text:
Story by Niosta Khosa
Originally written in Portuguese on Confidencial
Translated into Xitsonga by Teleti Khosa
Loko ndzi sungula mhaka yo landzela comela, emabarakeni ma le “Bairro Ferroviário”, le ntsindza ka Maputsu, ndzi kukutlela madleke, ndzi hoxetela marito hi ndlela yo tlhokotsela. Eka nkarhi walowo, ndzi hisetela vumpohlo bya mina hi mabyala lawa a ndzi ma kukutlela bya ndlopfu loko yi ri etiveni. A ndzi tshama ndzi ri na khinkhi yo phasa wansati un’wani na un’wani loyi a a ta tshinela kusuhi na mina, kumbe loyi a a tava a ri ebarakeni. Loko wo ndzi languta kumbe ku va ndzi kotlana na yena hi mahlo. Bavuri ya mina a yi tshama na yi vambekile. Lero, a ndzi hinteka ngopfu ku yi hoxa eka mugodi wa wansati un’wani na un’wani loyi a ndzi ta hlangana na yena. Vavasati va le mabarakeni a va ndzi koka ngopfu rinoko, ngopfu hi mhaka ku a swi ndzi olovela ku va gangisa, ku nga ri hi ku vumbhuri bya vona a byi ri na ntamu. Loko va tshuke va fambela hale ka mina, ivi va ndzi n’wayitelela, handle ko garingeta, a no vhe ni wela ehenhla ka vona, ni va wolela kunene hi ku tirhisa n’wayitelo wa xikandza xa Samora Maxele lexi xi nga vambiwa eka Metical.
Endzhaku ko va dliva hi madleke, loko ndzo hlangana na vona ekusuhi na le kaya, a ndzi va susumeta kumbe ku va koka-koka hi matimba na xivindzi, ndzi va yisa elaweni ra mina. Loko ni ri kwalomo eku fambeni, a ndzi vheta ndzi tikatsa na swikimi swa vanghana va miganga yaleyo, ku va ndzi nyika rivala ro ya rhurhela tsima. A swi nga ri na mhaka ku va ndzi nyika xitanga, kumbe lawu ra vona, ntsena loko ndzi kota ku hetisa ku navela ka bavuri ya mina ya vukarhi.
Xihoko a xi ndzi khoma hi ndlela yin’wani yo hlamarisa ngopfu. Loko ndzi byi mamandzile, a ndzi hambana na dzanu na switwi leswi lawulaka tingana. Mihleketo ya vumunhu ebyongweni bya mina, a yi tsemekeriwa hi ntila wa vutomi. Hi ndlela leyi, hambi vavasati lavaya vo, na loko ku ri wanuna wo pfumala ndzhuti, a a ta va ngungumerisa exinyamini eku famba na vona endlwini, ndzhaku ko hlometela no xiya-xiya ku a nga voniwi eku dzikeni ka xinyami, mina loyi, a ndzi va nghenisa ku ri na ku, ku vaninga ka gezi ra le ndleni ku lo mho! Ivi ndzi ku “Ina” eka swikombelo na swibumabumelo hinkwaswo leswi a swi huma eka milomo ya vavasati lava loko va ri ehenhla ka mubedo. – “Ndzi xaveli biya yin’wani” – “Ina” – “Ndzi xaveli fole rin’wani” – “Ina”
Eka minkarhi yaleyo, se a ndzi dzhaha na vona leswa mafole, ku va nga hleketi ku ndzi bari. Kutani, loko se ndzi sungule eku va na swikoxonyana swa vutomi, ndzi sungule ku heleriwa hi rinoko loko ndzi vona vavasati va le mabarakeni. A ndzi tshikanga ku ya emabarakeni na le tithavheneni, kambe bavuri ya mina a yi nga ha ninginiki kumbe ku vambeka loko ndzi vona vabvana va tindhawu teto. A swi lavangi nyimpi kumbe mikitsi-mikitsi, a swi lavangi hambi tin’anga ku ndzi kota ku hambana na vavasati va muxaka lowuya. Swi lo lava ntsena ku ndzi languta nkoka wa vona hi tihlo ra mihleketo ro hluteka hi ntamu, ivi ndzi katsanyana na vutiyimiseri byo endla onge i bya lunya.
Vavasati lavaya a va tinyikela eka mina, va tlhe va nyikela na mbakatani ya vona hi mhaka mune wa tibiya ntsena, a swi ri erivaleni ku, hi ku ya hi vona, ntsengo wa ndzhuti wa mina, a wu ringana mune wa tibiya. Mune wa tibiya tinene.
Xisweswo, a ndzi nga ringaniwi hi ku vilela kumbe ku hlundzuka, loko ndzi tshuka ndzi kume ku va tinyikele eka wanuna un’wani hi mhaka tibiya timbirhi. Tani hiloko makwerhu Nando a vula hi ko tala: “Swa kala ku kuma swilo swa chipi leswi nkoka wa swona wu hundzaka ntsengo wa swona.” Marito ma ntlharhi. Loko ndzi sungule ku anakanya ku, loko munhu a lava xokarhi evuton’wini, xo hundza lexi kumekaka eka n’wani na un’wani hi siku, xisweswo, munhu i tivekela swipimelo eka swilo leswi a nga swi laviki. Kutani, loko munhu a ri karhi a pimanyeta mbuyelo wa hanyelo ra yena, no languta ndlela leyi vutomi byi nga fambaka hi yona, ku ta cukumeteriwa ehandle swilo swo ka swi nga pfuni nchumu… swilo leswi hi yisaka eka gondzo ro hi yisa la ko, a ku na vutomi.
Vavasati va le mabarakeni, a va aki, hambi leswi ndzi nga vulaka ku, hi hala tlhelo, a va hahluli, tani hiku a va hambukisi wanuna loyi a nga laveki ku hambukisiwa, na swona a va hembi hi vutomi bya vona bya le mabarakeni. Vukona bya vona emabarakeni, byi komba ntiyiso wo hetelela, na vuheri bya hanyelo ra vona. Loyi a nga ta lava ku tinghenisela eka vona, swi lava ku a sungula ku endla mpimanyeto wa xikhwama xa yena, hayi ku vavasati lava va endla mpimanyeto walowo. Hi leswi nga endla ni hambana na ku endla vuxaka lebyi a va ni nyika byona hi ndlela ya vuphangi. Enkarhini walowo, loko se ndzi ta va ndzi hambane na vavasati va mabaraka, ndzi joyine xitlama lexiya xo nyangatsa ngopfu, lexo loko xi nwe mune wa tibiya, xi khoma tifoni xi sungula ku fonela vavasati. Ndzi nga vula na ndzi nga kanakani ku, vavasati hinkwavo lava ndzi nga va fonela kumbe ku va tsalela swihungwani ndzhaku ka 23:00, ndzi va fonele no va tsalela nkarhi a ni joyine xitlama lexi.
Wa vona, ku hambana na vavasati va le mabarakeni, lava vo foneriwa a va nga kanakani ku ni pfutsekisa bya mugewu wa mungundzu. Loko va swi lava a va nga hlamuli, kumbe loko va swi lava va ndzi byela ku ndzi hambana na vona hi kurhula. Eka minkarhi yaleyo, hi leyi a ndzi twa na ndzi penga hi wansati wokarhi loko ku ri 23:00, ivi ndzi pengisiwa hi un’wani loko ku ri 00:00. Loko ku ba 01:00 ya vusiku, a ndzi nga ha tivi ta mina eka wansati wa vunharhu. Ku heleriwa hi tingana, leswi a swi endliwa hi matimba ma xihoko ebyongweni bya mina loko ndzi kukula na mahuza ma swibihela eka minkarhi leyi nga hundza, eka masiku lama se a ni ri eka xitlama lexi, ku hela ka tingana se a ku ta hi ndlela yo ndzi nga ha chavi ku fonela hambi lava va nga ndzi ala exikandzeni. Loko ri xa, a ndzi tisola ku hikokwalaho ka yini ndzi endle leswo fona no tsala swihungwani. Ndzi sungule hi mhaka yo tima tinambara ta lava a ndzi hlambanya ku ndzi nge he va foneli hambi ro hatima ri tlhe ri duma. Lexi a xi endla ndzi tima tinambara, i mhaka ku loko se ndzi byi havurile, a swi ndzi olovela ku tshova swihlambanyiso leswi ndzi tiboheleke swona hi ndzexe. Hambi swihlambanyiso swo tiya, leswi a ndzi swi endle emahlweni ka vavanuna va ndzhuti (ku fana no ndzi nge he pfuki na kan’we ndzi lave vavasati va muxaka wokarhi), loko se ndzi twa comela, a swi olova ku ndzi swi tshova.
Xiphemu lexi xa vutomi, ndzi vula lexo fona fona, xi vuye xi hundza, ku fana na lexiya xo ndzi tshamela ku rhwala vavasati emabarakeni. Ndzi tshike mhaka yo fonela no tsalela swihungwani vavasati endzhaku ko nwa mune wa tibiya. Hambi loko se ndzi nwe khume-mbirhi wa tibiya, a ndzi nga ha foni, a ndzi nga ha tsali swihungwani. Ndzi lo wu tshika ku wu tshika moya walowo. Vutomi byo pfumala ndzhuti, bya karhata no tika ku byi hanya, munhu i fanele a tirhana na mhaka ya:
– Ku fonela vavasati loko se u popiwile na tikiwa hi ku vila ka ngati.
– Ku hembela vavasati lavawani.
– Ku tlhelela a ya xavelela eka vavasati lava a nga va byela ku va ya fela le kule hi minkarhi ya kona, se sweswi i fanele a ya va byela ku a a ri ku tlangeni. Swa tika!
Ndzi vuye ndzi karhala. Ndzi vuye ndzi tinyiketela eka wansati un’we, a ri yexe. Loyi a ndzi tiyimisele ku hanya na yena, hi ku tshembeka, hi rirhandzu ra xiviri. A ndzi bula na yena, ndzi n’u tsalela swihungwani swo tsokombela, ndzi n’u fonela hi minkarhi. A ndzi chivirika ngopfu hi yena, yena ntsena. Ndzi kombisa ku tshembeka na ku tiyimisela. Ndzi navele no tihumesa na yena, hi siku leri a a tlangela malembe ma yena mo velekiwa. Mhaka leyi a ndzi nga se tshama ndzi navela kumbe ku ehleketa ku yi endla eka nsati un’wani eka nkarhi lowu hundzeke. Ku tinghenisela ka mina, eka wansati loyi, ku humelele hi nkarhi lowu na mina a ndzi ri eku cinceni hi ku hetiseka, ku ndzi ta va wanuna loyi ndzi nga yena namutlha. Wanuna loyi namutlha a tsalaka hi ntiyiso wa le makorhweni, loko swi ta eka timhaka ta vavasati, i vumbiwe hi nkarhi wa xiyenge xa wansati loyi.
Swilo swi fambe hi ndlela yo xonga, yo tlhe yi nyoxisa. Kumbe ndzi ta ku a swi famba hi ndlela yo nyoxisa enhlokweni ya mina ndzi ri ndzexe. Ku vula ntiyiso, a ndzi tivi ku ku humelele yini. Ndzo tiva ku, loko wansati loyi a nghenile evuton’wini bya mina, ndzi pfale xikolo lexi ingi a ndzi xi pfurile masiku ndzhaku, xikolo xo dyondzisa vavanuna ku hatla va vona ku wansati wa va tsakela kumbe a nga va tsakeli, hi xikongomelo xa vugelegele. Xikolo xo dyondzisa tsima. Ntsena ku, hambi loko xikolo xi pfariwile, mali ya ntsariso a va ha yi kumangi, tani hi ku se a ni yi dyile, hi ku tshembela eka vutivi bya mina, na ntokoto wa mina, loko swi ta eka timhaka ta mintlhaveko ya vavasati. Tani hi ntolovelo, ku fana na vavanuna hinkwavo lava pfatlanyiweke timbilu, na vutiduni lebyi tshoviweke hi wansati, loko swilo swi nga ha fambangi khwatsi na wansati loyi, ndzi tibyerile, ndzi tlhe ndzi byela maxaka na vanghana, ku: “Nsati loyi, hi yena a nga lahlekeriwa. Hayi mina. Hi ku mina ndza antswa ngopfu ku hundza yena, kumbe ku hundza leswi siku rin’wani a nga ha vaka swona.” Ku hundze nkarhinyana, ku tshwama ka mhaka yo ndzi tsandzeke ku khomelela nsuku, mhaka yo ndzi xupukeriwe hi xiluva, ku ndzi dzikise exihlobyeni xa mbitsi, ivi ndzi kota ku lemuka no twisisa ku, hi ntiyiso, ku hambana ka mina na nsati loyi, loyi a nga lahlekeriwa, hi mina: 1- Yena a nga lahlekeriwanga hi nchumu, hi mhaka ku, entiyisweni, a nga ndzi rhandzangi na kan’we, a nga ndzi lavangi. 2 – Sweswi, yena a a lo mpfha! Emavokweni ma xigangu lexi a xi n’u vukarha hi minkarhi vutomi byi ri karhi byi nyoxisa, a nga ndzi ehleketi no ndzi ehleketa, ndzi ri karhi ndzi biwa hi xivundza enkoveni wa vavasati, na ndzi n’u ehleketa. A ndzi thsama na ndzi n’u ehleketa minkarhi hinkwayo, hi mbilu leyi pfurhaka langavi, tani hi ku, a ku ri yena loyi a nga ndzi endla ndzi tshemba ku ndza yi tiva mbilu wa wansati. Kambe, loko ndzi ta va ndzi tsandzekile ku n’u endla ku a tshika jaha leriya, a ta eka mina, ndzi vuye ndzi dyondza ku, mbilu ya wansati a ndzi yi tivi.
