text:
991
HOSI Xikwembu xa fuma, xi tshamile ehenhla ka tikerubu;
vamatiko va rhurhumela hi ku chava, misava ya tsekatseka.Kumbe: vamatiko a va rhurhumele ... misava a yi tsekatseke
2HOSI Xikwembu lexi nga Siyoni xi ni matimba,
vamatiko hinkwavo va le hansi ka xona.
3We HOSI, vanhu a va ku dzunise,
hikuva vukulu bya wena bya chavisa,
hi wena ntsena la kwetsimeke.
4Wena mufumi wa matimba, u rhandza nawu,Van'wana va ri: Matimba ya hosi ya tiko i ku hlayisa nawu
kutani leswo lulama swi tiyisiwa hi wena.
Hi wena u tiseke nawu ni ku lulama
exikarhi ka va ka Yakobo.
5Twarisani HOSI Xikwembu xa hina,
xi nkhinsameleni laha xi tikombaka kona.
HOSI Xikwembu hi xona ntsena xi kwetsimeke!
6Exikarhi ka vaprista va xona, a ku ri na Muxe na Aroni,
na yena Samiele a a ri un'wana wa lava va xi khongelaka.
Vanhu lava a va huwelela eka HOSI Xikwembu, kutani xi va hlamula.
7
A xi vulavula na vona xi ri epapeni leri nembelelaka,
kutani vona a va hlayisa swiletelo swa xona
ni milawu leyi xi va nyikeke yona.
8We HOSI Xikwembu xa hina, a wu va hlamula, u va rivalela,
kambe a wu nga tshiki ku va ba loko va ku dyoherile.
9Twarisani HOSI Xikwembu xa hina,
xi nkhinsameleni entshaveni ya xona leyo hlawuleka,
hikuva xona xi kwetsimile.


c: text/html

text:
Tree Squirrel
Dzina
Tree Squirrel [Paraxerus cepapi]
Tshivhumbeo
Muvhili wayo woṱhe ndi 350mm, zwine zwokatela na mutshila wo henefho. Holwu lugwada lu lemela 200g. Muvhala wayo uya fhambana uya nga dzingu ḽine ya wanala khalo, kha dubo lwa western na kha zwipida zwa Arid muvhala wa hone ndi gireyi, kha dubo lwa Eastern ndi buraweni.
Ṱhoho na milenzhe muvhala wa hone wo ita rusty dubo lwa east, zwa vha zwi tshena kha dubo lwa west. Thumbu yadzo ndi tshena. Heyi phukha ine ya tavhanya nga maanḓa u vhona na u dzula I tshi khou shuma ina mutshila mulapfu wo lapfaho u tshi ya murahu.
Kuḽele
I funesa miroho, fhedzi iya ḽa na zwipuka zwiṱuku na zwikhokhonono, I shumisa milenzhe yayo ya phanḓa musi I tshi khou vhilinganya zwiḽiwa zwayo nga tshifhinga tsha uḽa. Iya phaḓaladza dzi mbeu tsini na tsinde ḽa muri kana mahatsi uri I kone u lavhelesa muri zwavhuḓi.
Kubebele
Kha dubo lwa vhukovhela dzi beba nga khalanwaha, dzi tangana tshihulwane nga nwedzi wa ṱhangule. Dzi ya kona u vhuya na vhana u thoma kha muthihi uya kha vhararu nga ṅwedzi wa tshimedzi u swika kha ḽara. Iḓi hwala lwa maḓuvha a 56. Vhana vha ya fhiwa zwiḽiwa u swika vha na vhege dza rathi, vha kona u bvisiwa tshiṱahani vhana maḓuvha a 19.
Maitele
Ndi phukha ine iya vhonala fhedzi I fhedza tshifhinga tshayo fhasi mavuni, I tshi khou zwimana na zwiḽiwa. Musi yo khakhisiwa I dzumbama kha miri. Hu vhusiku, miṱa I dzula nga tshayo mabakoni are kha miri. Vhana vha vhibva kha zwa vhudzekani vha na minwedzi ya rathi u ya kha ya ṱahe, vha kona ubvisiwa kha muṱa.
Ya munna ndi yone ino lamulela muṱa wayo, ngeno hu uri na ya musadzi iya kona uḓi lwela. U tsireledza uri zwi gwada zwi silwe. Dzi ya vha na feḓa ḽine dza kovhelana, zwine zwa vha zwa vhuthogwa kha kutshillele kwa hezwi Zwigwada.
Nḓowelo
I funesa fhethu ho omaho hure na maḓaka, zwo katela na maḓaka o fhambananaho. I funesa mirini hu re na mabako ane ya kona uita tshiṱaha, sa muri wa mashonzha. Ya balelwa mabako are nnṱha ha muri iya kha mabako are fhasi mavuni.
Hune dza Wanala Hone
Azwo ngo yesa dubo lwa vhukovhela hezwi zwipuka zwiṱuku zwo isiwa Afrika Tshipembe, dza isiwa na maḓakani o omaho kha dzingu ḽa northwestern, na vunḓuni ḽa Northern na Mpumalanga. Na ubva eastwards uya Swaziland na Mozambique.
Tshitatistiki
Dzina ḽa tshiLatin: Paraxerus cepapi.
Tshileme (tshisadzi): 108-265g
Tshileme(tshinna ): 76-240g
Vhulapfu(tshisadzi): 35cm
Vhulapfu(tshinna): 35cm
Tshifhinga tsha u ḓi hwala: Minwedzi mivhili
Mbalo ya vhana: 1-3
U vhibva lwa vhudzekani: Minwedzi 10
Tshileme tsha musi tshi tshi fhedza u bebwa: 10g
Nzudzanyo: Rodentia
Muṱa: Sciuridae
Kubebele
Ṅwana muthihi uya kha vhararu vha ya bebiwa tshifhinga tshinwe na tshinwe tsha ṅwaha (nga maanḓa nga zwifhinga zwa tshimedzi uya kha ṱhafafamuhwe) nga murahu ha uḓi hwala lwa nwedzi ya 8.
Magannḓisi
Khwanḓa yo lapfa 2cm dza milenzhe ya murahu ndi 3cm vhulapfu.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Vukati bya Vatswana
Ndlela ya Vukati
Kuya hi ndzhavuko nsati wosungula wa wanuna a laveriwa yena; loko kuriku uta kota vavasati votala, yena uta tilavela van’wani hi yexe. Exikarhi ka mintlawa leyinga fuma, vavasati lavanga maxaka ya vona hivona lava aku tekeriwa ngopfu vona enhlokweni. Lava ava tsakeriwa kutlula hinkwavo akuri vana va malume, kumbe va papantsongo. Leswi akuri ku endlela leswaku rifuwo ra laha mutini yita tshama riri kwala kaya, tihomu ti vuyela exivaleni.
Vukati abyi tala ku lulamisiwa hi lavakulu laha mutini, lava akuri vona lava ava teka xiboho. Ku lulamiseriwa vukati akuri maendlelo ya ntolovelo, kambe masiku lawa a swaha endliwi. Mhaka ya nkoka swinene eka kululamisela munhu vukati akuri loko kuhumesiwa ntsengo wo lovola (bogadi) kusuka emutini wakava nuna kuya eka wakava nsati. Vukati abyiri e nawini ntsena loko ku lovoriwile. Leswi aswi fambisana naku yisa vuswikoti bya wansati byo tswala vana (kungari kun’wi xavisa) eka muti wakava nuna wa yena. Kusukela kwalano vana ata tswala vana lavangatava xiphemu xa muti wale vukatini bya yena.
Loko wansati anga koti ku tswala vana, vaka vona avata tisa un’wana nsati loyi anga makwenu wa loyi anga kona leswaku ata tswala vana laha mutini, kumbe vatlherisa mali yolovola. Ndzovolo awuri hi xivumbeko xa tihomu, hambi leswi Vatswana van’wana (Ngwaketse nava Kwena) ava katsa na tinyimpfu. Namuntlha, loko ku lovoriwa, ku katsiwa mali na tihomu leti ku twananiweke hi tona exikarhi ka mindyangu. Nhlayo ya tihomu ayinga kanetiwi naswona ayi vekiwa hi ndyangu wakava nsati; vakon’wani avangari na swotala ku swivula handle kaku kombela ku hunguteriwa loko vavona swifanerile. Hixitalo ku lovola aswi endliwa hi siku rin’we loko swihela wansati aya vukatini kuya tshama na nuna wa yena.
Swifuwo leswi aswiva swa nhlayo leyi ringanelaka aswi hlengeletiwa hi tatana wa nuna loyi ata kombela vamakwavu wa jaha kuva va hoxa xandla. A langutela nkuzi kusuka eka vakokwani va jaha va hala ka mhani, tani hileswi navona vanga kuma tihomu leti humaka laha mutini. Tihomu ati rhumeriwa e vukon’wanini bya jaha, laha ati fika ti hlayisiwa kuringana nkarhi nyana hi tatana wa nhwana. Loko se ti andzisanile, tatana wa Ntombi a teka a avelana na maxaka yayena, lava vangavaka va hoxile xandla loko ku lovola boti wa Ntombi leyi. Vamalume wa Ntombi hi vona ava kuma ntsengo wovonaka nyana eka tihomu leti ati tirhisiwa ku eka ku lovola.
Tshengwe
Loko wanuna ari na vavasati vo tlula un’we, wansati un’wana na un’wana a fanele kuva na dladla rakwe — tiyindlu, masimu, tihomu, na switirhisiwa swale mutini leswi tirhisiwaka hi yena na vana vakwe. Hambiswiritano, wansati ayisiwa e vukatini bya sesi wayena kuya tekiwa loko wansati a lovile angari na nwana, kumbe anga tswali vana, kutani ayangena e mutini wa wansati loyi a tekaka ndzhawu yayena.
Loko wansati a lovile, swibye swa yena hinkwaswo aswi tekiwa hi vana vayena, vavasati va wanuna loyi anga teka vatele ava vekiwa eka xiyimo kuya hi ku hi wihi anga hakeleriwa mali yale henhla (kungari hi vukati), leswi swinga endla leswaku vanhu va tshama varikarhi va njhekanjhekisana hi mhaka leyi, ngopfu ngopfu loko wanuna a hundzile emisaveni. Nsati loyi anga sungula ku tekiwa aku fanele kuri yena lonkulu, naswona n’wana wayena wa jaha hi yena loyi akuri yena mudya ndzhaka, na nhundzu leyinga siyiwa hi tata wayena.
Hambi leswi vukulu bya vavasati va mufi aswiri leswi swi landzelaka endzhaku ka rifu ra wanuna laha vana va majaha ava kwetlembetana hikwalaho ka ndzhaka ya tata wavona. Loko mfumo wa xihlawuhlawu wu nyikile matimba yo hlawuleka eka tihosi, vanhu votala vatikume vari e henhla ka swiphiqo leswi, hambi kuri e khoto, laha vavanuna ava lwela mfanelo yakuva vona vadyi va ndzhaka eka vuhosi byava tata wa vona naswona avata vitana lavangana vutivi eka swa anthropology ku tiyisisa swikoxo leswi aswi endliwa ehenhla ka vana vamajha yosungula va vavasati lavakulu.
Translated by Ike Ngobeni


text:
301HOSI Xikwembu xi vurisa sweswo, xi ri:
“Va ni khombo, vana lava va mina vo ka la va nga yingisi,
va endla makungu va nga ndzi byelanga,
va boha mintwanano na van'wana, moya wa mina wu nga swi tsakeli,
va tlhandleka xidyoho ehenhla ka xidyoho.
2Va khoma ndlela va ya le Egipta,
va nga ndzi vikelanga,
va lava leswaku hosi Faro a va khokholo ra vona,
tiko ra Egipta ri va xisirhelelo xa vona.
3Kambe Faro loyi mi lavaka leswaku a va khokholo ra n'wina, ú ta mi nyumisa,
ni tiko ra Egipta leri mi nge ri ta va xisirhelelo xa n'wina, ri ta mi khomisa tingana.
4Vakulukumba lava mi va rhumeke,
sweswi va fikile emutini wa Sowani, ni le mutini wa Hanesi.
5Kambe hinkwavo va ta khomiwa hi tingana,
hikuva Vaegipta i vanhu lava nga tshembekiki,
va ta va tshika empfhukeni, va nga va pfuni,
va ta va vangela tingana ni ku hlekuriwa ntsena.”
6HOSI Xikwembu xi ri:
“Ku ni swifuwo leswi yaka edzongeni,
swi tsemakanya mananga layo chavisa ya makhombo,
tiko ra tinghala ta matsune ni ta nkati,
ra timhiri ni swimememe;
vakulukumba ni varhumiwa va Yuda va rhwexile timbhongolo ni tikamela,
va yisa mali ni tinyiko eka Vaegipta, vanhu vo ka va nga pfuni nchumu.
7Xana Vaegipta va nga va pfuna ha yini?
A va koti nchumu!
Hikokwalaho, ndzi va thyile vito ra
‘Xinghunghumana
lexi nga ha kotiki ku pfuka.’ ”
8HOSI Xikwembu xi ku ka mina:
“Teka ribye ra xiphepherhele, u tsala swilo leswi emahlweni ka vanhu lava,
u swi tsala ni le bukwini, leswaku byi ta va vumbhoni hilaha ku nga heriki.
9Vanhu lava, a va twi loko va tshinyiwa,
naswona va ni mavunwa ngopfu,
a va lavi ku yingisa
leswi ndzi va dyondzisaka swona, mina HOSI.
10Va byela vamavonakule, va ku: ‘Mi nga ha vhumbhi nchumu.’
Va byela ni vaprofeta, va ku: ‘Mi nga ha hi byeli ntiyiso,
kambe hi byeleni leswi nga ta hi tsakisa,
leswi hi navelaka ku twa swona ntsena;
11tshikani leswi mi swi endlaka, mi nga ha tirhi ntirho lowu,
mi nga ha hi byeli nchumu hi ta Muhlawuleki wa Israele.’ ”
12Hikokwalaho, Muhlawuleki wa Israele ú ri:
“Mi sandza marito ya mina,
kambe mi tshemba tihanyi ni mintirho leyo homboloka,
mi tiseketela hi swona!
13Leswi swi mi vangela nandzu;
mi fana ni khumbi ro leha leri handzukeke swinene, ri huma rifa;
ku nga ri khale, ri ta wela ehansi hinkwaro
hi xinkarhanyana,
14ri fayeka kukota ximbitana lexi fayekelaka, xi huma swirhengele leswitsongo,
lero exikarhi ka swona ku pfumaleka ni xirhengele xo oka ndzilo,
kumbe xo ka mati exihlobyeni.”
15HOSI N'wini wa hinwaswo, Muhlawuleki wa Israele, ú mi byerile, a ku:
“Tlhelelani eka mina, mi tshama mi ku whíí, ndzi ta mi ponisa,
loko mi va vanhu lavo rhula, lava va ndzi tshembaka, mi ta kuma matimba.”
Kambe n'wina a mi pfumelanga,
16mi hlamurile mi ku: “E-e!
Hina a hi lavi swona sweswo; hi ta gada tihanci ta hina, hi tsutsuma hi rivilo lerikulu.”
Kunene, ku tsutsuma mi ta tsutsuma!
Mi engete mi ku: “Hi ta gada tihanci ta nyimpi leta rivilo swinene.”
Kambe lava nga ta mi hlongorisa, va ta va ni rivilo ro tlula ra n'wina!
17Vavanuna va ka n'wina va 1 000 va ta tsutsuma hi ku chava munhu un'we ntsena,
vanhu va ntlhanu exikarhi ka valala va n'wina, va ta mi hlongorisa,
mi ta tsutsuma mi siya ntsena mhandze ya mujeko entshaveni,
ni mfungho exintshabyanini.
18Hambiswiritano, HOSI Xikwembu xa ha mi languterile, xi lava ku mi komba tintswalo,
xi tsakela ngopfu ku mi twela vusiwana,
hikuva hi xona Xikwembu lexi endlaka leswo lulama;
hinkwavo lava va xi tshembaka, va ta kuma minkateko.
19N'wina vanhu va Siyoni, lava tshamaka eYerusalema, a mi nga ha rili. Loko mi huwelela, HOSI Xikwembu xi ta mi twela vusiwana, xi hatla xi mi hlamula. 20Hambiloko N'wini wa hinkwaswo a mi rhumela maxangu ni ku xaniseka swi va vuswa bya n'wina ni mati ya n'wina, loyi a fanelaka ku mi dyondzisa, a nga ka a nga tumbeli, mi ta n'wi vona hi mahlo. 21Loko mi tshuka mi hambuka endleleni, mi ya exineneni kumbe eximatsini, mi ta twa rito leri taka hi le ndzhaku ka n'wina, ri ku: “Ndlela hi leyi, khomani yona!” 22Kutani mi ta sungula ku nyenya swikwembu leswi mi nga tivatlela ni ku tivumbela swona, leswi mi swi namekeke silivhere ni nsuku. Mi ta swi cukumetaVan'wana va ri: Mi ta swi nyenya swi hangalaka kukota thyaka, mi ku: “A swi nyamalale!”
23HOSI Xikwembu xi ta nisa mpfula, leswaku yi cheleta timbewu leti mi ti byaleke emasin'wini; leswi mi nga ta tshovela swona emasin'wini, swi ta nandziha swi tlhela swi xurhisa. Eminkarhini yoleyo, swifuwo swa n'wina swi ta kuma madyelo lamakulu. 24Tihomu ni timbhongolo leti mi rimaka ha tona, ti ta dya byanyi lebyi lulamisiweke swinene, byi cheriwe ni munyu. 25Esikwini lerikulu ra ku hluriwa ka valala, loko swihondzo swa vona swi ta va swi wile,Kumbe: loko vakulukumba va vona va ta va va wile ku ta va ni swinambyana leswi nga ta khuluka etintshaveni hinkwato leto leha ni le swintshabyanini hinkwaswo.
26Naswona, n'weti wu ta vangama kukota dyambu, dyambu rona ri ta vangama ka 7 ku tlula leswa khale; ku vonakala ka siku rin'we ku ta ringana ni ku vonakala ka masiku ya 7. Esikwini rero, HOSI Xikwembu xi ta bohelela ni ku horisa timbanga leti xi ti boxeke, loko xi ba vanhu va xona.
27Vonani, HOSI Xikwembu xi ta xi huma kule, xi ta hi xiviri xa xona,
vukari bya xona byi pfurha byi humesa papa lero dziva ra musi;
milomo ya xona ya tshavatana hi ku hlundzuka,
ririmi ra xona ri fana ni ndzilo lowu herisaka hinkwaswo.
28Moya lowu humaka loko xi hefemula, wu fana ni mati ya xinambyana lexi taleke,
lexi munhu a nghenaka, a fika hi le nhan'wini.
HOSI Xikwembu xi ta hlela vanhu va matiko hi rihlelo leri herisaka swilo hinkwaswo,
xi ta va bohelela matomu lama nga ta va yisa eku loveni.
29Kambe n'wina, mi ta yimbelela tinsimu ku fana ni leswi mi yimbelerisaka xiswona nivusiku, loko ku ri ni nkhuvo lowo hlawuleka; mi ta va mi tsakile ku fana ni lava fambaka va ri karhi va chaya switiringo, va kongoma entshaveni ya HOSI Xikwembu, xona Ribye leri Vaisraele va tumbelaka eka rona. 30HOSI Xikwembu xi ta twarisa mpfumawulo wa rito leri kombaka vukulu bya xona; matimba ya voko ra xona ma ta vonaka, loko xi rhelela xi hlundzukile swinene; ku ta va ni ndzilo lowu pfurhaka wu herisa swilo, ni tilo ri ta baleka, ku va ni bubutsa ni xihangu. 31Vaasiriya va ta rhurhumela hi ku chava rito ra HOSI Xikwembu, siku xi nga ta va ba hi nkhavi wa xona. 32Nkarhi hinkwawo, loko nhonga leyi HOSI Xikwembu xi baka ha yonaVan'wana va ri: nhonga leyi HOSI Xikwembu xi yi hlawuleke yi tshwa emakatleni ya Vaasiriya, Vaisraele va ta chaya swingomana ni switende. HOSI Xikwembu hi xiviri xa xona xi ta ba Vaasiriya. 33Ndhawu leyi yi nga ni ndzilo lowukulu lowu nga ta hisa hosi ya Asiriya, yi lulamisiwile khale. Ndhawu leyi yi ceriwile yi enta, yi tlhela yi anama, ku hoxeteriwa tihunyi to tala kona, kutani HOSI Xikwembu, hi xona xi nga ta pfurhisa tihunyi leti hi moya wa xona lowu fanaka ni xivavula.


