text:
ዘተ ዝዕድም ኣገዳሲ ዛዕባ
ገብረ ሥላሴ ኣርኣያ - ነሓሰ 2008 ዓ.ም
ንሃናፃይ ሪኢቶ ኣብ This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.
ወይን፡ ኣብ ቀዳማይ ትልሚ ዕብየትን ስግግርን ሕርሻ ብዝመርሖ ኢንዳስትሪ ኣቢልና ኢና ክንጓዓዝ ፀኒሕና። ኣብ ካልኣይ ትልሚ ዕብየትን
ስገግርን ካብቲ ዝመፃናዮ ኣንፈት ዲና ክንቕፅል ወይስ ሓዱሽ ኢኮኖሚያዊ ፖሊሲ ክንክተል ኢና? ብኻሊእ ኣበሃህላ ሕርሻ ካብ ዝመርሖ ኢንዳስትሪ፣ ኢንዳስትሪ ናብ ዝመርሖ ሕርሻ ብምስግጋር ኣንፃር ኣብ ከመይ ዝበለ ብርኪ ድልውነት ኣለና?
ኣይተ ኣባይ ወልዱ፡ ኣብዚ እዋን እዚ ብዘሎ ጭቡጥ ኩነታት ኢንዳስትሪ ናይ ሕርሻ መሪሕነት ተቐቢሉ ክኸይድ እዩ ክንብል ኣይንኽእልን። ናብ ከምኡ ዝበለ ኩነታት በፂሕና ኢና እውን ኣይንብልን። ስለዚ መሪሕነት ሕርሻ ክቕፅል እዩ። ኢንዳስትሪ ቅድሚ መሪሕነት ምርካቡ ንኢንዳስትሪ ዝምቹ ኩነታት ክፈጥር ዘለዎ ሕርሻ እዩ። ኣብቲ ቀፂሉ ዘሎ ካልኣይ “ጂቲፒ” ግን ኢንዳስትሪ ናይ ሕርሻ መሪሕነት እናተረከበ ዝኸደሉ ኩነታት እዩ ክህሉ። (ወይን ጋዜጣ፣ መስከረም 2008 ዓ/ም: ገፅ 11 http://woyengazeta.org/images/pdf//New%20year%202008%20megazine1-60.pdf)
1. መእተዊ
ኣብ ዞባ ቐርኒ ኣፍሪካ ብኤልኒኖን ብዘይኤልኒኖን ዝፍጠር ድርቂ ቐደሙ ’ውን እንተኾነ ናተመላለሰ ከምዝመፅእ ዝፍለጥ እዩ። ድርቂን ሕፅረት ዝናብን መናብርትና ከምዝኾነ ንሕናን ዓለምን ንፈልጦ። ብምዃኑ ድማ ብመንግስትና ብሓደ ወገን ድርቂ ዝፃወር ኢኮኖሚ ምህናፅን ኣድላይነቱን እንትግለጽ፤ ብኻሊእ ድማ ሕርሻ ዝመርሖ ኢንዱስትሪያላዊ ምዕባለ ክህልወና ኣለዎ ናተብሃለ ይዝረበሉን ይሰርሐሉ’ውን ፀኒሑን ኣሎን። ገዚፍ መጠን ባጀት ብምምዳብ ኸባቢና ለዊጦም ሕርሻናን ምህርትናን ከማሓይሹ እዮም ዝተብሃሉ ፃዕሪታትውን ተፈቲኖም እዮም፣ ይቕፅልውን ኣሎ። እቶም ዝተገበሩ ፃዕርታት ብሃገር ደረጃ እንትርአ ዘይነዓቕ እወንታዊ ለውጢታት ምምፅኦም ዘይከሓድ´ኳ እንተኾነ ኣብ ትግራይ ግና ኣብ ሕርሻ ዝተገበረ ፃዕሪ ኢንዱስትሪ ከማዕብልስ ይትረፍዋ ውሕስና ምግቢ እውን ከረጋግፅ ኣይከኣለን።
እስካብ ሀዚ ኣብ ሕርሻ ዝተገበረ ፃዕሪን ዝፈሰሰ ሃፍቲን (ገንዘብ፣ ጉልበት፣ ግዘን ካልእን) ብዙሕ’ኳ እንተኾነ ክንዲ እቲ ዝድለ ለውጢ ስለዘይመፅአ ሀዚ’ውን ገዚፍ ቑፅሪ ህዝብና ናይ ዓመት ቐለቡ ኣፍሪዩስ ካብ ናይ ረድኤት እኽሊ ዝወፅኣሉ ኩነታት ኣይተፈጠረን። እቲ ዝገርም (ዘሕዝንውን) ምህርቲ ዓፂፉ ናተብሃለ ንብዙሕ ዓመት ዝተነገረሉን ሎሚውን ዝንገረሉ ዘሎን ሓረስታይ ትግራይ ሓደ ድርቂ’ኳ ክፃወር ከምዘይከኣለ ኣብዚ ዓመት እውን ደጊምና ኣረጋጊፅና ኢና። መንግስቲ ዝብሎ’ኳ ካሊእ እንተኾነ እዚ ናይ ሎሚ ድርቂ እቶም እስካብ ሀዚ ዝተሰርሑ ስራሕቲ ካብ ሓደጋ ከምዘይደሑኑናን ግልፂ ገይሩዎ እዩ። ቀጥተኛ ትርጉም ናይዚ ድማ ኣፍቲ ፖሊሲ፣ ኣብ መሬት ዘሎ ጭቡጥ ኩነታት፣ ኣብ ኣካይዳን ኣፈፃፅማን ቐሊል ዘይበሃል ሽግር ኣሎ ማለት እዩ። ካሊእ ትርጉም ክህልዎ ኣይኽእልን።
እሞ ደኣ እቲ ኩሉ ግዘ ዝጠልመና ሰማይ፣ ገና ዘይማዕበሉን ኣብ ምጅማር ዝርከቡ መስኖታት እሞ ድማ ዝናብ ተዘይሃሊዩ ዝነቕጹ፣ ጉዱእ መሬትን ድርቅን፣ ዘይምዕሩይ ፖሊሲን ትሑት ኣፈፃፅማ መንግስቲን ኣሚንካ ዝግበር ሕርሻ ድዩ ኢንዱስትሪ ከዋልደልና እዩ ዝበሃል ዘሎ? ብስሩኸ ኣብ ትግራይ ”ሕርሻ ዝመርሖ ኢንዱስትሪያዊ ምዕባለ” ጋህዲ ንምግባር ዝከኣል ድዩ? 25 ዓመታት ረሃፁ ኣንጠብጢቡ ዓርሱ ክቕልብ ዘይከኣለ ህዝቢ ትግራይ ብኸመይ ኢዩ ንኢንዱስትሪ ዘዋልድ ሕርሻ ክህሉወና ኢልካ ዝሕሰብ ዘሎ? ንኸብዲ ዝውዕል ቐልጢፉ ዝፈሪ ስንዳይ፣ ስገም፣ ጣፍ፣ ምሸላ ወዘተ ኣፍሪዩ ነብሱ ክቕልብ ዘይከኣለ ሓረስታይ ህዝብና ከመይ ኢሉ እዩ ንኢዱስትሪ ወይ ድማ ንወፃኢ ዕዳጋ ናብ ዝውዕሉ ኽባር ዋጋ ዘለዎም ዘራእቲ (ጡጥ፣ ሰሊጥ፣ ፍራፍረ ወዘተ) ክነእትዎ ዝበሃል ዘሎ? ብስሩኸ ሓረስታይና ካብ ሓንቲ ሄክታር ዝንእስ መሬት ናሓረሰ እዚ ዝከኣል ድዩ? እዚ ብምስትውዓልን ብስነፍልጠታዊ ስነሞጎትን ክርአ ዘለዎ ጉዳይ እዩ።
እዚ ዳህሳሳዊ ፅሑፍ ካብ ጭቡጥ ትዕዝብቲ ዝብገስ ኮይኑ ንትግራይ ጥራይ ዝምልከት እዩ። ንምይይጥ መኽፈቲ ዝተዳለዉ ፅሑፍ እምበር ዝተማልአ ፅንዓት ከምዘይኮነን ናይ ባዕሉ ድኹም ጎድኒ ከምዝህሉዎን ድማ ክነስምረሉ ንድሊ። ቐንዲ መርገጺ እዚ ፅሑፍ እውን ካፍቶም ዝስዕቡ ሓሳባት ይብገስ፣- ’’ሕርሻ ዝመርሖ ኢንዱስትሪላዊ ምዕባለ’’ ዝብል ሃገራዊ ስትራቴጂክ ፖሊሲ ኣብ ትግራይ እስካብ ሀዚ ኣይሰርሐን ናይ ኣካይዳ መሰረታዊ ለውጢ ተዘይተገይርሉ ድማ ንቐፃሊ’ውን ኣይሰርሕን፣ እዚ ፖሊሲ ናብ ክልላት እንትወርድ ከከም ናይቲ ክልል ተፈጥሮኣዊ ትሕዝቶን ፀጋታቱን (regional context) ናተርኣየ ምትዕርራይ ክግበረሉ ነይሩዎን ኣለዎን፣ እቲ ፊሒት ክብል ዘይከኣለ ኣብ ትግራይ ዘሎ ሕርሻ ንኢንዱስትሪ ክፈጥር ወይ ድማ ክመርሕ ስለዝይኽእል ንሕርሻ ዝቕይር ካሊእ ዓቕሚ እስካብ ዝፍጠር ሕርሻ ትግራይ ናይ ምግቢ ውሕስና ንምርግጋፅ ጥራይ ትኹረት ክገብር ኣለዎ፣ ብኣንፃሩ ካፍቲ ዘሎ ወለዶታት ተሻጋሪ ዝኾነ ብጣዕሚ ዘተሓሳስብ ሽግር ንምውፃእ ሕርሻ ዘይኮነስ ኢንዱስትሪ ቐንዲ ጠመተ ትግራይ ክኸውን ኣለዎ ዝብሉ ሓሳባት ምስ ምኽንያቶም የቕርብ።
ቐንዲ ዕላማ ናይ’ዚ ፅሑፍ ድማ ሙሁራን ኣብዚ ኣርእስቲ ዘለዎም ሙያዊ ሪኢቶም ብምክፋል ንፖሊሲ ሓንጸፅቲን/ፖለቲከኛታትን ሃናፃይ ሓሳቦም ክህብሉ ምዕዳም እዩ። መንቀሊ እዚ ፅሑፍ ድማ ምንም ኣይተሰርሐን ዝተለወጠ ነገር የለን ካብ ዝብል ዘይኮነስ ’ሕርሻ ዝመርሖ ኢንዱስትሪያዊ ምዕባለ’ ዝብል ኣብ ትግራይ ዘሎ ጉጉይ ፖሊሲ ምስ ሕማቕ ተፈጥሮ፣ ድሑር ኩነታት ሕርሻ፣ ድኹም ውሽጣዊ ዓቕሚ ሓረስታይናን ናይ ድሌት ቕደም ሰዓብን፣ ድኸመት ኣፈፃፅማ መንግስቲን ካልኦትን ተደሚሮም ኣብ ክልልና እቲ ዝድለ ለውጢ ክመፅእ ስለ ዘይከኣለ እንደገና ክፍተሽ ኣለዎ ካብ ዝብልን፤ ህዝብና ካብ ድኽነት ዝወፅአሉ ዝቐልጠፈ መገዲ ልምዓት ካብ ምእላሽን ዝፍልፍል እዩ። ብምዃኑ ድማ እዚ ፅሑፍ ዘንብብ ሰብ ካብ ዝኾነ ፖለቲካዊ ውግንናን (political bias) ስሚዒትን ነፃ ኾይኑ ኣፍቲ ቐሪቡ ዘሎ ዛዕባ ክድህብን እንተኺኢሉ’ውን ህዝብና ካብ’ቲ ዘለዎ ኣዚዩ ዘሰክፍ ኩነታት ንምውፃእ ኣብ ዝግበር ፃዕሪ ብቕንዕና ሃናፃይ ዝብሎ ሓሳብ ከቕርብ ነተሓሳስብ።
ኣብ መወዳእታ እዚ ኣርእስቲ ኣመልኪቱ ከመይ? ንምንታይ? እንታይ? ዝብሉ ሕቶትታት ክለዓሉ ባህሪያዊ ስለዝኾነ ጭቡጥ ኩነታት ትግራይ ምስቲ ኣብ ስራሕ ዘሎ ፖሊሲ ብምትሕሓዝ ክዝቲን ከረድእን ክፍትን እዩ። ውሱናት መረዳእታታት እውን ብምጥቃም ኣብ ትግራይ ዘለዉ መማረጺታትን፣ ኩነታትና ንምቕያር ከም ቕድመ ኩነት ክራኣዩ ዘለዎም ጠቐመቲ ሓሳባት ኣፍቶም ዝስዕቡ 9 ክፋላት ብዝርዝር ክንምልስ ክንፍትን ኢና።
2. ብሰብን ተፈጥሮን ዝተጎድአ መሬት + ድሑር ሜላ ሕርሻን ትሑት መፍረያይነትን + ሕፅረት ማይ + ፖሊሲ ኣልቦ ስርዓታት + ዘይሳነ ፖሊሲን ትሑት ኣፈፃፅማን = ሕሱም ድኽነት፣ ግዱድ ተፀባይነትን ስእነት ፖለቲካዊ ሓርነትን።
ኣብ መጀመርታ 16 ክ/ዘበን ናብ ኢትዮጵያ መፂኡ ኣብ ትግራይ ዝነብር ዝነበረ ኣልቫሬዝ ዝተብሃለ ፖርቹጋላዊ ኣብ ዶጉዓታት ኢትዮጵያ ዘሎ ናይ ሕርሻን ኣእኻልን ኩነታት እንትገልፅ ብጣዕሚ ልሙዕን መፍረያይን እንስሳታት’ውን ከይተረፋ ኣብ ፅቡቕ ኩነታት ይነበራ ከምዝነበራ ብምዕዛብን ምድናቕን ኣፍቲ እዋን እዐርዩ ሕማቕ ምስ ዝነበረ ኩነታት ኣውሮፓ የወዳድሮ። ብተመሳሳሊ ኣብ 1698 – 1700 ዓ.ም.ፈ ኢትዮጵያ ዝጎብነየ ፖንሴ (Poncet) ዝተብሃለ ኣውሮፓዊ እውን ከም ኢትዮጵያ ሃፍታምን ልሙዕ መሬትን ዘለዎ ሃገርን ህዝቢን ከምዘይራኣየን፣ ጎቦታትውን ዝለምዑን ብኣግራብ ዝተሸፈኑን ከምዝነበሩን ኣብ ፅሑፉ ይገልጽ።[2]። ኣብ ሴፍቲኔት ዝኣቱ ድማ እቲ ኣብ ዝኽፍአ ኩነታት ሕፅረት ምግቢ ዘሎ ስድራ ምዃኑ ግብርና ሚኒስቴር ዝውፅኦ ሰነድ ከምዚ ዝስዕብ ይገልፅ:
‘’’The Productive Safety Net Programme focuses primarily on the chronically food insecure households that is, households that have a food gap of three months or more even during a normal year (MOA: 2009)[4]
ድሕሪ እዚ ማረት ዘውፅኦ ፀብፃብ ንምርካብ’ኳ ተዘይከኣልና እዚ ተገሊጹ ዘሎ ሕማቕ ኩነታት ኣፍተን ዝሓለፋ 3 ዓመታት መሠረታዊ ለውጢ ይገብር እዩ ኢልካ ንምግማት የፀግም እዩ። ኣብ ርእሲ እዚ እውን ድርቂ መመሊሱ ይውሰኾ ኣሎ።
ብኻሊእ ወገን ግና መንግስቲ ሓደጋ ድርቂ ንምቕናስን ብሰንኪ ድርቂ ናይ ዜጋታትን እንስሳታት ሂወት ከይጠፍእ ዘኽኣለ ዓቅሚ ምጥራዩ (ገንዘብ ኣውፂኻ እኽሊ ምግዛእን + ናይ ወፃኢ ሃገዝ ቀልጢፍካ ብምትእኽኻብን) ባዕሉ ዝኸኣለ ዘሐጉስ ዜና እዩ ነይሩ። ግና ንቲ ዘጋጠመ ድርቂ ንምክልኻልን ሓደግኡ ንምቕናስን ዘኽል ዓቕሚ ምጥራዩ ዋላ እንተረጋገፀ ብተኸታታሊ ካልኣይ ሳልሳይ ድርቂ እንተወቒዑና ዓመት ዓመት እኽሊ ናሸምትካ ምቕራብ ኣይከኣልን ዘላቒ መፍትሒ’ውን ኣይኸውንን። ብናይ ሓደ ዓመት እኽሊ ዕደላ ዝምከት ድርቂ ድማ ኣይኮነን። ሓደ ኸቢድ ድርቂ ኣብ ዘጋጥም ድማ ኣውኡ ጠጠው እንተይበለ ናፍቶም ዝቕፅሉ ዘለዉ ዓመታት ዝሰጋገር ቀጥታዊ ተፅኖ ኣብ ሓረስታይና ብሓፈሽኡ´ውን ኣብ ሃገርና ብምዕራፍ ናይ ምህርቲ ዓመታት ኣናጊዑ ረድኤት ዘድሊዮ ህዝቢ ቑፅሪውን ክውስኽ ግድን ይኸውን። እዚ ናይ ሎሚ ድርቂ ንሱ እዩ ዘርአየና። ከምቲ ምክትል ርእሰ ምምሕዳር ትግራይ ዶ/ር ኣዲስኣለም ባሌማ ኣብ ቀርባ ዝገለጹዎ መንግስቲ ካፍቲ ናይ ሎምዘበን ድርቂ ዝተምሃሮ ነገር እንተሊኡ ’ድርቂ ዝፃወር ኢኮኖሚ ከምዝሃንፀና እዩ’ ኢልካፖሊሲ “ሕርሻ ዝመርሖ ኢንዱስትሪያዊ ምዕባለ”
መብዛሕተን ዝማዕበላ ሃገራት ካብ ብማሕረስ ዝናበር ሕብረተሰብ ናብ ኢንዱስትሪ ኣብ ዝገበረኦ ጉዕዞ ሕርሻን ጥረ መዓድንን ምስ ርካሽ ናይ ሰብ ጉልበት ተደሚሩ ወሳኒ ተራ ነይሩዎም። እቲ ናይ ስግግር መስርሕ ከከም ናይተን ሃገራት ትሕዝቶን ኩነታትን ዝፈላለ ኮይኑ ንኢንዱስትሪ ዝተጠቐምኦ ናይ ሕርሻን ፍርያትን ጥረ መዓድንን ግን ገሊአን ካብ ውሽጢ ዓዲ ዝነበረን እንተኸውን ገሊአን፣ ብፍላይ ሃገራት ኣውሮፓ ግና ጎቢጠን ዝሓዝአን ሃገራት ዝነበረን ንቐለብ ዝውዕል ዘራእቲ ከምዘይምለስ ብምጥፋእ ኣፍቲ መሬት ንፋብሪከአን ዘድሊየን ሓዱሽ ዘራእቲ ብምትእትታውን ሓረስቶት መሬቶም መንጢሎም ናብ ባሪያ ብምቕያርን ዝተፈፀመ እዩ ነይሩ። ፍልፍል እቲ ጥረ ሃፍቲ ብዝየገድስ እዘን ሃገራት ኢንዱስትሪታት ክሰርሓ ከለዋ ንእኡ ዘድሊየ ኣታወታት’ውን ካብ ዓዲን ዝበዝሕ ድማ ካብ ደገን ብምርካብ መፍረያይነትን ኣረጋጊፀን ቑጠብአንን ሃገረንን ሃኒፀን እየን።
በዝሒ ህዝባ ሓረስታይ ዝኾነት ሃገርና’ውን እቲ ድሑር ዝኾነ ቑጠባኣ መዋቅራዊ ለውጢ ንኽመፅእን ድኽነት ንኽመሓውን ሃገርና ዝዋፅእ እዩ ዝበለቶ ሕርሻ ዝመርሖ ኢንዱስትሪያላዊ ምዕባለ ዝብል ስትራቴጂክ ፖሊሲ (Agricultural Development Led Industrialization - ADLI) ሓንፂፃ ትንቀሳቐስ ፀኒሓን ኣላን። ቐንዲ ዕላማ ናይቲ ፖልሲ ከምዝስዕብ ይብል:
“… to bring about a structural transformation in the productivity of the peasant agriculture and to streamline and reconstruct the manufacturing sector, so that it makes extensive use of the country’s natural resources and manpower.” ኣስዕብ ኣቢሉ ድማ “ADLI strategy focuses primarily on the supply of raw materials from agriculture to industry. It sets out food self‐sufficiency and the production of raw materials for industry as its first two policy priorities for the agricultural sector”።[7]፣-
ሀ) ኣብ ንእሽቶይ ትሕዝቶ መሬት ዝግበር ዘሎ ሕርሻ ብዘራእቲ ዓይነት ብምስፋሕ ኣብ ዕድጋ ምእታው።
ለ) ናብ ክባር ዋጋ ዘውፅኡ ዓይነታት ዘርኣቲ ምትእትታው ንወፃኢ ዕዳጋ ዝውዕል ምህርቲ ምድጋፍን ምስራሕን።
ሐ) ንግዲ ተኮር ዝኾኑ ዓበይቲ ሕርሻታት ክስፋሕፍሑ ምሕጋዝ።
መ) ሓርስቶት ምስ ናይ ውሽጢን ወፃኢን ዕዳጋ ስሉጥ ምትእስሳር ንኽፈጥሩ ምድጋፍ።
ሠ) ከከም ባህሪያት ኣየርን መሬትን ናተርኣየ ሃገርና ዘድሊዩዋ ዝተመረጹ ዘራእቲ ፍሉይ ትኹረት ሂብካ ምስራሕ።
እዚ ዝፍፀም፣ ሕርሻ ዘበናዊ ቴክኖሎጂ ኣታኣታቲኻ ካፍቲ ዘለዎ ምምሕያሽን፣ ብፍላይ ድማ ብሉፅ ዘርኢ ምጥቃም፣ መስኖ ምስፍሕፋሕ፣ ንሕርሻ ዘሳልጥ ትሕተ-ቕርፂ ምህናፅ፣ ከም መዳበርያን ፀረ ባልዕን/ተባይን ዘበናዊ እታወታት ምጥቃም፣ ሕርሻ ተንከፍ ዘይኮኑ ዕድላት’ውን ኣብ ገጠራት ብምፍጣር ከምዝኸውን ይገልፅ። ኣብዞም ሓሳባት እዚኦም ተሞርኪዙ ናብ ኢንዱስትሪ ይሰጋገር እሞ ብቐዳምነት ናይ ውሽጢ ዕዳጋ ጠለብ ኣማሊእኻ ፍርያት ኢንዱስትሪ ንደገ ንሰደሉን ናይ ወፃኢ ሸርፊ ናረኸብና ከም ካልኦት ሃገራት ሃገርና’ውን ናብ ዝለዓለ ኩለመዳያዊ ዕቤት ትበፅሓሉ ኩነታት ምፍጣር ዝብል እዩ።
በዝሒ ህዝባ ሓረስታይ ንዝኾነ ሃገር፣ ገና ዘይተተንከፉ ጎላጉልን ወሓዝቲ ሩባታትን ወናኒት ዝኾነት ሃገር እዚ ስትራቴጂክ ፖሊሲ ዘዋፅእ ጥራይ ዘይኮነስ ንኽትምዕብል እንተነኣሰ ኣብዚ እዋን ኣብ ኢዳ ዝርከብ ካልእ መማረጺ’ውን ዳርጋ የብላን እንተበልና እቲ ሓቂ ምድጋም እዩ ዝኸውን። እዚ ‘ሕርሻ መሠረት ዝገበረ ኢንዱስትሪያላዊ ምዕባለ’ ብሓፈሽኡ ብሃገር ደረጃ ንምትግርባር ዝፈቅድ ጭቡጥ ኩነታት ከምዘሎ’ውን ርዱእ እዩ። ዛጊድ ኣብ ሕርሻ ዝተገበረ ርብርብ እውን ሩኡይ ለውጢ ዘምፀአሎም ክልላት ኣለዉ። እንተነኣሰ ምህርቶም ክብ ኣቢሎም ንዕዳጋ ዘውርድሉን ካብ ሕርሻ ዝረኽብዎ እትወት ተጠቒሞም ካልእ ናይ እትወት መማረፂታት ንምስፋሕ ፃዕሪታት ዝገብርሉ ኩነታት ከምዘሎ’ውን መረዳእታት ኣለው። ብምዃኑ ድማ ሕርሻ ንናይ ሃገርና ቁጠባዊ ዕቤት ዝለዓለ ተራ ይፃወት ከምዘሎ ርዱእ እዩ። ናብ ክልላት አንትወርድ ግን ውፂኢቱ ከምዝፈላለ ዘከራኽር ኣይኮነን። እዚ ድማ ኣብ ክልላት ዘሎ ፍልልይ ተፈጥሮ ሃፍቲን ፀጋታትን ንእኡ ንምቕያር ዘኽእል ውሽጣዊ ዓቕሚ ኣብ ሓረስታይና ስለዘየሎን እቶም ቐንዲ ምኽንያታት ኮይኖም ምስኡ እውን ድኹም ኣፈፃፅማ ፀገም ውሕሉል መሪሕነትን ስለዘሎን እዩ።
ከምቲ ዝፍለጥ እቲ ፖሊሲ ብሃገር ደረጃ ምስወፅአ ብዘይ ኣፈላላይ ናብ ክልላት ወሪዱ ክትግበር ተፈቲኑ ሀዚ’ውን ይቕፅል ኣሎ። ትግራይ ካብ ደርግ ሓራ ካብትወፅእ ኣትሒዙ ብመንግስቲን፣ ማረትን ገለ ገበርቲ ሰናይ ትካላትን ብምትሕብባር ኣብዚ ፖሊሲ መሰረት ዝገብሩ ዘፍረዩን ዘየፍረዩን ብዙሓት ፃዕሪታት ተገይሮም እዮም። ንኣብነት ማእቶቱ ሕርሻ ንምድንፍዕ ዓሊሙ ስራሕቲ ዕቀባ ሓመድን ማይን፣ ልምዓትን ክንክንን ሃፍቲ ተፈጥሮን፣ ንሕርሻ ዝኸውን መሬት ምስፋሕ፣ ልምዓት መስኖን፣ ኣማራፅታት ማይ፣ ምርባሕ ቀወምቲ ተኽልታትን፣ ምህጣር እንስሳን ወዘተ ብምሕሳብ መደባት ወጺኦም ንምስራሕ ተፈቲኑ እዩ። ፅሬትን ክትትልን ዝጎድሎ’ኳ እንተኾነ እዞም ዝተጠቐሱ ስራሕቲ ንምፍፃም ዝኽእል ዓቕሚ ክፈጥሩ ተባሂሉ ዝተኣመነሎም ቴክኒካዊ ስልጠናታት’ውን ኣፍቲ ክልል ብዘሎ ዓቕሚ ኪኢላ ኣቢሉ ናተውሃበ መጺኡ ሎሚውን ቀጺሎም ኣለዉ። ሓፈሻዊ ውጺኢት ናይዚ ኹሉ ፃዕሪ ኣበይ ኣብፂሑና እንተይልና ግና ከምቲ ልዕል ኢሉ ዝተጠቐሰ ሕርሻና ሽንኳን ኢንዱስትሪ ዝመርሕ ፍርያት ከምፅእ እኹል ቐለብውን ንምፍራይ ኣይከኣለን። ህዝብና ንርእሱ ኣፍታ ዘይብሉ ዓቕሚ ምስ ኣዚዩ ዝተጎድአ ተፈጥሮ ክቃለስ ርብዒ ናይ ሰላም ዘበን ሓሊፉ ሎሚ’ውን ግን ኣብ ናይ እኽሊ ሓገዝ ይነብር ኣሎ። ንዙይ’ውን እዩ እዚ ፖሊሲ ብደምቢ ተፈቲሹ ከከም ክልሉ ትሕዝቶ ምትዕርራይ ክግበረሉ ኣለዎ ዝብል እምነት ዝሓዝና።
እዙይ ከም ዘሎ ኮይኑ፣ ልዕል ኢሊ ከምተገለጸ ኣፍቲ ፖሊሲ ሕርሻ ዝመርሖ ኢንዱስትሪያላዊ ምዕባለ ጋህዲ ንምግባር ተሓሲቡ ዓይነታት ዘራእቲ ምብዛሕን ናብ ክባር ዋጋ ዘውፅኡ ዘርኣቲ ምስግጋርን ንወፃኢ ዕዳጋ ዝውዕል ምህርቲ ምድጋፍን ኣድላዪ ከምዝኾነ ተኣሚንሉስ ከም ኣንፈት ተታሒዞም ክስርሑ ከምዘለዎም የቐምጥ። እዚ ግን ባዕሉ ዝኸለ ፀገማት ከምዘለዎ ኣብ ትግራይ ብግብሪ ተራእዩ እዩ። እቲ ምኽንያት ድማ ግልፂ እዩ፣ ውሽጣዊ ዓቕሚ ሓረስታይ ትግራይን ተፍጥሮኣዊ ሃፍተ-ገነት ክልልናን ዘለዉዎ ጭቡጥ ኩነታት ንዚ ፖሊሲ ናብ መሬት ንምሽራፍ ኣብ ዘኽእል ኩነታት ስለዘይኮኑ ንሓረስታይና ዓበይቲ ፈተናታት ኮይኖምዎ ይቕፅሉ ስለዘለዉ እዩ። ኣብ ርእሲኡ ድማ እዚ ፖሊሲ ናብ መሬት ንምውራድ እንትሕሰብ ጎድናጎድኒ ክስርሑ ዝነበሮም ስራሕቲ ማለት ናይ ኣግሮ ፕሮሰሲንግ ትካላት ስለዘየለዉ ንቐፃሊውን ዕንቅፋት ኮይኑ ክቕፅል እዩ። እስቲ ቁሩብ ዝርዝር ኣቢልና ክንርኢ ንፈትን።
4. ክባር ዋጋ ዘለዎም ዘራእቲ (Higher-Valued Crops) ምትእትታው
እቲ ቐዳማይ ትልሚ ዕቤትን ስግግርን (GTP-1) ዝነበሮ ድኽመትን ጥንካረን ብምግምጋም ኣፍቲ ካልኣይ ትልሚ “ንኤክስፖርት ዝኸውን ምህርቲ ሕርሻና ከፍሪ፣ ካልኣይ ኣብ ውሽጢ ዓዲ ንዝርከባ ፋብሪካታት ጥረ ኣቕሓ ከቕርብ፣ ሳልሳይ እቲ ዝፈሪ እውን ናብ ኣግሮ ፕሮሰሲንግ ዝኣተወሉ ኩነታት ብምፍጣር ሕርሻና ናብ ዓብይ ናይ ስገግር ብርኪ ክበፅሕ ክስራሕ እዩ”[9]። ካልኣይ፣ ምምሓሽ መፍረያይነት መሬትን ተወሳኺ መጠን መሬትን ጥራይ ዘይኮነ ዝሓትትስ ሱር ነቀል ለውጢ ከምፅእ ዝኽእል ቀረብ እዞም ክባራት ዘራእቲ ምርግጋፅ፣ ንቶም ሓደሽትን ክባራትን ዘራእቲ ዝምጥ ዘተኣማምን ናይ ማይ መጠን ምውናን፣ ሕርሻ ንምምሕያሽ ዘኽእል ትሕተ ቕርፂን ናይ ቴክኖሎጂ እታወታትን ምህላው፣ እቲ ዝድለ ለውጢ ንኸምፅእ ዘኽእል ሙያዊ ስልጠና ምሃብን ብሓፈሽኡ ናይ ሓረስታይ ንዋታዊን ገንዘባዊን ዓቕሚን ምህላው ዝጠልብ እዩ። ኣብዚኦም ውሱን ፃዕሪታትን እወንታዊ ውፅኢትን ከምዘለዉ ይፍለጥ እዩ ግና ብቲ ዝድለ ቕልጣፈ ካብ ሽግር ከውፅኡና ከምዘይኽእሉ እስካብ ሀዚ ዘሎ ዓቕሚ ህዝብና ምርኣይ ባዕሉ መረዳእታ እዩ። ሳልሳይ፣ ናይ ሕርሻ ውፅኢት ተቐቢሎም ፕሮሰስ ዝገብሩ ፋብሪካታት ኣብዘይለውሉ ራብዓይ፣ ናይ ውሽጥን ናይ ደገን ዕዳጋ ምትእስሳር ድኹም ኣብዝኾነሉን ምዝባዕ ዋጋ ዕዳጋ ልሙድ መስርሕ ኣብ ዝኾነሉን ኩነታትን ሓረስታይ ምህርቱ ናብ ዝልዓለ ዋጋ ዘውፅኡ ዘራእቲ ምቕያር ንሓደጋ ዘጋልፆ ከምዝኾነ ተራእዩ እዩ።
ንኣብነት ናይ ኮሚደረ መእሸጊ ትካል ስለ ዘይብልና ብማሕበር ተወዲቦም ኮሚደረ ዘምረቱ ውልቀ ሰባትን ጉጅለታትን ፍርያቶም ዘልዕለሎም ስኢኖም በስቢሱ ተበላሺና ክብሉ ብድምፂ ወያነ ሰሚዕና ነይርና። እዚ ኣብ ሶማሌ ክልል´ውን በሰፊሑ ዝርአ ዘሎ ሽግር እዩ። ንሱ ጥራይ ኣይኮነን፣ ሓረስታይ ንቐለብ ዝውዕል እኽሊ (ጣፍ፣ ስንዳይ፣ ስገም፣ ምሸላ፣ ምሸላ ባሕሪ፣ ዳጉሻ፣ ዓተር ወዘተ) ምፍራይ ገዲፉ ናብ ንፋብሪካ ዝውዕሉ ክባራት ዝራእቲ (ሰሊጥ፣ ንሂግ፣ ጡጥ፣ ኦቾሎኒ፣ ፍራፍረ ወዘተ) ኣብ ዘተኣታትወሉ እዋን ካልኦት ንዕለታዊ ሃልኪ ዝውዕሉ ኣእኻል ኣብ ዕዳጋ ሕፅረት ስለዘጋጥም ዋጋ ምንሃሩ ዘይተርፍ ይኸውን። እዚ ናይ ዋጋ ምውሳኽ ድማ ህዝብና ክስከሞ ኣይክእልን። ዝማዕበላ ሃገራት ናብ ከምዚ ዓይነት ስግግር ኣብ ዝገብራሉ እዋን እቲ ሕፅረት እኽሊ ንምፍታሕ ካብ ወፃኢ የእትዋ። ሃገርና ግን ኣብዚ ዘላቶ ብርኪ ዕቤት ከምኡ ክትገብር ዓቕሚ የብላን ጥራይ እእንተይኮነስ ብስሩ’ውን ንሕርሻ ዝኸውን መሬትን ማይን እንዳሃለዋ ምግቢ ንወፃኢ ክትሰድድ እምበር ከተእቱ ኣይግበኣን። ካብ ደገ ዝኣቱ ብውሽጢ ዓዲ ምህርቲ ንምትካእ (import substitute) ኣብ ንፅዕረሉ እዋን ድማ እዚ ምግባር ዘየዋፅእ እዩ።
ብግልባጡ እኹል ዝኾነ ፍርያት እቶም ንብሎም ዘለና ኽባራት ዘራእቲ ኣብ ዘይብሉ ፋብሪካ ምትካልስ ሽግር ዶ ኣይኮነን? ኢሉ ንዝሓትት መልሱ እወ ሽግር እዩ። እኹል እታወታት ኣብ ዘይፈሪየሉ ኩነታት ዝኾነ ዓይነት ናይ ኣግሮ ፕሮሰሲንግ ትካል ምትካል ኣየዛልቕን። እንተኾነ ግን እዚ ኣብ ሃገርና መሠረታዊን ዘላቒን ዝኾነ ሽግር የብሉን። ምኽንያቱስ ባሕሪ ተይሰገርና ብበዝሒ ካብ ዝምርቱ ክልላት ሃገርና ናምፃእኻ’ውን ኣብ ትግራይ ፋብሪካ ክስርሕ ስለዝከኣል። ሎሚ መገዲ ብኹሉ ኣንፈት ናብ ኣስፋልት ኣብዝተቐየረሉን ናይ ባቡር ትራንስፖርት እውን ናተሳለጠ ኣብ ዘለሉ ኩነታት እዚ ስግኣት ኣይኸውንን። ሓቂ እዩ ብዘይ እኹል ጥረ ኣቕሓ ወይ ናይ ሕርሻ ፍርያት ፋብሪካታት ምትካል ሽግር ዘለዎ ዘምስሉ ኩነታት ኣብ ሃገርና ኣለዉ እዮም። ንኣብነት ኣብ 2005 ዓ.ም ኣብ ኢትዮጵያ ኣብ ዝገበርናዮ ሓፂር ዳህሳሳዊ መፅናዕቲ ናብ 33 ዝግመቱ መብዛሕቶም ኣናእሽቱን ኣረግቶትን ዝኾኑ ናይ መግቢ ዘይቲ መፅሞቒ ትካላት ኣብ መላእ ሃገር እንዳሃለዉ 79 ሚኢታዊ ናይ ብልዒ ዘይቲ ዝመፅእ ካብ ወፃኢ ከምዝኾነ ኣረጋጊፅና። ካብ ዝምልከቶም መንግስታዊ ኣካላት እኹል መረዳእታ ኣኪብና ምስ መርመርናዮ ድማ ምኽንያቱ እዚ ዝስዕብ ኮይኑ ረኺበዮ:
እቶም ዘለዉና ኣናእሽቱን ኣረግቶትን ዘይቲ መፅሞቒ ትካላት ትሕቲ ዓቕሞም ከምዘምርቱን ንዙይ ቐንዲ ምኽንያት ድማ ዝተመረተ ናይ ዘይቲ እኽሊ ናብ ወፃኢ ስለዝስደድ ኣብ ዕዳጋ ሕፅረት ናይ ዘይቲ እኽሊ የጋጥሞም። እዚ ሕፅረት ድማ እተን ኣብ ዕዳጋ ዘለዋ ዝርካብን እኽሊ ዋጋ ክውስኻ ምኽንያት ፈጢሩ፣ እዚ ድማ ኣብ ፍርያቶም (ዘይቲ) ዋጋ ክውስኹ ኣገዲዱዎም፣ ኣብ ዘይቲ ዋጋ ብምውሳኾም ድማ እቲ ካብ ወፃኢ ዝመፅእ ዘይቲ ፅሬቱ ብዘየገድስ ብዋጋ ተወዳዳራይ ካብ ምዃን ሓሊፉ ዕዳጋ ናብ ምቁፅፃር ኣቲዩ ዝብል እዩ። እዚ ግና መዋፅእቲ ዘለዎ ሽግር እዩ። ብመሠረቱ እዚ ክፍተት ክልተ ዓበይቲ ዕድላት እዩ ፈጢሩ ዘሎ። ቐዳማይ፣ ሕፅረት ናይ ዘይቲ እኽሊ ዝፈጠሮ ክፍተት ንምምላእ ኣብ ሕርሻ ዝዋፈር በዓል ሃፍቲ ይጠልብ ኣሎ። ብኻልእ ኣባህላ እዞም ናይ ኣግሮ ፕሮሰሲንግ ትካላት ምህላው ንዘይቲ ዝኾኑ ኣእኻል ቐፃሊ ይጠልብ ስለዘሎ እዚ ሪኦም ናብ ምፍራይ ዝኣትዉ ሰብ ሃፍቲ ዕድል ዝኸፍት እዩ። ካልኣይ፣እቲ ቐዳማይ ኣብዝሳኻዕ ዘይቲ ካብ ወፃኢ ካብ ዝኣቱ ኣብ ሃገር ውሽጢ ኣምሪትካ ትትከአሉን ሃፍቲ ትፈጠረሉን ዕድል ዘስፍሕ እዩ ዝኸውን።
ሰፊሕ ጎላጉልን ወሓዝቲ ሩባታትን ዘለዋ ሃገር እኹል ናይ ዘይቲ እኽሊ ኣብ ዕዳጋኣ ስለዘይርከባ እቲ ዝበዝሕ ናይ ምግቢ ዘይቲ ካብ ወፃኢ ምእታዋ ናይዛ ሃገር ኩለመደያዊ ሕምቀት መግለጺ ገይርካ ጥራይ እዩ ክውሰድ ዘለዎ። እዛ ሃገር ዘለዋ ናይ መሬትን ማይን ፀጋታት ተጠቒምካ ብዙሕ ዓይነት ናይ ዘይቲ ኣእኻል ብምፍራይ ናይ ዓዲ ውሽጢ ጠለብ ኣማሊእኻ ንወፃኢውን ብበዝሒ ንምስዳድ ዝከኣለሉ ዓቕሚ ኣለዋ እዩ። እቲ ልዕል ኢሉ ተገሊጹ ዘሎ ኩነታትውን ኣብ ሃገርና እኹል ናይ ዘይቲ ኣእኻል ብምፍራይ ናይዘን ትካላት ጠለብ ክተማልእ ዝከኣለሉ ዕድል ከምዘሎ እዩ ዝገልጽ። ብኻሊእ ኣባህላ ኢንዱስትሪ ብምህላው እቶም ዝተጠቐሱ ዕድላት ፈጢሩ ኣሎ። ንኣብነት ካብ ምሸላ ባሕሪ ዘይቲ ዘምርት ትካል እንተዝህሉ ብዋጋ ዝረኸሰ ብዝሒ ዘለዎ ዘይቲ ኣብ ዕዳጋ ምሃለወን ናይ ወፃኢ ሸርፊ ናኸፈልካ ካብ ወፃኢ ነእተወሉ ኩነታት´ውን ጠጠው መበሎ ነይሩ። ንዙይ´ውን እዩ መሠረታዊን ዘላቒን ዝኾነ ሽግር የብሉን ንብል ዘለና።
እዚ ናብ ትግራይ እንተውርዲናዮ እውን ብተመሳሳሊ ኢንዱስትሪ ፈጢርካ እዞም ዝተብሃሉ ዕድላት ምፍጣር ይከኣል እዩ። እንተገደደ ድማ ኣብ ትግራይ ሓረስታይናን ሕርሻናን ናብ ዝሐሸ ብርኪ አስካብ ዝበፅሕ ካብ ካልኦት ክልላት ንፋብሪካ ዝኸውን እታወታት ናምፃእኻ ምስራሕ ይከኣል እዩ። ነቲ ክልልን ህዝቢን እውን ዓቕሚ ዝፈጠረሉ ይኸውን። እቲ ቐንዲ ነገር እተን ዝትከላ ኢንዱስትሪታት ክልልና ብሓፈሽኡውን ሃገርና ዘለዎ ተፈጥሮኣዊ ፀጋታት መሠረት ዝገበራ ክኾና ይግባእ። እዘን ንብለን ዘለና ዓይነት ኢንዱስትሪታት ኣብ ዘይሃነፅናሉ፣ ዘተኣማምን ናይ ዕዳጋ ምትእስሳር ኣብዘየለሉ፣ ብዓይብዪኡ ድማ ውሕስና ምግቢ ኣብ ዘይረጋገፀሉ ኩንታትን ንሓረስታይና ናብ ክብራት ዘራእቲ ክኣቱ የፀግመሉ እዩ። ብምዃኑ ድማ ትግራይ ኢንዱስትሪ ዝወልድ ሕርሻ ናበልካ ጊዜ ካብ ምብኻን ኣብ ትግራይ ዘሎ ሕርሻ ቕድሚ ኹሉ ናይ ምግቢ ውሕስና ንምርግጋፅ ጥራይ ትኹረት ገይሩ ክሰርሕ፣ ህንፀት ኢንዱስትሪ ግን ዝለዓለ ትኹረት ተዋሂቡዎ እንተዝስራሕ እዩ ዘዋፅእን ንቲ ዘለናሉ ወድዓዊ ኩነታት ዝምጥንን እሞ ኣብ ክልልናን ዘለዉ ተኽእሎታትን መማረፂታትን ክንርኢ ንፈትን።
5. ትግራይን ዘለዉ መማረጺታትን
ብማሕበር ተጋሩ ኣብ ኤሮፓ ብዝብል ቕድሚ 31 ዓመት፣ ማለትውን 1985 ዓ.ም.ፈ ዝተፅሓፈት መፅሄት ”ደደቢት” ኣብ ገፅ 9 ሕርሻን መፃኢ ቑጠባዊ ኣንፈት ትግራይ ኣመልኪቱ ኣፍቲ እዋን ዝነበረ ኣረዳድኣን ትንተናን ህወሓት ከምዚ ዝስዕብ የቐምጥ:
”ህዝቢ ትግራይ ተፀባያይ ሓገዝ ዘይኮነስ ዓርሱ ዝኽእል ንኽኸውን ብዙሓት ናይ ትምህርቲን ኢንዱስትሪን ማዕኸናት ክኸፈታ ኣለወን” ይብል። ሕልፍ ኢሉ እውን ”ትግራይ ብሕርሻ ጥራይ ዘይኮነ ብማኣድናዊ ሃብቲ፣ ቢንዱስትሪያዊ ስራሕቲን ብቱሪዝምን ዓብዪ ምዕባለ ክተመዝግብ ትኽእል ንናይ ዓርሳ ህዝቢ ብራህዋ ክተንብር እትኽእል ዓዲ እያ። እዙይ ከይርድኦ ዝኽእል ኣብ መስፍናዊ ፀልማት ዘሎ ብምዕባለን ግስጋሰን ብሳይንስን ብቕያ ውፁዕ ህዝቢን ዘይኣምን ጥራሕ እዩ”[11])፣ ናተመላለሰ ዝመጽእ ድርቂን ትሑት ኣፈፃፅማን ኣብ ግምት ብምእታው ኣብ ትግራይ ‘’ሕርሻ ዝምርሖ ኢንዱስትሪያዊ ምዕባለ’’ ንምውላድ እስካብ ሀዚ ብዘሎ ከይዲ ይከኣል እዩ ኢልካ ንኽትወስድ ዘእምን ኩነታት ኣይረኣናን። መንግስቲ ግን ሀዚውን ሕርሻ መሪሕነቱ ክቕፀል እዩ ይብል ኣሎ።
ኣብ ወርሒ መስከረም 2008 ዓ/ም ብወይን ቃለ መሕትት ዝተገበረሎም ኣይተ ኣባይ ወልዱ ”መሪሕነት ሕርሻ ክቕፅል እዩ። ኢንዳስትሪ ቅድሚ መሪሕነት ምርካቡ ንኢንዳስትሪ ዝምቹ ኩነታት ክፈጥር ዘለዎ ሕርሻ እዩ … ኣብቲ ቀፂሉ ዘሎ ካልኣይ ’ጂቲፒ’ ግን ኢንዳስትሪ ናይ ሕርሻ መሪሕነት እናተረከበ ዝኸደሉ ኩነታት እዩ ክህሉ”[13] ምስተፈፀመ ሓረስታይና ፅሬት ዘለዎ ፍርያት ጥራይ ምፍራይ እዩ ትፅቢት ዝግበረሉ። ዛጊድ’ኳስ እዚ ፋብሪካ ብምህላዊ ብድርቂ ምኽንያት ዝተፈጠረ ሕፅረት ምግቢ እንስሳ ንምፍታሕ ናይቲ ፋብሪካ ተረፈ ምህርቲ ንህዝቢ የካፋፍል ኣሎ። ብተመሳሳሊ ኣብ ውቕሮ ናይ ቖርበትን ጫማን ፋብሪካ ብምስርሑ ናይ ኣጣልን ኣብጊዕን ኣንጋረ ሸየጥቲ ዕዳጋ ፈጢሩሎም ኣሎ። እዚ ባዕሉ ኣጣልን ኣብጊዕን ዝፍርዩ ሓረስቶት ስለዝጠልብ ዕድል ከፊቱ ኣሎ ማለት እዩ። ብተመሳሳሊ ኣብ ዓድዋ ንእሽተይ ናይ ፀባ መእሸጊ ትካል ብምፍጣራ ካብ 100 (ሓደ ሚኢቲ) ንላዕሊ ናይቲ ኸባቢ ሓረስቶት ፀባኦም በቐፃሊ ነቲ ትካል ይሸጡ ኣለዉ። ብዙይን ብቲ ቐፃሊ ናዓበየ ዝኸይድ ዘሎ ጠለብን ብምትብባዕ ኣብ 40 ኪሜ ዙሪያ ንዝርከቡ ሓረስቶት ምህርቲ ፀባኦም ዝሸጥሉ ዕዳጋ ብምፍጣርን እቲ ትካል’ውን ፍርያቱ ኣዕቢዩ ዕዳጋ ንምስፋሕን ኣብ ምንቅስቓስ ይርከብ። ብዛ ንእሽተይ ትካል ኣለመዳ ጨርቅጨርቅ፣ ሳባ እምነበረድ፣ ኣክሱም ዩኒቨርሲቲ፣ ሆስፒታላት፣ ገለ ቤት ትምህርቲታት፣ ሆቴላትን እቲ ሕብረተሰብን ናይ ፀባ ተጠቀምቲ ኮይኖም ኣለዉ።[15] ዝበለፀ ዋጋ ኣውፂኡ ንኻልኦትውን ናፍቲ ናይ ምፍራይ ዓውዲ ክኣትዉ መተባብዐን ንህዝብን ሃገር’ውን ምጠቐመ።
ሶማሊ ክልል ብእንስሳ ምርባሕ ዝነብር ህዝቢ እንዳሃለወ ካብ ዕዳጋ ተጠቃሚ ኣይነበረን። ሎሚ ናይዚ ዓብዪ ሃፍቲ ተጠቃሚ ንምዃን ብ172 ሚሊዮን ብር ንሽዱሽተ ሚኢቲ (600) ከፍቲን ንሽዱሽተ ሽሕ (6000) ጤለ-በጊዕን መሕረዲ ስጋ ዝኸውን ፋብሪካ ኣብ ዳያስፖራ ዘለዉ ናይቲ ክልል ተወለድቲ ሰሪሖም፣ ንልዕሊ 2 ሽሕ ብእንስሳ ምርባሕ ዝናበር ህዝቢ እቲ ክልል ዓብዪ ዕዳጋን ን200 ሰብ ስራሕን ፈጢሮምሉ ኣለዉ[17] ኣብዚ ግና መፅናዕቲ ገይርካ ምቕራብ ዝነኣድ ስራሕ ኮይኑ ዓበይቲን ኣናእሽቱን ሰብ ሃፍቲ ኣብዞም ዝተጠቐሱ ዓውዲታት ንምውፋር መንግስቲ ተወሳኺ ፃዕሪ ክገብር ኣለዎ። ብስሩዉን ኣብዞም ናይ ኢንቨስትመንት ዕድላት እኹል ፍልጠት ምዝርጋሕ ስለዘድሊ ሰብ ሙያን ሰብ ሃፍቲን ዝራኽብሉ መተባቢዒ መድረኻት ምፍጣር የድሊ። ናይ ፍልጠት ክፍተት ከምዘሎ ግልፂ እዩ። ንኣብነት ኣብ ርእሰ ኸተማና መቐለ ተሰሪሖም ኣፎም ከፊቶም ዝሓድሩ ዘለዉ ገዘፍቲ መንበሪ ኣባይቲ ንምስራሕ ዝወጽአ ገንዘብ ኣብ ማኑፋክቸሪንግ ዊዒሉ እንተዝኸውን ዛጊድ ከንደይ ሃፍትን ሃፍታምን በዓል ሙያን ናይ ስራሕ ዕድላትን ፈጢሩ ምሃለወ።
እምበኣርከስ ቐልጢፍካ ኢንዱስትሪታት ምህናፅ ኢቲ ልዕል ኢሉ ዝተጠቐሰ ጥራይ ኣይኮነን ረብሕኡ። ንቲ ዓመት ዓመት ካብ ዩኒቨርሲቲ፣ ኮሌጅን ላዕለዋይ ብርኪ ቤት ትምህርቲን ዝውጽእ ዘሎ፣ ብስእነት ስራሕ ምኽንያት ካብ ገጠር ናብ’ተን ስራሕ ደላዪ መንእሰይ ዝመልአን ከተማታትና ዝውሕዝ ዘሎ መንእሰይ፣ ንቲ ካብ ሩባታት ትግራይ ወርቂ ኣሪኻ ተባሂሉ ዝእሰር ዝቕፃዕን ዝንገላታዕን ዘሎ መንእሰይ (ውሕጅ ንበረኻታት ሱዳን ዝወስዶ ወርቂ ዝኣረየን ንርእሱ ስራሕ ዝፈጠረን ዜጋ ኣብ ክንዲ ንሃገርን ዜጋን ብዝጠቅም ኣገባብ ስርዓት ምትሓዝን ምድጋፍን)፣ እንዳ ጫት ቡንን ፎቖዶ ፅርጊያን ቐንፈዘው ዝብል ዘሎ ከተመታይን፣ ካብኡ ሓሊፉ’ውን ሓደገኛ ብዝኾነ መገዲ ንስደት ዘምርሕ ዘሎ ሙሁርን ዘይሙሁርን ዜጋ ስራሕ ዝፈጥሩልና እዮም።
ክርሳዕ ዘይብሉ ጉዳይ እንተሃለወ ትግራይ እዚኦም ጥራይ ኣይኮኑን ሽግራ፣ ብሰንኪ ዂናትን ተፈጥሮን እውን ብተዛማዲ ቑጽሪ ህዝባ እንትርአ ካብ ኩለን ክልላት ሃገርና ዝበዝሐ ናይ ኣካል ስንክልና ዘለዋ ክልል ከምዝኾነት ናይ 2007 ዓ.ም.ፈ ፀብፃብ ሴንትራል ስታቲስቲክስ ኤጀንሲ ኢትዮጵያ የመልክትተመኮሮ ካልኦት ሃገራት ብሓፂሩ
እስራኤል:- ሃገረ እስራኤል ኣፍቲ ዞባ ማእኸላይ ምብራቕ ካብ ዝርከባ ሕፅረት ማይን ደርቂን ኣዚዩ ዘጥቀዐን ሃገራት እታ ዝኽፈአት ከምዝኾነት ይፍለጥ። እስራኤል ካብ ሽግራ (ድርቅን ዋሕዲ ማይን) ክትወጽእ ሳንስን ቴክኖሎጂን ተጠቒማ ከውሒ ነዲላ ብጠብጠብታ ማይ ዓዲ ናብ ገነት ቐይራ ሎሚ ኩሉ ዓይነት ፍራፍረን ኣትኽልቲን ንዓለም ዕዳጋ ተቕርብ ኣላ። “Agriculture in Israel” ኣብ ዝብል ብሚኒስትር ሕርሻ እስራኤል ዝተዳለወ ናይ ምርምር ፅሑፍ ናይታ ሃገር ሕርሻ ኣመልኪቱ እዚ ዝስዕብ ይብል: “The agricultural sector is based almost entirely on Research & Development, implemented by cooperation between farmers and researchers. Through a well-established extension service system, research results are quickly transmitted to the field for trial and implementation, and problems are brought directly to the scientist for solutions.”[20]።
ኣውስትራሊያ: - ብተመሳሳሊ ብሕፅረት ማይ ዝሳቐ ደረቕ በረኻታት ሃገረ ኣውስትራሊያ ሕርሻ መካናይዝድ ብምግባር ኣብ ረብሓ ውዒሉ ንወፃኢ ዕዳጋ ዝኸውን ገዚፍ መጠን ዝተፈላለዩ ኣእኻልን ካልኦት ፍርያትን ይሕፈሰሉ ኣሎ። ሕርሻ መካናይዝድ ንምግባር ናይ ቴክኖሎጂን ገንዘባዊ ዓቕሚን ይሓትት። እዚ ድማ ኣውስትራሊያ ብውልቀን ብመንግስቲን ቐዲማ ዝተኸለቶም ኢንዱስትሪታትን ናይ መዓድንን ትካላትን ሃፍቲን ኩለመደያዊ ዓቕሚ ስለዝፈጠረሎም ንሕርሻ ሱር ነቀል ለውጢ ከምዘምፀእሉ ኪኢሎም እዮም።
ቻይና: - መሬትን ሕርሻን ቻይና እውን ምስ ኢትዮጵያ ኣብ ዝመሳሰል ኩነታት እዩ ነይሩ። መፈረያይነት መሬት ንምምሕያሽ ክትብል ሓምድን ማይን ምዕቃብ ሓዊሱ እቲ ሎሚ ኣብ ዓድና ንገብሮ ዘለና ኩሉ ቅድሜና ዝፈተነት ቻይና ብደረቕ መሬትን ሕፅረት ማይን (እሞ 30 % ዝኸውን ተሓራሲ መሬታ ካብ ትግራይ ዝተሓተ ማይ ዝረክብ) ድኹም ኣፈፃፅማን ምኽንያት ህዝባ ክትቕልብ ኣቢዋ ብሚሊዮናት ብጥሜት ሞይቶምዋ ዓቢዪ ፈተና ሓሊፋ እያ። መሪሕነት ደንግ ሾፒንግ (Deng Xiaoping) ዘምፅኦ ሱር ነቀል ናይ ኣካይዳ ለውጢ ቻይና ናብ ሓዱሽ ኢንዱስትሪያላዊን ቴክኖሎጂዊን ወያነ ስለዘእተዋ ሓረስቶት እዛ ዓባይ ሃገር ናይዚ ለውጢ ተረባሕቲ ኮይኖም እዮም። ሎሚ ኣብ ቻይና ኩሉ ሓረስታይ ስራሕ ዘቕልልን ፍርያት ዝውስኽን ናይ ቴክኖሎጂ ውፅኢት ተጠቃሚ ኮይኑ ቻይና ንውሽጢን ንወፃኢን ዕዳጋ ዝኸውን ገዚፍ መጠን ፍርያት ሕርሻ ትሓፍሰሉ ኩነታት በፂሓ ትርከብ። ብሓፈሽኡ እዚኦም ናይ ዓለምና ምሩፃት ኣብነታት እዮም’ኳ ተዘይበልና ካብ ተመክሮ እዞም ዝተጠቐሱ ብዙሕ ምምሃር ይከአል እዩ።
ኢትዮጵያ ናይ ግብርና ዩኒቨርሲቲ ካብ ተቋቑመ ልዕሊ 70 ዓመትኳ እንተቕፅረ ሓረስታይና ቅድሚ ልደተ ክርስቶስ ዝጥቀመሎም ካብ ዝነበረ ናውቲን ብዕራይን ክላቐቕ ኣይከኣለን። እዚ ዘላቶ ዘተሓሳስብ ኩነታት ንምቕያር ካብ’ዞም ልዕል ኢሎም ዝተጠቐሱ ስራሕቲን ካልኦት ኣብዚ ዘይተጠቐሱ ግና ብሉፅ ተመኩሮ ዘለዎም ሃገራትን ምምሃር ይከኣል እዩ። መሬት ትግራይ ክንዲ ሊቢያን ግብፂን ኢስራኤልን ኣይነቐፀን። እኳደኣስ ብዝግበር ሓመድን ማይን ዕቀባ ካብ ጊዜ ናብ ግዜ ናረሓሱ ዝኸዱ ቦታታት ናበዝሑ ይኸዱ ኣለው። ስልዝኾነ ድማ ተፈጥሮ ሃፍትና መሠረት ዝገበሩ መፍረዪ ትካላትን ሕርሻ ዝድግፍ ቴክኖሎጂ ዝፈጥሩልና ኢንዱስትሪታት ትኹረት ብምሃብ ክልልና ዓቕሙ ብዝፈቐዶ ቴክኖሎጂ ብምትእትታው ተመሳሳሊ ስራሕቲ ምፍፃም ይከኣል እዩ። ባጀት የለን ዝብል ሰብ እንተሊኡ እቲ ዘለናኸ ብኣግባቡ ዶ ንጥቀመሉ ኣለና? ዝብል ክምለስ ዘለዎ ኣገዳሲ ጉዳይ እዩ። ከምቲ ኩሉ ዝፈልጦ ኣብ ሃገርና ናይ ባጀት ምምሕዳርን ኣጠቓቕማን ደኣ’ምበር እቲ ቐንዲ ሽግር ሕፅረት ባጀት ከም ዘይኮነ ብብዙሕ መገዲ ዝረጋገፅ ጉዳይ እዩ።
