text:
፩. መእተዊ፡-
ኣቱም ሰብ፣ ትግራዋይ ኮይንኻ ተበዳሊ ኣይግበርኻ፡፡ ኣብ ርእሲ ምብዳልኻ ኩሉ የባጭወልኻ፣ ይምከሐልኻ፡፡ በደል በፂሕካስ ተእዊኻ ነቲ በደለኛ ሓዲጎም ንዓኻ ይሻመዩኻ፡፡ከምዙይ ዓይነት በደል ዝበፅሓ ሰበይቲ ‹‹ወይ እቲ ውሽጡ›› ኢላ ይብሃል፡፡ ብዓል ገዛኣ ጎዞሞ ኣብ ውሽጢ ለቖታ ገይሩ ከም ገሾ ቕጥቅጥ ኣቢሉዋ፡፡ ኣውያ፤ ጎረባብቲ ረዲኦም ገልጊሎማ፡፡
ነቲ ብዓል ገዛኣ ብምንታይ ስለዝወቓዕኻ እዩ ክንድዝይ ኣምሪራ ዘእወየት? ክብሉ ሓቲቶሞ፡፡ዋእ፣ ሓንቂቃ እምበር ዘይነኻእኹዋ፤ ብዛ ሎቖታ እዚኣ እየ ቅሩብ ንኽእ ንኽእ ዘበልኹዋ ኢሉ ይምልስ፡፡ ድሓር፣ ብሎቖታ ተወቒዕኽስ እዚ ኹሉ ኣውያት ኢሎም ኣፋጢጦማ፡፡ምስክነይቲ ሰበይቲ ድማ ‹‹ወይ እቲ ውሽጡ›› ኢላ ይብሃል፡፡እዛ ሰበይቲ እዚኣ ኣደ ትግራወይቲ መሲላ ትርኣየኒ፡፡ህዝቢ ትግራይ እውን ‹‹ወይ እቲ ውሽጡ›› ዘብሉ ግዳማውን ውሽጣውን በደላት ይበፅሑዎ ኣለው፡፡ብውሽጢ ብውልቀ መለኽቲ መራሕቲ ህወሓት ዝበፅሖ በደል ሰንሰን ክሳብ ዝብል ይርገፅ፣ ይጉዕፀፅ፣ይጉበጥ፡፡ከይፈተወ ዓዱ ገዲፉ ንክስደድ ይግበር፡፡ ብደገ ድማ ብቶም መባልዕትን መሳትይትን ህወሓት ኮነ ካልኦት ፀላኤ ሰብ ዘለዎም ወፃእተኛታት(ኣዕራብን ደቡብ ኣፍሪካን) ሓሳረ መከራኡ ይርእይ፡፡ህወሓት ይትረፍ ንምንታይ ኢላ ክትሓቶም ፀዊዓ ብዕሊ ትሽልሞም፡፡ንኣብነት ብአዴን፡፡
ትግራዋይ፣ከይበልዐ በሊዑ፣ከይሰተየ ሰትዩ፣ብዕሩቑ ኽዱን፣ ብስእኑ ርኹብ፣ ኸፊእዎ…ፋሕሽው እናሃለወ መችይዎ…ምልዖ መሲሉ
ይብሃል፡፡ካሊእ ይትረፍ ነብሱ ኣሕሲሩ ንድራር ዕለት እንትልምንን መፅረግን መልወልን ንክሸይጥ እግሩ ክሳብ ዝነቅዕ ፈቖዶኡ ጉዓዝ ክብል እናርኣዩዎን እኳስ ሰላይ እዩ ድኣም በሉዎ፡፡ናብራ ትግራዋይ ጥብሲ ክልተ እቶን ኮይና፣ ብዘይካ እቶም ሰብ ዘመን፡፡ እቲ ኣዝዩ ዘሕዝን ግን እዚ ጥራሕ ኣይኮነን፡፡ንትግራዋይ ካባና ንላዕሊ ዝሕለቕ የለን ዝብሉ ተጋሩ ኣለው፡፡ትግራዋይ ክንዲ ድላዩ ይበደል ካብታ ንሕና ዝፈቐድናሉ ንላዕሊ ዓው ኢሉ ከእውይ የብሉን ኢሎም ይኣምኑ፡፡ኣበይ ከም ዘሕመካን ከም ዘሳሕየካን ንሕና ኢና እንፈልጠልኻ ይብልዎ፡፡እግረይ ኣሳሕይኒ እንትብል፣ ኣይ ኢድካ እዩ ዘሳሕየካ ዘሎ ይብልዎ፡፡ኣብ ዘየሳሐዮ ኣካሉ ንክሓክኽ ፅዕንቶ ይገብሩሉ፡፡ባዕሎም መርመርቲ፣ ባዕሎም መድሓኒት ኣዘዝቲ ክኾኑ ይደልዩ፡፡ነቲ ዝኣዘዙዎ ኹሉ ተቐቢሉ ዝፍፅም ‹‹ፅሩይ ትግራዋይ…ወዲ ላሕምና›› ይብልዎ፡፡ካብ ትእዛዞም ወፃኢ ንዝኾነ ግን ተጎጂሎም ክሓዲ ዝብል ፀለሎ ይልጥፍሉ፡፡
እታ ጉጅለኦም ንመትከላት ህወሓት ከም ዝትቃወም ይገልፁ፤ይኹን እምበር ብዕላማ፣ብስትራተጂ ይኹን ብስልቲ(ታክቲክ) ካብቲ ናይ ህወሓት ዝተፈለየ መምረሒ የብሎምን፡፡እታ ጉጅለኦም፣ ቅድሚ ዝተወሰኑ ዓመታት ‹‹ሕድሪ ሙሴ›› ብዝብል ጭርሖ እዮም ጀሚሮምዋ፡፡ሕድሪ ሙሴ ቁሩብ ፈንተት ከይበለት ቅሂማ፡፡ብምቕፃል ‹‹ሳልሳይ ወያነ›› ክብሉ ጨሪሖም፡፡ንሽሙ ‹‹ዕላማና ካብ ስሕተታት ቀዳማይን ካልኣይን ወያነ ተማሂርና… ነቶም ምዕቡል ጎኒታት ዓቂብና ብምግስጋስ ቀዳማይን ካልኣይን ወያነታት ዘይሳኸዑዎም ዕላማታት ምዕዋት እዩ ›› ይብሉ፡፡ ኣብ ተግባር መፂእኻ ግን ይትረፍ ስሕተታት ክእርሙ ዘየድልዩ ስሕተታት እንትፍፅሙ ትዕዘብ፡፡ ሕድሪ ሙሴ ይኹን ትርጉም ወያነ(revolution) እንታይ እዩ? ንዝብል ሕቶ ግልፂ ዝኾነ መልሲ የብሎምን፡፡ዝተረደኦም ኣይመስሉን፡፡ምኽንያቱ ድማ ትንታነኦም ኣብ ወቕታዊ ዛዕባታት ዝተደረኸ ስለ ዝኾነ እዩ፡፡ኣብ ትግራይና ይኹን ኣብ ሃገርና ዝኽሰቱ ፀገማት ቀንዲ መንቀሊኦም እንታይ እዩ? እቲ ዘላቒ መፍተሒ ኸ? ካብ ዝብል ከይኮነስ ካብ ግዝያዊ ዋዕያት ስለዝልዓሉ እዩ፡፡ሳልሳይ ወያነ እውን ግን ድሕሪ ሕይደት ኣዋርሕ ቅሂማ እያ፡፡
ሐዚ ድማ ‹‹ኣግኣዝያን›› ዝብል ጭርሖ ሒዞም ተላዒሎም ኣለው፡፡ሰለስቲአን ምንቅስቃሳት ስሩዕን ሕጋዊ ኣፍልጦን የብለንን፡፡ብፍላይ ‹‹ሃገረ ኣግኣዝያን›› ኣብ ስደት ብዝነብሩ ውሑዳት ኤርትራውያን እያ ብሰፊሑ ተተንቲና እምበር ብተጋሩ ኣሕዋትናስ ዕላዊ ዝኾነ ብያነን ትንታንን ኣይተገበረላን፡፡ገሊኦም ኣባላት እዛ ጉጅለ ግን ከምቲ ልሙድ ኣንፃር ሕጋዊ ተቓወምቲ ውድባት እዮም ዘሚቶም፡፡ግን ንምንታይ ከምኡ ይገብሩ? እቶም ተነሓነሕቲ ውድባት እኮ በትረ ስልጣን ኣይጨበጡን፡፡ ስለ ዝኾነ ድማ ፖሊሲ፣ መትከል፣መስመር፣ ስትራተጅን ስልቲታትን እቶም ውድባት ኣብ ማሕበራዊ፣ ፖለቲካውን ቁጠባውን ክልልና ይኹን ሃገርና ዘብፅሖ ፅዕንቶ ኣዝዩ ድሩት እዩ፡፡ንህወሓት ገዲፍኩም ንምንታይ ኣብ ልዕሊ ተነሓነሕቲ ውድባት ትረባረቡ? ተበልኻዮም ተገልቢጦም ክውሕጡኻ ይብሉ፡፡ምኽንያቱ ድማ እቲ መነፅሮም ከም ናይ ህወሓት ብምርክሰ ለኒን ወ ማኦ ዝተቐነየ ስለ ዝኾነ እዩ፡፡
ድሓር ግን ዕላማኦም ንተቃወምቲ ምቅዋም ከምዝኾነ ግልፂ እናኾነ መፂኡ፡፡ደቂ ኣዲስ ኣበባ ከምዚ ንዝበሉ ሰባት ኣየለ ጫሚሶ ይብልዎም፡፡ገለ ኣራዳታት ኣዲስ ኣበባ እንተውግዑ፣ ቅድሚ መረፃ 1997 ዓ.ም ቅንጅት ዝብሃል ውድብ ነይሩ ይብሉ፡፡ ገሊኦም ድማ ቅንጅት ትብሃል ጤል ነይራ፡፡ኣብ መረፃ 97 ዓ.ም ብዘርአየቶ ምንቅስቃስ ‹‹ፀረ ልምዓት›› ኮይና ተረኺባ ብዝብል ፖለቲካዊ ፍርዲ ተቖሪና፡፡ካብኡ ዘይትብላዕ ዘይት ስተኾይና፤የመና ፎርቊዓ፡፡ ድሓር፣ ኣይተ መለስ ንኣይተ ኣየለ ጫሚሶ ‹‹ከም ድልየትኻ ግበራ›› ኢሎም ሂቦምም፡፡እቶም ስብኣይ ድማ ቆርበታ ገፊፎም ሎቖታኣ ጥራሕ ሒዞም ተሪፎም ይብሃል፡፡ኣይተ ኣየለ መረፃ ብዝመፅአ ቁፅሪ ነታ ለቖታ ሒዞም ኣብ ተለቪዥን ይርኣዩ፡፡ንምንታይ? ንዝብል ድማ ዓውዲ ክሓፍሱ ይብልዋቶም፡፡ኣብ ሓሙሽተ ዓመት ሓደ ግዘ ፈሰሰ ዘብል ምህርቲ ሓፊሶም መሰስ ይብሉ፡፡ሐዚ ማ ካብ ልምዓታዊ ተቓዋሚ ናብ ልምዓታዊ ብዓል ሃፍቲ ያ ተሸጋጊሮም፡፡እቲ ተቓውሞ ፀጋታት(እሴታት) ወሲኾም ስለ ዝሸጡዎ እዮም ልምዓታዊ ተባሂሎም፡፡ብኣይተ መለስ ብዝተዋሃቦም መምረሕን ፖለቲካዊ ህንፀትን ኣካቢ ክራይ ዝኾነ ተቓውሞ ታሪክ ንምግባር ዓጢቖም ተላዒሎም ይብሃል፡፡
ነስተውዕል፣ እቲ ልዕል ኢሉ ዝተገለፀ ውራይ ሓሜትን መፀለምታን ጥራሕ ኣይኮነን፡፡ ኣይተ መለሰ ንኹሉ ነገር ብሽም ልምዓታዊ ኣመለኻኽታ እዮም ዝርእይዎ ነይሮም፡፡ድኻ ከብዲ እምበር ርእሲ ክህልዎ ኣይደልዩን፤ማለት እውን ካብ ከብዱ ንላዕሊ ክሓስብ የብሉን ዝብል ቅዋም ነይሩዎም፡፡ድኻ ከብዱ ተመሊኡ ኣኺሉ፡፡ልክዕ ከም ብዕራይ ከሽዐ እምበር ሕሊና ዝብሃል ክህልዎ ኣይፈቅዱን ነይሮም፡፡ኣብ ዲሞክራሲ ዝነበሮም ቅዋም ካብ ክልተ መማረፂታት ንላዕሊ ኣይሕሰብን፡፡ እቲ ፈላማይ መማረፂኦም ብኣምሳለ ኢህወዴግ ዝተቐረፀ ልምዓታዊ ‹‹ተነሓናሒ›› ውድብ ንክህልው ምፅዓር እዩ፤ ተዘይኮይኑ ግን ኢህወዴግ እንኮ ዓብላላይን ዝተረጋገዐን ውድብ ኮይኑ ንክቕፅል እዩ ዕላማኦም፡፡ዘይሩ ዘይሩ ፈለማ ቁጠባዊ ምዕባለ ብምቕፃል ድማ ማሕበራዊ ምዕባለ ክመፅእ ኣለዎ ኢሎም ይኣምኑ ነይሮም፡፡ኣሌክስ ደዋል ናይ ኣይተ መለስ እሙን ፈላጢ ውሽጢ ከም ዝነበረ ይዛራብ፡፡ስለ ዲሞክራሲ ዝነበሮም ቅዋም ከም ዝስዕብ ከም ዝነበረ እውን ይምስክር፡፡ ‹‹He said his preference was to have two competing parties, each of which stood for developmental values, but in their absence the option would be a stable dominant party or dominant coalition, such as Japan or Sweden enjoyed in post-war decades.››[2] ኣብቲ ዋዕላ ዝተልዓሉ ነጥቢታት ብመልክዕ ቃለ ጉባእየ ዘርዚራ ኣቕሪባቶም እያ፡፡እቶም ኣብታ መፅሄት ዝተዘርዘሩ ሕቶታትን መረረታትን ትግራይ ኣብ ምንታይ ኩነታት ከም ዘላ ብግልፂ ዘመላኽቱ እዮም፡፡ካብቶም ዝተዘርዘሩ ዛዕባታት ውሑዳት ንምጥቓስ፣ ‹‹ንኣካላት ፍትሒ ወረዳ ይኹን ዞባ፣ ኮንትሮባንዲስት ደለልቲ እዮም ዝመርሕዎም ዘለው፡፡ፍትሒ ብሰብን ብገንዘብን ተወኒና እያ፡፡›› ዝብል መረረት ተወከልቲ ዞባ ሰሜን ምዕራብ ይርከብ፡፡ተወከልቲ ዘባ ደቡብ ድማ ‹‹ዳያኑ፣ፖሊስ፣ ዓቃብያን ሕጊ ብላዕ ዝለመዱ ኣለው፡፡ቅፅዓት እውን ኣይውሰደሎምን፤ ሰብ ድማ ተሸቑሪሩ፡፡እቲ ሓረስታይ ማዳበርያ ብ700 ቅርሺ ገዚኡ ብ200 ይሸጦ ምኳኑ ትፈልጡዶ?ኣይጥቀመሉን፡፡ማዳበርያ ህዝቢ ዘየእመንካ ውሓጣ ይብሃል፡፡›› ከም ዝበሉ ተሰኒዱ ኣሎ፡፡
ኣብ ዞባ ማእኸል፣ እቲ ብሰፊሑ ዝተልዓለ ጉዳይ ‹‹ወረዳና ይመለሰልና›› ዝብል ሕቶ ህዝቢ ነበለት እንትኾን ብተወሳኺ ድማ ‹‹መንእሰይ ትሃንፆ እምበር፣ መንእሰይ ተምህሮ እምበር፣ መድርኽ ተትሕዞ እምበር ምቕጥቃጥ ግቡእ ኣይኮነን፡፡ብስንኪ ምውቃዕ ንክሕከሙ ክሳብ ዓይደር ዝመፁ መናእሰይ ኣለውና፡፡እዚ ኣስተምህሮ ኣይኮነን፡፡ብበትሪ ወቂዕኻ ዝምሃርን ዝስተኻኸልን እንተዝከውን ነይሩ፣ ዋእ! ኣድጊ ትውቅዖ ይበዝሕ፡፡ኣድጊ ዶክተር ምኾነት፡፡›› ክብሉ ፖላዊስ ኣብ ልዕሊ መናእሰይ ዘብፅሑዎ መህሰይቲ ሓቢሮም፡፡ከምዝይ ዓይነት መረረ ምስማዕ ልሙድ እኳ እንተኾነ ኣዝዩ ዘሕፍርን መዓንጣኻ ዝበልዕን ግህሰት ሰብኣዊ መሰል ደቂ ሰባት እዩ፡፡
ኣብ ዞባ ምዕራብ ብሰፊሑ ዝተልዓለ ዛዕባ ምስ ወልቃይትን ከባቢኡን ዝተተሓዘ ስእነት ሰላምን ምርግግዕን፣ፍትሓዊ ብዘይኮነ ካሕሳ ካብ መረበትካን ግራትኻን ምምዝባል፣ካብ ሕጊ ወፃኢ ኣፅዋርን ደቂ ሰባትን ዝነግዱን ዘዘዋውሩን ደለልቲን ዘስዕብዎ ማሕበራዊ ቅልውላውን ወዘተ. እንትኾኑ ብተወሳኺ ድማ ‹‹ብሽም ውፅኢት ተኮር ዘይበቐዑ ተመሃሮ ካብ ክፍሊ ናብ ክፍሊ ይሰጋገሩ እዮም፤ ንፅሬት ትምህርቲ ጠመተ የለን፡፡›› ዝብል ተጠቒሱ ኣሎ፡፡ኣብ ዞባ መቐለ ድማ ምስ ምኽባር ወሰን ከተማ ዝተተሓሐዙ ሕቶታት፣ ንኣብነት እግሪ ሓሪባ፣ ገጠራት እንደርታ ከምኡ እውን ምርግጋፅ ናይ መሬት ዋንነትን ስእነት ማይን ተላዒሎም፡፡ዞባ ምብራቕ እውን ‹‹ስፍሕ ዝበለ ዘይሕጋዊ ስደት ዝርአየሉ እዩ፡፡›› ተባሂሉ፡፡ ብሓፈሻ ግን ስእነት ፍትሒ፣ ስእነት ስራሕ፣ መንግስታዊ ኣገልግሎት ዘይምርካ(ምጉታት)፣ ስደት፣ ኮንትሮባንድን ዝውውር ደቂ ሰባትን፣ ዘይሕጋውያን ደለለቲ፣ ተሓታትነት ዘይብሉ ስልጣን፣ ግህሰት ሰብኣውን ዲሞክራሲያውን መሰላት ከም ዘሎ…ብኣጠቓላሊ ልዕልነት ሕጊ ከምዘይለ ተሓቢሩ፡፡
ኣብቲ ዝሓለፈ ወርሒ ታሕሰስ ኣብ መላእ ከባቢታት ትግራይ ዝተገበሩ ህዝባዊ ዋዕላታት ብተለቪዥን ትግራይ ይመሓላለፉ ነይሮም፡፡ዋላካ ተቖራሪፆም ዝቐረቡ እንተኾኑ እቲ ዝቐረበ ናይ ህዝቢ ሰምዒት እኹል እዩ፡፡ ኣብ ጣብያ ኣይናለም ኣብ ዝተኻየደ ዋዕላ ‹‹ፍታሕ ፍፁም የለን›› ክብሉ ብግልፂ ተዛሪቦም፡፡ኣብቲ ዋዕላ ዝነበረት ሓንቲ ሰበይቲ ድማ ‹‹ክራይ ኣካቢነት ክራይ ኣካቢነት ትብለኹም፤ ክራይ ኣካቢ መንድዩ ባዕልኹም ኮ ኢኹም፡፡ቅርሺ ንዘለዎ ተሐጉስዎ፤ ቅርሺ ንዘይብሉ ተብክይዎ›› ብምባል ነታ ሓቂ ቶግ ኣቢላታ[4] ክብል ትዕግስቱ ከም ዝወደአ ተዛሪቡ፡፡
ኣብዚ ከይተጠቐሰ ክሓልፍ ዘይግበኦ ጉዳይ ኣብ ከባቢ ኣላማጣ ዘሎ ስራሕቲ መስኖ እዩ፡፡እቲ ኣብ ወሰን ክልላት ኣምሓራን ትግራይን ዝርከብ ሰፊሕ ጎልጎል ብመስኖ ምልማዕ ካብ ዝጅምር ልዕሊ 15 ዓመታት ሓሊፎም ኣለው፡፡125 ጎዳጉዲ ኩዒትኻ ካብ ከርሰ ምድሪ ማይ ብምውፃእ ነቲ ብትግራይ ገፅ ዘሎ ኣከባቢ ብመስኖ ንክለምዕ ፕሮጀክት ተሓንፂፁ ነይሩ፡፡ይኹን እምበር እተን 36 ጎዳጉዲ ጥራሕ እየን ኣብ ስራሕ ዝውዓላ፡፡እተን 89 ጎዳጉዲ(71.2 %) ሎሚ እውን ኣይተኸፈታን፡፡ምኽንያቱ ድማ ነቲ ማይ ዝስሕቡ ጀነረተራት ዘንቀሳቅስ ሓይሊ ኤሌክትሪክ ንምግዛእ 23 ሚሊዮን ቅርሺ ንሓይሊ ኤሌክትሪክ ኢትዮጵያ ተኸፊሉ እንሃለወ እቲ ኤሌክትሪክ ክሳብ ሐዚ ስለዘይተለቐቐ እዩ ይብሉ ኣብቲ ኣከባቢ ዝርከቡ ሓለፍቲ ህወሓት፡፡
ብምዃኑ ድማ ብክልል ትግራይ ዝመሓደሩ ሓረስቶት ራያ ‹‹ኣብ ልዕሊ ማይ እናነበርና ንድርቂ ንጥቃዕ ኣለና፤ ካብቲ ዕለታዊ ሓገዝ እቶም ዝተኳዓቱ ጎዳጉዲ ይከፈቱልና፡›› ክብሉ ከም ዝተማሕፀኑ ሪፖርተር ብሰፊሑ ፀብፂቡዎ እዩ፡፡ፀብፃብ ሪፖርተር
እዛ ሕቶ እዚኣ ርእሳ ኽኢላ ንክትቐርብ ዝገበርኩሉ መኽንያት ንስምዒት ምሉእ ህዝቢ ትግራይ ትገልፅ ኮይና ስለ ዝረኸብኩዋ እዩ፡፡ ቅድሚ 20 ዓመት ወረዳታት ትግራይ 81 ከም ዝነበራ ይፍለጥ፤ መራሕቲ ህወሓት ኣብ ገለ ከባቢታት ሓሙሽተ ዝነበራ ወረዳታት ናብ ሓንቲ ጨፍሊቆምን (ኣድያቦ?)፤ ኣብ ገለ ከባቢታት ድማ ሰለስተ ወረዳታት ናብ ሓንቲ ተጨፍሊቀን(እምባ ኣላጀ)፡፡
እተን 81 ዝነበራ ወረዳታት ትግራይ ናብ 33? ተጨፍሊቀን ይርከባ፡፡ እዙይ ድልየት ህዝቢ ማእኸል ዝገበረ ኣይነበረን ጥራሕ ከይኮነስ በሓይሊ መልጢ ህወሓት ዝተወሰነ ከም ዝኾነ ይፍለጥ፡፡ክሳብ ሐዚ እውን ህዝቢ ትግራይ ‹‹ወረዳና ይመለሰልና›› ዝብል ሕቶ ብዕቱብ እናልዐሎ ይርከብ፤ ብፍላይ ህዝቢ ነበለት፡፡ህዝቢ ነበለት ‹‹ን20 ዓመት ዝሓተትናዮ ናይ ወረዳ ይመለሰልና ህዝባዊ ሕቶ ፀማም እዝኒ ረኺብና›› ይብል፡፡ሰላማዊ ሰልፊ ንክገብር ሓቲቱ እውን ኣይተ ኣለም ገብረዋህድ “ ናብ ልመዓትኩም እተዉ። ካብዚ ወፃኢ ገለ ክፍትን እየ ዝበለ ግን ብህይወትካ ምፅዋት ስለዝኾነ ከይትሓስብዎ” ተባሂሉ፡፡እቲ ህዝቢ ግን ብ16 ሚያዝያ 2008 ዓ.ም ኣብ እምባ ስነይቲ ሰላማዊ ሰልፊ ገይሩ፡፡እዚ ሕቶ እዝይ ንመብዛሕቲኡ ህዝቢ ትግራይ ዝሓቁፍ ሕቶ እዩ፡፡ህወሓት ግን ሐዚ አውን ትብተኸኒ እያ ትብል ዘላ፤ ነቲ ህዝቢ እምባ ስነይቲ ዘልዐሎ ሕቶ ድማ ብተወከልታ ‹‹ትግራይ 81 ወረዳታትን 12 ኣውራጃታትን (ዞባታት?) ይኹና ካብ ዝብል ዝልዓል ስለዝኾነ ናይ ደርጊ ኣወዳድባ ምንፋቕ እዩ፡፡››[7] ዝብል ጭርሖ ሒዙ ዕውት ሰላማዊ ሰልፊ ኣካይዱ፡፡ ፕረዚደንት ክልል ትግራይ ኣይተ ኣባይ ወልዱ ምስ ህዝቢ ነበለት ኣብ ዝገበሩዎ ዘተ ‹‹ወረደና ትመለሰልና ዝትብል ጉዳይስ ናይ ነበለት ጥራሕ ድያ? ናይ ነበለት ጥራይ ተትኸውንስ ፈቲሕናዮ ምዓረፍና፡፡እዚ ሽግር እዚ ናይ ምሉእ ህዝቢ ትግራይ ምዃኑ ትፈልጥዎ ኢኹም፡፡››[9] ከም ርእይቶ ኣይተ መለስ፣ ለበዳ ክራይ ኣካብነት ዋላ መሰረቱ ነቕ ኣብ ዘይብል ደረጃ ንዝርከብ ጥርኑፍ መንግስቲ እውን ብቐሊሉ ሓሊኹ ከውድቖ ይኽእል እዩ ይብል፡፡ኣብ ከምዝይ ዓይነት ኩነታት ኣድላይን ዝክኣልን ዓይነት ዴሞክራሲ ከመይ ዝበለ እዩ? ዝብል ሕቶ እውን የስዕብ፡፡
ረግረግ ምወላን ክራይ ኣካቢነትን ብዲሞክራሲያዊ መንገዲ መፅራግ ስለዘይክኣል ልምዓታዊ መንግስቲ ዲሞክራሲያዊ ክኾን ኣይኽእልን፡፡ማለት ‹‹How can the developmental state clean up the mess of patronage and rent-seeking in the initial stages of its establishment by anything other than undemocratic means? ››[11] ከም ማለት እዩ፡፡እዝይ እዩ ድማ ‹‹ብዘመነ ገበል፣ ዝሃቡኻ ተቐበል›› ዘብለኒ ዘሎ፤ እቶም ኣብ ሕገ መንግስትና ዝተዘርዘሩ ሰብኣውን ዲሞክራሲያዊን መሰላት ድኻታት ኢኹም ብዝብል ቅያዐ ብዕሊ ንዘይተወሰኑ ዓመታት ተናዊሖም፡፡
ነዝ ኣባሃህላ እዝይ ብዘይምዕሩይ ፖሊሲ ኣይተ መለስ ተረባሕቲ ዝኾኑ ‹‹ልምዓታዊ›› ሰብ ሃፍትን ኣየለ ጫሚሶታት ትግራይን እውን ብዘይ ኽንከት ክደጋግምዎ ምስትውዓል ልሙድ እዩ፡፡ ካብዚኦም ሓደ ኣይተ ተስፋኪፎስ ዝብሃል ላዕለዋይ ሓላፊ ትካል ‹‹ሙለር ሪል ስቴት›› ስለ ኣድላይነት ዲሞክራሲ ተሓቲቱ ከም ዝስዕብ ይብል፡-
“What’s democracy? The opposition needs support by the middle class. When we have a middle class, we will have a stronger democracy. Until then, we have a nanny for the democracy. Democracy is a matter of education and civilisation – 85% of our population is farmers; we don’t know how to read and write. When you have a middle class, you push for your rights.”[13] ኣብ ልዕሊ ሓፋሽ ዘለዎም ፍፁም ጭካነን ንዕቐትን ክንድዝይ ዝኣክል እዩ፡፡እቲ ሓፋሽ ኣዝዩ ድሑር፣ካብ ዝወደቖ ዘይልዓል ኢደ እግሪ ዘይብሉ ድንዙዝ፣ምሕሳብ ዝተስኣኖ ደንቆሮ፣ምርኣይ ዘይኽእል ዕውር ስለ ዝኾነ ከማና ዝበለ ፍፁም ብልሕን ርትዓዊነትን ዝተዓደለ ወያናይ መሪሕ ውድብ የድልዮ ካብ ዝብል እዮም ዝልዓሉ፡፡ንሕና ንዓኻ ካብ ፀልማት ናብ ብርሃን፣ ካብ ግሃንም ናብ ምድራዊ ገነት ንምውፃእ ዝተለኣኽና መሲሃት ኢና፡፡ ስለዝይ፣ ብዓይኒ ዕሙተይ ተኸተለና እዮም ዝብሉ ዘለው፡፡
ነዚ እዩ ድማ ‹‹ዋእ እቶም ኣብ ላዕሊ ዘለው ድኣ ቅዱሳት እንድዮም፤ እቶም ኣብ ታሕቲ ዘለው እዮም እበር›› ዝብሃለለይ ዘሎ፡፡ኣምባገነንነት ነጊሱ፤ ዲሞክራሲ ነጊሱ እንሃለወ ‹‹ስእነት ሰናይ ምምሕዳር እዩ›› ዝብሃል ኣሽካዕላል እውን መሰረቱ እዝይ እዩ፡፡ንብቕዓት ሓይሊ ሰብን እኹል ቁሳዊ ሃፍትን መሰረት ዘይገበሩ ፖሊሲታትን ትልሚታትን ከይተጀመሩ ወይ እውን ተሓንኲሮም እንትተርፉ ‹‹ናይ ኣፈፃፅማ ፀገም እዩ›› ዝብሃለሉ መኽንያት እውን እዝይ እዩ፡፡እቲ መሪሕ ውድብ (vanguard party) ፍፁም ስለ ዝኾነ ፓሊሲታቱን ትልምታቱን እውን ፍፁማት ክኾኑ ኣለዎም፤ እቲ ፀገም ኣብ ታሕተወት ኣካላት እዩ ዘሎ ከዓ ይብሃለለይ፡፡ኢህወዴግ ይኹን እተን ኣርባዕተ ውድባት እቲ ግምባር ‹‹ኣታሓሳስባታትን ተግባራትን ክራይ ኣካቢነት ነጊሱ፤ ስልጣን ንህዝቢ መገልገሊ ከይኮነስ ንውልቃዊ ረብሓ ነውዕል ኣለና፣ ምስ ላዕለዎት ሓለፍቲ ተመሻጢሮም ፍትሒ ዘዛብዑ፣ዝሓርዱ ዝጎምዱ ደላላታት ነጊሶም…›› ከም ዝበሉ ስለ ዝረሰዕዎ ኣይኮነን ሐዚ ድማ ተገልቢጦም ‹‹ላዕለወት ሓለፍቲ ዘይሕተትሉ መኽንያት መርትዖ ስለ ዘይረኸበና እዩ›› ዝብሉ ዘለው፡፡ላዕለዎት ሓለፍቲ ‹‹ፍፁማት›› እንድዮም፤ ዝገበሩዎ ኹሉ ከም ፅላሎት ኣሰር ኣይርከቦን፡፡እምበር እማ፣ መትከል ዲሞክራሲያዊ ጥርናፈ ‹‹ተቖፂሩ ዝተወሃበካ፣ ቖፂርካ መልስ›› እንድያ ትብል፡፡እቶም ታሕተዎት ሓለፍቲ ካብ ትእዛዝ መሪሕ ውድብ ስድሪ እውን ፍሒት ኣይብሉን፡፡ዝተኣዘዝዎ ሰሪሖም፤ እቲ ኣዛዚ ክሕተት እናተገበኦ ንሳቶም ከም ደርሆ ኩሽ ይብሃሉ፡፡
ግን ፍፁም ሰብ ኣሎ ድዩ? ትሓታቲነትን ግልፅነትን ዘለዎ መንግስቲ ዘድልየሉ መኽንያት እንታይ እዩ?
