye na Great Zimbabwe?
#3 – Xana a wu swi tiva ku Soshangani u hluriwe ku vava eka nyimpi ya le Xihaheni etikweni ra ka Valoyi?
#4 – Xana a wu swi tiva ku Vatsonga va na xichaya-chayani lexi nga xiximiwa hi Huvo ya Nhlangano wa Matiko yo langutana na Dyondzo, Vutshila na Ndzhavuko (UNESCO), ku nga Timbila?
#5 – Xana a wu swi tiva ku marito mo fana na:
- Matimba
- Mati
- Mapa
- Mativula
- Mano
- Marha
- Mafi
- Matimu etc
i marito lama pfumalaka VUN’WE na VUNYINGI?
#6 – Xana a wu swi tiva ku va ka Muhlanga va funghiwa hi Mangwa?
#7 – Xana a wu swi tiva ku ntsindza wa Rwanda, le Kigali, hi wona wu nga basa ngopfu ku tlula mintsindza hinkwayo ya la Afrika?
#8 – Xana a wu swi tiva ku Mhunti ya xinuna yi vuriwa Machocho hi Xitsonga?
#9 – Xana a wu swi tiva ku nkandziyiso wa madyondza wa Dr Thomas Hasani Chauke, wu thyiwe Nyoresh?
#10 – Xana a wu swi tiva ku rito “Natal” leri tirhisiwaka eka Kwazulu-Natal, ri vula “Khisimusi” hi Xiputukezi?


text:
Roxa u qoka bhaji, u boha na thayi,
u khoma bible, u ya kerekeni[x2]
U ku u ya dzunisa Yehovha wa mavandla,
kuve hala tlhelo u qoki dzovo ra mhisi[x2]
Kuve hala tlhelo mhani va heta na n’wheti,
va nga se vona u nghena la kaya[x2]
Kasi kereke ya kona wo nghena leya njhane,
yo ku zondisa vatswari?
Kereke ya wena hi leya njhani na,
yo ku zondisa vatsware?
U xihanya-nomo a mbilwini, a ku na nchumu.[x2]
Xikwembu xa kona wo khongela lexa njhani?
U xihanya-nomo a mbilwini, a ku na nchumu.[x2]
Kereke ya kona yo ku zondisa na mhani?
U xihanya-nomo a mbilwini, a ku na nchumu.
[x2]
U khongela u tlhe u rila, u ku hosi wa yi rhanda.
U xihanya-nomo a mbilwini, a ku na nchumu.[x2]
U rhanda Xikwembu u nga xi tivi, kuve mhani wa va zonda.
U xihanya-nomo a mbilwini, a ku na nchumu.[x2]
U ri vanhu va hunduka, kuve ka wena swa tsanda.
U xihanya-nomo a mbilwini, a ku na nchumu.
U ri vanhu va hunduka, kuve ka wena swa hlula.
U xihanya-nomo a mbilwini, a ku na nchumu.
U xihanya-nomo a mbilwini bote![x3]
Tiva nchumu un’we a vuton’wini bote,
mihloti ya mutswari a yi weli hansi.[x2]
Ripfumelo ra wena ri le kwihi bote,
kuve mhana wena va hlupheka u ri kona.[x2]
Magwarha-tshindi u rivele vusiwana,
magwarha-tshindi u rivele vusiwana[x2]
A va handula nceka va ku gwarhisa wena,
magwarha-tshindi u rivele vusiwana.[x2]
U ze u kula u tlhariha u ku kondlo a wu dyi,
magwarha-tshindi u rivele vusiwana.[x2]
Kuve u kule hi mugayo lowu pimerisa,
magwarha-tshindi u rivele vusiwana.[x2].
Kuve a wu gwarha tshindi u fingenela maseyila,
magwarha-tshindi u rivele vusiwana.[x2]
A ni ali u rhurhile u tshama lokixini,
ku nghena u pfuxela mhani a va nga lavi na peni.
U n’wana wa kereke kumbe u wa mhani na?
Hi ku vakhongerikuloni va hlayisa vatswari!
Vakhongerikuloni va hlayisa vatswari!
U dlaya timbuti na tihomu na tihuku,[Vakhongerikuloni va hlayisa vatswari]
u ku a mutini wa wena ku na mpfuxeleto.[Vakhongerikuloni va hlayisa vatswari]
Kambe mhani a wu va rhambi va ta vona,[Vakhongerikuloni va hlayisa vatswari]
mpfuxelelo wa wena.[Vakhongerikuloni va hlayisa vatswari]
Mhani a wu va rhambi va ta vona,[Vakhongerikuloni va hlayisa vatswari]
mpfuxelelo wa wena.[Vakhongerikuloni va hlayisa vatswari]
[Vakhongerikuloni va hlayisa vatswari]
U ku ameni-ameni vazalwane va Xikwembu,[Vakhongerikuloni va hlayisa vatswari]
kambe mbilu dzwi!
U ku ameni vazalwane va Xikwembu hinkweru,[Vakhongerikuloni va hlayisa vatswari]
Kambe mbilu dzwi!
Kuve mahlo ya wena a ya langutangi mhane,[Vakhongerikuloni va hlayisa vatswari]
Kuve mahlo ya wena a ya langutangi mhane,[Vakhongerikuloni va hlayisa vatswari]


text:
Wikipedia:Tutorial (Registration)
Haku amukela · Tutorial · Cheatsheet · FAQ · Swikomba-ndlela · Mpfuno · Tafula ra mpfuno · Media copyright questions · Tafula ra Swikombo
Kutsarisa vito ra vutirhisi a hixikolokolo, kambe swa bumabumeriwa ku endla tano.
Unwana na unwana anga nyikela hivutivi eka wikipediya, kunga khatariseki leswaku ulang ku tsarisa kumbe ee. Hambiswiritano u fanela ku tsarisa leswaku u kota ku tumbuluxa matluka lamantswa.
Kuni swi vangelo swinharhu leswi endlaka hi ku bumabumela kutsarisa vito ra vutirhisi:
Kuva na akhawunti laha wikipediyeni swavuyerisa, kuhlanganisa na minhlawulo no swiolovisi ku lulamisa. Xinwna xa leswi i nxaxamelo wa Leswi ndzi swilanguteke, lowu olovisaka ku vona ku cinca eka matluka lawa u matsakelaka. Xinwana i kukota ku yisa matluka eka ndhzawu leyi faneleke. Vutisa eka Mpompi wa muganga kukuma mpfuno wa vatirhisi lava tsariseke.)
Mutirhisi loyi anga tsarisangiki u sayineriwa hi direse ya khompiyuta ya yena ya IP. Leswi swingaha hoxa khompiyuta ya wena khombyeni ro hlaseriwa hi makhamba ya inthaneti.