Ndzi vuye ndzi amukela ku, ku hava na xilo na xin’we lexi ndzi xi tivaka hi mintlhaveko ya vavasati. Mhaka yo hlamarisa, i ku, hinkwavo lavo thlariha, lava nga tshama va endla vulavisisi byo anama, byo enta, hi mhaka vavasati, va fikelele kwala na mina ndzi nga fika kona. Ndza tivutisa ku, hikokwalaho ka yini ndzi nga va yingisangi. Ndzi tsundzuka masiku ndzhaku, a ndzi hleka marito ma vavanuna van’wani, marito ma vutlharhi… Loko ndza ha tiphina hi ku nyanyuriwa hi ku twisisana loko a ku ri kona eka nkarhi walowo, exikarhi ka mina na wansati loyi a ndzi va na ni ri na yena. A ndzi va byela ku i madodomezi, ndzi ku a va na ntokoto wo khoma vuheri bya mbilu ya wansati, ivi va ndzi languta, hi mahlo ma nghala, va ku: “U ri yini?” Loko ndzi ye eka vona, ku ya va vona, endhawini yin’wani yo nwa byala, leyi thyiweke: “Ku Rhukaniwile Wanuna Loyi a Twisisaka Mintlhaveko ya Wansati”. Endzhaku ko tsandzeka ku wina mbilu ya wansati loyi a ndzi n’u rhandza, ivi ndzi twisisa mhaka yo, vavasati a ndzi va tivi, a ndzi va twisisi. Ndzi yile eka vavanuna, xikandza xa mina xi funengetiwe hi nkumba wa tingana, kambe a ndzi va khomele mhaka yin’we ntsena. Ndzi fike eka vona, ndzi ku: “Vavanuna, ndzi tsandzekile ku twisisa mintlhaveko ya vavasati. Mi vule ntiyiso wo hetelela. Xisweswo, ku engetela marito ma n’wina ma vutlharhi, ndzi ri: A ndza ha lavi ku twisisa vavasati!nWansati loyi a nga ta tshama na mina, ku ta va ku rhandza ka yena. Ndzi nge he hlongorisi nghala hi rihlanga, ndzi fela ku tshama na wansati. Ndzi ta endla ntsena leswi kotekaka. Sweswo ntsena. Tani hi ku, rirhandzu na mintlhaveko, swi humelela ntsena laha swi nga kotekaka ku swi humelela. Ku humelela loku, ku endliwa hi vanhu va ri vambirhi. Hayi hi hi munhu un’we a ri yexe. Tani hi ku, rirhandzu, i xilo lexi nga humelelaka, swi vula ku, ri wela eka swilo hinkwaswo leswi nga ha humelelaka la misaveni. Swilo swo tsandza ku humelela, swi endliwa hi va Superman, mina ndzi wanuna, ndzi munhu, ku fana na van’wani.” Loko ndzi hete ku vula sweswo, ndzi humile ethavheneni yaliya ya vito ro leha, vito ro chovolela vavanuna, ndzi hume na ndzi yimise nhloko, hi vutinyungubyisi, ivi ndzi vhe ndzi hambana na gova ra vavasati. Masiku lama, ndzi tichayela katara ya mina, ndzi tsala matsalwa, mintsheketo, swiphato, na tin’wani timhaka, kwala, evembeni ra vavasati, ndzi ri karhi ndzi vuyiserisa matimba, eka wansati loyi a landzelaka.
Image: Pixabay


c: text/html

text:
Inthaneti
Inthaneti i xiyimiso xa nxaxamelo wa tikhompuyuta leti khwekelaneke emisaveni hinkwayo naswona tikarhi titirhisa ririmi ra tikhomuyuta leri fanaka ra TCP/IP ku hlangana no phakela marungula. Inhlangano wa swiyimiso leswi hlanganisaka tihulumnendhe, tindzawulo ta lerivaleni, tikhampani ta xihundla, tindzhawu ta vuleteri emisaveni hinkwayo leti hlanganisiwaka hi tingoti ta gezi, kumbe thekinoloji ya vuhaxi bya moya, kumbe vuhaxi bya rivoningo. Inthaneti yi rhwele swisaka swa vuxokoxoko na vukorhokeri, tani hi matswalwa lama hlanganisiweke eka inthaneti, vulwembu bya inthaneti bya misava (www), poso ya inthaneti, rinqingo ra inthaneti na kuavelana hi tifayili eka inthaneti.
Masungulo ya inthaneti mathlelela eka ndzavisiso lowu simekiweke hi hulumendhe ya Amerikha eka malembe ya va 1960, leswaku ku akiwa ndlela yo avelana vuxokoxoko no vulavurisana hikutirhisa nhlangano lowu rharhanganeke wa tikhompuyuta.[1] Ku khwekerisiwa ka tikhompuyuta ta van'wamabinzu hi malembe ya 1990, swi sungule pfumba ro ndlandlamuxa inthaneti ya masiku lawa,[2] naswona swi thlonthle kundlandlamuka ka yona laha tindzawulo tin'wana na vanhu lava tolovelekeke na tikhompuyuta leti khomekaka ti khwekerisiweke eka inthaneti. Kute loko ku fika malembe ya 2000, tithekinoloji na vukorhokeri bya inthaneti anase byi nghenisiwile eka swiyenge hinkwaswo swa vutomi bya namunhtla.
Mintshaho[Lulamisa | edit source]
- ↑ "IPTO -- Information Processing Techniques Office", The Living Internet, Bill Stewart (ed), January 2000.
- ↑ "So, who really did invent the Internet?"

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ririmi ra Xitsonga, ri kule ku hundza la Vatsonga votala va ehleketaka kona. Votala va ha phasiwa hi vonelo ra ririmi tani hi ririn’wana ra muganga wa vona, van’wani va ha sele le ka 1972, la ko Xitsonga xa hambana hi ku ya hi mindzilikani ya matiko. Eka hinkwavo vavulavuri, va tikeriwa ngopfu eka mhaka yo vulavula ririmi, hi ndlela yo twisiseka. Van’wani va yimelela ku pfinya ririmi, va swi endla onge i vulavulelo ra muganga wa vona, kasi va hi hembela. Votala, va tirhisa marito, na va nga twisisi tirhiselo ra wona.
Hi minkarhi yo tala, Vatsonga va ha tikeriwa, hi mhaka yo swi ta njhani, loko hi tirhisa marito mo karhi, eka Ntlawa wa Ma-, hi tirhisa Rihlanganisi ra Ntlawa wa Yi-. Ku vula ntiyiso, leswi swi komba hi kan’we ku, ririmi leri, ri le ku pfinyiweni.
Xana, mati Ma tele kumbe mati Ya tele?
Ndzi twisisa ku, Xitsonga xi vulavuriwa hi mpfumelelano na nkhomano wa marito (Vito, Rihlanganisi, Riendli, Ribumabumeri etc.) lama endlaka xivulwa. Hi lexi endlaka, Xitsonga xi nga pfumeli ku:
- Homu Ra
Tani hi ku, Homu i rito/vito ra Ntlawa wa Yi-, xisweswo, rito/vito Homu ri nge tirhiseriwi Rihlanganisi ra Ntlawa wa Ri–
- Homu Ya
- Tihomu Ta
Se, xana hikokwalaho ka yini, loko swi ta eka marito/mavito ma ntlawa wa Ri-Ma, se ku tirhisiwa Rihlanganisi ra Ntlawa wa Yi-?
Mpfilunganyo wu le ka mhaka yo, hi Xitsonga, hi na Mintlawa yimbirhi, ya marito mo sungula hi Ma-.
1 – Ku na Ma- leyi nga vunyingi bya marito ma Ntlawa wa Ri-:
- Marito – Rito
- Mavito – Vito
- Mafurha – Furha
- Matiko – Tiko
Eka vun’we, ku tirha Rihlanganisi ra ntlawa wa Ri-:
- Rito Ra
- Vito Ra
- Furha Ra
- Tiko Ra
Eka ntlawa lowu, loko marito ma ya eka vunyingi, ku tirha rihlanganisi Ma-:
- Marito Ma
- Mavito Ma
- Mafurha Ma
- Matiko Ma
Hi Xitsonga, Rihlanganisi ri landza ntlawa wa Riviti. Loko Rihlanganisi ri hambana na Ntlawa wa Riviti, swi vula ku xivulwa xexo xi hoxekile.
2 – Ku na Ntlawa wa Ma-, lowu tirhaka eka marito mo pfumala Vun’we ma tlhe ma pfumala na Vunyingi. Xikombiso:
- Mati
- Mapa
- Mativula
- Mano
- Marha
- Mafi
- Matimu
Eka ntlawa lowu, ku tirha rihlanganisi Ya-:
- Mati Ya
- Mapa Ya ta ringana.
- Mativula Ya
- Mano Ya
- Matimba Ya
- Marha Ya
- Mafi Ya
- Matimu Ya
Loko u swi xiya hi vukheta, ku hava Vun’we kumbe Vunyingi bya Mati, Mapa, Mativula, Matimba, Marha, Mafi, na Matimu. Xisweswo, loko rito ri sungula hi Ma-, swi na nkoka ku, na u nga se nghenisa Rihlanganisi, rhanga u xiya ku xana i Ma- ya vunyingi bya Ntlawa wa Ri-, kumbe i Ma- ya rito ra ntlawa wa marito mo pfumala vun’we na vunyingi.


text:
Services on Demand
Article
Indicators
Related links
- Cited by Google
- Similars in Google
Share
Old Testament Essays
On-line version ISSN 2312-3621
Print version ISSN 1010-9919
Old testam. essays vol.27 n.3 Pretoria 2014
Nyambedzano vhukati ha Bivhili ya Afrikana (Fortress, 2010) na Maambwa nga Bivhili ya Afrika (Zondervan, 2006) nga Esra-Nehemia
A dialogue between The Africana Bible (Fortress, 2010) and the Africa Bible Commentary (Zondervan, 2006) on Ezra-Nehemiah
Elelwani B. Farisani
University of South Africa
ABSTRACT
This article critically engages with the articles/chapters on Ezra-Nehemiah in both The Africana Bible (Fortress, 2010), and the Africa Bible Commentary (Zondervan, 2006). First, the paper looks at the rationale, structure, content, contributors and methodology of each commentary. Second, the paper critically engages with each commentary's article on Ezra-Nehemiah, namely Nupanga Weanzana (Africa Bible Commentary) and Herbert Marbury (The Africana Bible). Finally, the paper spells out the significance of such a discussion/dialogue for African Biblical Hermeneutics.
Key words: Ezra, Nehemia, hermeneutics, Africana Bible, Afcrica Bible Commentary.
A MARANGAPHANḒA
Athikili ino i dzhenelela vhukuma kha dziathikili/dzindima nga ha Ezra-Nehemiah dza Bivhili ya Afrikana (Fortress, 2010), na Maambwa nga ha Bivhili ya Afrika (Zondervan, 2006) vhuvhili hadzo. Tsha u ranga, bammbiri ḽi lavhelesa kha mbuno, mafhaṱelwe, zwi re ngomu, vhashelamulenzhe na nḓila ya maambwa maňwe na maňwe. Tsha vhuvhili, bammbiri ḽi dzhenelela vhukuma kha athikili ya maambwa inwe na iňwe nga ha Ezra-Nehemiah, zwine zwa vha Nupanga Weanzana (Maambwa nga ha Bivhili ya Afrika) na Herbert Marbury (Bivhili ya Afrikana). Tsha u fhedzisa, bammbiri ḽi buletshedza ndeme ya khanedzano/nyambedzano iyo ya nga ha thalutshedzo dza Bivhili.
B MAAMBWA NGA HA BIVHILI YA AFRIKA (ZONDERVAN, 2006)
Maambwa nga ha Bivhili ya Afrika, ndi maambwa a volumu nthihi yo gandiswaho nga Zondervan nga 2006. Naho kha tshiṱaṱamennde tsha yo tsha bono i tshi amba uri yo ňwalwa ya ṱolwa nga "vhoradzipfunzo vha Bivhili kha dzibugu dzoṱhe dza Bivhili,"2 ri tea u zwi dzhiela nzhele hafha uri a si vhashelamulenzhe vhothe vhane vha vha vhoradzipfunzo dza Bivhili, zwavhuḓivhuḓi, vhunzhi ha havha vhaňwali a vho ngo pfumbudzwa sa vhoradzipfunzo vha Bivhili.
Ndivho nyangaredzi ya maambwa ndi "u ita uri ipfi ḽa Mudzimu ḽi ambe ḽo livhanya na dzingoho dza Afrika namusi."3 Adeyemo u ṱavhanya u ri humbudza nga ha tshiṱaṱamennde tsha bono tsha maambwa, tshine tsha vha:
Volomu ino ... a i dzheneleli kha vhudzivha na zwidodombedzwa zwoṱhe. Yo ḓisendeka kha mvalo dzo dzingindelaho dza kha u tenda kha ṱhuṱhuwedzo khethwa na maanḓa a maňwalwa makhethwa, i ṱoḓa u nea muvhali ndededzi yavhuḓi i vhaleaho nahone i swikeleleaho.4
Muthu u a mangala arali kuhumbulele kwavhuḓi ku tshi tea u sia u dzhenelela ho dzingindelaho kha maňwalwa a Bivhili. Ndi ḓo zwisumbedzisa ngavhuya musi ndi tshi ḓo vha ndi tshi khou sedzesa kha maambwa nga ha Ezra-Nehemiah uri u shaya u dzhenelela ho dzingindelaho kha maňwalwa na kuhumbulele kwa Afrika ndi zwone zwo fhaṱaho nḓila ye Nupanga Weanzana a i shumisa musi a tshi amba nga ha bugu ino.
Hafhu, Adeyemo u ri kaidza uri maambwa nga ha Bivhili ya Afrika/ Africa Bible Commentary (ABC) "a i ambi nga ha Yesu wa Murema. U ita ngauralo hu nga vha u tshinyekanya nganea ya Bivhili na u sa tou funzea zwavhuḓi. Hu uri, ABC i kha ngoho ya maňwalwa ya dovha ya fhulufhedzea kha kuhumbulele kwa yo kha maḓuvha a Bivhili na kha maḓuvha ashu."5 Ngauralo muthu a nga fhedzisa hafha uri u ya nga ha Adeyemo, u vha kha ngoho ya maňwalwa zwi amba u sa dzingindela kha maňwalwa a Bivhili, nga nnḓa ha u i sendeka na mahumbulele a sili sa u amba nga ha Yesu wa Murema. U ḓadzisa, muthu u a mangala uri u amba nga ha Yesu wa murema zwi nga si aluse nḓivho nyangaredzi ya maambwa ano ane a vha nga nḓila ye ra bula afho nṱha "u ita uri ipfi ḽa Mudzimu ḽi ambe ḽo livhanya na dzingoho dza Afrika namusi."6
Naho, Adeyemo a sa ri vhudzi arali a tshi ḓo takalela u amba nga ha Yesu wa mutshena kana hai, ri ḓo zwi vhona ngavhuya uri maambwa awe a shuma nga kha maitele a sa shanduki a Vhukovhela.
Kha ri dzhiele nzhele dzimbuno dzi tevhelaho nga ha ḓivhazwakale ya vhashelamulenzhe. Tsha u ranga, hu na vhashelamulenzhe vha fu-sumbe (70) u bva mashongoni oṱhe a ambaho Luisimane na Lufura a Afrika. Tsha vhuvhili, zwi vhangula dzangalelo u dzhiela nzhele uri kha havha vhashelamulenzhe vha fu-sumbe, a huna mushelamulenzhe na muthihi a bvaho Afrika Tshipembe kha maambwa a Bivhili ya Afrika (ABC). Tsha vhuraru, vhunzhi ha vhashelamulenzhe avho kha Maambwa a Bivhili ya Afrika (ABC) a si vhoradzipfunzo vha Bivhili, zwine nda humbula uri ndi zwone zwi kwamaho vhunzani ha yo sa maambwa a Bivhili. Tsha vhuṋa, nga nnḓa ha u tevhekanya mashango avho a vhubvo na ndalukanyo dza pfunzo dzi ne vha vha na dzo, vhashelamulenzhe a vha bviseli khagala vhupo havho ha tshitshavha.