text:
Wikipedia:Tutorial (Editing)
Haku amukela · Tutorial · Cheatsheet · FAQ · Swikomba-ndlela · Mpfuno · Tafula ra mpfuno · Media copyright questions · Tafula ra Swikombo
Handle ka matluka yo karhi lamasirheleriweke, tluka rin'wana na rin'wana ri'ni nkongomiso lowu nge "Lulamisa", lowu ku pfumelelaka ku lulamisa tluka leri u ri languteke. I xihlawulekisi xo olova ngopfu xa wikipediya, naswona xi ku pfumelela ku endla milulamiso no engetela eka matluka ya timhaka. Loko u engetela vutivi eka tluka, u komberiwa ku boxa xihlovo xa laha swi humaka kona, hikuva timhaka leti pfumalaka xihlovo ta suriwa.
Yana eka bokisi ra sava u fika u hlawula nkombo lowu nge "lulamisa". Leswi swi pfula fasitere ro lulamisa leri nga ni vutsari bya wiki bya tluka rero. Tsala swo karhi, swo fana na "ndzawini!" ivi u hlayisa tluka leswaku u vona leswi u swi tsaleke! (Xiya leswi: u nga endli laha eka tluka leri.)
Komba ku ringanisa
Xin'wana xa swihlawulekisi leswi hi nga sungulaka ku swi tirhisa i xikombo lexi nge komba leswi swi nga ta vonakisa xiswona. Ringeta ku cinca eka bokisi ra sava, ivi u tlhava Komba kuringanisa ematshan'weni ya Hlayisa tluka. leswi swi ku pfumelela ku ringanisa leswi tluka ri ngata va swona, emahlweni ko hlayisa ku cinca ka wena. Hinkwerhu ha endla swihoxo; xihlawulekisi lexi xi pfuna leswaku u vona swihoxo leswi. Xitirhisiwa lexi xi pfuna leswaku u hlela ku cinca ka wena no lulamisa ehandle ku tata matimu ya tluka. Hambiswiritano u nga rivali ku hlayisa ku cinca ka wena loko u heta ku vona kuringanisa!
Nkomiso
U nga si hlawula hlayisa tluka, i mukhuva lowunene (kumbe "mukhuva wa wiki") ku tsala nkomiso wo karhi hi ndzulamiso lowu u wu endleke eka bokisi ra nkomiso leri nga exikarhi ka fasitere ro lulamisa na swikombo swo hlayisa tluka no komba ku ringanisa. A swi bohi ku ndlandlamuxa nhlamuselo; xikombiso loko u tsala leswaku "kupeleta", van'wana va ta twisisa leswaku u endle ndzulamiso eka mpeleto, kumbe leswi yelanaka na swona. Nakambe loko u endle ndzulamiso wutsongo, tanihi ku peleta, tiyiseka ku tlhava bokisi leri nge "Lowu i ndzulamiso wutsongo" (Leswi swi koteka ntsena loko u pfurile u nghena laha wikipediyeni hi wexe).


text:
71Ndi hone Muṋe washu a tshi amba na Nua a ri, “Dzhena tshikepeni, iwe na muṱa wau woṱhe; ndo vhona e iwe fhedzi a re muvhuya kha vha murafho houno. 2Phukha dzoṱhe dzi ḽiwaho u longe zwiduna zwiṱanu na zwivhili na zwisadzi zwiṱanu na zwivhili zwa lushaka luṅwe na luṅwe, dzi sa ḽiwi u longe mbili, tshiduna na tshisadzi. 3U longe na zwiṋoni zwa lushaka luṅwe na luṅwe, zwiduna zwiṱanu na zwivhili na zwisadzi zwiṱanu na zwivhili, uri tshakha dzazwo dzo fhambanaho dzi si lovhe fhano shangoni. 4Hu ḓo ri ho no fhela maḓuvha maṱanu na mavhili u bva zwino, ḽifhasi nda ḽi nisela mvula ha vhuya ha fhela maḓuvha a 40 na vhusiku hao, nda lozwa zwoṱhe zwi tshilaho zwe nda zwi vhumba, zwa si tsha vha hone fhano fhasi.”
5Nua a ita zwoṱhe zwe Muṋe washu a mu laya.
6Ḽifhasi ḽi tshi ḓelwa nga muḓalo wa maḓi, Nua o vha o no vha na miṅwaha ya 600.
7Nua na vhana vhawe vha vhatuka na musadzi wawe na vhasadzi vha vhana vhawe vha dzhena tshikepeni uri vha tinye muḓalo wa maḓi. 8Ha ḓa zwivhili-zwivhili zwa phukha dzi ḽiwaho na dzi sa ḽiwi, na zwa zwiṋoni, na zwa zwivhumbwa zwoṱhe zwi kokovhaho mavuni, 9tshiduna na tshisadzi, zwa dzhena tshikepeni, nga he Mudzimu a laya Nua. 10Musi ho no fhela ayo maḓuvha maṱanu na mavhili, ḽifhasi ḽa ḓelwa nga muḓalo wa maḓi. 11Nua o ri o no vha na miṅwaha ya 600, nga ḓuvha ḽa 17 ḽa ṅwedzi wa vhuvhili – ḓuvha ḽeneḽo ha phulea zwisima zwoṱhe zwa mativha mahulu, mabuli oṱhe a muḓalo wa maḓi a ngei ṱaḓulu a vulea, 12mvula ya nela ḽifhasi ya fhedza maḓuvha a 40 na vhusiku hao.
13Nga ḓuvha ḽeneḽo Nua na vhana vhawe vha vhatuka, Semu na Hamu na Jafethe, vha dzhena tshikepeni khathihi na musadzi wawe na vhasadzi vha vhana vhawe vhararu, 14vha dzhena na phukha dzoṱhe dza ḓaka dzi tshi ya nga tshakha dzadzo, na zwifuwo zwoṱhe zwi tshi ya nga tshakha dzazwo, na zwivhumbwa zwoṱhe zwi kokovhaho mavuni zwi tshi ya nga tshakha dzazwo, na zwiṋoni zwoṱhe zwi tshi ya nga tshakha dzazwo, na zwoṱhe zwi re na phapha. 15Ho ḓa zwivhili-zwivhili zwa zwivhumbwa zwi femaho, zwa ḓa ha Nua zwa dzhena tshikepeni. 16Phukha dzo dzhenaho dzo vha dzi tshiduna na tshisadzi tsha zwoṱhe zwi tshilaho, nga he Mudzimu a laya Nua. Ndi hone Muṋe washu a tshi mu hoṋela ngomu.
17
Luk. 17:27
2 Pit. 3:6
Ha fhela maḓuvha a 40 ḽifhasi ḽi tshi khou ḓi hulelwa nga muḓalo wa maḓi. Musi maḓi a tshi ḓi anda, a takula tshikepe tsha papamala tsha si tsha kwama fhasi. 18Maḓi a takuwa a anda zwihulu a ḓadza ḽifhasi, tshikepe tsha papamala nṱha ha maḓi. 19A takuwa zwihulu a ḓadza ḽifhasi, thavha dzoṱhe dza miṱumba dzi re fhasi ha lutombo dza tibedzwa, 20maḓi a takuwa a tibedza dzithavha, a fhira miṱumba ya dzithavha nga mithara ṱhanu na mbili, 21zwoṱhe zwi tshilaho kha ḽifhasi zwa lovha – zwiṋoni na zwifuwo na phukha dza ḓaka na mutshatshame woṱhe wa zwivhumbwa fhano fhasi, na vhathu vhoṱhe; 22zwoṱhe zwi femaho zwa shangoni ḽo omaho zwa fa. 23Muṋe washu o lozwa zwoṱhe zwi tshilaho, zwa si tsha vha hone fhano fhasi – vhathu na dziphukha na zwivhumbwa zwi kokovhaho mavuni na zwiṋoni, zwa tou swielwa fhano fhasi, ha sala Nua fhedzi na vhe vha vha vhe nae tshikepeni. 24Maḓi a ḓadza ḽifhasi ha vhuya ha fhela maḓuvha a 150.


text:
Felix Alois Thuketana
Felix Alois Thuketana[1] (5 N'wendzamhala 1933 - † 02 Nhlangula 2013), a ari mutsari na muhundzuluxeri wa ririmi ra Xitsonga loyi a xiximiwaka ngopfu. Hi lembe ra 1989, Thuketana u hlurile no nyikiwa sagwadi ra "H.P. Junod Literary Prize" eka xiyenge xa matsalwa ya ndhavuko, hi tsalwa rakwe leri nge "N'wambilu Makokorho".[1] Hambiswiritano, "Xisomisana" i buku leyi nga endla leswaku a va mutsari wa ndhuma swinene etikweni ra Afrika Dzonga, na le matikweni man’wana.[2] Hi lembe ra 2007 u xiximiwe hi sagwadi ra Lifetime Achievement Literary Award leri a nyikiweke hi va ka South African Literary Awards, lava va seketeriwaka hi Ndzawulo ya Vutshila ni Mfuwo, Phephahungu ra Sowetan na Nutrend Publishing.[3][4][5] Thuketana u hoxe xandla eku tsariweni ka matsalwa ya Xitsonga evuton'wini byakwe ku fikela loko a ta hundza emisaveni.
Ta vutomi byakwe[Lulamisa | edit source]
Malembe yo sungula[Lulamisa | edit source]
Thuketana i n'wana wa vumbirhi na swona a tlhela a va xiguma-ndzeni xa Mufundhisi J.W. Thuketana, loyi a a ri mufundhisi wa kereke ya Swiss Mission. U velekiwile hi siku ra 5 N’wendzamhala 1933, eBurgersdorp (Shiluvane) – Letaba District. Hikwalaho ka vutihlamuleri bya vufundhisi, ndyangu waka Thuketana a wu tshamela ku rhurha.[1] Thuketana u kulele eLadyselborne le Pitori laha tatana wa yena a tirhela kona ntirho wa vufundhisi. U pasile tidyondzo ta yena ta purayimari na ta le sekondari kwale Ladyselborne.[2] Muti wa ka vona wu tlhele wu ya tshama eDoornfontein ejoni.
Tidyondzo tale henhla na vudyondzisi: 1950 - 1997[Lulamisa | edit source]
U pasile tidyondzo ta yena ta vudyondzisi eLemana Institute. Hikokwalaho ka ku pfumeleka ka poso ya vudyondzisi endzhaku ka loko a hetile eLemana Institute, u xambirile ku tirha efemeni ya Pretoria Light Industry hi lembe ra 1954. Endzhaku ka nkarinyana, u kumile poso ya vudyondzisi exikolweni xa Bordeaux, kwale makaya hi lembe ra 1956. U hlanganisile khwayere ya vuyimbeleri ya xikolo, naswona u humelele ngopfu na khwaya ya yena leswi endleke leswaku a xiximiwa ngopfu eka miphikizano ya vuyimbeleri bya tikhwayere.[1] Thuketana u dyondzisile eswikolweni swo hambanahambana, ku kondza a ya kuma ntirho wo va nhloko ya xikolo eGavaza Combined School, laha a nga hetelela a huma pecheni a ri kona hi lembe ra 1997.[2][2][5]
Vutsari na maphepha-hungu: 1958 - 1980[Lulamisa | edit source]
Hi 1958 Thuketana na kokwa-wakwe DZJ Mathebule va simekile phepha-hungu ra "Pusela" leri a risekeriwa hi Masonia Products, leyi akuri khampani yo xavisa mirhi ya vutshunguri eTzaneen. Xikongomelo xa Phepha-hungu leri akuri ku tivisa vanhu hileswi endlekaka e xifundzeni xavona. Mphakelo wa vona awufikelele na le Sibasa. Thuketana a a tirha tani hi muteki-mahungu naswona a thlela ava mupfapfarhuti wa phephe-hungu leri, kufikela laha rithyiweke vito rintshwa ra "Marungula". Hi lembe ra 1964 Mufundhisi Theo Schneider wa kerke ya Swiss Mission, u tsakele ntirho wa Thuketa naswona a n'wirhumela e xikolweni xa vufundhisi xa Mindolo, e Kitwe, e tikweni ra Zambiya. Thuketa u kumile Diploma ya yena eka Matsalwa ya xikreste. Nhlohlotelo lowu wu tikombe hi kuhetelela eka tsalwa ra yena ra "Xisomisana".[1]
Thuketana uve xirho xa Christian Writers Fellowship of Afrika, athlela ava xirho xa Xitsonga Writers Association, kukota a hundza emisaveni.[4]
Vukati na Vana[Lulamisa | edit source]
Thuketana u cate na Manana Louisa Thuketana, naswona va katekisiwe hi vana va nthlanu (majaha manharhu na tintombhi timbirhi).[1]
Vutsari na vuhundzuluxi[Lulamisa | edit source]
Thuketana u tikombile ku va mutsari wa ntokoto hi ku hamba a tsala swihungwahungwana swa mafenya leswi loko a ri karhi a swi hlayela vanghana xikan’we ni tintangha takwe a vo dzumbela ro dlawa hi ku hleka. U xambirile ku humesa tsalwa ra yena ro sungula loko ku kandzisiwile buku ya “Kheleni ra Tihele” leyi a yi lo hundzuluxiwa ku suka eka ririmi ra Xisuthu (buku ya “Sekoting sa Lihele”) ku ya eka Xitsonga.[2]
U tsarile tibuku leti landzelaka:
- Xisomisana
- N’waninginingi ma ka Tindleve
- Ndzi ngo Tinciki
- N’wambilu makokorho
Thuketana u yile emahlweni a hundzuluxa tibuku leti landzelaka ku ta eka Xitsonga:[2]
- "Kheleni ra Tihele"
- “Hanyelo ra mukriste”
- “Mayana ku hanana”
- “Ndzi rhandze Jaha”
- “Ndzi rhandze nhwana”
Thuketana u vile un’wana wa ntlawa lowu nga hundzuluxa tsalwa ra Deuterocanonical / Apocrypha ku ta eka ririmi ra Xitsonga ehansi ka vulawuri bya South African Council of Bishops, laha athleleke a endzela tiko ra Israyele tani himurhumiwa wa huvo leyi.[2][4]
Masagwati lawa amakumeke[Lulamisa | edit source]
Thuketana u thlomiwile tinsiva naswona anyikiwa masagwati lama landzelaka:
Mintshaho[Lulamisa | edit source]
- ↑ 1.0 1.1 1.2 1.3 1.4 1.5 "Some narratological features of the novels of F.A. Thuketana" (March 2011) - Chauke, Mkhacani Thomas -UJ Library and Information Centre. Retrieved 8 March 2016
- ↑ 2.0 2.1 2.2 2.3 2.4 2.5 2.6 2.7 "Preserving and Celebrating our literary heritage" (March 2011) - National Library of South Africa. Retrieved 22 February 2016
- ↑ "Felix Thuketana -Lifetime Achievement Literary Award" (March 2011) - The South African Literary Awards. Retrieved 8 March 2016
- ↑ 4.0 4.1 4.2 "Literary Giant drops his pen" (11 October 2013) - Vonani Bila, Sowetan News Paper. Retrieved 29 October 2018
- ↑ 5.0 5.1 5.2 "Felix Thuketana - Profile", South African Literary Awards. Retrieved 29 October 2018


