text:
ፕረዚደንት ኢሳይያስ፡ ኣብ ኣገደስቲ ምዕባለታት መብርሂ ሂቡ
ፕረዚደንት ኢሳይያስ ኣፈወርቂ፡ ብምኽንያት ሓድሽ ዓመት 2018፡ ኣብ ኣገደስቲ ዞባዊ ምዕባለታት ምስ ማዕከናት ዜና ውሽጢ ሃገር ቃለ- መሕትት ኣካዪዱ።
ብቕድሚ ትማሊ 14 ጥሪ ብድምጺ ሓፋሽ ኤርትራን ኣገልግሎት ቴለቪዥን ኤርትራን ብቐጥታ ኣብ ዝተፈነወ ቃለ-መሕትት፡ ፕረዚደንት ኢሳይያስ መበገስን ዕላማን ናይ’ቲ መደበር ቴለቭዝን ኣልጀዚራ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን ዘጋውሓቶን ብዘይዝኾነ ምጽራይ ብሓያሎ ማዕከናት ዜና ዓለም ዝተደጋገመን፡ “ብታንክታትን ነፈርትን ዝተሰነዩ ሰራዊት ግብጽን ኢማራትን ኣብ ሳዋ ዓስኪሮም ኣለዉ” ዝብል ወረ ኣብ ዝሃቦ መብርሂ እዚ መቐጸልታ ናይ’ቲ ኣብ ዝሓለፈ ዓመታት “ወተሃደራዊ መዓስከራት ኢራንን እስራኤልን ኣብ ዳህላክ”፡“መጸናጸኒ መደበር እስራኤል ኣብ እምባሶይራ” ከምኡ’ውን “ሰራዊት ግብጺ ኣብ ጸሮና” እናተባህለ ዝተጋውሐ ሕሱር ሓሶታት ምዃኑ ብዝርዝር ኣረዲኡ። ጉዳያት ክትዕብልዂን ካብ መኣዝኖም ከተውጽእን ዝግበር ህድማ ንቕድሚት ምዃኑ ብምጥቃስ ከኣ፡ ኤርትራ ኣብ ከም’ዚ ዝኣመሰለ ኣሽካዕላል ክትዕደም ቅርብቲ ከምዘይኮነት ኣገንዚቡ።
ብፍላይ’ዚ ኣብ መወዳእታ ዝተማህዘ ሓሶት፡ ብቐንዱ ብወያነን ኣብ ሱዳን ዝርከብ ውሱን ጉጅለ ፍሉይ ረብሓን ዝተሃንደሰን፡ ንሱዳን ኣብ ዘየድሊ ግጭት ንምእታው ዝዓለመን ስለዝኾነ፡ ህዝቢ ሱዳን በዚ ከም ዘይድህለል ፕረዚደንት ኢሳይያስ ኣብሪሁ።
“ቱርኪ ኣብ ሱዳን ወተሃደራዊ መዓስከር ክትድኲን መደብ ኣለዋ. .” ንዝብል ድማ፡ ፕረዚደንት ኢሳያስ ቱርኪ ሓንቲ ካብተን ምስ ‘ናይ ዓለም ሓያላን ኢና’ ዝብሉ ሓይልታት ተሰማሚዐን ጽልዋአን ከስፍሓ ዝፍትና ሃገራት እኳ እንተኾነት፡ “እዚ ወረ’ዚ ግን፡ ዝርዝሩ ብጭቡጥ ክሳብ ዝፍለጥ፡ ካብ ናይ ህዝባዊ ርክባት ሃልኪ ዝወጽእ ኣይኮነን፣ ኪኖኡ ዝኸይድ እንተዀይኑ ግን፡ ንተኣፋፍነት ዞባ ቀይሕ ባሕሪ ኣብ ግምት ብምእታው፡ ዓበይቲ ምልክታት ሕቶ ዘለዓዕል’ዩ” ክብል ኣነጺሩ።
ክቡር ፕረዚደንት፡ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን መደበር ተለቪዥን ኣልጀዚራ፡ ብታንክታትን ነፈርትን ዝተሰነዩ ወተሃደራት ግብጽን ኢማራትን ኣብ ሳዋ ከም ዝዓስከሩ ኣጋዊሓ ነይራ። እዚ ወረ’ዚ ከኣ ከም ዘለዎ፡ ብዘይ ዝዀነ ምጽራይ፡ ብሓያሎ ማዕከናት ዜና ዓለም ተደጋጊሙ። መበቈልን ዕላማን ናይ’ዚ ወረ’ዚ እንታይ’ዩ?
እቲ ወረ፡ ካብ ኣቡደቢ ክንምለስ ከለና እየ ኣብ ነፋሪት ሰሚዐዮ። ኣብቲ ቀንዲ ትሕዝቶ ከይኣተኻ፡ እንታይ’ዩ እቲ ጉዳይ እንተደኣ ኢልካኒ፡ ‘ጆክ’ ናይ 2018 እየ ዝብሎ ኣነ። ኣብ’ቲ ቀንዲ ትሕዝቶ፡ ብዙሕ ኣርእስትታት ኣዛሚድካ ክዝረበሉ ዝከኣል’ዩ። እዚ ማለት እንታይ’ዩ እቲ ዕላማ? ናይ ግዜ ኣጋጣሚኸ ብኸመይ ክግለጽ ይከኣል? ምስ ካልእ ዝተፈላለዩ ኣብ’ዚ ዞባና ወይ ጐደቦና እንብሎ ከባቢ እንታይ ምትእስሳራት ኣለዎ? ብዙሓት ሕቶታት ኣልዒልካ ክዝረብ ይከኣል’ዩ። ሓድሽ ኣርእስቲ ከኣ ኣይኮነን። ቅድሚኡ ፈንዮምዎ ዝነበሩ ናይ ሓሶታት ዘንቢል ኣሎ። ኣብ’ዚ መወዳእታ ዘይብሉ ዘንቢል’ዚ ዘይእከብ ነገር የለን። ኣብነት ኣልዒልካ ብዙሕ ክጥቀስ ዝከኣል’ኳ እንተኾነ፡ ከምዚኦም ዝኣመሰሉ ሓሶታት ሳዕቤናቶምን ኣመዓባብላኦምን ክርአ እንከሎ. . .ኣነ ናይ ጸሮና እዩ ዝዝከረኒ። ኣብ ጸሮና፡ ቅድሚ’ቲ መጥቃዕቲ፡ ብካድረታት ወያነ፡ ነቶም ወተሃደራቶም ‘ኣብ’ቲ ግንባር ግብጻውያን ወተሃደራት ኣለዉ’ ተባሂሉ ተነጊርዎም ነይሩ። እዚ ከኣ፡ ብዝተፈላለዩ ማዕከናት ዜናን ብዝተፈላለየ መገዲን ይዝርጋሕ ነይሩ። ከምዚ ዓይነት ጽውጽዋይ ክትዛረብ ግን እንታይ ቁም-ነገር ስለዘለዎ እዩ? ኣብ’ዚ ከባቢ ብዛዕባ ግብጺ ዘሎ ኣረኣእያ፡ ብፍላይ ኣብ ወያነ፡ ንምንታይ ክጥቀመሉ ይኽእል ካልእ ዓቢ ኣርእስቲ እዩ ግን፡ ከምዚኦም ዝኣመሰሉ ጕዳያት ተመሊስካ ክትርእዮም ከለኻ፡ እቲ ንከምዚ ዝኣመሰለ ዘረባ ኣሚኑን ኣትዩን ኣብ ኲናት ዝሓረረ ሰብ፡ እቲ ዝተኸፍለ ዋጋን ክሳራን፡ ብኸምዚ ዓይነት ሓሶታት እንታይ ከተመኽንየሉ ትኽእል? ዕላማ ንዘለዎ፡ ከምዚን ከምዚን ኢልካ ክትዛረብ ትኽእል ኢኻ። ንኸምዚ ዝኣመሰለ ሓሶት ግን. . .።
ሕጂ ኸኣ፡ ‘ግብጺ ኣብ ኤርትራ ኣላ፡ ግብጺ ኣብ ኤርትራ ወተሃደራት ኣለዉዋ፡ ኣጽዋር ኣሎ፡ ‘ሚሳይላት ኣሎ. . .’፡ ዘይተዘርበ የለን። እዚ ትማሊ ኣልጀዚራ ዘምጽኣቶ ድማ – ምናልባት ካብ’ቲ ዘንቢል ቁንጣሮ እዩ ኢልካ ክዝረብ ይከኣል። ድሕሪኡ ዝመጸ ብፍላይ ንሱዳን ኣብቲ መጻወድያ ንምእታው፡ ‘ኣብ ደቡብ ባረንቱ ኣማኢት ወተሃደራት ግብጺ ኣለዉ’ እናተባህለ ክካየድ ዝጸንሐ እዩ። እዚ ድማ፡ ‘ካብ እሙናት ምንጭታት ዝረኸብናዮ ሓበሬታ’ እናተባህለ ዝካየድ ዝነበረ’ዩ። ‘ናይ ስለያን ናይ ጸጥታ ትካላትን ናይ ሱዳንን ወያነን ኣብ ከሰላ ተኣኪቦም፡ ግብጺ ኣበይ እያ ዘላ? እንታይ እያኸ ትገብር ዘላ? ኢሎም ገምጊሞም’ ድማ ተባሂሉ። እዚ ግን ኣብ መወዳእታ እንታይ’ዩ እንተደኣ ተባሂሉ፡ ምስናዕ’ዩ ማለት ናይ ሓሶት ፋብሪካ እዩ። ብድሕሪ’ዚ፡ ‘ክንድዚ ዝኣኽሉ ወተሃደራት ኣለዉ’ ኢልካ ትሕሱ። ነቲ ዝዝርጋሕ ሓሶት ከምዝእመን ንምግባር ከኣ፡ ኣስማት ቦታታትን ኣስማት ሰባትን ትጠቅስ። ንኣብነት፡ ነዞም ኣብ ደቡብ ባረንቱ ኣለዉ ዝተባህሉ ዘወሃህድ ተኽለ ማንጁስ ዝበሃል ጀነራል ኣሎ ተባሂሉ ኣብ’ቲ ጸብጻብ ተጻሒፉ። እዚ፡ ንሓደ ዘይፈልጥ ወይ የዋህ ሰብ ከምዚ ዓይነት ሓሶት ምናልባት. . .? ንሓደ ተራ ወይ ዘይፈልጥ ሰብ ጥራይ ዘይኮነ፡ ውሳነ ንዝወስዱ ትካላት ወይ ሰበ-ስልጣን፡ ከምዚ ዝኣመሰለ ናይ ሓሶት ሓበሬታ፡ ናብ ምንታይ የምርሕ? እዛ ናይ ሳዋ፡ እታ ዝፈዀሰት’ያ። እዚ ደንቆሮ ጆክ’ዩ። ምኽንያቱ፡ ቀልጢፉ ዝፍዳሕ ወይ ዝኽሻሕ ሓሶት እንድሕሪ ኮይኑ ፈኲስ’ዩ ማለት እዩ። እቲ ሓሶት፡ ግዜ ዝወስድ፡ ንሰብ ቁሩብ ዘደናጕዮ፡ ምናልባት’ውን ሓቂ ደኾን ይኸውን ኢልካ ዘጠራጥር. . . ቁሩብ ሚዛን ኣለዎ ዘብል ክኸውን ኣለዎ። ሕጂ፡ እናፈኾሰ እናፈኾሰ ምምጽኡ እምበኣር፡ ፍዅሰት ናይቶም ዝስንዕዎ ዘለዉ እዩ። ከምዚ ዝኣመሰለ ሓሶት ክፍብርኹ ከለዉሲ፡ ቅሩብ ኣፋፍኖት፡ ነቲ ሰማዒ ከተጋግዮን ከተደናግሮን እትኽእለሉ መገዲ ዘይደልዩ ምዃኖም እዩ። ነዚ ሓሶት’ዚ ዘጋውሐት ኣልጀዚራ ብዙሕ ሰብ ዘይክፈልጣ ይኽእል’ዩ። ኣልጀዚራ ግን መጋበርያ እያ። መን ይምውላ፡ መን ይእዝዛ፡ መን የስርሓ፡ ብዙሕ ኣርእስታት ኣሎ። ድሕሪኡ ዝመጽእ፡ ንኸምዚ ዝኣመሰለ ወረ ብኸመይ እያ ዘርጊሓቶ? ዝብል’ዩ። ናይ ኣልጀዚራ ማእከል ኣብ ኣዲስ ኣበባ ክምስረት ከሎ፡ ንኣገልግሎት ኣልጀዚራ ነቲ ናይ ተለቪዥን መደበር ዘይኮነ፡ ነቶም ኣንጻር ኤርትራ ዝካየዱ ዝተፈላለዩ ካልኦት ኣጀንዳታት መወሃሃዲ ባይታ ተባሂሉ እዩ እቲ ቤትጽሕፈት ተመስሪቱ። ከም ዓቢ ፍጻመ ድማ፡ ‘ኣልጀዚራ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ተመስሪቱ’ ተባሂሉ፡ ብዙሕ ዳንኬራታት ተገይርሉ። ኣብ ዝተፈላለየ ጽሑፋት ኣብ ጋዜጣታት እውን ተዘሪቡ።
መን’ዩ ዘካይዶ? ከመይ ገይሮም’ዮም ዘካይዱዎ እውን ብዙሕ ዘረባታት ነይርዎ። እንተኾነ፡ ኣንጻር ኤርትራ ንዝቐንዕ ዝተፈላለየ ተጻብኦታት ዘወሃህድን ንዓኡ ናይ ፕሮፓጋንዳ ደገፍ ዝህብን ትካል’ዩ ቆይሙ። እዚ ናይ ሳዋ እምበኣር ኣብኡ’ዩ ተሰኒዑ። እቲ ኣቀራርባኡ፡ እቲ ቃላቱ…ነቲሓሶትከምዝእመንትገብር ማለት’ዩ። እዞም ሰባት እዚኣቶም ግን፡ ኣብ ማርስ ድዮም ኣበየናይ ዓለም‘ዮም ዝነብሩ? ቁሩብከ ኣፋፍኖት ናይ ሳዋ ይፈልጥዎ ድዮም ኣይፈልጥዎን? ዘገርም’ዩ። ሲ.ጂ.ቲ.ኤን ዝብልዋ ናይ ቻይና መደበር ተለቪዥን ኣላ። እቲ ናይ ሓሶት ወረ ክቃላሕ ከሎ፡ ኣብ ካይሮ ዘሎ ኮረስፖንደንት ናይ ሲ.ጂ.ቲ.ኤን፡ ብዛዕባ’ዚ ኣልጀዚራ ዝዘርግሓቶ ወረ ፈላጥ’ዩ ተባሂሉ መደረ ክገብር ኣምጺኦሞ። ኣብቲ መደረ፡ ‘ደሴት ሳዋ ኢማራት ከም ዘለውዋ እየ ዝፈልጥ። ግብጻውያን ኣለዉዋ ድዮም የብላን ግን ኣረጋጊጸ ኣይፈልጥን’የ’ ኢልዎም። እቲ ሓሶት እምበኣር ብኸምዚ እዩ ዝቕጽል። በዚ ሰብ’ዚ፡ ሳዋ ትብሃል ደሴት ኣላ? ኣበየናይ ባሕሪ ትርከብ ኢልካዮ ግን እንድዒ’ቲ ዝህቦ መልሲ? እንታይ’ዩ ክብል? እሞ ኸኣ፡ ኣብ ሓንቲ ዓበይ ተለቪዥን’ዩ ዝዛረብ ዘሎ። ብድሕሪኡ፡ ዘይተዛረበሉ የለን። መደበር ተለቪዥን ኣር.ቲ. ተዛሪባትሉ፡ ካልኦት ዓበይቲ መደበራት ተለቪዥን እውን፡ ‘ኣልጀዚራ ዝፈነወቶ’ እናበላ ኣምጺአናኦ። ምልስ ኢልካ ክትርእዮ ከለኻ፡ ምናልባት ዳሕራይ ኣብቲ ካልእ ኣርእስቲ ክንዛረበሉ ኢና፡ ግን መጀመርያ ፍዅሰት ናይ ወያነ እዩ። ልዕሊ ኹሉ ከኣ ፍዅሰት እቶም ንወያነ ዘሸቅሉ ወያነ ሸቓላይ እዩ። ወያነ ናቱ ኣጀንዳ ኣለዎ. . ከምዚ ኣለዎ. . ክወቕዖ ዘለዎ ዕላማታት ኣለዎ፡ ኢልካ ክትዛረብ፡ ዘይናቱ ዘይዓቕሙ ኢኻ ክትህቦ። እዚ ካብ’ቲ ብጸሮና ዝዝረብ ዝነበረ ጀሚርካ፡‘ኖ፡ ኣብ እምባሶይራ፡ ኣብ ከምዚ ዝኣመሰለ ኣልቲትዩድ ዝሰርሕ ናይ እስራኤል ናይ ሳርቬየላንስ መደበር ኣሎ። ‘ኣብ ዳህላክ እስራኤልን ኢራንን መደበራት ኣለወን’ ዝበሃል ዝነበረ ንፍዅሰት ብሃልቱ ዘቃልዕ’ዩ። ሓሶት መዓልቲ ምስ በልዐ ግዳ ይፈኩስ ይበንን እዩ። እዚ ናይ መወዳእታ ማለት፡ ናይ ሳዋ እምበኣር ካብ ኩሉ ዝፈኾሰ’ዩ። ኣብኡ ዘሎ ሰብ’ከ እንታይ ይብለና? በቲ ከባቢ ዝሓልፍ ሰብ እውን እንታይ ይብለና? ተባሂሉ ቁሩብ ፍልጠት ክህልወካ ክኽእል ኣለዎ። ብዓቢኡ ኸኣ፡ እቶም ግብጻውያን ወተሃደራት ኣብ ሳዋ እንታይ እዮም ክገብሩ? ካብ ሳዋ ተበጊሶም ኣበይ እዮም ክኸዱ? ንመን’ዮም ስግኣት ክኾንዎ? ግብጻውያን እንድሕሪ ናይ ብሓቂ ኣንጻር ሱዳን ዝዓለመ መደባት ኣለዎም ማለት፡ ሸርሒ ይኹን ዝኾነ እንተደኣ ኣለዎም ኮይኑ፡ ናይ ግብጺ ዶባት ምስ ሱዳን ኣብ ሰሜን እንዶ ኣይገፍሕን ኣይቀርብን? ስለምንታይ ካብ ሳዋ? ወይ ስለምንታይ ካብ ኤርትራ? ስለምንታይ ካብ ባረንቱ? ስለምንታይ ካብ ሃይኮታ? ስለምንታይ ካብ ጸሮና? ንመን ከፈራርሑ ንወያነ? እቲ ወረ ናይ ብሓቂ ኣዝዩ ፈኲስ እዩ። ስለዚ፡ ንምንታይ ዕላማ እዩ ተባሂሉ ኢልካ ክትዛረብ ክትክእል ኣለካ። እቲ ዕላማ ብቐንዱ ህድማ ንቕድሚት እዩ። እዚ ከኣ፡ ማእዝን ናይ ፍጻሜታት ንምጥምዛዝ እዩ። ወያነን ኣሸቀልቲ ወያነን ዘለውዎ ኩነታት፡ ጭንቀት ኣብ ልዕሊ ጭንቀት እናፈጠረ ብዝኸደ መጠን፡ ካብኡ ከመይ ገይርካ ትሃድም’ዩ። ህድማ ንቕድሚት ብቐንዱ ከኣ ምጥምዛዝ እዩ።
ነዚ፡ ብዙሓት ዝደልይዎ ኣለዉ ብዘይካ ወያነን ኣሸቀልቲ ወያነ ዝበሃሉን። ንወያነ ብዙሓት’ዮም ዘሸቅሉዎ። ኣብ ዝሓለፈ ክልተ ዓመታት ዝጸንሐ ናይ ፍናን ውድቀት ኣብ ኣሸቀልቲ ወያነን ኣብ ወያነን መመሊሱ እናተጋህደ፡ እቲ ሽግር እናተሓላለኸ ስለዝመጽአ፣ በቲ ሓደ ወገን ከኣ፡ ኣብ ልዕሊ ኤርትራ ክካየድ ዝጸንሐ ናይ ዝሓለፈ 25 ዓመታት ተጻብኦታት ስለዘይሰርሐ። ናይዚ ህዝቢ’ዚ ሓይሊ፡ ናይዛ ሃገር እዚኣ ሓይሊ፡ ንኹሎም እዞም ተጻብኦታት እዚኣቶም መኪቱ ሰጊርዎም እዩ። ክልተ ኣንጻር ዝኾነ ምዕባለታት’ዩ ተራእዩ። እዚ ከኣ፡ እቲ ሓብሒቦም፡ ኣሸቂሎም፡ ኣብ’ዚ ከባቢ ኣጀንዳኦም ከተግብረሎም ዘሳሰይዎ ሓይሊ እናተዳኸመ፡ እናተበታተነ፡ ኣብ ኣዝዩ ሕማቕ ኩነታት መጺኡ። እቲ ተጻቢኦም ከዳኽምዎን ክርምስዎን ዝደለዩ ሓይሊ ግን፡ ኣይተረመሰን። እዚ ሓደ ዓቢ ጭንቀት’ዩ ፈጢሩ። ስለዚ፡ ብዜና፡ ብስነ-ኣእምሮ፡ ብዝተፈላለየ መገዲ ዝተገብረ ቀጻሊ ተጻብኦ ስለዘይሰርሐ፡ ኣብ’ዚ መወዳእታ ከም መመኽነይታ ወይ ምስምስ፡ ግብጺ መጺኣ። ነዚ ናይ ግብጺ ጽልዋ ክትውስኸሉ ከለኻ ከኣ፡ ነቲ ኣርእስቲ ተዕብዮ ማለት’ዩ።
እቲ ቀንዲ መልእኽቲ ንሱዳን’ዩ። ምኽንያቱ፡ ናይ ግብጺ ህላወ ኣብ ኤርትራ፡ ንሱዳን እውን ስግኣት’ዩ። ሕጂ፡ ኣብ መንጎ ኣብ ሱዳን ዘለዉ ሰብ ፍሉይ ረብሓ፡ ምስ ወያነ. . . ብዙሕ ዝዝረበሎም ኣርእስታት ኣለዉ። ምናልባት ብመዓልቱ ክለዓል ይኸውን። ነዚ ኪዳን’ዚ፡ ዘይቅዱስ ኪዳን እየ ዝብሎ ኣነ። ናይቶም ሰብ ፍሉይ ረብሓን ንህዝቢ ሱዳን ከጋግዩ ዝደልዩን፡ ንህዝቢ ሱዳን ኣብ ዘይደልዮ ጸገም ከእትውዎ ዝደልዩን፡ ብወገን ወያነ ኸኣ፡ ንሱዳን ኣብ ኣሰላልፋ ኣእትያ፡ እቶም ኣሸቀልታ’ውን ክሰርሑሉ ዝጸንሑ ማለት’ዩ እዚ ኪዳን እዚ ኣንጻር ኤርትራ፡ ኣንጻር ግብጺ፡ ኣንጻር ዝተፈላለዩ ናይ’ዚ ከባቢ ሓይልታት ዝበሃሉ’ውን ኣሎ። ከምዚ ዝኣመሰለ ወረ ክመጽእ ከሎ፡ ናብ ምንታይ እዩ ከይዱ ከይዱ ወይ ናብ ምንታይ ማዕቢሉ እንድሕሪ ኢልና፡ ዕላማታቱ ንሱዳን ኣብ ቀጥታዊ ግጭት ምስ ኤርትራ ንምእታው’ዩ። ናብ ቀጥታዊ ግጭት ከተእቱ ከኣ፡ ሱዳን ነዚ ሓሶት’ዚ ክኣምኖ ክኽእል ኣለዎ ወይ ክኣምኖ ስለዝደለየ፡ ናይ ዶብ ምዕጻው፡ ኣብቲ ዶብ ናይ ርኣዩለይ ስምዑለይ (ስትዕራድ) ምንቅስቓሳት ምግባር ተኣትዩ ማለት’ዩ። ኣብ መወዳእታ ንዓይ ዘለኒ ሓበሬታ’ዩ እዚ ወረ እዚ እናተላብዐ ከሎ፡ ኣብ ዝሓለፈ ሰሙን፡ ወያነ ኣብ መሬት ሱዳን፡ ኣብ ደቡባዊ ዞባ (ውላያት) ከሰላ ሰራዊት ከስፍር፡ ኣብ መንጎ ሱዳንን ወያነን ስምምዕ ተገይሩ። እቲ ሰራዊት ዘስፍሮ፡ ክንደይ’ዩ ምናልባት ዝርዝራቱ ምስቶም ዝምልከቶም ይህሉ ይኸውን። ግን ናይቲ ሰራዊት መሻርፍ መንግስቲ ሱዳን’ዩ ክኸፍሎ እውን ተባሂሉ። እዚ፡ ትንታነ ዘይኮነ ጭቡጥ ሓበሬታ እዩ። ከመይ ገይሩ ክትግበር’ዩ? ኣብ መወዳእታኸ እንታይ’ዩ ክገብር? ሰራዊት ግብጺ ካብ ሳዋ ተበጊሱ ንሱዳን ከጥቅዕ ከሎስ፡ ካብ’ቲ ከባቢ እዚ ሕጂ ወያነ ሰራዊት ከስፍረሉ’ዩ ዝበሃል ዘሎ ቦታ መጺኡ፡ ንኽዋጋእ ተባሂሉ ማለት’ዩ።
ከምዚኦም ዓይነት ጽውጹዋያት፡ ከምዚኦም ዓይነት ፈብሪካታት ዕላማኦም ተንሽን፡ ግጭት፡ ተጻብኦታት ምፍጣር እዩ። ድሕሪኡ ነቲ ተጻብኦ ተማሕድሮ። ኣብ መወዳእታ እቲ እትደልዮ ህውከት ምስ ተፈጥረ፡ ነቲ ህውከት ከመይ ገይርካ ተመሓድር’ዩ እቲ ጉዳይ። እዚ ድማ፡ መሰረታውያን ሕቶታት ከም ጉልባብ ይሸፋፍን፡ ንኣርእስትታት ከኣ መኣዝኖም የስሕት ማለት’ዩ።
ብዙሕ ኣብነታት ጠቒስና ክንዛረብ ንኽእል ኢና። ከምቲ ኵሉ ግዜ ኣብ ኣእምሮና ጦብላሕ ዝብል ናይ ኮሊን ፓወል ሓሶት። ኮሊን ፓወል ኣብ ባይቶ ጸጥታ፡ ‘እንሆለ እዚ ናይ ህልቂት ኣጽዋር እነሆከምዚኣሎ…’እናበለ፡ነቲኣብ ዒራቕ ክፍጽሙዎ ዝደለዩ መጥቃዕቲ ንምምኽናይ ወይ ንምምስማስ ሓሶት ፈብሪኹ። ኣብ ባይቶ ጸጥታ ተጠሊዕካ ሰብ ይእመን ኣይእመን ብዘየገድስ፡ ግን ናይ ሓንቲ ዓባይ ሃገር ናይ ምክልኻል ሚኒስተር እሞ ድማ ከመይ ዝኣመሰለ ዝና ዘለዎ፡ ከምዚ ዓይነት ሓሶት ምሂዙ ኣብ ልዕሊ ዒራቕ ናይ ወራር መጥቃዕቲ ተፈጺሙ። ዒራቕ ኣበይ ኣላ ሎሚ? ኣብ ልዕሊ ዒራቕ ዝወረደ ዕንወት ጠንቁ ከምዚ ዝኣመሰለ ሓሶት ምዃኑ ከም ኣብነት ክንጠቕሶ ንኽእል።
ኣብ ዝተፈላለየ ካልኦት ቦታታት’ውን ኣብነታት ከነምጽእ ንኽእል ኢና። ነዚ ከም ኣብነት ወሲድና እንተ ርኢናዮ፡ እዚ ሕጂ ዝኸይድ ዘሎ ህድማ ንቕድሚት ካልእ ተንሽን ወይ ወጥሪ፡ ህውከት ክትፈጥር ኣለካ። ከተባርዕ ኣለካ። ክትሃድም ምእንቲ፡ ናይ ዘቤትካ ወይ ናይ ውሽጥኻ ሽግር ክትፈትሕ ስለ ዘይትኽእል ናብ ደገ ትኸይድ። እንታይ እዩ እቲ ናይ ኤርትራን ግብጺን ዝምድና? ከመይ ገይረን ግብጺን ኤርትራን ተሰማሚዐን ከምዚ ዓይነት ነገር ክገብራ ወሲነን? እዞም ተንተንቲ፡ ፈላጣት፡ ሊቃውንቲ ዝበሃሉ፡ ‘ግብጺን ኤርትራን ኣጀንዳ ኣለወን’ እናበሉ ዘምጽኡዎ ብዙሕ ኣሎ። ከም ናይ ወያነ ኣበሃህላ፡ ሚለንየም ዳምን ካልኦት ዝተፈላለዩ ፕሮጀክትታን እናኣልዓልካ፡ ግብጺ ንኢትዮጵያ ከተዳኽማ ስለእትደሊ፡ ንኤርትራ ከም ርእሲ ኲናት (spear head) ናይቲ ስትራተጂ ጌርካ ተቕርባ።‘ኤርትራ መጋበርያ እያ፡ ናይ ካልኦት ኣጀንዳታት እያ እተተግብር’ እናበልካ ሓሶት ትነዝሕ። ኣብዚ ከባቢ፡ ኣብ ሱዳን፡ ኣብ ኢትዮጵያ፡ ኣብ ዝተፈላለየ ካልእ ቦታታት ከምዚ ዝኣመሰለ ሓሶታት ፍኹሰቱ ጥራይ ዘይኮነ፡ ናይ ኣዘራጋግሓኡ ኩነታት’ውን ዘገርም እዩ። ምኽንያቱ፡ ምስ’ዚ ሕጂ ዘሎ ናይ ቴክኖሎጂ ምዕባለ፡ ናይ ሜድያ ስፍሓትን ጻዕቂን፡ ሓሶት ፈኒኻ ከተእምን ትኽእል ኢኻ ዝብል ፍልስፍና ኣሎ። ኣብ ዝተፈላለየ ማዕከናት ዜና ብተደጋጋሚ ምስ ተጋውሐን ምስ ተዘርግሐን ከኣ ተእምን። እቲ ፓብሊክ ኦፒንየን ወይ ህዝባዊ ርእይቶ ትቐርጾ። ኣብ ወሰንቲ ዝበሃሉ ሓለፍቲ ወይ ትካላት ንመመኽነይታ ከም ምስምስ ክጥቀምሉ ይደልዩ ይኾኑ። ዋላ ኣሚኖሞ’ውን ‘ምናልባት’ ኢሎም ውሳነ ወሲዶም ናብ ገደል ይጸድፉ።
እዚ ዅሉ ዝተዛረብናሉ ምኽንያታቱ እንታይ እዩ? ከመይ ገይርካ ኢኻ ትዝርግሖ? ከመይከ ኣቢልካ ተእምን? ኣብ መወዳእታ ክትወቕዖ እትደሊ ዕላማኸ እንታይ እዩ እዚ ዝጠቐስክዎ እዩ። ሰራዊት ናይ ወያነ ኣብ ከሰላ፡ ኣብ ደቡብ ከሰላ ተሰሊፉ እንታይ እዩ ክገብር? ኣብ መረዊ ኣብ ዝርከብ መደበር ሓይሊ-ኣየር ምንቅስቓሳት ናይ ወያነ ሓይሊ ኣየር ተራእዩዶ እንታይዶ በይዶ…ናይወያነጸወታተወዲኡእዩ። ግዜ ክትዕድግ ትኽእል ኢኻ፡ ጽዑቕ ክንክን እውን ክቕጽል ይኽእል እዩ። ግን 25 ዓመታት ተበሊዑ፡ ኣኺሉ እዩ። ናይ ዓለም ኵነታት ይቀያየር ኣሎ። ኣብዚ ዞባ፡ ኣብዚ ጐደቦና ዘለዉ ኩነታት ይቀያየሩ ኣለዉ። ህድማ ንቕድሚት ወይ ህድማ ብመደብ፡ ንኣርእስትታት ክትዕብሉኽ ምፍታን፡ ንኣርእስትታት ካብ ማእዝኖም ከተውጽእ ምፍታን ኣይከኣልን እዩ።
ነዚ ሕሱር ጸወታ’ዚ፡ ነዚ ሕሱር ሓሶት’ዚ እናጓዋሕካ ምቕጻል ኣይከኣልን እዩ። ዋላ ጥሩምባ ናይ ኣልጀዚራ ከምጽኦ ዝኽእል ለውጢ የለን። እቲ ንህዝቢ ኢትዮጵያ፡ ንህዝቢ ሱዳን፡ ንህዝቢ ግብጺ’ውን ክመሓላለፍ ዘለዎ መልእኽቲ፡ ይኣክል ዝበሃለሉ ግዜ እዩ ዝብል እዩ። ከምዚ ዝኣመሰለ ሓሶት መዓልቲ መዓልቲ እናፈብረኽካ ሰብ ከተደንቁር፡ ናይ ሰብ ኣተሓሳስባ ናብ ካልእ ክትጥምዝዝ ምፍታን ግዜኡ ኣኺሉ እዩ። ንሕናኸ እንታይ ንገብርን ንሓስብን? ኣልጀዚራ ነቲ ወረ ካብ ዝዘርግሓትሉ ሰዓት ጀሚርና ኣይዘንጋዕናን። እቲ ጉዳይ መዓልቱ በሊዑ ክነፍስን ከም ሓርጭ ክውዳእን ምዃኑ ንኣምን።
እዚ ሕጂ መመሊሱ ከምዚ ተኾነ’ባ፡ ኖእ! ዶብ ተዓጽዩ፡ ዶብ ተኸፊቱ፡ ክንድዚ ዝዀና ላንዱኩረዘር ሓሊፈን፡ ክንድዚ ላንዱኩረዘር በዚ ከይደን፡ ከምዚ ዝጸዓና መካይን. . . ከምዚ ዝበለ ስእልታት ኣብ ጋዜጣታት ተውጽእ። እዚ ናይ ህዝቢ ሱዳን ረብሓ ዝውክል ኣይኮነን። ብዝኾነ ይዅን መንገዲ ምስ ህዝቢ ሱዳን ዘራኽብ ጉዳይ የብሉን። ከምዚ ኣቐዲመ ዝጠቐስክዎ፡ ህውከት ፈጢርካ ነቲ ውህከት ንምምሕዳር ዝዓለመ ስለ ዝዀነ፡ ንቕሑ፡ ዓይንኹም ክፈቱ፡ ኣእዛንኩም ኮኩዕዎ፡ ጽቡቕ ገይርኩም ስምዑ፡ ከምዚ ዝኣመሰለ ጸወታታት ኣብ ዞባና ክመጽእ የብሉን። ከምዚ ዝኣመሰለ ላግጫ ወይ ኣሽካዕላል ኣብ ትሕቲ ዝዀነ ይዅን ኵነታት ንዝዀነ ሰብ ከጋጊ የብሉን። ሰብ ንኸምዚ ዝኣመሰለ ሓሶት ረብሪቡሉ ስለዝዀነ፡ ዳርጋ ካልእ ስራሕ እንተናደኹም ይሕሸኩም ንብሎም። እቲ ን25 ዓመታት ዝፈጠርኩሞ ክሳራ ደው ኣብልዎ። እዞም ኣብ ሱዳን ዘለዉ ሰብ ፍሉይ ረብሓ ኸኣ፡ ናይ ብሓቂ ንወያነ ወይ ንህዝቢ ኢትዮጵያ ፈትዮም ኣይኮኑን። ‘ኤርትራን ኢትዮጵያን እንድሕሪ ተሳንየን፡ ኣብዚ ከባቢ ደቂስና ኣይንሓድርን ኢና’ ዝብል ስግኣት ስለዘለዎም እዩ። ካብ ቅድሚ እዚ ሕጂ ዘሎ ስርዓት ኣትሒዙ ዝጸንሐ ኣተሓሳስባ እዩ። ድሕሪ 91 ኵነታት ምስ ተቐየረ፡ እቲ ኵነታት ኣብዚ ጐደቦ ዝሓሸ ዕድል ፈጢሩ ነይሩ። ኢትዮጵያን ኤርትራን ተሓጋጊዘን ኣብዚ ከባቢ ኣድማዒ፡ ኣወንታዊን ሃናጺን ኣበርክቶ ክገብራ እየን ኣብ ዝበሃለሉ ዝነበረ እዋን ዝፈጠሮ ስግኣት፡ ነዞም ናይ ማይኖሪቲ ዝብሎም ንህዝቢ ሱዳን ዘይውክሉ ምስ ወያነ ተመሻጢሮም ዝሰርሑ ዘለዉ ሰብ ፍሉይ ረብሓ፡ ‘ይኣኽለኩም፡ ከምዚ ዝኣመሰለ ኣብ መንጎ ህዝቢታት ኤርትራን ሱዳንን ህውከት ክትፈጥር፡ ናይ ዶብ ግጭት ክትፈጥር ዝግበር ህቃነታት ትርጉም ስለዘይብሉ፡ ኣእዳውኩም ኣክቡ ንብል። ንሕና ኣብ ከምዚ ዝኣመሰለ ኣሽካዕላል ኣይንዕደምን ኢና’ ምባሎም እዩ እቲ ክመሓላለፍ ዘለዎ መልእኽቲ።
እዚ ኣርእስቲ እዚ፡ ምስ ናትና ዘቤታዊ ኵነታት እውን ኣዛሚድና ክንርእዮ ንኽእል ኢና። ምስ ጎረቤትና ብዛዕባ ዘለዉና ዝምድናታት ኣዛሚድና ክንርእዮ ዕድል ይኸፍተልና እዩ። ምስናይ ፍኹሰቱ፡ ምስናይ መበገሲኡ ዝድርኽ ጭንቀት. . . እንታይ ማለት እዩ? ኣብ መንጎ ህዝብታት ኲናት ከተባርዕ፡ ህውከት ክትፈጥር’ሞ ንዕኡ ከተመሓድር ዝግበር ፈተነታት. . . ይኣኽለና። 25 ዓመት ናይ ብሓቂ ተኸሲሩ እዩ። ስለዚ፡ ካብ ክሳራና ህዝብታት ዝኸሰሩዎ ክሳራ ብዙሕ ተማሂርና ስለዝዀንና፡ ‘ይኣኽለኩም’ እየ ዝብል ኣነ። እቲ ጉዳይ ‘ኖእ! ሓሶት እዩ፡ መሰረት የብሉን’ ኢልካ ክትዛረብሲ…ናይልደትበዓልኣብኡ እዩ ተባዒሉ ኣብ ሳዋ። እቲ መልእኽቲ መን’ዩ ወዲብዎ፡ ስለምንታይከ ከምኡ ጌሮሞ ዝፈልጦ የብለይን። ግን እቲ በዓል ክባዓል ክትርእዮ ከለኻ፡ እሞ ድማ ካብኡ ከምዚ ዝኣመሰለ ዜና ተዘርጊሑ ክበሃል ከሎ፡ ናይ ብሓቂ መልሲ ዝተወደበ ይኹን ዘይተወደበ መልሲ ኮይኑ እዩ ዝስመዓኒ እሞ፡ ጽቡቕ ስራሕ እዮም ሰሪሖም ዜና። ነቲ በዓል ኣብኡ ምክያዶም ጽቡቕ ነይሩ በሃላይ እየ።
ኣብ ዝሓለፈ ወርሒ፡ ቱርኪ ኣብ ርእሲ’ቲ ኣብ ሶማል ዘለዋ ወተሃደራዊ ህላወ፡ ኣብ ሱዳን’ውን ወተሃደራዊ መዓስከር ክትድኩን መደብ ከምዘለዋ ብማዕከናት ዜና ተገሊጹ። ቀርኒ ኣፍሪቃ ብጂኦ-ፖለቲካዊ ስትራተጂ ዓበይቲ ሃገራትን ማእከላይ ምብራቕን ዝጽሎን ምስኡ ዝተኣሳሰርን እዩ ዝብሉ ትንታነታት እውን ስለዘለዉ፡ ብወገንና ነዚ ምዕባለታት’ዚ ከመይ ንርእዮ? ቅድሚ ሕጂ’ውን ብኸፊል ገሊጽካዮ ኢኻ’ሞ፡ ኣብ ዲናሚካዊ ዝምድና ናይዚ ከባቢታት’ዚ፡ መርገጺ ህዝቢ ኤርትራ እንታይ ይመስል?
ኵሉ ግዜ ከምዚኦም ዝኣመሰሉ ጉዳያት ካብቲ መቓን ኣውጽእ ኣቢልካ ክትርእዮም ኣለካ። ኣብ ውሽጢ እቲ መቓን ኣቲኻ ክትርእዮ ክትክእል ኣለካ። ዝሑል ኲናት ምስ ተወድአ ኣብዘን ዝሓለፋ 25 ዓመታት እንኮ ቁጠባዊ ስርዓት ክፍጠር እዩ ምስ ተባህለ፡ ኣብዚ ዞባና ዝተራእዩ ምዕባለታት ኣለዉ። ሓደ ካብቲ ዘሕዝን ምዕባለታት ናይ ሶማልያ ኵነታት እዩ። ብዝተፈላለየ ኣጋጣሚታት ክግለጽ ጸኒሑ እዩ ናይ ወጻኢ ፖሊሲታትና ዓምድታት ኣለዎ። ኣብ ምንታይ መረዳእታ’ዩ ዝምርኮስ እንተ ኢልካ፡ኣብሓደጎደቦወይኣብሓደከባቢ ሃጓፋት ክፍጠር ከሎ፡ ናይ ዘይርግኣት ጠንቂ እቲ ሃጓፋት እዩ። ሃገራት ወይ መግስታት ናይተን ሃገራት ካብቲ ስእሊ ክወጻ ከለዋ ሃጓፍ ይፍጠር። እቲ ሃጓፍ ከኣ ጠንቂ ናይ ዘይምርግጋእ ይኸውን። ኣብ 1991 ወይ ናይ መወዳእታ 80ታት ዝሑል ኲናት ምስ ተወደኣ፡ ኣብዚ ከባቢና ወይ ኣብዚ ጎደቦና እንብሎን ከባቢኡን እንታይ ተፈጢሩ? ካብ ኣፍጋኒስታን ምስ ናይ ሕብረት ሶቬት ነበር ምውዳቕ? ክንዝክሮ ንኽእል ኢና።
ናይ ኣፍጋኒስታን ካባና ኣዝዩ ርሑቕ ወይ ካብቲ ጎደቦና እንብሎ ወጻኢ እኳ እንተዀነ፡ ክሳብ እዚ ሰዓት’ዚ ሃጓፍ እዩ ዘሎ። ኣብ ኣፍጋኒስታን ዘሎ ኵነታት ዘይፈልጦ ሰብ የለን። ብኸመይ ተፈጢሩ፡ ስለምንታይ ተፈጢሩ፡ ስለምንታይ ሕጂኸ ገና ይቕጽል ኣሎ እንድሕር ኢልና፡ ኣብቲ ከባቢ ዘሎ ጽልዋ ክረኣየና ይኽእል እዩ። ናይ ዒራቕ ጸገም’ውን ሓደ ዓቢ ሃጓፍ እዩ። ብዛዕባ ዒራቕ ብዙሕ ክዝረብ ወይ ክትንተን ይከኣል ይኸውን። ግን ኣብ ዒራቕዘሎኵነታት-እዚናይትማሊ ናይ ዳዕሽ ደሚርካ ዝተፈላለዩ ናይ ግብረ- ሽበራ ተርእዮታት ምምጽኦም፡ ኣብቲ ከባቢ ፈጢርዎ ዘሎ ወጥሪ መወዳእታ የብሉን። ሸሞንተ ዓመታት ኲናት ኢራንን ዒራቕን፡ ሳዳም ንኩወይት ንምውራር ዝገበሮ ዕንደራን ሳዕቤናቱን፡ እዚ ኣቐዲመ ዝጠቐስክዎ በዓል ኮሊን ፓወል ዘበገሱዎ ወራር ኣብ ዒራቕ፡ ኣብኡ ዝወረደ ዕንወት ጥራይ ዘይኰነ ኣብ ዒራቕ ዘሎ ሃጓፍ’ውን ቀሊል ነገር ኣይኰነን። ናይ ሶርያ ጉዳይ ንርእዮ ኣለና። ኣብ ሊባኖስ ዘሎ ሃጓፍ’ውን ከምኡ። ኣብ መወዳእታ ኵሉ ኣርእስትታት ኣምጺእካ ክርአ ይከኣል እዩ። እዚ ንናይ’ቲ ዞባ ኰነ ጎደቦ ወይ ናይቲ ከባቢ ዘይርግኣት እንታይ ጽልዋ ኣለዎ፡ ሓደ ብሓደ ደሚርካ ክርአ ይከኣል እዩ። ምናልባት ናይ ሊብያ ናይ ትማሊ እዩ ኢልና ከነልዕል ንኽእል ኢና። ቅድሚኡ ግን፡ ናይ ሶማልያ ምውጻእ ካብቲ ካርታ ኣሎ። ምስቲ ቀዲሙ ዝቐረበ ሕቶ ዝተኣሳሰር ሓሶታት ፈብሪኽካ ውሳነ ናይ ምውሳድ፡ ኣብ 2009 ብመገዲ ባይቶ ጸጥታ እገዳ ኣብ ልዕሊ ኤርትራ ክብየን ከሎ፡ ቅድሚኡ ዝነፍስ ዝነበረ ‘ኤርትራ 2000 ወተሃደራት ንሶማልያ ሰዲዳ ኣላ፡ ኤርትራ ከምዚ ትገብር ኣላ፡ ’ እናተባህለ ብዛዕባ ሶማል ብሰበ-ስልጣን ምምሕዳር ክሊንተንን ምምሕዳር ቡሽን ዝዝረብን ዝፍብረኽን ዝነበረ ሓሶታት፡ ካብ ዝኽርታትና ዝጠፍእ ኣይኰነን። ሶማልያ ኣካል ናይ ቀርኒ ኣፍሪቃ እዩ። ኣዝዩ ስትራተጂያዊ ጂኦ-ፖለቲካዊ ኣገዳስነት ዘለዎ ሃገር እዩ። እቲ ህዝቢ ሕቡን፡ ኣብዚ ከባቢ ሓያልን ሃናጺን ኣበርክቶ ክገብር ዝኽእል እዩ። ሶማልያ ግን ዝሓለፈ ርብዒ ዘመን ኣብ ማፕ ኣይጸንሐትን፡ የላን። እዚ ሃጓፍ’ዚ ዱኻ ወይ ድማ ፈርታይል መሬት ንሽበራ ኰይኑ። ንዅሉ ዓይነት ሽበራታት – ሸባብ ንበሎ ዘይሸባብ ማለት’ዩ። ሶማልያ ተበታቲና ክትጠፍእ ኣለዋ። ናይ ወያነ ኣሸቀልቲን ወያነን መበገሲ ጌሮም ዝሰርሕሉ ናይ 25 ዓመታት ትራጀዲ’ዩ ክበሃል ይከኣል። ህዝቢ ሶማል ኣብ 1960 ናጽነቱ ምስ ረኸበ፡ ሰሜንን ደቡብን ተመቓቒሉ ናይ ጥልያን ሶማሊ ላንድ፡ ናይ እንግሊዝ ሶማሊ ላንድ ይበሃል ከምዘይነበረ ብወለንታኦም ሓድነት ፈጢሮም። ኣብ ኣፍሪቃ ድማ ፍሉይ ተርእዮ እዩ ነይሩ። ምናልባት ኪኖኡ ናብ ኦጋዴን፡ ጅቡቲ፡ ሰሜን፡ ምብራቕ፡ ኬንያ ክኸዱ ሓሲቦም ነይሮም ክዀኑ ይኽእሉ። ግን ናይ ሶማልያ ሃገራውነትን ፓትሪዮቲዝምን ኣብ ጫፉ በጺሑ። ነዚ ከባቢና ኣብነት እዩ ነይሩ ኢልካ ክዝረበሉ ድማ ይከኣል። ሃገር ናይ ምህናጽ ጉዕዞ ንምፍላም ናይ መጀመርያ ሓድነት ምስ ተፈጸመ ዝወሰድዎ ስጕምቲ፡ ቀቢላነት ናይ ምቕባር እዩ ነይሩ። ከም ሓደ ሲምቦሊክ ዝዀነ ትእምርታዊ ስጉምቲ ድማ ተራእዩ። ሶማልያ ሓንቲ ካብተን ዝሓየላ ናይዚ ጎደቦና ሃገራት እያ ነይራ። ነዛ ሃገር እዚኣ ኣድኪምካ ፋሕ-ፋሕ ከተብላ ምእንቲ፡ መሳፍንቲ ኲናት ተፈጢሮም። እታ ድኻም እያ ዝብልዋ ናይ ህዝቢ ሶማልያ ማለት፡ ናይ ቀቢላነትን እንዳነትን ጉዳይ ኣምጺእካ ነቲ ሕብረተ-ሰብ ንቑልቁል ተተፋንኖ ወይ ቨርቲካል ፖላራይዘሽን ጌርካ ነንሓድሕዱ ተዋግኦ። ወከልቲ ናይ ቀቢላታት፡ ናይ እንዳታት ኢና ዝብሉ መሳፍንቲ ኲናት ኣብ ላዕሊ ትፈጥር። ኣብ ነንሕድሕዶም ድማ ኲናት ተምጽእ። ብድሕሪኡ ሶማል ካብዚ ካርታ ክትጠፍእ ኣለዋ። ምኽንያቱ፡ ብናይ 2002 ሰነዳት ሃገራዊ ድሕነት ኣመሪካ ወይ ‘ናሽናል ሰኪዩሪቲ ስትራተጂ’ ዝብሉዎ፡ ኣንከራት ወይ መልሕቓት ክህልዋ ኣለወን። እዚ ማለት፡ ኢትዮጵያ ኣብዚ ከባቢ ቀርኒ ኣፍሪቃ መልሕቕ ወይ ፖሊስ ክትከውን ኣለዋ። ጎብለል ትኸውን’ሞ ነተን ካልኦት ከኣ ተመሓድረን ዝዓይነቱ እዩ።