1 Zwi re ngomu ha Maambwa
Maambwa a Bivhili ya Afrika (ABC) ha shumi fhedzi na maambwa nga ha dzibugu dza mulanga mulala na mulanga muswa, a dovha a katela u paḓa fusumbe wa athikili dzo khetheaho dzi shumaho na ṱhoho dzo livhanywaho na kuhumbulele kwa Afrika sa: Maanḓa na Bivhili, u Shandulelwa ha Bivhili, pfunzo ya vhaKhiresite Afrika, tshikolodo, dimokirasi, ndoro, u tshewa ha vhudzimu ha vhathu vha tshifumakadzini, u lafha, u funana nga tsha mbeu nthihi, vhurangaphanḓa kha Yahave na miňwe midzimu.
Ndi tea u zwi bula hafha uri vhuṱumani vhukati ha ṱhoho hedzi na maambwa nga ha dzibugu dza Bivhili a si hoṱhe he ha sumbedzwa. U dzhia maambwa nga ha Esra-Nehemia sa tsumbo, khanedzano ya Esra-Nehemia i kanganyedzwa nga u sedza kha mafhungo a nga ho vhurangaphanḓa Afrika, vhunzani ha vhurangaphanḓa Bivhilini na ndango ya dzikhakhathi.
Mbudziso i teaho u vhudziswa hafha ndi: Tshitenwa itshi tsha kha vhurangaphanḓa Afrika tshi na vhushaka-ḓe na khanedzano nga ha Esra-Nehemia? Hezwi a zwo ngo sumbedziswa kha heino khanedzano. Naho hu tshi nga fhedzwa nga uri Nehemia o vha murangaphanda wa tsumbo ane vhunzani ha vhurangaphanḓa hawe vhu tea u tevhedzwa Afrika u lugisa dzikhaedu dzo vhalaho dzo lavhelesanaho na dzhango ḽa Afrika, vhukwamani ho vha ho tea u bveledzwa. Kha u sa vha hone ha u ho vhukwamani ndi u vhonala ha zwiteňwa zwivhili zwo imaho nga zwoṱhe zwi si na vhutumani ho lumbaho kha zwone zwine. Nga u vhona hanga, zwo vha zwi tshi nga vha khwine u sedza kha maambwa a bugu a Bivhilini nga nthihi nga nthihi, hu litshedzelwe ṱhoho dzi si na vhushaka ngeno dzi tshi livhanya kha iňwe volumu ya thungo.
2 Esra-Nehemia
Muňwali wa athikili ya nga ha Esra-Nehemia kha Maambwa a Bivhili ya Afrika (ABC) ndi Nupanga Weanzana we a vha mudzulapo wa Congo (DRC). Ndi muraḓo wa Kereke ya tshitshavha tsha MaEvangeli. U na digirii ya PHD kha Ngudo dza Mulanga Mulala u bva Yunivesithi ya Pretoria, Afrika Tshipembe. Zwa zwino ndi Muhulwane wa zwa pfunzo FATEB7.
2.1 Weanzana: Esra-Nehemia: U livhanya hadzo na Afrika
Nupanga Weanzana u ri humbudza uri bugu dza Esra-Nehemia dzi nga shumiselwa zwe vhagudi vha zwa lutendo vha Afrika vha zwi vhidza lwa miňwaha uri ndi vhugudi ha zwa lutendo ha phaṱhululo.8
Weanzana u ṱaṱa uri mbambadzelano ya dziphuli Afrika yo dzima dzhango zwiko zwa vhathu na zwa ikonomi, na uri vhukoloni kanzhi ho vha na masiandaitwa a ṱungufhadzaho kha zwiimiswa na mashumele a mvelele a zwitshavha zwa Afrika. Weanzana u dovha hafhu a ri humbudza uri naho mashango manzhi o wana murahu vhuḓilangi hao henefha nga miňwaha ya vho 1960, dzhango ḽa Afrika a ḽi ngo kona u swikelela vhuthihi ha zwa poḽotiki, matshilisano kana kha vhurereli.9 Ngauralo u ṱaṱa uri:
I kha ḓi vha yo ṱuṱuwedzwa na u kungwa nga dzitshaka dzisili dzi dzhiiwaho sa mikhwa i edzeaho na dzhavhelo ḽa u sola thaidzo iňwe na iňwe. Ngauralo, heḽi dzhango ḽi ṱoḓa phaṱhululo ya masia a muya, matshilisano na ikonomi.10
U ya nga Weanzana, bugu dza Esra-Nehemia dzi na nḓila ine nga yo hu nga swikelelwa phaṱhululo ya vhugudi ha zwa lutendo hu ne ha ḓo thusa zwihulwane dzhango ḽa Afrika kha u lugisa khaedu dzi ne ḽa vha na dzo.11 Zwi vhangulaho dzangalelo ndi uri Nupanga Weanzana u kule na u amba uri phaṱhululo ya vhugudi ha zwa lutendo i nga ha mini.
U ya phanḓa, Nupanga Weanzana, na u ṱaṱa uri Nehemia i ṋetshedza nḓila ya mavhusele kwaye. "Tshiṱirathedzhi kha vhuḓiimiseli hawe ha u fhaṱulula mbondo dza Yerusalema vha hanedzaho vho lavhelesa, tshi tshivhindini tsha madzulo a pfumbudzo manzhi dza vhafunzi na vharangaphanḓa zwavho."12
Zwi tshi ya nga kha uri Weanzana u amba mini a tshi ri Nehemia ndi tsumbo ya mavhusele kwaye, ndo vha ndi tshi nga humbula uri vhane ra tama u vha sala murahu vha songo vha vharangaphanḓa vha tikedzaho khakhathi/pfudzungule dza mirafho, u khethululwa na u bviswa ha avho vha ne vha vha vhona sa vha sa weli kha zwigwada zwavho zwa ngomu-ngomu, sa zwe Esra na Nehemia vha ita.
Weanzana u dovha hafhu a ṱaṱa uri bugu dza Esra na Nehemia dzi ḓisa nyito khethwa na dza vhumuthu mugwalani wa u fhaṱa. "Ndinganyelo heino kanzhi i a peama, u hangwea naho hu u lambwa kha pfunzo dza tshiKhiresite Afrika. Ngeno zwi ngoho uri Mudzimu u mushumoni, U ṱoḓa hafhu vhanna na vhafumakadzi vha tshi shuma nae nga vhuḓikumedzeli u ṱhaphudza nḓivho yawe."13
Ndi zwa ndeme u dzhiela nzhele uri naho Weanzana a tshi lingedza u shumisa luambo lu katelaho sa "Mudzimu U ṱoḓa vhanna na vhafumakadzi vha heḽino zhango vha ne vha ḓo dzhia liga dzinani ḽawe u khuruthanya tshitshavha tshoṱhe u shuma u fhaṱulula Afrika,"14 Mudzimu wa Weanzana ndi wa tshinnani sa vhunga tshifhinga tshoṱhe a tshi ambiwa sa "ene (wa tshinnani [He]) u ya ho ya kha khanedzano yawe.
U ya nga Weanzana, mbingano ya vhafumakadzi vhasili yo ḓi bvelaphanḓa u vha dada kha vhathubwa vho tou vhuyaho. U ṱaṱa uri mbingano hedzi dzo vha dada kha lutendo lwa vhaYuda ngauri ho vha hu na khombo ya uri vhafumakadzi vha nga thuba vhanna vhavho lutendoni lu si lwa vhaYuda. Ngauralo u a ṱanḓavhudza:
Nehemia o humbudza vhathu uri vhafumakadzi vhasili vha Solomoni vho mukokodzela kha u rerela midzimu ya zwifanyiso (13:25-27; 1 Kgs 11). Masiandaitwa a tshivhi tshawe ho vha u pwashekana ha lushaka lwa vhaYuda. Vhafumakadzi u bva kha dzenedzo dzitshaka vho ambiwaho kha bugu ya Nehemia, vhaAmoni na vhaMoaba, vho vha vhe vhukati ha vhafumakadzi vha Solomoni (1 KGS 11:1). Kha Esra 10:18-44, zwo dzhielwa nzhele uri naho hu vhoTshifhe, vha vhei vha mulayo, tshiňwe tshifhinga vho vha vha tshi dzhena kha mbingano dzo ṱanganelaho. Ha ya maitele e a tshikafhadza vhuTshifhe, ha ngo ima (13:29-30). Ngauralo Nehemia a dzhia vhukando, na ho ho vha kha vhenevho vhathu vha ndeme sa Joiada, muduhulu wa vhoTshifhe muhulwane, Eliashibi (13:28). Nehemia o mu shakulisa nga nṱhani ha mbingano yawe na mufumakadzi wa sili, hu si munwe nga nndani ha nwananyana wa Muhori Sanibalati, swina lihulu ḽa Nehemia. Heḽi ḽiga ḽo ṱusavho zhendedzi ḽa maswina e a vha a tshi nga vha e hone.15
Weanzana, kha ngoho ya tshiṱaṱamennde tsha bono tsha Maambwa a Bivhili ya Afrika ye ra amba nga hayo zwenezwino u amba uri:16
Volomu ino ... a i dzheneleli kha vhudzivha na zwidodombedzwa zwoṱhe. Yo disendeka kha mvalo dzo dzingindelaho dza kha u tenda kha ṱhuṱhuwedzo khethwa na maanḓa a maňwalwa makhethwa, i ṱoḓa u nea muvhali ndededzi yavhuḓi i vhaleaho nahone i swikeleleaho.
Ha sumbedzi a tshi vhala Esra-Nehemia lwo dzingindelaho na khathihi. U kundelwa nga u topola na u saukanya muhumbulo u re kha Esra-Nehemia, muhumbulo u takalelaho vhathubwa vho vhuyaho huno wa sia nnḓa am haaretz. Hafhu, ha zwi iti thaidzo zwine muvhuso wa vhaPeresia wa zwi ita kha u vhuya ha vhathubwa na zwine vha ita kha u tikedza mbekanyamaitele ya phaṱhululo. Tshawe ndi u ṱanganedza maňwalwa nga nḓila ine a vha ngayo, na zwine Mosala a zwi vhidza "ipfi ḽa Mudzimu ḽo dzumbululwaho."17
Tsha u fhedzisela, Weanzana u amba uri phaṱhululo ya Afrika i nga si kone u phuletshedza nga nnḓa ha Mudzimu. "Ndi nga zwo zwi tshi tea u dzhielwa nzhele uri bugu i guma nga maipfi, "nkhumbule nga u ntakalela, Mudzimu wanga (13:31; vha sedze hafu 13:14, 22, 29)."18
Ndi zwa ndeme u sumbedzisa zwithu zwo vhalaho hafha nga athikili ya Weanzana. Tsha u ranga, Mushumo wa Mudzimu kha Esra-Nehemia ndi ufhio? Vhaňwali vha Esra-Nehemia a vha sokou tikedza muhumbulo wa u sia nnḓa am haaretz, vha dovha hafhu vha fhumudza Mudzimu. Nga maňwe maipfi, Mudzimu ha ambi thwii kha Esra-Nehemia. U amba nga kha vhaňwali/Nehemia/Esra. Naho zwo ralo, vhaňwali vha Esra-Nehemia vha ri vhudza nga ha Mudzimu a ne a takalela vhathubwa vho vhuyaho ngeno a sa funi vhathu vha shango. Tsha vhuvhili, Weanzana ha sumbedzi o vhala manwalwa a Esra-Nehemia nga vhusedzi. U nga ha koni u topola kana u lingulula lwo dzingindelaho muhumbulo nga murahu ha khakhathi vhukati ha vhathubwa vho vhuyaho na am haaretz. Tsha vhuraru, mashumisele a Weanzana a Esra-Nehemia a tsikeledza maipfi a am haaretz, nga uri ha topoli kana u saukanya lwo dzingindelaho muhumbulo munwaloni, muhumbulo wo sendamelaho sia ḽithihi, wa sia am haaretz. Tsha vhuna, Weanzana, nga u shumisa ṱhoho ya phaṱhululo kha Esra-Nehemia hu si na u fhambanya mbekanyamaitele ya muhumbulo wa maňwalwa na u topola tshigwada tshi langulaho manwaloni, hu si nga khole, yo topola phaṱhululo sa i yo i no khou rangwaphanḓa nga vhathubwa vho vhuyaho ho siiwa nnda am haaretz. U vhala ho tou raloho ha maňwalwa ndi u sa vha na ndavha na am haaretz. Tsha vhuṱanu, naho Weanzana a tshi ṱaṱa a tshi imelela limethafore ḽa nga murahu ha vhuthubwa sa wone mutheo wa phaṱhululo yawe ya vhugudi ha zwa lutendo, u kondelwa kana u kundelwa u bveledzisa uri Esra na Nehemia vha nga shumiswa hani zwavhuḓi. Tsha vhurathi, Maambwa nga ha Bivhili ya Afrika yo sasaladzwa zwinzhi nga tshiimo tshayo tsha kale kha mafhungo a ngaho u funana nga vha mbeu nthihi. Tsha u fhedzisela, Maambwa nga ha Bivhili ya Afrika a i vhonali i mushumo wa vhoradzipfunzo vha Bivhili wo dzingindelaho, huno i dzhia tshivhumbeo tsha pfunzo/ngudo dza Bivhili nga tshiňwe tshifhinga.
3 Tsatsaladzo ya Maambwa nga ha Bivhili ya Afrika nga Wilie van Heerden
Willie van Heerden19 u ita mbuno dzo vhalaho nga ha Maambwa a Bivhili ya Afrika, dzine dzi a tea u dovhololwa hafha:
Tsha u ranga, mbeekanyamaitele ya u ita ṱhalutshedzo dza tshiAfrika ya Bivhili i tamba tshipiḓa tshi tevhelaho tsha (Vhukovhela) linwalo ḽa vhuEvangeli ḽa zwa vhugudi ha lutendo. Zwi re ngomu kha dziathikili dzo rangelaho volumu ino zwi khwaṱhisa kuvhonele hokwu. Sa tsumbo, kha marangaphanḓa makateli, muvhalululi20 sa tshipiḓa tsha thendelano yavho, vhashelamulenzhe kha ABC vha ḓo lavhelelwa u ṱanganedza dzangano ḽa vhuEvangeli ḽa tshiṱaṱamennde tsha Afrika tsha lutendo sa ndededzi ya mushumo wavho. "Pfunzo dza Bivhili na dzingoho" dzi tea u shumiswa kha dzingoho dza Afrika. Tshiṱaṱamennde tsha bono ḽa vhugandisi21 tshi a ṱalutshedza:
Volomu ino ... a i dzheneleli kha vhudzivha na zwidodombedzwa zwoṱhe. Yo disendeka kha mvalo dzo dzingindelaho dza kha u tenda kha ṱhuṱhuwedzo khethwa na maanḓa a maňwalwa makhethwa, i ṱoḓa u nea muvhali ndededzi yavhuḓi i vhaleaho nahone i swikeleleaho.