እሞ እምበኣር ብቲ ዝኽየድ ዘሎ መገዲ (ሕርሻ ዝመርሖ ኢንዱስትሪያላዊ ምዕባለ) እቲ ዝሕሰብ ዘሎ ልምዓት ኢንዱስትሪስ ይትረፍ እኹል ቐለብውን ምምራት ኣይተኽኣለን። ብምዃኑ ድማ ህዝቢ ትግራይ ዓመት ዓመት ኣብ ዘሰክፍ ኩነታት ይርከብ። እሞ እስካብ መኣዝ እዩ ከምዚ ኢልካ ክኽየድ? ካብዚ ዝሓለፈ ተሞኩሮ ንላዕሊ እንታይ ክንውስኽ ኢና ንፅበ ዘለና? ከምዚ ኢልካ ምቕፃል እቲ ዘለናሉ ዘሰክፍ ኩነታት ምንዋሕን ምስ ድኽነትን ሕስረትን ተመቻቺኻ ምንባር እዩ። ከምቲ ጠ/ሚ ነበር መለስ ዜናዊ ዝበሎ ናይ ሎሚ ድኽነት ድማ ከም ናይ ቐደም ኣብ ዱልዱል ከውሒ ዘይኮነስ ኣብ ሓሸዋ ዝተተኸለ ድኽነት ስለዝኾነ ኣየፅንሐናን፣ ከም ሃገርን ህዝብን ከፍርሰና እዩኩነታት ህዝብና ንምቕያር ክውሰዱ ዘለዎም ስጉምቲታት
ሎሚ ዘለናሉ ዘሰክፍ ኩነታት ናይ ብዙሓት ድኽመታት ውፅኢት ምዃኑ ጥርጥር የብሉን። ብምዃኑ ድማ ሽግርና ንምፍታሕ ካፍቲ ኣብዚ ኣርእስቲ ተላዒሉ ዘሎ ፖሊሲ ምዕራይን/ምቕያርን ንላዕሊ ዝሓትት ምዃኑ ርዱእ እዩ። ንሱ ከምዘሎ ኮይኑ ግና እቲ ልዕል ኢሉ ዝተገለፀ ጭቡጥ ሓቂ ብዘይ ቓል ዓለም ተቐቢልካ እቶም ሽግራት ርትዓዊ ብዝኾነ ኣገባብ ምፅናዕን ምርዳእን ነቶም ድኽመታት ዝምጥን መሠረታዊ ለውጢ ምግባርን ኣድላዪ እዩ። እሞ እምበኣር ኩሉ ኣብዚ ኣልዒልካ ስለዘይከኣል ከም ሓሳብ ዝተወሰኑ ጠቐምቲን ኣካል ናይቲ ፍታሕ ይኾኑ እዮም ንብሎም ኣብ ቴክኒካውን ፖለቲካዊን መስርሓት ከፊልና ክነቐምጥ። ብድሕሪኡ ድማ ኣብ ተፈላለየ ዓውዲ ሙያን ፍልጠትን ዘለዉ ግዱሳት ወገናት ብዝበለፀ ከማዕብሉዎ ንላቦ።
7.1 ቴክኒካዊ መስርሕ
ሀ) ሓደ ፖሊሲ እንትወፅእ ነፅብራቕ ናይቲ ጭቡጥ ኩነታት ክልልና/ሃገርና ክኸውን ናይ ግድን እዩ። ህዝቢን ሃገርን ቤተፈተነ ስለዘይኮኑ ሽግር ከቃልል ተባሂሉ ዝወፅእ ፖሊሲ ብዝተኽኣለ መጠን ፅፁይ መፅናዕቲ ተገይርሉ ክኸውን ይግባእ። ከምኡ ተዘይተገይሩ ኩሉ ፀጋታት (ግዘ፣ ገንዘባዊ ሰብኣዊን ንዋታዊን) በሊዑ ኣንፈትና ናይ ምስሓት ዕድሉውን ሰፊሕ እዩ። እዚ ብፍላይ ንድኻ ሃገር ዘየዋፅእ ስለዝኾነ መንግስቲ ዘውፅኦም ፖሊሲታት ኣብ ፅኑዕ ሳይንሳዊ ምርምር ዝተደረኹ ንምግባር ዝኽፈል ኩሉ ክኸፍል ግድን እዩ። ክርደኣና ዘለዎ ፖሊሲ ከም እዋኑን ጭቡጥ ኩነታትን ዝቀያየር ነገር ደኣምበር ቅዱስ ቃል ኣይኮነን። ተዘይሰሪሑ ብኻልእ ክቕየር ኣለዎ። ንኣብነት እዚ ንዛረበሉ ዘለና ፖሊሲ ‘ሕርሻ ዝመርሖ ኢንዱስትሪያዊ ምዕባለን’ ፖሊሲ ‘ምጣነ ስድራን’ ናብ ክልላት እንትወርዱ ናይተን ክልላት ኩነታት ብዘገናዘበ ኣገባብ ክኸውን ነይሩዎ። ብስሩውን ዝወፅኡ ፖሊሲታት ኣብ ኩሉ ክልል ብሓደ ዓይነት ክትግበሩ ምፍታን ከም ፅንሰ ሓስብ ጌጋ እዩ። ኣብ ደቡብ ህዝቦች፣ እሮሚያ፣ ወይ ድማ ጋምቤላን ትግራይን ሓደ ዓይነት ጭቡጥ ኩነታት ስለዘይብለን ብሓደ ቕዲ ወጺኡ ብሓደ መገዲ ዝፍፀም ፖሊሲ ክህሉ ምሕሳብ ትኽክል ኣይኮነን። ብምዃኑ ድማ እዚ ኣልዒልናዮ ዘለና ፖሊሲውን ተመሊስካ ምምርማርን ንክልልና ዝምጥን ምግባርን የድሊ።
ለ) ናይ ልምዓት መደባትና ብትኽክል ምፍፃሙን ዘይምፍፃሙን ንምርግጋፅ ግልፂ ዝኾነ ሳይንሳዊ መስርሕ ገምጋምን ክህልወና ናይ ግድን እዩ። እዚ መስርሕ እቲ ጠንካራን ድኹምን ኩነታት ብምፍላይን ካብ ሕሉፍ ድኽመት ብምምሃርን መደባትና ዕውትን ውፂኢታዊን ንክንኸውን ይሕግዘና። ዕዉታት መደባት ንብሎም ፅቡቕ ውጽኢት ዘለዎም እዮም፣ ጽቡቕ ውጺኢት ድማ ብሰናይ ምምሕዳር ይመጽእ፣ ሰናይ ምምህዳር ድማ ኣብ ትኽክለኛ ውሳነ ይድረኽ፣ ትኽክለኛ ውሳነውን ኣብ ትኽክለኛ ሓበሬታ ይምርኮስ፣ ትኽክለኛ ሓበሬታ ድማ ትኽክለኛ መረዳእታን ውሕሉል ትንታነን ይሓትት። እዚኦም ዘይነፃፀሉ ሳይንሳዊ መስርሕ ገምጋም እዮም። ብዙይ ዘይተመርሐ መደብ ልምዓት ውፅኢታዊ ኣይኸውንን ጥራይ ዘይኮነስ ናይ ህዝቢ ሃፍቲን/ፀጋታትን ወርቃዊ ግዘን በኸንቱ በሊዑ እቲ ዝሕሰብ ዘሎ ልምዓትን ድኽነት ምጥፋእን ዘይጭበጥ ይገብሮ። ኣብዚ ንዙይ ሳይንሳዊ ኣታሓሳስባን መስርሕን ናይ ምርዳእን ምትግባርን ዓቕሚ ዘለዎ በዓል ሙያ ግቡእ ቦታ ምትሓዝ የድሊ። እስካብ ሀዚ ኣብዚ መዳይ ኣዚዩ ዘተሓሳስብ ድኽመት ኣሎ እዩ፤ ብፍላይ ድማ ኣብ ታሕቲ ኣብቲ ስራሕ ዘለዎ። ካብ ምዝባዕ መረዳእታትን ፀብፃብ መደባት ልምዓትን ጀሚሩ እስካብ ኣንፈንት ናይ ምስሓት ሓደጋ ከጋጥም ስልዝኽእል መንግስቲ ኣብዚ ዘለዎ ገዚፍ ክፍተት ብቕልጡፍ ክመልኦ ይግባእ።
ሐ) ኣብ ሕርሻ ዝግበር ፃዕሪ ቀፃሊ ኮይኑ ኢንዱስትሪ ግን ናይ ሕርሻ ምምዕባል እንተይተፀበየ ብዝተዓፃፀፈ መገዲ ከምርሕ ኣለዎ። ናይ ራያ ቢራ፣ ናይ ፀባ፣ ናይ መዓር፣ ናይ ማንጎ፣ ናይ ስጋ መሕረዲ፣ ናይ ቖርበት፣ ናይ ጨርቂን ስፌትን፣ ናይ መዳበሪያን ናይ ጋቢዮንን ካልኦት ፋብሪካታትን ዝፈጠሩዎ ዕድላት ፅቡቕ ኣብነታት እዮም። ኣብ ሕርሻ ተዋፊሮም(ብፍላይ ኣብ ሰሊጥን ፍረምረን)ሃፍቲ ዘፍረዩ ውሑዳት ወገናት ከምዘለዉ ዘይከሓድ’ኳ እንተኾነ ከምቲ ንሪኦ ዘለና ኣብ ትግራይ ብዋናነት በዓል ሃፍቲ ዝፈጥር ዘሎ ኣብ ዝተፈላለዩ ንግዲ፣ ኮንስትራክሸን ዘፈር፣ ደቀቕቲን ኣናእሽቱን ኣብ ኣገልግሎት ዘፈርን ዘለዉ እዮም። ኣብ ሕርሻ ዝግበር ዘሎ ፃዕሪ ዋላ ኣጠናኺርካ ምቕፃል ኣድላዪኳ እንተኾነ ብቐዳምነት ምእንቲ እቲ ክንበፅሖ ዘይከኣልና ውሕስነት ምግቢ እዩ ክኸውን ዘለዎ። ናይ ኢንዱስትሪን ንግዲን ምስፍሕፋሕ ግና ምእንቲ ኩለመደያዊ ሃገራዊ ዓቕሚ ንምፍጣር ክበሃል ዝለዓለ ትኹረት ተዋሂቡ ክስራሕ ኣለዎ።
እሞ እዚ እንተኾይኑ ናብ ኢንዱስትሪ ዝግበር ስግግር ድማ ብመንግስቲን ትእምትን ጥራይ ክግበር ኢልካ ስለዘይሕሰብ ሰብ ውልቀ ሃፍቲ ብስፍሓት ዝሳተፍሉ ምችው ባይታ ምፍጣር ናይ ግድን እዩ። ከምቲ ናይ ክልል ኣምሓራን ትካል ‘ጥረት’ን ዝገብሩዎ ዘለዉ ተወለድቲ እቲ ክልል ካብ ዘዘለዉዎ ናፀውዐ ሓቢሮም ክሰርሑ ኩነታት ዘምቻችውሎም ዘለዉ መንግስቲ ክልልናን ወላዲት ጥረት ዝኾነት ትእምትን እዚ ዘይገብረሉ ምኽንያት ኣይረኣየናን። እንተነኣሰ ነቶም ኣብ ካሊእ ክልላት (ኦሮሚያን ኣምሓራን) ዝጓነዩን ጥቕዓት ዝበፅሖም ዘለዉ ተጋሩ ሰብ ሃፍቲ ትዕበ ትንኣስ ሃፍቶም ኣብ ትግራይ ከዋፍሩዎ ንምግባር ጥጡሕ ባይታ ምፍጣር የድሊ። እቲ ’ከተማታት ትግራይ ናይ ኢንዳስትሪ ወፍሪ ማእከላት ክንገብረን ኢና ዝብል’ ናይ ትእምት ሓሳብ ከም ዘሎ ኮይኑ ብፍላይ ድማ ናይ ዓዲ ውሽጢ ሰብ ሃፍቲ (ደቂ ካልኦት ክልላት’ውን) ኣብ ትግራይ ሃፍቶም ከዋፍሩ ምችው ባይታ ምፍጣር ንፅባሕ ዘይብሃል ጉዳይ ምዃኑ ክፍለጥ ኣለዎ።
ንኢንቨስትመንት ዘተባብዕን ዝምችውን ባይታ ምፍጣር ብዙሕ ጊዚያዊን ዘላቕን ዕድላት ካብ ምፍጣር ሓሊፉ ክልልና ናፍቲ ትድልዮ ዘላ ዕቤት ዘብፅሓ ይኸውን። ከምቲ ዝፍለጥ ገለ ናይ ትእምት ትካላት፣ ንኣብነት መስፍን ኢንጂነርግ ንደቀቕቲን ኣናእሽቱን መፍረይቲ ውዳበታት ኣናእሽቱ ኮንትራት ምሃብን ናይ ስልጠና ሓገዝን ይገብራን እየን። መስፍን ይኹን ትእምት ብሓፈሽኡ ተጠቃማይነት ህዝቢ ንምርግጋፅ ተልእኾ ኣለኒ ኢሉ ካብ ተበገሰ እዚ ተጠናኺሩን ሰፊሑን ክቕፅል ዘለዎ ሰናይ ተግባር እዩ። ናይ ኩሉ ሰብ ዕላማ ዝለምዐት ክልልን ሃገርን ምርኣይ ስለዝኾነ ኣብ ኢንዱስትሪ ዝዋፈሩ ሰብ ሃፍቲ ከም ተወዳደርቲ ዘይኮነስ ከም ናይ ልምዓት ኣጋር ብምርኣይ ሓቢርካ ናይ ምስራሕን ምድጋፍን ግዲኡ እንተተፃዊቱ እቲ ዝድለ ዘሎ ልምዓት ክገሃድ እዩ። ንኣብነት ብደቀቕቲን ኣናእሸተይን ዝጀመሩ ገለ ወገናት ናይ እምኒ መጥሓኒ ማሺንን ካሊእን ከምዝሰርሑ ብትግራይ ቴለቪዥን ርኢና ነይርና። ከምዚኦም ዝበሉ መሃዝቲ ቴክኖሎጂን ፈጠርቲ ስራሕን ሃፍትን ምዃኖም ብግብሪ ዘረጋገፁ ሰብ ትካላት መንግስቲ እንተኺኢሉውን ነቲ ክልል ብኢንዱስትሪ ዝመርሖ ዘሎ ትእምት (መስፍን ኢንዱስትሪ) ክንዲ ዝከኣሎም ብምሕጋዝ ተመሳሳሊ ፍርያት ሰሪሖም ናብ ዕዳጋ ዝወፅእሉ ኩነታት ንምፍጣር ኩለመደያዊ ሓገዝ እንተዝገብሩሎም ንቲ ናብ ኢንዱስትሪ ዝግበር ዘሎ ጉዕዞ ከሳልጦ እዩ።
ክራይ ኣካብነት፣ ናይ ተወዳዳራይነት ሽግር፣ ትሑት ቴክኖሎጂ፣ ናይ ሙያ ሕፅረት፣ ናይ መስርሒ ቦታ ዘይምርካብ፣ ናይ ዕዳጋ ምትእስሳርን ገንዘብን ሽግር’ኳ ኣገደስቲ ፈተናታት ኮይኖም እንተቐጸሉ ደቀቕቲን ኣናእሸተይን’ውን ንቡዙሓት ዜጋታት ዕድል ዝፈጥር ዘሎ ዓውደ ስራሕ ስለዝኾነ ኣጠናኺርካ ምቕፃል ይግባእ። ብፍላይ ድማ ምስ ልቓሕ፣ ናይ መስርሒ ቦታ፣ ቢሮክራሲያዊ ሕልኽላኽን ዙሪያ ዘለዉ ፀገማት ንምፍታሕ መሰረታዊ ለውጢ ገይርካ ብሓደ ወገን በዝሒ ተለቃሕቲ ውዳበታት ምዕባይ (ብዙሓት መናእሰይ ብትፅቢትን ነዊሕ ቢሮክራሲያዊ ኣሰራርሓን ረብሪቦም ካብ ውዳብኦም ዝብተኑ ከምዘለዉ ይፍለጥ) ብቲ ካሊእ ድማ መፍረያይነቶም ከዕብዩ ዝሕግዝ ናይ ሙያን ኣማሓድራ ስራሕን ከማሓይሹ ሓገዝን ክትትልን ምግባር የድሊ።
ከምቲ ልዕል ኢሉ ዝተጠቐሰ ቢሮ ኢንዱስትሪን ንግድን ብሄራዊ ክልል ትግራይ መፅናዕቲ ገይሩ ዝቐመጦም ዝተፈላለዩ ዕድላት ኣለው። ፍሉይ መተባብዒ፣ ናይ ባንኪ ልቓሕን ቕልጡፍ ቢሮክራሲያዊ ኣገልግሎትን ብምሃብ ሰብ ሃፍቲ ኣብዚኦም ንኸዋፍሩ ምእንታን መንግስቲ ካብ ፍርቂ መገዲ ንላዕሊ ከይዱ ክቕበሎም ኣለዎ። ኣብ ክልልና ናይ ጨርቃ ጨርቂን ስፌት ዓለባን ከምኡውን ናይ ሓፂን መፂንን ናይ ኣግሮ ኢንዱስትሪን ፈቓድ ዝወሰዱ ናይ ወፂኢ ትካላት ከምዘለዉ’ውን ዝፍለጥ እዩ። ኣብ ስራሕን ሃፍትን ምፍጣርን ካውኡ ድማ ኣብ ጠቕላላ ዕቤትን ልምዓትን ሃገር ዘለዎም ኣስተዋፅኦ ዝዓዘዘ ስለዝኸውን በዝሒ ዘለዎም ከምዚኦም ዝበሉ ትክላት ንምስሓብ ዝግበር ፃዕሪ ክጣናኸር ኣለዎ። ናይ ወፃኢ ሰብ ሃፍቲ ምስሓብ ናይ ባዕሉ ረብሓን ጉድኣትን ስለዘለዎ ግና ምእንቲ ዘላቒ ልምዓትን ዘተኣማምን ቁጠባዊ ዕቤትን ክበሃል ናይ ዓዲ ውሽጢ ሰብ ሃፍቲ ንምፍጣር መንግስቲ ክረባረብ ኣለዎ።
መ) መንግስቲ ዘዋህለለን ሸርፊ ወፃኢ ካብ ኣውሮፓ እኽሊ ንምግዛእ ካብ ዘውዕለን ብክልል ጎልጎል ራያን ምዕራብ ትግራይን (ብሃገር ደረጃ’ውን እቶም ጸሞም ዝሓድሩ ዘለዉ ጎላጉልን ሩባታትን) ተጠቒምካ ኣብ ሰፋሕቲ መካናይዝድ ናይ መስኖ ሕርሻታት እኽሊ ከምርት ኣለዎ። እዚ ሰለስተ ቐጥታዊ ረብሓታት ይህበና። ቐዳማይ፣ ብቐንዱ ናይ ምግቢ ውሕስና ንምርግጋፅ ናይ ባዕሉ እጃም ይህሉዎ። ካልኣይ፣ ዓመት ዓመት ናይ ውሽጢ ዋጋ እኽሊ ከይንህር ምክልኻል የኽእል እዩ። ሳልሳይ፣ ኣብ ድርቂ እዋን ሸርፊ ወፃኢ ሂብካ እኽሊ ካብ ወፃኢ ካብ ምዕዳግ የድሕን።
ሰፋሕቲ ሕርሻታት ክበሃል እንተሎ እቲ ፍቖዶ ወሰናወሰን ወሓዝቲ ሩባታት ፀሙ ዝሓድር ዘሎ መሬት ኢና ንብል ዘለና። እዚ ድማ መንግስቲን ውልቀ ሃፋታም (ብፍላይ ደቂ ዓዲ) ኣቲዮም ዘልምዑዎ እምበር ናይ ሓረስታይ ኣፈናቒልካ ከምዘይኮን ክስመረሉ ኣለዎ። እታ ዝርካባ ንእሽቶይ መጠን መሬት ሓረስታይና ግን ዝሓሸ ናይ ቴክኖሎጂን እታወታት ተጠቒምካ መፍረያይነታ ክውስኽን ህዝብና ምግቢ ዓርሱ ክኽእልን ምግባር ቐዳሚ ስራሕ ይኸውን። እዚ ከምዘሎ ኮይኑ ንሓረስታይና ሓዊሱ ካልኦት ኣብ ሕርሻ ዝዋፈሩ ደቂ ሃገር በዓል ሃፍቲ ናይ ባንኪ ልቓሕ ምችቻውን ብሙያ ምድጋፍን ዘተባብዕ ብምዃኑ ፍርያት እኽሊ ብመጠን ዝውስኸሉ ዕድል ምፍጣሩ ኣይተርፍን። ህዝብና ኣብ ሓፂር ግዘ ካብ ሕፅረት ምገቢ ክናገፍ እንተተደሊዩ መንግስቲ ከምዚኦም ዝበሉ ምንቅስቓሳት ክገብርን ናፍቲ ዓውዲ ዝኣትዉ ሰብ ሃፍቲን’ውን ከተባብዕ ይግባእ። ኣብ ነገርና ኣብ ኢትዮጵያ ሰብ ሃፍቲ ኣብ ሕርሻ ንምውፋር ዘይደፍርሉ እቲ ቐንዲ ምኽንያት ንሕርሻ ዝውዕል ናይ ባንኪ ልቓሕ ብቐሊሉ ስለዘይርከብ እዩ[23]።
ንኣብነት ምስ ብዙሕ ህዝቢ ዝነብረለን ብግብርና ዝመሓደራ ገጠራት ተፀጊዐን ዝተጣየሻ ሰለስተ ኣናእሽቱ ከተማታት ሃገረ ቬትናም ኢንዱስትሪን ዝሓሸ ትሕተ-ቕርፂን ምስተሃነፀለን ኣብ ሞንጎ እዘን ከተማታትን ገጠርን ትሕተ-ቕርፃዊ ርክብ ፈጢሩ ንቲ ኸባቢ ሰፊሕ ናይ ስራሕ ዕድልን ኩለመደያዊ ልምዓትን ኣምጺኡለን። እዚ ለውጢ ድማ ናዓበየ ዝኸይድ ድሌት ስለዝፈጠረ ናይቲ ኸባቢ ሓረስቶት ሓዱሽ ዕድል ፈጢሩሎም። ሓረስቶት’ውን ጠለብ ዕዳጋ ንምምላእ ክብሉ ሕርሽኦም ብምዝማንን ብዙሓት እውን ዘፍሪይዎ ዝነበሩ ሩዝ ብምግዳፍን ናብ ዝተፈላለዩ ኽባር ዋጋ ዘለዎም ፍረታትን ኣቑፅልቲን ምፍራይ ኣቲዮም እዮም። ኣፍቲ ኸባቢ ናይዞም ኢንዱስትሪታት ምምፃእን ትሕተ-ቕርፃዊ ምምሕያሽን ማዕረ እቲ ካሊእ ለውጢ ናይ ግልጋሎት ዘርፊ ክፍጠርን ክሰፍሕን ምኽንያት ኮይኑ ኣብ ግብርና ዝነብር ዝነበረ ህዝቢ ብፍላይ ድማ መንእሰይ ሰፊሕ ናይ ስራሕ ዕድል ከምዝፈጠረሉን ኩሉ ተተሓሒዙ ድማ ናይቲ ኸባቢ ቁጠባዊ ኩነታት ከምዘመሓየሾን እቲ መፅናዕቲ ይገልፅፖለቲካዊ መስርሕ
ሀ) ሓደ ሃገር ኩለመዳያዊ ዕቤት/ምዕባለ ከምፅእ ትኽክለኛ ፖለቲካዊ ስትራቴጂ ምሕንፃፅ፣ ንቲ ፖሊሲ ንምፍፃም ዘኽእል ጭቡጥ መስርሕ ምውናን፣ ብቐንዱ ድማ ፖለቲካዊ ቑርፀኝነት፣ ሙያዊ ብቕዓትን ዝለዓለ ውፍይነትን ዘለዎ መሪሕነት ምህላውን ወሳናይ ክምዝኾነ ብዙሓት ሙሁራት ይሰማምዑ። እዚኦም ኣብ ቦትኦም ዘየለዉ ንቕድሚት ምስጓም ዘይሕሰብ እዩ። ከምኡ ስለዝኾነ ድማ እቲ ኣብ ክልልና ዘሎ ዘሰክፍ ኩነታት ናይ ምቕያር ታሪኻዊ ሓላፍነት ተሰኪሙ ዘሎ መሪሕነት ከም ገዛኢ ውድብን ከም መንግስቲን እዚ ኣገዳሲ ምዃኑ ተረዲኡ ኣብ ውሽጡን መሓውራቱን ሱር ነቀል ለውጢ ክገብር ናይ ግድን እዩ። ወድዓዊ ኩነታት ክልልና ሃገርናን ካፍቲ ዘሎ ድኹም መሪሕነት (ባዕሎም’ውን ደጋጊሞም ከምዝብሉና) ብዓቕሚን፣ ብትሕዝቶን፣ ኣካይዳን ዝተፈለየ መሪሕነት ይጠልብ ኣሎ። ዛጊድ ንዚ እዋን ዝምጥን መሪሕነት ንምፍጣር ስለዘይተኽኣለን ብስሩ’ውን ናገደዶ ይኸድይ ስለዘሎን ዝባኸነ 25 ናይ ሰላም ዓመታት’ኳ ንብዙሓት ፍተወቲ ዓድን ደገፍቲ እቲ ህዝባዊ ቓልስን ዝጒሂ ዘሎን ንገለ ወገናት’ውን ተስፋ ዘቑረፀን ጉዳይ እዩ።
ብርግፅ እቲ ዘሎ መሪሕነት ጌግኡን ድኽመቱን ይኣምን እዩ፣ ምዕራይ ግን ሚሒሉ ዝገደፎ እዩ ዝመስል። ምእንቲ ኣመሉ ኢልና ኣይኮናን እዚ ንብል ዘለና። እዚ ሓቂ እዩ። ንኣብነት ኣፍቶም ዝሓለፉ ክሊቲኦም ጉባኤታት ላዕለዋይ መሪሕነት ብብዙሕ ዓይነት ድኽመታት ተገምጊሙ ከብቅዕ እዚ እዩ ዝበሃል ፍታሕ ዘይተወሰደ እቶም ዝነበሩ ደጊሞም ተመሪፆም ጉባኤታት ብስዕሲዒት ተዛዚሞም። ብዘሰክፉ ድኽመታት ዓርሱ ዝገምገመ መሪሕነት ተመሊሱ ምምራፁ እቲ ውድብ ንባዕሉ ክቕይር ድሉው ዘይምዃኑ ዘረጋገፀሉ መድረኽ እዩ። ከምቲ Harold Wilson ዝተብሃለ ሰብ ዝበሎ “He who rejects change is the architect of decay. The only human institution which rejects progress is the cemetery.” ትርጉም: “ለውጢ ዝቃወም ሰብ ናይ ምብስባስ መሃንዲስ እዩ። ምዕባለ ዝቃወም ሰብ ዝሰርሖ ትካል እንተሃሊዩ መቓብር ጥራይ እዩ” ይብል። ንሱ ጥራይ ኣይኮነን ዘተሓሳስብ ዘሎ፥ እቲ ናይ ምትኽኻእ መስርሕ’ውን እቶም ተተካእቲ ንቲ መድረኽን ናዓበየ ዝኸይደ ዘሎ ጠለባት ህዝቢን ዝምጥኑ በዓል ዓቕሚን ዴሞክራሲያዊ ባህሪ ዝተላበሱ ሰባት ድዮም ዝትክኡ ዘለዉ ወይስ ክራይ ኣከብቲ? ዝብል’ውን ንርእሱ ኣብ ትዕዝብቲ ብዙሓት ዝወደቐን መዘራረቢ ኮይኑ ዝቕፅል ዘሎን ጉዳይ እዩ። አዚ ድማ ኣፍቲ ውድብ እምነት ዝነበሮም ብዙሓት ወገናት ተስፋ ዘቕበፀ እዩ።
መሪሕነት ዝሓዘ ኣካል ዝሓሸ ክኸውን ትፅቢት ይግበረሉ። መራሒ እኮ ተባሂሉ! ሎሚ ኣብ ታሕቲ (ጣቢያ፣ ቀበሌ፣ ወረዳታት፣ ዞባታት፣ መንግስታዊ ቤት ዕዮ)ንሪኦ ዘለና ድኽመት ብቐንዱ ናይቲ ላዕለዋይ መሪሕነት ድኽመት ነፀብራቕ እዩ። እዚ ምዃኑ ናተፈለጠ ስጉምቲ ዝውሰድ ግን ኣፍቲ ቐንዲ ሽግር ዘይኮነስ ኣፍቶም በቲ ምኽንያት ዝተፈጠሩ ሽግራት ጥራይ እዩ (treating the symptom, rather than the cause, instead of doing the opposite)። ከምኡ ስለዝኾነ እዩ ድማ እቲ ሽግር ናተንከባለለ ዝቕፅል ዘሎ። ህወሓት ካብ ትምስረት ጀሚሩ ኣባል ላዕላለዋይ መሪሕነት ኮይኑ ዝገልገለን ኣብዚ እዋን ብመዓርግ ሚኒስትር መማኸሪ ጠ/ሚ ሃገርና ኮይኑ ዘገልግል ዘሎን ኣይተ ኣባይ ፀሃየ “ገምጋም ሕሉፍ ጉዕዞ፣ ዝተረኸቡ ዓወታትን መፃኢ ሓደጋታትን” ብዝብል ርእሲ ኣብ ቀረባ ኣብዝተሳለጠ ኣኼባ ንላዕለዋይን ታሕተዋይን ኣመራርሓ ውድብን መንግስትን ኣመልኪቶም ከምዚ ዝስዕብ ኢሎም ነይሮም፦ “እቲ ታሕተዋይ ንምስትኽኻል ቀሊል እዩ። እቲ ታሕተዋይ ይትረፍ እቲ ማእኸላይ ኣመራርሓ ምዕራይ እውን ቀሊል እዩ እቲ ላዕለዋይ እንተተስተኻኺሉ። ስለዚህ ኣብ ላዕሊ ዘለና ናይ ምስትኽኻል ጉዳይ እዩ እቲ ቐንዲ ትኹረት ንውድብና ንመንግስትና” ብምባል እቲ ዘለናሉ ሕማቕ ኩነታት ፖለቲካዊ ኣመራርሓና ዝፈጠሮ ሽግር ምዃኑን ኣብ ላዕሊ ክዕረ ከምዘለዎን ብግልጺ ኣቐሚጡዎ እዩ[26] ብምባል ንቲ ዘሎ ሰንከልከል ከማኻንይሉ ፈቲኖም። እዙይ ጌጋን ፀርፊ’ውን እዩ። እቲ ሓቂ ትግራይ ”ናይ ሰብ ሪሶርስ” ሕፅረት የብላን። ኽብሪ ነቶም ንመፃኢ ወለዶ ክብሉ ሂወቶም ዝኸፈሉ ጀጋኑ ደቂ እቲ ተባዕ ህዝቢ ትግራይ ሎሚ ኣብ ኩሉ ዓውዲ ዝነጥፍ ዘሎ ሙሁር ትግራዋይ ብቑፅሪ ብዙሕ እዩ።
ካሊእስ ይትረፍ ትካላት ጥዕና ብበዓል ሙያ ሕፅረት ናተሳቐዩ እንዳሃለዉ ገሊኦም ብነርስነት ዝተመረቑ ገለውን ብPublic Health ካልኣይ ዲግሪ ሒዞም ስራሕ ዝሰኣኑ ወገናት ኣብ ከተማታት ትግራይ (ብፍላይ ኣፍቲ ዶ/ር ኣዲስኣለም ናተመላለሱ ዝመረፅሉ ከተማ መቐለ) ከምዘለዉ ክስሕትዎ ኣይመተገብአን ነይሩ። ብተመሳሳሊ ከይዲ ቢሮክራሲያዊ ስራሕቲ ምእንታን ቕልጡፍን ዘበናዊን ክኸውን ብኮምፒተራት ዝሕገዝ ንምግባር ዘኽኡሉና ናይ ኢንፎርሜሽን ቴክኖሎጂ ሙሁራት ስራሕ ሲኢኖም ኣብ እንዳ ቡንን (ኮፊ ሃውስ=’’ኮፍ ሃውስ’’) እንዳ ጫትን ዝውዕሉን ስራሕ ክደልዩ ናብ ማእኸል ዓዲ ዝኸዱን ብዙሓት መናእሰይ ከምዘለዉ ምዝኽኻር የድሊ። እዚ ፈጺሙ ክኸውን ኣይምነበሮን። ትምህርቲ ቐንዲ መዋለዲ ልምዓትን ምኳኑ ተኣሚንሉስ ንምስፍሕፋሕ ትምህርቲ ዓብይ ባጀት ናተሰልዐ ዜጋታት የምሃሩ ኣለዉ። እዚ ዝገብር መንግስቲ ምህላዉ ዘኹርዕ እንትኸውን እቲ ብሉፅ ፍርያቱ ንልምዓት ዘይጥቀም መንግስቲ ድማ ዓብዪ ብኽነት ኣጋጢሙዎ ከምዘሎ ክርዳእ ይግባእ። ስለዚህ መንግስቲን ክልልና ዝመርሕ ዘሎ ውድብ ህወሓትን ሙሁር ሓይሊ መወዳድርቲ ዘይብሉ ኽባር ፀጋ ምዃኑ ኣሚኖም ተይዶንጎዩ ቐፃለይ ዝኾነ ሃናፃይ ፅምዶ ክገብሩ ይግባእ። ካብ ፖሊሲ ምይይጥን ምርምርን ጀሚሩ ኣብ ልምዓት ክልሉ ኢዱ ከሓውስ ብግብሪ ምንቅስቓስ የድሊ። ብፍላይ ኣብ ዓዲ ውሽጢ ናሰርሐ ብዝተፈላለየ ምኽንያት ፀፀግዑ ሒዙ ዝነብር ዘሎ ልምዲን ፍልጠትን ዘለዎ ሙሁር ኣብ ልምዓት ዓዱ ክዝቲን ኣካል ናይቲ መስርሕ ከኸውንን ይግባእ። እዚ ማለት ግን ዝተምሃረ ኩሉ መንግስቲ ስራሕ ክህቦ ኣለዎ ንምባል ተደሊዩ ኣይኮነን። ከምኡ ንብል ዘለና ብዙሕ ሙያን ትምህርትን ዝሓትቱ መንግስታዊ ስራሕቲ ብሙሁራትን ብበዓል ዓቕሚን ናተሰርሑ ከምዘየለዉ ስለዝፍለጥ እዩ። ጣቢያታት ወረዳታት ዞባታት ኣብ ንርኢ ሙሁር ይኣኽለና ንብለሉ ብርኪ ዕቤት ኣይበፃሕናን ጥራይ ዘይኮነስ ኣይጀመርናዮን’ውን።
ንሱ ከምዘሎ ኮይኑ ሃገር ገዲፉ ዝስደድ ዘሎ ዝተምሃረ ሓይሊውን ቀሊል ዝበሃል ኣይኮነን። ገሊኡ´ሞ ገንዘብ ከፊሉ’ውን ካብ ዓዲ ዝወጽእ ኣሎ። ሓደ ድኻን ዘይተምሃረን ሕብረተሰብ ዝመልኣ ሃገር ካብ ድኻ ህዝቢ ግብሪ ናኣከበት ዘምሃረቶ ዜጋ ንዓዲ ሃገር ክትስኒ ዘየዋፅኦ እዩ። እዚ ፍልሰት ሙሁር (Brain drain) ጠጠው ምባል’ኳ ተዘይተኽኣለ ግዱስ መራሒ ሃገር ዝኸፈለ ከፊሉ ንምቕናስ ክቃለስ እዩ ዝግባእ። ብዙሕ ተይራሕቕና ኣፍሪካዊት ሃገረ ቦትስዋና ባዕላ ዘምሃረቶም ዜጋታታን ካልኦት ኣፍሪካዊያንን ኣብ ምጥቃም ኣብነታዊት ሃገር እያ። ኣብ ቦትስዋና ኣብ ዝተፈላለዩ ላዕለዎት ትምህርቲ ትካላት ዘምህሩ ወይ ዝሰርሑ ብሽሕ ዝቑጸሩ ኢትዮጵያዊን ከምዘለዉውን ይንገር። ናታን ናይ ካልኦት ሙሁራት ፀንቂቓ ዝተጠቐመት ቦትስዋና ብቑጠባኣ ሃፍታም ብፖለቲካዊ ስርዓታውን ዜጋታታ ብሰላም ዝነብሩላ ዴሞክራሲያዊት ሃገር ኮይና ኣላ። ሃገርናን ክልልናውን ከምዚ ናይ ቦትስዋና ዓይነት ፅቡቕ መሪሕነት የድሊያ ኣሎ። ፅቡቕ መሪሕነት ንብሎ ራእይ ናብ ግብሪ ዝቕይር ክኸውን እንተሎ ጥራይ እዩ።
እምበኣርከስ ኣብ መሪሕነትን መሓውራቱን ዘሎ ኩለመደያዊ ድኽመት ዝፈጠሮ ተዘይኮይኑ እቲ ንመቃለሲ ቐንዲ ምኽንያት ዝነበረ ሕቶ ልምዓትን ምፍጣር ፍትሓዊን ዴሞክራሲያዊን ስርዓትን ሽትኡ ክወቅዕ ዘይደሊ ኣባል መሪሕነት ኣሎ ኢልካ ንምድምዳም የፀግም እዩ። ድኽመት ስርዓቱ ካብ ዓመት ናብ ዓመት ኣብ ኣደባባይ ናኣመነ ዘየማሓይሽ መሪሕነት ኣብ ዝኸውን ግና ክምቲ ኣብ ላዕሊ ዝተገለፀ ናይ ስርዓት ምብስባስ ቐንዲ ምልክት ገይርካ እዩ ክውሰድ። ብስሩውን ንለውጢን ምምሕያሽን ዘይምድላው ሕሉፍ ወርቃዊ ታሪኽካ ብፍቓድካ ምርሳሕ ጥራይ ዘይኮነስ ንቲ ዝተቓለስካሉ ህዝቢ እውን ተመሊሱ ይጎድኦን ሕድሪ ሰማእታቱ ይጥለም ከምዘሎን ምርዳእ የድሊ። እዚ ፈጺሙ ቕቡል ዘይምዃኑ ተረዲእኻ እቲ ዘሎ ናይ ሕማቓት ኣካይዳ ብዘይ ውዓል ሕደር ለውጢ ክገብረሉን እቲ ልምዓትን ሰናይ ምምሕዳርን/ስርዓትን ኣፍቲ ንምነዮ በጺሑ ህዝቢ ካፍቲ ዘለዎ ዘሸቑርር ድኽነት ወጺኡ ንርኤሉ ኩነታት ክፍጠር ይግባእ። እስካብ ሀዚ እዙይን እቱይን ናተፈተነ፣ ዝተፈላለየ ምኽንያት ክወሃብ፣ ዝኾነን ዘይኮነን ክፅብፀብ ርብዒ ክፍለ ዘበን ሓሊፉ ሕዝብና ኣብ ረድኤትን ከርፋሕ ናብራን ይነብር ኣሎ። እዚ ክቕየር ኣለዎ። ስለዚህ እዞም ልዕል ኢሎም ዝተጠቐሱ ክውሰዱ ዘለዎም ዝበልናዮም ቴክኒካዊን ፖለቲካዊን ፍታሓት ኣገደስቲ እዮም። ብሓጺሩ ፖሊሲ ርእሱ ዝኸኣለ መሳርሒ ስለዝኾነ እንተይዘሰሪሑ ምስ ፖለቲካ እንተይሓዋወስካ ይቕየር ወይ’ውን ምትዕርራይ ክግበረሉ ንቡር እዩ።
8. ምትሕውዋስ ፖሊሲን ፕለቲካን
ኣብዚ ፅሑፍ ፖለቲካ እንተይኮነስ ብዋናነት ብዛዕባ ፖሊሲ ኢና ዘቲና። ፖሊሲ ሓደ መንግስቲ ፣ ዘይመንግስታዊ፣ ውድብ፣ ውልቀን ዘይውልቀን ትካላት ወዘተ መደብ ንምፍፃም ንዝኽተልዎ ናይ ለውጢ መስርሕ ንፁር ዝኾነ ዕላማ ሽቶን መምርሒን ዝሓዘ እሞ ኣብ ከይዲ ከከም ጭቡጥ ኩነታቱ ናራኣኻ ዝቕየር መሳርሒ እዩ ኢልካ ብቐሊሉ ምግላፅ ይከኣል። ፖሊሲ ንምሕንፃፅ መጀመርታ እቶም ክፍትሑ ዝድለዩ ጸገማት ብእርይ ቁፅር ምፍላጥን ዕላማኻን ክትበፅሖ ትደሊዮ ሽቶን ምንፃርን የድሊ። ድሕሪኡ ምስ ጭቡጥ ኩነታትካ ዝሳነ ፖሊሲ ምሕንፃፅ፣ ፖሊሲ ዝፍፅም መስርሕ ምፍጣር፣ ናይ መፈፀምቲ ዓቕሚን ፖለቲካዊ ቑርፀኝነትን ውሕሉል ኣመራርሓ ምህላውን ኣብ ዝሳኻዕ ድማ ንቲ ፖሊሲ ብተነፃፃሪ ብዝወሓደ ፀጋታትካ (ግዘ፣ ገንዘብ፣ ናይ ሰብ ሓይሊ ወዘተ) ናብ ግብሪ ንምሽራፍ ተኽእሎኻ ዝለዓለ ይገብሮ።
መንግስቲ ኢህወደግ ወይ ኣብ ትግራይ ዝገዝእ ዘሎ ውድብ ህወሓት ኣብ ክልሉ ዘለዉ ፀገማት ኣብ ምልላይን ንፁር ዕላማ ኣብ ምቕማጥን ዋላ ሓንቲ ሽግር የብሉን’ኳ እንተዘይበልና ፅቡቕ ዝበሃል ስራሕ ሰሪሑ እዩ ምባል ይከኣል እዩ። ብመሰረቱ ፀገማት ክልልና ይኹን ሃገርና ንምልላይ ብዙሕ ምርምር ዝሓትትውን ስለዘይነበረ እዚ ናብ ፖሊሲ ንምቕያር ኣየጸገመሉን። እቲ ቐንዲ ሽግርን ቐፃሊ ፈተናን ኮይኑ ዘሎ ግና እቲ ዝወፅአ ፖሊሲ ምስ ጭቡጥ ኩነታት ትግራይ ዘይምስናይ እዩ። እቶም ዝሳነዩ’ውን ኣብ ኣፈፃፅማ ብዙሕ ዓይነት ሽግራት ኣለዎም። እቶም ቐንዲ ንምጥቃስ፣ ኣብ ኣፈፃፅማ ንፁር ኣንፈት ዘይምህላውን ከም ቤተፈተነ ናፈተንካ ምንባርን፣ ኣብ መደባት ምፍፃም ብቕዓት ዘለዎ ሳይንሳዊ መስርሕ ዘይምህላ’ው፣ ነቲ ፖሊሲ ንምፍፃም ዝተዳለወ ብቕዓት ዘለዎ ሓይሊ ሰብ ኣብ ቦትኡ ዘይምምዳብ፣ እሞ ዘይተስኣነ እንዳሃለወ፣ ፈፀሚ ኣካል’ውን ቑርፀኛ ዘይምዃን፣ ኣብ ገምገም ድኽመትካ ኣለሊኻ እንዳሃለኻ ንምምሕያሽ ድሉው ዘይምዃንን ምስ ሽግርካ ምቕፃልን እዮም እንተበልና ምግናን ኣይኸውንን።
እቲ ካሊእ ሽግር ድማ ፖሊሲ ከምቲ ልዕል ኢሉ ዝተገለጸ መደብ ንምፍፃም ዘገልግልን ኣብ ከይዲ ከከም ጭቡጥ ኩነታቱ ናራኣኻ ዝቕየር ናይ ለውጢ መምርሒ ወይ ድማ መሳርሒ ምዃኑ ናተረሰዐ ማዕረ ፖለቲካዊ ሪኦተዓለም ምቕያር ተገይሩ ዝረኣየሉ ኩነታት ስለዘሎ ምትዕርራይ ወይ ሱር ነቀል ናይ ፖሊሲ ለውጢ ንምግባር ክፉት ዘይምዃን እዩ። ብምዃኑ ድማ ኣብ ፖሊሲ ዝቕርብ ነቐፌታ ከም ፅቡቕ ተወሲዱ ኣብ ክንዲ ንተወሳኺ ምርምርን ገምጋምን ዝዕድም ካብ ልክዑ ንላዕሊ ናተመጠጠ ፖለቲካዊ ትርጉም ናትሓዝካ እቲ ሽግር ንምፍታሕ ዝግበሩ ፃዕሪታት ተጓዕጺጾም ዝሓልፍሉን ጌጋ ናተደገመ ዝቕፅለሉን ኩነታት እዩ ዝበዝሕ። ኩሉ ከምዝፈልጦ ዓመት ዓመት ተመሳሳሊ ድኽመት ይርከቡ ተመሳሳሊ ናይ መፍትሒ መፅባዓታት ድማ ይእተው ከምኡ ናበሉ ሽግራት ናተንከባለሉ ይቕፅሉ። እዚ ብብስለት ፈላሊኻ ክርአን ክቕየር ዘለዎ ኣሉታዊ ዝንባለ እዩ።
እሞ ከም እምነትና እቲ ልዕሊ 20 ዓመታት ዝተደኸመሉ “ሕርሻ ዝመርሖ ኢንዱስትሪያላዊ ምዕባለ” ዝብል ፖሊሲ ኣብ ትግራይ ኣይሰርሐን ኣብ ቀረባ ግዘ ክሰርሕ ኢልና እውን ኣይንግምትን ክንብል እንተለና ካብ ሪኦተዓለማዊ ኣንፈት ናይቲ ስርዓት ብምብጋስ ዘይኮነስ ካብ ጭቡጥን ኣዚዩ ዘሰክፍ ቑጠባዊ ኩነታት ትግራይ ተበጊስና ከምዝኾነ ርዱእ ተገይሩ ክውሰድ ኣለዎ። እዚ ፖሊሲ ዘይሰርሐሉ ቐንዲ ምኽንያት ድማ ኣፍቲ ፖሊሲን ጭቡጥ ኩነታት ትግራይን ሓረስታይ ህዝብናን ገፊሕ ፍልልይ ስለ ዘሎ እዩ ኢልና ኣለና። ናይ ክልልና ሕርሻ በዚ ዘለዎ ኩነታት ኢንዱስትሪ ንምውላድ ይትረፍ ብምግቢ ዓርስኻ ንምኽኣል’ውን ገና ርብዒ መገዲ ኣይተኸደን። እሞ ንዓመታት ዘይፍረየ ፖሊሲ ሒዝካ ትቕፅለሉ ምኽንያት የለን። ብዙይ ሓሳብ ዘይሰማማዕ ሰብ ቕድሚ ናብ ፖለቲካዊ ሸርፊን መደምደምታን ምብፅሑ ኣብ ጭብጢታት ተመስሪቱ እዘን ዝቕፅላ መሠረታዊ ሕቶታት ክምልስ ይግባእ:-
እዚ ልዕሊ 20 ዓመታት ዝተደኸመሉ ፖሊሲ ምስ ጭቡጥ ኩነታት ትግራይ ተሳኒዩ ዶ? ዝሳነ እንተኾይኑ ዛጊድ እንታይ ኣምፂኡልና? እቲ ዝትረኸበ ውፂኢት ንቲ ዝጠፍአ ግዘ፣ ሃፍቲ፣ ጉልበትን ሽግርናን ዝምጥን ድዩ? ኣብ ትግራይ ብሕርሻ ምኽንያት ዝተወለዱ ፋብሪካታት ኣለውና ዶ? ኢንዱስትሪ ምውላድስ ይትረፍዋ እዚ ፖሊሲ ናይ ምግቢ ውሕስና ኣረጋጊጹልና ዶ? እወንታዊ መልሲ ዝህብ ሰብ እንተሊኡ፣ እሞ ንምንታይ ደኣ ሓደ ክረምቲ ድርቂ ተፈጢሩ ልዕሊ ፍርቂ ህዝቢ ትግራይ ናብ ረድኤት ኣቲዩ? እሞ ድማ እቲ ዓመት ዓመት ምህርቲ ዓፂፉ ናተብሃለ ብመራኸቢ ሓፋሽ ዝንገረሉ ዝነበረ ህዝቢ! ብዘይ ድርቂ ልዕሊ 40 ሚኢታዊ ኣብ ሴፍቲኔት ዝነብር ህዝቢ ምህላዉኸ እቲ ፖሊሲ ሰሪሑን ይሰርሕ ኣሎን ዶ የብል? ብስሩባ እኹል ናይ ዓመት ቐለቡ ከፍሪ ዘይከኣለ ሓረስታይ ንኢንዱስትሪ እታወት ዝኸውን ከፍሪ ተኽእሎን ድልውነትን ይህልዎ ዶ? እሞ ገና ንዘይተፈጠራ ኢንዱስትሪታት! ድሕሪ ዝኹሉ ዓመታት ናይ ምግቢ ውሕስና ዘይብሉ ፍርቂ ህዝቢ ትግራይ ሒዝካ ግና መልሱ እውነታዊ ከኸውን ኣይትፅበይን። ካብዚ ዓይኑ ዘፍጠጠ ሓቂ ብምብጋስ መገዲ ምምዕርራይ/ምቕያር የድሊ እዩ ናብ ዝብል መደምደምታ እንተበፃሕና ባህሪያዊ እዩ።
9. መዛዘሚ
‘ሕርሻ ዝመርሖ ኢንዱስትሪያላዊ ምዕባለ’ ዝብል ፖሊሲ ብሓፈሽኡ ብሃገር ደረጃ እንትርአ ዝሰርሕ ከምዝኾነ ቕቡል ገይርና ኢና። ተፈጥሮኣዊ ፀጋታት፣ ዓቕሚን ተኽእሎን ኣብ ብዙሕ ኸባቢታት ስለዘሎ። ናብ ትግራይን እንትወርድ ግን ትሕዝቶን ተፈጥሮኣዊ ፀጋታትን ዓቕሚን ኩነታት ሓረስታይ ናይቲ ክልል ኣብ ግምት ዘይአተወ ፖሊሲ ስልዝኾነ ንነዊሕ ዓመታት ተፈቲኑ ሽንኳን ኢንዱስትሪ ክመርሕ ናይ ምግቢ ውሕስና ከረጋግፅ ብዘይምኽኣሉ ፍርቂ ህዝቢ ትግራይ ኣብ ረድኤትን ኣዚዩ ዝተሓተ ብርኪ መነባብሮን ይነብር ኣሎ። ኣብ ሞንጎ እቲ ስትራተጂክ ፖሊሲን ኣብ ጭቡጥ ኩነታት ትግራይን (መጠንን ትሕዝቶን መሬት፣ ድሑር ሜላ ኣተሓራርሳን እታወታትን፣ ናይ ሓረስታይና ዓቕሚን ቕድሚት ዝስራዕ ድሌትን) ሰፊሕ ሓጓፍ ስለዘሎ ምስቲ ኣብ መሬት ዘሎ ስራሕቲ ዝናበብ ኮይኑ ኣይተረኸበን። እዚ መሪር ሓቂ ተቐቢልካ መሠረታዊ ዝኾነ ናይ ፖሊሲ ኣንፈት ምትዕርራይ/ምቕያር ክግበረሉ ኣልዎ ዝብል እዩ።
ሓቂ እዩ ኣብዚ እዋን ዝበዝሕ ህዝብና ሓረስታይ ስለዝኾነ ሕርሻ ዓብዪ ጠመተ ተዋሂቡዎ ካፍቲ ዘለዎ ናብ ዝበለፀ ብርኪ ክሰጋገር ምግባር ኣድላይነቱ ምእንታን ኢንዱስትሪ ክመርሕ ዘይኮነስ ቕድሚ ኩሉ ናይ ምግቢ ውሕስና ንምርግጋፅ እዩ። ንሱ’ውን እንተኾነ ፃዕራም ሓረስታይን መሬትን ምህላው ጥራይ እኹል ከምዘይኮነ ንዝሓለፉ 25 ዓመታት ስለ ዝራኣና ተወሳኺ ግዜ እንተይባኸነ መስርሕ ፖሊሲናን ኣካይዳናን ብዘይ ቃል ዓለም ምፍታሽን ንኩነታትና ዝምጥን መገዲ ምእላሽን ንፅባሕ ዝበሃል ጉዳይ ኣይኮነን። እቲ ሓቂ ኣብ ትግራይ ዘሎ ሕርሻ እቲ ዝድለ ምህርቲ ሂቡ ናይ ምግቢ ውሕስና ኣረጋጊፁ ናብ ኢንዱስትሪ ክሰጋገር ጊዜን ዓቕሚን ዝሓትት እዩ። ብስሩውን እስካብ ሀዚ ከምዝራኣናዮ ኣብ ክልልና ንሃገራዊ ኢኮኖሚ ዕቤት ዝበለፀ ኣስተዋፅኦ ዝገብራ ዘለዎ እተን ትማሊ ዝተወለዳ ፋብሪካታትን ንግዲን ኣገልግሎት ዘፈርን እምበር ናይ ሕርሻ ኣስተዋፅኦ ምስ ዕድሚኡን ምስ ዝፈሰሶ ገንዘብ፣ ሓይሊ፣ ግዘ ወዘተ እንትርአ ውፅኢቱ ትሑት እዩ። ኣብ ነገርና ብቕልጣፈ ዕቤት እንትርአ እውን ካብ’እቲ ንኣሽሓት ዓመታት ናተፍሓዅ ዝኸይድ ዝጸንሐን ዘሎን ሕርሻ ትግራይ እቶም ትማሊ ዝጀመሩ ኢንዱስትሪን ግልጋሎት ዘፈርን ከምዝበልፅ መንግስታዊ ጸብፃባት የረጋግጹልና።
ንኣብነት ኣብ ቐዳማይ ዕቤትን ስግግርን ሕርሻ ብ 9.5፣ ኢንዱስትሪ ብ9.5፣ ግልጋሎት 13.2 ማእኸላይ ዕቤት ከምዘመዝገቡ ግልፂ ገይሩ ኣቐሚጡዎ ኣሎ[28]። እዚ ኢንዱስትሪን ግልጋሎትን ኣብ ሓፂር ዓመታት ካብ ባዶ ጀሚሩ ዘርኣዮ ዕቤት ካብ ሕርሻ ዝበለፀ ተስፋ ከምዘለዎ እዩ ዘርእየና፡፡ እሞ እዚ ዝኸውን ዘሎ ብዘን ዘለዋና ውሱናትን ብብቕዓት ዘይምርሓን ኢንዱስትሪታት እዩ። ኣብ ርእሲ’ውን ከምቲ ዶ/ር ኣርከበ ዑቕባይ ዝጸሓፉዎ ኢንዱስትሪ፣ ብፍላይ ድማ ማኒፋክቸሪንግ ዘርፍ ካብ ሕርሻ ዝበለፀ ካልኦት ዘርፊታትን ዕዳላትን ናይ ምፍጣር ተኽእሉኡ (spillover/linkage effect) ዝሰፈሐ እዩ።
[2] ኣይተ ዘሚካኤል ዝዛረብሉ ቪዲዮ (Jun 27, 2013) Hungry For Education; Street Children of Mekelle, Ethiopia
https://www.youtube.com/watch?v=892AuhbOMFA&feature=share
[4] Relief Society of Tigray (REST) 2012 Annual Report. http://www.tigraionline.com/rest-annual-report-2012.pdf
[6] Stefan Dercon & Andrew Zeitlin (2009) Rethinking Agriculture and Growth in Ethiopia: A Conceptual Discussion.Paper prepared as part of a study on Agriculture and Growth in Ethiopia. Pp.3 & 23 http://users.ox.ac.uk/~econstd/ethiopia%20paper%202_v2.pdf
[8] ወይን ጋዜጣ። መስከረም 2008 ዓ/ም። http://woyengazeta.org/images/pdf//New%20year%202008%20megazine1-60.pdf
[10] ሕርሻ ልምዓት ኣብ ትግራይ። “ደደቢት” ብማሕበር ተጋሩ ኢሮፓ ዝተዳለወት መጽሄት ቁ፣11 ሓምለ 1985 ዓ.ም.ፈ
[12]ወይን ጋዜጣ፣ መስከረም 2008 ዓ/ም ፣ገፅ 11፣ http://woyengazeta.org/images/pdf//New%20year%202008%20megazine1-60.pdf
[14]LIVES (2014) Small scale processing a pathway to reliable dairy markets in Tigray
https://lives-ethiopia.org/2014/01/10/dairysmall-scale-processor/
[16] Aigaforum (2016) International Standard Export Slaughterhouse PLC. Inaugurated in Jig-jiga, somali region of Ethiopia. http://aigaforum.com/news2016/JESH-article-0409-16.pdf
[18] Population and Housing Census Report-Country - 2007, Central Statistical Agency, 2010-07, Publisher(s): Central Statistical Agency. Doc\Reports\National_Statistical.pdf
[20] Amazing Planet (2015) The Great Man-Made River of Libyahttp://www.amusingplanet.com/2015/07/the-great-man-made-river-of-libya.html
[22] Agriculture in Africa (2015) http://www.kpmg.com/Africa/en/IssuesAndInsights/Articles-Publications/General-Industries-Publications/Documents/Agriculture%20in%20Africa%20sector%20report%202015.pdf
[24]Territorial approaches, rural-urban linkages and inclusive rural transformation: Ensuring that rural people have a voice in national development in the context of the SDGs. https://www.ifad.org/documents/10180/36a5e671-b321-4ba9-9d60-49b3cee1c0d2
[26] Interview with Dr Addisalem Balema Vice President of Tigrai, Ethiopia http://aigaforum.com/audiovideo.html
[28] ወይን ጋዜጣ። መስከረም 2008 ዓ/ም። http://woyengazeta.org/images/pdf//New%20year%202008%20megazine1-60.pdf
[29] Hiluf Hagos Shiqar (June 2016) On the Mechanics of Ethiopian Economic Progress, Some Recent Promising Developments, and Some worth of Thinking. Pp.2 http://aigaforum.com/article2016/Mechaniscs-of-Ethiopian-Economic-Progress.pdf


