text:
[ Home ]
[ Speeches & statements ]
Mbulavulo hi Xiyimo xa Rixaka hi Muhlonipheki JG Zuma, Phuresidente wa Riphabuliki ra Afrika-Dzonga Ntshamo wa Nhlanganelo wa Palamende, Cape Town
11 Nyenyenyani 2010
Muhlonipheki Xipikara;
Mutshamaxitulu wa Huvo ya Rixaka ya Swifundzankulu;
Xandla xa Xipikara xa Huvo ya Milawu na Xandla xa Mutshamaxitulu wa NCOP;
Xandla xa Phuresidente wa Riphabuliki, Muhlonipheki Kgalema Motlanthe;
Muhlonipheki Muavanyisinkulu wa Riphabuliki ra Afrika-Dzonga na swirho hinkwaswo swo hlonipheka swa Huvo ya swa Vululami;
Isithwalandwe Phuresidente Nelson Rolihlahla Mandela;
Khale ka Phuresidente FW de Klerk;
Tata wa hina, Khale ka Phuresidente Kenneth Kaunda wa le Zambia
Khale ka swandla swa vaphuresidente;
Vaholobyenkulu vo hlonipheka na swipikara swa swifundzankulu swa hina;
Mutshamaxitulu wa SALGA na vurhangeri hinkwabyo bya mfumo;
Mutshamaxitulu wa Yindlu ya Rixaka ya Varhangeri va Ndhavuko;
Tinhloko ta Minhlangano ya Xiyenge xa 9;
Gavhenara ya Bangi ya le Xikarhi;
Vuendzi byo hlawuleka bya matiko ya misava, ngopfungopfu;
Mutshamaxitulu wa Khomixini ya Nhlangano wa Afrika, Nkul Jean Ping;
Khale ka vabohiwa va swa tipolitiki na tinhenha to lwela ntshuxeko;
Swirho swa vuyimeri bya matiko ya le handle;
Van’wamahungu va Afrika-Dzonga na va matiko ya le handle;
MaAfrika-Dzonga kulorhi,
Dumelang, molweni, goeienaand, good evening. Ndza mi rungula hinkwenu emakaya!
Ha tsaka ku va na n’wina madyambu lawa ya nkoka swonghasi.
Muhlonipheki Xipikara;
Ndzi yima emahlweni ka n’wina madyambu lawa, 20 wa malembe endzhaku ka loko Phuresidente Nelson Rolihlahla Mandela a humile ekhotsweni.
Hi hlawurile siku leri tanihi siku ra ku vitana Ntshamo wa Nhlanganelo wa Palamende ku nyika Mbulavulo hi Xiyimo xa Rixaka, ku tlangela nkarhi wa xiavo lexi nga cinca tiko ra hina.
Ku ntshuxiwa ka Madiba ku tisiwile hi ku alela ka vanhu va Afrika-Dzonga. Khale ka vabohiwa va swa tipolitiki na tinhenha ta valwela ntshuxeko lava va nga na hina namuntlha va na vumbhoni bya swona hikuva va ve na xiave eka ku endleka ka swona.
Mi ta tsundzuka leswaku mintshungu ya vanhu va tiko leri, hi mixaka yo hambanahambana, va tihlamulerile hi ku tiyimisela eka xirhambo xa ku endla leswaku tiko leri ri nga fumeki naleswaku xihlawuhlawu xi nga tirheki.
Hi tlangela siku leri na khale ka vabohiwa wa swa tipolitiki lava hi nga va rhamba leswaku va ta va na hina.
Hi amukela ngopfu lava va taka ku suka eka matiko ya le handle, Helene Pastoors, Michael Dingake ku suka eBotswana, Tat Andimba Toivo ya Toivo wa Swapo eNamibia. Ha tsaka ku va hi ri na swirho swa xipano xa swa nawu (vayimeri) eka ku tengisiwa ka le Rivonia – Lord Joel Joffe, loyi sweswi a nga eLondon na Judge Arthur Chaskalson. Hi tlhela hi tsundzuka na ku xixima Nkul Harry Schwarz, loyi a nga hi siya vhiki leri nga hundza.
Eka swo tala, a ri xirho xa xipano xa vayimeri eRivonia. Hi rhandza ku amukela vanghana va hina na makhomuredi eka matiko ya misava, ku va va lwile na hina ku fikelela ntshuxeko.
Hi rhandza hi amukela hi ku hlawuleka vandyangu wa ka Mandela.
Va vile xikombiso xa ku titsona eka votala va hina ku twa ntshikelelo wa xihlawuhlawu. Hi xeweta vurhangeri bya nhlangano lowu fumaka na vatirhisani, lava leswi ku nga siku ro hlawuleka swinene.
Varikwerhu na vanghana,
Eka siku leri ro hlawuleka, hi fanele ku khensa ku hoxa xandla ka vurhangeri bya lava a va ri eka National Party, lava va nga vuya va lemuka leswaku xihlawuhlawu a xa ha ri na vumundzuku. Nzi pfumeleleni ku boxa xiave lexi nga tlangiwa hi khale ka Phuresidente PW Botha.
Hi yena loyi a nga sungula minkanerisano hi ku languta ku ntshuxiwa ka vabohiwa va swa tipolitiki. Phuresidente Botha u tirhile na khale ka Holobye wa Vululami, Nkul Kobie Coetzee, loyi a nga vuya a pfuniwa hi Dok Neil Barnard na Nkul Mike Louw. Va tlange xiave lexikulu eka ku rhangela ku ntshuxiwa ka Madiba.
Varikwerhu vo hlonipheka,
Afrika-Dzonga ya ha ta khensa hi ku hetiseka, eka xiave lexi tlangiweke hi khale ka Phuresidente wa ANC, Mukhomuredi Oliver Tambo, loyi a nga veka masungulo kuva tiko leri ri va xikombiso xa ntshuxeko na xidemokirasi.
A ku ri vurhangeri bya yena byo hlawuleka, xivono lexi a xi ri erivaleni lexi nga yisa ANC eka ku tshikelela xikongomelo xa wona xa mintwanano leyi kaneriweke hi ku hetiseka. Vutlhari bya yena lebyi kombisiweke eka Xiboho xa Harare, lexi a nga xi tsala na ku xi rhangela. Hi swona leswi nga veka masungulo ya xitiviso hi Phuresidente FW de Klerk, 20 wa malembe lama nga hundza.
Eka leswi, Phuresidente de Klerk u kombisile vunhenha na vurhangeri bya kahle. Eka siku leri ra nkoka, mi nge ndzi tlhela ndzi khensa xiave lexi tlangiweke hi mufi Manana Helen Suzman. Loyi eka nkarhi wo leha, a ri yena wa xiritwana xoxe ePalamende, loyi a vitanela ku cinca. Hi tlhela hi tekela enhlokweni xiave xa murhangeri wa Inkatha Freedom Party, Hosi Mangosuthu Buthelezi, loyi a nga huwelela ku ntshuxiwa ka Madiba, xikan’we ni vabohiwa van’wana va swa tipolitiki na ku vuya ka lava a va ri vuchavela hwahwa.
Hi tshikelela nkhenso wa hina eka matiko ya misava eka nseketelo wa vona wa nkoka eka nyimpi ya hina. Minkarhi leyi ya matimu ya hina yi komba vuswikoti bya vun’we, hambi eka swiyimo swo tika, na ku veka mintsakelo ya tiko ra hina emahlweni ka mintsakelo yin’wana yo tala.
Hi ku tirhisana, hi nga endla swo tala.
Swirho swo hlonipheka,
Eka lembe leri, hi ta tsundzuka ku tumbuluxiwa ka Nhlangano wa Afrika-Dzonga, lowu tumbuluxiweke hi 1910. Leswi swi endle tiko ro hlangana.
Swa nkoka, ku nga katsiwi ka vantima eka nhlangano lowu hi xin’wana xa swivangelonkulu swa ku vumbiwa ka African National Congress hi 1912.
Loko hi endla xitsundzuxo lexi kwala lembeni, hi fanele ku kombisa mpfhuka lowu hi wu fambeke tanihi tiko.
Swirho swo hlonipheka,
Hi tsundzuka marito ya Madiba loko a ntshuxiwa, ndza n’wi tshaha loko a ku:
"Ndzi yima emahlweni ka n’wina, ndzi nga ri mupurofeta kambe tanihi hlonga ra n’wina vanhu ro titsongahata. Ku titsona ka n’wina mi nga karhali na ku komba vunhenha swi endle leswaku swi koteka ku va ndzi ri laha namuntlha. Ndzi veka malembe ya mina lawa ya nga sala emavokweni ya n’wina".
Marito lawa ya hi hlohlotela leswaku hi nga wisi ku fikela loko hi fikelela tiko leri nga riki na vusweti na ku pfumala. Eka malembe ya khumembirhi lawa ya nga hundza ku sukela loko Madiba a ntshuxiwile, tiko ra hina ri cincile swinene. Phuresidente Mandela u hlanganisile tiko ra hina ku tlula mpimo ku fikelela Afrika-Dzonga leri nga riki na xihlawuhlawu xa swa rimbewu, mbala, ra xidemokirasi na ku humelela.
Loko hi tlangela ku ntshuxiwa ka Madiba namuntlha, a hi tiboheni nakambe ku aka vumundzuku bya maAfrika-Dzonga hinkwawo, vantima na valungu.
A hi landzeleleni leswi Madiba a nga lwela swona vutomi bya yena hinkwabyo – tiko ra xidemokirasi no ntshuxeka, leri vanhu hinkwavo va hanyaka swin’we hi ku rhula na ku va na swivandla swo ringanela.
Swirho swo hlonipheka,
Hi rhambile ntshamo wa nhlanganelo madyambu lawa leswaku ntalo wa vaakatiko etikweni ra hina, vatirhi na vana va xikolo, va va xiphemu xa ntlangu lowu. Hi tsakisa hi mafulufulu ya vantshwa hi ntlangu lowu.
Madzanambirhi na makumetsevu tsevu wa vana vo huma eka swifundzankulu hinkwaswo va nghenelerile eka njhekanjhekisano ku nga se va na Mbulavulo hi Xiyimo xa Rixaka hi ntirho wa vantshwa eka ku lwisana na vusweti.
Hi hoyozela muhluri hi ku angarhela, Charlotte Le Fleur wa xikolo xa sekhondari xa Worcester, na vateka xiave hinkwavo eka ku tikarhata ka vona.
Vanakulorhi na vanghana,
Hi hlangana endzhaku ka nkayakayo wa ikhonomi ya misava.
N’wexemu, hi hlanganile na ntshikelelo wa ikhonomi (rhisexini) wo sungula endzhaku ka malembe ya 17. Nkayakayo lowu wu koxile ikhonomi ya hina 900 000 wa mintirho. Vo tala va lava nga lahlekeriwa hi mintirho ya vona a va ri vona a va hanyisa mindyangu ya vona ya vusiwana.
Hi Nyenyenyani n’wexemu, vayimeri va mfumo, bindzu, mintirho na va miganga va twananile hi swintshuxo swa ku hunguta xiyimo na nkayakayo lowu. Hi vekile matshalatshala yo hlaya. Hi simekile matirhiselo ya mali yo lwisana na rhisexini tanihi mfumo, ngopfungopfu switirhisiwa.
Ku tiyisisa ku sirhelela nhlayiseko wa swisiwana, hi engeterile mali yo pfuneta vaakatiko, hi tlakusa Mpfuneto wo Seketela Vana ku fika eka malembe ya 14.
Eka malembe manharhu lama ya taka, vana vo engetela va mamiliyoni mambirhi vo huma eka mindyangu ya vusweti, va lamembe ya 15 ku fika eka 18, va ta vuyeriwa hi Mpfuneto wo Seketela Vana. Nhlangano wa Nhluvukiso wa Mabindzu wu vekile etlhelo R6 wa mabiliyoni ku pfuna tikhamphani leti tikeriwaka. Mfumo wu tivisile “xikimi xo letela lava nga hungutiwa emintirhweni” ku pfumelela vatirhi ku hlawula ku ya kuma vuleteri kungari ku hungutiwa entirhweni. Matshalatshala lawa ya tatisiwile na hi Nongonoko wa Mintirho ya Mfumo.
Rixaka ri ta tsundzuka leswaku hi nkarhi wa Mbulavulo hi Xiyimo xa Rixaka wa 2009, ndzi tivisile leswaku Nongonoko lowu Ndlandlamuxiweke wa Mintirho ya Mfumo wu ta tumbuluxa swivandla swa mintirho ya 500 000 hi N’wendzamhala 2009.
Swivandla leswi swa mintirho swi nyikile vanhu lava a va nga tirhi miholo, ntokoto na nkarhi wa vuleteri.
Swirho swo hlonipheka, maAfrika-Dzonga kulorhi,
Hi tsakela ku tivisa leswaku hi mahelelo ya N’wendzamhala, hi tumbuluxile swivandla swa mintirho swo tlula 480 000 eka mfumo, leswi ku nga 97% wa leswi a hi ti vekerile swona. Mintirho leyi yi le ka swa vumaki, vuhlayisi bya le kaya na bya muganga na tiphurojeke ta mbangu. Hi vonile tindhawu leti hi nga antswisaka eka tona, leswi hi nga ta swi cinca loko hi ya emahlweni, ku katsa ku tiyisisa eka tiphurojeke to tiyisisa swa mintirho.
Ha swi tiva leswaku leswi na matshalatshala man’wana a ya nge pfuni ku lwisana na rhisexini. Hi tsakela moya wa ntirho wa xindyangu, wa muganga na ntirho wo tinyiketela lowu hlohlotelekaka vanhu vo tala ku pfuna lava nga khumbeka hi nkayakayo, eka minkarhi leyi yo tika.
Swirho swo hlonipheka,
Swikombiso swa ikhonomi swi vula leswaku hi le ndleleni yo antswa.
Migingiriko ya ikhonomi ya kula laha Afrika-Dzonga, naswona hi langutela ndlandlamuko loko hi ya emahlweni. Tinhlayo ta swa mintirho leti nga humesiwa hi Ravumbirhi, ti komba leswaku ikhonomi yi le ku tumbuluxeni ka mintirho ku nga ri ku yi hunguta. Ka ha ri mpundzu, hambiswiritano, ku tiyisisa leswaku se ha karhi ha hluka. Mfumo a wu nga herisi matshalatshala ya wona yo seketela. Sweswi i nkarhi wa ku endla mintirho ya ku kula ku ya emahlweni, naswona ku kula ku ta hi nyika mintirho yo tala.