text:
Mimirhi ya xintu ya rixaka ra ma Zulu yina lomu yitumbulukaka kona exikarhi ka vukhale bya yona; xikan’we n kutirhisiwa na matotelo yawona yi cincile nyana eka malembe lawa yotala.
Ma Zulu vaendla kuhambana lokukulu swinene exikarhi ka n’anga yotshungula (inyanga yokwelapha), leyi ntirho wa yona, kufikela namuntlha, kunga ku lawula naku phakela mirhi leyi endliweke hi swimilani na swiharhi, xikan’we na xingomantanda (inyanga yokubhula), lexi 'nuhetelaka' kumbe kukumisisa swivangelo swa swivilelo hiku tirhisa tinhlolo leti haxiwaka ehansi.
Xingomantanda xiveka tinhlolo ta xona eka xibye xohlawuleka leti ati chelaka ehansi e sangwini, kufana naloko kutlangiwa madayizi, naswona swiya hiku tiwisa kuyini e sangwini leswingata hlamusela kahle xivangelo laha xingomantanda xingata hlamusela swiphiqo.
Kuna tinxaka timbirhi ta swingomantanda: kuna isangoma leyi tihlanganisaka na mimoya ya valehansi kutani yi lava mirhi leyinga lulamisaka kumbe kuhorisa swiphiqo kuya hi leswi valehansi vavulaka swona, leswi swikumekaka kusuka eka inyanga yokubhula; kasi isanusi yena u kota ku nuhetela mavabyi kumbe swiphiqo xikan’we na vaendli va swobiha.
Kasi tin’anga (inyanga-plural izinyanga) xikan’we na xingomantanda (isangoma) vakuma vutivi na ntokoto endzhaku ko chayeriwa laha swi endliwaka kuya hi xintu leswinga tekaka malembe yotala kuya fika eka 20. Kuya hi ndzhavuko vavanuna na vavasati va mirhi avari na xiyimo xa kahle swinene eka vaaki, hixitalo avava eka xiyimo xa vumbirhi ehansi ka hosi.
Eka vutomi bya manguva lawa byale madorobeni xiyimo lexi axi hundzuluxiwa xiringana na rifuwo. Tin’anga (izinyanga) total swinene emadorobeni tina mavhengele laha vanhu vayaka kona kuya kuma kupfuneka, kutani vatlhela vanyika kona xikan’we naku xavisa mimirhi ya vona.Translated by Ike Ngobeni


text:
Simisoni (13:1 – 16:31)
131Vhaisraele vha dovha vha khakhela Muṋe washu, Ene a litsha Vhafilista vha vha vhusa ha vhuya ha fhela miṅwaha ya 40.
2
Misi yeneyo ho vha hu na munna we a vha a tshi pfi Manua a tshi bva muḓini wa Tsora. O vha e wa tsinde ḽa Dani. Musadzi wawe o vha e muumba, a si na ṅwana. 3
Muruṅwa wa Muṋe washu a ḓivhonadza kha uyo musadzi a ri, “U muumba, a u na ṅwana, hone u ḓo vha muthu wa thovhela wa beba ṅwana wa mutukana. 4
U vhone u si nwe waini kana halwa kana wa ḽa zwiḽiwa zwo iledzwaho, 5ngauri u ḓo vha muthu wa thovhela wa beba ṅwana wa mutukana. A songo vhuya a geriwa mavhudzi, ngauri musi wonoyo une a bebwa u ḓo kumedzwa Mudzimu a vha munaziri. Ene u ḓo vha ene wa u thoma u lamukisa Vhaisraele kha Vhafilista.”
6Ndi hone uyo musadzi a tshi ṱuwa a ya ha munna wawe a ri, “Ho ḓa muḓinḓa wa Mudzimu kha nṋe; o vha a tshi ofhisa a tshi nga muruṅwa wa Mudzimu. A tho ngo mu vhudzisa hune a bva hone, na ene ho ngo mmbudza uri u pfi nnyi. 7O mmbudza uri ndi ḓo vhifha muvhilini nda beba ṅwana wa mutukana. A mmbudza uri ndi songo nwa waini kana halwa kana nda ḽa zwo iledzwaho, ngauri uyo mutukana u ḓo kumedzwa Mudzimu a vha munaziri u bva hanani u swika a tshi fa.”
8Ndi hone Manua a tshi rabela Muṋe washu a ri, “Yawee Muṋe washu, ndi a u humbela, ita uri muḓinḓa uḽa wa Mudzimu we wa mu ruma a vhuye kha riṋe a ri funze kualusele kwa uyo mutukana ane a ḓo bebwa.”
9Mudzimu a ita zwe Manua a mu humbela, Muruṅwa wawe a dovha a vhuelela kha uyo musadzi a wana o dzula masimuni, munna wawe Manua a si nae. 10Uyo musadzi a mbo ḓi gidima a yo vhudza munna wawe a ri, “Munna uḽa we a ḓisumbedza nṋe ḽiḽa ḓuvha, u fhano!”
11Manua a takuwa a tevhela musadzi wawe. A ya ha uyo munna a vhudzisa a ri, “Ndi vhone vhe vha amba na mufumakadzi wanga?”
Uyo munna a fhindula a ri, “Ndi nṋe.”
12Ndi hone Manua a tshi vhudzisa a ri, “Hu tshi khunyelela zwe vha amba, uyo mutukana o fanela u itani? O fanela u tshila hani?”
13Muruṅwa wa Muṋe washu a fhindula a ri, “Musadzi wau a vhone uri zwoṱhe zwe nda u laya zwi itwe. 14A songo ḽa na tshithihi tshine tsha bva kha munḓirivhe, a songo nwa waini kana halwa kana a ḽa zwiḽiwa zwo iledzwaho. A ite zwoṱhe zwe nda mu laya.”
15
Manua a vhudza Muruṅwa wa Muṋe washu a ri, “Vha songo ṱuwa zwino, nga vha dzule ri range u vha ṱhavhela mbudzana.”
16Muruṅwa wa Muṋe washu a fhindula a ri, “Naho na mpfareledza, a thi nga ḽi zwiḽiwa zwaṋu, hone arali na ita tshiṱhavhelo tshi fhiswaho, tshi ṋekedzeni Yahavee.” Manua ho ngo zwi ḓivha uri ndi Muruṅwa wa Muṋe washu.
17
Ek. 3:12-15
Manua a vhudzisa a ri, “Vhone vha pfi nnyi? Ri itela u vha livhuha musi zwe vha amba zwi tshi khunyelela.”
18Muruṅwa a fhindula a ri, “Ndi mini u tshi mmbudzisa dzina? Ndi dzina ḽi sa ṱalukanyei.”
19
Ndi hone Manua a tshi dzhia mbudzana khathihi na nduvho ya thoro a zwi vhea kha aḽiṱari ya tombo, a zwi ṋekedza Muṋe washu. Muṋe washu a ita tshimangadzo Manua na musadzi wawe vho ḓi sedza: 20Musi khavhu i tshi duga i tshi bva kha aḽiṱari yo livha ṱaḓulu, Muruṅwa wa Muṋe washu a mbo ḓi gonya ṱaḓulu e khayo. Manua na mufumakadzi wawe vha tshi vhona izwo vha mbo ḓi wa nga zwifhaṱuwo. 21Musi Manua na mufumakadzi wawe vha si tsha vhona uḽa Muruṅwa wa Muṋe washu, ha vha hone Manua a tshi zwi ḓivha uri ndi Muruṅwa wa Muṋe washu.
22
Manua a amba na mufumakadzi wawe a ri, “Vhukumakuma ri ḓo fa ngauri ro vhona Mudzimu!”
23Hone mufumakadzi wawe a fhindula a ri, “Arali Muṋe washu o vha a tshi funa u ri vhulaha o vha a sa ḓo ṱanganedza tshiṱhavhelo na nduvho zwe ra mu ṋekedza, o vha a sa ḓo ri sumbedza zwithu hezwi zwoṱhe kana a ri vhudza zwo raliho.”
24Musadzi wa Manua a sala a tshi beba ṅwana a ri u pfi Simisoni. Ṅwana a aluwa, Muṋe washu a mu shudufhadza. 25
Muya wa Muṋe washu a thoma u mu ritha musi e Mishashani ya Dani vhukati ha Tsora na Eshthaolo.


text: Eka mufambisi; hi mayimbelelelo ya risimu leri nge, “U Nga Lovisi.” Miktami* ya Davhida. Loko a baleka Sawulo a ya tumbela ebakweni.+57 Ndzi twele vusiwana, Xikwembu xanga, ndzi twele vusiwana,Hikuva ndzi tumbela eka wena,+Ndzi tumbela endzhutini wa timpapa ta wena kukondza maxangu ma hundza.+2 Ndzi vitana Xikwembu Lexi Nge Henhlahenhla,Xikwembu xa ntiyiso lexi herisaka maxangu ya mina.3 Xi ta ndzi pfuna xi ri etilweni xi ndzi ponisa.+Xi ta pfilunganya la ndzi hlaselaka. (Selah)Xikwembu xi ta kombisa rirhandzu ni ku tshembeka ka xona.+4 Ndzi rhendzeriwe hi tinghala;+Ndzi etlela exikarhi ka vanhu lava lavaka ku ndzi mita,Lava meno ya vona ma fanaka ni matlhari ni miseveNi lava ririmi ra vona ri karihaka ku fana ni banga.+5 Kombisa vuhosi bya wena etilweni, Xikwembu xanga;Ku vangama ka wena a ku ve ehenhla ka misava hinkwayo.+6 Va lava ku ndzi phasa milenge hi nete;+Ndzi hele matimba hikwalaho ka maxangu.+Va cele khele emahlweni ka mina,Kambe va tlhele va wela eka rona.+ (Selah)7 Mbilu ya mina yi yime yi tiya, Xikwembu xanga,+Mbilu ya mina yi yime yi tiya.Ndzi ta yimbelela ndzi tlhela ndzi tlanga swichayachayana.8 Xalamuka, wena mbilu* yanga.Xalamuka, wena xitende; na wena haripa.Ndzi ta pfuxa vurhonga.+9 Ndzi ta ku yimbelelela tinsimu ndzi ku dzunisa exikarhi ka vanhu, Yehovha Xikwembu xanga;+Ndzi ta ku yimbelelela ndzi ku dzunisa exikarhi ka vamatiko.+10 Hikuva rirhandzu ra wena i rikulu ri fika ni le tilweni,+Ni ku tshembeka ka wena ku fika ni le xibakabakeni.11 Kombisa vuhosi bya wena etilweni, Xikwembu xanga;Ku vangama ka wena a ku ve ehenhla ka misava hinkwayo.+


text:
Matimu ya Matsonga
Matsonga (Kumbe Machangana), i rixaka ra vanhu lava akeke e Afrika Dzonga, Mozambhiki na le Zimbabwe. Rixaka leri ri hambanisiwa hi swi yenge swa tindzimi swo hlayanyana leswi hlanganisaka Vahlanganu; Vadjonga; Vabila; Van'walungu na Vahlengwe, hikuya hi Henry Junod. [1] Varhonga, Vacopi na Vathswa ava hlayiwi eka Vatsonga, hambi leswi tindzimi tavona tiyelanaka. Ku ve na njheka-njhekiswano exikarhi ka Machangana na Matsonga, kusukela khale ka tinyimpi ta Manukosi, kambe kuta fikela sweswi, Machangana na Matsonga ma hlayiwa eka rixaka rin'we ehansi ka mfumo wa Afrika Dzonga.[2]
Matimu[Lulamisa | edit source]
Khale ka khaleni, Vatsonga a va kumeka eDzongeni ra tiko ra Mozambiki (Junod, 1977:31). Junod u hlamusela leswaku Vatsonga a va tshama eSt. Lucia Bay eMozambiki hi malembe ya va 1250 (Junod, 1977:31). Kambe hi ku famba ka mikarhi va hangalakile ni tindhawu to hambanahambana va ala ku va ehansi ka Soshangana. Tindhawu leti va nga balekela eka tona hi leti na namuntlha ta ha riki na swikombiso swa tindlu ta Vatsonga ni ndhavuko wa vona. Hi lembe ra 1497, hosi ya le Portugal, yena Dom Manuel u rhumerile tinhenha ta yena hi tingalava ku ya pfula tindlela letintswha ta ku fika ematikweni lama nga si tiviwaka. Ku hlawuriwile Vasco Da Gama ku va mufambisi wa vona.
Loko Vasco Da Gama a fikile eMozambiki, u hlanganile na tihosi ta Vatsonga endhawini leyi vuriwaka Nyarimi (Inharime), a vumba vuxaka lebyinene na vona (Junod, 1977:31). Vasco Da Gama u kumile leswaku vanhu lava a va kumeka kona, vona Vatsonga, a va ri na tintswalo swinene na kona a va tsakela vanhu van’wana. Loko vanhu lava va tsakile a va phokotela mandla ku komba ku tsaka ka vona. Hikwalaho ka tintswalo ta Vatsonga eka tiko leri a va ri ka rona, swi endlile leswaku va thya tiko leriya vito ro sungula ra Mozambiki leswi vulaka, “Tiko ra vanhu lavanene.”
Eku sunguleni Vatsonga a va tshamile ku suka e St.Lucia Bay, eN’walungu wa KwaZulu-Natal, ku ya fika enambyeni wa Save eMozambiki. Ndhawu ya Vatsonga a yi katsa tindhawu ta N’walungu wa KwaZulu-Natal, Swaziland, Mpumalanga, Kruger National Park na Dzonga-N’walungu wa Zimbabwe. Matsalwa ya Perestrello (Santa Bento, 1554), Diogo de Couto (Santa Thome, 1589) na Lavanha (Santa Alberto, 1593) ya hlamusela leswaku a ku ri na mitlawa yo hambana ya Vatsonga eMozambiki yo fana
na vaRonga, Vanyayi, vaKalanga, vaLenge, vaNgoni, na vaNdzawu, vaTonga, vaHlanganu, vaCopi na vaHlengwe.Ntlawa wa vaRonga a va tshama exikarhi ka Maputo na St. Lucia Bay hi lembe xidzana ra vu 16, vaRonga a va fumiwa hi tihosi to fana na va Ngomane, Nyaka, Mpfumo, Lebombo (Livombo), Manyisa na Tembe. Swivongo leswi swa ha ri kona na namuntlha. Ku vuriwa leswaku tihosi to fana na Nyaka na Tembe a va ri tihosi ta matimba swinene ku sukela eDelagoa Bay, eN’walungu ku ya eSt.Lucia Bay edzongeni, ku ya fika etintshaveni ta Lebombo, evupeladyambu.
Hi nkarhi wa Mfecane hi lembe xidzana ra vukaye, Vatsonga vo tala a va akile exikarhi ka tiko ra Mozambiki (Jenkins, 2011). Soshangana loyi a ri ndhuna ya Tshaka, eka Zulu u hlaserile Vatsonga, a vumba vuhosi bya ka Gaza. Endzhaku ka Soshangane, n’wana wa yena Muzila u tekile vuhosi. Muzila u landzeriwile hi Nghunghunyane, loyi a nga khomiwa a pfaleriwa ekhotsweni hi Maputukezi eMandlakazi hi 1895. Hi malembe ya va 1835 va ka Nkuna, Valoyi, Mavundza na Rikhotso va sukile Mozambiki va kongoma eTransvaal eSouth Africa, va ala ku va hansi ka Soshangane. Va ka Maluleke vona va sukile Mozambiki hi ku chava Soshangane va ya tshama laha sweswi ku nga Kruger National Park. Van’wana Vatsonga va sukile Mozambiki na muhloti wa Muputukezi, Juwawa va kongoma eTransvaal, eAfrika-Dzonga, eAlbasini, kusuhani na laha ku nga na doroba ra Makhado sweswi. Va akile mfumo wa Xipilongo lowu a wu ri wa Magwamba. Hi lembe ra 1850 Muzila n’wana Soshangane u balekele eXipilongo hikwalaho ka nyimpi ya yena na makwavo Mawewe.
Hi lembe ra 1861 Muzila u tlhelele eMozambiki ku ya lwa na makwavo Mawewe, loyi a nga nwi hlula a balekela Swaziland (Junod, 1977:51). Muzila u fumile ku fika lembe ra 1884 loko a lova. N’wana wa yena Nghunghunyane u tekile vuhosi, kutani a ya tshama eBileni hi 1889. Hi lembe ra 1861 ku vile na nyimpi exikarhi ka Muzila na Maputukezi kutani va n’wi khoma. Ndhuna ya yena ya nyimpi Magigwana Khosa u yisile nyimpi emahlweni ku fika hi lembe ra 1897 loko a dlayiwa eMapulangweni. Hi lembe leri landzelaka Muzila u sukile eMozambiki na vanhu va yena, a kongoma eAfrika-Dzonga eBushbuckridge. Loko va fika, va kumile Vatsonga van’wana lava se a va tshama eAfrika-Dzonga, vo fana na va ka Mnisi hosi yale eBushbuckridge, Nkuna, Valoyi, na Magwamba lava a va tshama eTzaneen, Giyani, na Malamulele.
Mintshaho[Lulamisa | edit source]
- ↑ HA Junod, "Tsonga languages and dialects" - the Internet Archive. Retrieved 14 March 2016
- ↑ "Tsonga" (20-Oct-2011) - South African History Online. Retrieved 14 March 2016


text:
Swakudya
Swakudya iswilo[1] leswi dyiwaka leswaku swi nyika matimba na vutomi eka swivumbiwa leswi hanyaka. Hakanyingi i swimilana, kumbe swiharhi, naswona swi hlanganisa swiaka miri swa nkoka, kufana na mafurha, tiphurotheni, timinerali, Mavhitamina na ti Khabhohaydreti.
Kuya hi matimu, vanhu ava hlengeleta swakudya hi ku hlota kumbe ku rima. Manguva lawa, swakudya swi phakeriwa hi ti khampani leti lulamisaka swakudya.
Mfanelo yo va na swakudya, imfanelo ya ximunhu leyi tekiweke eka nhlangano wa ikhonomi na timfanelo ta ximunhu (ICESCR), leyi amukelaka "mfanelo wa mahanyele lamanene, ku katsa na swakudya", kuhlanganisa na "mfanelo nkulu yaku tshunxeka eka ndlala".