Xihotelela i va tirhisi lava tsariseke ntsena lava pfumeleriwaka ku kombela kuva Valanguteri (Kumbe varisi). Loko u tsarisa unga rivali vito-mpfungulo na vito ra vutirhisi rawena.
Vona Hayini ndzi fanela ku titsarisa kukuma vuxokoxoko byinwana.
Ndlela yo titsarisa
Leswaku u titsarisa thlava xikombo pfula unghena ehenhla ka tluka eka voko rawena ra xinene. Ungeswikoti ku cinca vito ra vutirhis loko se u ri langile, hlaya Xinawana xa mavito ya vutirhisi ungasi langa vito.


text:
Vatsonga a va hungusa kumbe ku xuxa hi ku garigetelana no tsheketelana. Ku hungasa ko tani a swi endla leswaku munhu a va na mianakanyo yo olova, no twisisa swilo hi ku hatlisa.
NKARHI WO GARINGETELANA NO TSHEKETELANA
Hi kuya hi Vutsonga, swa yila ku garingeta no tsheketela dyambu xilo holo hosii! Va ri loyi a endlaku tano, mutswari wa yena wa xinuna (Tatana) u ta guvukela misisi exikosini xa yena. Swisiwana (lava va loveriweke hi vatswari) swi garingeta hikuva swona a swi nge yileriwi hi chumu, kambe ntlimbo i ku swi ta garingetela kumbe tsheketelela va mani hikuva lava va hanyeriweke va chava ku yileriwa. Ku chava swiyila swi endla leswaku vanhwana na majaha va endla migingiriko hikwayo ya le kaya loko dyambu ra ha vona.
KU HAMBANA KA MIGARINGETO NA MITSHEKETO
MIGARINGETO
Migaringeto i swiphemu leswi Vatsonga va hleyelanaku swona loko va ri eku xuxeni. Swiphemu leswi swi munhuhatwa swiharhi, swi endla I nga ku kova vanhu hi ku tirhisa marito mo fana na vo Kokwani N’wa-Nghala, N’wa-Pfundla, Kokwani N’wa-mfenhe, N’wa-Mhuti etc. Loko munhu a sungula ku hlayela vanhu xiphemu (ku garingeta) u sungula hi ku garingani wa garingani, ivi va yingiseri va garingeto wa lowo va pfumela va ku: Garingani!
Mugaringeti wa engeta nakambe a ku: Garingani wa garingani. Vayingiseri va pfumela na kambe va ku: Garinganiii! Ku kombisa leswaku mianakanyo hikwayo yi le ka mugaringeti. Mugaringeti u ta vula nhlokomhaka, leyi a lavaku ku garingeta hi yona. Hi xitalo nhlokomhaka kuva swihari leswi a lavaku ku vulavula hi swona.
- Xikombiso: a ku ri N’wa-Pfundla na N’wa-Mhuti.
Vayingiseri va pfumela nakambe va ku garingani, ku kombisa leswaku va na torha ro yingisela. Mugaringeti u ta vula leswaku va twananile yini kumbe va endla yini N’wa-pfundla na N’wa-Mhuti.
- Xikombiso: Va twana leswaku va huhwa hi ku tselekana.
Vayingiseri va ta pfumela na kambe va ku garinganiii! Mugaringeti u ta vula nakambe ntwanano, wa swimunhuhatwa leswi swimbhirhi.
- Xikombiso: N’wa-pfundla xi ku ku sungula xona ku tselekiwa.
Vayingiseri va ta pfumela nakambe va ku garinganiiii! Muhlayi u ta sungula ku byela vayingiseri leswaku ku ve ku humelela eku tselekaneni ka vona. Kasi vayingiseri vona va ta miyerisa sweswo ku kondza a heta ku avela leswinga humelela. Loko mugaringeti a hetile ku garingeta u ta ku Phuuuu (a phela marha) Choyoyoyooo (a seletela). Ivi a vula xilo lexi a xi tsakelaku, hi xitalo ku tirhisiwa tinyeleti, n’weti, dyambu, mapapa.
- Xikombiso: phuuu Choyoyoyooo, xa mina i dyambu.
Loko va ri endzilweni, ku pheleriwa kala ra dzilo va ku (phuuu choyoyoyooo), ivi vayingeseri na vona va ta vula ku phuuu choyoyoo ivi wun’wani na wun’wani u ta langha lexi a xitsakelaku. Loko va phela marha va seletela, kumbe loko va phelela endzilweni, va ri va endlela leswaku va nga etleli va lorha swilo kumbe swiharhi leswi va hlayeriweke swona, hikuva swin’wani swa chavisa.
MITSHEKETO
I tinhlamuselo ta swilo swo karhi kumbe swiga-ririmi swa Xitsonga leswi Vatsonga va vhumbhisanisaku swona. Mutsheketi loko a tsheketa u sungula hi ku; tsheke tseke tsheke, ivi a vula xiga-ririmi, kumbe nhlamuselo yo karhi.
- Xikombiso: Tsheke tsheke tsheke xo ba eeeee.
Lava va tsheketeleriwaku va ta vhumbha leswaku I yini lexi baku munhu a ku eeee.
Xikombiso: va ta ku, Xigodo. Loyi a nga kuma swona, ku tsheketa yena. Kambe loko mi tsandzeka ku kuma nhlamulo, mutsheketi u ta mi byela nhlamulo ivi a ya mahlweni a tsheketa nakambe. Nkarhi wun’wani a ku endliwa mintlawa yimbirhi ku phikizaniwa hi ku tsheketa. Loko va swi lava vanhwanyana va va eka ntlawa wa vona, ivi Majaha va va eka ntlawa wa vona, kumbe va tsemelana hi ku ya hi miganga. Lava va nga ta hluriwa va vuriwa leswaku va ya etlela na xinyele.
Munhu wun’wani na wun’wani wa garingeta kumbe ku tsheketa, a swi yili. Kambe va kokwani, Hahani, na van’wani lava nkulu hi vona va dyondzisaku lava vantsongo, “mitsheketo” na “migaringeto” ku endlela leswaku, loko va tshamile hi xi vona va ta xuxa hi swona. Loko va karhele ku hlayelana mitsheketo na migaringeto, ka swathaniwa, ku endlela leswaku un’wani na wun’wani a ta famba hi ku tsutsuma a kongoma laha a khudzehelaku kona.