ምስቲ ዝተባህለ ምምጻእ እንኮ ቁጠባዊ ዓለማዊ ስርዓት፡ ሶማል ከም ታርጌት ተወሲዱ ማለት እዩ። እተን ኣብዚ ከባቢ ዘለዋ ሰነፍ ስርዓታት ንገዛእ-ርእሰን፡ ናይ ወያነ ብቐንዱ ከምኡ። ኣብ ኬንያን ጅቡቲን ዘሎ ኵነታት እውን ምስኡ’ዩ ዝርአ። እቶም ገዛእቲ ሓይልታት፡ ‘ናይ ሶማልያ ህላወ ንሃገራዊ ድሕነትና ስግኣት እዩ፡’ ዝብል ፐርሰፕሽን ስለዝፈጠሩ ማለት እዩ። ነቲ ብደገ ዝመጸ ኣጀንዳ ኣብዚ ከባቢ ቀርኒ ኣፍሪቃ ብውክልና ዘሳሲ ወያነ ወይ ናይ ኣሸቀልቱ ኣጀንዳ ዘተግብር ስርዓት ክፍጠር እዩ ተባሂሉ። ናይ ኤርትራ ክንዛረብ ንኽእል ኢና። ቅድሚ ብዛዕባ ነብስና ምዝራብና ግን እቲ ኣርእስቲ ናይ ሶማልያ ስለዝኾነ ኣብኡ ክንቅጽል። ሶማል ኣብ ውሽጢ’ዚ 25 ዓመታት ልኡላውነቱ ተበሪዙ ሓድነት ወይ ውህደት ዝበሃል ከም ዝጠፍእ ኮይኑ። ነንሓድሕዱ ከምዝናቖት ተገይሩ። እቲ ዝሓየለ ወተሃደራዊ ትካል ዝነበሮ፡ ሎሚ ንሸባብ ድዩ ንቐርሰንቲ ክምክት ዝኽእል ዝነበረ ናይ ጸጥታን ናይ ምክልኻልን ትካላት ከምዝዓኑ ተገይሩ። ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ እቲ ዝሓየለ ሓይሊ ኣየር ናይ ሶማል እዩ ነይሩ። ሎሚ ግን ከምዘየለ ኮይኑ። በቃ ሶማል ዝበሃል ጠፊኡ። ኣብ ግዜ ዘያድ ዝነበረሉ ወይ ኣብ መወዳእታ ናይ ዘያድ ቀጻሊ ኢትሓድ ነይሩ። እዚ ብስም እስላም ዝግበር ናይ ጥሩፍነት ወይ ናይ ሽበራ ስርዓት መጋበርያ እዩ ነይሩ። ምስምስ ማለት’ዩ። ንሶማልያ ካብ ካርታ ከተውጽኣ እንተ ኮይንካ፡ መመኽነይታ ክህልወካ ኣለዎ። ናይ ወያነ ወራር፡ ብዘይ ፍቓድን ብዘይ ዝዀነ ውክልና ናይ ባይቶ ጸጥታ ይዅን ካልእ ብኣሸቀልቲ ወያነ ዝተዋህበ ትእዛዝ ዝተፈጸመ እዩ። እቶም ሰለስተ ተኸታተልቲ ምምሕዳራት – ካብ ክሊንተን ናብ ቡሽ ካብኡ ናብ ኦባማ፡ ነዚ እምነት’ዚ የስተማቕርዎ ስለዝነበሩ፡ ኣሸቀልቶም ወይ እቶም ሸቀልቶም ከኣ ንዕኡ ዘተግብር መደባት ስለዝነበሮም፡ ነዚ ናይሶማልምስራዝወይድማካብካርታ ምድምሳስ መመኽነይታ ክህልዎ ነይርዎ። እዚ ሕጂ ሸባብ ኢሎም እናሻዕ ዝዛረቡሉ . . . ሸባብ መን ይድግፎ፡ መን ገንዘብ ይህቦ፡ መን’ዩ ናይ ሎጅስቲክስ ደገፍ ዝገብረሉ ኢልና ብዙሕ ክንዛረብ ንኽእል ኢና። ግን እዚ ሕጂ ናይ ቱርኪ ምትእትታው ኣብ ሶማልያ ዝበሃል ዘሎ ንምንታይ ኣድለየ? ብኣበሃህላ ናይ ቱርኪ፡ ንሽበራ ኣብ ገደናኡ ኬድና ኢና ንዋገኦ ዝዓይነቱ ማለት እዩ። ስለዚ ሸባብን ካልኦት ምስኡ ዝተኣሳሰሩ ናይ ሽበራ ውድባትን እንድሕር ኣለዉ ኮይኖም፡ ንዓኦም ክትዋጋእ ኢልካ ኢኻ ናብ ሶማልያ ትኸይድ ዘለኻ ማለት ድዩ? ከምዚ ዝኣመሰለ ኣሽካዕላል ዓይኒ መን ክደፍን ይኽእል?
ክቡር ፕረዚደንት፡ ቱርኪ ኣብ ርእሲ’ቲ ኣብ ሶማል ዘለዋ ወተሃደራዊ ህላወ፡ ኣብ ሱዳን’ውን ወተሃደራዊ መዓስከር ክትድኩን መደብ ከምዘለዋ ብማዕከናት ዜና ተገሊጹ ነይሩ። ቀርኒ ኣፍሪቃ ብጂኦ-ፖለቲካዊ ስትራተጂ ዓበይቲ ሃገራትን ማእከላይ ምብራቕን ዝጽሎን ምስኡ ዝተኣሳሰርን እዩ ዝብሉ ትንታነታት እውን ስለዘለዉ፡ ብወገንና ነዚ ምዕባለታት’ዚ ከመይ ኢና ንርእዮ?
ኣብ ዲናሚካዊ ዝምድና ናይዚ ከባቢታት’ዚ፡ መርገጺ ህዝቢ ኤርትራ እንታይ ይመስል? . . . . ናይ ዝብል ኣብ ናይ ትማሊ ሕታም ዝቐረበ ሕቶ መቐጸልታሶማልያ ከም ብሓድሽ ክህነጽ ወይ ሪኮንስቲትዩት ክኸውን ክኽእል ኣለዎ። ሶማልያ ንምብትታን፡ ካብ ካርታ ንምጥፋእ. . . ዝግበር ኣጀንዳታት ብምሉኡ ኣብዚ ከባቢ ሳዕቤናት ኣለዎ። ሳዕቤናቱ ከኣ ዘይርግኣት ናይዚ ከባቢ እዩ ዝኸውን። ንሶማልያ በታቲንካ፡ ብቀቢላታትን እንዳታትን ፋሕፋሕ ኣቢልካ ናይ መሳፍንቲ ቦታ ኲናት ወይ ጫካ ከምእትኸውን ብምግባር፡ ትካላትን ቁጠባን ኣዕኒኻ ንሸባብ ክዋጋእ እየእንተደኣትብልኣሎኻ-ዓቢጌጋ እዩ። ልዕሊ ሶማላውያን ነቲ ስራሕ ክሰርሖ ዝኽእል የለን። ሶማል ናብ ንቡር ተመሊሱ፡ ናቱ መንግስቲ ሃኒጹ ናቱ ትካላት መስሪቱን ኣደልዲሉን ጥራይ እዩ ነዚ ክዋግኦ ዝኽእል። ኣብ ከባቢ ቀርኒ ኣፍሪቃ ክመጽእ ኣብ ዝኽእል ርግኣት ኣበርክቶ ክህሉዎ እንድሕር ኮይኑ፡ ሶማላውያን ክብረቶምን ሃገሮምን ልኡላውነቶምን ኣረጋጊጾም፡ ትካላቶም ፈጢሮም ክቃወምዎ ጥራይ’ዩ ዘለዎም። ብመተካእታ ናይ ህዝብን መንግስትን ሶማል ዝመጸ ይምጻእ. . . ወያነ ናብኡ ኣትያ እንታይ ገይራ? ሸባብ ኣጥፊኣ? ንመን ተዋጊኣ ኣጽርያቶ? ናይ ሓድነት ኣፍሪቃ ሰራዊት ኣብኡ ኣሎ ካብ ዝበሃል ጥራይ ክንሰምዕ ኣእዛንና ጸሚምና። ንሸባብ ኣጥፊኦሞ? ርግኣት ናይዚ ከባቢ ንዝዘርግ ተቓውሞ ደቚሰሞ? ኣብኡ ዘይኣተዋ ሃገራት የለዋን – ጅቡቲ ኣትያ፡ ኡጋንዳ ኣትያ፡ ኬንያ’ውን ኣትያ።
እቲ ዋና ነገር፡ እቲ ጸወታ ንዘይፈልጥ ይፈልጥ ክመስሎ ይኽእል ይኸውን። ብቐንዱ እቲ ኵነታት ከምዘለዎ ክቕጽል ክኽእል ኣለዎ። ግዜ እናበልዐ ምስ ከደ መጺጹ ኣብ ክዕረየሉ ዘይክእል ደረጃ ይብጻሕ እሞ፡ ድሕሪኡ ነቲ ቅልውላው፡ ነቲ ህውከት ከም ድላይካ ጌርካ ከተመሓድሮ ትኽእል ኢኻ’ዩ እቲ ብግብሪ ንርእዮ ዘለና። ‘ኣብዚ እዋን’ዚ ኣብ ሶማልያ ግብረሽበራ ኣሎ፡ ህውከት ኣሎ፡ ሶማልያ ጠንቂ ናይ ዘይርግኣት እያ፡’ ኢሎም ዝዛረቡ፡ እቶም ንዕኡ ዝፈጥርዎ ዘለዉ እዮም። ቀዳሞት ተሓተትቲ ድማ ንሳቶም እዮም። እቲ ጉዳይ ናታቶም ናይ ህዝቢን መንግስቲን ሶማል እዩ። ሶማላውያን እንተ ደልዮም ብኮንፈደረሽን ወይ ብፈደረሽን መንግስቲ ክህሉዎም ናታቶም ጉዳይ ወይ ምርጫ እዩ። ህዝቢ ሶማል መንግስቲ እንተ ሃልዩዎ፡ ኣብ ቀርሰና ይዅን ኣብ ሽበራ፡ ኣብ ዝተፈላለየ ነዚ ከባቢ ጠንቂ ዘይርግኣት ዝኸውን ዘሎ ጽልዋታት፡ ኣብ ናይ ህንዳዊ ውቅያኖስ፡ ኣብ ናይ ቀርኒ ኣፍሪቃ ብኣጠቓላሊ፡ ኣብ ናይ ወሽመጥ ዓደን፡ ኣብዚ ኣብ የመን ንርእዮ ዘለና ህውከት፡ ኣብ ማእከላይ ምብራቕ ብኣጠቓላሊ ዘሎ ህውከት ናይ ብሓቂ ኣበርክቶ ክገብር ይኽእል እዩ። ንህዝቢ ሶማል ብዝተፈላለየ ምኽንያታት በታቲንካ ንምድኻሙ ዝግበር – እቲ ቀሊል ምኽንያት ግብረ ሽበራ እዩ።
ቱርኪ እንታይ ክትገብር መጺኣ ናብኡ? ናይ ብሓቂ የዋህ ወይ ዘይፈልጥ ሓታታይ ብዙሕ ክሓትት ይኽእል እዩ። ዘይፈልጥ ክዛረብ ይኽእል እዩ። ኣብዚ ከባቢ ኣለና ካብ ዝብሉ ጎብለላት ወይ ጎብለላት ክንከውን ኢና ካብ ዝብሉ ሓይልታት ሓደ ቱርኪ እዩ። ሓንሳብ ናብ ኤውሮጳዊ ሕብረት ኣትዩ ዓቢ ቦታ ክሕዝ ይደሊ፡ ኣባል ናይ ኔቶ ምዃኑ ከኣ ሓደ ዓቢ ካርታ ኣለዎ። እቲ ስርዓት ናይ ሙስሊም ብራዘር ሁድ ካርታ ሒዙ እዩ ክንቀሳቐስ ዝደሊ ኣብዚ ከባቢ። ኣቐዲሙ ናይ ግብጺ ተጠቒሱ ነይሩ – ‘ኣብዚ ከባቢ ግብጺ ክትህሉ የብላን፡ ግብጺ ከም ዞባዊ ሓይሊ ክትህሉ የብላን’ ካብ ዝብሉ ሓደ፡ ናይ ቱርኪ ተኸታተልቲ ስርዓታት እዮም። እዚ ሕጂ ምስምስ ናይ ሶማልያ ምትእትታው ዝበሃል ዘሎ፡ ብቐንዱ ናብ ደቡባዊ ጫፍ ናይቲ ዞባ ከይድካ ኣብኡ ነቲ ኵነታት ከምዘለዎ ኢኻ ትሕዞ። ጽልዋኻ ከኣ ተዕቢ ማለት እዩ። ምስ ወያነ፡ ምስ ኣብ ሱዳን ዘሎ ስርዓት፡ ምስ ዝተፈላለየ ቱርኪ ክገብሮ ዝደሊ ዘሎ – እንታይ እዩ ዕላማታቱ? ኣብ ሶማል ዘሎ ሽበራ ዝዓለመ ድዩ ወይስ ንህዝቢ ሶማል ምትካእ? እንታይ ክትገብር ኢኻ ኣብኡ ኣቲኻ? ብናይ መን ውክልና? ኣብኡ ናይ ሓድነት ኣፍሪቃ፡ ናይ ዩኤን ህላወታትኣሎኢልና…ንሱካልእ ኣርእስቲ እዩ። ብኸመይ መንገዲ ቱርኪ ኣብ ሶማልያ ሰራዊት ከተስፍር ትኽእል? ምስቲ ኣብ መቓድሾ ዘሎ መንግስቲ ተሰማሚዕና ኢና ክበሃል ይከኣል እዩ። እዚ እውን ዓበይቲ ሕቶታት ዘለዓዕል እዩ። ኣብዚ ከባቢ ቱርኪ ይዅን ካልኦት ጎብለላት ናይዚ ዞባ ኢና ክብላ ዝደልያ ወይ ክኾና ዝደልያ ሃገራት፡ ነዚ ኣብ ርብዒ ዘመን ዝተፈጥረ ሕልኽላኽን ህውከትን ከጋድዳ እንተ ዘይኰይነን፡ ንዕኡ ዝፈትሕ የለን። ኣብ ሶማልያ ድዩ ኣብ ደቡብ ሱዳን ዘሎ ኵነታት፡ ኣብ ውሽጢ ኢትዮጵያ፡ ንገዛእ-ርእሱ ኣብ የመን ንርእዮ ዘለና ኵነታት፡ ኣብ ካልእ ዝተፈላለየ ከባቢታት ሰሜን ካብ ኣፍጋኒስታን ጀሚርካ ናብ ዒራቕ፡ ናብ ሲርያን ሊባኖስን ዘሎ ኵነታት፡ ንዕምሪ ናይ ከምዚ ዝኣመሰለ ህውከት ከምዘንውሕ፡ መመሊሱ ከምዝተሓላለኽ ክገብሮ ንርእዮ ኣለና። ስቅያትን ነውጺን መመሊሱ ከምዝዛይድ ንምግባር፡ ኣብ ደገ ዘሎ ዝተፈላለየ ኣጀንዳታት ወይ ብደገ ካብ ርሑቕ ዝመጽእ ኣጀንዳታት 1.2.3. . . ኢልና ክንጽብጽቦ ንኽእል ኢና። ብዘይካ እቲ ዘቤታዊ ጸገማት ናይዘን ሃገራት እዚኣተን፡ እዚ ብዞባውያን ጎብለላት ኢና ዝብሉ ዝተሓላለኽ ዘሎ ሽግራት፡ ንገዛእ-ርእሱ እዚ ናይ ቱርኪ ሓደ ካብኡ ኣብነት እዩ። ነዚ ክጥቀማሉ ዝደልያ ዘለዋ ዓለማውያን ኢና ዝብላ ናይ ደገ ሓይልታት እውን ዘተኣታትወኦ ዘለዋ. . . ኩለን ኣስማተን ክንጠቕሰን ንኽእል ኢኻ።
ኣብዚ ጉዳይ’ዚ ፖሊሲና ዘይቅየር እዩ። ንናትና ስምዒታዊ ኣረኣእያ ዘይኮነ፡ ህዝቢ ሶማል ቀሲኑ ክሓድር እንድሕር ኮይኑ፡ ካብ ጥሜትን ድኽነትን ወጺኡ ናብ ልምዓት ክኣቱ እንድሕር ኮይኑ፡ ቅድም ቀዳድም ወናኒ ናጽነቱን ልኡላውነቱን ክኸውን ክኽእል ኣለዎ። ናቱ ናይ ገዛእ-ርእሱ መንግስቲ ክህልዎ ክኽእል ኣለዎ። ኣብ መወዳእታ ከኣ ናቱ ትካላት ናይ ጸጥታ ክፈጥር ክኽእል ኣለዎ። ‘ንዕኡ ተኪእና ንሶማል ከነመሓድሮ ንኽእል ኢና፡ ናይ ሶማል ጸጥታ ከነኽብር ንኽእል ኢና፡ ነታ ሃገር ልምዓት ከነምጽኣሉ ንኽእል ኢና፡’ ዝብል ናይ ፖለቲካ ትንታነታት ዘይኮነ፡ ‘ዝሓለፈ 25 ዓመታት እንታይ ኢና ርኢና? ሕጂኸ ነዚ ናይ ቱርኪ ኣብኡ ምእታው እንታይ ትብልዎ?’ ኢልካ ንዝኾነ የዋህ ክትሓትት ትኽእል ኢኻ። እዚ ከምዚ ዝኣመሰለ ጸገማት ምናልባት ምስ ካልኦት ዓበይቲ ኣርእስትታት ክዝረበሉ ይከኣል ይኸውን። እቲ ኣገዳሲ ኣርእስቲ፡ ናይ ሶማልን ኩነት ናይ ሶማልን ኣብ ዝሓለፈ 25 ዓመታት እዩ። ሶማልያ ናበይ? ሶማልያ ናይ ብሓቂ ኣካል ናይዚ ጎደቦ’ዚ ኮይኑ ሃናጺ ኣበርክቶ ክገብር እንድሕር ኮይኑ፡ ናጽነቱ ክወሓሰሉ ክኽእል ኣለዎ። ሓገዝ ክገብር ዝደለየ ክሕግዝ ይኽእል እዩ – ጸገም የለን። ቅድም ቀዳድም ግን እዚ ምስምስ እናኣጋዋሕካ ሽበራ ኣሎ፡ ኣልቃዒዳ ኣላ፡ ሸባብ ኣሎ፡ ካልኦት ዝተፈላለዩ ናይ ቀርሰና ሓይሊታት ኣለዉ፡ ንዓኣቶም ከነጥፍእ ምእንቲ ኢና. . . ኣብ ገማግም ናይ ሶማልያ ዘሎ ሓይልታት ባሕሪ መወዳእታ የብሉን። ‘ቀርሰና ክንዋጋእ ኢና፡’ እናበልካ ተመኽኒ። ኣብዚ ከባቢ ዝተፈላለዩ ህላወታት ናይ ነንበይኖም ሓያላን ዝበሃሉ ዞባውያን ይዅኑ ዓለማውያን ኣራግጽ እዩ ዘሎ – ስታምፒት። እዚ ከባቢ’ዚ ሰላም ክረክብ እንድሕር ኮይኑ፡ ህዝብታት እዚ ከባቢ ቅድም ቀዳድም እንታይ ክገብር ኣለዎ? እንታይ ይሕሸና እንታይ የዋጽኣና? ብዓቕምና ንገብሮ ንገብር፡ ዓቕምና ዘየፍቅደልና እንተዀይኑ ወይ ዝተሓጋገዙና እንተደሊና ከኣ ሓቢርና ነቶም ዝሕግዙና ሓግዙና ክንብል ንኽእል። እንተዘየለ፡ ብወከልቲ ወይ ብእተሸቅሎም ሓይልታት ጌርካ ነዚ ከባቢ ክትቈጻጸር ምፍታን፡ ውጽኢቱ እዚ ን25 ዓመታት ዝረኣናዮ ኣዝዩ ኣሰቃቒ ኩነታት ናይ ሶማልያ እዩ። እቶም ካልኦት ኣቐዲምና ዝተዛረብናሎም – ናይ ግብጺ ኣብ ሳዋ ኣሎ፡ ናይ ወያነ ጥፍሽናን ናይ መወዳእታ መድረኽ ምዕባለ ኣብ ኢትዮጵያን ኢና ንርእዮ። ህዝቢ ሶማል ካብ 19ን 20ን ክፍለ ዘመን፡ ክሳብ’ዚ ሕጂ ኣቲናዮ ዘለና 21 ክፍለ ዘመን፡ ከም ወሳኒ ኣካል ናይዚ ጎደቦ ሓላፍነቱ ባዕሉ ተሰኪሙ ክዋሳእ ክኽእል ኣለዎ። ቱርኪ ኣብኡ ክትገብሮ ትኽእል ነገር የለን። ናይ ቱርኪ ኣድላይነት የለን። ናይ ወያነ ርኢና፡ ናይ ካልኦት ዝተፈላለዩ ሓይልታት – ናይ ኣፍሪቃን ናይ ዓለምን ዝበሃሉ ሓይልታት ኣብኡ ዘለዉ እውን እንታይ ጌሮም? እንታይ እዮም ክገብሩ? ምናልባሽ ኬንያን ወያነን ጅቡትን እቲ ኵነታት ከም ዘለዎ ክቕጽለሎም ብዙሕ መኽሰባት ክረኣዮም ይኽእል ይኸውን። ብዋጋ ናይ መን? ብዋጋ ናይ ህዝቢ ሶማልያ ክፍቀድ ኣይግባእን። ሕቡራት ሃገራት እንድሕር ሃልዩ፡ ባይቶ ጸጥታ እንድሕር ሃልዩ ከኣ፡ ነዞም ኣብ ውሽጢ’ዚ 25 ዓመታት ካብ ዝተራእዩ ሃጓፋትን ንዘይርግኣት ናይዚ ከባቢ ጠንቂ ዝኾኑ ዘለዉ ናይ ሶማልያ ጉዳያትን፡ ሓቀኛ ፍታሕ ክግበረሉ ኣለዎ ኢሉ ንኹሎም ኣብኡ ዝሕንክሩ ዘለዉ ኣእዳዎም ክእክቡ ክነግር ክኽእል ኣለዎ። ንሕና እውን ካልእ ጻውዒት የብልናን ብዘይካ’ዚ።
ክቡር ፕረዚደንት፡ ቱርኪ ኣብ ሱዳን ወተሃደራዊ መዓስከር ክትድኩን ትደሊ ከምዘላ ወይ መደብ ከም ዘለዋ እዩ ዝግለጽ ዘሎ’ሞ ኣናብባኻ እንታይ እዩ።
ቀዳማይ ነገር ሓቂ ድዩ ኣይሓቅን ኣረጋጊጽና ክንዛረበሉ ዘለና እዩ። መንግስቲ ሱዳን፡ ከም ዝዀነት ሃገር ምስ ቱርኪ ድላዩ ልኡላዊ ዝምድና ክምስርት ይኽእል እዩ። ወተሃደራዊ መደበራት ከፍቅድ እንተደልዩ እውን ከፍቅድ ይኽእል እዩ። ኣብ መወዳእታ ግን ንምንታይ ኣብ ስዋኪን ዝብል ሕቶ እዩ ዝመጽእ። ናይ ግዜ ተዛማድነቱ ቀሊል ክመስል ይኽእል ይኸውን። ኣብ መወዳእታ ግን ምስፍሕፋሕ ማለት እዩ። ጐብለላት ኢና ወይ ጐብለላት ክንከውን ኢና ዝብላ ሃገራት፡ መብዛሕትኡ ግዜ ብናታተን ባዕላዊ ወይ ዘቤታዊ ዓቕሚ ኣይኰናን ዝኸዳ። ከምቲ ኣቐዲመ ዝበልኩዎ – ካርታታት ሒዘን፡ ምስ’ቶም ሓያላን ዝበሃሉ ናይ ዓለም ሓይልታት ተሰማሚዐን ጽልዋአን ከስፍሓ ካብ ዝፍትና ሓንቲ ቱርኪ እያ። እዚ ናይ ሶማልያ ኣዝዩ ዶብ ዝጠሓሰ እዩ ክንብሎ ንኽእል። ምኽንያቱ ጂኦግራፍያዊ ርሕቀት ኣብ ግምት ኣእቲኻ፡ ንቱርኪ ብምንታይ ክትንክፋ ይኽእል? ምናልባሽ ኣብ ዒራቕን ሶርያን ዘሎ ኩነታት ብቐጥታ ናይ ኩርዲስታን ጉዳይ ስለ ዘሎ፡ ንሃገራዊ ድሕነት ናይ ቱርኪ ይትንክፍ እዩ’ሞ፡ ኣብ’ዚ ይኣቱ ኣለኹ ክበሃል ይከኣል። ኰይኑ ግን ቱርኪ ኣብ ሶማል ዘእቱ እንታይ ምኽንያት ኣለዋ? ኩርዲ ኣለዉ ድዮም ኣብ ሶማልያ? ንምንታይከ ኣብ ሱዳን፡ ሊብያ፡ ኢትዮጵያ ክትተኣታቶ ትደሊ? ኣነ ኣብኡ ክኣቱ ኣይደልን እየ።
ግን እንታይ እዩ እቲ ዕላማ? ብዙሓት ፈላስፋታት ኣለዉ። ግዝኣት ቱርኪ ወይ ኦቶማን ኢምፓየር ዝበሃል ንምምላስ እዩ ዝብሉ። እዚ ናይ ህጻናት ትንታነ እየ ዝብሎ። ኣብ’ዚ ሕጂ ዘለናዮ 21 ክፍለ- ዘመን፡ ስለምንታይ ኣብ ሶማል ኣብ ሱዳን ኣብ ዝተፈላለየ ከባቢታት ወተሃደራዊ ህላወኣ ከተጋፍሖ ትደሊ። ምስ ሱዳን ብልክዕ ዝተገብረ ስምምዓት እንታይ እዩ? ብጀካ እቲ ኣብ ዜና ዝተቓልሐ ናይ ብሓቂ ወተሃደራዊ መደበር ኣብ ሰዋኪን ናይ ምምስራት ዕላማ ስለዘሎ ድዩ? ናይ ቀይሕ ባሕሪ ተኣፋፍነት ኣብ ግምት ብምእታውን ካልኦት ዝተፈላለዩ ምዕባለታትን ከም’ዚ ዝኣመሰለ ህላወ ከመይ ገይርካ ከተተኣሳስሮ ትኽእል? ትንታነታት ገዲፍካ ኣብ ጭብጥታት ክትዛረብ ምእንቲ፡ ትሕዝቶ ናይ’ቲ ስምምዕ ምስ ግዜ ከኣ ክንርእዮ እንዲና፡ በዚ ሕጂ ዘለኒ መረዳእታ ግን፡ ካብ ናይ ህዝባዊ ርክባት (PR) ሃልኪ ዝወጽእ እዩ ኣይብልን። ኪኖኡ ዝኸይድ እንተዀይኑ ግን ናይ ብሓቂ ዓበይቲ ምልክት ሕቶታት ዘለዓዕል እዩ። ግብጺን ሱዳንን ስለ ዘይተቓደዉ፡ ቱርኪ ኣብ ጐድኒ ሱዳን ኰይና ናብ ግብጺ እንታይ መልእኽቲ ከተመሓላልፍ ትደሊ ኣላ? ናይ ተንተንቲ ብዙሕ ዘረባ ክትሰምዕ ትኽእል ኢኻ። ሓደ ሲናርዮ ወሲድካ፡ ቱርኪ ኣብ ሰዋኪን ገጂፍ ወተሃደራዊ መደበር መስሪታ ኣብ ዝበሃለሉ ግዜ፡ ናይ’ቲ ኣብኡ ዝሰፍር ሰራዊት ተልእኾ እንታይ እዩ? ቀይሕ ባሕሪን ርግኣት ናይ ቀይሕ ባሕሪን ንምውሓስ ናይ’ዚ ከባቢ ህዝብታት ተሳንዮም ብሓንሳብ ንሓባራዊ ድሕነቶም ክተሓጋገዙ ምእንቲ እሞ ኣበርክቶ ክትገብር ድያ?. ..እቲዕላማታትሓደብሓደክፍለጥ ክኽእል ኣለዎ። ሕጂ ንግዜ ቀዲምካ ተሃዊኽካ ክዝረብ ዝከኣል ኣይኰነን። ግን ከኣ ቅቡል ኣይኰነን። ዋላ ንናይ ህዝባዊ ርክባት ዕላማታት ተባሂሉ ይገበር፡ ንኸም’ዚ ዝኣመስለ ህላወ ዘመኽኒ ኣይኮነን።
ምናልባት ብዛዕባ ናይ ቱርኪ ጥራይ ኢና ንዛረብ ዘለና። ምስ መን ኣበየናይ ከባቢ እንታይ ትገብር ኣላ ጭብጥታትን ብዙሕ ሓበሬታታትን ኣለዉ። ኣዛሚድካ እንተ ተራእዩ፡ ናይ ብሓቂ ስምብራት ናይ ከም’ዚ ዝኣመሰለ ውሳነታት ንሓዋሩ እንታይ ክኸውን ከም ዝኽእል ብዙሕ ዘረባታት ክዝረብ ይከኣል እዩ። ኣብ ናትና ተመኵሮ፡ ዓሰብ፡ ባጽዕ፡ ዳህላክን ዝተፈላለዩ ከባቢታትን ኣብ ቀይሕ ባሕሪ ዘለዉ ዝተፈላለዩ ምንቅስቓሳት፡ ንናይ ሓባር ረብሓታት ናይ ሓባር ስግኣታት ብቐንዱ ከኣ ናይ’ዚ ጎደቦ ዝተፈላለዩ ሓይልታት ተሓጋጊዞም ሰላምን ርግኣትን ከምጽኡ ዝተሰማምዑሉ ነገር፡ ኣብ ትሕቲ ዝዀነ ይኹን ኩነታት ምልክት ሕቶ እውን ኣይተቐምጠሉን ኢኻ። ብተደጋጋሚ፡ ኣብ ዳህላክ እስራኤልን ኢራንን ኣለዋ፣ ኣብ ሶይራ ናይ እስራኤል ገጅፍ ናይ ሳይቬርላንስ መደበር ኣሎ፡ ንኸም’ዚ ዕላማታት ዝቐውም እዩ. . . ዝብሉን ከም’ዚኦም ዝኣመሰሉን ንፕሮፖጋንዳዊ ሃልኪ ዝዝርግሑ ባሉናት ናበይ ገጽካ ንምብጻሕ እዩ? እዚኣቶም ትመሃረሎም ኢኻ ግን ዝተፈብረኹ ሓሶታት እዮም። እቶም በሃልቱ እንታይ መልእኽቲ እዮም ከመሓላልፉ ዝደልዩ ዘለዉ? ባብ-ኤልመንደብ፡ ስዊስ፡ ቀይሕ ባሕሪ ከም ኣህጉራዊ መንገዲ ማያት እንታይ እዩ ኣገዳስነቶም? ኣብኡ መጺኡ ክሕንክር ዝደሊ ስለምንታይ? ሰላምን ርግኣትን ናይ’ዚ ከባቢ ክትዘርግ ትደሊ? ኣብ ከም’ዚ ዝኣመሰለ ገጂፍ ስእሊ፡ ብሓቂ ቱርኪ ተሰማሚዓ ኣብ ሰዋኪን ክትሰፍር ደልያ እንተኾይና፡ ተንተንቲ፡ ሊቃውንቲ፡ ፈላጣት፡ ተመራመርቲ ዝበሃሉ ዝዛረብዎ ዘረባ ብዙሕ እዩ።
ስለ’ዚ፡ ኣብ ባህልና ስለዘየለ ቅድም ቀዳድም ጭብጥታት ክንእክብ ኣለና። እቲ ጭብጥታት ጥራይ ዘይኰነ ከኣ፡ ናይ ብሓቂ ናይ’ቶም ከም’ዚ ዝኣመሰለ ስጉምትታት ዝወስዱ ዘለዉ ሓይልታት እንተላይ ናይ ቱርኪ ዕላማታት ክፍለጥ ኣለዎ። ነቲ ናይ ገዛእ-ርእስና ሃገራዊ ድሕነትን ንሉኣላዊነትን ጥራይ ዘይኰነ፡ ንናይ ሕጂን ጽባሕን ድሕሪ ጽባሕን ሓባራዊ ረብሓታትና ብኸመይ ይትንክፎ? ኣብ 25 ዓመታት ብዙሕ ነገር ኢና ተማሂርና። ኣብ’ዚ ከባቢ ከምኡ ዝኣመሰለ ነገር ክድገም ብዝዀነ ይኹን መጎት ዝዀነ ሰብ ክቕበሎ ኣይክእልን እዩ። ህዝቢ ኤርትራ ክቕበሎ ኣይክእልን እዩ። ስለ’ዚ፡ ከምዚኦም ዝኣመሰሉ ምዕባለታት ክንርኢ ከለና ተሃዊኽና ናብ መደምደምታ ቅድሚ ምዝላልና ብጽቡቕ ክንከታተሎም ኣለና። እዚ ዝቐነየ ብዛዕባ ሳዋ፡ ‘ናይ ቱርኪ ፕረሲደንት ናብ ሱዳን መጺኡ ንስዋኪን ርእዩዎ። ኣብኡ ወተሃደራዊ መዓስከራት ክገብሩ እዮም. . .’ ዝብል ዜናታት፡ ንህዝባዊ ርክባት ተባሂሉ ጥራይ እዩ ዝኸውን፡ ብኸምኡ እንተተረዳእናዮ ይሓይሽ። ምኽንያቱ እንድሕር ከነተዓባብዮ ፈቲንና ጭቡጥ ዘይብልና ክንዛረብ፡ መሊስና ከነንበድብድ ኢና ማለት እዩ። ኣብ መኣዲ ናይ’ቶም ወረ ዝፍንዉ ዘለዉ ተዓዲምና ከነጣቕዕ ስለ ዘይግበኣና ሕይብ ኢልና ምክትታሉ ጥራይ እዩ ዘድልየና። ብኣጠቓላሊ ግን ናይ’ዚ ህሉው ምንቅስቓሳት ጭቡጥ ኣብነት ናይ ሶማልያ ኣለና። ኣብ’ዚ፡ ናይ ወያነ ጸወታታት እውን ኣሎ። ምስ ወያነ ዝሰርሑ ካልኦት ተጻወትቲ እውን ኣለዉ። ኣብ ናይ ወጻኢ ፖሊሲታትና፡ ዝሓለፈ 25 ዓመታት ዝማዕበለ ብዙሕ ጭብጥታትን ዝሓለፍናዮ ተመኩሮታትን ኣሎ። ካብኡ ንመሃር። ኣብ ግዜ ዝሑል ኲናት ዝነበረ ምዕባለታት ሓደ ብሓደ ገምጊምና ከነንብቦ ክንክእል ኣለና። እቶም ዓለማውያን ድዮም፡ ዞባውያን ድዮም፡ ዘቤታውያን ተዋሳእቲ፡ ናይ’ዞም ሰለስተ ረቛሒታት ምውሳእ ኣብ ውሽጢ ዞባና እንታይ ይመስል? ናይ መወዳእታ ዕላማና ርግኣት፡ ሰላም፡ ህድኣትን ምትሕግጋዝን ምስ ጎረባብትናን ጎደቦናን እንድሕር ኰይኑ፡ ካብ ዝሓለፈ ብዝተመሃርናዮ ተመኩሮ፡ ንዝመጽእ ክድገም ዘይብሉን ናብ ዝሓሸ መገዲ ዝወስድን ኩነታት ጥራይ ክመጽእ ስለዘለዎ፡ ብኡ መጠን ነዚ ናይ ቱርኪን ናይ ካልኦትን ኣብ’ዚ ከባቢ ዝግበር ምንቅስቓሳት ተኸታቲልና ክንመዝኖ ኣለና። ንመፈተሺ፡ ንመደናገሪ፡ ንመሀወኺ ዝበሃል ዘረባታት ዋላ ንሃልኪ ናይ ህዝባዊ ርክባት ዝግበር ዘረባታት ጥንቅቕ ኢልና ከነስተባህለሉ ዘለና ጉዳይ እዩ። እነስተናዕቖ ወይ እውን ‘ኣይኰነን’ ኢልና ንጎስዮ ዘይኰነ፡ኣብውሽጢእቲገጅፍናይወጻኢ ፖሊሲ፡ ምስ ናይ ጎደቦና ኣዛሚድና ክንርእዮ ዘለና ሕቶ እዩ። ንቱርኪ ‘እንታይ ክትገብሩ ኢኹም ናብኡ ትመጽኡ ዘለኹም?’ ኢልና ክንሓቶም እውን ይግበኣና። ቍሩብ ክርደኣና ምእንቲ እንተ ትነግሩና እውን ጽቡቕ። ኣይፋልናን ኣይንነግርን ኢና እንድሕር ኢልኩምና ከኣ ናትኩም ጉዳይ እዩ – ግን ፍቓድኩም እንተዀይኑ ንገሩና ንብሎም።
ሕራይ ክቡር ፕረዚደንት ናብ ኩነታት ኢትዮጵያ ክንሰግር። ፖለቲካዊ ቅልውላው ኢትዮጵያ ኣብ ዓዘቕቲ እዩ ዘሎ። ኣብ መንጎ ክልላት ብቐጻሊ ዝርአ ዘሎ ግጭታት ኣሎ፡ ኣንጻር መንግስቲ ዝቐንዐ ሰፊሕ ህዝባዊ ተቓውሞታት እውን ኣሎ። ኣብ ውሽጢ መላፍንቲ ናይ ወያነ ዝዀኑ ውድባት ኢህወደግ’ውን ዘይምቅዳው ኣሎ። ኩነታት ኢትዮጵያ ናበይ ገጹ እዩ?
ሕጂ ከመይ ገይርና ንግምግሞ፡ ንመጻኢኸ ከመይ ንርእዮ ኣዝዩ ኣገዳሲ እዩ። ኣብ’ዚ ዞባ ወይ ጎደቦና እንብሎ፡ ቅድሚ ናይ ዝዀነ ካልእ ሃገርን ህዝብን ኣብ ኢትዮጵያ ዘሎ ኩነታት የገድሰና ንዓና። ንርዱእ ምኽንያታት ብዙሕ ትንታነ ዘድልዮ እውን ኣይኰነን። ብገምጋም 25 ዓመታት ወይ ልዕሊኡ ሓሊፉ ኢልና ክንዛረብ ንኽእል ኢና። እንታይ እዩ መጺኡ? ኩሉ ግዜ ላግጺ ወይ ጆክስ እዩ። ኣብ’ዚ መወዳእታ ኣብ ናይ ዜና ወረቐት ሓደ ጆክ ኣንቢበ። እቲ ንሳቶም ፓርላማ ኢትዮጵያ ዝብልዎ ናይ ወያነ ፓርላማ’ሲ፡ ነዚ ኣብ መንጎ ክልላት ወይ ኢትኒካዊ ጉጅለታት ዘሎ ግጭታት ዝምርምር ኣካል ኣቚሙ ተባሂሉ። ዓንቀጽ 39 ናይ ፈደራላዊት ደሞክራሲያዊት ኢትዮጵያ ቅዋም እንታይ ከም ዝብል ክርአ ይከኣል’ዩ። እዚ ናብ ምንታይ እዩ ዘምጽኣና፡ ኢትዮጵያ ኣብ ኢትኒክ ኣብ ብሄር ተመቓቒላ ተበታቲና ንኽትነብር – ቍጽሪ ሓደ ኣጀንዳ ወያነ እዩ ነይሩ። ኣብ ኢትዮጵያ ኣብ’ዚ 25 ዓመታት እንታይ ተራእዩ? ከመይ ገይሩ መጺኡ ኢልና ፖለቲካዊ ገምጋም እንድሕር ክንገብር ኰይንና፡ ናይ ወያነ ሕሙም ኣእምሮ ዘምጽኦ ዕንወት ናይ ኢትዮጵያ እየ ዝብሎ። ኣብ መጀመርያ 90ታት ዝምድናታትና ደሓን እንከሎ፡ ከመይ እንተኾነ ይሓይሽ ንበሃሃልን ንመኻኸርን ነይርና። ምኽንያቱ ናይ መጻኢ ዕድል ክልቲኡ ህዝብታት ወለዶታት ከተረሓሕቖ እውን ኣይትኽእልን ኢኻ። ብሓባር ተሰዊእናሉ ኢና። ብጀካ እቲ ናይ ወያነ ታሪኽ ናይ ምጥምዛዝ ኣመል፡ ንመጻኢ ጠሚትና ዝተዘርበሉ እዩ።
ንድፊ ናይ ፈደራላዊት ዲሞክራሲያዊት ኢትዮጵያ ከይወጽአ ከሎ፡ ቅድሚኡ እውን ቅድሚ 91፡ ቅድሚ 90፡ ኣብ መወዳእታ 70ታት ኣብ 80ታት ምስ ወያነ ዘዛርበና ዝነበረ፡ ዝንቡዕ ኣካይዳ ወያነ ብዛዕባ ኢትዮጵያ ኣብ ምእራም ኢና ንቃለስ ነይርና። መሰል ርእሰ-ውሳነ ናይ ህዝቢ ትግራይ ብናጽነት እዩ ዝድምደም ተባሂሉ፡ ናይ መጀመርያ ናይ ወያነ ፕሮግራም ምስ ወጽአ፡ ከምኡ ኣይኰነን፡ ኤርትራ ሃገር እያ። ብዛዕባ ሃገራት ክንዛረብ ከለና፡ መግዛእቲ ታሪኽ ኣምጺእና ኢና ንዛረብ ዘለና። ቅድሚ ኣሽሓት ዓመታት ህዝብታት ኣበይ ነይሮም ኣይንዛረብን ኢና። ከም’ዚ ዝኣመሰለ ናይ ፍልስፍና ፕሮግራም ኣየድልየኩምን እዩ። ኖእ ክንንጸል ኢና፡ ንሕና ምስ ህዝቢ ኢትዮጵያ ዘራኽብ የብልናን። ምስ ኣምሓራ ይትረፍ ብሓባር ክንነብር ብሓባር ክንልምን እውን ኣይንኽእልን ኢና እናተባህለ እውን ይዝረብ ነይሩ። እዚ ተሰጊሩ ኣብ ሓደ መድረኽ መጺእና። ኣብ መወዳእታ ካብ’ዚ ኣዝዩ ጥሩፍ ምኽንዩነት ዘይብሉ ካልእ ናይ ኢትዮጵያ ኣጀንዳ መጺኡ። ገና እቲ ስነ-ኣእምሮ ግን ኣይተቐየረን። ‘ንሕና ዝወሓድና ስለዝዀንና ንኢትዮጵያ ከነመሓድራ ወይ ክንገዝኣ እንድሕር ኮይንና ፋሕፋሕ ከነብላ ኣለና’ እዩ እቲ ዋና ነገር ዝነበረ።
