text:
[ Home ]
[ Speeches & statements ]
Puo ya Maemo a Setšhaba ka Moporesitente wa Aforika Borwa, Thabo Mbeki: Bonno jo bo kopanetsweng jwa Palamente
9 Tlhakole 2007
Mme Sebui sa Kokoano-Bosetšhaba;
Monnasetilo wa Lekgotla la Bosetšhaba la Diporofense;
Motlatsa-Sebui wa Kokoano-Bosetšhaba le Motlatsa Monnasetilo wa NCOP;
Motlatsa-Moporesitente wa Rephaboliki;
Baeteledipele ba ba Tlotlegang ba makoko a rona a sepolotiki le Maloko a a Tlotlegang a Palamente;
Ditona le Batlatsa-Tona;
Moatlhodimogolo wa rona yo o tlotlegang le maloko a Bosiamisi;
Ditlhogo tsa Ditirelo tsa Tshireletso;
Mmusisi wa Banka ya Risefe;
Moporesitente Nelson Mandela le Mohumagadi Graca Machel;
Moporesitente F.W. de Klerk le Mohumagadi Elita de Klerk;
Ditonakgolo tse di kgethegileng le Dibui tsa Diporofense tsa rona;
Boratoropo le baeteledipele ba tsamaiso ya dipusoselegae;
Baeteledipele ba rona ba setso ba ba tlotlegang;
Ditlhogo tsa ditheo tsa puso tse di tshegetsang temokerasi ya molaotheo;
Bakaedi-Kakaretso le baeteledipele ba bangwe ba tirelo ya bosetšhaba;
Batlotlegi, Boambasatara le Bokhomišenara ba Bagolo;
Baeng ba tlotlego, ditsala le bakaulengwe;
Batho ba Aforika Borwa:
Re a itse gore fa Mme Adelaide Tambo a ne a tlhokafala, o ne a sa tswa go gololwa kwa bookelong. Fela ka ntlha ya gore re itse le gore o ne a na le mowa o o maatla le thata ya go nna a tswelela jaaka lesole mo gare ga batshedi, re ne re ikaeletse go mo amogela le maloko a mangwe a lelapa la gagwe jaaka baeng ba rona mo tiragalong e e botlhokwa e. Fela ga go a ka ga nna jalo.
Ka moso re tla bo re mo naya tlotlo ya bofelo jaaka re tla bo re boloka masaledi a gagwe. Ka jalo o tla nna le rona fela mo moweng ka Diphalane monongwaga, fa re tla bo re keteka segopotso sa bo90 sa botsalo jwa mogatse, rraago bana ba gagwe, tsala ya gagwe, mokaulengwe wa gagwe, le morwa yo o tlhageletseng wa batho ba rona, Oliver Reginald Tambo. Re boa re fetisetsa matshediso a rona kwa lelapeng la ga Tambo.
Fela ke itumetse go lemoga mo gare ga rona, boteng jwa ga Motlotlegi Albertina Luthuli, morwadia Moamogedi wa rona wa ntlha wa moputso wa Nobel wa Kagiso, Kgosi Albert Luthuli, o loso lwa gagwe lo lo botlhoko mo dingwageng tse 40 tse di fetileng re le ketekang monongwaga, re gakologelwa letsatsi la matlhotlhapelo fa go ne go begwa gore o garaswantswe ke setimela se se neng se le mo lebelong kwa masimong a sukiri a KwaDukuza. Loso lwa gagwe lo ne lo tshosa e bile lo gakgamatsa ka ntlha ya fa botshelo jwa gagwe e ne le naledi ya mosupatsela e e neng e re isa kwa kgololosegong e re e itumelelang gompieno.
Ke utlwa ke ipela gore Aforika Borwa wa temokerasi e nnile le tlhaloganyo le tsibogo ka go lemoga seabe sa ga Albert Luthuli le Oliver Tambo mo setšhabeng sa rona ka go bitsa Matshwao a Bosetšhaba a rona ka bona – Letshwao la Luthuli, le Letswao la Ditsala tsa ga O.R. Tambo. Ke itse gape le boipelo jwa ba ba amogetsweng mo makaleng a Matshwao a Bosetšhaba a a itsegeng.
Ke motlotlo gape le go amogela mo Ntlong e, baipelaetsi ba Mogwanto wa Basadi wa 1956 le ba Dikhuduego tsa Soweto tsa 1976 ba ba ntseng mo lebokosong la ga Moporesitente, gammogo le bagale ba rona ba ba itsegeng go tswa kwa diporofenseng tsotlhe, ba ba tshitshintsweng ke Dibui tsa rona tsa Diporofense go tla go oketsa setlhopha sa baeng ba tlotlego ba ba leng fa gompieno.
Puso ya batho ba Aforika Borwa, e ke buang mo boemong jwa yona gompieno, jaaka ke ne ka nna lesego go dira jalo le mo dingwageng tse di fetileng, e ne ya bopega ka 2004, morago ga Ditlhopho-Kakaretso tsa ngwaga oo.
Kwa Lekgotla kgotsa Bosberaad ya yona ya ngwaga le ngwaga, Kabinete ya Bosetšhaba e e leng kwa setlhoeng sa tsamaiso ya puso e re leng lesego go e okamela, e ne ya leba ntlha ya gore kopano ya yona e ne e supa paka e e fa gare ya botshelo jwa puso e e tsetsweng ka ditlhopho tsa rona tse di fetileng tsa 2004.
Fa re lemoga se, go ne ga nna maleba gore re ipotse potso – ke tswelelopele efe e re e dirileng mo maitekong a go fitlhelela maikaelelo a rona a re neng ra bolelela setšhaba gore re a ikemiseditse, a ka ntlha ya ona batho ba rona ba neng ba re naya thata e kgolo go laola naga ya rona go tloga ka 2004 go fitlha ditlhopho tse di latelang tsa 2009! Ka boipelo, ke rata go tsaya kgato go leba kwa morago, go gopola se re neng ra se bua ka 2004, jaaka baemedi ba batho ba rona, mo botennyeng jwa ditsala tsa rona go tswa lefatsheng ka bophara, fa re ne kopane kwa lefelong la puso ya rona kwa Union Buildings kwa Tshwane ka Letsatsi la Kgololosego, e leng keteko ya ngwaga wa bolesome wa kgololosego ya rona, mme ra nna le seabe mo go Ikanisiweng ga Moporesitente wa Rephaboliki, o Palamente e mo tlhophileng, e tlotla thato ya batho e e supilweng ka temokerasi mo ditlhophong tsa 2004.
Mo tiragalong eo, re rile ka boripana:
"Mo sebakeng se seleele naga ya rona e ne e na le e bile e emela thata tse di bosula e bile di sa eletsege mo setšhabeng …
"E ne e le lefelo le mo go lona go belegwa o le montsho e neng e le go amogela khutso ya botshelo jotlhe. E ne e le lefelo le mo go lona go belegwa o le mosweu e neng e le go rwala morwalo wa leruri wa poifo le tšhakgalo e e fitlhegileng …
"E ne e le lefelo le mo go lona bosula, monkgo wa bodidi, dipeipi tse di bulegileng, sebodu ka ntlha ya tshenyego, boidiidi jwa batho ba ba kgaphetsweng thoko, ditshwantsho tse di sa khutleng tsa mafelo a go latlhetsweng matlakala ka botlhaswa, di tsewa jaaka sengwe se se botlhokwa go etleetsa bontle jwa lefatshe le lengwe la mebila e e phepa, le mela ya logong, le mabolomo a thuntse le ditlhaga tse ditala tse di opelang, dinonyane le matlo a a tshwanelang magosi le bahumagadi, mmino o o molotsana, le lorato.
"E ne e le lefelo le mo go lona go nna mo mafelong mangwe e ne e le go laletsa ba bangwe go tla go go senyetsa kgotsa go ikatlhola ka go senyetsa ba bangwe, baagisani ba ba neng ba tshwanetse go nna batswasetlhabelo ba nnotagi le diribatsi tse di neng di okobatsa kutlobotlhoko ya botshelo, ba ba neng ba itse gore matshelo a bona ga a kitla a siama ntle le polao mo mafelong a bona, petelelo le dintwa tse di maswe gare ga batho go se lebaka. "E ne e le lefelo le mo go lona go nna mo mafelong a mangwe e neng e le go itumelela pabalesego le tshireletso ka ntlha ya gore go babalesega e ne e le go sirelediwa ke mabota a a kwa godimo, magora a motlakase, dintšwa tse di tlhokometseng, mapodisi a etse maemo tlhoko, le sesole se ikemiseditse go sireletsa ba e neng e le beng ba rona, ka dithunya, ditanka le difofane tse di neng di ka nesa pula ya loso mo go bao ba ka kgoreletsang kagiso ya beng ba rona …
"Re kokoane fano gompieno, mo Letsatsing la Kgololosego, gonne mo tsamaong ya nako batho ba rona mmogo le dibilione tsa batho go ralala lefatshe, ba e leng bakaulengwe ba rona tlhabanong e bile ba emetswe ke baeng ba rona ba ba leng teng, ba ne ba swetsa gore – a tsotlhe tse di fele! … "Re rotloeditswe thata ke Ditlhopho-Kakaretso tsa nako e e fetileng tse di neng tsa netefatsa maikaelelo a batho botlhe ba rona, go sa kgathaletsege mmala, lotso, go dira mmogo go aga Aforika Borwa wa toro e e tshwanang e e itsiweng ke botlhe …
"Ga go bope jwa mathata a magolo a loago, a re tshwanetseng go a rarabolola, jo bo kgonang go rarabologa kwa ntle ga bokaelo jwa go tlhola ditiro le go fokotsa le go fedisa botlhoki. Se se amana le tsotlhe, go simolola ka tlhabololo ya boitekanelo jwa batho ba rona, go ya kwa go fokotseng maemo a bosenyi, go godisa maemo a puisokwalo le thutapalo, le go bulela botlhe dikgoro tsa go ithuta le setso …"Re solofetsa bagale botlhe ba ba intshitseng setlhabelo gore re bone kgololosego, ga mmogo le lona, ditsala tsa rona go ralala lefatshe, gore ga re kitla re swabisa tshepo e lo e beileng mo go rona fa lo ne lo re thusa go re neela kgonego ya go fetola Aforika Borwa go nna naga ya temokerasi, kagiso, e e sa tlhaoleng go ya ka morafe, bong e bile e tswelela pele, e e ineetseng mo ponong ya bongwe jwa setho.
"Tiro ya go tlhama Aforika Borwa oo e simolotse. Tiro eo e tla tswelela mo Ngwagasomeng wa Bobedi wa Kgololosego ya rona." Dingwaga tse 50 pele ga foo, fa ba ne ba siamisetsa Mokgatlo wa Batho, o o amogetseng Tumalano ya Kgololosego (Freedom Charter), bagale ba nako eo ba rile, "Tlayang re bue mmogo, botlhe mmogo – Maaforika le Mayuropa, Maindia le Bammala… batho botlhe ba Aforika Borwa … Tlayang re bue mmogo ka kgololosego. Le ka boitumelo jo bo ka tlelang banna le basadi fa ba nna mo lefatsheng le le gololosegileng".
Re tshwanetse go ntšhwafatsa maikano a rona gompieno go bua ka kgololosego, go dira ka semphato go lemoga boitumelo jwa tsotlhe tse di tla tliswang ke kgololosego, go dira mmogo go aga Aforika Borwa yo o tlhaloswang ke toro e e tshwanang, gore ka go dira mmogo – go lekane ka tsotlhe tse di dirileng gore naga ya rona e nne le go emela setšhaba sa setho se se bosula e bile se sa eletsege! Re tshwanetse go tswelela go tsibogela maitlhomo a re buileng ka ona fa puso ya ga jaana e ne e simolola paka ya yona ya tiro, e itse ka botlalo gore "ga go bope jwa mathata a magolo a loago a re tshwanetseng go a rarabolola bo kgonang go rarabologa kwa ntle ga bokaelo jwa go tlhola ditiro le go fokotsa le go fedisa botlhoki", mme ka jalo "ntwa ya go fedisa botlhoki e ntse e le, e bile e tla tswelela go nna karolo e e botlhokwa ya maiteko a bosetšhaba a go aga Aforika Borwa yo mošwa".
Go tsibogela tlhokego ya go gatela pele ka bonako jo bo kgonegang go aga Aforika Borwa yo o tlhaloswang ke toro e e tshwanang, puso ya rona e ikaeletse, ka tirisano le Maaforika Borwa otlhe, go tsenya tirisong mananeo a a botlalo:
* go godisa seelo sa peeletso mo Ikonoming ya Ntlha;
* go fokotsa tlhwatlhwa ya go dira kgwebo mo nageng ya rona;
* go rotloetsa kgolo ya lekala la dikgwebopotlana le dikgwebo tse di mo magareng;
* go itlhaganedisa tiragalo ya tlhabololo ya dinonofo;
* go tlhabolola tiragatso ya rona mo go romeleng ntle, go etswe tlhoko ditirelo le dithoto tse di tlhagisitsweng;
* go oketsa tiriso ya madi mo ditlhotlhomisong tsa saense le tlhabololo;
* go tsenya tirisong mananeo a a botlalo go tsibogela dikgwetlho tsa Ikonomi ya Bobedi;
* go tsenya tirisong mananeo a a netefatsang maatlafatso ya bantsho ya ikonomi e e anameng;
* go tswelela ka mananeo a go aga nnete ya tshireletsego ya loago go fitlhelela maikaelelo a go fedisa botlhoki;
* go anamisa phitlhelelo ya ditirelo tse di jaaka metsi, motlakase le kgelelaleswe;
* go tokafatsa boitekanelo jwa setšhaba ka kakaretso;
* go maatlafatsa lenaneo la matlo;
* go tsenya tirisong ditsela tsa go bula dikgoro tsa go ithuta le setso;
* go tokafatsa pabalesego le tshireletso go baagi le merafe yotlhe;
* go netefatsa gore lekala la bosetšhaba le diragatsa maikarabelo a lona jaaka monnaleseabe yo mogolo mo kgolong, kagosešwa le tlhabololo ya naga ya rona;
* go itlhaganedisa ntšhwafatso ya kontinente ya Aforika; le
* go tswelela go nna le seabe mo go rarabololeng dipotso tse di botlhokwa tse di lebaganeng le batho ba lefatshe.
Mme Sebui le Monnasetilo;
Ke motlotlo go bega gore tebang le maikaelelo otlhe a, puso e tswelela ka tiro ya go netefatsa gore maitlhomo a setšhaba a a fitlhelelwa. Ka palogare ya go feta 4,5%, seelo sa kgolo ya ikonomi ya rona mo dingwageng tse pedi le halofo tse di fetileng se ne se le kwa godimo fa e sa le re bona temokerasi ka 1994. Peeletso mo ikonoming, ka makala a puso le a poraefete e ntse e oketsega ka bokana ka 11%, ka ditshenyegelo ka kakaretso tsa lekala la puso di le mo palogareng ya 15,8%. Gompieno, peeletso e e tsepamisitsweng jaaka peresente ya Ditlhagiswa ka Kakaretso tsa Selegae (GDP) - ka bokana ka 18,4% - e kwa godimo fa e sale ka 1991.
Palo ya batho ba ba thapilweng e ntse e oketsega ka bokana ka halofo ya milione ka ngwaga mo dingwageng tse tharo tse di fetileng. Re bone tswelelopele e e tsepameng mo maatlafatsong ya Bantsho mo ikonoming. Go tswa go go nna le matlotlo a dimmaraka a kwa godingwana ga 3% ya JSE ka 2004, palo e e oketsegile go ya go 5%; mme tekatekano ya Bantsho mo botsamaising jo bo kwa godimo e godile go tloga go 24% go ya go 27%. Fela re tshwanetse go nna re tshwenyega gore dipalo tse di sa ntse di le kwa tlase thata.