ቅድምን ድሕርን ዘመነ ኣብርሆት ኣውሮፓ ዝተገበሩ ክትዓት ክተንብብ ከለኻ፣ ኣሜሪካን ኣውሮፓን ከመይ ገይሮም እዮም ማእኸል ሓይሊ ስሕበትን ሕምብርቲ ስልጣነን ዓለም ኮይኖም? ዝብል ሕቶ መልሱ ከም ፅሓይ ፆመ ኣርብዓ ደሚቑ ይርኣየካ፡፡ድሕሪ ዕቱብን ርትዓዊን ክትዓትን ቶማስ ሆበስ፣ ጆን ሎክ፣ መንተስኲን ሩሶን ከምኡ እውን ንዓቶም ስዒቦም ኣብ ዓውደ ፍልጠት ታሪኽ ዓለምና ዝነገሱ ሊቃውንቲ ዝስማዕመዕሉ ነገር ተሃልዩ ወዲ ሰብ ክንዲ ድላዩ ምኽንያታውን ርትዓውን ይኹን እምበር ፍፁምነት ከም ዘይብሉ፤ንፅድቂ ከይኮነስ ንረብሓኡ ከም ዝነብር እዩ፡፡ ምናልባት ዓለም ንዒቑ ንሓዋሩ ዝመነነ ተዘይኾይኑ፡፡እምብኣር ከስ ወዲ ሰብ ፍፁም ሰለ ዘይኮነ እዩ ትሓታትነትን ግልፅነትን ዘለዎ መንግስትን ነዚ ዘረጋግፁ ትካላትን ዘድለይሉ መኽንያት፡፡ልምዓታዊ መንግስቲ ግን ኣንፃር ግልፅነትን ትሓታትነትን ጠጠው ዝበለ እዩ፡፡
ካብቶም አዝዮም ዘቕንኡኒ ክትዓት ‹‹The Federalist Papers›› ብዝብል ዝፍለጡ ፅሑፋት ኣሌክሳንደር ሃሚልተን፣ጆን ጄይን ጄምስ ማዲሰንን ይርከቡዎም፡፡ብፍላይ ጄምስ ማዲሰን ከምዝይ ይብል፡- ‹‹ሰብ መልኣኽ ተዝኾን ነይሩ፣መንግስቲ ኣይመድለየን፡፡ንህዝቢ ዘመሓዳድርዎ መላእኽቲ ተዝኾኑ ነይሮም፣ ውሽጣዊ ይኹን ግዳማዊ ቁፅፅር ኣይመድለየን፡፡ንዝቢ ባዕሉ ንባዕሉ ዘመሓዳድረሉ መንግስቲ ኣብ ምቕራፅ ዘጋጥመካ ዓብዪ ፈተና ነዚ ዝስዕብ ይመስል፡- ፈለማ መንግስቲ ህዝቢ ዝቆፃፀረሉ ብቕዓት ክተዕጥቖ ኣለካ፤ ብምቕፃል ድማ መንግስቲ ባዕሉ ንባዕሉ ንክቆፃፀር ድልው ክትገብሮ ኣለካ፡፡ኣብ ልዕሊ ሰብ እምነት ምሕዳር እቲ ቁፅሪ ሓደ መንግስቲ ዝተቆፃፀረሉ ሜላ ምዃኑ ናብ ሕቶ ዝኣትው እኳ እንተይኾነ፣ ተወሰኽቲ ሜላታት ቁፅፅር ከም ዘድልዩ ግን ወዲ ሰብ ካብ ልምዱ ተማሂሩ እዩ፡፡( If men were angels, no government would be necessary.If angels were to govern men, neither external nor internal controls on government would be necessary. In framing a government which is to be administered by men over men, the great difficulty lies in this: you must first enable the government to control the governed; and in the next place oblige it to control itself. A dependence on the people is, no doubt, the primary control on the government; but experience has taught mankind the necessity of auxiliary precautions. )›› ስልጣን መንግስቲ ኣብ ኢድ ቁፅፅር ውሑዳት እንትኣትው ኣዝዩ ሓደገኛ ስለዝኾነ፣ ግዕዙይን ገባሪ ሓዳጊን ስርዓት ንክነግስ በሪ ስለ ዝኸፍት ድልየት ውልቀ ሰባት ዝግደበሉ መንገዲ ክህልው ኣለዎ፡፡መሰል ዓረሰ ምክልኻል መንግስቲ ይኹን ህዝቢ ንሓደጋታት ክምክት ብዝኽእለሉ ሜላ ክህነፅ ኣለዎ፡፡ መንግስቲ ናይቲ ህዝቢ ነፀብራቕ ስለ ዝኾነ ብዘይካ ናይ ስልጣን ቁፅፅርን ምምጥጣንን(check and balance) ስርዓት ከይጥሓስ ምግባር ኣይክኣልን፡፡ናይቲ ሓደ ዓቐን ዘይብሉ ህርፋን ብናይቲ ካሊእ ድልየት ኣደብ ንክትሕዝ ክግበር ኣለዎ፤ ‹‹Ambition must be made to counteract ambition.››[15] ይብል ኣሌክሳንደር ሃሚልተን፤ገደብ ኣልቦ ስልጣን ይኹን ካብ ትዋጋኢት ላሕሚ ዘየድሕን ስልጣን ውዒሉ ሓዲሩ ንማሕበራዊ ዕንወት ከም ዝዳርግ ንምሕባር፡፡
ብፍልስፍና ወያናይ ዲሞክራሲ (ላዕለዩ ዘልዛል ከም ሞዳንግሊዝ) ግን እቲ ኣብ ዝልዓለ ስልጣን ዝተቐመጠ ሰብ ግልፅነቱን ተሓታቲነቱን ዜሮ እዩ፡፡ብመሰረት ኣወቓቕራ ዲሞክራሲያዊ ጥርናፈ(Democratic centralism) ስልጣን ካብ ካድረታት ተኣኪቡ ንማእኸላይ ኣመራርሓ ይውሃብ፤ ማእኸላይ ኣመራርሓ ንውድብ፣ ውድብ ንማእኸላይ ኮምቴ፣ ማእኸላይ ከምቴ ንፖሊት ቢሮ ፖሊት ቢሮ ድማ ነቲ ሊቀ መንበር የረክቦ፡፡እቲ ሊቀ መንበር ናይታ ውድብ ገባሪ ሓዳጊ ይኸውን፤ይሓትት፣ ይእዝዝ፣ ይቐፅዕ እምበር…ኣይሕተት፣ ኣይእዘዝ፣ ኣይቕፃዕ፡፡ ዓይኑ ዘፍጠጠ ፋሉልነት! ቭላድሚር ሌኒን ውድባዊ መዋቕርን ፖለቲካዊ ፍልስፍናን (ፕሮግራም) ቦልሸቪክ ዝፅሓፈ ሰብ እዩ፤ መሰረት ፅንሰ ሓሳብ ሌኒኒዝም፡፡ይኹን እምበር እቲ ፍልስፍናኡን ኣወቓቕራ ውድቡን ናበይ ከም ዘምርሕ ቀዲሞም ዝራኣዩዎ ሊቃውንቲ እቲ ዘመን ብዕቱብ ኮኒኖሞ ነይሮም፡፡ብፍላይ ሮዛ ሉግዝምበርግን ልዮቭ ትሮርስኪን ፍልስፍና ሌኒን ከም ጆሴፍ ስታሊን ዝበለ ሓራዲ ጎማዲ(ድያብሎስ) ነቲ ውድብ ክብሕቶ ከም ዝኽእል ተንቢዮም ነይሮም ማለት ይክኣል፡፡ትንቢታዊ ፅሑፍ ትሮትስኪ ከምዝስዕብ ይንበብ፣‹‹In the internal politics of the Party these methods lead to the Party Organization “Substituting” itself for the Party, the Central Commuttee substituting itself for the Party Organization, and finally the dictator substituting himself for the Central Committee.››[17]
ብተወሳኺ ድማ ‹‹እቲ ሌኒን ዝኽተሎ ዝነበረ ኣወዳድባን ኣሰራርሓን ፍፁም ጌጋ›› ከም ዝኾነ ትሕበር እሞ ብምቕፃል ድማ ‹‹ኣዋጅ፣ ቁፅፅርን ሓይለ መልጥን፣ ዓይኒ ንዘጥፈአ ዓይኑ ይጥፋእ ዝብል ኦሪታዊ ፍርድን ቅፅዓትን ብራዕዲ ምግዛእን ድኽመትካ ንምሕባእ ዝግበር ኣጉል ዕሽነት እዩ›› ትብል፡፡ ስለዝይ፣ እቲ ፍቱን ፈውሲ ብዘይገደብ ብምምያጥ፣ ዲሞክራሲ ብምስፍሕፋን ርእይቶታት ህዝቢ ብምቕባልን ህዝባዊ ተሳትፎ ሂወት ንክዘርእ ብምግባር ጥራሕ እዩ፡፡ህዝቢ ብምርዓድን ብምፍርራሕን ዝግበር መግዛእቲ ድሃላይ እምበር ሃናፃይ ኣይኮንን ትብል.[19]
መሪሕ ፍልስፍና ማሌሊት እዚኣ እያ፡፡እቲ ላዕለዋይ ብዓል ስልጣን ታሪኽ ዝሓረዮ፣ ፍፁም ርትዓውን መንፈሳዊ ልእኹን ስለ ዝኾነ ፈፂሙ ክሰሓሐት ኣይኽእልን ኢሎም ይኣምኑ፡፡እቲ ‹‹መለስ ንዝቕፅሉ 50 ዓመታት እንገዝአሉ መስርሕ ገዲፉልና እዩ›› ዝብሃል ግዜ፣ ኩነታትን ማሕራዊ መሰረትን ኣብ ግምት ዘየእተወ ጃህራ አውን መሰረቱ ካብቲ ፍልስፍና ይቕዳሕ፡፡ እቲ ክሰሓሐት ዝኽእል ታሕተዋይ ካድረ ጥራሕ እዩ፡፡ስለዝይ፣ ኣውራ ተሓታቲ እውን እቲ ታሕተዋይ ኣካል እዩ፡፡ እቲ ንቡርን ክኾን ዝነበሮን ግን ብግልባጡ እዩ፤ እቲ ኣብ ዝልዓለ ስልጣን ዝተቐመጠ ሰብ ልዕሊ ኹሉ ግልፅን ትሓታትን ክኾን ነይርዎ፡፡ትሓታትነትን ግልፅነትን ዘይብሉ ስልጣን ፋሉለነት እዩ፡፡ሎርድ ኣክተን ‹‹ገደብ ኣልቦ ስልጣን ብዘይ ገደብ ይግዕዝይ (Absolute power corrupts absolutely) ›› ይብል፡፡
ጆን አዳምስ ድማ ‹‹ስልጣን ንግዕዝይና ዝተቓለዐ ስለ ዝኾነ፣ወሳንነት እቲ ስልጣን ብዝወሰኸ ቁፅሪ እቲ ብዓል ስልጣን ብስነ ምግባር ይኹን ብፀባይ ዝበለፀ ክኾን ኣለዎ ዝብል ናይ ህዝቢ ሕቶ እውን ብኡ መጠን ይውስኽ (Because power corrupts, Society’s demands for moral authority and character increases as the importance of the position increases) ›› ይብለካ፡፡
ስለዝይ እቲ ሓራዲ ጎማዲ ከም ድላዩ ንክቐትል ዝኽእል ዕድል ተሃሊዩዎ ዲሞክራሲ ንኸነግስ ዘገድሶ ነገር ኣይህልውን፡፡ከም ድላይኻ ዝጉተትን ዝርገፅን ሓፋሽ ተሃልዩ ወይ ከምኡ ንምግባር ዘኽእለካ ቁጠባውን ፖለቲካዊን ብቕዓት ክሳብ ዘለካ ትረግፅ፣ ትሓርድ ትጎምድ፡፡ከምኡ ምግባር ተዘይኽኢልኻ ኸ? ህዝቢ ይዕምፅ፤ ሰላም ይዝረግ፤ ዓዲ ትሕመስ፡፡እዝይ ድማ ናብቲ ሐዚ ዘለናዮ ኹነታት ይምርሐካ፡፡መንግስቲ ብስሩዕ መንግስታዊ ምሓውር ከመሓድር ስለዘይኽእል ስልጣኑ ንኣባላት ፀጥታ ንከረክብ ይግደድ፡፡እዝይ ግን ግዝያዊ እምበር ዘላቒ መፍተሒ ኣይኮንን፡፡እታ እንኮ ዘላቒት ፍታሕ ንዘተ፣ምይይጥን ክትዕን ምድላውን ነተን ህዝቢ ዘልዐለን ሕቶታት ምምላስን እያ፡፡እዚኣ ግን ቅድሚ ናብዝ ኹሉ ዕንክሊልን ምንግልታዕን ምብፃሕኻ ተትገብራ እያ እታ ዝቐለለት፤ ንምስላኡ ኳ ‹‹ቆልዓ ብንእሱ፣ ቆርበት ብርሕሱ›› ዝብሃል፡፡ምኽንያቱ፣ ዝተሃነፀ ኣይፈርስን…ብቐሊሉ ዘይሓውይ በሰላ እውን ኣይገድፍን፡፡እቲ መንግስቲ እውን ካብ ስዕረት ይድሕን፡፡ምኽንያቱ ህፁፅ ኣዋጅ ናይ ስዕረት መግለፂ እዩ፡፡መጀር ጀነራል ኣበበ ተ/ሃይማኖት(ጆቤ) ህፁፅ ግዘ ኣዋጅ ‹‹ንዓይ ስዕረት እዩ››[21] ሕድሕድ ኮንትራክተር ካብቲ ግቡእ ዋጋ ብማእኸላይ 10 ምኢታዊ ብላዕ ይከፍል ነይሩ፡፡ሰራሕተኛታት ግምሩኽ እውን ናብ ሃገር ኣብ ዝኣትው ሃለቕቲ ኣቕሑ ብኢደ ወነኖም ብማእኸላ 12 ምኢታዊ ብላዕ የክፍሉ ከም ዝነበሩ ይሕብር፡፡ እዝይ ግን እቶም ሙሰኛታት ከም ገበነኛታት ዘቑፅሮም ከይኾንስ ኣምራት ልምዓታዊ መንግስቲ ዝተረደኦም ‹‹ልምዓታዊ›› ሰረቕቲ እውን ምስ ልምዓታዊ ፖሊሲታት መንግስቲ ስለዝሰመሩ ጥራይ ከም መርኣያ እዩ ወሲድዎም፡፡እዘን ልዕል ኢለን ዝተጠቐሳ ኣብነታትን ኣበሃህላታትን ኣብ ካሊእ ማሕበረ ሰብ ብዙሕ ለውጢ ንከይህልወን ይኽእል፤ ‹‹ሲሾም ያልበል፣ ሲሻር ይቆጨዋል›› እናተብሃለ ኣብ ዝዓበየ ሕብረተ ሰብ ግን ፅዕንቶአን ቀሊል ኣይኮነን፡፡ብስሩ እውን ግን ካብ ሕድሕድ ኮንትራክተር 10 ምኢታዊ ብላዕ ምቕባል ብቐሊሉ ዝርአ ኣይኮነን፡፡ ካብ ሓደ ቢልዮን ቅርሺ ሓደ ምኢቲ ሚልዮን ቅርሺ ብላዕ ይወስድ ኣሎ ማለት እዩ፡፡
ሓደ ኣብ ትግራይ ብግብርና ተቖፂሩ ዝሰርሕ ዝነበረ ናይ ቕደም መማህርተይ ዘውግዐኒ ታሪኽ ድማ ክነግረኩም፡፡ኣብታ ዝሰርሐላ ጣብያ ዝነበረ ዓመታዊ እቶት ኣጋኒኑ ስለዘየሕለፈ ካብ ወረዳኡ ዝትሕት ደረጃ ተዋሂብዎ፡፡ ዳሓር እቶም ላዕለዎት ሓለፍቲ ንምንታይ ዝብል ሕቶ ሓቲቶሞ፡፡ ንሱ ድማ እቶም ክለምዑ ተባሂሎም ዝተሓሰቡ ትልሚታት ስለ ዘይተዛዘሙ እቲ ዝተረኸበ እቶት ከምኡ ስለዝኾነ እዩ ኢሉ ይምልስ፡፡እቶም ሓለፍቲ ድማ ‹‹እቲ ምህርቲ ንክስስን ምግባርስ ዋላ ኣይክኣል፤ ነቲ ቑፅሪ ኣሰሲንካ ምሕላፍ ከ እንታይ ዓጊትካ?›› ክብሉ ኣፋጢጦምሉ፡፡‹‹ብዓመቱ ግን›› ይብል እቲ መሓዛይ ፣‹‹ከምቲ ዝተኣዘዝኩዎን ከም ሃገረይን ቑፅሪ ጥራሕ ኣሰሰነ ስለ ዘመሓላለፍኩ ጥራሕ ካብ ወረዳ ሳልሳይ ወፂእኻ ተባሂለ ተሸሊመ›› ኢሉኒ፡፡እቲ ኣዝዩ ዝተጋነን ኣብ መሬት ዘየሎ ናይ ሓሰት ፀብፃባትን መኽንያቱ ንሱ ከም ዝኾነ እውን ኣረዲኡኒ፡፡ሐዚ ግን ስራሕ ቀይሩ ኣሎ፡፡
ኣይተ ስዩም መስፍን ምስ መፅሄት ውራይና ኣብ ዝገብሮ ቃለ መጠይቕ ነቲ ኣብ ሃገርና ዘሎ ግዕዝይና፣ ‹‹…ሙስና እንተወሲድና እኮ ኣባና ክህሉ ዝኽእል ስቕ ኢልካ ጠልቆምቆም እዩ፤ኣብ ካሊእ ግን ብቢልዮናት እዩ ዝርከቦም፡፡ ስለዝይ ዝተጋነነ እውን ኣይኮንን፡፡››[23] ንምርካብ ተተሊሙ ነይሩ፡፡ ይኹን እምበር እቲ 77 ቢልዮን ቅርሺ ዘንቀሳቅስ ኮርፖሬሽን ልምዓት ሽኮር ኢትዮጵያ ክሳብ ሐዚ ህንፀት ሓንቲ ፋብሪካ እውን ኣይወደአን፡፡ብምዃኑ ድማ ይትረፍ 1.2 ቢልዮን ዶላር ኣታዊ ክረክብስ እቲ 77 ቢልዮን ቅርሺ እውን ኣበይ ከም ዝኣተወ ኣይተፈለጠን፡፡እዝይ ግን ንኣይተ ስዩም ‹‹ጠልቆምቆም›› እዩ፡፡እቲ ብልየን ኣብ ኢድ ውልቀ ሰባት ስለ ዘይተረኸበ ብቢልየናት ዝቑፀር ገንዘብ ግዳይ ግዕዝይና ኣይኾንሎን ምባል ኣይክኣልን፡፡
እቲ ኣብ ካሊእ ዓለም ዘሎ ልምዲ፣ ህንፀት ሓደ ፋብሪካ ሽኮር ንምዝዛም ልዕሊ ሓደ ዓመት ኣይወስድን፡፡ኮርፖሬሽን ልምዓት ሽኮር ኢትዮጵያ ግን ኣብ ውሽጢ ሓደ ዓመትን ሽዱሽተ ወርሕን ህንፀት ሓደ ፋብሪካ ሽኮር ንምዝዛም ተወዓዒሉ ድሕሪ 8 ዓመታት ሓንቲ ፋብሪካ ሃኒፁ ኣይወደአን፡፡
መፅሄት ውራይና መዝገበ ገብራይ ምስ ዝተበሃሉ ወያናይ ኣብ ዝገበረቶ ቃለ መጠይቕ ብዘይ ብላዕ(ጉቦ) ጉዳይኻ ምፍፃም ከም ዘይክኣል ሓቢሩ ኣሎ፡፡ወያናይ መዝገበ ከም ዝስዕብ ይብሉ፣ ‹‹ሓንቲ ነገር ሓቲትካ… ኣንታ ግዜ ሰልጢኑ እዩ… ዝግበር እንዶ ግበር ናይ ዘረባ እኮ ኣይኮነን ይብለካ፡፡ሃበና ክንውድአልካ ማለት እዩ! ናይ ባዕሉ ኮዳት እኒሀዎ እቲ ብላዕ! እቲ ጉቦ … ጉቦ ከይሃብካ ክትጠርዕ እንተይልካ ይስሕቑኻ እዮም፡፡ ኣበይ እዩ ኣንታ ነይሩ እዙይ ክሳብ ሐዚ ዘይተረደኦ ድሑር ይብሉኻ፡፡እየየየ…ዓርከይ ይበላካ…በቃ ምምንጫት እዩ…ክንደይ ኢልካ ድማ ከምእትህብ…ኣብ ሆቴል እኮ ኢኻ ጉዳይካ ትውድእ…››[25] ይብል፡፡ስለዝይ፣ መሰል ውሑዳት ዝኽበረሉ መኽንያት መሰል ብዙሓት ምእንታን ክኽበር እዩ፡፡መሰል ውሑዳት ኣብ ዘየኽብር ሕበረተ ሰብ ሰላምን ድሕንነትን ብዙሓት እውን ዋሕስ ኣይህልዎን፡፡ዘላቒ ረብሓና ንምርግጋፅ ክንብል ኢና መሰል ውሑዳት ንምኽባር እንግደድ እምበር ንፅድቂ ኣይኮንን፡፡
ብስሩ እውን ንዘልኣለም ሓያል ኮይኑ ዝነብር የለን፡፡በዝሒ ይኹን ሓይሊ ብግዘ፣ ቦታን ኩነታትን ዝተደረተ ስለ ዝኾነ ዘላቕነት የብሉን፡፡
በርትራንድ ሩሰል ዝብሃለ እንግሊዛዊ ሊቅ መርገፅትን ዕብለላን ብዙሓት ኣደብ እነድሕዘሉ መኽንያት ከም ዝስዕብ የቕምጦ፣ ‹‹The protection of minorities is vitally important; and even the most orthodox of us may find himself in a minority some day, so that we all have an interest in restraining the tyranny of majorities.››ናይ ሓሳብ ኣፈላላይ ንዘልኣለም ይንበር!፡- ምስ ኣሕዋትና ክንጃፋዕ ኣለና! ብምንታይ? ብሓሳብ። ቃላት፣ ሓረጋት፣ ሙሉእ ሓሳባትን ዓንቀፃትን ክፍንፅሕ ኢና። ርእሲ ሓውና ግን ሽሽ ኣይንብልን። ንወዲ ሰብ፣ ኣመለኻኽታኡን ኣተሓሳስባኡን ፈሊና ንፈልጥን ንወቅዕን። ብሓሳብ ንገጥም፤ ንስዓር ወይ ንስዕር።ብመርትዖን መኽኒያታዊነትን ንዝተሰነየ ክትዕ ድልዋት ኢና፡፡ እንኮ መሳረሒኡ ፕሮፓጋንዳ ንዝኾነ እውን ሜላታት ፕሮፓጋንዳ ተጠቒምና ክንምከት ኣለና፡፡ብዝኾነ ይኹን መንገዲ ግን ወዲ ሰብ ዓርሱ ናይ ምግላፅ መሰሉ ክዕፈን የብሉን፡፡መሰላት ብነፃት ምሕሳብን ሓሳብኻ ብዝተፈላለዩ ሜላታት ምግላፅን መሰረታዊ ሰብኣዊ መሰላት እዮም፡፡ንመንግስቲ ደጊፍካ ጥራሕ ምፅሓፍን ምዝራብን መሰል ከይኮነስ ሕሽክርና እዩ፡፡
ዶ/ር ያሬድ ለገሠ፣ ናይ ሕገ መንግስቲ ላዕለዋይ ክኢላን ጠበቓን እዮም፡፡እዞም ላዕለዋይ ብዓል ሞያ ሕጊ ምስ ሪፖርትር ኣብ ዝገበርዎ ቃለ መጠይቕ ንመሰል ዓርስኻ ምግላፅ(ፊደል ‹ግ› ላሕሊሓ ትነበብ) ከም ዝስዕብ ኣቐሚጠሞ፤‹‹ናይ ወድ ሰብ ቁጠባውን ናይ እንጀራ ሕቶን ብምምላስ ተቐባልነት ንምርካብ ምፍታን ኣግባብነት የብሉን፡፡ ኢህወዴግ፣ መሰለይ ተጋሂሱ ክትብሎ ከለኻ ብዛዕባ ልምዓት እዩ ዝዛረብ፡፡መሰላት ስቪልን ፖለቲካን እውን መግለፂታት ሰብኣዊነት እዮም፡፡ ናይ ምዝራብ ነፃነት እንትግሃስ ሰብኣዊ ክብሪ እዩ ዝግሃስ… ናይ ምዝራብ ነፃነት መራሒ ንምውዳስ ዝተቐመጠ ነፃነት ኣይኮንን፡፡ብመሰረቱ ናይ ምዝራብ ነፃነት ዘድለየሉ መኽንያት ንምቅዋምን ዝተፈላለዩ ኣተሓሳስባታት ንምቕራብን እምበር መንግስቲ ንዝድግፎምን ዝሕጎሰሎምን ድምፂታት ምግዋሕ ናይ ምዝራብ ነፃነት ኣይኮንን፡፡ከምኡ ተኾይኑ እማ ኣድላይ ዘይኮነ ምድግጋም እዩ፡፡ ሕገ መንግስቱ መንግስቲ ክገብሮምን ክገብሮም ዘይኽእልን ነገራት ዝሓዘ ሰነድ እዩ፡፡ሐዚ ግን፣ ዓንቀፅ 29 ከይዱ ከይዱ መንግስቲ ዝደልዮም ነገራት ጥራሕ ናይ ምዝራብ መሰል ናብ ዝብል ደረጃ ወሪዱ ኣሎ፡፡ ናይ መንግስቲ ኣሰራርሓ ንፖለቲካ ባህልና ሸርሺርዎ፡፡ ናይ ምዝራብ ነፃነት ኩሎም መሰላት ወዲ ሰብ ንምፍፃም ቁልፊ እዩ፡፡ይኹን እምበር ልዕሊ ኩሎም መሰላት ተበዲሉ ዘሎ ናይ ምዝራብ ነፃነት እዩ፡፡››[28] ብምባል ንኣበሃህላ ዶክተር ያሬድ ተራጉዶ፡፡
- ትግራዋይነት ዝዕድሉ ጣብያታት ኣይንደልን፡- ንዝኾነ ይኹን ትግራዋይ ዘሎን ዘየሎን መፀለምታታት ንምልጣፍ ኣይንህንደድን፡፡ማሕለኻታት፣ ዓፀባታት፣ ኣዝዮም ፈተንቲ ፀገማት ምስ ዘጋጥሙና ኣውራ መንቀሊታቶም ብምልላይን ብምእላይን ዘላቒ መፍተሒ ነናድይ እምበር ብዓይኒ ዕሙተይ ምስ ውልቀ ሰባትን ጉጅለታትን ንምልጋብ ኣይንችኩልን፡፡ ብኣብነት ከረደእ ይፈቐደለይ፡- ኣይተ ሞላ ኣስገዶም ‹‹ኣብ ኢትዮጵያ ናይ ሰናይ ምምሕዳር ዴሞክራሲን ልምዓትን ፀገም ኣሎ፣ እዚ ከዓ ኣብ ትሕቲ ስርዓት ወያነ ኮይንካ ብፖለቲካዊ ቓልሲ ክፍታሕ ኣይኽእልን እዩ፤ እዚ ክፍታሕ እንተኾይኑ ብረት ኣልዒልካ እዩ ክፍታሕ ዝኽእል››ካብ ዝብል ቅዋም ተበጊሶም ኣብ በረኻታት ኤርትራ ሰፊሮም ምንባሮም ይዝከር፡፡ምስ ሻዕብያ ኮይኖም ድማ ሃገርና ብፍላይ ድማ ንትግራይና ይድምዩዋ ከም ዝነበሩ ይፍለጥ።
መናእሰይ ትግራይ ተገዲዶም ይኹን ብፍቓዶም ናብ ኤርትራ የምርሑ ምንባሮም ኣይርሳዕን፡፡ ድሓር ግን ብ2008 ዓ.ም ልዕሊ 800 ኣባላት ደምሒት እናመሪሑ ናብ ሃገሮም ኢትዮጵያ ብሰላም እንትኣተው ክልተ ኢድና ዘርጊሕና ብታሕጓስ ተቐቢልናዮም፤ ናይ ጀግና ኣቀባብላ እውን ገይርናሎም፡፡ ሐዚ እውን እንተስ ብስሕተት እንተስ ካብ ሕርቐት ተላዒሎም ናብ ዘየድልይ መንገዲ ንዘምረሑ ኣሕዋትና ናብቲ ቅኑዕ መንገዲ ንክምለሱ ንላበዎም እምበር መንነቶምን ሰብኣዊ መሰሎምን ንምግፋፍ ኣይነፃደፍ፡፡ዝተሰሓሓተ ኣመለኻኽታ ይኹን ኣተሓሳስባ ተሃልዩ ትኽክለኛ ኣተሓሳስባ ብምቕራብ ክሰተኻኸል ኣለዎ እምበር ሽም ብምጥፋእን ‹‹ፀላኢ ህዝቢ ትግራይ›› እናበለኻ ብምፅላምን ክኾን የብሉን፡፡ገለ ኣየለ ጫሚሶታት ግን ከምዙይ ይብሉ፣‹‹ኣብ ቀፃላይ ስርዓት ዝቑልበጠሉ ዕድል ንምምችቻው ከም ዝሰለለ ከልቢ ብድሓር ዝሰልቡና ኣብ ጎንደር ኣብ ልዕሊ ተጋሩ ዝተፈፀመ ዘረፋን ሞትን ተኸቲሉ ተጋሩ ናይ ኢድኩም ኢኩም ረኹብኩም ዝብል ናይኒ ክስቶን(ሽም ንዘይምፅራሕ) መሻርኽቱን ሰለብቲ ኣታሓሳስባታት እውን ናብ ዕዳጋ ይቐርቡ ኣለው፡፡›› መርትዖ ኣምፅኡ ተበልካዮም ግን ኣቕርቡን፡፡
- ኣውራ ፃላኢና ፋሉልነት እዩ፡- ክደግሞ እየ፣ ኣውራ ፀላኢና ፋሉልነት እዩ፤ ቅደም ይኹን ሎሚ ከምኡ እውን ንቕድሚት፡፡መፍተሒኡ ድማ ልዕልነት ሕጊ ንክነግስ ምቅላስ እዩ፡፡ሓርነት ብልዕልነት ሕጊ ኣቢሉ ይረጋገፅ፡፡ብዘይ ሓርነት የለን ሓድነት! ከም ጭርሖ ይቆፀር፡፡ፋሉልነት ማለት ከምቲ ቶማስ ሆበስ ‹‹State of Nature›› ዝበሎ ኩነታት ኣልቦ ፍትሕን ርትዕን…ዘመነ ኣካሒዳ…ዘመነ ሕንጉጓይ…ዘመነ ተበላላዕ…ዘመነ ሕረዶ ጉመዶ ዘመላኽት እዩ፡፡ከምዝይ ዓይነት ኩነታት ኣብቲ ዝሓለፈ ዓመት (2008 ዓ.ም) ኣብ ጎንደርን ገለ ክፋላት ክልል ኦሮምያን ብወሳናይ መልክዑ ተኸሲቱ እዩ፡፡ሰላም እንትዝረግ ዋሕስ ኦፊርካ ምእታው ይኹን ውዒልኻ ምሕዳር ኣይህልውን፡፡ሞትኻን ሕየትካን ዝተረጋግፀሉ መንገዲ ይጠፍእ፡፡ማሕበራዊ ውዕሊ ዘድልየሉ መኽንያት ከምዝይ ዓይነት ኩነታት ንከይፍጠር እዩ፤ ዋሕስ ድሕንነት፣ ዋንነትን ሓርነትን ንምርግጋፅ፡፡ልዕልነት ሕጊ ምስ ዝጥሓስ ድማ ስነ ስርዓት ንብል፡፡
- 1. ስነ ስርዓት!
ነዛ ሓረግ እዚኣ ዘይፈልጥ ትግራዋይ ዘሎ ኣይመስለንን፡፡ተሃልዩ ግን ብናይ ተጋሩ ባህሊ፣ ስርዓትን ወግዕን ዝዓበየ እዩ ምባል ከቢድ እዩ፡፡ወለድና ካብ ዕሸልነትና ጀሚሮም ‹‹ስነ ስርዓት›› እናበሉ ስርዓት ኣትሒዞም ኣዕብዮምና፡፡ዝኾነ ዘይልሙድን እቲ ማሕበረሰብ ዘወገዞን ነገር ክንፍፅም ምስ ዝዕዘቡ ‹‹ስነ ስርዓት›› ይብሉ፡፡እቲ ቅደም ቅደም ብህገ ኣምላክ እውን ይብሃል ነይሩ፡፡ህገ ኣምላክ ካብ ፍልፍላት ዘመናዊ ሕጊ እቲ ሓደ ከም ዝኾነ ሊቃውንቲ ስነ ሕጊ ይኣምኑ፡፡ብዝኾነ ግን፣ ስነ ስርዓት ይብሃል ዋላ እውን ብህገ ኣምላክ ኣውራ መልእኽቱ ‹‹ልዕልነት ሕጊ ይከበር›› ዝብል እዩ፡፡
ህዝቢና ሐዚ እውን በዘይ ይኣምን፡፡እቶም ተማሂርና በሃልቲ ግን ብዝይ ኣይኣምኑን፤ ምናልባች ንይጨላኡ ክደጋግምዎ ይኽእሉ፡፡ክትግብርዎ ክሳብ ዘይረኣና ግን ኣሚኖምሉ እዮም ዝዛረቡ ዘለው ክንብል ኣይንኽእልን፡፡ማርክስ ከምዙይ በለ፣ ሌኒን ድማ ከምዙይ ኢሉ ነይሩ፣ ብፃይ ማኦ ከምዙይ ኢሉ፣ ጀነራል ፓርክ ከምዙይ ዓይነት ስርዓት ይኽተል ነይሩ…ስለዝይ ንሕና እውን ከምኡ ክንብል ኣለና ኢሎም ይንየቱ፡፡እዞም ሰባት እዚኦም ኣብ ዝተፈለየ ማሕበረሰብ፣ ኣብ ዝተፈለየ እዋንን ቦታን ዝተፈላለዩ ነገራት ከም ዝተዛረቡ ኣይስቆሮሞን፡፡ዓውዲ ዝብሃል ነገር ፈፂሙ ኣይርደኦምን፡፡ንሕና ኣብ ዝተፈለየ ቦታን እዋንን ዝተፈለየ ባህልን ፀጋታትን ምስ ዘለዎ ሕብረተ ሰብ ኢና ንነብር ዘለና፤ ስለዚይ እቲ ክትከል ዘለዎ ስርዓት እውን ዝተፈለየ ክኾን ኣለዎ ኢሎም ኣይሓስቡን፡፡የግዳስ ንርእሶም ኣነ እየ ትኽክለኛ ማርክሲስት ሌኒንስት፣ ማኦይስት ወዘተ. እናበሉ ክንየቱ ትዕዘብ፡፡ብሓቂ የሕፍር!
ህዝቢና ስነ ስርዓት ይብል፤ ንሶም ግን ስነ ማርክሰ…ሌኒነ…ማኦ ይብሉ፡፡ህዝብና ብልዕልነት ሕጊ ይኣምንን ይምካሕን ንሶም ግን ብልዕልነት ውልቀ ሰባትን ጉጅለታትን ይንየቱ፡፡ዓለም ብላሽ! ዕርያ ንሶም ታይ ገይሮም፤ እቲ የማነ ፀጋም ከይበሉ ዝገበሩዎ ፋሉል መነፅሮም እዩ ከምኡ ዝገብሮም ዘሎ፡፡ነቲ መነፀር(ወያናይ ዲሞክራሲ) ነኻኺእናዮ እንዲና ብሰላም ተቐንይና ካሊእ መዓልቲ ብሰፊሑ ክንርእዮ ኢና፡፡ንሐዚ ግን እቲ ዓብዪ ፀገም ንሱ ከም ዝኾነ ሓቢርና ንቐፀል፡፡ገብረ ስላሰ ዝብሃል ሓደ ኣብ ወፃኢ ዝነብር ናይ ፌስቡክ መሓዛይ፣‹‹ናይ ሕጊ ልዕልና ዘይተረጋገጸሉ ሃገር ልምዓቱን ሰላሙን ዘላቕነት ኣይህሉዎን።›› ይብል፡፡ ገብረ ስላሰ ብወረቀት ተጠሪዙ ዝተቐመጠ ሕጊ ጥራይ ከይኮነስ ልዕልነት ሕጊ ብተግባር ኣብ ዝተመስከረሉ ሃገር ዝነብርን እዩ፡፡ካብቶም ልዕልነት ሕጊ ወይ ከዓ ልዕልነት ስርዓት ናይ ሓንቲ ሃገር ትርግታ ልቢ ከም ዝኾነ ዝተሰወጦም እዝዮም ውሑዳት እውን እዩ፡፡
መብዛሕቲኡ ሰብ(ብፍላይ እቲ ምሁር እየ ብሃላይ) ክስቆሮ ዘይኻኣለ ጉዳይ ስነ ስርዓት፣ ብህገ ኣምላክ፣ ልዕልነት ሕጊ ይከበር ዝብሉ መሰረታዊ ኣምራት እዮም፡፡ልዕልነት ሕጊ ወገሐ ፀብሐ ይጥሓስ፤ ብልዕልነት ሕጊ ከይኮነስ ብልዕልነት ዕሉላት እናተጀፋዕና ንርከብ፤ሓደ ትግራዋይ ካብ ስልጣን ስለ ዝወረደ ወይ እውን ገለ ተጋሩ ናብ ዝልዓለ ስልጣን ስለ ዝደየቡ ጥራሕ ትግራይ ዝሓልፈላ ዝመስሎ ብሃም ትግራዋይ ያሒት እዩ፡፡
ሞትን ሕየትን ሓንቲ ሃገር ኣብ ልዕልነት ሕጊ ዝተደረኸ እዩ፡፡ ውልቀ ሰባት ካብ ድላዮም ይምፀኡ ልዕሊ ሕጊ እንድሕር ድኣ ኮይኖም ሃገር ኣብ ኣፋን ዕርበታን ከም ዝበፅሐት ዘመላኽት ቀይሕ መብራህቲ በሪሁ ኣሎ ማለት እዩ፡፡ኣብ ሃገርና ከምዚ ዓይነት ቀይሕ መብራህቲ ካብ ዝበርህ ሓያሎ ዘመናት ሓሊፎም፡፡ ሐዚ እውን ነቲ ቀይሕ መብራህቲ ናብ ብጫ ኢሉ እውን ናብ ቆፅላዋይ ሕብሪ ንምቕያር ዝተዳለወ ወይከ የለን፤ ተሃሊው እውን ብተግባር ንምርኣይ የብቅዐና፡፡
- 2. ተገፈዑልና
ህዝቢና ስነ ስርዓት፣ ብህገ ኣምላክ፣ ብዝባን ሕጊ…ልዕልነት ሕጊ ይከበር ካብ ዝብል ፀኒሑ፡፡ ዳሕራይ ድማ ሰማዒ ስለ ዘይረኸበ ተገፈዑልና ናብ ምባል ኣቲው፡፡ምሕፅንታ ተገፈዑልና ኣስሚዑ እውን እቲ ግህሰት ሕጊ ጠጠው ኣይበለን፡፡ህዝቢና መስተውዐሊ ስለዝኾነ መኪና፣ ፋብሪካ፣ ገዛውቲ ወዘተ. ኣየቃፀለን፣ መስታወት ኣይሰበረን…ህይወት ኣይጥፈአን…ግህሰት ሕጊ ብግህሰት ሕጊ ስለዘይእረም፡፡ ኣብ ካልኦት ከባቢታት ግን ከምኡ ተገይሩ፡፡ መንግስቲ እውን ኣድላይ ናብዘይኾነ ህዝባዊ ጎንፂ ኣቲው፡፡እቲ ስርዓት ሰላምን ምርግጋእን ብቲ ልሙድ መንገዲ ከረጋግፅ ስለዘይኸኣለ ህፁፅ ኣዋጅ ንክእውጅ ተገዲዱ፡፡ነቲ ብፍናኑ ዘፍረሶ ማሕበራዊ ውዕሊ (social contract…rule of law) መሊሱ ንምህናፅ ብዓሚቑ ክሕደስ እየ ይብል ኣሎ፡፡ይግበሮ! ህዝቢና ግን ናብዙይ ቅድሚ ምብፃሕና ነገራት ነስተኻኽል ካብ ዝብል ፀኒሑ፡፡
ገለ መሻረውቲ ነፋሒቶታት ‹‹ኣውራ ፀላኢና ድኽነት እዩ›› ክብሉ ይሰምዕ፡፡ነዞም መሻረውቲ ሕሊናኦም ሸይጦም ዝኽተሉ መፍለሳት ድማ መመሊሶም የጋውሕዎ፡፡ንዓይ ድኽነት ውፅኢት ፋሉለነት እምበር ካሊእ ኣይኮነን፡፡እዚ ግልፂ ዝኾነልና ‹‹ንምንታይ ደኽቲምና?›› ዝብል ሕቶ ምስ እንሓትት እዩ፡፡መንቀሊታት ድኽነትናን ድሕረትናን እንታይ እዮም? ኢልና እስኪ ንሕተት፡፡
እኹል ሃፍቲ ተፈጥሮ የብልናን ዝብሉ ኣይስኣኑን፡፡እዝይ ግን ምስ ወድዓዊ ሓቂታት ኣይቃደውን፡፡ሃፍቲ ተፈጥሮ እማ መሊእና እዩ፤ እቲ ዘለናስ መዓዝ ተጠቒምናሉ? ሰፊሕ ሃፍቲ ‹‹ትሪዚም›› ኣለና፤ ወርቂ ሓዊሱ ብዙሓት መዓድናት ኣለውና፣ ፖታሽን ነዳድን ኣለና፡፡ኣብዚ ዘለናዮ ዘመን ናብ ሃፍቲ ተፈጥሮ ዘይልወጥ ነገር ዳርጋ የለን፤ እምኒ ስሚንቶ፣ጃህያ ወዘተ. ይኸውን፡፡ እቲ ሓመድ እውን ናብ ብረት ይልወጥ፡፡እዚኦምን ካልኦትን ኣለውና…ወድዓዊ ሓቂ እዩ፡፡ተዘይህልውና ነይሮም እውን ግን ቀንዲ መንቀሊ ድሕነትና ኣይኮኑን፡፡እስራኤል፣ ሲንጋፖር፣ ኖርወይ እናበልና ሃገራት ክንዝርዝር ኣይንውዕልን እምበር በቲ ናትና ሃፍቲ ተፈጥሮ ዝሃርፉ ብዙሓት ስልጡናት ሃገራት ኣለው፡፡
ናይ ህዝቢና ድሕረት እውን መንቀሊ ድኽነትና ኣይኮነን፡፡ብሰሩ እውን ህዝቢና ድሑር ኣይኮነን ኢለ ይኣምን፡፡ኣዝዩ ግስሩጥን ድሑርን እማ እቲ ጥማር ወረቀታት ስለዝሓቖፈ ጥራሕ ተማሂረ ዝብል ወታፍ እዩ፡፡እምበር ህዝቢና እማ ዓቃል፣ፀዋር፣ ሃርኳት፣ ቅኑዕ…እዩ፡፡ነቶም ‹‹መሪሕ ውድብ›› ኢና ብሃልቲ ማለሊታውያን ብተዓፃፃፊ ከም ዝበልፆም ካብ ኣንደበቱን ተግባሩን የመስክር፡፡ንሶም እንትብዕልጉ፣ ሕግን ሰረትን እንትጥሕሱ ምስ ዝርእይ ስነ ስርዓት፣ ብህገ ኣምላክ፣ ልዕልነት ሕጊ ይከበር እናበለ ይርከብ፡፡
ስለዝይ ኣውራ ፀላእትና ፋሉላት ገዛእቲ እዮም፡፡እኒ ኣሳማጉሉ ሃገራት ንምንታይ ይፈርሳ(ይወድቃ…Why nations fail)[30] ይብል ካብቶም ንሽልማት ኖቤል ዘሸነፉ ውሑዳት ዝኾነ ኣማርትያ ሰን፡፡
ዊልያም ኢስተርሊ እውን ከምቲ ኣብ ሃገርና ዘሎ ብሽም ልምዓት ፖለቲካን ስቪልን መሰላት ንዝግህስ ስርዓት ከም ዝስዕብ ይገልፆ፣ ‹‹ከምቲ ቅደም ንጉሳዊ ስልጣን መለኮታዊ መሰል እዩ ዝብሃል ዝነበረ ሎሚ ድማ ልምዓት መሰል ውልቀ መለኽቲ ኮይኑ ኣሎ፡፡ሎሚ፣ ብላዕለወት ክኢላታት ዝሕገዙ ውልቀ መለኽቲ ንልምዓት ከም ጉልባብ ይጥቀምሉ፡፡ (What used to be the divine right of kings has in our time become the development right of dictators. The implicit vision in development today is that of well-intentioned autocrats advised by technical experts.)›› እንኮ ዋሕስና ልዕልነት ሕጊ እዩ፡- ሕገ መንግስቲ ሃገርና ፍልፍል ዘለቕቲ ረብሓታትናን ርትዓዊያን መርገፂታትናን እዩ፡፡ስለዝኾነ ድማ ሰበስልጣናት መንግስቲ ሓዊሱ ኩሉ ሰብ ንከኽብሮ ክንቃለስ ኣለና፡፡ሕገ መንግስቲ(ሰነድ ማሕበራዊ ውዕሊና) ተዘይተኸቢሩ ልዕልነት ሕጊ እውን ኣይኽበርን፡፡ልዕልነት ሕጊ ቅድሚት ዝስራዕ ሃገራዊ ጉዳይ እዩ፤ ቅጠባ፣ ፖለቲካን ባህልን እውን ልዕሊኡ ክኾኑ ኣይኽእሉን፡፡ምኽንያቱ ልዕልነት ሕጊ ኣብዘይብሉ ይትረፍ ዘይነበረና ቁጠባዊ ዕብየትን ምዕባለን ክነምፅእስ ነታ ዘላትና ጭባጦ እውን ክንዕቅባ ኣይንኽእልን፡፡ይትረፍ ኣለኒ እንብሎ ንብረት ክንዕቅብስ እታ እንኮ ህይወትና እውን ኣብ ሕቶ ምልክት እያ ትነብር፡፡ብኣውራኡ ድማ ልዕልነት ሕጊ የለን ማለት ሓርነት የለን ማለት እዩ፡፡ሓርነት ተዘይሃልዩ ድማ ሓቀኛን ዘላቕን ሓድነት ኣይህልውን፡፡ርትዓዊ ሓድነት ኣብ ዘላቒ ረብሓ ዝተመስረተ እዩ፡፡ብሃለዋትኻ፣ ሰብኣዊ ክብርኻን ዘላቒ ረብሓኻን ዝመፅእ ኩሉ ፋሉል እዩ፡፡ፋሉል ድማ ናይ ኣባጊዕ ዓይነት ሓድነት እምበር ዓርሶም ክኢሎም፣ ዘለቕቲ ረብሓኦም ለልዮም ብርትዓዊነት ናይ ዝትሓባበሩ ነፃ ደቂ ሰባት ሕብረት ኣይፈቅድን፡፡እዝይ ፀረ ዋሕስና እዩ፡፡