Nongonoko wa hina wa switirhisiwa wu ta pfuna leswaku hi kula hi ku hatlisa. Dyondzo ya hina na minongonoko ya nhluvukiso wa vuswikoti yi ta engetela ntswalo na mphikizano.
Kungu ra Hina ra Pholisi ya Nghingiriko wa Vumaki na xikongomelo xa hina xa mintirho ya swa mbangu, swi ta aka vumaki lebyi nga ta thola vatirhi vo tala. Nongonoko wa hina wa nhluvukiso wa matikoxikaya wu ta antswisa ntswalo ematikoxikaya, na vutomi bya vanhu lava hanyaka ematikoxikaya.
Leswi tshikelelaka qhinga ra hina ra ku vuyisela ikhonomi na ku kula, i nongonoko wa hina wa vuvekisi bya ntlawa wa masungulo.
Eka malembe manharhu lama taka, mfumo wu ta tirhisa R846 wa mabiliyoni eka switirhisiwa swa mfumo. Eka swifambo, hi ta lulamisa no ndlandlamuxa magondzo ya hina. Hi ta tiyisisa leswaku swiporo swa hina swi le ka xiyimo xa kahle, swa tirheka na ku antswisa mindzilikano ya le minhlalukweni. Ku tiyisisa mphakelo wa gezi lowu tshembhekaka, hi tumbuluxile Komiti ya Nkatsano wa Vaholobye eka swa Gezi, ku hluvukisa kungu ra switirhisiwa ra 20 wa malembe.
Eka swin’wana, yi ta languta eka ku teka xiave ka vatumbuluxi va gezi vo tiyimela, na ku sirhelela swisiwana eka ku tlakuka ka tihakelo ta gezi.
Hi ta tumbuluxa mutirhani na tisisteme wo tiyimela, wa le tlhelo ka Eskom Holdings. Eskom yi ta ya emahlweni yi aka swivandla swo tumbuluxa gezi na ku antswisa ku lulamisa switichi swa yona swa gezi.
Ku tiyisisa ku tlakusa ka ikhonomi yo angarhela, ku pfuna ku kula na nhluvukiso, hi tumbuluxe Huvo yo Tsundzuxa hi swa Mabindzu yo Nyika Matimba eka Vantima yo Angarhela, mutshamaxitulu wa yona ku ta va Phuresidente.
Xikongomelo xa nkoka eka ku cinca pholisi ku fanele ku va ku nghenelela ko tumbuluxa mintirho eka vantshwa. Mimpimo ya ku pfumaleka ka mintirho eka vantshwa ku le henhla swinene eka vantshwa. Ku ta vekiwa swibumabumelo swo pfuna hi tihakelo to thola vatirhi vantshwa, ku hlohlotela tifeme ku thola vatirhi lava nga riki na ntokoto.
Ndlandlamuxo wo yisa emahlweni ka minongonoko ya mintirho ya mfumo ku le ndleleni.
Leswi swi katsa switirhisiwa swa laha kaya na tiphurojeke ta ku dyondza ku tsala na ku hlaya, vuhlayisi bya le kaya, matshalatshala ya ku hlayisiwa ka swikolo na nhluvukiso wa vana va ha ri vantsongo.
N’wexemu hi simekile Ejensi ya Rixaka ya Nhluvukiso wa Vantshwa.
Humbuluxa marhavi ya yona, etikweni hinkwaro, leswaku yi ta rhangisa minongonoko ya nhluvukiso wa vantshwa eka mfumo.
Swirho swo hlonipheka,
Loko mfumo lowu wu sungula ku fuma n’wexemu, hi tshembisile ku tirha hi matimba ku aka tiko leri hluvukaka. Hi vurile leswaku ku ta va tiko leri tihlamulelaka eka swilaveko na ku navela ka vanhu, naswona lowu tirhaka ku antswa hi xihatla. Lembe leri, 2010, ku ta va lembe ra migingiriko.
Xihlawulekisi xa mfumo lowu ku ta va leswaku wu tiva laha vanhu va tshamaka kona, wu twisisa swilaveko swa vona na ku hlamula hi xihatla.
Mfumo wu fanele ku tirha hi xihatla, matimba na vutlhari.
Hi ta langutela Vufambisi na Mintirho ya Mfumo ku landzelela xivono lexi.
Hi aka tiko leri nga simekiwa eka matirhelo, hi ku antswisa makunguhatelo xikan’we na ku langutisisa na ku kambela matirhelo. Hi lava nakambe ku katsa swipimo swa ndzinganiso wa swa rimbewu eka Nongonoko wa Magoza ya Mfumo. Nghingiriko lowu wu tiyisisa leswaku vavasati, vana na vatsoniwa va fikelela swivandla swa nhluvukiso.
Hi tsakela ku tivisa ndlela yintshwa ya ku endla swilo eka mfumo.
Ntirho wa tindzawulo wu ta pimiwa hi mimbuyelo, leyi nga hluvukisiwa hi tisisteme ta ku langutisisa na ku kambela ka matirhelo ya hina.
Vaholobye lava va nga na vutihlamuleri eka mbuyelo wo karhi, va ta sayina ntwanano wa matirhelo na Phuresidente. Ntwanano wu ta kombisa leswi faneleke ku endliwa, leswaku swi ta endliwa njhani, hi mani, hi nkarhi lowu nga vekiwa na ku hi tirhisa swipimo na switirhisiwa swihi.
Hilaha mi tivaka, hi tibohile eka swikongomiwa swa ntlhanu: dyondzo, rihanyo, nhluvukiso wa matikoxikaya na ku cinca vun’winyi bya misava, ku tumbuluxa mintirho ya kahle, na ku lwisana na vugevenga.
Ku engetela kwalaho, hi ta tirhela ku antswisa matirhelo ya mfumo wa miganga, nhluvukiso wa switirhisiwa na ntshamiseko wa vanhu.
Hi ta tiboha eka migingirikonkulu yo hlaya ku fikelela mimbuyelo leyi.
Hi vekile dyondzo na nhluvukiso wa vuswikoti exikarhi ka tipholisi ta mfumo.
Eka nongonoko wa hina wa 2010, hi tsakela ku antswisa vuswikoti bya vana va hina ku hlaya, ku tsala na ku hlayela eka malembe ya masungulo.
Loko hi nga endli leswi, a hi nge antswisi xiyimo xa dyondzo. Swikongomelo swa hina swa dyondzo swi olovile kambe i swa nkoka.
Hi lava vadyondzi na vadyondzisi ku va exikolweni, etlilasini, hi nkarhi, ku dyondziwa na ku dyonzisiwa ku ringana tiawara ta nkombo hi siku.
Hi ta pfuna vadyondzisi hi ku nyika minkunguhato ya dyondzo leyi nga na vuxokoxoko. Eka machudeni, hi ta nyikela hi tibuku ta mintirho hi tindzimi hinkwato ta 11. Ku sukela lembe leri ku ya emahlweni, machudeni ya tigiredi hinkwato ta 3, 6 na 9 va ta tsala swikambelwana swa litheresi na nyumeresi leti nga ta kamberiwa etlhelo. Hi kongoma ku tlakusa mpimo wa mapaselo eka swikambelwana leswi ku suka eka nhlayo xikarhi ya sweswi ya le xikarhi ka 35% na 40% ku fikela kwalomu ka 60% hi 2014. Mimbuyelo yi ta rhumeriwa eka vatswari ku landzelerisa nhluvuko.
Ku engetela kwalaho, xin’wana na xin’wana xa swikolo swa hina swa 27 000 swi ta hleriwa hi vatirhi ku suka eka Ndzawulo ya Dyondzo ya Masungulo. Leswi swi ta rhekhodiwa eka xiviko lexi kambisekaka. Hi kongoma ku engetela nhlayo ya machudeni ya metiriki lawa ya pasaka ku amukeriwa eyunivhesiti ku fikelela eka 175 000 hi lembe ra 2014.
Hi kombela vatswari ku tirhisana na hina ku endlela leswaku leswi swi humelela. Hi amukela switatimende swa n’hweti leyi nga hundza swa minhlangano yinharhu ya vatirhi, NAPTOSA, SADTU na SAOU, va tiyisisa ku tiboha ka vona eka Pfhumba ra Xiyimo xa Nkoka xa Madyondzelo na Mayondziselo ku sukela hi masungulo ya 2010.
Swirho swo hlonipheka,
Hi fanele ku vekisa eka vantshwa va hina ku tiyisisa vatirhi lava nga na vuswikoti ku seketela ku kula na vutumbuluxi bya mintirho.
Kutani hi kunguhata ku engetela vuleteri bya lava malembe ya 16-25 eka switirhisiwa swa dyondzo yo engetela na vuleteri. Leswi swi ta endla leswaku hi nyika chansi ya vumbirhi ya dyondzo, eka lava va nga fikeleriki ku amukeriwa eyunivhesiti. Hi tirha kun’we na minhlangano ya tidyondzo ta le henhla ku tiyisisa leswaku machudeni lava nga fanela va kuma mpfuneto wa swa timali, hi Xikimi xa Rixaka xa Mpfuneto wa Machudeni hi swa Timali.
Hi tlhele hi veka swifikeleriwa leswi hi navelaka ku swi fikelela swa nhluvukiso wa vuswikoti, ku humesa van’watithekiniki, na ku engetela nhlayo ya vadyondzisi lava nga tokota va Matemetiki na Sayense.
Hi fanele hi tlhela hi engetela nhlayo ya vantshwa la va nghenelaka eka mintirhodyondzo eka swiyenge swo tiyimela na swa mfumo.
Mbuyelo wun’wana i ku tiyisisa leswaku ma Afrika-Dzonga hinkwavo va na vutomi byo leha bya rihanyo ra kahle. Hi ta ya emahlweni hi antswisa vuhlayisi bya swa rihanyo. Leswi swi katsa ku aka na ku antswisa swibedlhele na titliliniki, na ku tlhela hi antswisa matirhelo ya vatirhi va swa rihanyo. Hi na ntirhisano na Bangi ya Nhluvukiso ya Dzonga wa Afrika (DBSA) ku antswisa matirhelo ya swibedlhele swa mfumo na tihofisi ta yona ta swifundzankulu. Hi tirhisana na DBSA na Nhlangano wa Nhluvukiso wa Mabindzu, eka nongonoko wa ntirhisano exikarhi ka mfumo na lavo tiyimela ku antswisa swibedlhele na ku nyikela hi timali eka tiphurojeke.
Swirho swo hlonipheka,
Hi fanele ku langutana na mhaka ya kuri nkarhi wo hanya ku sukela eku velekiweni, wu yile ehansi ku suka ka 60 wa malembe hi 1994 ku ya ehansi ka 50 wa malembe namuntlha. Hikokwalaho hi le ku tekeni magoza ku vona leswaku mafu ya hungutiwa, ku hungutiwa ka mintlulelo yintshwa ya HIV na ku tirha ka vutshunguri bya HIV na mavabyi ya xifuva. Hi ta hunguta mafu ya ticece hi nongonoko wa nsawutiso. Hi ta vuyelerisa minongonoko ya swa rihanyo eswikolweni. Hi ta simeka switshembiso hinkwaswo leswi hi nga swi endla hi Siku ra AIDS ra Misava mayelana na ku sivela ntlulelo wuntshwa wa HIV na magoza ya vutshunguri. Ntirho wa ku tiyisisa leswaku ntirho lowu wu humelela wu le ndleleni. Hi ta ya emahlweni hi lulamisa ku tumbuluxiwa ka sisiteme ya ndzindzakhombo ya rihanyo ya rixaka.
MaAfrika-Dzonga kulorhi,
Hi tirha hi matimba ku tiyisisa leswaku un’wana na un’wana laha Afrika Dzonga u titwa a hlayisekile naswona u hlayisekile. Hi ta yisa emahlweni ntirho wa hina wa ku hunguta vugevenga byo biha, na ku tiyisisa leswaku sisiteme ya vululami yi tirha hi ku hetiseka. Hi simeka makungu ya ku engetela nhlayo ya maphorisa ya vavasati na vavanuna hi 10% eka malembe manharhu lawa taka.
Hi vona ku lwisana na ku tekeriwa timovha (ku hayijeka), vukhamba bya mabindzu na le makaya, xikan’we na vugevenga byo khumbana byo ana na ku dlaya, ku pfinya na ku xanisa, tanihi swirhangisiwa swa le henhla. Hinkwerhu hi na xiave.
A hi ngheneleleni eka tiforamu ta miganga ta vuhlayiseki.
A hi tshikeni ku xava tinhundzu to yiviwa.
A hi tshameni hi lulamile ku nyika maphorisa mahungu hi migingiriko ya vugevenga.
Hi ntirhisano hi nga herisa vugevenga.
Vanakulorhi na vaendzi vo hlonipheka,
Mfumo wa Miganga wu fanele ku tirha. Timasipala tifanele ku antswisa swa tiyindlu, mati, nkululo, gezi, makhomelo ya matala na magondzo. Hi vile na nhlengeletano na timeyara na vafambisi va timasipala lembe leri nga hundza. Leswi swi nyike vundzeni eka mintlhotlho leyi nga eka mfumo wa miganga. Hi tlhele hi endzela vaakatiko na timasipala, ku katsa Balfour eMpumalanga na Thembisa eGauteng. Endzhaku ka rendzo ra le Balfour, hi rhumerile xipano xa vaholobye va kaye ku endzela ndzawu leyi ku ya langutisana na mhaka leyi boxiwaka hi vaakatiko.
Timhaka to hlaya se ti langutisisiwile. Nzi lerisile vaholobye ku tirhana na timhaka leti nga sala. Hi tiyisisa leswaku hambi ku ri na swirilo swo va njhani, a swi fambisani na madzolonga na ku onha nhundzu. Hi lerisile nakambe tiejensi leti tshikelelaka nawu ku tiyisa xandla eka ku nga landzeleriwi ka nawu eBalfour na le ka tindhawu letin’wana. Hi N’wendzamhala 2009, Khabinete yi pfumelerile qinga ra ku cinca matirhelo eka mfumo wa miganga.