Image source: Twitter (Mzilikazi wa Afrika)


text:
Wikipedia:Tutorial (Formatting)
Haku amukela · Tutorial · Cheatsheet · FAQ · Swikomba-ndlela · Mpfuno · Tafula ra mpfuno · Media copyright questions · Tafula ra Swikombo
Kuhlela matluka ya Wikipediya swa hambana na ku tsala eka xitsala marito xa khompiyuta. kuhambana na ("leswi u swi vonaka u kuma swona"), Wikipediya yi tirhisa mimfungo ya marito ku tumbuluxa swiyenge swo karhi swa tluka (kufana ni nhlokomhaka). Ririmi-vutsari leri ritiviwa hi vutsari bya Wiki naswona riendleriwe ku olovisa ku cinca no lulamisa matluka.
Vutiyisi na xitaliki
swiga swa wiki leswi tirhisiwaka ngopfu i Vutiyisi (bold) na Xitaliki (italics). Kutiyisa marito na xitaliki xa marito swi endliwa hi ku angarha marito hi ('):
eka Wikipediya, mavito ya nhloko mhaka ma tsariwa hi Kutiyisa marito loko ma tshahiwa ro sungula eka tluka. Hi xikombiso, tluka ra mhaka ya Elizabeta wa vumbirhi wa vanghizi ri sungula hi:
- Elizabeta II (Elizabeta Alexandriya Mariya Windsor; utswariwe hi 21 Dzivamusoko 1926) i nwa-hosi wa swifundza-nkulu swa makume-nkaye.
Xitaliki xi tirhiseriwa mavto ya tibuku, timuvi, ti alibamu na mintlangu ya khompiyuta. Loko kutshaha ko sunula ka mhaka kuri vito ra buku kumbe muvhi, ku tirhisiwa Vutiyisi xitaliki.
Leswaku ukuma vuxokoxoko lebyi engetelekeke eku tirhisiweni ka vutiyisi na xitaliki, Vona Buku ya mahlelele ya wiki
Tinhloko mhaka na tinhloko mhaka-ntsongo
Tinhloko mhaka na tinhloko mhaka-ntsongo i ndlela yinwana yo hlela matluka ya timhaka ya wiki. Loko u vona timhaka timbirhi (kumbe kutlula) leti hambaneke, unga ti hambanisa hi ku hoxa xiyenge xa nhoko mhaka.
Tnhloko mhaka ti tumbuluxiwa hindlela leyi landzelaka:
Loko tluka ra mhaka riri ni tinhloko mhaka ta mune kumbe kutlula, nxaxamelo wa leswi nge ndzeni wu ta humelela hiwoxe. Ringeta ku tsala nhlokomhaka eka tluka leri bokisi ra sava. Yi ta hoxiwe eka nxaxamelo wa leswi nga ndzeni ka tluka hi roxe, loko yiri nhlokomhaka ya vumune.
HTML
Ririmi-vutsari ra HTML ringa tirhisiwa ku endla ku hlela loku rhahanganeke tani hi muvala, minaxamelo, na vuhleri byi nwana bya matluka. Hambi swiritano, aswi bohi leswaku utiva know HTML leswaku ukota ku tirhisa Wikipediya.
Unga thlela u vona tluka ra swi kombiso.


text:
Josefa N’wa-Milorho, Dj Figo na Mbauza i ntlawa wa swiyimbeleri swinharu leswi nga va na ku navela leswaku swi ti vitana hi mavito ku nga ri vito ra ntlawa, ku nga “The Trinity”. Ntlawa lowu wu sunguriwile hi lembe ra 2016, emaheleni ka rona loko Josefa N’wa-Milorho a ti hlanganisile na Dj Figo na Mbauza leswaku ku sunguriwa ntlawa lowu. Ntlawa lowu wu tirhile swin’we ku endla album leyi namuntlha yi vitaniwaka MILORHO UNIT 1, leyi nga humelerisiwa no hlanganiseriwa (produced and mastered) hi Eddy Baloyi (Mambawulela) eka Mindzhumbhu Studio, eTswelopele Extension 8 eTembisa. Album yi humile hi n’wheti ya Dzivamisoko (07 / 2017), yi tlhela yi tivisiwa xifumu eChaiwelo hi 29 April 2017.
Album leyi yi na tinsimu ta khume-mbirhi:
- Ka Xikundu
- Cha cha cha
- Nomathemba
- Tinghuvu
- Zama Zama
- Ntombi Nto
- Vhumbha Vhumbha
- Rirhanzu
- Xikotela xa hlampfi
- Milorho,
- Rirhanzu remix
- Cha cha cha remix
Loko va nge se humesa album (Milorho unit 01), Josefa N’wa-Milorho na Dj Figo va humesile tinsimu tinharu va ri vambirhi leti tivekaka tani hi: Mali ya qolo, Dineo na Tidanone ft Dj Kenneth, leti nga humelerisiwa hi Tsuvuka.
Eka ntlawa lowu, ku na Mucini (Crowd puller) tlhelo muyimbeleri Dj Figo, ku na mutsali wa Xitsonga xo nhlatsweka tlhelo muyimbeleri Josefa N’wa-Milorho, tlhandla-ka-mbirhi ku na muhumelerisi wa ntokoto tlhelo muyimbeleri Mambawulela. Josefa N’wa-Milorho, Dj Figo na Mbauza i ntlawa lowu lavaka ku kurisa no yisa emahlweni vunanga bya Xitsonga hi ririmi ro twisiseka ra manana ri nga tatiseriwanga. Josefa N’wa-Milorho, Dj Figo na Mbauza va tiyimiseli ku tsakisa rixaka ra Vatsonga.
Josefa N’wa-Milorho i Mbilu Meskien Mathye, u tswariwile etikweni ra ka Xikundu emugageni wa ka mahlohlwani (Saselamani). Josefa N’wa-Milorho i Tatana wa muti na swona i mutswari wa vana vambirhi. Malembe ndzhaku Josefa N’wa Milorho u ve na ku navela, kumbe noro wa ku va muyimbeleri wa vunanga bya Xitsonga, ku nga ri lebya tin’wani tindzimi, xikongomelo ku ri ku lava ku hlayisa ririmi, mfuwo na ndzhavuko wa Vatsonga. Josefa N’wa-Milorho i munhu loyi a nga nghena xikolo na
swona a tirhaka leswi a nga swidyondzela. Hi ntirho wo dyondzela i mutivi wa swa milawu eka Mathye-Incorporated. Josefa N’wa-Milorho i nsini-nkulu eka album ya Milorho unit 01.
Dj Figo i Fickson Mboweni, u tswariwile etikweni ra ka Xikundu emugageni wa ka Magomani. Nkulumba loyi u yi le exikolweni. Dj Figo u sungurile swa vuyimbeleri malembe ndzhaku laha a nga sungula hi ku va mucini wa tinsini tin’wana. Kusuka kwalano Dj figo u dyondze ku yimbelela eka album ya Prof Mavila yo sungula, ku ya emahlweni Dj Figo u yimbelerile na tinsini to fana na vo Mabakanyi, Zecora na tin’wani to tala.