c: text/html

text:
ሓንቲ ከም ኤርትራ ዝኣመሰለት ካብ ነዊሕ መግዛእታዊ ቀይድን ሓለንግን ናጻ ዝኾነት ሃገር ተመሊሳ ኣብቲ እቶም መግዛእታውያን ሓይልታት ዝፍጽምዎ ዝነበሩ ዓይነት ኣገባብ ምሕደራ ክትኣቱ ብሓቂ እቲ ህዝቢ ዕድለኛ ከምዘይኮነ እዩ ዘመልክት። እዚ ከኣ እቲ ህዝቢ “ሎሚኸ እንታይ እዩ ክግበር ዝከኣል?” ናብ ዝብል ሕቶ ክኣቱ እንከሎ መልሱ ይሕርብቶ እዩ። ከምቲ ትጽቢቱ ኣብዚ ግዜ’ዚ ህዝቢ ኤርትራ ካብቲ ኩሉ ሽግራትን ወጽዓን ተላቒቑ ናብ ራህዋን ቅሳነትን ዝሰጋገረሉ ግዜ እዩ ክኸውን ዝግበኦ ዝነበረ።
ልክዕ እዩ ኣብ ሓደ ንነዊሕ ግዜ ኣብ ትሕቲ ኣርዑት መግዛእቲ ዝጸንሐ ሕብረተሰብ ሓርነታዊ ቃልሲ ምክያድ ክሕርብቶ ይኽእል እዩ። ብተወሳኺ እቲ ነቲ መግዛእቲ ስዒቡ ንሃገሩ ከመሓድር ዝመጸ ንህዝቡ “ብኸፋፊልካ ግዛእ” ከመሓድሮ እንከሎ ዝገደደ እዩ ዝኸውን። ስለዚ ካብ ምልኪ ናብ ዲሞክራሲ ንምስግጋር ቀሊል ጉዕዞ ዘይኮነስ ሓርፋፍን ሓጎጽጎጻት ዝመልኦን እዩ ዝኸውን።
ብዘይካ’ዚ ንዲሞክራሲ ገሊኡ ምስ ሃይማኖት ኣተሓሒዙ ከም ጸረ-ሃይማኖት ክገልጾ እንከሎ፥ ገሊኡ ከኣ ካብቲ ድሑር ዝንባሌታት ናጻ ስለዘይኮነ ኣብቲ ናይ ምዕብላልን ምድቋስን ልምዲ ብምጥሓሉ ንመትከላት ዲሞክራሲ ክቕበል የጸግሞ እይ። ከምዚ ስለዝኾነ ከኣ ብቐሊሉ ኣብ ነፍሱ ለውጢ ክገብርን ንለውጢ ድሉው ክኸውንን ክልወጥን ኣይክእልን እዩ። ብፍላይ ከምዚ ህዝቢ ኤርትራ ረኺብዎ ዘሎ ጸገም፡ ኣብ ፈቐዶ ዓለም ፋሕ ኢሉ ኣብ ዝተመሳቐለን፥ ማዕርነቱ ዝሰሓትን ውህደት ዘየብሉ፥ ብዓሌት፥ ብሃይማኖትን ብኣውራጃን ዝተጸልወ፡ ዝተፈላለየ ሓሳብ ምሓዙ ዲሞክራሲ ብቐሊሉ ክሰርጽ ዘይከኣል እዩ። ብሰንኪ እቲ ዝተፈላለየ ጉድለታት ሰውራ ኤርትራ ዘስዓቦ ምኽንያታት ከኣ ንዲሞክራሲ ብበበይንኻ ምውዳብን ኣብ እንዳታት ወሪድካ ንመሰል ንምጥባቕን ቀዳምነት ምሃብ እነሆ ናብ ዘይተደልየን ዘይስነፍልጠታውን ኣምር ከምርሕ ይርከብ።
እዚ መንነተይ ብኣውራጃይ ወይ ብዓሌተይ ዝበሃል ምስምስ ካብ ማሕበራዊ ተደላይነት ናብ ፖለቲካዊ ምንቅስቓስ ለዊጦም ነናይ ገዛእ ርእሶም ሕቡእ ኣጀንዳታት መተግበሪ ባይታ ክጥቀምሉ እምበር ካልእ ትርጉም የብሉን። ከምዚ ዓይነት ጠባርን ኣደናጋርን ኣገባብ ምትእኽኻብ ውዒሉ ሓዲሩ ንህንጸት ዲሞክራሲ ኣብ ዓቢ ሓደጋ ዘእቱ እዩ ክኸውን። ዲሞክራሲ ክህነጽ መላእ ሕብረተሰብ ሓቢሩ ብዛዕባ እንታይነት ዲሞክራሲ ብትምህርትን ብተግባርን ክምኮረሉ፡ ክቕበሎን ክሰርሓሉን እንከሎ እዩ። ስለዚ ዲሞክራሲያዊ መሰረቱ ዝድልድለሉን ኣብ ኣእምሮ ሰብ ዝሰርጸሉን መስርሓት ሓቢርካን ተወሃሂድካን እምበር ብጸቢብነት ዝህነጽ ዲሞክራሲ ፈጺሙ ኣይተራእየን። ከምኡ እውን ኣብ ሓደ ሕብረተሰብ ሰላምን ምርግጋእን ነጺጉ ጠርናፊ ብዘይኮነ ኣገባብ ክጠራነፍ እንከሎ ህንጸት ዲሞክራሲ ኣዝዩ ዝተሓላለኸ እዩ ዝኸውን። ሰባት ምስ ተኸተልቲ ሃይማነቶም ወይ ደቂ ዓሌቶም ጥራይ ዝሓብሩ ወይ ዝዛመዱ እንተኾይኖም፡ ዲሞክራሲ ርግኣትን ቅሳነትን ኣይረክብን እዩ። ዲሞክራሲ ክህነጽን ክረጋጋእን ሰዓብቲ ዝተፈላለየ እምነታትን ኣባላት ዝተፈላለየ ዓሌታትን ኣብ ናይ ሓባር ረብሓታት ኣትኪሎም ንሓባራዊ ረብሓ ብዲሞክራሲያዊ ኣዕኑድ ክምእዘዙን ከተግብሩን እንከለዉ እዩ ዝያዳ ውሕስነት ዲሞክራሲያዊ መትከላት ዝረጋገጽ።
ሎሚ ንሕና እዞም ኣብ ደገ እሞ ኣብ ምዕቡላት ሃገራት እንነብር ዘሎና በዚ ሒዝናዮ ዘሎና ኣገባብ ጥርናፈ እሞ ኣብ ነንሓድሕድና ብነድሪ፥ ጥርጠራን፥ ምግላልን ተዋሒጥና ለውጢ ክነምጽእ ንኽእልዶ? ነዚ ጸገማትና ኣብ ምፍታሕ ብዘይሕግዝ ኣገባብ ምጥርናፍከ ከመይ ጌርና ኢና ብሓባር ሰሪሕና ናብ እንዕወተሉ ከም ዘመርሸና እንገብሮ?
ዲሞክራሲ እምበኣር ናይ ተዓዋታይ -ተዓዋታይ፡ ማለት ዓወት ንኹሉ ኣካላትን ጉጅለታትን ማሕበረሰብ እምበር ብተናጸል ኣይኮነን። እዚ ክኸውን እንከሎ ግና ሓደ ነቲ ናይ ዲሞክራስያዊ ኣምር ስሒቱ ክጎዓዝ ይኹን ወይ እውን ኣብ ልዕሊ መትከላት ዲሞክራሲ ናይ ምንእኣስ መንፈስ ኣሊይዎ ዓንዲ ዲሞክራሲ ብቐሊሉ ክሰባበር ይኽእል። ስለዚ ጸኒሓዊ ኣመለኻኽታ ኣወጊድና፥ ናይ ሓባር ልምድታትን ምስ ዘመና ከጓዕዝ ዝኽእል ነፍሰ ተቕይሮ ክህልወናን ሰላምን ፖለቲካዊ ስምምዕን ክሰርጽን ነፍሲ ወከፍና ኣብ ሃገራዊ ጉዳያት ብዘይ ኣፈላላይ ጸቒጥና ክንሓስብ የድሊ።