Kuhumbulele kwa u tevhela kwa Afrika kwo dovha hafhu kwa dzhiwa nga ṱhalutshedzo ya Habtu ya uri vhuṱali ha Afrika ndi tshibveledzwa tsha tshilidzi tshithihi, i sa vhambedzwi na vhuṱali ha Bivhilini, vhu ne ha tea u pfesesiwa u ya nga ha nzumbululo yo khetheaho.22
Zwi tea u ṱanganedzwa, hunoha, uri athikili ya Kwame Bediako kha volumu ino yo irwaho "Manwalo sa muṱalutshedzi wa mvelele na matshilele"23 u sumbedza vhushaka vhuswa vhukati ha Bivhili na mvelele u fhira zwe zwa ambiswa zwone hunwe kha mambwa:
Ri songo sedzesa kha u bvisa maitele u bva Bivhilini ra zwi shumisa kha mvelele... U shumiswa ha manwalo kha mvelele dza Afrika ndi matshimbilele a ongolowaho a u ṱanganya, a vhutshilo u kwama vhutshilo... Manwalo na mvelele zwi nga u ṱanganya zwitendeledzi, zwine nga zwituku zwa vha zwi tshi khou vha na vhukati huthihi sa vhunga ri tshi khou ḓi ṋaṋa u ḓi vhona kha Manwalo ngeno Manwalo a tshi ḓi nana u vhonala sa nganea yashu.
Tsha vhuvhili, nnḓani ha ṱhalutshedzo ya Bediako ya vhushaka vhukati ha manwalo na mvelele, maambwa nga ha dzibugu dza vhuṱali ha sumbedzi nyambedzano ya vhukuma vhukati ha zwithu izwi zwivhili. Kha maambwa, ṱhalutshedzo ya maňwalwa a Bivhili "a amba" na maitele a tshiAfrika, u swika afho hune a vho tou sasaladzeswa, fhedzi kuvhonele kwa tshiAfrika a ku khou fhiwa tshikhala tsha u amba nga ha maňwalwa a Bivhili. U swika afhoha, tshiimo tsho dzingindelaho tshi khou shaea.24
Tsha vhuraru, Van Heerden25 u ṱaṱa uri kuhumbulele kwa ndi vho dzi kudanaho dzo sumbedziswa kha ṱhalutshedzo dza maňwalwa o fhambanaho. Kha ḽiňwe sia, kha maambwa awe a Mirero 2:1-4, Habtu26 u ṋea kumbulele kwa ngoho ku dzhiaho murango wakwo kha Nzumbululo, ku re na mafhungo o imaho ngauri (maipfi) a nembelelaho kha sisiteme ya khwinesa, ine ya vha pfunzo yo ṱanganedzwaho.27Van Heereden28 u ṱaṱa uri kuhumbulele hokwu ku lamba maitele a (vhukovhela). Kha ḽiňwe sia, Habtu ha lingedzi u ṱanganya u sa tshimbidzana zwavhuḓi maňwalwani a bugu ya Yobo, ngauri, sa zwe a ambisa zwone,29 kha maAfrika "a hu na ṱhoḓea ya u kombetshedza u tshimbidzana zwavhuḓi" vhukati ha zwipiḓa zwo fhambanaho zwa bugu ya Bivhili.
Tsha vhuna, Van Heerden u vhona uri ṱhalutshedzo ya maambwa a Bivhili ya Afrika nga bugu ya Mirero yo taňwa nga u sumbedzisa hu akhamadzaho ha kuhumbulele kwa tshiAfrika - ṱhamusi ngauri a hu na ṱhoḓea ya u ṱalutshedza u livhanya ha bugu ino na dzingoho dza Afrika. Habtu30 zwavhuḓivhuḓi u ṱalutshedza uri maAfrika a ḓi pfa e hayani vha dovha vha vha kule musi vha tshi vhala bugu ya Mirero: hayani ngauri mirero ndi zwithu zwa lifhasi loṱhe kha mvelele na zwitshavhani zwo fhambanaho, nga maanḓa zwitshavha zwa maitele a tshikale sa tshiAfrika tsha tshikale nga milayo minzhi ya mirero kha nyambo dzavho; ngeno vhe kule, ngauri ri khou tshila kha zwifhinga na mvelele dzo fhambanaho.31
Habtu32 u shumisa khanedzano i vhangulaho dzangalelo a tshi lingedza u khwaṱhisedza ndeme ya mirero ya Afrika matshiloni a vhaKhiresite vha Afrika ngeno a tshi i fhambanya na mirero ya Bivhilini. Uri mirero ya Afrika ndi tshibveledzwa tsha tshilidzi tshithihi tsho newaho vhathu nga u angaredza. U ya ngae mutsindo wa mulaedza wa milayo yoṱhe ya mirero ndi u tshila nga vhuṱali kha kuhumbulele kune ra ḓi wana ri kha kwo, ngeno mirero ya bivhilini yo nekedzwa nga kuhumbulele kwa maňwalwa ngauralo, kha kuhumbulele kwa nzumbululo yo khetheaho ye Mudzimu a nekedza vhathu. Uri, vhutali ha Bivhili, vhu nga si pfesesiwe zwavhuḓi arali ri sa vhu ledzanyi na vhushaka ha mulanga vhukati ha Mudzimu na vhathu vhawe. Kha heyi nyimele, kuhumbulele kwa kale kwa vhuevangeli ku konisa Habtu u fha ndeme kha mulayo wa vhutali ha divhazwakale yawe ya tshiAfrika, ngeno nga tshifhinga tshenetsho tshithihi a tshi vhea tshivhumbeo tshawe tsha vhugudi ha lutendo tsho tou ralo.
C BIVHILI YA AFRIKANA
1 Zwi re ngomu ha Maambwa
Bivhili ya Afrikana yo gandiswa nga vhugandisi ha Fortress nga 2010.33 Ina zwiteňwa zwo vhalaho. Tsha u thoma tshi pfi U Vhala Bivhili ya VhaHevheru tshi shumanaho na zwithu zwi ngaho mbuno dza bugu na zwiňwevho. Tshiteňwa tsha vhuvhili ndi Bivhili ya VhaHevheru tshi sedzesaho kha mulayo (Torah). Tshiteňwa tsha vhuraru tshi shumana na vhaPorofita. Tsha vhuna tshi fhedzisela nga u shumana na u ňwala tsha amba nga ha zwa manwalo a vhuDeuterokanonika na Pseudepigirafi, tshitenwa tshine, zwi songo lavhelelwa, tsha vha tshi siho kha Maambwa a Bivhili ya Afrika.
Bivhili ya Afrikana i na muvhalululi nyangaredzi muthihi, vhavhalululi vhaňwe vha sumbe na vhashelamulenzhe vha furaru-sumbe (37).
U fhambana na Maambwa a Bivhili ya Afrika o ňwalwaho nga vhoradzipfunzo u bva Afrika, vhashelamulenzhe na vhavhalululi vha Bivhili ya Afrikana i katela vhoradzipfunzo vha bvaho Afrika na vho pfuluwaho u bva Afrika.34 Hugh Page, u bva kha Bivhili ya Afrikana, u ri ṱalutshedza uri a si maambwa a maňwalo.35 Nga u fhambanya, ndi zwine a zwi vhidza "zwi dzhenelelaho maňwalo. Athikili ya yo i ḓisa u vinyuwa ho dzingindelaho nahone hu ḓivhonadzaho kha bugu dze dza fhiwa tshiimo tshikhethwa nga vhavhali vha vhaYuda na vhaKhiresite."36 Ino ndi yone phambano khulwanesa ya u ranga vhukati ha Maambwa a Bivhili ya Afrika na Bivhili ya Afrikana.
U ya phanḓa u fhambana na Maambwa a Bivhili ya Afrika, Page u ṱalutshedza uri "dziathikilia a dzi ṱodi u vha 'ipfi ḽa u fhedzisela' kha uri zwiko zwa u thoma zwine zwa 'ambedzana' na dzo zwa tea u pfesesiwa ngaho."37
U fhambana na Maambwa a Bivhili ya Afrika, i ne tshiṱaṱamennde tsha hone tsha bono tsha dzivhisa nyambedzano yo dzingindelaho na maňwalwa a bivhili, nḓila yo shumiswaho kha Bivhili ya Afrikana i ṱuṱuwedza "u ambedzana hu bveledzaho na dzinḓila dzo dzingindelaho."38 Sa zwine Page a zwi pendela zwavhuḓi, hoṱhe, kha Bivhili ya Afrikana "i lingedza u shumisa zwiko zwa mifudafuda zwa tshenzhemo, vhuňwali, vhutsila, na zwishumiswa u bva Afrika na kha avho vhapfuluwi vha Afrika lifhasi loṱhe sa tombo litanwa kha uvhala, u vinyuwa kha, u vhudzisesa, u kuvhatedza na - tshiňwe tshifhinga - u sedza na nga murahu ha bivhili kha vhutshilo ha Afrikana."39
U ḓadzisa, a tshi zwi vhea khagala uri Bivhili ya Afrikana a yo ngo tea u vhonwa sa iňwe Bivhili, i ne maanḓa a yo a vha nṱha ha tsatsaladzo dza vhathu, Page u ṱalutshedza uri "vhavhalululi vha volumu ino vha imela u bvela phanḓa, hu si phendelo, ya nyambedzano dzi bvelaho phanḓa nga ha Bivhili na vhutshilo ha Afrikana."40
Tsha u fhedzisela, u fhambana na Maambwa a Bivhili ya Afrika, i ne, ya nga a i na ndavha na u lugisa zwithu zwenezwo sa u funana nga mbeu nthihi, Page u ṱalutshedza uri vhashelamulenzhe kha Bivhili ya Afrikana "vho humbelwa u vha na ndavha na zwithu zwo vhalaho kha u lugisela tholokanyo dzavho: muvhono wa vhugudi ha lutendo na khaedu dza mvelele dzi wanalaho ngomu bivhilini; matshilo, mvelele, na maitele a lutendo a muthu a davhukaho Afrika a tshilaho u mona na shango; na fhethu ha ṱhangano na u liana hu ne ha vha hone Bivhilini (zwo pfeseswaho sa manwalo) na vhavhali vha ano maḓuvha."41
Zwithu zwo vhalaho zwo thusedza kha nungo dza Bivhili ya Afrikana. Tsha u ranga ho vha ṱhoḓea ya u dzhiela nṱha ha u tswonzwiwa ha kuhumbulele na maitele a mvelele.42 Tshithu tsha vhuvhili ndi u divhofha kha u vhonala zwi khagala kha vhavhali ha fhethu ha maitele a Afrikana hune vhashelamulenzhe vha khou ita mishumo yavho ya ṱhalutshedzo ya Bivhili khathihi na izwo zwithu zwihulwane zwe zwa thusa kha u vhumba mbekanyamaitele sa vhavhali.43 Tsha vhuraru ndi thendelano i ne tombo ḽi tanwa ḽa Afrikana zwine zwa vha muthu, na zwiko zwi disaho mafhande mahulwane a tshenzhemo dza vhutshilo na luvhande lwa mvelele zwi tea u fhiwa vhurangi fhethu ha u dzhenelela ha ṱhalutshedzelo.44 Tsha vhuṋa ndi dzangalelo ḽa u ḓisa mawanwa avho nga nḓila i tshimbidzanaho na nyambedzano na u fhaṱwa ha zwitshavha zwi ṱanganedzanaho, zwi vhofhololanaho kha vhuḓilangi ha u Thoma (na ha Vhuvhili) ha vhavhali.45 Tshithu tsha u fhedzisela ndi uri u vhambadzwa na u phadaladzwa ha Bivhili dza Afrikana hu tea u vha na vhundeme ha zwitshavha zwa Afrikana ḽifhasini zwine vha ṱoḓa na zwine vha tea u vha zwone lwo fhelelaho.46
2 Esra na Nehemia
Herbert Marbury o ňwala mushumo nga ha Esra-Nehemia kha Bivhili ya Afrikana. U fhambana na Nupanga Weanzana wa Maambwa a Bivhili ya Afrika, Herbert Marbury wa Bivhili ya Afrikana u a zwi divha uri mutoololi wa Esra-Nehemia u bveledza vhoṱhe Esra na Nehemia sa "zwivhumbeo zwa vhugwena." U a zwi divha hafhu uri Esra na Nehemia vho vha vhe vha ofisiri vha muvhuso vhe vha vha vhe na khare ya fhulufhelo (Ezra 7:11-26; Neh. 1:11-2:8).47
Ngauralo Marbury u ṱaṱa,
U fhira afho, maanḓalanga a Peresia vho shumisa dzithemmbele na kuhumbulele kwavho kwa vhurereli sa yone nḓila ya u sedzulusa mitengo na u ḓisa mulalo vhathuni vhapo u fhira kha mmbi. Nga fhasi ha maanḓa a u tsikeledza, vhutsila vhu wanalaho kha bugu dza Esra na Nehemia vhu dzhia ṱhalutshedzo ntswa. Vhutsila uho, ho bveledzwa kha kuhumbulele kwa muvhuso, vhu shumisa zwoṱhe u tsimba u ṱanganedza u itela u minula maanḓa a muvhuso.48
U ḓivha ha Marbury nga ha zwe ndango ya muvhuso ya ita kha Esra na Nehemia nga ha mbekanyamushumo ya phaṱhululo, zwi mukonisa uri a vhale na u ṱalutshedza maňwalwa lwo dzingindelaho, hu ne ha vha uri ha so kou ṱanganedza zwikhoḓo nga mutoololi/muňwali nga ha Esra na Nehemia sa dzingwena - sa ipfi ḽa Mudzimu.