- ሰላማዊ ቃልሲ ሕገ መንግስታዊ መሰል እዩ፡- ልዕሊ ኹሉ ዘተሓሳስበና በሰላማዊ ቃልሲ መንግስቲ ክልወጥ ኣይኽእልን ዝብል ኣተሓሳስባ ዓብላላይ ክይኽውን እዩ። ምኽንያቱ እዝ ኣተሓሳስባ እዚ ዓብላላይ ተኾይኑ ኣብ ሃገርና ሰላምን ምርግጋዕን ኣይህልውን።ኩሉሻዕ ነታ ዝነበረትና እናፍረስና ካብ ባዶ ንምጅማር ንግደድ፡፡እዙይ ድማ ከምቲ ሌኒን ዝበሎ ሓደሻዕ ንቅድሚት ሰጒምና ብኣሻሓት ኪሎ ሜትሮታት ናብ ዝርሓቐ ምዓሙቕ ድኽነትን ድሕረትን ሸው ኢልና ንክንፀደፍ ይገብረና፡፡ስለዝይ፣ሕገ መንግስቲ ሃገርና ብዘቐመጦ መንገዲ ተቓሊስኻ ስልጣን ምድሓዝ ከም ነውሪ ክቁፀር የብሉን፡፡እቲ ገዛኢ ፓርቲ እውን እቲ ሕጋዊ መንገዲ ተኸቲሉ ኣብ ስልጣን ክፀንሕ መሰሉ እዩ፡፡እቲ ክውገዝ ዘለዎ ኣብ ስልጣን ንምፅናሕ ወይ ድማ ናብ ስልጣን ንምድያብ ዝግበር ፋሉልነት ጥራሕ እዩ፡፡
- ኢትዮጵያ ሃገርናን ትግራይ ክልልናን ማዕረ ንሕለቐለን፡- ኢትዮጵያዊነት ትግራይ እውን ይሓውስ፤ ብዘይካ እታ ናይ ሎሚ ኤርትራ፡፡እቶም ንኢትዮጵያ ከም ጃኬት ገይሮም ዝርእይዋ ግን ንትግራይ ዘለዎም ፍቕሪ እውን በዚሑ ተተብሃለ ከም ከናቲራኦም እዮም ዝርእይዋ፡፡ንዓይ ግን ኢትዮጵያዊነት ይኹን ትግራዋይነት ደመይን ስጋይን እዩ፤ከም ክዳነይ ከይኮነስ ከም ኣካለይ እየ ዝርእዮ፡፡ኣብ ሃገርና ዝጎደለ ተሃልዩ ብቓልስና ንመልኦ፤ነቲ ዘሎ ድማ መስዋእቲ ከፊልና ንዕቅቦ፡፡
ገለ ተጋሩ፣ ብፍላይ ድማ ኣየለ ጫሚሶታት ሓቀኛ ኢትዮጵያዊነት የለን፡፡ኢትዮጵያዊነት ዝብሃል ኣምር ነቲ ዝሓለፈ ጎባጢ ልዕልነት ሽዋን ኣምሓራን ንምምላስ ዝጥቀሙሉ ሸርሒ እዩ ክብሉ ይዕዘብ፡፡ስለዝኾነ ድማ ንሕና ዘገድሰና ትግራዋይነት እምበር ኢትዮጵያዊነት ኣይኮንን ዝብል ቅዋም ኣለዎም፡፡ ይኹን እምበር፣ኣብ ትግራይ መፂእኻ እውን ናይ ትግራዋይነት ደረጃ መደብቲ ኮይኖም ኢኻ ትረኽቦም፡፡ስለዝይ፣እቲ ዓላማኦም ፈለማ ብስም ትግራዋይነት(ትግራዋይነት ነቐድም ብዝብል ሽፋን) ኢትዮጵያዊነትኻ ይገፉኻ፤ ብምቕፃል ድማ ከማና ተዘይሓሲብካ፣ ከማና ተዘይሃሊልኻ፣ ንሕና ብዝፈሰስናዮ ተዘይፈሲስካ…ሓቀኛ ትግራዋይ ኣይኾንካን እናበሉ ትግራዋይነትኻ ብኢደ ወነኖም ከም ዝሰረዝዎ ይነግሩኻ፡፡ እዝይ ኣዝዩ ድሑር ኣተሓሳስባን ኣመለኻኽታን ስለዝኾነ ክስተኻኸል ኣለዎ፡፡
ኢትዮጵያዊነት ይኹን ትግራዋይነት ብስምዒት ውልቀ ሰባት ዝውሰን ኣይኮነን፡፡ኢትዮጵያዊነት ይኹን ትግራዋይነት ብናይ ቀበሌ ካድሬታት ዝከፋፈል ሱኳር ኣይኮንን፡፡ጃኬት ኣይኮነን፤ እንትሞቐካ እተውፅኦ…እንትቆረካ እትድርቦ፡፡ኢትዮጵያዊነት መሪር መስዋእትነት ተኸፊልዎ፤ ደም ወገናትና ፊስሱዎ፤ ሬሳኦም ዝዓረፈሉ፤ ዕትብትና ዝተቐበረሉ፤ መንነትና ዝተሃነፀሉ፤ናይዛ ዓለም ዜጋታት ከም ዝኾንና እነረጋግፀሉ ክቡር መንነትና እዩ፡፡ሃፀይ ዮሃንስ ራብዓይ ዝበልዎ ክጠቅስ ‹‹ኣስተውዕል ወዲ ኢትዮጵያ፡፡ኢትዮጵያ ማለት፣ ፈለማ ኣደኻ፣ ካልኣይ ክብርኻ፣ሳልሳይ ኣሚንኻ፣ራብዓይ ውላድኻ፣ሓምሻይ መቓብርኻ እያ፡፡ስለዚይ፣ ናይ ኣዶ ፍቕሪ፣ ናይ ዘውዲ ክብሪ፣ ናይ ኣሚን ሕያዋይነት፣ናይ ውልድ ደስታ፣ ናይ መቓበር መፈፀምታ ከምዙይ ምዃኑ ፈሊጥኻ ተልዓል፡፡›› ኢሎም፡፡ኣቦና ኣፀይ ዮሃንስ ስለ ኢትዮጵያዊነት ተዛሪቦም ስቕ ኣይበሉን፤ የግዳስ ብተግባር እውን ክሳዶም ተሰይፎምላ እዮም፡፡ነታ ንሶምን መሰላቶም ዝተሰየፉላ ሃገረይ ኢትዮጵያን ክልለይ ትግራይን እየ ከም የማናይን ፀጋማይን ኣዒንተይ ዝርእየን፡፡
ብርግፅ ኣቦና ሃፀይ ዮሃንስ እቲ ዝግበኦም ክብሪ ኣይረኸቡን፡፡ሃፀይ ዮሃንስን ኣሉላ ኣባ ነጋን እናሃለው ናይ ኤርትራ ተጋሩን ናይ ኢትዮጵያ ተጋሩን ዝብሃል ወግዒ ኣይነበረን፡፡ሩባ መረብ ከፋፊሉና ኣይፈልጥን፡፡ይትረፍ ንባሕሪ ነጋሽ ክሸጡስ ጁብትን ሶማሊላንድን(ወደብ ዘይላ) እውን ናትና ከም ዝኾና ይኣምኑ ነይሮም፡፡ተጋሩ ሎሚ ዘብን ግን ኢትዮጵያ ንዝበለ ትግራዋይ ኹሉ ብደቂቀ ምንሊክነት ይከስዎ፡፡ትግራዋይ ኣይኾንካን ይብልዎ፡፡ንምንታይ ከምኡ ከም ዝብሉ ግን ግልፂ እዩ፡፡
ሓደ፣ ኢትዮጵያዊነት ሃፀይ ዮሃንስን ኣሉላ ኣባነጋን ረሲዖም(ሰሪዞም) ንቃወሞ ኢና ብዝብልዎ ደቂቀ ምንሊክ ስለ ዝተከእዎ እዩ፡፡ኢትዮጵያዊነት ተተባሂሉ ናይ ሽዋ ፖለቲካ እዩ ዝርኣዮም፡፡ንምንታይ? ታሪኽ ሃገርና ካብ ቴድሮስ ይጅምርም ንዐኦም ዘሊሉ ወይ ድማ ሽሞም ኣጥፊኡ ናብ ሃፀይ ምንሊኽ ይሻገር፡፡እቲ ካሊእ ዝገብሮ ምኽንያቱ ግልፂ ስለ ዝኾነ ብዙሕ ኣየጉህየናን፡፡ ህወሓትን ናይ ህወሓት ሽልካ ኣንጠልጢሎም ዝዘሩ ተጋሩን ኣሰር ሃፀይ ዮሃንስ ሰሪዞም…ክሳዶም ሂቦም ዝዓቀቡዋ ሃገር ብምሉእ ልቦም ዘይምቕባሎም ግን ኣዝዩ የሕዝን፡፡ፈለማ ምንሊክን ጣልያንን ብዝቀየስዎ ፈለግ ፈሲሶም ኤርትራ ንክትግንፀል ምግባሮም፡፡ብምቕፃል ድማ ንትግራይ ብከባቢያዊነት፣ ንሃገርና ድማ ብብሄር ጎዛዝዮም ኢትዮጵያዊ ስምዒት ንክቅህም ብምግባር እቲ ጎዛዚኻ(ኸፋፊልካ) ምግዛእ ዝብል ናይ ባዕዳውያን ኣተሓሳስባ ኣብቲ ወለዶ ንክሰርፅ ምግባሮም ዓብዪ ክሕደት እዩ፡፡
ስለዝይ፣ ትግራይ ድኻ ስለ ዝኾነት ካብ ፍልፍል ሃፍቲ ተፈጥሮ ኢትዮጵያ ምእንታን ክንርባሕ ኢትዮጵያውያን ኮይንና ንቐፅል ዝብል ቅዋም ኣይነበረናን፤ የብልናን ንሓዋሩ እውን ኣይህልወናን።እዚ ኣመለኻኽታ እዝይ ናይ ሻዕብያን መሰላቱን እምበር ናትና ናይ ተጋሩ ኣይኮንን፡፡ትግራይ ድኻ ስለዝኾነት ከይኮነስ ኢትዮጵያ ኣደኻ፣ኣሚንኻ፣ውላድኻ፣ ሓፍትኻ፣ ክቡር መንነትኻ፣ መቓብርኻ ስለዝኾነት ኢና ብልዕልነት ሕጊ ዝምራሕ ኢትዮጵያዊነት ይንገስ ንብል ዘለና፡፡ዕርቃኖም ብዝወፅኡ ሸርሒታት ሽዋን ኣምለኽቲ ማለሊትን ማኦን ተቆሪንና ኣይኮንና ኢትዮጵያዊነት እንብል ዘለና፡፡
- ‹‹ህወሓት ከመይ ኣላ ከይኮነስ ህዝቢ ትግራይ ከመይ ኣሎ›› ዝብል ሕቶ ድቃስ ይኸልአና፡- ክንደይ ላዕለዎት ሰበ ስልጣናት ህወሓት ሓለፍቲ ፌደራል ቤት ዕዮታት ኮይኖም ከይኮነስ ክንደይ ዝኣከል ብቕዓት ዘለዎ መንእሰይ ትግራይ ኣፍርዮም? ንህዝቢ ትግራይ ይኹን ንመላእ ህዝቢ ኢትዮጵያ ካብ ጓዕፃፃይን ጎባጣይን ኣተሓሳስባታትን ኣሰራርሓታትን ብምንጋፍ ናይ ብሓቂ እንኮ ላዕለዋይ ብዓል ስልጣን ገይሮሞ ዶ? ንውልቀ ረብሓኦምን ሽሞምን ገደምደም ምባል ከይኮነስ ኣብ ሃገርና ልዕልነት ሕጊ ንክሰፍን ዝገበርዎ ፃዕሪ ከመይ ይመስል? ሰብኣዊን ዲሞክራሲያዊን መሰላት ህዝብና ብቃላት ከይኮነስ ብተግባር ንክኽበሩ ገይሮም ዶ? ዝብሉ መሰረታዊ ሕቶታት ነቐድም፡፡
- ‹‹ዝብኢ ዓደይ ይብለዐኒ›› ዝብል ቅዋም ኢንቕበሎን፡- ዝብኢ ካብ ድላዩ ይምፃእ፣ ድላዩ ቋንቋ ይዛረብ፣ክንዲ ድላዩ ታሪኽ ይሃልዎ ዝብኢ እዩ፡፡እቲ ዝብኢ መን እዩ፣ ካበይ መፂኡ፣ ታይ ዓይነት ቋንቋ ይዛረብ፣ ታይ ዓይነት ባህልን ሃይማኖትን ይኽተል? ዝብሉ ሕቶታት ኣብ ድሕንነትና ዘምፅእዎ ለውጢ የለን፡፡እቲ ቁውም ነገር ዝብኢ ክበልዐና የብሉን እዩ፡፡ሕቶ ሰብኣውን ዲሞክራሲያውን መሰላት እውን ካብዙይ ዝተፈለየ ኣይኸውንን፡፡ ውልቀ መለኺ ስርዓት ድላዩ ቋንቋ ይዛረብ ውልቀ መላኺ እዩ፡፡ትግርኛ ስለ ዝተዛረበ ንትግራዋይ ካብ ምጉዕፃፅን ምጉባጥን ንድሕሪት ከም ዘይብል ካብ ህልዊ ኩነታት ምስትውዓል ይክኣል፡፡
- ምስ ኤርትራውያን ንምትዕራቕ ምስ ካልኦት ኢትዮጵያውያን ምፅላእ ኣየድልየናን፡- ኣብ ጎንደርን መተማህን ዘይተፀበናዮ ዋዲቕ ወዲቕና እዩ፡፡ምዓንጣኻ ዝበልዕ በሰላ ገዲፉልና፡፡ እቲ ክኾን ዘለዎ መንቀሊኡ ፈሊጥኻ ዘላቒ ፍታሕ ምንዳይ ጥራሕ እዩ፡፡ይኹን እምበር፣ ብስንኪ ንቑፅ እቲ ርሑስ እውን ሓቢሩ ንክነድድ ኣይንፈቅድን፡፡እቲ ኣብ ሰሜን ዘሎ ኩነታት ኣይሰላም ኣይኲናት ናብ ደቡብ ገፅ ንክሓለፍ ብምግባር ዝመፅእ ዘላቒ ሰላም ኣይህልውን፡፡ ይትረፍ ኣብ ኣፍንጫና ምስ ዘለው ወገናትና ክንፃላእስ ምስ ግብፂ ይኹን ምስ ካልኦት ሃገራት ዓለም ዘለና ዝምድናን ምሕዝነትን እውን ክበላሾ ኣይንደልን፡፡
- ‹‹ሓባኢያ ቁስሉስ ሓባኢ ፈውሱ›› ኣይንኹን፡- እቲ ፈለማ ክንገብሮ ዘለና ሕበጥ ከይህሉ፣ሓቢጡ ከይፍንድእን ከይንቆስልን ምክልኻል እዩ፡፡ሕበጥ ይኹን ቁስሊ ተተራእዩና ግን ክንሓብኦን ክነነኣእሶን የብልናን፤ ናይ ግድን እቲ ቁስሊ ክፍወስ ኣለዎ፡፡ብኽኢላታት ብደምቢ ተሓፂቡ ብፋሻ ክእሰር ኣለዎ፡፡ተዘይኾይኑ ግን መውዐሊ ሃመማ ምዃኑ ኣይተርፍን፡፡እዝይ ድማ ንውድቐት ይዕድም፤ ኣብ በረኻ ዝወደቐ ሰብ ይኹን እንስሳ ኣሞራን ዝብእን ይሻመዮ፤መፃወቲ ሃመማ ይኸውን፡፡ሽዓኡ፣ንሃመማ፣ዝብእን ኣሞራን ምርጋም ለውጢ ኣይህልዎን፡፡
በዚይ መኽንያት ኢና ተጋሩ ዝተጠቓዕናን ንጥቃዕ ዘለናን፡፡እቲ ኣፈላላያት ብሓዞ ስደዶ ንምፍታህ ዝግበር ፈተነታት ግዜኡ ዝሓለፎን ዘላቒነት ዘይብሉን ስለዝኾነ ብምርድዳእን እሂን ምሂን ብምባልን ተዝፍታሕ ይምርፅ፡፡ ናይ ሓባር ፀገማትና ብምይይጥን እንካ ሃባን ክንፈትሖም ተዘይኽኢልና ኣብ መንጎና ሕበጥ ይፍጠር፣ ቀስ እናበለ ይነትዕ፣ ንቖስል፡፡ ዝቖሰለ ድማ ኩሉ ይሻመዮ፡፡ ድሕሪኡ ብኣዴን እዮም ዝገበሩና፣ሓድነትና ስለ ዝተሸርሸረ ኢና ተደፊርና፣ ግብፂ እያ ገይራትና፣ ኣይ ሻዕብያ እዩ፣ ኣዕራብ እዮም፣እቶም ኣኽረርቲ ድያስፖራ እዮም ወዘተ. እናበልኻ ሕቑንቑን ምባል ዋጋ የብሉን፡፡እዝይ ወ ዳሕንኩም!
[2] ውራይና፡፡ መበል 23 ሕታም ጥሪ 2008 ዓ.ም ፡ ገፅ 3 ክሳብ 7፡፡
[4]Jan 31, 2017::Tigrai Tv:ገምጋም/ተሃድሶ ህዝቢ ከተማ ሰቲት-ሑሞራ፡ https://www.youtube.com/watch?v=gwSMEhL0CL4፡፡
[6] ውራይና፡፡ መበል 23 ሕታም ጥሪ 2008 ዓ.ም፤ገፅ፡4፡፡
[8] Feb 4, 2017፡፡Tigrai Tv: ዘተ ርእሰ ምምሕዳር ኣባይ ወልዱ ምስ ህዝቢ ነበለት: https://www.youtube.com/watch?v=_9V1wOKp9H0
[10] Ibid
[12] David Smith. 22 October 2014. Ethiopia: 30 years after the famine: https://www.theguardian.com/world/2014/oct/22/-sp-ethiopia-30-years-famine-human-rights
[14] George W. Carey & James McClellan.2001. The Federalist. No.51, p.168-169.
[16] Leon Trotsky. 1903. Our political Tasks. Trostky’s rejoinder to Lenin’s What Is To Be Done and One Step Forwards, Two Steps Back.
[18] Luxemburg.1904.‹‹The Russian Revolution›› p. 391. (Quoted on Ibid p.93).
[20] ውራይና፡፡ሕታም 32፣ ጥቅምቲ 2009 ዓ.ም፣ ገፅ፡16፡፡
[22] ውራይና፡፡ሕታም 32፣ ጥቅምቲ 2009 ዓ.ም፣ ገፅ፡5፡፡
[24] ው ራ ይና፡፡መ በል 26 ሕ ታም ጉንበት 2008 ዓ.ም. ገፅ፡11፡፡
[26] Bertrand Russel. Free Thought and Official Propaganda. P: 21. This essay, the Conway Memorial Lecture, delivered at South Place Institute on March 24, 1921, was issued in book form in 1922.
[28] Vladimir Tismaneanu.2012. The Devil in History፡Communism, Fascism, and Some Lessons of the Twentieth Century. UNIVERSITY OF CALIFORNIA PRESS, Berkeley, Los Angeles and London.p.26.
[30] Amartya Sen. 1999. Development as Freedom. New York. P፡16.
[31] William Easterly. 2013. The Tyranny of Experts: Economists, Dictators and the Forgotten Rights of the Poor. P፡13.
ኣስፋው ገዳሙ
ኢሜል፡This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.


c: text/html

text:
ሳልሳይ ክፋል
ኣደይ ጽሃይቱ ተስፋይ ኣብ ዝሓለፈ ካልኣይ ክፋል ታሪኸን ነታ ኣብ ደብሪ ከይደን ዝሰኣነኣ ጽድቂ፡ ናብ ኣስመራ ተመሊሰን ከም ዝረኸባኣን፡ ኣብ ወንጌላዊት ቤተ ክርስትያን ከም እተሃደሳን፡ ነቲ ኣብ ከተማ ኣስመራ ዝነቶገ መንፈሳዊ ምንቅቃሕ ከተሃጓጉሮኦ፡ ከም ፈላሚት ኣገልግሎት ኣብ ቤተ ቤት፡ ኮይነን፡ ንተማሃሮ መንእሰያት ድብዚቶ ኣጓድአን ክፉት ጌይረን ዘስዓበለን ፈተናታት ኢና ኣብ ጠልጠል ሓዲግናዮ። ታሪኽ ኣደይ ጽሃይቱ ተስፋይ ካብ ብድሆታት ኣጓዱ ድብዚቶ፡ ናብ ገዛ ከኒሻ እንሆ፦
‘እዚ ምዃን ምስ ኣበዮም፡ ሓንቲ ክርቢት ጥራይ እያ ታኣክላ፡ ኢሎም፡ ንካንቦ ዘጨንቕ ደናጉላ ይውርውሩ ነበሩ። ከመይ ጌይሮም ከም ዘጥፍኡኒ ይመኽሩ ነበሩ። ዱላታት ሒዞምውን ክሳዕ ሰዓት ትሽዓተ ካብ ቤተክርስትያን ክምለስ ከለኹ ይጻናተውኒ ነይሮም’ ይብላ። ኣብ ኣጉዶ ኣደይ ጽሃይቱ፡ ካብ በቦታኡ ዝመጹ ሰባት ይእከቡ ነበሩ። ብግምት ንኣርባዕተ ዓመት ዝኣክል ከኣ ብኸምዚ ቀጺሉ። ‘ብምኽንያት ገዛውትና ብመንግስቲ ኪፈርስ ምስ ተኣዘዛ ከኣ፡ ካብኡ ክንወጽእ ጀመርና። ካብዚ ወጺኤ፡ ኣብ ገዛ ከኒሻ ተመለስኩ’ይብላ። ኣብ ምስክረን ተመሊሰን ከኣ፡ ኣብታ ኣጉዶ ከለዋ ናብ እምነት ክርስቶስ ቤተክርስትያን ክመላለሳ ከም ዝጀመራን፡ መበገሲ ናይዚ ከኣ፡ ምስቲ ኣኼባ ደቂ ኣንስትዮ ወንጌላዊት ቤተ ክርስትያን ዝነበረን፡ የተሓሕዝኦ። ‘እተን ኣንስቲ ነዊሕ ከይጸንሓ ርትዒ ረኸባ እሞ፡ “ጓሳ የድልየና እዩ” በላ። ኣብቲ ወርሓዊ ዝግበር ኣኼባ ደቂ ኣንስትዮ፡ ንቀሺ ገ/ስላሴ ኣፍቂደን፡ መም ጽርሃ ንሓው ተኽለማርያም ውቡነህን፡ ንባህራም ፍስሃጽዮን ካብ እምነት ክርስቶስ ቤተ ክርስትያን ዓዲመን ኣምጺኤንኦም ነይረን፡ እንተኮነ ግና ንምስባኽ ዕድል ኣይረኸቡን።’ ይብላ። ‘ሓው ባህራም ፍስሃጽዮን ግና ብድድ ኢሉ ሓዊ ዝኾነ ምስክርነት ምስ ኣስመዐ፡ ልበይ ሽዑ ተተንከፈ እሞ፡ ንመም. ጽርሃ እዚኦም ኣበይ ዝነብሩ እዮም? ኢለ ምስ ሓተትክዋ፡ እምነቶምን ኣበይ ከም ዝነብሩን ምስ ነገረትኒ፡ ማለት ሰፈሮም፡ ማይ ጃሕጅሕ ምስ በለትኒ፡ ከምቲ ስማ እዚኣስ ኣውሕዛ ደኣ ኢለ’ በላ።
ኣደይ ጽሃይቱ ባዕለን ደፊረን፡ ነቲ ዝተመነዮኦ ብጥሜት ይጽበያ ስለ ዝነበራ፡ ኣብ ቤተ ክርስትያን እምነት ክርስቶስ ኣስመራ፡ ማይ ጃሕጃሕ፡ ኣተዋ እሞ፡ ኣብ ቅድሚት ከይደን ምስቶም ውሑዳት ዝጸንሑ ከም ዝተኻፈላ የዘንትዋ። ኣደይ ጽሃይቱ፡ ኣብታ መጀመርታ መዓልተን ኣብ እ/ክርስቶስ ቤተክርስትያን፡ ‘እቲ ቃል ክስበክ ከሎ ኣብታ ስብከቶምሳይንስ ከምኡ ዘመሰለ ቃልከእትዉ ምስ ሰማዕክዎም፡ ብድፍረት እዚኣ እንተ ሓወስኩምላ የለኹላን በልክዎም’ ይበላ። ‘ኣብቲ ጊዜ እቲ ባህራም ገዛይ ስለ ዘለለያ ሰዓት 9፡00 ናይ ምሸት መጸኒ እሞ፡ ብዛዕባ ጐይታ ኣብርሃለይ’ ክብላ ዘረባአን ይቅጽላ።
ብዛዕባ ሓው ዶ/ር ባህራም ፍስሃጽዮ ምስ ኣተንባሃለይ ግና፡ ብዛዕባ ኣደይ ጽሃይቱ ናብ ጐይታ ብምልኣት ከመይ ከም ዝመጻ ክሓቶ፡ ኣብ ሰነደይ ንመዘኻኸሪ ኣቐመጥክዎ። ነቲ ዝሓሰብክዎ ከይፈጸምኩ ግና ሓው ዶ/ር ባህራም ፍስሃጽዮን፡ እቲ ናይ ኣምላኽ ሰብ፡ ብምኽንያት ድንገት መኪና፡ ኣብ ሃገር ኣሜሪካ፡ ጐይታ ናብ ዕርፍቱ ጸዊዕዎ ኣምለጠኒ። ንሓው ባህራም ፍስሃጽዮን ብዙሕ ኣይተጋወርክዎን፡ ብዛዕባ ወንጌላዊ ኣገልግሎቱ ግና ዝዳረጎ ሰብ ከም ዘይነበረ እዩ ዝንገረሉ። ሓው ዶ/ር ባህራም ፍስሃጽዮን ምስታ ሓንቲ ስንክልቲ ኢዱ፡ ብችክሌታ እናዘወረ፡ ኣብ ከተማ ኣስመራ ብወፍሪ ወንጌል፡ ንብዙሓት ክበጽሕ ኪኢሉ እዩ። ኣደይ ጽሃይቱ ከኣ ካብቶም ፈጺመን ካብ ኣእምሮአን ዘይፍለዩ ሰባት፡ እዚ ሓው እዚ ነበረ። ሓደ ግዜ ሓው ዶ/ር ባህራም፡ ኣብቲ ኣዚዩ ጽንኩር ዝነበረሉ ግዜ፡ ካብ ሃገር ኣሜሪካ ደዊሉ፡ (ሽዑ ኣነ ኣብ ናይ እምነት ምስዮን ምምሕዳር ስለ ዝነበርኩ) ድሕሪ ምውዳእ ትምህርቱ ናብ ዓዱ ምስታ ኣሜሪካዊት ብዓልቲ ቤቱ ተመሊሱ ኪሰርሕ ከም ዚደሊ፡ ሓተተኒ። ቀልቡን ልቡን ሓሳቡን ወንጌል ጥራይ ነበረ። ኣደይ ጽሃይቱ ምስቲ ዝፈትውኦ ጓሳ ማሕበረን ዶ/ር ባህራም ፍስሃጽዮን ኣብቲ ወርቃዊ ጐደናታት ክብሪ ጎፍ ምስ ተባሃሃሉ፡ ጆባእ! ኣብዚ ከኣ ብዓወት ተራኺብና፡ ኢለን፡ ሓኒቀን፡ ክስዕምኦ ናይ ጽባሕ ጋህዲ እዩ።
ገዛ ኣደይ ጽሃይቱ፡ ኣብ ገዛ ከኒሻ፡ ካብ ወንጌላዊት ቤ/ክ ንእንዳ ማርያም መቃብር ከተንቆልቅል ክትብገስ እትረክባ ቀዳመይቲ ኣንጎሎ ንየማንካ፡ ኣብ እንዳ ኣደይ ሃይከት ዝብሃላ ዝነበራ፡ ሰበይቲ ሓንቲ ዓራት እተውድቅ ገዛ ተኻርየን ህይወተን ክመርሓ ጀመራ። ኣደይ ጽሃይቱ ንመጀመርያ ጊዜ አብ እምነት ክርስቶስ ቤ/ክ ማይ ጃሕጃሕ አስመራ ዝረኣክወን፡ ኣብ ፈለማ ሰብዓታት እዩ: ኣነውን ንመጀመርያ ጊዜ ዝተሳተፍኩሉ፡ ናይ ትምህርቲ መደብ እዩ ነይሩ:: ብድሕሪት ብድድ ኢለን፡ ጽቡቅ ቁመና ዘለወን፡ ድምጸን ጉርድድ ዝበለ፡ መነጸር ዝወደያ፡ ምስክርነተን ሰማዕኩ።
ኣስተንከራኒ ከኣ:: ኣደይ ጽሃይቱ፡ ዕድመ እናወሰካ ብዝኸዳ፡ ኣካላተን እናሓፈሰ ስለ ዝመጸ፡ ነቲ ናይ ቀደም፡ ቀጣን፡ ጽብቅቲ ቁመና እናተከኦ መጸ: ውሽጠን ግና ገና ንእሽቶይ:: ኣብ ገዝአን ከይደ ካብተን ዝነበረአን ስእልታት ገና ብህይወተን ከለዋ ኣብ ጽሕፎይ ይጠቅመኒ እዩ ዝበልክዎ ግና፡ ነተን ስእልታት ጥምት ኣቢለ ናብቲ ናይ ቀደም መልክዔን ኣዘኻከረትኒ። ኣብ ጸጋማይ ኢደን ጥቅሉል ክዳውንቲ፡ የማናየን ከኣ ማዕጥቆአን ሒዙ: ነቲ ጸጋማየን ዝድግፍ፡ ነዊሕ ክዳን አዴታት ዝተኸደና፡ እተሸብለላ፡ ግናኸ ጨጉረን ኣብ ማይ ከም ዝጠልቀያ ዚፍለጥ፡ ብድሕሪአን ከኣ፡ ገለ መንእሰያት ኣብ ርእሶም ሽጎማኖ ዘውደቅሉ፡ ካብ በረኻ መስጋገሪ ቢንቶ ዘለዎ ዚመስል ሓንቲ ስእሊ፡ ስእሊ ናይ ጥምቀተን ነበረት። እቲ ቦታ ማይ ሑጻ እዩ ኢለ እግምት።
ካልኣይቲ ስእሊ ግና፡ ኣብቲ ጎኒ እምነት ክርስቶስ ቤ/ክ ማይ ጃሕጃሕ አስመራ፡ ብናይ ቀደም ኣጸዋውዓ መናፈሻ:ኣደይ ጽሃይቱ ኣማእኪሎም ከም ግምተይ መምህር ተስፋይ ደባስ ምስ የማነ ዑቕባስላሴ ኮፍ ዝበሉ፡ ካብ ጸጋምናብ የማን ዶ/ር ርስቶም፡ ዶ/ር ተኽለማርያም፡ ኣደይ ጽሃይቱ፡ ዶ/ር ባህራምን ካልእ ዘየለለኽዎን እተርኢ እያ።
ይቅጽል ....................
contact-
thetruthgosple@wongelhaki.com

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Du är här:
Ny i Sverige
ንስኻ ከም ወዲ ወጻኢ ወይ ስደተኛ ኴንካ ናብ ኦርንሾልድስቪክ መጺእካ ፍቓድ ረኺብካ ዘሎኻ፤ ካብቲ ናይቲ ኮሙን ናይ ”ውህደት-ኣሃዱ” (integrationsenhet) ደገፍን መምርሒን ክትረክብ ትኽእል ኢኻ።
እዚ ናይ ”ውህደት-ኣሃዱ” (integrationsenhet) ቤትጽሕፈት እዚ፤ ኣብ ጐደና Lasarettsgatan 7 B ኣብ Örnsköldsvik ይርከብ። ንምብጻሕ ክፉት ዝኾነሉ ጊዜ:- ሰሉስ ሰዓት 12.30 - 15. 00 ረቡዕን ሓሙስን ሰዓት 09.00 - 11.00 ከምኡውን ሰዓት 12.30 - 15.00 ዘሎ እዋናት እዩ። ቁጽሪ ቴሌፎን ድማ፡- 0660-88074 እዩ ።
ቋንቋ ሽወደን ንኽትመሃር
እቶም በጽሒታት (ዓበይቲ)፤ ኣብቲ ኮሙናዊ ቤትምህርቲ በጽሒታት፤ ትምህርቲ ቋንቋ ሽወደን ንወጻእተኛታት (sfi) ክመሃሩ ዕድል ኣሎዎም። እቲ ዚወሃብ ትምህርቲ ድማ፤ ቋንቋ ሽወደንን፤ ፍልጠት ሕብረተሰብ ሽወደንን፤ ፍልጠት ናይ ስራሕ-ዓለምን ዘጠቓለለ እዩ። እቶም ኣብ ናይ ትምህርቲ ዕድመ ዘሎዉ ቈልዑ ድማ፤ ኣብ ቤትምህርቶም ናይ ቋንቋ ደገፍ ይግበረሎም እዩ።
ዝበለጸ ሓበሬታ ብዛዕባ ናይ ቋንቋ ትምህርቲ፤ ኣብቲ ትሕቲ እቲ ”ቤትትምህርቲን” ”ትምህርቲን” ዚብል ኣርእስቲታት ክትረክብ ኢኻ።
ተርጓማይ
ምስቲ ኮሙን ወይ ካልእ ቤትስልጣን ንምርኻብ፤ ናይ ተርጓማይ ሓገዝ ምስ ዘድልየካ፤ ተርጓማይ ክእዝዘልካ ዘሎዎ፤ እቲ ክትራኸቦ ዝደሌኻ ቤትስልጣን እዩ። ተርጓማይ ምስጢር ናይ ምሓዝ ሕጋዊ ግዴታ ስለ ዘሎዎ፤ ካብቲ ዝተባህለ ዘረባታት ንደገ ከውጽእ ኣይፍቀደሉን እዩ።
ማሕበራዊ ሕብረት
”ማእከል ባህለ-ብዝሓውነት” (Mångkulturellt centrum) ዝበሃል፤ መበቆልካ ብዘየገድስ፤ ንኹሉ ዓይነት ሰባት ዚእንግድ ክፉት መራኸቢ ቦታ እዩ። ከም ጋሻ መጠን፤ ኣብዚ መጺእካ ኣብ ንጥፈታት ክትካፈልን ምስ ሰባት ክትላለን ትኽእል ኢኻ።
”ማእከል ባህለ-ብዝሓውነት” (Mångkulturellt centrum) ኣብ ጐደና Stortorget ኣብ Örnsköldsvik ይርከብ። ቁጽሪ ቴሌፎን ድማ:- 070-191 73 12 እዩ።


text:
ንባዕሉ ካብ ኤርትራ ናብ ኢትዮጵያ ድሕሪ ምስጋር፡ ሎሚ ኣብ ኣመሪካ ዝርከብ ኣቶ ክብሮም ፍቕረዝጊ፡ ክልተ ደቁን ሓንቲ ሓፍቱን ናብ ኢትዮጵያ ምስ ሰገሩ ከምዝተቐተሉ ይኣምን።
ኣብ`ቲ ናይ ምስግጋር መስርሕ ቀንዲ ተዋሳኣይ ዝነበረ ጎይትኦም ብርሃነ ዝተባህለ ሚሊሻ ትግራይ ዘረባ ለዊጡ ይብል ኣቶ ክብሮም።
ካልእ ንስድራ ቤት ኣቶ ክብሮም ዘርድአ ኣቶ ጌታሁን(ምስሪ) ዝተባህለ ነጋዳይ`የ ዝበለ ድማ፡ ነቲ ጉዳይ ዝፈልጥ ኣቶ ጎይትኦም ብርሃነ`ዩ፡ ኣነ ንክሕግዝ ጥራይ ዝኣተኹ ሰብ`የ ይብል።
ኣቦ ወዲ 8ተ ዓመትን ጓል 15 ዓመትን ከምኡ ድማ ሓዊ ጓል 25 ዓመት ኣቶ ክብሮም ፍቕረዝጊ፡ ኩነታት`ቶም ቆልዑ ንምጽራይ ካብ ኣመሪካ ናብ ኢትዮጵያ ተጓዒዙ ኔሩ`ዩ። ክድውንቶምን ዝኣረገ ኣስከሬን ርእስን ኣርእዮምኒ ይብል።
ናብ`ቲ ኣስከሬን ዝተባህለ መሪሑ ዝኸደ ፖሊስ ንጉሰ ገብረስላሰ ግን፡ እቲ ሬሳ ሓዲሽ እናጨነወ ኸሎ ኣርኪበሉ`የ ይብል። ብጽምኢ ማይ ሞይቶም ክኾኑ ከምዝኽእሉ `ውን ይገልጽ።
ኣቶ ክብሮም ግን ዝሓብኡኒ ምስጢር ኣሎ ይብል፡ ኩሎም ወገናት ማለት ብኢትዮጵያ ኾነ ብኤርትራ ሬሳ ደቁን ሓፍቱን ኣብ ምርካብ ክተሓጋገዝዎ`ውን ይምሕጸን፡-


text:
ኮሚሽን ሕብረት አውሮፓ ንፌስቡክ 122ሚሊዮን ዶላር ቐፂዑ
መቐለ ግንቦት 10/2009(ድወት) ኩባኒያ ፌስ ቡክ ትኽክል ዘይኾነን ዝተዛብዐን ሓበሬታ ኣሕሊፉ ብዝብል 122ሚሊዮን ዶላር ተቐፂዑ።
ኣብ 2014ዓ.ም.ፈረንጂ ብዝተኻየደ ምርመራ ዝተሰሓሓተ ሓበሬታ ዘሕልፉ ተጠቀምቲ ፌስ ቡክን ዋትስ ኣፕን ከምዘለው እናፈለጠ ስቕ ምባሉ ክቕፃዕ ከምዝገበሮ ኮሚሽን ሕብረት ኣውሮፓ ገሊፁ።
እዚ ድማ ኢሉ እቲ ኮሚሽን እቲ ሕብረት ሓበሬታ ንምርካብ እቲ ኮሚሽን ኣብ ዝጠቅዖ ሓበሬታ ዘሰሓሕት ምላሽ ብምሃብ ብዝብል ፌስ ቡክ ከምዝተኸሰሰ ሓቢሩ።
እቲ ውሳነ እቲ ኩባኒያ ሕግታት ሕብረት ኣውሮፓ ተረዲኡ ተኽክለኛ ሓበሬታ ከሕልፍ ግልፂ መልእኽቲ ዝሓዘ’ዩ ኢሉ ኮሚሽን ሕብረት ኣውሮፓ።
ኣብ 2014ዓ.ም.ፈረንጂ ዝተመልአ ቅጥዒ ብፍላጥ ኣይነበረን ይብል ኩባኒያ ፌስ ቡክ።
ዝሓለፈ ሰሉስ ትካል ተቖፃፃሪ ውልቀ መላለይቲ ቁልፊ ውልቀ ተጠቀምቲ ክብርብሩ ፈቒዱ ብዝብል 166ሽሕ ዶላር ከምዝተቐፅዐ ፀብፃባት ይገልፁ።
ኣብቲ ዝሓለፈ ዓመት 27.6ቢሊዮን ዶላር ኣታዊ ዝረኸበ ኩባኒያ ፌስ ቡክ ውልቀ ሰነዳት ክብርበሩ ገይሩ ብዝብል ብሃገራት ቤልጅየም፣ ኔዘርላንድስ፣ ጀርመንን ስፔንን ምፅራይ ተኻይዱሉ’ዩ። (ወርልድ ቡለቲን)


text:
እዋናዊ ዜናታት
- ልዕሊ 11 ዓመት ኣብ ቤት ማእሰርቲ ክሳቐዩ ዝጸንሑ፡ ፓስተር ዕቑባ ሚካኤል ተኽለ ሃይማኖት ዝተባህሉ መራሒ ሃይማኖት ተፈቲሖም
- ኣብ ፖለቲካ ኤርትራ ካብ ስነ-ሓሳባዊ ፖለቲካዊ ፍሕፍሕ፡ ድሑር ስምዒታት ዝፈጥሮ ምፍልላይ ይዓቢ
- ነጻነት መራኸቢ ብዙሓን ካብ ግዜ ናብ ግዜ ኣብ ሓደጋ ይወድቕ
- ሰብ ክጨውዩ ናብ ሱዳን ዝተላእኩ ኣባላት ጸጥታ ህግደፍ፡ ብኣባላት ጸጥታ ሱዳን ኣብ ቀይዲ ኣትዮም።
- መንግስቲ ኣሜሪካ፡ ኣብ ኤርትራ ሰባት ብናይ መንግስቲ ተኲስካ ቅተል ፖሊሲ ከም ዝቕተሉ ገሊጹ
- መንግስቲ እስራኤል ኣሲርዎም ዝነበረ መብዛሕቲኦም ኤርትራውያን ከም ዝኾኑ ዝተነግረሎም ልዕሊ 200 ስደተኛታት ከም ዝፈትሐ ተገሊጹ።
- ኣባላት ጸጥታ ጉጅለ ህግደፍ ቤተ-ሰቦም ናብ ወጻኢ ካብ ዘህደሙ ኤርትራውያን ዝተፈላለየ ተጽዕኖ ብምግባር ገንዘብ ይዘምቱ ከም ዘለው ተፈሊጡ።
- ብዓሰርተታት ዝቑጸሩ ኤርትራውያን ብሓደጋ መኪና ህይወቶም ስኢኖም።
- ንግስነት ቀጠር ኣብ ስዋኪን ሱዳን ሓድሽ ወደብ ክሰርሕ ኣብ ስምምዕ ከም ዝበጽሐ ይግለጽ ኣሎ
- መንግስቲ ሱዳን ኣባላት ህግደፍ ዝርከብዎም ሒዝዎም ዝጸንሐ 27 ኤርትራውያን ካብ ሃገሩ ኣባሪሩ
- ህግደፋዊ ዓፈና ኣብ መደብ ሽንግርዋ ብግልጺ ተነጸባሪቑ፡-
- ማሕበር ረድኤትን ምዕባለን ኤርትራ ሓገዝ ንምርካብ ትነጥፍ ኣላ።
- ዑደት ንረድኤት ብማሕበር ረድኤትን ምዕባሌን ኤርትራ
- The Afar cultural genocide in Eritrea prompts new united efforts against Eritrean government
- ደምዳሚ መግለጺ ደሞክራስያዊ ግንባር ሓድነት ኤርትራ (ደግሓኤ) ዞባ ሕቡራት መንግስታት ኣመሪካ
ኣብ መርበብ ዘለዉ
We have 73 guests and no members online
- Details
- Written by ድምጺ ሰላምን ደሞክራስን ኤርትራ
- Published: 28 July 2017
ተጋ/ስብሓት ነጋ ምስ ጋዜጣ ወይን ካብ ዝገበሮ ሰፊሕ ቃለ-መጠይቕ ዝተወስደ
ካልኣይን ናይ መወዳእታን ክፋል
ወይን፡- ኣብ መንግስቲ ሻዕብያ ከም ሃገር እናተኸተልናዮ ዝመጻእና ፖሊሲ ጉዳያት ወጻኢ ዝድለ ውጽኢት ከምዘየምጸአ ብዙሓት ሰባት
ድምጺ ሰላምን ደሞክራስን ኤርትራ ምስ ኣቶ ካሕሳይ ይሕደጎ ኣብ ጉዳይ ስደተኛታትን ዓድታት ክኒን ቅኒቶን ዝገበርዎ ንጥፈታት ኣመልኪታ ዝገበረቶ ቃለ-መጠይቕ ሳልሳይን ናይ መወዳእታን ክፋል
- Details
- Written by ድምጺ ሰላምን ደሞክራስን ኤርትራ
- Published: 25 November 2016
ድምጺ ሰላምን ደሞክራስን ኤርትራ ምስ ኣቶ ካሕሳይ ይሕደጎ ኣብ ጉዳይ ስደተኛታትን
ዓድታት ክኒን ቅኒቶን ዝገበርዎ ንጥፈታት ኣመልኪታ ዝገበረቶ ቃለ-መጠይቕ
ሳልሳይን ናይ መወዳእታን ክፋል
ሕቶ፡- ሕራይ ኣቶ ካሕሳይ ይሕደጎ ናብ ካልእ ፍልይ ዝብለ ሕቶ ከስግረካ፡ ኣብ ዝሓለፈ ግዝያት ብተመሳሳሊ ገይርናዮ ናይ ዝነበርና ሓጺር ቃለ-መጠይቕ ኣብ’ቶም ብስርዓት ህግደፍ ተረሲዖም ኣብ ከቢድ ማሕበራዊ ጸገማት ዝርከቡ ክልተ ዓድታት ክኒን ቅኒቶ፡ ብፍላይ ኣብ ጽሩይ ዝስተ ማይን ቤት ትምህርትን ንዘለዎም ጸገማት ንምፍታሕ ብዓቕምኹም ገለ ክትገብሩ መደብ ከም ዘለኩም ሓቢርካና ነይርካ፡ እዚ ጉዳይ ኣበይ በጺሑ? እቲ ቤት ትምህርቲ ተሰሪሑ ኣገልግሎት ክህብዶ ጀሚሩ፡ እቲ ማይ’ከ ተዃዒቱ ህዝቢ ጽሩይ ማይ ክሰቲ’ዶ ጀሚሩ ብዝዕባ’ዚ
ድምጺ ሰላምን ደሞክራስን ኤርትራ ምስ ኣቶ ካሕሳይ ይሕደጎ ኣብ ጉዳይ ስደተኛታትን ዓድታት ክኒን ቅኒቶን ዝገበርዎ ንጥፈታት ኣመልኪታ ዝገበረቶ ቃለ-መጠይቕ ካልኣይ ክፈል
- Details
- Written by ድምጺ ሰላምን ደሞክራስን ኤርትራ
- Published: 25 November 2016
ድምጺ ሰላምን ደሞክራስን ኤርትራ ምስ ኣቶ ካሕሳይ ይሕደጎ ኣብ ጉዳይ ስደተኛታትን ዓድታት ክኒን ቅኒቶን ዝገበርዎ ንጥፈታት ኣመልኪታ ዝገበረቶ ቃለ-መጠይቕ
ካልኣይ ክፈል
ሕቶ፡ ዝያዳ ንምንጻራ ክሳብ ሕጂ ምንጪ ኣታዊኹም ካበይ’ዩ? ንቕድሚ’ከ ምንጪ ኣታዊ ንምርክብ እንታይ ዝሓዝክሞ ዝተፈልየ መደባት ኣሎ?