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
ውልቃዊ ኣረኣእያ
ውልቀ-ሰብ ዝተሰረቱ እረኣእያ ኣብ ዝዓብለለሉ ሕብረተ-ሰብ፡ ሓደ ውልቀ-ሰብ ካብ እኩብ ንላዕሊ ጸብለል ኢሉ ይርአ ማለት እዩ። ነፍሲ-ወከፍ ሰብ ናቱ ሓሳብን ርእይቶን ኪህልዎ ይተባባዕ ማለት’ዩ። እቲ ውልቀሰብ ንነብሱ ከም ርእሱ ዚኽእል: ኣብ ህይወቱ: ምቾቱን መጻኢ ናብርኡን ሓላፍነት ዚወስድ ጌሩ ይርእያ። ንሱ/ንሳ መጀመርያ ነብሱ/ሳ ዝኸኣለ/ት ሰብ እዩ/ያ ብድሕሪኡ ድማ እዩ ወይ እያ ክፋል ናይቲ ሕብረተሰብ ዝቊጸር ወይ እትቊጸር።
ሓባራዊ ኣረኣእያ
ሓባራዊ ኣረኣእያ ሓባራዊ ኣረኣእያ ማለት ናይ ጕጅለ ረብሓ ካብ ናይ ውልቀሰብ ረብሓ ዚዓቢ ኣገዳስነት ኣለዎ ማለት‘ዩ። እቲ ንስኻ ከም ውልቀሰብ እትገብሮ: ንምሉእ ጕጅለ ይጸልዎ። ኣብ ሓደ ሓባራዊ ማሕበረሰብ ጽኑዕ ምትእስሳር ኣሎ። ኣብ‘ቲ ጕጅለ ዘለዉ ውልቀሰባት: ኣብ መንጎኦም ሓላፍነት ምስካም ኣሎ። ሓባራዊ ኣረኣእያ ማለት ዚበዝሕ እዋን ኣብ ስድራኻ ዚያዳ ሰብ ምቕባል ማለት‘ዩ። ዓጽመ-ስጋን እቲ ጕጅለን ከም ሓደ ስድራ ይቝጸሩ።
እተፈላለየ ናይ ሕብረተሰብ ስርዓት
እተፈላለየ ስርዓት ሕብረተሰብ እተፈላለየ ኣመለኻኽታ ኣለዎ። ሽወደን ብብዙሕ መልክዓ ውልቃዊት ማሕበረሰብ‘ያ። እቲ ንስኻ እትገብሮ ዚበዝሕ እዋን ንዓኻ‘ምበር ንስድራኻ ወይ ነዝማድካ ኣይጸሉን‘ዩ።
ሓባራዊ ኣረኣእያ ኪበሃል ከሎ ኸኣ እቲ ጕጅለ ካብ ሓደ ውልቀሰብ ኣውራ የገድስ ማለት’ዩ። ንሱ ርእሱ ዝኸኣለ ውልቀሰብ ደኣ‘ምበር ናይ ሓደ ጕጅለ ክፋል ኣይኮነን።
ኣብ ሽወደን እቲ መንግስቲ እዩ ነቲ ናይ ህዝቢ ድሕነት ውሕስነት ዚህብ። ከምዚ ኪብሃል ከሎ፡ ሓደ ሰብ ድሕነት ንኺስማዖ ኣብ ኣዝማድ ኪምርኮስ የብሉን ማለት እዩ። ኣብተን ንህዝበን ሓላፍነት ዘይወስዳ ሃገራት ግን እቲ ህዝቢ ንድሕነቱ ዝያዳ ኣብ ኣዝማድ ይምርኮስ።
ኣብ ሽወደን ሓደ ሰብ ገበን ምስ ዚፍጽም ንሱ ደኣምበር ስድራቤቱ ወይ ኣዝማዱ ብሰንኩ ኣይቅጽዑን እዮም።
< ናብቲ ዝሓለፈ ገጽ
ናብቲ ዚቕጽል ገጽ >
ናብቲ መውጽእ ኣርእስቲ ተመለስ


text:
Mefetsemta
መፈጸምታ
ቅጺ - 4
ብረታዊ ተጋድሎ ህዝቢ ኤርትራ፡ ኣብ ዘመናዊ
ታሪኽ ዓለምና ብንውሓቱን ምረቱን ሒደት መዳርግቲ
ጥራይ ክርከቦ ዝኽእል፡ ተጸብጺቡን ተጻሒፉን ክውዳእ
ዘይክእል ቅያታት ዝሓቘፈ እዩ። እቲ ብ1 መስከረም
1961 ዝጀመረ ብረታዊ ተጋድሎ ህዝቢ ኤርትራ፡
ዝተፈላለየ ወተሃደራውን ፖለቲካውን ምዕባለታትን
ፈታኒ መድረኻትን ሰጊሩ፡ ድሕሪ 30 ዓመታት ብ24
ግንቦት 1991 ብዓወት ተዛዚሙ።
መፈጸምታእምበኣር፡ ብኣጋጣሚ ብሩራዊ እዮቤልዩ ናጽነት ኤርትራ፡ ንዝኽሪ
ናይቲ ናጽነት ክውን ዝገበረ ናይ መወዳእታ ግጥማትን ሃዋሁ ናጽነትን ዝተሓትመ
መጽሓፍ እዩ። ድሕሪ ስርሒት ፈንቅል፡ ካብ ክፍላ ለካቲት 1990 ጀሚሩ ክሳብ
ዕለተ ናጽነት፡ ኣብ ግንባር ጊንዳዕ፡ ዞባ-ደቡብ፡ ኣብ ደንካልያን ውሽጢ ኢትዮጵያን
ዝተኻየደ፡ ከቢድ መስዋእቲ ዝሓተተ፡ ናይ ድሮ ናጽነት ወተሃደራዊ ግጥማት፡
ከምኡ’ውን ነቲ ግንባር ደቀምሓረ ብምፍራስ፡ ምትሓዝ ኣስመራ ዘበሰረ፡ ዛዛሚ
ስትራተጅያዊ መጥቃዕቲ ዘንጸባርቑ 36 ዛንታታት ሓቚፉ ኣሎ። መእተዊ፡ ኣብ
ድሕሪ ስርሒት ፈንቅል ብምትኳር፡ ንምርብራብ ግንባር ጊንዳዕ፡ ኣብ ግንባር
ደቀምሓረ ዝቐጸለ ሓያል ምርብራብ፡ ወፍሪ ደንከል፡ ከምኡ’ውን ህዝባዊ ሰራዊት
ዶብ ሰጊሩ ኣብ ውሽጢ ኢትዮጵያ ኣብ ጐድኒ ሰራዊት ወያነ ብምስላፍ፡ ካብ
መጥቃዕቲ ሽረ ክሳብ ምትሓዝ ኣዲስ-ኣበባ ዘካየዶ ሓያሎ ግጥማትን ናይ መወዳእታ
መጥቃዕቲ ግንባር ደቀምሓረን ምትሓዝ ኣስመራን ዘብርህ ስፊሕ ጽሑፍ ቀሪቡ
ኣሎ። ንነፍስ-ወከፍ ዛንታ ዘሰንዩን ነቲ ዛንታታት ዝሽፍኑዎ መድረኽ ዘጕልሑን
ኣሳእል ድማ ብብዝሒ ሰፊሮም ኣለዉ። ነቲ ኣብ መወዳእታ ኣብ ግንባር ደቀምሓረ፡
ደንካልያን ውሽጢ ኢትዮጵያን ዝተኻየደ ውግእ ዝገልጽ ወተሃደራዊ ካርታ’ውን
ተተሓሒዙ ቀሪቡ’ሎ።
ኣብዚ መጽሓፍ’ዚ 26 ጸሓፍትን ሓያለ ኣዘንተውትን ተሳቲፎም። ኲናት ካብ
ስነፍልጠት ንላዕሊ ስነጥበብ’ዩ፡ ሽፋ ሹም ዑመር፡ ወፍሪ ሶይራ-ቆሓይቶ፡ ክላሽን
ብበትሪ፡ 50 መዓልቲ ቅድሚ ናጽነት፡ ትንቢት ዓብዱራሕማን፡ ሓመድ ሃገረይ፡ ሞባእ፡
ሓይሊ-ሓርነት፡ ከዋኽብቲ ቀትሪ፡ ተስፋይ ኣብ ሕረት፡ ዝከኣለኩም ግበሩ... ዝኣመሰሉ
ዛንታታት ድማ ቀሪቦም ኣለዉ።
Published in
Download Book App
- 2016
Pages in print
- 573
Language
- Tigrigna
Book Reviews ገምጋም መጽሓፍ


text:
መንግስቲ ዝወስዶም ዘለው ገለ ስጉምትታት ሽብር ክፈጥሩ ይኽእሉ እዮም ኢሎም ከምዝሰግኡ ሓደ ኣባል ኣመራርሓ መድረኽ ገሊፆም።መድረክ ንተቓወምቲ ብናይ ሓሶት ገበን ምኽሳስን ንህዝቢ ምሽባርን ደው ይበል ክብል ፀዊዑ።
ኢህወደግ ነዚ ተዋስኦ ንምስራሕ ዝተገደደ ንመድረኽን ኣባል ውድባቱን ካብ ህዝቢ ንምንፃል ሓሲቡ እዩ ይብል መግለፂ መድረኽ።
ኣባል ኣመራርሓ መድረኽ ዶ/ር መረራ ጉዲና ከምዝበልዎን መድረኽ ብፅሑፍ ኣብ ዘውፅኦ መገልፅን ከምዝዘርዘሮን ነዚ ኣበሃህላ እዚ ዝድግፍ እኹል መርትዖ ኣሎ።ሎሚ ኢህወደግ ብግብረሽበራ ዝኸሶም ዘሎ መራሕቲ ገለ ውድባት ትማሊ ኣብዛ ሃገር እዚኣ ሰላማዊ ቓልሲ ዘካይዱ ዝነበሩን ምስ ኢህወደግ ዝበለፀ ምቅርራብ ዝነበሮምን እዮም ይብሉ።
ዶ/ር መረራ ብኣፅንኦት ከምዝገለፅዎ መድረኽን ኣባል ውድባት መድረኽን ብዝኾነ ይኹን መንገዲ ኣብ ተግባራት ግብረሽበራ ኣይዋፈሩን።
ዴሞክራሲያዊ ትካላት ኣብ ኢትዮጵያ ንኽዕምብቡ፡ነፃን ፍትሓውን ምርጫ ንኽካየድ ምግባር፡ኣብ ኢትዮጵያ ልዕልነት ሕጊ ንክኽብር ምርግጋፅን፡ብናይ ኢትዮጵያ ህዝቢ ሃብቲ ዝንቀሳቐሱ መራኸቢ ብዙሃን ንኹል ክፉት ንክኾኑ ክፈቅድን ዶ/ር መረራ ኢህወዴግ ብዛዕባ ክወስዶም ዝግብኡ ስጉምታት ዘርዚሮም።
ኢህወደግ ይኹን ላዕለዎት ሰበስልጣን መንግስቲ እቶም ብገበን ግብረሽበራ ዝተኸሰሱ፡ኣባላት መድረኽን ንሕጋዊ ውድባት ከም ሽፋን ብምጥቃም ምስ ኣሸበርቲ ውድባት ስለዝተሓባበሩን ስለዝሰርሑን እዮም ይብሉ።
ቀዳማይ ምንስቴር መለስ ዜንዊ ኣብ ሓደ እዋን ‘’ቓወምቲ ፓርትታት ጉልባብ ሓይልታት ፀረ ሰላም ኮይኖም ሕገ መንግስቲ ምስ ዘውሐሶም ሰላማዊ ኣገባብ እናሓዋወሱ ክነብሩ ከምዘይክእሉ ክፈልጡ ይግባእ።’’ኢሎም ነይሮም።
መደረኽ ኣብቲ ብፅሑፍ ዘውፅኦ መግለፂ ኢህወዴግ ጠንካራ ተቓወምቲ ኢዮም ወይ’ውን ክኾኑ እዮም ንዝብሎም ንናይታ ሃገር ፖለቲካዊ ሓይልታት ዝተፈላልለዩ ሽማት ብምልጣፍ ካብ ሕጋዊ መድረኽ ከውፅኦም ዝጀመረ ገና ካብ ብጚሓቱ ስልጣን ምስጨበጠ እዩ ይብል።


text:
ንፉዕ ሓረስታይ ኣብ ምህርቱ ክርዳድ፣ ሳዓዕን ጎንጨን ከይሕወሶ ቀትሪ ይኹን ለይቲ እንተይተሃከተየ ኣቐዲሙ ንዝራእቱ ስለዝርኢ ፅሩይ ምህርቲ ይሓፍስ። ህኩይ ሓረስታይ ግን ታህኺት ዝወለዶ ዘርኡ እንተይኣረየ ስለዝዘርእ ግራቱ ሰዓዕን ክርዳድን ዓሲልሉ ብምኽራም ምህርቱ ኣብ ርእሲ ምንካዩ ኣብ ፅርየቱ እውን ይጓደሎ። ነዚ እውን እዩ ወለድና “ከከም ዝዘራእኻዮ እዩ ዝዕፀድ” ዝብሉ። ነዚ ምስላ ብዘይምኽንያት ኣየልዓልናዮን። ናብ ወረዳ ኣስገደ ፅምብላ ኣምሪሕና ከከም ዝዘራእኻዮ ዝዕፀዶ ተግባር ስለ ዝተዓዘብና እዩ።
ቤት ፅሕፈት ልምዓት እቶት ወረዳ ኣስገደ ፅምብላ ኣብ ዙርያ መለሽ መደባታ ሕዚ እያ ትበራበር ዘላ እንተተብሃለት ምግናን ኣይኮነን። መብዛሕቲአን ኣብያተ ዕዮ ልምዓት እቶት ክልልና ንፀጋታት ግብሪ ኣለልየን ስለ ዝንቀሳቐሳ ዋላ ብዙሕ ሒሳብ መዝገብ ላዕለዎትን ማእኸለዎትን ነጋዶ እንተሃለወን ነቲ ልዕሊ ሓይሊ ሰበን ዝኾነ ስራሕ ምስ ክልል በዓል መዚ ልምዓት እቶት ብምርድዳእ ንሰለስተ ወርሒ በጀት መዲበን ካብ ካልኦት ገፀር ወረዳታት ብዝመፁ ክኢላታት እናተሓገዛ ዋኒነን ክውግና ፀኒሐን እየን። ቤት ፅሕፈት ልምዓት እቶት ወረዳ ኣስገደ ፅምብላ ግን ዓርሳ ክኢላ እንተይወገነት ሓገዝ እውን እንተይሓተተት ኣስተርሕያ እያ ፀኒሓ።
ኣብ 2008 ዓ/ም ብብርኪ ወረዳ ካብ 2005 ዓ/ም ጀሚሩ ዝነበርዋ “ኦዲት” ዘይኮኑ 333 ውዙፍ ሒሳብ መዛግብቲ መርሚራ ናብ ስሩዕ ኣእትያ ኣላ። እቶም ከፈልቲ ግብሪ ብእዋኖም ግብሪ ክትመነሎም ብዘይምኽኣሎም 25 ነጥቢ ሓደ ሚልዮን ብር ግብሪ ክኸፍሉ እናተገብኦም ኣብ እዋኑ ብዘይምትማኑ ግን ቅፅዓትን ወለድን ተወሲኽዎ ናብ 52 ሚልዮን ብር ብምዕባዩ ከፈልቲ ግብሪ ብኢፍትሓዊ ኣከፋፍላ ተማሪሮም ከንፀርፅሩን ክጠርዑን ምኽንያት ካብ ምዃን ሓሊፉ ጠንቂ ሰናይ ምምሕዳር ኮይኑ ፀኒሑ እዩ። ይኹን እምበር በዓል መዚ ልምዓት እቶት ክልልና እቲ ክፍተት ካብ ቤት ፅሕፈት ልምዓት እቶት እታ ወረዳ ዝብገስ ብምዃኑ ነቶም ነጋዶ እቲ ተወሲንዎም ዝነበረ 26 ነጥቢ 9 ሚልዮን ብር ወለድን ምምሕዳራዊ ቅፅዓትን ብምልዓል ክረጋግኡ ገይሩዎም እዩ።
እታ ቤት ፅሕፈት ነዞም ውሱናት መዛግብቲ ኦዲት ዘይገበረትሉ ምኽንያት እንታይ ምዃኑ እንትንሓትት ሰራሕተኛታት እታ ቤት ፅሕፈት ዝገልፅዎ ሓሳብ ኣለዎም። “ሓደ ጊዜ ዋጋ ወርቂ ብናይ ደደቢት ማይክሮ ፋይናንስ ሓዝዎ ካሊእ ጊዜ ድማ ብናይ ብሄራዊ ባንኪ እናተብሃልና መምርሒ ስለ ዝወረደልና እናተፀገምና ብምፅናሕና እዩ” ክብሉ እዮም ምኽንያት ዘቕርቡ። እቲ ምኽንያት ንሱ እንተዝኾን እውን ፀገም ኣይምነበሮን። እቲ ምንታይ እተን መምርሒታት ብዝመፃኦም ንኣኣተን እናጠቐሱ ንምስራሕ ምንም ዝዓግቶም ኣይነበረን። ካሊእ ድማ እቲ ኦዲት ዘይኮነ ሒሳብ መዝገብ ናይ ወርቂ ጥራሕ ብዘይምዃኑ እቲ ምኽኒት ሚዛን ዝደፍእ ኣይኮነን።
ኣፈፃፅማ ስራሕ እቶም ሰራሕተኛታት ሐዚ እውን ምስ ካልኦት ኣብያተ ፅሕፈት ዘወዳድር ቁመና ንክህልዎም ብዙሕ ይቐርዮም እዩ። እዚ እውን ዋላ እኳ ቅድሚ 2008 ዓ/ም ዝነበርዎም ውዙፋት ኦዲት ዘይኮኑ ሒሳብ መዛግብቲ ኣፅፊፎም ናብ ስርዓት ምሕደራ ግብሪ እንተኣተዉ ፀጋታት ግብሪ እቲ ከባቢ ፀንቂቕካ ኣብ ምጥቃም ግን ሕዚ እውን ነዊሕ ርሕቐት እዩ ዝተርፎም። ብርግፅ ካብ ክልል ዝመፀ 237 ነጥቢ ሽዱሽተ ሚልዮን መረዳእታ መሸጣን ባዕልቶም ሒሳብ መዛግብቲ እንትምርምሩ ዝኣከብዎ መረዳእታን ደሚሮም ብምጥቃም ኣብ ሰለስተ ነጋዶ ጥራሕ 11,000 ብር ዝተሰወረ ተወሳኺ ግብሪ እንተኽፈሉ መሊኦም ስርዓት ግብሪ ከንግሱ ግን ሰፊሕ ክፍተት እዩ ዘለዎም። ኣብታ ወረዳ “ውራይ ግብሪ ውራይ ኩሉ ዜጋ እዩ” ዝብል ኣረኣእያ ገና ሱር ዘይሓዘ ምዃኑ መርኣያ ናይዚ መደምደምታ እዩ።
ኣብታ ወረዳ ብመዳርግቲ ኣካላት ክእከብ ዝተትሓዘ እቶት ኣብ ቤት ፅሕፈት ሃፍቲ ማይን መኣድንን ኢነርጅን ጥራሕ ስለ ዝኾነ እዩ ዓብዪ ክፍተት ኣለዎም ዘብሎም። ምኽንያቱ ከምኒ ቤት ፅሕፈት ልምዓት እቶት ወረዳ ኦፍላ እቲ ልኡኽ ብዝግባእ ተሓንጊጠን ካብ ቤት ፅሕፈት ትልምን ፋይናንስን፣ ሃፍቲ ማይን መኣድንን ኢነርጅን፣ ሕርሻን ልምዓት ገፀርን ፍትሕን ዝኣመሰላ መዳርግቲ ኣካላት እታ ወረዳ ክእክብኦ ዝግባእ እቶት ነፂረን እናሃባ እየን። ምሃብ ጥራሕ ዘይኮነስ ብርኪ ኣፈፃፅማኣን እውን በቢ ርብዒ ዓመቱ እናገምገማ ስርርዕ ክተካይደለን ተዓዚብና ነይርና። ቤት ፅሕፈት ልምዓት እቶት ወረዳ ኣስገደ ፅምብላ ግን ነዚ መስርሕ ኣይሰዓበቶን። ብዘይካ እዚ መብዛሕተን ወረዳታት ኣብያተ ፅሕፈት ልምዓት እቶት ክልልና ኣብ በቢ ወረድኡ ዘለዋ ኣብያተ ፅሕፈት ትልምን ፋይናንስን ካብ ጣብያ ክሳብ ወረዳ ዘለዉ ዝውገዱ ንብረታት ብጨረታ ይኹን ካልኦት ኣታዊታት ተጠቒመን ክሳብ ክልተ ሚልዮን ብር ክእክባ ትልሚ እንትሕዛ ቤት ፅሕፈት ልምዓት እቶት ወረዳ ኣስገደ ፅምብላ ግን እዚ መስርሕ ኣይተጠቐመትሉን። ካሊእ ይትረፍ ቤት ፅሕፈት ትልምን ፋይናንስን እታ ወረዳ ንተመን ግብሪ ነጋዶ ዝሕግዝ መረዳእታ ዕድጊት ንብረት መንግስቲ እውን ኣብ ዓመት ሓደ ግዜ እያ ትህብ። ንሱ እውን ሰራሕተኛታት እቶት ከይዶም ዘምፅእዎ ብምዃኑ ውራይ ግብሪ “ውራይና” ኢሎም ከም ዘይሓዝዎ ሓደ መርኣዪ እዩ።
ኣብታ ወረዳ ግብሪ መሬት ንምእካብ ዝግበር ምንቅስቓስ እውን ካሊእ መርኣዪ ድኽመት እታ ቤት ፅሕፈት እዩ። ወረዳ ኣስገደ ፅምብላ ኣብዚ ዓመት ካብ ግብሪ መሬት ክልተ ሚልዮን ብር ንምእካብ ተሊሞም ዛጊድ 40 ምኢታዊ ፈፂሞም ኣለዉ። እዚ ድማ ምስ መሬት ምምሕዳር ይኹን ካልኦት ኣመራርሓ ብዝግባእ ተዋዲድካ ካብ ዘይምንቅስቓስ ዝብገስ እዩ። ብመሰረቱ እታ ቤት ፅሕፈት ኣብታ ወረዳ ዘሎ ስፍሓት ተሓራሲ መሬት “73 ሽሕ ሄክታር እዩ” እንትትብል ቤት ፅሕፈት ምምሕዳር መሬት እታ ወረዳ ድማ “ኣይፋል 57 ሽሕን 775 ሄክታር ደኣ” ኢሉ ይምጉት። ካብ ዝገርም ነገር “ኣብ ሕድሕድ ጣብያ ዘሎ መጠን ስፍሓት መሬት ንምርካብ ንፅገም ኢና” ንዝብል ሓሳብ መተሓባበሪ ኣተኣኻኽባ እቶትን ክትትልን ቤት ፅሕፈት ልምዓት እቶት እታ ወረዳ ኣይተ ቸሩ ወልዳይ፣ “ዝሓተና ኣካል ኣይረኸብናን እምበር እንታይ ኮይንና መረዳእታ ዘይንህብ” ዝብሉ ድማ ሓላፊ ምምሕዳር መሬት እታ ወረዳ ኣይተ መኮነን በርሀ እዮም። ስለ ዝኾነ እውን እዩ ዘይምንባብ ክሳብ ክንድዚ ሓደጋ ስለ ዘለዎ ክናበቡን ክዋደዱን ይግባእ ንብል ዘለና።
ኣብ ግብሪ መሬት ዝነበረና ትዕዝብቲ ዛዚምና ናብ ቤት ፅሕፈት ሃፍቲ ማይን መኣድንን ኢነርጅን እንትነምርሕ እውን ኣብ ሓንቲ ወረዳ ክልተ ዓይነት ትልሚ ኢና ረኺብና። እቲ ብቤት ፅሕፈት ልምዓት እቶት እታ ወረዳ ዝተነገረና ትልሚ “ኣብዚ ዓመት 600 ሽሕ ብር እቶት ካብ ሮያሊቲ ክንእክብ ኢና” ዝብል እንትኾን ካብ ቤት ፅሕፈት ሃፍቲ ማይን መኣድንን ኢነርጅን ድማ ሓደ ሚልዮን እዩ ዝብል። እቲ ኣፈላላይ ኣብ ትልሚ ጥራሕ ዝተሓፀረ ኣይነበረን። መተሓባበሪ ኣተኣኻኽባ እቶትን ክትትልን ኣይተ ቸሩ ወልዳይ ካብ ሮያሊቲ (ፀጋታት ሃፍቲ ተፈጥሮ) 595 ሽሕ ብር ከም ዝተኣከበ እንትገልፁልና ኣብ ውሱን ሰዓት ኣፈላላይ ቃለ መሕትት ዘካየድናሎም በዓል ሞያ ሃፍቲ ተፈጥሮ ቤት ፅሕፈት ሃፍቲ ማይን መኣድንን ኢነርጅን እታ ወረዳ ኣይተ ሰይድ መሓመድ ብርሃን ድማ ሓደ ነጥቢ 47 ሚልዮን ብር ከም ዝተኣከበ እዮም ዝገልፁ።
እዚ ኣፈላላይ ኣሃዝ (ዳታ) ክፍጠር ዝኸኣለ እውን ቤት ፅሕፈት ልምዓት እቶት ወረዳ ኣስገደ ፅምብላ ከምተን ካልኦት ወረዳታት ፀጋታት ግብሪ ኣለልያ ንሕድሕድ ቤት ዕዮ ሸንሺና ብምሃብ ንኣፈፃፅማኡ ክትትል ስለ ዘይትገብር እዩ። ካሊእስ ይትረፍ እቶም መተሓባበሪ ልምዓት እቶት ኣብ ሑፃን እምንን ዘሎ ምንቅስቓስ እታ ወረዳ ውሱን ምዃኑ እንትገልፁ ኣይተ ሰይድ ግን ኣብ ሑፃ 805፣ ኣብ እምኒ 302፣ ኣብ ወርቂ 274፣ ኣብ ሓመድ ድማ 126 ብድምሩ 1507 መናእሰይ ተወዲቦም ይሰርሑ ብምህላዎም ሑፃን እምንን እቲ ዝለዓለ ምንቅስቓስ ዘለዎ ከም ዝኾነ የረድኡ። ኣብዚ ግን ንሮያሊቲ ዝቆፃፀሩ ክምደቡ ዝግበኦም ክልተ ሰራሕተኛ ብዘይምቑፃሮም እቲ ዝግባእ ሮያሊቲ ከም ዘይእከብ እዮም ኣይተ ሰይድ ዘተሓሳስቡ።
ብመሰረቱ ከም እኒ ወረዳ ቆላ ተምቤንን ታሕታይ ቆራሮን ዝኣመሰላ ወረዳታት ካብ ሮያሊቲ ዝርከብ ፀጋታት ግብሪ ፀንቂቐን ንምጥቃም በቢ ከባቢኡ ነባራት ተጋደልቲ መልሚለን ሕድሕድ ቢያጆ ሑፃ፣ እምኒ ይኹን ፀፀር “ፓድ” ይቑረፆ ምህላዉ ክከታተሉ እንትገብራ ኣብታ ወረዳ ግን እዚ መስርሕ ኣይፍለጥን። ካሊእስ ይትረፍ “ክንደይ ፀፀይቲ እምኒ (ክረቸር) ኣለዋኹም? ከመይ ትከታተልወን?” ኢልና ንኣይተ ቸሩ እንትንሓትት በዝሐን ካብ ዘይምፍላጥ ጀሚሩ እቲ “ንከታተሎ ኢና” ዝብልዎ መልሲ እውን ስሩዕ ኣንፈት መከታተሊ ስለ ዘይብሎም ዘዕግብ ኮይኑ ኣይረኸብናዮን። እንተ ኣይተ ሰይድ ግን ኣብ ርእሲ ዝግባእ ሓይሊ ሰብ ዘይምቁፃሩን ደገፍቲ ዋርድያታት ዘይምህላዎምን ክልተ ሰብ ምስ ዘሎ ዓብይ ፀገም መጓዓዝያ ሕንቆ ገጢሞም ምስ ካሊእ ስራሕ ቤት ፅሕፈቶም እናዋደዱ ኣብ 23 ጣብያታት እታ ወረዳ ብዝገበርዎ ክትትል ሓደ ነጥቢ 47 ሚልዮን ብር ኣኪቦም ከምዘለዉ ይገልፁ። ፅቡቕ ስለ ዝከታተሉ እውን መምርሒ ዝተሓላለፋ 20 ቢያጆ ሑፃን እምንን ዝፀዓና መኻይንን ካብ ዝተፈቐደለን ወፃኢ ዝተረኸባ 16 መሽናት መእረዪ ወርቅን ብምቁፅፃር ንሕድሕደን 5,000 ብር ብድምሩ 130,000 ብር ከም ዝተቐፅዓ የገንዝቡ።
ኣብዚ ምስ ወርቂ ዝተኣሳሰረ ሕድሕድ ዜጋ ክሓስብሉ ዝግባእ ዘይሕጋዊ ተግባር ከምዘሎ ኣይተ ሰይድ ዝሃብዎ ሓበሬታ ኣሎ። ወረዳ ኣስገደ ፅምብላ ምስ ዘለዋ ልዑል ሃፍቲ ወርቂ ተዛሚዱ ካብ ካልኦት ወረዳታት ክልልና እንተይተረፉ ዝመፁ መናእሰይ ተወዲቦም ፍቃድ ረኺቦም ወርቂ ዝኣርዩላ ወረዳ እያ። ኣብታ ወረዳ ቅድም እንትብል ብባህላዊ መንገዲ ኣብ ዓመት 10 ኩንታል ወርቂ ተኣርዩ ናብ ባንኪ ኣታዊ ይኾን ነይሩ። ሕዚ መንግስቲ ብዝገበሮ ምትዕርራይ መናእሰይ በቢ 25 ኣብ ሓደ ብምውዳብ ሓንቲ መሽን መእረዪት ወርቂ ብምግዛእ ስለዝንቀሳቐሱ ጉልበቶምን ግዜኦምን ኣብ ርእሲ ምቑጣቡ ብዙሕ ወርቂ ክረኽቡ እውን እናሓገዞም እዩ። ስለ ዝኾነ ኣብዚ ዓመት 10 ኩንታል ወርቂ ናብ ብሄራዊ ባንኪ ንምእታው ተሊሞም ኣብ ትሸዓተ ወርሒ ዝኣተወ ግን ሓደ ነጥቢ 76 ኩንታል ጥራሕ እዩ። ናይዚ ምኽንያት እውን ኣብታ ወረዳ ዘለው ልዕሊ 70 ዝኾኑ ዘይሕጋዊ ነጋዶ ወርቂ ብኮንትሮባንድ ንሱዳን፣ ኬንያን ካልኦት ሃገራትን እናወሰዱ ሽሻይ ባዕዲ ስለዝገብርዎ እዩ።
ብመሰረቱ ሕድሕድ ዜጋ ክግንዘቦ ዝግባእ ነገር እንተሃለወ እቲ ዘዋህለሎ ሃፍቲ ተረጋጊዑ ክጥቀሞ ዝኽእል ሰላም እታ ሃገር ውሑስ እንትኸውን ጥራሕ እዩ። ሕድሕድ ሰብ ወፊሩ ብሰላም ክምለስን ተመሊሱ ብሰላም ክሓድርን እንተኾይኑ ናይ ግድን ሰላም ክህሉ ኣለዎ። ሰላም ሓንቲ ሃገር ዝረጋገፅ ድማ መንግስቲ ንኣካላት ፀጥታ ይኹን ካሊእ ግልጋሎትን መሰረተ ልምዓትን ዝኾን በጀት እንትረክብ እዩ። ስለዝኾነ ሕድሕድ ዜጋ ብዝውገኑ መሰረተ ልምዓትን ካልኦት ፕሮጀክትታትን ዕድል ስራሕ ክረክብን ተጠቃሚ ክኸውንን እንተዘይገይርካዮ ንስኻ እናበላዕኻን እናሰተኻን ሱቕ ኢሉ ክርኢ ከም ዘይኽእል ምፍላጥ የድሊ። እዚ ከይኸውን ድማ መንግስቲ በጀት ክረክብ ኣለዎ። ልምዓት ከሳልጥ ኣለዎ፣ በጀት ዝርከብ ድማ ካብ ዝርካቡ እቶት ምዃኑ ዝፍለጥ እዩ።
እቲ ሓቂ እዚ እናሃለወ ሃገርና ብሕፅረት ሸርፊ ወፃኢ ህንፀት ዓበይቲ ፕሮጀክትታት ኣብ ዝፈታተንዋ እዋን ነቲ ፀገም ክቐርፍ ትፅቢት ዝግበረሉ ሃፍቲ ወርቂ ሓደ ሓደ ሰባት ሰለስተ ምኢታዊ ሮያሊቲ ንዘይምኽፋል ናብ ብሄራዊ ባንኪ ኢትዮጵያ ምእታው ገዲፎም ንውልቀ ደላሎ ክህቡ ይረኣዩ ኣለዉ። እዚ ተግባር ድማ ስኽን ኢልካ ክሕሰበሉን ሕጋዊ ስጉምቲ ክጠናኸረሉን ዘለዎ ጉዳይ እዩ። እቲ ዝገርም ነገር ሕድሕድ ኣብቲ ቦታ ዝሰርሕ ሰብ እቲ ንመንግስቲ ዝኸፍሎ ገንዘብ ይገበጥ እንተተባሂሉ ኣብዚ እቶ ዝበሃል ኣይኮነን። ንኣብነት ካብ 1000 ብር ዝዋግኡ መኣድን እቲ ተጠቃሚ ዝኸፍላ ግብሪ 30 ብር ጥራሕ እያ። እዚ ድማ ንመረጋገፂ ልምዓትን ሰላምን ስለ ዝኾነ እንተተኸፈለ ዝጎድእ ኣይኮነን። ኮይኑ ግን ከምቲ ቻይናውያን ሓደ ሓደ ኣከብቲ ክራይ ሪኦም “ኣንታ እዞም ኢትዮጵያውያን ካሊእ ዓዲ ግዲ ኣላቶም እያ?” ዝብልዎ ናብ ትዕዝብቲ ዘእቱ ተግባር እዩ። ትዕዝብቲ ጥራይ ዘይኮነስ ስርዓት ግብሪ ዘይብላን ዘበናዊት ዘይኮነትን ሃገር ተባሂሉ ዋሕዚ ኢንቨስትመንት እውን ዝዓግት ክኸውን እዩ። ብምዃኑ እዚ ሃፍቲ ክልልና ሽሻይ ፀረ ሰላም ሓይልታት ንከይኸውን ሕድሕድ ዜጋ ነቲ ጉዳይ ብውነ ተረዲኡ ክንቀሳቐሰሉ ይግባእ። ኣብዚ ዝምልከቶም ኣብያተ ዕዮ ይኹን ምምሕዳር እታ ወረዳ ብዕቱብ ክሰርሓሉ ዝግባእ ውራይ ምዃኑ ነተሓሳስብ።
እዚ ኮይኑ ድምር ምንቅስቓስ ቤት ፅሕፈት ልምዓት እቶት ወረዳ ኣስገደ ፅምብላ ብብዙሕ መዐቀኒ እንትረአ ገና ካብ ምድቃስ ዘይተበራበረት ስለዝኾነ ዘይተሰግረ ሓጓፍ ግብሪ ክንብሎ ተገዲድና ኣለና። እዚ ድማ ምምሕዳር እታ ወረዳ ብዝግባእ ገምጊሙ እቲ ፀገም ክፈትሖ እዩ ዘለዎ። እታ ወረዳ ብፀጋታት ግብሪ ዝሃፍተመት እናሃለወት ክንዲ ፀጋታታ ብዝግባእ ፀንቂቓ ምጥቃም ንዓርሳ በጀታ እንተይሸፈነት፤ ንዝምደበላ በጀት 70 ምኢታዊ ተመፅዋቲት ክትኾን ምኽኣላ ኣመራርሓ እቶት ኮነ ኣመራርሓ ወረዳን ህዝባን ኣዐርዩ ከተሓሳስቦም ዝግባእ ዋኒን ክኸውን ኣለዎ።