U ya phanḓa, u fhambana na Weanzana we a ṱanganedza nḓila ya maitele a kale a u iledzwa ha u malelana kha Esra-Nehemia. Marbury u a sengulusesa nḓila ya Esra na Nehemia kha u malelana. U vhona uri vhoshandukaho vha ṱoḓa ṱhalano nnzhi zwi khaukanyaho zwitshavha u bva kha avho vhe vha vhidzwa "vhathu vha shango" (Esra 9:1-4, 10; Neh 13). U lila uri "ṱhalano dzi ḓisa dzhenuwo kha tshitshavha dza ṱhukhukanya mita."49
Marbury u ṱaṱa hafhu uri tshanduko nga Esra na Nehemia dzo bveledzwa nga vhutsila ho fhambanaho (Esra 9-10; Neh 10, 13), vhu shumisaho maimo a u tsimba na u ṱanganedza u miṋula ndango ya muvhuso. Marbury u ṱaṱa uri hafhu ho vhu vhutsila "ndi u sa fushea na u levha ngeno zwi re ngomu kha ho zwi tshi thithisa, zwa sia muvhali nga mbudziso dzi si na phindulo."50 U bvela phanḓa nga u vhudzisa mbudziso dzi si gathi nga ha vhutsila uhu:
Uri Esra na Nehemia vho vha vho ḓiimisela u takadza vhuhosi ha Peresia u fhira vhathu? Uri vho vha vha tshi khou takalela u ita zwo khakheaho nga u tsikeledza ha Peresia? Tshanduko dza vho dzo phuletshedza fhedzi kha u sika pfudzungule dza mirafho nga u imedzanya miraḓo i si na nungo ya tshitshavha tsha Yerusalema na itsho tshi si na nungo tshoṱhe tsha "vhathu vha shango"? Kana tshanduko dzavho, naho dzi na thaidzo, dzo vha dzone nḓila dzi dzoṱhe dza u vhona uri tshitshavha tsha vho tshi ḓo ponya nga dzo?51
Marbury u bvela phanḓa na u disa kuhumbulele kwa tshiAmerika kwa Esra-Nehemia. U ya ngae, ndima dza u fhedzisela dza Esra na Nehemia dzi bvela phanḓa na u tutusa mafhungo a ndeme nga zwitshavha zwo pwanyeledzwaho kha u kakarika hazwo u lwa na u tsikeledzwa. Marbury u amba uri thembuluwo ya ṱhalutshedzo ya Bivhili u ya kha vhutsila ha thangelanndwa United States hu netshedza ṱhaluso yo pfumaho ya vhutsila kha Esra na Nehemia.52 U ṱalutshedza uri maAmerika vha maAfrika vho farwaho vhupulini vha pfesesa ndeme ya zwa polotikki dza vhutsila ha thanganyo ya ṱhalutshedzo. U fha tsumbo ya luimbo "ṋembelela fhasi, gariki yavhuḓi," dzo imbwaho kha tsiňwa dza thangelanndwa tshipembe hoṱhe.53
U ya ngae, vhutsila uho vhu ṱanganedza u tsikeledzwa ha vhupuli. Ho tendela vha ita vhupuli u shelamulenzhe kha ngano dza u hanedza nga dziphuli kha nyimele dzavho dza matshilisano. Tshigwada tsha vha ita vhupuli vha vha tshena vho pfa maAmerika vha maAfrika vha tshi khou imba luimbo ulwu nga matsheloni a dziSwondaha nga dzi bulatsho na nga masiari masimuni.54
Marbury u dovha hafhu a ṱalutshedza uri vhutsila ha mufhambanyi Esra 9-10 na Neh 10-13 zwi ḓi nga ṱhanganyo ya ṱhalutshedzo. Sa "ṋembelela fhasi, gariki yavhuḓi," ya tshimuya, u ṱaṱa, vhutsila ha Esra na Nehemia vhu ḓi bva kha kuhumbulele kwa u tsikeledza. Judea ho tambula fhasi ha muvhuso wa Peresia we wa vha u na tshituhu u fana na u ḽa wa vhaAsiria na vhaBabiloni phanḓa havho kana u ḽa wa maGerika na maRoma vhe vha vha tevhela.55
Kha mbonalelo ya mvelele ya poḽotiki ya vunḓu, Esra na Nehemia vhone vhane vha amba nga huvhili nga u ḓiimisela u miṋula. Ngauralo, u ya nga Marbury, hafha, ri wana tshivhumbeo tshi shumiseaho tsha thalutshedzo ya Bivhili tsha u vhala tshipiḓa hetshi tsha nyito dza Esra na Nehemia mushumoni kha vhutsila ha muamba nga huvhili Booker T. Washington.56
U ambela hawe ha lushaka ho nwelelaho ha pfunzo ya zwa nḓowetshumo na ndingo dza zwa vhubindudzi ha maAmerika vha maAfrika zwo wana thikedzo ya kale na vhatshena vho diimisaho nga vhoṱhe nga u fana. U fana na vhutsini ha Ezra na Nehemiah kha vhuhosi ha Peresia, khanedzo ya Washington yo mufha u ḓivhea ha u ranga ha tshiṱuhu tsha vhupuli ha America na dzikhakhathi dzine vhatshena vha tshipembe vha nga kona u ita kha vharema nga tshiṱuhu.57
Marbury u ṱaṱa uri u dzhenisa maanḓa haya mavhili, vhubindudzi na nḓowetshumo, Washington u kholwa uri maAfrika vha Amerika vha nga kona u fhaṱa mutheo wa ikonomi u ne ngawo vha ḓo kona u tambadza maga a re tshitshavhani na kha matshilisano. Sa Washington, Marbury u ṱaṱa uri, Esra na Nehemia vho tutuwa vhe tshivhindini tsha matshimbidzele a muvhuso. Ṱhamusi nga vhutsini na vhuhosi zwo vha thivhela u sasaladza muvhuso wa Peresia. Hu si izwo, Esra u amba nga maanḓa a muvhuso sa wo dodzwaho nga vhukhethwa (Esra 9:8-9; Neh 9:35-37). Nga tshifhinga tshenetsho tshithihi, Nehemia, nga nnḓa ha vhudipulomati ha mivhuso, o mvumvusa vhaofisiri vha muvhuso na miraḓo ya tshitshavha tshawe ṱafulani yawe (Neh 5:14-17).58
U fana na Esra na Nehemia, Washington u lusa u bveledza vhutshilo na matshilisano tshitshavhani tshawe a sa vukululi maanḓa a u tsikeledza vhe vha nyaga u zwi phumula.59 Washington o vha a si tshe na vhushaka na kuhumbulele kwa u ṱanganedza ngeno Esra na Nehemia vho takalela u fhambana vha tshi itela kwone kune. Washington, sa Esra na Nehemia, o kona u shumisa vhutsila ha u ṱanganedza na u tsimba u minula maanḓa a u tsikeledza. Zwi khagala uri tshipitshi tshawe tsha u ṱanganedza tsho mu wanisa masheleni u bva kha vhatshena vho pfumaho, vho ḓiimisaho nga vhoṱhe, vha ṋeaho vha fhambanyaho nga u fana.60
U ya nga ha Marbury, magumoni, mushumo wa Washington na vhutsila nga vhashanduki vho kona u swikelela maṱhakheni, hu si uri a vho ngo ita khakhathi dzi sa lugisei. Kha ňwahadana wa vhu fumi-tahe maAfrika vha Amerika, mbekanyamushumo ya Washington zwo amba u ṱutshela mbofholowo ya tshitshavha, ngeno hunwe-vho zwo amba u ṱutshela tshirunzi tsha vhuthu na u ṱanganedza tshidzulapo tsha vhuvhili. Kha vhuthihi ha Yerusalema, muthu a nga kona fhedzi u ṱalutshedza zwi sa ambei dzhenuwo ḽa ṱhalano nnzhi na khakhathi dzo itwaho nga u shavhisa vhafumakadzi na vhana.61 Khathihi fhedzi, mushumo na tshipitshi tsha Washington na vhutsila na mushumo wa vhashanduki vha bivhilini zwi na zwinzhi zwine zwa nga funza zwitshavha zwo pwanyeledzwaho zwa zwino zwo ḓi dzhenisaho kha u kakarika ha mbofholowo ya zwone zwine. Zwoṱhe zwi khwaṱhisa u kakarika u itela tshirunzi tsha vhuthu u lwa na u tsikeledzwa. Ngeno vhoṱhe vha tshi kaidza kha u litshedzela kha u kakarikela mbofholowo, zwi ḓo wana u tsikeledzwa nga u kakarika honoho.62
D MUSHUMO WA ṰHALUTSHEDZO DZA BIVHILI DZA TSHIAFRIKA KHA U VHALA MAŇWALWA A BIVHILI
Ndi zwa ndeme u dzhiela nzhele uri Maambwa a Bivhili ya Afrika na Bivhili ya Afrikana a dzi nga iti mbilo ya uri dzi shuma u bva kha kuvhonele ku si na kuhumbulele. Ngauralo hu na masiandaitwa mana hafha kha mishumo ya kuṱalutshedzele kwa tshiAfrika kwa Bivhili. Tsha u ranga, ṱhalutshedzo dza Bivhili dzi tea u bvela phanḓa na u kaidza u sa vhala nga u dzingindela hunwe na hunwe ha maňwalwa a Bivhili (u fana na izwo zwi re kha Maambwa a Bivhili ya Afrika).63 Nga u vhala hu songo dzingindelaho, ri amba nga u vhala hunwe na hunwe ha Bivhili hu ne hu sa dzhenelele, nga nḓila yo dzivhaho, na maňwalwa. U vhala hunwe na hunwe ha maňwalwa a Bivhili hu nga hu bvela phanḓa na u pwanyeledza na u vhetshela thungo vhashai na avho vho tsikeledzwaho nga u dzudzanya maňwalwa a Bivhili sa "ipfi ḽo dzumbululwaho ḽa Mudzimu"64 Nṱhani ha u maanḓafhadza vhatuku na avho vho tsikeledzwaho, u vhala hu songo dzingindelaho ha maňwalwa hu vha bvula maanḓa na u vha kula nungo. Sa zwe Farisani65 a sumbedzisa zwone, u vhala tswii ha Esra-Nehemia i mbo ḓi tikedza kuhumbulele ku re kha Esra-Nehemia, kha u bveledza vhathubwa vho vhuyaho sa vhalsiraele vha vhukuma vha teaho u ranga phanḓa phatululo na u vusuludza nga murahu ha vhuthubwa ha Palestina, ho siiwa nnda am Haaretz, vho bveledzwaho sa "maswina" na "vhasili." Kha ngudo dzenedzo, Farisani u bvela phanḓa na u sumbedza u vhala honoho hu songo dzingindelaho ha Esra-Nehemia uri hu bvela phanḓa kuhumbulele kwa u vhea thungo, sia nnda na u tsikeledza am Haaretz kha u shelamulenzhe hunwe na hunwe, kha u vusuludza na phaṱululo nga murahu ha vhuthubwa ha Palestina. U sa vhala nga u dzingindela uho hu khombo, huno a hu ngo tea u siiwa hu songo itelwa khaedu. Tsha vhuvhili, ṱhalutshedzo dza Bivhili ya tshiAfrika dzi tea u bvela phanḓa, na u vhala maňwalwa maňwe a Bivhili (sa maňwalwa a Esra-Nehemia) "u lwa na mbeu." U vhala uho hu nga ri thusa u wanulula ha vhuthogwa ha maAfrika sa zwe ha ita kha u wanulula maipfi a am Haaretz e a vha o pwanyeledzwaho kha Esra-Nehemia.
Tsha vhuraru, Bivhili ya Afrikana i ri humbudza nga ha ndeme ya u shumisa tshenzhemo ya vharema, divhazwakale, vhurendi, muzika na zwiňwevho u ṱuṱuwedza nyambedzano yo dzingindelaho vhukati ha maňwalwa a bivhili na kuhumbulele kwashu kwa tshiAfrika. Kha iyi nyimele, a ri tei u shavhela kule, sa zwi itwaho nga Maambwa a Bivhili ya Afrika, nga u amba nga Yesu wa murema, a fanaho na rine, a tambulaho na rine a ri ṱuṱuwedzaho u lwa na u siiwa nnda na u tsikeledzwa hashu nga muvhuso u vhonalaho na u sa vhonali zwitshavhani zwashu, lushaka, zwiimiswa zwa vhugudi ha lutendo na zwiňwevho.
Tsha vhuṋa, u fhambana na Bivhili ya Afrika, Maambwa a Bivhili ya Afrika a i vhali maňwalwa a Esra-Nehemia nga nḓila yo dzingindelaho. Vhaṱalutshedzi vha Bivhili vha ḓo tea u shumisa ṱhalutshedzo dzi tsimbaho kha u vhala maňwalwa a Bivhili a pwanyeledzaho kana a siaho nnḓa zwiňwe zwipiḓa zwa tshitshavha. Sa zwe Anderson66 a zwi ambisa zwone zwavhuḓi, ṱhalutshedzo ya u tsimba, i ṱoḓa uri ri vhudzise uri u iledzwa ha u malelana ndi yone nḓila i yoṱhe ya tshibivhili ya u shumana na "vhaňwe." Nga hu fanaho, u vhonadzwa ha Mudzimu hu tshi todwa u fhambanywa honoho ho vha hone u vhonadzwa hu hoṱhe ha tshibivhili ha Mudzimu. Dziňwe nḓila kha Bivhili ya tshiHevheru dzine dza tendela vhasili vha tshi ṱanganyiswa dzi hone.67 Hafhu, vhunzani ha Mudzimu vhu ombedzelaho u funa, tshilidzi, na vhushaka vhukhethwa ha vhudziki, u fhirisa u vhusa, u kola, na u shonedza zwo ambiwaho kha Esra, dzi na "khonadzeo dza vhukuma dza tshanduko."68
MUTEVHO WA ZWIKO
Adeyemo, Tokunboh. Africa Bible Commentary. Nairobi: Word Alive Publishers, 2006. [ Links ]
Anderson, Cheryl B. "Reflections in an Interethnic/racial Era on Interethnic/racial Marriage in Ezra." Pages 47-64 in They Were All Together in One Place?: Toward Minority Biblical Criticism. Edited by Randall C. Bailey; Tat-Siong B. Liew; Fernando F. Segovia. Atlanta: Society of Biblical Literature, 2009. [ Links ]
Bediako, Kwame. "Scripture as the Interpreter of Culture and Tradition." Pages 3-4 in Africa Bible Commentary. Edited by Tokunboh Adeyemo. Nairobi: Word Alive Publishers, 2006. [ Links ]
Farisani, Elelwani B. "The Use of Ezra-Nehemiah in a Quest for an African Theology of Reconstruction." Journal of Theology for Southern Africa 116 (2003): 27-50. [ Links ]
____. "Kuhumbulele, Ḓivhazwakale na Mahumbulwa a Ṱhalutshedzelo: U Saukanya ho Dzhenelelaho ha 1 Dzikhosi 21:1-16 Bivhilini ya Tshivenḓa." Old Testament Essay 23/3 (2010): 497-626. [ Links ]
____. "U shumisa Nyambo Dzapo dza Afrika kha u Gudisa na u Guda Tshihevheru tsha Bivhilini." Old Testament Essays 25/3 (2012): 500-517. [ Links ]
Habtu, Tewoldemedhin. "Job." Pages 571-604 in Africa Bible Commentary. Edited by Tokunboh Adeyemo. Nairobi: Word Alive Publishers, 2006. [ Links ]
____. "Proverbs." Pages 747-786 in Africa Bible Commentary. Edited by Tokunboh Adeyemo/ Nairobi: Word Alive Publishers, 2006. [ Links ]
Marbury, Herbert. "Ezra and Nehemiah." Pages 280-285 in The Africana Bible: Reading Israel's Scriptures from Africa and the African Diaspora. Edited by Hugh R. Page. Minneapolis: Fortress Press, 2010. [ Links ]
Mosala, Itumeleng J. Biblical Hermeneutics and Black Theology in South Africa, (Grand Rapids, Mich.: W. B. Eerdmans Publishing Company, 1989). [ Links ]
Smith-Christopher, Daniel L., "The Mixed Marriage Crisis in Ezra 9-10 and Nehemiah 13: A Study of the Sociology of the Post-Exilic Judaean Community" in Second Temple Studies 2: Temple Community in the Persian Period (Eds. Tamara C. Eskenazi and Kent H. Richards, Sheffield.: Sheffield Academic Press, 1996), 243-265. [ Links ]
Page, Hugh R. The Africana Bible: Reading Israel's scriptures from Afrika and the Afrikan Diaspora, (Minneapolis: Fortress Press, 2010). [ Links ]
Turaki, Yusufu. "Secularism and Materialism." Page 791 in Africa Bible Commentary. Edited by Tokunboh Adeyemo. Nairobi: Word Alive Publishers, 2006. [ Links ]
Van Heerden, Willie. "The Africa Bible Commentary: Africanising the Interpretation of the Bible." Paper presented at the OTSSA Annual Meeting, University of South Africa, Pretoria, September 2006. [ Links ]
Weanzana, Nupanga. "Ezra." Pages 531-542 in Africa Bible Commentary. Edited by Tokunboh Adeyemo. Nairobi: Word Alive Publishers, 2006. [ Links ]
____. "Nehemiah." Pages 542-558 in Africa Bible Commentary. Edited by Tokunboh Adeyemo. Nairobi: Word Alive Publishers, 2006. [ Links ]
Correspondence:
Prof. Elelwani B. Farisani
Department of Biblical and Ancient Studies
University of South Africa
P O Box 392
UNISA, 0003
Email: fariseb@unisa.ac.za
2 Tokunboh Adeyemo, Africa Bible Commentary (Nairobi: Word Alive Publishers, 2006), x.
3 Adeyemo, Africa Bible Commentary, x.
4 Adeyemo, Africa Bible Commentary, x.
5 Adeyemo, Africa Bible Commentary, x.
6 Adeyemo, Africa Bible Commentary, x.
7 FACULTÉ DE THÉOLOGIE ÉVANGÉLIQUE DE BANGUI (FATEB)
8 Nupanga Weanzana, "Ezra," in Africa Bible Commentary (ed. Tokunboh Adeyemo; Nairobi: Word Alive Publishers, 2006), 531-542; Nupanga Weanzana, "Nehemiah," in Africa Bible Commentary (ed. Tokunboh Adeyemo; Nairobi: Word Alive Publishers, 2006), 542-558.
9 Weanzana, "Ezra," 532.
10 Weanzana, "Ezra," 532.
11 Weanzana, "Ezra," 532.
12 Weanzana, "Ezra," 532.
13 Weanzana, "Ezra," 532.
14 Weanzana, "Ezra," 532.
15 Weanzana, "Nehemiah," 558.
16 Adeyemo, Africa Bible Commentary, x.
17 Itumeleng Mosala, Biblical Hermeneutics and Black Theology in South Africa (Grand Rapids, Mich.: W. B. Eerdmans Publishing Company, 1989), 50.
18 Weanzana, "Nehemiah," 558.
19 Willie van Heerden, "The Africa Bible Commentary: Africanising the Interpretation of the Bible," (paper presented at the OTSSA Annual Meeting, University of South Africa, Pretoria, September 2006), 1-18.
20 Adeyemo, Africa Bible Commentary, ix.
21 Adeyemo, Africa Bible Commentary, x.
22 Tewoldemedhin Habtu,"Proverbs" in Africa Bible Commentary (ed. Tokunboh Adeyemo; Nairobi: Word Alive Publishers, 2006), 747.
23 Kwame Bediako, "Scripture as the Interpreter of Culture and Tradition," in Africa Bible Commentary (ed. Tokunboh Adeyemo; Nairobi: Word Alive Publishers, 2006), 4.
24 Van Heerden, "Africa Bible Commentary," 16ff.
25 Van Heerden, "Africa Bible Commentary," 16ff.
26 Habtu,"Proverbs," 751.
27 Yusufu Turaki,"Secularism and Materialism,יי in Africa Bible Commentary (ed. Tokunboh Adeyemo; Nairobi: Word Alive Publishers, 2006), 791.
28 Van Heerden, "Africa Bible Commentary," 16ff.
29 Tewoldemedhin Habtu, "Job," in Africa Bible Commentary (ed. Tokunboh Adeyemo; Nairobi: Word Alive Publishers, 2006), 582.
30 Habtu, "Proverbs," 747.
31 Van Heerden, "Africa Bible Commentary," 16ff.
32 Habtu, "Proverbs," 747.
33 Page, Hugh R., The Africana Bible: Reading Israel's Scriptures from Africa and the African Diaspora (Minneapolis: Fortress Press, 2010).
34 Page, The Africana Bible, 3.
35 Page, The Africana Bible, 3.
36 Page, The Africana Bible, 3.
37 Page, The Africana Bible, 3.
38 Page, The Africana Bible, 4.
39 Page, The Africana Bible, 4.
40 Page, The Africana Bible, 4.
41 Page, The Africana Bible, 6.
42 Page, The Africana Bible, 7.
43 Page, The Africana Bible, 7.
44 Page, The Africana Bible, 7.
45 Page, The Africana Bible, 7.
46 Page, The Africana Bible, 7.
47 Herbert Marbury, "Ezra and Nehemiah," in The Africana Bible: Reading Israel's Scriptures from Africa and the African Diaspora (ed. Hugh R. Page; Minneapolis: Fortress Press, 2010), 280.
48 Marbury, "Ezra and Nehemiah,282".
49 Marbury, "Ezra and Nehemiah,"280 .
50 Marbury, "Ezra and Nehemiah,"282 .
51 Marbury, "Ezra and Nehemiah," 281.
52 Marbury, "Ezra and Nehemiah,"281 .
53 Marbury, "Ezra and Nehemiah,"281 .
54 Marbury, "Ezra and Nehemiah," 281.
55 Marbury, "Ezra and Nehemiah,"282 .
56 Marbury, "Ezra and Nehemiah,"283 .
57 Marbury, "Ezra and Nehemiah,"283 ff.
58 Marbury, "Ezra and Nehemiah,"283 ff.
59 Marbury, "Ezra and Nehemiah,"283-285 .
60 Marbury, "Ezra and Nehemiah,"283 ff.
61 Marbury, "Ezra and Nehemiah,"283 ff.
62 Marbury, "Ezra and Nehemiah,"283 ff.
63 Elelwani B. Farisani, "The Use of Ezra-Nehemiah in a Quest for an African Theology of Reconstruction," JTSA 116 (2003): 27-50; Elelwani B. Farisani, "Kuhumbulele, Ḓivhazwakale na Mahumbulwa a Ṱhalutshedzelo: U Saukanya ho Dzhenelelaho ha 1 Dzikhosi 21:1-16 Bivhilini ya Tshivenḓa," OTE 23/3 (2010): 497-626; Elelwani B. Farisani, "U shumisa Nyambo Dzapo dza Afrika kha u Gudisa na u Guda Tshihevheru tsha Bivhilini,ייOTE 25/3 (2012): 500-517.
64 Mosala, Biblical Hermeneutics, 50.
65 Farisani, "Use of Ezra-Nehemiah ," 27-50; Farisani, "Kuhumbulele," 497-626; Farisani, "U shumisa," 500-517.
66 Cheryl B. Anderson, "Reflections in an Interethnic/racial Era on Interethnic/racial Marriage in Ezra," in They Were All Together in One Place?: Toward Minority Biblical Criticism (ed. Randall C. Bailey; Tat-Siong B. Liew; Fernando F. Segovia; Atlanta: Society of Biblical Literature, 2009), 61.
67 Daniel L. Smith-Christopher, "The Mixed Marriage Crisis in Ezra 9-10 and Nehemiah 13: A Study of the Sociology of the Post-Exilic Judaean Community," in Temple Community in the Persian Period (vol. 2 of Second Temple Studies (ed. Tamara C. Eskenazi and Kent H. Richards; Sheffield: Sheffield Academic Press, 1996), 117ff.
68 Anderson, "Reflections," 61.


text:
Khombo Shirimani i humesi xihiso xa album, ku nga MADUMELANI, album ya yena yo sungula ya mindzhumba. MADUMELANI i vuhumeso bya tinsimu ta nhungu na tiremix timbirhi, Joe Shirimani na Steven Makhongela, hi vo vuhumelerisi va album.
Handle ko lehisa, hi lowu nhlelo wa hina wa swihiso swa MADUMELANI ya Khombo Shirimani;
- SAMSON
“Ni khomeni ni nga ta wa!
[Khomani ni nga ta wa]”
Joe na Makhongela va veki Samson tani hi risimu ro sungula eka nxanxameto wa album hikuva a va swi tiva ku risimu leri ri ta ku endleni hansa-hansa. Samson yi ta ba N’wendzamhala yi ze yi hela, ku hava loyi a nga ta timela xivavameli lexi. Hi languteli ku Samson yi nga fikelela ku hlawuleliwa eka xiyenge xa Song of the Year eka XMA16.
- VHUMBA VHUMBA
Vo Marivate i vayisa lavaya va vo lazaro, vo pfumala na mukumba, kambe loko ku fika eka mbhakatani (pussy), va tiva ntirho, a va rivaleki; loko Marivate o ku dyela, rivala hi vugangu / vukati bya wena. It’s over Bot’!
Vhumba Vhumba yi endleliwi va ka vo Mhani lava va nga dickmatized hi ti Fcuk Boy ta le gangeni.
- XIKHIPA
Mzamani a nga leyiwangi, i genge liya yo loko vo yi mama hala phambeni loko yi ri ku osweni, yi vuya yi karhata ekaya. Vo Mzamani don’t deserve nice things, a va tirheki, va karhata ngopfu, ku dya va sula nomo a swi twisisi. Hi ta kombela un’wani na un’wani a tshinya Malume wa yena wo hanya bya vo Mzamani.
Xana ‘xikipa xi ni tlimba minkolo’ swi vula blow job?
- MADUMELANI Ntumani wo ehluta (Click to Download)
- XITIMELA
Ku kayivela rito ra Xingwenyani, Sayicology, hambi Mr. Post a ta tisa ntikelo wo nyanyula eka Xitimela.
- N’WA HODELA
- KHOMBO Ntumani wo ehluta (Click to Download)
Rito ra Khombo ri le ka Top 5 ya swiyimbeleri swa vavasati eVutsonga, na tinyenyani ta navela loko Khombo a yimbelela. Hambi leswi Mhani Khombo va nga na verse yin’we eka Khombo, va tshikelela!
Tinsimbhi ta Pitori ta tsokombela!
- AVA RINGANI
- SAMSON (REMIX)
- VHUMBA VHUMBA (REMIX)
MADUMELANI ya Khombo Shirimani yi faneliwa hi 8.9/10


text:
Salungano Salungano
Ho vhuya ha wa ndala khulu shangoni. Ndala iyo yo vha i khulu u fhira na ndala ya Matshona. Zwino kusini kwa Zwigodini ho vha huna munwe munna we a vha tshi dzula na musadzi wawe na vhana vhavhili.
Duvha linwe na linwe munna na musadzi vho vha vha tshi dzhia ndila dzo fhambanaho u ya u toda zwiliwa, fhedzi vha vhuya nga litswu. Musadzi ene o vha a tshi fhedza o hwala mufumbu uri u vhe wone une wa liwa. Fhedzi musi a tshi fha munna wawe mufumbu uri ale, munna o vha a tshi hana a tshi ri: “Ilani na vhana. Nne ndi wa munna ndi do nwa madi nda vhofha thumbu nga nnzwa nda edela.”
Munna uyo o vha tshi ita ngauralo madekwana manwe na manwe. Fhedzi munna uyo o vha a sa ondi nahone e na nungo naho hu sina zwe a vha a tshi la. Izwi zwo ita uri musadzi wawe a sole uri munna wawe huna hune a wana hone zwiliwa.
Nga linwe duvha musadzi a vuwa a amba uri u khou ya u toda zwiliwa sa nga misi. O mbo di mona murahu ha mudi a imela munna wawe a tshi bva. Nga murahu ha tshifhinga munna a bva u ya u tshela. Musadzi a mu sala murahu a tshi khou tshimbilela kule hune munna a sa mu vhone.
Munna a ya fhethu hune a ya hone nga misi. Afho fhethu ndi he munna a vha o dzumba hone khali ya mafhi ane a ya a tshi a nwa nga lutanga u swikela musi thumbu dzo tou rwe. Musadzi a mu sedza a tshi khou nwa mafhi. Musi munna o no fhedza u nwa mafhi a mbo di tibedza khali yawe nga hatsi a humela hayani.
Musadzi o humela hayani a vhuya na inwe khali. A dzhia khali ila ya mafhi a sia ila ye a da nayo a i shela madi na mulora. Nga la matshelo munna a tshi ya u nwa mafhi sa nga misi, a nwa madi ane a vha na mulora. A hotola a tou nga a sa fa. A fukula khali a wana yo dala mulora.
Ilo duvha musi munna a tshi swika hayani o humbela u fhiwa mufumbu. Musadzi a mu vhudzisa uri ho itea mini namusi a tshi la mufumbu. Munna a fhindula a ri ha tshe na nungo ngauri ndi kale a tshi khou nwa madi a vhofha thumbu nga nnzwa. Musadzi wawe a mu sumbedza ila khali ya mafhi a mu vhudza uri a si zwone zwauri o vha a tshi lala tshishivhe. A mu vhudza uri o vha a tshi nwa mafhi a ethe ngeno musadzi na vhana vha tshi khou la mufumbu. Munna a shone na mukombo, a fulufhedzisa uri a nga si tsha dovha a vha na tseda.
Ha mbo di vha u fa ha lungano.


text:
DEAR : MLFM (MAKOMBA )
Writes Brianic Makamu
Im writing this letter to you the management team without fear or favour but Vatsonga i nkarhi mi tiva ntiyiso . Why miteka studio xa hina Machangana miya veka Polokwane kule na hina vinyi va xona, Polokwane represent Mapedi 98% hi vona 2% i Vatsonga. Capricorn FM yile Polokwane kaya ra Mapedi , va akelana va FM swava olovela ku vhekela xitici loko kuri naswa koka. Hina Machangana ha tsandzeka hiku mi teke studio miya veka 190 KM away from us. Mara miri hi xitici xa hina.
Loko swita eka ku kurisa vunanga bya Xigaza ma tsandzeka . Eka Music wa Xitsonga hina Gospel ya Xitsonga, House ya Xitsonga, classic ya Xitsonga , Hip Hop na R$B ya Xitsonga. Mara eka MLFM utatwa vo Casper Nyovest , Kwetsa ,KEKE , Distruction Boys natale America eka Mbilu yanga .