Mbauza i nkomiso wa vito Mambawulela, loyi ku nga Eddy Baloyi, u tswariwile etikweni ra ka Nkuri. Mambawulela i Tatana wa muti na swona i mutswari. Mambawulela u na degree ya vuyimbeleri kusuka eyunivesiti ya Venda. Mambawulela u sungurile swa vuyimbeleri khale swinene eka malembe ya le hansi. Mambawulela u sungurile hi ku va muchayi wa katarha a nge se va muhumelerisi wa vunanga hi ku angarhela. Mambawulela i muhumelerisi eka ntlawa wa Shirimane.
Bookings: 0613217171 / 0780242178
Mutsari: Jerry Mathye


text:
Khompuyuta
Khompuyuta i muchini lowu leteriwaka to endla tinhlayo na swileriso hixinkarhana. Vuswikoti bya tikhomupyuta ku landzelela ndzayo na swileriso swo karhi hi ku longoloka, swi vuriwa Phurogiramu. Tikhompuyuta teleto titirhisiwa tanihi swiyimiso swa vulawuri eka mintirho yotala eti nkomponini to tala, nale ka michini leyi tirhisiwaka hi mani namani. Leswi swi hlanganisa michini yo toloveleka tani hi yo kufumeta swakudya, tirhimoti, tirhobhoto tale tinkomponi, kukunguhata hi ku tirhisa tikhompuyuta, na tifoni tale phakidini. Kasi na Inthaneti nayona yi fambisiwa hi ti khompuyuta leti khwekelaka na vulavurisana na timiliyoni ta tikhompuyuta tin'wana emisaveni.
Kusukela khale ka khaleni, michini yo toloveleka ayitirhisiwa kufana na vuhlalu leswaku ku hlayeleriwa habyona. Ekusunguleni ka nguva ya tinkomponi, michini ya tinsimbhi a yitirhisiwa ku endla mintirho yo rharhangana ku fana na ku kongomisa neyithi leyi rhungaka. Michini leyi rharhanganeke ya gezi yi akiwile na swona yi pfunete ku endla tinhlayo to hambana hambana eka lembe xidzana ra vu 20. Michini yo sungula ya gezi leyi thlariheke yi sungule ku tirhisiwa hinkarhi wa nyimpi ya misava ya vumbirhi. Rivilo, matimba na ku olova ka matirhisele ya tikhompuyuta leti, ma kurile hi ku hatlisa loku kulu kusukela kwalano.
Hakanyingi, khompuyuta yina mbilu yin'we leyi kotaka ku endla tinhlayo (CPU), yithlela yiva na ndlela yo vekisa vuxokoxoko no byi tsundzuka. Mbilu ya khompuyuta yi kota ku endla tinhlayo to lova, yikota ku langa eka switandzaku swimbirhi, yithlela yi kota ku longoloxa no lawula mafambisele na matirhele yo karhi hikuya hi vuxokoxoko lebyi vekisiweke. Michumu yin'wana leyi tirhisiwaka na mbilu ya khompuyuta yi fana na michumu yo letela (Bhodo yo thlava marito, Kondlo ro kongomisa, naswin'wana), Minchumu yo kombisa mbuyelo (Xikrini xa khomuyuta, na michini yo gandlisa). Michumu leyi tirhisiwaka na khompuyuta yo endla leswaku vuxokoxoko byi kota ku nghenisiwa eka khompuyuta no hlantiwa hilaha ku fanaka.
Masungulo[Lulamisa | edit source]
Hikuya hi Oxford Dictionary, matirhisele yo sungula ya rito "Khompuyuta" akuri hi lembe ra 1613 eka buku ya xinghezi leyinge The Yong Mans Gleanings leyi tsariweke hi Richard Braithwait: "Ndzi vile khompuyuta leyinene ya minkarhi, na n'watinhlayo lonkulu, naswona ndzi chiche masiku ya wena mava nomboro ntsena." Leswi aswi hlamusela munhu loyi a a tirha ku hlaya tinomboro. Rito leri riyile emahlweni ri tirhisiwa hi nhlamuselo leyi ku kondza eka malembe xidzana ya vu 20. Kusukela eka malembe xidzana ya vu 19, rito khompuyuta a ritirhiseriwa kuvula muchini lowu kotaka ku bha tinhlayo.[1]
Online Etymology Dictionary yi pfumelana na matirhisele ya rito leringe Khu=ompuyuta hi malembe ya 1940, kuhlamusela "loyi a bhaka tinhlayo", naswona yihlamusela leswaku matirhisele ya rito raku "muchini wabha tinhlayo" risukela eka malembe ya 1897. Kasi yithlela yihlamusela leswaku matirhisele ya manguva lawa ya rito khompuyuta masukela eka malembe ya 1945, naswona ama kongomisiwa eka muchini wa Turing.[2]
Mintshaho[Lulamisa | edit source]
- ↑ computer, n.. Oxford English Dictionary (2 ed.). Oxford University Press. 1989. Retrieved 10 April 2009.
- ↑ "computer (n.)". Online Etymology Dictionary.


text:
Vutleketli
Vutleketli i kufambafamba ka vanhu, swiharhi na tinhundzu kusuka endzhawini yokarhi kuya eka yin'wana. mixaka ya swavutleketli yihlanganisa, swihahampfhuka,[1] switimela,[2] mimovha[3] naswin'wana na swin'wana. Tavutleketli tinga hambanisiwa hikuya hi maakele ya swilo swo famba hiswona na vukorhokeri lebyi yelanaka. Vutleketli ibyankoka swinene hikuva byi endla leswaku vanhu vakota ku xaviselana tinhundzu, leswinga swa nkoka eka nhluvuko wa vanhu.
Swiakiwo swa vutleketli swihlanganisa, magondzo, tinjhanjhi, vuphatsami bya swihahampfhuka, Ribuwa ra switimela swa mati, switchi swa mabhazi, tindzhawu to hlayisa nhundzu, tindzawu to xavisa mafurha ya mova, na tin'wana tindzhawu leti yelanaka. Switichi leswi swingaha thlela switirhisiwa ku cinca vakhandziyi, nhundzu kumbe ku lunghisa swifambo.
Kasi vukorhokeri byi hlanganisa tindlela to fambisa swifambo swa vutleketli, milawu leyi faneke ku landzeleriwa na vulawuri bya swa vutleketli.


text:
Vhalemba
Vhubvo
Afha ri do amba zwinzhi nga Vhalemba vha dzulaho Venda na Vhavenda.