text:
ሰልፊ ኤን.ሲ.ፒ. ንሽምግልና ኤርትራ ተቐቢሉ
ኤርትራ ኣብ መንጎ መንግስቲ ሱዳንን ተቓወምቲ ሓይልታትን ንምሽምጋል ዝወሰደቶ ተበግሶ፣ ኣብ ስልጣን ዘሎ ሰልፊ ሃገራዊ ባይቶ ብሓጎስ ከምዝቕበሎ፣ ወሃብ ቃል’ቲ ውድብ ኣመልኪቱ።
ባድረልዲን ኣሕመድ ኢብራሂም ኣብ መግለጺኡ፣ ዝርዝር ሓበሬታ’ኳ እንተዘይሃበ፣ ኤርትራ ዝወሰደቶ ተበግሶ ኤን.ሲ.ፒ. ብዘይምውልዋል ከምዝቕበሎ ኣብሪሁ።
ኣቐድም ኣቢሉ ኣቦ ወንበር ምንቅስቓስ ህዝባዊ ሓርነት ሱዳን ናብ ኤርትራ ዑደት ድሕሪ ምክያዱ፣ ንዕኡ ተኸቲሉ ሚኒስተር ምክልኻል ሱዳን ዓብደልራሒም ሑሴን ናብ ኣስመራ ብምኻድ ምስ ፕረዚደንት ኢሰያስ ኣፍወርቂ ከምዝተዘራረበ ይፍለጥ።
እቲ ሚኒስተር ምክልኻል ናብ ሃገሩ ኣብ ዝተመልሰሉ እዋን ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፣ ብዛዕባ’ቲ ብመንግስቲ ኢትዮጵያ ዝተጀመረ ዝርርብ ሰላም ንፕረዚደንት ኢሰያስ መብርሂ ከምዝሃቦ ሓቢሩ።
ንሱ ብተወሳኺ፣ ኤርትራ ናይ ሽምግልና ተራ ክትጻወት እንተኾይና መንግስቲ ሱዳን ኣቐሚጥዎም ዘሎ ከም ጉዳይ ብሉ ናይልን ደቡብ ኮርዶፋንን ዝኣመሰሉ ነጥብታት ኣብ ግምት ከተእትዎ ከምዝግባእ ገሊጹ።


text:
“ድኽነትን ስእነት ስራሕን ከተማታት ንምቕናስን ዘፈር ልምዓት
ኢንዳስትሪ ንምዕባይን ደኣንት ወሳኒ ግደ ኣለዎ።
ኣምባሳደር ዶክተር ኣዲስኣለም ባሌማ
ቀዳማይ ክፋል
ስትራተጂክ ትልሚ ካልኣይ ትልሚ ዕብየትን “ትራንስፎርሜሽንን” ኤጀንሲ ልምዓት ደኣንት ትግራይ ከምዘመላኽቶ፣ በዝሒ ነባሪ ከተማታት ትግራይካብቲ ሐዚ ዝርከብሉ 28 ምኢታዊ፣ ኣብ 2012 ዓ/ም ናብ 30 ምኢታዊ ክዓቢ እዩ። ስለዝኾነ ድማ ነዚ ወሰኽ ህዝቢ ዘተኣናግድ ዕድል ስራሕ ብምፍጣርመጠን ስእነት ስራሕ ሐዚ ካብ ዘለዎ 17 ሚኢታዊ ኣብ መወዳእታ ካልኣይ ትልሚ ዕብየትን ስግግርን ናብ ትሕቲ 10 ምኢታዊ ክንኪ ክግበር እዩ። ብተወሳኺ ድማ መጠን ድኽነት ካብ 23 ነጥቢ 4 ምኢታዊ ናብ ትሕቲ 12 ምኢታዊ ንምቕናስ ይስራሕ ከምዘሎ እቲ ስትራተጂክ ትልሚ ይሕብር። ስለዚ ደኣንት ነዚ ኣብ ምፍፃም ዝለዓለ ብፅሒት ካብ ዘለዎም ዘፈራት ልምዓት ሓደ እዩ።
ነዚ ንምዕዋትእውን ብዋናነት ኣብ ከይዲ ትግበራ ዘጋጥሙ ክፍተታት ክእለት፣ ኣረኣእያ፣ ቴክኖሎጂ፣ ኣሰራርሓን እታወትን ንምፍታሕ ሰፊሕ ምንቅስቓስ ይግበር ኣሎ። ብኻሊእ ወገን ድማ ብሉፅ ተመክሮ ደኣንት ብምስፋሕ ኣብ መንጎ ደኣንት ዝተመጣጠነ ኣፈፃፅማ ንኽህሉን ንብሉፃት ብምትብባዕ እወንታዊ መንፈስ ንሕንሕ ንምፍጣርን ብትኹረት ይስራሕ ኣሎ። ነዚ መሰረት ብምግባር፣ ኤጀንሲ ልምዓት ደቀቕትን ኣናእሽተይን ትካላት ንግዲ ትግራይ ብምኽንያት መዓልቲ ሰማታት ንሻብዓይ ግዘ በዓል ቅነሃርበኛታት ልምዓት ደኣንት ኣሳሊጡ እዩ።
“ሰራዊት ደኣንት ብምጥንኻር፣ ልምዓትን ሰናይ ምምሕዳርን ብምንጋስ ሰማእታትና ንኽሓስ!” ኣብ ትሕቲ ዝብል መሪሕ ጭርሖ ምርኢት ፍርያት ንግድን ባዛርን ደኣንት፣ ዑደት ኣብ ብሉፃት ስራሕቲ ደኣንት ከተማ መቐለን መድረኽ ዘተን ተኻይዶም እዮም። ብዘይካ እዚ መርኣያ ውዳበታት ደኣንት፣ ትካላት ደኣንት፣ መንቀሳቐስቲ ጉድኣት ኣካላት ደኣንት፣ ደቂ ኣንስትዮ መንቀሳቐስቲ ደኣንትን ፖለቲካዊ፣ ሞያውን ገንዘባውን ደገፍ ዝገበሩ ሰብሞያን መንግስታውን ዘይመንግስታውን ትካላት ሽልማትን ኣፍልጦን ተዋሂብዎም እዩ። ካብ ኣናእሽተይ ናብ ማእኸላይ ብርኪ ሃፍቲ ዝተሰጋገሩ መንቀሳቐስቲ ደኣንት እውን ክምረቑ ክኢሎም እዮም።
ኣብቲ ዕለት ናይ ክብሪ ጋሻ እቲ መድረኽ ስነ ስርዓት ሽልማትን ኣፍልጦ ደኣንትንዝነበሩ ምክትል ርእሰ ምምሕዳርን ሓላፊ ቢሮ ልምዓት ከተማ፣ ንግድን ኢንዳስትርን ብሄራዊ ክልላዊ መንግስቲ ትግራይ ኣምባሳደር ዶክተር ኣዲስኣለም ባሌማ፣ ህዝቢ ትግራይ ንህልውንኡ ኣብ ሓደጋ ዘውደቐ ስርዓት ንምድምሳስ 17 ዓመት ኣብ ዘካየዶ መሪር ዕጥቃዊ ቃልሲ መስዋእትን መቑሰልትን ከምዝኸፈለ ተዛሪቦም። ህዝቢ ትግራይ፣ ኣብ ዘካየዶ ቃልሲዝተኸሎ ህዝባውን ዲሞክራስያውን ስርዓት ኣብ ዝሓለፉ 25 ዓመታት ተጠቃሚ ሰላም፣ ልምዓትን ዲሞክራስን ይኸውን ኣሎ።ካብኡ ሓሊፉእቲ ኣብ ከተማታት ተጣይሾም ብዘለዉ ደቀቕትን ኣናእሽተይን ትካላት ንግዲ ኣቢሉ ዝረጋገፅ ዘሎ ፍትሓዊ ተሳትፎን ተጠቃምነትን ልምዓት ናይዚ ኣብነት እዩ።
“ድኽነትን ስእነት ስራሕን ከተማታት ንምቕናስን ዘፈር ልምዓት ኢንዳስትሪ ንምዕባይን ደኣንት ወሳኒ ግደ ኣለዎ። ኣብዚ ሐዚ እዋን ውሕስነት ምግቢኣረጋጊፀን ኣብ ዝለዓለ ብርኪ ዕብየት ኢንዳስትሪ በፂሐን ዝርከባ ሃገራት ዓለም ፍልፍለን ልምዓት ደኣንት እዩ። ልምዓት ደኣንት ኣብ ሃገርና እውን ተመሳሳሊ ተልእኾ እዩ ዘለዎ” ይብሉ ኣምባሳደር ዶክተር ኣዲስኣለም ባሌማ። ደኣንት ብውሱን መበገሲ ርእሰማልን መስርሕ ቦታን ክጣየሽ ዝኽእልን ሰፊሕ ሓይሊሰብ ዝጠልብን ዘፈር እዩ። ነዚ መሰረት ብምግባር ዛጊድ ብዝተገበረ ሰፊሕ ምንቅስቓሰ እውን ድኽነትን ስእነት ስራሕን ከተማታት ትግራይ ደረጃ ብደረጃ ይቕንስ ኣሎ። ካብኡ ሓሊፉ ከም ሃገር ኣብቶም ቀፂሎም ዘለዉ ዓመታት ክንበፅሖ ዝዓለምናዮ “ፖሊሲ ኢንዳስትሪ ዝመርሖ ቁጠባ” ቀንዲ ፍልፍሉ ልምዓት ደኣንት ስለዝኾነ ልዑል ቆላሕታ ተዋሂብዎ ይስረሐሉ ምህላዉ ይፍለጥ።
“ብፍላይ ናብ ብርኪ ማእኸላይ ሰብ ሃፍቲ ተሰጋጊሮም ዝተመረቑ መንቀሳቐስቲ ደኣንት መሰረት ናይቲ ኢንዳስትሪ ስለዝኾኑ ኣብ ዘተኣማምን ብርኪ ዕብየት ክሳብ ዝበፅሑ ቀፃሊ ደገፍን ክትትልን ክግበረሎም እዩ። ነዚ ብፍሉይ ዝከታተል ‘ኤጀንሲ’ ንክጣየሽ ኣብ ምርድዳእ ተበፂሑ እዩ። ቤት ምኽሪ ብሄራዊ ክልላዊ መንግስቲ ትግራይ ክሳብ ዘፅደቖ ግና ኣድላይ ቅድመ ምድላው ይግበር ኣሎ” ክብሉ ኣምባሳደር ዶክተር ኣዲስኣለም ይገልፁ።
ብተወሳኺ ብቐፃልነት ንዝግበር ደገፍን ክትትልን ንክጥዕም ድማ ተበታቲኖም ዝርከቡ ኣናእሽተይን ማእኸለዎትን ደኣንት በቢከተምኡ ኣብ ዝተጣየሸ ዞባ ኢንዳስትሪ ክጥርነፉ ክግበር እዩ። ከምዚ ዓይነት ኣወዳድባ ድማ ኣባላት ደኣንት ኣብ መንጎኦም ዘሎ ብሉፅ ተመክሮክመሃሃሩን ነንርአሶም ዕዳጋ ክተኣሳሰሩን እውን ዝሕግዞም እዩ።
ብተመሳሳሊ ዝተዋደደ ፓርክ ልምዓት “ኣግሮ ፕሮሶሲንግ” ኣብ ሑመራን ከባቢኣን ንምስፍሕፋሕ ይስራሕ ኣሎ። ነዚ ዝመርሕ ኮርፖሬሽን እውን ተጣይሹ ብዕሊ ስርሑ ጀሚሩ ይርከብ። እዚ እውን ኣብ ዘፈር ልምዓት ኣግሮ ፕሮሰሲንግ ንዝዋፈሩ ወገናት ቀፃሊ ደገፍን ክትትልን ዝህብ እዩ። “ቴክኒካውን ንዋታውን ድጋፋትን ኣቕርቦት ልቓሕን ንኽህሉዝገብሩ ከም ትካል ደደቢት ዕቋርን ልቓሕን፣ ባንኪ ልምዓት ኢትዮጵያ፣ ካዛ መቕረቢ ማሽነሪን ትካላት ቴክኒክን ሞያን ድልዋት ስለዝኾና ቀልጢፍና ናብ ተግባር ክንኣቱ ይግባእ” ኢሎም።
ብካሊእ ወገን ድማ መንግስቲ ብዝፈጠሮ ምችው ኩነታት ኢንቨስትመንት ተጠቒሞም ብዙሓት ዓለምለኻዊ ኩባንያታት ናብ ክልልና ይመፁ ኣለው። እዞም ኩባንያታት ዘለና ሕፅረት ገንዘብ፣ ስግግር ቴክኖሎጂ፣ ከይዲ ቁፅፅርን ምትእስሳር ዕዳጋን ዝፈትሑ ስለዝኾነ ብኣግባቡ ክንጥቀመሎም ከምዝገባእ ኣምባሳደር ዶክተር ኣዲስኣለም ኣተሓሳሲቦም። “መንቀሳቐስቲ ደኣንት ኣብ ከይዲ ስራሕ ፈተንቲ ዝኾኑ ዕንቅፋታት ከጋጥምዎም ይክእሉ። ስራሕ ፈጣሪ ዝበሃል ድማ ፈተናታት ከም ፀጋ ተቐቢሉ ናብ ረብሕኡ ዝቕይር እዩ። ነዚ ኣብ ግምት ኣእቲና እንተሰሪሕና ናብቲ ዝድለ ብርኪ ዕብየት ክንበፅሕ ኢና” ክብሉ ድማ ኢሎም።
ሓላፊ ኤጀንሲ ልምዓት ደቀቕትን ኣናእሽተይን ንግዲ ትካላት ትግራይ ኣይተ ጥላሁን ታረቀ “መስመር ተሃድሶና ካብ ዘጨበጠና ወሰንቲ ዘፈራት ልምዓት፣ ደኣንት ተጠቃሲ እዩ” ኢሎም። እዚ ዘፈር ልምዓት፣ ድኽነትን ስእነት ስራሕን ነበርቲ ከተማታት ዝቕንስን ፍትሓዊ ክፍፍል ሃፍቲ ክህሉ ዘኽእልን እዩ። ድሕሪ ተሃድሶ ምስ ምስፍሕፋሕ ከተማታትን ምውሳኽ በዝሒ ህዝብን ተኣሳሲሩ በዝሒ ደላይ ስራሕ እውን ብልዑል ናህሪ ክዓቢ ፀኒሑ እዩ። እዚ ፀገም ንዝዓበያን ኣብ ምዕባይ ዝርከባን ሃገራት ዓለም ዝፈታተነን ዘሎ እኳ እንተኾነ መንግስቲ ልምዓት ደኣንት ኣጣይሹ ንምጉልባቱ ብትኹረት ብምስርሑ ግና ኣብ ትሕቲ ቁፅፅር ክኸውን ኪአሉ እዩ።
ልምዓት ደኣንት ብዓቕሚ ሰብ፣ ቴክኖሎጅን ገንዘብን ንክጉልብት መንግስቲ ስፊሕ ምንቅስቓስ ይገብር ከም ዘሎ እውን ኣይተ ጥላሁን የመላኽቱ።ስለዚ እውን በዚ ኣቢሎም ብዙሓት መናእሰይ ሃፍቲ ይፈጥሩ ኣለዉ። እቶም መናእሰይ ይፈጥርዎ ብዘለዉ ልምዓታዊ ፅልዋ ድማ ደኣንት ኩሉ ዝሃርፎን መማረፂ ዘይብሉን ዘፈር ልምዓት ይኸውን ኣሎ። “በዚ እውንኣብ መወዳእታ ቀዳማይ ትልሚ ዕብየትን “ትራንስፎርሜሽንን” ልዕሊ 1‚100 ትካላት ደኣንት ናብ ማእኸላይ ሰብ ሃፍቲ ተሰጋጊሮም እዮም። እዞም ትካላት ዝፈጠርዎ ሓዱሽ ዕድል ስራሕን ቁጠባዊ ዓቕሚ ክልልና ካብኡ ሓሊፉ ሃገርና ሰፊሕ እዩ” ክብሉ ዶ/ር ኣዲስኣለም የረድኡ።
ብብርኪ ክልል ቅድመ ግንባር ዝበሃል መንቀሳቀሲ ዳኣንት ኣብ 469 መሰረታዊ ውዳበታትን 4‚515 ዋህዮታትን ተወዲቡ መሪሕ ተርኡ ይፃወት ኣሎ። ብተመሳሳሊ ኣብ 4‚891 ጉጅለታት ልምዓትን 23ሽሕን748 ኔትዎርክታትን ዝተወደቡ ኣባላት ደኣንት ድማ ነንባዕሎም እናተሃናነፁ ብሉፃት ተመክሮታት ብምልላይን ብምውዳብን ይወራረሱ ኣለዉ። በዘይካ እዚ ክራይ ኣካብነትን ፅግዕተኝነትን ንምውጋድ ብቐፃልነት እናተቓለሱ ይርከቡ። “ሐዚ እውን ምስ ኣረኣእያ፣ ክእለት፣ ቴክኖሎጂ፣ ኣሰራርሓን እታወትን ተኣሳሲሮም ዝርኣዩ ክፍተታት ኣለዉ። ይኹን እምበር ዛጊድ ኣብ ዘፈር ልምዓት ዘመዝገብናዮ ቅልጡፍን ውፅኢታውን ኣፈፃፅማ ኣብ ድልዱል ሰረት ከምዘለና ዘረጋግፅ እዩ” ኢሎም ኣይተ ጥላሁን። ሐዚ እውን ኣብ ከተማታት ልምዓታዊ ፖለቲካል ኢኮኖምን ወያናይ መስመር ልምዓትን ሱር ክሰድድ ልምዓት ደኣንት ወሳኒ ግደ ስለዘለዎ ነቲ ዘፈር ንምጉልባት ዝግብር ምንቅስቓስ ተጠናኺሩ ክቕፅል እዩ። ኣይተ ጥላሁን ቀፂሎም “ብብርኪ ክልል 140 ሽሕ ስሩዓት ኢንተርፕራይዛትን 160 ሽሕ መንቀሳቐስቲ ደኣንትን ይርከቡ” ኢሎም። ካብ ጠቕላላ ኢንተርፕራይዛት እቶም 35 ሽሕ ማለት እውን 25 ሚኢታዊ ብመሰረት ዝተቀመጠ መዐቀኒ መርኣያ እዮም። ካብዚኦም መርኣያ ኮኾባት ተባሂሉም 45 ደቂ ኣንስትዮን 27 ጉድኣት ኣካልን ዝርከብዎም 263 ኢንተርፕራይዛት ተሸሊሞም።
ካብ ጠቕላላ 469 መሰረታዊ ውዳበታት እተን መብዛሕትአን መርኣያ ብምዃን ዝፍለጣ እኳ እንተኾና ኣብ ህንፀት ልምዓታዊ ሰራዊት ብዘመዝገበኦ ልዑል ኣፈፃፅማ 58 መሰረታዊ ውዳበታት ተሸለምቲ ኮይነን እየን። ብዘይካ እዚ ካብ 4,891 ጉጅለታት ልምዓት እተን 125 እንትሽለማ ካብዚኣተን 33 ጉጅለታት ልምዓት ደቂ ኣንስትዮ፣ ተሳትፎን ተጠቃምነት ልምዓት ደቂ ኣንስትዮ፣ ንክዓቢ መሪሕ ተረአን ተፃዊተን ተባሂለን ንሽልማት ዝበቕዓ እየን። ብተመሳሳሊ ኣብ ምዕባይ ቁጠባ፣ እተሓሕዛ ቢዝነስ ፕላንን ኣብ ምትህንናፅን ብዘርኣይኦ ብሉፅ ውፅኢት 15 ጉጅለታት ልምዓት ተሸለምቲ ክኾና ክኢለን እየን።
ብተወሳኺ 42 መርኣያ መንቀሳቐስቲ ደኣንት፣ 48 ስጡም ሞያዊ ደገፍን ክትትልን ዝሃቡ ሲቪል ሰርቫንት፣ ከምኡ እውን 33 መንግስታውን ዘይመንግስታውን ትካላት ሽልማት ተዋሂብዎም። 357 ደኣንት ድማ ናብ ማእኸላይ ብርኪ ሰብ ሃፍቲ ብምስግጋሮም ክምረቑ ክኢሎም።ካብዚ እቶም 110 ተሰጋገርቲ ደኣንት ኣብ ዘፈራት ልምዓት ኮንስትራክሽን፣ መፍራይነት፣ ከተማ ሕርሻ ዝተዋፈሩን መጠን ርእሰማሎም ልዕሊ 1.5 ሚልዮን ዘብፅሑን እዮም። 247 ተሰጋገርቲ ደኣንት ድማ ኣብ ዘፈራት ልምዓት ግልጋሎትን ንግድን ዝተዋፈሩን ልዕሊ ፍርቂ ሚልዮን ብር መጠን ርእሰ ማል ዝወነኑን ከምዝኾኑ እዩ ዝተገለፀ። ኣብ ካልኣይ ክፋል ትሕዝቶና ድማ ሪኢቶ ተሸለምቲ ደኣንት ሒዝና ክንቐርብ ኢና።


text:
ቅዱስ ኣቦና ር.ሊ.ጳ. ፍራንቸስኮ ዕለት 12 ሕዳር 2017 ዓ.ም. ኣብ ዒራንን ዒራቅን ብዝተኸስተ ርእደ መሬት ብዘስዓቦ ናይ ሞትን ማህሰይትን ውድመትን ምኽንያት ናይ ቅድስቲ መንበር ዋና ጸሓፊ ብፁዕ ካርዲናል ፒየትሮ ፓሮሊን ክታም ዝተነብሮ ናይ ሓዘን መግለጺ መልእኽቲ ተለግራም ክምዘመሓላለፉ ልኡኽ ጋዜጠይና ራዲዮ ቫቲካን ሚከለ ራቪያርት ሓቢሮም።
ቅዱስነቶም ዝተሰምዖም መሪር ሓዘን ጠቒሶም ስለ እቶም ናይ ሞት ሓደጋ ዘጋጠሞም ጸሎቶም ከምዘዕርጉን እግዚኣብሔር ኣብ መንግስቱ ክቕበሎምን ንኣባይቲ ስድራ ምዉታት ምጽንናዕ ካብ እግዚአብሔር ተማሕጺኖም ሕዝቢ ዒራቕን ዒራንን ነቲ ከሃሌ ኵሉ ዝዀነ ምሕረት እግዚአብሔር አወክፍ፡ ንዝቆሰሉን ከምኡ እውን ንዝተጎድኡ ፈውስን ንዝተጎድአ ሕዝቢ ቅርበት ብምርግጋጽ ደገፍ ኣብ ምቕራብ ንዝተጸምዱ መንግስታትን ንመላእ ሕዝብታት እተን ሃገራትን መለኰታዊ ቡራኬ ከምእተማሕጸኑ ራቪያርት ኣፍሊጦም።
በቲ ዝወረደ 7.3 ንዝረት ዘዕቀነ ካብ 23 ኪሎ ሜትር ጥልቀ ትሕተ መሬት ዝነቐለ ኣብ ዒራቕ ክፍለ ሃገር ሱላኢማኒያህ ኣብ እትርከብ ከተማ ፐንጅዊን ማእከለ ንዝረቱ ዝገበረ ሓደጋ ርእደ መሬት 454 ዜጋታት ንሞት ሓደጋ ከምዘቃለዔን ካልኦት ልዕሊ 7,000 ዝግመቱ ድማ ማህሰይት ከምዝወረዶም ክንገር እንከሎ። ናይ ዝሞቱን ዝቖሰሉን ቁጽሪ ክብ ክብል ዝኽእል ምዃኑ ካብቲ ከባቢ ዝፍነዉ ዘለዉ መግለጽታት ዝጠቐሱ ልኡኽ ጋዜጠይና ራዲዮ ቫቲካን ራቪያርት ኣስዒቦም፥ ንዝረት ናይቲ ርእደ መሬት ክሳብ ማእከላይ እስያን ከምእተሰምዔን። ኣኽራናዊት ከተማ ሳርፖል ኤ ዛሓብ እታ እዚያ ዝተጠቕዔት ዞባ ኢራቕ ምዃና ክንገር እንከሎ፡ ኣብ ተሄራን ልኡከ ቅድስቲ መንበር ሊቀ ጳጳሳት ብፁዕ ኣቡነ ለዮ ቦካርዲ፥ ነቲ ዝተጐድአ ሕዝቢ ዘድልዮ ናይ ሰብኣዊ ረድኤት ኵሉ ንምቕራብ ናይ ድጋፍን ሓገዝን ከምኡ እውን ነቶም ናብ ኣባይቲ ሕክምናታት ንዝተወስዱ ዘድልዮም ሓገዝ ደም ንኽረኽቡ ወልንተይናታት ደም ንኽልግሱን ጻውዒት ከምእተገብረ እውን ሓቢሮም፡ ናይ ሳርፖል ኤ ዛሓብ ቤት ሕክምና ፍርቁ ከምዝዓነወ ገሊጾም ኵለ መደያዊ ሓገዝ ክቕርብ ሕጹጽ ጻውዒት ከምእተመሓላለፈ ኣፍሊጦም።
ነታ ናይታ ከተማ ሕዝቢ ዝቐርብ ሓገዝ ንምውህሃድ ናይ ዒራን ምኒስተር ክንክን ጥዕናን ናይ ውሽጣዊ ጉዳይ ሚኒስተርን ኣብቲ ከባቢ ከምዝርከቡን ዝገለጹ ራቪያርት፥ ናይቲ ከባቢ ምምሕዳርን መንግስትን ካብ ቤቱ ንዝተመዛበለ ሕዝቢ ቴንዳ ከምዝእተዓደሉን 145 ሄሊኮፕተራት ዘድሊ ሰብኣዊ ቀረብ ናብቲ ከባቢ ከምዘብጽሓን ብዙሓት ብፍርስራስ ኣባይቲ ተቐቢሮም ዝተረፉ ዜጋታት ንምውጻእ እውን ብዙሕ ጻዕሪ ይግበር ምህላዉን ሓይሊ ምክልኻል ሓደጋ ኣብ ከተማ ቓስር ኢ ሺሪን ዝቐርብ ሓገዝ ንኸወሃህድ ሓላፍነቱ ንሓይሊ ምክልኻል ከምዘረከበ ብፁዕ ኣቡነ ቦካርዲ ከምዝገለጹን፡ ናይቲ ከባቢ ናይ ኣገልግሎት መውሃቢ ተቕዋማት ኩሉ ከምዝዓነወ እውን ከምዝሓበሩ የመልክቱ።
እቶም ከቢድ ማህሰይቱ ዝወረዶም ናብ ቴሄራን ከምእተወስዱን ኣያቶላሕ ካመነይ ሕዝቢ ነቲ ዝተጎድኤ ዜጋ ኣብ ምድጋፍን ብፍላይ ነቶም ብፍርስራስ ኣባይቲ ዝተቐብረ ብሕይወት ንምድሓን ኣብ ዝግበር ዘሎ ጻዕሪ ኵሉ ክሓብር ጻውዒት ከምዘቕረቡ ክፍለጥ እንከሎ፡ ርእሰ ብሔር ሮሓኒ ሎሚ ዕለት 14 ሕዳር 2017 ዓ.ም. ናብቲ ዝተጎድኤ ከባን ሕዝብን ምብጻሕ ከምዘካየዱ ራቪያርት ገሊጾም።
ኣብ ዒራቕ ናይ ሞት ሓደጋ ዘጋጠሞም 11 ክዀኑ እንከለዉ ብፍላይ ኣብ ዳርባንዲክሓን ኣብ ከባቢ ኢራቓዊ ኵርድስታን እቲ ካብ ዒራን ዝነቐለ ርእደ መሬት ከምእተሰምዔን ናይቲ ከባቢ ቤት ሕክምና እውን ገሚሳዊ ብድመት ከምዘጋጠሞን ናይ ኤሌትሪክ ኣገልግሎት እውን ከምእተቛረጸን ናይ ከባቢ ዒራቓዊ ኩርድስታን ሚኒስትሪ ጥዕና ልዕሊ 50 ዝግመቱ ዜጋታት ማህሰይቲ ከምዝወረዶም ገሊጾም ኩነታት ናይቲ ከባቢ ኣዚዩ ዘተሓሳስብ እዩ ከምዝበሉን ናይ ቱርክ መራሔ መንግስቲ ቢናሊ ዪልድሪ ብውገኖም ናይ ሓዘን መግለጺ መልእኽቲ ኣመሓላሊፎም ቱርክ ናይ ሰብኣዊ ሓገዝ ክትልእኽ ምዃና ከምዘረጋገጹን ሕብረት ኤውሮጳ ብውገኑ ብናይ ወጻኢ ፖለቲካ ጉዳይ ላዕለዋይ ወኪል ፈደሪካ ሞገሪኒ ኣቢሉ ቅርበቱን ድጋፉን ከምዝረጋገጸ ራቪያርት ኣፍሊጦም።


text:
መንበሪ-ገዛ
ኣብ ኖርድማሊንግ ኮምዩን ኣባይቲ ዚህባ ብዙሓት ዋኒናት ኣለዋ። እቲ ዝዓበየ ትካል ክራይ ኣባይቲ እቲ ናይቲ ኮምዩን ዝኾነ ትካል ኣባይቲ Nordmalingshus እዩ። ንሱ ኣብ መብዛሕትኡ ናይቲ ኮምዩን ከተማታት፡ ኣባይቲ ኣለዎ። ሓያሎ ገዛ ዝሸጡ ብሕታውያን ኣካረይትን ደላሎንውን ኣለዉ። ክትረኽቦም ምስ እትደሊ ኣብቲ ናይቲ ኮምዩን boendesida.ተመልከት።
ካልእ ቋንቋታት ዝዛረቡ ተቐማጦ መን ኣለዉ ኣብቲ ቦታ
ኣብ ኖርድማሊንግ ኮምዩን እተፈላለዩ ብሔራት ኣለዉ። ብዘይካ ሽወደንን እግሊዝን እቲ ብብዝሒ ዚዝረብ ቋንቋ፡ ትግርኛን ዳሪን ዓረብን እዩ።
ማሕበራትን ምትእኻባትን
ኣብ ኖርድማሊንግ ኮምዩን ኣስታት 80 ንጡፋት ማሕበራት ኣለዋ። ከም ናይ ስፖርት፤ ኵዕሶ እግሪ፡ ሆኪ፡ ሃንድቦል፡ ምግላብ ፈረስ፡ ዙረትን ኣብ ዱር ምንሽራታትን። ኣብኡ ብሙዚቃን ተያትርን ዝነጥፋ ባህላውያን ማሕበራትውን ኣለዋ። እተፈላለያ ሰበኻታትውን ኣለዋ፡ ከም ናይ ፐንተኮስት፡ ባፕቲስት፡ ሽወደናዊት፡ ሚስዮንን EFS ን ኣብያተክርስትያን። ንኣታተን ኣብቲ ናይቲ ኮምዩን ደብተር ማሕበራት ክትረኽበን ትኽእል።
ኣብቲ ከባቢ ብቐረባ እንታይ ይርከብ
ኣብ ኖርድማሊግ ኮምዩን ኩሉ ኣድላዪ ዝኾነ ኣገልግሎት ኣሎ። ኣብኡ ብዙሕ ግሮሰሪታትን እንዳ ክዳውንትን ዓለባን ሳእንን ኣሎ። ሕሱር ኣቕሑ ገዛ ምስ እትደሊ ኣርባዕተ እንዳ ሓራጅ ኣለዋ፡ ንኣብነት ረፓሁስትስ ሎፒስ። ጥቓቲ ቤትትምህርትን መሐምበስን ከኣ ቤትንባብ ኣሎ። ኣብ ማእከል ከተማ ኖርድማሊንግ ቤትጽሕፈት ዕዮን ማሕበራዊ ቤትጽሕፈትን ኣሎ።
ኣገልጎት ክንክን ወይ ሕብሐባ ቆልዑ
ኣብ ኖርድማሊንግ ኮምዩን 10 ኣብያተትምህርቲ ህጻናት ማለት ኣብ ክተማታት ኖርድማሊንግ፡ ሩንድቪክ፡ ሎግደዮ፡ ሆክነስ፡ ኒኦከርን ግረስሚርን ንደቂ 1-5 ዝዕድመኦም ዝኾነ ኣለዋ። ኣብ ኖርድማሊንግ ክፉት ቤትትምህርቲውን ኣሎ። ኣብኡ ክትካፈል ናጻ እዩ። ሓያሎ ናይ ስድራቤት መውዓሊውን ኣሎ። ኣብኡ እቶም ህጻናት በብንእሽቶ ጉጅለታት ኮይኖም ኣብ ገዝኦም ከም ዘለዉ ኮይኖም ይእለዩ።
ዕድላት ትምህርቲ
ኣብ ኖርድማሊንግ ኮምዩን እዚ ዚስዕብ ክትመህር ትኽእል፤ sfi (ሽወደን ንወጻእተኛታት), ሞያዊ ትምህርቲ ብካልኣይ ደረጃ ጽፍሒ፡ ትምህርቲ ንዓበይቲ ብመባእታ ደረጃ ከምኡውን ብካልኣይ ደረጃ ጽፍሒ vuxenutbildning på grundskolenivå samt gymnasienivå. ዩኒቨርሲቲ፡ ኮለጅ፡ህዝባዊ ኮለጅ፡ ከምኡውን እተፈላለየ ናይ ዓበይቲ ትምህርቲ ንኣብነት ኣብ ኡመዮን ኦርንስኾልድስቪክን ይርከብ። እቲ ንሓደስቲ መጻእቲ ዚወሃብ ናይ ምስ ሕብረተሰብ ምልላይ ትምህርቲ ብናይ ርሑቕ ትምህርቲ እዩ ዚወሃብ፡ እቲ ትምህርቲ ድማ ኣብቲ ናይ sfi ቦታ እዩ ዚካየድ።
ኣገልጎት ጥዕና
ኣብ ኖርድማሊንግ ማእከል ጥዕና ኣሎ። ንሱ ነቶም ኣብቲ ኮምዩን ዚነብሩ ክንክን ይህቦም። ኣብዚ፡ ሓከምትን፡ ነርስታትን፡ ናይ ምውስዋስን ናይ ዕዮን ሓከምቲ ኣለዉ። ኣብ ማእከል ኖርድማሊንግ ናይ ስኒ ሕክምና ኣሎ። ኣብቲ ማሕበራዊ ቤትጽሕፈት ዚርከቦ ቦታ፡ ናይ ህጻናትን መወልዳንን ክሊኒክ ኣሎ። ዝቐረበን ናይ ህጹጽ ረድኤት ዘለዎን ሆስፒታል ኣብ ኡመዮ ይርከብ።
ናይ ቋንቋ ድግፍ-ተርጓሚ ምርካብ
ምስ ሰበስልጣን ንኣብነት ምስ ናይ ኖርድማሊንግ ኮምዩን ምስ እትራኸብ ተርጓማይ ክትጠልብ መሰል ኣሎካ። እቲ ናይ ምትርጓም መስርሕ ብተለፎን እዩ ዚካየድ።
ኣገልግሎት መጎዓዝያ
ኖርድማሊንግ ኮምዩን ኣብ መንጎ ከተማታት ኡመዮን ኦርንድሾልድስቪክን ትርከብ። ኣብኡ ኣብ መዓልቲ ብዙሕ ግዜ ንደቡብን ንሰሜንን ገጸን ዝጎዓዛ ባቡራትን ኣውቶቡሳትን ደው ዚብላሉ መነሃርያ ኣሎ። ናብ ነኣሽቱ ቁሸታት ናይቲ ኮምዩን ዝኸዳ ኣውቶቡሳትውን ኣለዋ። ካብ ኖርድማሊን ናብ ከተማታት ኡመዮን ኦርንድሾልድስቪክ ብባቡርን ብኣውቶቡስን በጺሕካ ምምላስ ይከኣል። ኣውቶቡሳትን ባቡራትን መኣስ ከም ዝመጻን ከም ዝኸዳን ሓበሬታ ንምርካብ ኣብቲ Tabussen.nu ተመልከት።
ስራሕን ትካላት ናይ ምምስራት ተኽእሎታትን
ኣብ ኖርድማሊንግ ኮምዩን እቲ ቁጠባዊ ህይወት ብብዙሓት ነኣሽቱን ገለ ድማ ዓበይትን ዋኒናት ዝቖመ እዩ። እቲ ናይቲ ኮምዩን ዝዓበየ ወሃብ ስራሕ ባዕሉ እቲ 800 ሰራሕተኛታት ዘለዎ ኖርድማሊንግ ኮምዩን እዩ። ናይቲ ኮምዩን ዓበይቲ ዋኒናት ኣብ ኢንዱስትሪ ዘተኮሩ እዮም፡ ከም ንኣብነት፡ ኦሎፍስፉሽ ኤ.ቢ፡ ማሶናይት ቢምስ ከምኡውን ናይ ጽዕነት ትራንስፖርት። ኖርድማሊንግ ማእከላዊ ኣቀማምጣ ስለ ዘለዋ ብባቡርን ኣውቶቡስን ወይውን ማኪና ናብ ኡመዮን ኦርንድሾልድስቪክን በጺሕካ ምምላስ ይከኣል።
ኣብ ኖርድማሊንግ ዋኒን ክትጅምር እንተ ደሊኻ ምስቲ ናይቲ ኮምዩን ቁጠባዊ ኣደንፋዒ kommunens näringslivsutvecklareክትራኸብ ትኽእል። ንሱ ንጀመርትን ንዘለዋን ዋኒናት ደገፍ ይህብ።


text:
መንበሪ-ገዛ
ኣብ ኣርቪድሻውር ብዙሕ ቪላታትን ዝካረ ኣፓርትመንትን ኮምዶሚንዩምን ኣሎ። ንመንበሪ ቤት ዘራኽባን ዘቕርባን
ብሕታውያን ዋኒናትን ናይ ከተማ ምምሕዳር ትካላትን ኣለዋ: ሪጋ ንምሓዝ ድማ ቀሊል እዩ። ዝግደስ እንተሎውን ካብ ከተማ ወጺእካ ኣስታት 20 ኪሎመተርው መንበሪ ኣባይቲ ኣሎ።
ነቶም ኣብ ትሕቲ ናይ ምጥያስ ሕጊ ዘለዉ ከኣ እቲ ናይ ስደተኛታት ሰክረታሪ ገዛውቲ ከምኡውን መሰረታዊ ኣቕሑ ዘለዎ ገዛውቲ ንምዕዳግ ይሕግዝ። እቲ ኣብ ትሕቲ ሕጊ ጥየሳ ዘሎ ሰብ ነቲ መሰረታዊ ኣቕሑ ክሳዕ ኣብ ትሕቲ ጥየሳ ዝኾነ ኪሕዞ ይኽእል እዩ።
ካልእ ቋንቋታት ዝዛረቡ ተቐማጦ መን ኣለዉ ኣብቲ ቦታ
ኣብ ኣርቪድስሻውር እተፈላለዩ ዜጋታት ኣለዉ። ኣብኡ ድማ ፋርስ: ትግርኛ: ዓረብ: ሞንጎልያ: ስፓኛ: ጀርመን: እንግሊዝ: ጣልያን: ታይላንድ ይዝረብ።
ማሕበራትን ምትእኻባትን
ሽወደናዊት ቤትክርስትያን ማሕበር ኣለዋ: ናይ ምስልምና ግን የልቦን: ብዙሓት ምስ ኮኑ ግን ክንፈጥረሎም ተስፋ ኣሎና።
ኣብቲ ናይ ኣርቪድስሻውር ቤትክርስትያን ሓደ ናይ ኤርትራ ተዋህዶ በብግዜኡ እናመጸ ይሰብኽ እዩ።
እተፈላለየ
ማሕበራት ኣሎ: ነቶም ናይ ባህሊ ዝንባሌ ዘለዎም ከኣ ብዙሕ ክትካፈሎ እትኽእል ንጥፈታት ኣሎ። ኣብቲ ኮምዩን ናብ ሙዚቃን ዳንስን ፊልምን መጻሕፍትን ትያትርን ስነጥበብን ንጥፈታት ኣሎ።
ነቲ ሲነማን ዳንስን ተያትርን ስነጥበብን ኮንሰርትን ዘለዎ ናይ ተቐማጦ ኣደራሽ ብጽሓዮ። ኣብቲ ናይ ሰንበት ዳንስ ብምክፋል ብዙሓት ሰባት ክትረክብ ትኽእል።
ናይ ትምህርቲ ማሕበር ብዙሕ ምርጫታት ኣለዎ: እንተ ደሊኻውን ናይ በይንኻ ዓንኬል ትምህርቲ ክትፈጥር ትኽእል።
ንሕና መሓምበሲ: ናይ በረድ መንሸራተቲ: መጋለቢ: መንሸራተቲ ማኪና: መጠዋወዪ: መብራህቲ ዘለዎ መገዲ በረድ: መህደኒ ቦታ: መግፈፍ ዓሳ ኣሎና።
ሓያሎ
ማሕበራት ንህጻናትን መንእሰያትን ኣገልግሎት ይህቡ: ከምዚ ብምግባር ድማ ነቶም ሓደስቲ ተቐማጦ ናብቲ ሕብረተሰብ ከም ዚጽንበሩ ይገብሩ።
መዘናግዒ
ኣብ ኣርቪድሻውር እቲ ቀንዲ መዘናግዒ ቦታታት ኣብያተመግብን ባራትን እዩ።
ኣብቲ ከባቢ ብቐረባ እንታይ ይርከብ
ኣብ ኣርቪድሻውር ኣብያተመጻሕፍትን ግሮሰሪን ባንክን ኣብያተክርስትያንን መጸበቒ ጸጕርን ፋርማሲን ቤትጽሕፈት ዕዮን ክሊንክን ሓኪም ስንን ናይ ምውስዋስ ኣካላትን መንሸራተትን ናይ በረድ መገድን መጠዋወይን ናይ መብራህቲ መገድን መሓንበስን መጻወትን መዓርፎ ኣውቶቡሳትን እንዳ በንዚናን ካልእን ይርከብ።
ናይ ኣርቪድሻውር ብርቂ ነገር እቲ ሁስ ኢደዩም ዚብሃል እዩ
ንሰባት ኪምዕብሉን ንተኽእሎታቶም ከሐይሉን ሓገዝ ዚህብ ቦታ ኣሎ። ኣብኡ እተፈላለየ ንጥፈታትን ፕሮጀክትታትን ኣሎ። ኣብኡ ብዘይካ ካልእ: ናይ
ስደተኛታትን ተፈናቐልትን ናይ ስደተኛታት ምውግጋንን ናይ መምሃሪ ማእከልን
መቐበሊ ኣሎ። ከምኡውን ዓቢ ቤትጽርበትን ጋራጅን። እዚ ከም ሓደ ናይቶም ካብ እተፈላለየ ባህልን ኣመለኻኽታን ዝመጹ ሰባት መራኸቢ ቦታ እዩ።
ኣብቲ ኢደዩም
ናይ ስደተኛታትን ናይ ምጽምባርን ኣተሓባባሪ ኣሎ። ኣብኡ እቶም ሰራሕተኛታት ነቶም ሓደስቲ መጻእቲ ምስቲ ናይ ኣርቪድሻውር ኮምዩን የላልዩዎም ኣብቲ ኮምዩን ደስ ኢሉዎም ንኺቕመጡ ድማ ይሕግዙዎም።
ኣብቲ
ናይ ትምህርቲ ማእከል: ንመጽናዕቲ ዝኸውን ክፍሊ: ኮምፕዩተር: ፕሪንተርን ፎቶኮፒን ኣሎ። እቲ ናይ ትምህርቲ ኣተሓባባሪ ነቲ ኣብ ኣርቪድሻውር ክትመሃሮ እትደሊ ዓይነት ትምህርቲ ንኽትመርጽ ይሕግዘካ ወይ ሓበሬታ ይህበካ።
ኣብ ኣርቪድሻውር ንመድህንን ንቀረጽን ዚምልከት ናይ
ኣገልግሎት ቤትጽሕፈት ኣሎና። እቲ ቤትጽሕፈት ኣብቲ መእተዊ ክሊኒክ ይርከብ። እቲ
ቤትንባብ ኣብቲ ምምሕዳር ከተማ ይርከብ።
ቤትጽሕፈት ዕዮ ኣብ ማእከል ከተማ ይርከብ።
ማሕበራዊ ጉዳያት ኣብቲ ናይ ኮምዩን ቤትጽሕፈት ይርከብ።
አንዮ ናይ እተዘውተረ ኣቕሓ ዱካን እዩ። ኣብኡ ዝተዘውተረ ኣቕሑ ገዛን ክሽነን ይርከብ። ኣብኡ ቀዪሕ መስቀለ
መራኸቢ ቦታ ኣለዎ: እተዘውተረ ክዳውንትን ካልእን ከምኡውን ቡን ብናጻ።
ኣገልጎት ክንክን ወይ ሕብሐባ ቆልዑ
እቲ
ንህጻን ንምእላይ እትጽበዮ ግዜ ሓጺር እዩ። ስለዚ ዝኾነ ህጻን ኣብ ሰሙን ወይ ክልተ ሰሙን ንኽረአ ዕድል ኣለዎ።
ናይ መባእታን ካልኣይን ደረጃን ኣብያተ-ትምህርቲ
ኣብ ናይ ኣርቪድሻውር ኮምዩን ካብ
መባእታ ክሳዕ ላዕለዋይ ደረጃ ትምህርቲ ኣሎ። ኣብ
ካልኣይ ደረጃ ብዘይካ ካልእ: ንናይ ክንክን ጥዕናን ናይ ኣብያተመግን ክሸናን ተለማማዲ ትምህርትን ይርከብ።
ኣርቪድሻውር
ናይ ባህሊ ቤትትምህርቲውን ኣለዋ። ኣብኡ ንህጻናትን መንእሰያትን ናይ ሙዚቃን ትልሂትን ትምህርቲ ይወሃቦም።
ሪንገልስኩላን ፍሪድህምስስኩላን
ኣብ ኣርቪድሻውር መብእታ ቤትትምህርቲ
ብሪንገልስኩላን ዝቖመ እዩ: ንሱ ድማ ካብ ቤትትምህርቲ ህጻናት ክሳዕ ሻብዓይ ክፍሊ ይቕጽል: 400 ተመሃሮ ድማ ይሕዝ።
ፍሪድሀምስኩላን ግን ካብ ሻብዓይ ክሳዕ ታስዓይ እዩ።
ሳንድባክስስኩላን
ኣብዚ ናይ
ሳንድባክስስኩላን ቤትትምህርቲ እተፈላለየ ፕሮግራማት ዚመሃሩ ተመሃሮ ቍጽሮም ካብ 300 ንላዕሊ እዩ: ኣብኡ ድማ 55 ሰራሕተኛታት ኣለዉ።
ዕድላት ትምህርቲ
ኣብ ሳንድባክስስኩላን ናይ
ኤስኤፍኢ ትምህርቲ ኣሎ: እዚ ቤትትምህርትዚ ከኣዩ ነቲ ምስ ማሕበረሰብ ናይ ምልላይ ትምህርቲ ዘተሓባብሮ። ኤስኤፍኢ ክልተ ክላሳት ኣለዎ: እቲ ቀዳማይ ናብ ኮርስ ኤ ንቢን ዝዓለመ ንጀመርቲ ዚወሃብ እዩ። እቲ ካልኣይ ድማ ናብ ናይ ሲን ዲን ኮርሳት የተኩር።
ኣገልጎት ጥዕና
ኣብ ናይ
ኣርቪድሻውር ናይ ጥዕና ማእከል ናይ ኣደታትን ህጻናትን ክሊኒክ: ናይ ህጹጽ ረድኤት: ናይ ስኒ ሕክምና ኣሎ። እቲ ዚግበር ናይ ሕክምና ዝርርብ ምስ ብነርስ እዩ ዚካየድ።
ናይ ቋንቋ ድግፍ-ተርጓሚ ምርካብ
ኣብ ኩሉ ትካላት ናይ ትርጉም ኣገልግሎት ኣሎ። ተርጓማይ ብቴለፎን እዩ ዚትርጉም።
ኣገልግሎት መጎዓዝያ
ኣብ ኣርቪድሻውር እቲ መራኸቢታት ጽቡቕ እዩ። ካብ
መዓርፎ ነፈርትና ንስቶክሆልም መዓልታዊ በረራ ኣሎ። ኣብ ግዜ ክረምቲ ምስ ጀርመን እውን መራኸቢ ኣሎ።
ብኣውቶቡስ ናብ ገምገም ባሕሪ ንምብጻሕ ሓደን ፈረቓን ሰዓት ይወስድ። ኣብ ግዜ ክረምቲ መብዛሕትኡ ተቐማጣይ ናይቲ ኮምዩን ብእግሪ ዚንሸራተት ነገር ገይሩ ይዛወር።
ስራሕን ትካላት ናይ ምምስራት ተኽእሎታትን
ኣብዚ ናይ ማኪና ኢንዱስትሪ: ናይ ቤትጽሕፈት ዕዮ ኣገልግሎት: ናይ ምክልኻል ሚኒስተር: ናይ ገበን ክፍሊ: ናይ ኣርቪድሻውር ኮምዩን (ክሊኒክ: ቤትትምህርትን ክንክንን): መድህን ድርጅት: ናይ ዕጽዋት ኢንዱስትሪ።


text:
መምህር ፍስሃ ሃይሉ (ኣክሱም ዩኒቨርስቲ)
ኣብ ማሕበራዊ ሚዳያ እሞ ብተጋሩ ብተደጋጋሚ ዝቐርብ ሓሳብ ኣሎ፡፡ እዙይ እውን ትግራይ ወናኒት ታሪክ 3000 ዘመን ዝብል እዩ፡፡ መጀመርያ እዚ ሓሳብ መሰረቱ እንታይ እዩ? ዕለሙኡኸ? ንምንተይከ ከምኡ ይበሃል? ኢለ ንከሓትትን መረዳእታ ክእልሽን ተገዲደ፡፡
መበገሲ እዚ ቀመር ማለት 3000 ታሪክ
ሃፀይ ምልሊክ ወዲ ሶሎሞን ስለ ዝኾነ ፀፍሒ ታሪክና ካብ ኢዩ ዝጅምር ዝብል ይመስል፡፡ እዚ ኣረዳድኣ መሰረቱ እንታይ እዩ ኢልና እንተሓተትና ክብረነገስት ዝብል መልሲ ንረክብ፡፡ ግርም ኢልና ክብረነገስት እንተመርመርና ንግስተ ሳባ መበል 52 ንግስቲ ከምዝኾነት ማለት ቅድሚ ንግስተ ሳባ 51 ነገስታት ከምዝ ነገሱ ክብረ ነገስት ባዕሉ ይዝርዝር፡፡ ነገር ግን ዜና መዋእል እዞም ነገስታት ኣብ ክብረ ነገስት እኳ እንተተሰነደ ታሪክና 3000 ዘመን እዩ ስለ እንብል ታሪክ በቲ እዋን ዝነበረ ህዝብን እቶም 51 ነገስታትን ቆሪፅና ስለ ዝገደፍናዮ ኣብ ታሪክና ኣይተጠቓለለን፡፡ ስለዚ ክልተ መሰረታዊ ጌጋታት ከም ዝተፈፀሙ ንርዳእ፡፡
1 ቅድሚ ንግስተ ሳባ ዝነበሩ ዜና መዋእል 51 ነገስታት ኣኽሱምን ዘመን ንግስተ ሳባ ባዕላን ማለት ዘበን መንግስትነት 52 ነገስታት ቆሪፅካ ብምድርባይ ካብ ወዳ ሃፀይ ምልሊክ ታሪክ ምቕማር ኢሳይነሳዊ ጥራሕ ዘይኮነስ ዘይ ምኽነያታዊ እውን እዩ፡፡ ታሪክ ከም ታሪክ ካብ መጀመርያ ክጅምር እናተገበኦ ካብ ማእኸል ምጅማር ዕላማ አዚ ኣካይዳ ግልፂ ኣይኮነን፡፡ ስለዚ ንሕና ዜና መዋእል እዞም 52 ነገስታት ኣኽሱም ዘየጠቓልል ቁፅሪ ደጋጊምና ምረቋሕና ጌጋ እምበር ታሪክነቱ ኣይተርኣየንን፡፡
2 ሃፀይ ምልሊክ ወራሴ ምንግስት ክኸውን ዝበቕዐ ወዲ ንግስተ ሳባ ብምዃኑ እምበር ወዲ ንጉስ ሶሎሞን ከም ዝኸፐነ ኣፍና ደም ክሳብ ዝተፍእ ዋላ እንተመደርና ወረቐትን ግዜን ነበኽን እምበር ነቲ ዘንብብ ሰብ ግን ክነእምን ኣይንኽእልን፡፡ ምኽንያቱ ንግስተ ሳባ ካብ ኣቦኣ ኣጋቦስ ማለት መበል 51 ንጉስ ኣኽሱም ዝነበረ እያ መንግስትነት ዘተረከበት፡፡ ስለዚ ኣኽሱማውያን ንኣማኢት ዓመታት ዝመስረትዎ ዝተረጋገአን ተኸታታልን፣ ትካላዊ ቅርፂን ዘለዎ ስነ መንግስቶም ገዲፎም በቲ እዋን 120 ዓመት ዘቑፀረ ማለት 3 ነገስታት ሳኦል፣ ዳዊት ሶሎሞን ዘንገሰ መንግስቲ እስራኤል ካብ ሶሎሞን ካብ ዝውለድ ምልሊክ መጀመሪ መንግስቲ ኣኽሱም ገይሮም ይቕበልዎ እዮም ዝብል እምነት የብለይን፡፡ ብስሩ እውን ነገስታት ኣኽሱም ካብ ዝገደፉልና ፅሑፋት እምኒን ገንዘብን ተመኪሑ ወዲ ሶሎሞን እየ ዝበለ ዋለ ሓደ ንጉስ የለን፡፡ እዚ ሶሎሞናዊ ዝብል ፖለቲካ መሬት ክሕዝ ዝኸኣለ ካብ ዛጉየ ምንግስትነት ንምምንጣል ዝተቐየሰ ፖለቲካዊ ሽርሒ ኮይኑ ኮፕቲክ ግብፂ ብኣቡነ ተክለሃይማኖት ዘደብረ ፅላልሽ ኣቢላ ብዘካየደቶ መሰለቸውን ሃይማኖት መሰረት ዝገበረን ስብከት እዩ፡፡ ከም ሓቂ እንተዝኾን እማ ብነበረያ ነበረ ዘይኮነስ ካብ ኣኽሱም ብቐጥታ ዝውለዱ ነገስታት ዛጉየ እዮም፡፡ ናብ ርሑቕ እንተይ ከድና ኣፍቶም ካብ ከውሒ ወቒሮም ዝሃነፅዎም መዳርግቲ ኣልቦ ኣብያተ ክርስትያናት ሓወልቲ ኣኽሱም ኣብ መሻኹቲ እቶም ኣብያተ ክርስትያናት ኣሎ፡፡
ምንግስቲ ኣኽሱም ከም ሽባኻ ቆሪፅካ ብምትካል ዝፀደቐ ኦም ዘይኮነስ ወራሲ ምንግስቲ ዳዕማት ከም ዝኾነ ስነ ፅሑፍ ክልቲኦም መንግስታት ብቑዕ ምስክር እዩ፡፡ መንግስቲ ዳዕማት ድማ መቐፀልታ መንግስቲ ፑንት ከምዝኾነ ይእመን፡፡ ጂኦ ሂስትሪ እዚ እንነብረሉ መልከኣምድሪ መሰረት ብምግባር ስረመሰረት ታሪክናን ቀመር ታርክናን ንምፍላጥ ፑንትን መንግስቲ ፑንትን ምፅናዕ ወድዓዊ እዩ፡፡ ምኽንያቱ ትግራይ ኣካል ፑንት ስለ ዝነበረት፡፡ ታሪክ እንትበሃል መረዳእታ ስለ ዘኾነ ብዝነበሮም ንግዳዊ ርክብ ብዛዕባ ፑንት መረዳእታ ዝገደፉልና ጥንቲ ግብፃውያን አዮም፡፡ ጥንታዊ ታሪክና ንምፍላጥ ማለት ኣብ ላዕላይ ከም ዝረአናዮ 3000 ዓመት ተቖሪፁ ዝመፀ ብምኳኑ እጅብሽያን ሄሮግሎፊክስ ምፅናዕ ፅባሕ ክንሰርሖ ይሕደር ዝበሃል ስራሕ ኣይኮነን፡፡ ስለዚ ዋላኳ ከም ወለድና እምኒ ወቒርና ወይ ካብ ቆርበት ብራና ኣዳሊና ታሪክና ኣይንፅሓፍ እዚ ዘመን ዝጠልቦ መረዳእታ እጅብሽያን ሄሮግሎፊክስ ብዛዕባ ፑንት ብምፅናዕን ብምትንታንን ታሪክና ክንቕምር ምኽንያታዊ እዩ፡፡
ትግራይን ተጋሩን ኣብ ጥንቲ ሄሮግሎፊክስ ግብፂ
ናፍቲ ቀንዲ ወራይና ቅድሚ ምኻደይ እዚ ርአሲ ከፅንዕ ዝኸኣልኩሉ ምኽንያት ዶክተር ሃብተማርያም ኣሰፋ የኢትዮጵያ ታሪክ ጥያቄዎች እና ባህሎች ኣብ ዝብል መፅሓፎም (1986) ተጋሩ ኣብ ሰሜን ኢትዮጵያ ዝነብሩ ጥንታውያን ማሕበረሰብ ከምዝኾኑ ኣብ ፅሑፍ ጥንቲ ግብፃውያን መረዳእታ ከም ዘሎ ንተክለፃድቅ መኩርያ ብምርቋሕ ይገልፁ፡፡ ንዶክተር ሃፍተማርያም ብምምስጋን እዚ መረዳእታ ቀልዲ ከምዘይኮነ ይርደአኒ እሞ መፅሓፍ ትክለፃድቅ መኩርያ ብመውካስ ከረጋግፅ የንቦ፡፡ ኮይኑ ግን ዶክተር ሃብተማርያም ተጋሩ ኢሎም ዘቐመጥዎ ተክለፃድቅ መኩርያ ኣብ መፅሓፉ ትግሬ ማለት ካብ ብዙሕ ቁፅሪ ተጋሩ ናብ ሰብ ድዩ ስም ቦታ ዘይፈሊ ትገሬ ኢሉ ስለ ዘቐመጦ እዚ ኣገላልፃ ኣገላልፃ ጥንቲ ግብፃውያን ከም ዘይኮነ ርዱእ ገይረ፡፡ ምኽንያቱ ስነ ልሳን ዘይተምሃረ ማነት በዓል ሞያ ዘይኮነ ከምቲ ራእሲ ንግዲ ገብረሂወት ባይከዳይ ዝበልዎ እንታይ እመስሕ እንታይ እድረር እናበለ ዝፅሕፍ ብዙሕ ቁፅርን ነፀላ ቁፅርን ቃላት ኣብ ታሪካዊ ስነ ልሳን እሞ ይትረፍ ኣብ ታሪክ ዘለዎ ዕቱብ ረብሓ ኣይርደኦን፡፡ ስለዚ ፅሑፍ ጥንቲ ግብፃውያን ሄሮግሎፊክስ ከም ዘለ ብጥሪኡ ምርካብ ናይ ግድን ስለ ዝኾነ ጉዕዞ ኣለሻ መረዳእታ ቀፂሉ፡፡ ብዙይ መሰረት ስም ማሕበረ ሰብን ቦታታት ትግራይን ሓማሴንን ኣብ ዜና መዋእል ንግስቲ ሃትሸፕሱትን (1501-1479 ዓ/ዓ) ንጉስ ቱትሞሲስ III (1479-1447 ዓ/ዓ) (Jackson 1958: 16) ተከረወን አረከረከን ብፅሑፍ ሄሮግሎፊክሰ ብጥሪኡ ከም ዘሎ ብግልፂ ሰኒዱ ኣቅሚጥዎ ኣሎ፡፡ ስለዚ ስራሕና እዚ መረዳእታ ብመሰረት ስልቲ ታሪካዊን ንፅፅራውን ስነ ልሳን ምትንታን ይኸውን፡፡ እዚ ፅሑፍ ኣካዳሚ ቋንቋታት ትግራይ ቁፅሪ 2 ኣብ ዘሐተሞ ተደሪኹ ዝቐረበ ስለ ዝኾነ በዚ ኣጋጣሚ ንኣቋት ከምስግን እፈቱ፡፡
ናፍቲ ዋና ውራይና እንትንምለስ ታሪካዊ ስነ ልሳን ከም ዘነግረና ግምታዊ መናበቢ ብምውሳኽ እንረኽቦ ሓበሬታ ምስ ተነበብቲ እንትነፃፀር ብጣዕሚ ውሑድ እዩ፡፡ ስለዚ መሰረት ትኹረትና ኣብ መናበብቲ ዘይኮነስ ኣብ ተነበብቲ እዩ፡፡ኣብ ዝርርብ ወይ spoken language ግን ልክዕ ከም ማንም ቋንቋ እጅፕሽያን እውን መናበብቲ ፍረ ድምፂ ከም ነበርዎ ኣየተሓትትን፡፡ ኮይኑ ግና ኣየአኖም መናበብቲ ፍረ ድምፂ ነይሮም ዝብል ግን ብዜካ   ን   ካሊእ ግን መካትዒ እዩ፡፡   = [U] and   = [I] (Loprieno 1995: 14).   and   are graphemes (Grapheme is a basic minimal unit of writing), but [U] and [I] are phonemes ( Phoneme is a basic unit of sound), ተጋሩ ዝብል ስም ማሕበረሰብ ኣብ ዜና መዋእል ንግስቲ ሃትሸፕሱትን (1501-1479 BC) ንጉስ ቱትሞሲስን III (1479-1447 BC) እጅፕሽያን ሄሮግሎፊክሰ ብኸመይ ኣገባብ ተመዝጉቡ ይርከብ እዩ እቲ ሕቶ?
1 ብናትና ፊደል ተጋሩ ማለት እዩ፡፡ ከመይ ኢሉ?
እዚ ሄሮግሎፊክሰ ከም ዝስዕብ ይትንትንን ይትርጎምን:
ዝውክሎ ‘ተ’, ዝውክሎ ‘ከʔ’ (ብሓፂሩ ከ ማለት እዩ, ተወሳኺ   ብፅሑፍ
እምበር ኣይንበብን) , = ከወ (ጥንቲ ግብፃውያን ፍረድምፂ ‘ረ’ ብዙሕ ቁፅሪ ምኳኑ ንምርዳእ ሰለስተ ግዜ ይፅሕፍዎ (Junge 2001), ( In Egyptian Hieroglyphics, this symbol, refers to foreign country) እዞም ዝተፈላለዩ ፍረ ድምፅታት ከም ዝነበርዎ እንትንጠምሮም (ተ + ከ + ረወ = ተከረወ). ቀፃላይ ሕቶ ከመይ ኢሉ ተከረወ፣ ተጋሩ ኮይኑ ዝብል እዩ? እዞም ክልተ ቃላት ተመሳሰልቲ እዮም እምበር ሓደ ግን ኣይኮኑን፡፡ እቲ ኣፈላላይ ንምርኣይ ኣፍቶም ቃላት ዘለዉ ተነበብቲ ፍረድምፂ ጥራሕ ወሲድና ነነፃፅሮም, In Egyptian hieroglyphics to express foreign names, proper names, two signs represent a consonant (Junge 2001: 41-45) ፡፡
ተ-ከ-ረ-ወ vis-à-vis ተ-ገ-ረ-U
ተ = ተ
ከ ≠ ገ
ረ = ረ
= [U]
እቲ ኣፈላላይ ኣብ ‘ከ’ ን ‘ገ’ን ጥራሕ እዩ፡፡ ኣብ መንጎ ፍረድምፅታት ኣፈላላይ ንምርኣይ እንጥቀመሎም መዐቀኒታት ድምፂ ዝፍጠረሉ ቦታ (place of articulation)፣ ኣፈጣጥራ ድምፂ(manner of articulation)፣ ፍልፍል ኣየርን (initiation) ነዝርን (voicing) እዮም (Catford 1994: 17-22)፡፡ በዚ መሰረት ክልቲኦም /ከ/ ን /ገ/ ላንቃውያን፣ ዕጉታትን ሳንባውያንን እዮም፡፡ ብኻሊእ ገፅ ‘ከ’ ኢነዛሪ እንትኸውን ‘ገ’ ግን ነዛሪ እዩ፡፡ ስለዚ እቲ ኣፈላላይ ኣብ ንዝረት እዩ፡፡ እዞም ድምፀ ዝርርብ ካፍቶም ኣርባዕተ መዐቀኒ ብሰለስተ ማዕረ ስለ ዝኾኑ ከ ≈ ገ እዮም እንተልና ኣመክንያዊ ክልስ ሓሳብ እዩ፡፡ ካብዙይ እንርደኦ ቁም ነገር እዞም ፍረድምፅታት ብጣዕሚ ተመሳሰልቲ እዮም፡፡ ምኽንያቱ ካፍቶም ኣርባዕተ መዐቀንታት ኣብ ሰለስተ ማዕረ ስለ ዝኾኑ ባህሪ እዞም ድምፅታት 75 ፐርሰንት ሓደ አዩ፡፡ ስለዚ እቲ ኣፈላላይ 25 ፐርሰንት ስለዝኾነ ኣብ ከይዲ ምቕያር ፍረድምፂ አጋጢሙ እዩ እንተልና ብስነ ልሳን ባህርያዊ እዩ፡፡ እቲ ኣንፈት ምቕያር ድምፂ ድማ ካብ ኢነዛሪ ናብ ነዛሪ እንተ ኾይኑ ብስነ ልሳን ትርጉም ኣለዎ፡፡ ስለዚ እቲ ከይዲ ብተፅዕኖ መናበብቲ ተካሩ > ተጋሩ (ከ > ገ) ይኸውን፡፡ ኣብ ዓውዲ ስነ ልሳን ኣብ ካሊእ ክፍሊ ዓለም እውን ተመሳሳሊ ከይዲታት ኣለዉ፡፡ ንኣብነት ኣብ ቋንቋ ፈረንሳ: the word ‘seconde’ is pronounced [segond] (ከ > ገ). እዙይ ዓይነታዊ ኣብነት እዩ ን ተካሩ > ተጋሩ (ከ > ገ). ላቲን pacatum > (*) pagado Spanish (ከ > ገ) ‘pacified, pleased’ (Hock 1991:81). ተወሳኺ ኣብነት ንርአ፡፡
ግእዝ ትግርኛ
ፋሲካ ፋሲጋ (ከ > ገ)
ጣልያን ትግርኛ
ካዛ ገዛ (ከ > ገ)
ስለዚ ተካሩ > ተጋሩ
‘ወ’ ናብ ዝብል ፍረድምፂ ክንመፅ ከለና መጀመርያ ቋንቁኡ ትግራይ ዝኾነ ውልቀ ሰብ ትግራዋ-ይ (ተባዕታይ) ትግራወ-ይቲ (ኣንስታይ) ይበሃሉ፡፡ ካብዙይ እንርድኦ ጥንቲ ግብፃውያን ዝመዝገብዎ (ተከረወ) ‘ወ’ ዝብል ፍረድምፂ ጥንታዊ ምኳኑ ንርዳእ፡፡ ምኽንያቱ ኣብ ቋንቋታት ኣፍሮ ሰሜቲክ ቦኽሪ ቃል ወይ ሱር ቃል ሳልሳይ መደብ ነፀላ ቁፅሪ ተባዕታይ ፀታ እዩ ተባሂሉ ስለ ዝእመን፡፡ በዚ መሰረት ነፀላ ቁፅሪ ሳልሳይ መደብ ትግራዋይ (-ወ-)ን ትግራወይቲ (-ወ-)ን ጥንታውነቱ ሓልዩ ስለ እንረኽቦ ጥታውነቱ ነቕ ዘይብል ፅኑዕ ይገብሮ፡፡
ቀፃሊ ሕቶ ነፀላ ቁፅሪ ትግራወ- ምስ ሄሮግሎፊክስ ብምንፅፃር ብኸመይ ተጋሩ ኮይኑ? ዝብል ይኸውን፡፡ ጥንታዊ ወይ ኦርቶዶክስ ኣመሰራርታ ብዙሕ ቁፅሪ ጥሙር ግእዝ (ግዕዝን ትግራይን) ድህረ ጥብቆ ፅግዕተኛ ምእላድ ብምውሳኽ ዘይኮነስ ኣብ ማእኸል እቲ ስም መናበቢ ብምውሳኽ እዩ (Bender 1976: 111)፡፡
1.1 ካ > ጋ ከይዲ ውህደት ድምፂ
መቄዶንያዊ ግሪክ ዝኾነ እስክንድር ዓብዪ ካብ 333 ክሳብ 323 ዓ/ዓ ካብ ግሪክ ተላዒሉ ንግብፂ ሓዊሱ ክሳብ ህንዲ መስሪትዎ ናብ ዝነበረ ገፊሕ ግዝኣት ንምፅንባር ሰሜን አትዮጵያ (ሐዚ ትግራይን ኤርትራን) ኣብ ዝወረረሉ እዋን ተጋሩ መኪቶም ስለዝመለስዎ እቲ ዝነበረ ኩነታት ዜና እስክንድር ኣብ ዝበሃል ብግእዝ ዝተፅሓፈ ጥንታዊ ብራና መፅሓፍ ገፅ 107 ብምጥቃስ ልሳነወርቅ ገብረጊዮርጊስ ከም ዝስዕብ ይቕምጥዎ፡፡ “እስክንድር … ንጉስ እየሸሸ በጀግንነታቸው እየተደነቀ በግርማቸው እየተርበደበደ ትግረ ተጋሩ ኣላቸው፡፡ የነብር ነብሮች ማለት ነው (2000: 181)፡፡”
ኣብ ላዕላይ ከም ዝተገለፀ ተጋሩ ዝብል ስም ቅድሚ እስክንድር ዓብዪ ልዕሊ 1150 ዕድመ ኣለዎ፡፡ እዙይ ከም ዘሎ ኮይኑ እስክንድር ዓብዪ ምስቲ ዝገጠሞ መኸተ ኣነፃፂሩ ነቲ ኩነታት ንምግላፅ ኣናብር ነብርታት ኢሉ ሓሳቡ ገሊፁ አሎ፡፡ እዞም ህዝቢ መን ይበሃሉ ኢሉ ኣብ ዝሓተተሉ ግዜ ተጋሩ ይበሃሉ ኢሎም እንትምልስሉ ብቋንቋ ዮናኒ ወይ ግሪክ ቲግሪስ ማለት ነብሪ ማለት ስለ ዝኾነ እቲ ዝገጠሞ መኸተን ዝሰምዖ ቃል ተመሳሳሊ ስለ ዝኾኖ ኣናብር ነብሪ ኢልዎም፡፡
ናብ ዋና ሓሳብና እንትንምለስ ካብዙይ እንወስዶ ቁም ነገር ከ > ገ ከይዲ ውህደት ድምፂ መዓዝ ተኻይዱ ወይ ተመዓራርዩ እንተ ኢልና ቅድሚ እስክንድር ዓብዪ እዩ እቲ መልሲ፡፡ ስለዚ ብዛዕባ ከይዲ ውህደት ድምፂ ከ > ገ እቲ ሕቶ ተመሊሱ ኣሎ፡፡
ምንም እኳ ናይዚ ምፅናዕቲ ተበግሶ ኣይኹን ተጋሩ ማለት እንታይ ማለት እዩ ኢልና እንተሓቲትና ኣብዚ ሐዚ እዋን መልሱ ትግራይ ተዛረብቲ ማሕበረሰብ እዩ፡፡ ጥንታዊ ወይ ብመፈጠር ቃል ትርጉም ነብሪ ማለት ድዩ ወይ ካሊእ እዩ ንዝብል ኣነ ከምዝርድአንን ከም እተዓዘብክዎን ናይ ብዙሓት ማሕበረሰባት ዓለም ብተወዳደርቶም ዘይኮነስ ባዕሎም ንባዕሎም ዝሃብዎ ስም እተፈላለያ ሃገራት እተፈላለየ ቋንቋ ከም ዝኾነ ርዱእ ኮይኑ ሰብ ዝብል ትርጉም እዩ፡፡ ስለዚ ኣነ ዝመስለኒ ብመሰረት መፈጠር ቃል ትርጉም ትግራዋይ ማለት ቅኑዕ ሰብ ተጋሩ ማለት ቅኑዓት ሰባት ይመስለኒ፡፡ ብካላእ ቋንቋ ግን ካሊእ ትርጉም ክወሃቦ ይኽእል፡፡ ንኣብነት ኣብ ላዕላይ ከም ዝረአናዮ ብቋንቋ ግሪክ ትግራይ ተጋሩ ማለት ነብሪ ኣናብር ማለት ከምዝኾነ ብመረዳእታ ርኢና ኢና፡፡ እቲ ገዛኢ ሕቶ ተጋሩ ንባዕሎም እንታይ ኢሎም ይትርጉምዎ እንተኢልናን ተገረወ፣ ተገረየ ዝብሉ መናበቢ ዘይብሎም ቃላት እንተፅኒዕናዮም ቅኑዕ ሰብ ማለት ከም ዝኾኑ ንርዳእ፡፡ እዙይ ጥንታዊን ስነ ልሳናዊን ትርጉሙ እዩ እምበር ዘይቅኑዕ ትግራዋይ ግን የለን ማለት ኣይኮነን፡፡ ከም ኣብ ማንም ሕብረተ ሰብ ዓለም ኣብ ተጋሩ እውን ቅኑዕ ኣሎ ዘይቅኑዕ ኣሎ፡፡
2 ሓማሱ
ኮንት ሮዚኒ (Conti Rossini 1928: 48) ከም ዝገለፆ ብጣዕሚ ጥንታዊ ዝኾኑ መረዳእታታት ግሪክ ከባቢ አዶሊስ ኮራቾ ይብልዎ፡፡ ነበርቲ እቲ ደሴት ድማ ኡተን ይብልዎም፡፡ እዙይ ብዛዕባ ደሴት ዳህላክ ክንሓስብ ይገብረና፡፡ ሓማሱ ምስ ሓማሴን ዝተተሓሓዘ እዩ ምባል ወድዓዊ እዩ፡፡ ምኽንያቱ እቲ ቃል ብቅጥታ ስለ ዝመሳሰል፡፡ ተካሩ ፀለምቲ ህዝቢ ኩሳ ኮይኖም ቱትሞሲስ ኣብ ዜና መዋእሉ ዝጠቐሶም እዮም፡፡ እዙይ ብኢትዮጵያዊ ቋንቋ ትግራይ ብዙሕ ቁፅሪ ተጋሩ ማለት እዩ ይብል (Translated from Italian to English by Graziano Sava (Dr) in Addis Ababa University Department of Linguistics and then Fisseha Hailu in Axum University translated into Tigrinya)፡፡
ተጋሩ ኣብ ላዕላይ ስለ ዝተገለፀ ኣይምለሶን ግን ኣብ ክልቲኦም ነገስታት ንግስቲ ሃትሸፕሱትን (1501-1479 ዓ/ዓ) ንጉስ ቱትሞሲስ III (1479-1447 ዓ/ዓ) ዜና መዋእል ከም እተኸተበ ልቢ ማለት የድሊ፡፡ ከም ጥንቲ ግብፃውያን ሐመሰወ ክብሉ ከለዉ ምናልባት ሓማሴን ዝባሃል ዓዲ ንምባል ክኾኑ ይኽእሉ ወይ እቲ ማሕበረሰብ ማለቶም እዮም ኢልካ ክልስ ሓሳብ ምንፃፍ ምኽንያታዊ እዩ፡፡ ኣብዚ ክነልዕሎ ዝግበአና ሕቶ እዚ ቃል ጥሙር ግዕዝ ድዩ ኣይኮነን? ዝብል እዩ፡፡ እዚ ቃል ጥሙር ግዕዝ ይመስል ምኽንያቱ ኣብ ትግርኛ ሱር ቃል (ሐ-መ-ሰ) ኣሎ፡፡ ካብዚ ሱር ቃል ሓመሰን ሓመሱን ዝብሎ ቃላት ንረክብ ወይ ንምስርት (Kane 2000: 173)፡፡ እዚ ቦታ ማለት ሓማሴን ምስ ባሕረ ቂሓት ወይ ቀይሕ ባሕሪ ስለ ዝዳቦብ ስራሕቲ ማእቶት እቲ ማሕበረሰብ እውን ምስቲ ባሕሪ ስለ ዝተሓሓዝ ማለት ምዝፋፍ ዓሳ፣ መጉዓዝያ ማይ፣ ሰደድ ምልኻኽን ጠለብ ምቕባልን እቲ ስያመ እውን ብታሪካውነቱ ምስቲ ስራሕቲ ማይ ዝተተሓሓዘ ይመስል፡፡ ምኽንያቱ እቶም ዝተገለፁ ማእቶታዊ ስራሕቲ ባሕሪ ንምፍፃም ሓመሳ ምኽኣል (swimming exercise) ገዛኢ ኩነት እዩ፡፡ ብኻሊእ ኣገላልፃ እቲ ማሕበረ ሰብ maritime society ስለ ዝነበረ እዚ ስም እውን ምስቲ ባሕሪ ዝተተሓሓዘ እዩ ምባል ምኽንያታዊ እዩ፡፡. ኣብ ሓድሓደ መፃሕፍቲ ከም ዝረአኽዎ ሓማሴን ዝብል ቃል ሓማት ሑሴን ካብ ዝብል ዝመፀ እዩ ዝብል ኣሎ፡፡ ኮይኑ ግና እዚ ሓሳብ ምስቲ ኣብ ኣኽሱም ዝተረኸበ ፅሑፍ ሃፀይ ኢዛና ኣይሰማማዕን፡፡ ፅሑፍ ጥንቲ ግብፃውያን ፅሑፍ ሃፀይ ኢዛናን ግን ማዕረ እዩ፡፡ በዚ መሰረት ክፍተት ግዜ እውን ስለ ዘለዎ መረዳእታ ጥንቲ ግብፃውያን ምውሳድ ምኽንያታዊ ስለ ዝኾነ ሓማሴን ካብ ሓመሰ ‘to swim’ ሱር ቃል ዝመፀ እዩ ኢልካ ምድምዳም ይከኣል፡፡ ብተወሳኺ ኣብዚ ቋንቋ ትግራይ ዝዝረበሉ መልከ ኣምድሪ ሓውዝዬን፣ ሰቅዬን፣ ተምቤን ወዘተ ምስ ሓማሴን ተመሳሳሊ ስነ ምእላድ ዘለዎም ኣስማት ስለ ዝኾኑ እዚ ስለ ልሳናዊ በኣታ ጥሙር ግዕዝ (ግዕዝ ወትግራይ) እዩ፡፡
3. ኣቲ (ATY)
ንጉስ ፑንት በሪሁን በዓልቲ ቤቱ ኣቲን ምስ ጥንቲ ግብፃውያን ኣብ ባሕሪ ቀይሕ ብምኽንያት ንግዲ እንት ራኽቡ ዝርኢ ስእሊ
Sources Wells (1969: 241) Baikie (1929: 71)
The king of Punt Parihu Parihu
The wife of the king Ati Aty
እዚ ኣብ ላዕላይ ቀሪቡ ዘኒሀ መረዳእታ ንምትንታን ብስም በዓልቲ ቤት ንጉስ ፑንት ‘Ati’ ንጀምር፡፡ ቋንቋ ጥንቲ ግብፃውያን መናበቢ ስለዘይነበሮ Ati ክፀሓፍ ዘለዎ ከም ʔTY እዩ፡፡ መናበቢ እንትውሰኾ ʔati ብትግርኛ ኣቲ ይኸውን፡፡ ብመሰረት ጥንቲ ግብፃውያን ኣፀሓሕፋ   = [i] By Devanagari Principle, grapheme ‘y’ is equal to phoneme ‘i’ (Loprienno 1995: 14). እዚኣቶም ማዕረ እዮም፡፡ እዚ ከይዲ ኣብ ጥንቲ ግብፃውያን ሰዋስው ሕጋውን ባህርያውን እዩ፡፡ ብተመሳሳሊ ኣብትግርኛ እውን (Littman n.d: 15) ከምኡ እዩ፡፡
እዞም ኣብ ላዕላይ ዝረአናዮም ስርዓተ ፅሕፈትን (grapheme) ፍረድምፅን (phoneme) ብምውሳድ ብዙሓት ሕቶታት ምልዓል ይከኣል፡፡ ንኣብነት ብምንታይ ምኽንያት እዚ ቃል ኢትዮፒክ ወይ ትግርኛ ክኸውን ይኽእል? መልከኣ ምድሪ ፑንት ኣብ ግምት ብምእታው ብኸመይ ኢትዮፒክ ወይ ትግርኛ ይኸውን? ቅድም ኢሉ ነዚ ዘፅነዐ በዓል ሞያ ስነ ልሳን ከም ዝበሎ፤ “The old Semitic 2nd person pronouns (ʼanta/ʼatta, ʼanti/ʼatti, ʼantum/ʼattum, ʼantən/ʼattən) are used as vocatives: ʼatta tämähari [tämhari] ‘O student!” (Kogan 1997: 429). ካብዙይ ከም እንርደኦ ትግርኛ እዞም ጥንታውያን በኣታታት ስነ ልሳን ካብ ኣቦ ኣፍሮሰሜትክ (Proto-Afro-Semitic) ከም ዝወረሶም እዩ፡፡
ትግርኛ ብተፈጥርኡ ኣብ ኣስማት ኣፈላላይ ፆታን ቁፅርን ይገብር፡፡ ኣብ ላዕላይ ከም ዝተገለፀ ኣታ ተምሃሪ እንተልና ተባዕታይ እንትኸውን ኣቲ ተምሃሪት ድማ ኣንስተይቲ እያ፡፡ ሓድሓደ ምሁራት ንትግርኛ ብቐረባ ዘይፈልጥዎ፣ ኣቲ ክንዲ ስም እዩ ብምባል ኣብ ካልኣይ መደብ ነፀላ ቁፅሪ ኣንስታይ ፀታ ይምድብዎ፡፡ ኮይኑ ግና ክንዲ ስም ትግርኛ ካልኣይ መደብ ነፀላ ቁፅሪ፣ ኣንስታይ ፀታ ኣቲ ዘይኮነስ ንስኺ እዩ (Kogan 1997: 429)፡፡ ንኣብነት ሓደ ሰብኣይ ንበዓልቲ ገዝኡ ኣቲ በይዛኺ ድራርና ሃብና እንተይሉ፡፡ ኣብዚ ምሉእ ሓሳብ ኣቲ ብንስኺ ኣይትካእን፡፡ ብኻሊእ መዳይ ንስኺ እንዲኺ ኣብ ኣኽሱም ዝነበርኪ ኢሉ እንተሓቲቱ? ኣብዚ ምሉእ ሓሳብ ንስኺ ብኣቲ ኣይትካእን፡፡ ንኣብነት ኣነ ኣብ ዝዓበኹሉ ከባቢ ወለዲ ውላዶም እናተጎድኡ ዘይዓብዩ እንተኾይኖም፣ ቀፂላ ዝተወለደት ቆልዓ ጓለንስተይቲ እንተኾይና ክትዓቤሎም ምእንቲ ኣቲ ኢሎም ስም የውፅኡላ፡፡ ስለዚ ኣቲ ንኣብ ጥቓና ዘላ ኣንስተይቲ ፀታ ከም ስም መፀውዒ እንጥቀመሉ እዩ፡፡
ቀፃሊ ሕቶ መበቆል ወይ ሱር ቃል ኣቲ እንታይ እዩ? ምናልባት ኣቲ ሱሩ ካብ ኣቦ ኣፍሮሰሜቲከ ኮይኑ ብትግርኛ ዝተዓቀበ እዩ ምባል ምኽንያታዊ እየ፡፡ ምኽንያቱ ኣብ ትግርኛ ኣቲን ኣታን (vocatives and proper names)፣ ኣትንን ኣቱምን (polite forms of females and males respectively) ኣብ ላዕላይ ከም ዝረአናዮ ኣብ ማሕበራዊ ናብራና ብስፍሓት እንጥቅምሎም ቃላት እዮም፡፡ ስለዚ ኣቲ ኣፍሮሰሜቲክ ኮይኑ ካብ ዘበን እኒእኒ ጀሚሩ ብትርግኛ ዝተወረሰን ዝተዓቀበን ቃል እዩ፡፡ ብታሪክ ትግርኛ ጥንታዊ ዝኾኑ በኣታታት ስነ ልሳን ብምዕቃብ ዓብዪ ኣስተዋፅኦ ዝገብር ዘሎ ቋንቋ እዩ ምባል ይከኣል፡፡
4.ፐሪሁ (Parihu)
እጅፕሽያን ሄሮግሎፊክስ መናበቢ ስለ ዘይነመሮ ፐርሁ ፐረየሀወ ኢሎም እዮም ዝምዝገብዎ እንተልና ምኽናያታዊ እዩ፡፡ ብተወሳኺ እጅፕሽያን   = [u] and   = [i] . ካብዙይ እንርደኦ ‘ወ’ ዝንብብ ከም [u] ከም ዝኾነ ‘የ’ ድማ ዝንበብ ከም [i] እዩ፡፡ ስለዚ ፐረየወ = ፐሪሁ፡፡ ምሉእ ንሙሉእ መናበቢ እንትውሰኾ ፐሪሁ ይኸውን by “Devanāgari principle, according to which the unmarked vocalic value of each basic sign is “consonant + /a/” within a word or “consonant + /ɸ/” at the end (Loprieno (1995: 14)”.
እታ መጀመርያ ዘላ ድምፂ ‘ፐ’ ኮይና ብኣገላልፃ ስነ ልሳን ኢነዛሪ ከንፈር ዕጉት እያ፡፡ ካብዙይ ተበጊስና እንሓቶ ሕቶ ቋንቋ ትግራይ ድምፂ ’ፐ’ ኣለዎ ዶ ዝብል እዩ፡፡ ብርግፅ ኣብዚ ሐዚ እዋን የብሉን፡፡ ስርዓተ ድምፂ ትግርኛ ብምፍታሽ ሰረት እዚ ድምፂ ‘ፐ’ ትግራይ ኣለዎዶ? እቲ መልሲ እወ እዩ፡፡ ምኽንያቱ Kogan ከምዝበሎ፣ “b, g, and d are subject to word-final devoicing. [Hence] nab [nap] ‘to, towards’ ” 1997: 425). ካብዙይ እንርደኦ ‘በ’ን ‘ፐ’ ዘርኢ ድምፂ ኮይኖም ካብ ፍረድምፂ ‘በ’ ዝተረኸቡ እዮም፡፡ ሓደ ቋንቋ ኣብ ከይዲ ኣብ ዝገብሮ ለውጢ ናይቲ ለውጢ ምልክታት ብተኸታተሊን ብተፈላለየ መልክዑን ኣፍቲ ቋንቋ ስነ ምእላድ ሓድጊ ይገድፍ እዩ (Campbell 2004: 225)፡፡ ከምዚኦም ዝበሉ ሓድግታት ታሪክ እቲ ቋንቋ ንምፅናዕ ጠቐምቲ እዮም፡፡ ኣብ ትግራይ ሱር ቃል (በ-ረ-ሀ) ‘በሪሁ’ ዝብል ኣሎ፡፡ ስለዚ ኣብ ከይዲ ዕብየት እቲ ቋንቋ ውህደት ፍረድምፅታት ኣጋጢሙ ክኾን ከም ዝክእል ንግምት (በ + ፐ > በ)፡፡ እዙይ ዘርድአና ግዜ መሰረት ጌርና ንድሕሪት ተመሊስና እቲ ቋንቋ እንተ ፈቲሽናዮ እዞም ዘረድምፅታት ኣብ ሓደ እዋን ዓርሶም ዝኸኣሉ ዝተፈላለዩ ፍረድምፅታት ነይሩም ከምዝኾኑ ክነረጋግፅ ንኽእል፡፡ ኣብ መብዛሕተኦም ቋንቋታት ዓለም ተመራመርቲ ስነ ልሳን ዝሰርሕዎ ስራሕ እዙይ እዩ፡፡ ምኽንያቱ እዞም ምልክታት ኣሰር ሕሉፍ ታሪክ ቋንቋ ስለ ዝኾኑ ኣፍቲ ቋንቋ ውህደት ድምፅታት ከም ዝተኻየደ መረዳእታ እዮም፡፡ ውህደት ድምፅታት ኣብ ታሪካዊ ስነ ልሳን ወድዓዊ ከይዲ እዩ፡፡ ንኣብነት እዚ ዝስዕብ እንግሊዝኛ ፅሑፍ ንርአ፡፡ Trask points out that earlier Spanish had two independent phonemes /b/ and /v/, which have merged into a single phoneme /b/ in almost all modern dialects of Spanish (b + v > b) (1996: 77).
ብተወሳኺ ታሪካዊ ኣመፃፅኣ እዚ ቃል (ፐ-ረ-ሀ) እንተፅኒዕና ካብ እጅፕሽያን ከም ዘይኮነ ተመሊሱ ዝሓደረ ሕቶ እዩ፡፡ ምኽንያቱ ጥንቲ ግብፃውያን ባዕልቶም ስም ወፃኢ ዓዲ ፑንት እዩ ኢሎም ስለ ዝፀሓፍዎ፡፡ እዙይ ዘርደአና ፐሪሁ ናብ በሪሁ (ፐ > በ) ኣብ ከይዲ ከም ዝተቐየረ እዩ፡፡ እቲ ኣብ መወዳእታ ዘሎ ድምፂ ከምቲ ኣብ ላዕላይ ዝረአናዮ   = [u] እዩ፡፡ ከምዙይ ካብ ኮነ ምስ ትግርኛ ይገጥም፡፡ ኣብ ትግራይ በሪሁ ዝብል ስም ልሙድ እዩ፡፡ ብመሰረት ከይዲ ስነ ልሳን ጥንቲ ፐሪሁ ዝነበረ ሐዚ በሪሁ ስለ ዝኾነ ቋንቋ ትገራይ እዩ፡፡
መጠቓለሊ
ኣብ እዋን ሃትሸፕሱትን (1501-1479 ዓ/ዓ) ቱትሞሲስ IIIን (1479- 1447 ዓ/ዓ) ምንግስቲ መስሪቱ ኣብ ዓለም ለኻዊ ንግዲ ሰደድ እናለኣኸ ጠለብ እናተቐበለ ዘነበረ ማሕበረ ሰብ ተጋሩን ሓማሴንን ከም በርበረ ተተኺሉ ሽዑ ንሽዑ ጉዕ ዝቕንጠብ ኣይኮነን፡፡ ወይ ድማ ከም ቡቀልቲ ዓተሓሪ ተኣሊኹ ሓዲሩ ዝቦቅል ኣይኮንን፡፡ ናብ ሓደ መንግስቲ ንምምፃእ እቶም ኣብ ጥንቲ ማሕበረሰብ ዝኽየዱ ክያዶታት ናይ ባዕሎም ግዜ የድልዮም፡፡ ምኽንያቱ ኣብ ጥንቲ መንግስቲ ዝምስረት ብከይዲ ስለ ዝኾነ፡፡
ታሪክ ኣመሰራርታ ጥንታዊ መንግስቲ እንትነፅንዕ መጀመርያ መራሕቲ ሃይማኖት ናይቲ ከባቢ ኣመሓደርቲ ይኾኑ፡፡ ብምቕፃል ድልየትን ቁፅርን እቲ ማሕበረሰብ እንትውስኽ እተን ብመራሕቲ ሃይማኖት ዝምረሓ ዝነበራ እተፈላለያ ቦታታት እቲ ዝሓየለ ሃይማኖታዊ መራሒ ይጥቕልለን እሞ ናብ ችፍ ዶም ይዓብያ፡፡ ወዲ ሰብ ኣብ ዘለዎ ጠጠው ስለ ዘይብል እተን እተፈላለያ ችፍዶማት እቲ ዝሓየለ ችፍዶም ይጥቕልለን እሞ ንኡሽተይ ምንግስቲ ይምስርት፡፡ ስለዚ እቲ ብንጉስ በሪሁን በዓልቲ ገዘኡ ንግስቲ ኣቲን ብ1500 ዓ/ዓ ዝምራሕ ዝነበረ መንግስቲ ፑንት እቶም ላዕላይ ዝረአናዮም ከይድታት ሓሊፉ እዩ ከም መንግስቲ ምስ ነገስታት ጥንቲ ግብፃውያን ንግስቲ ሃትሸፕሱትን (1501-1479 ዓ/ዓ) ንጉስ ቱትሞሲስ IIIን (1479- 1447 ዓ/ዓ) ንግዳዊ ርክብ ዘካይድ ዝነበረ፡፡ ስለዚ ሳይነሳዊ ብዝኾነ መንገዲ ፀፍሒ ታሪክና ንምውሳን ጥንቲ ግብፃውያን ካብ መዓዝ ጀሚሮም እዮም ምስ መንግስቲ ፑንት ርክብ የካይዱ ነይሮም ኢልና ክንሓትትን ክንፍትሽን ወድዓዊ እዩ፡፡
ብመሰረት መረዳእታ ጥንቲ ግብፃውያን Although Egyptian expedition references were not bilateral; they can significantly help us to infer which geographical locations were referred to by which hieroglyphic texts. Pankhurst (1998: 14) pointed out that although the ancient Egyptians’ hieroglyphic references of expeditions to the land of Punt are one-sided; however, Egyptian hieroglyphic texts are invaluable in providing our earliest flash of light of the southern Red Sea area which was later to comprise the Ethiopian coast. They made known that Egyptian pharaohs of the First or the Second Dynasties (3546-3190 BC) were in possession of myrrh (myrrh, Egyptin   is a tree and a sticky substance with a sweet smell that comes from trees and is used to make perfume, incense and frankincense), was one of the most valued commercial products obtained from Punt, possibly from present-day the eastern Tigray region.
ኣብ ላዕላይ ከም እተገለፀ ጥንቲ ግብፃውያን ካብ ቀዳማይን ካልኣን ዳይናስቲ (3546-3190 BC) ጀሚሮም ብፑንት ኣቢሎም ምስ ትግራይ ርክብ ነይርዎም፡፡ ስለዚ ፀፍሒ ታሪክና ልዕሊ 5000 /5 ሽሕ/ ዓመት አዩ እምበር 3000 ዓመት ኣይኮነን፡፡ ምኽንያት 3500 ዓ/ዓ እንትድመር 2000 ዓ/ም ይኸውን 5500 ስለ ዝኾነ፡፡
ንምንታይ ድኣ ታሪክና 3000 ዓመት ንብል እንተ ኢልና ኣቡነ ተክለሃይማኖት ካብ መንግስቲ ዛጉየ ስልጣን ናብ ሽዋ ንምውሳድ ዝተጠቐምሉ ተንኮል ሰሎሞናዊ ዝብል ሽርሒ ፖለቲካ ከም መበገሲ ታሪክ ተገይሩ ይውሰድ፡፡ ንምንታይ እንተልና ነቲ ብመስለስ ሓሶት እተፈጠረ ሶሎሞናዊ መንግስቲ ሕጋዊ ንምግባር፡፡ ንሕናውን ደንፅዩና ግድስ ብኡ ንብኡ ዓሺና ስለ ዝተረፍና ታሪክና ቆርፅና ግባ በለው እናበልና 3000 ንብል ኣለና ፡፡
ካሊእ ምስ ኣብ ቀረባና ዘለዉ ካልኦት ቢሀራት ታሪኮም ምስ ናባዕልና እንትነናፃፅር ካብ ሓደ 1000 ዓመት ዘይዛይድ ይኸውን እሞ በቲ ናትና 3000 ዓመት ንዓግብ፡፡ ስለዚ ታሪክና 3000 ዓመት እዩ እልና ንንየት፡፡
ካሊእ ሓሶት ተደጋጊሙ እንትዝረብ ሓቂ ይመስል ከም ዝበሃል EBC ኣብዚ ሐዚ እዋን ተወካሊ ኣቡነተክለሃይማኖት ዘደብረ ፅላልሽ ብምዃን ስለ ዘምብድብዶ ከም ሓቂ እናተቐበልና ንሕናውን ብኡ ንብኡ ሕቕቕ ኢልና ተሪፍና፡፡ ብካሊእ ኣገላልፃ ንሕናውን ተመራመርቲ ዘይኮንናስ ዝተብሃለ ደገምቲ ማለት ግልያ እማኑ ስለ ዝኾንና ኮጠጥ ኢልና ንደጋግሞ ኣለና፡፡
ብመሰረት ታሪካዊ ስነ ልሳን እንትረኣ ፕሮፌሰር ግሮበር ሃድሰን ከም ዝገለፆ ነዚ ዝስዕብ ስእሊ ዝምድና ቋንቋታት ኣፍሮ ሰሜቲክ ብመንፅር ግዜ ዝገልፅ ንርአ፡፡
ንኡስ ጉጅለ ደቡብ ኢትዮፒክ ድማ ንቋንቋታት ሓምሓርኛ፡ ኣርጎባ፡ ኣደሬ፡ ስልጢ፣ ወለኔን ካብ ዓሰርተ ክልተ ዘይውሕዱ ብጥማር ቋንቋታት ጉራጌ ዝበሃሉ ዝሓቐፈ እዩ፡፡ እዙይ ዘርድአና ኣምሓርኛ ካብ ግእዝ ዝተፈጠረ እዩ ዝብሉ ሰባት መረዳእተኦም ሰብ ሞያ ስነ ልሳን ዝጥቀሙሉ ኣይኮነን ማለት እዩ፡፡ ምኽንያቱ በተመራመርቲ ስነ ልሳን ቋንቋ ኣምሓርኛ ኣይኮነንዶ ወዲ ግእዝ ክኾንስ ዘመዱ እዩ እምበር ሓዉ እኳ ኣይኮነን፡፡ ብመሰረት ስልቲ ታሪካውን ንፅፅራውን ስነ ልሳን መደብ ኣምሓርኛ ደቡብ ኢትዮፒክ እንትኸውን ትግራይ ግን ሰሜን ኢትዮፒክን እዩ ሄትስሮን (1972: 22)፡፡
ኣብ መወዳእታ ኣብ ምድረ ፑንት ተጋሩ ብዝብል ስም ዝፅዋዕ ማሕበረሰብ ብዜካ ትግራይ ተዛረብቲ ብታሪክ ዝፍለጥ ስለ ዘየለ እዞም ኣብ እጅፕሽያን ሄሮገሎፊክስ ዝተረኸቡ በኣታታት ስነ ልሳን ጥሙር ግእዝ ወይ ትግራይ ከም ኣብ ማንም ስነ ልሳናዊ ዓለም ዝግበር ርክብ ቋንቋታት ዕቱብ መራዳእታታት እዮም፡፡ እቲ ገዛኢ ኩነት ንምህላው ቋንቋ ነቲ ቋንቋ ዝጥቀም ማሕበረሰብ ምህላው እዩ፡፡ ስለዚ ኣብዚ መፅናዕቲ ክልቲኦም ገዛእቲ ኩነታት ተፈጥራዊ ቦቶኦም ሓልዮም ብታሪክ ተገጣጢሞም ኣለዉ፡፡ ከምዚኦም ዝበሉ ጥንታዊ ፅሑፋት ጥንታዊ ታሪክ ማሕበረሰባት ንምፅናዕ መዳርግቲ ዘይብሎም እንኮ መረዳእታ ስለ ዝኾኑ ኣብ ታሪክ ዛለዓለ ቦታ ኣለዎም፡፡ ስለዚ ፀፍሒ ታሪክና ልዕሊ 5000 /5 ሽሕ/ ማለት 5500 እምበር 3000 ኣይኮነን፡፡