text:
Kha vha Ntwana, mvula asi tshone tshithu tshine tsha vhonala tshine tsha vha vha na mirafho. I dovha ya vha tsumbo ya usumbedza uri u nga beba na tsumbo ya uri mupo na vhathu vha na mulalo. Vha tshi itela uri mvula dzi vhe hone tshifhinga tshothe vha dzula vha na mishumo ya u vhidza mvula.
Hu saathu vha na hei mishumo mvula i vhidziwa nga kha tsumbo ya u fhufha ha tshinoni tsha (tladi). Zwine ha vhana lutendo lwa uri ndi Cape fish, tshinoni hetshi tshi taluswa nga uvha na muvhala mutsuku, mutshena na mutsu kha mabesu. Hu tendiwa uri tshinoni hetshi tshi vha tsho hahedzwa kha tshishumiswa tshine tsha vhidziwa upfi Lehadima, mananga a kholomo avha o khavhisa a tshi khou imela tshinoni kha muvhala mutsuku, mutshena na mutsu.
Lehadime i shuma kana u shumiswa nga vha vhoni vha vhanna na vhafumakadzi, kha u vhidza mvula ine ya kona u vhona uri mavu avhe matete na vhathu vha hone. Vha Ntwana vha na maitele avho musi zwi tshi da kha mafhungo a mbebo. Sa tsumbo, muvhala mutsuku uvha u tshi khou sumbedza khombo. Lupenyo lu vha lu tshi khou amba uda ha mvula, naho zwo ralo vha Ntwana vha dovha vha tenda uri iya vha ho hahedzwa nga vhaloi na u sa i disa uri hu si vhe na mbebo kha shango.
Naho zwo ralo, vhafumakadzi vhane vha vha na vhudifhinduleli kha khombo dzine dza nga vha hone kha shango na kha mbumbelo, vha dzhiiwa vha khombo kha tshitshavha. Hezwi zwi takuswa nga vhushaka vhukati ha zwifuwo na vhafumakadzi. Zwothe zwi taluswa nga u kona u imedzana. Zwothe zwi sumbedza mbebo zwa dovha zwa sumbedza khombo ya u sika maanda.
Sa tsumbo, musi mufumakadzi a maduvhani ha tei uya dangani la kholomo. Na mufumakadzi asa bebi a dzhena dangani la kholomo hu ya vha na khombo. Vhafumakadzi vha dzhiwa vho tsireledzea nga murahu ha musi vho no hula vhukuma vha si tsha ya na maduvhani, vho no bvisa malungu avho othe are kha dzi khundu, nga nnda ha lituku la muvhala wa pinki.
Arali pink yo dzhiiwa i tshi khou i mela u tangana ha mivhala mutsuku na mutshena, zwi vha zwi tshi khou imela nzeo zwi ya linganisa zwimangadzo zwine zwa nga vha hone. Hezwi zwisumbedza uri vhaNtwana vhana vhushaka na mivhala yavho na zwishumiswa kha u kona u imela kana u tshika kha zwimangadzo zwothe zwine zwa nga vha hone na zwine zwa nga kwama mivhii yavho. Mivhala i tanganiswa na nyimelo ya mbilu na u dzika, u tshena ha mbilu na khombo, zwine zwa shuma kha ufha vha Ntwana luambo lwa tswayo lune lwa vha thusa kha u pfesesa zwine zwa vha uri zwi khou itea shangoni.Translated by Khalirendwe Nekhavhambe


text:
Vunanga, risimu xikan’we na ncino swi tlange xiphemu xa nkoka swinene eka vutomi bya mu Zulu, kungari eka munhu un’we ntsena, kambe na rixaka rihelerile. Ncino i khale wuri na nkoka eka kuvumba vun’we eka mintlawa, ngopfu ngopfu himinkarhi ya ntshikelelo, ntsako xikan’we naku cinca, xikombiso, loko kungase sungula nyimpi, eka micato xikan’we nale ka mintirho yankoka yaku kula ka vana loko vahundzela eka xiteji xokarhi.
Swichaya chayani aswinga tirhisiwi eka mincino yotala ya ndzhavuko wa xi Zulu, hambi kuri xigubu/ngoma yinene, hambi leswi yinga kona eka mintlawa yotala. Himpela, xigubu xin’we ntsena lexi axi tiveka eka ndzhavuko wa xi Zulu akuri iNgungu, kumbe pot-drum, leyi ayi endliwe hi dzovo rambuti leri vambiweke ehenhla ka mbita (imbiza) kutani yi chayiwa hiku tirhisa voko.
Kusuka eka mintsariso leyinga kona, switikomba onge xigubu (isigubu), kumbe xigubu xo endliwa hi ntsanda, lexinga tala ngopfu exikarhi ka ma Zulu namuntlha axi koperiwile, kusuka eka vaakelani va ma Thonga.
Ma Zulu avari na swichayachayani swohlaya swa xitiringi laha uGubu, lexi kunga xitiringi lexingana ndzheko eka tlhelo lerin’wana, lexi axiri na ndhuma. Kucina aswiri na nkoka wa xintu eka vutomi bya ma Zulu, naswona kuna mintirho yotala swinene eka vutomi bya ma Zulu leswi endlaka xiphemu xa nkoka eka mintirho leyinga yankoka.
Xikombiso, loko mufana kumbe nhwenyani a ringanela kuya ngomeni, kuna tinsimu tokarhi leti yimbeleriwaka, ti landzeriwa hi ncino. Leswi swafana nale ka nkhuvo wa vukati, laha kualandzeleriwaka mintirho ya xintu laha ku hlanganisiwaka vanhu vambirhi naswona swi kombisiwa hi mphikizano wa ncino lowuvaka xiphemu xa nkoka eka nkhuvo wa vukati.
Ngopfu ngopfu eka masiku yakhale, loko ku hlota swahatele swinene, ku cinca naswona aswiri na nkoka wa xintu loko ku hlota swinga se sungula. Loko kungase sunguriwa, vavanuna avahlangana exivaleni laha ava cina kona, vatinyungubyisa hi vutshila bya vona na leswi avata swiendla xikan’we na ndlela leyi avari na vurhena hikona loko vari eku hloteni.
Hinldela leyi, kunyanyukela kuya hlota xikan’we na leswi swinga languteriwa aswihumela ehandle. Leswi aswi nyanyula ngopfu eka mincino hinkwayo ya ma Zulu akuri ntlawa wa hosi wu ambale mpahla ya wona loko kungase yiwa enyimpini kumbe loko va cina e mutini wa hosi endzhaku kaloko kuve na ntlangu wotlangela mihandzu yosungula endzhaku ka ntshovelo.
Ncino wa masocha lowu avawu cina awuri na matimba xikan’we na nkhinkhi, wu famba hinkarhi nakuva miri wu fambisana naswona awuva wu lulamisiwe kahle. Leswi hinkwaswo, swikatsane na swiambalo swavona swa ntlawa, aswi endla leswaku ncino wusaseka.Translated by Ike Ngobeni


text:
Pisalema ya Davhida, ya ku kombela ku tsundzukiwa hi Xikwembu.
381We HOSI, ndzi be u nga hlundzukanga,
u ndzi tshinya u nga karihanga.
2Miseve ya wena yi ndzi tlhaveterile,
u ndzi tshikelerile hi voko ra wena.
3Ndzi twa ku vava emirini wa mina hinkwawo,
vuvabyi byi ndzi pandzisa ni marhambu,
hikuva ndzi tivangele vukari bya wena
hi leswi ndzi dyoheke.
4Milandzu ya mina yi tele ngopfu, ya ndzi khubumeta,
yi hundzuka ndzhwalo lowu ndzi hlulekaka ku wu rhwala.
5Swilondza swa mina swa nun'hwa swi huma vuvopfu,
hikwalaho ka vuphukuphuku bya mina.
6Ndzi tikeriwa ni ku tshikeleriwa ku tlula mpimo,
siku hinkwaro ndzi famba-famba ndzi ri eku rileni.
7Endzeni ka mina ku hisa ngopfu,
ndzi twa ku vava emirini wa mina hinkwawo.
8Matimba ya mina ma herile, a ndza ha koti nchumu,
ndzi le ku konyeni, mbilu ya mina yi karhateka ngopfu.
9We N'wini wanga, u tiva hinkwaswo leswi ndzi swi navelaka,
ku konya ka mina, wa ku twa.
10Mbilu ya mina yi ba hi ku hatlisa, ndzi hela ntamu,
ni mahlo ya mina a ma ha voni.
11Vanghana va mina, vona lava ndzi va rhandzaka, va ndzi tshikile ekhombyeni,
va ka hina na vona va ndzi fularhela.
12Lava va lavaka ku ndzi dlaya, va rhiya mintlhamu,
lava tsakelaka ku ndzi vavisa, va kanela swa ku ndzi lovisa,
siku hinkwaro va vulavula swo kanganyisa.
13Mina ndzi fana ni munhu wo fa tindleve, a ndzi twi nchumu,
ndzi fana ni mbheveve, a ndzi vulavuli.
14Hakunene ndzi fana ni munhu loyi a nga ha twiki nchumu,
loyi a nga ha hlamulaniki na van'wana.
15Kambe we HOSI, ndzi ta langutela wena,
hi wena u nga ta hlamula, we Xikwembu N'wini wanga.
16Xikhongelo xa mina hi lexi: “U nga pfumeli leswaku lava va tikurisaka
va tsakisiwa hi ku khuguka ka mina.”
17Sweswi ndzi le kusuhi ni ku wa,
ni switlhavi swa mina swa nyanya.
18A ndzi fihli ku homboloka ka mina,
ndzi tivona nandzu hikwalaho ka swidyoho swa mina.
19Valala va mina va tsakile swinene, va ni matimba;Van'wana va ri: Valala va mina, lava ndzi nga va dyohelangiki, va ni matimba
lava va ndzi vengaka mahala, va tele.
20Lava va ndzi tlheriselaka leswinene hi leswo biha,
va lwa na mina, hikuva ndzi tsakela ku endla leswo saseka.
21U nga ndzi fularheli we HOSI,
we Xikwembu xanga, u nga vi kule na mina.
22Hatlisa u ndzi lamulela
we N'wini wanga, muponisi wa mina.


text:
31Nyimpi ya lava yimaka ni ndyangu wa ka Sawulo ni lava yimaka ni ndyangu wa ka Davhida, yi ya emahlweni nkarhi wo leha; matimba ya va ka Davhida a ma ya ma engeteleka, kasi ya va ka Sawulo a ma ya ma hunguteka.
2Vana va Davhida va majaha lava velekiweke eHebroni, hi lava: Lowa mativula i Aminoni, loyi Davhida a nga n'wi kuma na Ahinowama wo huma eYizriele. 3Wa vumbirhi i Kileyabu, a nga n'wi kuma na Abigayele, loyi khale a a ri nkata Nabala wa le Karmele. Wa vunharhu i Abixalomu, loyi a n'wi kumeke na Maaka, N'wa-Talimayi hosi ya Gexuri. 4Wa vumune i Adoniya, loyi a nga n'wi kuma na Hagiti. Wa vuntlhanu i Xefatiya, loyi a n'wi kumeke na Abitali. 5Wa vu-6 i Yitereyamu, loyi a nga n'wi kuma na Egila xirhandzwa xa yena. Hi vona vana va Davhida va majaha lava velekiweke eHebroni.
6Loko nyimpi exikarhi ka va ka Sawulo ni va ka Davhida yi ri karhi yi ya emahlweni, Abinere a tinyika matimba yo lawula ndyangu wa Sawulo. 7A ku ri ni wansati loyi a va ku i Risipa, N'wa-Aya, un'wana wa vasati lavatsongo va Sawulo. Siku rin'wana, Ixi-Boxete a ku ka Abinere: “Hikwalaho ka yini u gangisa Risipa nsati lontsongo wa tatana, xana?” 8Marito lawa ya Ixi-Boxete ma hlundzukisa Abinere ngopfu, kutani a ku ka yena: “Xana ndzo va mbyana mina, ndzi nga ta tirhela tiko ra Yuda, xana? Namuntlha, ndza ha tirha hi ku tshembeka endyangwini wa tata wa wena Sawulo, ndzi tshembekile eka maxaka ya yena ni ka vanakulobye. A ndzi ku nyiketanga emavokweni ya Davhida wena Ixi-Boxete, kambe sweswi wa ndzi lumbeta hi timhaka ta vavasati! 9Mina Abinere, ndza tiyisa hi ku hlambanya emahlweni ka HOSI Xikwembu, ndzi ri: Ndzi ta endlela Davhida leswi HOSI Xikwembu xi n'wi hlambanyeleke swona; 10
ndzi ta tekela va ka Sawulo evuhosi, ndzi byi nyika Davhida, ndzi tiyisa ku fuma ka yena ehenhla ka Israele na Yuda, ku sukela eDani ku fikela eBerexeba!” 11Ixi-Boxete a nga kotanga ku hlamula Abinere, hikuva a a n'wi chava ngopfu.
12Kutani Abinere a hatla a rhuma vanhu eka Davhida ni rito leri nge: “Xana tiko ri fumiwa hi mani xana?Van'wana va ri: Kutani Abinere a rhuma vanhu eka Davhida ni rito leri nge: Xana tiko ri fumiwa hi mani xana? A ri le hansi ka mina ke? Ndzi ri, endla xinakulobye na mina, kutani mina ndzi ta ku pfuna, ndzi kokela Vaisraele hinkwavo eka wena.” 13Davhida a hlamula a ku: “Hiswona! Ndzi nga endla xinakulobye na wena, kambe mhaka yo sungula leyi ndzi lavaka leswaku u yi endla, u nga si vonana na mina, hi leyi: Tana na Mikala N'wa-Sawulo, siku u nga ta vonana na mina!” 14
Kutani Davhida a rhumela rito eka Ixi-Boxete, n'wana Sawulo, leri nge: “Ndzi nyike nsati wa mina Mikala, loyi ndzi n'wi lovoleke hi dzana ra minsuvu ya Vafilista!” 15Kavaloko Ixi-Boxete a rhumela vanhu, va ya teka Mikala evukatini bya yena le ka Palatiele n'wana Layixi. 16Palatiele nuna wa yena a n'wi landza a ri karhi a rila ndlela hinkwayo, va ko va fika emutini wa Bahurimi. Kutani Abinere a n'wi tlherisa, a ku: “Tlhela, u muka!” Kutani Palatiele a tlhela.
17Abinere a ya vonana ni vakulukumba va tiko ra Israele, a ku ka vona: “I khale mi ri karhi mi navela leswaku Davhida a va hosi ya n'wina. 18Kutani sweswi, tirhani, hikuva HOSI Xikwembu xi tshembisile Davhida, xi ku: ‘Ndzi ta tirha hi wena Davhida nandza wa mina, ku lamulela vanhu va mina va Israele emavokweni ya Vafilista na le mavokweni ya valala hinkwavo va vona.’ ” 19Abinere a tlhela a ya vulavula ni va ka Benjamini, kutani a ya eHebroni, a ya vikela Davhida hinkwaswo leswi vanhu hinkwavo va Israele ni va nyimba ya ka Benjamini va twananeke ku endla swona.
20Loko Abinere a fika eHebroni ni vavanuna va 20, Davhida a va endlela xinkhubyana. 21Kutani Abinere a ku ka Davhida: “Ndzi ta ya ndzi ya kucetela Vaisraele hinkwavo, ndzi va vuyisa eka wena n'wini wanga; va ta endla xinakulobye na wena, kutani wena u ta fuma hinkwako laha u ku rhandzaka.” Kutani Davhida a pfumelela Abinere ku tifambela hi ku rhula.
22Endzhaku ka nkarhinyana, Yowabu ni malandza ya Davhida va vuya hi le ku hlaseleni, va ri ni swilo leswo tala leswi va swi phangheke. Kambe Abinere a a sukile eka Davhida eHebroni, hikuva Davhida a a n'wi pfumelele ku tifambela hi ku rhula. 23Loko Yowabu a fika ni mavuthu ya yena hinkwawo, a byeriwa leswaku Abinere n'wana Nere a a tile eka hosi Davhida, ni leswaku Davhida ú n'wi tshikile a famba hi ku rhula. 24Kutani Yowabu a ya eka hosi Davhida, a fika a ku ka yena: “U endlile yini xana? Ndzi twa leswaku Abinere a a tile kwala ka wena; xana u n'wi tshikele yini a famba xana? 25Wa swi tiva swinene leswaku Abinere n'wana Nere, a a tela ntsena ku ta ku kanganyisa, ni ku tiva lomu u famba-fambelaka kona, ni ku ta twa hinkwaswo leswi u swi endlaka.”
26Yowabu a suka eka Davhida, kutani a rhuma vanhu va landza Abinere va ya n'wi tlherisa exihlobyeni xa Sira, va vuya na yena. Kambe Davhida a nga tivanga nchumu hi mhaka leyi. 27Kuteloko Abinere a fikile eHebroni, Yowabu a n'wi kokela etlhelo kusuhi ni nyangwa ya muti,Van'wana va ri: a n'wi kokela endzeni ka xihondzo xa le nyangweni wonge hi loko a lava ku vulavula na yena exihundleni, kutani a n'wi tlhava khwiri a fa. Yowabu a a rihisela swa ku dlawa ka Asahele makwavo. 28Loko Davhida a twa mhaka leyi, a ku: “Mina ni tiko ra mina, a hi na nandzu nikutsongo emahlweni ka HOSI Xikwembu, emhakeni ya ku dlawa ka Abinere n'wana Nere. 29Nandzu lowu a wu ve ehenhla ka yena Yowabu ni va ka vona hinkwavo. Vanhu lava a va rhukaniwe. Exikarhi ka vona, ku nga pfumaleki ni siku ni rin'we lava nga ta va ni vuvabyi bya tingana kumbe bya nhlokonho; ku nga pfumaleki matoya, ni lava nga ta ya fela enyimpini, ni lava nga ta pfumala swakudya!” 30Yowabu na Abixayi va dlayile Abinere, va rihiseta swa ku dlawa ka makwavo wa vona Asahele enyimpini ya le Gibiyoni.
31Kutani Davhida a lerisa Yowabu ni vanhu hinkwavo lava a a ri na vona, a ku: “Handzulelani swiambalo swa n'wina, mi ambala leswo khwaxa, mi rila Abinere!” Loko va ya eku lahleni, hosi Davhida a sala endzhaku ka lava rhwalaka vuhlaka bya mufi. 32Loko va ri emasirheni le Hebroni, eku lahliweni ka Abinere, hosi Davhida a rila swinene, ni vanhu lavan'wana hinkwavo va rila. 33Kutani hosi Davhida a suma risimu ra ku rila Abinere, leri nge:
“We Abinere, u fele yini tanihi xiphukuphuku xana?
34A wu nga bohiwanga mavoko,
ni milenge ya wena a yi nga tsimbiwanga hi tinsimbhi.
U wile tanihi munhu loyi a kumaneke ni swigevenga!”
Kutani vanhu va ya emahlweni hi ku rila Abinere. 35Kutani vanhu hinkwavo va ya va ya khongotela Davhida leswaku a dya swakudya, dyambu ri nga si pela, kambe Davhida a hlambanya a ku: “Ndza tiyisa emahlweni ka Xikwembu, ndzi ri: Ndzi nga ka ndzi nga dyi, hambi byi ri vuswa kumbe yini na yini, dyambu ri kondza ri pela!” 36Loko vanhu va vona maendlelo lawa, va tsaka, tanihileswi xin'wana ni xin'wana lexi endliwaka hi hosi Davhida, a xi va tsakisa. 37Siku rero, vanhu hinkwavo va ka Davhida, ni Vaisraele hinkwavo, va swi vonile leswaku a ku nga ri ku rhandza ka hosi Davhida leswaku Abinere n'wana Nere a dlawa. 38Kutani hosi Davhida a ku ka malandza ya yena: “Xana a mi swi tivi leswaku munhu loyi a feke namuntlha, a a ri mufambisi ni nkulukumba etikweni ra Israele, xana? 39Namuntlha ndzi titwa ndzi tsanile ngopfu, hambileswi ndzi hlawuriweke ku va hosi; vana lava va Seruya va ndzi tsandzile, kambe HOSI Xikwembu xi ta avanyisa lavo biha hi ku ya hi ku biha ka vona!”