መልሲ፡- ክሳብ ሕጂ ጭቡጥ ምንጪ ኣታዊና እቲ ኣቐዲመ ዝገለጽክዎ’ዩ። ማለት ፍሉጣት ኣባላት እዚ ማሕበር፡ ግዱሳት ኤርትራውያን
ድምጺ ሰላምን ደሞክራስን ኤርትራ ምስ ኣቶ ካሕሳይ ይሕደጎ ኣብ ጉዳይ ስደተኛታትን ዓድታት ክኒን ቅኒቶን ዝገበርዎ ንጥፈታት ኣመልኪታ ዝገበረቶ ቃለ-መጠይቕ ቀዳማይ ክፋል
- Details
- Written by ድምጺ ሰላምን ደሞክራስን ኤርትራ
- Published: 23 November 2016
ድምጺ ሰላምን ደሞክራስን ኤርትራ ምስ ኣቶ ካሕሳይ ይሕደጎ ኣብ ጉዳይ ስደተኛታትን
ዓድታት ክኒን ቅኒቶን ዝገበርዎ ንጥፈታት ኣመልኪታ ዝገበረቶ ቃለ-መጠይቕ
ቀዳማይ ክፋል
ሰላም ዝኸበርኩም ኣንበብቲ፡ ፈነወ ረድዮ ድምጺ ሰላምን ደሞክራስን ኤርትራ፡ ኣቶ ካሕሳይ ይሕደጎ ኣብ ክልል ትግራይ ኢትዮጵያ ኣብ ዝርከቡ መዓስከር ስደተኛታት ዝርከቡ ጽጉማት፡ ከምኡ’ውን ኣብ ነበርቲ ዓድታት ክኒኒ ቅኒቶን ዝገበርዎ ምትሕግጋዝ ኣመልኪቱ
ድምጺ ሰላምን ደሞክራስን ኤርትራ ምስ ኣቦ-ምንበር ኦዲት ኮሚሽን ደሞክራስያዊ ግንባር ሓድነት ኤርትራ መ/ር ኣፈወርቂ ኣብራሃ ዝገበርቶ ቃለ-መጠይቕ፡ ሳልሳይን ናይ መወዳእታን ክፋል
- Details
- Written by ድምጺ ሰላምን ደሞክራስን ኤርትራ
- Published: 16 November 2016
ድምጺ ሰላምን ደሞክራስን ኤርትራ ምስ ኣቦ-ምንበር ኦዲት ኮሚሽን
ደሞክራስያዊ ግንባር ሓድነት ኤርትራ መ/ር ኣፈወርቂ ኣብራሃ ዝገበርቶ ቃለ-መጠይቕ፡
ሳልሳይን ናይ መወዳእታን ክፋል
ሕቶ፡- ዋላ ከም’ቲ ዝበልካዮ ስለምንታይ ካብ ተጋድሎ ሓርነት ኤርትራ ተፈልዩ ካልእ ሕቶታት ዘልዕል እንተኾነ፡ ግን ከም ተራ ሃገራዊ ሓርበኛዊ ውድብ መጠን ኣብ ውሽጡ ብዙሓት ንጹሃትን ውፉያትን ዝነበርዎ ውድብ’ዩ። ድሙቕ መስተክራዊ ወተሃደራዊ ዓወታት’ውን
ድምጺ ሰላምን ደሞክራስን ኤርትራ ምስ ኣቦ-ምንበር ኦዲት ኮሚሽን ደሞክራስያዊ ግንባር ሓድነት ኤርትራ መ/ር ኣፈወርቂ ኣብራሃ ዝገበርቶ ቃለ-መጠይቕ፡ ካልኣይ ክፋል
- Details
- Written by ድምጺ ሰላምን ደሞክራስን ኤርትራ
- Published: 11 November 2016
ድምጺ ሰላምን ደሞክራስን ኤርትራ ምስ ኣቦ-ምንበር ኦዲት ኮሚሽን
ደሞክራስያዊ ግንባር ሓድነት ኤርትራ መ/ር ኣፈወርቂ ኣብራሃ ዝገበርቶ ቃለ-መጠይቕ፡
ካልኣይ ክፋል
ሕቶ፡- ዝኸበርካ መ/ር ኣፈወርቂ መድረኽ ብረታዊ ቃልሲ ተዛዚሙ ኤርትራ ነጻ ሃገር ካብ እትኸውን ልዕሊ ርብዒ ዘመን ተቖጺሩ’ሎ፡ ናይ ትማሊ ሕልምኻን ናይ ሎሚ ጋህድን ብምንጽጻር እንታይ ክትብለና ትኽእል?
መልሲ፡- ናይ ትማሊ ሕልመይ ነጻ ሃገረ ኤርትራ ክርኢ፡ እቲ ህዝቢ ድማ ከም ኩለን ደሞክራስያውያን ሃገራት ሰብኣውን ደሞክራስያውን መሰላት ረኺቡ፡ ከይተሸማቐቐ ብነጻነት ተማሂሩ ተመራሚሩ፡ ሓሪሱ ነጊዱ ናብ’ቲ ዝለዓለ ጎደና ምዕባለ ክምርሽ ምርኣይ’ዩ ነይሩ። ናይ ህዝቢ ኤርትራ ሕልሚ’ውን ካብ’ዚ ወጻኢ ኣይነበረን። እንተኾነ ግን ሕቶ ሓድነትን ፖለቲካዊ ደሞክራስን ብግቡእ ስለ ዘይተመለሰን ብፍላይ ካብ’ቲ
ድምጺ ሰላምን ደሞክራስን ኤርትራ ምስ ኣቦ-ምንበር ኦዲት ኮሚሽን ደሞክራስያዊ ግንባር ሓድነት ኤርትራ መ/ር ኣፈወርቂ ኣብራሃ ዝገበርቶ ቃለ-መጠይቕ፡ ቀዳማይ ክፋል
- Details
- Written by ድምጺ ሰላምን ደሞክራስን ኤርትራ
- Published: 09 November 2016
ድምጺ ሰላምን ደሞክራስን ኤርትራ ምስ ኣቦ-ምንበር ኦዲት ኮሚሽን
ደሞክራስያዊ ግንባር ሓድነት ኤርትራ መ/ር ኣፈወርቂ ኣብራሃ ዝገበርቶ ቃለ-መጠይቕ፡
ቀዳማይ ክፋል
ዝኸበርካ ጋሻና ዕድመና ኣኽቢርካ ብምምጻእካ ብስም ክቡራት ሰማዕትና ከመስግነካ እፈቱ። እሞ ከም መእተዊ ምሉእ ስምካን ትነብረሉ ሃገርን ብምግላጽ’ዶ ክንጅምር?
መልሲ፡- የቐኒየለይ፡ ስመይ መ/ር ኣፈውርቂ ኣብራሃ እበሃል። ኣብ ኣዲስ ኣበባ ኢትዮጵያ ድማ እነብር።
ሕቶ፡- ኣብ ፖለቲካ ኤርትራ ተሳትፎ ከመይ’ዩ?
መልሲ፡- ከም ኩሉ ኤርትራ ካብ ግዜ ቁልዕነተይ ጀሚሩ ብዝሓደረኒ ሃገራዊ ስምዒት፡ ኣመት ናይ’ቲ ቃልሲ ከጸናጽን ጀሚረ። ሃገራዊ ስምዒተይ እናወሰኸ ናይ ቃልሲ ወነይ እናዓበየ ኣብ ዝመጽኣሉ ከኣ፡ ናብ ሜዳ ወጺአ ኣብ ተጋሎ ሓርነት ኤርትራ ተጸንቢረ።
- Details
- Written by ድምጺ ሰላምን ደሞክራስን ኤርትራ
- Published: 21 June 2016
ክቡራት ኣንበብቲ፡ ድምጺ ሰላምን ደሞክራስን ኤትራ፡ ኣብ ህልዊ ፖለቲካዊ ኩነታት ኤርትራ ዘለዎ ትዕዝብቲ ከካፍለና ምስ ገዲም ተቓላሳይ ኣቶ ረዘነ ኣብራሃ ዝገብርናዮ ቃለ-ማሕትት እነሆ ካብ ድምጺ ናብ ጽሑፍ ገልቢጥና ንዝርገሖ ኣለና። ሰናይ ንባብ።
- Details
- Written by ድ.ሰ.ደ.ኤ.
- Published: 31 May 2015
ኣብ ናይ ሎሚ መድብና ምስ ተጋዳላይ ጀማል ሳልሕ ኣቦ መንበር ኤርትራዊ ዲሞክርሲያዊ ኪዳን ኣብ ሓፈሻዊ ህሉው ኩነታት ሃገርናን፡ ስርዓት ህግደፍን ደምበ ተቃውሞን ብዝምልከት ዝገበርናዮ ቃለ መጠይቕ ነቕርበልኩም።
ኣገዳሲ ቆጸራታት
- ዝኽሪ ንፈላሚት ባሕቲ መስከረም ሰውራ ኤርትራ ኣብ ሽቱትጋርት
- ጻውዕት ንሰፊሕ ልዝብ ደቂ-ኣንስትዮ ኤርትራ ኤውሮፓ/ኸ ኣብ ጀርመን
- በዓል 8 መጋቢት 2017
- በዓል 8 መጋቢት 2017
- SECOND EASE CONGRESS ANNOUNCEMENT - ምልክታ : ካልኣይ ጉባኤ ዝምልከት
- ኣገዳሲ ሓበሬታ ዝኽሪ መበል 25 እዮብያላዊ ዓመት ናጽነት ኤርትራ Firande av 25 års av Eritreas Självständighet.
- ኣገዳሲ ሕዝባዊ መፍለጢ Important Public Announcement دعوة لإجتماع هام
ሞድ የማን Mod Right sample subtitle goes here
This is the right module position, which is not using any module suffix.
To create a subtitle, separate the title input text in the module manager with an "|" character then enter your subtitle text.
ሰላም 1 Mod Bottom1 sample subtitle goes here
This is the bottom1 module position, which is not using any module suffix.
To create a subtitle, separate the title input text in the module manager with an "|" character then enter your subtitle text.
ሓተታታት
-
ብባህጊ፡ ህልቂትን ዕንወትን ዝዕወት ዕላማ የለን!ድ.ሰ.ደ.ኤ. 2015-05-29 16:14:22
-
ኣወንታዊ ውጽኢት ህጹጽ ኣኼባ ኤርትራዊ ሃገራዊ ባይቶ ብምዕቃብ፡ መድረኻዊ ዕማማቱ ንምዕዋት ዕቱብ ጻዕርታት ነካይድ።ድ.ሰ.ደ.ኤ. 2015-05-29 19:43:05
-
ወደሳ ንዘይ ግበኦ መንግስቲ ምውዳስ፡ መግለጺ ምጥፋእ ርእሰ ተኣማንነትድ.ሰ.ደ.ኤ. 2015-05-29 19:44:53
-
ንህዝቢ ኤርትራ ሰብኣውን ልምዓታውን ሓገዝ ምግባር ጽቡቕ፡ ግን ብመንን ብኸመይን?ድ.ሰ.ደ.ኤ. 2015-05-29 19:48:03
-
ብዘይ ጸረዩ ናይ ፖለቲካ ዝራባዓት ዝመሓደር ህዝቢ፡ ብኩለንተንኡ ክጽገም ግድን’ዩ።ድ.ሰ.ደ.ኤ. 2015-05-29 19:50:57
ርእይቶታት
-
ኩሉ ኣዒንትናን ዳርባናን ናብ ውልቀ-መላኺ ይኹንድ.ሰ.ደ.ኤ. 2015-05-29 16:17:36
-
ህዝቢ ኤርትራ ክጒሂ፡ ክቑጣዕ ሓቁን መሰሉን’ዩ።ሚርያም በረኸተ-ኣብ 2015-06-02 11:55:13
-
ስደት መፍትሒ ኣይኮነን’ሞ ቃልሲ ምረጽ፡ ኣይፋለይ እንተደኣ ኢልካ ግን፡ እንታይ ዓይነት ስደተኛ ምዃንካ ፍለጥመሓመድ ከድር 2015-06-10 11:05:45
-
ሕማም ደሓር’ዩ።ስዒዳ ሳልሕ ኣዲስ-ኣበባ 2015-06-17 08:33:25
-
ሃገራዊ ሰላም ከይተረጋገጸ ዝኾነ ውጥናት ልምዓት እንተተ ፈተነ’ውን ኣይዕወትንያረድ ተስፋ ብርሃን 2015-06-25 08:02:06
ቃለ መጠይቕ
-
ተጋ/ስብሓት ነጋ ምስ ጋዜጣ ወይን ካብ ዝገበሮ ሰፊሕ ቃለ-መጠይቕ ዝተወስደድምጺ ሰላምን ደሞክራስን ኤርትራ 2017-07-27 18:36:23
-
ድምጺ ሰላምን ደሞክራስን ኤርትራ ምስ ኣቦ-ምንበር ኦዲት ኮሚሽን ደሞክራስያዊ ግንባር ሓድነት ኤርትራ መ/ር ኣፈወርቂ ኣብራሃ ዝገበርቶ ቃለ-መጠይቕ፡ ቀዳማይ ክፋልድምጺ ሰላምን ደሞክራስን ኤርትራ 2016-11-09 11:55:44
-
ድምጺ ሰላምን ደሞክራስን ኤርትራ ምስ ኣቶ ካሕሳይ ይሕደጎ ኣብ ጉዳይ ስደተኛታትን ዓድታት ክኒን ቅኒቶን ዝገበርዎ ንጥፈታት ኣመልኪታ ዝገበረቶ ቃለ-መጠይቕ ካልኣይ ክፈልድምጺ ሰላምን ደሞክራስን ኤርትራ 2016-11-25 19:55:37
-
ድምጺ ሰላምን ደሞክራስን ኤርትራ ምስ ኣቦ-ምንበር ኦዲት ኮሚሽን ደሞክራስያዊ ግንባር ሓድነት ኤርትራ መ/ር ኣፈወርቂ ኣብራሃ ዝገበርቶ ቃለ-መጠይቕ፡ ካልኣይ ክፋልድምጺ ሰላምን ደሞክራስን ኤርትራ 2016-11-11 23:38:09
-
ድምጺ ሰላምን ደሞክራስን ኤርትራ ምስ ኣቶ ካሕሳይ ይሕደጎ ኣብ ጉዳይ ስደተኛታትን ዓድታት ክኒን ቅኒቶን ዝገበርዎ ንጥፈታት ኣመልኪታ ዝገበረቶ ቃለ-መጠይቕ ሳልሳይን ናይ መወዳእታን ክፋልድምጺ ሰላምን ደሞክራስን ኤርትራ 2016-11-25 20:00:28


text:
መግለጺ ብምኽንያት ኣህጉራዊ መዓልቲ ደቀ ኣንስትዮ – ኤርትራውያን ደቂ ኣንስትዮ ኣብ ትሕቲ ዓመጽን ኣድልዎን
መግለጺ ብምኽንያት ኣህጉራዊ መዓልቲ ደቀ ኣንስትዮ ኤርትራውያን ደቂ ኣንስትዮ ኣብ ትሕቲ ዓመጽን ኣድልዎን ኣህጉራዊ መዓልቲ ደቀ ኣንስትዮ ብደረጃ ዓለም ንመበል 107 ግዜ፡ ይበዓል ኣሎ፡ እዚ በዓል እዚ ን ደቀ ኣንስትዮ ኤርትራውያን፡ ፍሉይ ትርጉም እኳ እንተተገበአ፡ ብሰንኪ ምሕደራ ህግደፍ
መግለጺ ብምኽንያት ኣህጉራዊ መዓልቲ ደቀ ኣንስትዮ
ኤርትራውያን ደቂ ኣንስትዮ ኣብ ትሕቲ ዓመጽን ኣድልዎን
ኣህጉራዊ መዓልቲ ደቀ ኣንስትዮ ብደረጃ ዓለም ንመበል 107 ግዜ፡ ይበዓል ኣሎ፡ እዚ በዓል እዚ ን ደቀ ኣንስትዮ ኤርትራውያን፡ ፍሉይ ትርጉም እኳ እንተተገበአ፡ ብሰንኪ ምሕደራ ህግደፍ ግን፡ ኣብ ትሕቲ ዓመጽን ኣድልዎን ድርብ ወጽዓን ንዝክሮ ምላውና ቃልስና ከነሐድስን፡ልዕልና ሕጊ ንምንጋስ ክንሰርሕ፡ ድርብ ሓላፍነት የሰክመና።
ኤርትራውያን ደቀ ኣንስትዮ፡ ወሃ ዘበለ ታሪኽ ዝሰርሓ፡ ኣብ ጎድኒ የሕዋተን ኮይነን ስረን ጋምባለን ወድየን ዝናረን ዓጢቐን ጸላኢ ዘባረራ፡ እተን ዝተረፋ ድማ ኣብ ውሽጢ ጸላኢ ኮይነን ሓያል ደገፍ ብምግባር ቃልሲ ከምዝቀላጠፍ ዝገበራ፡ ጀጋኑ ወሊደን መሪቐን፡ ኪድ ዝወደይ እሾኽ ኣይውጋእካ ዓወት ሒዝካ ተመለስ ኢለን ዘፋንዋ እየን።
ሎሚ ግን፡ ሳላ ህግደፍ እንታይ ተሳኢኑ፡ እዚ ኩሉ ኣበርኩቶን ተወፋይነትን፡ ገደል ኣትዩ። ይትረፍ ዶ ክብረትን ምጎሳን ክትረክብ፡ እቲ ንቡር ንማንም ሰብ ዝግብኦ ክብሪ ሲኢና፡ ኣብ ግዱድ ዕስክርና፡ መፍሊሒት ቡን ብዕሉጋት ሰበስልጣን፡ ኮይና ኣብ ዝይፈልጥኦን ዘይሓሰብኦን በ ኣስገዳድ ይዕመጻን፡ ካብኡ ሓሊፉውን፡ ኣብ ዕሸል ዕድሜአን ጠኒሰን መጻኢኣን ጸልሚቱ፡ ኣብ ልመናን ምንዝርናን ተዋፉረን ይርከባ፡ ጥራይ ዘኮናስ መላገጺ ካብ ዲያስፖራ ዝኸዱ ብዕድመ ዝደፍኡ ኣዳኸርቲ፡ ስርዓት ኢሰያስ ኮይነን ይርከባ ኣለዋ። እዚ ኩሉ ግን ሕመቕና ዘንጸባርቕ እዩ። ንሕና ደለይቲ ፍትሒ፡ ኩሉ ፍልልያትና ከም ጸጋ ተቐቢልና፡ ዘለና ዓቕሚ ኣወሃሂድና፡ ዕምሪ”ዚ ኣረሜናዊ ስርዓት ንምሕጻር ኣበርቲዕና ክንሰርሕ ፡በይ ኤርያ ኤርትራውያን ን ደሞክራስያዊ ለውጢ በዚ ኣጋጣሚ ከቢድ ለበዋ የመሓላልፍ።
ናይ ሎምዘመን ኣህጉራዊ መዓልቲ ደቀ ኣንስትዮ፡ ፍሉይ ዝገብሮ፡ ብመስዋእቲ ሓትበኛ ሃይል ወልደትንሳአ (ድሩዕ)፡ ከምኡውን፡ ክቡር ኣቦና ሓጅ ሙሳ መሓመድኑር፡ ክሊትኦም ኣብ ማሕዩር ስርዓት ኢሰያስ፡ ኣብ ዝዓረፉሉ እዋን ንዝክሮ ብምህላውና፡ ፍሉይ ይገብሮ። በይ ኤርያ ኤርትራውያን ን ደሞክራስያዊ ለውጢ፡ ዝተሰምዖ ዓሚቕ ሓዘን እንዳ ገለጸ፡ ሕጅውን ብሓያል ጥርናፈ ንቕድሚት ብምግስጋስ፡ ነቶም ተስፋ ቆሪጾም ኣብ ማሕዩር እዚ ኣረምየናዊ ስርዓት ኮይኖም ዕለተ ሞቶም ዝጽብጽቡ ዘለው ሓርበኛታት፡ ተስፈኦም ካባና ስለ ዝኾነ፡ ውዳቤና ኣሐይልና ንለውጢ፡ ክንሰርሕ፡ ንላቦ።
ሎሚ ናይ ኤርትራ ጉዳይ ካብ ዝኸፈአ ናብ ዝገደደ፡ይኸይድ ምህላው ካብ ዓይኒ ኩልና ዝተሰወረ ኣይኮነን፡ ስለዝኾነ፡ እዚ ማሕበር በይ ኤርያ ኤርትራውያን ን ደሞክራስያዊ ለውጢ መቃለሲ ናይ ኩሉ ደላይ ለውጢ ስለዝኾነ፡ ኩሉ ደላይ ፍትሒ ተሳትፎኡ ብምዝይድ ሓባራዊ ስራሕ ይጽበዮ ከምዘሎ ብዝኽኻር፡ ብፍላይ፡ ከኣ መንእሰያት፡ ተረከብቲ ታርኽ ስለዝኾኑ፡ ዝያዳ ሓላፍነት ክስከሙን መሪሕ ተራ ክጻወቱን ናይ ወትሩ ጻዊዒትና፡ ለበዋናን እዩ።
እዚ መግለጺ ብምኽንያት መዓልቲ ደቀ ኣንስትዮ፡ ኮይኑ፡ ንዓና ን ደለይቲ ፍትሕን ማዓርነትን፡ ዝያዳ ሓላፍነት ዘሰክመና ከምዝኺነ፡ ክንዝክር ይግባእ።
እዚ ክቡር ዕለት’ዚ፡ የሕዋትናን ኣዴታትናን ኣብ ከምይ ኩነታት ከምዘለዋ፡ ገምጊምና፡ መሰረታዊ ፍታሕ ኣብ ምምጻእ፡ ናይ ኩልና ሓላፍነት እዩ።
በይ ኤርያ ኤርትራውያን ን ደሞክራስያዊ ለውጢ፡ ንኹለን ኤርትራውያን ደቀ ኣንስትዮ፡ ርሑስ በዓል ኣህጉራዊ መዓልቲ ደቀ ኣንስትዮ ክኾነለን እንዳ ተመነየ፡ ሓድነቱን ወዳቤኡን ኣሐይሉ፡ ብሓያል መንኮርኩር ነዚ ሒዝዎ ዘሎ ቃልሲ ን ደሞክራስያዊ ለውጢ፡ ኣብ መፈጸምትኡ ንምብጻሕ ከም ወትሩ ከይተሓለለ ክሰርሕ ምዃኑ፡ ይገልጽ።
በይ ኤርያ ኤርትራውያን ንደሞክራስያዊ ለውጢ፡ ን መዓልቲ ደቀ ኣንስትዮ ዓመት መጸ ካብ’ቶም ብኽብሪ ዝዝክረን ሃገራውያን በዓላት እያ።
በይ ኤርያ ኤርትራውያን ንደሞክራስያዊ ለውጢ ንኹሉ ሕሉፍ ኣበርክቶን ተወፋይነትን ሓርበኛታት ኤርትራውያን፡ ዘለዎ ክብርን ሞጎስን ግምት ብምሃብ፡ ን መዓልት ቶጎርባውን፡ ብተመሳሳሊ ዕለት፡ ማለት ምስ ኣህጉራዊ መዓልቲ ደቀ ኣንስትዮ፡ ኣወሃሂዱ ዓመት መጸ ብኽብሪ፡ የብዕል። በዚ ኣጋጣሚ ንኹሎ ሓርበኛታት ኤርትራውያን ከይሰልከኹም ንሓርነታዊ ቃልሲ ዕዙዝ ኣበርክቶ ትገብሩ ዘለኹም፡ ርሑስ በዓል ቶጎርባ ንብል።
ሓድነትና ዋሕስና እዩ።
በይ ኤርያ ኤርትራውያን ንደሞክራስያዊ ለውጢ
9 መጋቢት 2018
Subscribe ASSENNA YouTube to get Radio Assenna shows on time:


text:
ናብ ታሪኻውን ጥንታዊ ቅርስታት ዝሓቘፈን ቦታታት ዝግበር ዑደት፡ ኣካል ዓመታዊ ካላንደር ትምህርቲ ክኸውን፡ ተመሃሮ ካልኣይ ደረጃ ቤት-ትምህርቲ ሰምሃር – ባጽዕ ኣዘኻኺሮም።
እቶም ናብ ጥንታዊት ወደብ ኣዱሊስ ዑደት ዝገበሩ ተመሃሮ፡ ብዓይኖም ዝተዓዘብዎን ብኣባላት ቤተ-መዘክር ዞባ ሰሜናዊ ቀይሕ ባሕሪ ዝተዋህቦም መግለጽን፡ ብዛዕባ ታሪኽ’ታ ጥንታዊት ወደብን ኣብ ከባቢናን ዞባናን ዝነበራ ኣገዳስነትን ንዝጸንሖም ኣፍልጦ ከምዘሀብተሞን ከምዘስፈሖን ሓቢሮም።
ነቶም ተመሃሮ መግለጺ ዝሃቡ ክኢላታት፡ ኣብ ዝተፈላለየ እዋናት ብዘይ ስነ-ፍልጠታዊ መገዲ ዝተኻየደ ኲዕታ፡ ኣብ ቅርስታት ከፊላዊ ዕንወት ከምዘውረደ ብምሕባር፡ ምስጢር’ታ ጥንታዊት ወደብ ንምፍላጥ፡ ኣብ’ዚ እዋን’ዚ ብምትሕብባር ዜጋታትን ወጻእተኛታትን ክኢላታት፡ ናይ መጽናዕቲ፡ ዳህሳስን ኲዕታን ተበግሶታት ተወሲዱ ከምዘሎ ኣረዲኦም።
“ካብ’ቲ 40 ሄክታር ስፍሓት ዘለዎ ከባቢ፡ ዛጊት ሓደ ሚእታዊት ጥራይ’ዩ ተዳህሲሱ ዘሎ” ዝበሉ’ቶም ክኢላታት፡ ምስ ዝተፈላለያ ሃገራት – ንግዳዊ፡ ማሕበራዊ፡ ቊጠባውን ፖለቲካውን ምትእስሳር ዝነበራ ጥንታዊት ኣዱሊስ፡ ብታሪኻን ኣብ ከርሳ ሓቚፋቶ ብዘላ ባህላዊ ውርሻታትን፡ ተመራመርቲ ስነ-ጥንቲ ንመጽናዕቲ ከምዝብህግዋ ገሊጾም።
መማህራን ብወገኖም፡ ጥንታዊት ወደብ ኣዱሊስ ተደኲናትሉ ዝነበረት ከባቢ፡ ብዛዕባ ስነ-ጥንትን ስነ-ምድሪን ብግብሪ ክትመሃረሉን ክትመራመረሉን እትኽእል ብምዃኑ፡ ኣብያተ-ትምህርቲ ኣገዳስነቱ ተገንዚበን ዑደት ክሰርዓ ኣዘኻኺሮም።
ጥንታዊ ወደብ ኣዱሊስ፡ ካብ ከተማ ባጽዕ ንሸነኽ ደቡባዊ ምብራቕ 56 ኪሎ- ሜተር፡ ካብ ሓውሲ ከተማ ፎሮ ድማ 6 ኪሎ-ሜተር ንሸነኽ ምብራቕ ርሒቓ ትርከብ።


text:
“ምፍልላይ ፅቡቕ ከይኑ ኣይኮነን። ግን ካብ ምሟት ይሓይሽ።…ኣነ ሃገር ኣይንደልን ኣይበልኩን። ሃገር ዘየድልዮም እትሃልዮም ግን መስርሕ ኣለዎ እየ ዝበልኩ።” መምህር ሙሉወርቂ ኪ/ማርያም
ኣብ ህልው ሃገራዊ ኩነታት፤ ብፍላይ ድማ ግድ ተጋሩ ኣብ ህንፀት እዛ ሃገር ካብ ትማሊ ክሳብ ሎሚ፣ ከምኡ ድማ ሎሚ ኣብ ልዐሊ ተጋሩ ብዛዕባ ዝበፅሑ ዘለው በደላትን መፍቲሒታቶምን ብዝምልከት መምህርና መምህር ሙሉዎርቂ ኪዳነማርያም ሰፊሕ መብርሂ ሂቡና ኣሎ። ጋዜጠኛታት ነጋ ዘርኡ ን ኣቤል ጉዕሽ ን እዮም እቲ ቃለ መጠይቕ ገይረምዎ እሞ ንዕኦም ንመምህርን እናመስገና ሰናይ ንባብ ንብል።
ውራይና፦ መምህር ናብ ጥንተ ታሪኽ ምልስ በልሞ ምስረታ ናይዛ ሃገር ግደ ተጋሩን ኣስፍሕ ኣቢልካ ብምዝርዛር ጀምረልና?
መምህር ሙሉወርቅ፦ ናይ መንግስትነት ታሪክ ክንዛረብ እንተኾይንና፤ ኣብዛ ሃገር እቲ ኣብ እዘን ናይ ሎሚ ትግራይን ኤርትራን ዝነበረ ዘይተቋረፀ ምሕደራ እዩ እቲ ናይ መጀመርያ ግኑን መንግስቲ። ኣብ ካልኦት ምምሕዳራት ኣይነበሩን ማለት ኣይኮነን። ግን ስፍሓቱን ዕምቆቱን ኣፀቢቑ ክሳብ ሎሚ ዘይተገልፀ፤ ብደረጃ ዓለም ስልጡን ዝብሃል፤ ምሁራዊ ዝኾነ ስልጣነ (litrate civilization) ዘፍረየ፤ ታሪኹን ልምዱን እምነቱን ኣብ ፅሑፍ ዘስፈረ፤ ብዙሕ ቅያ ዝገበረ’ሞ ምስ ናይቲ እዋን ሓያላት መንግስታት ዓለም፤ ጥንኩር ርክብ ዝነበሮ መንግስቲ ዝተመስረተ ኣብዚ ከባቢ እዩ።
ናይ’ዚ መንግስቲ’ዚ ታሪክ ሓደ ሓደ ሻዕ ኣብ ኣተረጓጉማ ንፀቢብ ቦታ ከምዘገልግል ተባሂሉ ይትርጎም። ሓደሓደሻዕ ድማ ሓዋሳይ(inclusive) ክኸውን እናተባህለ ንዝምልከቶን ዘይምልከቶን ደሪብካ ምሃብ ውን ኣሎ። ኣብዚ ሕዚ ሰሜን ኢትዮጵያ እንብሎ ከባቢ (ንኤርትራ ዝሓወሰ) ባዕሎም ንባዕሎም ዝገልፁሉ ፅሑፍ ዝነበሮም ስልጡናት ምምሕዳራት ነይሮም እዮም። ኣብ 4ይ ክፍለ ዘመን ናይ ኢዛና ታሪኽ ጥራሕ አኳ እንተርኢና፤ ንጉስ ኣኽሱም፣ ሄሚያር፣ ቤጋ፣ ኢትዮጵያ፣ ካሱ ወዘተ ዝብል እዩ ነይሩ። ስለዚ እታ ብኢዛና ኢትዮጵያ ትብሃል ዝነበረት ፤ ምስዛ ናይ ሕዚ ኢትዮጵያ እትገጥም ኣይነበረትን። ኢዛና ከም ንጉስ ኢትዮጵያ ተገይሩ ክውሰድ እንከሎስ፤ ኢዛና ዝገዝኦ ዝነበረ ቦታን ህዝብን ኣየናይ እዩ ዝብል ብዙሕ ዘይፈለጥናዮ መፅናዕቲ ዘድልዮ እዩ።
መንግስቲ ኣኽሱም እዩ ስልጡን ዝነበረ ኢልና ክንዛረብ ከለና በቱ ዝረኸብናዮ ቅርስታት ኢና ንዛረብ ዘለናምበር ፤ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ንኣብነት 700 ገዛውቲ ዝነበሮ ናይ ማይ ኣድራሻ ( ዓዲ ጃራ ማራ) ኳዕቲ ምስተኻየደ ድማ ቅድሚ ኣኽሱም ዝነበረ ታሪክ ዝተወደበ ሕብረተሰብ ተረኺቡ ኣሎ። ገና ካልኦት እውን ኣብ ከይዲ ክርከቡ ይኽእሉ። እዙይ ብድምር ዘርእየና ኣብዚ ከባቢዚ ውዕውዕ ስልጣነ ከምዝነበረ እዩ። ንኽልተ ኣውላዕሎ እንተመፂእና ናይ ጋዕዋ ታሪኻዊ ቦታ ኣሎ። ገለ ሰባት እቲ ናይ ጋዕዋ ታሪክ ምስ ዮት ጉዲት የተሓሕዝዎ እዮም። ካብ ደቡብ ሱዳን ዝተበገሰት ምኳና ዝገልፁ’ውን ካልኦት ፀሓፍቲ ታሪክ ኣለዉ። ብዝኾነ ብግእዝ ፤ ብግሪክ፤ ብሳባውያን ዝተፃሕፉ ቀዳሞት ስልጣነታት ኣለዉና። ክሳብ ታሽዓይ ክፍለዘመን ዝነበረ ናይ ኣኽሱም ስልጣነውን ብብዙሓት ቅርስታት መንነቱ ዘረጋገፀ ታሪኽ ኣለና።
ዳሓር እቲ ስልጣነ ካብ ኣኽሱም ናብ ከባቢ ላሊበላ ምሕላፉ፤ ኣብ ላሊበላ ከዓ ናይ ዛግዌ ዝብሃል ስርወ-መንግስቲ ከምዝመፀ ይፍለጥ እዩ። ዛግዌ ግን ናይ መንግስቲ ኣኽሱም ወራሲ ድዩ ኣይኮነን? ኢልካ ምዝራብ ሕዚ፤ ነቲ ናይ ኢትዮጵያ ዋሕዚ ታሪኽ ንምፅብባቕ እንተዘይኮይኑ፤ እንታይ እዩ ትርጉሙ? ናይ ላሊበላን ኣኽሱምን ዝብል ታሪኽ ኣፀቢቕካ ክምርመር ዘለዎ እዩ። ኣብ ላሊበላ ናይ ኣኽሱምን ገረዓልታን ይሓን ዝኣመሰሉ ፍልጠታት ሒዙ ዝተመስረተን ዝተሃንፀን ህንፃታት ከምዘሎ ፈፂምካ ዝከሓድ ኣይኮነን። እዙይ ፅልዋ ድዩስ ቀጥታዊ ርክብ ንምባል ግን ኣፍካ መሊእኻ ዘዛርብ ኣይኮነን። ብድሕሪዚ ኣብ ከባቢ ወሎ ኣማራ ሳይንት ዝበሃል ከባቢ ዝተልዓለ ነቲ ስርወ መንግስቲ ዛግዌ ዘውደቐ ምንቅስቓስ ድማ ካልእ ሳልሳይ እዩ ነይሩ።
ንኻልኦት ኣሰኵኑ ንባዕሉ ማእኸል ኮይኑ ዝተመስረተ ይኩኖ ኣምላኽ ኣብ ከባቢ ሽዋ ዝጀመሮ ዘመነ መንግስቲ ነይሩ እዩ። ዘመነ መንግስቲ ይኩኖ ኣምላኽ ኣብ ኣዋሳኒ ከባብታት ሽዋን ወሎን ክጣየሽ እንተሎ፤ ምስቶም ኣብኡ ዝነበሩ ህዝብታት ሰላማውን ግጭታውን ርክባት ነይርዎ። ሕዚ እዚታት ብምጥባቕ ኢና እቲ ናይ ኢትዮጵያ ታሪኽ እነለጋግቦ። ነዞም ነገራት በበይኖም’ዶ እንተነፅንዖም ምሓሸ ወይስ ስቕ ኢልና ቀባቢእና ናይ ነዊሕ ዘበን ታሪኽ ዘለዋ ሃገር ኢልና ንፍጠር ዝብል ንባዕሉ ዝኸኣለ ብዙሕ ክርክር ዝላዓሎ ጉዳይ እዩ።
ብዘይከሓድ መንገዲ ግን እቲ ናይ ኣኽሱም ስልጣነ ዓብይ ስልጣነ ከምዝነበረ ምስቶም ሽዑ እዋን ዝነበሩ ምስ ሮምን ካልኦትን ሓያላት መንግስታት ዓለም ርክብ ዝነበሮ ፤ ቀይሕ ባሕሪ ሰጊሩ’ውን ዓበይቲ ፅልዋታት ዘሕደረ መንግስቲ ብምንባሩ ኣብዚ ከባቢና ፅልዋ ኣየሕደረን ክብሃል ኣይኽእልን። እዚ ከዓ ኣብ ካልኦት ከባብታት ዓለም እውን ዝተገብረ እዩ። ንኣብነት ላቲን ኣብ ሓደ ከባቢ ተጀሚሩ ናብ ሰፊሕ ቦታ ተዘርጊሑ ፅልዋ አሕዲሩ እዩ። ስለዚ እቲ ናይ ግእዝን ትግርኛን ጥንታዊ ስልጣነ እውን ከምኡ ፅልዋ አሕዲሩ እዩ። ሰብ ህይወቱን ስርሑን ከቕልለሉ ዝኽእል ነገር ኣንቶኒ ካብ ጎረቤቱ ይልቃሕ፣ ይወርስ ወይ ይመሃር እዩ። ብሓፂሩ ወዲ ሰብ ካልእ ዘጥረዮ ነገር ምእንቲ ባዕሉ ክብል ክወስድ ባህሪያዊ እዩ። ዳሕራይ ብግእዝ ዝተፃሕፈ እምነታትናን ኣተሓሳስባታትናን ኩሉ ቀስ እናበለ ይሰርፅ ስለዝነበረ ካልኦት ካባና ተቐቢሎም ተጠቒሞምሉ ክንብል ንኽእል።
ኣብ ሽዋ ዝተመስረተ መንግስቲ ካብ 1270 ክሳብ 1520 ዓ.ም ፀኒዑ ብዙሕ ዓመታት ፀኒሑ እዩ። ኣብቲ እዋን ከዓ ምስቲ ኣብ ሰሜን ኣብ ከባቢ ትግራይ ዝወፀ ማሕበረሰባዊ ህይወት ብሃይማኖት ብባህሊ ብስነፅሑፍ ንምትሕንፋፅ ብዙሕ ስጉምትታት ከምዝወሰደ ታሪኽ ይነግረና። እቲ መንግስታዊ ምሕደራ እውን ካብቲ ናይ ኣኽሱም ዝተወርሰ እዩ ብዝብል እምነት ቅርፁን ስነ ስርዓቱን ( ዝነበረ እናሃለወ ሓዱሽ ምመሃዝ ስለዘየድልየካ) እዙይ ናትና እዩ ብዝብል ዝቐፀለሉ ኩነታት ኣሎ። ስለዚ እቶም ኣብ ታሪኽ ዝተኸሰቱ ነገራት ንርእሶም ዝኸኣሉ ድዮም ዝተወራረሱ እዮም ኣብ ዝብል ምልቋም ታሪክ ብዙሕ መፅናዕቲ ክግበሮ ዝግባእ እምበር ከምዘሎ ከም መንፈሳዊ ፅሑፍ ብዝሸምደድካዮ ክትኣምኖ ዝግባእ ኣይኮነን።
ኩሉ ሓደ እንተዝነብር እወይ ብልሙፅ መንገዲ እንተዝኸይድ እማ፤ ንኣብነት ናይ ንጉስ ዓምደፅዮን ወራር ኣብ ልዕሊ ትግራይ ኣይመድለየን። ሓደ እንተዝኸውን ወይ ነይሩ እንተዝፀንሕ ንናይ ባዕልኻ ዓዲ ከመይ ኢልካ ይውረር? ትግራይ እውን ነቲ ክጎብጦ ዝመፀ ሓይሊ ኣብ ጎቦታት እምባስነይቲ ገቲሩ ንዓምደፅዮን ተኸላኺሉ ከምዘይስኮን ዘመስከረሉ ኩነታት ተፈጢሩ ነይሩ። በቢኸባቢኡ ዝነበሩ መራሕቲ ወይ ሓያላን ትግራይ፤ ነቲ ህዝቦም ኣተሓባቢሮም ኣይናትናን ንዝበልዎ ወራሪ ዝመከትሉ ኩነታት ነይሩ። እዚ ታሪክ እዩ። ዓምደፅዮን ዘንቀዶ ወራር ብሓይሊ ክኾነሉ ስለዘይከኣለ ነቲ ኩነታት ብዕርቂ ንክውድኦ፤ ሓፍቱ ብመውስቦ ሂቡ፤ ኣብ ጉዳዮምን ምሕደረኦምን ጣልቃ ከይኣተወ ከባቢኦም ባዕሎም ከመሓደሩ ብዝተሰማመዐሉ ጉዳይ እዩ ተወዲኡ። ስለዚ ዓምደፅዮን ኣገቢሩ እዩ ክትብል እንተኾይንካ ኣየገበረን። ሽዑ ዝነበሩ ገዛእቲ ትግራይ (ብጥቕላል ትግራይ ትግርኚ) ባዕሎም እናሾሙ መገዛእ ቦትኦም የመሓድሩ ዝነበሩ ምኳኖም ዝምስክሩ መፃሕፍቲ ታሪኽ ኣለዉና። ነዚ ዝገልፁ መፃሕፍትና፤ ስዩማነ ሰርዌ፤ ስዩማነ ፀለምት፤ ስዩማነ ፀገዴ፤ ስዩማነ ሰርዌ፤ ስዩማነ ሓማሴን፣ ስዩማነ ሲሬ ወዘተ ዝብል ሽመታት ሂቦም ዘመሓደሩዎ ፍሉጥ ከባቢ ነይርዎም። እዚ ተተመጢኑ ዝተዋህበ ምምሕዳር ከምዝነበረና የርኢ። እዚ ድማ ዘይከሓድ ነዊሕን ምእኹልን ዓርሰ ምምሕዳራዊ መንግስቲ ከምዝነበረና የረጋግፅ።
ኣብ ከባብታት 1520 ዓም ወራር ግራኝ ኣሕመድ ምስተፈጥረ፤ እቶም ብቕድሚት ኮይኖም ክሳብ ሽዋ ዘሚቶም ዝተዋግኡን እቲ ዝነበረ መንግስቲ ከይፈርስ ሓያል ምክልኻል ዝገበሩን ተጋሩ እዮም። እዚ ኣብ መፃሕፍቲ ታሪክ ዝሰፈረ እዩ። በዓል ጋዳ ሮቤል ዝበሃሉ ካብ እንደርታ ዝኸዱ፤ ኣዝማች ስብሓት ካብ ተንቤን፤ ካልኦት ካብ ሓማሴን ከይተረፈ ኩሉ ከይዶምስ ኣብ ሽምብራ ኩሬ ናይ ዝተዋግኡ ጀጋኑ ታሪክ ፕሮፌሰር ላፒሶን ኣይተ ይልማ ደሬሳን ዝጠቐስዎ እዩ። ስለዚ እቲ ናይ ናይ ግራኝ ዕንወት እናቐፀለ እንትመፅእ እንተሎ ፤ ሓያል ናይ ተቓውሞ ማእኸልን ስሕበትን ኮይኑ ዝፀንሐ ትግራይ እዩ። ኣብ ጨለቆት፣ ኣብ እምባሰነይቲ ፤ ኣብ ሰራዬ፣ ኣብ ሽረ፣ ኣብ ፀለምቲ ወዘተ ክንደይ ሰብ ብሃርበኝነት ከምዝወደቐ ብሰነድ ዝተፃሕፈ ሰለዝኾነ ይፍለጥ እዩ። ስለዚ ኣብ ትግራይ ሓያል ምክልኻል ከምዝተገብረን፤ እምነቱን ስርዓቱን ንምልዋጥ ኣብ ዝተገብሩ ተደጋጋሚ ወራራት ባዕዲ ተወዲቡን ሓቢሩን ውዲታት ከምዝፈሸለን ይፍለጥ እዩ።
ግራኝ ካብ ዝመውት ንደሓር ገላውዲዎስ ውን ሽዑ ቁሩብ ፀኒሑ ስለዝሞተ፤ ድሕሪ ገላውዲዎስ ዝመፀ ሓዉ ሚናስ እውን ሓፂር ጊዜ ፀኒሑ ምስሞተ፤ ወዲ ሚናስ ሰርፀ ድንግል እዩ ነጊሱ። ሰርፀ ንግል ስልጣኑ ኣብ ደንቀዝ (ኣብ ጎንደርን ባህርዳርን ማእኸል ዝርከብ) ንመጀመርያ ጊዜ ናይ ጎንደር ዘመነ መንግስቲ ኢሉ ከጣይሽ እንተሎ፤ ነታ ዘጣየሻ መንግስቲ ከጠናኽራ ዝኸኣለ ካብ ትግራይ ብዝረኸቦ ትርኑዕ ደገፍ ነይሩ። ሰበይቲ ሰርፀድንግል እቴጌ ስነ ማርያም ንባዕላ ካብ ሽረ እያ። ኣመተ ሚኪኤልን ክርስቶሳዊትን ዝብሃላ ክልተ ደቁ ስለ ደገፍ ንትግራይ ተወሲበን። ክርስቶሳዊት ንደጃት ክፍለ ዋህድ ገዛኢ ትግራይን መስራቲ ዓድግራትን ንዝነበሩ ናብ ዓጋመ ተመርዕያ። እታ ሓንቲ ኣመተ ሚካኤል እትብሃል ጓሉ ድማ ኣብ መደባይ ኣቤትሁን ተስፋይ ንዝብሃሉ መስፍን ሂብዋ። እዚ ማለት ነቲ ዝምስረት ዝነበረ ዓብይ መንግስቲ ንምጥንኻር ምስ ትግራይ ዝተገበረ መውስቦ ከም ሓደ መስርሕ ተጠቒሙሉ እዩ። ነቲ ዳርጋ ተደምሲሱ ዝነበረ መንግስቲ መሊሱ እግሪ ክተክል ኣብ ትግራይ ሓያል ስራሕ ተሰሪሑ።
ኣብቲ እዋን ውግእ ገላውዲዎስ ባዕሉ ካብ ግራኝ ኣንሳሒቡ ናብ ከባቢ ተከዘ እንትበፅሕ ሰራዊቱ ወዲኡ ዳርጋ ዕስራ ሰላሳ ርእሱ እዩ ነይሩ። ንጉስ ሓበሻ መፂኡ ምስተባህለ ግን ህዝቢ ትግራይ ብሓደ ለይቲ ካብ 8000 ንላዕሊ ሰራዊት ኣውፂኡ ደጊፍዎ። እዚ ዝገበረሉ ምኽንያት እቲ ንጉስ ጨሪሱ ከይጠፍእሞ ሃለዋት እዛ ሃገር ከየብቅዕ ክብል ዝኸፈሎ መስዋእትነት እዩ።
ሕዚ ግን እቲ ኩሉ ታሪክ ሓሊፉ ከም ናይ ሓደ ሰብን ከም ናይ ሓደ ንጉስን ታሪክ እንዳተቖፀረ እዚ ገበሩ እዚ ደገሙ ዝብሃሉ ዘለዉ ፤ ነቲ ንዐኦም ደጊፉን መንግስትናን ህዝብናን ከይፈርስ ኢሉ ፈቖዶ ዓውደ ኹናት ዝተቓለሰን ዝተሰውአን ህዝቢ ትግራይ ምኳኑ ክፍለጥ ይግባእ። እዚ ድማ ካብ መላእ ትግራይ ዝተውፃእፀአ ህዝቢ ዝፈፀሞ ቅያ እዩ።
ትግራይ ፍሉጥ ቦታን ህዝብን እዩ ነይሩዋ። ኢንሳይክሎፒድያ ኢትዮፒካ ብግልፂ ዘቐመጦ ካርታ ከምዘርእየና በቲ ጥንታዊ ዘበን ኢትዮጵያ ተባሂሉ ኣብ ካርታ ዘስፈረን ኩለንስ፤ ኣብ ዙርያ ኣኽሱም ኮይነን ዘማእኽልኣ እየን እምበር ካብኡ ወፃኢ ኣይኮናን።
ስለዚ ኢትዮጵያዊ መን እዩ? ክብሃል እንተሎስ ንሕና ኢና እዩ ክብሃል ዘለዎ። ምንም ዘጠራጥር የብሉን። ንሕና ኢትዮጵያውያን ኢና ማለትስ እዚ ኹሉ ታሪኽ ዝሰራሕናን ዝተሸከምናን ኢና ማለት እዩ ካልእ የብሉን። ካብ ገለ ፀሓፍቲ እዛ ሃገር ንሕና ኢና ዝመስረትናያ ንሕና ኢና ደው ዘበልናያ ዘብሃል ነገር መሰረት ዘይብሉ ናይ ጉራን ሃልክን ዘረባ እዩ።
ድሓር እውን ናይ ጎንደር ዘመነ መንግስቲ ምስተመስረተ፤ ኣብኡ ዝነበሩ ሕንቁቓት መራሕቲ ብዝፈጠርዎ ኣፀጋሚ ፖለቲካዊ ኩነታት እቲ መንግስቲ ፀኒዑ ጠጠው ዘይብለሉ፤ ዝተወሰነ ህንፃታት ተሰሪሑ መንግስቲ ግን ካብ ጫፍ ናብ ጫፍ ኣብ ምሸሓዳርን ወራር ገባርን ኣብ ዝዛወረሉ ፀገማት ይርኣይ ነይሩ። ቅልውላው እንትፍጠር ድማ ነዚ ንምርግጋዕ ደገፍ ተጋሩ ዝድለየሉ ኩነታት ወሳኒ ነይሩ። ተጋሩ ዘይሓበሩሉ ፀኒዑ ዝቐፀለ መንግስትነት ጎንደር ኣይነበረን። ወፃእተኛታት ፀሓፍቲ ታሪኽ ንራእሲ ወልደስላሰ ናይቲ ቀዳማይ ሚኒስተር ኢትዮጵያ ከምዝነበሩ ይግለፅ እዩ። ንሶም ሽዑ ኣብ እንደርታ ኮይኖም ትግራይ ትግርኚ እዮም ይመርሑ ነይሮም። ቀዳማይ ሚኒስተር ኮይኖም ኣብ ልዕሊ እታ ሽዑ ኢትዮጵያ ተባሂላኀ እትፅዋዕ ሃገር ዘመሓድሩ ዝነበሩ እዮም። እዚ እዩ ናይ ወለድድና ታሪኽ። ሐሰሳደ ሓ ጊዜ ኣብቲ ማእኸላይ መንግስቲ ተስፋ ክቆርፁ እንተለዉ ነቲ ማእኸላይ ወሰን ኣትሒዞም ትግራይ ከይትድፈር ዝገበሩሉ ኩነታት ነይሩ። ናይ ራእሲ ፋሪስ፣ ናይ ስሑል ሚኪኤል፤ ናይ ራእሲ ወልደስላሴ፤ ናይ ስባጋድስ ናይ ካልኦትውን ታሪክ ንሱ እዩ። ኣብዚ ኩሉ እዋን ትግራይ ብናይ ባዕሉ ሓይሊ ባዕሉ ክኢሉ ዝመሓደርን በቲ ዝተገለፀ ኣገባብ ድማ ንካልኦት ዝሕግዝን እዩ ነይሩ፤ ምእንቲ እታ ንሱ ዝፈጠራ ኢትዮጵያ።
ድሕሪ ስባጋድስ፤ ናይ ትግራይ መስፍን እየ ብዝብል ውቤ (ደጃት ውቤ) መፂኡ። ውቤ ንትግራይን ናይ ሕዚ ኣከለጉዛይን ሓማሴንን ዝብሃል ከባብታት ብምሉኡ በርቍቝ ዘጥፍአ እዩ። ውቤ ሕማቕ በሰላ ዘምፀአ ምኳኑ ኣብ ናይ ደፍተራ ፍስሃ መፅሓፍ ከምኡውን ኣብቶም ዝውቱራት ኣበሃህላታት ህዝቢ ብጨካንነቱን ብክፍኣቱን ዘይርሳዕ ኮይኑ ንረኽቦ።
ትግራዋይ፤ ባህሉ ፤ ሃይማኖቱ፤ ታሪኹ፤ ልምዱ ዓቂቡ ዝመፀ እዩ። እዚ ናይ ትግራዋይ ቅያ ብሽም ኢትዮጵያዊነት እንተኸይዱ ነቲ ትግራዋይ እውን ደስ እዩ ዝብሎ። ናቱ እንድዩ፤ እቲ ናቱ ናብ ካልእ ክኸይድ እንተሎ’ሞ ካልኦት ክቕበልዎ እንተለዉ ናተይ እዩ ኢሉ ክሓስብ ይገብሮ። ደስ እውን ይብሎ። ስለዚ ኣብ ምስረታ እዛ ሃገር እዚኣ ዝነበሮ እጃም ወሳኒ እምነ ኩርናዕ እዩ።
ውቤ ምስወደቐ ናይ ሃፀይ ቴድሮስ ንግስና መፂኡ። ሃፀይ ቴድሮስ ነዛ ሃገር ሓደ ንምግባር ብዙሕ ፅዒሮም እዮም። እቲ ዝሰርሕዎ ተግባር ሓድነት ኣምፂኡ ዶ ኣየምፀአን? ምባል ካልእ ነገር ኮይኑ፤ ዘይከሓድ ግን ኣተሓሳስበኦም እንትርአ ሓድነት ይደልዩ ነይሮም እዮም። ሓድነት ብምድላዮም ነቲ ሽዑ ዝነበረ ህልዊ ኩነታት ብዘይምግንዛብ ምስ ኩሉ ስለዝተተናኸፉ፤ ኣብ ሽግር ኣትዮም እዮም። በቲ ሓደ ወገን ግን ሃፀይ ቴድሮስ ብወገን ትግራይ ፅቡቕ ተቐባልነት ረኺቦም ነይሮም እዮም። ፅቡቕ ተቐባልነት ዝረኸቡሉ ምኽንያት ውቤ ዝኣክል ገስረጥ ኣመሓድራ ዘልገሱሉ ንሶም ስለዝነበሩ እዩ። ስለዚ ህዝቢ ትግራይ ንሃፀይ ቴድሮስ ከም ሓራ መውፅኢ ገይሩ እዩ ሓሲብዎም ነይሩ። ምስ መሳፍንቲ ትገራይ ተሳንዮምዶ ኣይተሳነዩን ካልእ ጉዳይ እዩ። ንትግራይ ግን ሰላም ሂቦምዋ ፤ ቀደሙውን ቴድሮስ ዝብሃል ንጉስ ክመፅእ እዩ፤ ምስመፀ’ውን ሰላም ክኸውን እዩ ዝብል ትንቢት ይውግዓሎም ስለዝነበረ ብዛዕብኡ እዩ ይሓስብ ነይሩ። ኣብ መወዳእታ ሃፀይ ቴድሮስ ምስ ብዙሓት ተተናኺፎም። ክሳብ’ታ ናይ መወዳእታ መዓልቶም ዘይጠለሞም ትግራዋይ እዩ። ምኽንያቱ እቶም ናይ መወዳእታ ገዛኢ ትግራይ ዝነበሩ ራእሲ ኣርኣያ፤ ካብታ ሽዑ ዝለዓለ ግብሪ ዝነበረት ትግራይ፤ ግብሪ ፅዒኖም ኣብ መቕደላ ንዝነበረ ክወድቕ ረይረይ ዝብል መንግስቲ ሃፀይ ቴድሮስ ግብሪ ዘረከቡ ራእሲ ኣርኣያ እዮም። እዚ ንምንታይ የመላኽት? ኣብ ታሪክ ትግራዋይ ሃገረይ ዘይበለላ እዋን ስለዘይነበረት ምዃና እዩ።
ራእሲ ኣርኣያ ካብ ትግራይ ዝወሰድዎ ግብሪ ሂቦም ምስ ሃፀይ ቴድሮስ ብሓደ ምሳሕ ምስበልዑ ግን ቴድሮስ፤ ብናይ ባዕሉ ጉብጦ ነቲ ግብሪ ተቐቢሉ ከምዝእሰሩ ገይርዎም። “ ዝኹሉ ግብሪ ሒዘ መፂኤ ታይ በዲለ ትኣስሩኒ?” ክብሉ ከለዉ፤ ሃፀይ ቴድሮስ “ ዝበደልካኒ የብልካን። ግን ድማ ጅግና ኢኻ። እዚ ኹሉ ሰብ ጠሊሙኒ ኣብ ዝሸፈተሉ እዋን ግን ንዓኻ ጥራሕ ከመይ ኢለ እየ ዝኣምነካ። ጠርጢረካ እየ ዝኣስረካ” እዮም ዝበልዎም። ብሓፂሩ ትግራይ ንሃፀይ ቴድሮስ ዘይጠለመ፤ መንግስቲ ሃፀይ ቴድሮስ ከይወድቕ ዝገበረ፤ ክሳብ’ታ ናይ መወዳእታ መዓልቲ’ውን ግብሪ ሒዙ ዝኣተወ ትግራይ እዩ።
ታሪኽ እናተበረዘ እናተፃሕፈ ግን ትግራይስ ምስ ጥልመት ኣራኺብካ ምርኣይ ጌጋ እዩ። ቴድሮስ ንዝኣመኖን ንዘይኣመኖን ክኣስር ምስጀመረ በቲ ናይ ትግራይ ባህልን ልምድን ወሲድካ ሰብካ እንትግፋዕ ክውሰድ ዝነበሮ ስጉምቲ ተወሲዱ። ሃፀይ ቴድሮስ ንራእሲ ኣርኣያ ምስኣሰርዎም ትግራይ ኣመሓዳሪኣ ትስእን ነይራ ማለት ኮይኑ። ስለዚ እቶም ተኸተልቶምን ቤተ ዘመዶምን እንተሸፈቱስ ባህሪያዊ እዩ። እዚ እናተፈለጠ ከም ዓብይ ፖለቲካ ተገይሩ እናተወስደ ንፀለመ ትግራይ ክሳብ ሎሚ ዝጥቀሙሉ ዘይረብሕ ሰበብ ኮይኑ።
ትግራይ ኣመሓዳሪኣ ምስተኣስሩ፤ እሞ ምስቲ ርእሳ ዝኸኣለት ምሕደራ ሒዛ ምፅንሓ ተደሚሩ እዚ እንትድፈርስ እንታይ ድኣ እዮም ክገብሩ ነይሮም? እምበር ሃፀይ ቴድሮስ ንትግራይ ፈለማ እንትኣትዉ፤ ዝገበርዎ ውግእ ኮነ ዝገጠሞም ምክልኻል ኣይነበረን። ብሰላም ኣትዮም ብሰላም እዮም ወፂኦም። ራእሲ ኣርኣያ ‘ውን ዳሕራይ ተኣሲሮም እንተለዉ፤ ንምእሳሮም ከም ቂም እንተይቋፀሩ፤ ንሰበይቲ ሃፀይ ቴድሮስ “ፀላኢ ሃፀይ ቴድሮስ በዚሑ ኣሎ’ሞ ኣብዚ ተፃብኦ ከይረኽበክን ምስ ደቅኽን ንዓድና ንትግራይ ንዓናይ” ኢሎም ራእሲ ኣርኣያ እዩ ዝዝንተው። እሱር ከም ምንባሮም ሕነ ክፈዲ ኣይበሉን። ንሰን ኣብ ጨለቆት ምስበፅሓ እየን ዓሪፈን። ክሳብ ሎሚ ኣብ ጨለቆት መቓብረን ከቢሩ ይርከብ ። መቓብር ጓል ሃፀይ ሰርፀ ድንግል ክርስቶሳዊት ክሳብ ሎሚ ኸቢሩ ዝርከብ ኣብ ትግራይ ጥራሕ እዩ። ትግራይ መንግስቲ ኢትዮጵያ ዘቖመ፣ ክፀንዕ ዝተጋደለን ካብ ሃይማኖት ብዘይንኣኣስ ዘኽብርን ህዝቢ ምዃኑ እዚ ታሪኩ እዚ ምስክር እዩ።
ትግራይ ታሪኩ ዝፈቱ ሃገሩ ዝፈቱ ህዝቢ እዩ። ብዛዕባ ትግራይ ጥልቕ ዝበለ ፍልጠት ዘይብሎም ሰባት ግን ኣብ ስርቂ ታሪክ ተዋፊሮም መነወርታት ከጋውሑ ይውዕሉ። ብዛዕባ ኢትዮጵያ እትብሃል እዚኣ እያ፤ እታ ትግራይ እትብሃል ኢትዮጵያ እያ ካልእ ነገር የብላን። ቀዳመይትን ዳሕረወይትን ብዛዕባ ዝበሃላ ኢትዮጵያታት ዘይፈልጡ ሰባት ኣበርክቶን መሰረትነትን ትግራይ ንኢትዮጵያ ክፈልጡ ኣይኽእሉን።
ድሕሪ ሃፀይ ቴድሮስ ሃፀይ ዮሃንስ እንታይ እዮም ገይሮም?
ናይ ሃፀይ ዮሃንስ ታሪኽ ድሙቕ ናይ ትግራይን ናይ ኢትዮጵያን ታሪኽ እዩ። ናይ ሃፀይ ዮሃንስ ታሪኽ ምዝራብ ትግራዋይ ስለዝኾኑ ከም ፀቢብ ብሄረተኛ ተጌርካ ይሕሰብ። ሃፀይ ዮሃንስ ንትግራይ ፈልዮም እዚ ገይሮምላ ዝበለ የለን ። ትግራይ እማ መከራ እዩ ፀይሩ። ንሶም ንዝኣመኑላ ኢትዮጵያ እግሪ ንኽትተክልን ከይትወድቕን ን17 ዓመታት ኣብ ዝወፈሩሉ ወፍሪ ፈቖዶ ዓውደ ውግእ ዝተጋደለን ዝረገፈን ህዝቢ ትግራይ እዩ። በቲ እዋን ኣብ ዝነበሮ ውሑድ ህዝቢ ርኢኻ ክሳብ 200 ሽሕ ዝበፅሕ ሰራዊት ኣኽቲቱ ባዕዳውያን ወረርትን ናይ ውሽጢ ዓዲ መኹረምበጦ መሳፍንትን እንዳፀፍዐ ሃገር ፀኒዓ ክትቀውም ገይሩ። ንግብፂ ብተደጋጋሚ ኣብ ዓውደ ውግእ ስዒርናያ ተባሂሉ ኣብ ኢትዮጵያ ዝንገር ዘሎ ታሪክ ናይ ህዝቢ ትግራይ ቅያን ጅግንነትን እዩ። እሞ ድማ ክሕደትን ጥልምትን ተፃዊርካ ዝተፈፀመ ቅያ።
ስለዚ ትግራይ ተጠቒሙ እዩ ዝብል እንተልዩ ናይ ዓያሹ ክትዕ እዩ ክኸውን። ምስቲ ኩሉ ጥልመትን ሽግራትን ትግራይ ዓዲ ከይትፈርስ ዝፈፀሞ ተጋድሎ ናይ ታሪኽ መፃሕፍቲ ገንፂልካ ዝርአ እዩ። ክንሕግዝ ኢሎም ዝመፁ መሳፍንቲ ፤ ሃፀይ ዮሃንስ ምስ ግብፂ እንትዋግኡ፤ ቱርኪ ምስ ቱርኪ ይዋጋእ ግደፍዎ ኢሎም። ርዒዶም ብህድማ ዓዶም ዝተመልሱ ኣለዉ እዮም። ሃፀይ ዮሃንስ ምስ ግብፂ እንትዋግኡውን ምስባዕዲ ተሻሪኾም ክነጥፍኦም ኢና ዝበሉ’ውን እቶም ሕዚ ብዘይንሕና ኢትዮጵያ ኣይምነበረትን ዶ ኣይምሃለወትን ዶ ዝብሉ ዘለዉ እዮም። ስለዚ መን እዩ ኢትዮጵያዊ? ዝብል ናብ ሕቶ ዝኣቱ ኣይኮነን። ሃፀይ ዮሃንስ ምእንተ ኢትዮጵያ ኣብ ዓውደ ውግኣት እዮም ዝበዝሕ ህይወቶም ኣሕሊፎምዎ።
ናይ ግብፂ ተደጋጋሚ ወራር ኣፈሺሎም። ናይ ጥልያን ህንዱድ ትምክሕትታት ሰባቢሮም፤ ናይ ማህዲስት ወራር መኪቶም፤ ንባዕሎምውን ክሳብ መወዳእታ ህይወቶም ታሪክ ሰሪሖም ዝተሰውኡ ሰብ እዮም። እታ ንሶም ዝወደቑላ መሬት ዶብ ኢትዮጵያ እያ። ስለዚ ኣብ ትግራይ ድሙቕ፤ ምዩቕ ዘየብልን ዘየሕፍርን ታሪክ ኣሎ።
ከምዚ ኢልካ ሓቂ ምዝራብ ተጨውዩ ናብ ፀቢብነት ይውሰድ። ካብ ታሪኽ ክንመሃር እንተኾይንና’ማ ሓቀኛ ታሪክ ክንፈልጥ ኣለና። እቲ ታሪክ ስቕ ኢሉ ንበይኑ ትርጉም የብሉን። እቲ ታሪክ ትርጉም ዝህልዎ ክተመሃረሉ ትኽእል እንተኾይንካ እዩ። ክትመሃረሉ እንተኾይንካ ሓቀኛ ክኸውን ኣለዎ። ቅድሚ ሕዚ ዘይንቡር ፅውፅዋይ እናተነግረ እዩ ክንመሃር ዝድለ ፀኒሑ። ዋእ እዞም ኩሎም ኣባሓጎታትና ዝተሰውኡሉስ ኣብ ዘሕፍር ነገር ድዩ እናበልና እንጠራጠረሉ ኣካይዳ ምሁሮ ነይሩ። እዚ ናይ ፀሓፍትን ኣመሃህራን ታሪኽ ጉድለት እዩ።
ሕዚ ናብ ሕልንኦም ዝተመልሱን ሓቀኛ ነገር ምርኣይ ዝጀመሩን ሰባት፤ እቲ ታሪክ ከምኡ ኣይነበረን ኢሎም፤ የልዕልዎ ኣለዉ። ታሪኽ ንረብሓ ስልጣኖም ንኸውዕሉ እንትደልዩ እቲ ዝነበረ ዓባይ ሃገር ናይ ምምስራት ቅያ መስዋእትነት ከምዝተኸፈሎ ዘይኮነስ ከም ብጉርሕን ጥበብን ዝመፀ ገይሮም የቕርብዎ። ኣብታ ባይታ ዝነበረት መስዋእትነት መን ከምዝኸፈላ እንትግለፅ ከም ተዓመተለይ ከዐሽወካ ኮይኑ ይቐርብ። እንድሕር ንሃገር ምውጋእ ዕሽነት ኮይኑ ድሓር ከ መን ይዋጋእ ? ንስልጣን ክብሃል ታሪኽ ምዝባዕ ይካየድ። ግርህነት፣ ጅግንነትን ፍቕሪ ሃገርን ዘተባብዕ ሜላ ሃደሽደሽ ኢሉ ይስበር።
ድሕሪ ሞት ሃፀይ ዮሃንስከ ዕድል እዛ ሃገር ከመይ ቀፀለ? ግደ ትግራይ ኸ?
ሃፀይ ዮሃንስ ምስሞቱ፤ እቲ ናይ ምእኹል ኣመሓድራ ስርዓት ዝብሃል መፂኡ ። ኣብኡ ብዙሕ ክንብሎ እንኽእል ነገር የለን። እቲ ናይ ትግራይ ቅልፅምነትን ማእገርነትን ንምፍራስ ኣብ ናይ ትግራዋይ ሕብረት ምዝማት ዝብል መፂኡ። ክቕበልዎስ ዘይክቕበልዎስ ኣብ ክልተ ገሚዖሞ ትግራይ። ነዛ ሕቶ እዚኣ ንምምላስ ብዙሓት ሰባት ናብታ ማእኸል ሕቶ ኣትዮም ኣይፈልጡን። ዕንክሊል እዮም ዝብሉ። መስፍን ወልደማርያም “ ሃፀይ ዮሃንስ ካብ ንጎንደር ዝዘምቱስ ንጥልያን ግዳ ዘይምመከቱ። ስለዚ ንሶም እዮም ንጥልያን ኣትሒዞሞ ከይዶም” ኢሎ ነቶም ግቡኦም ፈፂሞም ዝሞቱ ንጉስ ይወቅስ። ነዚኣቶም እውን ኢትዮጵያውያን ሊቃውንቲ ኢልና ዲና ክንሰምዖም? ብኻልእ ከም ሊቃውንትን ፈላስፋታትን ተገይሮም ይወሰዱ። ሃገራውነት ብኣፍ ለቢሶም ነዞም ሰባት እዚኦም ምቅዋም ከኣ ፀቢብነት ይበሃል። ሓቀኛ ታሪኽን ፀቢብነትን ፈላሊኻ ኣብ ዘይረአየሉ ኩነታት ኣቲና ፀኒሕና። መስፍን ወልደማርያም ደጋጊሙ ኣብ መፃሕፍቱ ኣብ ልዕሊ መርአያን ሓቀኛን ንጉስ ዘሚቱ እዩ። እዚ ንኢትዮጵያ ታይ ይጠቕማ ኣሎ? ኢልካ እንተሓሰብካ ዘይድኣካ ነገር እዩ።
ኣብቲ ሕዚ ዘሎ ፖለቲካዊ ኣሰላልፋ፤ ዝጥቀሙን ዘይጥቀሙን ንምፍላይስ የግዲ ታሪኽ ምዝባዕ ድዩ ዘድሊ ኮይኑ! መዓዝ ብታሪኽ ኮይኖም መፂኦም እዞም ሎሚ ዝመርሑ ዘለዉ ሰባት እዚኣቶም? ህዝቢ ኣንቀሳቒሶም ተቓሊሶም እዮም አኮ መፂኦም ዞም ሰባት። ዝኾነ ኣካል ንዐኦም ካብ ስልጣን ውረዱ ንክብል ታሪክ ምጥቃስ ኣየድልዮን። ታሪኽ ምጥቃስ ኣየድልን። ክንድቲ ዘለዎም ሓይሊ ምጥራይ እዩ ዘድልዮ። ወይ ንዓዓቶም በይዛኹም ግደፉልና ምባል እዩ እድንሕር ዝኸውን ኮይኑ። ክገድድ እንተሎ ድማ ኣብዚ ስልጡን ዘበን’ዚ ኮይኖም ብታክን ብበዝሕን ሃገር ክንመርሕ ዝተዓደልናን እንበቅዕን ኢና ዝብል ሙጉት ዝሓዙ ድሑራት እውን ኣለዉ።
ብዛዕባ ናይ ዓድዋ ኩናት ከ ከመይ እዩ ዘሎ ኣረዳዳኣና?
ኣብ ናይ ዓድዋ ኩናት ፀቢብ ርድኢት እዩ ዘለና። ኣብ ኵናት ድዋ ኵናት ታይ ተገይሩ ታይ ተፈፂሙ እንታይ ክሳራ በፂሑ ኣብ ዝብል ሕቶ ፀቢብ ኣረዳድኣ እዩ ዘለና። ክንዱ’ዙይ ወታደር ካብ ሓበሻ ክንዱ’ዙይ ወታደር ካብ ጥልያን መይቶም መወዳእትኡ ድማ ወረርቲ ተሳዒሮም ካብ ዝብል ፀብፃብ ንላዕሊ ዋላ ሓንቲ ነገር ተነጊሩ ኣይፈልጥን። ሽዑ ትግራይ ከም ትግራይ ዝበረሰ ምኳኑ ምንም ነገር ኣይጥቀስን። ኵናት ዓዲ ከምዘብርስ ንምፍላጥ ብፅቡቕ ኣብነት ካብ ታሪክ ኵናት ዓድዋ ክንመሃሮ ምተገበአ። 75% ናይ ዓድዋ ከተማ ህዝቢ ድሕሪ እቲ ጦርነት ብዝመፀ ሕማም ተላገብ ተወዲኡ እዩ ሽዑ። ፀሓፍቲ ብዘስካሕክሕ መንገዲ እዮም ገሊፆምዎ። ኣዛብእ ሽዑ ማዕሮ ነቲ ዝሞተ ሬሳ ገዲፎምስ ትኩስ ሰብ ንምብላዕ ክሳብ ገዛውቲ ኣትዮም ዓቕሚ ምኽልካል ዝተዳኸመሉ ክፉእ ዘበን ሓሊፉ። ትግራይ እዚ ኩሉ ዋጋ ከምዘይከፈለ ዕሸሽ ኢልካ ኣይከፈለን ኢልካ ዝነበሮ ታሪኽ ንምምንጣል ምድላይ ማለት፤ እቶም ካልኦትውን ከምኡ እንተገበርናስ ኣይንገረልናን ኢሎም ገና ንገና ሓሲቦም ንኽገድፉ ዝግባር እንበር፤ ብኣንፃር ታሪኽ ትርጉም ብዝህብ መልክዑ ኣይንገርን።
ንትግራይ ኣፍልጦ ምሃብ ማለት ፤ ካልእ ቀፃሊ ታሪኽ ንዝሰርሕ ኣፍልጦ ክረክብ ዘተባብዕ እዩ ነይሩ። ዲሞክራስን ግዛዕን ንበይኑ ሃገር ኣይፈጥርን። ምውህሃድ ዘምፅእን ዘምህርን ታሪኽ እውን የድሊ እዩ። ድሕሪ ኵናት ዓድዋ ምስ ጥልያን ዝነበረ ጎንፂ ቁሩብ ምስዓረፈ፤ ትግራይስ ወሰን ኮይና። ተጋዳሊት ሓላዊት ዓዲ ማእኸል ስሕበት እያ ተባሂላ ግን ሓንቲ ዝተገብረት ነገር የላን። እታ ናይ ሚኢቲ ዓመት ጭቆና እናተባህለት ሕዚ እትግለፅ ዘላ ካብኣ እያ እትጅምር። ንትግራዋይ ኣብ ክልተ መቒሎም ክልተ ዓይነት ላዛ ትግርኛ ከምዝፍጠር ገይሮም። እዚ ነቲ ማእገር ኢትዮጵያ ዝነበረ ህዝቢ ትግራይ ንኽደክም ዝገበረ እዩ። እቲ ሽዑ ዝተፈጠረ ክውንነት ንቀበሎ’ዶ ብኮሎኒያሊዝም ዝተፈጥረ ብምኳኑ ንግደፎ ምባል ካልእ ነገር እዩ። ቀደም ከምዚ ስለዝኾነስ ንሱ ክቕፅል ኣለዎ ዝብል ሕጊ የለን። ሃገር እትምስረት ብናይ ህዝቢ ስምምዕ እዩ። ሃገር ምንፃል ዋና ምሕዋስ ናይ ባዕሉ ናይቲ ህዝቢ ስምምዕ እዩ።
ኣብቲ ካልኣይ ወራር ኸ መምህር?
ኣብቲ ካልኣይ ውግእ 1928 ዓ.ም ምስ ጥልያን ዝተገብረ ተጋድሎ ድማ “ሰራዊት ጥልያን ብትግራይ ኣቢሉ እዩ ሰቲት ኣትዩ” ዝብሉ ኣለዉ። እንታይ ነይሩ? እንታይ ተገይሩ? ዘየልዕሉ እውን ኣለዉ። ብግልፂ እትፍለጥ ነገር ግን ኣላ። ካብ ጥቅምቲ ክሳብ ግንቦት ን8 ኣዋርሕ እቲ ኵናት ምክልኻል ኣብ እንግዳዕ ጀጋኑ ትግራይ እዩ ነይሩ። ኩናት ዓድዋ ንብሎ፤ ኵናት ዳዕሮ ተኽሊ፤ ኩናት ዓጋመ፤ ኩናት ተምቤን፤ ኵናት እንደርታ፤ ኵናት እምባ ኣርዓዶም ኩናት ኣላጀ፤ ኵናት ማይጨው፣ ኵናት እንዳባጉናን ሰለኽላኻን ወዘተ ኣብ ትግራይ እዩ ነይሩ።
ብርግፅ ካብ ማእኸል ዝሕግዝ ኣይመፀን ኣይንብልን። ራእሲ ሙሉጌታ መፂኦም ኣብ እምባ ኣርዓዶም ዓሪዶም ነይሮም። ኣብ እምባርዓዶም ታይ ሽግር ገጢምዎም፤ ካብ ህዝቢ ከመይ ዝበለ ደገፍ ረኺቦም፤ ኣብቲ ኵናት ከ ክንደይ ትግራዋይ ተሰዊኡ? ዝፍለጥ ነገር እዩ ዝተፃሕፈ። ብዛዕባ ኣብ ተንቤን ዝተኻየዱ ገዘፍቲ ኵናታት ዝፍለጥ ነገር እዩ። ኣብ ናይ ተንቤን ኩናት ራእሲ ስዩምን ራእሲ ካሳን ዝመርሕዎ ሰራዊት እዩ ተዋጊኡ። ናይ ሽረ ኵናት ክብሃል ከሎ ራእሲ እምሩ ብኡ መፂኦም ዝብሃል እዩ ዝጥቀስ እምበር ደጃት ገረመድሂን ወዲ ራእሲ ባርያኡ እዮም ነቲ ሽረታይ ትግራዋይ ሰራዊት ዝመርሕዎ። ኣብኡ ዝሞቱ እፍተራርን ደገዝማትን መራሕቲ ሰራዊት ትግራይ ይፍለጡ እዮም። ኣብቲ ጥቓ ናይ ሓየሎም መቓብር ዘሎ ካልእ ሓወልቲ ብ31 ዓ.ም ኣንፃር ጣልያን ገጢሞም ከምዝተሰውኡ ናይ ዝነገረሎም ሓው ኣቦኡ ንሓየሎም ናይ ፊተዉራሪ ኪዳነ ማርያም ገብረእግዝኣብሄር መቓብር ሓደ ካብቶም ጀጋኑ ወለድና እዮም። መዓት ጀጋኑ ሽረ እዮም ተሰዊኦም። ኩሉ ትግራዋይ ኣብ ትሕቲ ራእሲ ስዩም ተጠቕሊሉን ኢትዮጵያ ካብ ጉብጣን ወረራን ንምድሓን ኣንፃር ባዕዲ ተዋጊኡ ተሰዊኡ።
ብድሕሪኡ እተን ኵናት ኣንፃር ጣልያን አናተባህላ ዝጥቀሳ ናይ ወልወል ውግእ ተባሂላ ትጥቀስ ሓንቲ እያ። ትግራይ ዝገበሮስ ኣይተፈለጠሉን፤ ኣይተነገረሉን እውን። እቶም ኣብ ምብራዝ ታሪኽ ዝኣተዉ ሰባት፤ ንስኹም አሕሊፍኩም ምስ ሰደድኩምዎ ንሕና ተዋጊእናዮ ይብሉ። ኣብዙይ መፂኦም ዘይዋግኡ ዝነበሩ፤ ዓዶም እንድዩ ደኣ? ናይ ትግራይ ሰራዊት እኮ ጥንቲ ኣብ 16 ክፍለዘመን ማእኸል ሽዋ ኣትዩ ተዋጊኡ እዩ። ንምንታይ ኢትዮጵያ ናቱ ስለዝኾነት። ከምኡ እንተኾይኑ ንሳቶም እውን እንተዝመፁ ንቡር ምኾነ።
ብሓፂሩ ሃፀይ ሃይለስላሰ ዝተዋግእዋ ውግእ ፍርቂ መዓልቲ ጥራሕ እንትትነብር ብግልባጡ ግን ናይዚ ኹሉ ሃገራዊ ሰራዊት ዝነበረ ዕጥቁ ዘፍትሕ ስጉምቲ ህድማ እዮም ከይዶም። ስረ ኣፍቲሖሞ እዮም ከይዶም። ንሶም ንሽዋ እናሳበሩ እንትሃድሙ ትግራይ ግን እምባታት ፀለምቲ ሒዙ እዩ ምክልኻል ቀፂሉ ነይሩ።
ግደ ትግራይ ኣብ ህንፀት እዛ ሃገር፤ ድሕሪ ሃፀይ ሃይለስላሰ ኸ?
ተመሳሳሊ ኣበርቶ እዩ ቀፂሉ። ነዚ ኩሉ ዝገበረ ትግራዋይ፤ ታሪኹ፣ ሃይማኖቱን እምነቱን ኢትዮጵያ ክትምስረት ኣለዋ ዝብል ስለዝነበረ እዩ። እዙይ ኢልና ካብ ዘመነ ምኒሊክ ጀሚሩ ትግራይ ኣይጠዓመንን ዝብል ብዙሕ መግለፅታት ነይሮም።
ነዚ መግለፅታት ወሲዳ ወፅዓታት በዚሖም ብዝብል ህወሓት ተፈጢራ ክሳብ ዓወት ዝቐፀለ ቃልሲ ተኻይዱ። እቲ ናይ ተጋሩ ናይ ምቅዋም ኣካይዳ ብዝተፈላለየ መንገዲን ውዳበን ይኸይድ ነይሩ። ኢህኣፓ እውን ደቂ ትግራይ አዮም መሪሖሞ። ንምንታይ ኣብዚ ኩሉ ለውጢ ተጋሩ መሪሕነት ሒዞም ክኣትዉ ይደልዩ ክብሃል እንተሎ፤ እቲ ኣብዚ ዝፀንሐ ፀገም እዩ ናብኡ ዝመርሖም። ኣብ ዝተፈላለየ መንገዲ ምምቓሎም ፀገም እንተነበሮ እኳ ሽግር ክህልዎ እኳ እንተኾነ፤ ናብቲ ለውጢ ምእታዎም ግን ፀገማት ህዝቢ ስለዝተረደኦም እዩ። ክሳብ ናብ ጀብሃን ሻዕቢያን ኣትዮም ዝቃለሱ ተጋሩ ነይሮም።
ንህወሓትኮ ፀባብ ኣንጭዋ ገጠር ግዛዕምዛዕ እናተባህለ ክንደይ ሽማሽም ተዋሂብዋ ነይሩ። ኣብ መወዳእታ ግን ንደርጊ ደምሲሳ፤ ኢትዮጵያ ከመይ ኢላ ብሓደ ትንበር ዝብል ፕሮፖዛል ሒዛ ቀሪባ። ምሳኹም ዘንብረና ዝሓውሰና ነገር የብልናን ኣይበለን። ሕዚ ነቲ ትግራዋይ ኢትዮጵያዊ ዝብል ሓላፍነት ካብ ዓቕሙ ንላዕሊ ፆር ክስከም ገይርዎ ዘሎ እዚ ታሪኽ እዚ እዩ። ነቶም ንሓድነት ኢትዮጵያ ብዝብል ምስ ውደብ ህወሓት ዝተሰለፉ ውድባት ውን ካብታ ዘይነበረቶ ድራርን ምሳሕን መቒሉ ዝሓብሓቦም ህዝቢ ትግራይ እዩ። ተሰዊኦም ከይውድኡ ኣብ ክንድኦም እናተሰወአ እዩ ሃገር ሃኒፁ።
እዚ ዝገበረ ህዝብስ እንታይ ይፍደይ ኣሎ? ዝብል እየ ኣብ ዝሓለፈ ኣጀንዳ ዘልዓልኩ፤ ካልእ ኣይኮነን እቲ ዘረባ። ንህዝቢ ትግራይ ምፍራስ ዝፅዓር ዘሎስ ንኢትዮጵያ ምፍራስ ተደልዩ እዩ እየ ዝበልኩ። እንታይ ድኣ! ትግራይ እንተፈሪሱ ኢትዮጵያ ይፈርስ።
ካብ ጀመርካያ ናብታ በቐዳማይ ንኣውራ እምባ ዝተዛረብካያ ፍረ ነገር ዶ ንእቶ?
እወ እዘን ልዕል ኢለን ዘለዋ እምነተይ እየ ብሓፂሩ ከንፀባርቕ ፈቲነ። ዘይተረድኡ ሰባት ግና “ዝሃፀፀ ዝብኢ ቀርኒ ይነክስ” ኮይኖም። ነቲ ዝተባህለ ገዲፎም ዘይተባህለ ኣምፂኦም። እቲ ዝተባህለ ተገዲፉ ዘይተባህለ ይዝረብ ኣሎ። ነቲ ቁምነገር ገዲፍካስ ጓል ነገር ምሓዝ ይረአ’ሎ። ኣነ ካብቶም ኣብቲ ግፍዒ ዝተዋፈሩን ደገፍቶምን ዝተፀበኹዎ እውን እዩ።
እቲ ዘሎ መንእሰይ ታሪክ ትግራይ ከምቲ ዝገለፅካዮ ገይሩ ዝተረድኦ ኣይኮነን ኣይተነግሮን። በቲ ካልእ ገፅ ድማ ታሪኽ ዝብርዙ ኣብ ዝበዝሑሉ ደረጃ በፂሕና እዙይ ከመይ እዩ ክኸውን?
ገለ ሰባት ክሳብ ሕዚ ናይ ትግራይ ታሪኽ ምዝራብ ነቲ ታሪኸ ኢትዮጵያ “ዲኮንስትራክት” ምግባር እዩ ኢሎም ዝኣምኑ ኣለዉ። እቲ ናይ ትግራይ ታሪኽ ብፍላይ እቲ ጥንታዊ ናይ ኢትዮጵያ ታሪኽ ተባሂሉ ዝውሰድ እዩ። ንኣብነት ቅዱስ ያሬድ ትግራዋይ ዲኻ ክትብሎ ኢትዮጵያዊ? ፊደል ግእዝ ናይ ትግራይ ዲኻ ክትብሎ ናይ ኢትዮጵያ? እወ ናይ ኢትዮጵያ እዩ። ናይ ኢትዮጵያ ክትብሎ እንተለኻ ግን ኣየናይ ኢትዮጵያ እዩ። ብዛዕባ እቲ ቀዳማይን ዳሕረዋይን ኢትዮጵያ እየ ዝዛረብ ዘለኹ። ቀደም ደብተራ ፍስሃ ተፃሒፉ ተባሂሉ ዝእመን መፅሓፍ “ፊተኛይቱና ኋላኛይቱ ኢትዮጵያ” ዝብል ኣሎ። ቀዳመይትን ዳሕረወይትን ኢትዮጵያ ሓዋዊስካ ምዝራብ ነቲ ናይ ታሪክ ዘመተ’ውን ክቐልል ገይርዎ እዩ። ኢትዮጵያስ ኣየንአን እያ? ኢሉ ክጥይቕ ዝኽእል ሰብ ብዙሕ ስለዘየለ ክልቲኡ ሓደ ዓይነት ገይሩ ይርድኦ። ንሕና ግን ጥንታውነትናን ኢትዮጵያዊነትናን ክንብል እንተለና እቲ ልዕል ኢለ ዝጠቐስኩዎ ታሪክ ሒዝና ኢና። ኣብ ኢንሳይከሎፒድያ አትዮፒካ ምርኣይ ይከኣል እዩ። “ከመይ ኢሎም ከምዝውለዱ ኣይፍለጡን ‘ምበር እቶም ናይ ሽዋ ነገስታት ኣኽሱማውያን ኢና እዮም ዝብሉ” ይብል። ንጉስ ኮይኑ “ካባኻ እየ” እንተይሉካ ስለዘየፅግመልካ በዚ ልምዲ’ዚ ንሕና’ውን ተቐቢልናዮም ኢና። ከመይ ኢሎም ከምዝኸዱን ከምዝውለዱን ግን ምስጢር (mystry) ኮይኑ እዩ ዝግለፅ። ኣብ ሓደ ገዳም ዶ ኣብ ሓደ ገጠር ተሓቢኡ ፀኒሑ ድሓር ግን መን ምዃኑ ተፈሊጡ ናብ ስልጣን ደይቡ ተቐባልነት ረኺቡ ብዛዕባ ዝበሃሉ ሰባት ስርወ መንግስቲ ይውጋዕ። ብዘይጠለለ መንገዲ ታሪኽ ይጣበቕ።
ብዝኾነ ናይ ትግራይ ታሪኽ ኣፀቢቕና ከይንምሃር ዝተገብረሉ ምኽንያት ሓደ፤ እቲ ታሪኽ ምእንታን ማእኸላይ መንግስቲ ከሕጉስ ዝተፃሕፈ ዘይምቅር ታሪክ ኮይኑ። እቲ ኣብዚ ዝነበረስ ናትኩምውን አዩ ኢልካ በተን ዘይተረጋገፃ መውስቦታትን ግዛዕን ናቶም ይኹን ተባሂሉ። እዚ ማለት ሰብ ልዕልን ትሕትን ኣለዎ ኢልካ ንምዝራብ ኣይኮነን ዝዝረብ ዘሎ። “እቲ ትግራይ ዝብሃልስ ዓርሰ ግዝኣታዊ (ራስ ገዝ) ዶ ነይሩ ኣይነበረን?” ንምባል እዩ። ኦቶኖመስ እንተነይሩ ከም ኦቶኖመስ ናይ ባዕሉ ዝሰርሖ ታሪኽ ኣለዎ ማለት እዩ ካልእ ነገር ኣይኮነን። ናይ ባዕሉ ጂኦግራፊያዊ ከባቢ ነይርዎ እዩ። ዓዲ ኣርቃይን ዓዲ ሓሙሽተን ዝብሃል ከባቢ ትግራዋይ ዝሰየመልና እዩ እንተዘይኢልካ ትግርኛ ምዃኑ ንምፍላጥ ኣየፀግምን። ደሓር ዝመፀ ኣካልላ ድማ ብቋንቋ እንተኾይኑ ሓንሳብ ብኣምሓርኛ ምዝራብ ካብ ጀመሩስ ኣምሓራ ክልል ንበሎም ምባል ክርደአና ይኽእል እዩ። ነዚ ታሪክ እዚ መናእሰይ ትግራይ ካብ ፈለማ ክሳብ መወዳእትኡ ኣይተማህርዎን።
ንምንታይ እዩ ግን ክምሃሩዎ ዘይተገበረ?
ምኽንያቱ ታሪክ ከም ዓብይ መስርሕ ፖለቲካ ስለዝተወስደ ብጥሪኣ ክመሃሩ ኣይተገብረን። ስለዚ ሰባት ታሪኾም ከይፈልጡ ምድንቋር እዩ እቲ ሓደ መንገዲ ነይሩ። ንሱ ዘይዝክር ፤ ናብ ካልእ ተኣማንነት ዝገብር ታሪክ ኣለኒ ኢሉ ዘይኾርዕ ሰብ ክፍጠር እዩ ተገይሩ። እዛ ናይ ሕዚ ክትምስረት አትድለ ዘላ ሃገርስ ሓቀኛ ታሪክ እንተተዛረብካላ ንረብሓና ዕንቅፋት እዩ ኢሎም ዝኣምኑ ሰባት ኣለዉ ማለት አዩ። እቲ ዝተፃሕፈ ታሪኽ ኣምፂእኻ እንተርአኻዮም ዝሓቱ ሰባት ውን ድማ ይለዓሉ። እቶም ዝሓቱ ሰባት ድማ ካብቲ ዝተገራጨወ ታሪክ ሰሚዖም ወይ ተነጊርዎም ስለዝፀንሑ ኣይኣምኑን። ሃፀይ ዮሃንስ ሰብ እዮም ነይሮም። ጥፍኣቶምን እወንተኦምን ብትክከል እንትፀሓፍ ንኹሉ ሰብ እዩ ዝጠቅም። ንኢትዮጵያ ይጠቅም ዋላ ንኣፍሪካ ይጠቅም።
ኣብ መወዳእታ ታሪክ ኣፀቢቑ ዘይርዳእ እቲ ሰብ ብፍልጠት ዘይኮነስ ብመፈክር( ጭርሖ) ይኸይድ ኣሎ። መንደኾን መንደኮን ታይ ያ በለ፤ ኢትዮጵያ ወይም ሞት በለት ይብሃል’ሞ ነዚኣ ስቕ ኢልካ ብመፈክር ትኣምና። ኣብ ኤርትራ እንተኼድካ ድማ ሓደ እዋን ኢትዮጵያ ወይ ሞት ኢልናስ ክልቲኤን ሂቡና ፈጣሪ ድማ ይብሉኻ። ኢትዮጵያውን ሞትውን ሂቡና ይብሉ። ኣየንአን ትመርፅ ተባሂሎም ታይ ከምዝገበሩ ይፍለጥ እዩ። እዚ እዩ እቲ ነገር እምበር ካባና ዘፍሊ ነገር ኣይምሃለዎምን። ካባናውን ክፍለዩ ነይርዎም ማለት ኣይኮነን። ተንቤንን ዓድዋን አሕዋት እንተኾይኑ፤ ዓድዋን ሰራየን መን ጓኖት ገይርዎም? ዓጋመን ክልተኣውላዕሎም ሓደ እንተኾይኑስ ዓጋመን ኣከለጉዛይን እንታይ ኮይኑ ሓደ ዘይኸውን? ኤርትራውያን አሕዋትና እዮም ነይሮም ምባልስ ካብ ኢትዮጵያዊትን ተኣማንነት ዘልገስካ መሲሉ ዝስምዖም ኣለዉ። እሞ አሕዋትካ ኣይኮኑን ኢልካዶ ክትክሕድ ኣለካ? እዚ ትክከል ኣይኮነን።
ክልተ አሕዋት ከም ጎረባብቲ ኰይንካ ክትነብር ግን ይከኣል እዩ ፀገም የብሉን። ገሊኦም ታሪኽ ፍሒሮም ፍሒሮም ለካ ከምዚ ኢና ኔርና ዘይፈለጥናዮ ይብሉ ኣለዉ። ካብ ልቦም ድዮም ብግርህነት ብዘየግስ ለካ ከምዚ ኢና ኢሎም ዝጠዓሱ ውን ኣለዉ። ለካ ሓደ እንዳሃለናስ ዝተፋሕሰልና ተንኮል ከይፈለጥና ተታሊልና ዝብሉ ኣለዉ። ከመይ እዩ ደኣ ዝግበር? ንሓድነትና ብስሩ ዘላቒ ዶ ክኾን ይኽእል ኢልካ ምሕሳብ ካልእ ነገር እዩ። ብድምር እንትርአ እቲ ሰብ ታሪኹ ከይመሃር ብዝተፈላለየ መንገዲ ፍርሒ ስለዝነበረ እዩ።
ታሪኽ ዝሰርቁን ዘዛብዑን መፃሕፍቲ ከም ሓመድ ይፀሓፉ ኣለዉ። እዛ ምሕሳውን ምዝባዕን እንታይ እያ ክትረብሖም?
ኣኽሱምስ ንሕና ሰሪሕናያ ኬድና ዝብሉ ኣለዉ። ከምዚ ዝበለ ሕሶት ኣብ ታሪክ ዓለም ተራእዩ ኣይፈልጥን። ሰሪሕና ነዲቕናስ ኣረኪብናዮም ኬድና ዝብል ሕሶት ወፂኡ ዶ ይፈልጥ ኣብ ዓለም ? እዚ ስቕ ኢልካ ናይ ዕውልና ነገር እዩ። ምስኡ ርክብ ነይሩና ምባል ኣይምተፀልአን። ብስሩስ ካብ ኢራቅ መፂኡ ኣትዩ ዝብሉ ከም እኒ ፍቕረ ቶሎሳ ዝበሉ ዕቡዳት ኣለዉ እንዶ። ከምዚ ዝበሉ ዕቡዳት ዝመርሕዎ ናይ ታሪክ ኣፃሕፋ፤ ብኣኣቶምስያ ሓድነት ኢትዮጵያ ነጠናኽር ኣለና እዮም ዝብሉ። ኣብ ልዕሊ ወራር ታሪኽን ፀለመ ሽምን ዝበፅሖ ዘሎ ህዝቢ ዘስዕቦ ስነኣእምሯዊ ፀቕጢ ናበይ ክወስድ ይኽእል ኢሎምስ ብስሩ ኣይሓስብዎን። ካብ ኣዳምን ሄዋንን መፂና ዝብል ብመፅሓፍ ቅዱስ ዝእመነሉ እምበር፤ ካብ ሓደ ሳይንሳዊ ምርምር ገይረ ፅሒፈ ዝብል ምሁር እትፅበዮ ኣይኮነን። ብሳይንሳዊ መንገዲ ዝፅሕፍስ፤ ክስቶ ዝብሃል ነይሩስ ንኹስቶን ክስቶን ወሊዱ፤ ሽም ስለዝገጠመሉ እናገጣጠመ ክዕሹ ትፅቢት ኣይግበርን። ክንደይ ኣብ ትግራይ ዘሎ ምስ ካልእ ዝገጣጠም ሽም ኢልካ ክቑፀር። ብሽም እናገጣጠምካ ታሪክ ፅሒፈ እየ ምባል ሳይንሳዊ ኣይኮነን። እዚ ኮነ ኢሎም ተወዲቦም ዝሰርሕዎ ድማ እዩ።
እቲ ቅድም ኢሉ ዝተፀሓፈ ፅሑፋት ነቲ ምሕሳውን ምድቃልን ስለዘይመቸዎም እቲ ኹሉ እቶም ምሁራን ዝፀሓፍዎ ፀዓዱ እኮ ብዛዕባና ፅቡቕ ኣይፅሑፉን ገለ እናተብሃለ ኩሉ ንምድምሳስ እዩ ዝኽየድ። ደምሳሳይ መንገዲ እዮም ዝኽተሉ።ከይንበብ ይደልይዎ።ስለዚ ኩሉ መሰለኒ እናበለ ክፅሕፍ እዩ መንገዲ ተኸፊቱ። እዚ ድማ ኣይኸውንን።ምናልባት ዶ ኾን ቅሩብ የኺዶም እምበር ናይ ሰብ ታሪኽ ደምሲስካ ዝኽየድ ኣካይዳ የለን።ኣብ ማንም ዓለም እውን የለን።
ንጉሳት ሃገረ ፈረንሳይ ካብ እየሱስ ንውለድ ኢና ኢሎም ይኣምኑ ነይሮም። ከምዘይኮነ ምስፈለጡ ግን ንሳቶም እዮም ከም ኣቡኦም ደልዮምዎ እምበር ንሱ ወሊድዎም ኣይኮነን። ሓይሊ ንምፅናዕ እዩ። ብዙሕ ሰብ ንክኽተሎም እዩ። እናፀንሐ እናፀንሐ ግን ከምሰቦም ምዃኖም እቲ ሰብ እናተረደአ ምስከደ ንዓይስ መን ድዩ ፈጢሩኒ እናበለ ከይዱ።
ስለዚ እቲ ምፅሓፍ ታሪክ ዝብሃል ነዊሕ ጉዳይ እዩ።ኣይሰራሕናሉን ድማ። 700 ገዛውቲ ዝነበሮ ሓደ ጥንታዊ ከተማ ኣብ ትግራይ ተረኺቡ እንትብሃልስ እቲ ትግራዋይ ታሕጓስ ተሰሚዕዎ። ከመይ ኢሉ እዩ ኣብዝ ተረኪቡ ዝብል ዓብዪ ሕቶ እዩ። ናይ ፍልጠት፣ፋይናንስ ዓቕምታት ይሓትት እዩ። ዘይሩ ዘይሩ ግን ኣይፃሓፈን ዝብል እምነት ኣይብለይን። ደቅና ክምዝግብዎ ይኾኑ። ሕዚ እውን ግን ማይ ኣድራሻ ናብ መደባይ ኣንፈት ስለዝኾነ ‘እዚ እውን ናትና እዩ’ ኢሎም እኒ ፍቕሬ ቶሎሳ ተወሳኺ ልጋብ ካብ ምፅሓፍ ኣይዓርፉን።
ኣብ ዝሓለፉ 27 ዓመታት ግደ ተጋሩ እንታይ ነይሩ ትብል?
ኣብዚ 27 ዓመት ማለት ድሕሪ ለውጢ እታ ሃገር ወግሐ ፀብሐ ክንደይ ከበሮን ነጋሪትን እንዳተወቕዐ ብዛዕባ ኢትዮጵያ ተነጊሩስ ክትፈርስ ኣይክኣለትን። ካብ መጀመርትኡ ተቓዉሞታት ሓይሎም መፂኦም ነይሮም። ዕጡቓት ሓይልታት መፂኦም። ሶማልያ ወሪሮምና ተባሂሉ፤ ናይ ሶማልያ ብሄርተኝነት ነይሩ። ኣብ ዓፋር ናይ ብሄርተኝነት ፀገም ነይሩ። ኦነግ ሕዚ 60 ዓመት ኮይንዎ ኣሎ ካብ ዝለዓል። ብድሕሪኡ እውን ናይ ኦሮሞ ምንቅስቓሳት ነይሮም።
ኣብ ትግራይ እውን እዋኑ ሓልዩ ናዕብታት ተላዒሉ። እታ ካብ ትግራይ ዝተበገሰት ሓይሊ ግን ሃገር ካብቶም ካልኦት ምንቅስቓሳት ብዝተፈለየ መልክዑ ቃልሲ መሪሓ ሃገር ተቖፃፂራ። ኣዲስ ኣበባ ኣትያ “በሉ ንዑ ንማኸር! እዛ ሃገር ከመይ ገይርና ነድሕና? ከመይ ገይርና ነጥዕያ ንመኻኸር። እቲ ኣገዛዝኣ ኣወጊድናዮ ኣለና እሞ እንታይ ዓይነት መንግስቲ የድልየና ዝብል ዘተ ተጀሚሩ። ሕገ መንግስቲ ተቐሪፁ።
እቲ ሕገ መንግስቲ ብግቡእ ተተግቢሩ ዶ ኣይተተግበረን ካልእ ሕቶ ኮይኑ ዘስርሕ ሕገ መንግስቲ ግን ተቐሪፁ። ኣብ ውሽጡ ብዙሕ ሰብ ዘዘራርብ ዓንቀፃት እውን ኣሎ። ገሊኦም ክኣትዉ ኣየንበሮምን ዝብልዎም ኣለዉ። ገሊኦም ናይ ቁጠባ ፖሊሲ እዮም ዝብልዎም ከም ናይ መሬት ጉዳይ ዝበሉ ነገራት ኣለዉ። እዚ ከምዚ ኢሎም ምእታዎም ነቲ ናይ መንግስቲ ሓይሊ የዳክሞ እዩ ዝብሉ ብተገዳስነት ዝዛረቡ እውን ነይሮም እዮም። ግን ምእንቲ ዚ ሃገር ተባሂሉ ብዙሕ ፃዕሪ ተገይሩ እዩ። ብቲ ሕገ መንግስቲ መሰረት እውን ብዙሓት ይጥቀሙ ኣለዉ። ብቋንቆኦም ይምሃሩ ይዳነዩ ኣለዉ።እዚ ፍሉጥ ነገር እዩ።
እንድሕር ወያነ (ሬቮሉሽን) ተኻይዱ ድሕሪ ዓወት ሰዓርን ተሰዓርን ኣሎ። እቲ ተስዓሪ እቲ ዝገዝእ ዝነበረ እዩ። ስለዚ ብሕልሚ ዝርእዮ ናይ ቀደም ዓለም ኣለዎ። እቲ ሓዱሽ እውን ብሕልሚ ዝርእዮ ናይ ሎሚ ሕልሚ ኣሎዎ። እቲ እንፈጥሮ ሓዱሽ ዓለም እንታይ ክመስል ኣለዎ ዝብል ኣብቲ ሕገ መንግስቲ ብንፁር ዝተቐመጠ ዋላ እኳ እንተኾነ ኩሎም ሕልምታትና ግና ሓደ ዓይነት ክኾኑ አዮም ማለት ኣይኮነን። ስለዚ ፎቖዶ መንገዲ ምትራፍ ከጋጥም ይኸውን። ይኣኽለና ምባል የጋጥም። ተስፋ ምቐራፅ የጋጥም። ተጠሊምና ዝብል እውን የጋጥም ይኸውን። ስለዚ ብዙሕ ፈተናታት ክገጥመካ ግድን እዩ። እዚ ዘሎ እዩ ዋላ ኣብ ፖለቲካዊ ኢኮኖሚ ትንተና።
ሕዚ እስቲ ብኣብነት ንርኣዮ መምህር እዚ ኩነታት እዚ። ከመይ ማለትካ ኢኻ?
ሕዝስ ኣብ ባድመ ተዋጊእና ምእንቲ ንዓኹም ይብሉኻ። እዚ ሕዚ እንታይ ኢኻ እትብሎ? ንትግራይ ክነድሕን ኢና ተዋጊእና ይብሉኻ።
ኣብዚ ሕዚ ሓደ ትግራይስ ከም ናይ ወፃኢ ዓዲ ተገይራ ድያ ትሕሰብ ዘላ እሞ ከምዚ ናይ ፓኪስታን ድዩ ዋላ ናይ ኢንግሊዝ ሰራዊት መፅዩ ሓጊዝዋ ኢልካ ክትዛረብ? ኣብ ውሽጢ ሓደ ሃገር ኮይንካስ ከመይ ኢልካ ከምዚ ትብል?
ካልኣይ ቅድሚ እታ ኣብ ተሃድሶ ዝነበረት ዓመት ማለት እታ ናይ ኢትዮ ኤርትራ ኵናት ምስተወደአት፤ ኣብ በዓል መበል 26 ዓመት ልደት ህወሓት ብዕለት 10 ለካቲት 1993 ዓ/ም ብነበር ርእሰ ምምሕዳር ብሄራዊ ክልላዊ መንግስቲ ትግራይ ኣይተ ገብሩ ኣስራት ዝቐረበ ፀብፃብ ኣብ ልዕሊ እቲ ሰራዊት ህወሓት ብበዝሒ ተሰሊፉሉ ዝፀንሐ ሰራዊት ኢትዮጵያ ነቲ ወራር ሻዕብያ ንምምካት 75 ሽሕ መንእሰይ ከም ብሓዱሽ ኸምዝኸተተ እዩ ዝገልፅ። ኣብ ርእሲ እዚ 37 ሽሕን 900 ምልሻ ካብ ኩለን ዞባታት ትግራይ ናብ ግንባር ባድመ፣ ፆሮናን ካልኦትን ከቲቱ እዩ። እንድሕር ክግለፅ ኣለዎ እምብኣር ጥቓ ጥቓ ፍርቂ ዝኸውን ተዋጋኣይ ሓይሊ ዝወፈረ ካብታ 5 'ባ 6 'ባ ሚኢታዊ ህዝቢ ዝሓዘት ዝብልዋ ዝውዕሉ ትግራይ እዩ። እዚ ጭቡጥ መረዳእታ እዩ። ምክልኻል ሃገር እኮ ናይ ሃገር ስራሕ እዩ።
ብዛዕባ እቲ ኲናት ምሉእ ሓበሬታ ዘይብሎም ወይ እውን ከደናግሩ ዝደልዩ ወገናት ግን ንግልባጡ እንዳተዛረቡ ነቲ ኣበርክቶ ህዝቢ ትግራይ ንምንእኣስ ካብ ሓቂ ዝርሓቐ ኣበሃህላ የጋውሑ።
ግን ሃገር ንምክልኻልስ እኒ ኽስቶ ክንደዚ የበርክቱ እኒ እከለ ከምዚ ይግበሩ ናብ ዝብል ፀብፃብ ኣይትኣቱን። ሃገር ምድሓን ናይ ኩሉ ሃገረይ ዝብል ስለዝኾነ።
ሕዚ እቲ ፀገም ዝኸውን ምስቲ ቅድም ኢልና ናይ ታሪኽ ኣረዳድኣና እውን ፀገም ከምዘለዎ ዝጠቐስናዮ ምእንቲ ትምክሕቲ ከይመስልስ ድፈን ድፈን ተባሂሉ እዚ እውን ከይዝረብ እዩ ተገይሩ። ድሓር ሕዚ ነቲ ህዝቢ ዋጋ የኽፍሎ ኣሎ ማለት እዩ። ንሕና እኮ ኢና ኣድሒንናኩም እምበር ሞይትኩም ነይርኩም ኢኹም ንዝበለካ ሕዚ እንታይ ትብሎ? እዚ እናተዘረበ እንተዝመፅእ ነይሩ ግን ኣብዚ ኩሉ ናይ backfire ፀገማት ኣይምተኣተወን።
እንተኾነ ግን ኩሎም ጀጋኑና ንሃገሮም ዝኸፈልዎ መስዋእቲ ገይሮም ምቖፀርዎ። እንተዘይኮነ ድማ ሓጊዝናኩም ኢና ንሕና ተዋጊእናልኩም ዝዓይነቱ ታሪኽ ፅውፅዋይ ክፅሓፍ ኣይምነበሮን። ምፅሓፉ ድማ ኣይኮነን እቲ ፀገም። ከምዚ ንክፀሓፍ ናትና ስኽ ምባልን ምስካፍን እዩ ሓደ ባዕሉ ዝኸኣለ ፀገም።
እዚ ሕዚ ምፅባብ ይብልዎ ኣለዉ። ከምኡ ዝብሃል እኮ የለን። ኣነ እኳ ከም ውልቀ ክዛርብ እንተኮይነስ ኣብ ሶማልያ እኮ ዝተሰዉኡ ቤተሰበይ ኣሕዋተይ ኣለውኒ። ኣብ ዘይዓዶም ከይዶም ተሰዊኦም ዶ ይብሃል እዩ? ዓዶም እንድዩ ግዲ። እቲ ውግእ ኢትዮጵያ እኮ እያ ደልያቶ። ኢትዮጵያ እንተደልያቶ ዋላ ናይጄርያ ከይድካ ክትዋጋእ ኣለካ። ወይ እታ ሃገርካ ኢኻ እትገድፋ እምበር ንሳ ዝደለየቶ እማ ክትገብር ኢኻ። ድልየት ሃገረይ ንሱ እዩ ኢልካ እንድሕር ኣሚንካ ክትዋጋእ ኢኻ። እዚ እዩ ክኸውን ዝነበሮ እቲ ርድኢት። ስለዚ ሓደ ኣብዚ 27 ዓመት ዝተርኣየ መሰረታዊ ተርእዮ ታሪኽ ክጣመም ናይ ምግባር ሓያል ስራሕ እዩ። ዝተጣመመ ታሪኽ ኣብ ምስትኽኻል ብዙሕ ዘይከድናሉ እዩ ነይሩ ምባል ይከኣል።
እቲ ብመዳይ ልምዓት ተመዝጊቡ ዝበሃል ምንቅስቓስ ኸ ከም ኣካል ናይዚ 27 ዓመት ልምዓታዊ ተጋድሎ ከመይ ኢኻ እትርእዮ?
ኣብዛ ሃገር ብዘይካ እተን ጣልያን ዝሰርሐን ዝተወሰና ናይ ልምዓት ምንቅስቓሳት ካልእ ዝንገረሉ ብዙሕ ኣይነበረን። ሕዚ ካብ ጫፍ ክሳብ ጫፍ ብቕጥራን/ኣስፓልት ዝተሰርሐ መንገዲ ንርኢ ኣለና። ቁሸታትን ጣብያታትን ንምርኻብ ዝግበር ብዙሕ ስራሓቲ ኣሎ። ንኩሉ ተጠቃሚ ዝገብር ብርክት ዝበለ ማሕበራዊ ስራሕ ኣሎ። እዚ ክከሓድ ዘይብሉ ሓቂ እዩ።
መንግስቲ መንገዲ እዩ ዝሰርሕ። ቤት ትምህርትን ሕክምናን እዩ ዝስርሕ። ኣብዚታት ዝተፈፀመ ፖሊሲ ብካልእ እውን ኣፍልጦ ዝተውሃቦ እዩ። ግን ካብዚ ንላዕሊ ክንከይድ ነይሩና ዝብል ምጉት ክልዓል ይኽእል እዩ፤ ሽግር ኣይብሉን።
እዚ ኩነታት እዚ ከም ውሁብ ወይ ከም given ዝወሰደ ወለዶ መፂኡ ኣሎ። ተሰሪሑሉ ተደኺሙሉ እምበር ስኽ ኢሉ ዝመፀ ኣይኮነን። ነዚ ግን ምኽንያት ኣለዎ። እቲ ካልእ ገዲፍካስ ኢህወደግ ኣዲስ ኣበባ እንትኣቱ ህዝቢ ኢትዮጵያ 50 ሚልዮን እዩ ነይሩ። ካብዚ ኣብዚ 27 ዓመት ክመውት ዝኽእል ነኪኻ እቲ ዝተወለደ ኣስሊሕኻ እንተርእይኻዮ ሕዚ 100 ሚልዮን በፂሕና ኣለና፤ ካብዚ እቲ ዝበዝሕ ድሕሪ ኢህወደግ ዝተወለደ እዩ። እዚ ቀሊል እዩ ንምርዳእ።
ስለዚ እዚ ኹሉ በዝሒ ህዝቢ ብዛዕባ እቲ ናይ ቐደም እንታይ ዝፈልጦ ነገር ኣለዎ? እዚ ስለዘይፈልጥ ገለ ኢልካ እትነቕፎ እውን ኣይኮነን። ብስሩ ኸ ንሱ ዘይምፍላጥ ድዩ ፀገም ዝኸውን ዘሎ ኢልካ ምሕታት ትኽእል ኢኻ። ኣይኮነን! ካልእ ሽግር እውን ኣለዉ።ሃንቀውታታት ኣለዉ። ኣብ ምምስራት እታ ሃገር ዝነበሩ ፀገማት እውን ልሒኾም መፂኦም እዮም። እዚኦም እቲ ልምዓት ከይጠዓዓምን ተወሳኺ ሓይሊ እውን ከይኸውን ምኽንያት ኮይኑ እዩ።
ድኽነት ትግራይ ምሕሳሙ ብዙሓት ተጋሩ ክብተኑ እሞ ከምዚ ናይ ሕዚ ዝበሉ ዘርኣዊ ጥቕዓታት እንትመፁ ግዳያት ዝኾኑሉ ኩነታት ይፍጠር ኣሎ ዝብሉ ኣለዉ።ኣብዚ ዘለካ ርእይቶ እንታይ እዩ?