Tswelelopele mo ikonoming e re tliseditse dikgwetlho di le dintsi. Koketsego e e kwa godimo ya ditlhoko tsa badirisi e supa kgolo e e itekanetseng mo maemong a tswelelopele go ralala baagi; mme diporojeke tse dikgolo tsa mafaratlhatlha tse re di dirang di tlhoka tlamelo e kgolo le metšhini. Fela tekano ya kananyo ya rona ya boditšhabatšhaba e supa gore ga re a atlega mo go ageng bokgoni jwa go tlhagisa dithoto tsa badirisi le matlole tse naga ya rona e di tlhokang. Le fa e le gore sekoloto sa mo magaeng se oketsegile ka seelo se se lekanang le sa kgolo ya lotseno, ntlha ya gore Maaforika Borwa a boloka go le gonnye e kaya gore re tshwanetse go ikaega ka dipoloko tsa ditšhaba tse dingwe. Go tswelela go tlhoka tsepamo ga ledi la rona ga go a siamela diintaseteri tsa rona tsa diromelwantle.
Mo dingwageng tse tharo tse di fetileng, ikonomi e tlhodile ditiro di ka nna milione le halofo. Go a rotloetsa gore mo ngwageng wa Mopitlwe 2005 go fitlha go Mopitlwe 2006 fela, ditiro di le 300 000 tsa tse di tlhodilweng di ne di le mo lekaleng ka kwa ntle ga temothuo, e leng se se supang kgolo ya bokana ka 4%. Karolo e nnye ya tsona ke ditšhono tsa ditiro tsa leruri ka Thulaganyo e e Katolositsweng ya Ditiro tsa Setšhaba (Expanded Public Works Programme). Fela ga go makatse gore thulaganyo e bile e tshwanetse go godisiwa thata. E bile ga go tikatiko gore re ka dira botoka go gaisa go tlhola batho ba ba itirelang ka dikgwebo-potlana le tse di magareng. Mme fa re lebile bontsi jwa bašwa ba ba sa direng, re ka dira botoka ka ditsereganyo tse di jaaka Tirelo ya Bašwa ya Bosetšhaba (National Youth Service) le tlhabololo ya bagwebi ba bašwa.
Ke ka boipelo gore go nyalana le maikaelelo a rona a go aga setšhaba se se kgathalang, fa e sa le ka 2004 re tokafaditse tlamelo ya ditirelo gammogo le dintlha tse dingwe tsa meputso ya loago. Fa baamogedi ba dithebolelo tsa loago ba ne ba balelwa go bokana ka dimilione tse 8 ka 2004, gompieno dimilione tse 11 tsa Maaforika Borwa a a tlhokang di fitlhelela dithebolelo tse. Go a rotloetsa gore kelo ya go tsewa, go sa le gale, e nnile mo maemong a a laolegang, jaaka thulaganyo e e ntse e gola. Se se tla netefatsa tswelelo, le go dirisiwa ga maano a mantsi a puso go tlamela ka ditirelo tsa ikonomi go tlhola ditiro le ditšhono tsa ditiro.
Thulaganyo ya matlo e tlhagisitse dithuso di ka nna 300 000 mo dingwageng tse pedi tse di fetileng. Le fa go le jalo, jaaka re ne re batla go tokafatsa boleng le go tokafatsa dithulaganyo go ba ba tlolwang ke dithulaganyo tsa lekala la puso le la poraefete tse ga jaana di tswelelang, lobelo lwa thebolo lo nnile bonya go gaisa ka moo go neng go solofetswe. Re tshwanetse go dira sengwe go fetola maemo a.
Jaaka malolo a a tlotlegang a itse, mo dingwageng di le mmalwa tse di fetileng re tlhomile le go simolola mananeo a a kobileng go tokafatsa dipalangwa tsa botlhe. Ona a akaretsa lenaneo la go fetolwa ga dithekisi le maiteko a diporofense a a jaaka Moloto Rail Corridor kwa Mpumalanga e e leng gore dipatlisiso di setse di simolotse ka yona, Klipfontein Corridor kwa Cape Town le porojeke ya Gautrain le kgolagano ya yona le mekgwa yotlhe ya dipalangwa tsa botlhe.
Maiteko a le a mangwe a mantsi ke karolo ya leano le le tletseng la dipalangwa, a a akaretsang tsela le seporo. Re tla ela tlhoko go tsenngwa tirisong ka bonako ga mananeo a go tokafatsa boleng jwa botshelo segolo jwa batho ba ba dirang.
Phitlhelelo ya motlakase, metsi le kelelaleswe e tokafetse. Ka 2005, Aforika Borwa e ne e setse e fitlheletse Maitlhomo a Tlhabololo a Ngwagakete (Millennium Development Goal) malebana le tlamelo ka metsi, ka tokafalo ya phitlhelelo go tloga go 59% ka 1994 go ya go 83% ka 2006. Go ya ka United Nations Development Programme (UNDP), Aforika Borwa ke nngwe ya dinaga di le mmalwa tse di dirisang go le gonnye mo ditekanyetsokabong tsa sesole go na le metsi le kelelaleswe. Ka mafoko a Pegelo ya UNDP Human Development ya 2006:
"… Aforika Borwa e supile ka moo tshwanelo ya motho go bona metsi e ka nnang sediriswa sa maatlafatso le go kaela pholisi… Kagosešwa ya metsi e e ikaegileng ka ditshwanelo e kgontshitse go katolosa phitlhelelo le go fenya tlwaelo ya go se lekalekane go ya ka mmala go go ungwilweng mo tlhaoleleng, ka dithebolelo tse di theilweng mo ditshwanelong, gareng ga tse dingwe". (pp62/63)
Ammaaruri re tshwanetse go keteka phitlhelelo e kgolo e. Fela ke boammaruri gore batho ba le dimilione tse 8 ba sa ntse ba se na metsi. Bontsi bo sa ntse bo se na motlakase le kelelaleswe.
Re motlotlo gore mo ngwageng o le mongwe re kgonne go fokotsa tshalelomorago ya go fedisiwa ga tiriso ya dikgamelo mo mafelong a a tlhabolotsweng ka bokana ka halofo. Re ikaelela go fedisa tsela e e digang seriti e mo mafelong ao mo bofelong jwa ngwaga o.
Re tla tswelela go samagana le dikgwetlho tse gore re phimole mo nageng ya rona tse di maswe e bile di sa eletsege gore mmogo re kgone go bua ka kgololosego le boitumelo jo bo tliswang ke tokologo. Tlhatlhobo ya thuto le go bona dinonofo e supa tokafalo ya maemo a a kwa godimo ka 2004, le fa e le bonya. Se se akaretsa maemo a puisokwalo, ikwadiso ka karetso mo dikolong le dielo tsa go nna le seabe mo ditheong tsa thuto e e kwa godimo. Dielo tse di sa tsepamang tsa phalolo ya Materiki di supa gore go na le tse dintsi tse di sa ntseng di tshwanetse go dirwa go tsepamisa maemo le go netefatsa tokafalo e e tsepameng. Le fa go le jalo, palo ya baithuti ba Materiki ba ba falolang Mmetse ka maemo a a kwa godimo e botokanyana mo go ya 1995. Re tswelela pele gape le go supa makoa mo go tsenyeng tirisong lenaneo la Thuto ya Bagodi la Motheo (Adult Basic Education programme).
Le fa lenaneo la pusetso ya mafatshe le bakile ditharabololo tse dintsi go sa le gale, re sa ntse re tshwanela go dira ka natla go samagana le dikgetse tse di setseng, tse bontsi jwa tsona di leng mafaratlhatlha. Mo letlhakoreng le lengwe, go nnile le tswelelopele e nnye fela mo pusetsong ya mafatshe. Re tla lebisisa ka tlhoafalo dikgoreletsi tse di leng teng gore lenaneo le le itlhaganedisiwe ka bonako. Mananeo otlhe a ikonomi le loago ke karolo maano a rona a go fokotsa le go fedisa botlhoki jo bo tswelelang go utlwisa batho ba bantsi botlhoko. Tiro e e dirilweng ngogola, ke basadi ka South African Women in Dialogue ba dirisana mmogo le mafapha a a farologaneng a puso, go akaretsa go etela kwa dinageng tse di jaaka Tunisia le Chile kwa go dirilweng tswelelopele e kgolo mo go lweng le botlhoki, e supa makoa mo tsamaisong ya rona mo ntlheng e.
Go tswa mo maitemogelong a setlhopha se go a bonala gore re tshwanetse, gareng ga tse dingwe go:
* Tlhalosa popego ya botlhoki mo nageng ya rona;
* Dira lenaneo le le tsepameng la malapa a a tshelang mo botlhoking;
* Itse le go tsenya tirisong dikgatotsenelelo mo malapeng a;
* Ela tlhoko tswelelopele mo malapeng a jaaka mananeo a diragala go ba ntsha mo botlhoking;
* Mo bokaelong jo, re samagane le khumanego yotlhe, segolo jang palo e e kwa godimo ya basadi ba ba amiwang ke maemo a;
* Momaganya le go golaganya mananeo a a kgatlhanong le botlhoki go oketsa seabe sa le go tila tshenyo le go boelediwa ga maiteko; le,
* Itlhaganedisa katiso ya Badirediloago ba Malapa kwa maemong a seporofešenale le a tlaleletso go nefatsa gore malapa a a supilweng a tshegediwa le go elwa tlhoko ka tshwanelo.
Se se tla netefatsa go golaganngwa go go maleba ga baamogedi ba thuso ya loago le ditirelo tsa mmasepala le ditšhono tsa ditiro, go tswelelwa go ela tlhoko tiro ya go netefatsa gore bontsi jwa batho ba rona ba tswa mo go ikaegeng ka dithebolelo tsa loago mme ba tsena mo mmarakeng wa ditiro. Go sa le jalo, re tla tswelela go sekaseka maiteko a mašwa a a tla tswelelang go tokafatsa moputso wa loago.
Kgato ya botlhokwa ya dikgatotharabololo tse tsa loago e tshwanetse go nna maatlafatso ya maiteko a a tlhakanetsweng gareng ga Maaforika Borwa otlhe go tokafatsa momagano ya loago.
Mo ngwageng o wa segopotso sa bo60 sa Doctors Pact sa baeteledipele ba ditšhaba tsa Aforika le India (AB Xuma, GM Naicker le Yusuf Dadoo), segopotso sa bo30 sa polao ya ga Steve Biko le segopotso sa bo20 sa go etela kwa Dakar ga matlhale a Maaforikanere go kopana le ANC, ntlha ya pharologano ya ditebo tsa rona le ntlha e e botlhokwa ya go nna wa Aforika Borwa e tshwanetse go goelediwa mo baaging botlhe, ka tsela e e maatlafatsang kopano ya rona jaaka setšhaba. Gape, mo go sona segopotso sa bo30 sa go kganelwa ga makwalodikgang a The World le The Weekend World, re tshwanetse go botsa potso – a botlhe re amogetse maikarabelo a rona ka botlalo a go aga momagano ya loago le go tswelela go nna seoposengwe, le go gatelela noto e e re golagantseng!
Ka mafoko a mangwe, mekgwa e e tlhokegang go tokafatsa momagano ya loago, e ka se diragadiwe ke puso e le esi. Re tshwanetse go dira mmogo jaaka Maaforika Borwa go bua ka kgololosego go tswa mo botlhoking le go tswa mo tshenyegong ya maitsholo, mme re dire go fitlhelela boitumelo jo bo tlang nayo.
Mme Sebui le Monnasetilo;
Ke na le bonnete jwa gore re tla dumelana gore go dira mmogo go fitlhelela boitumelo jo bo tlang le kgololosego go fela jalo le ka kgwetlho ya go samagana le bosenyi. Mo Pampiring e Tshweu ya 1994 RDP re rile:
"Go rotloetsa kagiso le tshireletsego go tla akaretsa batho botlhe. Go tla agelela mo le go atolosa keletso ya setšhaba ya kagiso le go lwa le tirisodikgoka e e tletseng e baagi ba lebagananeng nayo… re etse tlhoko mekgwa e e farologaneng ya tirisodikgoka kgatlhanong le basadi …
"Kagiso le tsepamo ya sepolotiki le tsona di botlhokwa mo maitekong a puso a go tlhoma tikologo e e rotloetsang peeletso… Kgato e e botlhokwa e tshwanetse go tsewa go fedisa tlolomolao, thekiso ya diribatsi, go tlala ga dithunya, bosenyi segolo go sotlwa ga basadi le bana."
Ee, re ka se kgone go phimola tse di maswe tse di sa eletsegeng mme ra goeletsa boitumelo jo bo tlang le kgololosego fa batho ba tshelela mo poifong, ba iphitlhile mo morago ga dipota le magora a terata e e tlhabang, ba nna ba tshogile mo matlong a bona, mo mebileng le mo ditseleng tsa rona, ba sa kgone go itumelela mafelo a setšhaba ka kgololosego. Re tshwanetse go tswelela go maatlafatsa kgaratlho kgatlhanong le bosenyi.
Le fa re setse re fetile palo e e neng e lebilwe ya batlhankedi ba sepodisi ba le 152 000 ba ba thapilweng ke Tirelo ya Sepodisi sa Aforika Borwa, e bile re tokafaditse lenaneo la katiso, re lemoga ntlha ya gore seabe sa se ga se ise se lekane gore mongwe le mongwe a ka ikutlwela tshireletsego le pabalesego e e lekaneng. Le fa re fokoditse go tlhagelela ga bosenyi jwa go ama, kelo ya phokotso ya ngwaga le ngwaga mo mabakeng a a jaaka kgothoso, tlhaselo le polao e sa ntse e le kwa tlase ga 7 – 10% e re neng re rata go e fitlhelela. Mme le tshotlakako ya basadi le bana e ntse e tswelela ka seelo se se sa amogelegeng.
Koketsego ya bosenyi jo bo rileng ka nako ya go ngala tiro ga badiredi ba tshireletso e tshwanetse go bo e re lemositse rotlhe gore intaseteri ya tshireletso e ka se tsewe fela jaaka morero wa poraefete wa lekala la poraefete. Go a itshupa gore maanotekanyetso a re nang nao ga a lekana. Tse di ama merero e e jaaka dielo tsa meputso, mekgwa ya go tlhatlhoba badiri, go gatelelwa ga melawana mo diroring tse di tsamaisang madi, jalojalo.
Ntlha e e tla lebisisiwa mo tsamaong ya ngwaga, gore, mo godimo ga tokafatso ya tiro ya sepodisi, mmogo le intaseteri ya tshireletso ya poraefete, re ka tlhola tikologo e mo go yona ditsholofelo tsa tshirelotso tsa baagi, tse mo go tsona go tlhokegang maano a mantsi, di fitlhelelwe.
Re tla tswelela gape go dira ka natla go tokafatsa tiro ya dikgotlatshekelo tsa rona, go oketsa seelo sa go fokotsa tshalelo morago ya dikgetse. Re tla netefatsa gape gore ditshwetso tsa go oketsa mafaratlhatlha a Ditirelo tsa Kgopololo, go tokafatsa tsamaiso ya Taolo ya Melelwane gammogo le ditirelo tsa go tsena mo nageng le ditlankana tse di maleba, gareng ga tse dingwe, di tsenngwa tirisong.
Bontsi jwa makoa mo go tokafatseng ditirelo go baagi ke ka ntlha ya tlhaelo le bokgoni le mekgwa ya go ela tlhoko go tsenngwa tirisong. Ka ntlha ya se, mo pakeng e e fitlhang go 2009, ntlha ya thulaganyo le bokgoni jwa puso e tla nna e ntse e le kwa godimo mo lenanatemeng la rona.
Se se tlhageletseng, gareng ga tse dingwe, jaaka lefelo le le tlhokang kgato e e botoka ka bonako ke diteng tsa katiso e badiredipuso ba e amogelang mo ditheong tse di farologaneng le seabe sa SA Management Development Institute (SAMDI) e ka tshwanelo e tshwanetseng go nna motlamedi yo mogolo wa ditirelo go akaretsa le go katisiwa ga badiredipuso.
Maemo a tolamo mo teng ga mafapha, malebama le molao wa bodiredipuso le tsamaiso ya matlole, le ona a tlhakatlhakantswe. Se ga se kitla se letlwa go tswelela, le fa re etse tlhoko gore temogo e e nepagetseng ya ditlhokego tsa boruni kwa maemong a bosetšhaba le a porofense e tswelela go gagamala. Mo ntlheng e, tiriso ya lenaneo la tumalano ya tiragatso, segolo mo botsamaising jwa kwa godimo, e botlhokwa.
Mananeo a go tokafatsa maemo a tsamaiso ya dipusoselegae a ntse a tswelela sentle. Morago fela ga ditlhopho tsa dipusoselegae tsa Mopitlwe 2006, mananeo a katiso a ne a dirwa, go etswe tlhoko 62% tsa boratoropo ba bašwa.
Se se tshwenyang ke gore mo bontsing jwa bommasepala ba, diphatlhatiro ga di tladiwe kgotsa di tlhagelela mo boeteledipeleng jwa kwa godimo le diporofešene. Sekao, ka Lwetse ngogola, 27% tsa bommasepala ba ne ba se na batsamaisi ba bommasepala; kwa Porofenseng ya Bokone Bophirima, seelo sa diphatlhatiro kwa maemong a boeteledipele jwa kwa godimo e ne e le 50%; kwa Mpumalanga ke fela 1% ya batsamaisi ba ba kwa godimo ba ba konoseditseng Ditumalano tsa Ditiragatso tsa Botlhokwa (Key Performance Agreements).
Re tswelela go tsibogela dikgwetlho tse mme re tla dira ditiro tse di maleba, re tlhotlhelediwa ke Leano la Dingwaga tse Tlhano la Dipusoselegae (Five Year Local Government Strategic Agenda), le le akaretsang ditheo tsa bosetšhaba le tsa porofense di thusa bommasepala ka go dira, go isiwa ga badiri ba ba nang le dinonofo go akaretsa baithaopi ba porofešenale go tswa mo setšhabeng, go maatlafadiwa ga Dikomiti tsa Didika – tse 80% ya tsona e tlhomilweng go ralala naga.
Lenaneo la go lolamisa didiriswa tsa togamaano go kgabaganya maemo a puso, e leng National Spatial Development Perspective, Provincial Growth and Development Strategies le Integrated Development Plans le a tswelela, ka diporojeke tsa teko go fitlhelela tolamo e e feletseng e e dirwang mo didikeng tse 13 le ditoropokgolo. Diporojeke tse tsa teko di tshwanetse go konosediwa kwa bokhutlong jwa monongwaga.
Ke ntlha ya boipelo ya gore go feta halofo ya didika le ditoropokgolo di setse di tshwere Disamiti tsa tsona tsa Kgolo le Tlhabololo, mme tse di setseng di ikaelela go dira jalo pele ga mafelo a Tlhakole. Se se tla tlhoma motheo wa tirisano gareng ga balekane ba loago mo go itlhaganediseng tlhabololo ya ikonomi ya selegae. Maloko a a tlotlegang; Ke rata go tsaya tšhono e go tlhagisa ditebogo tsa me go Motlatsa Moporesitente Phumzile Mlambo-Ngcuka ka boeteledipele jo bo manontlhotlho jo a bo neetseng go tsenya tirisong Accelerated and Shared Growth Initiative (AsgiSA), a dira le Ditona le Ditonakgolo ba e neng e le Setlhopha sa Tiro, ba samagana le dintlha tse di rileng tse di tshwanetseng go dirwa go netefatsa dielo tse di kwa godimo tsa peeletso le go tlhola ditiro, ga mmogo le merero e e amanang le tlhabololo ya dinonofo le tiragatso ya lenaneo la puso. Re itumelela seabe sa Maloko otlhe a Khuduthamaga le balaodi ba bodiredipuso ba rona, mo makaleng a le mararo a puso, mo go eteleleng pele tiragalo e le go tsenya tirisong lenaneo la puso ka botlalo. Se se botlhokwa mo maitekong a rona a go phimola tse di maswe e bile di sa eletsege mo setšhabeng sa rona gore re kgone go bua ka kgololosego le boitumelo jo bo tlang le tokologo.
Mo ntlheng e, gore re kgone go itlhaganedisa go tsenya tirisong AsgiSA, mo godimo ga mananeo a dingwaga tse dintsi a a begilweng mo malobeng, monongwaga puso e tla:
* konosetsa tiragalo ya go lebisisa maitemogelo a naga mo go tlhagiseng, gareng ga tse dingwe, ditshupi tse dikgolo tsa ikonomi tse di jaaka Kelo ya Thefosano, infoleišene le dielo tsa merokotso, gore e kgone go tlhoma maano a go tsweletsa kgolo ya diintaseteri e e tlhagisang dikananywa go dimmaraka tsa selegae le tsa thomelontle, mme e nne le bokgoni jwa go tsaya badiri ba bantsi ba ba nang le dinonofo go se nene;
* go ikamanya le Letlhomeso la Pholisi ya Diintaseteri tsa Bosetšhaba le le setseng le konoseditswe, re tla:
- gagamatsa go tsenngwa tirisong ga mekgwa e e diretsweng lekala go tsweletsa dipeeletso mo Business Process Outsourcing, bojanala, dituki tsa tlhago le dikhemikhale, le go konosetsa mananeo a dikgwa le pampiri, diaparo le matsela, ditshipi le boenjeniri;
- tlhoma leano la go baya kwa setlhoeng dikgatotsenelelo mo go tsa meepo le diminerale, temothuo le tirego ya ditlhagiswa tsa temothuo, lekala la dithoto tse ditshweu, intaseteri ya tsa botlhami, ditirelo tsa setšhaba le loago le dikhemisi. Le tshwanetse go akaretsa keletso ya go oketsa bokgoni jwa bosetšhaba tlhagisa dithoto tsa matlole. Malebana le tsa diminerale, re tlile go tlhoma State Diamond Trader e e tla rekang 10% tsa diteemane go tswa mo batlhagising ba selegae mme ba di rekisetse basegi le badirisi ba selegae. Re motlotlo gore DeBeers o dumetse go re thusa ka tsamaiso ntle le tuelo epe, ka dinonofo tsa setegeniki le tlamelo ka dithoto mo pakeng ya dingwaga tse tharo;
- tlhoma mananeo a go tlhotlheletsa dipeeletso mo makaleng a a tsamaisanang le motseleletsele wa tlamelo ka mananeo a mafaratlhatlha a rona, go akaretsa dithoto tsa matlole tsa ITC, dipalangwa le maatla: malebana le maatla, re tla dira ka natla go netefatsa go ikaega go gogolo ka tlhagiso ya maatla a nutlere, gase ya tlhago le mefuta e e farologaneng ya metswedi ya maatla a a ntšhwafadiwang. Tebang le dikgokagano, ke motlotlo go bega gore Lefapha la Dikgokagano ga mmogo le ditlamo tsa megala ya diselula le Telkom di konosetsa maano a go samagana le dielo tse di kgaolang megala monongwaga tse di tla tswelang badirisi botlhe mosola. Gape, Telkom e tla tsenya tirisong seelo se se kwa tlase se se kgethegileng sa makhubu a boditšhabatšhaba mo ditikwatikweng tsa megala di le 10 nngwe le nngwe e thapa batho ba le 1 000, jaaka karolo ya maiteko a go katolosa lekala la BPO. Ditikwatikwe tse di tla tlhongwa mo mafelong a a tla supiwang ke puso. Seelo se se kgethegileng se tla bapisega le sa dinaga tse dingwe ka kgwedi ditirelo le bokgoni tse di neelwang mo dinageng tse di mabapi.
* Re tla tsaya le dikgato tse di farologaneng go tokafatsa kgaisano mo go tsa ikonomi, gareng ga tse dingwe go isa tlase tlhwatlhwa ya go dira kgwebo le go rotloetsa peeletso, go akaretsa go tlhagisiwa ga tsamaiso ya Regulatory Impact Assessment (RIA), tlhabololo bokgoni jwa lebelo le le kwa godimo la mafaratlhatlha a bosetšhaba le a boditšhabatšhaba, go konosetsa leano la go tokafatsa bokgoni jwa badirisi ba seporo le maemelakepe, le go maatlafatsa bokgoni jwa ditheo tsa rona tsa kgaisano.
Tswelelopele e re setseng re e dirile malebana le go fetola Dikholeji tsa Thuto e e Tswelelang le Katiso (FET) e tlisitse kgonego ya gore re oketse palo ya bataki ba ba leng teng. Go simolola monongwaga, didiriswa di tla rebolwa go tlisa thuso ya matlole e bakatisiwa ba e tlhokang, go tsena mo ditheong tse. Go sa le jalo, re tla rarabolola ntlha ya maikarabelo ka bonako jo bo kgonegang magareng ga dikarolo tsa bosetšhaba le tsa porofense mo botsamaising jwa FET. Re solofela gore maiteko a rona a go rotloetsa karolo e ya ditšhono a tla thusa go romela molaetsa, segolo go bašwa, gore dinonofo tsa bataki di tlhokega mo kgolong ya ikonomi fela jaaka dithutego tsa maemo a mangwe.
Morago ga kgolagano e e tseneletseng magareng ga puso le baeteledipele kwa diyunibesithing tsa rona, go fitlheletswe tumalano mme go tserwe ditshweetso ka ga maano a a tlhokegang go netefatsa gore dinonofo tse di tlhaelang di a tlamelwa.
Mo ntlheng e, re rata go akgola seabe sa Joint Initiative on Skills Acquisition (JIPSA), se se kopanyang puso, kgwebo, ditiro, ditheo tsa katiso le tse dingwe.
Jaaka maloko a a tlotlegang a itse, re okeditse gape palo ya dikolo tse di sa dueleng madi a sekolo.
Mo go tsweletseng mafaratlhatlha a le mananeo a mangwe re tla itsisiwe ka boineelo jwa rona go netefatsa gore Sejana sa Lefatshe sa FIFA 2010 ke se se gaisang ke di kileng tsa nna teng. Re eletsa gore mo ntlheng e re akgole Komiti ya Dithutlaganyo tsa Selegae (LOC) le balekane ba bangwe ka tiro e e manontlhotlho e ba e dirang.
Go netefatsa gore Maaforika Borwa otlhe a itumelela boitumelo bo bo tlang le kgolo ya ikonomi, mekgwa e le e mengwe e tla tshwanelwa ke go dirwa mmogo le lenaneo le le gagametseng go samagana le dikgwetlho tsa Ikonomi ya Bobedi. Ka ntlha ya se, mo tsamaong ya ngwaga, gareng ga tse dingwe, re tla:
* tsaya dikgato go ya pele go tokafatsa phitlhelelo ya matlole a mannye go akaretsa le go fitlhelela Letlole la Apex (SAMAF) le letlole la temothuo la sekoloto se sennye (MAFISA);
* netefatsa tiro e e maleba ya Small Enterprises Development Agency, SEDA;
* diragatsa Molaokakanywa wa Ditlamo, o Kabinete e dumetseng gore batho ba tshwaele ka ona mo Laborarong o o fetileng, jaaka karolo ya motseletsele wa mekgwa ya go fokotsa morwalo wa tekanyetso mo dikgwebong tse dipotlana, tse di magareng le tse dikgolwane go maatlafatsa beng ba dišere ba bannye le badiri;
* morago ga go feta palo ya 10 000 e re neng re e itlhometse, re tla oketsa palo ya bašwa ba ba tseneng mo Tirelong ya Bašwa ya Bosetšhaba ka bokana ka 20 000 ka mafapha a rona a le 18 a a setseng a dirileng maano mo ntlheng e, kwadisa baithaopi ba le 30 000 ba bašwa mo maitekong a tlhabololo ya setšhaba, le go thapa batho ba le 5 000 jaaka karolo ya Lenaneo le le Katolositsweng la Ditiro tsa Setšhaba mo go tlhabololeng dikago tsa puso;
* gagamatsa maiteko a go golaganya tlhabololo ya bašwa le tiro ya puso, go akaretsa lenaeno la tirisano ya bašwa, le maiteko a a tswelelang a go golaganya dialogane tse di sa direng le ditšhono tsa ditiro – mme mo ntlheng e re rata go leboga ditlamo tse dintsi, tsa puso le tsa poraefete, tse dikgolo le tse dinnye, tse di tsibogileng ka tsela e ntle e bile e dira mo maitekong a; le,
* go simolola go tsenya tirisong Molao wa Dithata tsa Lefatshe le le Kopanetsweng (Communal Land Rights Act) go kgona go tokafatsa tiriso ya ikonomi ya lefatshe le le kopanetsweng.
Maloko a a tlotlegang;
Mananeo a ikonomi a re buileng ka ona ke karolo ya maikaelelo a mo go ona Aforika Borwa yotlhe e tshwanetseng go samanagana nao go kgona go fokotsa maemo a botlhoki le go se lekalekane mo setšhabeng sa rona. Mo go rona ga se puo fela go gatelela gore katlego ya temokerasi ya rona e tshwanetse e bile e tla lekanyediwa ka dikgato tse di bonalang tse re di tsayang go tokafatsa boleng jwa botshelo jwa ba ba bokoa mo setšhabeng sa rona.
Go kgona go tokafatsa mananeo a loago a re a tsentseng tirisong mo tsamaong ya dingwaga, mongwaga re ikaelela go konosetsa tiro e e setseng e simolotse ya go fetola tshireletsego ya loago gore go tsenngwa tirisong ka dikgato go simolole ka bonako jo bo kgonegang. Karolo e e botlhokwa ya phetolo e tla nna tiro ya go siamisa phoso e e lemogilweng mo Pegelong ya 2002 ya Komiti ya Dipatlisiso tsa Comprehensive System of Social Security in South Africa. Se ke gore pilara ya tsamaiso ya tshireletso ya loago e e ikaegileng ka moputso e a tlhaela kgotsa ga e ikanyege mo bathong ba bantsi ba ba dirang. Molawana o o kaela ntlha e, mo godimo ga thuso ya loago o newa ka tekanyetsokabo ya puso, re tlhoka go leba tlhagiso ya tsamaiso ya tshireletso ya loago e e ikaegileng ka meputso e e tlhotlhelediwang ke molawana wa momagano ya loago.
Se se tla kaya gore Maaforika Borwa otlhe a tla itumelela go nna maloko a tsamaiso ya tshireletso ya inšorense ya loago e e dirang sentle, fa ba ba bonang lotseno le le kwa godimo ba tla kgona go tswelela go ntsha sengwe go ya go dikema tsa poraefete tsa tholotiro le tsa inšorense. Mo dipuisanong tse di setseng di dirilwe le puso go fitlha ga jaana, go tlhagelela tumalano ya gore dielemente tsa tsamaiso e di tla tshwanela go akaretsa:
* tsweletso ya dipoelo tse di kwa tlase tse di leng mo tsamaisong ya rona ya dithebolelo tsa loago ka dipoelo tse di duelwang ka tsela ya tsamaiso ya segompieno;
* thuso ya moputso go badiri ba meputso e e kwa tlase, go lebilwe thata ba e leng gona ba tsenang mo mmarakeng wa tiro, segolo jang bašwa; le
* lekgetho la tshireletso ya loago tlamela ka matlole dipoloko tsa tholotiro, loso, bogole le dipoelo tsa go tlhoka tiro.
Tona ya Matlotlo o tla tswelela go tlhalosa dintlha tse mo Puong ya Tekanyetsokabo. Se re tshwanetseng go se thalela ke gore mo go konosetseng paka e ntšhwa ya tshireletso ya loago, puso e tla tsaya tsela e e manontlhotlho ya go golagana le balekane botlhe ba loago ka bongwe ka bongwe le ka NEDLAC.
Go sa le jalo, re simolotse le ditsela tsa go fitlhelela bana ba ba bokoa ba ba kwa godimo ga dingwaga tse 14.
Lenaneo la rona mo lekaleng la loago la monongwaga le tla akaretsa:
* itlhaganediso ya kago ya matlo a a tlhwatlhwatlase e e tla tlhokang go tlhongwa ka bonako ga Serori sa Merero Mentsi (Special Purpose Vehicle) go leba tsa Matlole, go leka Molaokakanywa wa Tsamaiso ya Tiriso ya Lefatshe (Land Use Management Bill) le go netefatsa gore dielemente tse di setseng tsa tumalano e e diegileng le lekala la poraefete mo matlong a a tlhwatlhwatlase le a konosediwa;
* itlhaganedisa porojeke ya go fetolwa ga dithekesi, go tsenya tirisong mananeo a a botlalo a dipalangwa tsa botlhe tsa seporo le tsela go akaretsa Bus Rapid Transit System mo Ditoropokgolong le go fetolwa ga Metrorail: mme mo ntlheng e, a ke tseye tšhono e go gatelela gore puso le balekane ba rona ba SANTACO ga re kitla re patelediwa go kgaphela thoko porojeke ya go fetola dithekesi, ka maiteko a go nyatsa thulaganyo ya setšhaba mme dikgatlhego tsa megagaru di tla lejwa ka leitlho le le ntšhotšho.;
* oketsa phitlhelelo go Tlhabololo ya Dingwaga tsa Ntlha tsa Ngwana (Early Childhood Development) jaaka karolo ya lenaneo la go tokafatsa tsamaiso ya thuto le karolo ya Expanded Public Works Programme;
* katolosa katiso le go thapiwa ga baoki le badirediloago ga mmogo le bathusi, go oketsa palo ya ditheo tsa katiso, go tokafatsa boleng jwa thuto, le go tsenya tsamaiso ya diibasari tirisong;
* go tswelela ka go tsenya tirisong paka ya dituelo tsa diporofešenale tsa melemo, le go neelana ka didiriswa tse di okeditsweng go tokafatsa maemo a dituelo tsa barutabana;
* netefatsa go tsenngwa tirisong, ntle le tiegiso epe, ga maano a go fokotsa tlhwatlhwa ya melemo; le
* go tswelela go dira go samagana le dintsho tse e seng tsa mabaka a tlhago mo setšhabeng sa rona gammogo le malwetse a a tliswang ke tsela ya botshelo, malaria, mefuta e e farologaneng ya TB, dikotsi tsa tsela le bosenyi jwa tirisodikgoka.
Mo ntlheng e, puso e ineela go gagamatsa letsholo kgatlhanong le HIV le AIDS le go tokafatsa go tsenngwa tirisong ga dielemente tsotlhe tsa leano le le momaganeng jaaka thibelo, tlhokomelo ya kwa gae le kalafi. Re tla netefatsa gore dikamano tse di tlhomilweng mo dingwageng tse di fetileng di a maatlafadiwa, le gore leano la rona le le golaganeng la bosetšhaba kgatlhanong le AIDS le malwetse a a fetisiwang ka thobalano le konosediwa ka bonako jo bo kgonegang.
Monongwaga re tla konosetsa maano a a bonalang a go tsenya tirisong dikgato tsa bofelo tsa maano a rona a go fitlhelela maitlhomo a rona a gore botlhe ba fitlhelele metsi ka ngwaga wa 2008, kelelaleswe ka 2010 le motlakase ka 2012. Re tla konosetsa gape le leano le mananeo a go samagana le merero ya momagano ya loago, go akaretsa leano le le botlalo e bile le golagantswe la ntwa kgatlhanong le botlhoki jaaka re buile, gammogo le go samagana le dintlha tse di amanang le momagano ya setšhaba, dielo le go ikitse.
Maiteko otlhe a, Mme Sebui le Monnasetilo, a tshwanetse go nyalana le maikaelelo a go tokafatsa tshireletso le pabalesego ya setšhaba. Mo ntlheng e, puso e tla netefatsa gore ditshwetso tse di setseng di tserwe ka ga go maatlafatsa ntwa ya rona kgatlhanong le bosenyi di tsenngwa tirisong ka tshwanelo. Kgwetlho e re lebaganeng nayo mo go samaganeng le ntlha e ga e ka ga dipholisi.
Fela, se se tlhokegang ke thulaganyo, go tsaya kgato le boeteledipele jwa tiriso ya molao, batlhankedi ba tsa matlhale le kgopololo, ga mmogo le ditiragalo tsa tsamaiso ya tolamo. Bontsi jwa badiredipuso ba ba supile makgetlo a le mantsi mo tirong gore ba ikemiseditse go baya matshelo a bona mo kotsing le go intsha setlhabelo le fa ba ka nna fela le nako e nnye le malapa a bona, go sireletsa kgololosego le tshireletsego ya rona.
Le mo mananeong a mangwe a mantsi a a tswelelang a re ntseng re a tsenya tirisong, monongwaga puso e tla:
* tswelela go tokafatsa meputso le maemo a tiro a sepodisi, le go simolola go oketsa badiri ba Tirelo ya Sepodisi sa Aforika Borwa go tlisa palogotlhe go 180 000 mo dingwageng tse tharo, le go netefatsa tiriso e e tletseng ya mekgwa ya ileketeroniki ya go ela tlhoko le go leka se se tlhagisitsweng;
* dira gore dilaboratori tsa forensiki tse di tlametsweng ka ditlabakelo ka thekenoloji ya segompieno di dire sentle le go netefatsa gore tiriso e e tletseng ya sefala sa dikgatiso tsa menwana – dikatlego tsa segompieno mo tharabololong ya ditiragalo tsa bosenyi jo bo masisi di thusitswe ke ditsamaiso tse;
* dira gore ditiragalo tsa Lefapha la Merero ya Selegae di tsamae ka thalelo, ka go tlatsa diphatlhatiro tse di lolea, tokafatsa ditsamaiso le go tsenya tirisong dikatlenegiso tsa Setlhopha sa Tiro se se ntseng se dira le Tona go tokafatsa tiro mo setheong se sa botlhokwa;
* tsenya tirisong dikatlenegiso tsa Khomišene ya Khampepe ka morero le ditiro tsa Botsamaisi jwa Ditiro tse di Kgethegileng (Directorate of Special Operations) (Scorpions);
* simolola tiro ya go tswelela go tokafatsa ditsamaiso tsa Ditirelo tsa Lotseno tsa Aforika Borwa (South African Revenue Services), segolo mo taolong ya melelwane, le go tokafatsa tiro ya ditheo tse di momaganyang mafapha mo ntlheng e;
* gagamatsa tiro ya matlhale malebana le bosenyi jo bo rulagantsweng, go agelela mo dikatlegong tse di fitlheletsweng mo dikgweding di le mmalwa tse di fetileng mo go samaganeng le kgothoso ya dikoloi tse di rwalang madi, tsamaiso ya diritibatsi le go bolaya diphologolo e se ka fa molaong le abalone;
* dirisa thekenoloji e ntšhwa e e tlametsweng tsamaiso ya bosiamisi le go tokafatsa tsamaiso ya dikgotlatshekelo le tirelo ya tshekiso ka botlalo, go kgona go fokotsa tshalelomorago ya dikgetse;
* konosetsa dielemente tse di setseng tsa ditsela tsa go fetola boatlhodi le go tokafatsa tiro ya jona, ka go golagana le setheo se sa temokerasi se se botlhokwa;
* tsenya tirisong mananeo a go sweditsweng ka ona go aga mafelo a kgopololo a mangwe le go fitlhelela maikaelelo a a mo Pampiring e Tshweu ya Dikgopololo;
* tsweletsa ditiro pele go maatlafatsa ditheo tsa rona, le go netefatsa gore ka dinako tsotlhe di dira mo teng ga letlhomeso la Molaotheo wa rona; le
* go tokafatsa tsela ya go sekaseka tiragalo ya bosenyi go tokafatsa tiragatso ya rona malebana le thibelo ya bosenyi le go samagana le bosenyi. Mo ntlheng e, re tshwanetse go tsibogela boammaaruri jwa gore, fela jaaka mo dinageng tse dingwe, bontsi jwa ditiragalo tsa bosenyi kgatlhanong le motho di diragala mo mafelong a a kwa tlase mo ikonoming ya naga ya rona mme di tlhoka maano a a maatla a a tswelelang e bile a tsepame mo go thibeleng bosenyi.
Jaaka re setse re buile, maano a le a mangwe a tla tswelela fela fa re aga dikamano tse di maatla mo teng ga ditšhaba tsa rona le magareng ga ditšhaba le sepodisi, go ketefaletsa disenyi botshelo.
Mo ntlheng e, re itumeletse tshweetso e e supilweng ke baeteledipele ba kgwebo le ba sedumedi go tswelela go maatlafatsa dikamano tse kwa tlase, le go neela nako le ditlabakelo tsa bona go maatlafatsa ntwa kgatlhanong le bosenyi. Puso e tla nna le seabe se segolo go netefatsa gore dikamano tse di a dira, le gore re dira mmogo go supa maikarabelo a rona go sireletsa baagi ba rona.
Ke tshwanetse go bega gore mo ntlheng e Tona ya Tshireletso le Pabalesego le Tirelo ya Sepodisi ba dira mmogo mo ditshitsinyong tsa go tswelela go tokafatsa tiro le bokgoni jwa Diforamo tsa Sepodisi tsa Setšhaba.
Mme Sebui le Monnasetilo;
Go tswelela go tokafatsa tirelo ya bona mo bathong, puso e tshwanetse go tokafatsa bokgoni jwa yona le tiro ya yona jaaka setheo. Go fitlhelela maikaelelo a, mo tsamaong ya monongwaga re tla:
* maatlafatsa go ela tlhoko le tshekatsheko go ralala dikarolo tsotlhe, go akaretsa katiso ya balaodi ba ba tshwanetseng go tsenya tirisong tsamaiso e;
* konosetsa, mo dikgweding tse 18, molao ka ga tirelo ya setšhaba le dielo le maemo a a maleba, pholisi ya meputso le merero e e malebana le thuso ya kalafi le diphenšene;
* gagamatsa kgoeletso le temogo mo dintlheng tsa tlhabololo ya setšhaba, fa re oketsa palo ya bommasepala ba ba amegang mo go momaganyeng ga didiriswa tsa thulaganyo mo dikarolong tsotlhe tse tharo;
* dira ditlhatlhobo tsa bokgoni le go tsenya tirisong maano mo Mafapheng a Diporofense a a nang le maikarabelo mo dipusongselegae, ga mmogo le Dikantoro tsa Botonakgolo, re ntse re tswelela go tokafatsa bokgoni jwa mafapha a bosetšhaba;
* fa re gagamatsa lekala la puso le letsholo la bosetšhaba la ntwa kgatlhanong le bonweenwee, kwa bokhutlong jwa ngwaga, re tsweletsa tiro e go tokafatsa go dira ga maano a rona a kgatlhanong le bonweenwee mo dikarolong tsotlhe tsa puso;
* rebola letsholo la Batho Pele kwa maemong a pusoselegae, go gagamatsa ditiragalo tsa kgoeletso go akaretsa le dipitso go tlhoma Ditikwatikwe tse dingwe tsa Ditiro-dintsi tsa Setšhaba mo godimo ga tse 90 tse di leng teng; le,
* go maatlafatsa le go tlamela tshegetso e ntsi mo setheong sa boeteledipele jwa setso.
Go tokafatsa puso go kaya gape go nna le sefala se se ikanyegang sa dipalopalo ka ga dintlha tsa loago mo setšhabeng sa rona. Mo ntlheng e, dipatlisiso tse pedi di tla dirwa ka 2007. Mo matsatsing a mabedi a a fetileng badiri ba le 6 000 ba kwa setheong sa Dipalopalo sa Aforika Borwa (Statistics South Africa) ba dule go ya go kokoanya tshedimosetso mo malapeng a le 280 000 a a tlhophilweng go nna le seabe mo Dipatlisisong tsa Setšhaba, tse di tla neelang puso setshwantsho sa boammaruri sa maemo a baagi mo karolong nngwe le nngwe ya naga.
Ka Diphalane batho ba bangwe ba le 30 000 mo malapeng a le 8 000 a tlhophilwe go nna le seabe mo patlisisong ya Aforika Borwa ya bosetšhaba ya ntlha, e leng National Income Dynamics Study. Batho ba le 30 000 ba tla elwa tlhoko mo pakeng e e rileng, go tsweletsa tlhaloganyo ya rona ya dintlha tse di jaaka khudugo, diphetogo tsa mmaraka wa badiri, motsamao wa gareng ga ditso le popego le go thubega ga malapa. Ke rata go tsaya tšhono e go ikuela mo go ba ba tlhophilweng go dirisana ka botlalo mo ditirong tse di botlhokwa tse.
Mme Sebui le Monnasetilo:
Gareng ga diphitlhelelo tse dikgolo tsa batho ba Aforika mo dingwageng tse pedi le halofo tse di fetileng e nnile tsa puseletso ya kagiso mo Kgaolong ya Matsha a Magolo (Great Lakes Region). Re motlotlo, jaaka Maaforika Borwa, ka seabe se batho ba rona ba nnileng le sona mo go thuseng go tlisa ntlha e – go tswa go bašwa ba banna le basadi mo Sesoleng sa rona sa Tshireletso go ya go badiri ba ditheo tsa puso le tsa poraefete ba ba neetseng nako ya tsona go netefatsa gore toro ya Aforika e diragale mo nagalegaeng ya ga Patrice Lumumba.
Re tla tswelela go dira le bagarona ba DRC, ga mmogo le Burundi, Comoros le Sudan mo maitekong a go netefatsa gore maemo a kagiso le a a edileng a a setseng a fitlheletswe ga jaana a fetoga ntle le go ema mo tiragatsong ya kagosešwa ya ikonomi le tlhabololo ya loago. Le fa go le jalo, le fa re tshwanelwa ke go keteka diphitlhelelo tse Aforika e di dirileng mo maitekong a gagwe a go fitlhelela kagiso le tlhabololo, re ka se ikgatholose dikgwetlho tse re lebaganeng natso mo go samaganeng le mafelo a a setseng a dikgotlhang, segolo jang tsamaiso ya kagiso ka kakaretso kwa Sudan, go akaretsa maemo a Darfur, Côte d'Ivoire le Somalia.
Puso ya rona e tla tsibogela ka tsela e e maleba mme jaaka maatla a re dumelela, kgoeletso ya Kopano ya Aforika ya thuso go batho le puso ya Somalia. Se se botlhokwa mo ntlheng e, ke maiteko a a tswelelang go netefatsa gore dimelo tse di mo teng ga Somalia di momagana go fitlhelela tharabololo e e akaretsang e bile e direga, ba ikaegile ka tlhokego ya go fitlhelela poelano ya bosetšhaba. Monongwaga African Peer Review Forum e tla konosetsa tebo gape ya naga ya rona. Ke rata go tsaya tšhono e go leboga bamelao botlhe, Ditona tsa puso le mafapha, mekgatlo ya baagi le setšhaba ka kakaretso ka seabe se ba nnileng le sona mo tirong e e gwetlhang jaaka e ne e kgethegile mo temokerasing ya rona e ntšhwa. Re tla tsaya gape le dikgato tse di maleba go tsenya tirisong lenaneo la tiragatso le le tla tlhagelelang ka ntlha ya tshekatsheko ya balekane.
Go sa le jalo, re tla tswelela go dira le kontinente yotlhe le balekane ba rona ba tlhabololo go itlhaganedisa go tsenngwa tirisong ga mananeo a NEPAD.
Mo kgweding e fetileng, Aforika Borwa e simolotse leeto la tiro jaaka leloko le e seng la leruri la Khansele ya Tshireletso ya Ditšhabakopano. Re rata go ikana gore, mo boemong jwa Maaforika Borwa re tla dira sengwe le sengwe se se tlhokegang go tsenya seatla mo kagisong le tshireletsong ya boditšhabatšhaba mo mokgatlong o o tlotlegang go gaisa wa maphatamantsi.
Mo ntlheng e re tla tswelela go golagana le batho ba Palestine, Israel, Iraq, Iran le dinaga tse dingwe kwa Botlhaba-Gare le Kgogometso ya Persia. Re tla tswelela go maatlafatsa dikamano tsa rona le dinaga tse dingwe mo kontinenteng e, balekane ba rona kwa India, Brazil le People's Republic of China, le dinaga tse dingwe tsa Borwa, ga mmogo le Japan, Europe le North America.
Nngwe ya dipotso tsa botlhokwa tse re tla di lebang mo ntlheng e ke go simolola ka bonako ga ditherisano tsa Doha Development Round tsa WTO. Re na le bonnete jwa gore ditharabololo tsa mathata a a itemogelwang ga jaana di ka fitlhelelwa, le gore ke mo dikgatlhegelong tsa nako e telele tsa dinaga tse di tlhabologileng le tse di tlhabologang ka go tshwana, mo dipuisano tse di tla tlisang maungo.
Mme Sebui, Monnasetilo le Maloko a a Tlotlegang;
Fa e sale ka morero o o tlwaelegileng wa 2004, re nnile le tswelelopele e e amogelegang mo go tsweleleng go fetola Aforika Borwa gore e nne botoka. Ga re a tshwanela go nyatsa mathata a mantsi a re sa ntseng re lebagane nao.
Fela molaetsa o maitemogelo a rona a a kopanetsweng o a tlhagisang ke gore fa re dira mmogo, re ka kgona e bile re tla tswelela mo go fitlheleleng maikaelelo a a tshwanang a re a ipeetseng jaaka setšhaba – go aga botshelo jo bo botoka go botlhe, mo nageng e e sa tlholeng e na le e bile e sa emele tse di maswe e bile di sa eletsege mo setšhabeng sa batho.
Gompieno re tshwanetse go bua mmogo ka kgololosego, ka nametshego e kgolo. Re tshwanetse go dira mmogo go latelela "boitumelo jo bo ka tswang mo banneng le basading fa ba nna mo lefatsheng le le gololosegileng".
Ga re ise re goroge. Fela ga go ope fa e se rona, yo o tla netefatsang gore toro e e a fitlhelelwa. Ka jalo tla re semeleleng re dire, re tlhaloganya ka botlalo gore tiro ya go aga Aforika Borwa o re mo eletsang, ke maikarabelo a a tshwanang a rona botlhe.
Ke a leboga.
E rebotswe ke: Kantoro ya ga Moporesitente
9 Tlhakole 2007


c: text/html

text:
Hymn Bophuthatswany
Lefatshe leno la bo-rrarona (tswana Kraj naszych przodków) – oficjalny hymn bantustanu Bophuthatswana.
Hymn przyjęto po formalnym uzyskaniu przez bantustan niepodległości w 1977. Słowa napisał J.M. Ntsime, muzykę skomponowali E.B. Mathibe i J.J. Loots.
[edytuj] Tekst hymnu
- Lefatshe leno la borrarona
- Re le abetswe ke Modimo
- Kwa ntle ga tshololo ya madi
- A re lebogeng, a re ipepleng
- Lefatshe leno la borrarona
- Re le abela matshelo a rona
- Re tla le fufulelwa
- Go fitlha sethitho se fetoga madi
- Lefasthe la kgomo le mabele
- Boswa jwa rona ka bosakhutleng
- Ramasedi a ledibele
- Re tshele mo go llona, ka pabalesego
- Modimo tshegofatsa fatshe le
- Go rene kagiso le kutlwano
- Tshegofatsa Setshaba sa rona
- Le yona puso ya rona
- Go ntsha maungo a a tshedisang

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Kgotla
kgotla ke bokopano jwa setshaba, batho ba ba nnang mmogo kgotsa molao wa setswana kgotlatshekelo ya magae a Botswana. Gantsi e etelelwa pele ke kgosi kgotsa mogolwane, gape le ditshwetso tsa batho di tlisiwa ke barongwa. Mongwe le mongwe o letelelwa go ntsha mafatlha a gagwe, gape ga gona ope yo o ka tsenang ganong se motho a se buang "fa ba bua maikutlo a bone". Go nale Setswana se se reng (ntwa kgolo ke ya molomo ). Ntateng ya ngwao, Botswana o ithaya a re ke ene yo motona mo pusong ya batho ka batho.
Mokgwa wa go letelela batho go bua mafatlha a bone go direlwa mo bokopanong jwa mefutla ka kakaretso, go tsweng mo go buisaneng go ya kwa go buisiweng ka boripana, gape go kgona go raya bokopano jwa metsotso e mentsi.
Kgotla gape e kgona go raya lone lefelo le go kopanelwang teng . Se se kgona go simolola ka ditlilo di le kwa tlase ga moriti go ya kwa lefelong la sennela ruri le nale ditlilo. Mo tlhaloganyong,leina le adimilwe mo sekgoweng sa Botswana go tsweng mo Setswaneng, le le rayang kgotla .
Mo sekgoweng sa Aferika Borwa , lekgotla ke bokopano jo bo bidiwang ke puso go buisana ka ditlogamano. Leina le adimilwe mo Sesothong, gape le raya kgotla .
[baakanya] Kgotla ya Batswana
Kgotla e kaiwa mo setsong sa Setswana jaaka lefelo la botlhokwatlhokwa. Ke felo kwa melao ya morafe e dirwang gone le ditsheko di tsenelang gone. Kgotla ngwe le ngwe, go ya ka Setswana, e biletswa boreaitse go thaya kgotla gore go sireletswe kgosi le morafe. Go epelwa lenaka la mere kgotla lenaka le beiwa mo mpontsheng go ya ka thato ya kgosi le baeletsi ba gagwe. Kgotla e agiwa go ya ka bogolo jwa morafe mme e agiwa jaaka seripagare sa kgolokwe.
Gantsi, ke Kgosi, borangwanaagwe le bao ba tlhopilweng ke ntlo ya kwa kgosing ba ba dirang le go fetola melao ya morafe. Manno kwa kgotla a dulwa go ya ka maemo a motho mo morafeng. Batlhanka le batlhoki ba dula kgakala xle kgosi. Bomatwetwe, batlhabani ba diganka le bahumi ba dula gaufi le kgosi. Ke gone fa mannong fa moo go neng gp bonwa gore ke mang yo nang le meraka e mentsi, e e sasailang ka metlhape ya dikgomo le letsomane la dinku.
Kgotla, kwa dipitso tsa morafe di tshwarelwang gone, ka gale e agiwa gaufi le kwa kgosing ka magong a ditlhare tsa mokgalo le moselesele, mme e agiwa ka mokwa yo o latelang:
Manno a kgotla - gantsi ka fa tlase ga setlhare
Lepatlelo la kgotla – go amogela bao ba tla emang ka dinao kwa kgotla
Leobo – moago e ruletsweng ka bojang
Leiso – kwa molelo o besiwang gone go ithuthafatsa, go apaya tota le go baya metsi mo isong
Lesaka la dikgomo
Ntlwana – e agiwa ka kwa morago ga lesaka
Kgotla e e kwa godimodimo ke kgotla ya kgosi. Mme yona e latelwa ke dikgotla tsa dikgosana le dikgotla tsa malapa. Senno sa kgotla se dirisiwa kwa kgotla fela, ga se tswe ka kgotla. Mme senno seno se dirwa ka legong la setlhare sa mokgalo, morolwana kgotsa mokabi. Dinno gantsi di betliwa ke banna ba motse.
Mo malatsing a gompieno dikgotla di fetogile go tsamaya le dinako. Sepodisa le meago mengwe ya puso e agiwa gaufi kgotsa go nna karolo ya kgotla.
[baakanya] Dipadi tse dingwe.
[baakanya] Dikgoge tsa kwa ntle
- [1] Retrieved 21 May 2008. Example of use in South African context
[baakanya] Dipadi tse dingwe.
- (2002) Oxford Dictionary of South African EnglishTemplate:Botswana-stub


text:
Main Page
Dumela Rra! / Dumela Mma!
O tsogile jang?
A rona babui ba Setswana re simololeng, re kwaleng di article, re godiseng puo e ya rona.
Go na le di article di le 497. Dingwe tsa tsone, le tse di tlhokang go kwalwa ke tse:
- Botswana
- Setswana
- Setso sa Setswana
- Gaborone
- Molepolole
- Francistown
- Diane
- Maele
- Dipapiso
- Dithamalakwane / Dithamalakane
- Serowe
- Sekalaka
- Sekgalagadi
- fatshe leno la rona
- Aferika
- Seretse Khama
- Bophuthatswana
- Basarwa
- Gauteng
- Tirelo ya Dipuo tsa Bosetšhaba
- Aferika Borwa
- Mahalapye
- Lucas Manyane Mangope
- Basupi ba ga Jehofa
- Jehova
- Tora ya Tebelo
A re yeng Ko kgotleng, re buisanyeng, re arabe dipotso. Ko kgotleng ke ko go yang bagolo fela.
O ka bona thuso gotsweng Go simolola wikipedia ka puo e nngwe.
Toropo e e thusiwa ke ba dipagamo tsa difofane mo Kasane.
Ditlamelo
Kasane o nale mafelo a bothibelelo le a borobalo (aa itebagantse le kgwebo ya maroko le go bona diphologolo). Mafelo a a neela mesepele ya go ya mafelong a diphologolo a Chobe malatsi otlhe, le go tsamaya ka mekoro mo nokeng ya Chobe.[1]
Kasane o nale mabentlele aa beeletsang madi a Barclays, First National, Stanbic le Standard Chartered le kwa go tsewang madi ka bofefo ka tiriso ya maranyane a ATM.
Dipadi
Dikgoge tsa kwa ntle
Template:Commonscat-inline Template:Botswana largest citiestn:Kasane For edit and translate this template, go to Template:Languages and click Edit


text:
Kgalagadi le dikgaolo tse di mabapi
Template:Infobox district Kgalagadi ke kgaolo e e mo borwa bophirima mo Botswana, mo mololwaneng wa Botswana le Namibia. Diofisi tse dikgolo di ko Tsabong. Kgalagadi o tsaya bophara jo bontsi jwa sekaka sa Kalahari. O na le sekgala sa dikilomethara di le 105,200, ka ngwaga wa 2001 palo ya batho e ne e le 42,000. Kgaolo ka bontsi e tserwe ke lefelo la boitapoloso la Kgalagadi Transfrontier, e e tswelelelang ko Aferika Borwa.
[baakanya] Lefelo
Kgalagadi e tshwaraganetse melelwane le dikgaolo tse di latelang:
- Kgaolo ya Omaheke, Bokone bophirima ,Namibia
- Kgaolo ya Hardap, borwa bophirima, Namibia
- Kgaolo ya North Cape, borwa, Aferika Borwa
- Kgaolo ya Bokone Bophirima, Aferika Borwa, Borwa
Melelwane ya mo gae
- Kgaolo ya Ghanzi-Bokone
- {Kgaolo ya Kweneng-bokone botlhaba
- Kgaolo ya Borwa-Botlhabatsatsi
[baakanya] Dikgaolo-potlana
Dikgaolo_Potlana tsa Kgalagadi di akaretsa
- Hukuntsi
- Tshabong
[baakanya] Bonno Jwa Batho
Lefelo le le nang le batho ba bantsi mo kgaolong ke la Tsabong le le neng le na le dipalo tsa batho di le 6,591 ka ngwaga wa 2001, fa Hukuntsi di ne di le 3,807,Kang dipalo tsa botho di le 3,744. Metse e e neng ya balwa ka palo batho ya ngwaga wa 2001
' Kgalagadi-Borwa
- Bogogobo, Bokspits, Bray, Gachibana, Khisa, Khuis, Khwawa, Kokotsha, Kolonkwane, Makopong, Maleshe, Maralaleng, Maubelo, Middlepits, Omaweneno, Phepheng (Draaihoek), Rapples Pan, Struizendam, Tshabong, Vaalhoek, Werda
' Kgalagadi Bokone
- Hukuntsi, Hunhukwe, Inalegolo, Kang, Lehututu, Lokgwabe, Make, Monong, Ncaang, Ngwatle, Phuduhudu, Tshane, Ukwi, Zutswa
[baakanya] Bojanala bo ka namola banana mo lehumeng
Banana ba kgaolo ya Kgalagadi ba kgothaditswe go batla ditsela tsa go tsena mo kgwebong ya bojanala.Go ne go gakolola mopalamente wa kgaolo ya kgalagadi bokone Rre Phillip Khwae kwa dithuto puisanong tsa lephata la bojanala kwa motseng wa Kang ka bofelo jwa beke. Rre Khwae o kgothaditse banana a ba kopa gore ba inaakanye le bojanala, ka bo ka thusa mo go lwantsheng lehuma le le apesitseng kgaolo ya gagwe kobo ka lestshoba. O tswelela ka go ba rotloetsa go tlhoafalela dithuto.
Mogolwane mo lephateng la bojanala Rre Moremi Mabote, ene o ne a bolelela banana gore puso e simolotse go rotloetsa dikgwebo tsa Batswana, a re dikgwebo di sale boutsana mo kgaolong ya Kgalagadi jaaka tsa go supegetsa bajanala lefatshe, tsa ngwao ka kakaretso le tsa maroko. A re lephata la bone le tshwara moletlo wa bojanala ngwaga le ngwaga go rotloetsa ngwao ka kakaretso le gore bagwebi ba tle go abelana dikitso ka go tlhabolola dikgwebo. A re seemo se se sa iketlang sa itsholelo se ba pateleditse gore monongwaga ba lebagane fela le dithuto puisano jaanong go na le ditiragalo tsa dingwaga tse di fetileng tse di neng di akaretsa dikhwaere le disupiwa tsa ngwao. Rre Moagele go tswa lephateng la diphologolo makgabisa o ne a gwetlha banana go rua bontshe le diphologolo tse dingwe tsa naga
[baakanya] O ka tsibogela
- Dikgaolo-potlana tsa Botswana


text:
Serowe
Serowe ke motse mogolo wa morafe wa Bangwato o kgosi kgolo ya bone e leng Kgosi Seretse Khama Ian Khama.Bangwe ba bagaka ba morafe o ke Kgosi Bathoeng,Rre Seretse khama le ba bangwe fela jalo Botswana.
Serowe o itsege thata fa ele motse mogolo mo Botswana morago ga motse mogolo wa Bakwena ebong Molepolole ebile ke one motse mogolo wa Bamangwato.Serowe o itsege thata ka ele one motse yoo bontsi jwa botautona ba Botswana ba twang teng.
[baakanya] Ditso
Serowe o ntse o gakologelwa Khama III,kgosi ya Bamangwatobatho ba bogologolo ka ngwagakgolo lesome le boferabongwele masome mabedi.Ka ngwaga wa 1903 o ne a thomiwa fa e le motse mogolo Serowe, Bamangwato.New International Encyclopedia.Gape ke lefelo la matsalo a ga Seretse Khama,motswana wa ntlha President,le setso sa morafe wa letso la Bamangwato.
Sekolo sa Swaneng Hill e ne e le dingwe tsa dikolo tsa ntlha mo Serowe tsa Brigades Movement dikolo di simolotswe ke morotegi Patrick van Rensburg.
[baakanya] Lefelo
Serowe o bonwa mo lefelong le le siametseng temo thuo,lefelo le le tshwarang metsi mo Botswana Central District gape ke lefelo la kgwebo le thekiso.O bonwa mo bophirima jwa tsela ya Gaborone–Francistown kwa go leng motlhofo teng go ka o bona.Gape le supa tshimologo ya tsela ya Serowe-Orapa ee felelang ko meepong ya teemane ya Orapa.Tshimologo ya tsela e e simologile ka ngwaga wa 1986, mme e ne ya fetswa dingwaganyana morago.
Swaneng hill o kgaogantswe ka dintha di le tharo tse di bidiwang Pa-Swaneng, Ma-Swaneng and Ba-Swaneng:Rre Mme le Ngwana ka go latelana.
[baakanya] Dikago
E sale ka ngwaga wa 2000, Serowe o nnile le dithabololo di le malwa,mme o tswelela ka go gola ka seemo se nametsang ntswa kgolo ya mabapi nae Palapye. Sekolo se se golwane sa Swaneng se se itsegeng ka leina la, swaneng hill,se ne gape sa thatosiwa maemo ke puso ya Botswana ka kompone ya tsa kago ya batho ba letso la chaina.Gompieno e na le felo la thathobelo ditsumpelo tsa segompieno tsa maranyane,le fa go ntse jalo ba thoka ditsumpelo tsa kitso ee tseneletseng.Ka jalo ba nnile le kgatlhego mo maranyaneng,mme se se bakile gore ba romele bana ba ba nang le bokgoni ko ntle ga lefatshe.Go maleba go umaka fa ba na le kitso ya lephata la ditso ee kwa godimo ee isang bana go tsaya maeto a go ya difikantsweng go dikologa lefatshe.Dingangisanyo di rotuediwa thata, mme se se baka ditshimega di le malwa tsa lefatshe.


text:
Dinokwe
Dinokwe (Palla Road) ke motsana o o mo kgaolong ya legare mo Botswana. Motse o , o na le batho ba le sekete le makgolo a mabedi go ya ka palo batho ya ngwaga wa dikete tse pedi. O bapile le tsela e kgolwane ya toropo kgolo Gaborone le ya toropo ya bobedi ya Francistown. Dinokwe o na le setaishane sa dikgomo se se didiwang ka sekgoa gotwe cattle railway station. Didirisiwa tse di phunyang metsi ka fa tlase ga lefatshe mo Botswana, di kwa Dinokwe. Pele ga porojeke ya Bokone ya carrier, motsana o o ne o abela motse wa Mahalapye (o o nang le batho ba le dikete tse di masome a mane le makgolo a mabedi) metsi. Motse o o gaufi le Sekaka sa Kgalagadi ka jalo o mogote.Megobe e e mo motseng e a kgala fa e se paka ya dipula. Mo dinakong tse di fetileng lefelo la magala mo Borwa jwa Aferika bo ne jwa bonwa dikilomethara di le lesome le botlhano go tswa mo Dinokwe.
[baakanya] Dikgoge tsa kwa ntle
[baakanya] Dipadi tse dingwe
Coordinates:
Cite error:
tags exist, but no
tag was found


text:
Ngwana
Go ya ka tsa boitsanape ngwana kgotsa bana fa bale mokawana: tota fela go tewa motho yo o fa gare ga dipaka tsa go belegwa le go tsena mo seemong sa go nna rre kgotsa mme. Dingwe tsa ditemeditlhalosa ngwana go simolola fa a ise a belegwe. Tlhaloso ya ngwana e e ka fa molao e tlhalosa fa "ngwana" e le motho yo mopotlana, fa gongwe lebilwe dingwaga "Ngwana" fa gongwe o ka tlhalosa tomagano le motsadi kgotsa selthopha sa batho mo go ka bitswang gotwe ke lekgotla kgotsa tumelo; gape o ka kaya go amiwa thata ke dinako dingwe, mafelo, kgotsa dikgwetlho.
[baakanya] Ditlhaloso tse di ka fa molaong,tsa boitsanape le tsa kgolagano ya batho
Lekgotla la dtshaba la United Nationsmo kwatlabolotsong ya ditshwanelo tsa ngwana e tlhalosa fa ngwana e le "motho yo dingwaga tse di ka fa tlase ga lesome le boferabobedi kgotsa fa e le sengwe Molao o tshwanetse wa amangwa le ngwana".[1] Se se letleletswe ke mafatshe a le 192 mo go a le 194 a e leng maloko. Ditlhaloso gingwe tsa teme ya seja tlhapi e ditlhalosa lefoko "ngwana" go simolola fa a setse a sa belegwa.[2] Ka tsa boitsanape ngwana ke mongwe le mongwe yo a fagare ga paka ya go belegwa le go gola kgotsa mongwe yo o mo pakeng ya go gola ya bongwana. Bana bana le ditshwanelo tsa palo e ko tlase gona le bagolo ka gore go lemogiwa ga ba sena maikarabelo a go tsaya ditshwetso tse di rileng, gape ba tshwanetse gore ka nako tsotlhe ba bo bale ka fa tlase ga tlhokomelo ya mogolo yo o nang le boikarabelo.
[baakanya] Jaak ise mogolo
Temogelo ya fa ngwana a farologana le bagolo e simolotse go itshupa ka di sentshuri tsa bo 16 le 17. Ditlhopha tsa batho di simolotse go kaya ngwana e se mogolo yo mopotlana mme e le motho wa tsetla tse di ko tlase tsa kgolo yo o tlhokang tlhokomelo, lorato le kgotlatso ya mogolo.
Phetogo e e ka bonwa mo metakong ya Middle Ages, jaaka bana ba ne ba tshwantshiwa e le mtoho yo monyenyane a sena dikai dipe tsa bongwana. Ka di sentshuri tsa lesome le borataro dikapo tsa bana di tsa simolola go nna teng mme di na le ditebego tsa konokono tsa bongwana. Go simolola moragonyana ga di sentshuri tsa bo lesome le bosupa go tswelela pele ngwana o ne a supiwa a tshameka. Ditshwantsho tse di tshamekang ka bana le mafoko di ne tsa simolola go dirwa ka yone nako e.[3]
[baakanya] Dikakanyo go libilwe bana
Dikakanyo tsa maikutlo go lebilwe bana di a farologana lefatshe ka bophara mo dingwao dile mmalwa. Dikakanyo tse difetogile ga nako e ntse e tsamaya. Ditshekatsheko tsa ngwaga wa 1988 ka maikutlo a Europa ka konokono ya bana di leomogile ga lefatshe la Italy le remeletse thata mo baneng fa la Holand lone le sena sepe ka bana mo go kalokalo, fa mafatshe a mangwe o ne a tshwana le Austria, Great Britain, Ireland le West Germany a wela fa gare.[4]
[baakanya] Tomagano
Bana botlhe ba feta ka dikarolo tsa kgolo go lebilwe maikutlo le boitshwaro. Losea kgotsa ngwana yo monyennyane ba tla tshameka ba le nosi ka boitumelo. Fa ngwana yo mongwe a tsena mo tshamekong e e tsweletse le e ne o ka ntshiwa ka go garumelelwa kgotsa ka go mo kgarametsa. Mogongwe ngwana o kgona go tshameka le yo mongwe, ka bonyakabonya a ithuta go amogana le go drisa ditshono tsa gagwe. Kwa pheletsong setlhopha se a gola goya ko baneng ba le bararo kgotsa ba le bane. Ka nako e ngwana a simololang go tsena sekolo la bananyana go tla nna motlhofo mo go e ne gore a tsenelele setlhopha sa bana ba bangwe mme a simolole go natefelelwa ke lesedi le o.[5]
Ngwana yo o nang le ADHD le bogole o ka tlhoka thuso e e feteletseng go ithuta tselana tsa bo ja mmogo. Go fetoga ga dikai tsa ngwana wa ADHD di ka modira gore a nne se tshwakga mo kamanong ya gagwe le ba nkana ba gagwe. Bana ba ba tlhaelelwang ke go tsaya nako ya bone ga e kake ba inakanya le tomagano mo tikologong ya bone, se se dira gore go nne thata mo go bone gore ba ithute dikitso tsa tomagano ka lesedi le ba nang le lone.[5]
[baakanya] Dingwaga tsa boikarabelo
Template:See Dingwaga tse go akanngwang fa ngwana a na le boikarabelo mo ditshwetsong tsa gagwe sekai(lenyalo, go tlhopha, le tse dingwe fela jalo) di fetogile mo tsamao ya nako, mme se se kailwe ke tsela e ba tsewang ka yone ke makgotla a molao. Ka dinako tsa ba Roma, gone go tsewa gore ngwana ga e kake ya nna modira melato, maemo a moragonyana a ileng a amogelwa ke kereke.. Ka disentshuri tsa lesome le boferabongwe, bana ba ba ko tlase ga dingwaga tse supa gone go sa dumele gore e ka nna badira melato. Bana ba dingwaga tse di fetang bosupa bone gone go akanngwa gore ba na le boikarabelo jwa ditshwetso tsa bone. Ka mong ba ne ba ka lebisiwa dikatlholo tsa melato ya borukutlhi, ba isiwa kwa kgolegelong ya batho ba ba tona, e bo ba otlhaiwa jaaka bone ka go ba kgwathisa, go batshuba ka ditshipi le go ba kaletsa. [6] Mo bo gompieno mo mafatsheng a le mantsi jaaka Canada le United stattes, ngwana wa dingwaga tse di lesome le bobedi kgotsa go feta ba bewa ka boikarabelo jwa ditiro tsa bone mo ba ka felelang ba rometswe kwa dikgolegelong tsa pankanyo motho jaaka 1}juvenile hall.
Ditshekatsheko di lemogile fa mafatshe a ka nna masome a mabedi le botlhano lefatshe ka bophara a sena dingwaga tsa thuto e e tlhokegang gotsa e e patelesegang go ka dirwa. Dingwaga tse di ko tlase tse di sa letelelweng fa ngwana a ka bereka kgotsa go nyalwa le tsone di a farologana. Mo mafatsheng a le sekaenyana fela a le lekgolo le masome a mabedi le botlhano, bana ba dingwaga tse supa go ya kwa go tse lesome le botlhano ba ka tseelwa kwa kgotla tshekelong le kwa dikgolegelong ka mabaka a ditiro tsa borukutlhi. Mo mafatsheng a mangwe bana ka fa molaong ba patleletswa go tsena sekolo go fitlhela ba le dingwaga tse di simololang ka lesome le bone kgotsa lesome le botlhano, mme ba ka bereka pele ga dingwaga tse. Tshwanelo ya ngwana ya go rutega e gomagomediwa ke go nyalwa mo go tlang pele,pereko ya bana le go isiwa dikgolegelong.[7]
[baakanya] Dintsho tsa bana
Ka dingwaga tsabo 1600 kwa England, gone go solofelwa fa motho a ka tshela go fitlhela dingwaga di le masome a mararo le botlhano se se bakilwe ke dintsho tsa bana tse di neng di feta sephatlo sa bana botlhe ba dingwaga tse di kwa tlase ga bone.[8] Ka nako ya tshimologo ya madirelo, tsholofelo ya lebaka le ngwana a ka letshelang e ne ya oketsega fela thata.[9]
Go tsweng bo mmantswitswidi ba palo ya batho le botsogo, dintsho tsa bana difokotsegile thata go similola ka dingwaga tsa bo 1990.
Dintsho tsa bana ba dingwaga tse di kwa tlase ga botlhano difokotsegile ka 42% kwa United States fa kwa Sebia le Maylasia di fokotsegile ka 70%.[10]
[baakanya] Molao wa ngwana a le mongwe
- O ka tsibogela:Molao wa bana ba le babedi
Molao wa lefatshe la Chaina[[]] wa ngwana a le mongwe o letlelela baratani go belega ngwana a le mongwe fela. Molao wa palo gotlhe ya batho wa Chaina o akgoletswe go fokotsa kgolo ya palo gothle ya batho kwa Chaina e e neng e le kwa godimo pelo ga tlhamio ya molao o. Tiriso ya molao o e kgadilwe thata ka gotwe o rotoetsa le go gatelela batho gore bo mme ba bolae masea a a sabelegwang le gore batho bantshe dikarolo dingwe tsa bong gore ba seka ba tshola. Lefa kotlhao ya boimana jo bo sa ipaakanyediwang e le katlholo ya madi,kgateleo ya polao ya lesea le le sa belegwang le go kgaola bong go itsa pelegi le tsone ke melato e e atlholwang e amangwa le leso kgotsa kgontsho ya ka bomo mme katlhao ya tse tsotlhe e ka nna dingwaga di le lesome mo kgolegelong. Fa ngwana yo mongwe a ka belegwa ko ntleng ga a le mongwe yo o letlelelwang ka fa molao batsadi bao batla duela madi a mantsi ka ba tlaabo ba duelela letsatsi lengwe le le nngwe le a tshelang ka lone.
[baakanya] O ka tsibogela
- Go tlhoka go nna le bana
- Kgokgontsho ya bana ka tsa tlhakanelo dikobo
- Intekese ka dipadi ka banana
- Tlwaelo ya ngwana
[baakanya] Tse di lateng ketse di dirisitsweng go batla kitso ee kwadilweng fa
- ↑ “Katloloso ya melao ya ngwana” Kgatiso ya mola, ofisi ya United Nations High Commissioner for Human Rights
- ↑ Bona Shorter Oxford English Dictionary 397 (6th ed. 2007),e e leng tlhalo ya ntlha "A fetus; an infant;...". Tsibogela ‘The Compact Edition of the Oxford English Dictionary: Complete Text Reproduced Micrographically’, Vol. I (Oxford University Press, Oxford 1971): 396, e e tlhalosang fa e le: ‘Losea le le sa belegwang kgotsa motho yo e le gone a belegwang’.
- ↑ Essays on childhood
- ↑ Rachel K. Jones and April Brayfield, Life's greatest joy?: European attitudes toward the centrality of children. Social Forces, Vol. 75, No. 4, Jun 1997. 1,239-69 pp. Chapel Hill, North Carolina.
- ↑ 5.0 5.1 Socialization stages
- ↑ Juvenile courts
- ↑ Melchiorre, A. ( 2004) At What Age?...are school-children employed, married and taken to court?
- ↑ W. J. Rorabaugh, Donald T. Critchlow, Paula C. Baker (2004). "America's promise: a concise history of the United States ". Rowman & Littlefield. p.47. ISBN 0-7425-1189-8
- ↑ "Modernization - Population Change". Encyclopædia ya Britannica .
- ↑ Child mortality rates dropping
[baakanya] Dikgoge tsa kwa ntle
Template:Commons category Template:Humandevelopment Template:Articles of the Universal Declaration of Human Rights


text:
Setswana
Setswana ke puo ee buiwang mo mafatsheng a Afrika Borwa, Botswana, Namibia le Zimbabwe. Ke nngwe ya dipuo tsa semmuso kwa Afrika Borwa fa kwa Botswana gone e le puo ee tsewang e le yone ya lefatshe ka bophara. Banni bangwe ba Botswana ba tsalwa ba sa bue Setswana jaaka Bakgalagadi, Bakalaka le ba bangwe. Ba se ithuta mo mebileng le kwa sekolong.
[baakanya] Kgotla ya Batswana
Kgotla e kaiwa mo setsong sa Setswana jaaka lefelo la botlhokwatlhokwa. Ke felo kwa melao ya morafe e dirwang gone le ditsheko di tsenelang gone. Kgotla ngwe le ngwe, go ya ka Setswana, e biletswa boreaitse go thaya kgotla gore go sireletswe kgosi le morafe. Go epelwa lenaka la mere kgotla lenaka le beiwa mo mpontsheng go ya ka thato ya kgosi le baeletsi ba gagwe. Kgotla e agiwa go ya ka bogolo jwa morafe mme e agiwa jaaka seripagare sa kgolokwe.
Gantsi, ke Kgosi, borangwanaagwe le bao ba tlhopilweng ke ntlo ya kwa kgosing ba ba dirang le go fetola melao ya morafe. Manno kwa kgotla a dulwa go ya ka maemo a motho mo morafeng. Batlhanka le batlhoki ba dula kgakala xle kgosi. Bomatwetwe, batlhabani ba diganka le bahumi ba dula gaufi le kgosi. Ke gone fa mannong fa moo go neng gp bonwa gore ke mang yo nang le meraka e mentsi, e e sasailang ka metlhape ya dikgomo le letsomane la dinku.
Kgotla, kwa dipitso tsa morafe di tshwarelwang gone, ka gale e agiwa gaufi le kwa kgosing ka magong a ditlhare tsa mokgalo le moselesele, mme e agiwa ka mokwa yo o latelang:
- Manno a kgotla - gantsi ka fa tlase ga setlhare.
- Lepatlelo la kgotla – go amogela bao ba tla emang ka dinao kwa kgotla
- Leobo – moago e ruletsweng ka bojang.
- Leiso – kwa molelo o besiwang gone go ithuthafatsa, go apaya tota le go baya metsi mo isong.
- Lesaka la dikgomo.
- Ntlwana – e agiwa ka kwa morago ga lesaka
Kgotla e e kwa godimodimo ke kgotla ya kgosi. Mme yona e latelwa ke dikgotla tsa dikgosana le dikgotla tsa malapa. Senno sa kgotla se dirisiwa kwa kgotla fela, ga se tswe ka kgotla. Mme senno seno se dirwa ka legong la setlhare sa mokgalo, morolwana kgotsa mokabi. Dinno gantsi di betliwa ke banna ba motse.Mo malatsing a gompieno dikgotla di fetogile go tsamaya le dinako. Sepodisa le meago mengwe ya puso e agiwa gaufi kgotsa go nna karolo ya kgotla.
[baakanya] Losika la puo ya Setswana le Merafe e mengwe
Setswana se sikana thata le Sesotho, puo e e buiwang kwa Afrika Borwa le Lesotho. Se se dira gore babui ba dipuo tse ba tlhaloganyane motlhofo go gaisa ba dipuo tse dingwe tse di mabapi[1].Le fa go ntse jalo Puo ya Setswana ga e tshwane thata le ya Sesotho,di nale modumo o o di farologanyang mme ebile seo se ka tlhalogangwa botoka ke babui ba Botswana le Lesotho [2].
[baakanya] Nalane
Nalane ya setswana e tshwanetse ya bo e wela fa go tse dingwe tse di filthegileng go fitisisa mo lefatsheng. Seno se dirwa makete le go fitisisa ka ntata ya gore ga e a kwalwa mofatshe, e sale e le mafoko a molomo a a fitisiwang go tswa go batsoga-pele go ya kwa baneng. Botshelo jwa boteduputswa ba setswana, bo fitlhelwa gantsi mo dipokong le mo dikwalong dingwe tsa di padi le dikgankhutswe. Maitlhomo magolo a karolo e, ke go leka go kopanya fa go kgonagalang, tsa botshelo jwa maloba, mme fela re rata go rotloetsa batswana go bala le go kwala setswana.
[baakanya] Setswana mo Afrika Borwa
Go ya ka bodulo, Puo ya Setswana e phatlaletseng thata mo Afrika Borwa mme e buiwa thata ke merahe ee ko Bechuanaland Protectorate, Bokone-Botlhababa Probinsi ya Kapa (British Bechuanaland and Griqualand West),Bogare,Bophirima ba Free State le Bophirima ba Transvaal. Legale bogolo ba ditulô tse di mo sekakeng se se senang metsi sa Kalahari ebile sena le baduli ba ba nnye ka palo.
Go na le Merahe mengwe ee dirisang pou ya Setswana entswa e se merahe ya Batswana.Yone e akaretsa BaKalanga, BaHerero, Madamara, BaKoba, MaMbukushu,MaSubia, MaKgalagadi, MaSarwa, jalo jalo.Merahe ya BaTswana ka bo yone e ka aroganngwa ka dikarolo tse nne,e leng, Bogareng,Borwa, Bokone le Botlhaba. Dikarolo tse tharo tsa ntlha di ka kaiwa e le tsona tse di dirang diteme tsa Bophirima tsa Setswana.
Bontsi jwa batho ba ba buang Setswana ba fitlhelwa kwa lefatsheng la Aforika Borwa bogolo segolo mo diporofenseng tsa Bokone Bophirima (North West) le Kapa Bokone. Batswana ba Aforika Borwa ba ka nna didikadike di le 3.4 fa Batswana ba Botswana ba ka nna sedikadike le go feta (gongwe 1.3). Batswana ba Namibia le Ba Zimbabwe ba palo potlana. Legale ditirelo tsa kgaso tsa Namibia di gasa gape ka Setswana.
Setswana ke puo ee monatenate, ee nonneng ka e bile e buiwa mo mafatsheng a mane a a mo borwa jwa Aforika. Baithuti bangwe ba dipuo bare Setswana ke nngwe ya dipuo tse di matswakabele thata go gaisa tse dingwe tsa borwa jwa Aforika.
Setswana se na le manatetsha puo a mantsi jaaka diane, dithamalakwane le maele.


text:
Bolepamagodimo ba Hartebeesthoek
Lefelo
Bolepamagodimo ba Hartebeesthoek (HartRAO) ke ba mofuta wa bona bo le nosi
mo Afrika ka bophara. Bo agilwe mo mokgatsheng, mo gare ga dithaba tsa ga
Mogale, dikilometara di le 50 bophirima ba Gauteng (Johannesburg).
HartRAO e tswa kae?
Bolepamagodimo bo bo simolotse e le seteisene sa tsa magodimo-teng se bidiwa
"Deep Space Station 51", mme se agilwe ka ngwaga wa 1961 ke ba NASA (National
Aeronautics and Space Administration) ya ko Amerika. Diyalefaufaung (space
probes) di le mmalwa tsa Amerika di ile tsa tlhokomelwa go tswa fano, tsona
di akaretsa
"Ranger", "Surveyor" le "Lunar Orbiter" e e ileng
ya kgona go fitlha kwa Ngweding e bo e tsaya Ngwedi ditshwantsho go tswa mo
moweng. Di-mmishene tse dingwe tsa "Mariner" tsona di ile tsa
tlhatlhoba dipolanete tse go tweng Venus le Mars, fa tsa
"Pioneers" tsona di ile tsa lekanya diphefo tse di tswang
Letsatsing.
Seteishene se ile sa neelwa ba lekgotla la CSIR (Council for Scientific and
Industrial Research) ka ngwaga wa 1975, mme sa fetolelwa go Bolepamagodimo ka
radio. Ka ngwaga 1988 sa neelwa mmuso, ka fa taolong ya FRD (Foundation for
Research Development), e e rileng ka ngwaga wa 1999 ya fetolelwa go NRF
(National Research Foundation).
Selepamagodimo ka Radio
Bophara ba sekotlele sa telesekoupo (e e tshwantshitsweng fa tlase fa) ke
dimitara di le 26. Boima ba sona bona ke ditone di le 260. E amogela
makhubu a radio ka di
"radio receiver", go tloga ka boleele ba disentimitara di le 18, go
ya go 13, 6, 4.5, 3.5 go fitlha ka 2.5. Di " radio receiver" tse di
tsidifatswa go fitlhela go ditemperetshara tse 16° godimo ga
"absolute zero"(-257° Celsius) go dira gore
ditlhatlhobo tsa makhubu di nepagale thatathata. Dipatlisiso tsotlhe di
laolwa ka komputara.
Asteronomi
Mo dithutong tsa radio asteronomi go diriswa mekgwa ya dipatlisiso e le
mene, e bong: radiometeri, spekteroskopi, go tsaya nako ka diphalesa le
interferometeri. Tlhaloso ya dipatlisiso tse e a latela.
Radiometeri
Makhubu a radio a tswa mo dilong tsa mefuta e mentsi mo galakesing ya rona
ya Molalatladi (Milky Way) le mo digalakesing tse dingwe tse di kgakala
thata. Dingwe tsa dilo tse di ithutiwang, di batlisiswa mo Hartebeesthoek
ke tse di latelng:
Go lekola gase e e fisang mo galakesing ya rona ya Molalatladi (Milky
Way), makhubu a radio a a tswang mo Loaping lwa Borwa ba
Lefatshe lotlhe a
tshwantshitswe ka telesekoupo ke baithuti go tswa univesiting ya Rhodes.
Bontlhabongwe ba mmepe o bo a latela.
Digase tse di molelo go tswa kgakalakgakala di bitswa digalakesi tsa
radio (radio galaxies), dibeleisa (blazars), le dikhweisa (quasars). Digase
tse di thunyang tse di tswa mo dilong tse di boitshegang, mme di
phutlhametseng
mo teng ga botsona, mme di bitswa di "black hole". Digase tse di
thunyetsang ntlheng ya rona di lebega di fofa ka lobelo lo lo fetang lwa
matlhasedi a Letsatsi go tla Lefatsheng, e bile di ka bonala di phatshima go
feta lesedi la naledi ga kete tse sekete tse sekete (1 billion times).
Galakesi e e gaufi le rona e bong ("Centaurus A, NGC5128") e
bonala mo bogare-mojeng wa setshwantsho se se mo godimo.
Spekteroskopi
Tlhago e itiretse spekteroskopi sa go lekola lesedi la letsatsi le re le
bonang, e leng marothodi a pula. Marothodi a pula a aroganya mme a
phatlalatse marang a Letsatsi, a a bitswang lesedi le lesweu (white light),
go re marang a a dire mola-wa-godimo (rainbow). Mola-wa-godimo o re bontsha
mebalabala e e kopantseng ke tlhago go bopa lesedi la Letsatsi. Ka mokgwa o
o tshwanang le o, re ka dirisa botaki ba "electronics" go aroganya
marang a makhubu a radio go tswa mo dilong tse di mo lofaufaung.
Diathomo le dimolekhule (atoms and molecules) mo lofaufaung di ka
ntshetsa ntle makhubu a radio a disentimetara tsa boleng bo bo rileng. Di
ithutwa ka tiriso ya sepeketerometara (spectrometer).
Sekai se bonwa mo
ditlhatlhobong tsa dimeisa, e leng marang a a bogale, a atswang mo
dimolekhuleng tsa go tshwana le "hydroxyl (OH)" le "methanol
(CH3OH)". Di bonwa mo loroleng lo lo dikanyeditseng dinaledi tse di sa
tswang go tsalwa.
Dinaledi tse di gaufi le bukhutlo ba botshelo ba tsona di kgona go dira
dimeisa. Naledi ya go nna jaana e a buduloga, e fetoga naledi e khibidu ya
dimo, e go tweng "red giant star". Go tloga fa dimo-naledi e
e tlaa iphophota dipota tsa kwa ntle (outer layers) ka maatla, e golele pele,
e ngotlege, e boe e gole, fela jalo. Se se tlhola leru le le boitshegang la
gase le lorole lo lo kitlaneng thata, lo foka go tswa mo naledi-dimong e.
Dimeisa tsa "hydroxyl" di ka nna mo lerung la mothale o. Go tswa
mo ditemogong tsa dimeisa, go ka bonwa selekanyo sa leru le, ga mmogo le
bokgakala ba naledi ya teng. Setshwantsho se se fa tlase se bontsha go
fapaana ka lekete (intensity) ga dimeisa tsa
"hydroxyl"
go dikologa naledi e e tsofetseng. Mo setshwantshong se go dirisitswe mmala
o mohibidu, o botala ba lee le botala ba bojang go supa go fapaana ga maatla
a meisa fa e ntse e gola, e ngotlega, e gola.
Go tsaya nako ya diphalesa "pulsars"
Dinaledi tsa boima bo bo fetang ba Letsatsi ga lesome fa di swa di ntsha
makhubu a radio a mofuta o mongwe, jaaka go thunya go go boitshegang
(supernova). Fa boima ba naledi e bo letla, ka dinako tse dingwe naledi e e
ka wela mo botenngeng ba boyona, ka ntlha ya maatla a kgogelo ya boimakete
ba naledi e (gravity). Go tswa fa naledi e e ya ipotoka, e itire kgolokwe
kapa bolo ya dinuterone (neutrons), ya baphara ba dikilometara di ka nna
someamabedi. Dinaledi tse tsa dinuterone (neutron stars) di dikologa ka bonako
thata mme di na le maatla a kgogedi (magnetic fields) a a bokete thata. Ka
jalo di kgona go ntsha marang a makhubu a radio fa di ntse di dikologa.
Selepamagodimo sa radio se bona go uba ga marang a fa a tswela ntlheng ya
sona, jaaka lebone la koloi ya setimamolelo le dikologa. Ditshekatsheko le
dipatlisiso tsa diphapaano tsa marang a di re ruta go tlhaloganya botennye
ba dilo tse di gakgamatsang tse.
Tiriso ya Selepamagodimo sa selekanyo sa Lefatshe
HartRAO e na le tirisanommogo le mafapha a mangwe jaaka EVN, e leng
(European VLBI Network), e bi le gape e dirisana le ba AT-LBA
(Australia Telescope Long Baseline Array, ba APT (Asia Pacific
Telescope, US VLBA (United States Very Long Baseline Array), Global Array
ga mmogo le Halca /
VSOP e leng selepamagodimo sa radio se se dikologang Lefatshe.
Tiriso VLBI e re letla go bona dilo tse dinnye thata tse, tse di sa
bonweng bonolo le ka dibonelakgakala tsa leitlho (optical telescopes) tsa
makgonte tota. Sekai sa tiriso ya VLBI ke mo tshedimosong ya di meisa
(masers) le dikhweisa (quasars) tse di betsegang gare ga dinaledi tse di
ikadileng le Molalatladi (Milky Way).
Go ithuta Popego ya Lefatshe ka tiriso ya Asteronomi le
tsaMagodimo
Mo lenaneong le mo HartRAO go diriswa
mefuta e meraro ya dipatlisiso, e bong: VLBI (Very Long Baseline
Interferometry), SLR (Satellite Laser Ranger)
ga mmogo le GPS (Global Positioning System).
(Space Geodesy)
Go ithuta Lefatshe ka tiriso ya VLBI
Dikhweisa (quasars) di kgakalakgakala, mo e bi leng di bonala e kete di
tlhometswe mo lofaufaung. Fa re di lekola ka tiriso ya kgokagano ya VLBI,
re kgona go lekanya bokgakala magareng ga dilepamagodimo tsa radio mo
mafatsheng a mangwe, ka nepagalo ya go fitlha disentimetara. Se se re
kgontsha gape go lekanya go suta ka iketlo ga dikontinente mo godimo ga
Lefatshe, le go roroma ga Lefatshe fa le ntse le dikologa. Ke ka ntlha ya
tiriso e selepamagodimo sa HartRAO se fetogileng ntlha-kgolo mo lenaneong la
bosetshaba la dipatlisiso (National Survey System). Lenaneo le le bitswa "Hartebeesthoek
94 Datum". HartRAO ke karolo ya tirisanommogo ya IVS (International VLBI Service for Geodesy and Astrometry).
Tiriso ya Leisa ya Satelaete (Satellite Laser Ranger)
Satelaete ke selo se se dikologang Lefatshe, mme e ka dirisetswa dipatlisiso
tse dintsi. Leisa ya Satelaete (SLR) ke e dira mo tlase ga lenaneo la
tirisanommogo le ba-NASA. E dirisetswa go tlhatlhoba le go re sedimosa ka
nepagalo motlhala oo disatelaete di le mmalwa di dikologang Lefatshe ka ona.
Disatelaete tse di akaretsa tsa GPS (Global Positioning System), e leng tse
di dirisetswang go lekanya diphetogo mo bogodimong ba lewatle (sea surface
height). Le go lekanya kgogedi ya boimakete (gravity field) ya Lefatshe.
HartRAO ke karolo ya Leise ya Satelaete ya Boditshabatshaba, e e bitswang "International Laser
Ranging Service" (ILRS).
Kgolagano ya di-GPS (Global Positioning System)
Kgolagano ya diteisene tsa GPS e diriswa go anama le Afrika
Borwa ka bophara, mo dipatlisisong tse di nepagetseng tsa Bonetetshi
le go re naya ntlha-kgolo (reference point) ya dipatlisiso tsa Bosetshaba
(National Survey Systems). HartRAO ke lefelo mo Afrika le e
leng lekunutu la kitso ka tsa GPS Lefatshe ka bophara (Regional Data
Center of the International GPS Service, IGS).
Dithuto le Phasalatso ya Bonetetshi kakaretso
Baithuti le badiri go tswa diyunibesiting ba ka tla go dira
diteko le dipatlisiso tsa Bonetetshi mo Hartebeesthoek.
(Science
Awareness)
Phasalatso ya kitso-kakaretso ya Astronomi, Botaki le Bonetetshi e dirwa
ka go ruta bana ba dikolo, ditlhopa le bathosetshabeng fa ba etetse
Bolepamagodimo ba Hartebeesthoek.
Katiso ya Barutisi (Educator workshops) e tshwarwa mo diporofenseng
tsotlhe tse di mo Bokone ba Afrika Borwa. Tsona di rulaganyeditswe go thusa
Barutisi go tlhaloganya, mme ba kgone go ka tlhalosetsa baithuti karolo ya
Astronomi mo dithutong tsa sekolo tsa gompieno, mo lenaneong la thuto la OBE
(Outcomes Based Education).
Lebisa Dipatlisiso go:
e-mail:
info@hartrao.ac.za
mogala: +27 12 301-3100
fax: +27 12 301-3300
post: HartRAO, PO Box 443, Krugersdorp 1740, South
Africa.
World Wide Web:
http://www.hartrao.ac.za
E
lekotswe ka 2002/02/27 ke
Mike Gaylard.
E ranoletswe Setswaneng ka 2003/04/08 ke Pulane Moroeng.


text:
Aferika Borwa
Ripaboliki ya Aferika Borwa, ke naga e e leng kwa borwa jwa Aferika. E dikaganyeditswe ka bophirima ke lewatle la Atlantic, mme ka fa botlhabatsatsi e dikaganyeditswe ke lewatle la Indiya. Ga ele dinaga tse di mabapi, ke Zimbabwe, Botswana, Mozambike, Namibia, Swaziland le Lesotho. Ikonomi ya Aferika Borwa, ke ikonomi e e kgolo go fitisisa mo go Aferika, ebile ke ikonomi ya masome-a-mabedi-le-bonne(24) e e golo ka go fitisisa mo lefatsheng. Gape ke naga ya Commonwealth of Nations. Ke naga e e tlhabologileng thata.
Tautona wa lefatshe le ke Jacob Zuma.
[baakanya] Diporofinsi tsa Afrika Borwa
Ko bokhutlong jwa aparateiti ka ngwaga wa 1994, fa ba "tsere puso" le ha ba le "gaufi le go tsaya puso" batho ba letso la Bantu ba ne tisiwa ko bokhutlong ha go ne go na le diporofisi tse nne e bong (Cape, Natal, Orange Free State and Transvaal), le diporofinsi tse dingwe tse dintsha. Provinsi ngwe le ngwe e buswa ke molamente yo o tlhojwang ngwaga tse botlhano dingwe le dingwe tse di tlang, a thlojwa ke bathophi ba party le maloko a party. Moeteledi pele wa Party kana tautona o tlhopha mopalamente wa pelo ya gagwe e le moeteledi pele wa goromente, moteledipele o tla bo a apela matona a puso di provinci go ya ka di provinsi le kitso ya bone. Dithata tsa ba okametseng di provinsi ke laolwa ke mekolo wa molao; engwe ya dikgang tse di akaretsa botsogo, thuto, mantlo a sechaba le dipalamo tsa sechaba.
[baakanya] Dipadi tse dingwe
- ↑ Stats in Brief, 2010. Pretoria: Statistics South Africa. 2010. p. 3. ISBN 978-0-621-39563-1. http://www.statssa.gov.za/publications/StatsInBrief/StatsInBrief2010.pdf.
- ↑ Template:Cite report


text:
Talk:Setswana
Setswana ke puo ee buiwang ke Batswana. Bontsi jwa Batswana ba nna mo Botswana, mme go na le palonyana e se kae ya batho ba ba buang Setswana ko Aferika borwa le ko Namibia. Batho ba ba ba buang Setswana mme ba sa nne mo Botswana, ga re ba bitse Batswana ka jaana e se Batswana. Setswana ke puo ee motlhofo go e bua, fela e that go e kwala, go e bala gone go batla monna tia e le ruri. Setswana gantsi ga se na khutswafatso, se mafoko maleele ka jalo se batla kelotlhoko. Go kgaoganya mafoko sentle le go a kopanya sentle go supa Motswana le mokwadi yo o tlhotlhwa e le ruri. betsho pou e e thata , e batla kelelelo le tlotlo eseng jalo motho o ka filtlhela a sa tshwara sepe balekane ba mo ja setshego.


text:
Botswana
Lefatshe la Botswana mo borwa jwa Aferika, ke lefatshe le le dikaganyeditsweng ke a mangwe, ka jalo ga le a bapa le lewatle. Pele ga le tsaya boipuso ka kgwedi ya Phalane e tlhola masome a mararo ka ngwaga wa sekete, makgolo a roba bongwe, masome a le marataro le metso e le marataro mo go mmamosadinyana le ne le bidiwa Bechuanaland. Lefatshe la Botswana le dikaganyeditswe ke la Aferika Borwa kwa borwa-botlhaba go fitlha kwa borwa bophirima, Namibia kwa bophirima, Zambia kwa bokone le Zimbabwe kwa bokone-botlhaba. Lefatshe le le bidiwa Botswana, le reelelwa ka banni ba lone eleng Batswana.
Pina ya setshaba ya Botswana ke fatshe leno la rona, e e tlhamilweng ke K T Motsete.
Madi a a dirisiwang ko Botswana ke Pula.
Botswana ke lefatshe le le farologanyeng le mafatshe a mangwe mo Aferika. Morago ga puso ya ga Mmamosadinyana, Botswana o ne a tsaya boipuso ka di 30 tsa Lwetse 1966. Morago ga boipuso, lefatshe la Botswana le ne la dirisanya mmogo le puso ya Mmamosadinyana go itlhabolola. Babusi ba Botswana ka nako eo ba ne ba leka ka bojotlhe go ntsha Botswana mo tlaleng. Domokoraga e ne ya busa lefatshe le e eteletswe pele ke Seretse Khama, tautona wa ntlha wa Botswana.
Gompieno Botswana ke lengwe la mafatshe a a tlhabologang ka bofefo mo lefatsheng ka bophara. Le fa mafatshe a mangwe mo Aferika a bolawa ke tlala le matshwenyego jaaka dintwa le tsietso setshaba, Botswana e kgonne go fenya mmaba mo ebileng e leng sekai mo Aferika.
[baakanya] Melao ya lefatshe la Botswana
Molao wa Bogosi (Chieftainship Act, CAP 41:01- 1933) 1. Temana ya bobedi (section 2) ya molao o, yare: Merafe ke e e herang bobedi e e tholegileng e bua puo ya Setswana, eleng Bakgatla, Bangwato, Balete, Bakwena, Batawana, Barolong, Batlokwa le Bangwaketsi. Temana eo gape e boa ere: dikgosi ke tsa merafe e o fela, ebile lefatshe ke la yone merafe eo fela. 2. Se se raya gore merafe e mengwe e kgaphetswe kwa ntle, ga e tsewe ele merafe, mme ele meratshwana e e ka fa tlase ga merafe e e buang Setswana. Maikaelelo le maikemisetso a molao o, ke go nyeletsa merafe e e kgaphetsweng kwa ntle jaaka: Babirwa, Batswapong, Bakalaka, Bayeyi, Bambukushu, Basubiya, Basarwa, Baherero, Bambanderu, Bakgalagadi, Bakgothu, fela jalo. Puso e solofetse gore meratshwana e, e nyelele, e komediwe ke e buang Setswana. 3. Morafe ke batho, ka jalo fa puso e tsaya gore morafe mongwe gase morafe, o raya gore morafe o o gase batho. Batho badirilwe ke Modimo, ba na le teme le ngwao e e remeletseng mo lefatshing le ba tshelang mo go lone, jaaka dijo, dikago, diaparo le didirisiwa tsa bone[1].
Molao wa lefatshe (Tribal Territories Act, CAP 32:02 - 1933) 1. Molao o, o dirafatsa tlhaloso e e dirilweng mo molaong wa bogosi, o o tlhalosang gore lefatshe ke la bo mang. 2. Se molao wa lefatshe o se dirang ke go kgaola melolwane go supa gore lefatshe la Bangwato le tswa fa le felela fa , la Bakgatla, Balete, Batlokwa, Bakwena, Bangwaketsi, Batawana, Barolong fela jalo. Malao o, o raya gore merafe e e kgaphetsweng kwa ntle ga ena lefatshe. 3. Merero yotlhe ya tiriso ya lefatshe e mo maruding a merafe e e ferang bobedi. Merafe e mengwe go tsewa gore e komeditswe, e ka fa tase ga emengwe. Ka jalo ga ba na tshwanelo ya lefatshe ele merafe, fa ese fela ka bongwe ka bongwe. 4. Se se raya gore merafe e e kgaphetsweng kwa ntle ga e kake ya ngongorega ka lefatshe ele sethopha sa morafe. Ba ka ngongorega fela ka bongwe ka bongwe, ba ngongoregela dilo tse di tshwanang masimo, le lwapa a bone fela. Merafe e e buang Setswana yone, eka ngongorega ele morafe, ba ngongoregela lefatshe la bone ka kakaretso. 5. Sekai ke gore Basarwa, ga ba ka ke ba ngongorega ka lefatshe ele Basarwa, ba ka ngongorega fela fa ba tlhakane le Bangwaketse, ebile le bone ba ipitsa Bangwaketse[2].
[baakanya] Lenaneo la tiriso ya metsi mo Botswana
Lefatshe la Botswana le ntse le nosiwa metsi ke makalana a a farologaneng mo dingwageng tse di fetileng. Water Utilities Corporation e ntse e nosa ditoropo le ditoropo dikgolo. Mo godimo ga moo, e ntse e thusa Lephata la Metsi le Dikhansele tsa Dikgaolo ka bokete jwa metsi go abiwa le mafelo a mangwe a lefatshe leno. Maikaelelo a Lenaneo la go Dira Diphetogo mo Mhameng wa Metsi ke go baakanya ditsamaiso tse marara mme ka jalo go nne bonolo go isa metsi kwa bathong.Ke eng se se tlamileng gore go diragadiwe Lenaneo la Diphetogo tsa Mhama wa Metsi?Kanoko ya Lenaneo Legolo la Sechaba la Phatlalatso Metsi la 2005-2006, le ne la re go dirwe diphetogo tse dikgolo mo mhameng wa metsi, mme dingwe tsa tsone e le gore, go kgaoganngwe tsamaiso ya mhama wa metsi le makalana a mangwe a a thusang ka ditirelo. Morago ga dikanoko tse, ba ne ba gakolola gore Water Utilities Corporation e tseye tsamaiso yotlhe ya go nosa lefatshe leno[3].
[baakanya] Dipolotiki le puso ya Botswana
E sale lefatshe la Botswana le tsaya Boipuso ka ngwaga wa 1966,le tile le eteletswe pele ke Phutlhego ya Botswana Democratic Party e le mo bogompienong e ntseng e busa fela.Tautona wa lefatshe la Botswana ke Rre Seretse khama Ian Khama,yo o sa tswang go amoga maemo a mo go Rre Festus Mogae.Puso ya lefatshe la Botswana ke ya batho ka batho mme se se raya gore mongwe le mongwe o nale tshwanelo ya tlhopha phutlhego e a akanyang gore e ka mo tswa mosola mo tsamaisong ya lefatshe a phutlhologile[4].Go nale kagiso e e renang lefatshe ka bophara mme se se dire gore mafatshe ka bontsi a batle go itsalanya le rona.Batswana ka bontsi ke batho ba ba ratang go itse le gone go tlhaloganay ka mafatshe a sele,jalo se batka tirisanyo mmogo fa gare ga mafatshe.
[baakanya] Phemelo
Ka nako ya boipuso,lefatshe la Botswana le kile la bo le sena sesole se se netameng. E ne e le morago ga gore Masole a Rhodesian le a Aferika Borwa ba lwantshiwe ke mephato ya ZIPRA le MK[14] mme Botswana Defence Force (BDF) ya tlhamiwa ka ngwaga wa 1977[5]. Tautona e ne e le ene molaodi wa sesole gape a nale dithata tsa go ka etelela lefatshe gape. Sesole sa Botswana se nale maloko a ka tshwara selekanyo sa 12,000.
Go latela phetogo ya sepolotiki sa Aferika Borwa,Maitlamo a sesole sa Botswana ba ne ba itlama go sireletsa diphologolo tsa tlholego, go thusa batho ka nako ya fa ba wetswe ke dibetsa tsa tlholego , gape le gone go tlisa kagiso. Lefatshe la United States e sa tswa go nna lefatshe le le neng la thusa Botswana ka ditlhabololo le sone seole sa Botswana (BDF), mme bontsi jwa bone ba ne ba fiwa ithuthuntsho ke ba lefatshe la U.S. Ithuthuntsho e ke yone e e tswewang e le yone ya konokono mo Botswana[6].
[baakanya] Diteme tsa Botswana
Teme e e buiwang mo Botswana ke Setswana,ke sone se mongwe le mongwe a se tlhaloganyang botoka.Ka gore go nale merafe e e farologanyeng Botswana o nale diteme tse dingwe tse di buiwang ke yone merafe e jaaka:
[baakanya] Bona gape
[baakanya] Dipadi tse dingwe
- ↑ kamanakao.tripod.com/melao.pdf
- ↑ kamanakao.tripod.com/melao.pdf
- ↑ www.mmewr.gov.bw/downloads/download.php?dir
- ↑ http://en.wikipedia.org/wiki/Politics_of_Botswana
- ↑ http://en.wikipedia.org/wiki/Botswana_Defence_Force
- ↑ http://en.wikipedia.org/wiki/Botswana_Defence_Force


text:
You are currently browsing comments. If you would like to return to the full story, you can read the full entry here: “FRUSTRATED DAD”.
FRUSTRATED DADPosted by MARGARET MOSOJANE on August 31, 2012 3 Comments
3 Responses to “FRUSTRATED DAD”
-
bynie September 2, 2012
familly tse dingwe like this one are just after money.madi one ba dumetse go a tsaya.mme fa this dad a ne a sena madi ba ka bo ba sa mo kobe le ngwana o ka bo a sa mo idiwe.Ngwanyana le ene is such a gold digger instead of chosing what best suit her and the child o ya le ba lapa la gagwe.Life is too short.And u will never know what the future have for you.(to the young mother and family)
-
mmaago Latika September 6, 2012
fa monna a go diretse phoso o sa tlhola o mmatla dont let that affect the kid’s future,this lady gaa direle ngwana sentle and ene she is lucky cuz monna wa gagwe o tlhokomela ngwana basadi ba bangwe ba tshwere gole bokete ba nna le bana mme basa bereke ebile banna ba ba tlogetse ka bana,se letle batsadi ba gago go tsena mo teng ga kgang ya gago le monna wa gago atleast make an agreement with him gore o bona ngwana ka malatsi afe cuz he also has the right to raise HIS OWN KID.
ga e kare nako ngwee rre yo a nna tautona le tlaabe le mo gasa gasa ka dipuo mabapi le ngwana yo only bcuz nw he is nobody thats why this lady is behaving like this.le tlaa sotlwa ke lefatshe wena le batsadi ba gago baba senang tsamaiso ee lolameng,gao bona ba dira jaana ba ka nna ba bolaya ngwana.kgaitsadi baa mo go ramasedi o tlaa go araba
-
mhata September 27, 2012
askis my broo go tla siama go raya gore mmangwane o bone yoo botokanyana s.h.a.m.e
Leave a Reply
You must be logged in to post a comment.