text:
Pineapplefish
Dzina ḽa muṱa lo Ḓoweleyaho
Pineapplefish
Alias
Pineconefish, Burrfish
Dzina ḽa tshi saitsi
Monocentridae
Tshivhumbeo
U swika kha 30 cm, yo linganelaho ndi 17 cm.
Ṱhaluso
Yo ita tshipulumbu, muvhili wayo wo kuvhangana wa vha na makwanda, ya vha na mutshila wa nga matungo. Ya vha na muṱodo muthihi na hone uya kona u shuma kha u I tsireledza kha khombo. Ndi tshitopi uya kha muvhala wa swiri ya vha na mupendelo mutsu.
Nḓivho yo ḓoweleyaho
Muṱa wa Monocentridae ndi mbili fhedzi dza vha na tshaka dza 4. Ya vha na dzi Bioluminescent kha matungo oṱhe na kha ṱhaha dzine dza vhidzwa upfi photocore dzine dza vha na muvhala wa swiri nga masiari na mudala hu vhusiku. U shumiswa uri u kone u vhidza zwiḽiwa. I wanala mabakoni na nga zwigwada kha zwikwara I tshimbila vhusiku.Iya kudzela.
Kuḽele
I ḽa dzi zooplankton, na dzi crustaceans ṱhukhu.
Kuphaḓaladzele
Dzi wanala vhuponi hoṱhe na lwanzheni lwa Indo-Pacific.


text:
301Lawa i marito ya Aguri n'wana Yake, wa le Masa,Van'wana va ri: Lawa i marito ya Aguri n'wana Yake, ú vurise sweswo
lawa a ma byeleke Itiele na Ukala.Van'wana va ri: Ú vurise sweswo, a ku: Ndzi tikarhatile, we Xikwembu, ndzi tikarhatile
2Hakunene ndzi phuphula mina, a ndzi munhu wa nchumu,
ku twisisa loku van'wana va nga na kona, mina ndzi hava.
3Vutlhari a ndzi byi dyondzanga,
ni timhaka ta Xikwembu, a ndzi ti tivi.
4I mani la nga tlhandlukela etilweni, a tlhela a vuya xana?
Xana i mani la nga tshama a fumbarhela moya xana;
la tshamaka a phutsela mati hi nceka i mani xana,
i mani la nga veka vugimamusi bya misava xana?
Vito ra yena hi yena mani, ni n'wana wa yena i mani xana?
Wena u fanele ku swi tiva!
5Hinkwaswo leswi vuriwaka hi Xikwembu swi tiyile,
hi xona xitlhangu xa lava tsutsumelaka eka xona.
6U nga engeteli nchumu eka marito ya xona,
leswaku xi ta ka xi nga ku bi, na wena u nga hundzuki muhembi.
7Ndzi kombela ku nyikiwa swilo leswimbirhi, ndzi nga si fa,
u nga tshuki u ndzi alela swona:
8Vuxisi ni mavunwa, ndzi hambanyise na swona;
vusiwana hambi rifuwo, u nga ndzi nyiki,
ndzi phamele ntsena swakudya leswi swi ndzi ringanaka,
9hikuva loko ndzi xurha ngopfu, ndzi nga tshuka ndzi ku landzula,
ndzi ku: “HOSI Xikwembu xa kona, i mani ke?”
Kumbe loko ndzi wela evusiwaneni, ndzi sungula ku yiva,
kutani ndzi onha vito ra wena, we Xikwembu xanga.
10Hlonga, u nga tshuki u ri onha vito eka n'wini wa rona,
hikuva ri nga ku rhuketela,Kumbe: hikuva yena a nga ku rhuketela kutani u wela enandzwini.
11Ku ni vanhu lava rhuketelaka vatata wa vona,
hambi vamana wa vona, a va va xiximi.
12Ku ni vanhu lava tivonaka va tengile,
kasi va lo pyì, hi thyaka!
13Ku ni vanhu lava tikurisaka ngopfu,
lava tshamaka va ri karhi va tivamba-vamba.
14Ku ni vanhu lava meno ya vona
ma nga timbatlu kumbe mikwana:
Ha wona va herisa swisiwana laha misaveni,
va susa ni vapfumeri evanhwini.
15Xigalana xi ni vana vambirhi va xisati,
lava va nge: “Hi nyike! Hi nyike!”
Xana swilo leswi nga kotiki ku vula swi ku: “I nkomu, ndzi xurhile!”
i swinharhu xana? E-e, i mune, swi nga leswi:
16I xivandla xa vafi, ni nsati wa mhika,
ni misava yo oma leyi lavaka mpfula,
ni ndzilo lowu tipfurhelaka hi ku rhandza.
17Munhu loyi a sandzaka tata wa yena,
a tlhela a ala ku yingisa mana wa yena,Van'wana va ri: a tlhela a hlekula mana wa yena la dyuhaleke
ú ta xokoriwa mahlo hi mawukuwuku,
a dyiwa hi makoti.
18Swilo leswi swi ndzi hlamarisaka, leswi ndzi nga kotiki ku swi twisisa,
i swinharhu xana? E-e, i mune, swi nga leswi:
19I ndlela leyi koti ri hahaka ha yona empfhukeni,
ni leyi nyoka yi kokovaka ha yona emaribyeni,
ni leyi ngalava yi fambaka ha yona elwandle,
ni leyi jaha ni nhwana va rhandzanaka ha yona.
20Wansati la oswaka, ú endlisa leswi: Ú dya a tlhela a tisula nomo,
kutani a ku: “Mina, a ndzi endlanga nchumu xo biha.”
21Xana swilo leswi tsekatsekisaka tiko, leswi ri nga kotiki ku swi tiyisela,
i swinharhu xana? E-e, i mune, swi nga leswi:
22Hiloko hlonga ri hundzuka hosi,
ni loko xiphukuphuku xi dya xi xurha,
23ni loko wansati wo ka a nga rhandzeki a kuma vukati,
ni loko nandza wa xisati a teka ndhawu ya nkosikazi.
24Swivumbiwa swa mune leswitsongo swa laha misaveni
leswi tlhariheke ngopfu, hi leswi:Van'wana va ri: kambe swi tlharihile ku tlula tintlhari
25I vusokoti lebyi nga tiyangiki,
kambe hi ximumu byi tihlengeletela swakudya;
26i timbila leti nga riki na matimba,
kambe ti tilavela vutshamo emabakweni ya maribye;
27i tinjiya leti nga riki na hosi,
hambiswiritano, ti famba hi mintlawa-ntlawa ya tona;
28i nkolombyani lowu u nga wu tamelaka evokweni,
hambiswiritano, wa kumeka ni le tindlwini ta tihosi.
29Xana swilo leswi mafambele ya swona ma tsakisaka,
i swinharhu xana? E-e, i mune, swi nga leswi:
30I nghala leyi tiyeke ku tlula swiharhi hinkwaswo,
leyi nga chaviki nchumu;
31i nkuku lowu tiololaka; i mbuti ya xiphongho;
i hosi leyi nga kanetiwiki hi munhu etikweni.Van'wana va ri: i hosi leyi fambaka emahlweni ka vanhu va yona
32Loko u tiendlile phuphula hi ku tikurisa,
kumbe hi ku boha makungu layo biha, dyondza ku tikhoma u miyela.
33Phehlwa ri huma entswambeni lowu hlutiweke,
nhompfu leyi biweke yi huma ngati,
ku ntlhontlha vukari, swi pfuxa madzolonga.


text:
Snappers
Dzina ḽa muṱa ḽo ḓoweleyaho
Snappers
Dzina ḽa tshi saitsi
Lutjanidae
Tshivhumbeo
Ubva kha 1 m, yo linganelaho ndi 30 cm.
Ṱhaluso
Muvhili wayo una tshivhumbeo tsho ṱandavhuwelaho matungo mulapfu. Mutshila unga forogo. Ya vha na mutshila muthihi wa nga nnṱha. Ṱhoho yo tou tswititi I tshi ya mulomoni. Mivhala iya fhambana u bva kha tshitopi, mutshena, silivhere, na wo no nga makole na wo yaho kha mutsuku kana mutshena na mutsu.
Nḓivho yo ḓoweleyaho
Muṱa hoyu ndi 17 wa vha na tshaka dza 107, dzi ya wanala dzi nnzhi zwikwarani. I zwima zwiḽiwa vhusiku, ya vha na maṱo mahulwane dzi na maṋo nga nnḓa ha mulomo. Dzi ya kudzela makumba.
Kuḽele
Dziḽa dzi crustaceans na dziṅwe khovhe.
U phaḓaladziwa
Dzi wanala hoṱhe hune havha na vhuḓalo ha maḓi.
Zwigwada zwo ḓoweleyaho
Bluebanded snapper - Lutjanus kasmira
Emperor snappers - Lutjanus sebae
Humpback snapper - Lutjanus gibbus