ኣነ ኣብ ትግራይ ለውጢ የለን ኣይብልን። እቲ ዝተገበረ ከየመስገንካ ካልእ ምዝራብ እውን ልክዕ ኣይኾንን። ክነመስግን እንተለና እውን እቲ ልምዓት ዘምፀአ ህዝቢ ትግራይ እዩ ዝምስገን ዘሎ። ስለዚ ብዙሓት ፅቡቓት ተሰሪሖም እዮም።
ግን ካብዚ ንላዕሊ ክንከድ ምኽኣልና ዝብል መርገፂ ኣለኒ። ወልድያ እንዶ ንውሰድ። ኣብ ወልድያ ክንደይ ዝኣክል ፋብሪካ ተጣይሶም? መን ዝብሃሉ ደቂ ዓዲ እዮም ፋብሪካ ኣጣይሶምላ ወልድያ? ክንደይ ሆቴል ኣለዉ ኣብ ወልድያ? ንምንታይ እዚኣቶም ኣብ ወልድያ ተጣይሶም? ናይ ተጋሩ እኮ እዮም። እዚኦም ኣብ ትግራይ ዶ ክስርሑ ምኽኣሉ ነይሮም? መልሱ እወ እዩ። ገሊኦምስ ኣረ ካብ ኣብ ትግራይ ዘሎ ቢሮክራሲ ኣብ ወልድያ ዘሎ ቢሮክራሲ ስለዝቐልል ኣብኡ ተኺልናስ ድሓር ሒዝናዮ ምምፃእ ይሕሸና ኢሎም እዮም ብለዋህነት ኣብኡ ሰሪሖምዎ። ንሱስ ሓደ እንድዩ ዓድና እንድዩ ብዝብል እውን ዝሰርሑ ኣለዉ።
እቲ ልምዓት ብብዙሕ መንገድታት እዩ ተኾሊፉ። ገሊኦም ታራ ዝኾኑ መሃይማት ሰባት እውን ናይ ባዕሎም ኣሉታዊ ግደ ተፃዊቶም እዮም። ትግራይ ክትለምዕ ኢልካ ክትንቀሳቐስ እንተለኻ ዘየለ ትግራይ white elephant ክትከውን ኣይብላን ኢሎም ዝሙጉቱ ነይሮም እዮም። ዕብየት እንድሕር ኣቀላጢፍናስ ካልኦት እንተደንጎዩ ኸ ዝብሉ ነይሮም እዮም። እዞም ሰባት እዚኦም ሕዚ ርብዒ ህዝቢ ትግራይ ኣብ ድኽነት ክፀንሕ ምኽንያት ኮይኖም እዮም። ፍልጠት ውሒዱ። ዘይምዕሩይ ኣተሐሳስባ በዚሑ።ኣነ ኣይኮንኩን ዝብሎ ዘለኹ እዚታት፤ ዓሰርተ ሻዕ ዝዝረብ ዘሎ ንሱ እዩ።
እቲ ኣብ ትግራይ ክግበር ዝኽእል ዝነበረስ ካብታ ኣብ መጀመርታ ዕለት ጀሚራ ማለተይ እየ፤ ብዙሕ ፀገማት ዝነበሩዎ እዩ። ኣብዚ እባ እንተዘይተኺልኩም ኣብዚ ተዘይተኺልኩም እናተብሃሉ ዓዲ ዝሓደጉ እውን ነይሮም እዮም። ትግራይ ከም ሓንቲ ዓዲ ክርእይዋ ዘይከኣሉ ሰባት እውን ነይሮም እዮም። ዝኸነ ትግራዋይስ ኣብ ዝደለየዮ ናይ ትግራየ ክፋል ክሰርሕ ከምዝኽእል ዘይፈለጡ ሰባት ነይሮም እዮም። ሓደ ወዲ ዓድዋ ኣብ ማይጨው ከይዱ ከልምዕ ከምዝኽእል ዘይፈለጡ ነይሮም እዮም። ዝኾነ ይኹን ሰብ ካብ ውቕሮ ተላዒሉ ኣብ ተምቤን ክስርሕ ዘይከኣለሉ ምኽንያት ነይሩ። ኣብ ቃሕ ዝበሎ ያ ምነበረ እሞ ትግራይ ምተጠቐመት። ሓደ ሓደ ሻብ እውን ብጌጋ ብዝተወደበ መልክዕ ጥራሕ እዩ ናይ ኢንቨስትመንት ሓይሊ ክካየድ ዝኽእል ዝብል ነይሩ እዩ።
ዝተወደበ ማለት?
ዝተወደበ ማለተይ ንኣብነት ከም ትእምትን ካልኦት ብመንግስቲ ዝስርሑ ማለተይ እየ። እዚኣቶም ዝሰርሕዎ ስራሕ እቲ ካልኦት ክገብርዎ ዘይኽእሉ፣ ክበፅሕዎ ዘይክእሉ ወዘተ ከምኮነ እዩ ዝሓሸ ነይሩ። ተወሳኺ ምኾነ። እቲ ናይ ውልቀ ሰባት ቀዲሙ ይኸይድ እሞ እቲ ዘንጠብጠብዎ እናመለአ ይኸይድ። ኣብ ትግራይ ተወዳዳራይነት ዘይኮነስ ተመላላኣይነት ወይ ኮምፕልመንታሪቲ እዩ ክህልው ዝነበሮ። ምውህሃድ (ሊንከጅ) እዩ ዘድሊ።
ሕዚ ኣብ ትግራይ ኣብ ሕሉፍ ዓመታት ናብዚ ንምብፃሕ ፀገም ኮይኑ። ሕሉፍ ሓሊፉ ሰብ ፕሮጀክት ፕሮፖዛልና እንተሂብናስ እንተወሰዱዎ ኸ ምባል ጀሚሩ። ንመንግስቲ ምጥርጣር ተጀሚሩ። ኮፒ ገይሮም ካልእ ዝሰርሕዎ ወይ ንካልእ ዝሸጥዎ እንድሕር ኮይኖም ሓቆም እዮም። ሓሳብ እኮ ሃፍቲ እዩ። ስለዚ ምሁራዊ ኣካይዳ ክህልወና ምተገበአ።
እቲ ትግራይ እንተለሚዓ ገለ ክንብሃል ኢና ዝብል ኣተሓሳስባ እንታይ እዩ?
ስክፍታ እዩ። ንምንታይ ከምእንስከፍ ኣይርድኣንን። ትግራይ እንተፀቢቓስ ክንሕመ ኢና ዝበሃል ነገር እንታይ እዩ? ዝበለ ይበል እምበር እንታይ ገደሰካ። “እወ ኣፀቢቕናያ! ንዓኣ ምፅባቕ እንድዩ ዕላማና!” ተባሂሉ ልክዑ እዩ ክንገሮ ዘለዎ። ኦሮምያ ከዓ ባዕሎም የፀብቕዋ። ኩስቶ ሰኒፈ ከይብል እናበልካ ድዩ? ብደረጃ ሃገር እውን ተመላላኣይነት ኣብ ክንዲ ምሕሳብ ናብ ዝምቡዕ ተወዳዳራይነት ተኣትዩ ትግራይ እንታይ ገበሩ ንሕና እውን ከምኣ ናብ ዝብል ንሕንሕ ተኣትዩ ናይቲ ሓደ ኢንቨስትመንት ከም ሃፍቲ ሃገር ጌርካ ኣብ ክንዲ ምሕሳብ ኣብታ ዘይብላ ዓቕሚ ኣውቶብሶም መፃና፣ ቢራ ናቶም ኣይንሰትን፣ ንሕና እውን እንዳ ሰሚንቶ እንዳተብሃለ ከም ናይ ጓናን ናይ ጎረቤትን ምሕሳብ ተጀሚሩ። ብደረጃ ክልል ኢኮኖሚክ ሪቮሉሽን ክነካይድ ዝብል ትልሚ ኣውፂእኻ ካብ ካልእ ዝወሰድካዮ ብሉ ፕሪንት ኣቕሪብካ ኣፅዱቑለይ ይብሃል። ንሕናን ንሳቶምን እንዳተብሃለ ዝስራሕ ስራሕ ከምዝተወደአ ብኣግኡ ናብ መዕነዋይ ዝኣተወ ፀወታ ይቑፀር። ኣብ እዋን ዕግርግር ድማ ናትናን ናቶምን እንዳተብሃለ ሃፍቲ ሃገር ይዓንው።
እታ ስክፍታ እትምልከት ንምርጓድ፤ ኣነ ንሰበይተይ ጎባጉብ እንድሕር ደልያ እየ እምበር ጎረቤታ ከይትቐንእ ኢለ ክዕድገላ ኣይክእልን። ተድልይዋ ይገዝአላ። ጎረቤት ከይትቐንእ ኢለ’ውን ግን ኣይገድፎን። ከምኡ እንተዘይከውን ኣብ ትግራይ ጎባጉብ ክዕድገላ እይምሃለወን። እተን ዘለወን ውሑዳት ስለዝኾና። ኩለን ነናተን እየን ዝሓስባ።
ፀቢብነት ዝብሃል ካብቲ ብደረጃ ሃገር ዝግበር መቖሎ ሃፍቲ ዘይግብኣካ ወይ ሕልፊ ምውሳድ እዩ እምበር ኣብ ትግራይ ዝስራሕ ብውሕላለን ብሰብን ገይርካ ትርኑዕ ነገር ምስራሕስ ኣብምንታይ እዩ እቲ ፀገሙ? ንትግራይ ከዓ እቲ ተፈጥሮኣዊ ኩነታቱ ነዚ ዘከሓሕስ ሰብኣዊ ዓቕሙ ኣጣሚርና ክነከሓሕሶ ዝብል እንድዩ እቲ ሓሳብና ነዚ ዝድግፍ ስራሕ ምስራሕ እዩ እቲ ዘድልየና። ካልኦት ዘራፍድ ይህልዎም።ንሕና ዘራፍድ ኣይብልናን። ግዜ ኣይህበናን ድኽነት እናበልናስ እሞ ካልኦት ከይብሉና ኢልካ ምሕሳብ ኣይክኣልን።
ብስሩኸ ካልኦት በሊዖም ከይብሉናስ ንሕና ፆምና ንሕደር ዶ ይብሃል እዩ? ኣረ ኣይብሃልን! ንሕና እኮ ኢና ተፀጊምና ዘለና። ስለዚ እዚኣ እያ እታ ቀንዲ። ኣብ ትግራይ ብዙሕ ዝተሰርሐ ኣሎ ግን እቲኣ ቦኺራ ከምዚ ኮይና ከምዚ ኮይና ዝብሃል ነገር ዘይርድኣካ ነገር እዩ። እንታይ ኢልካዮ ኸ ትርድኦ። ኣብ ትግራይስ ሳንቲም ክትጠፍእ ኣይብላን ኢልካ ምብጋስ እዩ።
ኣብ ህንዲ ዝኸደ ሓደ ኣሜሪካዊ “ኣብ ህድንስ ‘ኮራፕሽን’ ኣሎ።” ኢሉ ይሓቶ። እቲ ህንዳዊ ድማ እወ ግን ኣብ ኣሜሪካ እውን እኮ ኣሎ ይብሎ። እቲ ኣሜሪካዊ ዝመለሶ መልሲ ንዓና ዘምህር እዩ። “እወ ኣሎ ግን ንሕና ንኽእሎ ኢና። ህንዲ ግን ኣይትኽእልን” እዩ ዝበሎ።ስለዚ ንሕና ሃፍትን ግዜን ክነባኽን ጉልበት ሰብ ክነባኽንስ የኽስረና እዩ። ኣየጥዕመልናን። ስለዚ እዚ ማእኸል ገይርና ኣይመፃእናን።
ካልእ ከዓ ዘይሰራሕናዮ ሰሪሕና ንብል ኣለና። ንዑ ራኣዩ እናተብሃለ ድማ ክንደይ ሰብ ይመፅእ። ጋዜጠኛ ተጎቲቱ ይመፅእ፤ ይርእይ። ከይዱ ግን ካልእ እዩ ዝፅሕፍ። ምኽንያቱ እቲ ዋጋ ዘውፅእ ንትግራይ ምፅላእ እዩ እምበር ትግራይ ለሚዓ ኢልካ ምፅሓፍ ኣይኮነን። ብዛዕባ ትግራይ ሓቂ ምዝራብ ኣይከኣልን ንገሊኦም። ከምዘይሰምር እናፈለጥካዮስ ፅቡቕ ኣለኹም ገለ ይብሉኻ እሞ ትሰምዕ። ከይዶም እታ ዝገብርዋ ይገብሩ።ንሳቶም እንዶ ንግደፎም ድላዮም ይግበሩ ድላዮም ይበሉ። እንታይ ኢኻ እናፀዋዕኻ ብራኣዩለይ መከራኻ እትበልዕ? ስራሕና ኣብ መሬትና ንግበር። እዚ እዩ እቲ ክኸውን ዝግብኦ ዝነበረ። ብዓይኒ ትግራይ ኢንቨስትመንት ክነወዓዕዮ ነይሩና።ካብቲ ሕዚ ዘሎ ንላዕሊ ምኸድና ነይርና።
እቲ ብውሽጢ ዓዲ ኮነ ወፃኢ ልዕልነት ትግራይ ኣሎ ዝብሃል ከመይ ትርእዮ?
እቲ ናይ ደገ ድሓን ይትረፍ። እቲ ናይ ውሽጢ ዓዲ ግን ብጣዕሚ እዩ ዘሕዝን። ኣብዛ ሃገርስ ትግራዋይ ክንደይ ፎቕ ኣለዎ እናተብሃለ ክቑፀርስ ብጣዕሚ መሕዘኒ እዩ። ኣበይ ድኣ ከይዶም ክሰርሑ ካብ ዓዶም ሓሊፎም? ደቡብ ሱዳን ከም ኮነ እኮ ኣይምተቖፀረን። ሕራይ ቆፂርካ ኸ እንታይ ትገብሮ? ተካፍሎ ዲኻ? ብድሕሪኡ ኸ እቲ ዝወፅእ ትልሚ እንታይ ይኸውን ማለት እዩ? ተጋሩ ክንድዚ፣ ኣመሓሩ ክንድዚ ኦሮሞ ክንድዚ ሓቲቶም ኣለዉ እሞ ከክንድዚ ሬሾ ሃብዎም ናብ ዝብል ዲካ ክትኣቱ ማለት እዩ? ሓጊዝክምዎም ኢኹም ድማ ይብልዎም ነቶም መራሕቲ። ብስሩ መንግስቲ ነበረ ኣይብሃልን ገበረ እዩ’ምበር ዝብሃል። ነይሩ ክብሃል ኣይኮናን ክንደሊ ዘለና። ከምዚን እዚን ብዘበኑ ተሰሪሑ ክበሃል ኣለዎ።
ኢትዮጵያ ኣብ ትግራይ ከምእተሰርሐት፤ ኣብ ታሪኽ እዛ ሃገር ተጋሩ ከም ዓዶም ዘበርክትዎ ግደ ኣውጊዕኻና ኣለኻ። ሕዚ እቲ ዘርኣዊ ፀገማት ከመይ እያ ክትምክቶ ዘለዋ?
ኣነ ኣብ ኣውራምባ ታይምስ እውን ዘልዐልክወን ነጥብታት መበገሲአን ህዝቢ ትግራይ ይግፋዕ ኣሎ፤ ዝብል እዩ። ትግራዋይስ ኣብ ዝኸዶ ከይዱስ ንምንታይ እዩ ትግራዋይ ተባሂሉ ዝጭፍጨፍ እያ እታ ሕቶ። ዝተቐተሉ ፖለቲካዊ መራሒ እንተዝኸውን እት ዝቕተል ዘሎ እኮ ዝገበሮ ይህልው ትብል ትኸውን፤ ዋላ ንሱ ምቕታል ገበን እንተኾነ። ዘዋሪ ባጃጅ ግን እንታይ ገይሩ ይብሃል? ቀምቃሚ ፀጉሪ ኣብምንታይ ውዒሉ ይብሃል? ትግራዋይ ስለዝኾንካ እዩ ንቐትለካ ዘለና እዩ ዝብሃል ዘሎ እኮ ቃል ብቓል።
ንቐትሎም ዘለናስ ካብቲ መንግስቲ ፈሊኻ ምፍላጥ ስለዝኣበየና እዩ፡ ዝብልዎ ነገር ኣሎ። እሞ እዚ መንግስቲ እዚ ናይ ትግራዋይ ጥራይ ድዩ? ጉዳዮም ምስ መንግስቲ እንተኾይኑ ነቲ ኣማሓዳሪኦም ዘይቐትሉ? ከይዳ ከይዳ ፀጥታን ግዛዕን እያ ብ ኢድ ትግራዋይ ዝብሃል ዘሎ። ኩሉ ኣብ ኢድና ክነእትዎ እሞ ክነርእየኩም ኢና ዝብሃል ፈኸራ ድማ እኒሀ ብካልእ ወገን። እንድሕር ከምዚ እትብልስ ከመይ ገይሩ ኸ ይህበካ እቲ ካልእ። ዲሞክራስያዊ ዘይምዃንካ እናረኣየስ ንምንታይ ይህበካ?
ንዓይ “ዘርኣዊ ጥቕዓት ይካየድ ኣሎ” ማለት ትግራዋይ እናበልካ ምቕታል እኒሀ ማለተይ እየ። እዚኣ እያ! ክንደይ ሰባት ተፈናቐሎም? ክንደይ ሰባት ሞይቶም? ይፍለጥ እዩ። ይፅብፅዎ ዶ የለውን ባዕሎምስ እንተቖነ። ካብ ጎንደር 11 ሽሕ ተፈናቐሎም። ኣብ ቆቦ ዝተዓቆበ ወገን ኣሎ። ካብ ወልድያ ዝመፁ ኣለዉ። ነብሶም ከውፅኡ ሓጊዝናዮም ዝብሉ መሰኻኽር ቴሌቭዥን ቀሪቦም እውን ኣለዉ። ክንደይ ይንገር ኣሎ።
ኣብዚ ጉዳይ እዚ ካልኦት ከ ይሞቱ ዶ ኣለዉ፤ ደቂ ካልኦት ብሄር? እወ! ከመይ ገይርካ ድኣ ስኽ ኢልካ ትመውት? ናዚ ንኣይሁድ ክቐትል እንተሎስ ጀርመናውያን እውን ዝሞቱ ኣለዉ። ኣብ ሩዋንዳ እውን እቶም ሓደ ሁቱ ዝብሃሉ ጎሳ ክቐትሉ እንተለዉ ካብ ባዕሎም እውን ተቐቲሎምዎም እየም። ስለዚ ተጋሩ እንትጭፍጨፉስ ገለ ፈተውቲ ሃገሮም ኣምሓሩ እውን ተጠቒዖም እዮም ዝብል ክኣምኖ ይኽእል እየ። ግን እቲ ዋና ጉዳይ ክኸውን ዘለዎስ እዞም ኣምሓሩ እዚኦም ንመን ከድሕኑ እዮም ዝቕተሉ ዘለዉ ዝብል እዩ። ንባዕሎም ድዮም ተደልዮም ነይሮም ካልእ ነገር እዩ። እቶም ተጋሩ እንዘተይህልዉስ እቶም ዘራያት ዝብሃሉ ዘለዉ ኣምሓሩ ኣይምተቐተሉን፤ዋላ ብኡ እንተኸይድካ። ግን ንምንታይ እቶም ተጋሩ ምኽንያት ሞት ይኾኑ ኣለዉ እንተኢልካ ቋንቆኦም ትግርኛ ስለዝኸነ እዩ፤ካልእ ኣይብላን።
ካብዚኣ ዝሓለፈት እዚኣ ገይሮም ዝበሃል ሓጥያት ኣይብሎምን። እንተዝህልዎም እውን እኳስ ሰብ ኣይኮነን ዝፈርዶም፤ ሕጊ ኣሎ። ገዛ እንዳ ተጋሩ እናፈለኻ ምቅፃል እንታይ ኣምፀኦ? ባዕሎም እቶም ናይ ክልል ኣምሓራ ኣመራርሓ እውንስ ነዚ እኳ ከይነቕፉስ ናትና ሰባት እውን ሞይቶም እዮም ዝብል ርእይቶ እንትህቡ ሰሚዕና። ኣብ ገዛኻ ንዘዕቐበ እኮ ኢኻ ከለላ ክትከውን ዘለካ። እዘ እዩ ክግበር ነይርዎ እምበር ካሊእስ ኣይኮነን።
ቀንዲ ፍልፍል እዚ ከምዚ ዝበለ ግፍዕታት እንታይ እዩ ትብል?
መንግስቲ ኢትዮጵያ ዝፈርስስ ህወሓትን ህዝቢ ትግራይን ብምውቃዕ እዩ ዝብል ግጉይ ሓሳብ ዘተኣኻኸቦ ሓደ ሓይሊ እኒሀ። እሞ የብፅሕ ዶ እዚ መንገዲ እዚ? ንዓይ ኣይመስለንን። ዝገደደ እኳ የጠናኽር ይኸውን። ግን ኣነ ዝብል ከምዚ ዝበለ ኣተሓስባስ ንምንታይ ኢና ዘይንገድፎ? መንግስቲ ሕማቕ እንተኾይኑስ ንሓደ ጥራይ ሕማቕ ክኸውን ኣይኽእልን። ንዝተወሰነ ብሄር ክኸውን ኣይክእልን። ፖሊሲኡ ሓደ እንድዩ ግዲ። ስለዚስ እቶም ታራ ተጋሩ ዜጋታትስ ኣብ ፅቡቕ ኮነ ሕማቕ ስራሕ እቲ መንግስትስ እንታይ ኣለዎም? ኣብ ትግራይ ንዘለዉ ኣምሓሩ፣ ኦሮሞ፣ ጉራጌ ወዘተ ፅላልን ዋሕስን ፀጥተኦም ምምሕዳርን ህዝብን ትግራይ እዩ። ንዝበፅሖም ዝኾነ ዘርኣዊ ጥቕዓት ተሓተትቲ እዮም። ኣብ ካልእ ንተጋሩ እውን ከምኡ እዩ። እዚኣ ንኩልና ማዕረ መምርሒት እያ።
እቲ ናይ ተጋሩ ጥቕዓት ከነኣኣሱ ዝሓስቡ ሰባት፣ ድፍን ድፍን ኣቢሎም ክሓልፉ ዝደልዩ ሓይልታት፣ ካብታ ትግራዋይ ባዕሉ ዝፈጠራ ኢትዮጵያ ከይወፅእ ዝስጋእ ዘሎ ናይ ዓሻ ስግኣት ወዘተ ኣነ መልሲ ኣለኒ። ፈለማ ዝደለየ ድኣ ይግንፀል እምበር ትግራዋይ ናብ ዝግንፀሎ ዘይብሉ ምዃኑ እዩ። እቲ ካልእ ናይ ዘርኣዊ ጥቕዓት ሕቶ ግን ሰለስተ ነገራት እየን።
ሓደ፥ “ተጋሩ ብዘርኦም ምኽንያት ኣይተቐተሉን።ተጋጊኻ ኢኻ።” ዝብል እዩ። በዚኣ ዝምጉት በዓል መረዳእታ ካብ የማን ናብ ፀጋም ክመፅእ ይኽእል እዩ። እዚኣ እታ ሓንቲ እያ።
ካልኣይቲ፥ “እወ ተቐቲሎም እዮም።ግን ጌጋ እዩ! ከምዚ ዝብለ ነገር ከየጋጥም እንታይ ክንገብር ኣለና ኮፍ ኢልና ንዘራረብ” ዝብል እዩ። እዚኣ እውን ካልእ ምላሽ እያ።
እታ ሳልሳይቲ፥ “እወ ተቐቲሎም እዮም ብዘርኦም ምኽንያት። ኣበጀና!” እትብል ሳልሰይቲ ምላሽ እያ።ካብዚአን ሓንቲ እዩ እቲ ምላሽ ክህብ ዝደሊ ሰብ ክመርፅ ዘለዎ። ኣነ ኣብ ቁፅሪ ክልተ ኮይነ እየ ተዛሪበ።
ዓንቀፅ 39 ከም ሓዱሽ ኣጀንዳ ዝኾነትሉ ኩነታት ንዕዘብ ኣለና።ኣብዚ እንታይ ኢኻ ትብል?
ጉዳይ ዓንቀፅ 39 ዝመፅእ ነቶም ቅድም ክብል ዘልዓልኩዎም ሰለስተ ሕቶታት ኣብ ዝውሃብ መልሲ እዩ ዝድርቶ። ኪዱልና እውን እያ እኮ ትብል ናተይ ሓሳብ። ኣነ እንድሕር ትቐትሉና ኮይንኩምሲ ኪዱልና እምበር ስለእትቐትሉናስ ክንግንፀል ኢና ኣይበልኩን። ምቕታል እውን ኣይንኽእልን፤ ባህልና እውን ኣይኮነን። ግን ክንመውት ስለዘይንደሊ ባዕልና ንባዕልና ክንክላኸል ኣለና እዩ ዝተብሃለ። ካብዚኣ ወፃኢ ምንም ዘበኣሰና ነገር የለን። ታሪኽ እውን እንተኾነ ፈላጣት ኣኪብና ክነፅሕፎ ንኽእል ኢና። ታሪኽ ንክንሓብር ይሕግዘና እዩ። ሕዚ ብሓባር ንክንነብር ግን ናትና ስምምዕ ጥራሕ እዩ እምበር ታሪክ ኣየገድደናን።
ኣብ መሬት ከባእሰና ዝኽእል የለን። ስለዚ ብስምዒት ኣይትተሃንደዱ ኢና ዝበልና። ሰብ እንተሞይቱ ዝምለስ ኣይኮነን። ናብ ራሽናል መፍትሒ ንምፃእ እዩ። እቲ ዓንቀፅ ኣብ ሕገ መንግስትና ኣሎ። እዚ ኮይኑ እናሃለወ ንምንታይ ተልዓለ ምባል ኣይቕበሎን ዝብል ሓሳብ ንምግላፅ እንተዘይኮይኑ ትርጉም ኣይብሉን። ንኢትዮጵያውያን ዝጭፍጭፍ ሓይሊ ግን ምሳና ምንባር እንተዘይደሊኻ ነታ ዓንቀፅ ተጠቒምካ ብሰላም ናብ መፍትሒ እተው እዩ ተባሂሉ።
ብስሩ እባ መምህር ብዛዕባ ምግንፃል እንታይ ትብል?
ዓንቀፅ 39 እነታይ ምስ ኮንካ ኢኻ ትወስዳ እያ እታ ቀንዲ ሕቶ። ትግራይ ንኺድ ዝበለ የለን። ናበይ ክንከይድ ንሕና ድኣ? ንሕና እኮ ኢና ኢትዮጵያ። ናህና ታሪኽ ዘየድልዮ እንተሃልዩስ ይኺድ። ይትረፎ እንዶ እቲ ናትና ፊደል ምጥቃም፤ ይኺድ። ናህና እዩ ዝብሉስ ካበይ ኣምፂኦምዎ? እንድሕር ትቐትሉናስ እዚ ኩሉ ፀጋ ገዲፍኩም ኪዱ እየ ዝበልኩ። ምግንፃል ንትግራይ ኣይኾንን። ምኽንያቱ ናበይ ኢኻ እሞ ክትግንፀል ኢትዮጵያ እንዲኻ። ኢትዮጵያ ማለት እንታይ ከምዝኾነ ኣቐዲመ ገሊፀዮ ስለዝኾንኩ በዚ ኣምር እዚ እቲ ዝተዛረብክዎ ምስቲ እምነተይ ኣይጋጨውን።
እናሞትኩም እውን ስኽ በሉ ምንባር ይከኣል እዩ ዝብል እንሕር ኮይኑ እቲ ዝብሃል ዘሎ እሞ እናሞትካ ከመይ ኢልካ ብሓባር ከምዝንበር ዘረድእ ሰብ ይምፃእ። እናሞትካ እውን ብሓባር እውን ምንባር ከምዝከኣል ዘረደኣኒ እንድሕር ረኺበ ክወስዳ እኽእል እየ። ግን ክርድኣኒ ኣለዎ።
ስለዚ ኣብ ጉዳይ ዓንቀፅ 39 ወይ እዚ መሰል ዓርሰ ውሳነ ዝብሃል ነተን ሕቶታት ብእንህቦ ምላሽ ኢና እንውስኖ ዝበልኩ በዚ እዩ። ዓመፅ ኣይተፈፀመን ይበሉና። ከምዝተፈፀመ ዝሕብር መረዳእታ ክንእክብ። ተፈፂሙ እዩ ግን ጌጋ እዩ ይበሉና ነቲ ጌጋ ንምእራም እንታይ ከም እንገብር ግብራዊ ዝኸውን ምላሽ ንደሊ። እወ ተፈፂሙ እዩ ኣበጀና እንተኢሎም ግን ዝመስረትናዮ ዓድና ገዲፍና ናበይ ክንከይድ ንሕና፤ ንሳቶም ግን ይኺዱልና።
ናይቲ ሰብና ምርድዳእ ኩነታት ከመይ ኢኻ እትርእዮ?
ኣነ ይገርመኒ እዩ። ገገሊኡ ሰብ ከመይ ከምዝሓስብ ይገርም። ናተይ ስም ኣልዒሎም ናተይ ስም ብምፅላም ክሽየሙ ዝሓስቡ እንተሃልዮም ተጋግዮም እዮም። መጀመርያ ዘይበልካዮ ኣልዒሎም ከምዝበልካዮ የቅርቡ። ድሓር ምስኡ ምስቲ ባዕሎም ዝፈጠርዎ ነገር ይካትዑ። ኣብ ማእኸል ሰብ የደናግሩ። ገሊኦም ከም ሓደ ወኪል ህዝቢ ገይሮም ይወስዱኻ። ሓደ ሰብስ ከም ሰብ ከም ዜጋ ዝመሰሎ ሕቶ ንዝምልከቶ ሰብ ዶ ምቕራብ ኣይኽእልን እዩ? ኣነ ንሳ እየ ገይረ። ድሓር መን ወኪሉኳ ከዓ ይብሉኻ። ወኪል እየ ዘይበልካ እናሃለኻ። ንሱ ኸ ኣይትውክለናን ክብለካስ ውክልና ዶ ክውሃቦ ኣይግብኦን እዩ ባ ብስሩ? ከም ትግራዋይ ዜጋ እየ ዝሓትት ዘለኹ።
ምሁር ዲኻ ኸ ዝብሉ እውን ኣለዉ። እዚኣ ንምባልስ ዜጋ ምዃን እምበር ደረጃ ትምህርቲ እውን ኣየድልዮን። ዝርኣኻዮ ሕማቕ ነገር ንምዝራብስ ምህሮ ኣይሓትን። ዝኾነ ሰብ በደል ይበፅሓና አሎ ኢሉ ክዛረብ ይኽእል እዩ። ምሁሮ ዘገድስ ኣይኮነን። እቲ ወግዒ ብዛዕባ ምምሃር እንተኾይኑ ድማ ኣነ ከም ሓደ ዝተምሃረ ሰብ ዝመሰለንን ንህዝበይ ይጠቅም እዩ ዝበሎን ብቅንዕናን ብምኽንያታውነትን የቕርብ። ኣነ ብቕንዕና እየ ኣቕሪበዮ። ህዝበይ እዩ እዚ ኢለ እየ ፀገሙ ዝዛረበሉ ዘለኹ፤ በታ ዝተሰመዐነትኒ መሰረት፤ ከም ውልቀ። ንሳቶም እውን እኮ ህዝበይ እዮም። ግን እንድሕር ስመይ መሰረት ገይሮም ዝቐትሉንን ኣይናትናን ኢሎምኒ ግን ከመይ ኣቢለ ድኣ ተጋጊኹም ኢኹም እምብኣር ናትኩም እየ ክብሎም? ብስሩ ግን ኣነ ኣብ ክንዲ ቐተልቲ ሰባት ኮይነ ኣይሙግትን።
እዞም መጥቃዕታት እዚኦም ናይ ውልቀ ሰባት እዮም ኣይ ህዝቢ ከም ህዝቢ እውን ተሳቲፉሎም እዩ ዝብሉ ክትዓት ይራኣዩ እዮም።ከመይ ኢኻ ትርእዮም?
ኣነ ህዝቢ ከም ህዝቢ ኣብ ከምዚ ዝበለ መጥቃዕታት ዘሚቱ እዩ ኣይብልን። ኣይበልኩን እውን! እንተኾነ ግን እቶም ጉሓላሉ ሰብ ዘርኡ ፈልዮም እንትቐትሉ እቲ ህዝቢ ግደፍ ክብልን ምእንተ ህይወት ሰብ ክቃለስን ኣለዎ ዝብል እምነት ኣለኒ። ምኽልካል ይኽእል እዩ ህዝቢ። “ንምንታይ ትቐትል? ትግራዋይ ክትቐትልስ ስለምንታይ? ፅባሕ እኮ ንዓይ እውን ከምኣ እያ።ኣብ ትግራዋይ ዝጀመረት በትርስ መወዳእታ ናባይ እያ።” ኢሉ ክግስፅ ኣለዎ ህዝቢ እውን እንተኾነ።
ኣነ ማንም ሰብ ክመውት ኣይብሉን ኢለ እየ ዝብገስ። ዝኾነ ግፍዒ ድማ ክቃወም ኣለዎ እቲ ህዝቢ እውን። ግፍዒ ብምንም ኩነታት ቕቡልነት ኣይብሉን። ምስ ፖለቲካ ጉዳይ ዘለዎ ሰብ ናይ ፖለቲኩኡ ይግበር እየ ዝብል ዘለኹ። እንተዘይኮይኑ እቲ ነገር ሓላሊኽካ ብእከለ ዝመፀ እዩ ናይ ክስቶ ኢድ ኣለዎ ገለመለ ኣብ ዝብል ዘይረብሕን ናብ መፍትሒ ዘይወስድን ነገር ዕንክሊል ምባል ዋጋ የብሉን። ህዝቢ ኣብዚ እዩ ክሕግዝ ዘለዎ። እቲ ቕትለት ናይ እከለ ኢድ ኣለዎ እንተበልካስ ነቲ ዝሞተ እንታይ እዩ ክገብረሉ? መፍትሒኣ ሞት ወይ ቅትለት ጠጠው ክትብል ምግባር እያ።
ሕዚ እንታይ ንግበር? ግደ ተጋሩ ኸ?
ኮፍ አልና ንዘራረብ። ተጋሩ ይጥቅዑ ዶ ኣለዉ? እዛ ሕቶ እዚኣ ምስተጋሩን ንተጋሩ ምስ ዝወከለ ፖለቲካዊ ውድብን ኢኻ እትዘራረበላ። ህወሓት ብዛዕባ ህዝቡ ይሓስብ እዩ። ንሕና እውን እንሓስቦ ኣለና። ስለዚ ኮፍ ኢልና ንዘራረብ እሞ መፍትሒ ነናዲ። እቲ ንሱ መፍትሒ ዝብሎ እውን እንድሕር ኣሚንናሉ ተሓጋጊዝና ንሰርሕ። ስለዚ ኮፍ ኢልካ ምዝርራብ የድሊ።
ኣብ ልዕሊ ተጋሩ ጥቕዓት ኣይበፅሐን ዝብል ኣይኮነን እቲ መንግስትና ኢለ እየ ዝኣምን። ትማሊ እውን ዶክተር ደብረፅዮን “ዝተፈናቐሉ ወገናት ኣለውና። ንዓኣቶም ብዝከኣል መጠን ነጣይሾም ኣለና። ከምኡ ዓይነት ሽግራት ከይድገም እውን ንሰርሕ ኣለና። ብሕጊ እውን ክሳብ መወዳእታ ክንከታተል ኢና” ይብል ኣሎ። በቃ እዚ መሰረት ገይርካ ኢኻ እትዘራረብ። ዝኣክል ሰሪሕኹሙልና ኢኹም እዚ ይተርፈና ኣሎ፤ እዚ ኣይተረደኣናን እዚ ከ ከመይ እዩ ክንብሎም ምቅርራብ የድሊ። መፍትሒ እንብሎ ኩሉ ንነግሮም፤ ንሱ ምውሳድን ዘይምፍታውን ድማ ከም ፖለቲካዊ ውድብ ናታቶም ጉዳይ ይኸውን። ንሕና ነቲ ፖለቲካዊ ውድብ መፍትሒ ዝበልናዮ ነጊርናዮ እሞ እቲ መፍትሒ እናወሰደ ወይ እናተግበረ እናሃለወ ኣይወሰድን ይብለና እዩ ኢለ ኣይኣምንን። እንተኢሉና ድማኒ እሞ እቲ ውድብ ነዚ ጉዳይ ከመይ ከምዝርእዮን ይፈትሖ ከምዘሎን ክንርዳእ ንደሊ ኢና። ካብ ህይወት ዝዓብይ ነገር የለን።
ሱቕ ኢልካ ሱቕ እንዶ በሉ እቲ ነገር ከይጋደድ ዝብሃል ዘረባ ኣይርድኣንን ዘሎ። ዝብኢ እዩ ዝበልዓኒ ዘሎ እሞ ስኽ በሉ ከይተውዱኡና ኢሉ ዝብሃል ናይ ቀደም ፅውፅዋይ ኣሎ። ከምኡስ ትኽክል ኣይኮነን። ዝብኢ ኣይንደሊ ክንብላዕ ኣይንደሊ።ስለዚ ንዘራረብ ዝብሃል ዘሎ ውሑስ ህላወ ክህልወና እዩ። ንሳቶም እውን ይዘራረቡ እሞ እቲ መደምደትኦም እውን ክንሰምዖ ንደሊ ኢና።
ኣብ መንጎ ክልቲኡ ውድብ እኮ ዝርርባት ከምዝግበር ካብ ገለ መግለፅታቶም ምግንዛብ ይከኣል እዩ?