Loko wo pfulela ti SABC Radio station tinwani eg Lesedi fM , Metro FM and Thobela Fm ro pela kunene vanga tlangangi ghoma ta hina Matsonga eg ya Thomas Chauke loyi anga duma eka Machangana , vona va promote music wa tribe ya vona. Last eka Festival Award yale Giyani Stadium mivitane vo Vusi Mahlasela, Ringo , Mr Bow nava Xidimigwane vata teka ti Award leti atifa mi nyike ti living Legend ta Matsonga . Mara anise tshama nitwa Metro kumbe lesedi va vitana DR thomas chauke vanwi nika Award .MlFM pfulekani Mahlo mi kurisa Ndhavuko wa hina Matsonga .
2014 joe Shirimani ube Hit South Africa hikwayo yi ninginika ateka Award eka SATMA mara switsandze na ti Radio station tinwani va tsema lembe hi yena . Mara n’wina eka MLFM mi busy nati ghoma ta Ma-Zulu for ku tsema lembe tiri kona ti hit ta Xigaza . Kuna ghoma yin’wani ya the late Teddy Pendegrass yiri baby last night you sleep through your finger .ya rhuketela mara miyi tlanga now and then natavo the late berrey white ta tlangiwa mara u lovini.hirini minga tlangi the late Richard Maceke, Edward Mabasa ,Patric nkuna na Matshwa bemuda ???
Loko Artist ami nika Album ya 12 tracks miya tlanga one track kuze kuse .mijaheli ku tlanga tava Casper Nyovest , kwesta nava Dr Malinga. Ti unknown artist loko va submit ti single miri swilava uri eka high Rotation hikona ungata tlangiwa Moyeni. Why ?? Miva mi jaheli kutlanga Midzhumbha ya Africa na show vhele yikona hi Saturday hambi Africa vana yona show ya hina Machangana.
Eka MLFM lexi mixi kotaku ngopfu mihi hlayaku tiko na tiko from Tzn to Matiyane hileka Switiviso swa Mafu kwalano mikhoma namba one hi laha niswi vonaku leswaku i radio ya hina mara Music ma ala mi promote ma zulu na mapedi. Eka MLFM vataku byela hi history yavoo OBAMA vo Mike Tyson , why vanga hi byeli hi hosi ya Matsonga vo late Tsanwisi navo Phepu vale limpopo .
Loko wo yingisa kahle 326twhii vana 3 hours moyeni mara nkarhi wavayengiseri vana 20 minutes nkarhi lowunwani iku Vulavula no tlangisa vo kwetsa, berrywhite, Casper Nyovest, na zahara ntsena na House ya ma-Zulu lawa yahi rhuketelaku everyday la joni hina Machangan. Napundo i Ngingirikani uta rhumela Email eka Nyango khensani anga swikoti no hlaya mara ule moyeni ti birthaday wishes vata navelela R kelly navo Rihaana ivi vaku byela ku share siku na Dobby grey na Billy clinton why vangaku u share Siku na George Maluleke navo GT Chauke vo Tsanwisi lava. Ti post kasi ti huma njhani eka MLFM .
Loyi anga email ya station manager nayi kombela nitava bela huhwa.


text:
Japani
Japani ( Nippon kumbe Nihon hixi Japani; Nihongo "日本国" kumbe Nihon-koku, leswinge "Tiko ximfumo ra Japani") i tiko ra swiihlala leswi kumekeke e vuxeni bya Axiya. Tiko leri rikumeka elwandle ra Phasifiki, naswona rile dzongeni bya tiko-nkulu ra Axiya, naswona ri navalaka kusukela elwandle ra Okhotsk e n'walungu bya lwandle ra le vuxeni bya Chayina na Thayiwani e vudzongeni bya vupela dyambu.
Maletere ya xijapani ma hlamusela vito ra tiko leri leswaku i "Xihlovo xa dyambu". 日 yi yimela ni naswona yi vula dyambu, kasi 本 yi yimela hon, kumbe pon naswona yivula xihlovo. Japani hakanyingi yivuriwa "Tiko kutsivuka ka dyambu".
Japani inhlangano wa kwalomu ka swihlala swa 6,852 leswi nge henhla ka swiyenge swa misava leswinge henhla ka ridaka ro hisa. Swihlala leswikulu i Honshu, Hokkaido, Kyushu na Shikoku, leswi hlanganisaka 97% ya kuanama ka tiko ra Japani. Ntsengo wa vaaka tiko i 127 watimiliyoni naswona i tiko ra vu khumen'we hi ntalo wa vaaka tiko emisaveni. Dorobha ra Tokyo i ntsindza wa tiko ra Japani, naswona rina kwalomu ka 9.1 wa timiliyoni ta vaaka tiko.[1]
Mintshaho[Lulamisa | edit source]
- ↑ "「東京都の人口(推計)」の概要(平成26年2月1日現在) (2014)". Tokyo Metropolitan Government (JPN). Retrieved March 20, 2014.


text:
Vatsonga ku suka khale ka khaleni, a va ri na vutivi byo lawula nkarhi, masiku na tin’wheti.
Hi hlayelo ra Xitsonga, n’wheti a yi ri na swiyenge swa mune.
- Xingombela (New Moon)
- N’wetani (Waxing Crescent)
- Mahlampfu (Full Moon)
- Nhlan’weti (Waning Crescent)
Swiyenge leswi, a ku nga ri Mavhiki. Hlayelo ro tirhisa Mavhiki, ri te na Valungu. Rito “Vhiki” hi roxe, i ro lombiwa ka Afrikaans, “Week”.
Swiyenge swa mune swa n’wheti, swi lawuriwa hi xivumbeko xa n’weti exibakabakeni;
XINGOMBELA
Lexi hi xona xiyenge xo sungula, ku nga xiyenge xa ku thwasa ka N’weti vuntshwa.
N’weti wu languteka onge i ntila wo vangama lowu endlaka xirhendzevutana.
Hi ndzhavuko wa Xitsonga, Xingombela xi vula Vuntshwa, xi vula Vutomi. Hi lexi endlaka, vanhwana na majaha, hi ntolovelo, va hlangana erivaleni leri nga kulenyana na muti, va cina ncino lowu vuriwaka Xingombela, i ncino wo tlangela n’weti lowuntshwa.
Xingombela xi heta kwalomuya ka Ntsevu kumbe Nhungu wa masiku.
Hi pima xiyenge hi ku ya hi rivilo ra ntila wa n’weti.
N’WETANI
Xiyenge lexi, xi landzela loko ku hela Xingombela.
N’weti wu languteka onge hi le makumu ka nwala.
Xiyenge lexi, xi vula Vugingiriki. Swimpfulani leswiya swi nga na hi Xingombela, swi endla vanhu va gingiriteka ku ya hlakula nhova kumbe ku ya byala timbewu leti fambelanaka na nguva yaleyo. Hi xiyenge lexi, n’weti se wa vangamisa, vusiku byi na ku vonakala.
Xiyenge lexi, i xa Ntshembo.
Xiyenge lexi xi dyondzisa na ntokoto wo kota ku rindzela, eka vantshwa, va rindzela Xingombela lexi landzelaka. Lexi i xiyenge xo dyondzisa na ku tiyisela evuton’wini.
Xiyenge lexi, xi na Ntsevu kumbe Nhungu wa masiku.
MAHLAMPFU
Eka xiyenge lexi, n’weti wu vangama swinene. Vusiku byi basa paa! Ku voneka na vusokoti na vusiku.
Lexi i xiyenge xo tlangela Vutomi hi byoxe, hi ku angarhela. Vana lava velekiwaka hi Mahlampfu, va tekiwa va ri vana vo kateka ngopfu.
Lexi i xiyenge xa vahloti, va huma vusiku va vuya hi Vurhonga.
NHLAN’WETI
Lexi i xiyenge lexi vuriwaka ku vuna ka n’weti.
N’weti wu heleriwa hi matimba ya vuvangami bya Mahlampfu.
Xiyenge lexi xi vula ku fika emakumu ka ntila wa Vutomi. Eka Vatsonga, xiyenge lexi, i xikombiso; xo Vutomi hi byoxe a byi fi, tani hi ku, endzhaku ka Nhlan’weti, ku landzela Xingombela.
Nhlan’weti i xiyenge xo dyondzisa ku, endzhaku ka xirilo, ntsako wa landzela. Xiyenge lexi, xi komba nakambe ku mbewu yi mila hi ku bola.
Featured Image: oercommons.org


text:
Loko vatlangi va mphikizano wa AFCON 2017 a ku ri Vatsonga, a va ta va va huma eka tinyimba leti;
1 – Aristide Bancé i tlanga onge i savheji ra ka Chauke; ku sindzisa i swi kota ngopfu, na nkani liya ya Vahlengwe u na yona.
2 – Sadio Mane onge i vafana lavaya va ka Manganyi vo nyenyela; ku tibyela na vutiduni i swa vona, na ku rhandza ku xaveleriwa.
3 – Tendai Ndoro na Khama Billiant onge i mahahlwa ma ka Ntsumele; a va lawuleki, va na nyanyuku wa hava na pongo kuve ndzilo wa mavivi i swiga swa vona.
4 – Vafana lavaya va ka Ayew onge i vafana va ka Maluleke loko va vona swinhwanyetani. Loko vo kuma mi ri hava ntamu, mi ta xanisiwa. Va rhandza tsima ngopfu, va twa onge jersey #9 na #10 i nhundzu ya ka Ayew.
5 – Mbokani onge i mufana wa ka Mavunda hi ku pfumala “Timing”; ku tlotloma na ku nyanyuka, ku ve mhaka ya onhaka hala ndzhaku.
6 – Xipani xa Cameroon, xi tlanga hi njombo, onge i vanhu va ka Tembe. Mintlangu ya vona hinkwayo vo pona ku biwa; la u hleketaka ku se swi tsandzile ka Tembe, u to vona va yimisa nhloko.
7 – N’watipala wa Egypt, onge i mufana wa ka Khosa. Lero a nga lavi ku howiseriwa hambi kan’we loku. Vafana va ka Khosa va sirhelela ngopfu makaya, a va pfumeli munhu njhe, a nghena ka vona.
8 – Xipani xa DRC xi tlanga ku fana na Vahlave. U ta ku wa ha rindzile ku va vulavula hi rito rin’we, na ri nga se pela se va landzulana; ivi nala a tlanga hi vona. DRC yi bisiwe hi ku tiendla Vahlave.
9 – Xipani xa Gabon xi fana na vanhu va ka Valoyi. Va rhandza ngopfu ku endla mintlangu, kambe ku cina a va swi koti. Va tshembe ku kombela vatukulu va vona ku va ta cina.
10 – Xipani xa Morroco xi fana na vanhu va ka Nxumalo, va swi rhandza ngopfu ku vangama hi vito ra vanhu van’wani. Vanhu va ka Nxumalo loko va ku kuma na network ya wena yi hupa-hupa, va nga ku endla u tivitana hi mavito ma vakokwa wa vona, u tlhe u tiba xifuva.
11 – Mudzaberi wa Ghana i fana ngopfu na vanhu va ka Nkuna; va tiendla vona-vona. Loko Ghana yo hlula eka AFCON, hi ta wu twa munyu emavendeni. Vafana va ka Nkuna va swi rhandza ku ndzundzisana ka dinda loko va ku kumile, na swifafa swa vona swa dzenga ra ndzheko.
12 – Boussoufa onge i mufana wa ka Xirindza; ku sindzisa hambi swi nga lavi ku sindzisa. Vafana va ka Xirindza va swi kota ku gangisa nhwanyana ku ringana ntlhanu wa malembe.
13 – Gyan i fana na vafana va ka Rikhotso; hambi a byeriwa ku he jaha, se wa yi lahla, hi nkanu o nge i jenje. Swifafa swa le ndzeni a swi sali ndzhaku. Rikhotso luya!
14 – Coulibaly i fana na genge liya ya ka Mavunda, Makhuvele, Ndove, Mavasa, Valoyi, Ndhuvani na Nhovunga, leyi nga tsariwa swivongo hi B. Coulibaly i twa onge a hi van’we na Koulibaly. Swa vugenge swilo swa kona.


text:
Loko ku vulavuriwa hi vunanga bya Xitsonga, ku na mavito mo hlaya lama tshamaka ma ri kona, ma ta va kona hi laha ku nga heriki. Rin’wana ra vito leri nga ta va kona ku fikela emakumu, i vito ra Peta Teanet.
Peta Teanet i munhu loyi a nga tisa ku hambana, tlhelo a siya vito ra yena eka vuyimbeleri hi ku angarhela, ngopfu eka vuyimbeleri bya Xitsonga Teanet, ku vuriwa ku u velekiwe hi siku ra 16 June 1966. Swa tiveka ku mhani wa yena i manana Emma wa ka Peta. Teanet a ku ri n’wana wa vunharhu eka vana va manana Emma Peta. Swi nga hlamarisa votala, ngopfu lava a va swi teka onge, Peta i vito. Peta i xivongo xa mhani wa Teanet. Peta Teanet, a ku ri vito leri Teanet a nga ri tirhisa eka swa vuyimbeleri. Loko a hlamusela, na a ha hanya, u vule ku vitanelo ra Peta Teanet ri sungule kun’wani la a a tirha kona, tani hi leswi eka pasi, ku rhangiwa hi xivongo, ivi ku landza vito, loko a vitanisiwa xisweswo, swo mila. Kutani, loko a nghene eka swavuyimbeleri, a vitaniwa Peta Teanet. Loko a ta ve a tiendlele vito, ngopfu endzhaku ka nkandziyiso wa yena wa madyondza, “Maxaka”, vito ra Teanet se a ri tirha tani hi xivongo, kumbe tani hi vito ravumbirhi eka makwavo wa yena Forster na mhani wa yena Emma, lava, eka vuyimbeleri bya vona, va vuye va tiveka tani hi Fosta Teanet na Emma Teanet.
Teanet u ve muhanyi tlhelo mutshami wa le Thapane, ku nga muganga wa le Bolobedu, edzongeni ka le ka Modjadji. Teanet a ku ri munhu loyi a a tlanga “keyboard” a tlhe a yimbelela eka khwayere loko a ha kula. Loko a nga se va na ndhuma, Teanet u kote ku ya kandziyisa tinsimu tinharhu eka khale ka Radio Tsonga (leyi sweswi ku nga MLFM), ndzhaku ka sweswo, a teka rendzo ro “ya” eJohannesburg, ku ya rhendzeveta byo vutomi.