Leswi swi ta tiyisisa leswaku mfumo wa miganga wu na vufambisi, vulawuri na vuswikoti lebyi lavekaka ku endla ntirho.
Eka lembe leri ra migingiriko, a hi tirheni swin’we ku endla leswaku mfumo wa miganga wu tirhela hinkwerhu. Hi le ku tirheni ku antswisa vutshamo lebyi nga riki enawini na ku nyika vukorhokeri byo fanela na vun’winyi bya mindyangu ya kwalomu 500 000 hi 2014. Hi kunguhata ku veka etlhelo ku tlula 6 000 wa tihekitara ta misava ya mfumo leyi nga eka ndhawu ya kahle eka lava nga holiki ngopfu ku kuma tiyindlu ta kahle.
Matshalatshala mantshwa ku ta va ku nyika vanhu vutshamo lava miholo ya vona yi nga ehenhla ku kuma mpfuneto wa mfumo, kambe lava holaka miholo ya le hasi ku fikelela xikweleti xa yindlu ebangi. Hi ta veka nkwama wa xitiyisisi wa R1 wa mabiliyoni ku koka rinoko ra mabindzu yo tiyimela na xiyenge xa swa tiyinlu, ku hluvukisa swikumiwa swintshwa swa swilaveko swa tiyindlu.
Varikwerhu, n’wexemu hi te, vanhu va le matikoxikaya navona va na mfanelo ya ku va na gezi, mati, swiyindlwana leswi nga na mati na magondzo. Hi teri va fanele ku va na tisenthara ta swa mintlangu xikan’we na tisenthara ta mavhengele ku fana na le madorobeni.
Eka leswi, hi simekile dyondzo yo sungula endhawini ya Nhluvukiso wo Katsakanya wa Matikoxikaya eGiyani, Limpopo, hi Mhawuri n’wexemu. Ku sukela nkarhi wolowo, ku akiwile tiyindlu ta 231. Ku ve na ku humelela hi ku antswisa switirhisiwa swo seketela nhluvukiso wa swa vurimi, na vuleteri bya swirho swa vaakatiko.
Ku fikelela rihanyo na dyondzo swi antswile.
Hi simeka minongonoko yo fana eka tindhawu tin’wana laha tikweni, leti vuyelaka tiwadi ta 21. Hi 2014, hi kongoma ku va na tindhawu eka 160 wa tiwadi. Hi lava 60% wa mindyangu eka tindhawu leti ku fikelela swilaveko swa swakudya swo tiendlela hi 2014.
Kantsongokantsongo swi ta kala swi lulama, hilaha ku vuriwaka ha kona varikwerhu leswaku, swilo leswikulu swi sungula kantsongo.
Hi lava nakambe ku hlanganisa ku cinca ka swa vun’winyi bya misava na minongonoko yo seketela swa vurimi. Ku humelela ka hina eka tindhawu leti swi ta pimiwa hi nhlayo yo engeteleka ya varimi kumbe van’wamapurali lavantsongo va humelela eka swa ikhonomi.
Muhlonipheki Xipikara na Mutshamaxitulu wa NCOP,
Tiko ra hina a ri fumanga loko swi ta eka mati.
Kambe, ha ha lahlekeriwa hi mati yo tala hi ku pfuta ka tiphayiphi na ku pfumaleka ka switirhisiwa swo fanela. Hi ta veka magoza yo hunguta ku lahlekeriwa ka hina hi mati hi hafu hi 2014.
Swirho swo hlonipheka
Tanihi xiphemu xa ku ringeta ka hina ku hlohlotela ku kula ka ikhonomi, hi le ku tirheni ku hunguta tihakelo ta vuhlanganisi. Vaakatiko va Afrika-Dzonga va nga langutela ku hungutiwa nakambe ka tihakelo ta broadband (vuhlanganisi bya xithekinoloji), tiselula, riqingho ra le ndlwini na ra un’wana na un’wana. Hi ta tirha ku engetela rivilo ra broadband na ku tiyisisa xiyimo xa le henhla xa mintirho ya Inthanete, ku landza mimpimo ya matiko ya misava.
MaAfrika-Dzonga kulorhi,
Mfumo lowu wu ta tiyisisa leswaku rifuwo ra hina ra mbangu na switirhisiwa swa ntumbuluko swa sirheleriwa, naswona swi pfuxetiwa hi minkarhi.
Xikan’we na Brazil, India na China, xikan’we na United States, leti yimelaka matiko lawa ya hluvukeke, hi hoxa xandla lexikulu eka ku amukeriwa ka ntwanano eka Nhlengeletano ya ku Cinca ka Maxelo eCopenhagen n’wexemu. Hambi loko wu nga fambi hilaha swi lavekaka, i goza ra nkoka ku ya emahlweni tanihilaha matiko hinkwawo ya nga hlamula eka ku cinca ka maxelo.
Hi ta tirha hi ku tikarhata na matiko ya le handle leswaku ku bohisiwa ntwanano lowu. Tanihi Afrika-Dzonga, hi tibohile hi ku tinyiketela eka ku hunguta vuhangalaki bya tigese emoyeni, naswona hi ta ya emahlweni hi tirha kun’we eka qhinga ra hina ra nkarhi wo leha ra ku cinca ka maxelo.
Swirho swo hlonipheka,
Hi ta tiyisisa matshalatshala ya ku tlakusa mintsakelo ya Afrika-Dzonga eka matiko ya misava. Hi ta seketela matshalatshala ya ku hatlisisa nhlanganiso wa xipolitiki na ikhonomi eka xifundzha xa SADC, na ku tlakusa ku bindzula exikarhi ka swifundzha xikan’we na vuvekisi.
Afrika-Dzonga yi ta ya emahlweni yi tlanga xiave eka ntirho wa ku tiyisisa tikonkulu eka Nhlangano wa Afrika na swirho swa yona, na ku tirha hi ntwanano. Hi ta langutisisa eka ku pfuxetisa Vuxaka bya Nhluvukiso wa Afrika, tanihi qhinga ra ku hluvukisa tikonkulu.
MaAfrika-Dzonga kulorhi,
Mintirho ya Mfumo yi fanele ku hlamula xikombelo xa ku endla leswaku xiphemu lexi xa migingiriko xi tirha hi xihatla na ku antswisa matirhelo.
Hi lava ntirho wa xiyimo xa le henhla na ku tikarhata. Hi lava vatirhela mfumo lava va nga tiyimisela, va vuswikoti na ku hlayisa swilaveko swa vaakatiko. Mfumo se wu tirhana na ku hluvukisa na ku simeka mintirho ya mfumo leyi nga na nongonoko wa nhluvukiso, lowu nga ta veka swinawana na mimpimo ya vatirhelamfumo eka swiyenge hinkwaswo.
Swirho swo hlonipheka,
Hi ya emahlweni na matshalatshala ya ku herisa vukungundzwana na vuxisi eka maendlelo yo nyika tirhendara ta mfumo, na le ka swikombelo swa maphepha yo chayela, mali ya mpfuneto na mapasi, eka swo tala. Hi tsakela ku humelela loku nga kona eka mfumo eka swiyenge swokarhi. Vhiki leri, hi herisile tikahelo ta vuxisi ta mali ya mpfuneto wa vaakatiko ta 32 687, ta nkoka wa R180 wa mamiliyoni. Komiti ya Hina ya Vaholobye eka swa Vuxisi yi languta eka tindlela to hlula vukungundzwana.
Hi ntirhisano, kun’we hi nga humelerisa swo tala.
Vanakulorhi,
Tanihilaha hi tivaka, hi sungurile Nomboro ya Hofisi ya Phuresidente ku endlela leswaku mfumo na Hofisi ya Phuresidente va fikelelela hi ku olova, na ku pfuna ku ntshuxa swirhalanganyi leswi a swi ri kona swa mphakelo wa vukorhokeri. Tiqingho leti tiyimela ku tiyimisela ka hina ku endla swilo ku hambana eka mfumo. Ti tise ku hambana nka vutomi bya maAfrika-Dzonga yo hlaya.
Hi nga vuli Man Buziwe Ngaleka wa le Mount Frere, loyi a nga hi fonela hi phenxeni ya sirha nuna wa yena, loyi a nga va yena wo sungula ku hlangana na yena hi n’wi pfuna eka siku ra hina ro sungula ku tirha.
U na hina haleno vusiku lebyi. Hi tlhela nakambe hi va na Nkul Nkululeko Cele, loyi a nga pfuniwa ku kuma pasi ra yena, leswi nga n’wi pfuna ku titsarisa eTshwane University of Technology.
Leswi kova switori swintsongo eka leswo tala swa ku humelela ka hina.
Eka swikombiso leswi na swin’wana, hi vone laha ka ha kayivelaka eka matirhelo ya swiyenge hinkwaswo swa mfumo na hilaha hi nga swi lulamisaka hakona. Hi ku tirhisa wena Xipikara, hi rhambile vuyimeri bya minhlangano yo hambanahambana yo huma Palamende ku endzela senthara ya swa tinqingho, leswaku Swirho swa Palamende swi tivonela hi mahlo ya swona ntirho lowu endliwaka.
Vanakulorhi na vanghana,
Ndzi kombisile hi mongonkulu wa makungu ya hina ya 2010, kutiboha ka hina hinkwerhu tanihi vanhu va Afrika-Dzonga. Mbulavulo hi Xiyimo xa Rixaka wu nyikela nkatsakanyo wa kungu ra hina ra migingiriko. Vaholobye va ta nyika hi vuxokoxoko eka mimbulavulo ya vona ya swa Mpimanyeto.
Swirho swo hlonipheka, maAfrika-Dzonga kulorhi,
Hi Hukuri nan’waka, hi ta tlangela malembe ya vu 150 ya ku fika ka maIndiya eAfrika-Dzonga. Swi hi nyika nkarhi wa ku vona xandla leswi nga hoxiwa hi vaaki va maIndiya eka mintirho, bindzu, sayense, mintlangu, vukhongeri, vutshila, mfuwo na ku humelelaka xidemokirasi xa hina.
Vanakulorhi na vanghana,
Mi nge ndzi teka nkarhi lowu nakambe ndzi khuza mfumo na vanhu Haiti eka papa ra ntima leri nga va wena. Ha tsaka leswaku xipano xa hina xa ku lamula xi kotile ku ya pfuna. Ndzi tsakela ku khensa muAfrika-Dzonga un’we loyi a nga hlulekiki ku pfuna hi minkarhi ya makhombo, na ku pfuna ku tlakusa xivono xa rixaka leri hlayisaka. Hi amukela Dok Imtiaz Sooliman wa Gift of the Givers eka Huvo namuntlha.
MaAfrika-Dzonga kulorhi,
Ku rhurhela Khapu ya Misava ya FIFA swi endla leswaku 2010 ku va lembe ra migingiriko. Hi tekile malembe yo hlaya hi ri karhi hi kunguhatela Khapu leyi ya Misava. Hi salele hi tin’hweti tinharhu ntsena. Naswona hi tiyimiserile ku humelela eka leswi. Switirhisiwa, vusirheleri na malulamiselo swi lulamile ku tiyisisa leswaku hi va na thonamente ya kahle swinene.
Tanihi rixaka, hi tata minkhenso eka Komiti yo Lulamisa ya Laha kaya (LOC) ya 2010 eka ntirho wo hlamarisa lowu va nga wu endla. Hi navelela Mutshamaxitulu wa LOC Irvin Khoza, CEO Danny Jordaan na mudzhaberi wa Bafana Bafana, Carlos Alberto Parreira, hinkwaswo leswinene eka tin’hweti leti taka.
Phuresidente Mandela u pfunile swinene eka ku va tiko ri kumile timfanelo ta ku rhurhela ntlangu lowu wa nkoka swinene. Hikwalaho hi fanele ku vona leswaku Khapu ya Misava ya humelela swinene ku komba ku n’wi xixima.
Vanakulorhi, a hi seketeleni xipano xa rixaka xa Bafana Bafana.
Ndzi un’wana loyi a tshembhaka leswaku Bafana Bafana va ta hi hlamarisa. Xa nkoka, thikithi exandleni vakahina! Hinkwerhu ka hina a hi xaveni mathikithi hi nkarhi ku va hi ta kota ku ya emintlangwini.
MaAfrika-Dzonga kulorhi,
Loko hi tlangela siku ra ku ntshuxiwa ka Madiba namuntlha, a hiboha leswaku hi ta ndzivalelano, ntwanano wa rixaka, ku pfumala xihlawuhlawu na ku aka vumundzuku hinkwerhu tanihi maAfrika-Dzonga, vantima ni valungu.
Hi leteriwa hi leswi Madiba a nga swi vula loko a tengisiwa, leswaku, ndza n’wi tshaha loko a ku:
"Hi nkarhi a ku hanya ka mina ndzi tinyiketile eka nyimpi leyi ya vanhu va Afrika. Ndzi lwile na ntshikelelo wa valungu, naswona ndzi lwile na ntshikelelo wa vantima. Ndzi tlangerile mavonelo ya tiko ra xidemokirasi ro ntshuxeka, leri vanhu hinkwavo va tshamaka kun’we hi ku rhula, na mimbuyelo yo ringana. I mavonelo lawa ndzi tsakelaka ku hanyela wona, na ku wa fikelela. Kambe loko swi laveka, I mavonelo lawa ndzi nga tiyimisela ku ya fela".
Hi ku hlohloteriwa hi xikombiso xa hina Madiba, i ntsako eka mina ku nyikela Mbulavulo hi Xiyimo xa Rixaka wa 2010 eka tinhenha hinkwato, lava nga tlangeriwa ni lava nga tlangeriwangiki, lava tivekaka ni lava nga tivekiki.
A hi tirheni kun’we ku endla leswaku lembe leri ra migingiriko ri va ro humelela eka tiko ra hina.
Ndza mi khensa.