Vhukati ha Vhavenda huna Vhalemba, vhane a si Vhavenda fhedzi vha amba Tshivenda. Vhalemba avha ndi vhane ha pfi ndi Vhayuda vharema. Vhenevha Vhalemba vha divhea fhethu ho fhambananaho hune vha dzula na Vhavenda sa Vhashavhi, kana Vhasena. Vhalemba vhenevha hu pfi vho bva vhe fhethu hu no pfi Sena he vha tshimbila u vhuya u swika vha dzhena Afrika , he vha swika-vho na fhano Afrika Tshipembe.
Uya nga vhanwe, Vhalemba vho bva Judea vhaya vha dzula Yemen. Henefho Yemen vho fhata mudi wa Sena, vha vhidzwa u pfi ndi Vha-Sena, zwi tshi bva kha uri vha bva Sena.
Vha nndu ya Hamissi vho do takuwa vha livha Afrika, he vha fhandekana ha bva zwigwada zwivhili. Tshinwe tshigwada tsho do kuvhangana Ethoipia, ngeno tshinwe tsho swika Tanzania/Kenya he tsha fhata mudi wa Sena wa vhuvhili.
Ubva afho hu pfi vho tshimbila vha swika Malawi.hune na namusi vhanwe vha kha di dzula henefho vha vhidzwa Vha-Mwenye, zwi ambaho vhadzimu vha shango.
Tshinwe tshigwada tsho rangwaphanda nga Bakali, tsho do pfuka tsha dzula Mozambique, he vha fhata mudi wa Sena wa vhuraru. Na namusi Vha-Sena vha a wanala henefho.
Ngamurahu ha minwaha yo vhalaho, vha lushaka lwa Seremane vho do fhira vha ya vha dzula Chiramba kha la Zimbabwe, vha tshi divhea ngau pfi Vha-lemba, hune na namusi vhanwe vha kha di dzula henefho. Vhanwe vhavho vho do tshimbila vha swika Venda hune vha dzula hone na Vhavenda.
Vhanwe vhari Vhalemba vho swika Venda vhe na Vhavenda. Hu khou pfala uri vho vha vha tshi khou tshimbila vho farela Vhavenda ngoma lungundu, musi Vhavenda vha tshi swika Dzata.
Vhasedzulusi vhari Vhalemba ndi lushaka lwa Vhayuda lwo xelaho kha Tshakha dza fumi na mmbi dza vhana vha Yakobo. Na henefha kha Vhalemba vho dzulaho na Vhavenda vha na Tshakha dza fumi na mmbili uya nga lushaka lwa vhana vha Yakobo.
Vhalemba vha tenda uri zwenezwo vha tshi tshimbila u vhuya u swika vha tshi swika afha hune vha khou dzula hone namusi, hothe he vha dzula vho fhata Sena.
U khwathisedza arali nagoho Vhalemba vha na Vhushaka na Vhaisiraele kana lushaka lwa Vhayuda ho vha na ndingo dze dza itwa dza DNA kha vha Vhanna , dze dza sumbedza na ngoho vhe na Vhushaka ha malofha .
Matshilele
Naho Vhalemba vha tshi dzula na Vhavenda vho kona u vhulunga maitele avho. Vhalemba kaleni vho vha tshi malana nga tshavho. Izwo ho vha u shavhisa u di dodza dzitshika siani la Vhurereli havho. Zwine vha ila na zwine vha tshilisa zwone. Fhedzi ano maduvha vha a malelana na Vhavenda.
Vhenevha Vhalemba avho ngo litsha maitele avho, vho di vha vhathu vha u ila Zwiliwa zwine Vhavenda vha zwila sa Nguluvhe. U dzulelana ha Vhavenda na Vhalemba zwo sia Vhavenda vha tshi dzhia manwe a maitele a Vhalemba sa u fumba kana u tshina Murundu zwine Vhavenda vho vha vha sa dzheni khazwo. Ngoma iyi o vha maitele a Vhalemba, he kaleni vha vha vha tshi fumbisela vhana vhavho vha vha tuka mitani yavho vhe na minwaha mitanu na miraru.
vhanwe vhalemba vha khadi tovhela bvelelo yavho ngau di wana musi ha zwifhinga kana nwedzi wa September vhatshi tangana ha Mutenda hune vha kuvhangana hone, vhobva thungo dzothe. masengane u bva ha maila, maebani, madombidzha, magau, ha-phithela, muduluni, ha-matsa


text:
Dyondzo
Tidyondzo i xiyimiso xa vuleteri na ku dyondza, kumbe ku hlengeleta vutivi, vutshila na mitnolovelo. Tindlela ta vuleteri ti hlanganisa tu thya migaringani, kubula, kudyondzisa, kuletela na ku lavisisa. Tindyondzo ti kongomisiwa hi valeteri, kambe na vadyondzi va nga swikota ku tidyondzisa.[1]
Tdyondzo ti hambanisiwa hi ndlela leyi landzelaka, Dyondzo yo sungula/yatincece, Xikolo xa lehansi, Xikolo yale makarhi na tidyondzo tale henhla.
Mfanelo yo dyondza, yi amukeriwe hi tihulumedhe tin'wana emisaveni hinkwayo, hi kya hi ndzimana ya vu 13 ya vumbiwa ra Matiko lama hlanganeke.[2] Eka tindzhawu tin'wana, dyondzo ixikolokolo ku fikela eka malembe yo karhi.
Mintshaho[Lulamisa | edit source]
- ↑ Dewey, John (1944) [1916]. Democracy and Education. The Free Press. pp. 1–4. ISBN 0-684-83631-9.
- ↑ ICESCR, Article 13.1


text:
“Loko ku wa nkambako, ku twala ndzhinginiko”
Nsini ya ndhuma, leyi tivekaka tani hi Dr. General MD Shirinda, leyi hundzeke emisaveni hi siku ra 25 Khotavuxika 2017, yi ta tshama yi ri kona eka matimu lawa ya nga ta vulavula hi vunanga na vuyimbeleri bya Xitsonga, emisaveni hinkwayo.
Mukhacani Daniel Xirinda, i n’wana Mafanele Xirinda na N’wadongwe.
U velekiwe hi lembe ra 1936, n’wheti ya Sunguti, ku ri siku ra makume-mbirhi-mune (24). Mukhacani u kule ku fana na majaha-kulobye, a risa, a huha a kula.
Tata wa yena, a ku ri wanuna wa ndhuma hi ntivo-vutshunguri. Hi swona swi nga endla ku Mukhacani na yena a dyondza ku tirhisa nyiko leyi. Loko a ri na 12 wa malembe, vuswikoti bya yena bya vun’anga se a byi voneka no tiveka etikweni. Ndyangu lowu wa ka Xirinda, a ku ri khale na wu tswala tin’anga, tani hi ku, tata wa Mukhacani, a ku ri n’anga ya vuntsevu leyi a va kota ku yi hlaya, leswi nga endla Mukhacani a va n’anga ya vunkombo endyangwini.