ዳሕራይ ‘ፕሮግረሲቭ’ ወይ ገስጋሲ ቅዋም ናይ ፈደራላዊ ዲሞክራሲያዊ ኢትዮጵያ ተባሂሉ ዝተዘርበ ኣሎ። ብድሕሪኡ ዝእዝዝ ዝነበረ ስነ-ኣእምሮን ኣጀንዳን፡ ንኢትዮጵያ በታቲንካ ከመይ ገይርካ ትቆጻጸራ እዩ። ሕጂ ንድሕሪት ተመሊስናነቲፖለቲካዊኣጀንዳክንርእዮ ከለና ኣይሰርሐን። ናይ ብሄራት ነውጺ፡ ኣብ መንጎ ብሄራት ህውከት ምብግጋስ ኢህወደግ ቅድሚ ምምስራቱ፡ ኣየድልን እዩ ኣብ ንብለሉ ዝነበርና እዋን፡ ካልኦት ዝተፈላለዩ ሓይልታት እውን ነይሮም። ድሕሪ 1991 ዓ.ም. ህዝቢ ኢትዮጵያ ናበይ ከም ዝኸይድ ክውስን ክኽእል ምእንቲ፡ ናይ መሰጋገሪ ቅዋም ክህሉ ኣለዎ ኢልና። ሽዑ ኣብ ዘይጉዳይና ኣይኮንናን ንኣቱ ነይርና። መሻርኽቲ ስለዝነበርና ብውሑዱ ናይ 10 ዓመት ናይ መሰጋገሪ ግዜ ይሃሉ’ሞ፡ ካብኡ ናብ ካልእ ይከየድ ኢና ኢልና። ነዚ ሰጊርካ ዝኾነነገርከተምጽእኣይትኽእልንኢኻ። እቲ ናይ ብሄራት ዝበሃል ምንቅስቓስ ዝዀነ ሰብ ክኽሕዶ ኣይክእልን እዩ። ጽባሕ ንግሆ ምስ ሓድሽ ኩነታት ኢትዮጵያን ናይ’ዚ ከባቢን ንኽቃዶ ናይ መሰጋገሪ ግዜ ክህሉዎ ኣለዎ። ከም’ዚ ኣየድልን እዩ፡ እንተተባህለ፡ ንኢትዮጵያ ብፖለቲካ መቓቒልካ ክትቆጻጸራ እንድሕር ኮይንካ ሓደ ጽላል ክፍጠር ክኽእል ኣለዎ። ኢህወደግ ማለት እዩ። ኢህወደግ ሚእቲ ካብ ሚእቲ ጥራይ ዘይኰነ፡ ካብኡ ንላዕሊ እውን ህወሓት ዝቆጻጸሮ ክኸውን ክኽእል ኣለዎ። እቲ ካልእ ላቔባታት እዩ። ወይ ድማ መጋበርያ እዩ። እቲ ብደገ ዝወሃብ ስእሊ ግን ከም’ዚ ናይ ብዙሓት ብሄራት ጽላል ዝዀነ ውድብ ከም ዝተመስረተ እዩ። ናይ ልቢ እምነት ኣይነበረን፡ ዋላ ናይ ፕሮግራም እምነት እውን ኣይነበሮን። እዚ ሕጂ ኣብ ኢትዮጵያ እንርእዮ ዘለና፡ ናይ’ዚ ኣጀንዳ ውጽኢት እዩ። እቲ ኣንጻር ናይ’ቲ ሽዑ ዝወሃብ ዝነበረ ምኽሪ፡ ዋላ ግሁድ እናኾነ ከሎ ወያነ ዝሃንደሶ ገስጋሲ ቅዋም ዝተባህለ ናይ ፈደራላዊት ደሞክራሲያዊት ኢትዮጵያ፡ ማለት ኣብ ኢትዮጵያ ካብ ዝተፈጠሩ ወይ ዝተፈጸሙ ዓበይቲ በደላት፡ እዚ እንርእዮ ዘለና ፖለቲካዊ በደል እዩ። ካብ ሰማይ ዝነጠበ ሽግር ኣይኮነን። እዚ ሕጂ ዝዝረበሉ ዘሎ ኮሚተ ቆይሙ ዘጽንዖ. . ዝበሃል ዘሎ፡ ወያነ ሃንዲሱ ዘምጽኦ ጸገማት እዩ። ንጃህራ ወይ ናተይ ተራ ንምግናን ዘይኰነ፡ ናይ መጀመርያ ንድፊ ፈደራላዊት ዲሞክራሲያዊት ሪፓብሊክ ኢትዮጵያ ካብ ዝረኣዩ ቀዳሞት ሓደ እየ ኢለ ክዛረብ እኽእል’የ። በቲ ዝነበረና ዝምድና ዘይንዛረበሉ ኣርእስቲ ኣይነበረን። ኩሉ ንማኸረሉ ነይርና። እዚ ዓንቀጽ 39 መሰል ርእሰ-ውሳነ ብሄራት ክሳብ ምንጻል እንታይ ማለት እዩ? እንተሰለጠና ኣብ ኢትዮጵያ ንጸንሕ፡ እንተዘይሰለጠና ከኣ ንወጽእ ማለት ድዩ? ነዚ ብሄራዊ ኣቃውማታት ዝበሃል፡ ቀስ ብቐስ ኣብ ምህናጽ ሃገር እናተወሃሃደ ናብ ሓድነት ከም ዝኸይድ ምግባር እምበር፡ ከም ዘለዎ ዓቂብካ ትካላዊ ቅርጺ ከተትሕዞ ሓደገኛነቱ መወዳእታ የብሉን። ኣብ ዝኾነ ይኹን ሃገርን ከባቢን ኣይሰርሕን እዩ። ነቲ ብዙሕነት ፈሊጥካን ኣሚንካን ናብ ዘተኣማምን ውህደት ከም ዝኸይድ ትሰርሕ። እንተዘየሎ ነቲ ዘሎ ምምቕቓል ዓቂብካ ብቐቢላ፡ ብእንዳ፡ ብብሄር፡ ቁልቁላዊ ምትፍናን ናይ ሕብረተሰብ ምፍጣር ኣዝዩ ሓደገኛ ናይ ፖለቲካ ጸወታ እዩ። ነዚ ጸወታ እዚ ኣብ ኢትዮጵያ ዘተኣታተወ፡ ዝሃንደሰን ዝሰርሓሉን ከኣ ወያነ እዩ። እዚ ጥራይ ኣይኮነን። ወያነ ዝፈጸሞም ኣርባዕተ ዓበይቲ ጌጋታት እዮም። ናይ’ዚ ሕጂ ንህዝቢ ኢትዮጵያ ዘናቝት ዘሎ ፖለቲካዊ ኣጀንዳ ወያነ ምብርዓን ጥራይ ዘይኰነ፡ እቲ ቑጠባዊ ኣጀንዳኸ? ብፖለቲካ መቓቒልካ ንህዝቢ ኢትዮጵያ ክትቆጻጸሮ ምፍታን ሓደእዩ።ምስኡግንቁጠባከኣ ክትቆጻጸር ኣለካ። ወያነ ነዚ ሳዕቤን ኣይረኣዮን። ንሓደ ፍሉይ ጉጅለ ካብ ሓደ ሃገር፡ ቁጠባ ሃገር ከም ዝቆጻጸር ምግባር ማለት – ብብሄር መልክዕ ነቲ ዝበዝሕ ኣዋሲንካ ንሓደ ውሱን ብሄር ጥራይ ከም ዝቆጻጸሮ ምግባር ቁጠባዊ ምትፍናን ምፍጣር ብጣዕሚ ሓደገኛ እዩ። ካብኡ ዝኸፍእ ሓደገኛ ጸወታ ኣይነበረን። ኣብ ዝተፈላለየ ከባቢታት ናይ ኤውሮጳ፡ ኣመሪካ. . . ጐስጐስቲ እናቖጸርካ፡ ኢትዮጵያ ንወፍሪ ምችእቲ ሃገር እያ፡ ‘ደብል ዲጂት’ ምዕባለታት ቁጠባ ተርኢ ኣላ. . . እናበልካ ዝኾነን ዘይኮነን ዘረባታት፡ መሬት ናይ ሃገር እናሸጥካ፡ ኣብ መወዳእታ ናይ ሓደ ጸቢብ ጉጅለ ቁጠባዊ ምቁጽጻር ምፍጣር ዘስዓቦ፡ እዚ ሕጂ እንርእዮ ዘለና ኩነታት እዩ ናይ ኢትዮጵያ። ብኣጠቓላሊ ደሚርካ ናይ ኢትዮጵያ ቁጠባዊ ዕንወት እቲ ዝካየድ ፕሮፖጋንዳ ብዘየገድስ፡ እዚ ፍልስፍና’ዚ ስለ ዝነበረ፡ እዚ ሕጂ ንርእዮ ዘለና ቁጠባዊ ቅልውላው ስዒቡ። ህዝቢ ብጀካ እቲ ወያነ ዝፈጠሮ ፖለቲካዊ ጸገማት፡ ቁጠባዊ መሰሉ ከረጋግጽ ዘይዕግበቱ ይገልጽ ኣሎ። ናይ ኢትዮጵያ ቍጠባዊ ኩነታት ኣብ ምንታይ ኣሎ ሕጂ እንድሕር ኢልና፡ ከም’ዚ ኣይ.ኤም.ኤፍን ዓለማዊ ባንክን ዝሃብዎ ለበዋታትን ምኽርን፡ ብር ዲቫልዩ ገይርካ (ዋጋ ብር ብምጕዳል)፡ ቁጠባ ከተመዓራሪ ኣይኰነን። ክልተ ኣሃዛት ዘለዎ ዕብየት ከርኢ ዝጸንሐ ቁጠባ፡ ሕጂ ኣብ ከም’ዚ ዝኣመስለ ኩነታት ክኣቱ ይኽእል ድዩ? እዚ እቲ ካልኣይ ዓቢ ጌጋ ኣጀንዳ ወያነ ኣብ ኢትዮጵያ እዩ።
ወተሃደራውን ጸጥታውን ምቁጽጻር ሳልሳይ ኣጀንዳ እዩ። እዚ ሕጂ ኣብ’ታ ሃገር እንርእዮ ዘለና ጸጥታዊ ኩነታት በየን መጺኡ? ‘እዛ ጎብለል ሃገር፡ እዛ ጎብለል መንግስቲ እዚኣ፡ ኣብ ሶማልያ ከይዳ ትዋጋእ፡ ኣብ ካልእ ከባቢታት ናይ ሰላም ዓቃቢ ሰራዊት ትሰድድ፡ ምስ ኤርትራ ክንደይ ግዜ ዝተዋግአት. ..’እዚኩሉንምንታይየድሊ?ምስ ኤርትራ ብሰላም ንኽትነብር – ሰራዊት እውን፡ ጸጥታ እውን ኣይመድለየካን። ብሓባር ትነብር እንተ ኮይንካ ናይ ሓባር ርግኣት ትፈጥር። ናብ ሶማልያ ዘኽይድ ምኽንያት የብልካን። ኣብ ዝተፈላለዩ ካልኦት ከባቢታት ብወተሃደራዊ ሓይሊ ናይ ሓደ ጸቢብ ጃንዳ ምቁጽጻር ከተውሕስ ዝከኣል ኣይኮነን። ኣብ መጀመርታ ክመስለካ ይኽእል ይኸውን። ብኸምኡ ዝኣመስለ ሓይሊ፡ ንህዝቢ ኣርዒመ ክገዝእ ወይ ክቆጻጸር ኢልካ ክትሓስብ ትኽእል ትኸውን። ግን ንሓጺር ግዜ ዝሰርሕ እዩ። ነባሪ ሰላም፡ ነባሪ ክብረት፡ ርግኣት፡ ብዘይገዚፍ ወተሃደራዊን ጸጥታውን ሓይሊ ከተረጋግጾ ክትክእል ኣለካ። ቅድም ንዕኡ ዝኸውን ባይታ ክትምስርት ክትክእል ኣለካ።
ክቡር ፕረዚደንት ፖለቲካዊ ቅልውላው ኢትዮጵያ ኣብ ዓዘቕቲ እዩ ዘሎ። ኣብ መንጎ ክልላት ብቐጻሊ ዝኽሰት ግጭታት ኣሎ፡ ኣንጻር መንግስቲ ዝቐንዐ ሰፊሕ ህዝባዊ ተቓውሞታት እውን ኣሎ። ኣብ ውሽጢ መላፍንቲ ናይ ወያነ ዝዀኑ ውድባት ኢህወደግ’ውን ዘይምቅዳው ኣሎ። ኩነታት ኢትዮጵያ ናበይ ገጹ እዩ?
. . .እቲ ራብዓይ ኣጀንዳ (ጸገም) ናይ ወያነ፡ ምስ ናይ ደገ ሓይልታት ተዋዲኻ ወይ ተሰማሚዕካ ምቍጽጻርካ ከተሐይል ምፍታን እዩ። ስለ’ዚ ኸኣ ንሓይልታት ደገ ትግዛእ። ናይ ወያነ ፈላስፋታት ብተደጋጋሚ ክብሉና ዝፍትኑ ዝነበሩ’ሞ፡ እዚ ኣየወጻጻኣኩምን’ዩ ኣብ ዝበሃለሉ ዝነበረ -‘ምስ ሓያል ውሽማ ኣደኻ ተሰማሚዕካ ሕደር’ እዩ ነይሩ ፍልስፍናኦም። ምስ ሓያል ውሽማ ኣደኻ ተመሳሲልካ ሕደር ማለት – ምስ ናይ ደገ ሓይልታት ተሰማሚዕካ ኪድ ማለት እዩ። እቲ ዝኸፍአ ነገር፡ ንህዝቢ ኢትዮጵያ ምቊጽጻርን ኣብ’ዚ ከባቢ ጎብለል ናይ ምዃን ጥሙሕን ጥራይ ዘይኰነ፡ ንመቓልስትኻ ህዝቢ ኤርትራ ብምጥላም – ግዳይ ገይርካ፡ ምስ ናይ ደገ ሓይልታት ተሰማሚዕካ፡ ንህዝቢ ኢትዮጵያ በዲልካ ክትጓዓዝ ምድላይ እዩ። ኣብቲ ፈለማኡ ምናልባት ንወያነ፡ ከም ዓቢ ዲፕሎማሲያዊ መኽሰብ፡ ከም ዓቢ ስትራተጂካዊ ዕድል ናይ ተራቐቕቲ ፍልስፍና ይመስሎ ነይሩ ይኸውን።
ኣብ መወዳእታኡ ግን፡ ኩሉ’ቲ ናይ ምቁጽጻር ህርፋን ኣይሰርሐን። ንህዝቢ ኤርትራ ጠሊምካ፡ ሻዕብያ መካይድኻን መሳርሕትኻን ከምዘይነበረ ከም ቀዳማይ ጸላኢኻ ጠሚትካ፡ ብደገ ዝመጽእ ኩሉ ዓይነት ተጻብኦታት ከተሳሲ፡ ልዕሊ ዝኾነ ከኣ ንህዝቢ ኢትዮጵያ ምስ ህዝቢ ኤርትራ ከተተፋንኖ፡ ካብኡ ናብኡ ንህዝቢ ትግራይ ምስ ህዝቢ ኤርትራ ከተረሓሕቖን ከተጣቚሶን እንታይ ተኣምራት ተራእዩካ እዩ? እዚ ኣብ 25 ዓመታት ዝረኣናዮ፡ ወያነ ዝመስርሖ ፖለቲካዊ፡ ቁጠባዊ፡ ድሕነንታዊን ናይ ወጻኢ ዝምድናታቱን ኣጀንዳ ሓደ ብሓደ እንተርኢናዮ፡ ጉሉሕ ጌጋኡ ክንግንዘቦ ንኽእል ኢና። እዚ፡ ግብጺ መጺኣ ኣላ፡ ምስ ሱዳን ተመሓዚና ኣለና፡ ኣንጻር ኤርትራ ከምዚ ንገብር ኣለና. . . ዝበሃል ዘሎ እምበኣር ኣይመድለየን። ብኣውራኡ ግን፡ ወያነ ዝተጓዕዘሉ ናይ ፖለቲካ፡ ቁጠባ፡ ጸጥታን ናይ ወጻኢ ዝምድናታትን ፕሮግራማት ክሳብ ክንድ’ዚ ክቕጽል ምኽኣሉ፡ ብተናጸል ክረአ ዝከኣል ኣይኮነን። ንድሕሪት ተመሊስና ናይ ክሊንተን፡ ቡሽን ኦባማን ሰለስተ ምምሕዳራት ዝነበሮም ተራ ክንርኢ ንኽእል ኢና። ከም’ዚ ዝኣመሰለ ጌጋ እናተፈጸመ ከሎ ስለምንታይ ኣጆኻ ይብሉ ነይሮም? ኣብ ኤውሮጳ ዘለዋ ዝተፈላለያ ሃገራት ስለምንታይ ነዚ ከሳስየኦ ጸኒሐን? ስለምንታይ እዩ እቲ ግዜ ነዊሑ እንተደኣ ተባሂሉ፡ ብናይ ወያነ ውሽጣዊ ፕሮግራም፡ ብናይ ወያነ ውሽጣዊ ኣጀንዳ ጥራይ እንርእዮ ኣይኮነን። ወያነ ከምኡ ንኽገብር ሓይሊ የብሉን። እቲ ጉዳይ መሊሱ እናተሓላለኸ ክኸይድ’ውን ኣይምኸኣለን ነይሩ። ብናይ ወያነ ውሽጣዊ ዓቕምታትን ናይ ኢትዮጵያ ፕሮግራማትን ጥራይ ነይሩ እንተዝኸውን፡ ግዜ እውን ኣይምነውሐን።
እቲ ዝዓበየ ሓላላኺ እቲ ብደገ ዝግበር ዝነበረ ፖለቲካዊን ቁጠባዊን ድጎማ እዩ። ኩሎም ኣውፈርቲ ኢና፡ ሃብታማት ኢና ኢሎም ኣብ ኢትዮጵያ ገንዘቦም ዘውፈሩ ካልኦት’ውን፡ ነዚ ኩነታት ብምፍጣር ዕምሩ ከም ዝናዋሕ ገይሮሞ። እዚ ሕጂ ‘ጽዑቕ ክንክን’ ዝበሃል ኣብ ኢትዮጵያ ዘሎ ኩነታት ግን ነባሪ ኣይኮነን። ክቕጽል ኣይክእልን እዩ። ንሕና ስለዝተጠለምና፡ ግዳይ ስለዝኾንና ንዛረቦ ዘለና ኣይኮነን። ኣብ ወድዓዊ ገምጋም ናይ ኢትዮጵያ ካብዚ ወጻኢ ካልእ ኩነታት ኣሎ ዝብል እንተደኣ ኣሎ፡ ኣብ 25 ዓመታት ዝማዕበለ ፖለቲካዊ፡ ቁጠባዊ፡ ጸጥታዊን ናይ ወጻኢ ዝምድናታትን ከመይ ኢሉ ከም ዝማዕበለ ሓደ ብሓደ ተንቲኑ ይርኣዮ። እቶም ንወያነ ዘጋገዩ ካብ ዋሺንግተን ጀሚርካ ኣብ ርእሰ- ከተማታት ኤውሮጳ ዘለዋ መንግስታት ክኽተላኦ ዝጸንሓ ፖሊስታት፡ ንወያነ ምትብባዕ ጥራይ ዘይኮነ፡ ኣንጻር ህዝብን መንግስትን ከካይድዎ ዝጸንሑ ተጻብኦታት ጸብጺብካ እንተርኢኻዮ እቲ ስእሊ ንጹር እዩ። እዚ ከኣ ከም’ዚ ኢሉ ክቕጽል ኣይክእልን።
ብሓቂ ንሕና ዘይኢድና ኢና ተፈዲና። ዋላ ንታሪኽና ደምሲስካ ንምጥፍኡ ንምህሳሱ ዘይግበርን ዘይተገብረን ፈተነታት የለን። ዘይተገብረ ምጥቛስ ኣይነበረን። ኣብ መንጎ ህዝቢ ኤርትራን ህዝቢ ኢትዮጵያን መወዳእታ ዘይብሉ ጽልኢ ንምስራት ዝተገብረ ፈተነታት፡ ዓይንናን ኣእምሮናን ከፊትና ክንከታተሎ ዝጸናሕና እዩ። 25 ዓመታት ከሲርናዮ ኢና፡ ዝሓለፈና ዕድል ቀሊል ኣይኮነን። እንተኾነ፡ ብዝሓለፈ ንጠዓሰሉ የብልናን። ብዝሓለፈ ተሰናቢድና እንቕየደሉ እውን የብልናን። መጻኢ ዝምድናታት ናይ ህዝቢ ኤርትራን ህዝቢ ኢትዮጵያን፡ ካብ’ቲ ክሳብ 91 ብሓባር ዝተቓለስናሉ ዝፍለ ሓድሽ ምህዞ ወይ ሓድሽ ፍልስፍና የብልናን። ካብ’ዚ ናይ 25 ዓመታት ዕንወት ተማሂርና ኢና። ህዝቢ ኤርትራ ተማሂሩ ኣሎ። ህዝቢ ኢትዮጵያ ተማሂሩ ኣሎ። ብቐንዱ ከኣ ህዝቢ ትግራይ ተማሂሩ። ምናልባት ሕጂ ግዜ ንምንዋሕ ዕድመ ንምንዋሕ፡ ከም’ዚ ተገይሩ፡ ጽገናታት ተገይሩ፡ እሱራት ክንፈትሕ ኢና፡ ኢትንካዊ ጸገማት ክንፈትሕ ኢና፡ ቁጠባዊ ምትዕርራይ ክንገብር ኢና. . . ዝብሉ ዝተፈላለዩ መደናጐዪ፡ መዓልቲ መዓልቲ ንከታተሎም ዘለና እዮም። እቲ ጉዳይ ግን ኣብቂዑ እዩ። ህዝቢ ኢትዮጵያ ሕጂ’ውን መጻኢ ዕድሉ ዝውስነሉ ክፈልጥ ክኽእል ኣለዎ። 25 ዓመታት ኣብ ዕድመ ህዝብታት ንእሽቶ ግዜ ኣይኮነን። ገዚፍ ግዜ እዩ። ህዝቢ ኢትዮጵያ መንገዱ ክፈልጥ ክኽእል ኣለዎ።
እዚ ሕጂ ንህዝቢ ኤርትራን ኢትዮጵያ ንኸተረሓሕቕ፡ ኤርትራ ከም’ዚ ትገብር ኣላ፡ ሻዕብያ ከም’ዚ ገይራ፡ ኣብ ኢትዮጵያ፡ ኣብ’ዚ ዞባ’ዚ ከም’ዚ ገበረት ዝበሃል ዘሎ፡ ቀደም ክሳብ ኣዲስ ኣበባ ታንክታትናን መዳፍዕናን ሒዝና ክንኣቱ ከለና’ኮ ንጃህራ ኣይኮንናን ኣቲናዮ። ንመጻኢ ዕድል ህዝብታት ኤርትራን ኢትዮጵያን ኢልና ኢና ሰሪሕናሉ። ንሕና ነፊዕና ንስኹም ሓሚቕኩም ኢልና እንዛረበሉ ጉዳይ’ውን ኣይኮነን። ሕጂ ሓድሽ ምህዞ ዝበሃል የብልናን። ህዝቢ ኢትዮጵያ እውን ሓድሽ ምህዞ የብሉን። ኣብ መንጎ ህዝቢ ኤርትራን ህዝቢ ኢትዮጵያን ኣብ ዝህሉ ዝምድናታት ሓድሽ ምህዞ የለን። ብኸመይ ናይ መጻኢ ዕድላትና ንውስን፡ ከመይ ገይርና ንተሓባበር. . . ንዝዀነ ሰብ ዝስወሮ ኣይኮነን።
ስለ’ዚ እዚ ሕጂ ኣብ ኢትዮጵያ ኣሎ ዝበሃል ኩነታት፡ ብውድዓዊ ንባብ ክንበብ ክኽእል ኣለዎ። በብዝተሰመዓካ ዝዝረብ ኣይኮነን። ሓደ ብሓደ እዞም ክገልጾም ዝጸናሕኩ ስኑዳት እዮም። ትንታነ ኣይኮኑን ምዝጉብ ጭብጥታት እዮም። ካብኡ ዝዓቢ መጽሓፍ ናይ ትምህርቲ ከኣ የለን። ኣብኡ ግዜ ከነጥፍእ ዘይኮነ፡ ዝኣኽለና ተማሂርና ኣለና። ዝኣኽለና ስለ ዝኸሰርና ከኣ ንድሕሪ ሕጂ ብኸምኡ ክንቅጽል ኣይንኽእልን ኢና። ህዝቢ ኢትዮጵያ፡ ዝሓለፈ ዓመት ዘርኣዮ ተቓውሞታት፡ ግሁድ መግለጺ ናይ ዘይዕግበቱን ውጽኢት ናይ ግጉይ ስትራተጂ ወያነን እዩ። ስለ’ዚ ቀሰይ ኢልና፡ ሓድሽ ምህዞ ከየምጻእና፡ በቲ ቀደም ዝተጓዓዝናሉ መስመር ጥራይ ኢና ክንከይድ ዘለና። ሕጂ ነዚ ኣብ ኢትዮጵያ ዘሎ ኩነታት ዘይመልክዑ ንምሃብ፡ ኤርትራ ንእከለ ደጊፋ. . . ከምዚ ከኣ ገይራ. . . እናበልኩም ኣብ ባይቶ ጸጥታ ትኸሱና ደኣ ንሕናስ ምሳኻትኩም እንዲና ኣቲናያ ኣዲስ ኣበባ፡ ብሓንሳብ እኮ ኢና ኣቲናያ። ሽዑ ስለምንታይ ኢድኩም ተእትዉ ኣለኹም ኣብ ጉዳይና ዘይተባህለ. . .። ብዙሕ ክበሃል ምተኻእለ።
ብዙሓት ነቲ ታሪኽ ብግቡእ ዝፈልጡዎ፡ ‘እዚ ኹሉ ብሓንሳብ በሊዕና፡ ብሓንሳብ ሰሪሕና፡ ብሓንሳብ ተሰዊእና፡ ብሓንሳብ ተቓሊስናስ ሕጂ ንዓኡ ከም ዘይነበረ ንምድምሳስ ዝግበር ፈተነታት እንታይ እዩ ምስጢሩ? ይብሉ እዮም። ግዳ ሓድሽ ዛንታ የለን፡ ኩሉ ስኑድ እዩ። ኣብ ኣካይዳና፡ ናይ ብሓቂ ካብ’ቲ ቀደም ዝነበረና እምነት ሎሚ ዘለና እምነት ዝያዳ ይሕይል። ንወያነ ጥራይ ዘይኮነ፡ ነቶም ኣሸቀልቲ ወያነ’ውን እንተኾነ እንሓንከሉ ወይ እንፈርሓሉ ጉዳይ ኣይኮነን። መጻኢ ዕድል ወለዶታት ስለዝዀነ።
እዚ ኣብ ኢትዮጵያ ክኽሰት ዝኽእል ፖለቲካዊ ምዕባለታት፡ ንኤርትራ ብሓፈሻኡ ድማ ንቀርኒ ኣፍሪቃ ብኸመይ ክጸልዎ ይኽእል? ክልቲኡ ህዝብታት ዝኸሰሮ ዕድላት ዳግም ንኽበራበርከ እንታይ ተኽእሎ ኣሎ ወይ እንታይ ኵነት ይሓትት?
ድሕረ-ባይታኡ እቲ ኣቐዲመ ዝገለጽክዎ እንድዩ፡ ኣብ መንጎ ክልቲኡ ህዝብታት ዘሎ ዝምድና ጥራይ ክንርኢ የብልናን። ድሕሪ ካልኣይ ኵናት ዓለም ናይ ኢትዮጵያ ጽውጽዋይ ተፈጢሩ። ኢትዮጵያ ገዚኣትና፡ ኢትዮጵያ ከምዚ ገይሮምና . . . ክበሃል ከሎ፡ ናይ ብሓቂ ንዓይ ኩሉ ግዜ ስኽፍክፍ ዝብለኒ እዩ። ናይ ኢትዮጵያ ዝነበረ ስርዓታት ንምንእኣስ ዘይኰነ፡ ውሳነ ናይ ኢትዮጵያ ኣይኰነን ነይሩ። ህዝቢ ኤርትራ ከም ኩሎም ህዝብታት፡ ከም ኩሎም መግዛእቲ ዶባቶም ዝሓንጸጹሎም ህዝብታት ናጽነቱ ክረክብ መሰሉ እዩ ነይሩ። ግን ኣይተኻእለን። ስለምንታይ – እቲ ሽዑ ዝመጸ ዓለማዊ ስርዓት ዝፈጠሮ ኩነታት ነይሩ እዩ። ዕድልናን መሰልናን ምስ ተኸላእና ኣብ መወዳእታ ተቓሊስና – ከቢድ ዋጋ ድማ ከፊልናሉ።
እዚ ፍልስፍና’ዚ፡ ማለት እዚ ‘ሓንቲ ጎብለል መጋበርያ ኢትዮጵያ ፈጢርካ ናይ ምስራሕ ፍልስፍና’፡ ኣብ ዝሓለፈ 25 ዓመታት’ውን ርኢናዮ ኣይተቐየረን። ድሕሪ 1991 እውን ብሓባር ተጓዒዝናን ተቓሊስናን ኣብ ዝብጻሕ በጺሕናን ኢና። እቲ ድሕሪ ካልኣይ ኲናት ዓለም ክፍጠር ዝነበሮ ኵነታት ድማ መሊስናዮ። ድሕሪ ካልኣይ ኵናት ዓለም ኤርትራ ናጽነታ ረኺባ፡ ኢትዮጵያ’ውን ናጻን ልኡላዊትን ሃገር ኰይና። ክልቲአን ሃገራት፡ ክልቲኦም ህዝብታት ከምቲ ጀሚሮምዎ ዝነበሩ ናይ ምትሕግጋዝ ጎደና ሒዞም እንተዝቕጽሉ ግን፡ እቲ ኵሉ ዝኸፈልናዮ መስዋእቲ፡ ዝፈጠረልና ጸገማት፡ ዝጠፍኣና ዕድል፡ እንተላይ ንዓኣቶም፡ ኣይመጋጠመን ነይሩ። ምናልባት ነቶም ሽዑ ዝነበሩ ገዛእቲ ኢትዮጵያ መሲልዎም ነይሩ ክኸውን ይኽእል ግን እቲ ህዝብታት ነቲ ድሕሪ ካልኣይ ኲናት ዓለም ዝተፈጥረ ዕድላት ከሲርዎ እዩ። ሓቢርና ኢና ከሲርና። ሓቢርና ዝተቓለስናሉ ምኽንያት ከኣ ነዚ በደል’ዚ ኣሪምና ኣብዚ ከባቢ’ዚ እናተሓባበርና እወታውን ሃናጺን ኣበርክቶ ክንገብር ምእንቲ እዩ። ብፍላይ ናይ ደርጊ ስርዓት ኣብ ክፍላ ናይ 1970ታት ምስ መጸ፡ ብድሕሪኡ ዝገበርናዮ ቃልሲ ኣብ ዝዓበየ መዛግብቲ ናይ ኣፍሪቃ ዝተመዝገበ ሓቅን ጭብጢን እዩ። ሓቢርና ኢና ሰሪሕና። ንዕኡ ከም ድሕረ-ባይታ ወሲድና ከኣ ኣብዚ ከባቢ ሓቢርና ሃናጺ ኣበርክቶ ክንገብር ተበጊስና። ኣብ ሶማል፡ ዋላ ኵነታት ናይታ ሃገር ምስ ተዘርገ ሓቢርና ክንሰርሕ ተባሂሉ። እዚ ምዝጉብ-ኣብታሪኽዘሎእዩ።ሰዓት ሰዓት፡ መዓልቲ መዓልቲ ክንዛረበሉ እንኽእል ጉዳይ እዩ። ‘ሓቢርና ንስራሕ፡ ህዝቢ ሶማል’ውን ሓውና እዩ፡ ምስ ህዝቢ ሶማል ኰይንና ኣብዚ ከባቢ ሓደ ሓያል ውህደት ክንሃንጽ ንኽእል ኢና’ ንብል ነይርና። ጅቡቲ’ውን ከምኡ ጉለድ ኣብ ዝነበረሉ እዋን ንዛረበሉ ዝነበርና ኣርእስቲ ንሱ እዩ። ኣብ ሱዳን’ውን እንተዀነ፡ እቲ ዝነበረ ናይ ቢንላድን፡ ናይ ካርሎስ፡ ናይ ካልኦት ዝተፈላለዩ ገበነኛታት ምምጻእ ኣየድልን’ዩ ነይሩ። ዋላ ኣብ 1993 እውን ንሕና ንኢራን ‘ንፈትዋ ወይ ንጸልኣ ነይርና’ ኢልና ክንዛረብ ኣይንኽእል ኢና። ግን ቅድም ናይ ጐደቦና ምሕዝነት ከየደልደልና ምስ ካልኦት እነብለሉ ምኽንያት የለን። ‘ንሕናን ህዝቢ ኢትዮጵያን ከምዚ ክንገብር ኢና፡’ ክበሃል ከሎ ቀሊል ነገር ኣይኰነን። ክልተ ፖለቲካዊ ሓይልታት – ሻዕብያን ወያነን ነቲ ሓሳብ ስለዘምጽኡዎ ኣይኮነን እቲ ጉዳይ። ብታሪኻዊ ኣመጻጽኣኡ እንተርኢናዮ፡ ናይ ክልቲኣቶም ህዝብታት ዝምድናን ምትሕግጋዝን ስትራተጅያውን ብዙሕ ረቛሒታት ዝጸልዎን ሓቂ እዩ። ምህዞ ናይ ፖለቲካዊ ሓይልታት ኣይኰነን። ንኽንደይ ዓመታት ክጸንሕ’ዩ – ዋላ ንወለዶታት’ውን ክቕየር ዝኽእል ነገር ኣይኰነን።
እዚ ስለዝዀነ፡ ከምቲ ኣቐዲመ ዝጠቐስኩዎ – እዚ ወያነ ዝገበሮ ሓደጋ ወይ ዲስቶርሽን ናይ ታሪኽ ናብ ንቡሩ ክምለስ ክኽእል ኣለዎ። ኣብ መንጎ ህዝብታት ጽልኢ ፈጢርና ንረብሖ ነገር እንታይ ኣሎ? ዋላ ሓንቲ የለን። ሓቢርና ሰሪሕና ከነምጽኦ እንኽእል ለውጢ ግን፡ ቁጠባዊን ፖለቲካዊን ሓይሉ፡ ጸጥታዊ ርግኣቱ፡ ዝተፈላለየ ምስ ከባቢና ክንፈጥሮ እንኽእል ዝምድናታት ካልእ ነገር ምኾነ። ስለ’ዚ ኦፕሽን ወይ ሕርያ ኣይኰነን። እዚ ዝምድና’ዚ ክምስረት ክኽእል ኣለዎ። ብኸመይ ገይሩ’ዩ ዝምስረት – ንሕና ክንማኸርን ክንተሓጋገዝን ንኽእል ኢና። ምስ ኣብ ኢትዮጵያ ዘሎ ዝተፈላለየ ኵነታት ክንሰርሕ ንኽእል ኢና። ግን ስልታዊን ንሓጺር እዋን ዝጠመተን ኣይኰነን። እቲ ኣብ መጀመርያ 1990ታት ዘቕረብናዮ እዩ – ሕጂ ሓድሽ ነገር የብሉን። ድሕሪ’ዚ ኵሉ ምሕንካር ናይ ወያነ፡ ህዝቢ ኢትዮጵያ ሕጂ’ውን ኮፍ ኢሉ ‘ናበይ ኢና ንኸይድ ዘለና’ ኢሉ ዕድሉ ባዕሉ ክውስን ክኽእል ኣለዎ። ብርግጽ ናይ መሰጋገሪ መድረኽ ይሓትት’ዩ። ዝተፈላለያ ውድባት ኣለዋ ኣብ ትሕቲ ኢ.ህ.ወ.ደ.ግ ዝጸንሓን ካብኡ ወጻኢ ዝዀናን። ብዝተፈላለየ ክግለጽ ዝኽእል ኣወዳድባታት ኣሎ። እዚ፡ ምስ እከለዶ ንዅን ወይስ ኣንጻር እከለ . . . ዘይኰነ፡ ንመጻኢ ዕድላትና ብሓባር ክንስእሎ ክንክእል ምእንቲ፡ ኣብ ኢትዮጵያ ዘሎ ኵነታት መስመሩ ክሕዝ ክኽእል ኣለዎ። ኣብ መንጎናን ህዝቢ ኢትዮጵያን ዘሎ ዝምድና ልክዕ ብኸምኡ ክተሓዝ ክኽእል ኣለዎ።
ኣብዚ ከባቢ ዘለዉ ህዝብታትን ሃገራትን፡ ዋላ ብዓለም ደረጃ’ውን፡ እዚ ናይ ዋሺንግተን ስርዓት – ናይ ክሊንተን፡ ናይ ቡሽን ኦባማን ዝንቡዕ ኣጠማምታ ወይ መኣዝኑ ዝሰሓተ -‘ሚስጋይድድ’ እንብሎ ፖሊስታት፡ ኣብ ኢትዮጵያ ጥራይ ዘይኰነ፡ ኣብ ሶማልያ፡ ኣብ ደቡብ ሱዳን፡ ብሓፈሻ ድማ ኣብዚ ከባቢ ዝፈጠሮ ጸገም፡ መስርዑ ክሕዝ ክኽእል ኣለዎ። ሃሳዪ ተራ ናይ ግዳም ሓይሊ ከብቅዕ ኣለዎ። ኣብ ኤውሮጳ ዘለዋ ይዅና ዋላ እዘን ሕጂ ቦታአን ዝሕዛ ዘለዋ ካልኦት ሓይልታት፡ ኣብዚ ዞባና ብሃናጺ ተራ ዘይዋሳኣሉ ምኽንያት የለን። ሩስያ፡ ቻይናን ካልኦት ዝተፈላለያ ሓይልታትን ማለት’ዩ። ስለዚ ናይ 25 ዓመታት ተመኩሮ እዚ ስለዝዀነ፡ ንመጻኢ ዕድል ናይዚ ጐደቦ’ዚ ብዝምልከት ብጀካ እዚ እነቕርቦ ዘለና ካብኡ ዝሓሸ ርእይቶ ኣለና እንድሕሪ ዝብሉ ኰይኖም ከምጽኡ ይኽእሉ እዮም። በቲ ክኸዶ ዝጸንሐ ግን ክኸይድ ኣይክእልን እዩ። ንዅላትና ዝጥዕም ሃዋሁ ክንፈጥር፡ ናትና ተበግሶ ክንወስድን ናትና ስራሕ ክንሰርሕን ኣለና። ካልእ ተተረፈ ኣወንታዊ ኣበርክቶ ክህሉ ኵሉ ሰብ ዝጽበዮ እዩ። ንሱ እንተዘይ ተረኽበ ከኣ፡ ምሕንካር ዝበሃል ነገር ክህሉ የብሉን።
ኣብ ዝሓለፈ 25 ዓመታት ወያነ ዝፈጠሮ ኵነታት ኣብ’ዚ ዞባ ክቕጽል ዝኽእል ኣይኰነን። እንታይ እዩ መተካእታኡ፡ መተካእታ ኣለዎ ድዩ የብሉን፡ ኣብ ኢትዮጵያ ክመጽእ ዝኽእል ኣሎ ድዩ የለን’፡ ኣብኡ እንብሎ የለን ግን ደሓን ነቲ ዘሎ ጸጋጊንና እንተኸድና ይሕሸና፡’ ክበሃል ይከኣል እዩ። ግን ከመይ ኢኻ ትጸጋግኖ? ምጽግጋንከ ይከኣል ድዩ? ናይ ሓዋሩ ፍታሕ እንታይ ክኸውን ኣለዎ? . . .ዝብል ገፊሕ ኣርእስቲ እውን ኣሎ። ሓድሽ ምህዞ ከኣ የብልናን። ናበይ ገጽና ኢና ንኸይድ. . . እዚን እትን ኢልና ጭቡጥ ፕሮግራማት ኣሎ ክንብል ኣብዚ እዋን’ዚ ኣድላይነት’ውን የብሉን። ከመይ ገይርና ዝምድና ክልቲኦም ህዝብታት ጥጡሕ ዝገብር ባይታን ሃዋሁውን ንፈጥር ኣብ ዝብል ግን፡ ሕርያ ኣይኮነን። ዝርዝራቱ እንታይ ይመስል፡ ከመይ ገይርና ኢና ንሰርሕ…ዝበሃል-ኵሉዝፈልጦን ዝከታተሎን ስለዝዀነ፡ ኣብዚ ዝመጽእ ዘሎ ዓመታት እንታይ ክንገብር ኢና፡ እንታይ መደብ ሒዝና ኣለና፡ ናትና ናይ በይንና ድዩ ዋላስ እንተላይ ንኻልኦት ኣብዚ ከባቢ ዘለዉ ህዝብታት ዘጠቓለለ መደብ’ዩ፡ ነጻጺልና እንርእዮ መደብ ድዩ’ኸ…ምስቲኣብደቡብሱዳንን ኣብ ሶማልያን ዘሎ ኵነታት ክንዛረበሉ ንኽእል ኢና። ጅቡቲ እውን ንእሽቶ ሃገር’ያ ክንብል ኣይንኽእልን። እቲ ጸገም እቲ ኣብ ጁቡቲ ዝጸንሐ ስርዓታት’ዩ። ጅቡቲ ናይ ሓራጅ ሃገር ኰይኑ’ዩ ጸኒሑ እንተተባህለ ምግናን ኣይኰነን። ኣብ’ቲ ስርዓት ዝጸንሐን ድሕሪ ጉለድ እናማዕበለ ዝመጸን ዝኸፍአ ኣተሓሳስባ ድማ፡ ‘ጁቡቲ ከም ዓቢ ወደብ ናይ’ዚ ከባቢ ክምዕብል ምእንቲ፡ ኤርትራን ኢትዮጵያን ክጻልኣ ኣለወን’ ዝብል እዩ። ኤርትራን ኢትዮጵያን ተሰማሚዐን ክሰርሓ እንተደኣ ኰይነን፡ ዓሰብን ባጽዕን ከም ወደባት መተካእታ ስለዘይርከቦ፡ ጅቡቲ ጥርሓ ክትተርፍ እያ። ስለ’ዚ ጅቡቲ ንወያነ ወይ ንህዝቢ ኢትዮጵያ ፈትያ ኣይኰነትን ከምዚ ትገብር ዘላ። ‘ክልቲአን ሃገራት ክጻልኣ ኣለወን . . .’ ኣይፋሉን! ከምኡ ዝበሃል ኣተሓሳስባ ጸቢብ እዩ – ንሓዋሩ’ውን ኣየስርሕን እዩ። ካልኦት ኣብዚ ዞባ ዘለዋ ሓይልታት፡ ኣብ ዝተፈላለያ ሃገራት ዘለዉ ሰብ ፍሉይ ረብሓ ዝበሃሉ፡ ‘እዚ ዘሎ ኵነታት ምስ ዝቕጽል – ማለት ኤርትራን ኢትዮጵያን ምስ ዝባኣሳ ጥራይ ኢና ደቂስና ንሓድር ወይ መኽሰብ ንረክብ’ ዝበሃል ኣተሓሳስባ ኣየዋጻጽኣኩምን እዩ ንብሎም።
ኩላትና ኣብዚ ጐደቦ ዘለና ሃገራት ሓቢርና ንስራሕ ግብጺ፡ ስዑዲያ፡ ከሊጅ፡ ኵለን ጐደቦና እንብለን ሃገራት ናይ’ዚ ከባቢ፡ ናይ ሓባር ዕድል፡ ናይ መጻኢ ወለዶታት ዕድል ስለዝዀነ፡ ዘይንመኻኸረሉ ምኽንያት የለን። ነፍሲ-ወከፍ ህዝቢ ናቱ ልኡላውነት ናቱ ናጽነት ኣለዎ። ኣብ መወዳእታ ግን ናይ ሓባር ረብሓታት ስለዘለዉና፡ ኣብዚ ንሕና ምስ ህዝቢ ኢትዮጵያ ሓቢርና ክንሰርሓሉ ኢና እንብሎ ዘለና – ካልኦት እውን ዘይሕወሱሉ ምኽንያት የለን።
ክቡር ፕረዚደንት፡ ስለ’ቲ ዝሃብካና ሰፊሕ ሓበሬታ ብስም ኩሎም ኣንበብቲ እናኣመስገንና፡ ኣብ መወዳእታ እተሕልፎ መልእኽቲ እንተሎ. . .
ኣብ መወዳእታ፡ ንህዝቢ ኤርትራ ርሑስ ሓድሽ ዓመት ይኹነልና እብሎ። ሓድሽ ዓመት ብምዃኑ ጥራይ ዘይኰነ፡ እዚ ክንዛረበሉ ዝጸናሕና – ሕጂ በጺሕናዮ ዘለና ነዊሕ ግዜ ዝወሰደ ተሞኩሮታት እውን መሰረት ኮይኑ፡ ናብ ዝሓሸን ዝጠጥሐን ክንጓዓዝ፡ ከምቲ ተጸሚምናን ተጻዊርናን ብትዕግስቲ ሰሪሕና ዝሓለፍናዮ፡ ከምኡ ገይርና ንመጻኢ ጉዕዞና ክንሃንጾ፡ በይንና ጥራይ ዘይኰነ ኣብዚ ከባቢ ምስ ዘለዉ ህዝብታት እውን ከመይ ገይርና ሓቢርና ከም እንሰርሕ ምኽሪ ወይ ማዕዳ ዘድልዮ ጉዳይ ኣይኰነን እብል። ካብዚ ሕጂ እንኣትዎ ዘለና ሓድሽ ዓመት ጀሚርና ንመጻኢ ብዝሓየለ ኣሳጕማ ክንምርሽ፡ ምስ ሰናይ ትምኒት ናይ ሓድሽ ዓመት ሰናይ ገስጋስ ክንግስግስ፡ ንዅሎም ኤርትራውያን ጽቡቕ እምነየሎም።
የቐንየልና!