text:
መድረኽ ሃገራዊ ዘተ (መ.ሃ.ዘ.) ዋዕላ መቐይሮኣዊ ምትሕብባር (ዋ.መ.ም.)
መድረኽ ሃገራዊ ዘተ (መ.ሃ.ዘ.)
ዋዕላ መቐይሮኣዊ ምትሕብባር (ዋ.መ.ም.)
ዳግመ–ውደና፤ትኹረት፤ ኣውራነት
ፍ ራንክፈርት: ጀርመን
መዝከር ምርድዳእ
ሓባራዊ ሃገራዊ ራእይን፡ ውሁድ ተግባርን: ምስግጋር ዴሞክራሲ ኣብ ኤርትራ
22 ጥቅምቲ 2017
እዚ መዝከር ምርድዳእ ‘ዚ ውጺኢት ናይ’ቲ ኣብ ዋዕላ መቐይሮኣዊ ምትሕብባር ኣብ መንጎ ፖለቲካውያንን በርጌሳውያንን ተቓወምቲ ውድባት: ካብ 20 ጥቅምቲ ክሳብ 22: 2017 ዝተኻየደ ዘተን ዝተበጸሐ ምርድዳእን ‘ዩ::
- ራኢ
ብዙሑነት ባህሊ ዘለዋን ዲሞክራሳዊትን ሃብታምን፡ ክብርን መሰልን ውልቀሰባት ብመሰረት ቅዋም እተረጋግጽን፡ መሰል ምሉእ ተሳታፍነት እተውሕስን፡ ግዝኣተ ሕጊ እተትክልን፡ ማሕበራዊ ፍትሒ እተውሕስን፡ ብኣገራዊ ሉዕላውነታን ዶባዊ ክብርታታን እተቕስንን፡ ምስ ነብሳን ጎረባብታን ብሰላም እትነብር ሃገር።
- ተልእኾ
ምምስራት ስሙር ሃገራዊ ዲሞክራሳዊ ምንቅስቃስ: ነዚ ዘሎ ምልካዊ ስርዓት ኣልጊሱ ብቅዋሚ ስርዓት ክትክእ ዝቃለስ።
እዚ ስሙር ሃገራዊ ዲሞክራሳዊ ምንቅስቃስ: ንኹለን ምእንቲ ዲሞክራሲ ዝቃለሳ ፖለቲካውያንን በርጌሳውያንን ተቓወምቲ ውድባትን ውልቀሰባትን ዘዋስእን ተሳታፍነትን ዘረጋግጽን: ብመሰረት ሓበራዊ ዕላማ ጽምዳዊ ጽዓት ዝፈጥርን: ምስግጋር ቅዋማዊ ስርዓት ዘቀላጥፍን ‘ዩ።
ነዚ ንምዕዋትን: ሓደ ኣድማዒ ዝኾነ ተቓውሞ ንምፍጥር: ነቲ ኣብ ውሽጢ ሃገር ዘሎ ናይ ለውጢ ሓይሊ: ምስቲ ኣብ ስደት ዘሎ ምእንቲ ዲሞክራሲ ዝቃልስ ከተላግቦ ክትጽዕር።
ስሩዕን ሰላማውን ዝኾነ ፖለቲካዊ ምስግጋር ንምርግጋጽ ክትጽዕር።
- መትከላትን ቀንዲ ክብርታትን
3.1 ‘ታ ብማዕረ ንኹልና እትብጸሓና ሃገር
ኤርትራ ብማዕረ ንኹልና እትብጸሓና ሃገር ‘ያ፡ ሃገር ኤርትራ ድ ማ ውጺኢት ናይቲ ሓባራዊ ቃልስን መስዋእትን ጻዕርን ናይ መላእ ህዝቢ ኤርትራ ‘ያ።
ሕብረተሰብ ኤርትራ ቡዙሕነት ባህለን ብሄራትን ቋንቋታትን ሃይማኖትን ዘለዎ ‘ዩ።
ስምረትን ግስገሳን ብልጽግናን ህዝቢ ኤርትራ: ኣብ መንጎ ዜጋታት: መዓርነትን ሕድሕዳዊ ምክብባርን: ተቓዲኻ ብሓባር ምንባርን: ምርግጋጽን ዝተሞርኮሰ ኮይኑ: ኣብ ስምረት ኣብ ቡዙሑነት ዝተሰረተ ‘ዩ።
- ቅ ዋማዊ መንግስቲ
ቅዋም ሰረት ናይ ግዝኣተ ሕጊ ‘ዩ፡ መሰረታውያን መሰላትን ሓርነታትን መዓርነት ዜጋታትን ድማ የረጋግጽ። ከም ሕገ መሰረት ሃገርን ፡ ቆፎ ህዝባዊ ልዕላውነትን፡ ምንጪ ናይ ኩሉ ወግዓዊ ስልጥን፡ ኮይኑ ድማ የገልግል።
- ዲሞክራሳዊ መንግስቲ
ሓደ ዲሞክራሳዊ መንግስቲ መላእ ተሳተፍነትን ውክልናን ህዝቢ ኣብ ቡዙሕነቱ ቃሉ ዝ ህበሉ ዝተመስረተ ኮይኑ ፍልይ ዝበለ ጠመተ ንደቂ ኣንስትዮ ዝህብን መሰላት ውሑዳንን ዘረጋጽን ‘ዩ።
- ዘይምእኩል መንግስቲ
ምምስራት ፖለቲካዊ ስርዓትን: ህዝቢ ኣብ ማእከል ሰሪዑ: ኣብ ኩሉ ጸፍሕታት መንግስቲ ዝውሰድ ውሳኔታትን: ዝሕንጸጽ መምሪሒታትን መላእ ተሳታፍነት ዘርጋግጽን: ንጠለባት ህዝቢ ብኣድማዕን ኣዕጋብን ኣገባብ ዝምልስን ‘ዩ።
- ምምሕያሽ ሰባዊ ኩነት
ኣብ ምሕብሓብ ሃብትታት ሃገርን፡ ኣብ ናይ ህዝቢ ኤርትራ ምህዝነት ትኽእሎን ዋኒንተኛዊ መንፈስን፡ ዝጥምት ሓድሽ ማክሮኤኮኖማዊ ቅጥዒ፡ ‘ቲ ብሕታዊ ጽላት ኣብ ትሕቲ ኣድማዒ መጣኒ ቁጽጽር ኣእትዩ: ነቲ ቁጠባዊ ስፍራ ዝኸፍትን፡ ናይ ውሽጥን ወጻእን ወፍርታት ኣትባቢዑ ስራሕን ሃብትን ፈጢሩ ድኽነት ዘቃልል።
- ብሓባር ብሰላም ምንባርን ሰናይ ጉርብትናን
ኣብ ኢስትራተጂካዊ ቅጥዒ ዝተሰረተ ሓድሽ ዝምድና ዘባዊ ፖለቲካዊ ምትሕግጋዝን: ቁጠባዊ ምውህሃድን: ንኣገራዊ ሉዕላውነታን: ዶባዊ ክብርታታን ብኹሉ ሸነኻት ዝኽበረሉ ምምስራት::
- ተተግበርቲ ጉዳያት
4.1 ነዞም ኣብዚ ሓበራዊ ራእን ዕላማታትን ተተኺሎም ዘለው መትከላትን ሽቶታትን ሰፈሕ ህዝባዊ ተቐባልነት ንኽረኽቡ፡ ጽዑቕ ርኽክባዊ ጻዕርታት ጌርካ፡ ሃገራዊ ስምምዕ ንምፍጣር ምስራሕ።
4.2 ነዚ ውጽኢት ዋዕላ ክትዝርግሕ ብስፍሕ ዝበለ ልፍንታዊ ስምረት ዝተሰረተት: 1) ኣብዚ ተቐልቂሉ ዘሎ ጥሙር ሃገራዊ ዲሞክራሳዊ ምንቅስቓስ ንጡፍ ተሳታፍነት ንኽህልዎ ነዚ ኣብ ስደት ዘሎ ምሕብሓቡ: 2) ነቲ ኣብ ውሽጢ ንዲሞክራሳዊ ልውጢ ዝግበር ዘሎ ጻዕሪ ዳግም ምሕያሉ: 3) ነቲ ኣብ ውሽጢን ወጻእን ዘሎ ሓይልታት ጥሙር ሃገራዊ ዲሞክራሳዊ ምንቅስቓስ ንምሕያሉን ምልጋቡን ምጽዓር።
4.3 ነዘም ዕላማታትን ጻዕርታትን ጥሙር ሃገራዊ ዲሞክራሳዊ ምንቅስቓስ: ኣህጉራውን ዘባውን ድገፍ ንምርካብ ንጥፍ ዝኾነ ምርኻባት ምክያድ።
- ኣገባብ ኣስራርሓ
ዋዕላ መቐይሮኣዊ ምትሕብባር (ዋ.መ.ም.) ሓሙሽት ዝ ኣባላታ ርክብ ሽማግለ፡ ክልተ ካብ ፖለቲካውያንን ውድባትን፥ ክልተ ካብ በርጌሳውያን ማሕበራትን፡ ሓደ ካብ ኣባላት ቦርድ መድረኽ ንሃገራዊ ዘተን፡ መራኸቢ ማእከል ክትከውን ብመሰረት ዚ መዝከር ምርድ ዳእ ተመስሪታ።
ኣዳላዊት ሽማግለ መ.ሃ.ዘ. ዋ.መ.ም.
CTCPreparatoryCommittee@gmail.com
22 ጥቅምቲ 2017
Short URL: http://english.farajat.net/?p=10876


text:
ብሰንኪ ሕማም ኮለራን፣ ግፍዕኛ ኣተሓሕዛ ስርዓት ህግደፍን፣ ኤርትራውያን እሱራት ህይወቶም ይስእኑ ኣለዉ።
- Details
- Created: Thursday, 20 April 2017 00:15
- Last Updated: Thursday, 20 April 2017 00:15
ብዘተፈላለየ ምኽንያታት ኣብ ቤት ማእሰርቲ “ሕሽፈራይ” (ከባቢ ሓጋዝ) ተኣሲሮም ዝነበሩ፣ ብሰንኪ ኣብቲ ቤት ማእሰርቲ ተዘርጊሑ ዝርከብ ተላጋቢ ሕማም ኮለራ ብዙሓት ብከቢድ ተጠቒዕም ምህላዎም ተፈሊጡ። ካብኣቶም 21 ዝኾኑ ኣብ ሆስፒታል “ግላስ” ተወሲዶም ኣብ ትሕቲ ሕክምናዊ ምክትታል ከም ዝርከቡን፣ ሰለስተ ካብ’ቶም ዝተረፉ እሱራት ድማ ህይወቶም ከም ዝሳኣኑን ተረጋጊጹ። ምኽንያት ሞት ናይ’ዞም ሰለስተ ከኣ፣ ኣብ መንጎ ሓካይምን ኣብ መንጎ ናይ ጸጥታ መርመርትን ብሰንኪ ዘይ ምስምሞዖም ምኻኑ ተሓቢሩ።እቶም መርመርቲ፣ ናይ’ቲ ተኣሲሮሙሉ ዘለዉ ጉዳይ ብዝምልከት ዝካየድ ዘሎ መርመራ ብግቡእ ሰለ ዘይተወደአ፣ ንሕክምና ኣይወጹን ኢዮም ኢሎም ክውስኑ ከለዉ፣ እቶም ሓካይም ከኣ፣ ቀልጢፎም ናብ ሕክመና እንተ ዘይተላኢኾም ኩነታቶም ኣዚዩ ኣስጋኢ ስለ ዝኾነ ብቅጽበት ናብ ሆስፒታል ክለኣኹ ኣለዎም ዝብል ርእይቶ ኣቕሪቦም። ዝምልከቶም ሓካይም እዚ ኢሎም ከብቅዑ፣ ጸጥታ ህግደፍ ግን ህይወት ናይ ዜጋታት ፈጺሙ ዘይገድሶም ምዃኑ ኩሉ ኤርትራዊ ዝፈልጦ ሓቂ ስለ ዝኾነ፣ ነቲ ብሓካይም ዝቐረበ ርእይቶ ብምንጻግ እቶም ሰልስት እሱራት ህይወቶም ከም ዝስእኑ ገይሮም ክብሉ ምንጭታት ግንባር ሃገራዊ ድሕነት ኤርትራ ካብ’ቲ ቦታ ዘመሓላለፍዎ ጸብጻብ ሓቢሩ።


text:
ታሪኻዊ ዑደት ፕሬዝዳንት ዩናይትድ ስቴትስ ባራክ ኦባማ ንርክብ ክልቲአን ሃገራት ዘጉልሀ እዩ ተባሂሉ’ሎ።ኢትዮጵያ ኣብ ፀጥታን ኣንፃር ግብረሽበራን ኣገዳሲት መሻርኽቲ እያ ኢሎምዋ ኣለው ፕሬዝዳንት ኦባማ።ክልቲኦም መራሕቲ ዑደት ፕሬዝዳንት ኦባማ ርክብ ክልቲአን ሃገራት ኣብ ዝለዓለ ብርኪ ምብፅሑ ዝሕብር እዩ ኢሎም ኣለው ሎማዕንቲ ሰኒ ኣብዝሃብዎ ሓባራዊ ጋዜጣዊ መግለፂ።
ኣብ ኢትዮጵያ ዑደት ዝፈፀመ ፈላማይ ፕሬዝዳንት ዩናይትድ ስቴትስ ምዃነይ ኩርዓት ተሰሚዑኒ ዝበሉ ፕሬዝዳንት ኦባማ ዩናይትድ ስቴትስን ኢትዮጵያን ነዊሕ ዝዘለቐ ምሕዝነት ከምዘለወን ብምሓብር ኣብ ጥንካረ ዩናይትድ ስቴትስ ኣስተዋፅኦ ኢትዮጵያዊያን ኣሜሪካዊያን ዓብዪ እዩ ኢሎም።
‘’ህዝብና ሓቢሮም ሰሪሖም እዮም’’ዝበሉ ኦባማ ብምስዓብ ‘’ኣብ ንግዲ ነንሕድሕዶም ተራኺቦም፤ንልዕሊ ሓደ ምእቲ ዓመት እቲ ሓደ ኣብ ጎኒ እቲ ካሊእ ጠጠው ኢሎም እዮም’’ኢሎም።ዩናይትድ ስቴትስ ኢትዮጵያዊያን ኣሜሪካዊያን ብፍላይ ድማ ካብ ኢትዮጵያ ወፃኢ ብበዝሒ ኣብ ዝነብሩላ ኣብዋና ከተማና ዋሽንግተን ዲሲ በብዕለቱ ብዘበርክቱዎ ኣስተዋፅኦ ዩናይትድ ስቴትስ ትርባሕ ኣላ ኢሎም።
ንናይ ኢትዮጵያ ቁጠባዊ ገስጋስ ንምሕጋዝ ሓቢርና ምስራሕ ክንቕፅለሉ ኢና ዝበሉ ፕሬዝዳንት ኦባማ ኢትዮጵያ ካብ ዓለም ስሉጥ ቁጠባዊ ዕብየት የመዝግባ ካብ ዝለዋ ሃገራት ሓንቲ እያ እውን ኢሎም።
ኢትዮጵያ ኣብ ምብራቕ ኣፍሪካ ኣንፃር ሽበራ ብርትዕቲ መሻርኽቲ እያ ክብሉ ብምፅዋዕ ምሽምራር ኣል-ሸባብ ኣብ ቀርኒ ኣፍሪካ ውፅኢት ሽርክና ዩናይትድ ስቴትስን ዞባዊ ሓይልታትን እዩ ኢሎም።
ዩናይትድ ስቴትስ ኣንፃር ኣል-ሸባብ ንምውጋእ ናብ ሱማሊያ ሓይልታታ ትልእኽ እንተኾይና ተሓቲቶም ኦባማ ኢትዮጵያዊያን ወታደራት ብርቱዓት ተዋጋእቲ ስለዝኾኑ ምልኣኽ ኣየድለየናን ኢሎም።
ቀዳማይ ምንስቴር ሃይለማሪያም ደሳለኝ ብወገኖም ናይ ፕሬዝዳንት ኦባማ ዑደት ኢትዮጵያ ሰናይ ምሕደራ ንምምሕያሽ ኣብእትፍትነሉን ኣንፃር ዘይምርግጋእ፣ ግጭትን ሽበራን ኣብ እትገጥመሉን እዋን ስለዝኾነ ፅቡቕ ኣጋጣሚ እዩ ኢሎም።
‘’ከም መጠን ብዲፕሎማሲ፣ብቁጠባ ልዕሊ ኩሉ ድማ ንናይ ኢትዮጵያ ኣፍሪካን ልምዓት ቀፃልነት ኣገደስቲ ዝኾኑ ሳይንስ፣ቴክኖሎጂን ትምህርትን መራሒ ሓያል ዓለምና ብምዃኖም ዑደቶም ፍሉይ ትርጉም ኣለዎ’’ኢሎም።ዝርዝሩ ይስምዑ።


text:
Top
ኣሕተምቲ ሕድሪ ክልት መጻሕፍቲ ከመርቕ እዩ
ኣሕተምቲ ሕድሪ ጽባሕ ዓርቢ 13 ጥቅምቲ 2017 ክልተ መጻሕፍቲ ከመርቕ እዩ። እዘን ኣብ ሜዳ ኤርትራ ዝፈረያን ሓያሎ ተጋደልቲ ደረስቲ ዝጸለዋን ዘፍረያን መጻሕፍቲ እዚኣተን፡ ኣካል ናይቲ ብቕጺታት ዝሕተም ዘሎ ተኸታታሊ መጻሕፍቲ ዕዮታት ሰውራዊት ሳሕል እየን። ዕዮታት ስውራዊት ሳሕል ብምሕታም “ትንሳኤ” ቅጺ-1 ኣብ 2010 ዝጀመረ ኰይኑ፡ ኣብቲ ቀዳማይ ቅጺ፡ ኣብ ሜዳ ኤርትራ ኣብ ዝተፈላለየ እዋን ናብ ቋንቋ ትግርኛ ናይ ዝተተርጐሙ ብዓለም ደረጃ ህቡብነት ናይ ዘጥረዩ ስወራዊ ሓጸርቲ ዛንታት ዝሓዘ መጽሓፍ ፈሊሙ። ካልኣይ ቅጺ ናይዚ መጻሕፍቲ፡ “ስነ-ጽሑፍ፡ ኣመዓባብላኡን ተራኡ ኣብ ሰውራን” ክኸውን እንከሎ፡ ቅጺ 3 ድማ “ድራማ” እያ።
እዘን ክልተ መጻሕፍቲ እዚኣተን ኣብ ሰውራዊ ጽሑፍ ሃገርና ሰፊሕ ምንቅስቓስ ዝፈጠራን ሓደ ወለዶ ተጋደልቲ ጸሓፍቲ ዝዀስኰሳን እየን። ኣሕተምቲ ሕድሪ ዳግም ከሕትመን እንከሎ ድማ ንስለ ቕርሲ ዘይኰነስ ስለ ዘይበርስ ሃብተንን ኣገዳስነተንን እዩ። መኣዲ ስነ-ጽሑፋዊ ክትዕን ዘተን ክዀና ድማ ንትስፎ።