Nyiko ya yena leyi a nga duma misava hi yona, hi leya vunanga.
Hi lembe ra 1961, nyiko ya vuyimbeleri, yi sungule ku tikomba eka jaha Mukhacani. Hi lembe ra 1963 u endle nkandziyiso, hi ku tirhisa Timbila, la a nga hlula eka mphikizano exikolweni xa Tshwaulu. MD Xirinda u kandziyise vuyimbeleri bya yena byo sungula eka Radio Bantu. Nkandziyiso wa yena wa madyondza eka Radio Bantu, wu thyiwe “RIMHONDZO RA NYARHI”, ku ve nkandziyiso lowu nga rhandziwa swinene. U ye emahlweni, la hi lembe ra 1969, a nga kandziyisa risimu leri nga thyiwa “NI NAVELA KOKWANI”, a karhi a fambisana na Tsalani H. Makhuvele kwele ka Radio Bantu. Khale, le ka Radio Bantu, a va pfumeleriwa ku kandziyisa risimu rin’we ntsena hi lembe.
A nga yimanga, loko Radio Bantu yi ve na rhavi leri nga thyiwa Radio Tsonga, MD u ye emahlweni a kandzyisa.
Ndyangu wa ka Xirinda wu vuye wu rhurisiwa eTshifude, wu ya eka Makhasa, hi lembe ra 1972, hi mhaka hansa-hansa ya ku endliwa ka matiko-xikaya ma Venda na Gazankulu.
Ivi hi lembe ra 1975, a humesa nkandzyiso wo helela wa madyondza( Debut LP Album), lowu nga thyiwa “U NGA RILI SHIRINDA”, ku ve nkandziyiso lowu nga tsakeriwa ngopfu, ku nga ri eka Vatsonga va Gazankulu ntsena, tani hi ku, eka malembe lamaya, mhaka ya mindzilikani eka Vatsonga a yi nga se va na matimba, wu tsakeriwe hi Vatsonga ematikweni hinkwawo. “U NGA RILI SHIRINDA” yi dume ku ya fika na le Malawi, Zambia, Zimbabwe na le Lesotho. Hambi entsungeni wa malwandle, a byi tiveka. Vunanga bya MD Xirinda byi hlohlotele vantshwa vo tala ku yisa emahlweni nyiko ya vona yo yimbelela, no tinyungubyisa hi ririmi ra vona. Kambe, ku fana na tinsini to tala ta minkarhi liya, vuyelo bya swa timali, a byi vonekanga, hambi leswi nkandziyiso lowuya a wu xavise ngopfu.
Eka gondzo ra yena ra vunsini, Nkulukumba Xirinda va kandziyise va tlhe va humesa vunanga, na va tirhisa mavito lama landzelaka:
- Nghonyama MDS
- MD Shirinda & Gaza Sisters
- General MD Shirinda and the Explorers
- General MD Shirinda and the Family
- General MD Shirinda & Gaza Sisters
Ntlawa wa MD Xirinda, a wu vumbiwe hi lava landzelaka;
- MD Shirinda – Lead guitar
- Etien N’waChochovelani Chauke – Bass Guitar
- Lulu Masilele – Saxophone
- Hasani Thomas Mavasa – Bass Guitar (RIP)
- Hasani Thomas Mahamba – Bass Guitar
- Elias Mabuna – Rhythm Guitar
- Miyakayaka Robert Shirinda: Keyboard (N’wana MD)
Vamakwavo vakwe va xinuna;
- Prof P. S. Shirinda – Bass Guitar
- Patrick Shirinda – Flute
- Wilson Shirinda – Drums
Gaza Sisters;
- Mhani Mthavini Emma Mabasa
- Mhani Tintswalo Doris Chauke
- Mhani Mujaji Clarah Ndove
- Mhani Mphephu Muhlava Baloyi
- Mhani Florah Mithavini Chauke
- Mhani Sosana Susan Chauke
- Mhani Mujaji Muhlava Khanyi
- Mhani Mamayila Shirinda
- Mhani Mujaji Tsatsawani Shirinda
- Mhani Margareth Shirinda
Lava vanharhu vo hetelela la henhla i vamakwavo va MD Xirinda.
- Agnes Shirinda
- Sarah Shirinda
Lava i vana va MD Xirinda, na vona a va ri swirho swa Gaza Sisters, ku fikela loko va ya evukatini…. Vamanana lava, va tirhe ngopfu eka ku vumba ntila wa vunanga bya MD Xirinda, na bya Xitsonga hi ku angarhela. A va suma bya tintsumi ta vuxa, va humesa mimpfumawulo leyi nyanyulaka hi ndlela yo tenga. Ntlawa wa MD Xirinda a wu koka ntshungu hinkwako lomo a va tlanga kona. A ku ri ntlawa wa vunyeleti bya vunanga bya Xitsonga.
Hi lembe ra 1976, MD Xirinda & Gaza Sisters va endle matimu hi ku ya tlanga le ka Rand Easter Show, hi nkarhi lowu a swi tika ku Vantima va rhambiwa eka tindhawu to fana na letiya.
Hi lembe ra 1985, loko Paul Simon a hlawule vayimbeleri va la tikweni nkulu ra Afrika, eka ntirho wo endla nkandziyiso wa yena wa ndhuma, “Graceland”, van’wani lava va nga hlawuriwa hi Simon, a ku ri MD Xirinda endzhaku ku twa ku nyanganya ka tinsimu ta kwe. Risimu leriya ra “I Know What I Know”, hi rona leri ku nga tlanga Paul Simon, MD Xirinda & Gaza Sisters; risimu leri, a ku ri antswiso wa risimu ra MD Xirinda lera “NKATA MINA”, ku suka eka nkandiyiso wa yena wa lembe ra 1984 lowu nga thyiwa “XIKUMAKUMANI”.
General MD Xirinda u tirhisane na swiyimbeleri swo fana Alimina Ringeta Dumezulu, Vanhwana va Ndlela, xikan’we na ntlawa wo duma wa The Mahotela Queens. Un’wani loyi a nga tirhisana na MD Xirinda, i Ali Moyana, nsini ya ndhuma ya vunanga bya Afro Pop.
Ali Moyana, loyi ku nga ntukulu wa MD Xirinda, u nghene eka swa vuyimbeleri ehansi ka vuleteri na nkucetelo wa MD Xirinda. Nkandiyiso wa madyondza wa Ali Moyana, wa lembe ra 2001, lowu nga thyiwa “Tsakani”, wu humelerisiwe hi MD Xirinda hi byakwe; nkandziyiso lowu kume “Gold Certification”. Ali Moyana u hlamusela General MD Xirinda tani hi nhenha, wanuna wa vutshila loko swi ta ka vunanga. Wanuna wa vumunhu no rhandza vululami.