Issued by: The Presidency
11 February 2010


c: text/html

text:
Miṱupo
Vhavenḓa vha khethekanywa na u fhambanywa nga Miṱupo, Thavha, Vhubvo, Zwikhodo, Muano, Tshiilwa na Mavhulungele. Miṱupo yeneyo i katela Vhaḓau, Masingo, Dzindou, Vhambedzi, Makwinda, Vhaluvhu, Vhakwevho na vhaṅwe vhanzhi uya ngau fhambana havho.
Sa tsumbo huna Vhakwevho vho fhambananaho . vhakwevho vha luvhola • Vhakwevho vha Luonde (Matidze) • Vhakwevho vha Tshiendeulu • Vhakwevho vha Ngwenani ya ha Lambani vhane vha vha Vhangona
.Vhanyai-vhakalanga vha ha nya mutsa nga davhi(ndi vha lembetu)nga- Azwifarwi Nkhumeleni(ndi gandamipfe la ha manenzhe ndi tshikwashila tsha ha manenzhe tshi sa dali nga mvula una tshi no dala nga mavhilivhili)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Vhubvo
Vhadivhi vha manwalo a TshiVenda vha talusa divhazwakale na vhubvo ha Vhavenda ngau fhambana. Vha tikedza mbuno dzavho uya nga mawanwa a thoduluso dze vha ita. Vhanwe vha vhatodulusi vhari Vhavenda vho tumbuka Afrika vhukati vha tshimbila vha tshiya Tshipembe ha Afrika, Rhodesia hune ha vho vhidzwa Zimbagwe namusi.
Huno ha vhanwe vha tenda uri VhaVenda vha bva Igipita.Thikhedzo ya thoduluso
iyi yo di sendeka nga vhutala ha vhutsila he ha wanala tshisikuni tsha zwa sialala(museum). Mawanwa ayo o vhonala e tsumbo ya vhutsila ha mvelele ya Vhavenda.
Fhedzi ha izwi a zwi khwathisedzi vhutanzi ha uri Vhavenda vha bva Igipita sa izwi ayo mawanwa a nga o tou kuvhanganywa nga tshifhinga tsha thengiselano vhukati ha tshakha idzo mbili.
Inwe ya thalutshedzo dza mawanwa a vhubvo ha Vhavenda i sumbedza uri vha bva Tanzania na Malawi. Vhutanzi uho ho di sendeka kha u fana ha manwe a maipfi ane a ambiwa Tanzania na Malawi, sa tsumbo "tshi" ino wanala Tanzania na Malwi i ama zwio no fana na 'tshi"ine Vhavenda vha i shumisa. Vhunzhi ha vhadivhi vha manwalo vha tendelana uri vha tanganedza vhubvo ha Vhavenda ndi Afrika vhukati ngei Congo.Izwi zwi khwathisedzwa nga manwalo o gandiswaho nga vhanwali vha vhatshena.
Thoduluso i hanedzanaho na mawanwa o nwalwaho a fho ntha i sumbedza Vhavenda vho tumbuka Mapungubwe. Khanedzano iyo yo di sendeka nga mawanwa a zwa vhutsila ha mvelele ya Vhavenda. Dzina ili la Mapungubwe, u thomani lo vha li tshi divhea nga upfi Maphunguhwe zwine zwa amba fhethu
"hodalesaho dziphunguhwe". Mapungubwe hone hu pfala uri ndi marubini
a Vhavenda. Vhavenda vho ri vha tshi bva afha Mapungubwe vha da vha dzula afha hu no vhidzwa u pfi ndi Venda namusi.
U ya nga kupfesesele uku, Vhavenda vhori vha tshi swika afha hune namusi ha vhidzwa Venda vha wana hu na Vhangona vhane vha di vhidza uri ndi vhone vho Ngwaniwapo. Vhavenda vha khethekanywa na u fhambanywa nga mitupo, thavha, vhubvo, zwikhodo, muano, tshiilwa na mavhulungele.


text:
Nelson Mandela
Nelson Rolihlahla Mandela(IPA: [xolíɬaɬa mandéːla]; loyi a tswariweke hi 18 Mawuwani 1918) i khale ka Presidenti ya Afrika Dzonga, i wo sungula ku hlawuriwa eka nhlawulo wa xi demokrasi lowu yimeleka vanhu hinkavo. Angasi hlawuriwa , Mandela a a lwisana na mfumo wa xihlawu-hlawu(apartheid) tani hi murhangeri wa African National Congress na vuthu ra nyimpi leri tiviweke hi ra Umkhonto we Sizwe. U hete 27 wa malembe e khotsweni, yo tala ya wona e Xihlaleni xa Robben, ehenhla ko voniwa milandzu leyi hlanganisaka ku kavanyeta matirhele ya mfumo wa xi hlawu-hlawu.
E xikarhi ka lava a va lwisana na mfumo wa xihlawu-hlawu e Afrika Dzonga nale misaveni hinkwayo, u vile mfungo wa ntshuxeko na ringana ka vanhu, hala thlelo mfumo wa xihlawu-hlawu na matiko lawa amawu seketela vanwi voneke yena na ANC tani hi mukhomanisi na mutherorisi.
Endzhaku ko tshunxiwa e khotsweni hi 11 Nyenyenyani 1990, ku cinca ka yena eku tirhiseni ndlela yo vuyelelana na burisana swi pfune ku hundzula Afrika Dzonga leswaku yi va tiko ra tinxaka to hambana-hambana. Kusukela loko mfumo wa xihlawu-hlawu wu herile, u bumabumeriwe ngopfu hi vanhu vo tala, kuhlanganisa na valala vakwe va nkarhi lowu hundzeke.
Mandela u amukele ti awadi leti tlukaka dzana endzeni ka makume-mune wa malembe, leyi tivekaka ngopfu eka tona i mbuyelo wa kurhula wa Nobel (Nobel Peace Prize) hi lembe ra 1993. Enkharhini wa sweswi u tlangeriwa tani hi mufumi loyi a dyuhaleke loyi a ha riki na rito etimhakeni to tala. E Afrika Dzonga u tiveka ngopfu hi ra Madiba, Vito ro hlawuleka leri nyikiwaka vakulu/tihosi ta rixaka ra vaka Mandela. Vito leri ri sungule ku tirhisiwa ngopfu ku vulavula hi Nelson Mandela.
Mandela u kombe Mahatma Gandhi tani hi munhu loyi a veke na nhlohlotelo ngopfu e vutonwini bya yena, hi ta Filosofi ya ku tirhisa kurhula no langutana na vuxanisi hindlela leyi xiximekaka.
[Lulamisa] Malembe ya vutomi yo vunthswa bya yena
[Lulamisa] Kutswariwa na rixaka
Mandela uvelekiwa eka ri xaka ra vaThembu leri (hintolovelo) fumeka e migangeni ya Transkayi e hansi ka Phurovinci ya Kapa e ka nhlangano wa Afrika Dzonga. U bebuleriwe eka muganga lowu tsonga wa Mvezo e xifundzeni xa Umtata, Nstindza wa Transkayi. Kokwa wa yena akuri Ngubengcuka (Loyi a lovekeka hi lembe ra 1832), Hosi-leyi fumaka ya vaThembu, lava eku heteleleni va hluriweke mfumo wa vukolonyi wa manghezi. Unwe wa majaha ya hosi, leyi a yi tiviwa hi ra Mandela, u ve kokwana wa Nelson, loyi a veke xihlovo xa Xivongo. Leswi a veke nwana wa hosi hi nsati wa le ximatsini wa rixaka ra vaka Ixhiba, Swi hluke swa rhavi ra yena a swi nga faneleki ku teka vuhosi bya vaThembu. Tata wa kwe, Gadla Henry Mphakanyiswa (1880–1928), hambiswiritano u vekiwile tani hi ndhuna ya ximutana xa Mvezo. Endzaku ko papalata mfumo wa vukolonyi, u tekeriwe mfumo naswona a rhurisiwa aya e Qunu na muti wakwe. Hambiswiritano, Gadla a a hari unwana wa vandla ra hosi, naswona u hoxe xandla eku vekiweni ka Jongintaba Dalindyebo e vuhosini bya vaThembu, loyi a nwi hakeleke hi ku teka Mandela ehansi ka timpapa takwe, endzaku ka rifu ra Gadla. Tata wa Mandela a a ri na vasati va mune, lava va nwi velekeleke vana va khume-nharhu(mjaha ya mune na tintombhi ta nkaye). Mandela u tswariwe hi nsati wa wa vunharhu wa Gadla ('Wa vunharhu' hi kuya hi mpimo wa rixaka ra vuhosi), Nosekeni Fanny, nwana wa nhwana wa Nkedama loyi a a ri wa vaMpemvu va rixaka ra ma Xhosa, Yindlu ya xinene, laha Mandela a kuleleke e ximutanini xa kona.[2] Vito ro nyikiwa ra yena Rolihlahla ri vula leswaku "kukoka rhavi ra murhi", kumbe hi laha kutolovelekeke, "nwa-timholova".[3]
[Lulamisa] Dyondzo
[Lulamisa] Mintshaho
- Mandela, Nelson (1996). The illustrated long walk to freedom, Paul Duncan (abridgement and picture editing), Boston: Little, Brown and Company. ISBN 0316880205.
- ↑ Mandela 1996, pp. 16, 17
- ↑ Mandela, Nelson (2006). Mandela: The Authorized Portrait. ISBN 0-7407-5572-2. Retrieved on 2008-05-26.
- ↑ Mandela 1996, p. 7.


text:
Mbofholowo ya muthu
Mutheo wa u tenda uhu ha vha-dzia-mbofholowo ndi ndeme ine vha-dzia-mbofholowo vha i vhea kha muthu na pfanelo na vhudifhinduleli hawe. Muthu munwe na munwe ndi wa vhuthogwa. Vhadzia-mbofholowo vha tenda uri vhathu vha u diitela tsheo na u sa vhudzwa zwine vha tea u ita tshifhinga tshothe. Vha tea u vhofholowa u tevhela vhutshilo vhune vha tama u vhu tevhela, tenda kha u ita ngauralo, vha sa do fhungudza/vhea mukano kha mbofholowo ya munwe muthu. Nga inwe ndila, pfanelo yanu ya u tandavhudza zwanda nga u vhofholowa i guma hune na thoma u kwama/thula munwe muthu.
U tenda uhu kha mbofholowo ya muthu zwi adzela minwe milayo yothe yo no dodombedzwaho. Hafhu, vhuliberali vhu toda u kondelelana ha mihumbulo yo fhambanaho, na, tshi kondaho u fhira zwothe, mihumbulo yo fhambanaho na yashu. Munwali a divheaho o vhuya ari, “A thi tendelani na zwine na amba, fhedzi ndi do tsireledza u swika lufuni pfanelo yanu ya u zwi amba.”


text:
Shayandima
[edit] Nga ha Shayandima
Shayandima ndi muḓi uno wanala tshipembe-vhukovhela ha Thohoyanḓou. Shayandima a si kule na Thohoyanḓou lune muthu anga tshimbila nga milenzhe. Ḓorobo khulwane dza tsini ndi Thohoyanḓou, Sibasa na Louis Trichardt.Mudi wa Shayandima wo hula vhukuma. Kha mudi wonoyo ri wana mavhengele ano nga sa (Big Fish), (Cab Resturant), Freddy"s hu tshikatelwa na dzi bottle store dzo nonga Township, "Tshikorokoroni" na tarven khulwane ine yavha Shayandima EXT 3. Vha dzulapo vha shayandima ndi vhathu vhane vha andana na vhurereli ha christianity. Tsini na Shayandima ri wana mudi wa Itsani. Afha ndi hune ha bva vhadivhalea vha fanaho na vho RABELANI MURIVHULI, muthanga a divhelwaho vhurendi { Lusani 2009; 1}na munwe a divhale aho sa Bodo. Mudi wa Shayandima u dihudza nga vho rapolotiki vha divheaho vha nonga vho-Joel Netshitenzhe, mukegulu vho-Tshivhase na vhanwe vho.
[edit] Pfunzo
Gudedzi la Tshilidzini (Nursing College)li wanala henefha Shayandima. Gudedzi ili ndi la ugudisa vhathu mushumo wa vhunese. Gudedzi ili li wanala tsini na vhuongelo ha Tshilidzini na banda ya Phunda Maria. Shayandima huna zwikolo zwo fhambanaho zwine zwigudisa vhagudiswa mabudo o fhambanaho. Tshikolo tsha Shayandima High tshofara thero dza Science,Mathametics na commercial, Khwevha yo fara thero dza Commercial ngeno Dimani tsho fara thero dza vhulimisi na Science. Tshilidzini Special School ndi tshikolo tshidzhenaho vhaholefhali,tshikolo itshi tshifha vhagudiswa pfudzo dza ntha vhukuma. Zwitshikatela u fhungudza vhugevhenga na vhudavhu havhana vhatshikolo.
[edit] Vhadzulapo
Vhunzhi ha vhathu vha no dzula afha vha amba tshiVenḓa.
[edit] Mishumo
Ha-
[edit] Zwikolo / Schools
Khala Shayandima, line la divheya nga lauri Shayandima Mavhoneni hu na zwikolo zwi tevhelaho.
1. Lurenzheni Primary School
2. Tshivhuyuni Primary School
3. Manzere Primary School
4. Dambalwashe Primary School
5. Tshidumbi Senior Primary School
6. Shayandima Secondary School
7. Kwevha Commercial High School
9. Dimani Agricultural High School
10. School of Tomorrow (Christian School)
Zwikolo izwi zwi na vhana vhanzhi vho no bva mashangoni a tsini na a kule vha tshi tevhela yone pfunzo.
Kha vhothe vho dzhenaho Tshidumbi a huna a sa vha divhiho Vho-Mafumo(Thoho ya Tshikolo), mutahabvu mukalaha vho- Netshitenzhe, Vho Nthai, Vho Madzivhandila(Maneer), Vho-Singo na vhanwevho. avha ndi vha dededzi vhe vha vha vha tshi divhea vhukuma nga mishumo yavho ya vhudi.Kha Sekondari ya Shayandima a hu na a sa vha divhi gugu Vho-Nemukovhani sa zwe vhagudiswa vha vha vha tshi vha vhidzisa zwone musi vha sa a thu uya u awela samusi zwino vhe kha pension. mukalaha avha vho vha lizhakandila kha sekondari heyi
=TSIRELEDZO Na TSUMBEDZO RALINEBA=


text:
Vhurereli
Uya nga vhurereli ha Tshivenda Vhadzimu kana midzimu i dzula madini, muyani kana thavhani. Afho fhethu hu vhidzwa upfi ndi zwifhoni. Sa tsumbo, Dzivha Fundudzi, hu dzhiwa hu zwifhoni zwa vha ha Netshiavha. Zwifhoni izwi zwa Fundudzi hu wanala nowa tshena ine ha tendwa upfi yo fara mbebo.
