text:
Primary tabs
Statement on the Cabinet meeting of 7 June 2017Xitatimende xa Nhlengeletano ya Khabinete xa ti 7 Khotavuxika 2017
1. Xiyimo xa khabinete eka timhakankulu
1.1. Khabinete yi vula nakambe xikombelo xa Phuresidente Jacob Zuma xo va MaAfrika-Dzonga ya va nyandza yin'we ku lwa na madzolonga na ku xanisiwa ka vamanana na vana, na ku kombela MaAfrika-Dzonga hinkwawo ku teka magoza ya xihatla ku herisa ntungu lowu emigangeni ya hina.
Leswi swi landzela riendzo ra Phuresidente Jacob Zuma ro ya Elsie’s River eKapa hi ku seketela Imbizo yo Lwa na Vugevenga. Nakambe riendzo ri kombisile ku nga sirhelelekangi ka vamanana na vana emigangeni ya hina.
Phuresidente u tshembhisile ku vuya eka ndhawu ku ta langutisa eka mitlhontlho yo tala ya vugevenga na ku dlaya, ngopfungopfu ka vana na hilaha vulawuri bya vulandzelerisi bya nawu byi nga ta antswisa hakona vukorhokeri bya vona emugangeni.
1.2. Khabinete yi amukela ku humesiwa ka Mbalango wo Angarhela wa Mindyangu wa 2016, lowu yaka emahlweni wu komba nhluvuko eka ku simekiwa ka tiphurogireme ta mfumo ku antswisa vutomi bya MaAfrika-Dzonga, ngopfungopfu miganga leyi khale a yi pfumatiwa.
Tinhlayohlayo ti kombisa leswaku mfumo wu le ku pfuneni eku nyikeni ka tindlu, ku ri na mindyangu ya MaAfrika-Dzonga lawa ya tshamaka eka vutshamo bya ‘RDP’ kumbe bya xipfuno xa mfumo leyi nga le ku tlakukeni ku suka eka 5% hi 2002 ku fika eka 13,5% hi 2016. Mbalango wu tlhela wu komba leswaku tiphurogireme ta mpfuno wa vanhu ta mfumo ti komba ku tlakuka ku suka eka 12,7% hi 2003 ku fika eka 29,7% hi 2016.
Ku tlhela ku va na ku tlakuka loku vonakaka eka mfikelelo wa mati, gezi na nkululo, leswi ku nga xikombo xa nkoka xa ku navela ka Mfumo wa Afrika-Dzonga ku lulamisa swihoxo swa xihlawuhlawu na ku nyika vukorhokeri bya masungulo eka vanhu hinkwavo.
Hambiswiritano, Khabinete yi lemukile leswaku loko ku titsarisa eka dyondzo ya le henhla ku ri eku tlakukeni, hambileswi ku nonokaka, ntsena 3,3% wa vantima va Afrika va vukhale bya 18 ku fika 29 wa malembe a va ri ku dyondzeni loko va pimanisiwa na vanhu 18,8% ya Ma-India/Ma-Asia na 17, 5% ya valungu eka ntlawa lowu wa vukhale. Ntsena 3,5% ya Makhaladi a va ri ku dyondzeni hi 2016.
Mbalango wu yile emahlweni wu kombisa ku ya ehansi ku suka eka 23,8% ku ya eka 11,8% ya mindyangu leyi tokoteke ndlala, leyi kombaka nhluvuko eku lulamiseni miganga leyi hanyaka eka vusweti lebyi nyanyeke.
1.3. Khabinete yi lemukile Mbalango wa Vanhu lava ringaneleke ku Tirha wa Kotara wa kotara yo sungula ya lembe lowu kombiseke ikhonomi yi engetela 144 000 wa mitirho. Nhlayo leyi yi ringananisiwile hi ku tlakuka ka nhlayo ya valavi va mitirho hi vanhu va 433 000.
Khabinete tiyisisa nakambe ku tiboha ka yona ku ya emahlweni yi tirhisana na xiyenge xo ka xi nga ri xa mfumo na vatirhi eku ringeteni ka yona ku lulamisa mitlhontlho ya vupfumalantirho etikweni.
1.4. Khabinete yi amukela ku simekiwa ka ku pfuxetiwa ka Ndhawu ya Vumakelo ya Babelegi eHammanskraal tanihi xiphemu xa makungu ya mfumo ku hatlisisa nhluvukiso wa ikhonomi na ku tumbuluxa mitirho eka ndhawu. Phurojeke ya R42-wa timiliyoni i xiphemu xa mfumo xa Mpfuxo wa Phurogireme ya Tindhawu ta Vumakelo na yin'we ya tiphaka ta tsevu leti nga le ku pfuxetiweni etikweni hinkwaro eka ikhonomi yo angarhela na nhluvukiso wa vumakelo.
Khabinete yi khutaza vumaki na mabindzu ya laha kaya ku tekela enhlokweni ku ndlandlamuxa matirhelo ku ya eka tindhawu ta vumakelo ku fikelela tindlela ta nseketelo to hambanahambana leti nga kona ku yisa emahlweni nhluvuko wa mabindzu ya vona.
1.5. Khabinete yi hlamuseriwile hi Holobye wa Timali, Tat Malusi Gigaba, hi tinhlayo ta Swimakiwa Hinkwaswo swa Tiko swa Afrika-Dzonga (GDP) ta sweswi, leswi yeke ehansi hi 0,7% eka kotara yo sungula ya 2017.
Mbuyelo lowu wo tika wa GDP eka lowu a wu languteriwile wu le hansi swinene ku tlula Nxopaxopo wa Mpimanyeto wa 2017, lowu bvumbeke GDP ya 2017 ku va yi ta kula hi 1,3%. Leswi swi vangiwile eka swin'wana swilo hi ku hunguteka ka vumaki, bindzu, ku lulamisa swakudya na tifeme ta vutshamo.
Hambiswiritano ikhonomi yi seketeriwile hi ku kula ka migodi na feme yo cela leswi tlakukeke hi 12.8%. Feme ya vurimi, swihlahla na swa tinhlampfi swi vuyele ematshan'weni eka kotara yo sungula ya 2017 ku ri na ku tlakuka ka 22,2%.
Ku na mifungho ya ku vuyelela ka ikhonomi leyi tiko ri nga ku kucetelaka ku antswisa xiyimo xa ku kula ka ikhonomi ya rona n'winyi. Leswi swi katsa ku antswisa ku kula ka matiko hinkwawo, ku tshamisekisa mixavo ya swixavisiwa, swiyimo swa maxelo ya kahle swinene, mphakelo wa gezi lowu tshembekeke na ku cinca hi ku olova ka le hansi ka vuxaka bya vathori na vathoriwa.
Tanihimhaka ya xihatla, Khabinete yi rhamba van’wamabindzu, vatirhi na vanhu hi ku angarhela ku tirhisana na mfumo ku tikisa phurogireme ya ku kula ya hina na ku antswisa ntshembho leswaku ku ta yimisiwa ku ya ehansi na ku veka ikhonomi eka ndlela ya le henhla, ku fikelela ku kula ka ikhonomi ko katsa hinkwaswo.
Eka mhaka leyi Holobye wa Timali u ta hlangana na varhangeri va mabindzu eka matshalatshala yo vumba maqhinga yo sirhelela ku kayakaya ka ikhonomi na ku fikelela ku kula ko katsa hinkwaswo.
Khabinete yi seketele nhlengeletano ya vateki va mahungu yo helela hi Holobye wa Timali ku avelana na MaAfrika-Dzonga ku nghenelela loku mfumo wu nga ta ku sungula eka rimba ra mpimanyeto wa sweswi. Khabinete yi yisa emahlweni yi tiyisisa nakambe rimba ra mpimanyeto lowu amukeriweke wa tiko.
1.6. Tikhamphani to pima swikweleti ta Fitch na Standard & Poor ti tiyisile mipimo ya xikweleti xa mali ya matikomambe ya nkarhi wo leha ya ‘BB+’.
Leswi swi ta exikarhi ka ku nghenelela ka Holobye Gigaba na xiyenge xo ka xi nga ri xa mfumo ku tiyisisa leswaku ntirho wo hlanganela wa mfumo, bindzu, vatirhi na vanhu va tiko wu ya emahlweni, na leswaku switshembhiso leswi endliweke swa hetisisiwa.
Khabinete yi vula nakambe leswaku MaAfrika-Dzonga ya fanele ku ya emahlweni ya tirha hi ku twanana, ngopfungopfu hi mikarhi yo tika na ku tirha hi matimba ku tiyisisa leswaku tiko ri vuyisela xiyimo xa giredi ya vuvekisi bya rona.
1.7. Khabinete yi amukela mivulavurisano eku pfuriweni ka Komiti ya Vulawuri bya Nhlanganelo ya Makete wo Fana wa Dzonga (MERCOSUR) na Nhlangano wa Mindzuvo wa le Dzongeni wa Afrika (SACU) leyi ya ha ku va kona etikweni.
Mihlangano yi twananile ku hlangana ku tekela enhlokweni mikateko yo tlakusa MERCOSUR-SACU Ntwanano wa Bindzu leri Rhandziwaka (PTA) hi ku katsa na vuyimeri bya ntlakuso wa bindzu ra vona, Mihlangano ya ndhawu leyi sirhelelaka ku navela ka van'wamabindzu, xiyenge xo ka xi nga ri xa mfumo, na tindlu ta vuyimeri bya vona venyi na matirhelo ya matikomambe. Ntwanano wa MERCOSUR-SACU wu nyika varhumeri va le matikwenimambe va laha kaya nkateko ku nghena eka makete wa vanhu vo tlula 280-wa timiliyoni.
Khabinete yi rhamba varhumeri va le matikwenimambe hinkwavo va laha tikweni ku teka xipfuni xa PTA tanihileswi swimakiwa swa laha kaya sweswi swi kotaka ku nghena eka matiko lawa ya nga eka Nhlangano wa Yuropa MERCOSUR hi mipimo ya mindzuvo leyi rhandziwaka.
1.8. Khabinete yi kombisile ku sola eka xiboho xa United States of America (USA) ku tihumesa eka Ntwanano wa Paris.
Ntwanano wa Paris, lowu nga ta sungula ku tirha hi ku hetiseka hi 2020, wu tiyisisiwile hi ku nghenisa xandla loku langiweke hi matiko hi woxe ku ya eka swikongomelo swa matiko hinkwawo leswi ku twananiweke haswona hi ku hlanganela.
Afrika-Dzonga ri komberile USA ku tlherisela endzhaku xiyimo xa rona ku tiboha nakambe eka endlelo ra swiphemunyingi.
1.9. Memorandamu ya Ntwanano exikarhi ka Novartis, Huvo ya Ndzavisiso wa swa Vutshunguri ya Afrika-Dzonga na Ndzawulo ya Sayense na Thekinoloji, yi pfula ndlela ku antswisa vukulu na nkoka wa miringeto ya tlilinikhali na ku aka vuswikoti bya ndzavisiso eka tikonkulu.
Ntwanano wu ta pfumelela tiphurogireme ta Ndzavisiso wo hlanganela eka mavabyi lawa ya hlawuriweke yo ka ya nga tluleli na yo tlulela, swi antswisa mfikelelo wa vavabyi va Afrika-Dzonga eka mirhi yintshwa, na ku aka vuswikoti bya nhluvukiso na ndzavisiso wa tiko na wa tikonkulu.
Khabinete yi tshemba leswaku ku na ndlela ya vutirhisano byo ka byi nga ri bya mfumo na bya mfumo, naswona yi khorwisiwile leswaku leswi swi nga rhangela ndlela eku lulamiseni mitlhontlho yo tala yo tika leyi hi hlanganaka na yona.
1.10. Khabinete yi amukela Xiviko xa 2017 ku suka eka Nhlengeletano ya Misava hinkwayo na Nhlangano wa Ntwanano, lowu yaka emahlweni wu pima Afrika-Dzonga tanihi ndhawu ya mikhuvo ya bindzu ya le henhla eAfrika na le Middle East. Xiviko xi humesiwile hi Mudyaxihi 2017 eFrankfurt, Germany.
Afrika-Dzonga ri tshama ri ri rin'we ra tindhawu ta vapfhumba leri tivekaka ngopfu emisaveni na ku ya emahlweni ri rhanga eka mipimo na le ka xikombo xa vuswikoti bya vupfhumba na ku endza ka matiko hinkwawo ka Foramu yo Endza ya Ikhonomi ya Misava hilaha yi humesiweke hakona hi Dzivamisoko 2017.
Khabinete yi navela ku vona malokixi na madoroba lamatsongo yo tala ya Afrika-Dzonga ya kombela tinhlengeletano letitsongo laha ya nga ta fikelela swilaveko swo rhurhela. Leswi swi ta pfuna ku antswisa ku hangalaka ka vupfhumba hi ku ya hi ndhawu ku hundza eka tisenthara letikulu na ku hangalasa rifumo leri endliweke hi mikhuvo leyi hi ku ringana swinene.
1.11. Khabinete yi rhamba MaAfrika-Dzonga ku va na vukheta byo vona mahungu ya vuxisi, ngopfungopfu ku tlakuka ka ku ku rhumeriwa ka mahungu ya vuxisi eka swiyenge swa mabulu ya ku lahleka, ku tlhakisa na ku ngungumerisa vanhwanyana na vamanana.
Ntungu wa madzolonga lowu wa ha ku va ka kona eKwaMashu, kusuhi na le Durban hikwalaho ka swiviko swa vuxisi swa ku va vana va tlhakisiwile eka ndhawu na ku kumbeteriwa ka ku ngungumerisiwa ka nhwanyana eNaledi, Soweto hi vanhu lava a va ri eka thekisi ya Toyota Quantum ku katsiwile na nomboro ya ntsariso swi vangile hoyihoyi eka swiyenge swa mabulu, leswi endzhaku swi kumeka swi nga ri ntiyiso.
Vuxisi lebyi, mahungu ya vuxisi na ku hangalasiwa ka mahungu yo ka ya nga ri ntiyiso swi vanga ku chava eka miganga ya hina na ku tlangisa nkarhi na switirhisiwa swa maphorisa. Hi kombela vanhu ku va va rhumeli nakambe na ku hangalasa mahungu ya vuxisi eka swiyenge swa mabulu, ku fikela loko va tiyisisile ntiyiso wa wona.
1.12. Khabinete yi lemukile hi ku vilela swinene swiviko swa vuhangalasi bya mahungu eka ‘tiimeyili leti pfuteke’ leti kumbeteriwaka ku khumbheka ka Vaholobye, vatirhi na mabindzu yo ka ya nga ri ya mfumo eka ku kumbetela ku endla swo homboloka.
Khabinete yi tshama yi tibohile hi ku hetiseka eka mafumele lamanene naswona hinkarhi lowu fanaka, yi tlhela yi lemuka leswaku vanhu hinkwavo va tekiwa va nga ri na nandzu ku fikela loko va tiyisisiwa ku va na nandzu hi ku ya hi Vumbiwa ra hina.
Khabinete yi khutaza hinkwavo lava nga na mahungu ya mayelana na ku endla swo homboloka kwihi na kwihi hi vatirhi va mfumo kumbe Vaholobye ku tivisa vuyimeri byo sindzisa nawu leswaku ku ta endliwa vulavisisi.
Ya swi tiva leswaku milandzu yin'wana se yi pfuriwile, naswona maphorisa ya le ku endleni ka vulavisisi lebyi faneleke. Hinkwavo lava khumbiwaka hi tiimeyili va khutaziwa ku tirhisana na vuyimeri byo sindzisa nawu.
Phuresidente Zuma u arile ku kumbeteriwa loku kandziyisiweke eka phephahungu ra Sonto leswaku u na yindlu eDubai eUnited Arab Emirates.
2. Swibohonkulu swa khabinete
2.1. Khabinete yi hlamuseriwile hi swiviko swa matirhele ya nhluvuko swa kotara ya vu 4 ya 2016/17 (Sunguti-Nyenyankulu 2017) eka masimekelo ya mivuyelo ya swirhangana.
Vulanguteri bya Khabinete eka masimekelo ya Rimba ra swa Maqhinga ra Nkarhi wa le Xikarhi wa 2014 ku fika hi 2019, swi vanga ku antswisiwa ka mphakelo wa vukorhokeri. Leswi swi hi tshineta ekusuhi na ku fikelela Xivono xa Kungu ra Nhluvukiso wa Rixaka (NDP) xa 2030.
Mfumo wu endlile nhluvuko lowukulu eku simekiweni ka mivuyelo ya swirhangana ya 14 na ku yisa emahlweni swikongomelo swa NDP. Mitlhontlho leyi khumbhaka ku simekiwa na nghingiriko lowu lavekaka ku antswisa mphakelo na yona yi tlhele yi langutisiwa.
GCIS yi hlanganisa tinhlengeletano ta ntlawa wa tinhlengeletano ta vuhangalasi bya mahungu, leswi languteriweke ku va kona ku suka hi ti 9 ku fika ti 18 Khotavuxika 2017. Xedulu leyi antswisiweke yi ta nghenisiwa eka www.gov.za.
3. Mitlangu leyi ta ka
3.1. Phuresidente Zuma u simekile N'hweti ya Vantshwa ehansi ka nkongomelo lowu nge “Lembe ra OR Tambo: Ku Antswisa ku Nyika matimba eka Ikhonomi ya Vantshwa”, na nhlengeletano ya Ntlawa wo Tirha wa Vantshwa wa Phuresidente. Leswi swi hlanganisile mfumo na varhangeri va mihlangano ya vantshwa, lava langutiseke hi vukheta nhluvuko wa ku antswisa ka ikhonomi ya vantshwa.
Vaholobye na Swandla swa Vaholobye va ta nghenelela eka migingiriko yo hambanahambana leyi kongomisiweke eka ku tlakusa nhluvukiso na ku nyika matimba eka vantshwa. Ntirho wo tlangela Siku ra Vantshwa ra Rixaka wu ta va kona eVentersdorp, eN’walungu-Vupeladyambu hi ti 16 Khotavuxika 2017.
Lembe leri ri fungha nkhuvo wo heta rin'wana lembe ra vu 41 ra Soweto Uprising naswona ku tlangela ku tirha tanihi xitsundzuxo xa leswaku vantshwa etikweni a va ri emahlweni eka Nyimpi ya hina.
Khabinete yi khutaza vantshwa hinkwavo ku nghenelela eka migingiriko ya Siku ra Vantshwa na ku tirhisa nseketelo na switirhisiwa hinkwaswo leswi mfumo wu endleke swi va kona ku antswisa swivono swa vona na ku antswisa ku nghenelela ka vona eka ikhonomi.
3.2. Nhlengeletano ya vantshwa ya mfumo wa muganga
Holobye wa Mfumontirhisano na Timhaka ta Xintu, Tat Des van Rooyen, u ta lulamisa Nhlengeletano ya Mfumo wa Muganga ku suka hi ti 19 ku fika hi ti 22 Khotavuxika 2017, ehansi ka nkongomelo lowu nge “Vantshwa va teka vulawuri bya nhluvukiso”. Nhlengeletano yi ta simeka Foramu ya Nhluvukiso wa Vantshwa wa Mfumo ya Muganga.
Leswi swi ta kotisa vantshwa ku xopaxopa nhluvuko wa mfumo wa muganga eka ku humelela ka Pholisi ya Vantshwa ya Rixaka 2020. Swi ta tiyisa vutirhisano exikarhi ka mfumo, bindzu na vanhu va tiko eku hluvukiseni ka varhangeri va vantshwa eka ndhawu ya laha kaya.
3.3. Holobye wa Vutirhelamfumo na Vulawuri, Man. Faith Muthambi, u ta rhangela vurhumiwa bya Afrika-Dzonga ku nghenela eka Siku ra Vutirhelamfumo ra Afrika eKigali, Rwanda ku suka hi ti 21 ku fika hi ti 23 Khotavuxika 2017.
Nkongomelo wa lembe leri i: “Ku tumbuluxiwa ka Ntolovelo wa Mphakelo wa Vukorhokeri lowu Kongomisa eka Vanhu: Hi ku Tirhisana na Vantshwa va Cinco wa Afrika.” Nkongomelo wu nyika mikateko ku kambisisa hilaha vutirhelamfumo byi hlamuselaka na ku angula hakona eka ntolovelo wa mphakelo wa vukorhokeri lowu kongomisiweke eka vanhu lowu hlamuseriweke hi hilaha swilo swi endliwaka hakona sweswi.
4. Ku chavelela
4.1. Khabinete yi hundzisela ku chavelela ka yona eka ndyangu na vanghana va mukhandziyi loyi a loveke loko switimela swimbirhi swa Metrorail swi chayisana hi le mahlweni ekusuhi na xitichi xa le Elandsfontein Ekurhuleni na ku navela leswaku lava va vavisekeke eka nghozi va hola hi ku hatlisa.
Khabinete yi kombela ku lavisisiwa ka xivangelo xa nghozi ku va ku hatlisisiwa ku sivela ku humelela nakambe ka tinghozi toleto to herisa vutomi.
4.2. Khabinete yi hlangana na matiko hinkwawo ya misava eka ku sola swinene ku hlasela ka vutherorisi loku ka ha ku va ka kona eUnited Kingdom (UK). Ku hlasela, loku veke kona hi vusiku bya ti3 Khotavuxika 2017 eDorobeni ra London, ku koxile vutomi bya vanhu va nga ri vangani na ku siya van'wana va vavisekile.
Ku hlasela eLondon ku vile kona endzhaku ka mavhiki mambirhi ya ku hlaseriwa ka le Manchester, laha vaakatiko vo tala, ngopfungopfu vantshwa na vana, va lahlekeriweke hi vutomi bya vona.
Khabinete yi hundzisela ku chavelela ka yona eka mfumo na vanhu va le UK, ngopfungopfu mindyangu na varhandziwa va lava va loveke, na ku navelela lava va vavisekeke ku hola hi ku hatlisa.
4.3. Khabinete yi hundzisela ku chavelela ka yona eka ndyangu na vanghana va Phurof Babatunde Osotimehin, loyi a hundzeke emisaveni vhiki leri. Phurof Osotimehin a ri Mufambisinkulu wa Nkwama wa Vanhu wa Nhlangano wa Matiko.
A ri wa nkoka eku fambiseni timhaka ta rihanyo ra swa masangu na swirho swa mbeleko eAfrika eka malembe ya sweswi.
U tirhile a nga karhali ku tlakusa rihanyo ra swa masangu na swirho swa mbeleko na timfanelo ta vamanana na vantshwa eAfrika na misava hinkwayo. U rhangerile hi nkhinkhi eka timfanelo ta Vavasati lava rhandzanaka, Vavanuna lava rhandzanaka, Rimbewumbirhi, Rimbewu leri munhu a nga beburiwangiki na rona, vavanuna lava tsakelaka vavanunakulobye na Timbewu timbirhi to hambana.
4.4. Mabubutsa ya le kapa na mindzilo ya le knysna
Khabinete yi xiyaxiyile mabubutsa lawa ya nga khumbha tindhawu to tala ta le Kapa-Vupeladyambu na ku onhaka loku landzeleke. Khabinete yi rhumela ku chavelela ka yona eka mindyangu ya lava va lahlekeriweke hi vutomi na hi nhundzu hi nkarhi lowu wa timhangu; nhlayo yo hetelela leyi vikiweke i nhungu. Senthara ya Mafambiselo ya Nxungeto wa Mhangu ya le Kapa yi khutaziwa ku endla hilaha yi nga kotaka hakona ku hlayisa vutomi na nhundzu, ku katsa na ndhawu ya le Knysna laha ku nga na malangavi ya ndzilo. Hi rhamba vanhu ku landzelela tindlela ta vuhlayiseki.
5. Ku hoyozele
5.1. Khabinete yi amukela xiboho xa Phuresidente Jacob Zuma ku thola Lieutenant General Lesetja Mothiba tanihi Khomixinara wo Khomela lontshwa wa Maphorisa ya Rixaka.
5.2. Khabinete yi hoyozela vatsutsumi na van'wamitlangu va hina ku va va langiwile eka mitlawa ya nhungu ya Masagwadi ya Mitlangu ya Lembe na lembe ya Rhijini ya 2017, leyi a rhurheriwile hi Afrika-Dzonga.
Huvo ya Mitlangu ya Nhlangano wa Matiko ya Afrika ya Rhijini 5 hi yin'wana ya tirhijini ta ntlhanu leti tshembiweke hi vutihlamuleri byo hluvukisa mitlangu ehansi ka Nhlangano wa Matiko ya Afrika.
Swirho swa rhijini i: Angola, Botswana, Lesotho, Malawi, Mozambiki, Namibia, Afrika-Dzonga, Swaziland, Zambia na Zimbabwe.
Wayde van Niekerk u hlurile eka N'wamitlangu wa wanuna wa Lembe
Caster Semenya u hlurile eka N'wamitlangu wa wansati wa Lembe
Anna Botha u hlurile eka Mudzaberi wa Lembe
Mamelodi Sundowns yi hlurile eka Xipanu xa Lembe.
5.3. Khabinete yi hoyozela vanhu va le Lesotho eka mihlawulo yo rhula na ku ya emahlweni yi hoyozela Holobyenkulu loyi a hlawuriweke Tat Thomas Thabane na vandla ra yena eka ku hlula eka mihlawulo.
6. Ku thoriwa
Ku thoriwa hinkwako ku ya hi ku tiyisisiwa ka mithwaso na ku basisiwa loku faneleke.
6.1. Mufambisi-Jenerali (DG): Ndzawulo ya Makunguhatelo, Nandzeleriso na Nhlahluvo wa Matirhelo, Man Nompumelelo Zandile Mpofu
6.2. Mufabisi-Jenerali (DG): Vutameri bya Mali ya tiko, Tat Dondo Mogajane.
Swivutiso: Man Phumla Williams
Mufambisi-Jenerali wo Khomela (GCIS)
Nomboro yo tihlanganisa: 083 501 0139