text:
291
II Tikr. 36:10
Muprofeta Yeremiya a tsala papila a ri eYerusalema, a ri rhumela eka masalela ya vakulukumba lava yisiweke evukhumbini, ni ka vaprista ni vaprofeta ni vanhu hinkwavo lava Nebukadnetsara a va suseke le Yerusalema a va yisa evukhumbini le Babilona; 2papila leri ri tsariwile endzhaku ka loko hosi Yoyakini, ni mana wa yena, ni valanguteri, ni tindhuna ta tiko ra Yuda ni ta Yerusalema, ni vavatli ni vafuri va tinsimbhi, va khomiwile va susiwa eYerusalema. 3Papila ra kona ri fambile na Elasa n'wana Xafani, na Gemariya n'wana Hilkiya, va nga vanhu lava Sedekiyasi hosi ya Yuda a a va rhumile eka Nebukadnetsara hosi ya Babilona. Papila hi leri: 4“HOSI ya matimba hinkwawo Xikwembu xa Israele, xi byela n'wina hinkwenu lava xi mi suseke eYerusalema ni ku mi yisa evukhumbini le Babilona, xi ri: 5‘Akani tindlu mi tshama eka tona; rimani mintanga mi tidyela mihandzu ya kona. 6Titekeleni vasati mi kuma vana va xinuna ni va xisati, mi lovota ni vana va n'wina va xinuna, mi lovorisa ni lava va xisati leswaku na vona va ta kuma vana va xinuna ni va xisati; andzani eBabilona mi nga hunguteki. 7Muti lowu ndzi mi yiseke eka wona mi ri mahlonga, wu naveleleni minkateko, mi wu khongelela leswaku ndzi wu katekisa, hikuva loko wu kateka, na n'wina mi ta kateka.’ 8Hakunene HOSI ya matimba hinkwawo Xikwembu xa Israele xi vurisa sweswo xi ri: ‘Mi nga tshuki mi pfumela ku xisiwa hi vaprofeta va n'wina ni vangoma lava nga xikarhi ka n'wina; mi nga tshuki mi yingisa ni lava va mi byelaka milorho ya vona,Van'wana va ri: mi nga tshuki mi yingisa milorho leyi mi yi lorhaka 9hikuva leswi va swi vulaka hi vito ra mina i mavunwa, a va rhumiwanga hi mina. Ndzi vula sweswo mina HOSI.’
10
Yer. 25:11
Dan. 9:2
“HOSI Xikwembu xi vurisa sweswo xi ri: ‘Loko va le Babilona va ta va va mi fumile malembe ya 70, ndzi ta ta ndzi ta mi pfuna, ndzi hetisa leswi ndzi mi tshembiseke swona, kutani ndzi ta mi vuyisa exivandleni lexi. 11Makungu lawa ndzi nga na wona ehenhla ka n'wina, ma tiviwa hi mina ntsena. Mina HOSI ndzi ri, makungu ya kona i ya ku mi katekisa, ku nga ri ku mi vangela makhombo; ndzi mi tshembisa leswaku ma ha ta vona minkarhi leyi taka. 12Loko mi ta ku ta vulavula na mina ni ku ndzi gandzela, ndzi ta mi yingisa. 13-14
Loko mi ndzi lava ni loko mi tinyiketa hi mbilu hinkwayo ku tiva ku rhandza ka mina, mi ta ndzi kuma, na mina ndzi ta tikomba eka n'wina; ndzi ta tlhela ndzi mi katekisa, ndzi mi hlengeleta mi huma ematikweni hinkwawo lawa ndzi mi hangalaseke eka wona; kutani mina HOSI ndzi ri, ndzi ta mi vuyisa exivandleni lexi mi nga susiwa eka xona, siku ndzi mi yiseke evukhumbini.’
15“N'wina ma ha tiyisa leswaku HOSI Xikwembu xi mi nyikile vaprofeta kwala Babilona. 16Kambe yingisani leswi xona xi swi vulaka ehenhla ka hosi leyi tshamaka sweswi exiluvelweni xa Davhida, ni marito ya xona ehenhla ka lava akeke eYerusalema, va nga va ka n'wina lava poneke ku yisiwa evukhumbini swin'we na n'wina. 17Ehenhla ka vanhu lava, HOSI ya matimba hinkwawo yi vurisa sweswo yi ri: ‘Ndzi ta va rhumela tinyimpi ni tindlala ni mintungu; ndzi ta va cukumeta ku fana ni makuwa lama boleke, lama nga dyiwiki hi munhu. 18Ndzi ta va xanisa hi tinyimpi ni tindlala ni mintungu. Ematikweni hinkwawo ya misava, ndzi ta va hundzula xikombiso lexi chavisaka, ndzi va endla ndzhukano ni xihlambanyiso, vahundzi va ndlela va ta hlakahla tinhloko va va monya, hinkwako laha ndzi nga ta va ndzi va hangalasele kona. 19Mhaka hileswaku a va lavanga ku amukela marito lawa ndzi va rhumeleke wona minkarhi hinkwayo, hi milomo ya vaprofeta malandza ya mina. Hakunene va arile ku ma yingisa; ndzi vula sweswo mina HOSI. 20Loko a ri n'wina lava ndzi mi suseke eYerusalema ndzi mi tisa evukhumbini kwala Babilona, mi nga tshuki mi ala ku amukela leswi mina HOSI ndzi mi byelaka swona!’
21“HOSI ya matimba hinkwawo Xikwembu xa Israele, xi vurisa sweswo ehenhla ka Akabu n'wana Kolaya ni le henhla ka Sedekiyasi n'wana Maaseya, xi ri: ‘Vanhu lava va tiendla vaprofeta lava vulavulaka na n'wina hi vito ra mina, kasi va hemba! Ndzi ta va nyiketa emavokweni ya Nebukadnetsara hosi ya Babilona, kutani yena ú ta va dlaya mi ri karhi mi swi vona. 22Va ka Yuda hinkwavo lava nga vukhumbini eBabilona va ta hamba va hlambanya hi vaprofeta lava loko va rhuketela valala va vona. Va ta kombela leswaku mina HOSI ndzi endla valala va vona leswi hosi ya Babilona yi swi endleke Sedekiyasi na Akabu, siku yi va hiseke hi ndzilo! 23Vaprofeta lava va endlile swilo swa manyala exikarhi ka Vaisraele, va etlela ni vasati va vaakelani va vona, va tiendla lava vulavulaka hi vito ra mina, kasi va hemba, a ndzi va lerisanga nchumu. Mina HOSI ndzi ri, hinkwaswo leswi, ndzi swi vonile, ndza swi tiva.’ ”
24-25Kutani HOSI ya matimba hinkwawo, Xikwembu xa Israele, xi rhwexa Yeremiya mahungu ehenhla ka Xemaya Munehelami. Xemaya loyi a a tsalerile vanhu hinkwavo va le Yerusalema a nga vutisanga munhu, a rhumela papila ra kona eka muprista Sofoniya n'wana Maaseya ni ka vaprista lavan'wana hinkwavo; marito ya rona hi lawa: 26“HOSI Xikwembu xi ku vekile ku va muprista ematshan'wini ya muprista Yehoyada, leswaku u rindza Tempele. Munhu un'wana ni un'wana loyi a nga ni rihuhe, a tiendla muprofeta, u fanele ku n'wi boha mavoko ni milenge ni nhamu hi tinsimbhi. 27Hikwalaho ka yini u nga tshinyanga Yeremiya wa le Anatoto, loko a vulavula na wena, xana? 28Mhaka hi leswaku Yeremiya ú hi rhumerile mahungu kwala Babilona, lama nge: ‘N'wina mi nga vukhumbini, ma ha ta tshama nkarhi wo leha etikweni rero. Hikokwalaho akani tindlu mi tshama eka tona; rimani mintanga mi tidyela mihandzu ya kona.’ ”
29Muprista Sofoniya a hlaya papila leri muprofeta Yeremiya a ri karhi a swi twa. 30Kutani HOSI Xikwembu xi vulavula na Yeremiya xi ku ka yena: 31“Rhumela mahungu eka hinkwavo lava nga vukhumbini, u va tivisa leswaku mina HOSI ndzi ni rito hi tlhelo ra Xemaya Munehelami leri nge: ‘Xemaya ú tiendlile muprofeta la vulavulaka na n'wina hi vito ra mina, kambe a ndzi n'wi rhumanga; ú endlile leswaku mi tshemba mavunwa ya yena. 32Hikokwalaho mina HOSI ndzi ri, ndzi ta ba Xemaya Munehelami, yena ni vana va yena. A ku nga poni na un'we wa ka vona. Leswinene leswi ndzi nga ta swi endlela vanhu va mina, Xemaya a nga ka a nga swi voni, hikuva ú tiarisile a lwa na mina. Ndzi vula sweswo mina HOSI.’ ”


text:
Mbhandzu
Mbhandzu wu tala ku mila etindhawini etlhelo ka nambu kumbe enhoveni. Laha murhi lowu wu milaka kona ku kumeka ku ri na mati ya le hansi hi xitalo. Nsinya lowu wu na matluka lamakulu.[1] Nsinya lowu wu sirheleriwile e tikweni ra Afrika Dzonga.[2]
Matirhisele[Lulamisa | edit source]
Murhi lowu wa mbhandzu wu tirhisiwa ku tshungula vuvabyi byo hambanahambana. Matluka na mahanti swa swekiwa kutani swi nwiwa ku endlela ku horisa mukhuhlwana. Loko swi swekiwile swi nga si hola, swi funengetiwa hi nkumba leswaku ku ta huma nkahelo wa kona. Munhu loyi a vabyaka, u funengetiwa hi nkumba lowu leswaku a ta dzuka nyuku ku ta huma mukhuhlwana lowu. Nsinya lowu wu hi pfuna ku endla timhandzi to aka hi tona na ku pfuna ngopfu ku hlanganisa na misinya yinwana ku aka muti.[1][3]
Swin'wana[Lulamisa | edit source]
Murhi lowu a wu tirhisiwi ku tshivela ndzilo hi wona hikuva vanhu va khale a va wu tirhisa ku biya miti hi wona. Tihunyi ta murhi lowu ti talele hi nkuma swinene. Nsinya lowu wa dzudzeka matluka hi nkarhi wa xixika ku fana na misinya yinwana. Timhandzi ta mbhandzu va biya hi tona miti ya vona hikuva a ti teka nkari wo leha ku dyiwa hi muhlwa.[1]
Mintshaho[Lulamisa | edit source]
- ↑ 1.0 1.1 1.2 Malamule, R.J. (2015). "Mathyelo ya mavito ya minsinya yo tshungula mavabyi eka Skhukhuza, eMpumalanga: Maendlelo ya Onomasitiki". University of Limpopo.
- ↑ "Protected Trees". Department of Water Affairs and Forestry, Republic of South Africa. Retrieved 13 June 2013.
- ↑ Grant, R (2006). Sappi tree spotting: Lowveld, including Kruger National Park. Pretoria: Jacana Media (Pty) Ltd. p. 125.


text: Xikhongelo xa munhu loyi a tshikilelekeke loko a hele matimba kutani a phofulela Yehovha leswi n’wi karhataka.+102 Yehovha Xikwembu xanga, yingisa xikhongelo xa mina;+Xirilo xa mina xo kombela ku pfuniwa a xi fike eka wena.+2 U nga ndzi tumbeteli xikandza xa wena loko ndzi ri emaxangwini.+Rhiya ndleve u ndzi yingisa;Hatla u ndzi hlamula loko ndzi ku vitana.+3 Hikuva masiku ya mina ma nyamalala ku fana ni musi,Ni marhambu ya mina ma tshwa ku fana ni xitiko.+4 Mbilu ya mina yi biwe hi dyambu ku fana ni byanyi naswona yi vunile,+Hikuva ndzi rivala ku dya swakudya.5 Ndzi lo sala hi marhambu ntsena,+Hikwalaho ka ku konya ka mina lokukulu.+6 Ndzi fana ni gumba* ra le mananga;Ndzi fana ni xikhovha lexitsongo exikarhi ka marhumbi.7 Ni vurhongo a byi khomi;*Ndzi fana ni xinyenyana lexi nga xoxe elwangwini.+8 Valala va mina va ndzi tlhontlhile siku hinkwaro.+Lava ndzi hlekulaka* va tirhisa vito ra mina loko va rhuketela.9 Hikuva ndzi dya nkuma ku fana ni xinkwa,+Naswona leswi ndzi swi nwaka swi pfangane ni mihloti,+10 Hikwalaho ka vukarhi bya wena ni ku hlundzuka ka wena,Hikuva u ndzi tlakusile, u ndzi cukumetela ekule.11 Masiku ya mina ma fana ni ndzhuti lowu nyamalalaka,+Naswona ndza vuna ku fana ni byanyi.+12 Kambe wena Yehovha, u ta tshama hilaha ku nga heriki,+Ndhuma* ya wena yi ta tsundzukiwa hi vanhu hinkwavo.+13 Kunene wena u ta humelela u komba Siyoni tintswalo,+Hikuva i nkarhi wa leswaku u n’wi twela vusiwana;+Nkarhi lowu vekiweke wu fikile.+14 Hikuva malandza ya wena ma tsakela maribye yakwe+Naswona ma rhandza ni ritshuri rakwe.+15 Matiko ma ta chava vito ra Yehovha,Ni tihosi hinkwato ta misava ti ta chava ku vangama ka wena.+16 Hikuva Yehovha u ta pfuxa Siyoni;+U ta tikombisa leswaku wa vangama.+17 U ta yingisa swikhongelo swa swisiwana;+A nge swi tekeli ehansi swikhongelo swa swona.+18 Leswi swi tsaleriwe vanhu lava nga ta velekiwa,+Leswaku vanhu lava nga ta velekiwa* va ta dzunisa Yehovha.19 Hikuva u languta ehansi a ri endhawini yakwe yo kwetsima,+Yehovha u languta emisaveni a ri ematilweni,20 Leswaku a ta twa ku konya ka mubohiwa,+Leswaku a ta tshunxa lava gweviweke rifu,+21 Leswaku vito ra Yehovha ri ta twarisiwa eSiyoni+A dzunisiwa eYerusalema,22 Loko vanhu ni mifumo va hlengeletanaLeswaku va ta tirhela Yehovha.+23 U endle leswaku ndzi hatla ndzi heleriwa hi matimba;U hungute masiku ya mina.24 Ndzi te: “Xikwembu xanga,U nga ndzi dlayi hikuva ndza ha ri ntsongo,Wena la nga kona hilaha ku nga heriki.+25 U endle masungulo ya misava khale ka khaleni,U endle matilo hi mavoko ya wena.+26 Ma ta lova kambe wena u ta tshama u ri kona;Ma ta hlakala hinkwawo ku fana ni xiambalo.A ma nge he vi kona, u ta ma siva hi man’wana ku fana ni loko ku cinciwa swiambalo.27 Kambe wena a wu cinci naswona malembe ya wena a ma nge heli.+28 Vana va malandza ya wena va ta tshama va sirhelelekile,Naswona vana va wona va ta va kona hilaha ku nga heriki emahlweni ka wena.”+


text:
Xikwembu xi yingisa loyi a kombelaka ku tweriwa vusiwana (9)
Eka mufambisi; risimu leri fambisanaka ni switende hi mpfumawulo wa le hansi.* Miloti ya Davhida.6 Yehovha Xikwembu xanga, u nga ndzi tshinyi u hlundzukile,U nga ndzi lulamisi u karihile.+2 Ndzi kombe musa Yehovha, hikuva ndzi hele matimba.Ndzi horise Yehovha,+ hikuva marhambu ya mina ma ngundlangundla.3 Ndzi karhatekile swinene,+Naswona ndza ku vutisa Yehovha, xana ndzi ta xaniseka ku fikela rini?+4 Yehovha Xikwembu xanga, vuya u ta ndzi ponisa;+Ndzi ponise hikuva u ni rirhandzu.+5 Hikuva lava feke a va vulavuli ha wena;*I mani loyi a nga ku dzunisaka a ri eSirheni?*+6 Ndzi konye kukondza ndzi hela matimba;+Ndzi tsakamise mubedo wa mina hi mihloti vusiku hinkwabyo;Sofa ra mina ro dabudabu hikwalaho ko rila.+7 Tihlo ra mina ri tsanile hikwalaho ka gome;+A ra ha voni kahle hikwalaho ka hinkwavo lava ndzi xanisaka.8 Ndzi sukeleni n’wina hinkwenu lava hanyaka hi swo biha,Hikuva Yehovha u ta twa xirilo xa mina.+9 Yehovha u ta ndzi twa loko ndzi kombela ku tweriwa vusiwana;+Yehovha u ta yingisa xikhongelo xa mina.10 Valala va mina hinkwavo va ta khomiwa hi tingana swinene va tlhela va chava;Va ta tlhelela endzhaku hi ku hatlisa va ri karhi va nyuma.+


text:
41Zwo no ralo nda dovha nda vhona ḽiṅwe bono. Ndo vhona muṋango wo vuleaho ngei ṱaḓulu, nda dovha nda pfa ḽiḽa ipfi ḽe nda ranga u ḽi pfa ḽi tshi nga phalaphala, ḽa amba na nṋe ḽa ri, “Gonya ngeno ndi u sumbedze zwi no ḓo itea ngavhuya.”
2
Kathihi fhedzi maanḓa a Muya wa Mudzimu a ḓa kha nṋe, nda vhona ngei ṱaḓulu hu na khuluṋoni, na o dzulaho khayo, 3
tshifhaṱuwo tshawe tshi tshi penya sa matombo matshena na matswuku a ngaho sa ngilasi, khuluṋoni yone yo tangwa nga musingavhadzimu wa muvhala wa tombo ḽa muroxwe. 4
Dan. 7:13-14,18,27
Iyo khuluṋoni ya dovha ya tangwa nga dziṅwe khuluṋoni dza 24, khadzo hó dzula vhahulwane vha 24 vho ambara tshena, ṱhohoni vho ambara khare dza musuku. 5
Heb. 12:18-19
Henefho kha khuluṋoni ho vha hu tshi bva mavhengevhenge a phenyo na mibvumo na mithathabo, phanḓa ha khuluṋoni hu tshi khou duga mbone ṱhanu na mbili dzine dza vha mimuya miṱanu na mivhili ya Mudzimu; 6
Gen. 1:7
Ps. 148:4
104:3
ha dovha ha vha na tshi ngaho lwanzhe lu penyaho sa ngilasi.
Henefho vhukati ho vha hu na zwi tshilaho zwiṋa zwo ḓalaho maṱo hoṱhe-hoṱhe phanḓa na murahu, zwo tanga khuluṋoni. 7Tsha u thoma tsho vha tshi tshi nga ndau, tsha vhuvhili tshi tshi nga mboho, tsha vhuraru tshí na tshifhaṱuwo tshi no nga tsha muthu, tsha vhuṋa tshi tshi nga goni ḽi khou fhufhaho. 8
Nzumb. 1:4
Tshiṅwe na tshiṅwe tsha hezwo zwivhumbwa zwi tshilaho tsho vha tshi na phapha ṱhanu na nthihi dzo ḓala maṱo hoṱhe-hoṱhe nnḓa na ngomu, zwi tshi imba zwi sa aweli vhusiku na masiari zwi tshi ri,
“Mukhethwa, mukhethwa, mukhethwa
ndi Muṋe washu Mudzimu Ramaanḓaoṱhe,
we a vha e hone, A RE HONE,
ane a ḓo ḓa.”
9Musi zwivhumbwa izwo zwi tshilaho zwi tshi renda o dzulaho kha khuluṋoni zwi tshi mu hulisa zwi tshi mu livhuha, Ene a tshilaho lini na lini, 10vhaḽa vhahulwane vha 24 wa nga magona vha luvha uḽa o dzulaho kha khuluṋoni, Ene a tshilaho lini na lini, vha bvula khare dzavho vha dzi vhea phanḓa ha khuluṋoni vha ri,
11
7:12
“Mudzimu Muṋe washu,
thendo na khuliso na maanḓa ndi zwau.
Ndi Iwe Musiki wa zwoṱhe.
Zwo sikwa nga he wa tou funa,
zwa vha hone.”