c: text/html

text:
ርእሰ-ዓንቀጽ ሰዲህኤ
ኣብቲ ናይ 30 ዓመታት ቃልሲ ህዝቢ ኤርትራ ንናጽነትን ልኡላውነትን፡ ምስቲ ዝነበረ ትንፋስ ዘይህብ ጥምጥማት ብዙሓት መስተንክራት ተሰሪሖም እዮም። ውግኣትን ዓወታትን ምሕራር፡ ካብ ዓሊግድር ጀሚርካ ክሳብ ከረን። ብኡ ኣቢልካ ናብ መንደፈራ፡ ዓዲዃላን መረብን፡ በቲ ካልእ ኣቕጣጫ ድማ ካብ ናቕፋን ኣፍዓበትን ክሳብ ደምቀምሓረን ካልኦት ኣብ ትሕቲ መግዛእቲ ዝነበረ ከባቢታትን ብዙሕ መስተንክራት ተሰሪሑ እዩ። ምሕራር ወደባዊት ከተማ ምጽዋዕ ከኣ ኣካል ናይዚ ኤርትራውያን ሓርበኛታት ጀግንነት ዝፈጸምሉ ስርሒታት እዩ።
ኣብዚ ካብ ማይ ባሕሪ ብጭልፋ ዝተጠቐሰ ናይ ጅግንነት ውዕሎታት ዋጋ ዝኸፈሉ ኤርትራውያን ሓርበኛታት እዮም። ኣብዚ ናይ ዓወት ሜዳታት ናይቲ ወርትግ ዘይስልክዮ ህዝቢ ኤርትራ ኩለ-መዳያዊ ተሳትፎ መወዳድርቲ ኣይነበሮን። እዞም ጀጋኑ ተጋደልትን ህዝብን ነዚ ክቡር ዋጋ ክኸፍሉ እንከለዉ ኣማዕድዮም ዝርእይዎ ኣዝዩ ረዚን ኣማዕድዮም ዝርእይዎ ሸቶ ነይርዎም። እዚ ሸቶ “ናጽነትን ልኡላውነት ኤርትራን ህዝባን” ኢልካ ጥራይ ዝጥቀስ ዘይኾነ ናብ ምሉእ፡ ሰላም፡ ዲሞክራስን ልምዓትን ህዝቢ ኤርትራ ዝሕመረቱ ነባሪ ራህዋ ዝቋመት እዩ ነይሩ።
ከምዚ ኣብዚ ሰሙን ክንከታተሎ ዝጸናሕና ጨቋኒ ጉጅለ ህግደፍ ነቲ ቅድሚ 28 ዓመታት ዝተፈጸመ ስርሒት ፈንቅል ክዝክር ቀንዩ። እዚ ስርሒት ኣካላዊ ህልውና ሓይሊ መግዛእቲ ኣብ ኤርትራ ዝተፈንቀለሉን ዝተሓግሓገሉን ስለ ዝኾነ ምዝካሩ ግቡእ እዩ። “ኪኖ’ቲ ምፍንቃል ኣካላዊ ህልውና ሓይሊ መግዛእቲ፡ እቲ ንሱ ዝግልገለሉ ዝነበረ ወጻዒ ኣተሓሳስባኸ ምስኡዶ ተፈንቂሉ ወይስ ኣይፋሉን?” ዝብል ሕቶ ሃሰስ ምባሉ ኣገዳስነት ኣለዎ። እዚ ንዛረበሉ ዘለና ፈንቅል ምስ ሓፈሻዊ ትጽቢት ህዝቢ አርትራ፡ ሓደ ስጉምቲ ናብ ዓወት እምበር፡ ናይ መወዳእታ ዓወት ከምዘይነበረ ኣብዚ ሎሚ ድሕሪ 28 ዓመት ናይቲ ስርሒት ኮይና ክንርእዮ እንከለና ዘተዓዛዝብ እዩ። ህዝቢ ኤርትራ ኣንጻር መግዛእቲ ክቃለስ እንከሎ ብኣካል ንምልጋሱ ጥራይ ዘይኮነ ቀንዲ ዕላምኡስ እቲ ሓይልታት መግዛእቲ ዝጥቀምሉ ዝነበሩ ጸረ-ህዝቢ ኣተሓሳስባታት ዳግማይ ከምዘይሰርር በንቊስካ ንምድራብይ እዩ ነይሩ። እሞ ሎሚኸ ኩነታት ነፍሲ ወከፍ ኤርትራዊ ኣብ ዓዲ ይሃሉ ኣብ ግዳም ዘመልክቶ እንታይ እዩ። ብርኢቶና ጀግንነት ፈንቅል ኮነ፡ ካልኦት ስርሒታት ጌና ናብ መሰላትን ሓርነታትን ህዝቢ ኤርትራ ኣይተሸርፈን። ከምዚ ስለ ዝኾነ ከኣ እዮም ብዙሓት ኤርትራውያን “ካብ ግዜ መግዛእቲ ሎሚ ድሕሪ ናጽነት’ኳ ዝያዳ ይኸፍኣና” ዝብሉ ዘለዉ። እዚ ኣበሃህላ ከም ምግናን እንተወሲድናዮ፡ “ኤርትራ ብመንጽር፡ ሰላም፡ ልምዓትን ዲሞክራስን ካብ ናይ ግዜ መግዛእቲ ዝፍለ ህይወት የብላን” ዝብል ሚዛን ግና ብትኽክል ኣብ ኤርትራ ንዘሎ ኩነታት ዝውክል እዩ።
ወየን ቀደም ኣብ ግዜ ቃልሲ “ደቅኽን ኣብዚ ቦታዚ ኣብ ልዕሊ ሓይልታት ጸላኢ ከምዚ ዓይነት ጀግንነት ፈጺሞም” ዝብል ብምስጢር ዝዝርጋሕ ብስራት ሰሚዐን ዝሕበና ዝነበራ ኣዴታት ኤርትራ፡ እነሆ ሎሚ “ደቂ ስዉኣት ደቅኽን ኣብ ባሕሪ ሚዲትራንያን ሃሊቖም” ዝብል ቀጻሊ መዓንጠአን ዝኹምትር መርድእ ይሰምዓ ኣለዋ። ከምቲ ቀደም ውላደን ከም ዝተሰወአ ምስ ዝፈልጥ፡ ሓይሊ መግዛእቲ “ኣደ ወንበደ” ኢሉ ከየሳቕየን፡ ብወግዒ ምስ ቤተሰብ ዘይኮነ ንበይነን ንውሽጢ ዝነብዓ ዝነበራ፡ እነሆ ሎሚ እውን ብሰንኪ ጥልመት ናይቲ ብዙሕ ሓርነታት ከውሕስ ዝተጸበየኦ ጉጅለ ህግደፍ፡ ውላደን ኣብ ባሕሪ ጥሒሉ ሞይቱ ወይ ናይቲ ጉጅለ ላዕለዎት ሓለፍቲ ብዘጻወድዎ መፈንጠርያ ብበደዊን ተቐንጺሉ ክሰምዓ እንከለዋ ኣብዘይንቡር ናይ ሓዘን ኩነታት እህህህ ይብላ ኣለዋ። እቲ ቀደም “ኣብ ማርያም ግቢ ተኣሲሩ” ዝብል ዝነበረ ኣሰንባዲወረ ሎሚ ከኣ “ኣብ ዓዲ ኣብዮቶ ተኣሲሩ” ብዝብል ምትክኡ’ውን መለሳ የብሉን።
ጉጅለ ህግደፍ ከም ፈንቅል ንዝኣመሰለ ስርሒታት ዝዝክረሉ ጎራሕ ምኽንያት ኣለዎ። እቲ ዝኽሪ “ሕድሮም ንዘይምጥላምዩ” ምባሉ ዝከኣል ኣይኮነን። ምኽንያቱ ወዮ ነቲ “ህዝብና ብሳላ መስዋእትና ሰላም፡ ልምዓትን ዲሞክራስን ከይሕረሞ ሓደራ” ዝበልዎ ከም ዝተጠልመ ንርኢ ስለ ዘለና። ስለዚ ህግደፍ ነዚ ዝዝክርሉን ውሕዳት ሕድሪ ስዉኣት ዝጠለሙ ደገፍቶም ዘሳዕስዕሉን ምኽንያት ኣካል ናይቲ ንህዝቢ ኣብ ሕሉፍ መሊስካ ጅሆ ናይ ምሓዙ ጉርሖም እዩ። ህዝቢ ኤርትራ ናይ ደቁ ጅግንነት ክዝከረሉ ዝብህጎ’ኳ እንተኾነ ኣብዚ እዋንዚ ዝያዳ ዘድልዮ ግና፡ “ትማሊ ከምዚ ይገብር ነይረ፡ ጽባሕ ከኣ ከምዚ ክገብር እየ” ዝብል ምስምስ ዘይኾነስ “ሎሚ ከምዚ ይገብር ኣለኹ” ዝብል ግብራዊ ቃል ጥራይ ምዃኑ ክርዳእ ንዝደሊ ብሩህ’ዩ። ህዝቢ ንዝተወሰን ግዜ እምበር ንሓዋሩ ክዕሸው ስለ ዘይክእል፡ ጉጅለ ህግደፍ ነቲ ኣብ ልዕሊ ህዝቢ ኤርትራ ከውርዶ ዝጸንሐን ዘሎን ጭቆና በቲ ኣብ ፈንቅልን መሰል ዝኽርታትን ዘንብሮ ዕንበባታትን ዘሰልፎ ኣረጊት ኣጽዋርን “የዕሽዎ ኣለኹ” ኢሉ ዝኣምን እንተኾይኑ ድሕሪት ተሪፉ ኣሎ።
ስለዚ ነቶም ኣብ ምሕራር ምጽዋዕን ካልእ ከባብታትን ንሓይሊ መግዛእቲ ዝፈንቀሉ ክብርን ሞጐስን ይብጸሓዮም። እንተኾነ ብፍላይ ብመንጽር ኣተሓሳስባ ክረአ እንከሎ ካብ መግዛእቲ ፈሊኻ ዘይረአ፡ ጸረ-ሰላም፡ ጸረ-ልምዓትን ጸረ-ደሞክራስን ኣርዑት ናይ ምፍንቃል ዕማም ኣብ ቅድሜና ተገቲሩ ከም ዘሎ ኣይንዘንግዕ። ጉጅለ ህግደፍ ግና ኮነ ኢሉ ነዞም ህዝብና ድሕሪ ናጽነት ክረኽቦም ዝግበኦ ዝነበሮ ጸጋታት ይነፍጎ ስለ ዘሎ፡ ህዝቢ እውን ካብኡ ዝጽበዮ ፍታሕ የለን’ሞ እቶም ንለውጢ እንቃለስ ዘለና ክንነቕሓሉ ዝግበኣና ዕማም እዩ።