c: text/html

text:
‘Xikwembu xi phasa tintlhari hi makungu ya tona’ (13)
‘Yobo a nga fanelanga a fularhela ndzayo ya Xikwembu’ (17)
5 “Ndzi kombela u huwelela! Xana u kona loyi a ku hlamulaka?U ta ya eka mani eka lavo kwetsima?2 Hikuva xiphukuphuku xi ta dlayiwa hi xikhomela,La nga tlharihangiki u ta dlayiwa hi mavondzo.3 Ndzi vone xiphukuphuku swi xi fambela kahle,Kambe hi xitshuketa yindlu ya xona yi rhukaniwile.4 Vana va xona a va sirhelelekanga,Va herisiwile etigedeni ta muti,+ ku nga ri na loyi a va ponisaka.5 La twaka ndlala u dya leswi xi swi tshovelaka,U pambula ni le xikarhi ka mitwa,Va tekeriwa swilo swa vona.6 Hikuva leswi nga ni khombo a swi mili entshurini,Naswona maxangu a ma hluki emisaveni.7 Hikuva munhu u velekeriwa ku xaniseka,Kukotisa nhlahle leyi swi bohaka leswaku yi baleka endzilweni.8 Kambe mina a ndzi ta kombela eka Xikwembu,A ndzi ta yisa mhaka ya mina eka Xikwembu,9 Eka Loyi a endlaka swilo leswikulu leswi nga lavisisekiki,Swilo leswi hlamarisaka swa ntsandzavahlayi.10 U nisa mpfula emisaveniA rhumela mati etikweni.11 U tlakusa swisiwana,U pfuxa lava tsaneke a va ponisa.12 U pfilunganya makungu ya tintlhari,Leswaku leswi ti swi endlaka swi nga humeleli.13 U phasa tintlhari hi makungu ya tona,+Leswaku makungu ya lavo tlhariha ma nga humeleli.14 Va le munyameni ninhlikanhi,Naswona va mbambela ninhlikanhi onge hiloko ku ri vusiku.15 Wa ponisa eka banga ra milomu ya vona,A ponisa xisiwana eka lava nga ni matimba,16 Leswaku xisiwana xi va ni ntshembo,Kambe lavo homboloka va pfariwa milomu.17 Waswivo! Wa tsaka munhu la tshinyiwaka hi Xikwembu;Kutani u nga fularheli ndzayo ya Lowa Matimba Hinkwawo!18 Hikuva wa vavisa, kambe a tlhela a bandicha mbanga;Wa tshovelela, kambe mavoko ya yena ma horisa.19 U ta ku ponisa eka makhombo ya tsevu,Ni lera vunkombo a ri nge ku endli nchumu xo biha.20 U ta ku kutsula eku feni hi nkarhi wa ndlala,Ni banga a ri nge ku endli nchumu hi nkarhi wa nyimpi.21 U ta sirheleriwa eka ririmi leri tlhavaka,+Naswona a wu nge ri chavi khombo loko ri ta.22 U ta hleka ku lovisiwa ni ndlala,Naswona a wu nge swi chavi swivandzana swa misava.23 Hikuva a wu nge vavisiwi hi maribye emasin’wini,Ni swivandzana a swi nge ku karhati.24 U ta swi tiva leswaku tende ra wena ri hlayisekile,Naswona u ta kuma ku nga pfumaleki nchumu loko u ya kambela madyelo ya wena.25 U ta va ni vana vo tala,Ni vatukulu va wena va ta tala ku fana ni swimilana swa misava.26 U ta fa wa ha tiyile,Ku fana ni tinyandza ta koroni leti hlengeletiweke hi nguva ya tona.27 Vona! Mhaka leyi hi yi kambisisile naswona yi tano.Yingisa u yi amukela.”
Tinhlamuselo ta le hansi
VUHUNDZULUXERI BYA MISAVA LEYINTSHWA BYA MATSALWA YO KWETSIMA (NKANDZIYISO LOWU PFUXETIWEKE WA 2020 )