Nsini ya ndhuma ya vunanga bya Xitsonga, MC Mavasa, na yena u vula a nga tipfinyingi ku na yena u hlohloteriwe ngopfu hi MD Xirinda eka ku yimbelela na masumele, eka vunanga bya Xitsonga. Vunanga bya General MD Xirinda, byi ve na nkucetelo na nhlohlotelo ngopfu, eka vuyimbeleri bya General Muzka, hambi leswi va nga va titangha to hambana ngopfu.
MD Xirinda u xiximiwe ko hlaya ngopfu:
- U tlhomiwe risiva ra “General” hi khale ka mfumu wa tiko-xikaya ra Gazankulu hi 1980
- Best Xitsonga Album, South African Music Awards hi 2007.
- MLFM Lifetime Achievement Award hi 2013.
- U tlhomiwe risiva ra vudokodela hi lembe ra 2014 hi va Institute For Indigenous Knowledge of South Africa.
Thomas Mahuntsi, u xixime MD Xirinda eka tsalwa ra yena ro thwasa tidyondzo le Unviversity of Venda, tsalwa leri ri thyiwe;
“A Critical Analysis of MD Shirinda’s Songs with Special Reference to their Message, Theme, Value to society and the usage of Language”
Minkandziyiso yo tala ya General MD Xirinda, a yi humelerisiwa hi Thomas Masingi. Tinsimu leti nga kandziyisiwa hi MD Xirinda, ta hundza kwalomuya ka 750.
Risimu rin’wani ra yena ra ndhuma, hi lera “Mujaji”, ri dume ngopfu, ri va njamba ya tinjamba. Risimu leri, ri vuye ri yimbeleriwa hi Sello Chicco Thwala, ri tlhe ri va na ndhuma nakambe. “Lexi nga tsakisa hi vuantswisi bya Chicco Thwala, i ku byi humelele hi ku va Chicco na General MD Xirinda va fikelele ntwanano” ku vula Tivani Lawrence Shirinda, n’wana MD Xirinda.
Risimu lera “Mujaji”, ri tlhe ri va kona tani hi soundtrack eka ntlangu wa mavona-kule (film) leyi nga thyiwa “The Brothers Grimsby”.
Vana va MD Xirinda lava nga tamela nhonga na nyiko ya Tatana wa vona, eka swa vuyimbeleri, hi lava landzelaka:
- Vazaya (Mackson Shirinda)
- Miyakayaka Robert Shirinda
- Sarel Shirinda
- N’waMD (Dlayani Rose Shirinda)
- Tshamiseka Shirinda
- Tekani Shirinda (OG Gangsters)
- N’wingi (N’wa Daniel)
- Ndongwe Shirinda, n’winyi wa Shirinda Recording Studios
- Dumisani Shirinda (Dumenter Music).
Dumisani u tlhe a va mulawuri wa (manager) makwavo Vazaya, xikan’we na Henny C na Speedofevo.
Tin’wani ta ti album ta Dr. General MD Xirinda:
- Teka Baji
- Teka Dzovo U Ndzi Bebula
- Dustbin
- Xibombi
- Xikhalabyani
- Yi vuyile Nqambhi
- U Nga Rili Shirinda
- Mujaji
- Nghena Shirinda
- Juliet
- Ganda Ganda
- Nsati Wa Mina
- Xitsandza-valayi
- Xikumakumani
- Nkata Mina (1984)
- Music Is The Food Of Love (1985)
- Boti Rhandeka #1 (1988)
- Boti Rhandeka #2 (1989)
- Boti Rhandeka #3 (1992)
- Boti Rhandeka #4 (1993)
- Boti Rhandeka #5 (1994)
- Boti Rhandeka #6 (1995)
- Boti Rhandeka #7 (1996)
- Ya vuya Nqambhi (1998)
- Madala Kanje (2001)
- Gama Ra Nsele (2007)
- 30 Thousand (2012)
- I Vanhu Maseve (2016)
General MD Xirinda u kandziyise xivonwa lexi a xi tlangiwa ngopfu emoyeni, eka nongonoko wa Ezodumo, lowu vuriwaka Roots namutlha.
General MD Xirinda, a ku ri wanuna wa tshengwe, u teke vasati va 7, ku nga Mhani Mujaji Tsatsawani Shirinda (Mhani-nkulu), Mhani Mithavini Emma Mabasa (u hundza emisaveni hi lembe ra 2011), Mhani Mjaji Muhlava Khanyi, Mhani Florah Mithavini Chauke, Mhani Mijaji Clarah Ndove, Mhani Tintswalo Doris Chauke, na Mhani Mphephu Muhlava Baloyi.
Nkandziyiso wo hetelela wa General MD Xirinda wu endliwe hi 2016, wu thyiwe “I VANHU MASEVE”.
General MD Xirinda u hundze emisaveni hi 25 Khotavuxika lembe ra 2017, ivi a heleketiwe ekaya ra yena ro hetelela hi siku ra 1 Mawuwani 2017 le ka Makhasa. Madzana-dzana va tile ku ta lelana na nganakani. La a ku tele maxaka, vanghana, valendzeri na vaseketeri. Van’wani va swivulavuri a ku ri Nkulukumba Gezani Mavunda hi ku yimela ndzawulo ya Vutshila na Ndzhavuko exifundzeni xa Limpopo, na Vongi Nkanyani hi ku yimela Mughana Lonene FM.
Dr. General MD Xirinda u siye:
Vasati vakwe va 6.
Vana vakwe va 44; 33 va xinuna, na 13 va xisati.
Vatukulu va 61.
Na vatukulu-xinguwa va 8.
Yi wisile Nganakani
Xirindza nhlanga wa Bila
Exirindzeni
Khwati ra nsele
Mahuma na dyambu
Wo kandziya tandza ra ngwenya
Mukhacani, Daniel
Wena Khokhozeya
Wa Mafanele
Gongondwani wa mirhi yo oma
Faya-faya
Rihlanga ra faya
N’wa maxurha ku oma
ko tsakama ku ku nyika ndlala
Wena palakaxi
Wa swicele swa va n’wani majaha
Nganakani ya Mafanele
Mafanele wa Babitini
Babtini wa Miyakayaka
Miyakayaka wa Xiwanga
Xiwanga wa Salani
Salani WA Mapindu
Mapindu wa Mahumani
Hi khensa va ndyangu wa ka Xirinda, ngopfu Dumisani Xirinda, eka ku chivirika, ku hinteka na ku tiyisela ka yena eku tiyiseni ku tsalwa leri ri va leri fuweke hi matimu ya Nkulukumba M. D. Xirinda. Hi khensa nakambe Ali Moyana eka mbhurisano lowu nga humesela erivaleni matimba ya” MD Shirinda” eka vuyimbeleri na le ka vuhumelerisi.