እሞ ንሱ ይንገሩናያ። ስኽ በሉ ከይጋደድ ዝብሉና ዘለዉ እምበኣር ዝእመን ነገር እናነገርዎም እዮም፤ ዲና ክንብል? ከምኡ ከንይብል ድማ እናገደዶ ይኸይድ ኣሎ። ስለዚ ክንሰምዖ ንደሊ ኣለና። ብስሩስ ብዛዕባና ውሑዳት ሰባት ክዘራረቡልናስ ከመይ ገይሩ እዩ ትኽክል ዝኸውን።
ኩሉሻብ መትከላዊ ንክትኸውን ኢኻ ክትፅዕር ዘለካ። ህዝቢ ይጉዳእ ኣሎ። እቲ መጉዳእቲ ድማ ተዘራሪብናሉ መፍትሒ ክመፅእ ክኽእል ኣለዎ። እዚኣ እያ።
መምህር ክትፅሕፍን ኣስተምህሮታት ክትህብን እንተለኻ ከም ፖለቲከኛ ዲኻ ዋላ ከም ምሁር ከመይ ኢኻ እትቐርብ?
ኣነ ፖለቲከኛ ኣይኮንኩን። ናይ ዝኸነ ይኹን ውድብ ኣባልነት ኣይብለይን። ኣነ ዜጋ እየ። ዝፅሕፎ ኾነ ዝዛረቦ እውን ከም ሓደ ዜጋ እምበር ከም ምንም ኣይኮነን። ብዛዕባ ሕብረተሰበይ CONCERN ዘለኒ ሰብ እየ እምበር ካልእ የብላን። ፖለቲካ ሳይንስ ተማሂሩ እየ ዶ ካልእ ዶ ዝብል ምስቲ ዝብሎ ዘለኹ ምትእስሳር ኣይብሉን። ንሱ ንዝዛረቦ ነገር የራጉደለይን የቕጥነለይን እንተዘኮይኑ ካልእ ምንም ፅልዋ ኣይብሉን። ብስሩ ግን እቲ ኣነ ኣብ ዙርያ መጥቃዕቲ ተጋሩ ኣድሂበ ዝበልክዎ ምስ ምምሃር ኣይተኣሳሰርን። ዝኾነ ሰብ ክብሎ ዝኽእል ታራ ነገር እዩ።
ምስ ቁሸት ዝተሓሓዝ ነገር ኣይብሉን። ሰብ እናተቐተለ ክቕተል ኣይብሉን ኢልካ ንምዝራብ ምስ ታሪኽ ኢትዮጵያ ምፍላጥን ዘይምፍላጥን እውን ዘተሓሕዝ ኣይብሉን። ኢትዮጵያ ክንድድላያ ታሪኽ ይንበራ ኣይንበራ …. ሰብ ክቕተል ኣይብሉን። እንድሕር ደሊኻ ኣነ ታሪኽ ኢትዮጵያ ታሪኸይ ስለዝኾነ ታሪኽ ትግራይ ስለዝኾነ ብመፅሓፍ ጥራይ ኣይኮንኩን ዝፈልጦ። ኣቦታተይ ኣበይ ከምዝወደቑ ኣፀቢቐ ዝፈልጥ ሰብ እየ። እዚ ግን ታሪኽ እዩ። እዚ ታሪኽ እዚ ምፍላጥ ምስቶም ዝቕተሉ ዘለዉ ተጋሩ ዝተኣሳሰር ኣይኮነን። ክተኣሳሰር እንተኽኢሉ እዚ ኹሉ ታሪኽ ዝፈፀምና ሰባትስ ሕዚ ኣብ ከመይ ዝኣመሰለ ኩነታት ኣለና ኢለ እየ ዝሓትት ዘለኹ።
ታሪኽና ጠቒሙና ዶ ኣይጠቐመናን? ኣይኮነን እቲ ሕቶ ዝኸውን ዘሎ። ንሱ መንነትናን ክብርናን እዩ። ኣብዛ ሰዓት እዚኣ ግን ድላይካ ወዲ ሓረስታይ፣ ወዲ ሰራሒ ማዕፂድ ኩን ካልእ ትግራዋይ ብምዃንካ ክትውቃዕ ኣይብልካን፤ እየ ዝብል ዘለኹ። ናይ ኩላትና Concern እየ ዝዛረብ ዘለኹ። እዚኣ ንምበል ድማ ፖለቲከኛ ምዃን ኮነ ምሁር ፖለተካ ምዃን ኣይትጠልብን።
ታሪኽ ኢትዮጵያ እንተዘይፈልጥ ከ? እሺ ኣይፈልጥን ንበል። ኣሕሚሙኒ ኢልካ ንምዝራብስ እንታይ እዩ ዝዓግተኒ ኮይኑ። መን ንጉስ ነበረ ገለመለ ኣይንፍለጥ ዋላ ብዛዕባ እታ እተሕምመኒ ዘላስ እንታይ ይኣብየኒ ምዝራብ። ኣሕሚሙኒ ንምባልስ ብዛዕባ ሕማማት ዶ ምፍላጥ ግድን ይብለኒ እዩ? በቃ እታ ሽዓ ዘሕመመትኒ ከብዲ ቁርፀት ወይ ርእሲ ፍልፀት እንተፈሊጠ እኹል እንድዩ ግዲ። ኣብታ ኣውራምባታይምስ እውን እዚኣ እየ ዝበልኩ። እተደናግር ኣይብላን!
ሕዚ ብፖለቲካዊ መራሕቲ ትግራይ እውን ዝልዓል ሓደ መፍትሒ ዘሎ ቅሩብ መስዋእቲ እናኸፈልናስ ምእንቲ እታ ዓዲ እንዶ ንተዓገስ ዝብል ዓይነት እዩ ዘሎ እሞ ኣብዚ እንታይ ኢኻ እትብል?
ንምንታይ ከምእንስዋእ እሞ ተሰዊእና እንረኽቦ ረብሓ ብግቡእ ንረዳኣዮ። ንሕና ናይ ፋሲጋ ገንሸል ኣይኮናን ስኽ ኢልና ክንሕረድ። ደምና እነፍስሰሉ ምኽንያትስ ከመይ ኮይንና እዩ ክኸውን ዘለዎ እየ ዝብል ዘለኹ ኣነ። ጥዑይ ሞት አውን ክንመውትስ እዚ ክፍለጥ ኣለዎ። ስኽ ኢልካ ንሰዋእ ኣይኮነን። እቲ መስዋእትነት ዘድልየና ዘሎስ ንምንታይ እዩ? እንታይ ስለዝኾነ?
ኣነ ሃገር ኣይንደልን ኣይበልኩን። ሃገር ዘየድልዮም እትሃልዮም ግን መስርሕ ኣለዎ እየ ዝበልኩ። እዛ ሃገር እዚኣ ክንሕልዋ ግን ምሟት ዶ የድልየና እዩ? ምንባር ምስ ዝደልዩስ ክንተርፍ ንኽእል ኢና እየ ዝበልኩ። ድሓር ከዓ ሕገ መንግስቲ ጠቒሰ እየ ዝተዛረብኩ፤ዘይደለየ ምኻድ ይኽእል እዩ።
ሕዚ እማ…. ዓንቀፅ 39 ክሰምዕ ኣይደልይን ዝብል እንተኾይኑ እውን ገዝኡ ብደንቢ ገይሩ ይሓልው። ኢዱን እግሩን ካብ መቕተልቲ ይኣርንብ። ስርዓት ገይሩ የመሓድር። ዝተፈቓቐደሉ ውዕልን ስርዓትን ይገብር። ካብ ውዐሊ ንላዕሊ እንድሕር ሃሊና ኮይና ብምህልላ ኢና እኒሀና ማለት እዩ።
እምብኣር ብንፁር ንዘራረብ እንድሕር ተባሂሉ ንሕና ኣብዛ ሃገር ውዕሊ እዩ ዘለና black and whit. ዩጎዝላቭያ ውዕሊ ነይርዎም፤ ኮንትራክቶም ኣይሰርሐን ተበቲኖም። ዝጥርንፎም ስለዝሰኣኑ፣ ዲሞክራስያዊ ኣተኣላልያ ስለዘይነበረ ተበቲኖም። ግጭት ምስ በዝሐ እማ ምፍልላይ እዩ ዝመፅእ። ምፍልላይ ፅቡቕ ከይኑ ኣይኮነን። ግን ካብ ምሟት ይሓይሽ።
ኣባና እውን ኮንትራክት እዩ ዘለና። እዚ ኮንትራክት እዚ ብትኽክል ንኽከይድ ንግበሮ እየ ዝብል ዘለኹ። ንሱ ብግቡእ እንተኸይዱስ ንሕና እንታይ ፀገም ኣለና? ኣነሲ ይትረፍ ዶ ብታሪኽ ኣዝዩ ዝተኣሳሰረ ህዝቢ ዘለዋ ኢትዮጵያ ከም ህዝቢ ንኣፍሪካ መሪሕና ብዓወት ክንወፅእ ዘኽእል ዓቕሚ ክንፈጥር ኣለና ኢለ ዝሓልም ሰብ እየ። ፓን ኣፍሪካኒስት እየ። ፓን ኣፍሪካኒዝም ንኽድግፍ ግን ኣወሃሂዱ ናብ ዓወተ ከብፅሕ ዝኽእል ሰላማውን ርጉዕን ካብ ጎንፂን ገለን ኣውፂኡ ዝሓሸ ህይወት ክህልው ዝገብር እንተኾይኑ እዩ እምበር ኩሉ ኣፍሪካ ሓንቲ ንክትኾን ብዝብል ዕሙት ኣረኣእያ ኣይኮነን። ህዝብታት መሰሎም ተኸቢሩ በብናይ ባዕሎም ቃሕታ ዝነብሩላ ውህደት ንምፍጣር እዩ፤ እሞ ብምድግጋፍ።
ኣብዚ እኮ ጉድ እዩ፤ ትግራዋይ ሃፍቲ ኣጥርዩ ተባሂሉ ዝቕጥቀጠሉ ኩነታት እኮ እዩ ዝኒሀ። ኣብዚ ኣብ ኣፍሪካ እኮ ኣብ ደቡብ ኣፍሪካ ሓደ መንጃ ፍቓድ ሒዝካ ኣብ 6 ሃገራት ተቐባልነት ረኺቡ ክትዝውረሉንስራሕ ክትቁፀረሉን እትኽእል መንጃ ፍቓድ ኣሎ። ሽድሽተ መንግስታት ሸቃላይ ህዝብና ኣብ ድልየቱ ሃገር ከይዱ ብናፅነት ክሰርሕ ይኽእል እዩ፤ ዝብል ሓበራዊ ሕጊ ኣለዎም። ኢኮኖሚኦም ናብ ጥምረት ይወስድዎ ኣለዉ። ናትኩም ታርጋ ዝለጠፈት ብመሬትና ኣይትሓልፍን ዝብል የለን። ናትኩም ኢንቨስትመንት ኣይንደልይን ዝብል የለን። እዚ ብደረጃ ብዙሓት ሃገራት እዩ። ተሪፍዎም እኳ ናብኦም ሰብ ይስደድ ኣሎ።
እዚኣ ምግባር ዘይተኸኣለትላ ሃገር እኮ ኢና ዝነሀና። እዚ እሞ ይትረፍ ኣባና መፂእኻ ቐምቂምካ፣ ኣብዚ መፂእኻ ባኒ ሸይጥካ፣ ኣብዚ መፂእካ ኣምሂርካ ዝብሃለሉ ብርኪ ኢና እኮ በፂሕና ዘለና። ወሊደን ቀሊበን ዘየዕበይኦ ጉልበት ሰብ ዝፍንፍና ክልላት እኮ ኢና ዘለና። ኣይንደልየካን ምኽንያቱ ቋንቋኻ ከማና ኣይኮነን እኮ እዩ ዝብለካ ዘሎ። እዚ ከይተረዳእኻ መስዋእቲ ንኽፈል ዝብሃል ኣነ ኣይተረዳኣንን። ርግፀኛ እየ መራሕትና ካባይ ንላዕሊ ነቲ ፀገም ኣፀቢቖም ይፈልጥዎ እዮም።
ሕዚ ምምሕዳራዊ ፀገም ኣለና እንተኢሎም ይምፃእ እንዶ እቲ ፀገም ብሓደ ንኣልዮ። ንሕና ዲና ኸ ኣምፂእናሎም እቲ ፀገም? 6% ዝኾነ ህዝቢ ኣብ ፓርላማ ከይዱስ ከመይ ኣቢሉ እዩ ነቲ ልዕሊ 90% ህዝቢ በሊፅዎ? ኣብኡ እንዶ ኣየድልየናን ይበሉን እንታይ ፀገም ኣለዎ። ንሕና እታ ውሽጥና ዝትንክፈና የለን። ንሕና እንተዘይሒዝናዮ እዚ ሃገር ብዘይካና ኣይኾንን ዝበለ እንተሃልዩ ካባና እውን ተጋጊኻ ንብሎ። ይሓዝወንዶ።
ሕዚ እንታይ እንተገበርና ይሓይሽ?
ፈለማ ንቲ ሽግር ኣፍልጦ ንሃቦ። ካብኡ ከምቲ ዝበልክዎ ምስ መንግስትና ንዘራረብ። መንግስትና ንሱ ክገብሮ ዝግባእ ይውሰድ። ህዝቡ ንሕና ድማ ክንገብሮ ዘለና ንወስድ። ሕዚ ሓይልና ክንብትን ኣይንኽእልን። እዚኣ እውን ተዛሪበያ እየ። ካልእ ንሕዚ ዘርክበልና ሓይሊ ስለዘየለ ሓይልና ነጠናኽር። እዚኣ ብምግባር እያ ሕዚ እውን ተጋሩ ኣብ ህንፀት እዛ ሃገር ከም ታሪኽ ኣቦታትና ክንሕግዝ እንኽእል።
መንግስትን ውድብን ነቲ ሰለባ ኮይኑ ዘሎ ህዝቢ ንምጥያሽ ዝገብሮ ዘሎ ፃዕሪ ኮነ ዝኣተዎ ቃል ናእዳ ኣለኒ። ይኣክል ድዩ ኣይኣክልን ዓቕሚ ይፈቕደሉ ድዩ ኣይፈቕደሉን ባዕሉ እዩ ዝፈልጦ። ኣብዚ ተሃድሶ እውን ምሁርን መንእሰይን ክነሳትፍ ኢና ዝብልዎ ነገር ኣሎ። ከመይ ከምዘሳትፉ ናይ ባዕሎም ሐሳብ ይህልዎም። ቅድሚ ሕዚ ኣየሳትፉን ነይሮም ማለት ግን ኣይኮነን።እቶም ዝነበሩ ናይ ተሳትፎ መንገድታት ኣይሰርሑን እዩ ክኸውን ዝኽእል። ስለዚ ክንድቲ ዝድለ ዕግበት ኣየምፅኡን።
እቲ ምሁር እንታይ እንተገበረ ኣብ ህንፀት ትግራይ ኣስተዋፅኦ ክህልው ይኽእል ዝብል ክንዘራረብ ንኽእል ኢና። እቲ መንእሰይ እውን ስኽ ኢሉ ዝተበተነ ክኸውን ኣይብሉን። ምኽንያታዊ እውን ክኸውን ኣለዎ። ኣብ ርድኢት ዝተመስረተ ፍልጠት ክህልዎ ኣለዎ። ብምፅራፈን ብምድህሃልን ዝመፅእ ምዕባለን ምምሕያሽን የለን። ንሱ ዝመፅእ እውን ብዙሕ ካብ ዘይምርዳእን ብጥልቀት ካብ ዘይምሕሳብ እዩ ዝመፅእ። መፈክራዊ ፍልጠት ሒዝካ ካብ ምንጓድ እዩ ዝመፅእ። ኣብቲ መንእሰይ ዘሎ ፀገም ንምእላይ ዘኽእል ዓቕምን ክእለትን ድማ ዘይምሓዝ እዩ። ንነብስኻ ኣጋሊፅካ ናብ ዘይተደለየ መደምደምታ ትበፅሓሉ ኩነታት ይፍጠር ኣሎ። ኣብዚኦም ክልቲኦም መንግስቲ ክሰርሕ ኣለዎ። ናይቲ ፀገም ተጠቃዕቲ እውን ይኾኑ ስለዘለዉ።
ከም ዜጋ ፀገም ሓረስታይ ብጣዕሚ እዩ ዘሕስበኒ። እቲ ድኽነት ኣብ እንግድዓ ሓረስታይ እዩ ዘሎ። ንሁር ፃዕቒ ምኽታም ትግራይ መንቀሊኡ ፀገም ሓረስታይ እዩ። ሰናይ ምምሕዳር ኣዝዩ የድልዮ። ብደቂቕ ዝትለም (Development mapping) ምስ ሕድሕድ ጣብያን ቁሸትን ተገናዚቡ ክስርሓሉ ኣለዎ። ናይ ገጠር መኳንንቲ ዘይብሉ ሕድሕድ ህይወቱ ከመሓይሸላ ዝኽእል ኣሰራርሓ ክዝርግሓሉ ይግባእ። ካብ ንተቆፃፀርቲ ኣብ ልምዓት ዝውዕል በጀት ክበዝሕ ኣለዎ። ንሓደ ዓመይ ዘይኮነስ ን20 ዓመት ዘገልግል ነናይ ቁሸት/ጣብያ ትልሚ ብናቱ ተሳትፎ ክወፅእ ኣለዎ።
እዚ ድማ ሰብ ከይተሰደደን ከይተደረዐን ነታ ናተይ ዝብላ ኣልሚዑ ብዝጭበጥ ተስፋን እምነትን ክነብር ይገብሮ። ተሰዲድዳ ኣይትግፍዑኒ ካብ ምባል ኣብ ናይ ባዕልኻ ተኣማሚንካ ክትነብረሉ እትኽእል ሃዋህው ምፍጣር ነቲ ዝራኣይ ዘሎ ፀገም ቀንዲ መፍትሒ እዩ።
ኣብ ሓፂር እዋን ምስቲ ቅድም ኢለ ዝበልክዎ እቲ ንፀገማት ዝውሃብ እፍልጦ ዝተስተኻኸለ እዩ ክኸውን ዘለዎ። እቲናይ ቆቦን ወልድያን መቕተልቲ ምስ ኣጋጠመ እቲ ናይ ክልል ኣምሓራ መራሒ ዝብሃል ዝብሎ ዝነበረ ሕዝስ ዝገርም እዩ። እቶም መናእሰይ ከምዚ ዝበለ ፀያፍ ተግባር ዝሰርሑ ዘለዉስ ዝጎድሎም ነገር ስለዘሎ እዩ እሞ ክነስተኻኽል ኢና ገለመለ እዩ ኢሉ። ዋእ! እሞ ንሳቶም ዝጎደሎም ነገር እንተሃለወስ ንዐኦም ይብልዎም እምበር ነቲ ምስኦም ዝነብር እንታይ ግበር ይብልዎ? ትግራዋይ ከ እንታይ ተገይሩ ይቕተል? ብስሩ ኸ እቲ ትግራዋይስ ነቲ ኣጉዲለ ዝብል ዘሎ መራሒ ዝበሃል ሰብ ከውርድ ይኽእል ዶ? እንድሕር ከምዚ ዘይኮይኑ እቲ ሰብኣይ ካልእ ኢድ ኣለዎ ማለት እዩ። ኣየኹም ቀፅሉ ማለት እያ ትመስለኒ እታ ዘረብኡ።ከም መራሕስ ዝደለኻዮ ክትረክብስ እምኒ ደርቢ ዝብል መልእኽቲ ከመይ ኣቢሉ የመሓላልፍ? ዝገረመ ነገር እዩ።
ሓቆም እዮም ዝብሃል ነገር ኣለልካ ዋላ ኣብዚ እውን ዝሰምዖ። እቲ ናይ ትግራይ መንእሰይ ንዓይ ርዝን ዝበለ እዩ ዝመስለኒ። “እምኒ ኣይንድርብን። መኪና ኣይነቃፅልን።ሰብ ኣይነጋፍዕን። ግን እዚ ንደሊ ኣለና።” እናበለ እንትፅሕፍ እየ ዝርእዮ። መንእሰይ ትግራይ ምእንቲ እምኒ ክድርቢ ተባሂሉ ብዙሕ ተባሂሉ እዩ። ብርዝነት ግን ሰላም ኣሎ።
መምህር እሞ ንዝሃብካና ነዊሕ መግለፅን መሳጢ ኣስተምህሮን ብስም ኣንበብቲ መፅሄት ውራይና የቐንየልና!
ኣነ እውን አመስግን!


text:
ኩልና ከም እንፍልጦ ኤርትራ ናይ ሓድጋ ግዜ ኣዋጅ እንተ ዘይኣወጀት ኣብ ፍታኒ ኣብ ትሕቲ ፖለቲካውን ወትሃደርውን ተጻብኦን መጥቅዕትን ከም እትርከብ ስጋብ እዛ ስዓት ቡሉጻት ደቃ ንድሕነት ሃገር ትከፍል ከም ዘላ ኑጹር’ዩ።
ኣብ ከም’ዚ ዝኣመሰለ ኩነታት እምብኣር ናይ ነፍስ ወከፍ ዜጋ ኣብ ዝሃለወ ይሃሉ ዝኣመነ ይእመን ዝተፈልየ ኣትሓሳስባ ይሃልዎ ዜግነታዊ ግዴቱኡ ብመንጹሩ ዘይየካትዕን ንጹር’ዩ።
ኣብ ዝሓለፍ 15 ዓመታት ብፍላይ ንሕዝቢ ኤርትራ ንምንዕዓብ ስጋብ መንግስቲ ንምግልባጥ ዝተካየዱ ሽርሕታትንን ውዲታትን ማእለያ የብሉን ።
ብገንዘብን ሰናይ ፍቃድ መንግስትን ሕዝብን ኤርትራ ብስራሕ፥ትምህርቲ፥ሕክምና ወዘተ ንወጻኢ ሃገራት ዝተላእኩ ውዕለት ሕዝብን መንግስትን ኤርትራ ረሲዐም ኣብ መፍንጠርያ ዊዲት ጽላእቲ ኣትዮምን ትዓስቦምን ኣብ ቁጠባን ስላምን ምርግጋእን ሕዝቢ ኤርትራ ሓስያ ዘውረዱን መጋበርያ ኮይኖም ኣብ ወጻኢ ሃገራት ዝርከቡን ገበን ፍጸሞም ዘምለጡን ዜጋታት ኤርትራ ጉዳዮም ኣብ ቅድሚ ሕጊ ክቀርብን ጉቡእ ፍርዲ ክረክቡ ሕዝቢ ኤርትራ ኣብ ወሽጥን ወጻእን ዝነብር መንግስቲ ስጉምቲ ክወስድን ጉዳዮም ኣብ ቅድሚ ሕጊ ከቅርቦ ብተድጋጋሚ ክጽውዕ ጸንሑን ኣሎን።
መንግስቲ ኤርትራ ብስድራቤታዊ ዓይኒ ብምርኣይ ናይ ሕዝቢ ጽዊዒት ሸለል እንተ ዘይበሎ ዓቃል ኣትሕዛ ገሩሉ ጽንሑ’ዩ።
ሕጂ ግና እዞ’ም ኣብ ወጻኢ ሃገራት ብሙካን ካብ ትሓታትነት ዘምልጡ መሲልዎም ኣብ ልዕሊ ሕዝብን ሃገርን ታሪክን ድሕነትን ልሉኣ ላውነት ኤርትራ ኣብ ክድዓት ወፊሮምን መጋበርያ ኮይኖም ኣብ ሓደጋ ዘውድቁ ዘልዉ ገበነኛታት ዜጋታት ኣብ ቅድሚ ሕጊ ብኣካል ይኩን ጉዳዮም ቀርቡ ጉብእ ፍርዲ ዝረክብሉ ዝጽንሓ ሕቶ ሕዝቢ ዝምለሰሉ ግዜ ዝኣከለ ይመስል።
ኣብ’ዚ ዝልዓል መጀመርያ እቶም ብጂ 15 ዝፍለጡ ኣብ ቅድሚ ሕጊ ይቅረቡ ዝብል ስንኩፍ ሞገተ ኣብ ኣእምሮኦም ዘበግሱ ይሕልው ይኮኑ እንተኮነ ነዚ ንጹር መልሲ ብምንስተር ወጻኢ ጉዳያት ኤርትራ ኣቶ ዕሱማን ሳልሕ ኣብ ዝሓለፈ ሳምንታት ኣብ ፈረንሳ ምስ ሜዲያ ኣብ ዝገበሮ ቃለ ምሕተት ኣንጽርዎ’ዩ “እዞም ስባት ብፖለቲካዊ ውሳነ ስለ ዝታስሩ ግዚኡ ምስ ኣከለ ብፖለትካዊ ውሳነ ክልቀቁ’ዮም ክብል ንጹር መልሲ ሂቡ’ዩ ኣብ’ዚ ዘዛርብ የብሉን ንሱ’ ዩ ድማ ክከውን።
ኣብ’ዚ ንሕና ከም ኤርትራዊ ሃገራዊ ኣብ ደገ እንርከብ ሜድያ ሞያውን፣ ሞራልውን፥ ሕጋውን፥ ሓላፊነት ኣሎና ብፍላይ መንእስያት ኣብ ዘይፍልጥዎ ጽባሕ ኣብ ዘይወጽዎ ገበን ከይኣትው ሓዘን ገዛእ ርእሶምን ወሎዶምን መላእ ስድራቤቶም ከይኮኑ ከለው ክንሕብር እዋኑን ጉቡኡናን ብምካኑ ሓደን ኣገዳሲ ሓበሬታ ከነምሓላልፍ ንደሊ።
ብፍላይ ንመንእስያት ኣብ ወጻኢ ሃገራት ንዝርከቡ ካብ’ዞም ጽባሕ ብዝከበደ ገበን ከም ዝሕተቱ ድሮ ፍልጦም መናበሪ ስደቶም ክገብርኩም ላዕልን ትሕትን ዝብሉ ዘለውን መሳርሕን ምንጪ እቶቶም ምናበሪኦምን ክገብርኩም ኣንቂዶም ዘልው ብፍላይ ኤርትራዊያን ምካኖም ካብ ዝተርጋገጹ ዜጋታት ተጠንቀቁ ።
ሓንሳብ ሓደ ስብ ኣብ ዝሃለወ ይሃሉ ብቤት ፍርዲ ንዝቀርበሉ ጻዊዒት ሸለል ኢሉ ኣብ ዘይተርከበሉ ፍርዲ ምስ ዝሓልፍ እቲ ፍርዲ ክትግበረሉ ዝክእል ሓያሎ ሕጋዊ ዓለም ለካዊ ኣገባባት ኣሎ ።
ገበንኛ ዝተባሕለ ናብ ቤት ፍርዲ ይረከብ ኣይረክብ ሓንሳብ ብዝፍጸሞ ገበን ገበንኛ ሙካኑ ታኣሚንሉ ፍርዲ ምስ ዝሓልፍ እቲ ውልቀስብ ኣብ ዝሃለወ ይሃሉ ስጋብ ዝተበየነሉ ምቅጻዕቲ ዝፍጽም ኣብ ዝኮነ ፖለቲካዊ ፥ ማሕበራዊ ፥ ቁጠባዊ ወዘተን ከምኡ ወን ኣብ ነጻ ማሕበራት ፥ ፖለቲካዊ ውድባትን ትካላትን እታ ሃገር ክሳተፍን ወይ ክመርሕን ሕዝቢ ክውክልን ሕጋዊ ባይታን ተቅባልነትን ይብሉን።
ነዚ ጽሑፍ ኣይትእመኑ ኣንብቡን ሕተቱን ሽዑ ክበርሃልኩም’ዩ ሽዑ መገድኩም ክትጸርጉ ኢኩም ንዓኩም ክጥዕመኩም።
እዚ ሓበሬታ ጉስጋስ ኣይኮነን ጽባሕ እዞም ገበኛታት ኣብ ዝሃለው ይሃልው ዝምስረቶም ክስን ዝውሃቦም ፍርዲ ክትስምዕዎ ኢኩም ወላ ግዜ ውስዶም ብእርጋን ይኩን ሕማም ወን ሞይቶም ንዘይምለሱ እንተ ኣምለጡ ፍርዶም ምስኦም ክቅበር’ዩ።
ዘመናዊ ገበናዊ ሕጊ ኤርትራ ክድዓት ኣብ እዋን ትኣፋፊ ኩነታት ፥ ምትሕብባር ምስ ጸላኢ ፥ መጋበርያ ሽርሕታት ኣብ ዝብል ክሲ ብቀዳማይን ካልኣይን ዝከበደ ገበን ዝርኤ ኮይኑ ገበንኛ ኮኦይኑ ንዝተርክበ ከከም ኩንነታት ክብደት እቲ ገበን ካብ 16 ዓመት – 27 ዓመት – ስጋብ ሕልፈትን ናይ ሞት ፍርድን ዘስዕብ ከቢድ ገበን ምካኑ ብንጹር ኣስፊርሎ።
ስለዚ ኣብ ወጻኢ ስለ ትነብር ካብ ትሓታትነት ምምላጥ ዝክኣል ኣይኮነን እዚ ድማ ኣብ ኩሉ ሃገራት ዝስርሓሉ ኣገባብ’ዩ ድሕሪ ፍርዲ ናቱ መስርሕ ኣለዎ።
እዝን ካልእን ዘጠቃለለ ዘመናዊ ሕጊ ኤርትራ ኩሉ ንክፍልጦ ብትግርኛን ፥ዓርበኛን እንግሊዘኛን፤ ተዳልዩን ተዘርጊሑ ድሮ ካብ ዜጋታት ሓሊፉ ናብ ኩለን ሃገራት ተዘርጊሑ’ሎ።
ስጋብ እዚ ዘመናዊ ሕጊ ገበናውን፥ ሲቪላውን፤ ንግዳውን መጽሓፍቲ ኣብ ወጻኢ ንዝርከብ ዜጋ ኣብ ኢዱ ዝበጽሕ ምስ ዘመናዊ ሕጊ ሃገሩ ንክላለ ኣብ ፈነው ረድዮ ኣዳል ድምጺ ኤርትራዊያን ብቀጻሊ ንዝርግሓ ዘሎና።
ምናልባት ሂማን ራይት ራፖርተር ኣብ ኤርትራ ሕጊ የለን ዝብል ጽብጻብ እንተስፈሩ ናይ ገዝእ ርእሶም ፖሊትካዊ ዕላማ ኣሎዎም ኣብ ኤርትራ ግን ሕጊ ጥራይ ዘኮነ ንኩሉ ኤርትራዊ ክብርታትን ዝተከፍለ መስዋእትን ኣብ ግምት ዘእተወ ሙዕቡልን ዘመናውን ሕግታት ኣሎ።
በዚ ጽብጻብ ሂማን ራይት ራፖርተር ገለ የዋሃት ተደዓዕሶም ነቲ ጽብጻብ ዝደግሙ ኣይሳኑን ግን ሓደ ከነስትውዕሎ ዘሎና እቲ ዝቀረበ ጽብጻብ መንግስቲ ከም ዘሎዎ ናብ ሕዝቢ ኤርትራ ወላ ናብቲ ርሑቅ ገጠራት ከይተረፈ ንቅሓትን መከተን ሕዝቢ ክብ ንክብል ዘርጊሕዎ’ዩ ።
እቲ ጽብጻብ ብሕዝቢ ኤርትራ ዝተፍልጠን ኣብ ልዕሊ ሕዝቢ ብመንግስቲ ዝተፍጸመ እንተኮይኑ ሓቂ ስለ ዝኮነ መንግስቲ ንምንታይ ናብ ሕዝቢ ይዝርግሖ? ግን ሓሶት ብምካኑ ሕዝቢ ክነቅሓሉ ስለ ዝግባእ ናብ ሕዝቢ ኤርትራ ኣብ ውሽጥን ወጽእን እቲ ዝብሃል ዘሎ ተዘርግሑ ጽብጻብ ሂማን ራይት ራፖርተር ድማ ብሕዝቢ ኤርትራ ተካዕቡ።
እዚ ወድሓንኩም


text:
መንበሪ-ገዛ
ኣብ ራጉንዳ፡ ኣብ ከተማታት ቢስፕጎርደን፡ ስቱጉንን ሃማርስታንድን ኣፓርትማ ኣሎ። Ragunda hyreshus ገዛውቲ ዘከፋፍል ኮሙናዊ ትካል ክራይ ኣባይቲ እዩ። ይኹንምበር ብሕታውያን ኣካረይቲውን ኣለዉ፡ ንኣብነት፤ Bispgårdens bostäder AB ከምኡውን ናይ ቢስፕጎርደን KA Driftteknik AB
ኣብ ውሽጥን ወጻእን ከተማታት፡ መንበሪ ኣባይቲ ክትካረን ክትዕድግን ተኽእሎ ኣሎ። እዚ ብብሕታዊ ረክላማት እዩ ዚቃላሕ፡ ከም Blocket ን Hemnet ን።
ካልእ ቋንቋታት ዝዛረቡ ተቐማጦ መን ኣለዉ ኣብቲ ቦታ
ኣብ ራጉንዳ ኣስታት 30 ናይ ቋንቋ ጉጅለታት ኣለዋ፡ ከም ሶማሊ፡ ትግርኛ፡ ዓረብ፡ በርማ፡ ስፓኛ፡ ፋርስ/ዳሪ፡ ቸክ፡ ስሎቫክን ነዘርላንድን።
ማሕበራትን ምትእኻባትን
ኣብ ብተፈጥሮ ምጭውቲ ራጉንዳ ብዙሕ ናይ ዕረፍቲ ግዜ ንጥፈታት ኣሎ። ኣርቲፊሻል ሳዕሪ፡ እተፈላለየ ናይ ስፖርት መሳለጥያታት፡ ናይ ኣፍራስ መጋለቢ፡ መወሳወሲ፡ ናይ ምንሽርታት ጎቦታት፡ ናይ በረድ ማኪና፡ ናይ መንሸራተቲ መገዲ ወዘተ። ብዛዕባ ደጋዊ ህይወት ዝያዳ ክትፈልጥ እንተ ደሊኻ፡ ናይ ምግፋፍ ዓሳ ማሕበራት ከምኡውን ስካውት ኣብኡ ኣሎ።
ብዛዕባ ተወሳኺ ሓበሬታ ኣብቲ ናይቲ ኮምዩን ወብሳይት ኣሎካ።
ዓይነታት ባህሊ ሰፊሕ እዩ፡ ስለዚ ኣብኡ ንኹሉ ዕድመ ዝምሽኣን ግሩም ገጠራዊ ህይወት ዚፈጥራን ብዙሓት ንጡፋት ማሕበራት ኣለዋ። ናይ ባህሊ ቤትትምህርትና እቲ ኣብ ሽወደን ዝበለጸ እዩ!
ኣብቲ ከባቢ ብቐረባ እንታይ ይርከብ
ኣብ ሰለስተ ከተማታትና፡ ማለት ቢስፕጎርደንን ሃማሽስራንድን ስቱጉንን፡ ግሮሰሪታት፡ ኣብያተመግቢ፡ ካፈታትን ቤትንባብን ኣሎ። ኣብ ሃማርሽስትራንድ ናይቲ ኮምዩን ቤትጽሕፈት፡ ቤትጽሕፈት ዕዮ፡ ሲነማ፡ ፋርማሲ፡ መደበር ፖሊስን ብዙሕ ድኳናትን፡ ሰከንድሃንድ ቡቲክን ይርከብ። ናይቲ ኮምዩን ናይ ምውህሃድ ኣገልግሎት ኣብ ቢስፕጎርድን ሃማርሽስትራንድን ናይ ኣገልግሎት ቤትጽሕፈት ኣለዎ።
ኣገልጎት ክንክን ወይ ሕብሐባ ቆልዑ
ኩለን ናይ ራጉንዳ ኮምዩን ኣብያተትምህርቲ ህጻናት ኣብ ራጉንዳ ኮምዩን ወብሳይት ተጠርኒፈን ኣለዋ። እቲ ኮምዩን ኣብ ሃማሽስትራንድ ናይ ስድራቤት ማእከል፡ ኣብ ቢስፕጎርደን ድማ ወለዲ ምስ ደቆም ዚኸዱሉ ክፉት ቤትትምህርቲ ህጻናት ኣለዎ።
ናይ መባእታን ካልኣይን ደረጃን ኣብያተ-ትምህርቲ
ኣብ ራጉንዳ ኮምዩን ኣርባዕተ ኣብያተትምህርቲ ህጻናት ኣለዋ፤ ናይ ስቱጉን ሃንስኦከር ቤትትምህርቲ F-9፡ ናይ ቢስጎርደን ያሮስ ስኩላን F-6፡ ኩሉስታትስኩላን F-5 ከምኡውን ናይ ሃማሽስትራንድ ኣንደሽ-ኦሎፍ ቤትትምርህቲ 6-9።
ናይ የምትላንድ ዪምናስዩም ቢስፕጎርደን (JGY) ናይ ኤለትሪክን ጽዓትን ፕሮግራም፡ ኢንዱስትሪያዊ ተክኒክ ፕሮግራምን መእተዊ ፕሮግራም፡ ከም IM-språk ኣለዎ።
ዕድላት ትምህርቲ
ኣብ ቢስፕጎርደን ብመባእታውን ካልኣይ ደረጃን ጽፍሒ ዚወሃብ ናይ ዓበይቲ ትምህርትን ናይ ሞያ ስልጠናን፡ ከም ቶርኒቶረን ተሓጋጋዚ ነርስን ኣሎ። ናይ ኤስኤፍኢ ስልጠና ኣብ ሃማሽስትራንድ እዩ።
ኣገልጎት ጥዕና
ኣብ ሃማሽስትራንድን ስቱጉንን ማእከል ጥዕናን ሕክምና ስንን ኣሎ። ኣብ ቢስፕጎርደን ናይ ዞባ ነርስ መቐበሊ ኣሎ። ኣብቲ ናይ የምትላንድ ወረዳ ቤትምኽሪ ወብሳይት ዝያዳ ሓበሬታ ኣሎ።
ናይ ቋንቋ ድግፍ-ተርጓሚ ምርካብ
ምስ እተፈላለያ ትካላትን ሰብስልጣናትን ኮምዩንን ቤትምኽርን ክትራኸብ ከሎኻ ተርጓሚ ምስ ዘድልየካ፡ ኪወሃበካ እዩ።
ኣገልግሎት መጎዓዝያ
ራጉንዳ ኮምዩን ኣብ መንጎ ሱንድስቫልን ኦሰተርሱንድን፡ ኣብ መንጎ ኣኽራናትን ባሕርን፡ ኣብቲ ምጩው ኢንላንድስደለን ይርከብ። ካብ ከተማ ሃማሽስትራንድ ክሳብ ሱንድስቫል 110 ኪ/መ እዩ፡ ክሳዕ ኦስተርሱንድ ድማ 100 ኪ/መ፡ ክሳዕ ኸለፍተዮ ድማ 70 ኪ/መ። ናብ ራጉንዳ ንምኻድ ባቡር ኪወሰድ ይከኣል ወይ ከኣ ክሳዕ ኦስተርሱንድ ወይ ሱንድስቫል ብነፋሪት ደሓር ብማኪና ወይ ብኣውቶቡስ ምቕጻል። ኣብቲ Länstrafiken Jämtland መዓልታዊ ናይ ኣውቶቡሳት ሰለዳ ሰዓታት ኣሎ።
ስራሕን ትካላት ናይ ምምስራት ተኽእሎታትን
ኣብ ራጉንዳ ኮምዩን እቲ ቁጠባ ኣብ ኣስታት 450 ዋኒናትን ውድባትን እተመርኮሰ እዩ። መብዛሕትአን ዋኒናት ነኣሽቱን ብሕታውያንን እየን። እቲ ኮምዩን ንእሽቶ ብምዃኑ ውሳነ ንምርካብን ናይ መስርሕ ግዜን ሓጺር እዩ። ገለ ካብተን ዓበይቲ ዋኒናትና ንምጥቃስ፤ Fors industrier, SCA Timber ከምኡውን Moderna försäkringar. ከም ውድብ፡ ራጉንዳ ኮምዩን ዓቢ ወሃብ ስራሕ እዩ። ብፍላይ ንትምህርትን ክንክን ጥዕናን ብዚምልከት።