text:
Mbeu na minwaha ndi vhuimo hune ndi kale hu hone kha tshitshavha tsha maTswana. Kale zwo vha zwi tshiitwa nga ndila nnzhi: vhanna na vhafumakadzi vha vhewa kule na kule nga zwifhinga zwa mitangano; na kha vhunwe vhupo sa tsumbo kgotla (hune ha tshewa hone mafhungo), ho vha hu tshi ya vhanna fhedzi. Vhanna vha vha thannga vho vha vha vha ndeme na zwino vha kha di vha vha ndeme, mufumakadzi ane avha ri o beba vhana vha vhasidzana fhedzi o vha asa dzhiiwi sa muthu wa ndeme.
Ho vha hu tshi vha na u khethekanywa ha mishumo, huna zwithu zwine zwa fhiwa vhathu na vha mbeu nthihi uri vha ite. Mufumakadzi wa MuTswana u vha a wa fhasi vhukuma u fanela u tou gudiswa nga khotsiawe dzi khaladzi kana mashaka a nnda u swika atshi vhingiwa u ya kona u thusiwa na nga munna wawe.
Vhafumakadzi vha ya khethululwa kha zwithu zwa polotiki na zwa vhurereli na mishumo ya tshithu. Minwaha na yone yo vha i tshi dzhenelela. Zwine zwa fana na vhanwe vhathu vha Bantu, vha Tswana na vhone vha tea u thonifha vhathu vhane vha vha uri ndi vha hulwane khavho vha tshi tea uvha vhidza uri khotsi (rra kana ntate) kana mme (mme): u sa tevhedza mulayo hoyu wo vha u tshi lifhiswa.
U thonifha vha hulwane ho vha hu zwithu zwa tshitshavha tshothe. Vhana vho vha vha tshi vhewa nga zwigwada zwa u hula nga nnda: u bebiwa u swika una minwaha mivhili (masea): 3 uya kha 8 (banyana); vhathannga (basemane) na vhasidzana (basetsana vha 9 u swika kha 13; na ubva kha 14 u swika vha tshi vhewa nga zwigwada uya nga minwaha yavho (magwane, majafela kana maphatisi).
Vhathannga kha zwa maphatisi vho vha vha tshi ambara zwiambaro zwo khetheaho vha tshina dzi nyimbo vha tshi khou tshina vho tangana zwi tshi ya nga minwaha yavho, vho vha vha na mbofholowo, nga maanda kha zwithu zwa nzeo. Nga tshifhinga hetshi vho vha vha tshi fhedza tshifhinga tshavho vha tshi khou lisa kholomo dza vho khotsiavho. Vhasidzana vha tshi vha vha khou ka madi, vha tshi khou sinda mavhele, na u lugisa zwiliwa, na u swiela dzi nndu na u lela vhana vhatuku.
Zwine zwa vha zwo dzuliwa nga vhathu vhane vha vha vha tshi edana (mophato) zwine zwa kona uvha sia vha tshi khou fhirisela kha tshipida tshitevhelaho tsha u hula. Kha mophato hu vha ho tangana vhanna na vhafumakadzi vhane vha vha vha tshi khou edana. Kanzhi zwi ya vha zwi tshi khou rangiwa phanda nga khosi nga murahu ha minwaha mina kana ya sumbe.
Hune vhasidzana vha minwaha ya rathi u swika kha ya 20 vho vha vha tshi vha fumba vhothe. Kha mophatho ho vha hu tshi vha huna murado wa muta wa musanda we avha tshi dzhiwa sa murangaphanda. Minwaha minzhi yo fhiraho u sikwa ha ngoma dza vhanna ho vha hu tshi fhiriwa nga u itwa zwinwe zwine zwa vhidziwa upfi Bogwera.
Nga vho 1930, naho zwo ralo mishumo hei yo vha yo no ngalangala, nga mulandu wa uri vhafunzi vha vha kriste vho vha vha tshi dzi dzhia sa zwithu zwine zwa vha zwivhi vha vhudza na vhamusanda uri vha dzi litshe. Zwa bogwera zwo vha zwi tshiitwa nga vhanna vhane vha vha uri vho no fumba vha tuwa vha ya vha dzula dakani nga tshavho. Nga tshifhinga tsha u khethuliswa vho vha vha tshitangana na mishumo ine ya konda, vha tshi khou gudiswa na milayo na maitele.
Vhasidzana na vhone vho vha vha tshi ya ngomani dzine dza vhidziwa upfi (bojale) dzine dza itelwa hayani. Ho katelwa na mitshino na u matsha na zwinwe zwine zwa ita vha tshi khou sotelwa. Ngoma dza vhafumakadzi ho vha hu tshi vha huna zwine vha itwa vha tshi khou kondisewa, na milayo ine vha vha vha tshi khou i sumbedziwa zwi tshi da kha u thogomela midi na zwa u laya na zwa nzeo na kutshilele kha vhasadzi.
Mophato munwe na munwe wo vha u tshi fhiwa dzina nga khosi hu tshi vha na ngoma, kanzhi zwi tshi khou tevhedza zwiwo zwine zwa khou fhedza u itea, u fana na u nesa ha mvula kana gomelelo. Mophatho u mbo di dzhia dzina helo ubva hafho u swika zwezwo. Muthu o vha asa tendelwi u mala arali asongo thoma a fhira kha tshipida tsha Mophato. Mirado yo vha i tshi shuma yoṱhe, na kha nyimelo ya vhanna, vha lwa vhothe, fhedzi ho vha hu tshi di vha na vhanwe vhane vhafunana vhane vha edana.
Tshiimo tsha u ita zwithu vhothe ndi zwone zwe zwa vha zwi tshita uri vhafarene vha vhe tshithu tshithihi; ho vha huna tsumbo yo khetheaho ya thonifho ye ha vha i tshi talusa munna nga dzina lawe la ngomani u fhira dzina lawe. Mirado ya ngoma vho vha vha tshi vhudziwa uri vha fanela u thonifha vhathu vhothe huhulwane vhane vho no ya ngomani phanda avho nga heyo ndilana vhone vha do kona u huliswa nga vhane vha vha fhasi havho. U balelwa u ita kana u tevhedza milayo hei uya dzheniswa khothe khulwane yo fariwaho nga vharangaphanda vha ngoma ine ya vhidziwa upfi hoc.
Hu sina ndavha uri vha vha kriste vho lingedza u fhelisa dzi ngoma nga centuary ya 20, namusi huna u vusuludzwa hu hulwane ha ngoma hedzi vhukati ha vhathu vha vha Tswana, u fana na vhanwe vhathu vhane vha vha vha vhukati havho vhane vha vha uri vha ya tenda uri dzi gundo hedzi adzi tei u vhudziwa dzi mbudziso.
Ngoma dzi vha tsumbo ya u ḓi ḓivha nga ndila mbili: vhathu vha ya kona u di vhona sa Tswana nga maitele na nga uya ngomani dza tshi Tswana; zwa ndeme vhukuma ndi zwa uri huna zwithu zwine zwa itwa nga tshi Afrika zwine zwi ya kona u talusa uri ri a Afrika, na uri vhathu vhatuku vhe vha balelwa uya ngomani vha vha vha si ma Afrika a vhukuma. Hu ya kona u itwa nga ndila ine ya vha ya tshikale, fhedzi hu dzulela uvha na zwithu zwiswa zwine zwa ita uri dzi vhe na zwimangadzo.Translated by Khalirendwe Nekhavhambe


text:
Nga kha zwifhinga na u fhambana ha fhethu, vhathu vhane vha vha vha San vho no dzula nga ndila dzine dza fhambana; vhane vha bva kalahari asi vha San vho tou fhelelaho, na kha zwigwada zwa vha San vhutshilo ha hone hu ya fhambana. Naho zworalo dzi ngudo kha zwigwada zwa Kalahari sa tsumbo Ju/’hosi ma G/wi, vha ya sumbedza uri ndi vha zwimi vha vhutshilo.
Zwa u kona u khethekanya ha mishumo vhukati ha vhanna na vhafumakadzi ndi zwone zwine zwa tou vha vhukati kha ikonomi. zwiliwa zwine zwa vha zwo tou tavhiwa ndi zwone zwiliwa zwavho, na vhafumakadzi, u tangana ha mahosi, na u vha na ndivho nga ha daka: vha ya divha uri ndi lini hune zwithu zwo no nga melon, tubers, corms na dzi berries zwa wanala.
Vhafumakadzi navhone vha ya kona u hwalela zwithu zwituku zwo no nga (zwikokovhi, zwinoni na phukha dza luvhilo) musi vha nnda vha tshi khou hwalela vha nga kona u vhona dzinwe phukha dzi tshi khou gidima vha ya vha zwi vhudza vhane vha kona zwa u zwima. Na vhanna vha ya kona u hwalela zwiliwa navho. Nga maanda nga khalanwaha ine ya sa vhe ya u zwima.
Zwiliwa zwine zwa vha zwo hwaleliwa zwi ya iswa zwa swika zwa fhiwa vha mudini wothe, ngeno zwa vha zwimi zwi tshi fhiwa zwigwada zwothe. Vha na u dzhielwa nntha kana u divhelwa u vha vha koni vhukuma kha zwa u zwima zwi tshi khou bva kha mvumbo yavho ya u zwima na u kona u zwima. Vha San vha ya kona u tevhela tshipondwa u swika vha tshi tshi wana kana phukha dzo vhaisalaho dza luvhilo kha danga lothe, u swika i tshi bva dangani ya fa.
Vha zwima nga mapfumo zwine zwa vha zwina mulimo kha thodzi (zwine zwa bva kha zwilumi kana nowa) zwine zwa sa tangane na nama. Naho zwo ralo zwi ya dzhiya tshifhinga uri mulimo u shume, zwine zwi ya fha phukha ine ya khou fa u thoma ya bva kha vhane vha khou i vhulaha, tshifhinga tshinwe iya tou ya na kule zwine zwa sia hu tshi todea vhukoni ha u zwima.
Mapfumo na misevhe zwa vha San ndi zwithu zwa u thanya zwa u vhulaha. Ṋamusi u fana na nga zwifhinga zwa u thoma dzi na zwithu zwiṋa. Ṱhodzi i shuma u ita marambo kana zwitombo zwituku; namusi hu ya shumiswa dziṋala kana zwipida zwituku zwa dzi dirata. Hafha kha thodzi hu ya dodziwa inki hune iya kona u vhewa kha collar ya reed.
Hezwi zwithu zwi ya tumaniswa nga ndila ine musi musevhe u tshi posiwa a u khakhi usa ye he wa rumiwa hone. Zwi si a buli hafho he zwa posiwa hone zwine zwa sia musevhe u tshi khou leluwa ngauri ho bva tshithu tshine tsha lemela khawo. Hezwi zwi vha zwi tshi khou amba uri na tshifuwo tshi nga si fhedze vhutungu nga u gogodela kha muri.
Ngauri mulimo uvha unga murahu ha thodzi, na thodzi ya musevhe ivha yo sala kha tshifuwo zwi tshi khou itela uri mulimo uvhe u tshi khou dzhena kha tshifuwo. Munna o posaho musevhe une wa vha uri ndi wone wo vhulayaho phukha ndi ene ane avha na pfanelo dza u phaḓaladza nama ya hone, uya nga ha milayo yavho atshi khou zwiita uri munwe na munwe uya kona u wana nama. U kovhelana na mashaka na zwigwada zwothe ndi zwone zwithu zwa ndeme kha lushaka lwa vha San.
Naho vho vha vha sina khosi ya zwa polotiki ho vha hu tshi dzhielwa nntha zwa vhurangaphanda, nga mulandu wa u hula na u kona. Nga sialala ya zwa San kha tshitshavha, wa munna uya a dzula ha mufumakadzi wawe nga murahu ha mbingano.
Ho vha huna milayo minzhi ya u thonifha ine ya tea u itwa nga vhafunani na vho mazwale, naho huna uri vhane vha vha vho khethekanyiwa nga mirafho (u fana na vho makhulu na vhadulu) vho vha vha tshi fhiwa vhushaka ha u sea, hune ho vha u sa tou vha na maitele manzhi khazwo. Vha divhelwa uvha na vhuthu na u vha na zwithu zwavhudi kha vhana vhavho.
Zwigwada zwo vha zwi tshi bva zwipida zwo vhalaho nga khalanwaha (kanzhi nga zwifhinga zwine, madi na zwiliwa zwa vha zwi tshi khou konda) vha dovha vha tangana nga murahu. Vha tshi kona zwa u fhana dzi mpho, zwine zwa vhidziwa hxaro nga vha Ju/'hoasi, ndi ndila ya u ita vhushaka vhukati ha dzi thama na mashaka. Hezwi zwi ya sika uri hu vhe na vhuthihi na u tikedzana. Zwithu zwa ndeme kha vhathu vha San ndi uvha na lutendo kha zwithu zwa kale na zwitori, na u tenda kha zwa u oliwa ha tombo lavho.Translated by Khalirendwe Nekhavhambe