Hi leti khale ka tinjamba ta General MD Shirinda;
Featured Image: munghanalonenefm.co.za


text:
Khale ka Dr. Nhanha, muyimbeleri na muhumelerisi, loyi se i tivekaku hi ra Small, hi burisani na ye hi “re-brand” na album ya yena yintshwa, NI KHENSA YEHOVHA.
Eka lava va tivutisaku ku xana Small i nsini muni, hi nga va hlayela leswi; Small u ya ku veni ‘The Next Eckson Maluleke’ hi ku famba ka nkarhi… Kambe, loko Small o ya mahlweni no landelela mindzhuti ya tinsini ta ndhuma, i ta tshama a ri endzhaku. Small wa tshembisa swinene, i na voko eku chayeni, i twala a ri na nyiko eku tsaleni, kambe ya ha hluka.
Small hi van’wani va tinsini leti ti nga ta hanyisa no rhangela Traditional Tsonga ya mundzuku; vunanga bya vo Dr. Thomas Chauke, Peter Hlungwani, MC Mabasa, George Maluleke etc swi nge endli ku byi fa, hi byona vunanga lebyi hlayisaka no dyondisa ririmi.
Hi lowu mbhurisano wa FanaThePurp na Small;
Ntumani wo ehluta (Click to Download) Mbhurisano wa FanaThePurp na Small
Hi lowu nxanxameto wa NI KHENSA YEHOVHA ya Small;
NI KHENSA YEHOVHA yi ba ku tlula ti album to tala ta 2017, difference i ku Small o ka a nga dhumangi, hi n’wu nyika 8.5/10


text:
Hi leyi minsumo (lyrics) ya risimu ra Guilhermina ra King Bow ku suka eka vuhumeso bya Mr Romantic, ku nga album ya Mr Bow ya 2017. I nga ehluta (download) risimu leri eka ntumani lowu;
Ntumani wo Ehluta (Click to Download)
Guilhermina
Ni sukile khale kaya
Mhe ni famba hi ku lava vutomi
Mina ni sukile khale kaya
Se ni famba hi ku lava vutomi
Ni ze ni hlantswa mimovha
Nkatanga ni phandela wena
Ni tshikile Viola la mina
Hi lirhandzu ni hluphekela wena
U ta ni kuma le Estrela
U ta ni kuma le Baixa mama
U ta ni kuma São Rock Guilhermina
U ta ni kuma le Junta mama
A va ku tala a va hlekelela
kambe mina ni very strong mama
Van’wani a va ni poyilela
kambe mina ni very focused vo hemba
Guilhermina [Guilhermina wa mina]
Hayi mina ni ta vuya nkata [Mina ni ta vuya kaya]
[x2]
Guilhermina [Guilhermina wa mina]
Hakunene ni ta vuya nkata [Mina ni ta vuya kaya]
Mina no yimela muholo nkata [Guilhermina wa mina]
Wena rhula ni ta vuya nkata [Mina ni ta vuya kaya]
U nga chavi
Guilhermina
Guilhermina nkata
Guilhermina
Oh Guilhermina
A leswi ku nga khwela Gasolina la kona
A maxapa se ma khwelile
Ku khwelile xikhafu na pawa
Hinkwaswo a swi khwelile
Ku ve ni lugarile
Mina ni tshama ka dependência, Ka Maxakeni
Ni dlawa hi rent
Hi ku hakela dependência, Ka Maxakeni
Kambe u nga rili
Nahambi swo tika, Vou resolver
Miyela nkata
Swilo swi ta lunhga
Guilhermina [Guilhermina wa mina]
Hayi mina ni ta vuya nkata [Mina ni ta vuya kaya]
[x2]
Guilhermina [Guilhermina wa mina]
Hakunene ni ta vuya nkata [Mina ni ta vuya kaya]
Mina no yimela muholo nkata [Guilhermina wa mina]
Wena rhula ni ta vuya nkata [Mina ni ta vuya kaya]
U nga chavi
Guilhermina [Guilhermina wa mina]
Guilhermina [Mina ni ta vuya kaya]
[x2]
Ni ngo dlawa hi crise n’winoo! [Guilhermina wa mina]
Li nga khoma tiko leli [Mina ni ta vuya kaya]
Hina hi hela hi ntiyiso maxaka [Guilhermina wa mina]
Li nga khoma tiko leli [Mina ni ta vuya kaya]
Guilhermina [Guilhermina wa mina] nkata [Mina ni ta vuya kaya]
[x2]
Mina ni ta vuya [Guilhermina wa mina]
Ni ta vuya nkata [Mina ni ta vuya kaya]
[x2]
Tikhomi nkata [Guilhermina wa mina]
Tikhomi [Mina ni ta vuya kaya]
Hayi wena tikhomi nkata [Guilhermina wa mina]
Tiyisela [Mina ni ta vuya kaya]
Guilhermina [Guilhermina wa mina]
Guilhermina [Mina ni ta vuya kaya]
[x2]


text:
Ku hava valanguteri…
Madzana-ndzana u nga yisa ya khuluke na vembe ya wela elwande ra Vutsonga. Leswiya u nga yima u ambale nguvu ya mavunguvungu, yena a ambale leyo basa ku fana na ntsumi, ho hlambanyisa. Loko u tshamile u nga se vuta, a wu ba kulungwana i ku wena exihlobyeni xa vutomi a wu nge ngheni hikuva bibele a yi pfumeli; u te u ta nghena ntsena loko u vuyise mati.
A va ku byela lavo tiva nhwana leswaku xihlovo xa kwe xihlambela hi va matiko, na swona hambi ko fika vakhaphi va le tilweni va nge swikoti ku xibasisa xihlovo. Loko wena u ri karhi u yimbelela “hozana hallelujah”, yena a ri lomo emalawini va ri karhi va hlambela xihlovo. Enhangeni a wu tiva leswaku ku ta tlhavula wena, kasi nhanga va tlhavule khale.
Nhangani ya masiku lawa yi tiva hi vatluti, na swona Kwa tomi a nga tiviwi hi lavo rila…
A ta ku yini nhwana wa vanhu, hikuva na loko a ri ka wena, a wu fanele u khisamela xikwembu xa Israele u nga se nghenisa nenge exihlobyeni.
Mikhongele madlayisani!
Image source: nakedpastor.com