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Mushumo wa Tshiṱangu tsha Lushaka
Tshiṱangu tsha Lushaka, kana luswayo lwa lushaka, ndi tshone tshiga tshihulwanesa tsha Shango.
Tshiṱangu tsha Lushaka tshi dovha hafhu tsha vha tshipiḓa tsha Tshiganḓo Tshihulwane, tshine tsha dzhiwa sa luswayo luhulwane lwa shango. Dokhumenthe iṅwe na iṅwe ine ya vha na Tshiganḓo Tshihulwane ina maanḓa mahulwane sa izwo zwi tshi amba uri yo tendelwa nga Muphuresidennde wa Afurika Tshipembe.
Tshiṱangu tsha Afurika Tshipembe tsho rwelwa ṱari nga Ḓuvha ḽa Mbofholowo, 27 Lambamai 2000. Tshanduko yo sumbedzwaho kha muano wa muvhuso ndi u sumbedza mbofholowo Afurika Tshipembe khathihi na vhuvha ha u funa iḽi shango.
Kuolele kwa Tshiṱangu tsha Lushaka
Luswayo lwa Shango ndi luswayo lwo vhumbiwaho sa zwithu zwo dzudzanywaho nga ngomu ha zwidanga zwa zwivhumbeo zwa kumba, tshiṅwe tshi nga nnṱha ha tshiṅwe.
Tshivhumbeo tsha fhasi tsha tshitengeledzi tsha fhasi
Tshauthoma ndi muano une wa vha hafu ya tshitengeledzi nahone nga muvhala mudala. Iṅwe hafu ya tshitengeledzi yo itwa nga ṋanga dza nḓou dzo sedzaho nnṱha. Nga ngomu ha ṋanga dza nḓou huna nḓevhe mbili dza goroi dzine dza ita tshivhumbeo tsha tshiṱangu tsha musuku tshi vhewaho vhukati.
Tshivhumbeo tsha tshiṱangu tshi na ngoma, nahone tshi na zwivhumbeo zwa vhathu vhavhili u bva kha vhutsila ha tombo ha Vharwa (Khoisan). Zwivhumbwa zwo sedzana nahone zwi khou lumelisana u sumbedza vhuthihi.
Nga nnṱha ha tshiṱangu huna pfumo na thonga zwo itaho tshifhambano u vha tshithu tshithihi. Hezwi zwo vhekanywa zwavhuḓi u itela uri hu vhonale tshiṱangu na u khunyeledza tshitengeledzi tsha fhasi.
Tshivhumbeo tsha tshitengeledzi tsha nnṱha
Nga nnṱha ha tshitengeledzi tsha fhasi hune ha vha vhukati ha Tshiṱangu tsha Lushaka huna luvha ḽa protea. Maluvha aḽo o vhekanywa u ita khuḓa tharu u fana na vhutsila ha Afurika.
Ḽimilaṋowa ḽo vhewa nnṱha ha protea nahone maluvha a protea ndi one khana ya ḽimilaṋowa. Ḽimilaṋowa ḽo ima ḽo ṱharamudza maphapha ḽo a imisela nnṱha. Mithenga ya vhuḓi kha ṱhoho ya ḽimilaṋowa ndi khare ine ya vha kha ṱhoho yo kwaṱhaho nahone yo tshaho maṱoni. Ḓuvha ḽi ṱavhaho vhusendekamisi ḽo vhewa vhukati ha maphapha a ḽimilaṋowa nahone ḽi khunyeledza tshitengeledzi tsha nnṱha.
Tshitengeledzi tsha nnṱha na tsha fhasi zwi a fhirana u vhumba tshithu tshithihi tshi si na magumo, na vhushaka ha vhuḓi vhukati ha zwiga zwoṱhe u vhumba tshivhumbiwa tsha nnṱha. Tshivhumbiwa itshi tshi na vhudziki, ṱhonifho na vhuḓipfi ha Tshiṱangu tsha Lushaka.
Luswayo lwa Tshiṱangu tsha Lushaka
Tshivhumbeo tsha tshitengeledzi tsha fhasi
- Muano
Muano ndi - !ke e:/xarra //ke, zwo ṅwaliwaho nga luambo lwa Khoisan lwa vhathu vha /Xam, zwi ambaho uri: vhathu vho fhambanaho vhe na vhuthihi. Zwi livhanywa na muthu muṅwe na muṅwe ane a khou fhaṱa vhuthihi vhukati ha muhumbulo na nyito. Kha vhathu vhoṱhe, zwi ita khuwelelo kha lushaka uri lu vhe ṅanda nthihi na u pfa lu lwa fhano shangoni khathihi na u ḓikhoḓa – Vhuthihi naho ro fhambana.
Mabulele a !ke e: /xarra //ke:
.wav file (170KB)
- Nḓevhe dza goroi
Dzo oliwa: kha tshidanga tsha tshivhumbeo tsha kumba tsho itwaho nga maṋanga a nḓou; izwi zwi sumbedza lupfumo lwa mavu, nyaluwo na khonadzeo ya mbveledziso, mutakalo kha vhathu na zwa vhulimisi ḽifhasini.
- Maṋanga a nṋdou
Ndou dzi sumbedza vhuṱali, maanḓa, u fhola, na ndalamo.
- Tshiṱangu
Tshiṱangu itshi tshi na mishumo mivhili: u sumbedza vhuvha ha vhuṋe khathihi na tsireledzo. Tsho fara tshiga tsha lushaka.
- Zwivhumbeo zwa vhathu
Zwi bva kha zwifanyiso zwa tombo ḽa Linton, ḽine ḽa vha tsumbo ya Vhutsila ha Matombo Afurika Tshipembe zwi ḓivheaho ḽifhasini, ḽi wanala Museamu wa Afurika Tshipembe ngei Cape Town. Vhathu vha lushaka lwa Khoisan, vhane vha vha vhone vhathu vha ḓivheaho uri ndi vhone vhadzulapo vha shango ḽashu vha u tou thoma, ndi tsumbo khulwanesa ya vhuthu hashu roṱhe na vhubvo hashu sa vhadzulapo vha Afurika Tshipembe. Zwifanyiso zwo sumbedzwa nga nḓila ya u sumbedza ndumeliso, zwi tshi sumbedza vhuthihi. Hezwi zwi dovha zwa sumbedza u shanduka ha muthu khathihi na u pfa a mudzulapo wa ngoho wa lushaka na u vha muthihi na lushaka lwa vhathu vhothe (humanity).
- Pfumo na tshibonda
Tswayo mbili dza tsireledzo na maanḓa zwavhuḓi-vhuḓi dzi sumba milenzhe yo khwaṱhaho ya tshiṋoni tsha muṅwaleli (secretary bird). Pfumo na tshibonda zwo lala fhasi u sumbedza mulalo.
Tshivhumbeo tsha tshitengeledzi tsha nnṱha
- Protea
Protea ndi luswayo lwa u naka ha shango ḽashu khathihi na khonadzeo ya u vhonala ha maluvha kha lushaka lwashu nga nṱhani ha Mvusuludzo ya Afurika (African Renaissance).I sumbedza ṱhanganyelo ya zwoṱhe zwine zwa mela kha shango, zwi tshi khou londiwa u bva nnṱha. Mivhala i funeswaho ya Afurika yo olwa kha protea – muvhala mudala, wa musuku, mutswuku na mutswu.
- Tshiṋoni tsha muṅwaleli (secretary bird)
Tshiṋoni tsha muṅwaleli tsho sumbedzwa tshi tshi khou fhufha – zwine zwa itea musi huna nyaluwo na tshipidi. Tshiṋoni tsha maanḓa tshine milenzhe yatsho – yo sumbedzwa nga pfumo na tshibonda - zwi a tshi shumela musi tshi tshi khou zwima ṋowa zwine zwa sumbedza tsireledzo ya lushaka kha maswina alwo. Ndi murumelwa wa mu/vhadzimu ane a rabelela shango; nga hei ndila, tshi tou vha luswayo lwa mutshidzi. Maphapha a tsho o imaho ndi luswayo lwa nyaluwo ya lushaka lwashu, nga tshifhinga tshithihi lu tshi khou ri tsireledza. Tsho sumbedzwa kha musuku hune tsha vha tshiga tsha u sumba u baḓekana hatsho na ḓuvha khathihi na maanḓa a nnṱhesa.
- Ḓuvha ḽi khou tshaho
Itshi ndi tshiga tsha tsumbo ya tshedza na u naka. Zwi sumbedza pfulufhedziso ya mabebo maswa, u kona u lavhelesa murahu na phanḓa nga muhumbulo, nḓivho, u bveledza phetho dzavhuḓi khathihi na maanḓa a u ita zwine zwa tea u itwa. Ndi luswayo lwa hune vhutshilo ha bva hone, tshedza na vhuvha ha tshoṱhe ha vhathu.
Tshivhumbeo tsho khunyelelaho tsha Luswayo lwa Shango tshi ṱanganyisa tshidanga tsha tshivhumbeo tsha kumba tsha fhasi na tsha nnṱha kha luswayo lwa u sumbedza u ya nga hu sa fheli. Nḓila ine ya ṱumekanya tshipiḓa tsha fhasi nga maṋanga a nḓou, huna ḓuvha ḽine ḽa khou bvelela nga nnṱha, izwi zwi vhumba tshifanyiso tsha kumba ḽine tshiṋoni tsha muṅwaleli tsha vha tshi tshi khou bva khaḽo. Nga nḓila ya tshifanyiso, hezwi ndi u sumbedza mabebo maswa a muya wa shango ḽashu ḽavhuḓi na gundo dzaḽo.
Mushumo wa u bveledza
Muhasho wa zwa Vhutsila, Mvelele, Sainsi na Thekhinolodzhi (Arts, Culture, Science and Technology) yo ita khumbelo ya mihumbulo mahoḽa u bva kha vhathu malugana na Luswayo luswa lwa Shango. U bva kha mihumbulo ye ya waniwa, khathihi na zwi bvaho kha Khabinethe, ho ḓo ṅwaliwa zwidodombedzwa zwo teaho. Vha Government Communication and Information System (GCIS) vho mbo ḓi kwamana na vha Design South Africa – vhane vha vha tshiimiswa tsho imelelaho zwigwada zwa vhathu vha u ola Afurika Tshipembe nga vhuphara – uri vha ṱalutshedze vhathu vha fumi vhane vha vha vhone vhakoni u fhira vhoṱhe. Vhaoli vhararu vho ḓo ṋangiwa uri vha ṱalutshedze mihumbulo yavho kha Khabinethe. Zwe muoli vho- Iaan Bekker vha bveledza zwone ndi zwone zwo ṋangiwaho uri zwi vhe zwone Luswayo lwa Shango Luswa. Ndi Mulanguli muhulwane wa vha FCB Group nahone vho no ḓi bveledza tswayo nnzhi dza madzangano a mabindu na a muvhuso.
Luswayo lwa Shango luswa lu engedzedza kha Batho Pele
Batho Pele ndi maipfi a Sesotho ane amba uri ‘Vhathu Phanda’, a khwaṱhisedza uri tshumelo ya muvhuso i ye vhathuni vhoṱhe vha Afurika Tshipembe. Ndeme na mitheo ya Batho Pele ndi zwone zwi vhumbaho Luswayo lwa Shango luswa. Nga dzi 1 dza Tshimedzi 1997, tshumelo ya muvhuso yo ḓo thoma khampheini ya Batho Pele yo livhiswaho kha u khwinifhadza mveledziso ya tshumelo kha vhathu.
Batho Pele ndi u ḓi imisela kha ndeme na mitheo:
- U kwamana na vhathu tshifhinga tshoṱhe malugana na vhukhwine ha tshumelo ine ya khou bveledzwa.
- U vhea zwiga kana zwitandadi zwa tshumelo zwine zwa sumbedza uri ndi vhukhwine vhu ngafhani ha tshumelo vhune ha nga lavhelelwa.
- U engedzedza u swikela ha vhathu kha tshumelo, nga maanda nga vhathu vhe kale vha vha vho kwanyeledzwa.
- U ita uri huvhe na u fara vhathu zwavhuḓi nga u tevhela zwiga zwo tiwaho musi hu tshi thusiwa vhathu.
- U ṋea nḓivho nnzhi nahone ya khwine malugana na tshumelo u itela uri vhathu vha vhe na nḓivho.
- U engedzedza uri hu vhe na u vulea khathihi na u bvela khagala malugana na nḓila ine tshumelo ya bveledzwa ngayo.
- U khakhulula vhukhakhi na zwithu zwi songo itiwaho u itela uri thaidzo dzi tandululwe nga nḓila ya khwine.
U ṋea ndeme ya khwine kha tshelede u itela uri vhathu vha pfe uri mithelo yavho i khou shumiswa zwavhuḓi nahone zwo tea.
Muano wa Batho Pele u malugana na pheliso ya kushumele ku sa vhei vhathu phanḓa. U dovha wa amba nga ha u vhona uri vhupuḽani ha zwa masheleni ha Tshumelo dza Tshitshavha vhu tshimbidzana na ṱhoḓea dza vhathu.
Vunzhi ha khwiniso dzine tshitshavha tsha tama u dzi vhona ndi khwiniso dza mahala, u fana na: u ṅweṅwela, u ṱhonifha tshitshavha, u fulufhedzea musi hu tshi ṋekedzwa zwidodombedzwa, na u humbela pfarelo arali zwithu zwi sa tshimbili zwavhuḓi. Hezwi ndi zwithu zwi sa ṱoḓi tshelede, fhedzi zwi ṱoḓa uri hu shandukiswe vhuḓifari.
U khwinifhadza nḓisedzo ya tshumelo zwi amba u vhona uri zwoṱhe zwine ra ita zwi tshimbidzana na kuhumbulele kwa u takadza khasiṱama. U itiwa ha Batho Pele a si tshithu tsha ḓuvha ḽithihi fhedzi. Ndi tshithu tsha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe tshine tsha ḓo itwa miṅwaha minzhi nahone tshi tshi khou khwaṱha tshi tshi ya.
Ri tea u shuma roṱhe, sa muvhuso na lushaka u itela uri mitheo ya Batho Pele i bvelele kha lushaka lune lwa khou shuma lu tshi khou shumela vhutshilo ha khwine. (Mulaedza nga Muphuresidennde Vho-Thabo Mbeki musi vha tshi rwela ṱari Tshiṱangu tsha Lushaka, Kwaggafontein, Bloemfontein, nga ḽa 27 Lambamai 2000).
Compiled by: Government Communication and Information System (GCIS), April 2000


text:
2 Endzhaku ka sweswo, ku fika siku leri vana va Xikwembu xa ntiyiso*+ va nga nghena va yima emahlweni ka Yehovha,+ Sathana na yena a fika a nghena exikarhi ka vona, leswaku a yima emahlweni ka Yehovha.+2 Yehovha a vutisa Sathana a ku: “U huma kwihi?” Sathana a hlamula Yehovha a ku: “A ndzi rhendzeleka emisaveni, ndzi fambafamba eka yona.”+3 Hiloko Yehovha a vutisa Sathana a ku: “Xana u n’wi vonile nandza wa mina Yobo? A nga kona loyi a fanaka na yena emisaveni. U lulamile naswona wa tshembeka,+ u chava Xikwembu naswona u papalata leswo biha. Wa ha tshembekile nisweswi+ hambileswi u ndzi hlohlotelaka ku n’wi lovisa*+ ku nga ri na xivangelo.”4 Kambe Sathana a hlamula Yehovha a ku: “Nhlonge hi nhlonge. Munhu u ta humesa hinkwaswo leswi a nga na swona leswaku a ponisa vutomi byakwe.5 Kambe, wa nga tlakusa voko ra wena u ba miri ni marhambu yakwe, u ta swi vona u ta ku rhukana.”+6 Kutani Yehovha a ku eka Sathana: “Vona! U le mavokweni ya wena! Ntsena u nga n’wi dlayi!”7 Kutani Sathana a suka emahlweni ka Yehovha, a ya ba Yobo hi marhumba yo vava swinene,+ ku sukela enkondzweni ku ya fika ethavathaveni.8 Yobo a teka xirhengele leswaku a tinwaya hi xona, a ya tshama enkumeni.+9 Eku heteleleni nsati wakwe a ku eka yena: “Xana nisweswi wa ha ya emahlweni u tshembeka? Rhukana Xikwembu u fa!”10 Kambe a ku eka yena: “U vulavula ku fana ni wansati wo hunguka. Xana hi fanele hi amukela leswinene ntsena eka Xikwembu xa ntiyiso, hi nga amukeli ni leswo biha?”+ Eka leswi hinkwaswo, Yobo a nga dyohanga hi nomu wakwe.+11 Hiloko vanghana vanharhu va Yobo va twa hi ta makhombo lama n’wi weleke, kutani va ta, ha un’we a a huma endhawini yakwe, Elifazi+ a a huma eTemani, Bilidadi+ a a huma eXuwa+ kasi Sofara+ a a huma eNamani. Va twanane ku hlangana leswaku va ta ya n’wi tshandzisa ni ku n’wi chavelela.12 Loko va n’wi vona va ha ri ekule a va nga n’wi tivi. Kambe loko va tshinela va sungula ku tlhava mukhosi ni ku handzula swiambalo swa vona, va tlhela va haxa ritshuri emoyeni va tichela hi rona etinhlokweni.+13 Hiloko va tshama na yena ehansi ku ringana masiku ya nkombo ni vusiku bya nkombo. A nga kona eka vona loyi a n’wi vulavuriseke, hikuva a va swi vona leswaku a a twa ku vava swinene.+
Tinhlamuselo ta le hansi
^ Xivulavulelo xa Xiheveru lexi vulaka vana va Xikwembu lava nga tintsumi.


text:
Nhlampfurha
Nhlampfurha Murhi wa nhlampfurha i wa muhlovo wa rihlaza nakambe murhi lowu a wu kuli ngopfu naswona a wu lehanga. Loko moya wu ba, murhi lowu wa tshoveka hi ku olova hikuva wu larile. Nsinya lowu wu na matluka lamakulu ya swiphepherete, wu tlhela wu mila enhoveni na le makaya laha ku nga na tshanga ra tihomu. Nhlampfura i murhi wa nkoka eka vanhu vo fana na tin`anga hikuva va wu tirhisa ku tshungula vanhu lava va vabyaka. Mihandzu ya kona yi vuriwa tinhlampfurha. Marhavi ya nhlampfurha i yo tshwuka.[1][2]
Matirhisele[Lulamisa | edit source]
Mihandzu ya Nhlampfurha:[Lulamisa | edit source]
Mihandzu ya nhlampfurha a yi dyiwi hi vanhu. Vana lavantsongo va fanele ku lemukisiwa hi murhi lowu leswaku a wu dyiwi hikuva wu ni khombo lerikulu eka vutomi bya vanhu. Loko tinhlampfurha ti swekiwile ti humesa mafurha lama tirhisiwaka hi tin`anga. Mihandzu ya nhlampfurha yi tswariwa yi ri hi xichocho. Mihandzu ya kona yi na muhlovo wa rihlaza loko yi nga si vupfa kasi loko yi vupfile yi cinca muhlovo wa rihlaza yi va ya ribungu.[1]
Ntirho wa mafurha ya Nhlampfurha:[Lulamisa | edit source]
Loko tin`anga ti lava ku endla mafurha ya nhlampfurha, ti tshova ntshetsho wa kona ti wu sweka. Loko ku swekiwa tinhlampfurha vanhu va fanele ku songa masangu hikuva loko swo ka swi nga ri tano mafurha ya tinhlampfurha a ma nga humi. Tinhlampfurha ti cheriwa embiteni ti bambateriwa leswaku ti ta kukumuka naswona ti fanerile ku heta mavhiki mambirhi kumbe ku tlula ti nga si swekiwa. Loko tikukumukile, ku cheriwa mati epotweni lerikulu kutani ti swekiwa dyambu hinkwaro ku ri karhi ku tshiveleriwa ndzilo swinene. Mafurha ya kona ma ya ehenhla kasi tinhlampfurha ti sala ehansi loko ku endliwa mafurha. Mafurha lama ma swekiwa eka siku ra vumbirhi, ku ri karhi ku minyiwa mafurha epotweni. Loko ku ri karhi ku swekiwa, ku sefiwa mati ku sala mafurha ntsena. Mafurha ya kona ya cheriwa emabodhleni laha ma swi kotaka ku tshama malembe yo tala ma nga onhaki, ma tlhela ma xavisiwa. Mafurha lama ma nga tirhisiwa ku orha misisi na ku tirhisiwa eka vana loko va ha ri vantsongo ku sivela vuvabyi bya swirhumbana na ku tlhela ma nwiwa ku tshungula nchuluko eka vana na ku tlhela ma horisa silondzo. Kasi mati ya matluka ya kona loko ma nwiwa ma horisa ku vava endzeni.[1]
Ntirho wa timintsu ta Nhlampfurha:[Lulamisa | edit source]
Mati ya timitsu ma horisa ku vava ka meno kasi matluka ya kona ma nga tlhela ma tirhisiwa ku thova munhu loko a vavisekile kumbe a pfimbile. Loko ti swekiwa ku tshiveriwa ndzilo lowukulu, ti cheriwa kona ti katingiwa ti kala ti cinca na muhlovo ti va ta ntima. Loko tinhlampfurha ti katingiwile ta hlantswiwa, ti tlhela ti anekiwa leswaku ti ta kandzeka na ku sileka kahle.[1]
Mintshaho[Lulamisa | edit source]
- ↑ 1.0 1.1 1.2 1.3 MALAMULE, R.J (2015). "Mathyelo ya mavito ya minsinya yo tshungula mavabyi eka Skhukhuza, eMpumalanga: Maendlelo ya Onomasitiki". University of Limpopo.
- ↑ Phillips, Roger; Rix, Martyn (1999). Annuals and Biennials. London: Macmillan. p. 106. ISBN 0-333-74889-1.


text:
Primary tabs
Sitatimende Semhlangano weKhabhinethi wamhla ti-7 Inhlaba 2017Tshiṱatamennde tsha Muṱangano wa Khabinethe wa ḽa 7 Fulwi 2017
1. Mafhungo a vhuponi
1.1. Khabinethe i dovholosa hafhu khuwelelo ya Muphuresidennde Vho Jacob kha maAfrika Tshipembe ya uri vha farane kha u lwa na khakhathi dza u tambudzwa ha vhafumakadzi na vhana, na u ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe uri vha dzhie maga a tshihaḓu kha u fhelisa samba iḽi zwitshavhani zwashu.
Hezwi zwi khou tevhela madalo a Muphuresidennde a Elsies River hune ha vha Ḓoroboni ya Kapa vha tshi tikedza Imbizo ya u Lwa na Vhutshinyi. Madalo aya o dovha a fha mavhalaanngwe kha tshayatsireledzo ya vhafumakadzi na vhana kha tshitshavha tshashu.
Muphuresidennde vha pulana u humela vhuponi uvho u lavhelesa khaedu nnzhi dza vhutshinyi na mabulayo, nga maanḓa kha vhana na uri manḓalanga a mulayo a khwinise tshumelo dzao kha tshitshavha.
1.2. Khabinethe i ṱanganedza u bviswa ha Saveyi Guṱe ya Miṱa ya 2016, ine ya isa phanḓa na u sumbedza mvelaphanḓa kha u shumiswa ha mbekanyamushumo dza muvhuso u itela u khwinifhadza matshilo a maAfrika Tshipembe, nga maanḓa zwitshavha zwe zwa vha zwo sielwa nnḓa i kale.
Mbalombalo dzi sumbedza uri muvhuso u khou shuma zwi vhonalalo kha u ṋetshedza dzinnḓu, hune miṱa ya Afrika Tshipembe ine ya dzula kha nnḓu dza ‘RDP’ kana dza mutikedzo wa muvhuso ya khou engedzea u bva kha 5% ya 2002 uya kha 13,5% ya 2016.
Saveyi yo dovha ya sumbedzisa uri mbekanyamushumo dza thikhedzo dza matshilisano dza muvhuso dzi khou sumbedza nyengedzeo u bva kha 12,7% ya 2003 u ya kha 29,7% ya 2016.
Hu dovha ha vha na nyengedzeo i vhonalaho kha tswikelelo ya maḓi, muḓagasi na vhuthathatzhili, zwine zwa vha tshiga tsha ndeme kha lutamo lwa muvhuso wa Afrika Tshipembe lwa u tandulula zwoṱhe zwo khakheaho zwa muvhuso wa tshiṱalula na u ṋetshedza tshumelo dza mutheo kha vhathu vhoṱhe.
Fhedziha, Khabinethe yo dzhiela nṱha uri musi u ḓiṅwalisa kha zwa pfunzo hu tshi khou engedzea, nga muelo u ongolowaho, Vharema vha miṅwaha ya 18 u ya kha 29 vha linganaho 3.3% vha khou guda ngeno vha tshi vhambedzwa na vha MaIndia/MaAsia vha linganaho 18,8% na 17, 5% ya murafho wa vhatshena vha tshigwada tsha thangana iyo.
Kha ṅwaha wa 2016 murafho wa makhaḽadi vha linganaho 3,5% vho vha vha tshi khou guda.
Saveyi yo dovha ya sumbedzisa hafhu u tsa u bva kha 23,8% u ya kha 11,8% ya miṱa i re na khaedu ya u shaya zwa uḽa, zwine zwa sumbedza mvelaphanḓa kha u thusa zwitshavha zwi tshilaho kha vhushai ho kalulaho.
1.3. Khabinethe yo dzhiela nṱha Saveyi ya Zwa Vhashumi ya Kotara kha kotara ya u thoma ya ṅwaha yo sumbedzisaho ikonomi i tshi engedza mishumo ya 144 000. Tshivhalo itshi tsho ṱusiwa nga nyengedzeo ya tshivhalo tsha vha ṱoḓaho mushumo vha 433 000.
Khabinethe i khwaṱhisedza hafhu vhuḓikumedzeli hayo ha u isa phanḓa na u shumisana na sekithara dza phuraivethe na vhashumi kha ndingedzo dzayo dza u tandulula khaedu ya vhushayamishumo kha shango.
1.4. Khabinethe i ṱanganedza u rwelwa ṱari ha u vusuluswa ha Babelegi Industrial Park ngei Hammanskraal sa tshipiḓa tsha pulane dza muvhuso tsha u engedza mveledziso ya ikonomi ya muvhuso na u sika mishumo kha vhupo uvho.
Thandela ya R42-miḽioni ndi tshipiḓa tsha Mbekanyamushumo ya Mvusuludzo ya Phakha dza Nḓowetshumo na u vha phakha nthihi kha dza rathi dzine dza khou vusuluswa u mona na shango u itela mveledziso yo ṱanḓavhuwaho ya ikonomi na nḓowetshumo.
Khabinethe i ṱuṱuwedza nḓowetshumo dzapo na mabindu uri vha sedze kha u alusa kushumele kwavho u ya kha phakha dza nḓowetshumo u swikelela maga a thikhedzo o fhambanaho ane a vha hone u itela u isa phanḓa na u bveledza mabindu avho.
1.5. Khabinethe yo nyeṱulelwa nga Minisiṱa wa Gwama, Vho Malusi Gigaba, nga ha figara dza Afrika Tshipembe dza Zwibveledzwa Guṱe Zwapo (GDP), dze dza tsela fhasi nga 0,7% kha kotare ya u thoma ya 2017.
Hezwi zwo kalula u fhira mvelelo dza GDP dze dza vha dzo lavhelelwa dzine dza vha fhasisa kha dza Tsedzuluso hafhu ya Mugaganyagwama wa 2017, ye ya anganyela nyaluwo ya GDP ya 2017 nga 1,3%. Hezwi zwo vhangwa nga phungudzeo ya nḓowetshumo dza kha vhumagi, mbambadzo, zwa u bika na madzulo, vhukati ha zwiṅwe.
Ikonomi naho zwo ralo yo tikedzwa nga nyaluwo kha nḓowetshumo ya migodini na ya u bwa matombo ine yo engedzea nga 12.8%. Nḓowetshumo ya vhulimi, maḓaka na vhureakhovhe dzo vhuelela nga kotara ya u thoma ya 2017 yo engedzea nga 22,2%.
Hu na zwiga zwi sumbedzaho nyaluwo zwine shango ḽa nga shumisa kha u alusa mbonalo ya nyaluwo ya ikonomi. Hezwi zwi katela u khwinisa nyaluwo ya ḽifhasi, u dzikisa mitengo ya zwibveledzwa, nyimele dza kilima dza khwine, ṋetshedzo ya muḓagasi i fhulufheleaho na phungudzeo kha u sa dzudzanyea ha vhushaka ha vhashumi.
Sa fhungo ḽa tshihaḓu, Khabinethe i ita khuwelelo kha mabindu, vhashumi na tshitshavha nga u angaredza uri vha shumisane na muvhuso kha u khwaṱhisa mbekanyamushumo ya nyaluso na u khwinisa fhulufhelo u itela u imisa u tsela fhasi na u vhea ikonomi kha vhuimo ha nṱha, uri ri swikelele nyaluwo ya ikonomi i katelaho.
Nga kha zwenezwi, Minisiṱa wa Gwama vha ḓo ṱangana na vharangaphanḓa vha mabindu uri hu vhambiwe maano a u sedza kha risesheni ya ikonomi na u swikelela nyaluwo i katelaho.
Khabinethe yo tikedza muṱangano na vha nyanḓadzamafhungo wo fhelelaho na Minisiṱa wa Gwama uri vha kovhelane na maAfrika Tshipembe nga ha vhudzheneleli vhune muvhuso wa ḓo ita kha muhanga wa zwino wa mugaganyagwama. Khabinethe i dovha hafhu ya khwaṱhisedza muhanga wa mugaganyagwama wa shango.
1.6. Mazhendedzi a vhupimi Fitch na Standard & Poor a khwaṱhisedza phimo dza tshikolodo dza Afrika Tshipembe dza tshifhinga tshilapfu dza ‘BB+’.
Hezwi zwi khou ḓa vhukati ha musi Minisiṱa Vho Gigaba vha tshi ṱangana na sekithara dza phuraivethe u vhona uri mushumo wo ṱanganelaho wa muvhuso, mabindu, vhashumi na tshitshavha zwatsho u ya phanḓa, na uri magemo o vhewaho o swikelelwa.
Khabinethe i khwaṱhisedza uri maAfrika Tshipembe vha ise phanḓa na u vha tshithu tshithihi, nga mannḓa kha zwifhinga zwi konḓaho na uri vha shume vhukuma u vhona uri shango ḽi wane hafhu tshiimo tsha gireidi ya vhubindudzi.
1.7. Khabinethe i ṱangedza nyambedzano kha u rwelwa ṱari ha Komiti ya Ndaulo yo Ṱanganelaho ya Maraga Zwayo ya Tshipembe (MERCOSUR) na Mbumbano ya Dzikhasiṱomu dza Tshipembe ha Afrika (SACU) dzo farelwaho fhano zwenezwino.
Mahoro o tendelana u dzhiela nṱha zwikhala zwa u alusa Thendelano ya Mbambadzo ya Lutamo (PTA) ya MERCOSUR-SACU nga u katela mazhendedzi a nyaluso ya mbambadzo, nnḓu dza vhubindudzi, sekithara ya phuraivethe, na embasi dzavho dzi ṱhonifheaho na mishini ya mashango a nnḓa. Thendelano ya MERCOSUR-SACU i ṋetshedza vhavhambadzelannḓa vhapo tshikhala uri vha dzhene kha maraga wa vhathu vha fhiraho 280-miḽioni.
Khabinethe i ita khuwelelo kha vha vhambadzelannḓa vha shango uri vha dzhiele nṱha PTA vhunga zwibveledza zwapo zwi tshi vho kona u dzhenelela kha vhufarisani ha MERCOSUR nga phimo dza u shuma dzine wa ṱoḓa.
1.8. Khabinethe yo kwamea nga tsheo ya United States of America (USA) ya u ḓibvisa kha Thendelano ya Paris.
Thendelano ya Paris, ine ya ḓo thoma u shuma lwa tshoṱhe nga 2020, yo ḓisendeka kha u shela mulenzhe ha mashango one ane kha zwipikwa guṱe zwo tendelwanaho ngazwo nga mashango.
Afrika Tshipembe ḽo tsivhudza USA uri i humbule hafhu nga ha tshiimo tshaḽo na uri ḽi ḓikumedzele hafhu kha maitele aya o ṱanganelaho.
1.9. Memorandamu wa u Pfesesa vhukati ha Novartis, Khoro ya Ṱhoḓisiso ya Mishonga ya Afrika Tshipembe na Muhasho wa Saintsi na Thekhinoḽodzhi, u vula nḓila ya u alusa tshikalo na ndeme ya ndingo dza zwa mishonga khathihi na u fhaṱa tshikhala tsha tsedzuluso kha dzhango.
Thendelano i ḓo tendela mbekanyamushumo dza tsedzuluso dzo ṱanganelaho kha malwadze a pfukelaho na a sa pfukeli, u khwinisa tswikelelo ya mishonga kha vhalwadze vha Afrika Tshipembe, na u fhaṱa vhukoni ha tsedzuluso na mveledziso ya shango na dzhango.
Khabinethe i fhulufhela uri hu na zwikhala zwinzhi zwa tshumisano vhukati ha muvhuso na phuraivethe, na uri i fhulufhela uri hezwi zwi ḓo vula nḓila kha u tandulula khaedu nnzhi dzo vhalaho dzine ra khou ṱangana nadzo.
1.10. Khabinethe i ṱanganedza Muvhigo wa 2017 wa Khongiresi ya Dzitshakatshaka na Dzangano ḽa Guvhangano, ḽine ḽi isa phanḓa na u vhalaa Afrika Tshipembe sa fhethu ha nṱhesa ha Vhubindudzi kha Afrika na Middle East. Muvhigo wo bveledzwa nga Shundunthule 2017 ngei Frankfurt, kha ḽa Germany.
Afrika Tshipembe ḽi kha ḓi vha ḽiṅwe ḽa mashango a ḓivheesaho a vhuendelamashango kha ḽifhasi na u isa phanḓa kha u vha ḽa nṱhesa kha Foramu ya Ikonomi ya Ḽifhasi kha vhuendela ḽifhasi na indekisi ya vhuṱaṱisani ha vhuendelamashango sa zwe zwa anḓadziswa zwone nga Lambamai 2017.
Khabinethe i tama u vhona ḓorobo ṱhukhu na khulwane dza Afrika Tshipembe dzi tshi bidela miṱangano miṱuku hune dza nga kona u swikelela ṱhoḓea dza u vha ṋemuṱa. Hezwi zwi ḓo thusa kha u khwinisa phaḓaladzo ya ḓivhavhupo ya vhuendelamashango u fhira senthara khulwane na u phaḓaladza lupfumo lwo bveledzwaho nga mbekanyamushumo idzi nga nḓila i linganaho.
1.11. Khabinethe i ita khuwelelo kha maAfrika Tshipembe uri vha thanyele mafhungo a si a vhukuma, nga maanḓa u engedzea ha u hashwa ha mafhungo a si a vhukuma a vhana na vhafumakadzi vho xelaho, u hombokwa na vho hahedzwaho kha nyanḓadzamafhungo ya matshilisano.
Khakhathi dza zwenezwino dzo iteaho ngei KwaMashu, tsini na Durban dzo vhangwaho nga mivhigo i si yone ya vhana vho hombokwaho vhuponi uvho na mavharivhari a u hombokwa ha ṅwananyana wa Naledi, wa Soweto nga vhathu vhane vha khou tshimbila nga Toyota Quantum na nomboro yayo zwe zwa phaḓalala kha nyanḓadzamafhungo ya matshilisano, zwe nga murahu zwa wanala uri a si zwone.
Mafhungo aya a si one na zwa u phaḓaladza mafhungo a si one zwi ita uri hu vhe na mbilaelo kha zwitshavha na u tambisa tshifhinga na zwishumiswa zwa mapholisa. Ri humbela vhathu uri vha songo tsha isa mafhungo a si one kha nyanḓadzamafhungo ya matshilisano, u swika hu tshi vha na vhuṱanzi ho khwaṱhaho.
1.12. Khabinethe yo dzhiela nṱha na u vhilaedzwa nga mivhigo ya nyanḓadzamafhungo ya ‘imeiḽi dzo bvuḓaho’ dzine dza khou ṱumanywa na Dziminisiṱa, vhaofisiri vha muvhuso na vhathu vha bvaho kha sekithara dza phuraivethe kha mavharivhari a zwithu zwo khakheaho.
Khabinethe i kha ḓi vha yo ḓikumedzela tshoṱhe kha vhuvhusi havhuḓi na uri i dovha ya dzhiela nṱha uri vhathu vhoṱhe a vha na mulandu u swika vha tshi vhoniwa mulandu u ya nga Ndayotewa yashu.
Khabinethe i ṱuṱuwedza vhoṱhe vha re na vhuṱanzi nga ha zwiito zwi songo teaho zwa vhaofisiri vha muvhuso kana dziminisiṱa uri vha ḓivhadze mazhendedzi a mulayo uri hu itwe ṱhoḓisiso.
I ya zwi ḓivha uri ho no vulwa miṅwe milandu, na uri mapholisa vha khou ita ṱhoḓisiso dzo teaho. Vhoṱhe vhane vha kwamea nga dziimeiḽi vha khou tsivhudzwa uri vha shumisane na mazhendedzi a mulayo.
Muphuresidennde Vho Zuma vho hanedza mavharivhari o anḓadzwaho kha gurannḓa ya Swondaha ya uri vha na nnḓu Dubai ngei United Arab Emirates.
2. Tsheo dza khabinethe
2.1. Khabinethe yo ṱalutshedzwa nga ha mivhigo ya mvelaphanḓa ya kushumele kwa kotara ya vhuṋa ya 2016/17 (Phando-Ṱhafamuhwe 2017) wa u shumiswa ha mvelelo dza vhuvhekanyandeme.
Vhulavhelesi ha khabinethe kha u shumiswa ha Muhanga wa Maano a Themo ya Vhukati ya 2014 u swika 2019, ho ita uri nḓisedzo ya tshumelo i vhe khwine. Hezwi zwi ri sendedza tsini na ndavhelelo dza Bono 2030 ḽa Pulane ya Mveledziso ya Lushaka.
Muvhuso wo ita mvelaphanḓa i vhonalaho kha u shumisa mvelelo dza vhuvhekanyandeme hayo ha 14 na u bveledza ndivho dza NDP. Ho dovha ha topolwa khaedu dzi kwamaho u shumisa na maga a ṱoḓeaho kha u khwinisa nḓisedzo.
GCIS i khou dzudzanya miṱangano ya zwigwada zwa nyanḓadzamafhungo, ine ya ḓo vha hone u bva nga ḽa 9 u swika ḽa 18 Fulwi 2017. Sheduḽu yo fhelaho i ḓo bviswa kha www.gov.za.
3. Mbekanyamushumo dzine dza khou ḓa
3.1. Muphuresidennde Vho Zuma vho rwela ṱari Ṅwedzi wa Vhaswa fhasi ha thero ine ya ri “Ṅwaha wa Vho OR Tambo: U Bveledza u Manḓafhadzwa ha Ikonomi ya Vhaswa”, na muṱangano wa Tshigwada tsha Vhaswa tshi Shumaho na Phuresidennde. Hezwi zwi ṱanganya muvhuso na vharangaphanḓa vha zwigwada zwa vhaswa, vhane vha khou vhona uri hu na mvelaphanḓa kha u bveledza ikonomi ya matshilisano ya vhaswa.
Dziminisiṱa na Vhafarisa Dziminisiṱa vha ḓo dzhenelela kha mishumo yo fhambanaho yo sedzaho kha u alusa mveledziso na u manḓafhadzwa ha vhaswa. Vhuṱambo ha tshihumbudzi ha Ḓuvha ḽa Vhaswa ḽa Lushaka vhu ḓo farelwa Ventersdorp, ngei Devhula Vhukovhela nga ḽa 16 Fulwi 2017. Ṅwaha uno u swaya anivesari ya vhu41 ya Mvutshelano dza Soweto na uri mushumo uyu u tou vha khumbudzo ya uri vhaswa vha shango ḽashu vho vha vharangaphanḓa vha Nndwa yashu.
Khabinethe i ṱuṱuwedza vhaswa vhoṱhe uri vha dzhenelele kha mishumo yoṱhe ine ya ḓo itwa nga Ḓuvha ḽa Vhaswa na u shumisa thikhedzo na zwishumiswa zwoṱhe zwe muvhuso wa ṋetshedza u itela u khwinisa vhudzheneleli havho kha ikonomi.
3.2. Khonfarentsi ya vhaswa ya muvhuso wapo
Minisiṱa wa Tshumisano ya Mavhusele na Zwa Sialala, Vho Des van Rooyen, vha ḓo tshimbidza Khonfarentsi ya Vhaswa ya Muvhuso Wapo u bva nga ḽa 19 u swika ḽa 22 Fulwi 2017, fhasi ha thero “Vhaswa vha khou ranga phanḓa mveledziso”. Khonfarentsi i ḓo rwela ṱari Foramu ya Mveledziso ya Vhaswa ya Muvhuso Wapo.
Hezwi zwi ḓo konisa vhaswa uri vha sedzuluse mvelaphanḓa ya muvhuso wapo vha tshi vhambedza na zwipikwa zwa Mbekanyamaitele ya Vhaswa ya Lushaka ya 2020. Zwi ḓo dovha zwa khwaṱhisa vhufarani vhukati ha muvhuso, mabindu na tshitshavha zwatsho kha u bveledza vharangaphanḓa vha vhaswa fhethu hapo.
3.3. Minisiṱa wa Tshumelo dza Tshitshavha na Vhuvhusi, Vho Faith Muthambi, vha ḓo ranga phanḓa vhurumelwa ha Afrika Tshipembe u yo vha tshipiḓa tsha Ḓuvha ḽa Tshumelo dza Tshitshavha tsha Afrika ngei Kigali, kha ḽa Rwanda ubva nga ḽa 21 u swika ḽa 23 Fulwi 2017.
Thero ya uno ṅwaha ndi: “U Thoma Mvelele ya Nḓisedzo ya Tshumelo yo Sedzaho kha Vhadzulapo: U shumisana na Vhaswa u itela Tshanduko ya Afrika.” Thero iyi i ḓisa tshikhala tsha u lavhelesa uri Tshumelo dza Tshitshavha dzi ṱalutshedzisa hani na u fhindula kha mvelele ya nḓisedzo ya tshumelo dzo sedzaho kha vhadzulapo zwine zwa ṱaluswa nga nḓila ine zwithu zwa khou itwa ngayo zwazwino.
4. Ndiliso
4.1. Khabinethe i livhisa ndiliso dzayo kha muṱa na khonani dza muṋameli o lovhaho musi hu tshi kuḓana zwidimela zwivhili zwa Metrorail tsini na tshiṱitshi tsha Elandsfontein ngei Ekurhuleni na u tamela mashudu avho vho huvhalaho kha khombo iyo uri vha ṱavhanye u fhola.
Khabinete i ita khuwelelo ya tsedzuluso ya tshivhangi tsha khombo iyo uri dzi ṱavhanyiswe u itela u thivhela uri khombo dzo raloho dzi ḓisaho mabulayo dza sa tsha vha hone.
4.2. Khabinethe i ḓibaḓekanya na tshitshavha tsha dzitshakatshaka kha u lwisana na u ṱhaselwa ha vhutherorisi ha zwenezwino ngei United Kingdom (UK). U ṱhaselwa uho, ho iteaho vhusiku ha ḽa 3 Fulwi 2017 Ḓoroboni ya London, ho sia tshivhalo tsha vhathu vho lozwa matshilo vhaṅwe vho huvhala.
U ṱhaselwa uho ha London hu khou bvelela vhukati ha vhege mbili ha iṅwe ya Manchester, he vhunzhi ha vhadzulapo, nga maanḓa vhaswa na vhana vha lozwa matshilo avho.
Khabinethe i livhisa ndiliso dzayo kha muvhuso na vhathu vha UK, nga maanḓa miṱa na vhafunwa vha vho lovhaho, na u tamela mashudu vho huvhalaho uri vha ṱavhanye u fhola.
4.3. Khabinethe i livhisa ndiliso yadzo kha miṱa na khonani dza Phurofesa Vho Babatunde Osotimehin, vho ri siaho ino vhege. Phurofesa Vho Osotimehin vho vha vhe Mulanguli Muhulwane wa United Nations Population Fund.
Vho vha vha wa ndeme kha u tshimbidza mafhungo a zwa mutakalo wa vhudzekani na zwa mbebo kha ḽa Afrika kha miṅwaha ya zwenezwino. Vho shuma vha sa neti kha u takula zwa mutakalo wa vhudzekani na mbebo na pfanelo dza vhafumakadzi na vhaswa kha ḽa Afrika na ḽifhasi. Vho vha tshipiḓa tsha mafulo vha tshi itela pfanelo dza Lesbian, Gay, Bisexual, Transgender, Queer na Intersex.
4.4. Maḓumbu a kapa na mililo ya knysna
Khabinethe yo dzhiela nṱha maḓumbu o kwamaho zwipiḓa zwinzhi zwa Kapa Vhukovhela na tshinyaelo yo iteaho. Khabinethe i livhisa ndiliso dzayo kha miṱa ya avho vho lozwaho matshilo na ndaka nga tshifhinga tsha khombo idzo; nomboro ya u fhedzisela u vhigwa ndi malo.
Senthara ya Ndango ya Khohakhombo ha Khombo ya Ḓorobo ya Kapa, i khou ṱuṱuwedzwa uri i ite zwine ya nga kona kha u tshidza matshilo na ndaka, hu tshi katelwa vhupo ha Knysna hune ha vha na mililo mihulu. Ri ita khuwelelo kha vhathu uri vha tevhedzele maga a tsireledzo.
5. U fhululedza
5.1. Khabinethe i ṱanganedza tsheo ya Muphuresidennde Vho Jacob Zuma ya u thola Ḽefutheinenthe-Dzheneraḽa Vho Lesetja Mothiba sa Mufarela Khomishinari wa Mapholisa wa Lushaka.
5.2. Khabinethe i fhululedza vhagidimi na vhorazwipotso vha vhanna na vha vhafumakadzi kha u nangiwa kha zwiteṅwa zwa malo zwa Awadi dza Mitambo ya Ṅwaha nga Ṅwaha ya Dzingu ya 2017, ye ya vha i tshi khou itelwa Afrika Tshipembe.
African Union Sports Council Region 5 ndi ḽiṅwe ḽa madzingu maṱanu o hwedzwaho vhuḓifhinduleli ha u bveledza mitambo fhasi ha Mbumbano ya Afrika. Miraḓo ya dzingu ndi: Angola, Botswana, Lesotho, Malawi, Mozambique, Namibia, Afrika Tshipembe, Swaziland, Zambia na Zimbabwe.
Vho Wayde van Niekerk vho wina u vha Razwipotso wa munna Ṅwaha
Vho Caster Semenya vho wina u vha Razwipotso wa mufumakadzi wa Ṅwaha
Vho Anna Botha vho wina u vha Mugudisi wa Ṅwaha
Mamelodi Sundowns yo wina u vha Thimu ya Ṅwaha.
5.3 Khabinethe i fhululedza vhathu vha Lesotho kha khetho dza mulalo na u isa phanḓa na u fhululedza Prime Minister-elect Vho Thomas Thabane na ḽihoro ḽavho kha u wina dzikhetho.
6. U tholwa
U tholwa ho itwa ho thoma ha khwaṱhisedzwa ndalukanyo dza vho tholwaho na u sedzwa arali vha si na milandu.
6.1. Mulanguli Guṱe (DG): Muhasho wa Vhupulani, Ndavheleso na Tsedzuluso, Vho Nompumelelo Zandile Mpofu.
6.2. DG: Muhasho wa Vhufaragwama, Vho Dondo Mogajane.
Mbudziso: Vho Phumla Williams
Mulanguli Guṱe Mufareli (GCIS)
Vhukwamani: 083 501 0139


text:
Nhlangula (Nsinya)
Nhlangula i nsinya lowu milaka etlhelo ka milambu laha ku kumekaka mati hixitalo.[1] Mihandzu ya murhi lowu yi khiwa hi ku olova hi varisi hikuva a wu kuli wu ya ehenhla naswona a wu na mitwa yo tlhava. Mihandzu ya kona yi vuriwa tinhlangula yi tlhela yi kumeka hi xichocho. Loko mihandzu leyi yi ri yimbisi yi na muhlovo wa rihlaza kasi loko yi vupfile yi na muhlovo wa ntima bya tintshuguri.[2]
Nhlamuselo[Lulamisa | edit source]
Mihlangula yi rhandziwa ngopfu hi varisi, vana lavantsongo na misinya swa nhova hikuva ya nandziha swinene kasi matluka ma dyiwa hi swiharhi swa nhova na swifuwo swa le kaya. Murhi lowu a wu byariwi ekaya hikuva a wu na ndzhuti. Mihlangula ya hambana ku ya hi tindhawu leti yi kumekaka kona. Ku na nhlangula lowukulu na nhlangula lowuntsongo. Marhavi ya kona ma rhandziwa ngopfu hi vavasati hikuva ma pfurha swinene loko va tshivela ndzilo.[2]
Matirhisele[Lulamisa | edit source]
Ntirho wa Matluka ya Nhlangula:[Lulamisa | edit source]
Matluka ya nhlangula ma lovekiwa ematini, ma cheriwa exipeyitini kutani ku peyitiwa munhu loyi a nga dyiwa hi xikuna.[2]
Ntirho wa timintsu ta Nhlangula:[Lulamisa | edit source]
Timitsu ta nhlangula ti horisa vuvabyi bya chukela, switshetshela, ku boheka endzeni na vuvabyi bya swimungwamungwana. Mapa ya timitsu loko ma kandziwile, ma tshungula vuvabyi bya meno loko ma vava kasi timitsu ti tirhisiwa ku hlantswa meno na ku tshungula vuvabyi bya maxinini. Marhavi ya kona loko ma swekiwile ma tshungula vuvabyi bya marhambu, mukhuhlwana na muthundagazi.[3][2]
Mintshaho[Lulamisa | edit source]
- ↑ Palmer, Eve (1977). A Field Guide to the Trees of Southern Africa. London, Johannesburg: Collins. pp. 282–284. ISBN 0-620-05468-9.
- ↑ 2.0 2.1 2.2 2.3 MALAMULE, R.J (2015). "Mathyelo ya mavito ya minsinya yo tshungula mavabyi eka Skhukhuza, eMpumalanga: Maendlelo ya Onomasitiki". University of Limpopo.
- ↑ Grant, R (2000). Sappi tree spotting: Lowveld, including Kruger National Park. Pretoria: Jacana Media (Pty) Ltd. p. 151.


text:
Mpahlwa
Mpahlwa i muxaka wa byala bya vukanyi lebyo bava ngopfu. Ku kuma swinkambana swimbirhi u to twa munhu a suma risimu ku komba leswaku u swi twile.[1]
Maswekelo[Lulamisa | edit source]
Muendli wa mpalwa u sugula a rhwalela makanyi u ya hlengeleta ya vupfa, kutani u teka foroko u ya rhumbula, u cheletela endzeni ka khuwana. Cheletela nhlowa na tinyungu endzeni ka khuwana rin’we. Loko u hetile ku rhumbula, kama tinyungu u ti chela endzeni ka khuwana rin’wana, u teka rifetho u dludla, endzhaku u chela mati na nhlowa u phosa hi mavoko ku kala tinyungu ti basa. Kwalaho u ta funengeta u veka ku fikela mundzuku. Loko ri xa u ta susa khuvi leri nga ta va ri ri henhla ka khuwana u ri cukumeta kutani u funengeta ku ringana masiku mambirhi. Loko u byi pfula, byi ta va byi basile byi lo paa![1][2]
Lebyi vukanyi loko wo byi welawela byi ta ku ba byi ku lata hansi. A byi bavi i tanani mi ta vona.Na byona byi keriwa hi swinkambana, byi nwiwa. A hi tinsimu ti nga ta yimbeleriwa no ciniwa loko se va byi twile.[1]
Mintshaho[Lulamisa | edit source]
- ↑ 1.0 1.1 1.2 Nukeri, Emilinah Reginah (2012). "Nkanelo wa yin'wana ya mindhavuko ya ririmi ra Vatsonga/Machangana hi ku kongomisa eka swakunwa swa ndhavuko". University of Limpopo.
- ↑ la boutique des indes | iindawo zokuthenga ezigqwesileyo eFransi


text:
Xivava
Xivava i ndhawu yo hlawuleka leyi Vatsonga a va tshivelela ndzilo, ku swekela kona swakudya swa vona no xuxela kona hi mikarhi ya vuxika. Laha i ndhawu leyi vakheghula a va tala ku tshama kona va tsheketela vatukulu va vona mitsheketo. Xivava na xona a xi endliwa hi switirhisiwa swo huma eka ntumbuluko. Vatsonga va khale a va ri na tinxaka tinharhu ta swivava. A va ri na xivava xa timhandzi to yimisiwa, xo endliwa hi timhandzi na tinhlanga na xivava xa timhandzi to hingakanyiwa.[1][2]
Maakelo ya Xivava[Lulamisa | edit source]
Loko Vatsonga va khale va lava ku aka swivava swa vona a va sungula va kuma switirhisiwa leswi enhoveni ehandle ko swi xava. Loko va hlengeletile a va fika va tsala xirhendzevutana tani hi ntolovelo ni muxaka wa tiyindlu leti a va aka tona.
Xivava xa timhandzi[Lulamisa | edit source]
Maendelo ya Xivava xa timhandzi, ya sungula hi ku tsala xirhendzevutani hi nenge, Kutani va famba va cela makhele ehenhla ka xona lomu a va ta hoxetela timhandzi to bumbula. Timhandzi to bumbula timbirhi a va ta tlhela va ya ti celela enyangweni ti langutana laha a va ta ya endla nyangwa wa vona kona. Loko va heta ku celela timhandzi a va sungula ku betsa rimbalelo ra le ndzeni ku sukela ehansi ku kondza va ya fika enyangweni ya xivava, kutani va famba va xoxela timhandzi to lala ku sukela enyangweni va hlanganyisa xivava. Loko va hlanganyisile a va humela ehandle ka xivava va boha rimbalelo ra le hansi va ri karhi va tiyisa hi byewu lebyo tsakama swi tiya swinene.[1]
Loko rimbalelo ra le handle ri fike emakumu a va ta sungula ku boha rimbalelo ra le xikarhi, endzeni ni le handle na swona va ri karhi va tiyisa hi byewu byo tsakama. Rimbalelo ro hetelela a va ta ya ri boha ehenhla laha na kona a va ta boha endzeni ni le handle, va hetelela va tsema timhandzi le henhla ti ringanana va tlhela va koma hi byewu swi tiya.[1]
Xivava xa timhandzi na tinhlanga[Lulamisa | edit source]
Kasi handle ka xivava xo endliwa hi timhandzi ntsena a va tlhela va ri na xo endliwa hi timhandzi na tinhlanga, laha na kona ematshanweni yo xoxela timhandzi to lala, a ku xoxeriwa tinhlanga exikarhi ka timhandzi to bumbula va tlhela va betsa timbalelo ehansi, exikarhi ni le henhla va tiyisa hi byewu byo tsakama.[1]
Xivava xo hingakanya timhandzi[Lulamisa | edit source]
Maendlelo ya xivava xo hingakanya timhandzi ya hambanile swintsongo na maendlelo lama mbirhi ya ha ku boxiwaka laha henhla, hikuva eka lawa ku celeriwa timhandzi ehenhla ka xirhendzevutana kambe tona ti famba hi timbirhi-mbirhi endzeni ni le handle ku kondza ti ya fika enyangweni ya xivava, laha na kona ku nga celeriwa timhandzi timbirhi to bumbula ti langutana ti endla rimba. Xivava xa muxaka lowu a xi betsiwi hikuva timhandzi letiya ti nga celeriwa hi timbirhimbirhi ti va ti fambe kusuhi na kusuhi ku kota ku khoma timhandzi kumbe tihunyi leti nga ta hingakanyiwa exikarhi. Ku endla xivava a swi nga ri na ntirho wo tala hikuva a xi nga fuleriwi hambi ku phamiwa khumbhi hi misava ku fana na miako leyi n’wana.[3]
Swin'wana[Lulamisa | edit source]
Swivava a swi cheleteriwa misava laha ehansi swi endleriwa switiko exikarhi laha a ku ta tshiveriwa ndzilo kona, swi chayiwa , swi sindziwa hi misava yo tshuka no rhideriwa hi misava yo ntima hi xirhidelo, yi tlhela yi sindziwa hi vulongo bya tihomu ku fana na tiyindlu tinene.[1]
Mintshaho[Lulamisa | edit source]
- ↑ 1.0 1.1 1.2 1.3 1.4 Malabela NM,Nkanelo wa maakelo, mahlayiselo ni mintirho ya tindlu ta ndzhavuko ta vatsonga, University of Limpopo - 2015
- ↑ Mhinga M.E,Nkucetelo wa vukreste eka mafambisele ya muti wa ndhavuko wa vatsonga, University of Limpopo - 2012
- ↑ Oxford South African School Dictionary, P143 - 2006