Uya nga vhutanzi ha dzinwe thodisiso vhu sumbedza uri nowa iyo yo vha i tshi dzekana na vhafumakadzi vha mudi wa Tshiavha.Madaka ane a wanala tsini na Dzivha Fundudzi naone a vhidzwa upfi ndi zwifho. Zwifho zwi wanala fhethu ho fhambananaho. Sa tsumbo, hu na zwifho zwa Thathe, Lwamondo na Phiphidi.
Lushaka lwa Vhavenda lu amba na vhadzimu vhalwo nga u phasa na nga malombo. U phasa uho hu a fhambana zwi tshi ya nga u fhambana ha mitupo.
Mitupo iyi nga u fhambana hayo i shumisa mbudzi , khuhu , madi na fola zwi tshi ya nga lutendo lwa lwonolwo lushaka. Kanzhi Vhavenda vha amba na vhadzimu musi hu na zwavhudi na zwi si zwavhudi zwo bvelelaho mutani. Sa musi muthu o wana mushumo,ho bebiwa nwana ,hu na luvhi na musi vha tshi humbela u tsheniselwa ndila musi vha tshi tanga lwendo.
Kha sedze zwitevhelaho: Malombo, Muphaso, Thevhula, Tshele, Vhuloi


text:
Zwiliwa
Vhavenda sa dzinwe tshakha ri wana uri zwiliwa zwavho zwo tutuwedzwa nga vhupo he vha vha vha tshidzula khaho. Tsumbo: Vhakale vhovha vha tshila mitada, Hori u da mavhele na vhone vha vho thoma ula-vho mavhele. Zwinwe zwe vha vha vha tshi zwi shumisa kha u da kana u nwa halwa havho ndi hezwi: Mufhoho, Luvhele, Makhaha, Murambo, thungolifha, Mashonzha, na mitshelo yothe ye ya vha i tshi wanala vhuponi havho.
Vhavenda tshiliwa tsha vho tshihulusa ndi vhuswa Vhuswa honohu ho fhambana: tsumbo: huna mutuku wa mavhele,havha na mutuku wa mugayo,ha vha na munamba bikwaho nga mafhi, ha vha na mufumbu. Vhuswa vha tshi vhula vha sevha nga nama na muroho,Mukusule,dovhi, mashonzha, nemeneme, nthwa, thungolifha, mashonzha, Nzie na Madzhulu.
Zwilwiwa zwavho zwi itwa nga mufhoho, luvhele na makhaha. Zwinwe zwine vhanwa ndi hezwi: mabundu na mukumbi na halwa. Hu dovha hafhu ha vha na madzanga sa mabvani, mafhuri, dzinawa na nduhu.
Mitshelo yavho ndi ya daka naya hayani,tsumbo:ya mitshelo ya daka: mahuhuma,thawi,mavhungo, thanzwa, matamvu, mahuyu, nombelo, mazwilu, maramba, makolokote,thungulu, maembe, khwakhwa, nii na zwinwe zwinzhi. Tsumbo ya mitshelo ya hayani: a manngo, maafukhada kana magadaphele, maswiri,zwinerengisi, maberegisi na minwe minzhi


text:
Tata wa hina la nge matilweni,
Source: "Bibele - Tsonga" - The Bible in Tsonga
vito ra wena a ri hlawuleke;
a ku te ku fuma ka wena;
ku rhandza ka wena a ku endliwe misaveni,
tanihi loko ku endliwa tilweni.
U hi nyika namuntlha vuswa bya hina bya siku rin'wana ni rin'wana;
u hi rivalela swidyoho swa hina,
tanihi loko na hina hi rivalela lava hi dyohelaka;
u nga hi yisi emiringweni,
kambe u hi ponisa eka Lowo biha,
[hikuva ku fuma, ne matimba,
ni ku twala, i swa wena hi masiku ni masiku.
Amen.']
published by Vandla ra Bible ra Afrika Dzonga, 1989.
Contributed by Pat Goltz - E-mail pgoltz@nexiliscom.com
© Copyright Christus Rex, Inc.
Tata wa hina la nge matilweni,
Source: "Bibele - Tsonga" - The Bible in Tsonga


text:
[ Home ]
[ Speeches & statements ]
Mulaedza wa Lushaka nga Muṱhomphei Vho-JG Zuma, Muphuresindennde wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe, Dzulo ḽa Phaḽamennde, Cape Town
11 Luhuhi 2010
Muṱhomphei Mulangadzulo;
Mudzulatshidulo wa Khoro ya Lushaka ya Mavunḓu;
Tshanḓa tsha Mulangadzulo wa Buthano Ḽa Lushaka na Tshanḓa tsha Mudzulatshidulo wa NCOP;
Tshanḓa tsha Muphuresidennde wa Riphabuḽiki, Muṱhomphei Vho-Kgalema Motlanthe;
Muṱhomphei Muhaṱuli Muhulwane wa zwa Vhulamukanyi wa Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe na vhoṱhe vhaḓivhalea vha miraḓo ya zwa Vhulamukanyi;
Isithwalandwe Muphuresidennde Vho-Nelson Rolihlahla Mandela;
Muphuresidennde vha Kale Vho-FW de Klerk;
Khotsi ashu, Muphuresidennde vha Kale Vho-Kenneth Kaunda vha Zambia;
Tshanḓa tsha Dziphuresidennde dza Kale;
Vhalangavunḓu Vhaḓivhalea na vhalangadzulo vha mavunḓu ashu;
Mudzulatshidulo wa SALGA na vhurangaphanḓa hoṱhe ha mivhuso yapo;
Mudzulatshidulo wa Nnḓu ya Lushaka ya Vharangaphanḓa vha Sialala;
Ṱhoho dza Zwiimiswa zwa Ndima ya ṱahe;
Muluvhisi wa Bannga ya Lushaka;
Vhaeni vha vhuṱhogwa vha ḽifhasi, nga maanḓa Mudzulatshidulo wa Dzangano ḽa Khomishini ya Afurika, Vho-Jean Ping;
Vhafariwa vha kale vha poḽotiki na vhalwi;
Miraḓo ya tshigwada tsha vhaambasada;
Vhoramafhungo vha Afurika Tshipembe na vha nnḓa;
MaAfurika Tshipembe vha hashu,
Dumelang, molweni, goeie naand, good evening, ndi a ni lumelisa noṱhe ngeyo mahayani!
Ro takala nga maanḓa u vha na vhoinwi vhusiku hovhu ho khetheaho.
Muṱhomphei Mulangadzulo,
Ndi ima phanḓa havho madekwana ano, miṅwaha ya 20 u bva tshe Muphuresidennde Vho-Nelson Rolihlahla Mandela vha bva dzhele.
Ro nanga ḓuvha heḽi u vhidza Dzulo ḽa Phaḽamennde u ṋetshedza Mulaedza wa Lushaka, u pembela tshifhinga tsha thembuluwo tshe tsha shandukisa shango ḽashu.
U vhofhololwa ha Vho-Mandela ho ḓiswa nga tsheo ya u lwa ha vhathu vha Afurika Tshipembe. Vhafariwa vha kale vha poḽotiki na vhalwi vhane vha vha na riṋe fhano vho vha ṱhanzi dza hezwo ngauri vho vha vhe tshipiḓa tsha mvelaphanḓa.
Zwa vhukuma vha ḓo elelwa uri mavhuthu a shango ḽino, nga zwivhumbeo zwo fhambanaho, vho aravha vho ḓiimisela kha mbidzo u itela uri shango ḽi so ngo vhusea na uri tshiṱalula nga muvhala tshi sa shume.
Ri khou pembelela ḓuvha heḽi ḽa ṋamusi na vhafariwa vha kale vha poḽotiki vhe vha rambiwa lwo khetheaho u vha na riṋe.
Ri khou ṱanganedza nga maanḓa avho vho tou ri endelaho u bva seli u vha fhano, Vho-Helene Pastoors, Vho-Michael Dingake u bva Botswana, Vho-Andimba Toivo ya Toivo vha Swapo ngei Namibia.
Ro takala u vha na miraḓo ya tshigwada tsha vha zwa mulayo kha tsengo ya U Ṱoḓou Wisa Muvhuso ya Rivonia- Murena Vho-Joel Joffe, vhane zwino vha vho dzula London na Muhaṱuli Vho-Arthur Chaskalson. Ri dovha ra elelwa na u hulisa Vho-Harry Schwarz, vhe nga mbilu vhuṱungu vha lovha vhege yo fhiraho.
Vho vha vha tshi tou vha, kha zwiṅwe zwinzhi, muraḓo wa tshigwada tsha vhaimeleli vha Rivonia.
Ri livhisa ndivhuwo dzashu kha ṱhama na khonani kha tshitshavha tsha ḽifhasi, nga u ima na riṋe kha u lwa uri ri wane mbofholowo.
Ndivhuwo dzo khetheaho dzi livhiswa kha muṱa wa Ha Mandela.
Vho vha tshiga tsha zwiṱhavhelo zwa vhanzhi vhe vha pfesa vhuṱungu ha khethululo nga muvhala.
Ri lumelisa vhurangaphanḓa ha ḽihoro ḽivhusi na Vhashumisani, vhane khavho hezwi vhu tou vha vhuṱambo ho khetheaho.
Vhafunashango ḽashu na dzikhonani,
Nga ḓuvha heḽi ḽo khetheaho, ri tea u dovha ra dzhiela nṱha u shela mulenzhe ha avho vha re kha vhurangaphanḓa ha National Party, he vha vho zwi limuwa uri khethano nga muvhala a zwi na vhumatshelo. Kha vha ntendele ndi bule tshipiḓa tshe Muphuresidennde wa kale Vho-PW Botha vha tshi tamba.
Vho vha vhone vhe vhaṱuṱuwedza nyambedzano nga ha khonadzeo ya u vhofholola vhafariwa vha zwa poḽotiki. Muphuresidennde Vho-Botha vho shuma na Minisiṱa wa kale wa Vhulamukanyi, Vho-Kobie Coetzee, vhe nga murahu vha vho thuswa nga Vho-Dr Neil Barnard na Vho-Mike Louw.
Vho shela mulenzhe nga zwihulu kha zwa mafhungo o swikisaho kha zwa u vhofhololwa ha Vho-Madiba.
Vhafunashango ḽashu vha ṱhompheaho,
Afurika Tshipembe ḽi kha ḓi tea u dzhiela nṱha nga vhuḓalo tshipiḓa tsha ndeme tshe tsha tambwa nga Muphuresidennde wa kale wa ANC, Ṱhama Vho-Oliver Tambo, vhe vha vhea mutheo kha heḽi shango uri ḽi vhe tsumbo i penyaho ya mbofholowo na demokirasi.
Ndi vhurangaphanḓa havho vhu sa fanyiswi na ha vhanzhi, u vhonela phanḓa na bono ḽe ḽa vha ḽi khagala ḽo livhisaho ANC kha u kombetshedza u sala murahu thendelano ye ha tou pfaniwa.
Vhuṱali havho ho sumbedzwa na kha Harare Declaration, ye vha i ṅwala na u i tikedza.
Ndi zwenezwi zwe zwa vhea mutheo wa nḓivhadzo dza ḓivhazwakale nga Muphuresidennde Vho-FW de Klerk, miṅwahani ya 20 yo fhiraho.
Kha hezwi, Muphuresidennde Vho-FW de Klerk vho sumbedza u vha na tshivhindi na vhurangaphanḓa ho dziaho.
Nga ḓuvha heḽi ḽihulwane, kha vha ri ndi dzhiele nṱha tshipiḓa tshe tsha tambiwa nga mufumakadzi wa vhaṋe Vho-Helen Suzman.
Vho vha vha tshi tou vha vhone vhe vhoṱhe, vhe lwa tshifhinga tshilapfu Phaḽamenndeni, vha vha vha tshi khou vhidzelela uri hu vhe na tshanduko.
Ri dovha ra dzhiela nṱha tshipiḓa tshe tsha tambwa nga murangaphanḓa wa Inkatha Freedom Party, Khosi Vho-Mangosuthu Buthelezi, vhe na vhone vho vhidzelela u vhofhololwa ha Vho-Madiba, khathihi na ha vhaṅwe vhafariwa vha zwa poḽotiki na u vhuya ha vhe vha vha vho shavhela kha maṅwe mashango.
Ri dovha hafhu u livhisa ndivhuwo dzashu zwi tshi bva mbiluni kha tshitshavha tsha ḽifhasi kha thikhedzo yavho kha nndwa yashu ye ya vha i sa dzinginyei.
Zwifhinga hezwi kha ḓivhazwakale yashu zwi sumbedza u kona hashu u ṱangana, naho zwi tshi khou tou konḓa hani, na u vhea dzangalelo ḽa shango phanḓa nṱha ha madzangalelo oṱhe.
Nga u shuma roṱhe, ri nga ita zwinzhi.
Miraḓo i ṱhompheaho,
Hanefha vhukati ha ṅwaha wo no uno, ri ḓo ita luswayo lwa miṅwaha ya ḓana ya u thomiwa ha dzangano ḽa Afurika Tshipembe, ḽe ḽa thomiwa nga 1910.
Hezwi zwo sima muvhuso wa muimawoga.
Zwa ndeme, u siiwa ha vharema nnḓa kha Dzangano ho vha tshiṅwe tsha zwiitisi zwihulwane zwa u vhumba ḽihoro ḽa African National Congress nga 1912.
Musi ri tshi khou ita luswayo lwa miṅwaha ya ḓana husi kale ṋaṅwaha, ri tea u sumbedzisa lwendo lwe ra lu tshimbila sa shango.