Joni ku nga Joni…
Swi le rivaleni ku, Teanet u ve na nkucetelo wa tinyeleti ta ndhuma eka vuyimbeleri bya Xitsonga eka malembe lamaya, tinyeleti to fana na Dr Thomas Chauke, Paul Ndlovhu, HW Makhuvele, Banda Six, Norman Mathevula, Samson Muthombeni na van’wani. Kambe, ku ve Paul Ndlovhu loyi a nga va na nhlohlotelo na nkucetelo ngopfu eka Teanet. Eka Vatsonga va le madorobeni, na Vatsonga lava a va tirhela emadorobeni, Paul Ndlovu a ku ri yena nhlonhlori tlhelo nyeleti yo funga Vutsonga, handle ko kanakana. Loko Paul Ndlovhu a lova hi lembe ra 1986, ku ve na ku kayivela ngopfu eka munhu loyi a a ta yisa emahlweni vunanga bya Xitsonga bya Disco. Vuyimbeleri bya Paul Ndlovhu, a byi tinyike matimba, eka matiko-xikaya hinkwawo, na le handle ka tiko ra Afrika Dzonga. Ku hava loyi a nga hupiwa hi “Hi ta famba moyeni Tsakani”. Tani hi rihati, jaha ra n’waPeta, yena Teanet a humelela hi lembe ra 1988, na nkandziyiso wa yena wa madyondza, lowu thyiweke “Maxaka”.
Maxaka yi humelerisiwe hi Lefty Rikhoto, murhangeli wa ntlawa wa Mordillo. Hi ta tsundzuka ku Mordillo a ku ri ntlawa lowu a wu yimbelela na mufi Paul Ndlovhu. Ku vuriwa ku, loko Teanet a hlangana na Lefty, xikongomelo a ku ri mhaka yo ku kumeka munhu wo yimbelela loyi a nga ta siva Paul Ndlovhu, ku Mordillo va ya emahlweni na gondzo ra mufi. Kambe loko Lefty a twa Teanet, a vona swi antswa va tshika mhaka yo ringeta ku siva Paul Ndlovhu. Va vona swi antswa ku Teanet a va Teanet. Maxaka ku ve nkandziyiso lowu nga rhandziwa, lowu nga tsakeriwa no xaviwa na hi tinxaka hinkwato. Hi lembe ra 1989, Teanet u vuye a humesa nkandziyiso wa vumbirhi, lowu nga thyiwa “Divorce Case”. Nkandziyiso lowu, hi wona wu nga komba ku, Teanet, u tele ku ta tshama. Ku suka kwalano, Teanet u endle nkandziyiso wo xixima mufi Paul Ndlovhu laha Teanet a nga yimbelela tinsimu ta Paul Ndlovhu. Na wona wu tsakeriwe ngopfu hi vaxavi.
Ku suka kwalano, Teanet u vuye a sungula ku aka tshanga leri a ri ri na swiyimbeleri swo koka rinoko eka varhandzi na vaseketeri. Swiyimbeleri leswi, swi vuye swi va na ndhuma na matimba, ku nga ri Afrika Dzonga ntsena, kambe na le ka matiko hinkwawo ma dzonga na le vuxeni bya Afrika. Teanet a duma ku suka eKapa ku ya fika le Daar Es Salaam, ndhuma ya Teanet a yi fika Botswana, Lesotho, Zimbabwe, Swaziland, Mozambique, Malawi, Zambia na Tanzania.
Teanet a ku ri munhu wa tshengwe, eku loveni ka yena, u siye 8 wa vavasati. Vasati va Teanet hinkwavo, a va tirha na yena eka swa vuyimbeleri bya yena tani hi swiyimbleri na swihlaveleri eka tinsimu ta nuna, kambe a va ri na minkandziyiso ya vona. Van’wani lava a va ri na ndhuma ngopfu, a ku ri Shamilla na Vuyelwa, loyi wo hetelela, na sweswi ka ha ri xiyimbeleri xa vito, xa ndhuma eka vuyimbeleri bya Xitsonga, ngopfu lebya muxaka wa Disco.
Eka malembe ma yena, Peta Teanet Music Productions, a yi katsa swiyimbeleri leswi:
- Peta Teanet
- Fosta Teanet (Makwavo)
- Emma Teanet (Manana)
- Jeanet Teanet (N’wana)
- Linah Khama
- Vuyelwa
- Shamilla
- Luz de Sa
- Girlie Mafurha
- Julius Bomba
- Ashanti
- Tinito
- Samson Mthombeni
- Na van’wani
Mavito hinkwawo lawa, a ku ri mavito mo xavisa swinene.
Ku suka lembe ra 1988, ku ya fika 1994, Teanet u lo khoma matomu a tlhe a khayima nyarhi a ri yexe eka vunanga bya Disco ya Xitsonga. Va ve kona lava a va ri kona, kambe Teanet a ku ri yena. Mavito mo fana na Xilembe, Ali Maake, Sister H, a mo hlongorisela eka Teanet. Swilo swi sungule ku hundzuka, loko ku ta humelela Joe Xirimani, loyi a nga humelerisa no kandziyisa Penny Penny, Esta M, JK Khazamula and Hasani. Vanhu lava, va fike hi ku ganda, ivi va tsemerisa ku endla hi ku rhandza ka Teanet. Kambe, handle ko kanakana, ku suka 1988 ku ta fika 1994, vunanga bya Disco ya Xitsonga, a byi ri na vito rin’we ntsena: PETA TEANET.
Eka nkarhi walowo, Teanet a ku ri yena matsune wa Disco ya Xitsonga. Nkandziyiso wa Teanet, lowuya wa “U Ta Ku Tsakisa”, laha a ku ri na njamba ya “N’wayingwani”, wu ninginikise misava. Teanet u kombe misava ku, Teanet a ko va munhu wo landza minkondzo ya Paul Ndlovhu, kambe na yena u le ku siyeni ka minkondzo. Na sweswi, N’wayingwani ka ha ri njamba ya muxaka wa yona yi ri yoxe. Njamba yo tiveka no duma, ku fana na Maxaka, ematikweni mo tala. Teanet, ku fana na swiyimbeleri swo tala swa minkarhi ya yena, va kanganyisiwe ngopfu eka timhaka ta masagwadi na ku fundziwa.
Teanet a ku ri nsini leyi a yi landzelela no chivirika eka timhaka ta swa mfuma-tiko. Loko ku love Chris Hani, loyi a ku ri matsalani-nkulu wa vandla ra SACP, Teanet u endle nkandziyiso wa Reggae, laha a nga kombisa ku, wa swi kota ku endla vuyimbeleri byo hambana na Tsonga Disco, hi nkandziyiso wo xixima no fundza Chris Hani. Nkandziyiso lowu, wu humesiwe hi vito ra “Jah Man T”.
Loko Xirimani a nghene hi va Penny Penny na va Hasani, u nghenise Disco ya Xitsonga yo nonoka kambe na yi ri na ntikelo wa mindzhumbha. Muxaka lowu wa Disco, a wu ri na nhlohlotelonyana wa Dancehall ya le Jamaica leyi a yi dume misava hinkwayo. Bombo se a ri sungula ku cinca. The market was now shifting. Eka disco liya yo tirhisa keyboard yo lala, na yi hatliselanyana, a ku ri na Peta Teanet na tshanga ra yena, Ali Maake (Ali Mopedi), Sista H, ivi ku va na Ntombhi, loyi a nga humelerisiwa hi Chris Mkhonto (General Muzka). Ntombhi u fike a ninginisa misava hi nkandziyiso wa yena wa “Marhumbini”. Teanet, tani hi nsini ya nyiko, loko vunanga bya Disco ya Xitsonga byi sungule ku nonoka, u lo hundzuluxa endlelo, a endla muxaka wa Disco yo nonoka. Ku komba ku Teanet ka ha ri matsune wa xiviri, u kandziyise “Double Pashash”. Nkandziyiso lowu wu na tinjamba to fana na “Hlamalani”. Ivi a humelerisa Vuyelwa Vol 5, leyi a yi ri na tinjamba to fana na Xilahla na Adele, minkandziyiso leyi, yi fike yi tiyisisa vukona bya Teanet tani hi muendli wa tinjamba.
Hi lembe ra 1995, Teanet u vuye a va na nkwetlembetano na Tinito, xiyimbeleri xa le Mozambique, hikokwalaho ka minsumo ya risimu leri Teanet a nga ri kandziyisa, ku ri hi ku Tinito u rhange a ri kandziyisa. Nkwetlembetano walowo, wu vuye wu fika emakumu hi mbulavurisano, handle ku khomisani, tani hi ku, Tinito hi yena wo sungula ku va a kandziyise risimu leriya, kambe a ri nga tsariwangi ro sungula hi yena, a ku ri risimu ra ndzhavuko wa Vatsonga. Ku tiyisa vunakulobye, Tinito u endle nkandziyiso eka Teanet, lowu nga vuya wu xavisa ngopfu eMozambique. Teanet, u vuye nakambe a tikuma na ri xidziveni xa swivulavula, loko a kandziyise risimu leri a ri ri na mimpfumawulo ku katsa na minsumo leyi a yi fambelana na tinsimu ta hogo.
Loko a nga se lova, Teanet u kandziyise “Double Pashash Vol 2”, ku nga nkandziyiso lowu wu nga humesiwa na Teanet a hundze emisaveni. Wu humesiwe hi September 1996, wu na tinjamba to fana na “Khoma Maseve”. I risimu ro hola, ra mindzhumbha yo dzika, leri na rona ri nga na ntshaho wa minsumo ya risimu rin’wani ra ndzhavuko wa Vatsonga, ro ciniwa hi Xingombela, ngopfu eMozambique. Nkandziyiso lowu, wu vuye wu thyiwa vito ra “King of Shangaan Disco” ndzhaku ka ku lova ka Teanet. Hambi leswi Teanet hi yexe, a nga kala a nga tirhisangi vito “Shangaan” kumbe “Shangaan Disco” eka vuyimbeleri bya yena, loko a hundze emisaveni, nkandziyiso lowu a wu thyiwe “Double Pashash Volume 2” wu vuye wu hundzuluxiwa vito.
Handle ka ririmi ra Xitsonga, Teanet a ku ri munhu wo kota ku yimbelela hi Khelobedu, Tshivenda, English, Shona etc. Vasati va yena, a ku ri vanhu va tinxaka to hambana na matiko mo hambana.
Teanet, a nga hanyangi ku ta vona ku “hluriwa” ka yena, loko ku ri a swi ta humelela sweswo, ku suka eka tshanga ra Joe Xirimani. Teanet u baleseriwile, a lova, endzhaku ka ku holova na wanuna un’wani eBushbuckridge. Teanet u hundze emisaveni na ku ri 12 July 1996, nhungu wa malembe endzhaku ka nkandziyiso wa yena wa madyondza, Maxaka. Hi ku ya hi Riot Hlatshwayo, mutsari wa mahungu, tlhelo khale ka xirho xa The Soul Lovers, ntlawa wa le Bushbuckridge lowu a wu tlanga vunanga bya Disco ya Xitsonga, lowu a wu katsa Chris Mkhonto (General Muzka) na Noah Khosa, marito ma Teanet mo hetelela ku ve lawa:
“Va ni be mbilo”
Loko a tsutsumiseriwe evuongolweni, vaongori va fike va kuma ku, vutomi a bya ha ri kona. Vanhu va Acornhoek, hi vona va nga vona Teanet loko a yimbelela ro hetelela. Tani hi ntolovelo, vanhu va vulavula. Ndzhaku ka ku lova ka Teanet, ku ve na lava va nga vula ku swirho swa tshanga ra Xirimani, hi swona swi nga dlaya Teanet. Hambi leswi ntiyiso a wu ri erivaleni ku, rifu ra Teanet a ri nga fambelani helo na swiyimbeleri leswiya. Penny Penny u lumbetiwe ngopfu. Lexi nga hlamarisa, i ku makwavo wa Teanet, yena Fosta, u vuye a humesa risimu leri a ri vulavula hi Eric loyi a nga dlaya makwavo wa yena. Mhaka leyi, a yi tsakisangi eka Penny Penny. Eric (Penny Penny), u vuye na yena a hlamula hi risimu leri a ri tikisa swinene, ri katsa na marito mo tika ngopfu, laha a nga vula ku:
“A hi mina ni nga dlaya Teanet
A hi mina ni nga dlaya n’wana wa n’wina
Lava va nga dlaya se va khomiwile
U ri Eric Eric u vula mhani wa wena”
Minkandziyiso yo tala ya Teanet, na ya swiyimbeleri swa tshanga ra yena, a byi humelerisiwa hi va ka Mac Villa Records na RPM Records, kambe na a nge se lova, Teanet u sungule ku tirhisana na va ka CCP, lava a va ri na tinyeleti ta vuyimbeleri bya Xitsonga ku fana na Dr Thomas Chauke, George Maluleke na van’wani. Hambi leswi vunanga bya Teanet a byi tlangiwa ngopfu ntsena eka Radio Tsonga, ku fana na vona va Dr Thomas Chauke, eka Vatsonga na vaxavi, vunanga bya Teanet a byi vavamela ku fana na ndzilo wa mintsandze.
Teanet u fundziwile hi mfumo, khale ka Ward 11 ehansi ka Greater Tzaneen Municipality, Mopani District, se yi vitaniwa “Peta Teanet Ward”. Teanet, i tekiwa tani hi nhlohlotelo eka swiyimbeleri swa Vatsonga ku fana na Solly Boy, Benny Mayengani, General Muzka, Pensele na van’wani vo tala. Fosta, makwavo wa Teanet, wa ha ya emahlweni na swa vuyimbeleri, kambe u tsandzekile ku tamela matomu lama nga siyiwa hi Teanet. Kasi Vuyelwa, un’wani wa khale ka vasati va Teanet, wa ha ri kona ngopfu. Vuyelwa i un’wa wa rito ra xisati leri kumekaka ngopfu eka vuyimbeleri bya Disco ya Xitsonga, ku nga ha va eAfrika Dzonga, Mozambique na le Zimbabwe.
Minkandziyiso ya Teanet:
- Maxaka (1988)
- Divorce Case (1989)
- More Hits From Peta Teanet (1990)
- The Real Peta Teanet (1991)
- Saka Naye Jive (1992)
- Jakalakateka
- Peta Teanet & The Special Servants
- Tribute to Paul Ndlovu
- Peta Teanet U Ta Ku Tsakisa (1993)
- Jah Man T (1993)
- Peta Teanet Will Excite You (1994)
- Double Pashash (1995)
Ndzhaku ka ku hundza emisaveni, ku humesiwe minkandziyiso leyi:
- King of Shangaan Disco ( lowu i nkandziyiso lowu a nga lova na a wu endlile, a wu thyiwe Double Pashash Volume 2)
- The Best of Peat Teanet
- Greatest Hits.
Minkandziyiso leyimbirhi yo hetelela, i nhlengelo wa tinjamba ta yena.
Minkandziyiso ya Teanet na a ri eku cineni, yi kona, yo tala yi le ka ngula ya minkandziyiso ya va ka SABC.