text:
Ku Vumba Vadyondzi vo Dyondzo hi ku angarhela
Kuna swikongomelo swa mune swa vadyondzi vo dyondzo hi ku angarhela, ha xin’we xi katsa nhlayo ya swikongomelo swo dyondza. Kasi swin’wana swa swikongomelo swo angarhela swa dyondzo swi khumba swinawana swo kota ku hlaya no tsala swa nkoka wo leha, swin’wana i swintshwa, swo kombisa ku cinca marungulo ya manguvalawa. Swikongomelo swa dyondzo swo karhi swo tala swi fika ekule ku suka eka ku dyondza ku hlaya no tsala eka swa xintu, ku nyika mimbuyelo leyi nga tirhisiwa eka swiyenge swo hambana swa dyondzo.
Ku dyondza ko angarhela eka swa dyondzo swi wela eka mune wa swiphemu: Matikhomelo (behavioral) (leswi machudeni ya faneleke ku swi endla loko va hetisile migingiriko ya dyondzo—swikili, vuswikoti), vutlharhi (cognitive) (leswi machudeni ya faneleke ku swi tiva loko va hetisile migingiriko yo dyondzo—ku twisisa, malulamiselo, maendlelo, ku hlela), matitwelo (affective) (ku cinca eka ndlela ya matitwelo kumbe maendlelo hi ku tirhisa migingiriko ya dyondzo), na vutlharhi byo angarhela (metacognitive) (leswi vadyondzi va ehleketaka hi ku ehleketa ka vona—ku langutisa ku twisisa ka hilaha na hikokwalaho ka yini va faneleke ku dyondza, leswi va swi endlaka na leswi nga tiviweki, mavonelo ya vona, na hilaha va nga yaka emahlweni va dyondzo). Xikongomelo ha xin’we xo dyondza xi ringanela kahle eka xiyenge xin’we kumbe swo tala swa leswi, naswona xi leburiwa tanihi (B i mahanyelo, C i vutlharhi, A i matitwelo, M i vutlharhi byo angarhela).
Swikongomelo leswi swa dyondzo swi tiva “vadyondzi” vo kota ku hlaya no tsala hi ku angarhela, tanihi leswi va vuriwaka laha, va fanele ku dyondza va ya emahlweni, va nyikiwa mbalango wa marungula ya nkarhi na nkarhi hi xihatla. Valeteri va vadyondzi va nga hlanganela eka swikongomelo leswi hi tindlela to hambana, kuya hi mongo wa dyondzo, ku hlawuriwa eka menyu wa menu wa migingiriko ya dyondzo. Swikongomelo swi vumbiwa hi ku anama, ku endlela kuva swi nga ndlandlamuxiwa, swi endliwa hi vuntshwa, no fikeleriwa eka mimongo yo hambana.
Xikongomelo xa 1: Ku hlela hi nkhinkhi mongo loko hi le tlhelo ku hleriwa ku voyamela ka wena etlhelo ro karhi
- Tiyisisa vutivi kambe ku amukeriwa leswaku vativi byi kona. (A, C)
- Amukela leswaku mongo a wu endliwi hi swivangelo leswi nga le nawini, na leswaku ku voyamela etlhelo swi kona, eka ku cinca na vonakala. (C)
- Ku kombisa hilaha u titwaka hakona hi marungula kumbe marungula ya nkarhi ku langutisa mavonelo yo hlaya. (A, M)
- Ku lavana na marungula hi vukheta ku suka eka mavonelo yo hambana na swihlovo. (B)
- Tiyisisa hilaha xikongomelo xa xihlovo, muxaka wa tsalwa, na ndlela ya mafambiselo swi khumbhaka nkoka wa wona eka xiyimo xo karhi. (B, C)
- Hambanisa exikarhi ka vuhleri bya mavonelo na bya ndzavisiso, ku tiva leswaku minkoka na ku tshembhela swi kumeka eka marungula hinkwawo. (C)
- Ku boha nkoka wa marungula ya ximfumo na laya nga riki ya ximfumo ku suka eka swihlovo swa inthanete swo hambana, ku fana na swidyondzeki, switirhisiwa swo tumbuluxiwa, na tiOER. (C)
- Hlela marungula yo tirhiseka yo tumbuluxiwa eka swiyenge swo mahungu na ku hambanisa exikarhi ka vonelo na ntiyiso. (B, C)
- Hlela hi ku koxometa marungula ku suka eka swihlovo hinkwaswo, ku katsa sisitimi wa mongo lowu hangalasiwaka eka inthanete. (B)
- Kambela hilaha u titwaka hakona hi marungula laya nyikiweke na hilaha leswi swi kumbhaka nhlamulo ya wena. (A, M)
Xikongomelo xa 2: Ku tihlanganisa na matikhomelo ya vun’winyi bya nhundzu na vutihlamuleri
- Hambanisa exikarhi ko humelerisa marungula xidzi no hlanganisa hi vuntshwa eka layisense yo pfuleka ya mongo. (C)
- Titlhontlhi ku vumba manghenelo ya matikhomelo na yo twala ku vumba miehleketo ya van’wana leyi u vonaka yi tsakisa no tihlanganisa. (A, M)
- Langutisa hilaha ku nga katsiwaka nhundzu ya vun’winyi bya un’wana kahle yo twala eka swihumelerisi swa xidzi na leswi endliwaka hi vuntshwa. (M)
- Humelerisa hi vutihlamuleri no avelana marungula xidzi no endla hi vuntshwa eka swa matikhomelo xikongomelo nakambe xa le rivaleni xa mongo lowu pfumeleriweke. (B)
- Hambanisa exikarhi ka marungula ya vaaki na ya wena no teka swiboho swo twala swo koxetometa hi ku avelana ka kahle marungula eka inthanete. (C)
- Hambanisa exikarhi ka vun’winyi bya tsalwa, Swofana swa Vutumbuluxi, na tilayisense to pfuleka xikongomelo nakambe xa mongo. (B, C)
- Komba no landzelerisa leswi languteriweke swo fambelana na vun’winyi bya nhundzu yo karhi eka ndhawu leyi u tirhaka eka yona. (B, C)
Xikongomelo xa 3: Humelerisa no avelana marungula eka ku tirhisana no nghenelela eka swo karhi
- Ku tivona tanihi muhumelerisi xikan’we na mutirhisi wa marungula. (A, M)
- Nghenelela hi vukheta na hi vumunhu eka ku tirhisana ka kahle. (B)
- Sirhelela xihundla xa wena no sivela hi nkhinkhi marungula ya wena ya le ka inthanete. (B, C)
- Avelana marungula hi ku kongoma na hi ku humelerisa mongo hi ku tirhisa tindlela ta kahle to cinca na swiyenge. (B)
- Hundzuluxi marungula laya vikiweke hi ndlela yin’wana eka yin’wana ku endlela ku fikelela swilaveko swa vahlaleri vo karhi. (B, C)
- Amukela leswaku vadyondzi na vona i vadyondzisi naswona va dyondzisa leswi u swi tivaka hi ntirhisano. (A, B, C)
- Hlela hi vukheta no tiyisisa mongo wa mutirhisi lowu tumbuluxiweke no tirhisiwa eka ku vumbiwa ka vutivi byintshwa. (B, C)
- Amukela ku hambana ka minkoka na mitolovelo ku vumba no avelana marungula eka vahlaleri va matiko ya misava. (B, C)
Xikongomelo xa 4: Vumba tindlela to dyondza ku fikelela swikongomelo swa nkarhi wo leha swa wena na swa xiphurofexini
- Amukela leswaku ku dyondza i endlelo naswona leri langutisaka eka swihoxo leswi yisaka eka swilo swintshwa na vutshuri. (M)
- Hlela dyondzo ku kumisisa vutivi lebyi kumiweke na mavangwa eka ku twisisa. (C, M)
- Amukela leswaku ku ehleketa ka nkoka kuya hi vutivi bya nchumu no landzelerisa hi khinkhi ko twisisa ko enta ka vulavisisi na ndzavisiso. (A, B, C, M)
- Susumeta eka nkoka, vutitoloveti, na ku olova eka dyondzo ya nkarhi wo leha. (M)
- Titoloveti eka swiyimo swintshwa loko swi olova eka manghenelelo yo hambana eka ku dyondza. (A, B)
- Titoloveti eka no twisisa tithekinoloji tintshwa na ntshikelelo lowu nga kona eka dyondzo. (A, B)
- Ku burisana kahle no tirhisana eka swivandla swo avelana ku dyondza ku suka eka mavonelo yo tala. (B, C)
- Tinghenisa eka tidyondzo to twala to kongoma leti khutazaka mavonelo yo angarhela hi ku tirhisa ku fikelela ka misava eka swiyenge swa mahungu ya ku titsakisa. (B, M)
- Tirhisa ku dyondza ku hlaya no tsala hi ku angarhela tanihi nkoka na mitolovelo wa nkarhi wo leha. (M)
Tumbuluxiwe emasunguleni hi vangheneleri lava khumbhekaka eka “SUNY Innovative Instruction Technology Grant, Developing a SUNY-wide Transliteracy Learning Collaborative to Promote Information and Technology Competencies for the 21st Century”, kuya hi swikongomelo eka Mackey na Jacobson, Vumbiwa hi vuntshwa Marungula yo Dyondza ku tsala no hlaya tanihi ku Angarhela, C & RL, 72.1 Sunguti 2011 http://crl.acrl.org/mongo/72/1/62.full.pdf+html
Michele Forte (Empire State College), Trudi Jacobson (University at Albany), Tom Mackey (Empire State College), Emer O’Keeffe (University at Albany), and Kathleen Stone (Empire State College)
Vanghenisa va Xandla vo Engetela: Richard Fogarty (University at Albany), Brian Morgan and Kim Davies-Hoffman (SUNY Geneseo), Jennifer Ashton and Logan Rath (SUNY Brockport), Carleen Huxley (Jefferson Community College), and Nancy E. Adams (Penn State Hershey)
Mitshaho leyi ringanyetiweke:
Jacobson, T., Mackey, T., O’Brien, K., Forte, M., & O’Keeffe, E. (2018). 2018 metaliteracy goals and learning objectives. Metaliteracy. https://metaliteracy.org/learning-objectives/2018-metaliteracy-goals-and-learning-objectives/


text:
GABINETE DE DOCUMENTAÇÃO E DIREITO COMPARADO
Xipfumelelanu xa nthlanganu wa matiku ya misava mayelanu ni timhaka ta tinfanelo ta xumunhu
Lexi xi sainìweke xi thlelà xi haxiwa hi huvu ya nthlanganu wa matiku ya misava hi kola ka Resolução 217 A (III) ya 10 ka Dezembro ka 1948.
Xìviko
Hi ku xixima le svaku a ku hlonipha ka lisima ni tinfanelo leti ti lumbaka a lixaka la ximunhu y ndlela yò sungula leyi yi fanelaka ku landziwa a ku kota ku a vanhu va hanya è nkhululekeni, hi kurhula ni ku fana à misaveni;
Hi ku tiva le svaku a ku kala ku tiva ni ku xixima a tinfanelo tà wumunhu ku bzalile nsele leyi yi nga hombolokisa mahanyele ni mapimisele ya ximunhu, ni ku tiva le svaku a ku navela kukulu ka vanhu va misava y ku hanya è kurhuleni, na va nga thxaviseliwi kumbe ku hanya hi wusiwana, na va nga thxavi ku khuluma, ku veka mavonele kumbe ku kholwa;
Hi ku xixima le svaku y sva lisima a ku vikela tà tinfanelo tà ximunhu hi ku bzàla mafùmele lawa ma hloniphaka tinfanelo lèti, svanga ndlela ya ku heta wupfukeli leli vanhu va liyendlaka hi kola ka kutwa tixànisà ni wukhinyavèzi;
Hi ku xixima le svaku y sva lisima a ku seketela ni kuyandzisa a wunghani xikarhi ka matiku hin'kwawu ya misava;
Hi ku xixima le svaku a svithsungu sva matiku ya misava svi haxile, hi kola ka papèla, a ku thsembha ni ku seketela ka svona ka timhaka ta lisima ni tinfanelo ta ximunhu ni mahanyele yò kala wuyavanyisi mayelanu ni tinfanelo tà wanuna kumbe wansàti, ni ku tiboha ka nthlanganu lowu a ku pfunisela ku lwa ni mahanyele ya usiwana ndzeni ka utomi la nkhululeko lowu wu yandzìke;
Hi ku xixima le svaku, a minfumo ya matiko làwa, ma tibohile a ku hlohlotela, hi ku pfunisana ni Nthlanganu wa Matiku ya Misava, a xihlonipho xa tinfanelo ni wukhululeki lèla ntsindza la ximunhu;
Hi ku tiva le svaku a ku pfumela ni ku landza ka svileleto lesvi hi matiku hin'kwawu y masungulu lawa malavekaka a ku kota ku landza xiboho lèxi;
A huvu ya Nthlanganu wa Matiku ya Misava
Yi haxa a Xipfumelelanu xa Nthlanganu wa Matiku ya Misava mayelanu ni timhaka ta tinfanelo ta ximunhu, na ku naveliwa le svaku, hi ku pfumela ni ku hlonipha svi leleto lesvi, a vanhu ni svighava hin'kwasvu sva mahanyele ya matiku svi tihinta à ku bzàla moya wa mahanyele làwa hi ku haxa, ku djondzisa ni ku laya, svànga ndlela le yinène ya ku nghènisa xihlonipho xa tinfanelo ni wuthlathleki la munhu ni munhu. Hi ku yengeta, ku naveliwa le svaku a nawu wa tiku ni tiku ni wa nthlanganu wa matiku, wu svikota ku yendla lèsvaku a svileleto lesvi svi xiximiwa hi vana ni minfumo ya matiku lawa, ndzeni ni handle ka wòna, loko malumba nthlanganu lowu.
ARTIGO 1
Vanhu hin'kwavu va psaliwili na va khululekìle, funthsi va fana hi lisima ni tinfaneno. Và psaliwili ni nyiko ya ku pimisa ni ku yehleketa; hi kolahu, va fanela ku hanya hi moya wa umbìlu ni unghani.
ARTIGO 2
Wihi na wihi a ni nfanele ya ku khala, mayelanu ni xipfumelelani lexi, na ku nga na xikheto xa nhlònge, muhlovo, wunùna kumbe wusàti, lirìmi, ndhàwu ya ku psaliwa, kereke, ku landza ta política kumbe ka svin'wani, tiku là mapsaliwa kumbe mathsamele ya wutomi, wupfundzi, kumbe xìhi na xìhi.
Hàndle ka lèsvo, à ku fanèli ku hàmbanisìwa hi kolà ka xithsàmu a ndzeni ka timhaka tà política , tà ku fambisa nawu, ku fambisa tà le hàndle ka tiku, kumbe hi kòla ka tiku leli munhu a humaka kalòna, y ngà va tiku là ku thxuseka, là ku fumiwa hi lin'wanyani kumbe matifùmi, nhambi lòko tiku lèli li tsemeliwi ndzelekani è ka mafumele ya lona.
ARTIGO 3
Munhu ni munhu à ni nfanelo ya wutòmi, nkhululeko ni usirhelèli.
ARTIGO 4
À hàva lweyi a fanelaka ku hanya hi wukarawa kumbe utirheli; a wukaràwa ni wuxavisi la svikarawa, hi mukhuva wihi na wihi, svà tsimbisìwa.
ARTIGO 5
À hàva lweyi a fanelaka ku xanisiwa miri, ku tsemeliwa khotso kumbe svikhatiso sva tixànisa tà ku hambana ni makhatisele ya ximunhu kumbe ya ku muhohlòta.
ARTIGO 6
Wihi na wihi à ni nfanelo ya kuhloniphiwa svanga munhu phambhèni ka nawu.
ARTIGO 7
Phambhèni ka nawu hin'kwavu vanhu va fana, futhsi va fanela ku sirheliwa hi nawu hi ndlela ya ku fana. Va fanela ku vikeliwa hi ku fana mayelanu ni hin'kwaxu xihlàwuhlàwu kumbe wuhlohlotèli lìhi na lìhi la xihlàwuhlàwu lexi xi kongometàka ku hambanyisaka xipfumelelanu lexi.
ARTIGO 8
Wìhi na wihi à ni nfanelo ya ku yamukeliwa è ka xighaha xìhi na xìhi xa ku tendera timhaka ta nawu ndzeni ka tiku , kùvé a ya mangala lesvi a svi xandzaka mayelano ni ku djikisiwa ka tinfanelo ta ntsindza lè ti tsaliweke è mabukwini yà nawu wa tiku.
ARTIGO 9
À hava lweyi a fanelaka ku khomiwa, ku nghenisiwa è khotsoèni kumbe ku khatisiwa hi ku rhumeliwa è matikwene ya vambe na svi nga na masungulo.
ARTIGO 10
Munhu ni munhu a ni nfanelo ya ku, hi kufana ni hin'kwavu vanhu, a timhaka tàkwe ti xuxiwa è gdekeni hi b'andhla lò thsembheka, leli lifanelaka ku nyika tinfanelo kumbe nandzu mayelanu ni mhaka.
ARTIGO 11
- Wihi na wihi lweyi a lumbetiwaka nandzu wò karhi a thxiwa n'kàla nandzu loko mhaka yakwe yi nga sè sentchiwa hi nàwu ni ku tikomba svaku hàkunene a nandzu wá mulumba, na a vikeliwa hi gdwethà.
- À hava lweyi a fanelaka ku tsemeliwa khotso hi kola ka sviyendlo lesvi, è ka n'kama a sviyendleke, à svi nga thxiwi xiwonho mayelanu ni nawu wa tiku ni wa nthlanganu wa matiku. Hi ku fana, loko y li xiwonho, a svi faneli ku tsemeliwa khotso là ku tika kutlula leli a li tsemeliwa xiwonho lexi a n'kama xi nga yendleka hi wona.
ARTIGO 12
À svi faneli ku munhu a ngheneliwa ka ta wutomi lakwe, la munti kumbe nghamu na svi nga na masungulo, nhambi ku yendleliwa xihi na xihi lexi y nga xirhuku è ka wumunhu lakwe. Mayelanu ni hin'kwasvu lesvi, a munhu a fanela ku vikeliwa hi nàwu.
ARTIGO 13
- Munhu wihi na wihi à ni nfanelo ya ku kandziha kwihi na kwihi lomu a ku rhandzaka ndzeni ka ti ndzelekani ta tiku lakwe ni ku yaka lomu ku xuviwaka hi mbilu yakwe.
- Wihi na wihi a ni nfanelo yaku, loko à svinavela, a rhurha a ya yaka matikweni man'wani, ni ku thlelela à tikweni làkwe.
ARTIGO 14
- Wihi na wihi lweyi a ti twaka na a landzeleliwa a tikweni, a ni nfanelo ya ku kombela ni ku thxusiwa ku khoza è matikweni ya vambe.
- Kambe a nfanelo leyi a yi tirhi loko, hà kunene, a munhu lweyi a landzeleliwa hi mhaka ya ku hoxela nàwu, kumbe hi ku yendla mintirhu leyi yi hambaneke ni nkongometo wa nthlanganu wa matuku.
ARTIGO 15
- Munhu ni munhu à ni nfanele ya ku lumba tiku.
- À hava lweyi a fanelaka ku suseliwa nfanelo leyi na svi nga na nthlamuxelo nhambi ku suseliwa a nfanelo ya ku txintxa tiku.
ARTIGO 16
- Loko a fikeliwa hi ntaga, a wanuna kumbe wansàti, a ni nfanelo ya ku thxàda ni ku yaka munti, na ku nga vekeliwi svi hingakanyu mayelanu ni nhlonge, tiku la mapsaliwa kumbe kereke. Loko wukati la ha tiyili ni loko li thsika li hela, ha vambirhi ka vona va ni tinfanelo tin'we.
- À svi faneli ku a muthxadu y li wa nsindzisà.
- A ndjangu wu fanela ku vikeliwa hi nawu wa tiku hi kusa wu ni lisima likulo a mahanyeleni ya tiku.
ARTIGO 17
- Hin'kwavu vanhu, nthlanganu kumbe nkoponi, va ni nfanelo ya ku lumbiwa hi svìlo.
- À hava lweyi a fanelaka ku tekeliwa svilo svakwe na svi nga na masungulo.
ARTIGO 18
Wihi na wihi à ni nfanelo ya ku pimisa ni ku yehleketa è ku khululekeni ni ku khetà kerèke tani hi kurhandza kayena; a lesvi svi lava ku hlaia ku a munhu a thxusekili kambe a ku txintxa kerèke kumbe ku khòlwa; hi ku fana, a svi tsimbisiwi ku munhu a pàluxa kerèke yàkwe kumbe lesvi à kholwaka ka svona, kumbe yexe kumbe hi nthlanganu, kumbe à gdekeni kumbe à xihundleni, hi ku djondzisa, ku yendla, kumbe ku thxumayela.
ARTIGO 19
Wini na wihi à thxusekili ku khuluma kumbe ku veka mavonele; hi kolàho a svi faneli ku miyetiwa. Hi ku yengetà , à thxusekile a ku yamukeka ni ku hàxa, na a nga tchuvuki ndzelekani, a tindzava ni mapimo hi ma mayendlele lawa a ma lavàkà.
ARTIGO 20
- Wihi na wihi a khululekile a ku rhamba nhlengeletànu kumbe ku kumeka è ka yona nhambe è ka tinthlanganu tà ku kongoma timhaka tò kala ti nga yelani ni madzòlonga.
- À svi fanèli ku munhu à sindzisiwa ku lumba nthlanganu wihi na wihi.
ARTIGO 21
- Munhu ni munhu à ni nfanelo ya ku kuma xithsamu è ka urhangèli la timhaka ta tiku làkwe, yena hayèxe kumbe hi ku rhumisà vanhu lava a nga va kheta ha yèxe.
- Wihi na wihi, hi kufana ni hin'kwavu vanhu, à ni nfanelo ya ku kuma ntirhu è ka mintirhu ya nfumu wa tikweni kàkwe.
- À kurhandza ka xithsungu y nthxumu wa ku sungula lowu tiyisaka a uhòsi à tikweni; hi kolahu, a urhangeli lifanela ku gdoviwa hi hlaúlamàni hi ku famba ni ku famba ka nkarhi, na xi yendliwa hi voto ya xihundla, kumbe hi mahayele man'wani ya ku tiyisa ku vota à ku khululekeni.
ARTIGO 22
Wihi na wihi, svanga muhanyi wa tiku, à ni nfanelo ya ku kuma uvikeli mayelanu ni tà mahanyele; hi kolàhu, a nga svi kota ku kombela ku pfuniwa mayelanu ni tà usiwana ni tin'wani tà mahanyele ya siku ni siku; a svipfunu lesvi svà koteka hikola ka ku tihinta ka minfumu ni ku seketeliwa hi matiku man'wani.
ARTIGO 23
- Munhu ni munhu à ni nfanelo ya ku kuma ntirhu, ya ku kheta ntirhu, ya matirhele ni maholele ya ku yelana ni ntirhu wàkwe, ni uvikeli mayelanu ni ku luza kumbe ku pfumala ntirhu.
- Hin'kwavu vanhu, na ku nga na ku hambana, va ni nfanelo ya ku hola muholo wa kufana loko va tirha kufana.
- À mutirhi wihi na wihi a fanela kuhola kuyenela , a ku kota ku hlayisa munti wakwe mayelanu ni lisima xa umunhu, na wu seketeliwa, loko svi kombela, hi svin'wani ni svin'wani svi nga mahiwaka è mavikeleni ya utomi la munhu ni munhu.
- Munhu ni munhu a khululekile a ku vumba ni van'wani vanhu, a sindicato kumbe ku ti nghenisa è ka ma sindicato sva nga ndlela ya ku vhikhela ti nfanelo ta utirhi la vona.
ARTIGO 24
Munhu ni munhu a ni nfanelo ya ku wisa ni ku xùxa, ngopfu ngopfu ya ku yampsiseliwa a ntsengo wa svikhati sva ntirhu ni ku nyikiwa ma féria ya ku hakeliwa.
ARTIGO 25
- Wihi na wihi à ni nfanelo ya ku nyikiwa mathsamelo ya mahanyelo ya ku yenela ku kota ku tendera tà mavabzi, ku yambala, xikhafu, munti, ku nyameliwa hi dokodela, ni tin'wani ta mahanyele; à ni nfanelo kambe ya ku pfuniwa loko a nga wu kumi ntirhu, loko à ni mavabzi, wu lima , wu fèlakazi, wu kòxa, kumbe ku luzekeliwa hi lesvi svi ngà mupfuna mahanyeleni ya siku ni siku.
- À wu b'elèki ni wu tsonguana li fanela ku yamukela nseketelo yò karhi. Hin'kwasvu svivanana, nhambi lesvi svi psaliweke handle ka muthxàdu, svi fanele ku kuma mapfunele ya ku fana.
ARTIGO 26
- Wihi na wihi à ni nfanelo ya ku kuma ku djondza. À ku djondza y mahala, ngopfu ngopfu è ka mabuku lawa ya ku sangula. A wu djondzisi la ku sungula y nsindzisa. À wu djondzisi là ku tiva mintirhu li fanele ku yandzisiwa; a wu djondzi la svi kolwe lè svi kulo li fanele ku pfuleliwa vanhu hin'kwavu hi ndlela ya ku fana.
- À wu djondzisi ku laveka li kongometa ngopfu ngopfu a ku bzàla moya wa ximunhu ni ku tiyisisa wu hloniphi la tinfanelo ni wu khululeki la wumunhu, ku fundhisa mahanyela ya ku twisisana, ku hlonipha mapimu ya vàmbe, ku twanana ni ma tiku ya vàmbe, ku bzàla ntwananu xikarhi ka tixaka ni ma kerèke ya ku hambana, ni ku yendla xà nthxumu ndzeni ka nthlanganu wa ma tiku ya misava a ku kota ku tiyisa kurhula a misaveni.
- Kà nyikiwa è ka vapsàli a nfanelo ya ku kheta a djondzo lèyi va yi lavaka ku yi nyikiwa vana.
ARTIGO 27
- Munhu wihi na wihi à khululekike a ku nghena ni ku hanya a mahanyelo ya siku ni siku ya mughànga wò karhi, ya ku tirhisa kumbe ku londzola a svi yendlo svà mughànga lòwu ni ku pfunisela ku yandzisa wutivi ni ku londzola à mihandzu ya wutivi leli.
- Hin'kwavu vanhu va ni nfanelo ya wu sirhèli mayelanu ni hin'kwatu timhaka lè t fambelanaka ni wu hambhi kumbe wu qàmbhi hi kòla ka wu tivi, à matsàlwa ni svi yendlo hin'kwasvu svò qambhiwa hi yena.
ARTIGO 28
- Hin'kwavu vanhu vani nfanelo ya ku, è mahanyeleni ya siku ni siku, à misaveni hin'kwayu, ku ni nawu ni mafumele ya ku yelana ni svi leleto svà Xiphumelelanu lèxi, a kuvé kuta koteka ku vanhu va hanya ndzeni ka tinfanelo ni nkhululeko lesvi svi haxiwaka è ka papela leli.
ARTIGO 29
- A munhu à ni ti n'sindzisa ndzeni ka ma hanyele ya tiku, handle ka ti nsindzisa leti a svi koteki a ku bzàla ni ku hluvukisa a wu munhu làkwe.
- A svi faneli ku a munhu a tsemeliwa ndzelekani è ka ku hanya ka ti nfanelo ni wu khululeki lèli li hàxiwaka hi xipfumelelanu lèxi; ntsèna svi nga koteka lòko a mahanyele kumbe ma mahele làwa ma kongoma ku thikameza ti nfanelo ni wu khululeki là van'wani ndzeni ka nawù.
- A ti nfanelo ni wu khululeki lèli a li faneli ku hanyiwa hi ndlela ya ku djikisa a nkongometo ni ma sungulo ya Nthlanganu wa Matiku.
ARTIGO 30
Svà yalisiwa ku tirhisa xileleto xihi na xihi xa xipfumelelanu lexi hi ndlela ya ku a munhu, nthlanganu wa vanhu kumbe nfumu wa tiku lihi na lihi, à yendla svi yendlo lè svi kongomaku ku hahlula ti nfanelo ni wu khululeki lèli li haxiwaku è ka xipfumelelanu lexi.
* Svi susiwile à : Centro dos Direitos do Homem das Nações Unidas,publicação GE. 94 - 15440.


text:
Vanhu hinkwavo va dyohile, hikokwalaho ku kwetsima loku a va nyikiwile hi Xikwembu,
va ku pfumala. Varhoma 3:23
Hikuva ku dyoha ka hakela, hakelo ya kona i rifu, kambe nyiko leyi nyikiwaka ntsena, leyi humaka eka
Xikwembu, i vutomi lebyi nga heriki, ha Kriste Yesu Hosi ya hina. Varhoma 6:23
Hikuva hi tona tintswalo ta Xikwembu leti ti mi poniseke, hikwalaho ka ku pfumela; kutani leswi, a
swi humi eka n'wina, kambe i nyiko ya Xikwembu. Ku hava xo tikurisa ha xona emhakeni leyi, hikuva a swi
humi eku tikarhateni ka n'wina. Vaefesa 2:8-9
Muluvisi yena a a yimele kule, a chava ni ku tlakusa mahlo a languta etilweni, kambe a a komba
ku vaviseka, a ku: 'Xikwembu, ndzi twele vusiwana, mina ndzi nga mudyohi.' Luka 18:13
Hikuva Xikwembu xi rhandzile misava swonghasi, xi ko xi nyika N'wana wa xona la nga un'we,
leswaku un'wana ni un'wana la pfumelaka ka yena, a nga lovi, kambe a va ni vutomi lebyi nga
heriki. Xikwembu a xi rhumanga N'wana wa xona emisaveni ku ta avanyisa misava, kambe a ku ri ku
endlela leswaku misava yi ta ponisiwa ha yena. Yohane 3:16-17
A mi si humeleriwa hi miringo leyi tlulaka matimba ya munhu. Xikwembu xa tshembeka, xi nga ka xi nga
pfumeri leswaku mi hlangana ni ndzingo lowu wu mi hlulaka; loko wu tshuka wu mi tela, xi ta mi nyika
matimba ya ku tiyisela, mi ko mi huma eka wona. 1 Vakorinto 10:13
Hikuva ndzi kholwa swinene ngopfu leswaku, hambi ri nga va rifu kumbe vutomi, hambi ti nga va
tintsumi kumbe matimba ya mademona, hambi swi nga va leswi nga kona sweswi kumbe leswi nga ta ta,
hambi yi nga va mimoya ya matimba leyi nge henhla mpfhukeni kumbe leyi nge hansi ka misava, hambi
xi nga va xivumbiwa xihi na xihi, ndzi ri: Ku hava lexi nga ta kota ku hi hambanisa ni rirhandzu
ra Xikwembu leri nga kombisiwa ha Kriste Yesu, Hosi ya hina. Varhoma 8:38-39
Hikuva makumu ya Nawu i Kriste, ku endlela leswaku un'wana ni un'wana la pfumelaka a endliwa la lulameke. Varhoma
10:4
Hikuva Xikwembu xi te: "Ndzi ku yingisile enkarhini wa mina wa ku tsetselela, esikwini ra mina
ra ku ponisa, ndzi ku lamulerile." Vonani, nkarhi lowunene wa ku tsetseleriwa wu fikile, namuntlha
hi rona siku ra ku ponisiwa. 2 Vakorinto 6:2
Kuteloko vanhu va yingisile marito lawa, va tlhaveka timbilu; kutani va ku ka Petro
ni ka vaapostola lavan'wana: "N'wina varikwerhu, xana hi ta endla yini?" Petro a ku ka
vona: "Hundzukani, kutani un'wana ni un'wana wa n'wina a khuvuriwa hi vito ra Yesu Kriste,
leswaku mi rivaleriwa swidyoho swa n'wina; kutani mi ta amukela nyiko, wu nga Moya lowo
Kwetsima, Mintirho ya Vaapostola 2:37-38
Ambalani munhu lontshwa la vumbiweke hi xifaniso xa Xikwembu, la tikombaka hi ku lulama ka
yena ni ku hlawuleka loku nga ni ntiyiso. Vaefesa 4:24
Varhoma
Vanhu hinkwavo va dyohile, hikokwalaho ku kwetsima loku a va nyikiwile hi Xikwembu, va ku pfumala. Varhoma 3:23
Matsalwa ma tiyisa sweswo, ma ku: Varhoma 3:10
Hikuva ku dyoha ka hakela, hakelo ya kona i rifu, kambe nyiko leyi nyikiwaka ntsena, leyi humaka eka
Xikwembu, i vutomi lebyi nga heriki, ha Kriste Yesu Hosi ya hina. Varhoma 6:23
Kutani ke, kukotisa leswi ku dyoha ku ngheneke emisaveni hi munhu a ri un'we, kutani rifu ri ngheneke
hikwalaho ka ku dyoha, hi mukhuva wolowo rifu ri tlulele vanhu hinkwavo, hikuva hinkwavo va dyohile. Varhoma 5:12
Loko ha ha tsanile, Kriste ú fele lavo homboloka, hi nkarhi lowu vekiweke hi Xikwembu. Varhoma 5:6
Kambe Xikwembu xi kombisa erivaleni rirhandzu ra xona eka hina, hileswi Kriste a nga hi fela
loko ha ha ri vadyohi. Varhoma 5:8
kambe, hi tlhelo ra moya wa yena lowu kwetsimaka, Varhoma 1:4
naswona hi tiva leswaku, leswi Kriste a pfukeke exikarhi ka vafi, a nga ka a nga ha fi
kambe, ni rifu a ra ha ri na matimba henhla ka yena. Varhoma 6:9
Loko u vula hi nomo wa wena leswaku Yesu i Hosi, ni loko u pfumela embilwini ya wena lsewaku
Xikwembu xi n'wi pfuxile exikarhi ka vafi, u ta ponisiwa. Varhoma 10:9
Hikuva, "un'wana ni un'wana la khongelaka vito ra Hosi, ú ta ponisiwa." Varhoma 10:13
Hikuva ndzi kholwa swinene ngopfu leswaku, hambi ri nga va rifu kumbe vutomi, hambi ti nga va
tintsumi kumbe matimba ya mademona, hambi swi nga va leswi nga kona sweswi kumbe leswi nga ta ta,
hambi yi nga va mimoya ya matimba leyi nge henhla mpfhukeni kumbe leyi nge hansi ka misava, hambi
xi nga va xivumbiwa xihi na xihi, ndzi ri: Ku hava lexi nga ta kota ku hi hambanisa ni rirhandzu
ra Xikwembu leri nga kombisiwa ha Kriste Yesu, Hosi ya hina. Varhoma 8:38-39
Tata wa hina la nge matilweni
Tata wa hina la nge matilweni, vito ra wena a ri hlawuleke; a ku te ku fuma ka wena; ku rhandza
ka wena a ku endliwe misaveni, tanihi loko ku endliwa tilweni. U hi nyika namuntlha vuswa bya hina
bya siku rin'wana ni rin'wana; u hi rivalela swidyoho swa hina, tanihi loko na hina hi rivalela lava
hi dyohelaka; u nga hi yisi emiringweni, kambe u hi ponisa eka Lowo biha, [hikuva ku fuma, ne
matimba, ni ku twala, i swa wena hi masiku ni masiku. Amen.'] Matewu 6:9-13
Pisalema ya 23
We HOSI, u murisi wanga, ndzi nga ka ndzi nga pfumali nchumu. U ndzi fikisa emadyelweni ya rihlaza,
u ndzi yisa ematini layo tenga. U hlayisa moya wa mina, u ndzi fambisa etindleleni leto lulama hikwalaho
ka vito ra wena. Ni loko ndzi nga famba enkoveni wa xinyami xo chavisa, a ndzi chavi nchumu xo biha,
hikuva u na mina: Wa ndzi lwela ni ku ndzi hlayisa. U ndzi endlela nkhuvo valala va mina va langutile;
u ndzi chela mafurha yo nun'hwela enhlokweni, ni ndzheko wa mina wa khapa. Ina, vunene ni rirhandzu ra
wena swi ta ndzi sirhelela masiku hinkwawo ya ku hanya ka mina, kutani ndzi ta tshama endlwini ya wena
vutomi bya mina hinkwabyo.
Ta ku velekiwa ka Yesu
Eminkarhini yoleyo ku humelela nawu wa hosi Khezari Awugusto wa leswaku vanhu va matiko hinkwawo ya yena va ya
tsarisa mavito.
Ku tsarisa loku ko rhanga, ku endliwile enkarhini wa Kwirino loko a fuma Siriya.
Kutani hinkwavo va ya tsarisa mavito, un'wana ni un'wana emutini wa yena.
Yosefa na yena a suka Galeliya emutini wa Nazareta, a ya eYudiya emutini wa Davhida lowu vuriwaka Betlehema, hikuva
a a ri munhu wa rixaka ra Davhida, ni wa yindlu ya yena.
A ya tsarisa vito ra yena kona, ni ra Mariya loyi a a n'wi vutile, loyi a a langutele ku kuma n'wana.
Kuteloko va ri kwale, masiku ya ku tika ka yena ma hela.
Kutani a veleka n'wana wa yena wa mativula, wa mufana; a n'wi phutsela hi nguvu, a n'wi lata exitsengeleni, hikuva a
va pfumarile byetlelo endlwini ya vaendzi.
A ku ri ni varisi etikweni rero, va tshama enhoveni, va hlayisa mintlhambi ya vona nivusiku.
Kutani ntsumi ya Hosi yi humelela eka vona, ku kwetsima ka Hosi ku va rhendzela, kutani va chava hi ku chava lokukulu.
Ntsumi yi ku ka vona: "Mi nga chavi! Vonani, ndzi mi tivisa mahungu lamanene lama nga ta tsakisa tiko hinkwaro
swinene;
hileswaku namuntlha mi velekeriwile Mulondzovoti emutini wa Davhida; i Kriste, Hosi.
Xikombiso eka n'wina hi lexi: mi ta kuma xihlangi lexi phutseriweke hi nguvu, xi latiwile exitsengeleni."
Hi nomu lo vunyingi bya mavandla ya le tilweni byi humelela byi ri ni ntsumi, byi dzunisa Xikwembu, byi ku:
"Ku dzuneka a ku ve eka Xikwembu ematilweni ya le henhla-henhla, ku rhula a ku ve emisaveni eka vanhu lava xi va
tsakelaka."
Kuteloko tintsumi ti va siyile, ti tlhelele etilweni, varisi va byelana, va ku: "A hi yeni eBetlehema, hi ya vona
leswi humeleleke kona, leswi Hosi yi nga hi tivisa swona."
Kutani wa hatlisa va ya kona, va ya kuma Mariya na Yosefa ni xihlangi lexi latiweke exitsengeleni.
Loko va swi vonile, va vula leswi va nga byeriwa swona ehenhla ka n'wana loyi.
Kutani hinkwavo lava tweke leswi varisi va nga va byela swona, va hlamala.
Kambe Mariya a hlayisa timhaka leti hinkwato, a ti anakanya embilwini ya yena.
Kutani varisi va tlhela va ri karhi va dzunisa Xikwembu, va xi tlangela hikwalaho ka hinkwaswo leswi va swi voneke, ni
leswi va swi tweke; a swi vile hilaha a va byeriwile hakona.
Luka 2:1-20
Buku ya Genesa 1-3
Copyright © Vandla ra Bible ra Afrika Dzonga 1989


text:
- The Constitution in Tshivenda (1996)0.07 MB
Riṋe vhathu vha Afurika Tshipembe,
Ri dzhiela nṱha zwa u kandeledzwa hashu ha tshifhinga tsho fhiraho,
Ri hulisa avho vhe vha tambudzelwa u sa kandeledzwa na mbofholowo kha shango ḽashu; na uri
Ri tenda uri Afurika Tshipembe ndi ḽa vhoṱhe vhane vha dzula khaḽo, vho vhofhanaho nga u fhambana havho.
Zwino-ha nga vhaimeleli vhashu vho khethiwaho nga nḓila yo vhofholowaho, ri dzhia uyu Mulayotewa sa wone mulayo muhulwanesa kha Riphabuliki hu u itela u
Fhodza phambano dza tshifhinga tsho fhiraho na u thoma tshitshavha tsho ḓiteaho nga maitele a
Demokirasi, matshilisano a vhathu o teaho na pfanelo dza vhathu dzone-dzone;
Fhaṱa mutheo wa vhathu wa Demokirasi, vhulamukanyi ha vhathu wa Demokirasi nahone wo vhofholowaho hune muvhuso wa vha wo ḓitika nga lutamo lwa vhathu nahone mudzulapo munwe na munwe o tsireledzwa nga nḓila ya ndingano.
Khwinisa matshilele a vhadzulapo vhoṱhe na uri vhukoni ha muthu munwe na munwe vhu bviselwe khagala.
Fhaṱa Afurika Tshipembe ḽo faranaho ḽa Demokirasi ḽi konaho u dzhia vhuimo haḽo ho teaho sa shango ḽi ḓivhusaho kha muṱa wa dzitshaka.
Ngavhe Mudzimu a tshi tsireledza vhathu vhashu.
Nkosi Sikelel' iAfrika. Morena boloka setjhaba sa heso.
God seën Suid Afrika. God bless South Africa.
Mudzimu fhaṱutshedza Afurika. Hosi katekisa Afrika.
EMAIL THIS ARTICLE SAVE THIS ARTICLE
To subscribe email subscriptions@creamermedia.co.za or click here
To advertise email advertising@creamermedia.co.za or click here


text:
Wikipedia:Tutorial (Editing)
Haku amukela · Tutorial · Cheatsheet · FAQ · Swikomba-ndlela · Mpfuno · Tafula ra mpfuno · Media copyright questions · Tafula ra Swikombo
Handle ka matluka yo karhi lamasirheleriweke, tluka rin'wana na rin'wana ri'ni nkongomiso lowu nge "Lulamisa", lowu ku pfumelelaka ku lulamisa tluka leri u ri languteke. I xihlawulekisi xo olova ngopfu xa wikipediya, naswona xi ku pfumelela ku endla milulamiso no engetela eka matluka ya timhaka. Loko u engetela vutivi eka tluka, u komberiwa ku boxa xihlovo xa laha swi humaka kona, hikuva timhaka leti pfumalaka xihlovo ta suriwa.
Yana eka bokisi ra sava u fika u hlawula nkombo lowu nge "lulamisa". Leswi swi pfula fasitere ro lulamisa leri nga ni vutsari bya wiki bya tluka rero. Tsala swo karhi, swo fana na "ndzawini!" ivi u hlayisa tluka leswaku u vona leswi u swi tsaleke! (Xiya leswi: u nga endli laha eka tluka leri.)
Komba ku ringanisa
Xin'wana xa swihlawulekisi leswi hi nga sungulaka ku swi tirhisa i xikombo lexi nge komba leswi swi nga ta vonakisa xiswona. Ringeta ku cinca eka bokisi ra sava, ivi u tlhava Komba kuringanisa ematshan'weni ya Hlayisa tluka. leswi swi ku pfumelela ku ringanisa leswi tluka ri ngata va swona, emahlweni ko hlayisa ku cinca ka wena. Hinkwerhu ha endla swihoxo; xihlawulekisi lexi xi pfuna leswaku u vona swihoxo leswi. Xitirhisiwa lexi xi pfuna leswaku u hlela ku cinca ka wena no lulamisa ehandle ku tata matimu ya tluka. Hambiswiritano u nga rivali ku hlayisa ku cinca ka wena loko u heta ku vona kuringanisa!
Nkomiso
U nga si hlawula hlayisa tluka, i mukhuva lowunene (kumbe "mukhuva wa wiki") ku tsala nkomiso wo karhi hi ndzulamiso lowu u wu endleke eka bokisi ra nkomiso leri nga exikarhi ka fasitere ro lulamisa na swikombo swo hlayisa tluka no komba ku ringanisa. A swi bohi ku ndlandlamuxa nhlamuselo; xikombiso loko u tsala leswaku "kupeleta", van'wana va ta twisisa leswaku u endle ndzulamiso eka mpeleto, kumbe leswi yelanaka na swona. Nakambe loko u endle ndzulamiso wutsongo, tanihi ku peleta, tiyiseka ku tlhava bokisi leri nge "Lowu i ndzulamiso wutsongo" (Leswi swi koteka ntsena loko u pfurile u nghena laha wikipediyeni hi wexe).


text:
U HAMULA MIKANDO NGA ZWANḒA
U hamula mikando nga zwanḓa ndi vhutsila vhune vhomme vhane vha khou mamisa vha nga vhu guda. Vhomme vhanzhi a vha na bommbo ya maḓamu. Vha hamula mikando nga zwanḓa vha tshi itela vhana vhavho. Maḓamu aṋu o no ḓowela vhududo ha u kwamana lukanda na ṅwana, nga zwenezwo zwanḓa zwaṋu zwi nga si tate u kwama lukanda lwa ḓamu nahone zwi nga kha ḓi konadzea uri hu bve mikando minzhi musi ni tshi hamula. Shumisani zwanḓa zwaṋu fhedzi!
ZWIITISI ZWA U HAMULA MIKANDO NGA ZWANḒA
Mikando yaṋu ndi zwiḽiwa zwavhuḓi vhukuma zwa ṅwana waṋu. Zwi nga kha ḓi ṱoḓea uri ni hamule mikando nga zwanḓa:
-
arali ṅwana o bebwa tshifhinga tshi sa athu swika nahone a sa athu kona u mama.
-
arali ṅwana a tshi khou lwala nga maanḓa lune a si kone u mama zwavhuḓi.
-
arali maḓamu aṋu o zwimba mikando nga murahu ha u beba nahone ni tshi ṱoḓa u fhungudza mutsiko kha maḓamu.
-
arali ni tshi khou ṱoḓa uri ṅwana waṋu a wane mikando minzhi.
-
arali ni tshi ḓo vha ni kule na ṅwana waṋu nahone ni tshi ṱoḓa u mu siela mikando.
Kanzhi vhomme vha hamula mikando minzhi nga zwanḓa u fhira musi vha tshi shumisa bommbo.
MAITELE A U HAMULA MIKANDO NGA ZWANḒA
Kheyi nḓila i leluwaho ya u hamula mikando:
-
Tsha u thoma, u hamula mikando i si gathi zwo luga. Vheani tshigoḓelo tshihulwane kha zwirumbi uri ni kone u anekedza mikando, nga murahu ni shumise kha tshigoḓelo tshiṱuku, ni shumise khapu musi zwi tshi vho ni lelutshela. Vhaṅwe vhomme vha vho zwi kona lune nga murahu ha tshifhinganyana vha vhea khapu nga fhasi ha ḓamu ḽiṅwe na ḽiṅwe vha hamula mikando nga tshifhinga tshithihi. Ni vhee thaula tsini uri ni kone u phumula mikando ine ya nga kha ḓi hasekana.
-
Nga zwanḓa zwo kunaho, thomani nga u phaphatha na u khusa maḓamu ni kokodze zwavhuḓi ṱhungu.
-
Vheani gunwe na musumbavhaloi hu ṱoḓaho u vha sentimithara nthihi nga murahu ha ṱhungu. Hezwi ni nga kha ḓi zwi ita kha areola kana hai (ṋama ntswu ya kha lukanda lwo monaho na ṱhungu). Itani uri minwe yaṋu i ite tshivhumbeo tsha C ni songo hamula maḓamu (lukanda vhukati ha gunwe na musumbavhaloi lu songo thivha ḓamu; hu tea u vha na tshikhala).
-
Sukumedzani ḓamu uri ḽi ye khanani.
-
Monisani minwe u tou nga ni khou gandiswa mitalo ya kha minwe.
-
Dovhololani zwenezwi nga u tou tevhekana.
-
Ni ḓo zwi vhona uri no vhea minwe fhethu ho teaho musi ni tshi vho thoma u vhona mashotha a mikando, nga murahu ya hasha nahone ya thoma u bva zwavhuḓi.
-
Ni tse na ḓamu u mona na migero yaḽo ni songo zwi ita fhethu huthihi fhedzi.
-
Ni songo pandaladza minwe, u hamula, u tseremudza minwe, u kokodza ṱhungu ngauri arali na ita zwenezwo ni ḓo pfa vhuṱungu na u vhaisala.


text:
Kuleha
Kuleha i mpimo wa mpfhuka. Kuleha hakanyingi ku twisisiwa tani hi mpimo wa waxilo kusukela laha xi sungulaka kona kufika laha xi helelaka kona.[1] Ku leha ku pimiwa hi ku tirhisa ti mitara.
Eka tinzimi tin'wana ku na ku hambana ka kuleha ka xilo, hi kuya hi leswaku xilo xa kona xi yimile kumbe xi etlerile. Hilaha ku fanaka kuna ku hambana e xikarhi ka kulela, ku anama na kudzika/kutlakuka ka xa xilo.
Kuleha ku pima ntsengo wun'we ntsena eka xilo, kasi vundzhawu byi pima ku leha na ku anama, hi hala thlelo vutalo byi pima kuleha, ku anama na ku tlakuka leswaku hi tiva ntalo wa swilo hi ku hetelela.


text:
Byala bya Xitsonga
Byala bya Xitsonga' (Kumbe Byala bya Xintu) i byala lebyi swekiwaka hi kuya hi ndlela na ndhavuko wa Vatsonga. A ku ri na migingiriko yo hlaya ku fana na tsimo, ku fulela yindlu, ku phahla na yin’wana leyi a yi endliwa laha a ku fanele ku swekiwa byalwa bya xintu leswaku loko va ri karhi va gingirika va va va ri ku hungaseni hi ku nwa byalwa bya xintu. Byalwa lebyi hi ndhavuko a byi nwiwa hi vanhu lavakulukumba, ngopfungopfu vakhalabye ni vakhegula. Loko se va xurhile a wu ta twa hi loko ku sungula pongo, ku yimbeleriwa tinsimu ku ciniwa ku tlhela ku tsakiwa.[1]
Xikongomelo xin’wana hi byalwa lebyi a byi nwiwa a ku ri ku endlela leswaku ku va na vuxaka lebyinene exikarhi ka vakulukumba hikuva byalwa munhu a nga ta nwa a ri yexe naswona a byi nga xavisiwi. Byalwa bya xintu a byi swekiwa byi yisiwa na le vukosini laha vanhu va tiko a va vitaniwa va ya nwa mahala. Leswi na swona a swi vumba vuxaka lebyinene exikarhi ka hosi na vanhu va yona. Vukanyi na byona a byi endliwa laha vakulukumba a va rhambana hi mindyangu yo hambanahambana va ya nwa. Na kona evukanyini a ku hambananga na le byalweni hikuva a ku yimbeleriwa, ku ciniwa ku tlhela ku tsakiwa. Loko makanyi ya sungula ku tshana a ya rhwaleriwa kutani ku endliwa vukanyi. Vukanyi a byi sungula hi ku yisiwa evukosini ku ya luva hosi byi nga si nwiwa emindyangwini.[1]
Byala bya Xintu[Lulamisa | edit source]
Tani hileswi Vatsonga na vona va nga rin’wana ra tinxaka ta vantima lava kumekaka laha Afrika-Dzonga, va swi kotile na vona ku fana na tinxaka tin’wana hi ku titshulela swakunwa swo hambanahambana leswaku va kota ku timula torha loko va hlanganile eka mitirho yo hambanahambana ya ndhavuko wa vona.
Vatsonga va titshulele tinxaka to hambanahambana ta mabyalwa ya xintu ku fana na:
Nxaxamelo lowu awu helelanga.
Mintshaho[Lulamisa | edit source]
- ↑ 1.0 1.1 Nukeri, Emilinah Reginah (2012). "Nkanelo wa yin'wana ya mindhavuko ya ririmi ra Vatsonga hi ku kongomisa eka swakunwa swa ndhavuko". University of Limpopo.