Miraḓo i ṱhompheaho,
Ri elelwa maipfi a Vho-Madiba musi we vha vhofhololwa, musi vha tshi ri, ndi tshi tou topola:
"Ndi ima phanḓa ha vhoinwi, ndi sa ngi sa muvumbi, fhedzi, sa mushumeli waṋu a ḓi ṱukufhadzaho, vhathu.
U lwa haṋu ni sa neti na u ḓiṋetshedza sa vhahali vha zwiṱhavhelo zwo ita uri zwi konadzee uri ndi vhe ndi fhano ṋamusi.
Zwenezwo ndi kumedza miṅwaha yo salaho ya vhutshilo hanga
zwanḓani zwaṋu."
Haya maipfi a ri ṱuṱuwedza uri ri so ngo awela u swika ri tshi swikela mihumbulo ya lushaka lu si na vhushai na hone lu sa ṱahedziho.
Kha ṅwahafumi mivhili tshe Vho-Madiba vha vhofhololwa, shango ḽashu ḽo shanduka zwi vhonalaho.
Muphuresidennde Vho-Madiba vho ṱanganyisa heḽi shango, tshipikwa hu u ṱusa khethululo nga mbeu, nga muvhala, demokirasi na u bvelela ha Afurika Tshipembe.
Musi ri tshi khou pembelela u vhofhololwa ha Vho-madiba ṋamusi, kha ri dovhe u ḓivhofha kha u fhaṱa vhumatshelo ha khwine ha maAfurika Tshipembe vhoṱhe, vharema kana vhatshena.
Kha ri tevhedze muhumbulo wa nṱhesa we Vho-Madiba vha u lwela vhutshilo havho hoṱhe - muhumbulo wa nṱhesa wa demokirasi na lushaka lwo vhofholowaho, hune vhathu vhoṱhe vha dzula vhoṱhe nga pfano vha na zwikhala zwi linganaho.
Miraḓo i ṱhompheaho,
Ro vhidza dzulo ḽo ṱanganelaho nga madekwana u itela uri vhunzhi ha vhathu kha shango ḽashu, vhashumi na vhana vha zwikolo vha kone u vha tshipiḓa tsha vhuṱambo.
Ri khou takadzwa nga dzangalelo ḽa vhaswa nga ha vhuṱambo.
Vhana vha maḓana mavhili na vha furathi rathi u bva kha mavunḓu oṱhe vho dzhenelela kha thangela phanḓa ya khanedzano ya Mulaedza wa Lushaka kha tshipiḓa tsha vhaswa kha u lwa na vhushai.
Ri fhululedza mupfufhiwa nga u katela, Charlotte Le Fleur wa Sekondari ya Worcester, na vhoṱhe vho dzhenelelaho kha mushumo u lemelaho.
Vhafunashango ḽashu na dzikhonani,
Ri khou lwa na tshiwo tsha ikonomi ya ḽifhasi ḽoṱhe tsho iteaho murahu.
Mahoḽa, ro tshenzhela u tsa ha ikonomi lwa u tou thoma kha miṅwaha ya 17.
Tshiwo tsho lozwisa ikonomi yashu mishumo ya vho 900 000.
Vhunzhi ha vhe vha fhelelwa nga mishumo vho vha vhe vhafaramiṱa i shayaho.
Mahoḽa nga Luhuhi, muvhuso, mabindu, vhaimeleli vha vhashumi na zwitshavha vho tendelana kha maga o katelaho u itela u fhungudza tshikalo na masiandoitwa tshiwo itshi. Vhunzhi ha ayo maga o dzudzanyea.
Rothoma u lwa na u tsa ha ikonomi kha kushumisele kwa masheleni nga muvhuso, nga maanḓa kha themamveledziso.
U itela u vha na vhuṱanzi ha tsireledzo yo ḓitikaho kha vhashai, ro fhirisela phanḓa u gonyiswa ha ndambedzo ya tshitshavha, na u engedza Ndambedza ya u Unḓa Ṅwana kha vhana vha miṅwaha ya nṱha ha 14. Kha miṅwaha miraru i ḓaho, hu ḓo ḓadziswa vhana vha miḽiyoni mbili u bva miṱani i shayaho na miḓini, miṅwaha ya 15 u ya kha 18, vha ḓo vhuelwa u bva kha Ndambedzo ya u Unḓa Ṅwana.
Tshiimiswa tsha Mveledziso ya Indasiṱeri tsho vhetshela thungo R6 biḽiyoni u thusa dzikhamphani dzi khou lemelwaho.
Muvhuso u khou thoma “zwikimu zwa vhugudisi” u itela u fha vhashumi u nanga tshifhinga tsha vhugudisi nṱhani ha u fhelelwa nga mushumo.
U lwisa hohu ho ṱuṱuwedzwa nga Mbekanyamushumo ya Mishumo ya Muvhuso.
Lushaka lu ḓo zwi humbula uri Mulaedza wa Lushaka wa 2009, ndo ḓivhadza uri Mbekanyamushumo ya Mishumo yo Engedzeaho ya Muvhuso i ḓo sika zwikhala zwa mishumo zwa 500 000 nga Nyendavhusiku 2009.
Hezwi ndi zwikhala zwa mishumo zwo sikelwaho u ṋetshedza vhathu vha sa shumi muholo, tshenzhemo ya u shuma na zwikhala zwa vhugudisi.
Miraḓo i ṱhompheaho, maAfurika Tshipembe vhashu,
Ri a takala u ḓivhadza uri mafheloni a Nyendavhusiku, ro vha ro no sika zwikhala zwa mishumo ya muvhuso zwi fhiraho 480 000, ine ya vha 97% ya phimo ye ra ta. Mishumo iyi i kha fhethu hu no nga kha zwa u fhaṱa, ndondolo hayani kana tshitshavhani, na thandela dza mupo.
Ro topola vhupo vhune ha ṱoḓa u khwiniswa, hune ra ḓo lwisa u isa phanḓa, zwo katela u vha na vhuṱanzi ha u shuma tshoṱhe kha thandela.
Ri a zwi ḓivha uri haya maga na maṅwe a nga si fhungudze masiandoitwa a u tsa ha ikonomi.
Ri a livhuwa muya wa muṱa, tshitshavha na mishumo ya u ḓiṋekedza i ṱuṱuwedzaho vhathu vhanzhi u thusa avho vho kwameaho nga tshiwo, nga hezwi zwifhinga zwi konḓaho.
Miraḓo i ṱhompheaho,
Zwisumbedzisi zwa ikonomi zwo sumbedzisa uri zwa zwino ri khwine kha tshiimo tshe ravha ri khatsho.
Mushuma wa ikonomi u khou gonya Afurika Tshipembe, nahone ri khou lavhelela nyaluwo u ya phanḓa.
Mbalo mbalo dza zwa mishumo dzo bviswaho nga Ḽavhuvhili, dzi sumba uri ikonomi i khou sika mishumo madzuloni a u i fhelisa.
Fhedzi ha, hu kha ḓivha nga matsheloni, u vha na vhuṱanzi ha maga a u vha khwine.
Muvhuso zwenezwo a u nga ḓihumisi kha zwikalo zwa thikhedzo.
Zwa zwino ndi tshifhinga tsha u vhea mutheo wo khwaṱhaho wa nyaluwo i yaho phanḓa, na nyaluwo i ḓisaho mishumo.
Mbekanyamushumo yashu ya tshifhinga tshilapfu ya themamveledziso i ḓo ri thusa u aluwa nga u ṱavhanya.
Mbekanyamushumo dzashu dza pfunzo na zwikili dzi ḓo alusa zwibveledzwa na vhuṱaṱisani.
Mbekanyamaitele ya Phoḽisi ya Indasiṱeri na u lumbama hashu huswa kha mishumo ya vhuponi, zwi ḓo fhaṱa Indasiṱeri dzo khwaṱhaho dzine dza ḓo ḓisa mishumo.
Mbekanyamushumo dza u bveledzisa vhuponi ha mahayani dzi ḓo khwinisa zwibveledzwa zwa mahayani, na matshilo a vhadzulapo vha vhuponi ha mahayani.
U khwaṱhisa maano ashu a u vha khwine na u aluwa ikonomi, ndi mbekanyamushumo yashu ya u bindudza masheleni.
Miṅwaha miraru i ḓaho, muvhuso u ḓo shumisa R846 wa biḽiyoni kha themamveledziso dza tshitshavha. Kha vhuendi, ri ḓo ṱhogomela na u engedza tshumelo ya dzibada dzashu.
Ri ḓo khwaṱhisedza uri tshumelo ya zwiporo zwashu ndi ine ya thembea, zwo tea nahone zwo ṱanganaho na vhuima zwikepe.
U khwathisa tshumelo ya muḓagasi i thembeaho, ro thoma Komithi yo Ṱanganelanaho ya Dziminisiṱa kha Fulufulu, u bveledza puḽane yo ṱanganaho ya miṅwaha ya 20.
Vhukati ha zwiṅwe zwinzhi, hezwi zwi ḓo lavhelesa kha u shela mulenzhe ha vhabveledzi vha fulufulu vho ḓiimisaho, na u tsireledza vhashai kha mitengo i khou gonyaho ya muḓagasi.
Ri ḓo thoma sisteme ya muṋetshedzi o ḓiimisaho, yo bviswaho kha vhafari vha Eskom. Eskom i ḓo bvela phanḓa na u fhaṱa nyengedzedzo ya u ḓadzisa u bveledza muḓagasi khathihi na u khwinisa u londola zwiṱitshi zwayo zwa muḓagasi.
U khwathisa u alusa zwa ikonomi yo katelaho, u thusa nyaluwo na u bveledziso, ro thoma Khoro ya Vhueletshedzi ha u Maanḓafhadza Ikonomi ya Vharema yo Ṱanḓavhuwaho, ine Mudzalatshidulo ha vha Muphuresidennde.
U lumbama ha ndeme nga maanḓa kha phoḽisi ya u shandukisa mbekanyamaitele hu tea u vha u dzhenelela u itela u sika mishumo vhathu ya vhaswa.
Tshivhalo tsha vhathu vhaswa vha sa shumi tshi khou aluwesa nga u ṱavhanya u fhirisa mbalotshikati.
Madzinginywa a ḓo adzwa u itela u fhungudza mutengo wa u thola vhashumi vhaswa, u ṱuṱuwedza dzifeme u dzhia vhashumi vha si na tshenzhemo.
U ḓadziswa hafhu ha mbekanyamushumo dza mishumo ya tshitshavha hu khou tevhela.
Hezwi zwi katela themamveledziso dzapo na thandela dza zwiimiswa na thandela dza u vhala na u ṅwala, ndondolo i itwaho hayani, u londa zwikolo na ṱhuṱhuwedzo ya u bveledza vhana u bva vhuṱukuni.
Ṅwaha wo fhiraho ro thoma Dzhendedzi ḽa Mveledziso ḽa Vhaswa ḽa Lushaka.
Ro livhisa Dzhendedzi kha u shuma nga u ṱavhanya hu u itela u thoma zwiimiswa zwaḽo, kha shango ḽoṱhe, u itela uri ḽi ḓo kona uri thusa kha uri ri livha ngafhi kha mbekanyamushumo dza mveledziso ya vhaswa kha muvhuso.
Miraḓo i ṱhompheaho,
Musi vhulanguli uvhu vhu tshi dzhena ofisini mahoḽa, ro ḓi vhudza u shumesa u itela u fhaṱa muvhuso u bvelelaho.
Ro ri hu ḓo vha muvhuso u fhindulaho ṱhoḓea na madzangalelo a vhathu, nahone u shumesaho lwa khwine nahone nga u ṱavhanya.
Ṋaṅwaha, 2010, u ḓo vha ṅwaha wa u shuma.
Ṱhalutshedzo ya mushumo wa vhulanguli hovhu i ḓo vha hei ya uri hu ḓo vha vhu tshi ḓivha hune vhathu vha dzula hone, u pfesesa ṱhoḓea dzavho na u fhindula nga u ṱavhanya.
Muvhuso u fanela u shuma nga u ṱavhanya, nga maanḓa nahone nga vhuronwane.
Ri ḓo lavhelela Khorotshitumbe na Mishumo ya Muvhuso u shuma i tshi tendelana na heḽi bono. Ri khou fhaṱa muvhuso wo simaho kha kushumele, u khwinisa kupuḽanele khathihi na vhusedzi na tsedzuluso ya kushumele.
Ri khou ṱoḓa u dovha ra ṱanganya zwikalo zwa ndinganyiso ya mbeu kha Mbekanyamushumo ya Kushumele ya Muvhuso.
Kushumele hoku ku ḓo ita uri vhafumakadzi, vhana na vhathu vha vhaholefhali vha kone u swikela zwikhala zwa mveledziso.
Ri a takala u ḓivhadza nḓila ntswa ya u ita zwithu muvhusoni.
Mishumo ya mihasho i ḓo kalwa nga mvelele, dzo bveledziswa nga sisteme ya vhusedzi na tsedzuluso ya kushumele.
Dziminisiṱa dzi re na vhuḓifhinduleli kha iyo mvelele, vha ḓo saina thendelano yo ṱanḓavhudzwaho na muphuresidennde.
I ḓo adza zwine zwa tea u itwa, hani, nga nnyi, lwa tshifhinga tshingafhani, nahone ho shumiswa zwikalo ḓe na tsiko dzifhio.
Sa izwi vha tshi zwi ḓivha, ro ḓi vhofha nga zwa ndeme zwiṱanu:
pfunzo, mutakalo, mveledziso ya vhuponi ha mahayani na tshanduko ya mavu, u sika mishumo i ḓivhaleaho na u lwa na vhugevhenga.
U ḓadzisa izwo, ri ḓo shuma u khwinisa nḓisedzo ya khwine kha mivhuso yapo, u bveledzisa themamveledziso na vhudzulo ha vhathu.
Ri ḓo dzhenelela kha zwimvumvusi zwa tshivhalo uri ri kone u swikela hedzi mvelele.
Ro vhea pfunzo na mveledziso ya zwikili vhukati kha phoḽisi dza muvhuso.
Kha mbekanyamushumo yashu ya 2010, ri ṱoḓa u khwinisa vhukoni ha vhana vhashu ha u vhala, u ṅwala na u vhalela mbalo kha miṅwaha ya mutheo.