text:
Maluleke
Va ka Maluleke i Vatsonga, Van’wanati. I vantukulu va Malenga wa Hosinkulu Gunyule. A va tshama kusuhi ni lwandle laha a va ku vitana ku hi le Nyembani (Inhambane), na le kusuhi na nambu lowukulu va nge N’wampfhukwe. Va sukile kona na hosi Malenga hi vo 1500 va luleka va ta a vupela-dyambu bya Mozambique, kambe van'wani va fikela e Xai-Xai, va tshama va longoloka na nambu wa Limpopo va hlota tindlopfu va xavisa timhondzo, madzovo, malapi, mbewu ya mihandzu, na switirhisiwa swa risinda.
Nxaxameto lowu wu tiviwaka wa vakwokwa-wa vakwokwani vaka Maluleke wu sungula eka Malenga ivi wu ta haleno, kambe kokwani lonkulu a tivekaka wa Van'wanati hinkwavo i Hosinkulu Gunyule.Nwana waka Maluleke Caleb
Xitlhokovetselo xa Muti[Lulamisa | edit source]
Hi Van’wanati, hi va dyi va bhangu hina; Hi va ka nkala na visi bya yona; Va ka tindlopfu a ti luvani, ti luvana hi minxakwa; Va ka macimba ya tihuku ya lema rihlelo; Hi va ka xinyela-babeni hina; Hi va ka Xikandzaxive, xi kandza magego; Va ka betsa ra matsala-tsala; Va mafula hi xivuri hi tshika nyundzu; Va ka timamba a ti luvani, ti luvana hi mincila; Gunyule!
Mn’wanati!
Lexi hi xona xithopo lexi tivekaka xa muti lowu. Kuni ku hambana-nyana eka swi mutana swa ka Maluleke loko swiri karhi swi thopa xivongo lexi, kambe hinkwaswo swi tlhelela eka Malenga na tatana wakwe Gunyule. Van'wanati va ti themendela hi swiharhi leswi landzelaka:
-> Nkala (Vutlharhi) -> Ndlopfu (Matimba) -> Nghala (Ku hlota ni Vurhena) -> Mamba (Vukarhi)
Matimu ya muti[Lulamisa | edit source]
Kokwani kumbe tatana lonkulu va n'wu thopaka ngopfu eka xitlhokovetselo xa ndyangu i Xikandzaxive (van'wani va ri Xixangaxile).
Kambe matimu ya va ka Maluleke ya tiveka hi vuenti ku sukela eka Hosinkulu Gunyule, wa Xikandzaxive. Gunyule a ri hosinkulu ya Van'wanati xikanwe na Vacopi. Vacopi a va ri vahloti na masocha ya rixaka leri khale a ri tiveka kuri "vaTonga" lava a va vulavula [[Xitonga] xa le Nyembani, Mozambique.[1][2] Xitonga lexi xa le Mozambique xa yelana na lexi xa le Zambia, swo hambana ntsena hi laha xa le Zambia xi nga tekela swintsongo eka Xikalanga na Xishona.[3] Namuntlha Van'wanati va vulavula Xitsonga xa le Afrika Dzonga lexi xi nga hlanganisiwa hi Xirhonga na Xitswa, xikan'we na tindzin'wana to hambana-hambana. Vito leri ra "Tonga" i ra khale ngopfu, va ka Maluleke va ri hlaya riri na malembe ho hundza 1000, kutani hi laha va nga ta na rona ku suka e Central Africa, laha marhavi ya va Beja Tonga ya nga hangalaka na Vudzonga bya Afrika, ku ta fika e Malawi, Zambia, na Mozambique.[4]
Ku suka e Central Afrika hi vo 200AD, vaTonga (ku katsa Vacopi na Vanyembane) va fikile e Vuxa bya Mozambique laha va nge hi le Nyembane (Inhambane).[5] Hi nkarhi wa vo 1400-1500 vaTonga na Vacopi va Nyembane va fikile laha va nga rhangela hi vuhosinkulu bya Gunyule. Gunyule a ti vula "xinyela-babeni" hi kuva a nga chavanga ku nghena laha van'wani a va chava kuya siya thyaka. Loko a huma lahaya a ku eka vona "hi mina xinyela-babeni mina!".
Gunyule u velekile Malenga, loyi a nga suka na muti wakwe e Xayi-Xayi va lulekela e nambyeni wa N'wanati (Limpopo River) - vito ra "Maluleke" ri huma eka Malenga (ri vula ku longoloka ni ku rhula). Malenga u velekile Ncelwa, Muswana, na Maxakadzi. Maxakadzi u tekile nsati eka Manganyi, ivi a suka na muti wakwe hi 1640 va ya tshama e Nandweni, e Afrika Dzonga. Va ka Baloyi na vona a va fambisana na Vacopi - a va wela eka nseketelo wun'we. Loko va ka Maluleke va rhurha, va longolokile na muti wa Gwambe, lava a va tiveka hi mavito yo fana na vaGwambe (Magwamba), Valozyi (Valoyi), kumbe Vanyayi.[6][7] Vanhu lava i khale ngopfu va karhi va tshama swin'we va cina swigubu swa xincayincayi (cinXayinXayi) va endla swichayachayani na ku tekana. Hala tlhelo a va heleketana e tindzhawini, na ku xaviselana switirhisiwa na swakudya.[8]
Hi kuya ka nkarhi, Maxakadzi u kotile ku fuma ndzhawu leyi namuntlha yi tivakaka ku hi le Kruger National Park. Va ka Maluleke a va tiveka ngopfu e Libombo tani hi leswi a va kota ku hlota na ku endla switirhisiwa swa risinda na ku xavisa mihandzu na timhondzo.[9] Va hangalakile hi ku famba ka malembe, van'wani va fikela eka Malamulele, ivi van'wani va wela endzeni ka tiko ra Mozambique. Va fike laha a va ti themendela ku "va macimba ya tihuku ya lema rihlelo" hikuva nyimpi ya vona a yi kota ku suka nkarhi wun'wani na wun'wani tani hi huku loko yi karhi yi famba.
Va ka Maluleke i vamakwavo na va ka Makwakwa, va ka Mabota, na va ka Mondlani. Va ka Makwakwa na Mondlani va salerile endzhaku e Xai-Xai loko Maxakadzi a rhurhela e Afrika Dzonga. Va ka Makwakwa na Mondlani va sarile endzhaku tani hi xiyenge xa Vacopi. Hi 1820 va ka Makwakwa va hluriwile e Nyimpini hi Vangoni va ka Ndwandwe, kambe Vangoni va tsandzekile ku hlula Vacopi hi kokwalano a va nga pfumeli ku rhangeriwa hi va Gaza. Mbingwana a ri hosinkulu ya Vacopi, a veleka Xipenenyana. Xipenenyana hi yena a nga lwa na masocha ya Nghunghunyane a va hlula e nyimpini ya Manjakazi hi tinyimpi ta 1895-1897.[10]
Vacopi a va akile e Bileni, exikarhi ka Libombo na Nyembane. Vatswa va ka Sono vona a va akile e N’walungwini wa Nkolwana-Benjana, ku ya fika e Nkumeni. Loko va ka Maluleke va hambana na va ka Makwakwa, va ka Maluleke va lulame na Vhembe kusuhi na Limpopo River, va hlota tindlopfu, va fika amahlanganeni ya Vhembe na Rivubye. Va aka kona, e N’walungwini laha va nga tshama na va ka Valozyi (Valoyi/Baloyi), kutani va fuma tiko leri nga exikarhi ka Xingwedzi, Xirindzi, Vhembe na Nadaje.
XIVONGO:
- Gunyule u velekile Malenga;
- Malenga u velekile Ncelwa (tata wa Mayeke), Muswana na Maxakadzi
Hi ndzhavuko wa Xitsonga, vuhosinkulu byi tekiwa hi n'wana wa nsati wo sungula. Ncelwa a ri wo sungula ku velekiwa kambe a nga velekiwanga hi nsati wo sungula. Muswana na Maxakazi hi vona lava nga velekiwa hi nsati wo sungula wa Malenga. Malenga a lavile ku nyika vuhosi eka Muswana kambe eka Maluleke a wu fane u rhanga u ti komba vurhangeri hi ku lwa tinyimpi. Muswana u fele e nyimpini a nga tswalanga vana. Kutani Malenga a rhuma Ncelwa ku ya lwa ni valala, kambe mana wa Ncelwa a ku ka yena: “U nga yi, u nga ta dlawa!”, Kutani Malenga a vutisa Maxakadzi a ku: “Wena u ri yini?”, Maxakadzi a ku: “ndzi ta ya”, kutani a ya a hlula Vanyayi, a fuma tiko. Malenga u fele a N’wampfhukwe.
- Maxakadzi u velekile Guyu, Dlhamani, Makahlule... -Guyu u velekile Mayimisi na Xihimu na vanwana..... -Mayimisi u veleke Maswingidzi.... -Maswingidzi u veleke Dzanda... -Dzanda u veleke Mphatsameri... -Mphatsameri u veleke Mahosi, Misimeki, Nhlengani na Mhangeni -Mahosi u Veleke Risenga, Masenyana na vanwana...... -Risenga a veleka Salani, Thousand, Mkhayisi, Mkhacani, Gezani, Makhosani, Phahlela na vanwana... Thousand u veleke Sikheto , Mzamani, musamanisi, Risimati na Nyawusa Sikheto u veleke Risenga na Mudunwazi na vanwana..... -Mkhacani u veleke Mbhazima, yingwani, Hasani, Nhlengani, Risenga, Salani , Gezani na vanwani.....
- Dlhamani u velekile Xitanda
- Xitanda u velekile Xihala
- Xihala u velekile Nkuri
Rhavi eka swiyenge swa rixaka ra Vatsonga[Lulamisa | edit source]
Hi ku ya hi vulavisisi bya ririmi na rixaka, Henri Junod u dyondze leswaku va ka Maluleke, va hlayiwa eka rhavi ra "Va N'walungu" eka rixaka ra Vatsonga (Tonga, Thonga).[6]
Vukosi[Lulamisa | edit source]
Va ka Maluleke va khomile vuhosi na kwalano ka nkarhi wa le hansi ka 1500 loko va ha rhangela hi Hosinkulu Malenga na tatana wakwe Hosinkulu Gunyule. Va ka Maluleke va tiveke ngopfu e Afrika Dzonga hi minkarhi ya 1630-1660 loko se va rhangela hi Hosinkulu Maxakadzi tani hi leswi a nga pfuna ku fuma tinxaka to hambana-hambana ku fana na Valozyi, Vanyai, Balobedu, na Varhonga, hi ndlela ya ku vumba, ku hlota ni Vacopi, na maendlelo ya switirhisiwa swo hambana-hambana. N'wana wakwe Dlhamani na yena u fikile laha a nga tiveka ngopfu hi ku yisa emahlweni na leswi tatani wa yena va nga n'wu siya na swona, laha se vanghezi va nga va vitana ku i "Maluleke Dynasty" eka matsalwa yo hambana-hambana.[11][8] Tonga ndlela yinwani yovula ku Tsonga kufana na Maputu/Maputo ndlela yinwani yovula ku Maputsu kumbe Themba ndlela yinwani yovula ku tshemba na Vatwa ndlela yinwani yovula ku Vatswa, ko va ku hambana ka mavulavulelo kumbe ndzinwana. Mutonga i xithopo ya ka Maluleke va vuhosinkulu bya khale ngopfu. Vatonga lava nga tswala Vanyembane na Vacopi.
Van'wanati va na ti hosi ivi va va na hosinkulu. Ndyangu na vuhosinkulu bya Van'wanati Maluleke byi famba hi ndlela leyi:
Xilungwa Mhinga II
|
Sunduza II
|
Maxawu
|
Nkhavi
|
Sunduza I
|
Mhinga I (u lovile hi 1883)
|
*Nkuri (u hanye hi ti 1800-1860s)
|
*Xihala (u hanye hi ti 1770-1800)
|
*Xitanda (u hanye hi ti 1730-1770)
|
Guyu (Mayimisi + Xihimu) ─ *Dlhamani ─ Makahlule (va hanye hi ti 1708-1730)
|
Ncelwa ─ Muswana ─ *Maxakadzi (ti 1600s)
|
Malenga/Maluleke (ti 1600s
|
Gunyule/N’wanati (ti 1500-1600s)
|
Xikandzaxive / Xixandza Mahlwehle
|
Zavana / Zavala
|
Beja / Beta
|
Mtonga / Mtsonga
E Afrika Dzonga, va ka Maluleke i tihosi eka tindhawu leti: Xikundu, Mhinga, Muyexe, Nhlaniki, Malamulele, Nkurhi, Xigalo, Makuleke, Mulamula, Valdezia, Mashawu na tin'wani. E Mozambique: Ka Matsilele ku fika ka Hosi Mapai. Na le Vudzonga-vuxa bya le Zimbabwe va na vuhosi.
Swikombo swa lehandle[Lulamisa | edit source]
Minkombo[Lulamisa | edit source]
- ↑ Tonga at Ethnologue (18th ed., 2015)
- ↑ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, eds. (2017). "Gitonga". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
- ↑ Hopgood, CR (1992), A Practical Introduction to Chitonga, Zambia: Zambia Educational Publishing House.
- ↑ Velez Grilo, VH (1958), The Dispersion of The Wa-Remba (Or "Vha-Lemba") and Tribes Related, South of The Zambezi, South African Journal of Science, pp. 111─117.
- ↑ Junod, Henri (1977), Matimu Ya Vatsonga: 1498-1650, Braamfontein: Sasavona Publishers.
- ↑ 6.0 6.1 Junod, Henri (1927), Life of a South African Tribe: The Social Life, London: Macmillan & Co.
- ↑ Mathebula, Mandla (2002), 800 Years of Tsonga History: 1200-2000, Burgersfort: Sasavona Publishers and Booksellers Pty Ltd.
- ↑ 8.0 8.1 Bandama, F (2013), The Archaeology and Technology of Metal Production in the Late Iron Age of the Southern Waterberg, Limpopo Province, South Africa, Doctors thesis, University of Cape Town.
- ↑ Theal, GM (1902), The Beginning of South African History, London: T.Fisher unwin.
- ↑ Afrolegends (2013) ‘Gungunyane: The Lion of Gaza or the Last African King of Mozambique’, accessed on 17 July 2017 from http://afrolegends.com/2013/09/21/gungunyane-the-lion-of-gaza-or-the-last-african-king-of-mozambique/
- ↑ Addresses and Papers of the Joint Meeting of British and South African Associations for the Advancement of Science, Johannesburg 1905


text:
41Muṋe washu o vhudza Mushe na Aroni 2uri vha vhale Vhalivi vha mutupo wa Kehathi zwi tshi ya nga lutsinga lwavho na miṱa yavho, 3na u ṅwala vhanna vhoṱhe vha re na miṅwaha i thomaho kha 30 u swika kha ya 50 vhane vha fanela u shuma denndeni ya u ṱangana na Muṋe washu. 4Tshavho ho vha hu u londola zwikhethwakhethwa.
5Ha pfi musi tshifhinga tsha u thutha mishasha tsho swika, Aroni na vhana vhawe vha dzhene denndeni ya u ṱangana na Muṋe washu, vha tsise luvhemba lwo pilaho mbulungelo ya mulanga vha pile mbulungelo ngalwo. 6Vha dovhe vha i fukedze nga mukumba wo sukwaho vha dovhe vha inge pesa ḽa denga nga nṱha, vha kone u ṱoma thanda dza u hwala kha mikungelo yadzo. 7Vha adze sila ḽa mavhala a denga kha ṱafula ya vhurotho vhune ha ṋekedzwa Muṋe washu, nṱha haḽo vha vhee ndongo, na midzio ya zwioro na midzio ya u ṋekedza nduvho na mvuvhelo dza u ṋekedza thevhula. Hu dzule hu na vhurotho kha ṱafula. 8Vha ṱharamudze sila ḽitswuku ḽi tibe zwoṱhe hezwo, nga nṱha vha inge mukumba wo sukwaho, vha konou ṱoma thanda dza u hwala ngadzo kha mikungelo.
9Vha dzhie sila ḽa denga vha tibedze tshivheambone na mbone dzatsho na zwiṱunyathambo na zwifaredzi na midzio yoṱhe ine ya fara mapfura a muolivi. 10Vha tshi putele na thundu dzatsho dzoṱhe nga butelo ḽa mukumba wo sukwaho, vha tshi vhee kha hingo.
11Vha adze sila ḽa denga nṱha ha ṱafula ya musuku, vha inge mukumba wo sukwaho nṱha haḽo, vha konou ṱoma thanda dza u hwala ngadzo kha mikungelo. 12Vha dzhie midzio yoṱhe ine ya shumiswa fhethu hukhethwa, vha i putele nga sila ḽa denga, vha inge mukumba wo sukwaho nṱha hayo, vha i vhee kha hingo.
13Aḽiṱari ya musinaseṱha, vha bvise milora ya mapfura khayo vha adze sila ḽa muridili nṱha hayo. 14Nṱha hayo vha vhee thundu dzine dza shumiswa henefho khayo: zwidongo zwa mulilo na forogo dza ṋama na dzifosholo na masambelo. Vha konou i tibedza nga mukumba wo sukwaho, vha ṱome thanda dza u hwala ngadzo kha mikungelo.
15Musi tshifhinga tsha u thutha mishasha tshi tshi swika, Aroni na vhana vhawe vhó no fhedza u zwi putela na thundu dzazwo dzoṱhe, hu fanela u ḓa vha mutupo wa Kehathi vha hwale thundu heyo khethwa. Ndi wone mushumo une vha fanela u shuma denndeni ya u ṱangana na Muṋe washu, hone hezwo zwikhethwa vha songo vhuya vha zwi kwama, vha sa ḓo fa.
16Eliasara ṅwana wa tshifhe Aroni u ḓo londola dennde yoṱhe ya u ṱangana na Mudzimu, na mapfura a mbone na zwioro na nduvho ya thoro na mapfura a u ḓodza na zwiṅwe zwoṱhe zwo kumedzwaho Muṋe washu zwi re denndeni ya u ṱangana nae.
17Muṋe washu a amba na Mushe na Aroni a ri, 18“Ni vhone uri vha mutupo wa Kehathi vha si fe vha fhela, vha si tsha vha hone kha Vhalivi. 19Zwenezwo uri vha tshile vha si fe nga u sendela tsini ha zwikhethwakhethwa, ni vha itele hezwi: Aroni na vhana vhawe nga vha dzhene hukhethwa vha ṋee munna muṅwe na muṅwe mushumo wawe, vha mu sumbedze zwine a fanela u hwala. 20Hone Vhakehathi vha songo dzhena vha vhona zwikhethwa na kathihi, vha sa ḓo fa.”
21Muṋe washu o vhudza Mushe 22uri a vhale Vhalivi vha mutupo wa Gerisoni zwi tshi ya nga lutsinga lwavho na miṱa yavho, 23a ṅwale vhanna vhoṱhe vha miṅwaha i no thoma kha 30 u swika 50 vhane vha fanela u shuma denndeni ya u ṱangana na Muṋe washu. 24Vhone vha ḓo shuma u hwala zwithu hezwi: 25dennde ya u ṱangana na Muṋe washu na lupila lwayo lwa ngomu na lupila lwayo lwa nnḓa na lupila lwa nṱha hayo lwa mukumba wo sukwaho na luvhemba lu nembeledzwaho muṋangoni, 26na vhupila ha muṱa wo tangeledzaho dennde ya u ṱangana na Muṋe washu na thambo dzawo na aḽiṱari na mbemba dzi no nembeledzwa muṋangoni wa muṱa na zwoṱhe zwine izwo zwithu zwa kwewa khazwo. Vha ḓo shuma mishumo yoṱhe ya zwithu zwenezwo. 27Mushe na Aroni vha vhone uri vha mutupo wa Gerisoni vha shume mishumo yoṱhe nahone vha hwale zwoṱhe zwine Aroni na vhana vhawe vha vha vhudza uri vha hwale. 28Ndi yone mishumo ya mutupo wa Gerisoni denndeni; vha ḓo i shuma vho rangwa phanḓa nga Ithamara ṅwana wa tshifhe Aroni.
29Muṋe washu a vhudza Mushe uri a vhale Vhalivi vha mutupo wa Mirari zwi tshi ya nga lutsinga lwavho na miṱa yavho, 30a ṅwale vhanna vhoṱhe vha miṅwaha i thomaho nga 30 u swika kha 50 vhane vha fanela u shuma denndeni ya u ṱangana na Mudzimu. 31Vhone vha ḓo shuma u hwala thikho dza dennde ya u ṱangana na Muṋe washu na mbalelo 32na phuphu na zwiraho na khokho na thambo dza muṱa u tangeledzaho dennde ya u ṱangana na Muṋe washu – zwoṱhe zwine zwa i kwea musi i tshi akhiwa. Munna muṅwe na muṅwe u ḓo shuma u hwala zwithu zwe a telwa. 33Ndi yone mishumo ya mutupo wa Mirari vha tshi shuma denndeni ya u ṱangana na Muṋe washu, vha ḓo i shuma vho rangwa phanḓa nga Ithamara ṅwana wa tshifhe Aroni.
34-48
Mushe na Aroni na vharangaphanḓa vha vhala vhathu vha mitupo miraru ya Vhalivi, wa Kehathi na wa Gerisoni na wa Mirari, vha tshi tevhedza zwe Muṋe washu a vha laya. Vho vha vhala zwi tshi ya nga mitupo na miṱa, vha ṅwala vhanna vhoṱhe vha miṅwaha i no thoma nga 30 u swika kha 50 vho teaho u shuma denndeni ya u ṱangana na Muṋe washu, vhenevho ndi havha:
49Munna muṅwe na muṅwe a ṅwaliwa hu tshi tevhedzwa zwe Muṋe washu a laya Mushe, nahone hu tshi tevhedzwa ndayo ya Muṋe washu ye ya swikiswa nga Mushe, munna muṅwe na muṅwe o ṋewa mushumo une a fanela u u shuma kana zwine a fanela u zwi hwala.


text:
Template:Unga khumbi tluka leri
Engetela eka tluka leri nga kona hi khale...
- Dyondza leswi engetelekeke hi ku lulamisa matluka
- hlela no peleta kutsala ka wena
- khandziyisa swifaniso na mipfumawulo eka matluka ya timhaka
- thlavinyeta ti mhaka leti nga eka ti wikipediya tinwana na matluka yale ka inthaneti
Tsala tluka ra mhaka yinthswa...
- Hlaya hindlela yo tsala tluka ra wena ro sungula
- Sungula tluka leri lavekaka
- ...kumbe u ringeta ntsindza wa muganga wa hina leswaku u kuma vuxokoxoko
Kuma leswi engetelekeke...
- Vona tindlela to tsemelela ta swikombiso swa vuhleri byo olova bya matluka
- Antwsisa vululamisi bya wena hi ku ringetela eka Bokisi ra sava
- Tsumbula minsinya ya nthlanu leyi hlamuselaka matikhomela eka wikipediya
- Hlaya hi leswi wikipediya yingaswona na leswi wikipediya yinga riki swona.
Leswi landzelaka: Hlahluva Wikipediya →