text:
ትማሊ ዕለት 07/04/2017 ድሕሪ ቀትሪ ከባቢ ሰዓት 14.53 ኣብ ድሮትሪንግስ ጋታን ዝተባህለ ዓቢ ጎደና ርእሲ ከተማ ስቶኮልም ሃገር ሽወደን ዝርከብ፡ ሓደ ኣሸባሪ ሓንቲ ናይ መግቢ መመላለሲት ዓባይ መኪና ጨውዩ ትኽ ኢሉ ኣብ ዓቢ ዱኳን ኦለንስ ሰላማዊ ህዝቢ ረጊጹ 4 ሰባት ክመቱ ከሉዉ 15 ሰባት ድማ ቆሲሊም። እቲ ሰዓት 20.00 ናይ ምሸት ኣብ መርሽታ ዝተባህለ ዞና ስቶኮልም ብጭቡጥ ምኽንያት ተታሒዙ ዘሎ ገባር እከይ፡ ካብ ኡዝበኪስታን ወዲ 39 ዓመት ከምዝኮነ ፖሊስ ሃገር ሽወደን ሓቢሩ።
መራሕ መንግስቲ ሃገረ ሽወደን ኣብ ከተማ ዮተቦርግ ጉባኤ ናይ ሕብረተሰባዊ ዲሞክራስያዊ ሰልፊ ንምቅናዕ ኣብ ዮተቦርግ ይንበር እምበር፡ እቲ ኣሕዛኒ ፍጻሜ ምስተሰምዐ ብቅጽበት ንስቶኮልም ተመሊሱኣብቲ ቦታ ተረኺቡ ዕንባባ ኣቐሚጡ ። ንጊዜይኡ ህጹጽ ኣኼባ ካቢነ ገይሩ ንጡፍን ጽኑዕን ቁጽጽር ከተማታትን ዶባትን ሽወደን ክግበር ወሲኖም። እቲ ፍጻመ ንሙሉእ ዓለም ኣሻቂሉ ስለ ዘሎ፡ ኩሉም መራሕቲ ሃገራት ምሕዝነቶ ምስ ህዝብን መንግስቲ ሽወደን ይገልጹ ኣለዎ።


text:
ፌስቡክ ኣብ ምርመራ መንግስቲ ኣሜሪካ
ኮምሽን ንግዲ ፌደራል ኣሜሪካ፡ ፌስቡክ ውልቀ መረዳእታ ሚልዮናት ዓማዊሉ ብኸመይ ናብ ካምብሪጅ ኣናሊቲካ ዝተብሃለ ትካል ኣሕሊፉ ከምዝሃበ ምጽራይ ከምዝገብር ኣፍሊጡ።
ኣማኢት ሚልዮናት ዓማዊል ዘለዎ ፌስቡክ፡ ናይ ኣስታት 50 ሚልዮን ዓማዊሉ መረዳእታ ንመጽናዕታዊ ትንታነ ብዝብል ምስ ናብ ሳልሳይ ወገን ኣሕሊፉ ብዝብል ሓሳብ ክንቀፍ ጸኒሑ'ዩ።
እቲ መረዳእታ ድማ ኣብ ናይ ፕሬዚደንት ኣሜሪካ ዶናልድ ትራምፕ 2016 ጎስጓስ ምርጫ ከምዝወዓለ ይእመን።
ውጽኢት ከይዲ ምጽራይ እቲ ኮምሽን ተራእዩ፡ ፌስቡክ ውልቃዊ መረዳእታ ዓማዊሉ ኣሕሊፉ ምሃቡን ዘይምሃቡን ከምዝፍለጥ ይግለጽ ኣሎ።
ኮምሽን ንግዲ ፌደራል መንግስቲ ኣሜሪካ ኣብ ልዕሊ ውልቃዊ መረዳእታታት ብግቡእ ዘይሕልዉ ትካላት ስጉምቲ እናወሰደ ከምዝመጽአ ተጠባባቒ ዳይሬክተር እቲ ኮምሽን ቶም ፓል ሓቢሩ።
ፌስቡክ ውልቃዊ መረድእታ ዓማዊሉ ንሳልሳይ ወገን ኣሕሊፉ ክህብ እኳ እንተደልዩ ፈለማ ንዓማዊሉ ከፍልጥ ሕጊ ከምዘገድዶ'ውን ቶም ይገልጽ።
ብመሰረት ሕጊ ኣሜሪካ ኣዋጅ ምሕላው ውልቃዊ መረዳእታ ጥሒሱ ዝተረኸበ ውልቀሰብ ኮነ ትካል ነፍሲ ወከፍ 40 ሽሕ ዶላር ከምዘቕጽዕ ዳይረክተር ነበር ኮምሽን ንግዲ ኣሜሪካ፡ ዴቪድ ቭላዴክ ኣረዲኡ።
ፌስቡክ በቲ ተኸሲስዎ ዘሎ 'ናይ 50 ሚልዮን ዓማዊል ውልቃዊ መረዳእታ ኣሕሊፍካ ናይ ምሃብ ገበን' ተጻርዩ ሓቂ ኮይኑ እንተድኣተረኺቡ ፌስቡክ ብትርልዮናት ዝግመት ገንዘብ ክቕጻዕ ከምዝኽእል ይግለጽ ኣሎ።
ነቲ ብኮምሽን ንግዲ ኣሜሪካ ዝቐረበ ሕቶ ንኢዱ ናብ ምላሹ ዝኣተወ ምክትል ዋና ዳይሬክተር ፌስቡክ ሮብ ሸርማን፡ ሓሓሊፉ ንዘጋጥሞ ዓማዊሉ ብዘይፍቓዶም ንሳልሳይ ኣካል ናይ ምቅላዕ ጸገም ንምፍታሕ ሓድሽ ሕጊ ከምዘርቀቐ ኣብሪሁ።


text:
ግጥማት ፕሪመርሊግ ኢትዮጵያ ትማሊ ቐፂሎም ተኻይዶም…
መቐለ ጥሪ 03//2009(ድወት) 10ይ ሰሙን ግጥማት ፕሪምየር ሊግ ኢትዮጵያ ትማሊ ኣብዘካየዶ ፀወታ ኣርባ ምንጭ ን መከላክያ፣ ኢትዮጵያ ቡና ንዋሃሳ ከተማ፣ ኣዳማ ከተማ ን ከተማ ኣዲስ ኣበባ ብተመሳሳሊ ክልተ ንሓደ ስዒረን።
ፋሲል ከተማን ወላይታ ዲቻን ንንግዲ ባንኪ ኢትዮጵያን ጅማ ኣባቡናን ኣብ ዘአንገዳሉ ፀወታ ድማ ሓደ ንባዶ ረቲዐን።
ብተመሳሳሊ ደደቢት ምስ ድሬዳዋ ከተማን ሲዳማ ቡና ምስ ኢትዮ-ኤሌክትሪክ ብተመሳሳሊ ማዕረ ሓደ ንሓደ ተፈላልየን።
ሎሚ ሮቡዕ ቐፂሎም ኣብ ዝካየዱ ግጥማት ፕሪምየር ሊግ ኢትዮጵያ ቅዱስ ጊዮርጊስ ንወልዲያ ከተማ ከኣንግድ እዩ፣ ሰዓት 11፡30።
ብኻልእ ወገን ትማሊ ኣብ ዝተኻየደ ቐዳማይ እግሪ ፀወታ ፍርቂ ፍፃመ ሊግ ካፕ ኢንግሊዝ ማንችስተር ዩናይትድ ተዓዊታ።
ኣብ ሜድኣ ንሃልሲቲ ዘኣንገደት ማንችስተር ዩናይትድ ብሽቶታት ማታን ማርዋ ፊላኒን ክልተ ንባዶ ተዓዊታ።
ናይ መልሲ ፀወታ ኣብ ሜዳ ሃልሲቲ ድሕሪ ክልተ ሰሙን ክራኸባ እየን።
ሎሚ ሳውዝ ኣምፕተን ምስ ሊቨርፑል ምሸት ሰዓት 4፡30 ክራኸባ እየን።


text:
ናይ ምውሳን ትብዓት ዝጎደሎ ተቓውሞ ደምበ, ግብራዊ ስራሕ እንበር, ፕሮባጋንዳ ኣይኮነን ዘድልዮ ንህዝቢ,
እምኒ እንተ ወደቕካያ ትሃስየካ, ኣንተ ወደቐትካ, ተንትዓካ,ጎላጉል ሃዞሞ, ዋላኻ ሰራየ ጎላጉል ጋሽ ባርካ, ክልተ ዝኽረምትኻ, ጋሕቴላይ ዓላ ሰፊሕ ዝሜሬትካ, ሰማያዊ ቀይሕ ባሕርኻ,ሃገርካ ኣዶሊስ ባጽዕ ዓሰብ ዝወደባታ, ቅድሚ ኣከለጉዛይ ሐማሴን ሰራየ ሰንሒት ሳሕል ሰምሃር ባርካ ደንከል ምዃንካ, ኤርትራዊ ዩ መንነትካ, እሞ ብብሄራት ብኣውራጃታት ምጉጅጃል ገዲፍካ, ጸረ ቲ ናይ ሐባር ጸላኢኻ, ተቃሊስካ ኣራጋግጾ ንመሰልካ,
(ኤርትራዊያን,ብጋኔን ጨርሒ ዝጸፍዖ ኣርዮስ,ኣይንፋላለን,ጸላኢና እፈለ)
ዘይተጸበዮ ህዝባዊ ተቃውሞ, ኣብ ኣስመራ ዘጋጠሞ ደመኛ ጉጅለ,
ኣስላማዩ ክስታናዩ, ንድሕሪት ኣይምለስንዩ, ህዝቢ ኤርትራ ምስ ተላዕለ,,
ድሕሪ ነጻነት, ብሰላም ምንባር ዝሐረሞ ህዝቢ,
ጉጅለ ድያብሎስ ዉሕ ዉሕ ዝብሉ ከም ከልቢ
የማነ ባርያ እንተ ዝርእዮ ነሩ ነዚ ህዝባዊ ናዕቢ,
ተቃዋማ,የ እንዳ በልካ ከርተት,
ንህዝቢ ሒዝካ ኢኻ ትዕወት
ህዝቢ ተላዒሉ ከሎ ሕጂ ንኽተት,
መንእሰይ, ብኢሰያስ ደንቊሩ
ውድባት ንህግደፍ ክተባርሩ
ማዓስ ኢኹም ዶብ ትሰግሩ,
ኮኾብ ስነ ጥበባዊ ክብሎ ኣነ
ወ ጠበቓ ህዝቡ ሂወቱ ዝመነነ
ከምዘይ ተቐንጠጠ እቲ ድነ,
ፈሊጥዎ ነሩ ስዉእ የማነ,
ሐድነትና በቦሐጎታትና ጸረ ወረርቲ
ኣራጋጊጽናዮ ኢና ካብ ጥንቲ
ንነጻነትና ተቓሊስና ጸረ መግዛእቲ
ሕጂ ውን ዲል ኣይንሃቦም ንፈላለይቲ,
ንክትቃስ ዶ የድልየካ ፍቓድ, ሐይልና እሞ ነዋሃህድ, ዶብ ሰጊርና ክንወርድ,, እንዳ ጸነተ ህዝብና, መቃለሲ ባይታ እንበር, ፖሊስ ማዓስ ደሊና, ኣብ ዓደቦና,ዩ ዝፍታሕ ሽግርና,ኣብ ሜሬትና ተቃሊስና ኢና ንገዛእቲ ስዒርና, ሕጂ ውን ኣብ ዓደቦና ተቃሊስና ኢና, ነራጋግጾ ንሐርነትና,,
ተቃወምቲ ውድባት ምንቅስቓሳት, ክንዲ ተጠርኒፍካ ጸላኢኻ ምምካት, ክንዲ ቁጽሪ ህዝቢ ኤርትራ, ሰልፍታት ማሕበራት, ብኸምዚ ዲና ክንምክቶም ንጃንዳ ከዳዓት, እንተ ንኸውን ጥርኑፋት, ከም ህዝባዊ ናዕቢ ናይ ቱኒዝያ, ብ,31,ጥቅምቲ ኩሉና ምወጻና ኣብ ጎደና ሐርነት,ሹዑ ምተራጋገጸ ነሩ, ናይ ጉጅለ ማፍያ ስዕረት,,
ሕጂ ውን ዝሐለፈስ ሐሊፉ, ንውድቀት ህግደፍ ከተቃላጥፉ, በበይንኻ ጭርሖታት ግደፉ, ንድሕነት ህዝቢ ኣብ ሐደ ተጠርነፉ,, ብቢሄረይ ኣውራጃይ ኣይንደልን ዝፈላሊ, ኤርትራዊዩ ሽመይ ሃይማኖት ናይ ግሊ,ህዝቢ ተኻባቢሩ ምንባር ከም ዝደሊ,,ብደቂ ኤረይ ደለይቲ ሰናይ ተራጋጊጹ ትማሊ,መሰል ህዝቢ,ካሳብ ዝራጋገጽ, ህዝባዊ ተቓውሞ ቀጻሊ ዩ ቀጻሊ,,
ድሕሪ ሰላማዊ ኣስመራ, ኣሻሐት, ህዝቢ ተኣሲሩ, ብዙሐት ካብኦም ትሕቲ ዕድመ, ቤት ማእሰርቲ መሊኡ, ቤት ማእሰርቲ ዘፍርስ ኮማንዶ የድሊ ኣሎ, ብደገን ብውሽጥን ንስለያ ህግደፍ ስዩም ክነብሎ,,
ካብ ጉይይ ምዓል ክሳድ ምሐዝ,,ብህግደፍ ናይ ኣየናይ መሰል ዝያዳ ከቢሩ, ናይ ኣየናይ መሰል ከ ዝያዳ ተደፊሩ, በልማማ ንኹሉ ኣሲሩ,,ን26 ዓመት ሰላማዊ ሰልፊ, እንታይ ረቢሕናሉ,,
ፍታሕ ኣይኮነን ኣውያት ኣብ ጽርግያ
ደገፍና ይደሊሎ ናይ ህዝብና ኣብያ
ኣብ ባይታ ክንገጥሞም ንጉጅለ ንማፍያ,,
ብደም, ኑጽሃት ዝጠልቀዩ, እቶም ንእዮበል 50 ዓመት ዝተመነዩ, ኩሎም, ብዘይ ተጸበይዎ ህዝባዊ ናዕቢ ርዒዶም,ካብ ሎሚ ዝነቀወ ዝብኢስ ኣየስረረንን, ካብዚኦም ደኣ እንታይ ንጽበ, ሎሚ ነስላም ኣይትሸፈና ንክስታን ማዕተብ ኣይትእሰሩ፡ ጽባሕ ከኣ መስጊድ ቤተ ክርስትያን ዕጸዉዎ ክብሉና እዮም፡ ሰለዚ ግዜየ ከይበላዕና ኢደይ ኢድካ ኢልና ብኣጋ ንእለዮም፡
ንዲክታቶርን ኣገልገልቱን ታሪኽ ኣይምሕሮምን እዩ
ከምዛ ናይ ኣርጀንቲና ሐንቲ መዓልቲ ኣላ
እቶም ብሂወቶም ዝተረፉ ኣብ ሕጊ ዝቐርቡላ,
ድሕሪ ነጻነት, ብሰላም ምንባር ዝሐረሞ ህዝቢ, ን56 ዓመት ክደሚ, ክንዲ ሐርነት ባርነት ኮይኑ ናቱ ገዝሚ, እንታይ እሞ ምብካይ ኮይኑ ናትና ዓቕሚ, ብኸምዚ ክዛዝሞ ናተይ ግጥሚ, ሐንቲ ማዓልቲ ኣላ, ካብ ጭፍራ ህግደፍ ሐራ ንኾነላ, ድሕሪ ውድቀት ጉጅለ ህግደፍ, ሃገርና ብሰላም ክንነብረላ,,
ዓወት ነቲ ደም ዝነብዕ ዘሎ ህዝቢ ኤረና, ሸዊት ለምለም ክኸውንዩ ዓድና, ክቡር እዩ ሕድሪ ሰማእታትና, ብበርሀ ዑቅባዝጊ ሃገር ጀርመን,,
ስዕረት ንጃንዳ ህግደፍን ዓንገልቶምን፡፡


text:
ናብ ዕለት 20/03/15 ኣብ ዘውገሐ ለይቲ ሰዓት 04፡30 ኣብ ክልተ መኣዝናት ሃገርና ንጸላኢ ዘርዓደ ሃንደበታዊ መጥቃዕቲ ተፈጺሙ። እቶም ታርጌት ዝኾኑ ቦታታት ድማ፡_
1. ኣብ ውሽጢ ንኡስ ዞባ ደቀምሓረ ከባቢ ትኹል ብልሙድ ኣጸዋውዓ እንዳ ኣመሪካ ተባሂሉ ዝፍለጥ ወተሃደራዊ መደበር /ተኮስትን ተተኮስትን/ ዝተኸዘነሉ ሃንገርን ኣብ ወተሃደራዊ መካይን ዝተሰቕለ ሓድሽ ማለት ኣብ ግብሪ ዘይተፈተኑ ከበድቲ ኣጽዋርን ናይቲ ጉጅለ ምስ ተሽከርከርቱ ተሃሚኹ።
2. ብሸነኽ ምዕራብ ኣብ ውሽጢ ዞባ ጋሽ_ባርካ ተደኪኑ ዝርከብ መጻረዪ ወርቂ ዕደና ቢሻ ኣብ ተመሳሳሊ ዕለትን ሰዓትን ዓንዩ።
ፈጸምቲ ናይቲ ስርሒትን ኣፈጻጽምኡን ብዝምልከት፡ ንብዙሓት ሕንቅልሕንቅሊተይ ኮይኑ ቀንዩ ኢዩ። ነቲ ስርሒት ኣብ እዋኑ ሰራሒ ኣካል ዘይምግላጽ ብመንጽር ሚስጥራውነት ስለዝተራእየን ንፈጸምቲ /ፈዳይንና/ ተኣፋፊ ብምንባሩ ተዓቂቡ ጸኒሑ። ሕጂ ግን ሰዓቱ ኣኺሉ ነቲ ዝተፈጸመ ስርሒት ወግዓዊ መግለጺ ክንህበሉ ናይግድን ይኸውን።
ፈጸምቲ'ዚ ስርሒት ኣብ ውሽጢ ሃገርን ኣብ ጎረባብቲ ሃገራትን ዝርከቡ ምዑታት ኤርትራውያን መንእሰያት'ዮም። ብመሰረቱ ነዚ ዕዉትን ንጸላኢ ዘሰንበደን ስርሒት ቀጺልና ንእንወስዶም ተመሳሰልቲ ተበግሶታትን ስጉምትታን ንምትግባር ጽፉፍ ውጥን ወጺእሉ ዓመታት ብዝወሰደ መጽናዕትታትን ኣዝዩ ኣድካሚ ወተሃደራዊ ልምምዳትን ብምውሳድ ነዊሕ መስርሕ ሓሊፉ'ዩ ሀ ኢሉ መደቡ ጀሚሩ ዝርከብ።
ብመሰረት ክብ ኢሉ ተገሊጹ ዘሎ ውሑዳት ኣባላት ብትብዓቶምን ተወፋይነቶምን ዝተመርጹ ኣካላት ሰራዊት ኤርትራ ብምንባሮም ዉህሉል ተመኩሮ ዘጽንሑ ኤርትራውያን መንእሰያት ንስርሒታት ዘድሊ ናይ ዝተፈላለየ ዓይነት ማለት ኣካላዊ፡ ስልታዊ፡ ወተሃደራዊ ታዕሊምን ናይ ዝተፈላለዩ ዓይነት ኣጽዋር ስልጠናታት ወሲዶም። እቲ ወተሃደራዊ ታዕሊም ብክልስ ሓሳብን ግብርን ዝተሰነየ ኢዩ ኔሩ። ምስ ናይ ውሽጢ ሕቡኣት ፈዳይን ዝተወሃሃደ፡ ብኣዝዩ ሓያል ድስፕሊንን ጽፉፍ ፕላንን ዝተመርሐ ስልጥናን ምድላዋትን ድማ ተኻይዱ።
ድሕሪ'ዚ ተሪርን ኩሉ ዓይነት ጸገማት ናይ ምጽዋርን ንምርግጋጽ ብወተሃደራዊ ኣጸዋውዓ ም.ም.ም /ምምስሳል ምስራር ምስዋር/ ዝበሃል ስልጠና ወሲዶም። ብኹሉ ዓይነት ስልጠና ደረጃ ብቕዓቶም ኣብ ዘተኣማምን ኩነት ከምዘለዉ ድሕሪ ምድምዳም፡ ወፍሪ ንናይ መጀመርያ ተልእኾ ተወሲኑ። ቀጺሉ ድማ ነቲ ዕለት ናይ ስርሒት ኣብ ግምት ብምእታው ብኣግኡ ናብ ክልቲኡ ኣንፈት ከምዝንቀሳቐሱ ተጌሩ።
በዚ መሰረት ምዑታት ጉጅለ ፈዳይንና ኣብ ውሽጢ ምስ ዘለዉ ብጸቶም ኣብ ዘዝተወሰነሎም ቦታታት ድሕሪ ምርኻብ፡ ንመዓልታዊ ኩነታት ብደቂቕ እንዳ ኣጽንዑን እንዳ ገምገሙን ምስ ማእከላይ ኣወሃሃዲኦም በብወገኖም እንዳተራኸቡን ድሕሪ ምቕናይ፡ ብኣወሃሃዲኦም ዝተወሰነሎም ዕለትን ናይ ዜሮ ሰዓትን መሰረት ዕዉት ስርሒታቶም ፈጺሞም። ተዓዊቶም ድማ።
ኩሉ ደላዪ ለውጢ ኤርትራዊ ክርደኦ ዝግባእ ጉዳይ እንተሃልዩ፡ ውጽኢት ናይዚ ዕዉት ስርሒት ሂወት ዝኣክል ክቡር ዋጋ ንምኽፋል ምዩቕ ዘይበሉ ውፉያትን ታባዓትን ጀጋኑ ኤርትራውያን ጉጅለ ፈዳይን መወዳድርቲ ኣልቦ ኢዩ።
ሓያሎ ውልቀ መራኸቢ ብዙሓን ኤርትራውያንን ኢትዮጵያውያንን ካልኦት ናይ ወረ ማዕከናትን ዝተፈላለየ ዜና ከቃልሓ ቀንየን ኢየን፡ ሕጂ ግን በዚ ክብ ኢሉ ተገሊጹ ዘሎ ክውንነት ክርደኣን ነዚ ሓቂ'ዚ ከቃልሓ ከምዝግበአን ንገልጽ። ጸላኢ ጸላኢ ስለዝኾነ ግን ሕፍረቱን ስዕረቱን ንምሽፋን ነቲ ስርሒት ንምኽሓድ ዓቕሙ ዝፈቕደሉ ምግባሩ ኣይገርመናን ኢዩ። ስለዚ ኣይኮነንዶ እቲ ተሳዒሩ ስዒረ፡ ወሪሩ ተወሪረ፡ ሃሪሙ ተሃሪመ እንዳበለ እልቢ ዘይብሉ ሓሶት ዝነዝሕ ጉጅለ ኢሰያስ ካልእ ጸላኢ'ውን እንተኾነ ንስዕረቱ ኣሜን ኢሉ ዝቕበል የለን።
ጨንፈር ፈዳይንና ጀሚሮሞ ንዘለዉ ውሁድ ስርሒት ነቲ ኣብዚ እዋን'ዚ ኣባይቲ ኣብ ክንዲ ዝሃንጽ ዝተሃንጸ ብደዞራት ዘዕኑ ጉጅለ ኢሰያስ ሕነ ዝፈዲ ፍጻመ'ዩ። መንእሰያት ተማሂሮም፡ ሰሪሖም፡ መሲሎም ከይነብሩ ብገደብ ኣልቦ ዕስክርናን ባርነትን ተፈሪድዎም ካብታ ዝፈትዉዋ ሃገሮምን ፍቱዋት ስድራቤቶምን እግሮም ናብ ዝመርሖም ሃጽ ኢሎም ይጠፍኡ ከምዘለዉ ኩሉ ኤርትራዊ ዝፈልጦ'ዩ። ግዳይ ነጋዶ ውሽጣዊ ኣካላት /በደዊን/ን እንስሳታት ማእከላይ ባሕርን ኮይና ነሕልፎ ዘለና እልቢ ዘይብሉ መከራን ስቓይን ከይኣክል፡ ጉጅለ ኢሰያስ ናብ ስደት'ውን ደድሕሬና እናሰዓበ ይህውኸና ኣሎ። ብጭቡጥ እቶም ነዚ ኩሉ ጸገማት ሓሊፎም ዕድለኛታት ኮይኖም ኣብ ዝተፈላለያ ሃገራት ተጸጊዖም ሰሪሖም ንዘጥረይዎ ንብረት ብመንገዲ ስድራቤቶም ዘስርሕዎ ኣባይቲ በቲ ጉጅለ ከም ገበን ተቖጺሩ በልማማ የዕንዎ ኣሎ።
ነቶም ብዘይ ጠዋሪ ዝተረፉ ኣረጋውያን ወለዲ'ውን እንተኾነ፡ መባድልቲ ደቆም 50.000 ናቕፋ ክኸፍሉን ራሕሪሕናዮ ዝኸድና ጠበናጁ ክዓጥቅዎን ይግደዱ ኣለዉ። ካብዚ ዝሓስም ግፍዒ የለን፡ ነዚ ሕነ ዝፈዲ ስጉምቲ ምውሳድ ድማ ሓላል'ዩ።
እዚ ስርሒት'ዚ ሕጂ ብኣና ዝተጀመረ ኣይኮነን። ኩሉ ከምዝፈልጦ ቅድሚ ክልተ ዓመት 21 ጥሪ 2013 ብጅግና ወዲ ዓልን ብጸቱን ዝተጀመረ ናይ ለውጢ ምንቅስቃስ ተኻይዱ'ዩ። ጡርኑፍ'ኳ እንተዘይኮነ ካለኦት ዝተፈላለዩ ጸረ እቲ ጉጅለ ምንቅስቓሳት ከምዘለዉ'ውን ይፍለጥ።
በዚ ኣጋጣሚ ኣብ ውሽጥን ወጻእን ንዝርከብ ደላዪ ለውጢ ንዝኾነ ህዝብናን ተቓወምቲ ውድባትናን ከነመሓላልፎ እንደሊ መልእኽቲ እዚ ዝስዕብ'ዩ። ፍልልያትና ብምጽባብን ዱልዱል ስምረት ብምፍጣርን ቀዳምነት ነዚ ሰታዪ ደም ዝኾነ ብኢሰያስ ዝምራሕ ጉጅለ ከም ተመን ዕዳጋ ጠፋዕ ጠፋዕ ኣቢልና፡ ነታ ኣብ ሞንጎ ምቕጻልን ዘይምቕጻልን እትርከብ ሃገርናን ህዝብናን ነድሕን። ጉጅለ ኢሰያስ ፈትዩ ጸሊኡ ኣብ ቀረባ ግዜ ምውዳቑ ኣይተርፎን'ዩ። እቲ ክሕሰበሉ ዘለዎ ኣገዳሲ ጉዳይ ግን ኪንዮ ውድቀት ጉጅለ ኢሰያስ ንዝህሉ ኩነት'ዩ። ምሁርን ፖለቲካኛን ኤርትራዊ ዜጋ ሕሰብ።
ንዘረባ ናብ ግብሪ ናይ ምቕያር ባህሊ ነማዕብል። ነዚ በሪ ዝኸፈተ /ዘግኣዘ/ ማንታ መጥቃዕቲ ንዕሰሎ። ሕድሪ ሰማእታትና ናይ ምዕቃብን ለበወኦም ናይ ምፍጻምን ግዴታ ስለዘለና።
ዓወትና ብደምና!!!
31/03/2015


text:
ብህይወቱ ከሎ ዝሞተ ገጣሚ፡ ብግርማይ ኣብርሃም
ነታ ተፈጥሮ ውጹእ ጻዕዳ በረድ ፈቐዶኡ ዛሕ ዘበለላ ከተማ፡ ጸሊም ዝኽንፉ ጸላም ጐልቢቡዋ ነበረ። ተቐማጦኣ ኸኣ ምቘት ከናድዩ ጐደናታት ኣጽሪሮም ነናብ ቤቶም ኣተዉ። ብሰሜን ዝመጽአ ንፋስ ኣብ ኣጸድ ንዝርከብ ኣቝጽልቲ ንዮው-ነጀው የብሎ። ኣብ ገማግም ናይዛ ከተማ ሓንቲ ብጽዕነት በረድ ክትወድቕ ዝደለየት ኣጕዶ ነበረት። እወ፡ ኣብዛ ዑና ኣጕዶ፡ ግዜ ኣብ ዝበልዐት ኣረጊት ዓራት ዝተጋደመ መንእሰይ ነበረ። ኣብ ኣፋፌት ሞት ኰይኑ ነታ ብሓያል ንፋስ እተጭለምልም ዝነበረት ቀንዴሉ ብኣንክሮ ይዕዘባ። ካብ እዋን ፈተነ፡ ካብ መቝሕ ህይወት ሓራ ወጺኡ ናጻ ዝዀነለን ሰዓታት ብቐረባ ይረኣያኦ ነበራ። ሞት ብዓጀባ ክትመጽኦ እናተጸበየ። ኣብቲ ዝጸምለወ ገጹ ተስፋ ይንበብ። ካብ ዝተሰነፈ ኣካሉ ሓያል ስምዒት ዝመንቀሊኡ ፍሽኽታ ኣይተፈልዮን። ኣብ ኣዒንቱ ከኣ ምሕረት፡ ሓይሊ ይቕረ ምባል ይንበብ ነበረ።
ኣብታ ርኹባት ዝነብሩላ ከተማ ብጥሜት ክመውት ዝደለየ ገጣሚ’ዩ። ንልቢ ሰባት ጐርጒሩ፡ ዕምቈትን ባህታን ብዘሰነዮ ኣበሃህላ ንኽገልጽ’ዩ ናብዛ ዓለማዊት ምድሪ መጺኡ። ከም በዓል ፍጹም ነፍሲ፡ ንመንፈስ ደቂ ሰብ ከጽርን ከህድእን’ዩ ብመልኣኽቲ ምስትውዓል ተላኢኹ። እንታይ’ሞ! ካብ ነበርቲ’ዛ ዓለም ፍሽኽታ ትበሃል ከይተቐበለ ንህይወት ይፋነዋ ነበረ።
ናይ መጠረሽታ ትንፋሱ’ዩ ዝሕሉዋ ነይሩ። እንትርፎ ’ታ ብዘይቲ እትሰርሕ ቀንዴሉን ስምዒታት ልቡ ዘስፍረላ ብራናኡን ከኣ ካልእ ኣብ ጐድኑ ዝነበረ ፍጡር ኣይነበረን። ዝተረፈ ሓይሉ ይኣኻኽብ ኣብ ዝነበረሉ እዋን ኣእዳዉ ናብ ሰማያት ዘርገሐን። ናሕሲ ገዛኡ ሓሊፉ፡ ነቶም ኪንዮ ደበና ዝነበሩ ከዋኽብቲ ክርኢ ዝደለየ ክመስል ንድኹማት ኣዒንቱ ኣዅለለን።
በለ ድማ፡ “ምጭውቲ ሞት፡ መንፈሰይ ናፊቑኪ ስለ ዘሎ ክትመጽእኒ እጽውዓኪ ኣለኹ። ናባይ ገጽኪ ቅረቢ’ሞ ንመቝሕ ሰንሰለት ህይወት ፍትሕለይ። ምእላዩ ኣረብሪቡኒ። ምጭውቲ ሞት በጃኺ ምጽእኒ። ካብቶም ትርጉም ቋንቋ መልኣኽቲ ብምንጋረይ ጥራሕ ከም ጋሻ ዝርእዩኒ ጐረባብተይ ፈሊኺ ውሰድኒ። ቅልጥፍ በሊ ሰላማዊት ሞት። ካብዞም ዘይከምቲ ንሳቶም ዝገብሩዎ ንድኹማት ብዘይ ምድማየይ ኣብ ጸላም ዝደርበዩኒ ህዝቢ ፈሊኺ ውሰድኒ። ህድእቲ ሞት ምጽእኒ በጃኺ! በቶም ጸዓዱ ኣኽናፍኪ ሕቝፍ ኣብልኒ። ምኽንያቱ ኣብ ከባቢየይ ዘለዉ ሰባት ሕቝፎኦም ክልግሱለይ ኣይደለዩን። ብፍቕርን ምሕረትን እተመላእኪ ሞት፡ በጃኺ ሕቝፍ ኣብልኒ! ከናፍር ኣደይ፡ ምዕጕርቲ ሓፍተይ ዋላ’ውን ኣጻብዕቲ ኣፍቃሪት ስዒሞም ንዘይፈልጡ ከናፍረይ ስዕም ኣብልለይ። መጺእኪ ውሰድኒ ፍቕርቲ ሞት!”
ብድሕሪ’ዚ ኣብ ጐድኒ’ቲ ኣብ ኣፋፌት ሞት ዝርከብ ዝነበረ ገጣሚ፡ ሓንቲ መለኮታዊ ጽባቐ ዘለዋ ሰማያዊት ፍጥረት ጥማር ዕምባባ ሒዛ ቐረበት። ሕቝፍ ኣቢላ ኣዒንቱ ዓመተቶ። ብመንፈሱ ደኣ’ምበር ብኣዒንቱ ክርኢ ኣይደለየቶን። ዕምቈትን ህድኣትን ሓዊሳ ኣብ ከንፈሩ ንነዊሕ ግዜ ሰዓመቶ። ዘይበሊ ዘልኣለማዊ ፍሽኽታ ከኣ ረኸበ። እንትርፎ’ቲ እናጕሃየ ዝገደፎ ግጥምታት ዝጸሓፈሉ ብራናኡን ወረቓቕቱን፡ ኣብታ ዑና ገዛ ሓንቲ’ኳ ኣይነበረን። ጥርሓ ተረፈት።
ድሕሪ ኣማኢት ዓመታት፡ ህዝቢ ናይታ ከተማ ሕማም ድንቍርናኡ ኣልዩ ብርሃን ፍልጠት ምስ ተኸለ፡ ኣብ ሓደ ባህ ዘብል ኣጸድ፡ ሓወልቲ ናይቲ ብጽሑፋቱ ሓራ ዘውጸኦ ገጣሚ ተኸለ። ድንቁርና ወዲ-ሰብ ክንደይ ይሓስም!
ኸሊል ጂብራን
ትርጉም፡ ግርማይ ኣብርሃም
Categories: ዝተፈላለዩ ጽሑፋት


text:
ኩነታት መንበሪ-ኣባይቲ
ኣብዘን ዝሓለፋ ዓመታት ህዝቢ ስቶክሆልም ወሲኹ ኣሎ፡ ሕጽረት ገዛ ድማ ኣብ ኩሉ ኮምዩናት ኩሉ ሰብ ዝፈልጦ ጉዳይ ኮይኑ ኣሎ። ሽሕኳ ገዛውቲ ይስራሕ እንተሎ፡ እኹል ግን ኣይኮነን፡ ስለዚ ኣብ ወረዳ ስቶክሆልም ቍጽሪ ናይቶም ዚካረ ገዛ ዚደልዩ ካብ ናይ ካልኦት ዞባታት ሽወደን ዝበዝሐ እዩ። ሕጽረት ገዛውቲ ነቲ ናይ ቪላታትን ኮንዶሚንዩምን ኪራይ እውን ወሲኹሉ እዩ፡ ከምኡውን ነቲ ኣብ ኮሙናዊ ትካል ክራይ ኣባይቲ ዚግበር ናይ ምጽባይ ግዜ ኣናዊሑዎ ኣሎ።
ንግዳዊ-ንጥፈታትን ወሃብቲ-ስራሕን
እቲ 55,000 ሰባት ዘስርሕ ከተማ ስቶክሆልም ናይቲ ዞባ ዝለዓለ ወሃብ ስራሕ እዩ። እቲ ልዕሊ 10,000 ሰባት ዘስርሕ ተለኮምቡላገት ኤሪክሶን ድማ እቲ ዝዓበየ ብሕታዊ ወሃብ ስራሕ እዩ። ናይ ምርምር ጸብጻብ ከም ዘመልክቶ፡ ኣብዘን ዝመጻ ዓመታት ጠለብ ናይቲ ኣብ ካልኣይ ደረጃ ትምህርትን ዩኒቨርሲትን ዘድሊ ሓይሊ ሰብ ኪዓቢ እዩ፡ ጠለብ ንቅድመ ካልኣይ ደረጃ ትምህርቲ ዘድሊ ሓይሊ ሰብ ግን ኪቕንስ እዩ።
ኣብያተ-ትምህርታትን ትምህርትን
ኣብ ስቶክሆልም ወረዳ 17 ዩኒቨርሲታትን ኮለጃትን ኣለዋ። እዚ ድማ ነቲ ዞባ ድሕሪ ኣመሪካ ኣብ ዓለም እቲ ዝለዓለ ናይ ፍልጠት ዞባ ይገብሮ። ካሮሊኒስካ ኢንስቲትዩት፡ ስቶክሆልም ዩኒቨርሲቲን ኩንግሊጋ ተክኒካል ኮለጅን ኣህጉራዊ ዝና ኣለወን፡ ኣብ ዓለም ድማ ብብዙሕ መዳይ ቀዳማይ ደረጃ ሒዘን ይርከባ።
ኣገልግሎት ጥዕና
ናይ ስቶክሆልም ወረዳ ቤትምኽሪ እቲ ናይቲ ወረዳ ተቐማጣይ ዘድሊ ናይ ጥዕናን ክንክንን ሕክምና ስንን ከም ዚግበረሉ የረጋግጽ። እቲ ንጥፈታት፡ ካብ ክንክንን ምድንፋዕ ጥዕናን ክሳዕ ምርምርን ምዕባለን ይጥርንፍ።
ባህላውን ናይ ምዝንጋዕ ንጥፈታትን
ዓቢ መትሮፖል ብምዃኑ እቲ ኣብኡ ዘሎ እተፈለለየ ባህላታት ኣዚዩ ብዙሕ እዩ። ኣብኡ ኣብያተመዘክርን፡ ትያትርን ሙዚቃን ትልሂትን ካልእ ናይ ስነጥበብ ምርኢትን ኣሎ። ኣብቲ ናይ ሽወደን ነዊሕ ዝገበረ ናይ ምንቅስቓሳትን ማሕበራዊ ናብራን ታሪኽ ዘለዎ ስቶክሆልም ናይ ስፖርትን ናይ ዕረፍቲ ግዜ መዘናግዕን ንጥፈታት ብዙሕ እዩ። ጥቓ ተፈጥሮ ብምዃኑ ድማ ምሉእ ዓመት ንደጋዊ ህይወትን ንተፈጥሮ ዙረትን ምሹእ እዩ። ንኣብነት እቲ ኣብ ዓለም ዝዓበየ ናይ ስቶክሆልም ኣርኪፐላጎ 30,000 ደሴታት ኣለዎ።
ንጥፈታት ሲቪላዊ-ማሕበራት ኣብ መዳይ ምውህሃድ ኣብ ሕብረተ-ሰብ
ወረዳ ስቶክሆልም ግሩም ዝኾና ውድባት ኣለዋኦ። ንሳተን ንጠለባት ስደተኛታትን ምውህሃድን ኣብ ዚምልከት ጉዳያት ይሰርሓ። ኣብ ታሕቲ ዝርዝር ናይተን ኣብቲ ወረዳ ንጡፋት ዝኾና ውድባት ይርከብ። ኣብቲ ናይ ነፈስወከፍ ስም ብምጽቃጥ ከኣ ነቲ ናይ ነፍስወከፈን መሰጋገሪ ወብሳይት ክትረኽቦ ትኽእል።
Afrosvenskarnas Riksförbund
FAIS-IR Italienska Riksförbundet
FARR– flyktinggruppernas riksråd
Fryshuset
Hagabergs folkhögskola
Hela Människan Botkyrka Salem
Hela Sverige ska leva, Länsbygderådet Stockholms län
IM Individuell Människohjälp
Kurdiska Riksförbundet
Kvinnoförbundet för Demokrati
RFSL – Riksförbundet för homosexuellas, bisexuellas och transpersoners rättigheter
Rädda Barnen, Stockholms distrikt
Rädda Barnen, Stockholms norra distrikt
Rädda Barnen, Stockholms södra distrikt
Röda korset
Röda korset i Stockholms län
Röda Korsets ungdomsförbund
SIOS– Samarbetsorgan för etniska organisationer i Sverige
Skyddsvärnet
Studieförbundet Bilda Öst
Tamam Stockholm
Volontärbyrån