Ra sa tou ita hezwi, ri nga si khwinise tshiimo tsha nyimele ya pfunzo.
Phimo dzashu dza pfunzo dzo leluwa, fhedzi ndi dza vhuṱhogwa.
Ri ṱoḓa vhana na vhadededzi vha tshi vha vha tshikoloni, kilasini, nga tshifhinga, vha tshi khou guda na u funza lwa iri dza sumbe kha ḓuvha.
Ri ḓo thusa vhadededzi nga u vha fha puḽane dza zwidodombedzwa zwa ngudo ḓuvha na ḓuvha.
Kha matshudeni, ri ḓo ṋetshedza bugu dza u shumela khadzo dzo leluwaho u shumisa nga nyambo dzoṱhe dza 11.
U bva ṋanwaha u ya ho ya, vhagudiswa vhoṱhe vha gireidi ya 3, 6 na 9 vha ḓo ṅwala mulingo wa u vhala na u ṅwala na ḓivhambalo dzo ṱolwaho thungo.
Ri khou pika u engedza tshivhalo tsha maphasele kha hei milingo u bva kha mbalotshikati ya zwino ya vhukati ha 35 na 40% u ya kha 60% nga 2014.
Mvelele dzi ḓo rumelwa kha vhabebi u itela u londa mashumele.
U ḓadzisa, tshiṅwe na tshiṅwe tsha zwikolo zwa 27 000 tshi ḓo ṱolwa nga vhaofisiri u bva kha Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo.
Hezwi zwi ḓo rekhodiwa kha muvhigo wo ṱoliwaho wo tuo ṅwaliwaho.
Ro pika u engedza mbalo ya matshudeni a murole wa fumi vhane vha ḓo wana thendelo ya yunivesithi u ya kha 175 000 nga ṅwaha wa 2014.
Ri ṱuṱuwedza vhabebi uri vha shume na riṋe u ita uri hezwi zwi bvelele.
Ri ṱanganedza tshiṱaṱamennde tsha ṅwedzi wo fhiraho nga madzangano a vhadededzi mararu, NAPTOSA, SADTU na SAOU, vha tshi khou khwaṱhisedza u ḓivhofha kha Fulo ḽa Ndeme ḽa u Guda na u Funza u bva mathomoni a 2010.
Miraḓo i ṱhompheaho,
Ri khou ṱoda u bindudza kha vhaswa vhashu u khwaṱhisa uri ri na vhashumi vha re na zwikili na vhukoni u itela u tikedza nyaluwo na u sika mishumo.
Zwenezwo ri puḽana u engedza vhugudisi ha miṅwaha ya 16-25 kha zwiimiswa zwa pfunzo ya phanḓa na zwiimiswa zwa vhugudisi.
Hezwi zwi ḓo ita uri ri kone u ṋetshedza tshikhala tsha vhuvhili tsha pfunzo kha avho vha so ngo swikelaho u ṱanganedziwa yunivesithi.
Ri khou shuma na zwiimiswa zwa pfunzo ya nṱha u khwaṱhisedza uri matshudeni vho teaho vha wane thuso ya masheleni, nga Tshikimu tsha Thuso ya Masheleni kha Matshudeni tsha Lushaka.
Ro dovha ra ḓiitela zwipikwa zwa nṱha zwa u bveledzisa zwilkili, u bveledza iṅwe mbalo ya dziinzhinia na vhorathekhiniki, na u engedzadza vhadededzi vha re na ndalukanyo vha Mbalo na Saintsi.
Ri tea u dovha ra engedza tshivhalo tsha vhaswa vho dzhenaho kha zwa ngudamishumo kha sekithara dza phuraivethe na dza tshitshavha.
Iṅwe mvelele ya ndeme ndi u khwaṱhisedza uri maAfurika Tshipembe vhoṱhe vha na mutakalo na vhutshilo vhulapfu.
Ri ḓo bvela phanḓa na u khwinisa sisteme yashu ya zwa mutakalo.
Hezwi zwi katela u fhaṱa na u khwinisa zwibadela na dzikiḽiniki, na u dovha u khwinisa nyimele ya mashumele a vhashumi vha zwa mutakalo.
Ri tshi khou shumisana na vha Bannga ya Mveledziso ya Tshipembe ha Afurika u itela u khwinisa kushumele kwa zwibadela zwa muvhuso na ofisi dza dzingu.
Ri khou dovha ra farisana na vha DBSA na Tshumisano ya Mveledziso ya zwa Indasiṱeri, kha mbekanyamushumo ya u shumisana ha phuraivethe na tshitshavha, hu u itela u khwinisa zwibadela na u ṋetshedza masheleni kha thandela.
Miraḓo i ṱhompheaho,
Ri tea u livhana na ngoho ya uri miṅwaha ya vhutshilo u bva mabeboni yo tsa u bva kha 60 nga 1994 u ya kha 50 ṋamusi.
Zwenezwo ri khou lingedza u dzhenelela u fhungudza tshivhalo tsha vhana vhane vha lovha vha tshi khaḓibva u begwa, u fhungudza u kavhiwa huswa ha HIV na dzilafho ḽa vhuḓi na u lwa nga maanḓa na lufhia.
Ri ḓo fhungudza mpfu dza vhana nga mbekanyamushumo nnzhi dza u haela.
Ri ḓo vusuludza mbekanyamushumo dza mutakalo zwikoloni.
Ri ḓo ita zwoṱhe zwe ra vhofha nga Ḓuvha ḽa AIDS ḽa Ḽifhasi zwi tshi tshimbilelana na maga maswa a u thivhela na u lafha HIV.
Mushumo vhukuma u nḓilani u khwaṱhisedza uri hoyu mushumo u tshimbile nga tshifhinga.
Ri ḓo bvela phanḓa na ndugiselo dza u bveledza sisteme ya ndindakhombo ya zwa mutakalo ya lushaka.
MaAfurika Tshipembe vha hashu,
Ri khou shuma vhukuma u khwaṱhisedza uri muṅwe na muṅwe Afurika Tshipembe a pfe o vhulungea nahone o tsiredzea.
Ri ḓo dovha ra takula mushumo washu u itela u fhungudza vhugevhenga vhu shushaho ha dzikhakhathi, na u khwaṱhisedza uri maitele a zwa vhulamukanyi a khou shuma lu fushaho.
Ri khou ita puḽane dza u engedza nomboro ya mapholisa a vhanna na vhafumakadzi nga 10% kha miṅwaha miraru i ḓaho.
Ro dzhiela nṱha zwa u lwa na u hombokiwa, u ṱangulwa mabinduni na miḓini, khathihi na vhugevhenga vhu itwaho muthu a hanefho sa u vhulaha, u binya na u rwa, sa zwiṅwe zwa ndeme khulwane.
Roṱhe ri na mushumo.
Kha ri shele mulenzhe kha foramu dza tsireledzo tshitshavhani.
Kha ri litshe u renga zwithu zwo tou tswiwaho.
Kha ri dzule ro lugela u ṋetshedza mapholisa vhuṱanzi nga ha zwiito zwa vhugevhenga.
Nga u shuma roṱhe ri ḓo kunda vhutshinyi.
Vhafunashango ḽashu na vhaeni vhaḓivhalea,
Mivhuso yapo i fanela u shuma.
Mimasipala i tea u khwinisa nḓisedzo ya dzinnḓu, maḓi, tshampungane, muḓagasi, vhulangi ha malatwa na dzibada.
Ro fara muṱangano na dzimeyara na vhalangi vha mimasipala mahoḽa.
Hezwi zwo ḓisa kuvhonele kwa ndeme kha khaedu dza mivhuso yapo.
Ro dovha ra dalela zwitshavha na mimasipala yo fhambanaho, ho katelwa na Balfour ngei Mpumalanga na Thembisa kha ḽa Gauteng.
Nga murahu ha u dalela Balfour, ro rumela miraḓo ya ṱahe ya dziminisiṱa u dalela vhupo uvho u amba nga ha mbilahelo dzo bviselwaho khagala vhadzulapo.
Vhunzhi ha mbilaelo dzo no tandululwa.
Ndo laela dziminisiṱa uri vha sedze zwo salaho.
Ri a dovholosa hafhu uri a hu na zwililo zwine zwa tendela khakhathi na u tshinyadzwa ha zwifhaṱo.
Ro laedza madzhendedzi a zwa vhudziki u dzhia maga a lemelaho kha avho vha sa ofhi mulayo vha Balfour na vhuṅwe vhupo.
Nga Nyendavhusiku, 2009, Khabinethe yo tendela maano a vhuṱali a u rembulusa zwithu kha mivhuso yapo.
Hezwi zwi ḓo khwaṱhisedza uri mivhuso yapo i na vhulangi ho teaho, vhulanguli na zwikili zwa thekhiniki zwo teaho.
Nga ṅwaha hoyu wa kushumele, kha ri shume roṱhe u ri ri ite mivhuso yapo fhungo ḽa muṅwe na muṅwe.
Ri khou shuma u khwinisa vhupo vhu songo dzudzanyeaho na u ṋetshedza tshumelo yo teaho na mavu kha miṱa i linganaho 500 000 nga 2014.
Ro puḽana u vhetshela thungo hekhithara dzi fhiraho 6 000 dza mavu o wanwaho a tshitshavha u itela nnḓu dzi swikeleaho dza mitengo ya fhasi.
Tshihulwane tsha izwi hu ḓo vha u kona u katela vhathu vha ne miholo yavho ya vha nṱha kha u wana ndambedzo ya muvhuso, fhedzi havho vhane miholo yavho ya vha miṱuku nga maanḓa uri vha swikele tshikolodo tsho ḓoweleaho tsha bannga. Ri ḓo ta tshikwama tsha thendelo tsha R1 biḽiyoni u ṱuṱuwedza bannga dza phuraivethe na sekhithara dza dzinnḓu, u bveledza zwirengiswa zwiswa u itela u swikela thoḓea ya dzinnḓu.
Vhafunashango ḽashu,
Mahoḽa ro ri, vhathu vha vhuponi ha mahayani na vhone vha na pfanelo ya u vha na muḓagasi, maḓi, mabunga a maḓi na dzibada.
Ra ri vha fanela u vha na dzisenthara dza mitambo na dza mavhengele dza khwine u nga havho vha dziḓoroboni.
Kha heḽi fhungo, ro thoma sa u tou edzisa Mbekanyamushumo yo Angaredzaho ya Mveledziso ya Mahayani ngei Giyani, kha ḽa Limpopo, nga Ṱhangule mahoḽa.
U bva zwenezwo, nnḓu dza 231 dzo no fhaṱiwa.
Ho no vha na u bvelaphanḓa kha u ṋetshedza themamveledziso ya u tikedza mveledziso ya zwa vhulimi, na vhugudisi ha miraḓo zwitshavhani.
U kona u swikela zwiimiswa zwa mutakalo na zwa pfunzo ho khwinifhadziwa.
Ri khou thoma mbekanyamushumo dzi fanaho na dzenedzi kha vhuṅwe fhethuvhupo ha sumbe kha shango ḽothe, zwi vhuedzaho wadi dza 21.
Nga 2014, ri khou pika u vha na fhethuvhupo vhuṅwe kha wadi dza 160.
Ri khou ṱoḓa miṱa ya 60% kha fhethuvhupo hovhu i tshi swikela thoḓea dza zwiḽiwa kha zwibveledzwa zwa vhone vhaṋe nga 2014.
Nga zwiṱuku nga zwiṱuku zwi ḓo vhuya zwa luga, sa zwine ḽiambele ḽa bula vhafunashango ḽashu, panḓa i thoma nga ṱhoṱha.
Ri dovha ra tea u khwinisa zwa u ṱanganyisa tshanduko ya mavu na mbekanyamushumo dza thikhedzo ya zwa vhulimi. U bvelela hashu kha hezwi zwi ḓo elwa nga u engedzea ha vhalimi vhaṱuku vhane vha vha vha tshipiḓa tsha nyaluwo ya ikonomi.
Mulangadzulo a Ṱhompheaho na Mudzulatshidulo wa NCOP,
Shango ḽashu a ḽo ngo pfuma kha maḓi.
Fhedzi ha, ri tambisa maḓi manzhi nga dziphaiphi dzi bvuḓaho na themamveledziso dzi so ngo fhaṱiwaho zwone.
Ri ḓo vha ri tshi khou vhea maga a u fhungudza u tambisea ha maḓi nga hafu nga 2014.
Miraḓo i ṱhompheaho,
Sa tshipiḓa tsha nungo dzashu u ṱuṱuwedza nyaluwa ya ikonomi nga hu hulu, ri khou shuma u fhungudza u ḓurelwa kha zwa vhudavhidzani.
Tshitshavha tsha Afurika Tshipembe tshi nga lavhelela u fhungudzwa hafhu ha mitengo ya tsumbatshiga, ṱhingothendeleki, ṱhingo dza nḓuni na dza tshitshavha.
Ri ḓo shuma u engedza luvhilo lwa tsumbatshiga,na u khwaṱhisedza vhuimo ha nṱha ha tshumelo ya inthanethe, zwi tshi tshimbilelana na maitele a ḽifhasi ḽothe.
MaAfurika Tshipembe vha hashu,
Hoyu muvhuso u ḓo khwaṱhisedza uri ndaka yashu ya vhuponi na tshomedzo dza mupo zwo tsireledzea, na u dzula zwi tshi ṱhogomelwa.
Ri tshi khou shumisana na Brazil, India na China, ha dovha ha dzhena na United States, ḽine ḽa imela mashango o bvelelaho, ro ita nḓisedzo ya ndeme kha thendelano ye ra dzhia ye ya ṱanganedziwa kha Dzulo la Tshanduko ya Mutsho ngei Copenhagen nga Nyendavhusiku mahoḽa.
Naho zwi so ngo swika he zwa vha zwo tea, ndi ḽiga ḽa ndeme sa izwi zwi tshi vhofha mashango oṱhe u fhindula kha tshanduko ya mutsho.
Ri ḓo shumesa na vhashumisani na riṋe vha ḽifhasi kha thendelano ya mulayo i no tou vhofha.