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
የመን፣ ናይ ቱርኪ መርከብ መጥቃዕቲ ወሪዱዋ
Radio Erena: 14 May 2018
ኣብ ቀይሕ ባሕሪ፣ ሑቲ ናብ ዝቖጻጸሮ ወደብ ናይ የመን እተቕንዕ ዝነበረት ናይ ቱርኪ መርከብ፣ መጥቃዕቲ ከምዝወረዳ ዝተፈላለዩ ምንጭታት ዜና ሓቢሮም።
እታ ካብ ወደብ ሖዴዳ ንሰሜን ኣብ እትርከብ ንእሽቶ ወደብ ሳሊፍ መልህቓ ንምውራድ እትዳሎ ዝነበረት መርከብ፣ ካብ ሩስያ ናብ ህዝቢ የመን ዝተላእከ 50 ሽሕ ቶን ስርናይ ጽዒና ምንባሩ'ዩ ተገሊጹ።
እቲ መጥቃዕቲ፣ ካብ ዘይተፈልጡ ወገናት ዝተተኮሰላ ሚሳይል ክኸውን ከምዝኽእል ሓይልታት ናይቲ ብስዑዲ ዓረብ ዝምራሕ ልፍንቲ ሃገራት ዓረብ ይገልጹ።
ይኹን'ምበር ጠንቂ'ቲ ኣብታ መርከብ ዝወረደ ዕንወት፣ካብ ውሽጣ ብዝተፈጥረ ነትጕ ክኸውን ከምዝኽእል'ውን ካልኦት ወገናት ግምታቶም ይህቡ።
እታ መርከብ ድሕሪ'ቲ ዝወረዳ ዕንወት ብመራኽብ ሓይልታት ልፍንቲ ተሳሒባ ናብ ወደብ ጂዛን ናይ ስዑዲ ዓረብ ተጸጊዓ ከምዘላ ተፈሊጡ ኣሎ።
==================


text:
ዋዕሮታት ትግራይ፡ መርኣያ ብቕዓት ደቂ ኣነስትዮ ዓለም!
(ድወት፡ 30-06-2010)
ኣብ ስድሳታት ኣቆፃፅራ ኣውሮፓ እዩ፤ እዚ ናይ ደቂ ኣነስትዮ ምንቅስቓስ ዝተፈላለየ ብርክታት (waves) ሒዙ ጎሊሁ ዝወፅአ። ኣብቲ እዋን ድምፂ ደቂ ኣንስተዮ ዓለም ጎሊሁ ክስማዕ ዝገበረ ታሪካዊ ኩነት ተፈጢሩ ነይሩ። ሸቃሎ ዝተፈላለያ ፋብሪካታት፤ ደቂ ኣነስተዮ ብምዃነን ዝበፅሐን ዝነበረ ዘይፍትሓዊ ክፍሊት ስራሕ፣ ሻራዊ ቁፃርን ሽመትን፣ ዘርእን ሕብሪ ቆርበትን መሰረት ዝገበሩ ብድዐታት ወዘተ መሰረት እምብለይ ዝብል ድምፂ ደቂ ኣነስትዮ ኮይኑ ኣብ ታሪክ ተመዝጊቡ እዩ።
ቅድሚ እዚ ግን ካብ 1909 ዓ.ም.ፈ ጀሚሩ ኣብ ኣሜሪካ ሰፋሕቲ ምንቅስቓስት ይግበሩ ነይሮም እዮም።
መሰረታዊ ክልሰ ሓሳብ ምንቅስቓስ ደቂ ኣነስትዮ፤ ደቂ ኣነስትዮ ኣብ ማሕበራዊ ለውጢ ሓደ ማሕበረሰብ ክህልወን ዝግባእ ግደ ከይሃባ ዝተርፋሉ ማሕበራዊ ቅርፂ ተሰይሩ ብማዕርነት ዝነብራሉ ባይታ ምፍጣር ኣገዳሲ እዩ ዝብል እዩ። ምእንቲ እዙይ ድማ ኣብ ፍልፍል ማእቶት ዝህልወን ዋንነት ክዓዝዝን (control over resources) ንዚኦም ንምጭባጥ ዘኽእል ባይታ ክመዓራረን (access to resources) እሞ በዚ ኣቢልካ እቲ ዝተብሃለ ማሕበራዊ ፀጋ ክሳብ መወዳእታ ምጥቃም ክከኣል ይሕሰብ።
እዚ እቲ ክልሰ ሓሳባዊ ሓቂ እዩ። እዚ ክልሰ ሓሳባዊ ሓቂ እዚ ተግባራዊ ከይኸውን ዝገብሩ ብርክት ዝበሉ ቅርፅታት ማሕበራዊ ስርዓት (social structure) ነይሮም እዮም፤ ኣብ ኩሉ ዓለም። ደቂ ኣነስትዮ ራሻ ዝሰገርኦ ዓብዪ ማሕለኻ ኣብ ታሪክ ይጥቀስ። ፀለምቲ ደቂ ኣንስትዮ ኣሜሪካ ዝሰገርኦ ዕንቅፋት ይጥቀስ። ወዘተ....
ኣብ ዓድና እውን እቲ ዝነበረ ማሕበራዊ ስርዓት ንኹሉ እቲ ሰፊሕ ሓፋሽ ብሓፈሻ፤ ንደቂ ኣነስትዮ ድማ ብፍላይ ሃሳያይ እዩ ነይሩ። ደቂ ኣነስተዮ ድርብ ወፅዓ ይበፅሐን ነይሩ። ቃልሲ ግድን ምስኮነ ድማ መሰልን ማዕርነትንደ ቂ ኣነስትዮ ብዝኾነ ኣካል ኣቢልካ ንደቂ ኣነስትዮ ዝውሃብ ውህበቶ በዓል ልደት ስለዘይኮነ ባዕለን ብደመን ከምፅእኣ ወፊረን። ኣብዚ ገድላዊ ወፍሪ እዚ ነቲ ሕዚ ተረጋጊፁ ዘሎ ሰላም ንምሕሳቡ ዝኸብድ መስዋእቲ ዝከፈላ ደቂ ኣነስትዮ ኣለዋ።
ደቂ ኣነስተዮ ትግራይ፤ ባዕለን እየን ስርዓት ሰሪሐን። ባዕለን እየን ማሕበራዊ ስርዓት ቀይረን። ንዕአን ዝኸውን፣ ኣበርክትአን ዘረጋግፃሉ፣ ዝሓሸተ ህይወት ዝርኣየሉን ልምዓት ማሕበረሰብ ዝብሰረሉን ፀሓይ ብራቕ ብቀይሕ ደመን ኣብሪቐን። እሞ ድማ ኣይትኽእል ኣብዝብል ማሕበራዊ ቅርፂ ኮይነን። ባዕለን እየን ድኽምቲ ንዝበለን ረቲዐን።
ኣብ ናትና ማሕበረሰብ፤ መዓልቲ ደቂ ኣነስትዮ ክኽበር ዘለዎ ዛጊድ ኣብ ዝሓለፍናዮ ብርቱዕ ታሪኻዊ ኩነታት ደቂ ኣንስትዮ ዝሓለፍኦ ጅግንነታዊ ስርሒት ብምልዓል ክኸውን ኣለዎ። ንምንታይሲ ኣብ ህይወት ወዲ ሰብ ኮነ ኣብ ማሕበራዊ ታሪኽ ብሓፈሻ ካብ ታሪክ ንላዕሊ ኣፀቢቑ ከምህር ዝኽእል የለን። ታሪኽ ዘድሊ ንምምሃር እዩ። ታሪኽ ሕዚ ንዘሎ ወለዶ ዝጠቕሞ ካብታ ዝሓለፈት ብኣሉታን ብእወንታን ዝተርኣዩ ተርእዮታት እናወሰደ ኣብ ህይወቱ ዝድመር እወንታዊ ፍልጠት ክህለዎ ምእንታን እዩ። ካልእ ኩሉ ትርፊ እዩ።
ተጋሩ ደቂ ኣነስትዮ ሰብ ቅያ እየን። ህዝቢ ትግራይ ኣብ ሕሉፍ 17 ዓመታት ንዓለም ዘገረመ ዛንታ ኣሕሊፉ እንተተባሂሉ ፍርቂ ናይዚ ቅያ ፍልፍሉ ናይ ደቂ ኣንስተዮ ስርሒት እዩ። ገና ቃልሲ ካብ ብዕሸሉ ብዙሓት ዋዕሮታት ንታሪኽ ዝተርፍ ሽደን ዛንታ ኣመዝጊበን ሓሊፈን እየን። ካብ ማርታ ምጅማር ይከኣል። ካብታ ህይወታ ኣብ ሓደ ዓብዪ ስርሒት ዝሓለፈት። ማርታ ኣብ ጎኒ ዋልልኝ መኮነን ነይራ። ምህርቲ፣ መልከዐኛ መለይ.... ተማሂራ ኣብ ዝሓሸ ህይወት ክትነብር እናኸኣለት ንገድሊ ተበጅያ። ፈላመይቲ ስውእቲ ኣልጋነሽ ምውሳድ ይከኣል። ኣብ በረኻታት ምዕራብ ትግራይ ገና ገድሊ ብኸብዱ እናኸደ እናሃለወ ምእንቲ ናፅነት ደቂ ኣነስትዮን ሓርነታዊ ህይወትን ኣብነት ኮይና። ጓል ፀሃዬ ኣብ በረካታት ሳሕል፤ ንናፅነት ህዝብ ሓው ህዝቢ ኤርትራ ተሰዊኣ። ካብ በረኻታት ደደቢትን ሳሐልን፣ ክሳብ ሴሮን ኣውላዕሎን፣ ካብ ኣግኣዚ ኦፕሬሽን ክሳብ ወፍርታት ጉናን ቴድሮስን፣ ካብ ምቁፅፃር ኣዲስ ኣበባ ኣራት ኪሎ ክሳብ ምፅራይ ምድሪ ኦሮምያ ሶማሌን ሃረርን.............
ደም ደቂ ህዝቢ፣ ህይወት ጓል ኣነስተይቲ ትግራይ ከም ሰቲ እናተረብረበ እዩ ሰላም ተረኺቡ። ዓዲ ቐኒዑ። ስርዓት ተተኺሉ።
1984 ዓ.ም ለካቲት 11 ኣብ ከተማመቐለ እንትኽበር ተጋዳላይ መለስ ዜናዊ ንደቂ ኣነስትዮ ትግራይ ዝገለፀሉ ስሙር ኣገላልፃ ንኣጠቓላሊ ዋዕሮታት ትግራይ ዝኸፈልኦ መስዋእትን ዘይሕለል ፍናንን ህያው ምስክርነት እዩ።
ተጋዳላይ መለስ ደቂ ኣንስትዮ ትግራይ ልክዕ ከምቲ ወዲ ተባዕታይ ሓዊ ዝተፍእ መትረየሱስ ብኢድክን ሓዛ እንትብሃላ ዘሊለን ዝሕዛ፣ ፈንጂ ርገፃ እንትብሃለ ክምስ እናበላ እናረገፃ፣ ኣብ ህጁምን ኵናት ተሓናነቕን ኣትየን ጀነራላት እናውደቓ ክፉእ እዋን እዛ ዓዲ ከምዝሰገራን ናብዚ ሕዚ ዘለናሉ ኩነታት ከምዘሳለያን እዩ ዝገለፀ። እዚአን እተን መስዋእቲ ቅቡል ገይረን ዝወፈራ እንትኾና እተን ኣብ ኣፍ ፀላኢ ኮይነን ንምእማኑ ዘፀግም ቅያ ዝሰርሓ ድማ ገገዝኡ ይቖፀረን።
ወላዲት ትግራይ ንተጋደልቲን ዕላምኦምን፣ ውፍይነቶምን ህዝባውነዮምን ርእየን "እንኳዕ ኣማዓዲና ንርእየኩም ኣይምኾንና" ስለዝበላ ነይሩ ተጋዳላለይ መለስ እውን "ኣንታ ህዝቢ ንስኻስ እንኳዕ እኳ ኣማዓዲና እንርእየካ ኣይምኾንካ። እንኳዕ ካባኻ ተፈጠርና!" ዝበለ።
ህያው ታሪክ ደቂ ኣነስተዮ ትግራይ ኣብ ዘልኣለማዊ ታሪኽ እዛ ዓዲ ብብርቂ ቀለም ተፃሒፉ ክነብር እዩ። ወለዶታት ድማ ግደ ደቂ ኣነስትዮ ኣብ ማሕበራዊ ለውጢ ክንደየናይ ምዃኑ ኣብነት ክደልዩ ሃለሽ ኣይብሉን እዮም። ቅያ ኣዴታቶም ምስኦም ኣሎ። ፍታሕን ትርጉም ማዕርነታዊ ሓድነት ክደልዩ ነዊሕ ኣይኸዱን። ወይ እውን ከምቲ ኣብ ካልእ ዓለም ዝርአ ማዕርነት ግጉይ መንገዲ ሒዙ ኣይኸይድን። ኣዴታቱ እቲ ማጀት እውን ናተን እቲ ኣደባባይ እውን ናተን ምዃኑ ኣረዲኦንኦ እየን፤ ብዘረባ ዘይኮነስ ብተግባር። እዚ መርኣያ ብቕዓት ደቂ ኣነስትዮ ዓለም እውን እዩ።
ክብሪ ንጀጋኑ ዋዕሮታት ትግራይ!
ድምፂ ወያነ ትግራይ
ምንጪ ፅፁይ ሓበሬታ!


text:
ኣቶ ሃይለ ገብሩ ኣባል ማእከላይ ባይቶ ሰልፊ ዲሞክራሲ ህዝቢ ኤርትራ ብ9 ማዝያ 2017 ንኣባላት ሰልፊ ብመንግዲ ኤክትሮኒካዊ መራኸቢ ፖለቲካዊ ኣስተምህሮ ሂቡ። ኣቶ ሃይለ ዓሚቝ ኣስተምህሮ ዝሃበሉ ኣርእስቲ “ጐናዊ ኣተሓሳስባ ንምሕዳስ ሰልፍና ( lateral thinking for renewing our party) » ዝብል እዩ። ንሱ ኣብዚ ኣስተምህሮኡ፡ ኣብ መስርሕ ቃልሲ ሓንሳብ ኣብ ዝሓዝካዮ ኣተሓሳስባ ምድራቕ ዘይኮነ ንዝፍጠር ምዕብልናታት ዝምጥን ዝጋጥሙ ጸገማት ንምፍታሕ ሓድሽ ኣተሓሳስባ ምምዕባል ናይ ዓወት ውሕስነት ምዃኑ ብኣብነታትን ዕዉት ተመኩሮታትን እንዳሰነየ ብዝርዝር ኣብሪሁ።
ኣብ መስርሕ ሓደ ቅኑዕ ኢልካ ዝኣመንካሉ ኣተሓሳስባ ሒዝካ ናብ መድረኽ ምምጻእ ሃናጺ ኮይኑ፡ እንተኾነ « ኣነ ጥራይ እየ ቅኑዕ እቲ ካልእ ግና ግጉይ እዩ » ካብ ዝብል ኣተሓሳስባ ምርሓቕን ንጉዳያት ኣስፊሕካ ምርኣይን ከም ዘድሊ ኣብሪሁ። ብመንጽር እዚ ኣብ ኣርእስቲ ተጠቒሱ ዘሎ ምዕቡል ኣተሓሳስባ ሰባት ኣብ ዝተሰርሐ ጉዳይ ሚዛን ኣብ ምሃብን ምንቃፍን ዘይኮነ ኣካል ናይቲ ምምስርሑ ኮይኖም ከበርክቱ እንከለዉ ናብ ምዕቡል ውጽኢት ከም ዝመርሕ ገሊጹ። ናይ ለውጢ ወናኒ ወይ ተጠቃሚ ክትከውን፡ ኣቐዲምካ ንገዛእ ርእስኻ ክትልውጥ የድሊ ዝበለ ኣቶ ሃይለ ገብሩ፡ እትደልዮ ምዕባለን ለውጥን ካብ ኢድ ካለኦት ምጽባይ ዘይኮነ ናትና ኣበርክቶ ክንሕውስ ናይ ግድን ብዛዕባ ምዃኑ ከኣ ተንቲኑ። ኣተሓሒዙ ድማ ብዛዕባ ኩሉ ጉዳያት ኣቐዲምካ ጽጹይ ሓበሬታ ምርካብ ርትዓዊ መፍትሕታት ንምቕራብ ወሳኒ ምዃኑ ምስ ጠቐሰ ንጉዳያት ደዋዊስካ ብጥቕሉል ምቕራብ ሓጋዚ ከም ዘይኮነ ኣመልኪቱ። ነዚ ብኣብነት ከሰንዮ እንከሎ ድማ « ኣብ ውሽጢ እቲ ግጉይ እንብሎ ቅኑዕ ክህሉ ከም ዝኽእል ምግማትን መሚኻ ክትረኽቦ ምጽዓርን ኣገዳሲ እዩ » ኢሉ።
ድሕሪ እቲ ሰፊሕ መብርሂ ብተሳተፍቲ ዝተፈላለዩ ሕቶታትን ሃነጽቲ ርኢቶታትን ቀሪቦም። እቲ ቀንዲ ዝተንጸባረቐ ከኣ ኣብ ዙርያ « ነዚ ሳይነሳዊ/ስነ-ፍልጠታዊ ኣተሓሳስባ ከመይ ጌርና ምስ ዕለታዊ ህይወት ሰልፍና ነዛምዱ » ዝብል ነይሩ። ኣቶ ሃይለ ኮነ ካልኦት ተሳተፍቲ ኣብዚ ጉዳይ ካብ ዝሃብዎ ርኢቶ ከኣ፡ ነዚ ሳይነሳዊ ሓቂ ኣብ ግብሪ ምውዓል ቅድሚ ኩሉ ደሞክራስያዊ መትከላት ኣጽኒዕካ ምሓዝ ከም ዘድልን እዞም ከም ናይ ብዙሓት ግዝኣትን ናይ ውሑዳት መሰል፡ ደሞክራስያዊ ማእከልነትን ግሉጽነትን ዝኣመሳሉ መትከላት ከየጽናዕካ ዝተሓዝ ኣተሓሳስባ፡ ውሕስነት ከም ዘብየሉን ኣብሪሆም። ተሳተፍቲ፡ ነዞም ደሞክራስያዊ መትከላት ዘለዎም ምእዙዝነትን ሓድሽ ኣተሓሳስባ ንምምንጫውን ዘለዎም ቅሩብነትን ብብሩህ ኣመዝጊቦም። ኣብ ክሊ እዚ ዝኾነ ኣካል ንቕኑዕ ቅኑዕ፡ ንግጉይ ድማ ብድብድቡ ዘይኮነ፡ መተካእታኡ ኣቕሪቡ ግጉይ ናይ ምባል መሰሉ ሕልዊ ምዃኑ ብብሩህ ሰፊሩ።
ኣብ መወዳእታ ተሳተፍቲ ንኣዳለውቲ መደብን ኣስተምህሮ ንዝሃበን ኣመስጊኖም ንመጻኢ እውን ኣገደስቲ እዋናዊ ኣርእስታት እንዳተመርጹ ስሩዕ ውሽጣዊ ሰልፋዊ ኣተሓሳስባ ናይ ምሕያል መስርሕ ኣስተምህሮ ንክቕጽል ለበዋ ኣቕሪቦም።


text:
ፓርክ ኢንዳስትሪ ኮምቦልቻ ተመሪቑ
መቐለ ሓምለ 1/2009(ድወት)ኣብዛ ሃገር ይህነፁ ዘለው ፓርክታት ኢንዳስትሪ ልምዓት ኢንዳስትርን መሓውራዊ ስግግር ቑጠባን ሃገርና ጋህዲ ምዃኑ ዘረጋግፁ’ዮም ክብሉ ቐዳማይ ሚኒስትር ሃይለማርያም ደሳለኝ ገሊፆም።
ሎመዓንቲ ዝተመረቐ ፓርክ ኢንዳስትሪ ኮምቦልቻ ኢትዮጵያ ተመዝግቦ ዘላ ቑጠባዊ ዕብየት መሓውራዊ ለውጢ ይረጋገፅ ከምዘሎ ዘርኢ ምዃኑ’ውን ገሊፆም።
ኣብ ኣዲስ ኣበባ መቐለ፣ ሃዋሳን ኮምቦልቻን ፓርክታት ኢንዳስትሪ ብምህናፅ ኣገልግሎት ሓደ መስኮት ተግባራዊ ብምግባር ንውፅኢታውነቱ ይስራሕ ከምዘሎ’ውን ኣመልኪቶም።
ኣካቢ ቦርድ ኮርፖሬሽን ልምዓት ፓርክታት ኢንዳስትሪ ዶክተር ኣርከበ ዕቑባይ ብወገኖም ፓርክ ኢንዳስትሪ ኮምቦልቻ ኣብ ምህርታት ዓለባን ኣልባሳትን ዝወፍሩ ኩባኒያታት ዘተኣናግድ ምዃኑ ሓቢሮም።
ብምዃኑ ድማ ኩባኒያታት ወፃኢ ብጥንቃቐ ንምሕራይን ሰብ ሃፍቲ ውሽጢ ዓዲ ዘጋጥምዎም ፀገማት ገንዘብ፣ ቴክኖሎጅን ካልኦትን ንምፍታሕ ዘኽእል ማዕቀፍ ከምዝተዳለወ ድማ ተዛሪቦም።
ፈላማይ ምዕራፍ ህንፀቱ ተዛዚሙ ዝተመረቐ ፓርክ ኢንዳስትሪ ኮምቦልቻ ብ90ሚሊዮን ዶላር ወፃኢ ዝተሃነፀ ኾይኑ ን20ሽሕ ሰባት ዕድል ስራሕ ክፈጥር’ዩ።
ኢትዮጵያ ፅባሕ ድማ ፓርክ ኢንዳስትሪ መቐለ ክተመርቕ’ያ።


text:
ገዛኢ ፓርቲ ኢህወዴግን 21 ኣብ ውሽጢ ሃገር ዝንቀሳቀሱ ፓርትታትን ንዘካይድዎ ልዝብ ምድላዎም ቀፂሎም ኣለው።ናይ ፖለቲካ ፓርትታት ናይ ክትዕን ልዝብን ረቂቕ ኣሰራርሓ ሰነድ ኣብዝብል ዝተቐመጡ ነጥብታት’ውን ኣብ ምዝርራብ ከምዘለው ተሓቢሩ።
እቶም ፓርትታት ሎሚ ዓርቢ ኣብ ዝተራኸብሉ እዋን እውን ኣብዚ ሰነድ እዚ ካብ መንጎ ዝተጠቕሱ ሓደ ጉዳይ ናይቲ ልዝብን ክትዕን ዕላማ ተሰማሚዖም ኣለው።
ሓደ ካብቶም 21 ተቓወምቲ ፓርትታት ናይ ዝኾነ ውድብ መላእ ሓድነት ኢትዮጵያ ምኽትል ፕረዝደንት ኣቶ ኣሰፋ ሃብተወልድ ኣብ ስምምዕ ዝተበፅሕሎም ዕላማታት እቲ ልዝብ ከምዚ ክብሉ ገሊፆም።
“ኣብቲ ልዝብ ዝልዓሉ ዝተፈላለዩ ሓሳባት ከም መእተዊ ብምጥቃም መሰረታዊ ምምሕያሽ ዘድልዮም ሕግታትን ኣሰራርሓታትን ክመሓየሹን ክመዓራረዩን ምግባር ሓደ ዕላማ እዩ።ካልኣይ ናይ ፓርትታት ዴሞክራሲያዊ ርክባት ብምህያል ንናይ ሃገርና ንሰላም፣ዴሞክራስን ምዕባለ ዝህልዎም ኣበርኽቶ ምሕያል እዩ።እቲ ህዝቢ ፖለቲካዊ ፓርትታት ዘቕርቡዎም ኣማራጺ ሓሳባትን ዘለዎም መርገፂታትን ተረዲኡ ኣብ ፍልጠትን ሓበሬታን ተመስሪቱ ንክቀሳቐስ ዘኽእሎ ምቹእ ኩነታት ምፍጣር፣ሃገራዊ ምርድዳእ ምፍጣር፣ስርዓት ብዙህነት ፓርቲ ምሕያል፣ናይ ሃገርና ፖለቲካዊ ሃዋህው ፀገማት ብምልላይ መፍትሒ ክርከቦም ምግባር ዝሉ እዮም ዝተሰማማዕናሎም።”
እቶም ፓርትታት ዝዘራርብሉ ሰነድ ክሳብ ሕዚ ይፅዋዕ ዘሎ ናይ ፖለቲካ ፓርትታት ናይ ክትዕን ልዝብን ናይ ኣሰራርሓ ረቂቕ ሰነድ ዝብል እዩ።እዚ ንርእሱ ግን ዝርርብ ይግበረሉ ከምዘሎ ኣቶ ኣሰፋ ገሊፆም ኣለው።
ኣብዝን ካልኦት ዝተረፉ ዛዕባታትን ንምዝርራብ ንዝቕፅል ሓሙስ 30 ለካቲት 2009 ዓ/ም ቆፀሮ ተታሒዙ ከምዘሎ ተፈሊጡ’ሎ።
ምሉእ ትሕዝቶ ኣብዚ ምስማዕ ይክኣል።


text:
አቦ መንበር ተቓዋሚ ፓርቲ መድረኽ ዝኾኑ ፕሮፌሰር በየነ ጴጥሮስ ብወገኖም እዚ ናይ ኢትዮጵያ ሞዕዳም ሎሚ ብዘመነ ኢህወዴግ ዝኾነ ሓድሽ ነገር ዘይኾነ ኢትዮጵያ ካብ ጥንቲ ፍልጥትን ግንንትን ሃገር እያ ኢሎም።
ብመዓረግ ሚኒስተር ናይቶም ቀዳማይ ሚኒስተር ፍሉይ ልዑኽ አምባሳደር ብርሃነ ገብረክርስቶስ ንኮርፐረሽን ብሮድካስቲንግ ኢትዮጵያ ከምዝበልዎ እቲ ዕድመ እታ ሃገር ትልወጥ ከምዘላ ዘርእይ መግለጺታት ሓደ እዩ ኢሎም።
ኢትዮጵያዊ ዶ/ር ቴድሮስ አድሓኖም ንውዱብ ጥዕና ዓለም ዳሬክተር ኮይኖም ምምራጾም ብዝምልከት ዝተዛረቡ አምባሳደር ብርሃነ እታ ሃገር እንተለወጠት ምምጽኣ ዘረጋግጹ ዝበልዎም ቀዳማይ ሚኒስትር ሃይለማርያም ደሳለኝ ጽባሕ አብ ጣልያን ዝጅመር አኼባ ሸውዓተ ብኢንዳስትሪ ዝማዕበላ ሃገራት ጋሻ ኮይኖም ካብ ዝተዓደሙ ሒደት ሃገራት አፍሪቃ ምኳኖም’ዩ ኢሎም።
እዚ ምዕዳም ቀዳማይ ሚኒስትር ሃይለማርያም ደሳለኝ ኣብ አኼባ ሃገራት G-7 ብዝምልከት ርእይትኦም ክህቡ ካብ ድምጺ ኣሜሪካ ዝቀረበሎም ሕቶ አቦ መንበር ተቓዋሚ ፓርቲ መድረኽ ፕሮፌሰር በየነ ጴጥሮስ መጀመርያ ንሃልኪ ፕሮፖጋንዳ እንተዘይኾይኑ ኢትዮጵያ ጥራይ ኣይኮነትን ተዓዲማ ድሕሪ ምባል ኢትዮጵያ አፍልጦ ምርካባ ዕብየታ ገና ሎሚ ብዘመነ ኢህወዴግ ዝተረኽበ ኣይኾነን ኢሎም።


text:
ሱዳንን ደቡብ ሱዳንን ቅድሚ 9 ነሓሰ ቅድሚ ኣዋጅ ናፅነት ደቡብ ንኣሳሓሓብቲ ነጥቢታት ተዛትዮም ንከድቅሱ ዘኽእሎም ናይ መወዳእታ መድረኽ ልዝብ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ከፊቶም።
ሓዳስ ሃገረ ደቡብ ሱዳን ንክትውለድ ሰለስተ ሰሙን ጥራሕ‘ዩ ተሪፉ ዘሎ።እንተኾነ ምስ ሱዳን ዘይተፈትሑ ተባራዒ ኣጀንዳታት ኣለዋ።ምምቃል ኣታዊ መሸጣ ነዳዲ ዘይቲ፣መን‘ዩ ዜጋ ክልቲኤን ሃገራት ክኸውን ዝኽእል ዝብሉ ገለ ካብ‘ቶም ኣካታዕቲ ነጥቢታት‘ዮም።
ሸምጋላይ‘ቲ ልዝብ ፕረዚደንት ደቡብ ኣፍሪቃ ዝነበሩ ታቦ እምቤኪ፣ሕጊ እቲ መድረኽ ልዝብ፣ናብ ስምምዕነት ክሳብ ዘይተበፅሐ፣ወከልቲ ክልቲኦም ወገናት ካብ ኣዲስ ኣበባ ከይወፁ ዝብል‘ዩ ይብሉ።
እምቤኪ ወሲኾም ”ናብ ውሳነ ክበፅሑ ዘለዎም ብርክት ዝበሉ ነጥቢታት ኣለው።ብየማነይን ብፀጋመይን ዘለው ወኪላት ዝበልዎ ሓደ ነገር ኣሎ።ክሳብ ንሰማማዕ ኣብ‘ዚ ሰደቃ ልዝብ ክንስየም ኣለና ዝብል’ዩ” ኢሎም።
ኣብ‘ቲ መድረኽ ልዝብ ይሳተፉ ዘለው ወከልቲ ንቪኦኤ ሎሚ ከምዝገለፅዎ እቲ ከቢድ መካትዒ ነጥቢ፣መቀሎ መሸጣ ነዳዲ-ዘይቲ‘ዩ ኢሎም።ደቡባውያን ኣብ ሞንጎና ናይ ንግዲ ርክብ‘ዩ ክህሉ ዝግባእ ክብሉ ከለው፣ሰሜናውያን ግና እንተዘይተማቂልና እቲ ናብ ወደብ ሱዳን ዝሓልፍ ነዳዲ ደቡብ ሱዳን ክንዓፅዎ ኢና ኢሎም የፈራርሑ።


text:
ብጭቃን በዝሒ ዝናብን ተዋሒጡ ዝነበረ ወርሓት ክረምቲ ተዛዚሙ ወርሓት ቀውዒ እንትኣቱ ኩነታት ኣየር ተለዊጡ መሬት ሒዛቶ ዝነበረት ለምለም እናደረቐ ይኸይድ። ነዚ ወቕቲ ብሃንቀውታ ክፅበ ዝፀንሐ ሓረስታይ ድማ ዝራእቱ ዓፂዱ ብምኹልሳስ ዓውዲ ኣውፂኡ ኣብ ሃይሃይታ መኽየዳ ዓውዲ ይፅመድ። ኣብዚ እዋን ሓረስታይ ብዛዕባ እቲ ወቕትን ብዛዕባ እቶም ዝፈትዎም ኣብዑሩን እናልዐለ ስርሑ ዘሳልጠሎም ስነ ቃላት ኣለውዎ። እቶም ስነ ቃላት ወነ ሓረስታይ እናበረታትዑ መንፈስ ድኻም ከይፍጠር ዝሕግዙ መሳለጥቲ ስራሕ እንትኾኑ ናይ ባዕሎም ፍሉይ መልክዕ ኣበሃህላን ኣከዋውናን ኣለዎም። መብዛሕትኦም ድማ እዋን ቀውዒ ከም ዝኣተወን ዝበፅሐ እኽሊ ምእካብ ከም ዝተጀመረን ዘመላኽቱ እዮም። ሓረስታይ ትግራይ ኣብ እዋን ዓውዲ ዝጥቀመሎም ስነ-ቃላት (ግጥምታት) ዋላ እኳ ብዙሓት እንተኾኑ ኣብ መብዛሕትኡ ከባብታት ትግራይ ብበዝሒ ካብ ዝንገሩ ነቶም ውሱናት ጨሊፍና ከም ዝስዕብ ኣቕሪብናልኩም ኣለና፡፡
ወሆየ ወሆየ (2) ኣታ በዓል ብዕራየ
ምቕማጥካ ላዕላየ
ከብለዐካ ጮማ
ኣታ በዓል ብዕራየ
ከስትየካ ዶ ፅራየ
ብዕራይ ዘይብሉ ሰብ
እንዳ ሃፍታም ይዕሰብ
ብዕራይ ዘለዎ ሰብ
መመሪፁ ይዋሰብ
****************
ብዕራየ ወዲ ላሕምናየ
ናትካ ቅጫ ናይ እኖኻ ጠስሚየ
ሓዊስካ ሓዋዊስካ ዘለዎ ጣዕሚየ
***********
ብዕራየ፣ ብዕራየ ኣንታ ቀላቢየ
ኣንታ ከዳንየ
ሰየ ሰየ ንካልኦት ሕማም ንዓይ ፈውሰየ
************
ብዕራየ፣ ብዕራየ ሸኾና ጥርሞ
ምንጉድኡ ጎልጎል ዘየዒሞ
ክፀርገልካ ባዕለይ ብገዚፍ ጎዞሞ
በዓል ጉራ ፃዕዱ
መመሊእኹም ኪዱ
ዓውዲ ኣይተሕምዱ። ዝብሉ ስነ ቃላት እናስታወስና
ሰናይ ቀውዒ ንክኾን ንምነ፡፡
ፍልፍል ስነ ቃል ህዝቢ


text:
መንበሪ-ገዛ
1-3 ክፍልታትን ክሽነን ኣብ 2-3 መንበሪ ቤት ልሙድ እዩ፡ ግን ከኣ ኣብ ሰርቪስን ቪላታትንውን ኣሎ። እተን ዝዓበያ ናይ ኪራይ ኣባይቲ ትካላት እዘን ዚስዕባ እየን፤
Lindesbergsbostäder,
Egeryds,
Samuel Karlsson fastigheter,
Byggnadsfirman Lund ከምኡውን ካልኦት ነኣሽቱ ትካላት።
ኣብቲ ናይ
ሊንደስበርይ ወብሳይት ኣብ ትሕቲ ለቫ ወይ ቡ ሓበሬታ ኣሎ።
ካልእ ቋንቋታት ዝዛረቡ ተቐማጦ መን ኣለዉ ኣብቲ ቦታ
ዓረብ፡ ኩርድ፡ ሶማሊ፡ ዳሪ፡ ቦስንያ፡ ትግርኛ፡ ኪሩንዲ፡ ካረንን ካልኦትን።
ማሕበራትን ምትእኻባትን
ናይ ሊንደስበርይ ኮምዩን ብዙሕ ስፖርታዊ ማሕበራት ኣለዎ። እቲ ዝዓበየ ናብ ኵዕሶ እግርን ኢድን፡ ቮሊቦልን ጁዱን ዘተኮረ እዩ። እቲ ናይ
ሊንደስበርይ ኣረና፡ ብዙሓት ስፖርተኛታት እዮም ዚዕለሙሉ፡ ኩሉግዜ ድማ በቶም ኣብ ስፖርት ዝግደሱ መንእሰያትን ዓበይትን ምስ መልአ እዩ።
ናይ ሶማል ማሕበርን ናይ ኣፍሪቃ ባህላዊ ማሕበርን ኣሎ። ሊንደስበርይ ጥቓቲ ብዙሕ ሃይማኖታውን ባህላውን ማሕበራት ዘለዎ ከተማ ኦረብሩ እዩ።
ሽወደናዊት ቤትክርስትያንን ክሪስቲን ቤትክርስትያንን ከምኡውን ናይ ፐንተኮስት ቤትክርስትያን ነቶም ሓደስቲ መጻእቲ ስደተኛታት ኣብ ሰሙን ሓደ ግዜ ኣኼባ ይገብራሎም። ቀዪሕ መስቀል ድማ ናይ ትምህርትን ቋንቋ ሽወደንን ንደቀንስትዮ ድማ ኢደጥበብን ተቕርብ።
ኣብቲ ብዙሓት ሓደስቲ መጻእቲ ዝነብሩሉ ቦታ ናይ ቛንቋ ሽወደን ስልጠና ዚህብ መራኸቢ ቦታ ኣሎ። ነቶም ካብ ወለዶም ትምህርታዊ ደገፍ ኪረኽቡ ዘይክእሉ ህጻንት ሓገዝ ኣሎ። እተፈላለያ መጽናዕቲ ጉጅለታት ንከም ኣብነት ንደሞክራስን ናይ ምዝዋር ማኪና ተዮሪን ዚምልከት ኣኼባ የዳሉዋ። ገለ ጸገማት ንኸይህሉ ወይ ምይይጥ ዘድልዮ ጉዳይ ንኸይህሉ ድማ ንተኻረይትን ኣካረይትን ናይ ኣኼባ ቦታ ኣሎ። ናይ ጸሎት ቦታውን ኣሎ።
ኣብቲ ከባቢ ብቐረባ እንታይ ይርከብ
ኣብ ሊንደስበርይ ቤትጽሕፈት ዕዮ ኣሎ፡ ከምኡውን ናይ ቀረጽ በዓል ስልጣን፡ ናይ ጥሮታ በዓል ስልጣንን ናይ መድህን ቤትጽሕፈትን ኣገልጎት ቤትጽሕፈት ኣሎ። እቲ ኣብ ሊንደስበርይ ዘሎ ቤትንባብ ኣብ ስቱሮ፡ ፍረቪን ፈሊንግስብሩን ቅርንጫፍ ኣለዎ። ናይቲ ኮምዩን ማሕበራዊ ኣገልግሎት ኣብ ሊንደስበርይ ይርከብ።
ኣብኡ ብዙሕ ግሮሰሪታት ንኣብነት ሊድል፡ ኢካ፡ ሀምሾፕን ዊሊስን ኣሎ። ኣብቲ ኮምዩንን ኣብ ኦረብሩን ፍሉይ ናይ ማእከላይ ምብራቕ ግሮሰሪታትን ሰከንድሃንድ ቡቲካትን ይርከብ።
ኢከያ ካብ ሊንደስበርይ 50 ኪሎመተር ርሒቑ ይርከብ።
ኣገልጎት ክንክን ወይ ሕብሐባ ቆልዑ
ኣብ ኩሉ ዓበይቲ ከተማታት ኣብያተትምህርቲ ህጻናት ኣሎ። ኣብ ሊንደስበርይ ናይ ስድራቤት ማእከል፡ ንሱ ከኣ ናይቶም ወለዲ ኪኾኑ ዝዳለዉ ዘለዉን ናይቶም ካብ 0-6 ዝዕድመኦም ህጻናትን መራኸቢ እዩ። ኣብኡ ምስ ሰባት ክትላለን፡ ቡን ክትሰትን፡ ብዛዕባ ንወላዲ ዘጋጥሞ ብድሆታት ደገፍን ሓገዝን ክትረክብ ትኽእል።
ናይ መባእታን ካልኣይን ደረጃን ኣብያተ-ትምህርቲ
ኣብ ሊንደስበርይ ኮሙናዊ ካልኣይ ደረጃ ቤትትምህርቲ ኣሎ - ሊንደስስኩላን። እቲ ቤትትምህርቲ ንተመሃሮ ናይ ኮለጅ ምድላውን ናይ ሞያ ምድላውን መደባት የቕርብ። ኣብቲ ቤትትምህርቲ ብድምር 14 ሃገራዊ መደባት ኣሎ። እንታይ ዓይነት ፕሮግራም መሪጽካ ብዘየገድስ ንትምህርትን ስፖርት መደባትን ክትሕውሶ ትኽእል ኢኻ። ነቶም ብዘይካ ሽወደን ካልእ ናይ ኣደ ቋንቋ ዘለዎምን ኣብ ካልኣይ ደረጃ ሃገራዊ ፕሮግራም ንኺሳተፉ ዝደልዩን፡ ናይ ቋንቋ መእተዊ ትምህርቲ (SI) ኣለዎም። እዚ ነቶም ኣብ ኮለጅ ኪቕጽሉ ዚደልዩ ወይ ሞያዊ ስልጠና ኪህሉዎም ዚደልዩ ጠቓሚ እዩ።
ኣብ ሊንደስበርይ፡ ስቱሮን ፍረቪን መባእታ ቤትትምህርቲ (ላዕለዋይ ደረጃ) ኣሎ። ታሕተዋይን መለስተኛን ደረጃ ኣብ ኩለን ዓበይቲ ከተማታት ኣሎ።
ዕድላት ትምህርቲ
ናይ ስራሕ ዕዳጋ ምምሕዳር፡ ማሱግነን፡ ናይ ሊንደስበርይ ኮምዩን ለርሰንትሩም እዩ። ከም መራኸቢ ቦታ፡ ደላላን ሞቶርን የገልግል - ንስራሕን ትምህርትን።
ማሱግነን ናይዚ ዚስዕብ ሓላፍነት ይወስድ፤
- ትምህርቲ ንዓበይቲ ብመባእታውን ካልኣይ ደረጃን ጽፍሒ
- ቋንቋ ሽወደን ንወጻእተኛታት
- ምቕባል ስደተኛታት
- ፍሉይ ትምህርቲ ንዓበይቲ
- ሞያዊ ስልጠና፡ ዪርከስቩክስ
- ሞያዊ ስልጠና ኮለጅ
- ምትሕብባር ትምህርቲ ኮለጅ
- ናይ ኮሚሽን ስልጠና
- ናይ ስራሕ ዕዳጋ ስልጠና
ናይ ስራሕ ዕዳጋ ኣሃዱ ኣብ ማሱግነን ዚርከብ ነብሱ ዝኸኣለ ኣሃዱ እዩ። ኣብኡ ምስቶም ንሓዋሩ ኣብ ጥቓ ስራሕን ትምህርትን ኪኾኑ ዚደልዩ ስራሕን ደገፍን ዚደልዩ ሰባት ኮንካ እዩ ዚስራሕ።
Fellingsbro folkhögskola ናይ ፈሊንግስብሩ ህዝባዊ ኮለጅ ነቶም ኣብ ማሱግነን ዘለዉ ወጻእተኛኣታት ሓፈሻዊ ኮርሳት ኣለዎ።
እቲ ኮምዩን ምስ እተፈላለያ ናይ ኦረብሩ ወረዳ ኮምዩናት ብምትሕብባር ብቛንቋ ኣደ ዚወሃብ ናብ ሕብረተሰ ምልላይ ዝዓለመ ስልጠና ይህብ።
ኣገልጎት ጥዕና
ኣብ ሊንደስበርይን ስቱሮን ፈርቪን ፈሊንግስብሩን፡ ማእከል ጥዕናን ናይ ስኒ ሕክምናን ኣሎ። ኣብ ሊንደስበርይ፡ ሆስፒታል ምስ መቐበሊ ህጹጽ ረድኤትን ክኢላታትን ኣሎ። ከምኡውን ናይ ኣደታትን ህጻናትን ክሊኒክ ኣሎ። ኣብ ኦረብሩ ናይ ዩኒቨርሲቲ ሆስፒታል ኣሎ።
ናይ ቋንቋ ድግፍ-ተርጓሚ ምርካብ
ናይ ቋንቋ ተርጓማይ ካብቲ ናይዚ ወረዳ ዝኾነ ኦረብሩ ኢና እነምጽእ። ብኣካልን ብተለፎንን ተርጓማይ ኪምደብ ይኽእል። ንብዙሕ ቋንቋታት ዚትርጉሙ ብዙሓት ተርጎምቲ ኣለዉ።
ኣገልግሎት መጎዓዝያ
ናይ በርይስላገን ባቡር ኣብ ሊንደስበርይ፡ ስቶሮን ፍረቪን ደው ይብልን ነቲ ኮምዩን ድማ የገልግልን። ኣብ መንጎ ኦረብሩን ካልኦት ክፋላት ናይቲ ኮምዩንን ናይ ኣውቶቡስ ኣገልግሎት ኣሎ። ግሩም መራኸቢታት ብምህላዉ ናብ ሓደ ቦታ በጺሕካ ምምላስ ቀሊል እዩ።
ስራሕን ትካላት ናይ ምምስራት ተኽእሎታትን
ካብቶም ብሕታውያን ሰክተራት እተን ዝዓበያ ወሃብቲ ስራሕ፤
Meritor,
BillerudKorsnäs Frövi, Korsnäs Rockhammar AB,
Nammo LIAB AB,
PorPac AB,
Linde Maskiner AB. እየን። ኣብ ውሽጢ ህዝባዊ ሰክተር፡ ሊንደስበርይ ኮምዩንን ሊንደስበርይ ሆስፒታልን ኣገደስቲ ናይ ስራሕ ቦታታትን ብዙሕ ሰራሕተኛታት ዘለወንን እየን።
እቲ ኮምዩን ናይ ውልቅን ባዕላውን ኮንሳልተሽን ንምጅማር ናይ ጉጅለ ሓበሬታ የቕርብ።


text:
ምጥራዝ ኣፈሪቃውያን ስደተኛታት ካብ እስራኤል ተናዊሑ
መንግስቲ እስራኤል ኣብ ሃገሩ ዝርከቡ ኣፍሪቃውያን ስደተኛታት ክሳብ መወዳእታ ወርሒ መጋቢት ብፍቓዶም ናብ ሃገሮም ወይ ካልእ ሳልሰይቲ ሃገር እንተዘይከይዶም ንዘይተወሰነ ግዜ ክእሰሩ ከምዝኽእሉ ከጠንቅቕ ጸኒሑ ነይሩ።
እዚ ናብ ሳልሰይቲ ሃገር ምኻድ ወይ ከኣ ንዘይተወሰነ ግዜ ምእሳር ዝብል መደብ፡ ጠበቓታት ስደተኛታት ይግባይ ስለዝበልሉ መንግስቲ እስራኤል ተወሳኺ መብርሂ ከቕርብ ንትማሊ ዕድል ተዋሂቡዎ ነይሩ።
ኮይኑ ግና መንግስቲ ዳግም ተወሳኺ ክልተ ሰሙን ክወሃቦ ንቤት ፍርዲ ስለዝሓተተ እቲ ውሳኔ ን10 መዓልታት ተናዊሑ ኣሎ።
መንግስቲ እስራኤል ዕቑባ ንዝሓተቱ ሰባት ኣብ ኢምግሬሽን ክረኽቡዎ ዝግባእ ኣገልግሎት የጽንዖን መፍትሒ የናድየሉ ከምዘሎን'ኳ እንተገለጸ ዛጊት ግን ርጡብ ሓበሬታ የሎን።
እዚ ከምዚ ኢሉ እንከሎ፤ ስደተኛታት ድምጾም ንኸስምዑ ዝሕግዙን ንስደተኛታት ዝድገፉን ብእስራኤላውያን ዝተወደቡ ዝተፈላለዩ ሰላማዊ ስልፍታትን በብእዋኑ ይካየዱ ኣለዉ።
ኣብ እስራኤል ተረኺባ ነቶም ስደተኛታት እትሕለቕ ዘላ፡ ዳይሬክተር ሓልዮት ሰብኣዊ መሰላት ኤርትራ ኤልሳ ጭሩም "እዚ ጽልዋ ማሕበረሰብ ዓለም፤ ዘይተሓለለ ደገፍ ተጣበቕቲ ሰብኣዊ መሰላትን ጽዕጹዕ ሰላማዊ ሰለፍታት ዜጋታት እስራኤልን ንዉሳነን መርገጽን መንግስቲ እስራኤል ኣብ ልዕሊ ስደተኛታት ሙሉእ ንሙሉእ ክቕይሮ'ዩ እኳ እንተዘይበልና ከመሓይሾን መሰል ስደተኛታት ብመጠኑ ከሐሉን ይኽእል'ዩ ዝብል እምነት ኣሎኒ"ትብል።
እዚ ውሳኔ፡ ኣብ'ቲ ፕረዚደንት እታ ሃገር ቤንጃሚን ነታንያሁ " እስራኤል ብዘይሕጋውያን ስደተኛታት ከተዕለቕልቕ ስቕ ኢልና ኣይንዕዘብን ኢና። ስለዚ ዶባትና ክንዓጹን ሃገርና ከነኽብርን ግዴታና'ዩ" ዝብለሉ ዘሎ እዋን ቤት ፍርዲ እስራኤል ዝስዕብ ሰሙን ናይ መወዳእታ ውሳኒኡ ክህብ ትጽቢት እግበረሉ።


text:
እገዳካብዳግመ-ምእታው
Återreseförbud – tigrinska
ኣብ ውሽጢ እቲ ዝተወሰነልኩም እዋን ካብ ሽወደን ምስዘይትወጹ ዳግማይ ናብ’ዛ ሃገር ከይትኣትዉ እገዳ ክብየነልኩም ይኽእል እዩ። ከምኡ ምስዝኸውን፡ ንዝተወሰነ እዋን ናብ ሃገራት ዞባ ሸንገን ይኹን ናብ ሩማንያ፡ ቡልጋሪያ ወይ ክሮኤሽያ ክትምለሱ ኣይክትኽእሉን ኢኹም። ትካል ምክትታል ጉዳይ ስደተኛታት ሽወደን ካብ’ታ ሃገር ብወለንታኹም ክትወጹ ከምእትኽኡ ክኣምን ምስዘይክእል እውን ናይ ዳግመ-ምእታው እገዳ ኪብየነልኩም ይኽእል።
- አማርኛ (amhariska)
- العربية (arabiska)
- Azərbaycanca (azerbajdzjanska)
- ب ه سۆرانی (sorani)
- English (engelska)
- Español (spanska)
- پارسی (persiska)
- Français (franska)
- Bosanski, hrvatski, srpski (kroatiska)
- Հայերեն (armeniska)
- Kurmancî (kurmandji)
- MoHroл xэл (mongoliska)
- يه دری (dari)
- پښتو (pashto)
- Arlijan (romani arli)
- Pycckий (ryska)
- Af soomaali (somaliska)
- Shqip (albanska)
- Swedish (svenska)
- Oʻzbek (uzbekiska)
ናብ ሽወደን ከይትኣትዉ ዝኽልክል ብቕጽበት ዝትግበር ውሳኔ ምስዝወሃበኩም፡ ናይ ዳግመ-ምእታው እገዳ እውን ግድን ክምልከተኩም እዩ።
ምስካልኦትምኽንያታትዝተኣሳሰረናይዳግመ-ምእታውእገዳ
ትካል ምክትታል ጉዳይ ስደተኛታት ሽወደን ካብ’ታ ሃገር ብወለንታኹም ክትወጹ ከምእትኽኡ ክኣምን ምስዘይክእል፡ እንተላይ ንዞባ ሸንገን ዘጠቓልልን ንሓሙሽተ ዓመታት ዝጸንሕን ናይ ዳግመ-ምእታው እገዳ ኪብይነልኩም ይኽእል እዩ። ኣብነት ንምጥቃስ ዝኣክል፡ ብምኽንያት ሓደ ካብ’ዞም ዝስዕቡ ምኽንያታት ናይ ዳግመ-ምእታው እገዳ ኪውሰነልኩም ይኽእል፦
- ኣቐዲምኩም ተሓቢእኩም እንተኔርኩም፣
- ካብ ሽወደን ክትወጹ ድልየት ከምዘይብልኩም ምስእትገልጹ፣
- ብዛዕባ መንነትኩም ግጉይ ሓበሬታ ምስእትህቡ ወይ ንትካል ምክትታል ጉዳይ ስደተኛታት ብዛዕባ መንነትኩም ቅኑዕ ሓበሬታ ንኽስንድ ምስዘይትተሓባበርዎ፣
- ደይ-መደይ ኢልኩም ዘይቅኑዕ ሓበሬታ ምስእትህቡ ወይ ኣገዳሲ ሓበሬታ ምስእትጐስዩ፣ ወይ ድማ
- ክሳብ ማእሰርቲ ኣብ ዘብጽሕ ገበን ምስእትፍጽሙ።
ብምኽንያት ሓደ ካብ’ዞም ኣብ ላዕሊ ተዘርዚሮም ዘለዉ ምኽንያታት ናይ ዳግመ-ምእታው እገዳ ምስዝብየነልኩም ነቲ ብወለንታ ንኽትምለሱ ኪወሃብኩም ዝግባእ ዝነበረ ናይ ግዜ ዕድል ብምኽሳር፡ ብቐጥታ ክትብገሱ ክትግደዱ ኢኹም።
ነቲ ብወለንታ ንኽትምለሱ ኪወሃብኩም ዝግባእ ዝነበረ ናይ ግዜ ዕድል ብምኽሳር ማለት፡ ነቲ ብመገዲ ትካል ምክትታል ጉዳይ ስደተኛታት ኪወሃበኩም ዝግባእ ዝነበረ መንበሪ ቦታን ገንዘባዊ ሓገዝን ድማ ምኽሳር ማለት እዩ። (ህጻናት ዘለውወን ስድራ-ቤታት ገና ተጠቀምቲ መዓልታዊ ኣበል ክዀና፡ ከምኡ’ውን ካብ ሽወደን ክሳብ ዝወጻ ኣብ’ቲ ትካል ምክትታል ጉዳይ ስደተኛታት ዝሃበን መንበሪ ቦታ ክጸንሓ ይኽእላ።)
ንወለንታዊምምላስተባሂሉንዝወሃብናይግዜገደብምኽባር
እቲ ዝግብኣኩም ውሳኔ ሓንሳብ ምስተዋህበ (ኣብ ደረጃ ተፈጻምነት ምስበጽሐ)፡ ካብ ክልተ ክሳብ ኣርባዕተ ሰሙናት ኣብ ዝኣክል እዋን ካብ ሽወደን ክትወጹ ይግባእ። ክንደይ ዝኣክል ናይ ግዜ ዕድል ከምዘለኩም ኣብ’ቲ ናይ ውሳኔ ደብዳቤ ይጥቀስ እዩ።
ብፍልይ ዝበሉ ምኽንያታት ምስዝህልዉኹም፡ ካብ’ዛ ሃገር ንኽትወጹ ተወሳኺ ግዜ ኪወሃበኩም ይከኣል እዩ። ተወሳኺ ግዜ ምስዘድልየኩም፡ ንትካል ምክትታል ጉዳይ ስደተኛታት ኣብ ዝሓጸረ እዋን ከተፍልጥዎ ይግባእ።
ቅድሚ ካብ’ዛ ሃገር ምውጻእኩም፡ ትካል ምክትታል ጉዳይ ስደተኛታት ምብጋስኩምዘረጋግጽሰርቲፊኬይት ክህበኩም እዩ። ንትካል ምክትታል ጉዳይ ስደተኛታት ካብ’ዛ ሃገር ከምዝወጻእኩም ንኸተረጋግጹሉ፡ ብነቝጣ ምክትታል ዶባት ሃገረ-ሽወደን ኣብ እትሓልፉሉ እዋን ነዚ ሰርቲፊኬይት እዚ ኣረክብዎ። ምናልባሽ ብገለ ምኽንያት ነዚ ሰርቲፊኬይት እዚ ምስዘይተረክብዎ እውን፡ ኣብ ግዜኹም ካብ ሽወደን ከምዝወጻእኩም እተረጋግጹሉ መገዲ ኣሎ። ንኣብነት፡ ናይ መጓዓዝያ ትኬትኩም ወይ ኣብ ፓስፖርትኹም ዝተሃርመ ማሕተም ብምርኣይ። ዶብ ሽወደን ሰጊርኩም ከምዝወጻእኩም ንምርግጋጽ ኣብ ዝዀነ ይኹን ኣብ ጥቓኹም ዝርከብ ኤምባሲ ድዩስ ጠቕላሊ ቈንስላዊ ቤት-ጽሕፈት ናይ ሽወደን ዘለኩም ጭብጢ ኣቕርቡ። ንቅዳሕ ናይ መረጋገጺ ሰነድኩም ብመገዲ ፖስታ ናብ ትካል ምክትታል ጉዳይ ስደተኛታት ክትሰዱ እውን ዝከኣል እዩ። እገዳ ዳግመ-ምእታው ክብየነልኩም ድልየት ምስዘይህልወኩም፡ ካብ ሃገረ-ሽወደን ኣብ እዋንኩም ከምዝወጻእኩም ናይ ምርግጋጽ ሓላፍነት ኣለኩም።
ኣብ’ቲ ዝተወሰነልኩም እዋን ካብ ሽወደን ከምዝወጻእኩም ብጭብጢ ከተረጋግጹ ክሳብ ዝኸኣልኩም፡ ትካል ምክትታል ጉዳይ ስደተኛታት ነቲ ወሲንልኩም ዝጸንሐ ናይ ዳግመ-ምእታው እገዳ ካባኹም ዘየልዕለሉ ምኽንያት የልቦን።
ናጻ - ካብናይዳግመ-ምእታውእገዳ
ትካል ምክትታል ጉዳይ ስደተኛታት ንገለ ውልቃውያን ኵነታትኩም ኣብ ግምት ብምእታው ካብ እገዳ ዳግመ-ምእታው ናጻ ንኽትኰኑ ኪውስነልኩም ይኽእል እዩ። እዚ ዝዀነሉ ኣጋጣሚ፡ ንኣብነት፡ ኣብ ሓንቲ ካብ ሃገራት ናይ ዞባ ሸንገን ከቐምጦም ዝኽእል መንበሪ ፍቓድ ዘለዎም ደቂ ምስዝህልዉኹም።
እዘንዝስዕባሃገራትብውዕልሸንገንዝቕየዳእየን
ኦስትሪያ፡ ቤልጅዩም፡ ቸክ ሪፓብሊክ፡ ዴንማርክ፡ ኢስቶኒያ፡ ፊንላንድ፡ ፈረንሳ፡ ጀርመን፡ ግሪኽ፡ ሃንጋሪ፡ ኣይስላንድ፡ ኢጣልያ፡ ላትቪያ፡ ሊክተንስተይን፡ ሊቱዋኒያ፡ ላግዘምበርግ፡ ማልታ፡ ኔዘርላንድስ፡ ኖርወይ፡ ፖላንድ፡ ፖርቱጋል፡ ስሎቫኪያ፡ ስሎቬንያ፡ ‘ስጳኛ፡ ሽወደንን ስዊዘርላንድን።


text:
ኣብ ውጥንን ኣሠራርሓን ባጀት ዘተኮረ ኣስተምህሮ ተዋሂቡ!
“እመቦ አሐዱ እምኔክሙ ዘይፈቅድ ይሕንፅ ማኅፈደ አኮኑ ይቀድም ወይነብር ወየሐስብ ፃዕፃዖ እመቦ ዘየአክሎ ከም ይሣርር መሠረቶ . . . / ካባኻትኩም ግምቢ ኺሠርሕ ዚደሊ እሞ ንምውድኡ ዚኣኽሎ ገንዘብ እንተ ኣለዎ ቅድም ተቐሚጡ ዘይጽብጽብ እንታዋይ እዩ፧ . . . ” ሉቃ. 14፡28-29 ብዝብል መሪሕ ቃል ኣስተምህሮ ተዋሂቡ።
እቲ ካብ ዕለት 14-16 ኅዳር 2010 ዓ.ም. ብኽፍሊ ፋይናንስ መንበረ ፓትርያርክ ንኵሎም ኃለፍትን ጸሓፍትን ሃገረ ስብከታትን ክፍልታት መንበረ ፓትርያርክን ዝተዋህበ ኣስተምህሮ፡ ኣብ ባጀታዊ ውጥንን ቍጽጽርን ፋይናንሳዊ ዕዮታት ዝኅግዝ እዩ።
ተሳተፍቲ፡ በቲ ኣብ ሥርሖም ዝኅግዝ ዝተዋህቦም ኣስተምህሮ ብምምስጋን፡ ኣብ ግብሪ ንኽውዕል ቤት ጽሕፈት መንበረ ፓርትያርክ ክኅይልን ከምዚ ዓይነት ኣስተምህሮ ቀጻልነት ክህልዎን ተማኅፂኖም።
ኣብ መወዳእታ፡ ብተሓጋጋዚ ኣመኃዳሪ መንበረ ፓትርያርክ ዲያቆን ግርማይ ዘርኣይ፦ነቲ ክሳዕ ሕጂ ዝጸንሐ ኣሠራርሓ መንበረ ፓትርያርክን ንመጻኢ ክተኣታተው ዘለዎ ኣሠራርሓን ሰፊሕ መግለጺ ምስ ተዋህበ፡ ንዅሎም ተሳተፍቲ ብብፁዓን ኣቦታት ምስክር ወረቐት ተዋሂቡ።


text:
ህወሓት በብክልተ ዓመትን ፈረቓን ስሩዕ ውድባዊ ጉባኤ እናካየደ ከምዝመፀን ዛጊድ ድማ ንመበል 11 ግዘ ኣብ ወርሒ መጋቢት 2005 ዓ/ም ከምዘካየደን ዝፍለጥ እዩ። ኣብቶም በብእዋኑ እናተኻየዱ ዝመፁ ጉባኤታት ዝተተለሙን ዝተፈፀሙን መደባት
ብዕምቆት ብምግምጋም ንቐፀልቲ ክልተ ዓመታት ኣብ ልምዓትና መሰረታዊ ዝላ ከምፅእ እዩ ኢሉ ዝኣመነሉ ኣንፈታት እውን የቐምጥ እዩ። ከምቲ ልሙድ ኣብ መበል 11 ውድባዊ ጉባኤ ህወሓትእውን ናይ ምፍፃም ዓቕምና ካብ ግዘ ናብ ግዘ ንክጉልብት ንቑሕ ተዋሳኢ ዝኾነ ህዝቢ፣ መሓውራት መንግስትን ውድብን ዘጣመረ ኣብ ሃፍቲ ተፈጥሮ፣ ልምዓት መስኖን ዝራእቲ ክራማትን ተሃኒፁ ዘሎ ሰራዊት ብምሉእ ዓቕሙ ክንቀሳቐስ ዘግብር ናይ ኣተሓሳስባ ልዕልነት ንምፍጣር ካብ ላዕሊ ክሳብ ታሕቲ ዘሎ ኣመራርሓ ግቡእ ትኹረት ክገብር ከምዝግባእ ኣንፈት ኣቐሚጡ ነይሩ። ንምዃኑ እቶም ኣብ መበል 11 ጉባኤ ውድብና ዝተቐመጡ ኣንፈታት ምስቲ ሐዚ ዘሎ ብርኪ ኣፈፃፅማ እንትነፃፀሩ ውፅኢቶም እንታይ ይመስሉ?
ልምዓት ሃፍቲ ተፈጥሮ
ኣብ ናይ ተፈጥሮ ምድሓን ስራሕትና ኣብ ቑሸታትን ጣብያታትን ዝርከብ ዘይሓወየ ከባቢ ንምሕዋይ ምሉእ ቑመና ዘለዎ ሰራዊት ምህናፅ ወሳናይ ስራሕ ከምዝኾነ ኣብ መበል 11 ጉባኤ ተነፂሩ ነይሩ። ስለዝኾነ ሰራዊት ሃፍቲ ተፈጥሮ ብኽእለትን ኣተሓሳስባን ንምልዋጥ ብዙሓት ናይ ዓቕሚ መዕበዪ ስልጠናታት ተዋሂቦም ይፍለጥ። በዚ ድማ እቲ ኣባል ኮነ እቲ ህዝቢ ቀንዲ ተዋሳኣይ ናይቲ ልምዓት ክኸውን ኣኽኢልዎ እዩ። ካብ ላዕሊ ክሳብ ታሕቲ ዘሎ ኣመራርሓ እውን ነዚ ብትኹረት መሪሕዎ እዩ። ልምዓትን ክንክንን ሃፍቲ ተፈጥሮ ናይ ዓመት ምሉእ ስራሕ ከምዝኾነ ተረዲኡ ምንቅስቓሳቱ እናዕዘዘ ምምፅኡ ካብ ምንቅስቓሳቱን ርኡይ ውፅኢቱን ምርዳእ ይከኣል።
ድሕሪ ዓስራይ ውድባዊ ጉባኤ ካብ 2003 ክሳብ 2005 ዓ.ም ኣብ ዘሎ ግዜ ኣስታት 447 ሽሕን 586 ሄ/ር መሬት ዕቀባ ሓመድን ማይን ተኻይዱሉ እዩ።ካብዚ ብተወሳኺ ካብ 1984 ዓ/ም ጀሚሩ ኣብ ኣፃድፍን ጉህምታትን ዝርከብ ልዕሊ ክልተ ሚልዮን ሄ/ር መሬት ተኸሊሉ እዩ። ክሳብ መወዳእታ 2004 ዓ.ም ኣብቶም ዝተኸለሉን ዕቀባ ማይን ሓመድን ዝተኻየደሎም ከባቢታትን ልዕሊ ክልተ ቢልዮን ፈልስታት፣ ቑርፅራፃትን ዝተፈላለየ እፅዋትን ተሸፊኑ። ይኹን እምበር ኣብ 2004 ዓ/ም ዝነበረ ሰራዊት ሃፍቲ ተፈጥሮ ዘሳለጦም ስራሕቲ ምስ ናይ ሐዚ እንትነፃፀር ኣፈፃፅምኡ ትሑት ምንባሩ ንግንዘብ። ኣብ ወርሒ ጥሪ 2005 ዓ.ም ኣብ ውሽጢ 20 መዓልትታት ጥራሕ ኣብ ዕቀባ ማይን ሓመድን ኣስታት 23 ሚልዮን ጉልበት ህዝቢ ክኸትት ብምግባር ልዕሊ ብር 690 ሚልዮን ካብ ወፃኢ ኣድሒኑ እዩ። ተሳትፎ ደቂ ኣንስትዮ እንትረአ ድማ 49 ምኢታዊ ብምብፅሑ ተፈጥራዊ ሃፍቲ ክልልና ብዘላቕነት ተጠናኺሩ ዝኸደሉ ኩነታት ተፈጢሩ። በዚ ኣቢሉ በሪሱ ዝነበረ ሰፊሕ ከባቢ ክልወጥ ብምኽኣሉ ደሪቆም ዝነበሩ ዓይኒ ማያት ክነትዑን ፍልፍል ልምዓት መስኖ ክኾኑን ክኢሎም ኣለው። ኣብ ርእሲ እዚ ምስ ህዝቢ ምሉእ ምርድዳእ ብምግባር ሸውዓተ ቦታታት ተኸሊሎም ናይ ክልል ሃፍቲ ክኾኑን ክመሓደሩን ከምዝተገበረ ፀበፃብ ስራሕ 2005 ዓ/ም ቢሮ ሕርሻን ልምዓት ገጠርን ትግራይ የመላኽት።
ድሕሪ መበል 11 ጉባኤ ህወሓት እውን እንተኾነ እዚ ስራሕቲ እዚ ተጠናኺሩ ዝቐፀለሉ ኩነታት እዩ ዘሎ። ካብ ክረምቲ 2005 ዓ/ም ጀሚሩ ክሳብ ክረምቲ 2007 ዓ/ም በብዓመቱ ነፃ ዕቀባ ሓመድን ማይን እናተኻየደሉ ዝመፀ መሬት ልዕሊ 100 ሽሕ ሄከታር በፂሑ ኣሎ። ኣብዚ ዝሳተፍ ህዝቢ እውን “ሃፍቲ ተፈጥሮ እንተድሒኑ ኣብ ህይወተይ ረብሓ ኣለዎ “ዝብል ግንዛበ ብምሓዙን ተረባሕነቱ እናረጋገፀ ብምምፅኡን ወርሒ ጥሪ ኣብ ዝመፀሉ ግዘ “ዕቀባ ሓመድን ማይን ኣይጅመርን እንድዩ?” ዝብል ሕቶ ናብ ዘቕርበሉ ብርኪ ምስግጋሩ ሓደ ዓብዪ ምስክር ከምዝኾነ ኣብ ቢሮ ሕርሻን ልምዓት ገጠርን ተተካኢ ወናኒ ኣውራ ከይዲ ስራሕ ልምዓት ሃፍቲ ተፈጥሮ ዝኾኑ ኣይተ ሃፍቱ ኪሮስ የረድኡ።
ካብኡ ሓሊፉ ድሕሪ 2005 ዓ/ም ብቑርፅራፅ እፅዋት፣ ብዘርእን ፈልስን ዝትከሉ ተኽልታት ናብ ሰለስተ ቢልዮን ክብ ክብል ምኽኣሉ እውን ካሊእ ኣብነት እዩ። ቢሮ ሕርሻን ልምዓት ገጠርን ክልል ትግራይ ኣብ 2007 ዓ/ም ብዝገበሮ መፅናዕቲ ቑፅሪ ዝፀድቑ ተኽልታት ናብ 64 ምኢታዊ ክብ ኢሉ ምህላዉ ኣፍሊጡ ኣሎ። እዚ ውፅኢት ምስቶም ዝሓለፉ ዓመታት እንትነፃፀር ናይ ሓሙሽተ ምኢታዊ ዕብየት ምርኣዩ እውን ተጠቒሱ እዩ። መሬትና በብእዋኑ እናሓወየ ይመፅእ ምህላው ሓደ ኣብነት ንርአ። ኣብ 2007 ዓ/ም ብደረጃ ትግራይ ልዕሊ 78 ሽሕ ኩንታል ምህርቲ ማዓር ተረኺቡ ኣሎ። ንፈለማ እዋን ክንድዚ ዝኣክል መዓር ዝተረኸበሉ ምሽጥር ከዓ ካሊእ ኣይኮነን። ተፈጥሮ ትግራይ ከም ቀደሙ ናብቲ ዝነበሮ ግርማ ሞጎስ ይምለስ ምህላው ብተግባር ይረአ ኣሎ። ኣብ ርእሲ እዚ እውን ማይ ከርሰ መሬት ብምውሳኹ ንልምዓት መስኖ ዝሽከም ዓቕሚ ሃኒፁልና ይርከብ። ስለዚ መበል 11 ጉባኤ ህወሓት ኣብ ሃፍቲ ተፈጥሮ ክህነፅ ዝግበኦ ምሉእ ቑመና ዘለዎ ሰራዊት ብዝግባእ ተሃኒፁ ምህላዉ ዓብዪ መርአዪ ኮይኑ እቲ ሻቡ ዝተቐመጠ ሸቶ ዕላምኡ ከምዝወቐዐ ምግንዛብ የከኣል።
ልምዓት መስኖ
መበል 11 ጉባኤ ህወሓት ንስራሕቲ ልምዓት መስኖ ዘሳልጥን ዝድግፍን ጥራሕ እንተይኮነስ ንባዕሉ እውን መርኣያ ኮይኑ ዝዋሳእ ሰራዊት ምህናፅ ወሳናይ ስራሕ ተገይሩ ክስርሐሉ ከም ዘለዎ ኣንፈት ሓቢሩ ነይሩ። ብመሰረት እቲ ዝተቐመጠ ኣንፈት ኣብ 2005 ዓ/ም ብደረጃ ትግራይ ልዕሊ 228 ሽሕ ሄከታር መሬት ብመስኖ ክለምዕ ብምግባር 28 ነጥቢ ሓሙሽተ ሚልዮን ኩንታል ምህርቲ ተረኺቡ ነይሩ። ኣብ 2006 ዓ/ም ከም ክልል 304 ሽሕን 57 ሄክታር መሬት ብመስኖ ንምልማዕ ተተሊሙ ካብዚ ልዕሊ 241 ሽሕ ሄክታር መሬት ብምሉእ መስኖ፣ ልዕሊ 21 ሽሕ ሄክታር መሬት ድማ ብሕዱር ጠሊ ለሚዑ።ኣስታት 128 ሽሕ ደቂ ኣንስትዮ ዝርከበኦም ልዕሊ 558 ሽሕ ሓረስቶት ተረባሕቲ ነይሩ እዩ:: ልዕሊ 91 ሽሕ ኩንታል ዘመናዊ ድኹዒ፣ ኣስታት 22 ሽሕ ኩንታል ምሩፅ ዘርእን ተጠሊቦም እዮም።በቲ ሻቡ ዝተገበረ ምንቅስቓስ ድማ ልዕሊ 36 ሚልዮን ኩንታል ምህርቲ ተረኺቡ እዩ።
ኣብ 2007 ዓ/ም ብመስኖ ክለምዕ ዝተትሓዘ ትልሚ 347 ሽሕን 251 ሄክታር ኮይኑ ክሳብ መወዳእታ ወርሒ ሰነ ኣብ ዝነበረ እዋን ልዕሊ 280 ሽሕ ሄክታር ብመስኖ ለሚዑ እዩ። ካብኡ ሓሊፉ 174 ሽሕን 105 ደቂ ኣንስትዮ ዝርከበኦም 696 ሽሕን 420 ሓረስቶት ተጠቀምቲ ንምግባር ተተሊሙ ፤ 549 ሽሕን 747 ሓረስቶት፣ 25 ሚኢታዊ ደቂ ኣንስትዮ ፣መናእሰይ ድማ ልዕሊ 25 ምኢታዊ ዝኾኑ ተረባሕቲ ኮይኖም ኣለዉ። እዚ ምስ ናይ 2006 ዓ/ም እንትነፃፀር 82 ሽሕን 580 ተወሰኽቲ ሓደሽቲ ሓረስቶት ተረባሕቲ ክኾኑ ከምዝኻኣለ ኣመላኺቱ ኣሎ።
ካብኡ ሓሊፉ ልዕሊ 70 ሽሕ ኩንታል ዘመናዊ ድኹዕን 28 ሽሕን 845 ኩንታል ምሩፅ ዘርእን ናብ ኢድ ሓረስቶት ክበፅሕ ተገይሩ እዩ። ይኹን እምበር እቲ መሪሕ ኣካል ኣብ ተግባር ምዕራፍ ንባዕሉ ምስወሰነ ነቲ ህዝቢ ናብቲ ንሱ ዝበፅሖ ብርኪ ክመፅእ ኣብ ምግባር ጠንኪርካ ናይ ዘይምስራሕ ክፍተት ተራእዩ። እዚ ከዓ ክትቃለስን ክትደጋገፍን ናይዘይምድላይ፣ ኣብ ቀዳማይ ዙር ትልሚ ዕብየትን ስግግርን ኣብ ስግግርን ምጥቃምን ቴክኖሎጂ ክንበፅሖም ዝሓዝናዮም ኣንፈታትን ሸቶታትን ብዝግባእ ዘተግብር ምሉእ ቑመና ዘለዎ ሰራዊት ከምዘይተሃነፀ እዩ ዓመታዊ ፀብፃብ ቢሮ ሕርሻ ትግራይ ዘመላኽት።
ልምዓት ዝራእቲ
መበል 11 ውድባዊ ጉባኤ እንትካየድ ናይ ምስፋሕ ስትራተጂና መሰረት ዝገበረ ተገላቢጡ ክሰርሕ ዝኽእል ልምዓታዊ ሰራዊት ክህነፅ ከምዘለዎ ከም ኣንፈት ተነፂሩ እዩ።በዚ መሰረት ኣብ ምህርቲ ዘመን 2005/2006 ዓ/ም ልዕሊ ሓደ ነጥቢ ሰለስተ ሚልዮንን ሄክታር መሬት ብኣዝርእቲ ንምሽፋን ተተሊሙ ብመሰረት እቲ ዝወፀ ትልሚ ምሉእ ብምሉእ ብዝራእቲ ክሽፈን ክኢሉ እዩ። መፍረያይነት ዘዕቢ 39 ሽሕን 929 ኩንታል ምሩፅ ዘርእን 731 ሽሕን 167 ኩንታል ዘመናዊ ድኹዒ ኣብ ረብሓ ንምውዓል ተተሊሙ 520 ሽሕን 193 ኩንታል ኣብ ጥቕሚ ውዒሉ እዩ::
ኣብ መደባት መፍረያይነት 2006/2007 ዓ/ም ልዕሊ ሓደ ነጥቢ ሰለስተ ሚልዮን ሄክታር መሬት ብዝተፈላለዩ ዝራእቲ ንክሽፈንን እቲ ናይ ሕርሻ ሰራዊት ድማ ብምሉእ ዓቕሙ ዝድግፈሉን ነቲ ናይ ሕርሻ ስራሕትና ዘጠናኽረሉን ትልሚ ወፂኡ ነይሩ። በዚ መሰረት ናይቲ ዝተተለመ ትልሚ 98 ምኢታዊ ዝተተግበረ ኮይኑ ልዕሊ 46 ሚልዮን ኩንታል ምህርቲ ንምእካብ ካብ ዝተትሓዘ ትልሚ ልዕሊ 38 ሚልዮን ኩንታል ምህርቲ ተኣኪቡ እዩ። ልዕሊ 198 ሽሕ ኩንታል ምሩፅ ዘርእን እውን ኣብ ረብሓ ክውዕል ተገይሩ እዩ። 746 ሽሕን 115 ኩንታል ሰብ ስራሕ ድኹዒ ንምዕዳል ትልሚ ተታሒዙ እቲ 519 ሽሕን 459 ኩንታል ናብ ኢድ ሓረስታይ ከምዝበፅሐ እዩ ፀብፃብ ስራሕ 2007 ዓ/ም ቢሮ ሕርሻን ልምዓት ገጠርን ትግራይ ዝሕብር።
ኣብዚ ከምፅቡቕ ተመኩሮ ክውሰድ ዘለዎ መደብ መፍረያይነት ንምዕዋት ብመልክዕ ሰራዊት ብምውዳብ ዘተግብራ ጉጀለታት ልምዓትን ዋህዮታትን እናተበራኸታ ኣብ ርእሲ ምምፀአን ናይ ማይ ምእላይን ጠሊ ምዕቃብን ስራሕትን እውን ልክዕ ከም ናይ ነፃ ወፍሪ ዕቀባ ሓመድን ማይን ብሓባር እናወፈረ ብሓባር ዝግምግመሉ ኩነታት ተፈጢሩ ምህላዉ እዩ። ይኹን እምበር ኣብ ሕድሕድ ዝራእቲ ክተኣታተዉ ዝተቐመጡ ምሉእ ፓኬጅ ናይ ዘይምትግባር፣ትሑት ምክልኻል ባልዓትን ዘመናዊ እታወታት መሊእኻ ናይ ዘይምጥቃምን ኣተሓሳስባ መሊኡ ዘይምጭባጡ ኣብ ምንካይ ምህርቲ ዘይነዓቕ ግደ ከምዝህልዎም ምግንዛብ ኣይኣብን። ስለዝኾነ ተዓፃፂፉን ተገላቢጡን ዝሰርሕ ሓረስታይ፣ ክኢላን በብብርኩ ዘሎ ኣመራርሓን ምሉእ ብምሉእ ከምዘይሃነፅና ፃብፃብ ስራሕ ቢሮ ሕርሻን ልምዓት ገጠርን ትግራይ የገንዝብ።
ውሕስነት ምግቢ
ልምዓታዊ ሴፍቲኔት ናብ ክልልና ካብ ዝተኣታቶ ካብ 1997 ዓ/ም ጀሚሩ ብመደብ ሰሪሕኻ ብላዕ 258 ሽሕን 363 መራሕቲ ስድራ ተጠቀምቲ ኮይኖም እዮም:: እቶም ሓረስቶት ብሕድሕድ ስድራ 6᎖500 ብር ዓመታዊ እቶት ክሳብ ዘዋህልሉ ኣብቲ ስራሕ ዝፀንሑ ኮይኖም እቲ ዝድለ ሃፍቲ ዘዋህለሉ 68 ሽሕን 491 ደቂ ኣንስትዮ ዝርከበኦም ልዕሊ 220 ሽሕ መራሕቲ ስድራ ሓረስቶት ንምረቓ በቒዖም ኣለዉ:: እዞም ሓረስቶት ናብዚ ብርኪ ንክበፅሑ ብመደብ ሰሪሕኻ ብላዕ ኣቢሎም ኣብ ስራሕቲ ዓቀብቲ ጠልን ወፍሪ ዕቀባ ሓመድን ማይን ክሳተፉ ብምግባር ንመፍረያይነትን መስኖን ሓገዝቲ ዝኾኑ ስራሕቲ ብምስላጥ እዮም ናብዚ በፂሖም። እዞም ናብ ምረቓ ዝበቕዑ ሓረስቶት ቅድም ክብል ኣብ ትሕቲ መስመር ድኽነት ዝነበሩ ኮይኖም ሕድሕድ ሓረስታይ ብምግቢ ዓርሱ ንምኽኣል ዝተትሓዘ ሸቶ እናተሳኸዐ ምዃኑ ሓደ ኣብነት እዩ። ይኹን እምበር ሐዚ እውን ትኹረት ተዋሂብዎ ክስረሐሉ ዝግበኦ ነገር ኣሎ። ንሱ እውን ካብ ላዕሊ ክሳብ ታሕቲ ዘሎ ኣመራርሓ ኣብቲ ህዝቢ ዘሎ መንፈስ ተፀባይነት ንምስባር ትኹረት ክገብረሉ ይግባእ።
ሓደ እዋን በዓል ራእይን ውሕሉልን መራሒና ተጋዳላይ መለስ ዜናዊ “ካብ ድኽነት ኣብሊፅና እንርእዮ ፀላኢ የብልናን “ክብል ኣብ ልዕሊ ድኽነት ዝነበሮ ፅልኣት ብኣፅንኦት ገሊፁ ምንባሩ ይዝከር። “ጉባኤ መለስ ንዕብየትን ዝላን” ብዝብል መሪሕ ጭርሖ ዝተኻየደ መበል 11 ጉባኤ ህወሓት ቀንዲ ፀላኢና ንዝኾነ ድኽነት ንምስዓር ኣብ ልምዓት መስኖ፣ዝራእትን ሃፍቲ ተፈጥሮን ክስርሑ ዝግበኦም ኣቐሚጥዎም ዝነበሩ መሰረታዊ ኣንፈታት ሸትኦም እናወቕዑ ምምፀአም ዘጠራጥር ኣይኮነን። ይኹን እምበር ብፍላይ ኣብ ምጥቃም ዘመናዊ እታወታት፣ ምስፋሕ ልምዓት መስኖን ምስፋሕ ብሉፅ ተመኩሮን ዘለዉ ሃጓፋት ኣለሊና ዝበለፀ ስራሕ ክንሰርሕ ይግባእ። እዞም ሃጓፋት እዚኦም ንምዕባስን ኣንፈታት ንምሕባርን ንመበል 12 ግዘ ጉባኤ ህወሓት ከካየድ ምድላው እናተወገነ እዩ። ስለዝኾነ መበል 12 ጉባኤ ህወሓት ብዓወት ንክዛዘምን ዝተሓበሩ ኣንፈታት ብዝግባእ ተግባራዊ ብምግባር ተገላቢጡ ዝሰርሕ ምሉእ ቑመና ዘለዎ ሰራዊት ሕርሻ ንምህናፅ ግቡእና ንዋፃእ።


text:
ቀታሊ ሰብ ሓርበኛ ካብ ተሰምየ መድሓኒ ሰብ’ከ እንታይ ክበሃል’ዩ?
ኣብ እዋን ቁልዕነተይ፡ “መዋቲ ብህይውቱ እንከሉ ሓጥያት እንተድኣ ገይሩ መቃብሩ ይተፍኦ፡ ኣብ ከውታ ለይቲ ኣብ መቃብሩ ኣውያት ይስማዕ” ዝብሉ ኣዝዮም ዘገርሙን ዘርዕዱን ቃላት እሰምዕ ነይረ። ኣብቲ እዋን’ቲ ሓጥያትን ጽድቅን ንመን ከምዝምልከታን ትርጉመንን ከምዚ ሕጂ ዘለኒ
ኣብ እዋን ቁልዕነተይ፡ “መዋቲ ብህይውቱ እንከሉ ሓጥያት እንተድኣ ገይሩ መቃብሩ ይተፍኦ፡ ኣብ ከውታ ለይቲ ኣብ መቃብሩ ኣውያት ይስማዕ” ዝብሉ ኣዝዮም ዘገርሙን ዘርዕዱን ቃላት እሰምዕ ነይረ። ኣብቲ እዋን’ቲ ሓጥያትን ጽድቅን ንመን ከምዝምልከታን ትርጉመንን ከምዚ ሕጂ ዘለኒ ኣይኹን እምበር ምስ መትኩ ሓጥያተኛ ከይከውን ግን ይጥንቀቅ ነይረ። ሕብረተሰብና ጽቡቅ ንኽትገብር ብዝተፈላለየ መልክዕ’ዩ ዝምህረና። ብዝኾነ ሓጥያት ዝገበረ ሰብ ናብ ገሃነብ እሳት ጽቡቅ ዝገበረ ሰብ ድማ ናብ ገነት ይኣቱ ዝብል እምነት፡ ህላወ ገሃነብ እሳትን ገነትን እመን ኣይትእመን፡ ዋና ኣገዳሲ መልእኽቱ፡ ብህይወትካ እንከለኻ ቅዱስ ተግባራት ፈጽም ማለት’ዩ። መንቀሊ ጽሑፈይ ብቀጥታ ብዛዕባ ሓጥያትን ጽድቅን ንምዝራብ ዘይኮነ፡ ብዛዕባ ውልቀ መላኺ ስርዓት ህግደፍ ድሕሪ ናጽነት ብዝተፈላለየ ምኽንያት፡ ንዝሓሙን ካብዛ ዓለም ንሓዋሩ ንዝፍለዩን ዘለዉ ተጋደልቲ ዝፍጽሞ ሌላን ጉሌላን ዘተኮረ’ዩ። ቅድሚ ናጽነት ተጋዳላይ ኣብ ዝተሰውኣሉ ቦታ ብዘይ ሳንዱቅ፡ ጸሎተ ፍትሓትን ካልእ ልሙድ ስነ-ስርዓትን፡ በታ ኣብ ዕጥቁ ዘላ ነጸላ ወይ ክሹኽ፡ ንሱ ኣብ ዝሰኣነሉ’ውን ከምዘለዎ ብዕምቆት ኣብ ዘይተዃዕተ ጉድጓድ ብጭርሖ፡ ዓወት ንሓፋሽ! ሓመድን ደንጎላን ይድፈን። ንምቅባር ወይ ስውእ ንምውሳድ ኣብ ዘይክኣለሉ ጽንኩር ኩነታት’ውን፡ ዕረ እናጠዓመካ ብጻይካ ከይቀበርካ ትኸደሉ እዋን ኣሎ። ኣብ ግዜ ብረታዊ ቃልሲ ድማ፡ ዘይንቡር ኩነታት ስለዝነበረ፡ ተጋደልቲ ይገነዙ ኣይገነዙ፡ ሬሳኦም ትጥቅለለላ ሜትሮ ዓለባ ወይ ተንኮበት ይርከብ ኣይርከብ፡ ሕቶ ሞትን ሕየትን እምበር እቲ ኣብ ሰላምን ኣብ ሕብረተሰብናን ዝግበር ስነ-ስርዓት ቀብሪ ከም ዓቢ ኣርእስቲ ዝለዓል ኣይነበረን።
ድሕሪ ናጽነት ዝተሰውኡ ተጋደልቲ ዝቅበረሉ ቦታ ኣብ ዝተፈላለየ ከባቢታት ሃገርና ኣብ ዝርከብ መቃብር ሓርበኛታት’ዮም ሓመድ ዝለብሱ። ብርግጽ ነቶም ምእንቲ ሃገሮም ዝተበጀው ኤርትራውያን ኣብ መቃብር ሓርበኛታት ስነ ስርዓት ቀብሪ ምክያድን ምዕራፎምን ዓቢ ሓለፋ ኣይኮነን፡ ንዓስቢ ጅግንነቶም’ውን ኣይዳረግን። እቲ ዘሕዝን ግን ብስም ተጋደልቲ ንውልቀ መላኺ ስርዓት ህግደፍ ዓንዲ ሕቆ፡ ኢድን እግርን ኮይኖም ንህዝቢ ኤርትራ ዘንብዑን ዘሳቅዩን ገበነኛታትን ሓጥያተኛታትን፡ ኣብቲ ብመቃብር ሓርበኛታት ዝጽዋዕ መኻነ-መቃብር ምስቶም ናይ ብሓቂ ሓርበኛታን ጻድቃናትን ምቅባሮም’ዩ። ብኣንጻሩ ተጋደልትን ከም ኩሉ ኤርትራዊ ንህዝቦምን ሃገሮምን እጃሞም ዘበርከቱን ክንሶም፡ ንገስረጥ ኣሰራርሓ ስርዓት ህግደፍ ስለዝተቃወሙን ንመሰል ህዝቢ ኤርትራ ስለዝተሓለቁን፡ ኣብ መቃብር ሓርበኛታት ንኸይቅበሩ ምኽልካል ጥራይ ከይኣክል፡ ሬሳኦም ካብ ደገ ናብ ኤርትራ ንኸይኣቱን ሓመድ ዓዶም ንኸይረኽቡን ምሕራም’ዩ። ስርዓት ህግደፍ ብገንዘብ ስለዝዓወረን ሕልና ስለዘይብሉን፡ ንሕዙናት ኣብ ክንዲ ጽንዓት ይሃብኩም ኢልካ ምጽንናዕን ምሕጋዝን፡ ካብ ሓመድ ዝበልዖ ሬሳ ክልተ ካብ ሚእቲ ምኽፋልን መወዳእታ ዘይብሉ ዕንቅፋታት ምፍጣርን’ዩ። ስርዓት ህግደፍ ብዙሓት ብመውጋእትን ሕዱር ሕማምን ዝተደነሱ ዜጋታት፡ ብህይወቶም እንከለዉ ኣብ ዓዶም ሓመድ ኣዳም ክለብሶ ንቤተሰቦም ይመባጽዑ’ኳ እንተኾነ፡ ብስርዓት ህግደፍ “ተቃወምቲ መንግስቲ” ዝብል ስም ብምጥማቅ ከይሞቱን ምስሞቱን ገጽ ኤርትራ ንኸይርእዩ ተኸልኪሎም። እቶም ኣብ ኣብያተ ማእሰርቲ ስርዓት ህግደፍ ብስቃይ ህይወቶም ትሓልፍ ዘላ ኤርትራውያን፡ ከምቶም ንየማናይ ኢድ መላኺ ኢሳያስ ዝግበረሎም ሸፈነ መራኸቢ ብዙሓንን ምዝርዛር ታሪኽ ህይወትን ከይተገብረሎም፡ ከይውዓሉን ሰብ ከይፈለጠን’ዮም ብተብተብ ዝቅበሩ።
ዝሞተት ነብሲ፡ እኩብ ሰብ ይቅበራ ኣይቅበራ፡ ብተንኮበት ትጠቅለል ኣብ ሳንዱቕ ትእቶ፡ ሰበስልጣን መንግስቲ ይዓጅብዋ ኣይዓጅብዋ ሓርበኛ ትበሃል ገበነኛ፡ ባህልን እምነትን ንምምላእ እንተዘይኮይኑ ዘምጽኣላ ለውጢ የለን። መዋቲ ኣይርእዮ ኣይሰምዖ ብእምነ-ሓመድ ተደፊኑ’ዩ። እንተቶም ሎሚ ሰብ ግዜ ኮይኖም ኣብ ልዕሊ ህዝቢ ኤርትራ ይቅረ ዘይብሃሎ ሕሰም ዝብጽሑ ዘለዉ የማናይ ኢድ መላኺ ኢሳያስ ሓደ መዓልቲ እንተ ብሕማም ወይ ብኢድ ሰብ ካብዛ ዓለም ምስተሰናበቱ ምስ ገበታ ሓጥያቶም ብኽብሪ ኣብ መቃብር ሓርበኛታት ክቅበሩን ኣብ መራኸቢ ብዙሓን ህግደፍ ጸጽቡቅ ታሪኾም ክንገረሎም’ዩ። እቶም ዝኾነ ኣበሳ ዘይብሎም ድማ ኣብ ጎድኖም ርኹሳት ዓሌት ጽግዕ ምስበልዎም ግንብንብ ክብሎም’ዩ። ቤተሰብ ስዉኣት ረሲዕካ፡ ደቂ ስውኣት እናሃደንካ፡ ብህይወት ንዝተረፉ ኣብ ኣብያተ ማእሰርቲ እናኣብለኻን ንመቃብር ሓርበኛታት ደጋፊ ህግደፍ ዝቅበረሉ ዝቃወም ዝኽልኣሉ ኩነታት እናሃለወ፡ ሰብ ምስሞተ ብኣዝዩ ዝምስጥን ዘስቆርቁርን ብዛዕባ ስውኣት መግለጺታት ምቅራብን ኣብ ዕስራ ሰነ ሽምዓ ምውላዕን ትርጉም የብሉን ጥራይ ዘይኮነ፡ ክብሪ ስውኣትና ምጉዳል’ዩ። እቲ መቃብር ሓርበኛታት፡ ቀተልቲ ሰብን ንጹሃትን ሓቢሮም ዝቅበርሉ፡ ካልኦት ተጋደልቲ ድማ ብጽምዋ ኣብ ትውልዲ ዓዶም ክቅበሩ ትእዛዝ ዝወሃቡ እንተኾይኖም፡ እቲ መቃብር ሓርበኛታት ክብሩ ይጉድልን ይራኸስን ኣሎ። ኤርትራውያን ደቂ ሓንቲ መሬት እንከለናን ብሓባር መስዋእቲ ከፊልናን ክንስና፡ ብሰንኪ ህግደፍን ሒደት ስዓብቱን፡ ሃብታምን ድኻን እሙንን ጠላምን ተባሂሉ ዘሎ ተፈላልዩ ዝነብረላ ንዝሞተ ዘይእዉጅ ዓሌትነትን ጽዩፍን ተግባራት ከተእንግድ ከነፍቅድ የብልናን።
ጽላል፡ ካብ ሕቡራት መንግስታት ኣመሪካ፡ 29 ጥቅምቲ 2017
Subscribe ASSENNA YouTube to get Radio Assenna shows on time:


text:
+ በስመ ኣብ ወወልድ ወመንፈስ ቅዱስ ኣሓዱ ኣምላክ ኣሜን!!!
ጸሎተ ሃይማኖት ጸሎት) ብዝብል ስያመ እትፍለጥ ብትኅዝቶ ኮነ ብምሥጢር ኣዝያ ዓባይን ሓንቲ ካብተን ኣብ ምዕላደ ጸሎት ተቐሚረን ዘለዋ ኣብ ነፍሲ-ወከፍ ዕለታዊ ጸሎትና ከም መቕድም(መእተዊ) ናይ ኵሉ ዓይነት ጸሎት እንደግመን እያ፣እቲ ስማ ከም ዚሕብሮ ጸሎተ ሃይማኖት መግለጺ መሠረተ እምነት ናይ ቅድስት ኦርቶዶክሳዊት ተዋሕዶ ሃይማኖት እያ።
ሠረታዊ ትምህርቲ ሃይማኖትና ኣብተን ብኃሙሽተ (5) ኣዕኑድ ዚምሰላ 5-አዕማደ ምሥጢር (ምሥጢረ ሥላሴ፣ ምሥጢረ ሥጋዌ፣ ምሥጢረ ቍርባን፣ ምሥጢረ ጥምቀት፣ ምሥጢረ ትንሣኤ ሙታን) እዩ ዚንገር። ኵሉ ዓይነት ትምህርትን ነገረ ሃይማኖትን ድማ ኣብ ውሽጠን ዚጠቓለልን ከም ጨንፈር ኣብ ጕንዲ ምስአን ዚተኣሳሰርን ብእአን ዝሕዘልን ብምዃኑ እዘን 5-አዕማደ ምሥጢር መምዘኒ ናይ ኵሉ ትምህርታት'የን። ጸሎተ ሃይማኖት እምበኣር ነዘን 5-አዕማደ ምሥጢር ብገላጽን ሕጽር ብዝበለን፣ ብመልክዕ ጸሎት ኣብ ውሽጣ ሓቚፋ መሠረተ እምነትናን ነገረ ሃይማኖትናን ስለ እተዘኻኽረና እያ ዓባይ ናይ ሃይማኖት መግለጺ ጸሎት ዝተባህለት። ጸሎት ጥራይ ዘይኮነት ዓሚቝ ምሥጢርን ሰፊሕ ትምህርትን ዝኃዘትውን እያ፣ናብ ዕምቈት ምሥጢራን ትኅዝቶኣን ምስእንመጽእ ኣብ 5-ክፍሊ ከፋፊልካ ምምልካት ይከኣል። እዚ ኸኣ ኣብ ጸሎተ ሃይማኖት "ነአምን" እናበሉ ቅዱሳን ኣቦታትና ክፍሊ ጌረሙሉ ከምዘለዉ ኣብዛ "ነአምን" እትብል ቃል መሠረት ብምግባር እዩ። 1."ነአምን በአሐዱ አምላክ እግዚአብሔር አብ አኃዜ ኵሉ ገባሬ ሰማያት ወምድር…… " ዝብል ናይ መጀመርታ ክፍሊ ብዛዕባ ካብ 3-ሥላሴ ሓደ ዝኾነ እግዚአብሔር ኣቦ ህላዌን እንታይነትን ደረጅኡ ኣብ ምሥጢረ ሥላሴ ዚገልጽ'ዩ።
2."ወነአምን በአሐዱ እግዚእ ኢየሱስ ክርስቶስወልደ አብ ዋሕድ ዘህልው ምስሌሁ እምቅድመ ይትፈጠር ዓለም….." ዝብል ካልኣይ ክፍሊ ከኣ ብዛዕባ ካብ 3-ሥላሴ ሓደ ዝኾነ እግዚአብሔር ወልድ መድኃኔ ዓለም ኢየሱስ ክርስቶስ ህላዌን እንታይነትን፣ ማዕርነቱ ምስ ኣቦን ንድኅነት ደቂ አዳም ኪብል ዘርኣዮ ተኣዛዝነትን ዝተቐበሎ ፀዋተወ-መከራን ዚገልጽ ነቲ ሰፊሕ ትምህርተ ሥጋዌ ጸሚቑ ዘዘኻኽር ክፍሊ'ዩ።
3."ወነአምን በመንፈስ ቅዱስ እግዚእ ማሕየዊ ዘሠረፀ እምአብ ንስግድ ሎቱ ወንሰብሖ ምስለ አብ ወወልድ…." ዝብል ሣልሳይ ክፍሊ ከኣ ብዛዕባ ህላዌን እንታይነትን እግዚአብሔር መንፈስ ቅዱስ ዚገልጽ ኮይኑ ማዕርነቱ ምስ አብን ወልድን። ሕይወቶም ምዃኑን ሕፀፅ ከምዘይብሉ ዘረድእ ክፍሊ'ዩ።
4. "ወነአምን በአሐቲ ቅድስት ቤተክርስቲያን እንተ ላዕለ ኵሉ ጉባኤ ዘሐዋርያት…" ዝብል ራብዓይ ክፍሊ ከኣ ኣቦታትና ሓዋርያት ብዝሰበኽዋን ብጉባኤታቶም ብዝደንገግዋን ብሓንቲ ቅድስት ቤተክርስቲያን ነአምን ብምባል ኣብ ሥርዓተ ኣምልኾና በተን 7-ምሥጢራተ ቤተክርስቲያን ተመሪሕና ኵሉ ሥርዓት ቤተክርስቲያን ክንፍጽም ከምዘሎና ዘዘኻኽር ክፍሊ'ዩ።
5. "ወነአምን በአሐቲ ጥምቀት ለሥርየተ ኃጢአት ወንሴፎ ትንሣኤ ሙታን….." ዝብል ኃሙሻይን ናይ መወዳእታን ክፍሊ ነገረ ድኅነትናን ተስፋ ጽድቅናን ብምሥጢረ ጥምቀት ጀሚሩ ብምሥጢረ ትንሣኤ ሙታን ዚፍጸም ስለዝኾነ፣ ካብ ጥምቀት ክሳዕ ትንሣኤ ኣብ ሃይማኖት ተሠሪትና፣ ብፍቕሪ ተሓኒፅና፣ ተስፋ ሰኒቕና፣ ብጽንዓትን ብትዕግሥትን ብእምነት ክሳዕ መወዳእታ ክንጐዓዝ ከምዘሎና ዚምዕድ ክፍሊ'ዩ 1ይቆሮ 13፣13,ማቴ 24፣13ጸሎተ ሃይማኖት መዓስን ኣበይን ብመንን ተደርሰት ዝብል ሕቶታትን ካልኦትን ንምምላስ ናብ ታሪኽ ኣማጻጽኣ ጸሎተ- ሃይማኖት ምስ እንመጽእ ሰፊሕ ታሪኽ ዝሓቘፈት ኮይና ኢና እንረኽባ። ጸሎተ ሃይማኖት ብ325 ዓ.ም.ግ. ኣብ ጉባኤ ኒቅያ ብ318 ርቱዓነ ሃይማኖት ኣቦታት ከም ዝተድርሰት እዩ ታሪኽ ቤተክርስቲያንና ዚሕብረና። እንተኾነ "…ነአምን በአሐዱ አምላክ እግዚአብሔር አብ…" ካብ ዝብል ክሳዕ "….ወአልቦ ማኅለቅት ለመንግሥቱ።" ዚብል ጥራይ እዩ ዝነበረ። እቲ ዚቕጽል ክፍሊ ማለት "ወነአምን በመንፈስ ቅዱስ ….." ካብ ዚብል ንደኃር ዘሎ ግና ኣብቲ ዝቐጸለ ካልኣይ ጉባኤ ቤተክርስቲያን ማለት ጉባኤ ቍስጥንጥንያ ብ381 ዓ.ም.ግ. ብ150 ኤጲስቆጶሳት ከምዝተመልአ ታሪኽ ይውስኽ። ሕጽር ብዝበለ መልክዑ ኣብ ትንታነ ምስ እንኣቱ፣
1 ጉባኤ ኒቅያ 325 ዓ.ም ግእዝ፣ እዚ ኣብ ታሪኽ ቤተክርስቲያን እቲ ናይ መጀመርታ (ቀዳማይ) ጉባኤ እዩ። እዚ ኪበሃል ከሎ ግና ምስቲ ብተመሳሳሊ ስም ቀዳማይ ጉባኤ ሐዋርያት እናተባህለ ዚንገር፣ ብምኽንያት ካብ ወገን አሕዛብ ክርስትና ዝተቐበሉ ወገናት ብኸመይ ንኃዞም፧ ዝብልን ኣብ ሞንጎ ካብ ወገን ኣይሁድን ወገን አሕዛብ ዝመጽኡ ኣባላት ቤተክርስቲያን ዝተላዕለ ምፍልላይ ንምዕራፍ ሐዋርያት ኣብ ከተማ ኢየሩሳሌም ዘቃንዕዎ ጉባኤ ከደናግረና የብሉን። ብርግጽ ናይ ሐዋርያት ጉባኤ ኣብ ኢየሩሳሌም፣ ብጊዜ ዝቐደመ'ኳ እንተኾነ ምኽንያት መጋቢኢኦም ናይ ምኅደራ፣ ርድኢት ድኅረባይታ፣ ሜላ- ስብከትን ጕስነትን ዘጠቓልል ውሽጣዊ ጸገማት ብምንባሩ እምበር ናይ ክሕደት መናፍቕነት ኣብ ነገረ ሃይማኖት ዘይምዃኑ በቲ ሓደ ልዕሊዅሉ ኸኣ ገና ቤተክርስቲያን ካብ ስደትን መከራን ግፍዕን ከየዕረፈት ምሉእ ናጽነትን ርግኣትን ከይረኸበት ከላ ዝተቓንዐ ብምዃኑ ከም ዓለም-ለኻዊ ጉባኤ ኣብ ታሪኽ ቤተክርስቲያን ኣይተመዝገበን።
ጀማሪ ጉባኤ ምዃኑ ግና ቤተክርስቲያን'ውን ነቶም ካልኦት ጉባኤታት መበገሲ ዝገበረቶ ብምዃኑ ዚከሓድ ኣይኮነን። ጉባኤ ኒቅያ እምበኣር ቤተክርስቲያን ኵሉ እቲ ዝበጽሓ ስደትን መከራን ብዘመነ ሐዋርያት ጀሚሩ ክሳዕ 70 ዓ.ም. ብመስጋገሪ ዘመን 70-160 ዓ.ም. ኃሊፉ፥ ብዘመነ ሰማዕታት (160-313 ዓ.ም.) ምስ ተፈጸመ፥ ኵሎም እቶም ዓላውያን ገፋዕቲ ነገሥታት ከም በዓል ኔሮን ቄሣር፣ መክስምያኖስን ዲዮቅልጥያኖስን ኃሊፎም ብንጉሥ ቈስጠንጢኖስ ወዲ ቅድስት እሌኒ ኣቢላ ምሉእ ናጽነትን ሰላምን ርግኣትን ረኺባ፥ ብናይ ባዕላ ሕግን ሥርዓትን እናተመርሐት ቤተክርስቲያና ሠሪሓ ናጻ ዝኾነ ስብከት ክትሰብኽ ካብ እትጅምር ዘካየደቶ ናይ መጀመርታ ዓለም-ለኻዊ መንፈሳዊ ጉባኤ ምዃኑ'ዩ።
ካብ መላእ ዓለም ብዝተዋጽኡ ኣመንቲ ዝተቓንዐ ንኹለን ሊቃነ-መናብርት ዘሳተፈ ንመናፍቓን'ውን ከይተረፈ ናጻ ኮይኖም ሓሳባቶም ከፍስሱ። ትምህርቶም ኬስምዑ ምሉእ ዕድል(መሰል) ዝሃበ (ብናይ ዘመንና ኣጋላልጻ ነጻ ፕረስን ዲሞክራስን ዝሰፈኖ) ዓቢይ ፈላሚ ጉባኤ ብምዃኑ'ዩ ኣብ ታሪኽ ቤተክርስቲያን ከም ቀዳማይ ጉባኤ ተደንጊጉ እንረኽቦ። ንጉባኤ ኒቅያ ምኽንያት ዝኾነ ክሕደት(መናፍቕነት) ናይ ኣርዮስ እዩ ነይሩ። ኣርዮስ ናይ መንፈሳዊ ኣቦኡ(መምህሩ) ቅዱስ ጴጥሮስ ተፍጻሜተ ሰማዕት ትምህርትን እምነትን ኃዲጉ ናይቲ ቀዳማይ መናፍቕ ምዃኑ ዚንገረሉ ናይ ጳውሎስ ሳምሳጢ ትምህርቲ ኣራቒቑ ብኣዋጅ ኣፉ መሊኡ ኪሰብከሉ ምስ ጀመረ'ያ ቤተክርስቲያን ጉዳዩ ብጉባኤ ኪርአ ዝወሰነት፣ናይ ኣርዮስ ክሕደት "ወልድ ፍጡር በመለኮቱ" ዝብል ኮይኑ ንምሥጢረ ሥላሴን ምሥጢረ ሥጋዌን ዘዘናብል ትምህርቲ'ዩ ነይሩ። ስለዚ ድማ ካብ ምሉእ ዓለም ኣብያተ-ክርስቲያናት ዝተኃርዩ 2340 ዝኾኑ ኤጲስቆጶሳት ካብ 21-ሚያዝያ ክሳዕ 21-መስከረም (ብዙኃን ማርያም) ኣብ ኒቅያ ብትእዛዝ ንጉሥ ቈስጠንጢኖስ ተኣኻኸቡ። ካብዚኣቶም 318 ሊቃውንት "ከም ሓደ ልቢ መኻሪ፣ ከም ሓደ ቃል ተዛራቢ" ብምዃን ሓሳቦም ሓደ ኮይኑ ስለ ዝተረኽበ ንጉዳይ ኣርዮስ ኪምርምሩ ተገብረ። ቅድሚ ጉባኤ ምጅማሮም ካብ 21-መስከረም ክሳብ 9-ሕዳር፣ 7-ሱባኤ (7*7=49 መዓልታት) ሱባኤ ኣተዉ። ብ9 ኅዳር 325 ዓ.ም.ግእዝ ድማ ጉባኤ ተጀመረ። ኣርዮስ ሓሳቡን ትምህርቱን ኪገልጽ ነጻ መድረኽ ተዋህቦ፣ "ትቤ ጥበብ ፈጠረኒ አብ ከመ እኩን መቅድመ ኵሉ ተግባሩ፣" ምሳ. 8፣22 ንዝብል ጥቕሲ ነጸላ ትርጉም ብምጥቃምን ትሕቲኡ ዘሎ ቅዱስ ጽሑፍ ብዘይምግንዛብን ምሳ 8፣23-ፍጻ ጥበብ ዝተባህለ ወልድ ኢየሱስ ክርስቶስ ቀዳማይ ፍጥረት ናይ እግዚአብሔር አብ እዩ። ንኻልኦት ፍጥረታት ኣብ ምፍጣር ግና ልኡኽ ኮይኑ ሓጊዝዎ'ዩ።" ብምባል ናይ ክሕደት ትምህርቱ ኣስምዐ። እቶም 318 ሊቃውንት ድማ ብኣቦ-መንበርነት እለእስክንድሮስን (ሊቀጳጳስ ዘእስክንድርያ መንበረ ማርቆስ) ኣፈ ጉባኤ ሊቀ-ዲያቆናት ቅዱስ ኣትናቴዎስን ንኣርዮስ ተኻራኺሮም ረትዕዎ። እንተኾነ ካብ ክሕደቱ ኪምለስ እኳ እንተለመንዎ ኣይምለስን ብምባል ስለዘቕበጸ ንእኡ ብውግዘት ፈልዮም ከምውፅኢት ናይቲ ጉባኤ ነተን ቀዳሞት 7- ዓንቀጻት ናይ ጸሎተ ሃይማኖት ኣርቀቑ። እዚ ኸኣ ኣብ ላዕሊ ከም ዝተገልጸ "ነአምን በአሐዱ አምላክ እግዚአብሔር አብ…."ካብ ዝብል ክሳዕ "ወአልቦ ማኅለቅት ለመንግሥቱ፣" ዝብል ክፍሊ ምዃኑ'ዩ። ብተወሳኺ'ውን 318 ሊቃውንት ርቱዓነ ሃይማኖት ኣብዚ ጉባኤ'ዚ ጸሎተ ሃይማኖት ንምእመናን ከም ዘርቀቑ፣ ግሩም ቅዳሴ ንኻህናት፣ ሕንፃ መነኮሳት ንመነኮሳት ዚርከቦ ድርሰታትን መጻሕፍትን ካልኦት ሥርዓተ-ቀኖናን ሠሪዖም እዮም። 2 ጉባኤ ቍስጥንጥንያ 381 ዓ.ም.ግእዝ እዚ እቲ ካልኣይ ጉባኤ ናይ ቤተክርስቲያን ኮይኑ ምኽንያት ናይ'ዚ ጉባኤ'ዚ ናይ መቅደንዮስ ግጉይ ትምህርቲ እዩ ነይሩ፣ መቅደንዮስ መንፈቀ ኣርዮስ ኮይኑ "መንፈስ ቅዱስ ሕፁፅ እዩ። ማለት ምስ አብን ወልድን ማዕረ ኣይኮነን።"ዝብል ሕጂ'ውን ንምሥጢረ ሥላሴ ዝትንክፍ ናይ ክሕደት ትምህርቲ እዩ ኣቐልቂሉ። በዚ ምኽንያት ድማ ሕጂ'ውን 150 ኤጲስቆጶሳት ካብ ኣርባዕቲአን ሊቃነ መናብርት፣ (መንበረ ያዕቆብ ዘኢየሩሳሌም፣ መንበረ ጴጥሮስ ዘሮም፣ መንበረ ዮሐንስ ዘኣንጾኪያ፣ መንበረ ማርቆስ ዘእስክንድርያ) ተጋቢኦም ብባሕቲ፪ የካቲት ንጉዳዩ ብጉባኤ ተመልከትዎ። ንመቅደንዮስ ረቲዖም ብውግዘት ድኅሪ ምፍላይ ድማ ማዕርነት እግዚአብሔር መንፈስ ቅዱስ ምስ እግዚአብሔር አብን እግዚአብሔር ወልድን ብምርግጋጽ "ወነአምን በመንፈስ ቅዱስ እግዚእ ማሕየዊ….." ንዝብል ዓንቀጽ ኣብ ርእስ'ቲ ዝነበረ 318 ሊቃውንት ዘስፈርዎ ድርሰት ጸሎተ ሃይማኖት ወሰኹ። ከምኡ'ውን ንብድኅሪ ሕጂ ካብ ዚመጽእ መናፍቕነት ንምጥንቃቕ ተወሰኽቲ 4-ዓንቀጻት ብምርቃቕ ብጠቕላላ ኣብዚ ጉባኤ'ዚ 5-ዓንቀጻት ኣርቂቖም ኣብ ጉባኤ ኒቅያ ንዝተጀመረት ጸሎተ ሃይማኖት ናይ መወዳእታ መልክዓ ብምትኃዝ ብ"ለዓለመ ዓለም" ዛዘምዋ። ስለዚ ጸሎተ ሃይማኖት እምበኣር ብኸምዚ ዝበለ ሰፊሕ ታሪኽ፣ ሱታፌ ናይ ብዙኃን ሊቃውንት፣ ዓሚቝ` ምውካስ ትርጓሜ ቅዱሳት ጽሑፋትን ኃያል ክትዕን ልዕሊ ዅሉ ከኣ መሪሕነት መንፈስ ቅዱስን ሥምረት(ኅብረት) ጐይታን 1ይ ጴጥ.1፣20, ማቴ.18፣20 ዝተረኽበት ውፅኢት ናይዘን ክልተ ቀዳሞት ጉባኤታት እያ። ስለዚ እያ ድማ ዓሚቝ ምሥጢር ብምኃዝ መግለጺ ሃይማኖት ክርስትና ክትከውን ዝበቕዐት። ጸሎተ ሃይማኖት ኣብ ውሽጣ 12-ዓንቀጻት ዚኃዘት እያ። ጸሎተ ሃይማኖት ኂዛቶ ዘላ ምሥጢርን ትምህርትን ኣዝዩ ዓሚቝ ብምዃኑ ንሊቃውንት ኣቦታት ኣስፊሖምን ኣብሪሆምን ኪጽሕፉልና ብስም እግዚአብሔር እናተማኅፀንና ብዓቕምና ግና ከም ፍቓድ እግዚአብሔር ኣብ እምነትና ጽንዓት፣ ኣብ ኣፍልጦና ዕምቈት፣ ኣብ ጸሎትና ድማ ርድኢት(መንፈስ) እንተ ዘርኣትልና ከምዚ ክንብል ፈቲንና።
ምንጪ ፣-መጽሐፈ ጸሎት መጽሔት ደብረ ገነት ኪዳነ ምሕረት ሰንበል


text:
ኣብ ዩኒቨርሲቲ መቐለ ዳይሬክተር ዳይሬክቶሬት ምርግጋፅ ፅርየት
ትምህርትን ትካላዊ ለውጥን መምህር ያሬድ በርሀ
ካልኣይን መወዳእታን ክፋል
ብቑዕ ወለዶ እንተይሃነፅካ ለውጢ ክረጋገፅ ምፅባይ ዳርጋ ኣብ ከውሒ ዘሪእኻ ምህርቲ ክትሓፍስ ምብሃግ ማለት እዩ። ንፅርየት ትምህርቲ ትኹረት ብምሃብ ዘይትንቀሳቐስ ሃገር ዝህልዎ ቀፃሊ ራእይ ተስፋ ዘለዎ ኣይኮውንን፡፡ እዚ ማለት ቀፃልነት ዘለዎ ልምዓት፣ ዴሞክራሲ፣ ሰላምን ሰናይ ምምሕዳርን ምርግጋፅ ኣይትኽእልን። ካብዚ ብዝዘለለ ንዝለዓለ ማሕበራዊ፣ ፖለቲካውን ቁጠባውን ቅልውላዋት ብምቅላዕ ኣብ መወዳእታ ሃገር ከምዘይነበረት ናብ እትኾነሉ ብርኪ ክትበፅሕ ትግደድ። ነዚ ሓቂ ኣብ ግምት ብምእታው ሚኒስቴር ትምህርቲ ብደረጃ ሃገር ፅርየት እቲ ዘፈር ንምርግጋፅ ትኹረት ብምሃብ እናተንቀሳቐሰ እዩ፡፡ ብፍላይ ኣብ ምርግጋፅ ፅርየት ትምህርቲ ዝለዓለ ተራ ክፃወቱ ኣብ ዝግበኦም ላዕለዎት ትካላት ትምህርቲ ዘለዉ ፀገማት ብምፅናዕ መፍትሒ ሓሳባት ዝኾኑ ፖሊሲታት ተዳልዮም ተግባራዊ እናኾኑ ይርከቡ፡፡ ነዞም ብሚኒስቴር ትምህርቲ ዝወፁ ሓደሽቲ ፖሊሲታት መረጋገፂ ፅርየት ትምህርቲ ኣብ ምትግባር ዩኒቨርሲቲ መቐለ ዝጀመሮ ምንቅስቓስ ዝምልከት ኣብ ቀዳማይ ክፋል እዚ መደብ ኣቕሪብና ምንባርና ይዝከር። ኣብዚ ካልኣይ ክፋል ትሕዝቶ ኣብ ዩኒቨርሲቲ መቐለ ዳይሬክተር ዳይሬክቶሬት ምርግጋፅ ፅርየትን ትካላዊ ለውጥን መምህር ያሬድ በርሀን ተምሃሮ እቲ ዩኒቨርሲቲን ዝሃቡና ቃለ መሕትት ከምዝስዕብ ተዋዲዱ ኣሎ።
ካብቶም ብሚኒስቴር ትምህርቲ ዝተፀንዑ ፀገማት ፅርየት ትምህርቲ፣ ተምሃሮ ተመሪቖም ቅድሚ ምውፅኦም ምስ ናይ ደገ ስራሕቲ እናተላለዩ ዘይምፅናሕ ሓደ እዩ። ብመሰረት እዚ ተምሃሮ ላዕለዎት ትካላት ትምህርቲ ኣብ ክፍሊ ዝመሃርዎ ትምህርቲ ደገ ወፂኦም ምስ ዝሰርሑዎም ስራሕቲ ንክፋለጡ ዝግበር ዝነበረ ምንቅስቓስ ድኹም ብምንባሩ እቲ ኣብ ፅርየት ትምህርቲ ክረጋገፅ ዝድለ ለውጢ ንከይዕወት ምኽንያት ኮይኑ ፀኒሑ እዩ። ሚኒስቴር ትምህርቲ ነዚ ፀገም ንምፍታሕ ኣብቲ ዝወፀ ሓዱሽ ፖሊሲ መፍትሒ ኣቐሚጡ ኣሎ። ተምሃሮ ኣብ ዓውዲ ትምህርቲ እናሃለዉ ናብ ዝተፈላለያ ፋብሪካታት፣ መንግስታውን ዘይመንግስታውን ኣብያተ ዕዮ፣ ኢንዱስትሪታትን ኢንቨስትመንታትን እናተዘዋወሩ ብምርኣይ ምስ ክእለት ንክለማመዱን ዓቕሞም ንከዕብዩን ይግበር ኣሎ፡፡ ዩኒቨርሲቲ መቐለ እውን ነዚ ፖሊሲ ካብ 2009 ዓ.ም ጀሚሩ ተግባራዊ እናገበሮ ይርከብ።
እቲ ካልእ ብሚኒስቴር ትምህርቲ ዝተፀንዐ ፀገም ፅርየት ትምህርቲ፣ ተምሃሮ ተመሪቖም ምስወፁ ብኸመይ ስራሕ ከተኣላልሹ ከምዘለዎም እኹል ግንዛበ ሒዞም ዘይምውፃእ እዩ። ካብቲ ብስሩዕ ዝመሃርዎ ትምህርቲ ብተወሳኺ ኣብ ኣተኣላልሻ ስራሕ፣ ርክብ ወይ ድማ ኮሚኒኬሽን፣ ኣፀሓሕፋ ድሕረ ባይታ “ሲቪ”ን ካልኦትን ዝነበሮም ኣፍልጦ ትሑት ነይሩ። ነዞም ፀገማት ንምፍታሕ ዩኒቨርሲቲ መቐለ ካብ 2009 ዓ/ም ጀሚሩ ስልጠናታት እናሃበ ፀኒሑ እዩ። እቲ ዩኒቨርሲቲ ነዚ ስራሕ እዚ ጥራሕ ዝሰርሕ ቤት ፅሕፈትን ሓይሊ ሰብን ብምምላእ ተምሃሮ በቲ ዝተመረቕሉ ዘፈር ትምህርቲ ዕድል ስራሕ ንክረኽቡ ይነጥፍ ኣሎ፡፡ እቲ ቤት ፅሕፈት ደላይን ተደላይን ብምርኻብ ንተምሃሮ ዕድል ስራሕ ክረኽቡ፤ ዝተፈላለያ ትካላት ድማ ዝደልየኦም ክኢላታት ብቐረባ ክረኽባ ይገብር ኣሎ፡፡
ብኻልእ ወገን ክሳብ 2008 ዓ.ም ካብ ላዕለዎት ትካላት ትምህርቲ ተመሪቖም ዝወፁ ተምሃሮ ስራሕ ምርካቦምን ዘይምርካቦምን ዝግበር ዳህሳስ ኣይነበረን። ምኽንያቱ ላዕለዎት ትካላት ትምህርቲ “ሓደ ተምሃራይ ድሕሪ ምምራቑ ዘሎ ኩነታት ኣይምልከተናን” እየን ዝብላ ነይረን። ብምኽንያት እዚ እቲ ዘምህርኦ ተምሃራይ ክንደየናይ ኣብ ዕዳጋ ተጠላባይን ኣብ ልምዓት ሃገር ተወሳኣይን ምዃኑ ሓበሬታ ናይ ምርካብ ዕድለን ፀቢብ እዩ ነይሩ፡፡ እዚ ማለት እቲ ዝህብኦ ትምህርቲ ክንደየናይ ፅርየት ዘለዎ ምዃኑ ኣብቲ ባይታ ወሪደን ዝፈልጣሉ መንገዲ ብዙሕ ዘይምንባሩ የርኢ። በዚ ሓዱሽ ኣሰራርሓ ግና ሓደ ተምሃራይ ተመሪቑ ምስወፀ ስራሕ ምርካቡን ዘይምርካቡን ዝከታተል መስርሕ ተዳልዩ ተግባራዊ እናኾነ ይርከብ። እዚ ዳህሳስ ኣብ ፅርየት ትምህርቲ ዘሎ ኩነታት ብምርኣይ ኣብ ቀፃሊ ዝሓሸ ስራሕ ንምስራሕ ዘኽእል እዩ፡፡ እቲ ዳህሳስ ምሩቓት በብ ክልተ ዓመት እዩ ዝካየድ፡፡
ብዘይካ እዚ መብዛሕትአን ላዕለዎት ትካላት ትምህርቲ ቅድም እንትብል ናይ ሓሙሽተ፣ ዓሰርተ፣ ዒስራ ዓመትን ካልእን ትልምን ራእይን ኣውፂአን ኣብ ምኻድን ምትግባርን ፀገማት ከምዝነበረን በቲ ዝተኻየደ መፅናዕቲ ክረጋገፅ ክኢሉ እዩ። በዚ ሓዱሽ መስርሕ ግና ስጡም ክትትልን ቁፅፅርን እናተገበረለን ብመሰረት ዘውፅአኦ ትልሚ ንከተግብራ እናተገበረ እዩ። ብመሰረት እዚ ዩኒቨርሲቲ መቐለ ብደረጃ ዓለም ተወዳዳራይ ንምዃን ዘኽእሎ ኣሰራርሓ ብምትላም ንተግባራውነቱ እናተንቀሳቐሰ ይርከብ። በዚ እውን ኣብ 2017 ዓ/ም ኣብ ኣፍሪካ ካብ ዘለዋ 25 ብሉፃት ላዕለዎት ትካላት ትምህርቲ ሓደ ንምዃን ራኢይ ብምሓዝ ምንቅስቓስ ጀሚሩ ኣሎ። እቲ ራእይ በቲ ዝፀንሐ ልማዳዊ ኣካይዳ ክዕወት ስለዘይኽእል ብቴክኖሎጂ ዝተደገፈ ኣሰራርሓ ንምትእትታው ስራሕ ተጀሚሩ ኣሎ። ብፍላይ ኣብ ኣወሃህባ ግልጋሎትን ርክብን ዘሎ ኣሰራርሓ ዘመናውን ብቴክኖሎጂ ዝተደገፈን ንምግባር ብኮምፒውተር ዝተሓገዘ (ኣውቶሜሽን) ንምግባር “ኣውቶሜሽን ሶፍት ዌር” እናተኣታተወ ይርከብ። ኣብዚ ሐዚ እዋን ስራሕቲ ምትእትታው ኣውቶሜሽን ሶፍትዌር ኣብ ሓደ ሓደ “ዲፓርትመንታት” ክፍለ ትምህርቲን እቲ ዩኒቨርሲቲ ስራሕ ዝጀመረ እንትኾን እቲ ዝተረፈ ድማ ኣብ ከይዲ ይርከብ። እዚ ብቴክኖሎጂ ዝተደገፈ ዘመናዊ ኣወሃህባ ግልጋሎት ኣብ ዓለምና ምስ ዝርከባ ፍሉጣት ላዕለዎት ትካላት ትምህርቲ ብምርኻብ ተሞክሮ እናቐሰመ ኣብ ምርግጋፅ ፅርየት ትምህርቲ ዝለዓለ ኣስተዋፅኦ ከምዘበርክት ተስፋ ተገይሩሉ ኣሎ፡፡
እቲ ካልእ ኣብ ላዕለዎት ትካላት ትምህርቲ ዘጋጥም ፀገም ድማ ተምሃሮ ካብ ቀዳማይን ካልኣይን ብርኪ ኣብያተ ትምህርቲ ኣትሒዞም ናብ ላዕለዎት ትካላት ትምህርቲ ኣትዮም ብትምህርቶምን ክእለቶምን ክዕወቱ ዘኽእሎም መሰረት ሒዞም ዘይምምፃእ እዩ። ኣብ ታሕቲ ጎቢጡ ዝመፀ ፅርየት ትምህርቲ ኣብ ላዕለዎት ትካላት ትምህርቲ ምስ ኣተዉ ንምቕናዕ መፀገምን ከቢድን እዩ። ምርግጋፅ ፅርየት ትምህርቲ ንላዕለዎት ትካላት ትምህርቲ ጥራሕ ዝግደፍ ዘይኮነስ ተምሃሮ ካብ ታሕቲ እናተኾስኮሱ ክመፁ ኣለዎም፡፡ በብብርኩ ዝርከቡ ተምሃሮ እኹል ፍልጠትን መሰረትን ብምሓዝ ናብ ላዕለዎት ትካላት ትምህርቲ ክኣትዉ ኣድላይ ቅድመ ምድላው እናተገበረ ክመፅእ ኣለዎ። ስለዚ ኣብ ቀዳማይን ካልኣይን ብርኪ ኣብያተ ትምህርቲ ዝርኣዩ መሓንቓት ፅርየት ትምህርቲ ብምፍላይ ክፍትሑ ይግባእ። እዚ ኣብ ቀዳማይን ካልኣይን ብርኪ ኣብያተ ትምህርቲ ዝርአ ፀገም ብደረጃ ሃገር ስለዝኾነ ሃገራዊ መፍትሒ እናተገበረሉ ይርከብ። ነዚ ፀገም ኣብ ምፍታሕ ላዕለዎት ትካላት ትምህርቲ እውን ግቡአን እናሰርሓ እየን ዘለዋ።
ብመሰረት እዚ ዩኒቨርሲቲ መቐለ ኣብ እዋን ክረምቲ ካብ ዝተፈላለዩ ከባብታት ትግራይ ብትምህርቶም ፀብለልታ ዘለዎም ተምሃሮ እናምፀአ ዓቕሞም ንከዕብዩን ናብ ላዕለዎት ትካላት ትምህርቲ ክዳለዉን ዘኽእሎም ስልጠናታት እናሃበ ይርከብ። ከምኡ እውን ኣብ መቐለን ከባቢኣን ንዝርከቡ ተምሃሮ ቀዳማይ ብርኪ ብስነ-ምግባር፣ ብቴክኖሎጅን ክእለትን ዓቕሞም ከዕብዩሎም ዝኽእሉ ስልጠናታትን ናውትን ከምዝወሃብ መምህር ያሬድ የረድኡ። ብዘይካ እዚ ተምሃሮ ቀዳማይን ካልኣይን ብርኪ ኣብያተ ትምህርቲ እዋን ምስ ዝጠልቦም ቴክኖሎጅታትን ፍልጠትን ንምልላይ ዘኽእሎም ስልጠናታት ኮምፒውተርን ካልኦት ተግባራዊ ስልጠናታትን በቲ ዩኒቨርስቲ ይወሃቡ።
ብተዛማዲ መንገዲ ተምሃሮ ኣብ ቀዳማይን ካልኣይን ብርኪ ኣብያተ ትምህርቲ ዝሓዝዎ ትሑት ፍልጠት ከይኣክል ናብ ላዕለዎት ትካላት ትምህርቲ ምስኣተዉ ብቕዓት ብዘይብሎም መምህራን ምምሃሮም ፅርየት ትምህርቲ ንክጓደል ምኽንያት ኮይኑ እዩ። ዋላ እኳ መብዛሕትኦም ናብ ላዕለዎት ትካላት ትምህርቲ ኣትዮም ዘምህሩ መማህራን ብብቕዓቶም እናተመረፁ ዝኣትዉ እንተኾኑ ፀገም ዘለዎም ኣለዉ፡፡ ኣብ ገለ ገሊኦም ፀገም ዓቕሚ፣ ኣብ ካልኦት ድማ ፀገም ስነ-ምግባር የጋጥም እዩ። ምኽንያት ፅርየት ትምህርቲ ብምርግጋፅ ብፍልጠት፣ ክእለትን ስነ-ምግባርን ብቑዓት ዝኾኑ ናይዛ ሃገር ቀፃሊ ተስፋ ወለዶታት ኣብ ምህናፅ ግደ መምህር ቅድሚት ይስራዕ። ኣብዚ መዳይ ኣብ ዩኒቨርሲቲ መቐለ ዋላ እኳ ኣብ ኩሎም መማህራን ኣይኹን እቲ ዝድለ ፅርየት ትምህርቲ ከይረጋገፅ ኣንፃር እቲ ዝተመደብሉ ክቡር ሞያ ዝሰርሑ ከምዘለዉ ኣብ ዘበነ ትምህርቲ 2009 ዓ/ም ኣብ ዩኒቨርስቲ መቐለ ዘፈር ትምህርቲ ምህንድስና ዝተመረቐት ተምሃሪት ሳኒያ ሃሰን ትገልፅ።
ምስ መምህራን ተኣሳሲሩ ዝተልዓለ ካልእ ፀገም እውን ኣሎ፡፡ ድማ ኣብታ ከምህሩላ ዝተመደበትሎም ክፍለ ግዘ ብምእታው ዘይምምሃር፣ እኹል ቅድመ ምድላው እንተይገበርካ ምምሃር፣ ክልተ ሰሙንን ሓደ ወርሕን ንከምህርሉ ዝወፀ ትልሚ ምምሃር ምስትምሃር ኣብ ውሽጢ ሓደን ክልተን መዓልቲ ነኻኺእኻ ምሽፋን እውን ብተምሃሮ ተደጋጊሞም ዝለዓሉ ፀገማት ትምህርቲ እዮም። እዚ ማለት እቲ መምህር እኹል ክትትል ስለዘይገብር ዘሎ ኣብ ኣመዛዝና ተምሃሮ ኣየናይ ንፉዕ፣ ማእኸላይን ድኹምን ምዃኑ እንተይፈለጠ ኣወሃህባ ውፅኢት ተምሃሮ ግምታውን ንኣድልዎ ዝተሳጠሐን ይኸውን ኣሎ ማለት እዩ። ከምኡ እውን ሓደ መምህር ኣብታ ዝተመደበትሉ ግዘ ናብ ክፍሊ ኣትዩ ዘየምህር እንተድኣ ኮይኑ ተምሃሮ እውን “ሎሚ እውን ኣይመፅእን ዝኾን” እናበሉ ትምህርቶም ከይከታተሉን ፅርየት ትምህርቲ ከይረጋገፅን ዕንቅፋት ይኸውን። እዚ ኣብ መምህራን ዝርአ ፀገም ንምፍታሕ እቲ ሓዱሽ መምርሒ መቆፃፀሪ ሜላ ኣቐሚጡ ኣሎ። እቲ ቅድሚ ሐዚ ዝነበረ ድኹም መቆፃፀርን መዐቀንን መምህራን ተለዊጡ ጥቡቕን ተሓታትነት ብዘለዎን መምርሒ ተቐይሩ ኣሎ። እቲ ዝግበር ቁፅፅርን ክትትልን ድማ ካብ ላዕለዎት ኣመራርሓ እቲ ዩኒቨርሲቲ ጀሚሩ ክሳብ ተምሃራይ ብሓባር ዘካይድዎ ይኸውን።
ብሓፈሻ መንግስቲ ልዕሊ ኩሎም ዘፈራት ንትምህርቲ ልዑል ኣቓልቦ ብምሃብ እናተረባረበ ይርከብ። ነዚ ዘፈር ትኹረት ሂቡ ስለዝተንቀሳቐሰ ኣብዛ ሃገር ቅድሚ 27 ዓመት ብላምባዲና ደሊኻ ዘይርከቡ ዝነበሩ ምሁራት ኣብዚ ሐዚ እዋን ብዘገርም ኩነታት ብዝተፈላለዩ ሞያታት ዝሰልጠኑ ብዙሓት ምሁራት ይፈርዩ ኣለዉ፡፡ እዞም ምሁራት ድማ ኣብ ምርግጋፅ ስሉጥን ቀፃልነት ዘለዎን ልምዓት ሃገሮም እጃሞም እናበርከቱ ይርከቡ። እዚ ድማ ዓብይ ዓወት እዩ፡፡ እቲ ተጀሚሩ ዘሎ ኩለመዳያዊ ልምዓት ብዝበለፀ ንክረጋገፅ ድማ ግደ ፅርየት ትምህርቲ ዘለዎ መተካእታ የብሉን። ምኽንያቱ ድማ ኩሉ ዕብየት ብዝተምሃረ ሓይሊ ሰብ ስለ ዝካየድ እዩ፡፡ ኣብ ምርግጋፅ ፅርየት ትምህርቲ ትኹረት ብምሃብ ብቑዓት ወለዶ ዝሃነፀት ሃገር ካብ ቀፃልን ተኸታታሊ ዕብየትን ልምዓትን ዝዓግታ ሓይሊ ኣይህሉን። ውድቀት ፅርየት ትምህርቲ ውድቀት ቀፃሊ ወለዶ እዩ። እቲ እዋን ዝጠልቦ ፍልጠትን ቴክኖሎጅን ዘይተዓጠቐ ወለዶ ሸኽምን ሓደጋን ሃገር እዩ። ፅርየት ትምህርቲ ዘይምርግጋፅ ከስዕቦ ዝኽእል ሓደጋ ኣብ ግምት ብምእታው ዩኒቨርሲቲ መቐለ ኣብቲ ዘፈር ዘጋጥሙ ፀገማት ብምፍላይ ምፍታሕ ጀሚሩ ኣሎ። ይኹን እምበር ኣብቲ ዘፈር ዘሎ ፀገም ከቢድ ስለዝኾነ ኣብ ቀፃሊ ዝተዋደደ ምንቅስቓስን ቆራፅነትን ይሓትት እናበልና ትሕዝቶ ፅሑፍና ንዛዝም።


text:
“የጨዋ ደሞዝ”: ናይ ጭዋ ደሞዝ። 20.03.2015
“የጨዋ ደሞዝ” ካብ በለስ “ብኣምሓርኛ ክትብትባ ደልዩ” ኢልኩም ሓሲብኩም ትኾኑ’ምበር ኣይፋለይ። ንሳስ ንፕረሲደንት ኢሳይያስ ት ጽበ ዘላ ዕዮ ገዛ ኢያ። ከምዚ ትርእይዎ ሕሉፍ ድርቅና ኣምሓረተይቲ ግዳም ተኾይጡ ይርአ እንሆ። በቲ እንግዶት ዝተተባብዐት ሽዋተ ይቲ ድሮ ትርጉም ቋንቋን ሃገርን፡ ትርጉም ቋንቋን ፕሮቶኮልን ጥሒሳ ነቲ ዓዳሚኣ መራሕ ሃገር ከምናታ ብምጽብጻብ “ንምንታይ ፕረሲ ደንትና ብቋንቋና (ኣምሕርኛ) ዘይተዛረበ” ኢላ ኣኹሪፋ ክትርአስ ክንደይኮን ትዕሹ ኮይና? እንተላይ ክትጎርሕ። መራሕ ካልእ ሃገር ኣብ ዓዳ መጺኡ በቲ ናታ ክደራጓዕሲ መርኣያ ግሩም ዲፕሎማሲ ምተጸብጸበ። ኣብ ዘይሃገራኸ ናይምንታይ ሓለፋ’ዩ ኣምሓራ ክዝረበላ ተመ ንያ? እንበርከ ብዓንተቦኣ ኣምሕርኛ መረብዶ ትሰግር ነይራ ኢያ? እንተ ሽዑ ዋላ’ዃ ኢሳት ኣብ ኣስመራ ዘይተጸበየቶ ዘረባኣን ሳዕስዒታን ክድብል ከምዝራአየት እንተተኾመረት፡ ፕረሲደንት ኣብ ወግዑ፡ ነቶም ብተምሳል ገዛእቶም ዝሰርሑን ዝዛረቡን ህዝብታት ኣፍሪቃ እናነ ቐፈ፡ ከምህዝቢ ክሳብ ብዘይሓለዋ ዘናብር ንውንኖ ባህሊ ከምዘለና ከዕልላ ከምዘይተሰምዐ ኣሻባ ዘንጊዓቶ ሽዋ ቋን ቋ ከምዘለናዶስ ዕላ ሎም ነገር ነይርዎ?
ፕረሲደንት ሲሳይያስ ታሪኽ ናይ 19 ክፍለ-ዘመን እንተተኸፊቱ ከምታ ሳንዱቑ ፓንዱራ እዚ ዘይበሃል ተጓሟዲ ዝዘንብዐ ታሪኽ (Distorted history) ከምዝቕላዕ ተረዲኦም ሃገራውነት ኤርትራ ክርዕሙ ክብል ን50 ዓመታት ከምተጋደለ ኣረዲኡ ሎሚ እቲ ‘ብሰበብ ወያነ’ ተጣሚሙ ዝነበረ ተዓርዩ ንቡር ርክባት ክግበር ከምዝመዓደ ኮይኑ ኢዩ ተሰሚዕኒ። ንሶም በቲ ዘለዎም ናይ ምውዕዋዕ ጸብለልታ ነታ “ናብ ንቡር ንመለስ” ትብል ኣምር መንጢሎም ንእለታ ኣንድነት ቀስ-ብቀስ ዘይኮነትስ ሸዂዃ ብእግራ ትኸይድ ከምዘላ ከምስሉዋ ተቐ ዳደሙ ። ዝተደናገሩ ወይ ዝተላእኩ ገለ ኤርትራውያን’ውን ኣብ ኣኼባታቶም ክቀላቐሉ ተራእዩ። ነዚ ዝተዓዘበ ወዲ ሃገር ድማ ከምቲ ባዕሉ ዝበሎ እንተ ኣናብባና በበይኑ ኮይኑ ወይ’ውን እቲ ኣበሃህላ ግዲ ተሃዊስዎ ንኣበሃህላ ፕረሲደንና ክፍትሾ ተራእየ። ብኣውራኡ ኣብ ስርዓት ህግደፍ ግሉጽነት ስለዘየሎ ወዲ ሃገር እምነት ፕረሲደንቱ ኣጥፊኡ’ዩ። እሞ ፕረሲደንት ንዕዱማቱ ዝበሎም ነገራት ከይህሉ ምጥ ርጣር ንቡር ፖለቲካዊ መስርሕ ኢዩ። ንነገሩ ፕረሲደንት ኢሳይያስ እቲ “ዝዘንብዐ ታሪኽ ክዕረ ኣለዎ” ማለቱ እንተዘይኮይኑ ነታ ሳንዱቕ ፓንዶራ ስለዘይከፈተሎም ንርእሱ ገለ ካብቲ ኣብ ሳንዱቕ ህግደፍ ተዓሺጉ ዘሎ መስርሕ ምፍጣጥ ምዃኑ ትፈልጡዶ? በሉ ንሱስ ነቶም ‘ዝተቓደዉ’ ንግደፎ። እንተ’ቲ ጠለቦም ግን ድፍረት ክብሪ ሃገርና ስለዝኾነ ምምስሳል ወዲኣፎም ብሪ ገዲፍና ብዕቱብ ክንሪኦ ኣለና።
“’የጨዋ ደሞዝ’ እንታይ ማለት ምዃኑ’ዩ ናይ ሎሚ ዛዕባና። እቲ ንደቕና ናይ ዘመን እኒ-እኒ ታሪኽ ንዓና ንወለዲ ግና ርሕቕ ኣይኮነን’ሞ እዛ ናይ ጭዋ ደሞዝ ትብል ኣምሓረተይቲ ጥቕሲ’ውን ማዕረማዕረ ናይቲ ርሱን ሃገራዊ ሕቶና ዝተነዝሐት ፈላላይት መርዚ ትሕተ-ሃገራ ውነት ምንባራ ከዘኻኽር ኢለ’የ። ቅድሚ ደሞዝ ዝግብኦ ጭዋ ምዝራብና ግን ጭዋ እንታይ ማለት ምዃና እንተተዛረብናላ ይሓይሽ።
ብመሰረት መስፍናዊ ሕ/ሰብ እዚ ብጥበብ ኣምላኽ ዝተፈጥረ ሰብ ብስልጣን ከምቲ ከምኡ ወዲ-ሰብ ‘ጽርየት’ ፍጥረትና በበይኑ ምዃኑ ይኣምን። መቸም መስፍንነት ድሑር ክበሃል እንከሎ መርኣያ ኣለዎ። ብስነ-ፍልጠታዊ መጽናዕቲ ሰለስተ ዓይነት ሰብ (ጸሊም ጻዕዳን ብ ጫን) ከምዘሎ ተማሂርኩም ትኾኑ። ኣብ ስርዓተ መስፍንነት ዝነበረ መጽናዕቲ መደብ ጸሊም ሰብ ድማ ጭዋ፡ ባርያን ጎበጨረን (ሕዋስ) ተባሂልና ከምንጉጀል ዝጸንሓና ሓድግታቶም የረጋግጽ። ብፍልጠት መሳፍንቲ ጸሊም ሰብ ብተፈጥርኡ ትሕቲ ጻዕዳ ምዃኑ ንርእሱ ወዮ ጸሊም ገዛኢ ኣሚንሉ ነበረ። ኣብ ገለ ቤተ-መቕደሳት እንተረኣና’ውን ጻዕዳ’ምበር ጸሊም መልኣኽ ከምዘየለ ዘመልክት ትርኢት ኣሎ። እን ተኾነስ ጸለምቲ መሳፍንትና ለባማት ኴይኖም ብሉጽነቶም ክገልጹ ንዓሌት ጸለምቲ ዘቖመ ዓጽሚ ጽሩይን ዘይጽሩይን ኣውጽኡሉ። እቶ ም ብቁጠባን ብስልጣንን ዝደመቑ ሰባት ብተፈጥሮ’ውን ነብሶም ከም ሕሩያት ፈጣሪ ገይሮም ክወስዱ ኣይነሓፉን። ንሳቶም ካብቲ ካልእ ሰብ ክፍለዩ ምእንቲ ዝመረጽዎ መጸውዒ ጽሬት ትውልዲ ለካ‘ጭውነት’ ኢዩ ዝበሃል። ጭዋ ማለት እምበኣር ‘ምሩጽ ዘርኢ’ ማለት ከ ምዝኾነት’ውን ጸደቐት። ከምኡድማ ዕጫ ጭዋ ትውልዲ ሕርያ ኣምላኽ ከምዝኾነ ይግለጽ ነበረ። ካብኡ ዘዝተረፍና ‘ባራዩ’ ኢና።
ሃገርና ኣብ ትሕቲ’ታ ብክቱር መስፍንነት ዝተሓመሰት ኢቲዮጲያ ክትቁረን ኣብ ዝተገደደትሉ እዋን ናታ ከይኣኽላ ኩሉ’ቲ ናይ ገዛኢትና መከራ ከይተረፈ ክትስከም ግድን ኮና። ኣብ 19 ክፍለ-ዘመን ኣብዝነበረ መስፍናዊ ወራራት ተሳጊሮም ካብዝመጹና ወረርቲ ዝተረፈ ሓድ ግታት’ውን ክሳብ ሎሚ ኣሎ። ገለ ኣብነት ንምጥቃስ ክብል ኢየ ድማኣምር ‘ጭውነት’ ዝተናኽፎ ዘለኹ። እዚ ብፍላይ ድሕሪ ውግእ ዓ ድዋ ኣዝዩ ተጋህደ። ጎረቤትና ታሪኽ ዘሕብእ ሕማም ከምዘለዋ ትፈልጡ ዘበልኩም ታሪኽ ኣቦሓጎታት ኣቦሓጎታትኹም ብምዃኑ ትርጉ ሙ ፈታትሽኩም ክትፈልጥዎ እናተላበኹ ንሎሚ ግና ከምኣብነት ጥራይ ኢየ ክጠቕሶ።
ከምዝፍለጥ ውግእ ዓድዋ ብዘይተሳትፎ ኤርትራውያን ክዕወትስ ይትረፍ ኣይምተሓስበን’ውን። ሽዑ ሓደ ካብቶም ንመግዛእቲ ጣልያን መኪቶም ዝሰገሩን ኣብቲ ውግእ ኣብ ወሳኒቦታ ኣድብዩ ብምጽናሕ ትንግርቲ ዝሰርሐን ጅግና ደጊያት ኣበራን ሰራዊቱን ክዝክር እኽእል። ንጉስ መነሊኽ’ውን ክሳብ “ከሺ ኣማራ ኣንድ ኣበራ” ኢሎም ዝመስከሩሉ ደግያት ድሕሪ’ቲ ዓወት ብሽሕጣንን ጥልመትን ንጉስ መነሊክ ተቐርቂሩ ምስሰራዊቱ ንሽዋ ምስተደፍአ ኣይተመልሰን። ተንኮል ኢቲዮጲያውያን እንኮላይ ንጥልመቶም ዝሽፍን ክኾነሎም ምእንቲ ነቶ ም ናይቲ ግዜ ጀጋኑ እናሳዕ “ኣርበኖች ጀግኖች ሃማሴኖች” ከምኡ’ውን “ስመጥሩ ሓማሴኖች” እናበሉ ክሽሕጡዎም ተራእዩ። “ጤሰኛች” ብዝብል ተወሳኺ መጸውዒ ከምፍረ-ጻማ ናይ ጀግንነቶም ኣብ ከባቢ ሻሸመኔ (ካብ ኣዲስ ኣበባ 280 ኪ.ሜ. ንደቡብ) መሬት ዓዲሎም ኣጣየስዎም። ምናልባሽ እዚ ምግባሮም ሓልዮት እንተመሲልኩም ኣይሓልዮትን። ሎሚ’ውን ‘ሃሳሳት’ ከይትበሃሉስ ውግእ ዓድዋ ቅድሚ ምዃኑ እንታይ ነይሩ’ቲ ውዕል? ድሓር ስለምንታይ ጠሊሞም? ስለምንታይከ መሓውር ኤርትራ ቆሪጾም? ውዕል ውጫሌኸ ከም’ዚሎሚ ዘመዓራረይዎ ትርጉም ድዩ ነይሩ’ቲ ናይ ሽዑ መኻልፉ? ብሓጺሩስ ጥበብ’ዞም ካብ ጥንቱ ሕውነትናን ምስልናን ‘ዝማረኾም’ ቀተልትና ሕጂ’ው ንምፍታሹን ብዕቱብ ምሓዙን ንዓኹም ንተካእቲ ንገድፎ ከምዘለና ኣይትዘንግዑ። ጾታ ብዘይፈሊ ኣእዛንካ ብዘብለጭልጭ ስቑ ሬናት ሸሸኺልካ ዕውንውን መግለጺ ዘመናውነት ብዘይምዃኑ ኣየዋጽእን’ዩ’ሞ ፍቐዶ ፓልቶካት ምጽራድ ገዲፍኩም ንሓድነት ድለዩዋ።
በቲ እዋን እቲ ንዓና ዝለከመ ኣብ ማእከል ኢቲዮጲያ ዝነበረ መስፍናዊ ወራራት ምስ ምእታው ጣልያን መልክዑ ቀየረ። ሃገርና ድማ ካ ብ መስፋናዊ ወራራት ናብ ርእሰ-ማላዊ ገዛኢ ተሰጋገረት። ድሕሪ 60 ዓመት ጣልያን ብዓለማዊ ሓይሊ ምስተሳዕረ እታ ምስቲ ዝሰዓረ ሓይሊ ዝወገነት ኢቲዮጲያ ንኤርትራ ተንበርክኸላ ህሞት ረኸበት። ሽዑ ሓያላን ንሃገርና ንኢቲዮጲያ ሓቝፎም ምስኣረከቡዋ ጎረቤትና ብታሕጓስ ጭድድ ፍንጭሕ ክትብል ገዛኢነታ ክትኣምኖ ኣይካአለትን። ከምሳዕቤኑ ምዕባለኡ ዘይተኸተለ ምስሊ መግዛእቲ ተራእየ። ብ ፖለቲካዊ ክዳኑ ብስም ውህደት ኣብትሕቲኣ፡ ብደረጃ ምዕባለን ስልጣነን ልዕሊኣ ብምዃን ዘይመጣጠን ምስሊ መግዛእቲ ክርአ ግድን ኮነ። ነዚ ኢዮም ወዮም ጎራሓት ሃገርና ምስ ወላዲት ሃገራ ከምተጸንምበረት እምበር ከምዘይተገዝአት፡ እንተትግዛእ ኤርትራውያን ካብ ራብዓይ ክፍሊ ንላዕሊ ክመሃሩ፡ ትካላት ክውንኑ ….ኣይምኻአሉን” ዝብል ጎስጓስ ሎሚ ከምሓድሽ ዝደግሶም ዘሎ። ኢቲዮጲያ ከምዚ ና ይ ኣፓርታይድ ክትሕዘና ከተባርረና ኣይፈተነትን ዲያ? ኣብርእሲ’ቲ ኣብ ዓድዋ ትፈልጦ ህዝቢ፡ እቲ ኣብ ማእከል ከተማኣ ኣንጻር ግራዝ ያኒ መስዋእቲ ዝኸፈለ፡ ኣብርእሲ’ቲ ዘይናቱ ዘይደሊ፡ ናቱ ዘይህብ ኤርትራውስ እንታይ ዝኣመሰለ ዓቕሚ ስለዝነበራኸ ክትጉንጾ?
ሕማም ካብሱሩ እንተዘይተፈዊሱ ኩሉግዜ ክደግስ ይኽእል። እቲ ዊንታ ሕጂ’ውን ከፋፊልካ ግዛእ ኢዩ። እቲ ንድሌት ህዝቢ ኤርትራ ዝ ዓበሰ ናይ ሓሶት ውህደት ሓንቲ ግዜ ክትኮስ ምዃኑ ፍሉጥ ነበረ። ስለዚ ወዮም ጎራሕ ንጉስ ማእለያ ዘይብሉ ሸረኻት ገዛእቲ ኣዳለዉ። እቲ ብትውልዲ፡ ብዓባይ ኢቲዮጲያውነት፡ ብደቂ ይሁዳነት፡ ዝተነጽፈ መሐንኮሊ ኮታ ክንደይ ክበሃል። ብታሪኻዊ መዳያቱ ይብሉና ክ ሳብ ንግስቲ ሳባ ኣብ ማይበላ ንመነሊክ ቀዳማይ ወሊዳ። በቲ ባህላዊ መዳያቱ መበቆል ሰብና ጭዋን ባርያን ከምዝኾነ። ቀንዲ መፈልፈ ሊት ዓይኒ ጭዋነት ስግር መረብ ከምዘላ ዘዝተጎስጎሰ ዘበለ ድማ ጽሩይ ምዃኑ ብትዕቢት ኣብ ዝገልጸሉ ንደቡብ እናጠመተ ብ’ጭዋነቱ’ ክምካሕ ነይርዎ። ስለዚ “ትግራይ ዘይውለድ ነይጭዋ” ክበሃል ተጀመረ። ሰብና ድማ እቲ ወወናሙ ካብ መንዜ ማእከል ሃገር ሽዋ፡ ካብ ጎንደረ-ላስታ፡ ካብ ተንቤነ-እንደርታ…. ኮታ ካበይከ ካበይ ከምዝፈለሰ ከምስል ቀንዖ።
ኣብ ግዜ ጎስጓስ ዓደይ-ዓደይ ኢቲዮጲያ ኣብ ሕዛእቲ ከምተፈነወ መጭዓና ነቶም ክልተ መወለድ ዘለዎም ኣበርቲዓ ተጠቕመትሎም። ነቶ ም ሓድነት ከምሓይሊ ሓሲቦም ክረድዩ ዝደልዩ’ውን ከምኡ። ኣብ ውሽጢ ህዝቢ ዘሪቛ ብምእታው ድማ ብናይገዛእ ርእሳ ሕርያ ሹማም ንቲ ክትሰርዕ ጀመረት። ጭውነት ከኣ ቀንዲ መዐደሊት ሽመት ከምዝነበረት ይትረኽ። እቲ ታሪኹ ዘዝፈለጠ ሰብና ቁንቁኛ ስግር መረብ ተረዲኡ ናይ ባዕሉ ‘ጭውነት’ ክጭርሕ ምስጀመረ ንምንጻል ካብ ዝተጠቕሙሉ ሰራም ጥበብ ነበረ ጭውነት። ቀስብቀስ’ውን ጭውነት ከም ግንዖ ብደረጃታት ክሳብ ታሕቲ እናዓደሉ ከም ፖለቲካዊ ሻምላ ክጥቀሙላ ተራእዩ።
ሓደ ሰብ ጭውነቱ እንተተመስኪርሉ ነብሱ ካብቲ ካልእ ብጸብለልታ ትጉባእ። ጭውነት ብሱሩ ክሳብ ነብስኻ ኣካል ናይቲ ንጉሳዊ ቤተ-ሰብ ምቑጻር ከምዝሕሰብ ክመስል ከምተፈተነ ኣይትረስዑ። ብፍሑኽፍሑኽ ድማ ኣብጽፍሒ ይሃሉ ኣይሃሉ ምዕዳል ገንዘብ መጸት። “የ ጨዋ ደሞዝ” ትበሃል ወርሓዊት ክፍሊት ብሕቡእ ፈፈሪምካ ዓዃሊልካ ኣብ ጁባኻ ሰሰዂዕካ ምስዋር ኮነ። መጠን የጨዋ ደሞዝ 30 ብ ር ከምዝነበራ ይዝንቶ። ሽዑ ሰላሳብ ብር ግጥም ኮይኑ የንብር ነበረ። ጉድ ኢዩ፡ ሳላ ‘ጭዋነት’ ብኾፍካ ምንባር!
ንእዋናዊ ዕድል ዝበሃገ ሓደ ሰብ በቲ ሓደ ጭዋነቱ ብመሳልል ንግስነት ከምተመስከረሉ፡ ብካልኣይ ብሳላ ጭዋነት ኣብ መሳልል ስልጣን ምኹያጥ፡ ብሳልሳይ ብሳላ ጭውነት ብድጎማ ክንበር፡ ሓያል ውህብቶ ኢዩ። እንተኾነስ እዚ ዕድል’ዚ ዝኸበደ ሓላፍነት የሰክሞም ከም ዝነበረኸ ብሩህዶ ሓቀይ? እቲ ደሞዝ ዋጋ ጥልመት ገዛእ ሓዎም፡ ህዝቦምን ሃገሮምን ምንባሩኸ……
ክበልዕ ዝበለ ገደል ካብኮነት ኣፉ፡ ሓንሳብ ዝኾለሰት ኣፍ ድማ ኣብ ብላዕ ወይ ጉቦ ተደርጊማ ማለት ኢዩ። ኣብ ሕ/ሰብና ጉቦ ኣዝያ ነው ሪ ብምንባራ ኣይትሕሰብን’ውን ነበረት። ክትበልዕ ዝተመነየት ከብዲ ድማ መንነታ ብልዒ’ምበር ክብረት ኣይኮነን። ስለኡ ዝተቐረበ ምር ጫ እንተዝቕረብ እታ ድምጺ ሓንቲ ጥራይ ነበረት። ‘ኣንድነት’ ኣኸለ። ብከምዚ ኢያበሉ ሰላሕታ ኲናት ጭዋ ደሞዝ ኣብ ሃገራውነትና ጎዳኢ ኣሉታ ዝተጻወተት።
ህግደፋዊት ናይ ጭዋ ደሞዝከ?
ጎደፋ፡


text:
ኣብ መወዳእታ ኻልኣይ ትልሚ ለውጥን ምዕባለን ዓመታዊ ምህርቲ ሕርሻ ናብ 500ሚልዮን ኩንታል ክዓቢ እዩ…
መቐለ መጋቢት 10/2009(ድወት) ዓውደ ሕርሻ ብምዝማን ኣብ መወዳእታ ኻልኣይ ዙርያ ትልሚ ለውጥን ምዕባለን ዓመታዊ ምህርቲ ሕርሻ ናብ 500ሚልዮን ኩንታል ምዕባይ ከምዝካኣል ሚኒስቴር ሕርሻን ልምዓት ሃፍቲ ተፈጥሮን ኣፍሊጡ።
ሚኒስትር ሕርሻን ልምዓት ሃፍቲ ተፈጥሮን ዶክተር እያሱ ኣብርሃ ከምዝገለፅዎ ኣብ ሃገርና ሽሕኳ ትርፊ ምህርቲ ምፍራይ እንተተኽኣለ ዓውደ ሕርሻ ምዝማን ብዘይምኽኣሉ ከም ስርናይ፣ ስገምን ዘይትን ምህርትታት ሕርሻ ሎሚ ካብ ወፃኢ እናኣተዉ እዮም።
ኣብ ሃገርና ትርፊ ምህርቲ ምፍራይ ንክካኣል ሞዴል ሓረስቶት ውፅኢታት ምርምር ተጠቂሞም ንከፍርዩ ካብ ምግባር ብዝሰገረ ቑፅሮም ሐዚ ካብ ዘሎ 22ሚኢታዊ ናብ 50ሚኢታዊ ምዕባይ ከምዘድሊ ሓቢሮም።
ካብዚ ብተወሳኺ ብዝናብ ዝካየድ ስራሕቲ ሕርሻን ልምዓት መስኖን ብኩታ ገጠም ብምክያድ ኣብ ኻልኣይ ዙርያ ትልሚ ለውጥን ምዕባለን መወዳእታ ዓመታዊ ሃገራዊ ምህርቲ ሕርሻ ካብ 400 ክሳብ 500 ሚልዮን ኩንታል ንምብፃሕ ዝተትሓዘ ትልሚ ምዕዋት ከምዝካኣል ዶክተር እያሱ ተዛሪቦም።
ኣብ ዓውደ ሕርሻ ዝፈሪ ምህርቲ ንትርፊ ጥራሕ እንተይኮነስ ዝፈሪ ምህርቲ ዕዳጋ ዓለም ኣብ ግምት ዘእተወ ንማኒፋክቸሪንግ ኢንዳስትሪ ከም እታወት ዘገልግልን ካብ ወፃኢ ዝኣቱ ምህርቲ ብምትካእ ሸርፊ ወፃኢ ዘድሕንን ክኸውን ይግባእ ክብሉ ድማ ገሊፆም።
ኣብ መላእ ሃገር ኣብ ኻልኣይ ዙርያ ትልሚ ለውጥን ምዕባለን ዓመታት 3ሚልዮን ሄክታር መሬት ብመስኖ ንምልማዕ ተተሊሙ ክሳብ ሐዚ 2.4ሚልዮን ሄክታር መሬት ብመስኖ ምልማዕ ከምዝተኽኣለ ድማ ሓቢሮም።