Sa Afurika Tshipembe, ro ḓiṋekedzela kha u ḓivhofha kha zwiṅwe zwipikwa zwa u fhungudza zwi tshikafhadzaho mupo, nahone ri ḓo bvela phanḓa na u shuma nga maano a vhuṱali a u fhungudza tshanduko ya mutsho.
Miraḓo i ṱhompheaho,
Ri ḓo khwaṱhisedza nungo u alusa madzangalelo a maAfurika Tshipembe ḽifhasini.
Ri ḓo tikedza nungo dza u ṱavhanyisa ṱhanganelo ya zwa poḽotiki na zwa ikonomi nga dzingu ḽa SADC, na u alusa mbambadzo na u bindudza nga ngomu ha dzingu.
Afurika Tshipembe ḽi ḓo bvela phanḓa na u vha murangi kha u dzhenelela kha nungo dza u khwaṱhisedza Dzangano ḽa Afurika na zwipiḓa zwaḽo, na u shumela vhuthihi.
Ri ḓo lumbama kha fulufulu kha u vusuludza Tshumisano Ntswa kha Mveledziso ya Afurika, sa maano a vhuṱali kha mveledziso ya ikonomi kha dzhango.
MaAfurika Tshipembe vha hashu,
Mishumo ya Muvhuso yo tea u aravha kha mbidzo hei u itela uri kotara hei i vhe iṅwe ya dzi ṱavhanyesaho kha kushumele na u khwinisa mashumele a muvhuso.
Ri ṱoda vhukoni na u shumesa.
Ri ṱoḓa vhashumi vha muvhuso vho ḓiṋekedzaho, vha konaho nahone vha re na ndavha na thoḓea dza vhadzulapo.
Muvhuso u kati na u shuma kha mveledziso na u thoma mbekanyamushumo ya mveledziso ya mishumo ya muvhuso, ine ya ḓo ta maitele na tshikalo tsha vhashumi vha muvhuso kha zwiimiswa zwoṱhe.
Miraḓo i ṱhompheaho,
Ri bvela phanḓa na nungo dzashu u fhelisa vhuaḓa na vhufhura kha zwa u renga na matshimbidzele a dzithendara, na kha u ita khumbelo ya ḽaisentse dza u ḓiraiva, tshelede ya mundende na bugu ndaula, kha zwiṅwe zwinzhi.
Ri a takala nga mvelaphanḓa ine muvhuso wa khou ita kha maṅwe masia.
Vhege yeneyi, ro fhelisa vhufhura ha 32 687 ha mbadelo ya tshelede ya mundende, ya ndeme ya R180 miḽiyoni.
Komithi yashu yo Ṱanganelanaho ya Dziminisiṱa ya zwa Vhuaḓa i khou sedza nḓila dzo dziaho dza u fhenya vhuaḓa.
Nga u shuma roṱhe ri nga ita zwinzhi.
Vhafunashango ḽashu,
Sa izwi vha tshi zwi ḓivha, ro thoma Luṱingo lwa Muphuresidennde u itela uri muvhuso na Ofisi ya Muphuresidennde vha kone u swikelea nga zwitshavha na u thusa u vula afho ho valeaho kha zwa nḓisedzo ya tshumelo.
Luṱingo lu sumbedza vhuḓiimiseli hashu u ita zwithu nga nḓila yo fhambanaho kha muvhuso.
Yo ita tshanduko kha matshilo a maAfurika Tshipembe vhanzhi.
Ri nga bula Vho-Buziwe Ngaleka vha Mount Frere, vhe luṱingo lwavho lwa vha nga ha mundende wa muṱahabvu mukalaha wavho lwa vha lwone lwe ra tou thoma u lu ṱanganedza nga ḓuvha ḽa u tou thoma ḽa tshumelo iyi.
Vha fhano vhukati hashu ṋamusi.
Ri dovha hafhu ra vha na Vho-Nkululeko Cele vhukati hashu, vhe vha thuswa u wana ḽiṅwalo ḽa vhuṋe, zwe zwa vha konisa u ḓiṅwalisa kha Yunivesithi ya Thekhinoḽodzhi ya Tshwane.
Hedzi dzi tou vha tsumbo mbili dza nganea nnzhi dzo bvelelaho.
U bva kha zwenezwi na dziṅwe tsumbo, ro topola vhushayanungo vhune ha tea u lulamiswa nga zwiimiswa zwo fhambanaho zwa muvhuso.
Nga kha Mulangadzulo, ro ramba vhurumelwa ha mahoro o fhambanaho u bva Phaḽamenndeni u dalela senthara ya dziṱhingo, u itela uri dzi MP vha tou ḓivhonela nga vhone vhaṋe mushumo une wa khou itiwa.
Vhafunashango ḽashu na dzikhonani,
Ndo ṱanḓavhudza zwipiḓa zwoṱhe zwa vhuṱhogwa zwa puḽane dzashu dza 2010, u ḓivhofha hashu roṱhe sa muvhuso u ya kha vhathu vha Afurika Tshipembe. Mulaedza wa Lushaka u ṋetshedza kuvhonele kwo ṱanḓavhuwaho kwa mbekanyamaitele yashu. Dziminisiṱa vha ḓo ṋetshedza zwidodombedza kha zwipitshi zwavho zwa Mugaganyagwama.
Miraḓo i ṱhompheaho, maAfurika Tshipembe vha hashu,
Ṋaṅwaha nga Ḽara, ri ḓo vha ri tshi khou ita luswayo lwa u fhedza miṅwaha ya 150 ya u ḓa ha maIndia Afurika Tshipembe. Zwi ri ṋea tshikhala tsha u dzhiela nṱha zwe tshitshavha tsha maIndia vha ṋetshedza zwa ndeme kha zwa mishumo, mabindu, saintsi, mitambo, vhurereli, vhutsila, mvelele na u swikela na u khwaṱhisedzo ya demokirasi yashu.
Vhafunashango ḽashu na dzikhonani,
Kha vha ri ndi dzhie hetshi tshifhinga hafhu u livhisa ndiliso dzashu zwi tshi bva mbiluni kha Muvhuso wa vhathu vha Haiti kha tshiwo tshine vha ḓo tshihumbula lwa tshifhinga tshilapfu tsho vha welaho. Ri a takala uri zwigwada zwashu zwa thuso zwo ya u thusa.
Ndi ḓo dovha hafhu nda tama na u dzhiela nṱha muṅwe wa maAfurika Tshipembe vhane a vha kundelwi u thusa kha zwifhinga zwa zwiwo, na uri vha ri thusa u alusa bono ḽa lushaka lu re na ndavha. Ri ṱanganedza Vho-Dr Imtiaz Sooliman vha Gift of the Givers nḓuni ino ṋamusi.
Vhafunashango ḽashu,
U farelwa ha Tshiphuga tsha Ḽifhasi tsha FIFA fhano zwi ita uri zwa vhukuma 2010 u vhe ṅwaha wa kushumele.
Ro fhedza miṅwaha minzhi ri tshi khou dzudzanyela Tshiphuga tsha Ḽifhasi. Ri tou vha na miṅwedzi miraru fhedzi uri ri thoma. Nahone ro ḓiimisela u ita uri zwi bvelele nga ngona. Themamveledziso, vhutsireledzi na mavhekanyele a ndugiselo zwoṱhe zwi ngonani u khwaṱhisedza thonamennde ya maṱhakheni. Sa lushaka, ri koloda ndivhuwo dzashu kha Komiti ya u Dzudzanya Yapo ya 2010 kha vhukoni ha nungo dzavho. Ri tamela Mudzulatshidulo wa Komiti ya u Dzudzanya Yapo, Vho-Irvin Khoza, CEO Vho-Danny Jordaan na khoutshara ya Bafana Bafana, Vho-Carlos Alberto Parreira, zwivhuya zwoṱhe kha miṅwedzi iḓaho.
Muphuresidennde Vho-Mandela vho vhe vhukati kha u thusa shango uri ḽi pfufhiwe pfanelo dza uri hoyu mutambo muhulu u farelwe fhano. Zwenezwo ri tea u ita uri Tshiphuga tsha Ḽifhasi tshi vhe tsha maṱhakheni hu u ṱhompha vhone. Vhafunashango ḽashu, kha ri tikedze thimu yashu ya lushaka ya Bafana Bafana.
Ndi muṅwe wa vhaṅwe vhane vha tenda uri Bafana Bafana vha khou ya u bveledza zwimangadzo. Tsha vhuṱhogwa nga maanḓa, vhafunashango ḽashu, kha vha renge dzithikhithi.
Kha ri renge thikhithi nga tshifhinga u itela u ya kha heyo mitambo.
MaAfurika Tshipembe vha hashu,
Musi ri tshi khou pembelela u vhofhololwa ha Vho-Madiba ṋamusi, ri a dovha ra ḓivhofha kha vhupfumedzani, lushaka lwo faranaho, u sa khethulula nga muvhala na u fhaṱa vhumatshelo ha khwine roṱhe sa MaAfurika Tshipembe, vharema na vhatshena.
Ri dededzwa nga zwe Vho-Madiba vha amba vhe bogisini, uri nahone ndi tshi tou topola:
"Nga tshifhinga tsha vhutshilo hanga ndo ḓiṋekedzela kha nndwa hei ya maAfurika.
Ndo lwa na zwa ndaulo ya vhatshena, nda dovha nda lwa na zwa ndaulo ya vharema.
Nda takalela muhumbulo wa dimokirasi na lushaka lwo vhofholowaho, hune vhathu vha dzula vhoṱhe ḽi ḽa maladze, nahone vha na zwikhala zwi linganaho.
Ndi muhumbulo une nda fulufhela u ḓo u tshilela, na u u swikela.
Fhedzi arali zwi tshi tea u tou ralo, ndi une ndo ḓiimisela u u fela."
Ndo ṱuṱuwedzwa nga muhali washu Vho-Madiba, ndi ṱhompho yanga u livhisa Mulaedza hoyu wa Lushaka wa 2010 kha vhahali vhashu vha vhanna na vha vhafumakadzi, vhe vha pfala na vha so ngo pfalaho, vha ḓivheaho na vha sa ḓivhei.
Kha ri shume roṱhe ri tshi itela uri ṅwaha uno u vhe wa u shuma na wa u bvelela u itela shango ḽashu.
Ndi a livhuwa.
Issued by: The Presidency
11 February 2010


text:
Ndaka ya phuraivete na maraga wo vhofholowaho
Vha-dzia mbofholowo vha dzhia muhumbulo wa mbofholowo ya muthu na pfanelo dza muthu vha zwi livhisa na kha sia la ikonomi. Nahone, u ya nga divhazwakale, mutalukano wa pfanelo dza ndaka wo vha u mutheo wa mbofholowo ya muthu na pfanelo dza muthu. Tsha u thoma hu na mulayo wauri vhathu vha nga ita uri ndaka i vhe yavho. Zwi tshi ya mudzini/mutheoni wazwo, zwi amba uri muthu munwe na munwe u a dilanga/ndi wawe ene mune zworalo a nga si vhe wa munwe muthu, ndi uri, ha tei u vha phuli. Muthu onoyo o vhofholowaho a nga vha na ndaka ine ya vha yawe: zwiambaro, dzibugu, fanitshara, shango, nndu, dzigoloi hafhu na mihumbulo, ine ya tou vhidzwa ndaka ya vhuluvhi.
Tsha vhuvhili, vhane vha ndaka vha tea hafhu u tangana nga mulalo vha rengise ndaka dzavho na u renga ndaka dza vhanwe vhathu nga u vhofholowa. Vha-dzia-mbofholowo vha tenda uri muvhuso a wongo tea u dzhenelela nga maanda kha u rengiselana uhu ho vhofholowa. Izwi zwi tshimbilelana na lutendo lwa uri munwe na munwe u tewa nga maitele a ikonomi o vhofholowo-muvhuso a wo ngo tea u u gudela kana u vala bindu. Ndi tea u tendelwa u ita zwine nda humbula u nga ndi nga zwi ita vhukhwine. Vha-dzia-mbofholowo vha a vhudzisa nga ha mbofholowo ya muthu, arali a sa koni u ita dzitsheo idzi dza vhuthogwa nga ene mune. Izwi zwi tumana na mbuno dzo itwaho nga ha mbofholowo ya muthu, ngauri i toda u nekedzana ha milhumbulo na mahumbulwa o vhofholowaho.
Tsha vhuraru, vhadziambofholowo vhanzhi a vha tendi kha uri muvhuso u nga vha na mabindu: dzikhampani dza muvhuso, sa phufhela (ha u fhufhela mabufho), zwiporo/raliwei, vhadisi vha madi na mudagasi kanzhi zwi vha ndozwo nahone mithelo ya vhathu i shumiswa kha uri mabindu aya a bvele phanda. Hafhu, dzikhamphani dza muvhuso kanzhi dzi ta mutengo wa ntha kha vhashumisi u fhirisa dza phuraivete, dzine dza tea u tatisana zwi tshi da kha bindu na vharengi.
Tshenzhemo kha lifhasi lothe i tikedza muhumbulo wa uri ndi nga u tatisana fhedzi hune ha fulufhedzisa tshumelo yavhudi na mitengo yavhudi (sa tsumbo, tshe ha thomiwa na u ita thundu dza muvhuso dzi vhe dza phuraivete na mupikisano, u lidzela lutingo kha vhupo vhuthihi Amerika, a zwi badelwi).
Tsha vhuna, vhadzimbofhowo vha a zwi tanganedza zwauri a huna tswikelelo kha mimaraga i linganaho. Kha u tenda kha nyengedzedzo kha u lingana ha zwikhala, vha dzia mbofholowo a vha funi u fhelisa maraga; ndivho yavho ndi u konisa vhathu u vha tshipida tsha maraga na u bindula kha wo. Vha toda u fhelisa mivhuso na mikano i songo teaho na zwitsireledzi zwine vhathu vha tangana nazwo, u nea tswikelelo khulwane kha pfunzo na vhugudisi ha khwine na u ita uri mafhungo o teaho nga ha u dzhenelela mimaraga a wanale.


text:
Category: American History
Autor: oboyle 16 May 2011
Words: 506 | Pages: 3
hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hihi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hihi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hihi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hihi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hihi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hihi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hihi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hihi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hihi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hihi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hihi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hihi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hihi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hihi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hihi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hihi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hihi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hihi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hihi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi