text:
ጉዕዞ ንቦሎኛ ክንስዕስዕ ወይ ክንነብዕ???…2ይ ክፋል
ባህልን ልምድታትን ህዝቢ ኤርትራ ኣብ ዘይንቡር ሳዕስዒትን ዳንኬራን ዝተሰረተ ኣይኮነን፡ ፤ንሕና ክቡር ባህልን ልምድን እንውንን ህዝቢ በዚ ሕጂ ኣብ ስልጣን ዘሎ ኣጽናቲ ጉጅለ ኣብ ሜዳ ጸጊኡ ድሕሪ ናጽነት ዘሪኡ ዘተኣታተዎ ጽዩን በረኻዊ ባህሊ ተሸኒፍና ዘይንቡር ክንገብር ከም ሕብረተሰብ መጠን ልሙሳት ይገብረና፡ ፡ ኤርትራን ህዝባን ካብ ዝፍጠሩ ዝነበረና ወርቃዊ ባህልን ልምድታትን ኣብ ሓጺር ናይ ገድሊ እዋን ክጸንት ኣይምተገብኦን፡ ፤ሓልዮትን ፍቕርን ህዝብና ጠፊኡ፡ እንታይ ገደሰንን ውልቃዊ ጥቕምን ነጊሱ ጥራሕ ዘይኮነ ከም ህዝቢ ዝጠምረና ሓድነት’ውን ብሰንኪ ከፋፋሊ ጠባይ ምሕደራ ገድሊ መሰረቱ ነቕነቕ ኢሉ ይርከብ፡ ፤መሪሕነት ህዝባዊ ግንባር ናይ ሎሚ ህግደፍ ዝሃንደስዎ ጥፍኣት መንነት ኤርትራዊ ዕላምኡ ወቒዑ እንሆ ኣብ ፈቖዶ ክፋል ዓለም ከም ደቂ ዛግራ ፋሕ ከም ንብል ጌሩና፡ ፤ፋሕፋሕ ጥራሕ ዘይኮነ’ውን መንእሰይ ወለዶ ኣብ ጉዕዞ ስደቱ መዓልታዊ ክጸንት ንዕዘቦ ኣለና፡ ፡ ልዝብን ተጻዋርነትን፡ ሓልዮትን ፍቕርን፡ ሕግን ድግን ዝመለልይኡ መንነትና ሃሲሱ እንሆ መፍተት ጸላኝ ፈታውን ኮይንና ንርከብ፡ ፤ዘይሰማምዑ ህዝቢ ዝብል ቅጽል ሽም ወጽዩና ጎረባብትናን ህዝቢ ዓለምን ፈንፊኖምና፡ ፤ንመሰሉ ዘይቃለስ ምእዙዝ ሕብረተሰብ ተባሂልና፡ ፡እዚ ሓቂ’ዚ ከኣ እንሆ እዚ ኣብ ቦሎኛ ክግበር ዝሕሰብ ዘሎ ጽዩን ስራሕ ህያው ምስክር ኢዩ፡ ፡ ከም ደቂ ከልቢ ዝቐበርና ኣብ ልዕሊ ሬሳታት ኣሕዋትና ክንስዕስዕን ነንሕድሕድና ናይ ኣምባጋሮ ዳስ ክንተክል ሽርጉድ ንብል ኣለና፡ ፡ እዚ ኣብ ታሪኽ ኤርትራዊ ወለዶ ተራእዩ ዘይፈልጥ ናይ ታሪኽ ሓተላ’ዩ፡ ፡ ብፍላጥ ታሪኽናን መንነትናን ክንጽይቕ ኣብ ናይ ጥፍኣት ጎደና ንርከብ፡ ፤ኣብ ልዕሊ ክቡር ኤርትራዊ ሬሳ ዝስዕስዕ ናይ ኣእምሮን ሕልናን ጸገም ዘለዎ ሕብረተሰብ ጥራሕ’ዩ ክኸውን ዝኽእል፡ ፡ ኣብ ልዕሊ ሬሳታት ኣሕዋቱ ንኽስዕስዕ ጻዕዳክዳን ክሽምት ዝዋደድነውራምኤርትራዊጥራሕ’ዩክኸውንዝኽእል፡ ፤ኤርትራዊባህሊወላኣብልዕሊሬሳታትጸላኢኡክብሪኣለዎ፡ ፤ሕጻውንቲቆልዑጸኒቶምእሞከኣንቡርስኢኖምኣብመጽንሒሬሳታትተደርብዮምከለዉንጓይላንዳንኬራንምጉያይዓገብ!!
ንሕናከምህዝቢለባማትዓበይቲዓድንመራሕቲሃይማኖታትንከለዉናብዉሑዳትባህሊኤርትራዊዘይብሎምጉጅለክንምራሕዘሕዝን’ዩ፡ ፡ገድልንስራሕገድልንኣመኻኒኻሰራሕቱኣብዘይለውሉናይውሑዳትውልቀሰባትሽምንዝናንንምዕቃብዝግበርወፍሪንሕናከምህዝቢክንነጽጎይግብኣናኔሩእንተኾነግን “ዝበረቐትጸሓይናዝነገሰንጉስና”ዝብልድሑርባህሊጸቒጡናኣንጻርእቲዝተቓለስናሉንኣሽሓትጀጋኑዝኸፈልናሉንህዝባዊሓርነትንኸይድኣለና፡ ፤ኣብሓደዓዲገይሸከለኹብኣጋጣሚንጀነራልገረዝጊሄርውጩናይሽምዓምውላዕይካየድኔሩ፡ ፤ኣብቲናይሽምዓምውላዕዝተኻፈለትዘመድከምዚክብልሓቲተያ፡ ፤ኣብዚነዞምኣብላምፓዱሳዝጸነቱደቅናዝተገብረናይሽምዓምውላዕ’ከኬድኪ’ዶኔርኪክብልሓቲተያ፡ ፤ንሳከኣኣይከድኩንምኽንያቱብመንግስቲስለዘይተነግረናክትብልመለሰትለይ፡ ፤እዚዓይነትኣተሓሳስባኣብብዙሓትኤርትራውያንከምዘሎተረዲአ፡ ፤እዚዘርእየካንሕናከምህዝቢብኣተሓሳስባመንግስቲ’ምበርብሕልናናክንሓስብከምዘይንኽእልዘመስክር’ዩ፡ ፡ ከምሕብረተሰብለሚስናኣለና፡ ፤ኣእምሮኣውንሕልናውንልምሰትኣጋጢሙና’ሎ፡ ፤”ንጉስካዝኣዘዘካግበር” ዝብልድሑርንኣልማስንባህሊነጊሱእንሆሃገርንህዝብንኣብኣፍደገጻንታይርከብ፡ ፡
ጻንታላምፓዱሳክቕይሮዘይክእልሕብረተሰብለውጢክገብርኢልካምሕሳብየዋህነት’ዩ፡ ፤ልክዕ’ዩለውጢብዉሑዳትክመጽእይኽእል’ዩግንክድንጒይኽእል፡ ፡ ጥፍኣትላምፓዱሳዘየደንገጻወላድ ኤርትራዊትማህጸንመኻንምዃንምሓሻ፡ ፡ ሕጻውንቲቆልዑበዞምሕጂነምልኾምዘለናመራሕቲመንግስቲንቡርስኢኖምሬስኦምኣብዓዶምክኣቱተኸልኪሉከሎወላድማህጸንኤርትራዊኣብልዕሊሬስኦምክትስዕስዕዘሕዝን’ዩ፡ ፡ ኤርትራዊወለዶእንታይ’ዩወሪድዎዘሎ?ፖለቲካዊፍልልይናኣብቦትኡኮይኑክብርንድንጋጼንሬሳታትደቅናክህልወናኣይግባእን?እዞምጠፊኦምዘለዉሕጻውንቲ ደቂ’ዘን 9ተብሄራትኣይኮኑንድዮም?ካብራስቄሳርክሳብራስዱሜራዘይተተንከፈቤተሰብኣሎድዩ? እዚ ኩሉ ፈኸራን ዳንኬራን ኣብ ልዕሊ መን’ዩ?መን ስዒሩ መን’ዩኸ ክስዓር?ኣታ ኤርትራዊ ደጋፊመንግስቲ እቲ ኣብ ማዕዶኻ ዘሎ ተቛዋሚ ድኹም ሓውካ’ዶ ኣይኮነን ስጋኻን ደምካን? ኣታ ተቛዋሚ መንግስቲ እቲ ኣብ ማዕዶኻ ዘሎ ድኹም ደጋፊ መንግስቲ ሓውካ’ዶ ኣይኮነን ስጋኻን ደምካን? ብሽም ቦሎኛ ኣብ ልዕሊ ሬሳታት ደቅና ኣምባጋሮ ክንገብር ጉቡእ ድዩ? ኣበይ ኣሎ እቲ ኩሉ ለውሃትን ድንጋጸን?ኤርትራዊ ባህሊ ኣብ ልዕሊ ሬሳታት ደቁ ክንስዕስዕ ኣየፍቅድን፡ ፤ነውሪን ጽዩንን ስራሕ’ዩ፡ ፡
ጉዕዞ ንቦሎኛ ንኽንስዕስዕ እንተኮይኑ ዓቢ ሕልናዊ ገበን ንፍጽም ኣለና፡ ፤ደቅና’ዮም ጸኒቶም፡ ፡ ዓለም ብዓለሙ ዘሕዘነ ጻንታ ንሕና ኣብ ልዕሊ ሬስኦም ክንስዕስዕ ሰብ እንታይ ይብለና?ርሑቕ ከይከድና እዞም ጎረባብትና እንታይ ይብሉና?ኤርትራውያን ኣሕዋተይ በደል ንፍጽም ኣለና፡ ፤ፖለቲካዊ ኣረኣእያና ንጎድኒ ገዲፍና ባህልናን ልምድናን ብድልየትና ክነጽንት ኣይግባእን፡ ፤ብፍላይ መንእሰይ ወለዶ በዛ ደቅና ዝጸነቱላ ባሕሪ ዝሓለፍካ ሓደራ ከይትጠልም፡ ፡ ድሕረኻ ዝገደፍካዮም ኣሕዋትካ ዘክር፡ ፤ኣብ ቅድሚ ዓይንኻ ዝጠሓሉ ክትዝክር ሕልና ይሃሉኻ፡ ፡ ሃገር ብዘይ ብጾትካን ኣሕዋትካን ዋጋ የብላን፡ ፡ መንእሰይ ወለዶ ንስኻ ግዳይ ኢኻ፡ ኣብ ልዕሊ ግዳያት ኣሕዋትካ ምስዕሳዕ ከኣ ሕላናዊ ገበን’ዩሞ ንፍትሕን ርትዕን ጠጠው ክትብል ትብዓት ይሃሉኻ፡ ፤
ፍትሒ ይንገስ!!
ወልዱ ተኽለ
Short URL: https://english.farajat.net/?p=8645


c: text/html

text:
ኣብ 2020 ንዝካየድ ምርጫ ተወከልቲ ህዝቢ ኣሜሪካ ንምስታፍ ኣሜሪካዊያን ተወከልቲ ዝተፈላለዩ ከባቢታት ተወዳደርቲ ምዃኖም የፍልጡ ኣለው። ኤርትራዊ ኣሜሪካዊ ዓንዶም ገብረገርግሽ እውን ንምምሕዳር 16 ክፍለ ግዝኣት ኔውዮርክ ወኪሉ ኣብቲ ምርጫ ከምዝወዳደር ኣብ መጀመርያ ወርሒ ሰነ ኣፍሊጡ’ሎ።
ኣብ ከተማ ኒውዮርክ ተወሊዱ ዝዓበየ ዓንዶም ኣብዚ ሕጂ እዋን ካብታ ከተማ ውጽእ ኢሉ ኣብ ዝርከብ ማውንት ቨርኖን ዝተባህለ ከባቢ ብሞያ መምህርነት ዘገልግል ዘሎ መንእሰይ’ዩ።
ዓንዶም ካብቲ ዝተማህረሉን ንዓመታት ዝሰሓርሉ ዓውዲ ወጺኡ ናብ ዓውዲ ፖለቲካ ክኣትው ዝደረኾ ምክንያት እንታይ ምዃኑ ሓቲተዮ ከብርህ ከሎ ወለዱ ኣብ እዋን ቃልሲ ንናጽነት ኤርትራ ኣብ ምንቅስቃስ ተማሃሮ ሰሜን ኣሜሪካ ልዑል ኣበርክቶ ከምዝነበሮም ብምግላጽ ብፍላይ ድማ ኣብኡ ኣብ ፖለቲካ ንጡፍ ምንባሮም ብምሕባር ከምዚ ይብል።
“ ዋላ’ኳ ኣብ ጊዜ ንእስነተይ ኣብ ፖለቲካ ፍሉይ ተገዳስነት እንተዘይነበረኒ እቲ ናይ ስድራ ቤትኻ ጽልዋን ክብርታቶምን ሰሪጹኻ ኢኻ ትዓብይ። ተማሃራይ ካልኣይ ደረጃ ኣብ ዝነበርኹሉ እዋን ብሰንኪ ኣብ ስድራ ቤተይ ዝነበረ ዘተን ልዝብ ኣብ ፖለቲካን ማሕበራዊ ጉዳያትን ሰፊሕ ዝኾነ ኣፍልጦ ክህልወኒ ሓጊዙኒ’ዩ። ዋላ’ዃ ብዛዕባ’ቲ ኣብ ኤርትራ ዝነበረ ፖለቲካዊ ጉዳያት እንተተዘራረብና ምስ ኣሕዋተይ ግን ብዛዕባ ፖለቲካ ኣሜሪካ፡ ታሪክ፡ናጽነት፡ሰውራ ዝብሉ ዓበይቲ ጉዳያት ንዘራረብ ኔርና። ብርግጽ ኣብ ፖለቲካ ክኣትው’የ ዝብል ሓሳብ ኣይነበረንን ግን ነቲ ዓውዲ ግን ክፉት ዝኾነ ኣተሓሳስባን ትኹረትን ኔሩኒ’ዩ።”
ዓንዶም ንምርጫ 2020 ተወከልቲ ህዝቢ ከምዝወዳደር ዘፍለጠሉ መደረ “ይኣክል” ብዝብል ኣብዚ ሕጂ እዋን ኣብ ዝተፈላለዩ ክፋላት ዓለም ዝርከቡ ኤርትራዊያን ኣብ ልዕሊ መንግስቲ ኤርትራ ዘለዎም ተቓውሞ ንምግላጽ ዝጥቐምሉ ዘሎ መሪሕ ቃል ብምጥቃም እዩ ዛዚሙ ብዛዕባ’ዚ ድማ ከምዚ ይብል።
“እቲ ‘ይኣክል’ ዝብል ቴማ ካብቲ ጉዳይ ኤርትራ ጥራይ ዝተሓጽረ ኣይኮነን። ንዓይ ኤርትራዊነት ገና ካብ ንኡስ ዕድመይ ሓያል ዝኾነ ድርኺት ንምፍላጥ መንነተይ ዝፈጠረ፡ ነቲ ቅኑዕን አድላይ ዝኾነ ነገር ክቃለስ ዝመሃረኒ እዩ።እዚ ድማ ኣብ ኤርትራ ጥራይ ዘይኮነ ኣብ መላእ ዓለም ክፈልጥ ዘለዎ ትምህርቲ እዩ። እቲ ኣብ እዋን ሃጸይ ሃይለስላሴ ተማሃሮ ብቋንቋ ኣምሓርኛ ኣይንመሃርን ኢሎም ብምቕዋም ናብ ቃልሲ ኤርትራ ክጽንበሩ ዝገበረ ኣብዚ ሕጂ እዋን ድማ ኤርትራዊያን ንነዊሕ ዝጸንሓ ምጥሓስ ሰብኣዊ መሰላት ምእሳር ሰባት ብፖለቲካ ኣረኣእዮም ኮነ ሃይማኖታዊ እምነቶም ኣብ ኤርትራ ‘ይኣክል” ኣብ ዝብልሉ ዘለው እዋን ኣነ ኣብዚ ኣብ ከተማ ኒውዮርክ ዘለኹ ድማ ‘ይኣክል’ ነቲ ገንዘብ ዘለዎምን ኣብ ፖለቲካ ዝጸንሑን ጥራይ ድምጺ ዝህብ መስርሕ ይብል ኣለኹ ምክንያቱ መብዛሕትኡ ህዝቢ ዝምዕብል ፖለቲካ ዘይኾነ ዝምዕብል ቀዳምነታት እዩ ዝደልይ” ይብል።
ኣብዚ ምርጫ እንተተዓዊቱ ኣሜሪካ ምስ ኤርትራ ኣብ ዝሕልዋ ዝምድና ይኹን ኣብ ኤርትራዊያን ኣሜሪካዊያን ክተግብሮ ዝሃንጸጾ መደባት እንተለዎ ንዝብል ሕቶ “ንዘሎን ብሕጂ ዝምስረት ምንቅስቃስን ምትሕብባርን ኣብ ምምዕባልን ኤርትራዊያን ኣሜሪካዊያን ኣብ ፖለቲካ ኣሜሪካ ተሳትፍኦምን ኣፍልጦኦምን ከዕብዩ ንምስራሕ ከምኡ’ውን ኤርትራዊያን ኣሜሪካዊያን ዋላ’ውን ትግርኛ እንተዘይክኢሎም ምስ ሃገሮም ጥቡቕ ዝምድና ክህልዎም ክሰርሕ እየ። ኣነ ሕጂ ትግርኛ ብዘይካ መሰረታዊ ዝኾና ቃላት ብዙሕ ኣይፈልጥን ግን ኸአ ምስ ኤርትራ፡ ኢትዮጵያ ሱዳንን ሃገራት’ቲ ዞባን ፖለቲካዊን ማሕበራዊን ዝኾነ ዝምድና ኣለኒ። ኣብ መላእ ዓለም ዘለው ሰባት ብፍትሒ ማዕርነትን ሰብኣዊ መሰላትን ኣብ ዝኽበረሉ ክነብሩ’የ ዝደልይ።ከምኡ’ውን ነቲ ጉዳይ ኤርትራን ብሰፊሑ ናብ ኣሜሪካዊያን ከቕርቦ’የ።”
ኣብ መወዳእታ ድማ ኣብዚ ሕጂ በጺሕዎ ዘሎ ደረጃ ክበጽሕ ዝተሓባበርዎ ኩሎም ብምምስጋን ነዚ ሓድሽ ምዕራፍ ኣብ ዓውዲ ፖለቲካ ኣብ ዝቕጽለሉ ዘሎ እዋን ድማ ንኤርትራዊያን ማሕበረሰብ ኣብ ልቡን ኣእምርኡን ኩሉ ጊዜ ህልዋት ኮይኖም ከምዝጉዓዝ ገሊጹ’ሎ።

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
መግለጺ ስምረት ምንቅስቓስ ኤርትራውያን ንድሕነት ሃገር ብኣጋጣሚ 24 ግንቦት ዕለተ ሃገራዊ ናጽነት፤
መግለጺ ስምረት ምንቅስቓስ ኤርትራውያን ንድሕነት ሃገር ብኣጋጣሚ 24 ግንቦት ዕለተ ሃገራዊ ናጽነት፤
ናጽነት ሃገርና ኤርትራ፡ ንልዕሊ ፍርቂ ዘመን ብዝተኻየደ ዘይሕለል፣ ዘይጥበር፣ ንድሕሪት ዘይምለስ ናይ ወለዶታት ቃልስን ዝተኸፍለ ናይ ዓሰርተታት ኣሽሓት ናይ ሂወትን ኣካልን መስዋእትን ድሕር’ቲ ህዝቢ ኤርትራ ዝሓለፎ መዘና ዘይብሉ ገደልን መስገደልን’ዩ ተረጋጊጹ። ህዝቢ ኤርትራ ነቲ ኣብ ዘካየዶ ጸረ ባዕዳዊ መግዛእቲ መዳርግቲ ኣልቦ ዋጋ ከፊሉ ኣብ 24 ግንቦት 1991 ዝሓፈሶ ታሪኻዊ ዓወት፡ ሕጋውነት ንምልባስ ኣብ 1993 ብመንጎኛታት ተወከልቲ ማሕበረሰብ ዓለም፡ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ዝተረኽቡሉ ኣጋጣሚ ዘካየዶ ረፈረንደም፡ ዲሞክራስያዊ ድምጹ ተጠቂሙ እወ ንናጽነት ብዝብል 99.8% ድምጺ ነቲ ብገዛእ ቅልጽሙ ዘውሓሶ ባዕዳዊ መግዛእቲ ናይ ምብራር ዓወት ብውጽኢት ረፈረንደም ክድራዕ ጌሩ’ዩ። በዚ መሰረት ከኣ ነጻነትን ልኡላውነትን ኤርትራ ሕጋውነት ለቢሱ፣ ሃገርና መበል 183 ኣባል ሕቡራት ሃገራት ብምዃን ተመዝጊባ። ህዝቢ ኤርትራ እቲ ብሓያላት ተዘርዩ ዝተነፍጎ መሰል ምምስራት ካብ ባዕዲ ነጻ ዝኾነት ልዑላዊት ሃገር ብቕልጽሙን ብድምጹን ክውን ብምግባር፡ ሓንሳብን ንሓዋሩን ጎይታ መሬቱ ክኸውን በቒዑ።
ናይ ሎሚ ዓመት 24 ግንቦት ከኣ ንመበል 29 ዓመት ዝኽሪ ታሪካዊ ዓወት ህዝቢ ኤርትራ ኮይና ትኽበር ኣላ። እዚ ታሪኻዊ ዓወት’ዚ ህዝቢ ኤርትራ ኣንጻር ባዕዳውያን ጎበጥትን ወረርትን ሃጸያትን ፋሽሽታውያን ሓይልታት ገጢሙ ዝተዓወተሉ፣ ንብዙሓት ተዓዘብቲ ሕልሚ ዝመስል ዝነበረ ጋህዲ ዝኾነሉ፣ ነታ ንሕቶና ጸማም እዝኒ ዝሃበት ዓለም የእዛና ክትኸፍት ዝገበረ፣ ቃልስና ሓደ ካብቶም ኣብ ዓለምናን ኣብ ታሪኽ ደቂ ሰባት ንፍትሒ ዝተካየዱ ቃልስታት ዕውት ኮይኑ ኣብ ብራናታት መዛግብቲ ታሪኽ ብዘይሃስስ ቀለም ክምዝገብ ዝገበረ ዓወት እዩ። እዚ ዓወት’ዚ፡ ህዝቢ ኤርትራ ተቃሊስካ ከም ትዕወት ንብዙሓት ጭቁናት ህዝብታት መርኣያን ኣብነትን ዝኾነሉ ፍሉይን ታሪኻውን ኣጋጣሚ እውን እዩ።
ዘራጊ ማይ ከሎ ጽሩይ ማይ ክስተ ስለዘይከኣል፡ ህዝቢ ኤርትራ ነታ ደቁ በጃ ከፊሉ፣ ደኺሙ፣ ተቃሊሱን ኣቓሊሱን ዝረኸባ መስተንክራዊት ዓወት ሃገራዊ ነጻነትን ምውሓስ ልዑላዊት ሃገርን፡ ዘይከም ባህጉን ሕልሙን ብሰላም፣ ብፍትሒ፣ ብምዕባለን ቅሳነትን ከስተማቅራ ኣይተዓደለን። ኣብ ውሽጢ መስርሕ ቃልሲ፣ ኣብ ክቱር ባህጊ ናጽነት ግሩህ ልብታት ህዝብን ሓፋሽ ተቃላሳይን ተጸፍዩ ዓዲ ዝኣተወ ድቂ ፋሽሽትነት መሪሕነት ህዝባዊ ግንባር ናይ ሎሚ ህግደፍ፡ ንኹሉ’ቲ ዝተኸፍለ ዋጋ ጠሊሙ፣ ብዘይ ፍቃድ ህዝቢ ብሓይሊ ብረት ምልካዊ ዙፋን ገቢቱ፣ ንኩሉ ጸጋታትን ዕድላትን ንበይኑ ብሒቱን ሓዚኡን፣ ኩሎም ማሕበራዊ ኣገልግሎታት ክዓንዉን ክባድሙን ብምግባር፡ መላእ ህዝቢ ኤርትራ ኣብ ጸላምን ባርነትን፣ ኣብ ሕሱም ራዕድን ፍርሕን፣ ኣብ ዓሙቅ ድኽነትን ድንቁርናን ክሽከል ብምግባር፡ ነቲ ዓቢ ተስፋን ሃንቀውታን ህዝቢ ድነ ጸላም ከዲኑ፣ ኤርትራ ከም ሃገር ብኩሉ መዳይ ክትዳቀቕ፣ ህዝቢ ግዳይ ኩሉ ሕሰምን ኣደራዕን ክኸውን ፈሪዱ፣ ህዝብን ሃገርን ኣብ ቀራና መንገዲ ሞትን ሕውየትን ክወድቁ ጌሩ ኣሎ።
መበል 29 ዓመት ዝክሪ ምርግጋጽ ሃገራዊ ናጽነትን ልዑላውነትን ኣብ ንዝክረሉ ዘለና እዋን፡ እቲ ኣተኩሮ ተዋሂብዎ ክፍተሽ ዘለዎ’ምበኣር ጉዕዞ ዝሓለፉ 29 ዓመታት ኩነታትና ከመይ ከም ዝነበረን ከም ዘሎን፣ መጻኢ ጉዕዞና ናበይ ገጹ ምዃኑን ዝምርምር ሕቶ ክኸውን ይግባእ። ካብ ማንም ዘይተኸወለ፣ ኣብ ባይታ ዘሎ ክውንነትን ግሁድ ሓቅን ከም ዝምስክሮ፡ ኣብ ኤርትራ ብዘይ ፍቃድ ህዝቢ ኤርትራ ብሓይሊ ብረት ስልጣን ገቢቱ ዘሎ ጉጅለ ኣብ ዝሓለፉ 29 ዓመታት ኣብ ልዕሊ ኤርትራ ዕንወትን ብርሰትን እምበር ዝኾነ ይኹን ንህዝብን ሃገርን ዘርብሕን ዝጠቅምን ነገር ክፈጥር ኣይከኣለን። ከምቲ ብተደጋጋሚ ዝግለጽን ዘይክወልን ሓቂ፡ ገባቲ ጉጅለ ህግደፍ ኣብዘን 29 ዓመታት ዝፈጠሮ ነገር እንተሎ ኩናትን ወረ ኩናትን፣ ስደትን ብርሰትን፣ ድኽነትን ዕንወትን ከምኡ’ውን ኤርትራ ካብ ምህላዉ ናብ ዘይምህላዉ ተምርሓሉ መንገዲ ጥፍኣት ምቕያስ እዩ። በዚ ህግደፋዊ ጸረ ህዝቢ ኣካይዳን ስራሕን ከኣ ህዝቢ ኣብ ሃገሩ ክነብር ብዘይምኽኣሉ ብኣማኢት ኣሽሓት ንስደት ክወጽእ ተገዲዱ፣ ኤርትራ ከኣ ሰብ ኣልቦ ትኾነሉ ኩነት ተኸሲቱ እዩ። ከም ሳዕቤኑ ከኣ ከም ህዝቢ ቀጻልነትና ኣብ ፍጹም ሓደጋ ክወድቅ፣ ስድራቤታት ክበታተናን ሓረግ ወለዶታት ክበታተኽን ይኸውን ኣሎ።
እቲ ብዘይካ ጸቢብ ጉጅለኣዊ ረብሕኡን ናይ ስልጣን ዕድምኡን ካልእ ዝዓጦ ዘይብሉ ኣረሜን ጉጅለ፡ ነቲ ብቀጻሊ ዝቐርበሉ ናይ ህዝቢ ሕቶታትን ምሕጽንታን ነጺጉ፡ ሕጂ’ውን ነቲ ናይ ጥፍኣት መንገዲ መሪጹ፣ ህዝብን ሃገርን ተመላሊኡ ክጸድፍ ኩሉ’ቲ እኩይ ውዲታቱ ክፍጽምን ከተግብርን ይርከብ። እዚ ጸረ ህዝብን ተጻይ ህላወ ኤርትራን ዝኾነ ጉጅለ ካብቲ ዝፍጽሞ ዘሎ ዓበይቲ ሓደጋታት፡-
– ንኹሉ ዜጋ ካብ ዝዓበየ ክሳብ’ቲ ዝነኣሰ ኣብቲ መወዳእታ ዘይብሉ ኣርዑት ባርነት ግዱድ ዕስክርና ቆሪኑ ህዝቢ ብድኽነት ክማስን ይገብር ኣሎ።
– ብሓደ መዳይ “ሰላም ኮይኑ” ኢሉ ይእውጅ፣ ተገልቢጡ ከኣ ኣብ ጽዑቅ ግፋ ክጽመድ፣ ናይ ኲናት ነጋሪት ክነፍሕን ንኲናት ዝዕድም ምትኩታዃት ክገብርን ይርከብ። ኣብ ኤርትራ ብስቱር ይኩን ብግሁድ ብጉልባብ ዶብን ልዑላውነትን ድባብ ኩናት ክፍጠር ይሰርሕ ኣሎ።
– ኣብ ዓለምና ዝተራእየ ወራር ቀታሊ ሕማም ለበዳ ኮሮና ቫይረስ ናብ ኤርትራ ኣትዩ ህዝቢ ከየጽንትን ዓቢ ሓደጋ ከይፍጽምን ምእንቲ፡ ኣቐዲሙ ዘድሊ ምድላዋት ክገብር፣ ዘድሊ መከላኸሊ ከቕርብ፣ ሓገዝ ናውቲ ሕክምና ካብ ለገስቲ ክቅበልን መሰረታዊ መከላኸሊ’ቲ ሕማም ዝኾነ ማይን ሳሙናን ናብ ህዝቢ ክቕርብን ፍቃደኛ ኣይኮነን።
-ነቲ ኣብ ቐርኒ ኣፍሪቃ ሓያል ጉድኣት ከይፍጽም ዘስግእ ዘሎ ኣንበጣ ምድረበዳ ንምምካት ኮነ ምህርቲ ሕርሻ ንምስሳን ዝኾነ ዓይነት ግብራዊ ዕዮ ከካይድ ድሌትን ቅሩብነትን የብሉን።
ገባቲ ጉጅለ ህግደፍ በንጻሩ ሓደ ካብ’ቲ ዝዓበየ ድሌቱን ዘገድሶን ሃብቲ ህዝብን ሃገርን ምዝማትን ፖለቲካዊ ዕምሪ ስልጣኑ ምንዋሕን እዩ። ከምኡ ክንዲ ዝኾነ ከኣ ንጸቢብ ጉጅለኣዊ ረብሓታት ክብል ብህላወን ቀጻልነትን ህዝብን ሃገርን ክጣላዕ፣ ኤርትራ ከም ሃገር ህልውንኣ ዘጥፍእ፣ ልዑላዊ ክብረት ህዝብን ሃገርን ኣብ ዋጋ ዕዳጋ ዘእትዉ ውዕላት ኮኑ ስምምዓት ክፍጽምን ኣብ ክድምና ተዋፊሩ ኤርትራ ሃገርና ግዳማውያን ሓይልታት ኢዶም ከእትዉላ ማዕጾ ክኸፍትን፡ ጸኒሑን ኣሎን። ገባቲ ጉጅለ ህግደፍ ብኹሉ መዳይ ነዛ መተካእታ ዘይብሉ ሂወት ተኸፊልዋ ዝተረኽበት ሃገር ናብ ዘይምህላው ይመርሓን ይደፍኣን ምህላው ንኹሉ ኤርትራዊ ክርደኦ ይግባእ።
ስለዚ ኣብዚ መበል 29 ዓመት ዕለተ ነጻነትን ልዑላውነትን ሃገርና ነኽብረሉ ዘሎና እዋን፡ እቲ ከም ህዝቢ ከገድሰና ዘለዎ፡ በዚ ንዝሓለፉ 29 ዓመታት ክንከዶ ዝጸናሕና ህግደፍ ዝቐየሶ መንገዲ ከም ሃገር ክንቕጽል ከም ዘይንኽእልን ህግደፍ ተሓላቒ ሃገራዊ ነጻነትን ልዑላውነትን ኤርትራ ዝኾነሉ ዝኾነ ይኹን ሞራላውን ፖለቲኻውን ሓላፍነት ከምዘይብሉን ሓባራዊ መረዳእታ ምሓዝ እዩ። ኣብ ህላወ ህግደፍ ከም ህዝቢ ኣደዳ ምጽናት፣ ከም ሃገር ከኣ ግዳይ ዕንወትን ውድቀትን ንኸውን ምህላውና ብምርዳእ፡ ካብቲ ኣብ ልዕሌና ተንጠልጢሉ ዘሎ ደበና ጥፍኣት ንኽንድሕን ከም ህዝቢ ብሓደ ድምጽን ብሓደ ቅልጽምን ኣንጻር’ቲ ንጥፍኣትና ዝተዓጥቀ ፋሽሽታዊ ጉጅለ ህግደፍ ጠጠው ክንብል ግዜ ይሓተና ኣሎ። ህግደፍ ኣብ’ዛ ሃገር ቕንጣብ ሓልዮትን ሕልናን ከምዘይብሉ እቲ ከም ህዝቢ ንሓልፎ ዘለና ዕለታዊ ሂወት ህያው ምስክር እዩ። ኩሎም መብጽዓታት ጉጅለ ህግደፍ ሓሶትን ናይ ምድንጋርን ምዃኖም ንኹሉ ጋህዲ ኮይኑ እዩ። ህግደፍ እቲ ዕለታዊ ዝፍጽሞ ተግባር፡ ህዝቢ ንምብስባስን ንምጭፍላቅን ዝዓለመ ምዃኑ ካብ ማንም ዝተኸወለ ኣይኮነን።
እምበኣር’ከስ ኣብዚ መበል 29 ዓመት ዝኽሪ ዕለተ ናጽነት ሃገርና ኤርትራ፡ ከም ስምረት ምንቅስቓስ ኤርትራውያን ንድሕነት ሃገር ከነሕልፎ ንደሊ መልእኽቲ እንተሎ፡-
– መላእ ህዝቢ ኤርትራ ኣብ ውሽጥን ወጻእን ዘሎ ካብቲ ዝሓለፈ ተመኩሩኡ ተማሂሩ፡ ህላውነቱን ቀጻልነቱን ከውሕስ፡ ልዕሊ ዝኾነ እዋን ሓድነቱ ከስጥም፣ ንኹሉ በታንን ፈላላይን ውዲታት ጸላእትን ተጻባእትን ኣፍሺሉ ህላወኡን ቀጻልነት ወለዶኡን ከረጋግጽን ቀጻልነት ሃገሩን ልዑላውነታን ክወሓስ ኣብ መንገዲ ድሕነቱ ክሰምር ንጽውዕ።
– ደምበ ተቃውሞ ብፍላይ ከኣ ፖለቲካዊ ውድባትን ምንቅስቓሳትን፡ ዘለዎም ፍልልያት ኣጽቢቦም፣ ኣብ ዙርያ ምድሓን ህዝብን ሃገርን ኩሉ ዓቅምታቶም ጠሚሮም፣ ንእዋናውን መድረኻውን ሕቶታት ግቡእ ምላሽ ክህቡ፤ ነቲ ተጀሚሩ ዘሎ ዓቕምታት ናይ ምጥማር ዘተ ሓላፍነት ብዝመልኦ ኣገባብ ብዘይ ምድንጓይ መደምደምታ ክገብሩሉ ንላቦ። ስምረት ምንቅስቓስ ኤርትራውያን ንድሕነት ሃገር ኣብ ምቛም ሰፊሕ ፖለቲካዊ ጽላል ደምበ ፍትሒ ኣወንታዊ ተራኡ ክጻወት ድሉው ከምዘሎ ከነረጋግጸልኹም ንፈቱ።
-መንእሰያት ኤርትራ ከም ተረኸብትን ተካእትን ወለዶ፡ ነቲ ዘሎ በዳሂ ኩሉ ዓይነት ሽርሕታትን ውዲታትን ብንቅሓት ሰጊሮም፣ ነቲ ብመዘና ኣልቦ ዋጋ ዝተዋሕሰ ሃገራዊ ነጻነትን ልዑላውነትን መሬታዊ ግዝኣት ሃገሮም ኣብ ትሕቲ ዝኾነ እዋን ዋሕስን ዋልታን ክኾኑ፣ ካብ ስምዒትን ህንዱድ ፖለቲካን ተኣልዮም ኣርሒቆም ክጥምቱን ተወዲቦም መስመር ቃልሲ ብምሓዝ ክቃለሱን ንጽውዕ።
ነጻን ልዑላዊትን ኤርትራ ተዋሒሳ ክትነብር እያ!!
ኤርትራን ኤርትራውነትን ንዘልኣለም ክነብሩ እዮም!!
ሓርነትና ናይ ግድን’ዩ!!
ስምረት ምንቅስቓስ ኤርትራውያን ንድሕነት ሃገር
23 ግንቦት 2020


text:
ኣብ ኢትዮጵያ ተኸሲቱ ዘሎ ጸጥታዊ ኩነታት ብዝተኣሳሰር ኣብ ክልል ኦሮምያ ይትግበር ዝጸንሐ ገደብ ሰዓት ሕላፍ ከምዝተላዕለ ዓቃቢ ሕጊ’ቲ ክልል ወ/ሮ ኣዱኛ ኣሕመድ ኣፍሊጠን።
ዋና ዓቃቢ ሕጊ ክልል ኦሮምያ ኣብ ዝሃበኦ መግለጺ እቲ ንዝሓለፉ ሓሙሽተ መዓልታት ኣብ ክልል ኦሮምያ ዝተተግበረ ገደብ ኣብ ልዕሊ ምንቅስቃስ ዝተላዓለ፣ ኣብ ልዕሊ ቁጠባ’ታ ሃገር ኣሉታዊ ሳዕቤን ስለዘሕደረ እዩ ይብል ።
እቲ ሓድሽ መምርሒ ኣብ’ቲ ኣዋጅ ዝተጠቀሱ መለለዪ መንነት ሒዝካ ምንቅስቃስ፣ ብረት ምምዝጋብ፣ ንፍተሻ ምትሕብባር፣ ንከባቢኻ ብንቅሓት ምሕላውን ካልኦትን ግና ክቅጽሉ እዮም ይብል ።
ኮምሽን ሰብኣዊ መሰላት ኢትዮጵያ "ዝእሰሩ ሰባት ዝተሓዝሉ ኩነታት ከምዘተሓሳስቦ ከምዝገለጸ' ዝዝከር እዩ። ወ/ሮ ኣዱኛ ብዛዕባ'ዚ "ሰባት ክታሓዙ ከለው፣ ነኣሽቱ ጸገማት ከጋጥሙ ይኽእሉ እዮም፣ እንተኾነ ነዚ ጸገም’ዚ ንምፍታሕ ኣብ’ቲ ክልል ኣገባብ ተዘርጊሕሉ እዩ’ ምባለን ተሓቢሩ'ሎ።


text:
ዕላማ ስርዓት ህግደፍ ኤርትራ ፡ ጽግዕተኛዶ ንምልሓቕ ናብ ኢትዮጵያ?
ዕላማ ስርዓት ህግደፍ ኤርትራ ጽግዕተኛዶ ንምልሓቕ ናብ ኢትዮጵያ? በትሪ-ስልጣን መንግስቲ ሓደ ሃገር ምጭባጥ ወይ ኣብ ቦታ መሪሕነት ድርጅታት ምቕማጥ ብሓላፍነት ዘሕትት ረዚን ሕጋውን ሞራላውን ታሪኻውን ግዴታ ዘስዕብ ጉዳይ እዩ። ከም ክብደት እቲ መዝነት ወይ ስልጣን ብጽሑፍ ዝሰፈረን
ዕላማ ስርዓት ህግደፍ ኤርትራ
ጽግዕተኛዶ ንምልሓቕ ናብ ኢትዮጵያ?
በትሪ-ስልጣን መንግስቲ ሓደ ሃገር ምጭባጥ ወይ ኣብ ቦታ መሪሕነት ድርጅታት ምቕማጥ ብሓላፍነት ዘሕትት ረዚን ሕጋውን ሞራላውን ታሪኻውን ግዴታ ዘስዕብ ጉዳይ እዩ። ከም ክብደት እቲ መዝነት ወይ ስልጣን ብጽሑፍ ዝሰፈረን ዘይሰፈረን ብማሕላ ዝተሰነየ፡ ዝኣተኻዮ መብጽዓ ወይ ውዕል ብትኽክል፡ ብስርዓት ክትፍጽም ሞራላዊን ሕጋውን ሓልፍነት የሰክመካ። ብዓምጽ ይኹን በጋባብ ብምርጫ ኣብ ስልጣን ዝመጸ ብዓል መዚ፡ ውዒሉ ሓዲሩ ካብ ተሓታትነት ክምልጥ ኣይግብኦን እዩ።
ሰብ-መዚ ድርጅታትን ሃገራትን ዝኽተልዎም ዝተፈላለዩ ቅዲ-ስልጣን ኣልዉ። ገሊኦም መራሕቲ ስርሖም እንዳሰርሑ ንኻልኦት ብግቡእ ክሰርሑ ዘተባብዑን ዋጋ ድኻም ትጉሃት ሰራሕተኛታት ብግቡእ ዝኸፍሉን እዮም። ካልኦት ድማ ብኣርኣያነቶም ፍቱዋትን ህቡባትን፡ ራኢዮም ብቐሊል ናብ ስዓብቶምን መሳርሕቶም ዘስርጹ ክኾኑ ከልዉ፣ገና ካልኦት መራሕቲ ድማ ርእይቶን ድልየትን ህዝቢ መርሚሮምን ኣጽኒዖምን ዘተግብሩ ኣሳተፍቲ ሰብ-መዚ እዮም። በንጻር ናይ‘ዚ ኩሉ ዝተጠቕሰ ግን፡ ውልቀ-መለኽቲ መራሕቲ፡ ፍጹም ስልጣን ጨቢጦም ንገዛእ-ርእሶም ናይ ኩሉ መዳይ ክኢላታት ቆጺሮም፡ እንታይን ምዓስን ብኸመይን ክትግበሩ ኣለዎም ዝገልጹ ምምርሒታት እዮም ንስዓብቶ ዝዝርግሑ። ክመዚኦም ዝኣምሰሉ መራሕቲ ካብ ካልኦት ርእይቶ ከይተጸበዩ በይኖም ወሰንትን ገበርትን ሓደግትን እዮም። መራሕ ሃገርና ኣቶ ኢሳያስ ኣፈወርቂ ኣበየናይ ጉጅለ ከምዘሎ ሓበሬታ ዘድልዮ ኣይመስለንን።
ዘወትር ስልጣን ከም ቁርዲድ ነኺሱ፡ ኣቶ ኢሳያስ ዝተኸተሎ ፍጹም ዘይቅየር መይላን መስመርን ፈላሊኻ ግዛእ፡ ኣደስክል፡ ካብ ስራሕ ኣባርር፡ ቀፍድ፡ ረሽን፡ ምስ’ቲ ኣብ ዝሕለፈ ዳርጋ ክልተ ዓመታት ዝተኸስተ ምስ ጠ/ሚ ኢትዮጵያ ዶክ ኣቢይ ሕግብግብ ወሲኽካ፣ ብልጽግቲን ናጻን ልዑላዊት ሃገር ኤርትራ ንምህናጽን ንምውሓሰን ከምዘይኮነ ተረጋጋጹ እዩ።፡ እቲ ዛጊት ዘይተቐልዐ እዋናዊ ዓቢይን ዓሚቕን ምስጢር ኣቶ ኢሳያስ ግን፡ እንታይ ዓይነት መጻኢ ህልውና (status) እትውንን፡ ሃገረ ኤርትራ ዝእምትን ዝሕብርን ዘይሕጋዊ ሰነድ እዩ ኣብ ሳንጥኡ ሎጒሙ ሒዝዎ ዘሎ ዝብል ሕንቅልሕንቅሊተይ እዩ። እዚ ኮይኑ እቲ፡ ካብ ክሊ እዞም ዝስዕቡ ክለተ ነገራት 1) ድኽምቲ ጽግዕተኛ ሃገር 2) ልዕላውነት ኤርትራ ግሂስካ ናብ ኢትዮጵያ ዳግማይ ምልሓቕ እንተዘይኮይኑ ካብዚ ወጻኢ፡ ክኸውን ይኽእል እዩ ኢልካ ምሕሳብ ኣዚዩ ኣሸጋሪ እዩ። ስለምንታይ ኣቶ ኢሳያስ ኣብ ግዜ ሃገራዊ ናጽነታዊ ቃልሲ ይኹን ድሕሪ ናጽነት ሃገርና ዝኽተሎ ዘሎ መይላን ዕላማን ፈጺሙ ዘይተቐየረ ሓደን ቀጻልን እዩ። ንሱ ክኣ ነቶም ብወግዒ ዘይኣወጆም ምስጢራውያን መይላታትን መደባትን፡ ኤርትራ ከም ሃገር ከባድማ ከጠፊሻ ፡ ህዝባ ክኣ ድኻ በተኽ፡ ተጸባይ ምጽወታን ጽግዕተኛን ከምዝኸውን ንምግባርን እዩ። እምባር እቲ ዝልዓል ሕቶ፡ ኤርትራ ናብ ኢትዮጵያ ንምልሓቓዶ (Annexation)ወይስ ድኽምቲ ጽግዕተኛ(Satellite state)ብኢትዮጵያ ትዝወር ሃገር ንምውዳድ ዝብል እዩ?
ካብ እዋን ገድሊ ጀሜሩ ኢሳያስ ኣትኪሉ ስልጣን ማእከል ዝገበረ ዘከኣይዶ ዝነበረን ዘሎን ውልቃዊ ቃልሲ፡ ስልጣን ጨቢጡ ልጓም ዓትዒቱ ምኣዝንን ኣንፈትን ጉዕዞ ሃገርና ከም ዊንትኡ ንምቁጽጻርን ናብ ዝደለዮ ምኣዝን ንምዝዋርን ንምምራሕን እዩ። እቲ እከይ መቓቓሊ መይላኡ ኣብ ግዜ ሰውራ ዝጀመሮ ዝተማህሩ ንኡስ ቡርጇ፡ ጨጓር ዳንጋ፡ መንካዕ፡ የሚን፡ ዝንቡላት ውፉያት፡ ኣባላት ሕቡእ ሰልፊ፡ ዘይኣባላት ሰልፊ፡ ብዕሉጋት መራሕትኹም ወዘት ዝብል ነይሩ። በዚ ኣገባብ’ዚ፡ ኣብ መንጎ ተጋደልቲ ዝዘርኦ ዝነበረ ምርዚ ዘይምትእምማንን ምትፍናን ፈጢሩ፡ ከምዝምችኦ ጌሩ በብግዜኡ ደረጃ ብደረጃ ኣብ ስልጣን ንምድያብን፡ ስልጣኑ ንምድልዳልን ከምኡ’ውን ስልጣኑ ንምሕላውን ከምዝተጠቕመሉ ዘየካትዕ ሓቂ እዩ።
ድሕሪ ናጽነት ድማ፡ ነቲ ኣብ መዋል ሰውራ ዝጀመሮ ፈላላዪ መላ ብምቕጻል፡ ተጋዳላይ ገባር፡ ይክኣሎ ዋርሳይ፡ ኣገልግሎት ዝፈጸሙን ዘይፈጸሙን፡ ኣባል ህግደፍ ዘይኣባል ህግደፍ፡ ዝብሉ ማሕበራዊን ፖለቲካዊን ፍልልያት ኣተኣታትዩ። ጎኒ-ጎኒ ምስ’ዚ ድማ፡ ኣብ መንጎ መእመናን ኦርቶዶክስያዊት ተዋህዶን፡ ሓደስቲ ሃይማኖታት ዝበሎም ናይ የሆዋ መሰኻኽርን ጴንጠቆስጠን ሓዊ ኣጒዱ ማሕበራዊ ጽልኢ ፈጢሩ። ካብኡ ብዘይፍለ ድማ፡ ኣብ መንጎ መራሕቲ ክፍለ-ሰራዊት ምክልኻል ሓድሕዳዊ ዘይምትእምማንን ምትፍናንን ፈጢሩ፡ ብውህደት ከምዘይሰርሑ ገይሩ፡ ኣብ ኮረሻ ስልጣን ትደላዲሉ ኣስተርሕዩ ይነብር ኣሎ። ልጓም ስልጣን ኣብ ኢዱ ስለዘሎ ድማ ገባርን ሓድግን ኮይኑ ብውሑዳት ኮራኩሩ ትሓጊዙ ባህላውን ማሕበራውን ፍልልያትን ሓድሕዳዊ ዘይምትእምማንን፡ ስድራቤታዊ ምብራስን ፈጢሩ ንህዝብና ኣልሚሱን ዘራሪጉን፡ ኣብዚ እዋን‘ዚ ሃገርና ብኹሉ መዳይ ንሓደጋ ተቓሊዓ ትርከብ። ደገፍትን ተደናገጽትን ስርዓት ህግደፍ ብሸርሒ መራሒና ሃገር ኣብ ሓድጋ ወዲቓ ከምዘላ ተገንዘቡ።
ወልቀ-መላኺ ኢሳያስ በትሪ-ስልጣኑ ተጠቒሙ፡ ቅድም ቀዳዳም ንስልጣኑን ዕላምኡን ዝበድሁ ዜጋታት ፖለቲካዊ ሰበ-ስልጣን ነበር ጉጅለ 15ን፡ ሞያውያን ጋዜጠኛታትን፡ ዝኣደሙ ተማህሮ ዩኒቨርሲቲን፡ ድሕሪ ምውጋንን ሙቕጻይን፣ ዓንቃፊ ዘይብሉ ጽጹይ መንገዲ ፈጢሩ፡ ተማጓትን ዘቃልዕን ዝቃወምን ኣካል ዘይብሉ ሕብረተ-ሰብ ኤርትራ ፈጢሩ። ካብዚ ንድሓር ኩሉ ከምድልየቱ፡ ትካላዊ ኣሰራርሓ ከይተኣታተዉ፡ ዱልዱላት ትካላት ከይፍጠራ፡ ተንዲፉ ዝጸደቐ ቅዋም ከይትግበር፡ ፈጻምን ሕጋጋን ፈራድን ትካላት ከይድልድሉ፡ ብፍላጥ ዝትዓንቀፉ ኣብ ውሽጢ ክሊ’ቲ ኣብ ቁጽሪ ሓደን ክልተን ሰፊሩ ዘሎ ዕላማ ውልቀ-መላኺ ክርአ ይግባእ። ብተወሳኺ፡ ላዕለዋይ ደረጃ ቤት ትምህራታት ከይበዝሑ ዩኒቨርሲታት ከይስስኑ፡ ናጻን ዱልዱል ማዕከን ዜናታት ከይህልዉ፡ መሰል ሰላማዊ ሰልፍታት ዘይምፍቃድ፡ መወዳእታ ዘይብሉ ሃገራዊ ኣግለግሎት፡ ብቐጥታን ብተዘዋዋሪን ምትብባዕ ስደት መንእሰያት፡ ካብቲ ኣብ ቁጽሪ ሓደን ክልተን ሰፊሩ ዘሎ ሽርሐኛ ዕላማ ጠላም ኢሳያስ ተፈልዩ ክርአ የብሉን። ካብዚ ሓሊፉ ድማ፡ ብምስምስ ርእሰ-ምኽኣል(self-reliance) ናይ ወጻኢ ወፍሪ ብምኽልካል፡ ዘቤታዊ ቁጠባዊ ወፍሪ ዝጻብኡ ፖሊሲታት ኣዊጁ ናይ ንግድን ካልእ ዋኒናትን ፍቓድ ብምኽልካል፡ ሸርፊ ወጻኢ ባጤራ ተሳኢኑ፡ እቲ ዝርካቡ ዕዳጋ ብህግደፋዊት ኩባንያ ቀይሕ ባሕሪ ተባሒቱ ህዝቢ ስራሕ ኣልቦ ኮይኑ፡ ቁጠባ ሃገር ክኣ መሬት ዘቢጡ። ብተኸታተሊ በብዓይነቶም ቅልውላዋት ጻሕቲሩ፡ ንመላእ ህዝቢ ቅሳነት ዝኸልእ ሃዋህው ፈጢሩ፡ ሰባት ብሞያኦም ሰሪሖም ከይነብሩ፡ ስድራቤታትን ማሕበራዊ ኣሃዱታትን ከምዝዘራረጉን ዝበርሱን ብመደብ ተገይሩ። እዚ ኩሉ ኣደራዕ ኣብምንታይ ንምብጻሕ‘ዩ ፡ ጽግዕተኛ ሃገር ንምውዳድ ድዩ ወይስ ኤርትራ ናብ ኢትዮጵያ ዳግማይ ንምልሓቕ? እዚ ሕቶ’ዚ ካብ ክውንነት ዝርሓቐ ኣይኮነን። ስለምንታይ’ሲ ኣብ ብዙሓት ሰባት ዘሎ ስክፍታ እዩ። ንኣብነት ሓርበኛ ብርሃነ ኣብርሀ ኣብ መጽሓፉ ቁጽሪ 2 ገጽ 13 ከምዚ ይብል፡ ” ኣቶ ኢሳያስ ……….ናብ ኣዲስ ኣበባ ብምጋሽ ንትዮጵያውያን ፈተውቱ ጋዜጣዊ ዋዕላ ኣካይዱሎም። ኣብቲ ዋዕላ፡’ኣነ ዘይከም ካልኦት ሰባት፡ ኣብ ህላወ ዶባት ናይ ሃገራት ኣይኣምንን እየ፡ ሓቢርና እንሰርእሖ ብዙሕ ስራሕ ይጽበየና ኣሎ‘ ይብል። ቀጺሉ ውርድ ኢሉ ብርሃነ ከምዚ ይብል፡ “ከዳዕ ኣቶ ኢሳያስ ብፍላይ ንኤርትራ ካብ ዋናታታ(ህዝባ) ብዘገምታዊ ምስርሕ ከርሕቓን ምስ ኢትዮጵያ ክጽንብራን(integrate ክገብራ) ክሰርሕ ምዃንኑ ገሊጹ”። ሓርበኛ መስፍን ሓጎስ’ውን ቅድሚ ቁሩብ ግዜ ይገብር ኣብ ሓደ ቃለ-መሕትት፡ ኢሳያስ ድሕሪ ናጽነት ነዊሕ ከጸነሐ ንገለ ውሑዳት ካድራት ፈልዩ ” ንኤርትራን ኢትዮጵያን ምስ መራሕቲ ኢትዮጲያ ኮይና ብሓባር ከነመሓድርን ንሓስብ ኣሎና” ክብለና እዝክር ኢሉ ሓቢሩ። ብተውሳኺ ኣብ’ዚ ቀረባ ግዜ እውን፡ ነባር ተገዳላይ ሕውሓት ኣቶ ስብሓት ነጋ ኣብ ኢትዮ-ፎርም ዝቐረብሉ ሕቶ (ቃለ-መሕትት)፡ ‘ኣቶ ኢሳያስ መራሕ-መንግስቲ ኢትዮጵያ ክትከውን እንተኺኢልካ ቃልሲ ኤርትራ ከተቋርጾ ፍቓደኛ ዲኻ’ ኢሉ ተሓቲቱስ፡ ወኪል ሲ.ኣይ.ኤ. ን ወተሃደራዊ ብዓል-ስልጣን ሱዳን ኣብ ዝነበርሉ ኣኼባ፣ ተሓጒሱ ግን”ሕጅስ ደንጒዩ” ክብል መልሲ ከምዝሃበ ኣረጋጊጹ።
ንወጻኢ ዝምድና ዝምልከት ድማ፡ ናይ ሓቂን ዘየልዉ ጸላእቲን ፈብሪኹ፡ ዓመት መጸ፡ መጹና ከበቡና ዘርዮሙና ዓሊቖሙና ዝብሉ መደረታት ውልቀ-መላኺ፡ ብፍላጥን መደብን ካብ ጎረባብትናን ከባቢናን መላእ ዓለምን፡ ሃገርናን ህዝብናን ንምንጻል ዝተገብረ ጎስጓስ፡ ንሃገርና ንምድኻም ዝተኣልመ ምስቲ ኣብ ቁጽሪ ሓደን ክልተን ኣብ ላዕሊ ተጠቒሱ ዘሎ ተዛሚዱ ክርአ ይክኣል ።
እዚ ስርዓት’ዚ ኣብ ሰላም ዝሰፈኖ ኲነት ክነብር ከምዘይክእል ስለዝፈልጥን፡ ኣብ’ዚ ቀረባ ግዜ ኮነ ኢሉ ዝገበሮ ቃለ-መሕትት-ምልልስ፡ ጉዳይ ኢትዮጵያ ይምልከተና እዩ፡ ኢድናን እግርናን ኣጣሚርና ኣይንርእን ኢና ኢሉ ኣፍልቡ ነፊሑ ብምምዳር ነገር ጻሕቲሩ። ብምቕጻል፡ 1) ጸቢብ መሪሕነት ጃንዳ ወያነ ዝዕብልሎ ኣካል፡ ብናይ ወጻኢ ሓይሊ ተደፋፊኡ፡ ህዝቢ ንምብትታን ተባሂሉ ዝወጸ ፈደራልዊ ቁዋም ኣዊጆም እንሆ ኢትዮጲያ ብቢሄራውን ሕብረ-ቢሄራውን ምንቛትን ምትፍናን ትሕመስ ኣላ ኢሉ ፈሊጣዊ ትንታኒኡ ሂቡ፡ 2) ኣብ ኢትዮጵያ ምብኳር ሃገራዊ ህንጸት(National Building) ዝዓበየ ኣስያ ኣስዒቡ ኢሉ፡ 3) ኣብዚ ግዜ’ዚ ኣብ ኢትዮጵያ ብምርጫ ንምንታይ ምትፍናን(Polarization)ኣድለየ ኢሉ ምዕዶዶ ዘለፋ ክንብሎ ደርጒሕሎም ። 4) ኣብ ኤርትራ ዝለምዶ ንዕቀት፡ ኣብ ልዕሊ ኢትዮጵያውያን ደጊምዎ፡ ኣብ ኢትዮጵያ ዓቕሚን ተመኩሮን ዘሎዎም መራሕቲን፡ ቅኑዕ ናይ ፖለቲካ ሕርያ ብስለትን መርሓ ጎደና ከምዘየሎ ገሊጹ። ካብዚ ሓሊፉ ክኣ፡ ዶር ኣቢዩ ጥራይ በይኑ ተባዕን፡ ኣራሚን፡ ውሳኔታትን ስጉምትን ይወስድ ከምዘሎን ርእይቶኡ ኣቃሊሑ። “ጽንብላሊዕሲ ማዓኮራ ዘይከደነት መሬር ከደነት” ዝብል ምስላ ኣቦታትና እዩ ዘዘክርካ።
ከም ግብረ-መልሲ ናይዚ ጻሕታር ጽልኢ ቃለ-መሕትት፡ ዛጊት ካብ ክልላታ ትግራይ ኦሮሞ ኣምሓራ ዝርከብዎም፡ ኣብ ዘተፈላለዩ ምደረኻትን ኣጋጣሚታትን፡ ብህዝባዊ መግለጽን፡ ቃለ-መጠይቕ-ምልልስ ከምኡ’ውን ዝርዝር ኣስማቶምን ክታሞምን ኣስፊሮም ቅሉዕ ደብዳበ ንፕረሲደንት ኢሳያስ ዝልኣኩ ምሁራት ኦሮሞ ደሚርካ ብርክት ዝበሉ ርእይቶታትን ወቐሳታትን መጠንቀቕታትን ትዋሂቦም ኣለዉ። ትሕዝትኦም ተጸሚቑ ብሓፈሻ ክርአ ከሎ፡ ኣብ ውሽጣዊ ጉዳይ ኢትዮጲያ ኢድካ ኣይተእቱ ዝብል እዩ ዝበዝሕ። ከምቲ ምስላ ቀዳሞት ዝብሎ፡” ኣብዘይ መንጠቢትክን ኣይተእትዋ ኢድክን” ዝመስል ናይ ወራዙ መልሲ ነይሮም። ገሊኦም ድማ፡ ብቑጥዓ ኣብ ጉዳይና ኢድካ ኣይተእቱ፡ ኣእዳውካ ከይቅርሰማ ክብሉ ኣጠንቂቖም። ከምቲ ብሂል ኤሮጳውያን ዝብሎ፡ “እቶም ኣብ ብመስትያት ዝተሰርሐ ገዛ ዝነብሩ፡ ኣእማንን ክድርብዩ የብሎም” ስለዝኾነ፡ ገሊኦም ክኣ፡ ንስኻ ድኣ ብዘይቅዋም ሃገር እትመርሕ ዘለኻ ወልቀ-መላኺ ብዛዕባ ቅዋም እንታይ ኣፍለጠካ እንታይከ ኣሃውተተካ ኢሎሞ። ኣስደሚሙዎም ድማ፡ “ኣድጊ ዘይብሉስ ፈርስ ይንዕቕ ” ከምዝብሃል ህዝብኻን እንዳዳህኽካ ሃገር ኣባዲምካ(Ruining Nation)ናብ ገህነመ-እሳት ኣጥሒልካስ፡ ብዛዕባ ሃስያ ምብኳር ህንጸት ሃገር ኢትዮጵያ(Nation Building) ክትዛረብ መን ሞራላዊ መሰል ሃበካ ዘስምዕ ዘልፋ ዝተሓዎሶ ምኽሪ ለጊሶምሉ። ኣማን ብማን ርትዓዊ መጎተ እዩ፡ ኢሳያስ ብዛዕባ ህንጸት ሃገር ንኢትዮጵያውያን ክወራዘየሎም ኣየምሕረሉን ጥራይ ዘይኮነ፡ ካብ ምስሉይነት ሓሊፉ ድፍረት እዩ ዝቚጸር።
ኮይኑ ግን፡ ብዶር ኣቢይ ዝምራሕ ንሂወድግ ዝተክአ ብልጽግና ፓርቲ ማእከላይ መንግስቲ፡ ነቲ ኢሳያስ ከም መራሕ-መንግስቲ ጎረቤት ሃገረ ኤርትራ ዝገበሮ ቅሉዕ ኣብ ውሽጣዊ ጉዳያት ኢትዮጵያ ኢድ ምትእትታው፡ ዛጊት መልሲ ዘይምሃቡ ንብዙሓት ኢትዮጵያውያን ኣቖጢዕዎምን ኣስደሚምዎምን ኣሎ። ኣብ መሪሕነት ክልል ትግራይ’ውን፡ ማእከላይ መንግስቲ ዶር ኣቢይ ምስ ናይ ወጻኢ ሓይልታት(ብኢሳያስ ዝምራሕ ህግደፍ) ተሻሪኹ ኣብ ልዕሊ ሕውሓትን ክልል ህዝቢ ትግራይን ጸቕጢ ወይ ወጥሪ ክፈጥር ይፍትን ኣሎ ኣብ ዝብል መደምደምታ በጺሑ’ሎ ። ፕረሲደንት ኢሳያስ ኣብ ውሽጣዊ ጉዳያት ኢትዮጵያ፡ ኣብ መሪሕነት ሕውሓትን ክልል ትግራይን ኣነጻጺሩ ዝገበሮ ዘይሕጋዊ ኢድ ምትእትታው፡ ኣብ ጉዳይ ልዑላዊት ሃገር ኢትዮጵያ ኢድ ምእታው ስለዝኾነ፡ ብሃገር ደርጃ፡ ፈጻሚ ኣካልን ላዕለዋይ ባይቶ ኢትዮጵያን ብወግዒ ስለዘየወገዝዎን መልሲ ዘይሃቡሉን ንመሪሕነትን ሕውሓትን ህዝቢ ክልል ትግራይን ኣዝዩ ኣቖጢዕዎምን ኣቐይምዎን ይርከብ ።
ነቲ ኢሳይስ ብዛዕባ ዶብን ባድመን ኣመልኪቱ፡ እቲ ውሳኔ ከይትግበር ሕውሓት ኣንቂፎሙና ዝበሎ ሃጠውቀጦው፡ ምኽትል ፕረሲደንት ክልል ትግራይ ዶር ደብረጺዮን ሓሶት እዩ ዝብል መልሲ ሂብሉ። ንሕና ምምልካት ዶብ ኣይተግበር፡ ባድመ ኣይንህብን ኣይበልናን፡ እኳድኣ ንላዕለዋይ ማእከላይ መንግስቲ ኢትዮጵያ ስለዝምልከት፡ ሕጋዊ መደምደምታ ይገብረሉ፡ ኢልና ሓቲትና ኢና። ሓለውቲ ዶብ ካብ ጎዳጉዲ ወጺኦም ናብ ልምዓት ክምለሱ፡ ኣጽዋርን ፈደራልዊ ሰራዊትን ኣብ ትግራይ ትኣኪቡ ንህዝቢ ትግራይ ኣይጠዓሞን ኢለ፡ ን ጠ/ሚ ነበር ኣቶ ሃይለማርያም ባዕለይ ኣዘኻኺረዮ ነይረ እየ ይብል። ጉዳይ ዶብን ባድመን፡ ንፈደራላዊ መንግስቲ ዝምልከት ስለዝኾነ፡ እቶም ዝምልከቶም ኣካላት ምሳና ኮፍ ኢሎም ብዓመጽን ጎንጽን ዘይኮነ፡ ብሕግን በገባብን ክውዳእ ዝኽእል ቀሊል ጉዳይ እዩ ዝብል መልሲ ሂብሉ።
ከምቲ ኣብ ላዕሊ ዝተጠቕሰ ቃለ-መሕትት ኣቶ ኢሳያስ ኮነ ኢሉ ባዕሉ ቅልውላው ፈጢሩ፡ ጽልኢ ጻሕቲሩ፡ ከም ኩሉ ግዜ ንህዝቢ ቅሳነት ዝኸልእ ሃዋሁው ኣስፊኑ’ሎ ። ብዶር ኣቢይ ዓብይ ዕድል ሰላምን ዝምድናን ከምዝተኸፍተ፡ ብወገን ትግራይ ክኣ በንጻሩ ዕንቅፋት ከምዘሎ ኣምሲሉ ብዛዕባ ዕድልን ብድሆን ሰሚናራት ከካይዱ ይኢ ላዕለዎት ናይ ህግደፍ ሰበ–ስልጣናትን ካድራትን ኮራኩሩ ልኢኹ ኣብዚ ሒዝናዮ ዘሎና ወርሒ ከም ኣመሉ ቀልቢ ህዝቢ ንምድህላልን ካብ ኢዱ ክትወጽእ ቀሪባ ዘሎ ልጓም ከይተምልጦ ስለዝሰግአ ሸበድበድ ክብል ይርአ’ሎ። ህዝቢ ኤርትራ በዚ ሽጣራታት’ዚ ኣይትትሃመል።
ኣብ መደምደምታ ንምጽሟቑ ዝኣክል፡ እዚ ኩሉ ኣብ ላዕሊ ተዘርዚሩ ዘሎ ኲውንነትን ሓቅን ኣገናዚበ ክብሎ ዝደሊ ብግምታይ፥ እቲ ቀንዲ ክንግንዘቦ ዘለና ሓቂ፡ ኢሳያስ ህርፋነ–ስልጣን ወይ ህንጸትን ምዕባለን ሃገር ስለዘግድሶ ዘይኮነስ፡ ንስልጣኑ ከም መጋበርያ/መሳርሒ (his power is a means to an end)ክጥቀመሉ እሞ፡ ንኤርትራ ኣድኪሙን ኣድኪዩን ናብቲ ናይ መወዳእታ ዕላምኡ ማለት –ጽግዕታኛ ሃገር ክገብራ ወይ ናብ ኢትዮጵያ ከልሕቓ እዩ ሕልሙ ። ኣብዚ እዋን‘ዚ ድማ ብተወሳኺ ኩሉ ይፍሽሎ ስለዘሎ፡ ሃገራዊ ክድዓቱን ጥልመቱን ዕርቃኑን ስለዝተቓልዐ፡ ካብ ቁጥዓ ህዝቢ ከምልጥን ክሳዱ ካብ ገምድ ክድሕንን መጸግዒ ንርእሱ እንተረኸበ ዓቕሉ ጸቢቡዎ ናብ ጠ/ሚ ኣቢይ ጉያ ጉያ ከብዝሕ ይርአ’ሎ።
ደጊም ህዝቢ ኤርትራ ሃገራዊ ክድዓት ኢሳያስ ተረዲኡዎ ስለዘሎ፣ ፍልልያቱ ኣጽቢቡ፡ ሓድነቱ ኣትሪሩ፡ ጸጋታቱ ኣወሃሂዱ፡ ኢደይ-ኢድካ ኢሉ፡ ሓንሳእን ንሓዋሩን ንሰበ-ስልጣን ህግደፍ ሓግሒጉ ከባርሮም ሓቢሩ ክምክት ይግባእ።
ውድቀት ንከዳዓት ሃገር
ዘልኣለማዊ ዝኽሪ ንሰማእታት
ዕድመ ንልዕላውነት ኤርትራ
ገ. ወልደሚካኤል
ካብ ሕ.መ. ኣ


text:
22/08/2022 19:33 PM
ድኻም ንኣሽቱን ስድራቤታዊ ትካላትን ዋኒናዊ መሃዝነትን ኣብ ኤርትራ
ብ'መንግስተኣብ ተስፋዮሓንስ, Ph.D, PDS
ድኻም ንኣሽቱን ስድራቤታዊ ትካላትን ዋኒናዊ መሃዝነትን ኣብ ኤርትራ
መንግስተኣብ ተስፋዮሓንስ, Ph.D, PDS
መተሓሳሰቢ
እዚ ጽሑፍ ናይ ጸሓፊ ነጻ ኣታሓሳስባን መርገጽን ዝምርኮስን ዘንጸባርቕ እዩ። ናይ ዝኾነ ፖለቲካዊ ውድብ ኣታሓሳስባ፣ መርገጽ፣ ፍልስፍና፣ ወይድማ ናይ ፕሮግራም መርገጺታት ዝውክል ኣይኮነን።
ድኻም ንኣሽቱን፣ ስድራቤታዊ ትካላትን፣ ዋኒናዊ መሃዝነትን ኣብ ኤርትራ
1. መእተዊ
ብዙሓት ግዱሳትን፣ ለባማትን፣ ፈላጣትን ኤሪትራውያን ሃገራውያን ኣብ ብዙሕ ማሕበረ ቁጠባዊን፣ ፖሊቲካዊን፣ ባህላዊን፣ ታሪኻዊን፣ ስነፍልጠታውን ተርእዮታት ኣተኲሮም ብበሊሕ ኣእምሮ ይዋስኡ ኔሮምን ኣለውን። ብቐጻሊ ድማ ብዙሕ ሃናጺን፣ ኣገዳስን፣ ርሑቕ ዝጠመተ ምኽርን፣ ትንተናን፣ ለበዋን ይህቡናን፣ ይሕብሩናን የስተምህሩናን ኔሮም ሕጂውን ይቕጽልዎ ኣለው። እቲ ዝድለን ነዚ ብሉጽ ምኽሮምን፣ ፍልጠታዊ ኣስተዋጽኤኦምን ነቲ ሓጹራትን፣ ኣደናጋሪ ህውተታን ሰጊርካ ኣብ ግብሪ ምውዓልን ካብኡ ምኽሳብን ምጥቃምን እዩ። እቲ ቀንዲ ዓላማ ድማ ምእንቲ ስልጥንትን፣ ብልጽግትን፣ ምዕብልትን ሃገር ንምፍጣርን ንምውናንን እዩ። ካልእ ብልሓትን ሚስጢርን ድማ የልቦን። ብተወሳኺ፣ ንኹሉ መዳያዊ ጸጋታትን ተኽእሎታትን ሃገሩ ብላዕለዋይ ኢድ ብብቕዓት ዝወነነ መሃዝን ዕውትን ዘብየታዊ (በዓል ዓደቦ ወይድማ በዓል መረበት) ስልጡንን፣ ተዓጻጻፍን፣ኩሩዕን፣ ብሉጽን ህዝቢ ንሓዋሩ ነታ ሃገር ምእንቲ ክህልዋ እዩ።
ኣብዚ ኣነ ብሕጽር ዝበለ ክዝትየሉ ደልየ ዘለኹ ድማ ብዛዕባ እቲ ብናእሽቱን ስድራቤታዊ ትካላት ዝፍለጥ (Small and family businesses or ventures) እዩ። እዚ ሓደ ዓቢ ኣካል ናይቲ መዳርግቲ ኣልቦ ተራ ዘለዎ፣ ብብሕታዊ ጽላት ዝፍለጥ ቁጠባ ሃገር እዩ። እዚ ክፍለ ጽላት እዚ ናይ ብሓቂ ኣዝዩ ኣገዳሲ ክነሱ፣ ስጋብ ሕጂ ኣብ ኤርትራ ብዘሕዝን፣ እቲ ዝግባእ ኣቓልቦ በቶም ዝምልከቶም ቀለስትን ወሰንትን ኣማሓደርቲ ሃገር ኢና ዝብሉ፣ በብምሕዳራዊ መሳልል ተጸፍዮም ዘለው፣ ዝተሓረመ ምዃኑ እዩ። ኣብዚ ክፍለጥ ዘለዎ፣ እዚ ክፍለ ጽላት፣ ቀንዲ መንኮርኮር ዲናሚካዊ መስርሕ ምዕባለ ሃገራዊ ቁጠባ ምዃኑ ምርዳእ ይድለ። ተራ ናይተን ንኣሽቱን ስድራቤታውያንን ትካላት ኣብ ኩለን ቁልጡፍ ምዕባለ ንምምዝጋብ ብዕቱብ ዝነጥፋን ዝጽዕታን ዘለዋ ሃገራት ዕዙዝ ምዃኑ ብብዙሕ ጭብጥታት ክፍለጥ ዝከኣል ኢዩ ። ኣዚ ዘመልክቶ ድማ እዘን ትካላት ኣብ ፈጣን ናህሪ ኩሉ መዳያዊ ሃገራዊ ምዕባለ፣ ብፍላይ ድማ ቁጠባዊ ምዕባለን ብራኸን ዘለወን እጃም መዳርግቲ የብሉን (Stel, et al, 2005; Acs, et al, 2008; Abor, & Quartey, 2010)።
ኣብ ብዙሓት መጽናዕትታን ምርምራዊ ስራሓትን ብንጹር ከም እተግልጸ፣ ካብ ብሕታዊ ቁጠባ ሃገር ብገፊሑ፣ እጃም ናይዘን ንእሽቱን ስድራ ቤታዊን ትካላት ካብ ተስዓ ሚእታዊ ንላዕሊ እዩ (Tesfayohannes, 1998; Edmiston, 2007; Gamidullaeva, et al, 2020)። እዚ ድማ ኣብ ዝማዕበላን ከምኡውን ኣብ ምምዕባል ዘለዋን ሃገራት ብሰፊሑ ክውንነትዊ ተርእዮ እዩ። ብኡ ምኽንያት እዩ ድማ ዳርጋ ኩለን ሃገራት ኣብቲ ቀንዲ ናይ ሃገራዊ ምዕባለ ኣጀንደአን ብፍሩይ ሰሪዔንኦ ዘለዋ። እዘን ንኣሽቱን ስድራ ቤታዊን ትካላት፣ ኣብ ሃገራዊ ቁጠባ ዝፈጥረኦ ናይ ስራሕ ዕድላትን፣ ማእቶታዊ ኣድማዕነትን፣ ድንፋዔ ሰብኣዊ ጸጋን፣ ተኽእሎን ኣዝዩ ወሳኒ እዩ። ዓርሞሸሽ ኣብርክቶአን ኣብ መስርሕ (ከይዲ) ሃገራዊ ህንጸት (State building process) ከኣ ዕዙዝ እዩ። ከም በዓል ደቡብ ኮረያ፣ ጀርመን፣ ታይዋን፣ ሲንጋፖር፣ መክሲኮ፣ ኣብ ፋርሳዊ ወሽመጥ ዘለዋ ንኣሽቱ ሃገራት፣ ማለዥያ፣ ወዘተ፣ ሳላ ነዘን ትካላት ዘማዕበላን መሪሕ ተራ ንኽጻወታ ስለ ዝገበራ እየን፣ ዓርሞሸሽን ዲናሚካዊን ሃገራዊ ቁጠባ ክሃንጻን፣ ሕኑን ምዕባለን ከመዝግባ ዝኸኣላ። ካለኦት ሃገራት ከም በዓል ቬትናም፣ ታይላንድ፣ ኢንዶነሽያ፣ ካምቦድያ፣ ባንግላደሽ፣ ብተወሳኺ ኣብ ምብራቕ ኣውሮጳን ከምኡውን ናይ ቀደም ሕብረት ሶቭየት ኣካል ዝነበራ ሕጂ ነጻ ሃገራትን እውን ኣይሓመቓን (World Bank, UNDP, Reports, 2020)።
ኣስተዋጽኦ ናይዘን ትካላት ብሓፈሻ፣ ኣብ ድንፋዔ መሃዝነትን ማእቶታዊ ንጥፈትን ሓፋሽ ህዝቢ (grassroots) ድማ ፍሩይን ሓያልን እዩ። ብተወሳኺ፣ ኣበርክቶን ተራን ናይዘን ትካላት ኣብ ምስፍሕፋሕን ምስራጽን ተግባራዊ ሞያዊ ክእለትን፣ መሃዝነታዊ ምልከትን፣ ዋኒናዊ መሃዝነትን (Entrepreneurial innovation at the grassroots level)፣ ክገብር እየ በሃላይነትን (Adventurous sprit and passion)፣ ብፍላይ ኣብቲ ናይ ጽባሕ ቀላሲ መንእሰይ ወለዶ መዳርግቲ ዘይብሉ ተራ እዩ ዘለዎ። ከምቲ ኣብ ላዕሊ ብኣብነት ዝጠቐስኩዎ ድማ ብጭብጢ፣ ኣብተን ኣብ ዓለምና (እንኮላይ ኣብ ኣፍሪቃ) ዘለዋ ኣብነታውያን ዕውታት ሃገራት ጐሊሑ ይረአ ኣሎ። ካለኦት ብዙሓት ሃገራት እውን ካብተን ዝተዓወታ ኣብነታውያን ሃገራት ትምህርትን ተሞክሮን ብምቕሳም፣ ብዝተዋሃሃደን ዝተዋደደን መርሓ መንገዲ (Roadmap) ነዘን ትካላት እዚኤን ንምድንፋዕ ብቐጻሊ ይነጥፋ ኣለዋ (Abisuga-Oyekunle 2020)።
ብተወሳኺ እተን ኣብላዕሊ ዝጠቐስኩወን ኣናብር ሃገራት፣ ካብ ኣፍሪቃ እውን ከም ባዓል ጋና፣ ናይጀርያ፣ ኣልጀርያ፣ ሞዛምቢክ፣ ቦትስዋና፣ ሞርሴሽ፣ ካሜሩን፣ ሩዋንዳ፣ ኡጋንዳ፣ ሰነጋል፣ ኮት ዱቯር፣ ከንያ፣ ግብጺ፣ ሞሮኮ፣ ቱኒዝያ፣ ደቡብ ኣፍሪቃ፣ ናሚብያ፣ ወዘተ ይጥቀሳ። ስለዚ ነዘን ትካላት ቀዳምነት ሂብካ ምትብባዕን፣ ሓጋዚ ትሕተ ቅርጽን ልዕለ ቅርጽን ኣዋዲድካን፣ ኣጣዓዒምካን፣ በቲ ዓቕሚ ዘፍቅዶ ብሕኑን ንምምዕባለን ምሕጋዝ ኣዝዩ ኣድላዪ ኢዩ። ብዘይ ዝኾነ ቀሚሽ ኣደይ ሕንኩሉኒ፣ ውዓል ሕደር ዘየድልዮን ቀዳምነት ክዋሃቦ ዘለዎ ግድነታዊ ሃገራዊ ዕማም እዩ።
ኣብ ምዕባለ ሃገራዊ ቁጠባ ብዝምልከት፣ ጽፉፍነትን፣ ኣድማዕነትን፣ ናይ ካብ ላዕሊ ናብ ታሕቲ ዝወርድ ቅርጻዊን መሳልላውን መንግስታዊ ምሕደራ ዝምዘን ድማ ኣብ መትኒን መሰረትን ሓፋሽ ዝኾና ትካላት ኣብ ዝግበር ንጥፈታት እዩ። ብሓጺሩ፣ ኣድለይቲ ዓቕምታትን ጸጋታትን ሃገር በቲ ዝድለ መቓንን ዝከኣል ወፍርን ተበግሶን ክህነጽን ክስውድን እንተድኣ ዝድለ ኮይኑ፣ ኩሉ መዳያዊ ናይ ኣብ ውሽጢ ሃገርን ወጻእን ዝነብር ሓፋሽ ህዝቢ ተሳታፍነት፣ ኣስተዋጽኦን ብኹሉ መድያትን መእዝናትን ክታባባዕን ናይ ግድን ክኸውን ኣለዎ። ነቲ ውላድ ሃገር እውን፣ ፖለቲካዊ መትከሉ ብዘየገድስ፣ ዲሞክራሲያዊ ማዕጾን ክኽፈተሉ ኣለዎ። ብሓጺሩ ሓፋሽ ህዝቢ ማእከል ዝገበረ፣ ነጻ ዝኾነ ኣታሓሳስባን፣ ቀላሲ ዲሞክራሲያዊ ሃዋህውን ብውሕስን ብሓልዮትን ክህሉ ኣለዎ። እዚ ምስ ዝግበር እዩ እቲ ኩልና እንትምነዮ፣ ኩሉ መዳያዊ ምዕባለ ሃገር ብሕኑን ፍጥነት ክምርሽ ዝኽእል። ኣብ ዕውታት ሃገራት ከም ዝተመስከረሉ ድማ ዝፈተወ ይፍቶ፣ ዝጸልኤውን ይጽላእ እምበር፣ እዚ እዩ እቲ እንኮ ምርጫ በቲ ንህዝቢ ኤርትራ ዝሓልን ዝሕልንን ውልቀ ሰብ ይኹን እኩብ ክርዓም ዝግበኦ።
2. ኩነታት ኣብ ኤርትራ ዘለዋ ንእሽቱን ስድራቤታዊን ትካላት
2.1. ድሕረ ባይታ
ንዋኒነ ንግድን ትካላዊ መሃዝነትን ኤርትራውያን በቲ ውድዓዊ ዓቕሚ ኣብ ዝምልከት ጉዳይ ብዙሕ ጊዜ ዝደጋገም ብሂል ኣሎ። ኤርትራውያን ብፍላይ ኣብ ጐረባብቲ ሃገራት ከም ባዓል ኢትዮጵያ፣ ሱዳን፣ ደቡብ ሱዳን፣ ኬንያ፣ ኣንጎላ፣ ኡጋንዳን፣ ወዘተ ብዙሕ ይነጥፉን ኣብ ብዙሕ ትካላዊ ዋኒናት ይዋስኡ ኔሮምን ኣለውን ተባሂሉ ካብ ዝሓለፈ 85 ዓመታት ጀሚሩ ብኹርዓት ይንገርን ይጋዋሕን እዩ (Killion, 1996; Biziouras, 2013; Weldeghiorgis, 2004; African Research Bulletin, 1996; Mesghenna, 2003) ። ኣብዚ ሕጂ እዋን ብመንጽር ንህዝብና ዝህቦ ጠቕሚ ክምዘን ከሎ ግን ብዙሕ ዘተሓሳስብ ኢዩ (Department of State, 2014; World Bank Report, 2020; Miner, 2022)። ካብ ምሉእ ብምሉእ ኣብ ወጻኢ ኰንካ ምውንጫፍ፣ ኣብ ሃገርካ እቲ ቀንዲ ትካልካ ደኲንካ ክትነጥፍ ተመራጺ እዩ ነይሩ። ከከም ኣድላይነቱ ብዝኽፈት ዕድላት ድማ ኣብ ካለኦት ሃገራትውን ብዝተኻእለ መጠን ማልካን (ካፒታልካ) ትካላዊ ክእለትካን ኣብቲ ከርባሓኒ ይኽእል እዩ እትብሎ ካብ ሃገርካ ወጻኢ እውን ክትነጥፍ ትኽእል ይከእል እዩ። ግን እቲ ሱርካ ኣብ ዓድካ ክኸውን ኣለዎ። እዚ እዩ እቲ ዝድለ።
ግን ብሰንኪ ሕማቕ ደፋእቲ ረቛሒታት ማለት እዚ የማሓድር ኣለኹ ዝብል ዘሎ እህግደፋዊ ስርዓት፣ ንቑጠባ ሃገር በቲ ናይ ትካላዊ መሓውራቱ ፈጺሙ ንኽግብትን ክቆጻጸርን ክብል፣ ብዝተኸተሎ ኣዕናዊ ቁጠባዊ ምሕደራ ምኽንያት፣ ተሓግሒካ ካብ ዓድኻ ወጺኢካስ፣ ኣብቲ ዝተሰደድካዮ ሃገር ኮንካ ከተስፋሕፍሕን፣ ክትንቃሳቐስን፣ ከተመስርሕን ከምኡውን ኣብ ዋኒነ መሃዝነት (Entrepreneurial Innovation) ክትነጥፍን ከለኻ፣ ነተን ትነብረለን ዘለኻ ሃገራት ኣዝዩ ጠቓሚ እኳ እንተኾነ፣ ንሃገርካ ግን ከምቲ ዝድለ ኣየርብሕን (Miner, 2022)። ነቲ ዓድኻን መበቆልካን ዝኾነ ሃገር ብዙሕ መዳያዊ ሃስያ ድማ ኣለዎ። ዛጊት ኣዕናዊ ውጽኢቱን፣ ኣሉታዊ ጽልዋታቱን ድማ ብግሉጽ ኣብዚ ሕጂ እዋን ኣብ ማሕበረ-ቁጠባ ኤርትራ ንርእዮ ኣሎና (Müller, 2022; Hirt, 2021)።
ንዝኾነ ትካላዊ ምንቅስቓስ ወይ ንጥፈታት ናቱ ንድሕሪትን ንቕድሚትን ተመጢጡ ዝተሓሓዝን ዝዋሃሃድን ኩሉመዳያዊ ቁጠባዊ ርክባትን ተኣሳሰርነትን ኣሎዎ (backward and forward economic link and interactions)። ንኣብነት ሓደ ናይ መገጣጠምን ሰንዓን ትካል ምስ ዝምስረት ወይ ዝጣየስ፣ ነቲ መስርሕ ዘድሊ ቀረባት ዘመስርሓ፣ ዘዳልዋ ከምኡውን ዘቕርባ ተማላላእቲ ትካላት ከድልያ እየን። ምህርታዊ ውጽኢታት ናይቲ መገጣጠሚ ትካል ዝደልያ (ገዛእቲ) ትካላትውን ክህልዋ እዬን። ነቶም ኣብተን ትካላት ዝዓዩ ሰራሕተኛታት እውን ንመነባብሮ ዘድልዮም ኩሉ ዘቕርባ ኣመስራሕትን፣ ወሃብቲ ኣገልግሎትን ትካላት ክህልዋ እየን። ንቕድሚትን ንድሕሪትን እንዳተታሓሐዘ ድማ ንኩሉ መዳያዊ ቁጠባ ሃገር ብቀጻልነት ብዘህጥር ኣገባብ ይቕጽል (Strategic Value Chain and Eco-system of the economic productivity process)። እዚ ናይ ቁጠባዊ መስርሕ ስርርዕ ምስ ዘይህሉ፣ እቲ ዝድለ ቀጻሊን ሕኑንን ቁጠባዊ ምዕባለ ኣይህሉን። እቶም ናይ ቁጠባዊ ኣድማዕነት መሃዝትን ቀለስትን እውን ከምቲ ዝድለ ኣይስስኑን። ናይ ትካላዊ መሃዝነት ብቕዓትን፣ ተመኩሮን፣ ከምኡውን ዕቑር ጸጋን ክእለትን ዝውንኑ ኣብ ሃገር ምስ ዘይህልው፣ ንኹሉ መዳያዊ ምዕባለ ማሕበረ-ቁጠባ ሃገር ኣዝዩ ጐዳኢ እዩ። እቲ ማህሰይቲ ድማ ናብቶም ተስፋ ከነንብረሎም ዝግባኣና ተካእቲ ወለዶ ይበጽሕ እሞ ውሽጣዊ ዓቕምን ብቕዓትን ጸጋን ተኽእሎን በቲ ዝድለ ከምዘይጥረ ይገብር። እዚ ድማ ንህዝቢ ኤርትራ መሪር ሓሞት ብሰፍነግ ምስታይ ማለት እዩ። ነቲ ክኣሊ ኩሉ ዝኾነ ሓፋሽ ዓቕምን፣ ጸጋን፣ ተኽእሎን ብቕዓትን ንኸየጥሪ ምግባር ማለት እንታይ ማለት ምዃኑን፣ እንታይ ኣዝዩ ጎዳኢ ስምብራት ከምዝገድፍን፣ ካብ ኩሉና ዝስወር ኣይኮነን። የሕዝን ድማ።
ርኣይዎን ተዓዘብዎን እሞ፣ ናይቲ ሓፋሽ ህዝቢ (grassroots) መሃዝነትን፣ ንጥፈትን፣ ኣብተን ብስደት ንነብረለን ዘለና ርቡሓት ሃገራት፣ ዓርሞሸሽ ዕብየትን ምዕባለ ከምዝፈጠረ። ብኸመይ ማእከል ስሕበት ንክኾና ከምዝሓገዘን። ካብተን ሃገራት ኣፍሪቃ እውን ብዙሓት ብምሉእ ዓቕመን ይጽዕራ ከምዘለዋ ንዕዘብ ኣለና (Peprah,& Adekoya, 2020)። ካብቲ ዝተሓተ ዋኒናዊ መሃዝነት ንጥፈታት ከም ኣደይ ኩሉ ብሓሙሸት ሳንቲም ኣለክን ሸቐጥ ኣብ ህዝባዊ ፍኑው ዕዳጋ፣ ከምኡውን ስጉርፈኦ ተሰኪሞም ገዛ ገዛ ብምኻድ ኮሚደረን ካልቕ ሸቐጥን ካብ ምሻጥ ስጋብ ዘመናውያን ንእሽቱ ትካላት ኣብ ምምስራትን ዝበጽሑ ብቋልያ ዋኒነ መሃዝቲ ኤርትራውያን (Eritrean loacal and survivalist Entrepreneurs)፣ ኣብ ዓዶም ዕድል ተነጊፉዎም፣ ካብ ዓዶም ርሒቖም እንታይ እዮም ዝገብሩ ዘለው ኣብተን ዕድል ክረኽቡለን ዝኸኣሉ ሃገራት ተሰዲዶም? (Heilbrunn, & Rosenfeld, 2019)። ዕድለኛታ ከም በዓል ደቡብ ሱዳን፣ ኣንጎላ፣ ኡጋንዳ፣ ደቡብ ኣፍሪቃ፣ ዱባይ ብፍሩይ ክጥቀሳ ይኽእላ። እወ፣ ህርኩታት ኤርትራውያ ኣብኤን ተቐሚጦም ይነጥፉ ስለ ዘለው። ካብዚ ዝኸፍእ በሰላ ዝገድፍ ውርሻዊ ተርእዩ ኣሎ ድዩ? ብኸምዚ እንተቐጺሉኸ እንታይ እዩ ክኸውን እቲ ናትና ነገር ኣብ ዝመጽእ ዓሰርተ ዓመትን ድሕሪኡን? ሕሰብሉ ድኣ ደቂ ሃገር። ሃገር ማለት ህዝቢን ኩሉ ምስኡ ዝኸይድ ባህሉን፣ ዘይተበረዘን ዘይተኸለሰን ታሪኹን፣ ክብሩን፣ ያትኡን ምዕባሌኡን፣ ማሕበራዊ መነባብሮኡን እዩ። ሃገር ጎቦን ስንጭሮን፣ እምንን ሓመድን ባሕርን ጥራይ ኣይኮነን።
2.2. ውርሻዊ ባህሊን ማሕበራዊ ናብራን ኣብ ኤርትራ
ከም እንፈልጦ ጂኦግራፊያዊ ኣቀማምጣን ክሊማዊ ኣቀራርጻን ምድሪ ኤርትራ ኣዝዩ ተባሃጊ እዩ። ካብ መበል 18 ክፍለ ዘበንን ቅድሚኡን ጀሚሮም ገዛእቲ ሓይልታት ብተዳጋጋሚ ኣርዑት መግዛእቶም ንኽጸውርን፣ ግዳይ ምዝመዛኦም ንኽኸውንን ንህዝብና ኣገዲደሞን፣ ኣዋርዶሞን፣ ድሂኸሞን እዮም (Lusini, 2006; Bereketeab, 2000))። ርግጽ ኢዩ ባዕዳዊ መግዛእቲ ብኣጠቓላሊ ክምዘን ከሎ፣ ኣብቲ ግዝኣቱ ነበር ዝገድፎ ብዙሕ መዳያዊ ክፉእን ሕማቕን ውርሻዊ ተርእዮ ኣብ ቦትኡ እንዳሃለወ፣ ግን ሓደ ሓደ ንጽቡቕ ተወራራሲ ዝኾነ ሓድግታትውን ይገድፍ ኢዩ (Killion, 1996)። ንኣብነት ኣብ ኤርትራ ካብ መግዛእቲ ጥልያን ብሰፊሑ ካብ ዝተወርሱን ዝተኣታትተውን ጽቡቕ ሓድግታት ሓደ-መንቋሕቋሕታ ናይ ንኣሽቱን ስድራ ቤታውን ዋኒናዊ መሃዝነት (Small and familty Businesses and Grassroots Entrepreneurial Innovation and acumen) ኢዩ። እኹል ኣብነታት ናይዚ ሕላገታት ብቐሊሉ ኣብ ኤርትራ ይረኤ ኔሩ እዩ።
ህዝቢ ጥልያን ካብ ነዊሕ ጊዜ ኣትሒዙ ብቐንዲ ዝፍለጠሉ ማዕበያን ባህላዊ ኣምርን ኣለዎ። ንሱ ድማ ምውናን ክእለትን ብቕዓትን ኣብ ንኣሽቱን ስድራቤታዊ ዋኒናዊ መሃዝነት ኢዩ (Ruggieri, et al, 2014; Jerven, & Weisdorf, 2021)። ኢጣልያዊያን ወለዲ ንደቆም ካብቲ ኣብ ቤት ትምህርቲ ከይዶም ዝመሃርዎ ዝያዳ፣ ኣብ መንበሪ ገዘኦም ዝምህርዎም ተግባራዊ ስነ ጥበባትን መሃዝነታዊ ክእለታትን ይበዝሑ። ንኣብነት እቶም ወለዲ ኣብ ስርሓት ንግዲ ዝነጥፉ ወይ ዝተዋፈሩ እንተኾይኖም፣ ነቶም ደቆም ገና ብንእስነቶም ከለዉ በቲ ዝግባእ ስልጠናዊ መንገዲን፣ ተግባራዊ ተመኩሮን ከምዝዋስኡ ይገብሩ እዮም። ብተግባር ድማ እቲ ንነዊሕ ጊዜ ዝሰልጠንሉን ዝዓበይሉን ተግባራዊ ሞያ ናብ ደቆም በቀጻሊ ከም ዝሰርጽን ከምዝውረስን ይገብሩ። ኣብ ኤርትራውን ብትሑት ዓቕሚ ድኣ ይኹን እምበር እዚ ሞያዊ ባህሊ’ዚውን በብደርጅኡ ይዓኩኽን ይትግበርን ከምዝነበረ ይፍለጥ።
ዋኒናዊ መሃዝነትን ኢደ ጥበባዊ ክእለትን፣ ካብቲ ዝዓበየ ስጋብ’ቲ ዝነኣሰ፣ ኣብ ቤት ትምህርቲ ኬድካ ኣብ ክፍሊ ኮፍ ኢልካ፣ ተማሂርካ፣ ዲፕሎማን ዲግሪን ዓቲርካ ጥራይ ዝውነን ዝመስሎምን፣ ብጌጋ ዝርድኡን ብዙሓት ሰባት ኣሎው። ዋኒናውን ሞያውን ክእለት ዝጥረን ዝሰርጽን ካብ ብዙሕ ረቛሒታት ኢዩ። ካብ ልምድን ተሞክሮን፤ ከባብያዊ ጽልዋን፣ ሓድግታትን፣ ሓፈሻዊ ስነ-ፍልጠት፣ ከምኡውን እቲ ፍሉጥ ስሩዕ ኣካዳሚያውን፣ ሞያዊ ስልጠና፣ ወዘተ። እንተስ ብማዕበያ፤ እንተስ ብውርሻ ንሕና ኤርትራዊያን’ውን ብኢደ-ጥበባዊ ዋኒነ ስራሓት ብልጫታት ኔሩና ኢዩ ብመንጽር ከባቢና ክረኤ እንከሎ። ናይዚ ሓቅነት ዝምስክሩ ብዙሓት ታሪኻዊ ጭብጥታትን ውጺኢታትን ኣለው እንተላይ ኣብ ሓርነታዊ ቃልስና።
እንተኾነ ኣብ ዝሓለፉ 30 ዓመታት ንምዕባለ ንኣሽቱን ስድራቤታዊ ትካላት ብመንግስታዊ ምሕደራ ዝተወስደ ብቑዕን ኣድላይን ስጉምቲታት ከምቲ ዝድለ ዘዕግብ ኣይኮነን (Haile, 2013; Negash, 1998; Malamulo, 2019; Belloni, & Jeffrey, 2019)። እዚ ድማ ኣብ ቀጻሊ ምድኻም እዘን ንኣሽቱን ስድራቤታዊ ትካላት ኣሉታዊ ኣስተዋጻኦ ብቐጻሊ ይገብር ኣሎ። እዚ ዘይቅቡል ዝሕታለ ድማ ነቲ ዝመጽእ ሃገር ተረካቢ ወለዶ ብብዙሕ መዳያት ጐዳኢ እዩ። እቲ ከም ወራሲ ኮይኑ ነቲ ስድርኡ ዝገደፍሉ ትካል ከማዕብል ዝግብኦ መንእሰይ ወለዶ ክወርስን ዋኒናዊ ሓድጊ ወለዱ ብዚያዳ ከማዕብልን፣ ዕድል ኣይረክብን ዘሎ። ከምቲ ኣብ ላዕሊ ዝጠቐስኩዎ ድማ፣ ጉድእቱ ንሃገርን ህዝብን ፍሉጥ እዩ። ኣብ ውሽጢ ኤርትራ ብዘለው ሃጓፋትን፣ ዘየተባብዑ ደፋእቲ ረቛሒታትን (Internally instigated push factors) (Fitsum, et al, 2016; Müller, 2022)። ብተወሳኺ እውን፣ ካብ ሃገር ወጻኢ (ብፍላይ ኣብ ዝማዕበላ ሃገራት) ብሕልማዊ ምቁር ሕብስቲ ዘወናዉኑ ሰሓብቲ ረቛሒታት (Externally instigated pull factors) ምኽንያት ብዙሓት መንእሰያት ብብዝሒ ነታ ዝፈትዉዋ ዓዶም ራሕሪሖም ስለ ዝተሰደዱን ዝተበታተኑን፣ እተን ንኣሽቱን ስድራ ቤታውያን ትካላት ንግዲ ርኡይ ጉድኣት እዩ በጺሕወን። ካብቶም ትጉሃት ወለዲ ናብቲ ዝመጽእ ወለዶ ብምምሕልላፍ እንዳ ዓበያን እንዳ ሃጠራን ሰሰናን ኣብ ክንዲ ዝኸዳን ተዳኺመን። ንሃገራዊ ማሕበረ-ቁጠባዊ ዕቤት በቲ ዝድለ እውን ኣየበርክታን። ብኣንጻሩ ብዙሓት ካብአን በሪሰንን፣ ነድዬንን፣ ተዓጽየንን ከምዘይነበራ ኮይነን ኣለዋ (Hirt & Mohammad, 2013፡ Müller, 2022; Ghebremeskel & Assefaw, 2018)። ነዚ ዕንወት ባዕሎም ካብቶም ኣማሓደርቲ እንተስ ብፍላጥ፣ እንተስ ብዘይፍላጥ የፍእሙልና ኣለው። እወ እዚ ጸገም ብሓቂ ብውድዓውነት ክምዘን ከሎ፣ ከቢድ ሃስያ እዩ። ዛጊት ኣብ ባይታ ኣምጺኡዎ ዘሎ ጉድእት እውን ከቢድ እዩ።
እቲ ናይ ጽባሕ ተረካቢ ሃገር ዝኾነ መንእሰይ ወለዶ ብዝለዓለ ብቕዓት ተኸሺኑን ተዳልዩን ከምኡውን ካብቲ ቀጻሊ ዝኾነ ናይ ሕኑን ማዕበላዊ ግስጋሰ ሰኒቑን፤ ካብቲ ዓውሎማዊ መኽዘን ፍልጠት ከምቲ ዝድለ ተቛዲሱን፤ ካብኡ ተጠቒሙን እንተዘይዓብዩ፣ ብቕዓቱ ይውሕድ። ዝገብሮ ኣስትዋጽኦ እውን ምህሙን ይኸውን። ነተን ወለዱ ዝሃነጽሉን ዘጽንሑሉን ንኣሽቱን ስድራ-ቤታውያን ትካላት ብዝያዳ ኣማዕቢሉን፣ ኣህጢሩን፣ ኣስፊሑን ኣብ ሃገራዊ ቁጠባዊ ህንጸት ፍሩይ ኣስተውጽኦ ክገብር ዕድላትን ተኽእሎታትን ይውሕዶ። ብዝኾነ መንገዲ ድማ ኣየድምዕን።
2.3. ዘይምምዕባል ጸጋታትን ተኽእሎታትን ሳዕቤናቱን
ንነብስና ኣማዕቢልናን ዓቕምታትን ጸጋታት ተኽእሎን ኣጥሪና ከም ደቂ ሃገር ቀጺልና ድማ ኣጋይሽና ንቀበል ዝብል ግብራዊ ኣምር ኣብ ሓፋሽ ህዝብና ኣንተዘየስሪጽና፣ እቲ ዝህሉ ሕማቕ ኣማራጺ ድማ ንኻሎኦት (መጻእተኛ) ሰብ ዓቕምን፣ ሃብትን፣ ብሉጽ ፍልጠትን ዝበለጸ ጸጋ ምድርኻ ኣረኪብካ ኣብ ገዛእ ዓድኻ አገለጋሊኦምን ጊሊያኦምን ኮንካ ተረፍ መረፍ መኣዶምን፣ ርፍራፎምን ምጽባይ ኢዩ ። ብተወሳኺ ነቶም ብሃብቶም፣ ብትካላዊ መሃዝነቶምን ብሞያኦምን ትካላት ክምስርቱን፣ ክነብሩን፣ ክሰርሑን ምስ ዝመጽኡ ወጻእተኛታት ኣውፈርትን ሰብ ላዕለዋይ ሞያን ተወዳዲርካ፣ ካብቲ ጸጋ ሃገርካ በቲ ዝድለ ተቛዳሲ ንክትከውን ከሸግር ኢዩ። ብሰንኪ ዘይቕርዑይ ምሕደራ፣ ነዚ ኣንጸላልዩና ዘሎ ሕማቕ ውርሻዊ ተርእዮ (legacy) ንሃገሩን ንህዝቡን ዝሓልን ዝሓምምን ሃገራዊ ከሰክፍ ይግባእ።
ኣብ ገዛእ ዓድኻ ናይ በላዒ ስብሒ መሬትካ ተመልካቲ ምዃን ማለት ክጽወር ዘሸግር መሪር ኢዩሞ ካብዚ ናይ ዘመናዊ ባርነት ሂወት ኣብ ገዛእ ዓድኻን መረበትካን ይሰውረና። ንኽስውረና ድማ ኣድላይ ኩሉ መዳያዊ ስጉምቲ ምውሳድን፣ ምጽዓርን ሓባዊ ጻዕሪ ምግባርን የድልየና ኣሎ ኣብዚ እዋን እዚ። እወ ብውድዓውነት ንዘለናዮ ኩነታት ንርኣዮ። እዚ ማለት ከም ወዲ/ጓል ሃገር መጠን ኣብ ገዛእ ሃገሩ ብብቕዓት ዓብሊሉ፣ ነቲ ማሕበረ-ቁጠባዊ ጸጋታት ናይ ሃገሩ ከምቲ አብ ኩለን ሃገራት ዝድለ ብላዕለዋይ ኢድ ወኒኑን ኣማሓዲሩን ክነብርን ብናቱ ክብርታት ተማእዚዙ ኣጋይሹ ድማ ክቕበል ኣይክእልን። እዚ እንተዘይኮይኑ ድማ እቲ ሳዕቤን ንኽትሓሰቦ ዘሰቅቕ ኢዩ።
ኣብዚ ቀረባ እዋን ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ ከምኡን ኣብ ሓደ ሓደ ሃገራት ኣፍሪቃ፣ ኣብ ሞንጎ ደቂ ዓድን፣ ዕውታት ወጻእተኛታት ዋኒናዊ መሃዝቲን ኣውፈርትን ዝተራእየ ቅንኢ ዝወለዶ ፍኑው ኣዕናዊ ተግባራት፣ ኣራሚ መጠንቀቕታ እዩ። ብፍላይ ነቶም ካብ ናይጀርያ፣ ጋና፣ ኢትዮጵያ፣ ዚምባብወ፣ ሞዛምቢክ መጺኦም ጽዒሮም ኣብ ብዙሕ ቦታታት ደቡብ ኣፍሪቃ ትካላት ዝሃነጹ ዋኒነ መሃዝቲ ኣፍሪቃውያን ኣሕዋትን ኣሓትን፣ ነቲ ጽዒሮም ዝሃነጽዎ ትካላቶም እቶም ደቂ ደቡብ ኣፍሪቃውያ ኣብ ክንዲ ምስኦም ዝጽዕሩ፣ ኣዕንየምሎም። እዚ ናይ በሓቂ ዘሕፍር ናይ ዘይቅዱስ ቅንኢ ተግባራት ኣዩ። ህዝቢ ደቡብ ኣፍሪቃ እውን ጉህይሉን ሓፊሩሉን እዩ። ብኣህጉራውያን ማዕከናት ዜና እውን ብዝኸፍኤ መልክዑ ተቓሊሑ ኔሩ እዩ። ኣቐዲሙ እውን ኣብ ዩጋንዳ (ኣብ ጊዜ ውልቀ መላኺ ኢዲ ኣሚን ዳዳ) ናይ ኤስያውያን ብጃምላ ናይ ምስጓግ፣ ሕማቕ ታሪክ ምስዕንወቱ ተሰኒዱ ኣሎ። እቲ ዝቐርብ ምኽንያታት ድማ ፍሉጥ እዩ። ብሰንኪ መጻእተኛታት ተወዳደርቲ፣ ናይ ተወሪስና፣ ብቑጠባ ተዓብሊልና፣ ኣብ ገዛእ መረበትና ናይ በላዒ ተመልካቲ ንኽንከውን ተፈሪድና ዝብል እዩ። እቲ ዝድለ ምግባር እዩ እምበር ነቶም ብጉልበቶምን፣ ፍልጠቶምን፣ ማሎምን ኣዋፊሮም ዕውታት ዝኾኑ ወጻእተኛታት ዋኒነ መሃዝቲ ብድንቁርናዊ ቅንኢ ምጥቓዕ፣ ብጀኻ ዕንወትን ዝሕትልና ቁጠባ ሃገር፣ ካልእ ዘምጸኦ ፋይዳ የብሉን።
እቶም ኣብ ኢትዮጵያን ካለኦት ሃገራትን ኣብ ኩሉ ሕሱርን ዘይምጥኖምን ስራሓት ተዋፊሮም ዘለው ኤርትራውያን መንእሰያት ዓቢ ናይ ኤርትራ ክሳራ እዮም። ከምኡ ዲና ኔርና ንሕና ኤርትራውያን። መን ድዩ ኣብ ኢትዮጵያ ዘመናዊ ትካላዊ መሓውራት ኣብ ምህናጽ ዓቢ ተራ ዝተዋጽኦ? ብሓቂ ሕማቕ ውርሻዊ ተርእዮ የንጸላልወና ኣሎ። ነዚ ዘንጸላልወና ዘሎ ዘሕዝን ናይ መጻኢ ተርእዮ ክንቋጻጸሮን ከነውሕዶን ንኽንክእል ሕጂ ብሓባር ምስ ሓፋሽ ህዝብና ኮይና ንትልሞን ንገብሮን ወሳኒ ቅድመ ኩነት ኢዩ። እዛ ዓለምና ኣዝያ እንዳጸበበት ትኽይድ ኣላ። ህዝቢ ዓለም ነንሕድሕዱ ኣብ ኩሉ ዓውድታት ይራኸብን ይዋሳእን ኣሎ። ንኣብነት ብቁጠባ፣ ብማሕበራዊ ናብራ፣ ብፖለቲካ፣ ብተክኖሎጂካዊ ስነ-ፍልጠትን፣ ብባህሊ፣ ብዶብ ኣልቦ ሓብሬታዊ ተክኖሎጂ፣ ከምኡውን ብኻሎኦት ወሰንቲ ረቛሒታት እዚ ርክባት ኣንዳ ደንፈዔ ይኸይድ ኣሎ። እወ ሳላ ዘቀራርበና ዘሎ ዘይተኣደነ ዓውሎማዊ ናይ ሓበረታ ተክኖሎጂ፣ ኩሉ ዜናታትን ፍጻሜታትን ዓለምና ብደቓይቕ ኣብ ነፍሲ ወከፍ ገዛና ንኽብጽሓና ኩሉ ትኽእሎ ኣብ ቅድሜና ተዘርጊሑ ኣሎ። እቲ ከነማልኦ ዝግባኣና ኣድለይቲ ረቋሒታት ንረብሓና ንጠቐመሉ።
ፍልጠትን ሓበሬታን ብቐሊሉ ኣብ ኮምፒተርና ከም ወሓዚ ዛራ ይመጸና ኣሎ። ኣብ ኤርትራ ግን ኮነ ኢልካ ብመንግስታዊ ምሕደራ እዚ ዕድል እዚ ብዘይ ምኽኑይ ተሓጺሩን ትኾሊፉን ኣሎ። ብስእነት ወፍሪ ከይንብሎ፣ ሎሚ ፍልጠት ንምድላብ ብዙሕ ዘኽፍሎ ዋጋ የብሉን (knowledge is cheap and ubiquitous everywhere)። እቲ ለይትን መዓልትን ክንሓስቦ ዘለና ከም ህዝቢ ድማ፣ ካብቲ ዘይተኣደነ ባሕረ ጸጋ ናይ ስልጣነን ዕብየትን ዓለምና ከምቲ ዝድለ ከመይ ጌሩ ንረብሓሉን ንኸስበሉን ኢዩ። እዚኸ መን እዩ ከዋድዶ ዝግባእ? ንሕና እውን ነቲ በዚ ስርዓት ብቐጻሊ ዝግበር ዘሎ ማሕልኾታት ንጉዳእ ኣለና ብዘይ ቃልዓለም። እቶም ዕቁር ጸጋታት ናብ ረብሓና ክንቅይሮም ክንክእል ኣለና ኢልና ብጻዕቒ ክንሓስብን ብውልቃዊ ይኹን ብእኩብ ብተግባር ክንጽዕረሉ ይግባእ። ናይ ነፍሲ ወከፍና ክእለትን ጸጋን ድማ ተደሚሩ ሃገራዊ ጸጋታት ክምዝፈጥር ፍሉጥ እዩ።
ኣቲ ጻዕርናን ተባላሓትነትናን ናብ ቅርዓት ከነውጸኦ ክንክእል ኣለና። ንገብሮዶ ኣለና? ብናተይ ውልቃዊ ትዕዝብቲ፣ ዛጊት ኣይካኣልናን ዝሕታለና’ውን ኣዝዩ ዘተሓሳስብ ኮይኑ ኣሎ ኣብዚ እዋን እዚ። እዚ ድማ ብሰንኪ ናይ ነብሲ ወከፍና ዝግባእና ዘይምግባር፣ ብዓቢኡ ድማ ናይ መንግስታዊ ምሕደራ ጉድለታት፣ ብቑዕ ሰብ ኣብ ወሰንቲ መንግስታዊ ምሕደራ ትካላት ዘይምህላው፣ መጠኑ ዘሓለፈን ዘየድልን፣ ኣነ ከይፈለጥኩዋ ኣይትሕለፍ፣ ዝብል ሕሉፍ ማእከላዊ ቊጽጽርን ገባትነትን፣ ብዘምጸኦ ዘይንቡር ኩንታት ብዝተፈጥሩ ተገቲሮም ዘለው ማሕለኻታትን ሓጹራትን ድንፋዔ ውልቀ ጻዕርን መሃዝነትን ኢዩ። ኣብዚ ብዙሕ ክጥቀስን ክትንተንን ይካኣል ግን እቲ ነገር ኣብቲ ዘሎ ነባራዊ ኩነት ስለ ዝኾነ ምድጋሙን ምዝርዛሩን ኣየድልን። እዚ ዝሕዝን ኩነታት ህዝቢ ኤርትራ ዘምጸኦ ዘሎ ሳዕቤናት እውን ብግሉጽ ንርእዮ ኣለና። ህዝቢ ኤርትራ፣ ብጀካ ውሑዳት ካብዚ ኢና ከምዚ ኢና ዝብሉ ሰብ ፍሉይ ጉንዖ ዓንገልቲ እቲ ገባቲ ስርዓትን፣ ብኹሉ መለኪዕታት ንድሕሪት ተመሊሱ። ዝጠፍአ ዕድላትን ክሳራታትን፣ ምስቲ ድጉል ጉድኣቱን ስምብራቱን፣ ደረት ተሳኢኑዎ የሳቕየና ኣሎ።
ከምቲ ኣብ ላዕሊ ዝተጠቕሰ፣ ንኣሽቱን ስድራ-ቤታዊ ትካላዊ መሃዝነት ድማ እቲ ቀንዲ ህዝቢ ኤርትራ ብልጭኡን ተዋዳዳሪ ብሉጽነቱን ከርእየሉን ብዘየላቡን፣ ብቐዳምነት፣ (ወላውን ኣብ በተዛማዲ ጽንኩር ኩነንታትን) ከማዕብሎ ዝግባእ ቁጠባዊ ጽላት ክኸውን ነይሩዎ። እቲ ዘሕዝን ድማ፣ ጥጡሕ ባይታ ዛጊት ብዘይምፍጣሩ፣ እቲ ማዕበያዊ ብልጹነት ህዝቢ ብቀጻሊ ብዘሰንብድን ነበረያ ነበረ ይኸውን ኣሎ። ልክዕ ከምቲ ኣብ ካልኦት ሃገራት ብሰፊሑ ዝተራእየን፣ ዕውት ውጺኢት ዝሃበን፣ ዝህብ ዘሎን፣ ህዝቢ ኤርትራ እውን ምረብሓሉ። እቲ ዕቑርን፣ ውህሉልን፣ ዝተመስከረሉ ተወፋይነት ህዝቢ ኤርትራ እንብሎ እንተድኣ ዘተባብዕ ሃዋሁው ዘይተፈጥረሉ፣ ውጽኢት ኣልቦ እዩ ክኸውን። እዚ ማለት ድማ ምርማስ፣ ምዝሕታል ኣብነት ናይ ሕማቕ ሓድጊ ምዃን እዩ እቲ ካልእ ህሞት። ኣዚ ከይከውን ድማ ኣቐዲምካ ምጥንቃቕ የድሊ። ብኸመይ ነተግብሮ? ግድነታዊ ዕዮ ገዛ ኩሉ ንሕዝቢ ኤርትራ ቀጻሊ ሰናይን ምዕባለን ዝትምነን ዝደልን እዩ።
በሰላ ሕማቕ ሓድጊ ማለት ድማ፣ ከምቲ ሓደ ካብ መራሕቲ ኣፍሪቃዊ ሃገራዊ ባይቶ (African National Congress or ANC) ሲርል ራማፖዛ ሕጂ ፐረዚደንት ናይ ደቡብ ኣፍሪቃ ዘሎ ዝበሎ ኢዩ። እጠቅስ፡-“ነቲ ን400 ዓመታት ዝተወጸዔ ግን ከኣ ብቁጽሪ ብገፊሕ ዝዓብለለ ጸሊም ደቡብ ኣፍሪቃዊ መበቆላዊ ህዝቢ ብቁጠባ ምሕያል (Balanced Economic Empowerment) ዘሸግረና ኣይኰነን። እዚ እቲ ዝቐለለ ኢዩ ንዓና ነዞም መራሕቲ። እቲ ዝዓበዬ ብድሆ ኮይኑና ዘሎ ግን፣ እቲ ንኣስታት አርባዕተ ክፍላተ ዘበን ዝኣክል ነቲ ምስኪን ጸሊም ደቡብ አፍሪቃዊ፣ ምሉእ ሰብ ኣይኮንካን፣ ንዓና ንጸዓዱ ከተገልግል ኢኻ ተፈጢርካ፣ ቁጽሪ፣ ሳይንስ፣ ወዘተ ከምህረካ ዘኽእለካ ናይ ተፈጥሮ ባህርይን፣ ክእለትን ኣይተዓደልካን፣ ፍርቂ ወይ ሓውሲ ሰብ ኢኻ፣ ብስነፍስጠት ተዓጂብካ ክትምህዝን ከተማዕብልን ዘኽእል ዓቕሚ ክትውንን ብተፈጥሮ ኣይተዓደልካን፤ እንዳተባህለ ብቀጻልን፣ሰራምን፣ ነውራምን ስነ ኣእምሮኣዊ ዘመተ ተጌርሉ ዝተዳህለን ከምኡውን ወኑን ርእሰ-ተኣማንነቱን ከምዘጥፍእ ንዝተገብረ ህዝቢ፣ ሱር በተኻዊ ብዝኾነ መንገዲ፣ ነዚ ክፉእን ረማስን ዝኾነ ውርሻዊ ተርእዮ ኣወጊድካ ብኸመይ ርእሰ ተኣማንነቱ ትመልሰሉ ኢዩ።” እዚ ማለት ድማ፣ ካብቲ ጻዕዳ ዜጋ ብዘይንእስ ከድምዕን ክዳረግን ይኽእል ኢየ ኢሉ፣ ብምሉእ ርእሰ ተኣማንነት ምእንቲ ክነብር ማለት እዩ።
እዚ ንዓና ኤርትራውያን ዓቢ ምኸሪ ኢዩ። ሕማቕ ውርሻዊ ሓድጊ ነቲ ዝመጽእ ወለዶ ዓንቃፍን ጐዳእን ከምዝኾነ ፍሉጥ ኢዩ። ዓቕምን ትሕዝቶን (ጸጋታትን) ሃገር ዝድንፍዕ ድማ ናይቲ ውልቀ ሰብ ዓቕምን ዕቑር ጸጋን ምስ ዝድንፍዕ እዩ። ግን እዛ ዝበልናኩም ግበሩ ወይ ጽደፉ (Our way or the highway) እትብል ተመዛዚት ሓረግ ኣይተዋጽእን እያ እሞ፣ ነቶም ሓይልን ስልጣንን ኣለና፣ ንግብት ኢና ዝብሉ፣ ንዑ ግደፉ እንተድኣ ህዝቢ ኤርትራ ክስልጥን፣ ክነፍዕ፣ ክህብትም፣ ክኾርዕን፣ ክስውድን ዝድለ ኮይኑ፣ እቲ ዝግበር ፍሉጥ እዩ ክብሎም ኣለዎ ክቡር ህዝቢ ኤርትራ፣ ነዞም ዝምለከቶም ከኣልቲ ኩሉ ሰማይ ሓንፊጥና ነማሓድር ኣለና ዝብሉና ዘለው። ንሕና ኢና ክኣልቲ ኩሉ፣ ካባና ዝበልጽ የልቦን። መንግስትናን ውድብና ካብቲ ወዲ ሰብ ክሓስቦ ዝኽእል ዝተራቐቐ እዩ፣ ሕሉፍ ተመኩሮና ኢንታ ዘይርከቦ ዝበለጸ ኢዩ። ምትሃታዊ ባህልና እዩ እንታይ ክወጾ፣ ተዓዊትናሉ ኢና፣ ተኣምር ንሰርሕ ኣሎና፣ ምባል እንታይ ከም ዝወለደን ብዝግባእ ክርዳእ ዝኽእል ኤርትራዊ ይዕዘቦ ኣሎ። ብቐጻሊ ዘምጸኦ ዕንወትን፣ ብርሰትን እውን ንኽትግምቶ ዘየሸግር ስለዝኾነ፣ ካብዚ ዘይንቡር ኩነት ኣእምሮን ተግባርን፣ ናብ ንቡር ክምለሰ ኣለዎ ናይ ግድን። እዚ ኣማራጺ ዘይብሉ ግድነታዊ ዕማም ህዝቢ ክኸውን ኣለዎ።
ልክዕ እዩ ንሕሉፍ ተመኩሮ ኣዳቒቕካ ምፍላጥን፣ ጸጽብቑ ምውሳድን፣ ሰናይን ኣወንታውን እዩ። ግን ኣብ ጊዜን፣ መንኮርኮር ምዕባለን፣ ዝተማእዘነ ዳይናሚካዊ መስርሕ ክንጎስዮ ዘይንኽእል፣ ግድነታዊ ናይ ምዕባለ ሕጊ ስለዝኾነ፣ ክንክተሎ ግድነታዊ ሓላፍነትና እዩ። ኣድማዒን፣ ዘመናውን፣ ትካላዊን፣ ዲሞክራሲያዊን መንግስታዊ ምሕደራ ካብ ላዕሊ ስጋብ ታሕቲ ኣብ ዝወርድ ጽፍሕታት ክህሉ ኣለዎ። ምስ ግዜን ዲናሚካውን ሞዕባለን ድማ ተዓጻጻፍነት ከርኢ እውን ኣለዎ። እንተ ዘይኮይኑ ግን ኣብ ክንዲ ኣሳላጢ፣ ዓንቃፊ፣ ኣብክንዲ ንጽቡቕ ውጽኢት ደፋኢ ዝኸውን፣ ሓንኳሊን ደራትን፣ ይኸውን ማለት እዩ። ስለዚ ኣብቲ ዝመጽእ ጊዜ፣ ንቡር ዝኾነ ንሕዝቢ ሓይልን ዕድልን ዝህብ ክኸውን ናይ ግድን እዩ። ካልእ ኣማራጺ የልቦን ብጀካ ንነብስኻ ምጥባርን፣ ንህዝኻን፣ ኣዝዩ ጎዳኢ ስምብራት ምግዳፍን። ንዓኻውን፣ ኣታ ብጸባብ ነዃል ትጥምት ዘላኻ ብዓል ጊዜን፣ ተበላጽን፣ ዕቡይን ውዒሉ ሓዲሩ ከርክበልካ እዩ። ዘይተርፍ ዘገምታዊ ተርእዮ ስለ ዝኾነ።
ኣብ ታሪኻዊ ህቡብነትካ ተመርኲስካን ሕሉፍ ጅግንነትካ ምድማቕ ሰናይ እዩ። ግን እቲ ሕጂ ዘሎን፣ ብሕጂ ዝመጽእን ብናይ ስነፍልጠታዊን ዲያለክቲካዊን ናይ ሞዕባለ ሕግታት ተቐይዱ ስለ ዝኸይድ፣ ግድን ምስኡ ምኻድን ነቲ ዘምጸኦ ግድነታዊ ለውጢ በቲ ሓፋሽ ዝረብሓሉ መርሓ መንገዲ ምርዓምን ከድሊ እዩ። ነዚ ዘይምግባር ማለት ግን ብሃገርን ህዝብን ምጥላዕ ማለት እዩ። ውጽኢቱ ድማ ኣሹንኳይ ንፈታዊኻስ ንጸላኢኻ እኳ ዘይትትምነየሉ ብርሰት ህዝብን ሃገርን፣ ብዝኸፍኤ መልኽዑ የስዕብ።
መንኮርኮር ምዕባለ ሃገር ኣወንታዊን ኣድማዕን ዝኸውን ዝተፈላለዩ ተራጸምቲ ግን ንምዕባለ ሃገር ዝሕልኑ ኣታሓሳስባታትን ኣራኣእያታትን ምስ ዝህልውን ዝታባብዑን ጥራይ እዩ። ብሓጺሩ፣ ተዓጻጻፍነትን ውድዓውነትን ዘይጉሰ ግድነታዊ እዩ፣ ኣብ ናይ ሃገራዊ ናይ ምዕባለ መስርሕ። ደሞክራሲያዊን ንኹሉ ብማዕርነት በጽሖ ምዕባለ ዝረጋገጽ፣ ንማዕርነት ዞባታት (Promoting Regional Socio-Economic Balance)፣ ብፍላይ ብመንጽር ሕሉፍ መጉዳእቲ ናይቶም ዝተለለዩ ከባቢታት ኣለልዩን፣ ብትኩሩነት ጠሚቱን፣ ዝሰላሰል ጠርናፊ ምዕባለ ሃገር እዩ፣ ሕኑንን ኩሉ መዳያዊ ምዕባለ ሃገር ዘምጽእ። ናይ ብዙሓት ሃገራት ሕሉፍ ተመኩሮ ከም ኣብነት ምውሳዱ ካብኡ ምምሃሩን ጽቡቕ እዩ። ከምቲ ፈላስፋ ዳርዊን ዝበሎ፣ ‘እቶም ምስቲ ብቐጻሊን ተለዋዋጢን ዝኾነ ውድዓዊ ናይ ምዕባለ ተርእዮን፣ ለውጥን ብተዓጻጻፍነት ተዋሃሂዶም ዝምርሹ እዮም እቶም ዝበለጹ ዝኾኑ’። ብሓቂ ክሕሰበሉ ዘሎዎ እዩ ከም ዘይጉሰ ኣማራጺ። ንሓፋሽ ዘይምእዘዝን፣ ሓፋሽ ዘየማእከሎን፣ ዘይደሞክራሲያዊን፣ ብሓላፍ ዘላፍ ናይ ምዕባለ መቓን መስርሕ ዝዝወርን፣ ምሕደራ ሃገርስ፣ ናበይ እዩ ክበጽሕ ብጀካ ከም ዓሳ ንርእሱ ኣበስቢሱ ነቲ ካብ ላዕሊ ስጋብ ታሕቲ ዝዝርጋሕ ሰንሰለታዊ መሳልላዊ መሓውር ምሕደራ ሃገር ምምራዝን፣ ዘይጽፉፍን ዘይኣድማዕን ምግባር እንተዘይኮይኑ። ካብ ዓርሞሸሽ ጸጋን፣ ሓይልን ተኽእሎን ኣብ ኩሉ ጫፋት ሃገር ዘሎ ሓፋሽ ዘምልጥ ኣሎ ድዩ? ሕዝቢ ኤርትራ እኮ እንኮ ዝነጸፈት ሓምራ ላም ኣይኮነን፣ ብቐጻሊ ዝፍልፍል ንጹህ ዛራ ማይ እምበር።
3. ዕቑር ተዋዳዳሪ ብሉጽነት ኤርትራ (The Competitive Advantage of Eritrea)
ሚካኤል ፖርተር (Michael Porter) ዝተባህለ ናይ ተወዳዳሪ ስትራተጂን ትካላዊ ተወዳዳሪ ብሉጽነት ሊቅ፣ ኣብታ ናይ ሃገራት ተዋዳዳሪ ብሉጽነት (Competitive Advantage of Nations፣ 2011) እትብል ህብብቲ መጽሓፉ ከምዚ ይብል፣ እጠቅስ “ተወዳዳሪ ብሉጽነት ናይ ሓደ ሃገር ዝረጋገጽ በቲ ዘማዕበለቶን ዝወነነቶን ኩሉ መድያዊ ጸጋታትን ዓቕምታትን፣ ተኽእሎታትን ብቕዓትን እዩ። ንሱ ድማ ብብዙሕ መዳያዊ መቓን (standard and objective parameters) ክምዘንን ክግለጽን ይካኣል ኣዩ”። እቶም ብገፊሑ ዝድለዩ ጸጋን፣ ተኽእሎን፣ ዓቕምን፣ ብቕዓትን ድማ ብንጹር ክግለጹ ኣለዎም። ናይ ሃገር ጸጋታት ዝባሃሉ ዘለው ኣብ ሽዱሸት ከፊለዮም ኣለኹ። ነንሕድሕዶም ድማ ዝተታሓሓዙን ዝማላልኡን እዮም። ሀ) ኣበርካቲ ሰብኣዊ ጸጋ (ብፍላይ ዝሰልጠነን፣ ዝተኸሸነን)። ለ) ንዋታዊ ጸጋ ኣብ ትሕቲን ልዕሊን መሬት ዘሎ ኩሉ ዝሓቖፈ። ሐ) ገንዘባዊ (ፊናንሳዊ) ጸጋ ምስኩሉ ትሕዝቶታቱ። መ) ትካላዊን ምምሕዳራውን ዋኒናውን ጸጋ። ሰ)ተክኖሎጂካውን መሃዝነታውን ስነፍልጠታውን ጸጋ። ረ) ሓበሬታዊን ህቡብነታውን ጸጋ (Reputational resources)። እዚኦም ጸጋታት ኣብ ብዙሓት ክፋላት ተኸፋፊሎምን፣ ተበቲኖምን፣ ዝግለጹን ዝትንተኑን እዮም። ምትንታኖምን ብሰፊሑ ምግላጾምን እውን ቀሊል መስርሕ ኣይኮነን። ውሁድን፣ ተማላላእን፣ ጻዕሪን ፍልጠትን ይሓትት። ብዕቱብን ብብቕዓትን ክስራሓሎም ድማ ኣለዎ። ሓንቲ ሃገር ፈጣንን ቀጻሊን ምዕባለ ከተመዝግብ እንትድኣ ደልያ፣ ነዚኦም በብጽላቶም (clustered) ተገሊጾም ዘለው ጸጋታት፣ ብልዑል ኣድማዕነትን ጽፉፍነትን፣ በቲ ዝድለን ንኹነታት ብዝጥዕምን፣ ብብልሓታዊን ውጺኢታውን መንገዲ ከተጥርዮምን ክትጥቀመሎምን ኣለዋ ማለት እዩ። ግን ብብዝሒ ናይ ዕቑር ጸጋታት ምሩቕ ወይ ዓርሞሸሽ ምዃን (abundance of endowments) ንበይኑ ኣኻሊ ኣይኮነን። ከምኡ ኔሩ እንተዝኸውንሲ፣ ከም በዓል ዲሞክራቲክ ረፓብሊክ ኮንጎ፣ በርማ (ሚያማር)፣ ዚምባብወ፣ ቨንዚወላ፣ ኣንጎላ፣ ኢትዮጵያ፣ ኣይቮሪኮስት፣ ሞንጎልያ፣ ወዘተ፣ ካብ ካለኦት ዝበለጻ ሃብታማት ምኾና። ግን ምስ እዚ ኩሉ ዕቑር ጸጋታተን ዝተረግመ ኮይኑወን (Resource curse)፣ ብድኽነት ኣይምተቛራመዳን። ስለምንታይ? እቲ ምኽንያት ፍሉጥ እዩ። ነቲ ዕቑር ጸጋታተን ብግቡእ ንምዕባለን፣ ዲናሚካዊ ሃገራዊ ቁጠባ ንምፍጣርን፣ ዘኽእለን ብቕዓትን ተኽእሎን ስለ ዘየማዕበላን ዘይወነናን እየን። ስለዚ ብቕዓትን ተኽእሎን ብሃገር ደረጃ ነቲ ሓፋሽ (grassroots) ብወለንታዊ ነጻነትን፣ ብህዝባዊ ሓልዮትን፣ ብዲሞክራሲያዊ ኣገባብን ኣማኢኪሉ ምስቲ ዘሎ ዕቁር ጸጋ ብጽምዶ እንተ ዘይተጠርዩ፣ ወላ ዘይተኣደነ ዕቑር ጸጋ እንተሃለው ናብ ዝተረግመ ጸጋ (destructive resource curse) እዩ ዝቕየር። ተፈጥሮ ሃጓፍ ስለዘይትፈቱ ድማ ናይ ካለኦት ሽሻይ ኮይኑ ይተርፍ። እቶም ደቀባት ድማ ይውገኑ። ኣብ ገዛእ ዓዶምን መረበቶምን ድማ ጽግዕተኛታት ወሰንተኛታት ይኾኑ። ብኣልማዝ ዕደና ቀዳመይቲ ዝኾነት ቦትስዋና፣ ነቶም ሞትስዋና (ደቀባት)፣ ኣልማዝ ሒዝኩምዶ ወይ ርኢኹምዶ ትፈልጡ ኢልካ እንተ ሓቲትካዮም፣ ሒዞምን ርእዮምን ስለዘይፈልጡ ብኣሉታ እዮም ዝምሉስልካ። እዚ ኣብዛ ዓለምና ብተግባርን ብጭቡጥን ዝረኤ ዘሎ ሕማቕ ውርሻዊ ተርእዮ እዩ። እብ ኤርትራ እውን እዚ ኣሰምባዲ ምስ ዕደና ዝተሓሓዝ ናይ ገዛእ ሃብትኻ ጓና ናይ ምዃን ሓደጋ፣ ዘድሊ ዘብየታዊ ዓቕምን ተኽእሎ እንተ ዘይተጠርዩ፣ ኣፉ ከፊቱ ይጽበየና ኣሎ፣ በዚ ዘለናዮ ኩነታትናስ ዝያዳ የሰክፍ። እወ ብርዱእ ምኽንያት። ወላውን እቶም ኣብ መሪሕነት መንበር ተቐሚጦም ዘለው መራሕቲ እውን ብንጹር ክዳረግ ዝኽእል ብቑዕ ሰብእዊ ጸጋ ከምዘይብልና ይገልጹልና ኣለው (ዝተፈላለዩ ፕረዚዳንታዊ ቃለ መሕተታት ምውካስ ይካኣል እዩ ዓላምኡ ብዘየገድስ)።
ኤርትራ ኣይኮነን’ዶ ነዚ ውሕድ ህዝባ ዝኸውን፣ ንኻልእ’ውን ምኣኸለት። ብክሊማኣ፣ ብጂኦግራፊካዊ ኣቀማምጣኣን፣ ኣንተ ማዕቢሉ ድማ ንበጻሕቲ መስሕብ ዝኸውን ተፈጥሮኣዊ መሬታዊ ኣቃማምጣኣ፣ ብታሪኻን፣ ያታኣን፣ ባህላታታን ክብርታታን፣ ብዕቑር ትሕተ መሬታውን ጸጋታታን፣ በቲ ካብ 1200 ኪሎ ሜተር ዘይንእስ ካብ ሽሕ ንላዕሊ መራኽብ ንመዓልቲ ዝማላለሳሉ መትረብ ቀይሕ ባሕሪ ስትራተጂካዊ ኣፍደገ ባሕራን፣ ምስኩሉ ዕቑር ጸጋታቱን፣ ካብ ኩሉ ድማ በቲ ዝተመስከረሉ ህርኩት ህዝባ። ካልእስ ይትረፍ፣ እቲ “ድንጋይ ነው ኣገራችሁ” ኣእማን እዩ ዓድኹም እናተባሃልና በቶም ናይ ኢትዮጵያ መስፍናውያንን ሰብ ሓለፋታት ነፍጠኛን ንሕመየሉ ዝነበርና፣ ጸሊም እምኒ ዓረን እምነ በረድን (Basalt and Ignious Rocks)፣ እኳ ክቡር ዋጋ ከውጽእ ንርእዮ ኣለና። እዞም ኣብዘን ምዕቡላት ሃገራት ንነብር ዘለና ንርእዮም ኣለና፣ ተጸሪቦም (ፋቻቢስታ) ብኣሽሓት ዶላራት ክግዝኡን ንመመላኽዒ ህንጻታት ክድለዩን። ብጠሓንቲ ጸጸር (ፈረንታዮ) ተጣሒኖም እውን እቶም ዝበለጹን ዝደልደሉን ጽርጊያታት የመስርሑ ኣለው። ንኤርትራ ድኣ ካብ ጫፍ ንጫፍ ዝዝርግሑ ገፋሕቲን ምዕባለኦም ዝሓለው ናይ ቅጥራን ጽርግያታ ብውሑድ ዋጋ ምተሃንጹ፣ በዞም ዘለውና ኣብኩሉ እምኒ ዓረ እኻውሕ። ንመንበሪ ገዛውቲን ህንጻታትን መስርሒ ዝኾኑ ከም ሑጻ፣ ምሩጽ ሓመድ፣ ኖራ፣ ወዘተ፣ ወዘተ ኣብኹሉ ቦታት ኤርትራ ኣለው። እቲ ዝዓበየ ብልጹነት ድማ ሩሑቕ ቦታ ከይተጓዓዝካን ምህላዎም እዩ። ካብቲ ንስሚንቶ ፋብሪካታት ምቹእ ዝኾነ ናይ ጥቓ ባሕሪን፣ ጎላጉልን፣ ካልእ ጥጡሕ ቦታታት እውን ንሕሰቦ። ዋእ፣ ክንደይ ኢልካ ክጽብጸብ እዩ እሞ። ብሓጺር ጊዜ ምዕብልትን ብልጽትን ክትከውን ተኽእሎ ኣለዋ ክንብል ከለና ሓቂ ብሓቂ። ንዓና ኣኺላስ ንኻለኦት ጎረባብቲን ኣሕዋትን ህዝቢ እውን ናይ ጽምዶን ምትሕግጋዝን ዕድላት ምስፈጠረት። ኣብዚ ዝሓለፈ 31 ዓመታት ብዘይ ምግናን፣ ካብቲ ዝነበረቶ ካብ 20-25 ዕጽፊ ንላዕሊ ክትምዕብል ምኸኣለት። ስልጡንን ተዓጻጻፍን እንካን ሃባን ዝፈልጥ፣ ናይ ሓፋሽ ልዕልነትን፣ ዲሞክራስን፣ ነጻ ኣታሓሳስባን ዝማእከሉ፣ ስልጡን መንግስታዊ፣ ምሕደራን ዲሞክራሲያዊ መንግስታዊ ትካላዊ ኣሳራርሓን ስለ እትሓረማ ግን ህዝባ ብልኡምነት ናይ ብዝበልናካ ግበርን ኣፈጻሚ ትእዛዛትን ግዳይ ንክኸውን ስለ ዝተፈርደ እዩ።
ካብ ክልተ ሚልዮን ዝበዝሑ ማለዥያውያን ኣብ ጎረቤቶም ሲንጋፖር ከይዶም እንዳሰርሑ ንዔኦምን፣ ነታ ኣእንጋዲት ሃገርን ዓቢ ኣበርክቶ ይገብሩ ኣለው። ደቂ ኣውስትርያ ኣብ ስዊዝዘርላንድ፣ ደቂ ሆላንድን በልጁምን ኣብ ላክሰንበርግ፣ ካብ ክልተ ሚልዮን ንላዕሊ ደቂ ካናዳ ኣብ ኣመሪካ፣ ኢጣልያውያን ኣብ ጀርመን፣ ደቂ ዚምባብወ ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ፣ ደቂ ሞዛምቢክ ኣብ ደቡብ ኣፍሪቃ፣ ደቂ ቱርኪ ኣብ ጀርመን፣ ደቂ ኢንዶነዥያ ኣብ ኣውስትራልያ፣ ወዘተ። ናይ በሓቂ ንህዝቢ ኤርትራ ክስውድ፣ ክምዕብል፣ ብግብሪ ክኾርዕ ዝደሊ ወዲ/ጓል ኤርትራ ነዚ ብዕቱብ ይሕሰበሉ። ኣብ መበል 21 ክፍላ ዘበን ብኸምዚ ምሕሳብ፣ ዘይጉሰ ምርጫና ክኸውን ኣለዎ። እንተዘይኮነ ግን ምስ መንደቕ ምግጫው እዩ። እቲ ጉድኣቱ ድማ መሪርን ኣኽሳሪን እዩ፣ ሰዓርን ተሰዓርን ዘይትኣደነ ጉድኣትን ዕንወትን ስለዝበጽሖ። ከምቲ ኣብ ላዕሊ ዝበልኩዎ፣ ክደግማ፣ ናይ ሃገሩ ጸጋን ተኽእሎን ብላዕለዋ ኢድ ወኒኑ ኣጋይሹ ዘይቅበል ህዝቢ ከመይ ጌሩ እዩ ክኾርዕ? ደሓን ንግዜ ንግደፈሉ። እቶም ለባማት ኤትራውያን ሓለይቲ ህዝቦም ግን ኣቐዲሞም ይመኽሩናን ይነግሩናን ኣለው ጊዜ ከይሓለፈ ንስማዓዮም ናብ ነብስና ንመለስ።
3.1. ኤርትራ ዘላቶ ኩነታትን ዝዋሃብ ምስምሳትን/ዘየዕግብ ዕባራ ምኽንያታትን
ተደጋጊሙ፣ ንኽትግብት ምእንቲ፣ ዝዋሃብ ዕባራን ምኽንያታት ኣሎ። ልዑላውነትናን ሃገራዊ ህንጸትና መስገደላት ኔሮሙና፣ ማሕለካታት ኔሮሙና፣ እታ ናይ ትግራይ/ወያኔ መመሳመሲ ካርድ እውን ኣላ፣ ወዘተ፣ ወዘተ። ግን ኣብዛ ዓለምና ብዙሓት ንመፍትሒ ሽግራት ዝኾኑ ፍቱናትን ዝተመስከረሎምን ብልሓታት ኣለው። ካብ ብቐጻሊ ጎዳእትን ኣብረስትን ዕንደራታት ወጻኢ። እዚ ስርዓት ብዝጻሕተሮ ይኹን፣ ብዘይጻሕተሮ፣ ብሕመቕ ይኹን ብቶንኮል፣ ብምዕብላል ይኹን ሓለፋታት ብምድላይ፣ ብዘምጸኦ ሽግራት ብዘሕምም ብዘየማትእ ተጎዲእና ኣለና። እዚ ግን ክቕጽል የብሉን። ጋሻ ውሕጅ እንዳስሓቐ እዩ ዝወስደካ። ዘድሊ ዓቕምን፣ ጸጋን ከይወነንካ፣ ብዳንኬራን፣ ፈኸራን ዝውጻእ ነዊሕ እምባ የልቦም።
ሕራይ እስከ፣ ልኡላውነትና ከነውሕስ ኣሎና ክባሃል ከሎ ዓቕምን ብቕዓትን ዘለዎ ሓፋሽ በታቲንካ፣ ኣዳኺምካን ካብ ሃገር ዘባርሩ ደፋእቲ ረቛሒታት ፈጢርካ ዘይኮነስ፣ ብእንጻሩ እዩ። እዚ ድማ ናይ ኩሉ ወዲ ሃገር ጉዳይ ከምዝኾነ ምፍላጥን ምቕባልን ይጥለብ። እቲ ዝበለጸ፣ ዘመናዊን፣ ብልሓታዊን ኣማራጺ ፈጢርካ ምዕያይን ምጽዓትን እዩ። ብዝኸሓነ ጽልእን፣ ሓላፍነት ዝጎደሎ እህህታን፣ ዘይኮነስ፣ ንርሑቕን ነቲ ዝመጽእ ወለዶ ሓሲብካ ምራቕካ ውሒጥካን እዩ። ናይ ስነፍልጠታዊ ናይ እንካን ሃባን ኣምራት ተኸቲልካ እዩ። እኹል ሃናጺ ተሞክሮ ኣሎ ኣብዛ ዓለምና። ካብ ኩሉ ዝድለ ድማ ንሓፋሽ ህዝቢ ንንጡፍን ኩሉ መዳያዊ ተሳታፍነት ዕድል ብገፊሑ ምኽፋት እዩ። ኣድማዒነት ናይዚ ኣካይዳ ዘጠራጥር ኣይኮነን። ስኽፍታት የልቦን፣ ባዕሉ ሓፋሽ ህዝቢ እቲ ሽግር ክገጥሞን ክዕወተሉን እዩ። ሓፋሽ ዘማእከሎ ናይ ነጻነትና ተጋድሎን ውጽኢት ዓወትን እኮ ርኢናን ኣንቢብናን ኢና። ናይ ትማልን ሎምን ህያው ታሪኽ ስለዝኾን። ሓፋሽ ህዝቢ ሪቕ ናይ ኩሉ ዕቑር ጸጋታት ስለዝኾነ፣ ዕድል ሂብናዮ እንተንኸውን፣ ብናተይ ኣራኣእያ ኣብ ከም ሰንሰለት እናተታሓሓዘ ዝኽይድ ደረቱ ዝሓለፈ ብድሆን፣ ቀጻሊ ሽግርን፣ ማሕንቖታትን ኣይምኣተናን። ኣብዚ ሕጂ ኣቲናዮ ዘለና ኣዝዩ ኣሰካፊ ኩነታት እውን ኣይምበጻሕናን።
ኤርትራ ኣብዚ ሕጂ እዋን ብምንታይ ኢያ ትፍለጥ፣ ትምዘን፣ ትውገን፣ ከምኡውን ትግለጽ ኢልና እንተ ሓቲትና፣ እቲ መልሲ ፍሉጥ እዩ ዳርጋ ንኹሉ ዝግደስ። ብጀካ እቶም ኣብ ርሑቕን ቀረባን ዘለው ዓይኖም ብናይ ህግደፍ ኣታሓሳስባታት (Denial, Nostalgic, Arrogance (DNA)) ዝተበከሉ ብጸባብ ነዃል ዝርእዩን ሓለፋታት ዝጽበዩን ውሕዳት ገዲፍካ። ንዓና ንኤርትራውያን ዓደቦና እያ። ግን እንታይ እሞ ክንገብር ፈቲና ጸሊኢናስ ብስነፍልጠታዊን፣ ብውድዓዊን ክትግለጽ ኣለዋ። እወ እንታይ ንግበር ኣይንሕሱን።ነቲ ሓቂስ ክንጋፈጦ ኣለና፣ ምሁራዊ ጠለብ ንሱ ስለዝኾነ። እምበእርከስ ኤርትራ በቲ ዘሎ ናይ ምዕባለ ውድዓዊ መቓንን፣ በቲ ውድዓዊ ዘይሻራዊ ሓቅታትን፣ ተርእዮታትን ብኸምዚ ትግለጽ?
a. ኣብ ዓለም ካብተን ኣዝዩ ትሑት ናይ ሰብ ጸጋ ምዕባለ ዘለወን ዓሰርተ ሃገራት ትምደብ (Extreme Low levels of human capital)። ናይ ብዙሓት ሰብኣዊ ምዕባለ ምንጪ ሓበሬታት ምውካስ ይካኣል እዩ። ናይቲ ስርዓት መራሒ እውን ብግሉጽ ብዛዕባ ሰብእዊ ጸጋ ድኽመት ዝተዛረቦ ኣኻሊ እዩ (ፕረዚዳንታዊ ቃለ መሕተታት ተመልከት)።
b. ካብ ኣብ ወጻኢ ዘለዉ ኤርትራውይን ብዝሕወል ሓዋላን፣ ናይ ማዕድናዊ ኣቶትን፣ ከምኡውን ብኻልእ ዘይንጹር እቶትን፣ ብቀንዱ ዝተመስረተት ኮይና ተነካእን (vulnerable)፣ ውሕስና ዘይብሉ ሃገራዊ ቈጠባ እያ ትውንን ከምኡን ተንቃሳቐስን (Remittance, some mineral extracting, and some other unidentified based economy)። እቲ ዝተረፈውን ውሕስና ዘይብሉ ዘይ ዕላዊ ቁጠባ (Informal Economy) እዩ። ዝበዝሕ ህዝቢ ኣብ ዘይዕላዊ ሃገራዊ ቁጠባ ተመርኲዙ ዝነብረሉ። እዚ ማለት ድማ ኮሚደረ፣ እንቋቁሖ ሸጥካ (ናይ ቁሩብ ቁራቦ ቁጠባ)፣ ወዘተ።
c. ሓደ ዓቢ ክፋል ህዝቢ ኤርትራ፣ ብፍላይ እቲ ከበርክት ዝኽእል፣ ላህመት ሃገር ዝኾነ ክፋል፣ ካብ ሃገር ዝወጻላን ዝተሰደደላን (ዘልገሰላን)፣ካብ ዶባታ ወጻኢ ዝነብረላ እያ። ከምኡውን ኣብ ውሽጢ ዓዲ ካብ ዘሎ ብፍላይ እቲ ኣብ ከባቢ ዶባትን ከምኡውን ካብኡ ንውሽጢ ብመጠኑ እቱው ዝበለ ከይተረፈ ብምዝንባል ዝሳቐ ህዝቢ ዘለዋ እያ ( Internally and externally displaced population)።
d. ሃገር ብምልእታ ናብ ወታሃደራዊ መዓስከር ዝተቐየረትሉን ብናይ ኩናት ቁጠባ ቅዲ እትካየድን (War Economic Management) እትምራሕን (Militarized population and war economy ad hoc management) ሃገር ኣብ ዝኾነትሉ ህሞት እያ ትርከብ።
e. ኣዝዩ ዘይብቑዕ፣ ኣብ ባዶ መኽዘን ብዝተመስረተ ትዕቢትን፣ ካብ ዓቕምኻ ንላዕሊ ንነብስኻ ምትዕብባይን ዝተመስረተ፣ ናይ ብሕመቕን፣ ተንኮልን፣ ክፍእትን፣ ኣኽሳሪ ድርቅናን ዝተማእከለ ዲፕሎማሲያዊ ኣካያድያታትን እትኽተል። (Poor, inept and reckless foreign diplomatic relations)።
f. ኣዝዩ ዘይብቑዕን፣ ዓምጻጺን፣ ዓምጣሪን፣ ገባቲን፣ ብፍጹምነት ዘማህምን፣ ካብ ንቡር ዝወጸ መንግስታዊ ስርዓተ ምሕደራን እትኽተል። ኣዝዩ ድሑር ዝኾነን ንህዝቢ ዘየሳትፍ ህንጸት ሃገረ ዳውላ ከምእተካይድ ብዕላዊ እትፍለጥ (Poor and inept governance and nation building process)።
g. ብቐጻሊ ኣብ ጽልእን፣ ሕነ ምፍዳይን፣ ዕግርግርን፣ ነባሪ ጽልኢ ኣብ ዝዘርእ ዘፈልፍልን ጋብላ ተሸኺልካ፣ ንህዝቢ ኤርትራን ምስቲ ናይ ቀረባ ጎረባብቱ ብፍላይ ምስ ካብ ጫፍ ንጫፍ ዶባት ዝዝርጋሕ መላምንቲ ሓዊ ዝኾነ ጎረቤቱ ህዝቢ ትግራይ፣ ተሓባቢሩ ብሰላም ከይነብርን፣ ተሓጋጊዙ ኣብዚ ስትራተጂካዊ ዞባና (Economic hub) ከይምዕብልን ምትፍናን ብዝፈጥር ስርዓት እተዓብለለትን እተገበተትን።
h. ከምኡውን ብቀዳምነት ዋኒን ምዕባለ ማሕበረ ቁጠባ ኣትኩሮ ከይግበር ምእንቲ፣ ብዕንደራን ብማእለያ ዘይብሎም ምስምሳት ተዓብሊልካ ስልጣንካ ንምግባትን ንምቕጻልን፣ ብናይ ብድሕረይ ዳንዴር ኣይትብቆላ መናውራታትን ስትራተጂታትን ተማእኪልካ፣ ንህዝቢ ኤርትራ ኣብ ክወጾ ዘይክእል ዓዘቕቲ ንምእታው ለይትን መዓልትን ናይ ዝጽዕሩ፣ ግዳይ ከምዝኾነት ሃገር እትግለጽ። (Lack of concern for peaceful coexistence and socio economic collaboration with immediate neighbors particularly with the people of Tigray)።
እቲ ኣዝዩ ከሰንብድ ዝግበኦ ድማ፣ ብኣደብ ዘይብሎምን ኣነወርትን ድሑራትን፣ ኣብ ሞንጎ ህዝብን ህዝብታትን (Inter and Intra)፣ ወላ ብማይ ቤታዊን እውን ከይተረፈ፣ ብዘይ ንቡር ጽልኢ ምዝራእ እዩ። እዚ ባህርያት ህዝቢ ኤርትራ ኣይኮነን። እቲ ብዙሓት ምሩኻት ናይ ደርግ ወታሃደራት ነበር ኩሉ ጊዜ ከም ዝምስክርዎ፣ ተጋደልቲ ህዝባዊ ግንባር ከም እካል ህዝቢ ኤርትራ ምስቲ ዝኾርዑሉ ማዕበያ ውርሸኦም ብምምርኳስ፣ ኣብ ኣታሓሕዛ ምሩኻት ናይ ደርግ ወታሃደራት ነበር ዘርኣይዎ መዳርግቲ ዘይብሉ ሕልናዊ ምሕብሓብን ሓልዮትን፣ እነሆ ንቡዙሓት ምሩኻት ነበር፣ ንኤርትራ ከምዝጋደሉን፣ ኣብ ኤርትራ እውን ከም ማንም ኤርትራዊ ክነብሩን ናብረኦም ከጣጥሑን ኣኽኢልዎም እዩ። ምስጋና ንዘይጸዓድ ህዝብና። ህዝቢ ኤርትራ በባህሉን ክብርታቱን ንህልኽን ሕዱር ቅርሕንትን ዘሳውር ኣይኮነን። ስለዚ ናይዞም ብድንቁርና ስሚዒትን ኣብ ሞንጎ ህዝቢ ትግራይን ኤርትራን ነባሪ ጽልኢ ንምፍጣት ዝህንደዱ ዘለው ክእደቡ ኣለዎም። እቲ ናይ ሓዋሩ ውጺኢቱ ጎዳኢ ስለዝኾነ። ብፍላይ ኣብዚ ሕጂ፣ብፍላይ ክፋል ህዝቢ ናይዚ መናወራታት ገንሸል ከይከውን፣ ብሃገር ደርጃ ምሕሳብ ኣገዳሲ እዩ። ወላኳ ዘሌቔታዊ እንተዘይኮነ ጊዚያዊ ጉድኣት ከኸትል ይኽእል እዩ። እዚ ድማ ብቐጻሊ ንዕዘቦ ኣለና። ኣነ ኣዝዩ ዝገርመኒ ግን፣ ንሃገር ይሓልን ንልዑላውነት ይሕሉ ኣለኹ እንዳበልካ፣ እንዳእማሳመስካን፣ ብድሑራትን ቂመኛታትን ጸበብቲ ሃሱሳትን መጋበርያ እንዳተጠቐምካ እንታይ ዓይነት ቀጻልነት ዘለዎ ሰላም እዩ ክፍጠር ዝድለ ዘሎ? ኣነስ እንድዒ ኣብ መበል 21 ክፍላ ዘበን ምህላውና ምርሳዕ እዩ። ካልእ ሽም ክወሃቦ ኣይከኣልን። እቶም ዝምልከቶም ምዕብልቲ ሃገር ክትህልወሎም ዝትምነዩ እንተ ኾይኖም ብኣንጻሩ ክሓስቡ ኣለዎም። ነቲ ህዝቢ እውን ብዘይ ሓላፍነት ከጋግይዎ የብሎምን።
ብሓፈሽኡ፣ በዚ እያ ትግለጽ ዘላ ዓደቦና ኤርትራ። ወረ ገለ ግዱሳት ናይ ቀርኒ ኣፍሪቃ ተማራመርቲስ፣ ቤተ መዘክር ናይ ዘመናዊነት ታሪኽን ብወታሃደራውነት ዝልለ ናይ ሃገርነታዊ ምዕባለ መስርሕ ተላሒጋ ዘለ ሃገር ኢሎም እዮም እጠሚቖማ ዘለው (De Waal, 2015)። እዚ ድማ ንሰማዒኡ ሃገራዊ ኣዝዩ የሰክፍ። ኣይንሕባኣዮ ድማ። ሓባእ ቁስሉ ሓባእ ፈውሱ ዝባሃል ብሂል ኣሎ። ዝተዘርበ እንተተዘርበ፣ ዝትማህዘ ተንኮል እንተተማህዘ፣ ህዝቢ ኤርትራ ከምህዝቢ ማዕቢሉን ሰዊዱን ክነብር እንተኾይኑ፣ ንሕና እዞም ሕልና ኣለና ንብል ዝበዛሕና ኤርትራውያን መፍትሒ ክንደልየሉ ኣለና ብህጹጽ። ከምቲ ዝበልኩዎ እዞም ነማሓድረኩም ዝብሉና ዘለው እውን ነቲ ዘይንቡር ናብ ንቡር ክምለስ ከምዘለዎ ግድን ምዃኑ ክፈልጡ ኣለዎም። ምኽንያቱ ናይ ሃገርን ህዝብን ህላውነትን ምዕባለን ኣብ ክንዲ እምባ ዝኸውን ምልክት ሕቶ ዘእቱ ዕንደራታት ኣብዚ እዋን እዚ ብፍሉይ ንዕዘብ ስለ ዘለና።
እቶም ደለይቲ ፍትሒ ኢና እንዳበሉ፣ ነቲ ስርዓት ዝድግፉን ዝደናገጹን፣ ቀሚሽ ኣደይ ሓንኲሉኒ ዝብሉ፣ እውን ዳሕራይ ዘመኽንይዎ ከይጠፍኦም እጂ ክሓስብሉ ብትሕትና እላወቦም። ብዝኾነ መንገዲ ዋላ ክንሸፋፍኖ እንተፈተና፣ እዛ ዓደቦና ኤርትራ ኣብዚ ደረጃ እዚ እያ ወዲቓ ዘላ። እቲ ዘሕዝን ድማ ይግባኣዶ ኔሩ ንዝብል ሕቶ፣ ፈጺሙ ኣይግባኣን እዩ እቲ መልሲ። እወ፣ ፈጺሙ ብዝኾነ መለክዒ ኣይግባኦን እዩ ነዚ ህርኩትን ሓላልን ህዝቢ ኤርትራ። ሕዝቢ ኤርትራ እኮ ካብ ዝሓለፈ 150 ዓመታት ብብዙሓት ውግኣት ዝሓለፈ፣ ዝሰርሖ እምበር ዝበልዖ ኣቐዲሙ ዘይጥምት ሃብሮም ህዝቢ ምዃኑ ምግንዛብ ኣድላዪ እዩ።
3.2. ስለምንታይ ኤርትራ ኣብዚ ዘላቶ ድኹም ኩነታት ወዲቓ? እንታይከ ክግበር ኣለዎ?
እዚ ድማ ስለምንታይ ኮይኑ ንዝብል ሕቶ እቲ ምኽንያታት ኣዝዩ ግሉጽን ፍሉጥን እዩ። ረቂቕ ስነፍልጠታዊ ትንተና ዘድልዮ እውን ኣይኮነን። እዚ ኣብ ላዕሊ ዝተጠቕሰ ገምጋማት ድማ ብንጹርን፣ ርጡብን መለኪዕታትን፣ ጭብጥታትን ተሰንዩ ብግሉጽን ብሰፊሑን ክግለጽ ዝከኣል እዩ። ከምቲ ኣብ ላዕሊ ዝጠቐስኩዎ፣ ባዕሉ ኣቲ መራሒ ናይ ኤርትራ እውን ብግሉጽን ብዕላዊን (ስለምንታይ? እንታይ መልእኽቲ ንምምሕልላፍ እዩ ብዘየገድስ)፣ ኣብቲ ተደጋጋሚ ቃለ መሕተቱ ብንጹር ዝጋወሖን ዝገለጾን እዩ። “ኣብነት ከምዚ ዝባሃል ኔሩ ኣበይ ኣሎ ሕጂ፣ ባጽዕ ሉል ቀይሕ ባሕሪ ኔራ፣ ሕጂ ሉል ኣይኮነት ገለ ኣይኮነት፣ ወዘተ፣ ወዘተ፣ ወዘተ። ዘገርም እዩ። እቲ ዓዲ ዝመርሕ ብግልጺ ይብለና ኣሎ ብቀጻሊ። እዞም ሃገር ሰልጢና፣ ማዕቢላ፣ እንዳበሉ ሕልማዊ ምቁር ሕብስቲ ዘቑርሱናን ዘምስሑናን ዘድሩርናን ዘለውስ እንታይ ኢና ክንብሎም? እዞም ጌሊኦም ኤርትራውያንሲ ብሕሉፍነት ነዚ ጸሓይ ዝወቕዖ ውድዓዊ ሓቂ ክከኻላኸሉሉን፣ ኩሕሊ ምሕሊ ክቐብኡዎን፣ ላሕ ምባሎም እዩ። እዚ ድማ ዘሰንብድ እዩ። እቲ ዘይርደኦም ዘሎ ግን፣ እቲ ከምዚ ሽግር ኣሎ፣ ሃገር ከምቲ ዝግባኣ ኣይኮነትን፣ ዝብል ዘሎ ኤርትራዊ ኩሉ እቲ ንህልውናን ምዕባለን ህዝቡን ሃገሩን ልዕሊ ኩሉ ሰሪዑ ዝጭነቕን፣ ዝግደስን ምዃኑ እዩ። እወ ከምቲ ምስሉይ ሃገራዊ እየ እንዳበለ ኣብ ጥራይ ጎልጎል ሑሕ ዝብል ኣምሰሉ (Pseudo) ኣይኮነን። ከምቲ ስሱዕን ጸቢብን በለጸኛን ኣእምሮ ዝወነነ፣ እንታይ ገደሰኒ፣ ኣነን መቕርበይን ንርባሕ ምስቲ ገባቲ ተጸጊዕና ዝብል ኣይኮነን። እወ ንሱ እዩ እቲ ሓቀኛ ከይደቀሰ ዝሓድር ፈታው ህዝቡን፣ ዓዱን፣ መረበቱን። እንሆ ድማ ብኹሉ መስዋእቲ ከፊሉን፣ ይኸፍልን ኣሎ። እወ፣ እታ ክውንነታዊ ሓቂስ ክትመጽእ እያ። እቲ ከምዚ እንድዩ ከምቲ እንድዩ እንዳበለ ሃገር ኣብ ምዕናው ዘጣቕዕን፣ እምንን ሞደሻን (ማሳ) ዘቐብል ዘሎ ድማ ናይቲ ዘሳወሮ ውጽኢት ጽቡቕ ድዩ ሕማቕ ሓቢርና ምስጊዜ ክንርእዮ ኢና።
እቲ ኣብ ኤርትራ ዘሎ ስርዓትን ደገፍቱን እቲ ኣታሓሳስበኦም ዘገርም እዩ። ኩሉ ህዝቢ ኤርትራ፣ ፖሊቲካዊ ኣራኣእይኡ ብዘየገድስ፣ ንኤርትራ ዝሓሊ ምዃኑ ምርሳዕ፣ ዘይምፍላጥ፣ ወይ ክትርዳእ ዘይምድላይ ወይ ድማ ዘይምፍታን፣ ዘምጸኦ ግጉይ ኣታሓሳስባ ዝተበከለ ኣእምሮ ዝወነኑ እዮም። የገርሙ ድማ። ኣብዚ ዘመነ ዓውሎማዊ ጉያ፣ ተክኖሎጂካዊ ሱር በተኻዊ ምህዞታት (Ground breaking killer apps) ወርሓዊ ኮይንሉ ዘሎ ጊዜ ኣብ ከምዚ ምቁምጣዕ እንታይ ኣድለየ? ኩሉ ህዝቢ ኤርትራ ፖለቲካዊ መትከሉን ኣራኣእያኡን ብዘየገድስ ሃገራዊ እዩ። ንሃገሩን መረበቱን ህዝቡን ካብ ኩሉ ንላዕሊ ይሓልን ይሕልውን፣ ይፈቱን ምዃኑ ምርሳዕ ማለት ዘገርም እዩ። እነሆ ድማ ብዙሓት ሆሆ ዝብሉ ኣምሰሉ ሃገርውያን፣ ናብ ዕዳ ሃገር (liability) ዝልወጥሉ ዘለውሉ መስርሕ ብምግራም ንዕዘብ ኣለና።
ኣብ ካለኦት ሃገራት ብኸምዚ ናይ ኤርትራ ዝሓለፋ ብሓንቲ እምኒ ክልተ ሽቶታት እንዳወቕዓ ኢየን በጺሔንኦ። ኣብነተን ንከተል። ከም ባዓል ጀርመን፣ ሲንጋፖር፣ ኮረያ፣ ሊባኖስ፣ ወዘተ ህልዋት ምሰክር ኢየን። ግን ሎምስ ኣብ ኩለን ዝምዕብላ ዘለዋ ሃገራት፣ በቲ መንግስታዊ ብመሳልል ምሕደረአንን፣ ምስቲ ተዘርጋሒ ማሕውራቱ ኣቢለን ነቲ ዓርሞሸሽ ደፋኢ ናይ ሓፋሽ ሓይሊ ብዘድምዕ ከምዝሳተፍ ብምግባር፣ ንሕኑን ምዕባለን ዕብየትን ይነጥፋ ኣለዋ። እዚ ማለት ካብ ሃገራዊ ባይቶ ጀሚሩ፣ ካቢነ ምኒስተራት እንዳበለ ስጋብ እቲ ዝተሓት ኮማዊ መንግስታዊ ምሕደራ ብግሉጽ ብመራኸቢ ሓፋሽ በቲ ዝግባእ መንገዲን፣ ዲሞክራሲያዊ ኣገባብን፣ ተግባራቱን ውጥናቱን ብዕሊ ንሓፋሽ የፍልጣን ይትንትናን፣ የሳትፋን ይገልጻን ኣለዋ።ከምኡ’ውን ምኽሪ ካብ ሓፋሽ በቲ ዘሎ ትካላዊ ኣሰራርሓ ተኸቲለን ይሓታን ኣስተዋጽኦ ይቕበላን ኣለዋ። ወላ እተን ዝሕመያ ናይ ኣፍሪቃ ሃገራት፣ ከም ባዓል ናይጀርያ፣ ጋና፣ ቦትስዋና፣ ከንያ፣ ሞዛምቢክ፣ ሰነጋል፣ ሞሮኮ፣ ካሜሩን፣ ወዘተ፣ ነዚ ዲሞክራሲያዊ ሃዋህውን ንሓፋሽ ኣሳታፊ መንግስታዊ ትካላዊ ኣሰራርሓ ብምህናጽ፣ ብገፊሑን ብቀጻልን ይሰርሓሉ ኣለዋ። እዚ ልሙድ ተርእዮ እንዳኾነ እዩ ዝኸይድ ዘሎ ኣብ ብዙሓት ቅልጡፍ ምዕባለ ብቀጻሊ ዘመዝግባ ዘለዋ ሃገራት።
ንሕናውን በቲ ባህልናን፣ ያታናን ክብርታትናን ተሓጊዝና ክንገብሮ ክንክእል ኔሩና፣ ሕጂውን ኣይመሰየን፣ ግድን ክንገብሮ ኣለና ። ንሱ እዩ እቲ ዘዋጻኣና። ታሪኽናን ቅርስታትናን ያታዊ ዲሞክራሲያዊ ኣገባብናን ነባሪ ምስክርን ጠቓምን እዩሞ ኣይንጉሰዮ። ከምቲ ስነ ጥበባዊ በረኸት መንግስተእብ ኣብ ሓደ ቃለ መሕትት ዝበሎ እጠቅስ፣ “ንኻለኦት ዘውረስናዮምን ካባና ካብ ሰሜን ንደቡብ ዝኸዱ እምበር ናባና ዝመጽኡስ ናይ ባህላውን ያታውን ናይ ምዕባለ ኣምራት ዳርጋ የለውን” ዝበሎ፣ ታሪኽ መስካሪ እዩ፣ መታሕትናን ከበሳናን ነቲ ያታና፣ ክብርታትናን፣ ተቓራራቢን ቋንቋታትናን፣ ወዘተ ንሓብሕቦ፣ ነማዕብሎ፣ ንኹራዓሉን፣ ንርባሓሉን ድኣምበር ብክለሳ ታሪኽ መናወራታት ኣይህሰስ። ድርዒን ሕላገትን ናይ ህዝቢ ርእሰ ተኣማንነት ከም ዝኾነ ህዝቢ ከፈልጦን ክሕበነሉን ኣለዎ።
ኣይንረስዕ ፍልማዊ ምዕባለን ስልጣነን መሃዝነትን ካብ ጥቓ ባሕርን ቀንዲ ፈለጋትን እዩ ዝጅምር። ቀይሕባሕሪ፣ ጸሊም ባሕሪ፣ ማእከላይ ባሕሪ፣ ካስፕያን ባሕሪ፣ መጻብቦ ባሕሪ ቺና፣ ካብ ፍሊፒንስ ጀሚሩ ስጋብ ሆንግ ኮንግ ዝዝርጋሕ መጻብቦ ፓሲፊካዊ መመሓላለፊ መጻብቦ (Pacific Rim)፣ ምብራቓዊን ምዕራባውን ገማግማትን፣ ከባቢ ዓበይቲ ቀላያት ሃገረ ኣሜሪካ። መትረባት ፓናማን፣ ስወዝን፣ ደቡባዊ ምብራቕ ቺና፣ ምዕራባዊን ምብራቓውን ህንዲ። ከምኡን ናይ ቁጠባ ማእከል ስሕበት ኣፍላጋት፣ ኒል፣ ኤፍራጥስ፣ ጥግሪስ፣ ያንግተዝ፣ ብጫ (ቻይና)፣ ራይን፣ አልበ፣ ቮልጋ፣ ብራሃማፑትራ፣ ኮሎራዶ፣ ሚሲሲፒ፣ ዳንዩብ፣ ወዘተ ወዘተ። ከምቲ ኣብ ዘበን ግርምቢጥሲ ማይ ንዓቀብ ከምዝባሃል ግን፣ ኣንጻር እቲ ክኸውን ዝግበኦ ኢና ንጓዓዝ ዘለና ሳላ ዘሰክፍ ድሕረትናን፣ ሳላ እዚ ኣብ ኤርትራ ዘሎ ገባቲ ስርዓት (ይቕረታ ኣበርቲዔሉ እንተኾይነ)። እወ ነዚ ሕማቕ ውርሻዊ ተርእዮን ኣዕናዊ ቀጻልነትን ንዕዘብ ኣለና። ኣየባ እዚ ቦታናስ እንታይኮን ምኾነ ኣብ ጥዑይን፣ ንሓፋሽ ዘማእከለ ዲሞክራስያዊ ምሕደራን ስልጡንን ኣድማዕን መንግስታዊ ትካላትን እንደዝህሉ። እወ እዚ ቦታና ማእከል መሃዛዊን፣ ዲይናሚካዊ ቁጠባ ምኾነ እምበር። ድሓን ግን ህዝቢ ኤርትራ ለባማትን ኣርሒቖም ዝሓስቡን ደቂ ሃገር ኣለውዎ። ካብ ዘለዎ ድቕድቕ ጸልማት ናብ ጩራ ብርሃን ከምዘምርሕ ተስፋ ክንገብር ኣለና። (There will be a light at the end of the deep and dark tunnel)።
ኣነ ዝገርመንስ ክልተ ሚኢቲ ሽሕ ዝኣኽሉ ኤርትራውያን፣ ብፍላይ መንእሰያት፣ ኣብዚ ጊዜ እዚ ኣብ ኢትዮጵያ ኣለው ክባሃል ከሎ እንታይ ማለት እዩ? እቲ ዘገርም ድማ ነዚኦም ዝበዝሑ መንእሰያት ንምዕንጋል ኣብዛ ንህዝባ እኳ በቲ ዝግባእ ሃብታ ኣማራቒሓ ክትዕንግል ዘይከኣለት፣ “ምስተሾመ ዘይበልዔስ ካብ ሽመቱ ክእለ ይጣዕስ” ምኽነታዊ ምሕደራ ህዝባ ዝሳቐ፣ ብዕግርግርን፣ ብመን ገበተ፣ ትሕመስ ዘላ፣ ካብዝን ካብትን ተሰፋፍያ ሃገር ዝኾነት፣ ኢትዮጵያ፣ ግርም ደገፍ ኮይኖማ ኣለው። እዚ ድማ ኣብ ውጹእ ክሳራ ናይቲ መስኪናይ ለይትን መዓልትን ጽዒሩ ዝሕውለሎም ዘሎ ዲያስፖራ ኤርትራዊ እዩ።
ብርዱእ ግምታዊ ገምጋም፣ ካብ ኤርትራውያን ብዝሕወል ኣስታት $350 ሚልዮን ዶላር ኣመሪካ ኣዛ ዕድለኛ እናት ኢትዮጵያ ዓመታዊ ናይ ወጻኢ ሸርፊ ትረክብ ኣላ (ከይንርስዕ እዚ ኣሃዝ ብሕዋላ ዝለኣኽ ጥራሕ እዩ)። እቶም ካብ ኤርትራ ንሕክምና ዝማላለሱ፣ ደቆም ከመርዕው ከምኡውን ንኻልእን ዘይተኣደነ ገንዘብ ሒዞም ካብ ኤርትራ ናብ ኢትዮጵያ ዝውሕዙን፣ ከምኡውን ንኤርትራ ክኣትው ዘይክእሉ ደለይቲ ፍትሒን፣ ኣብ ኢትዮጵያ ዘጥፍኡዎ ገንዘብን፣ ካብ ወጻኢ ንኢትዮጵያ ዝበጽሑ ዘለው ኣምሰሉ ሃገራውያን ኢና በሃልቲ ናይዚ ኣብ ኤርትራ ዘሎ ስርዓት ተደናገጽቲን፣ ዝሕሽሽዎ ዘይተኣደነ ዶላራት ኣብ ግምት ከየእቶኻ እዩ። እቲ ናይ ሱዳንን፣ ኡጋንዳን፣ ደቡብ ሱዳንን፣ ካለኦትን ተመሳሳሊ ኩነታት እውን ኣብ ግምት ክኣቱ ኣለዎ። ዋእ ክትሓስቦ ከለኻን መንጸሮር ይሕዘካ። እንታይ ኢና ክንብሎ ብጀካ ዓጀብ።
ገምትዎ እሞ ክንዲዚ ዝኣክል መጠን ገንዘብ ነታ ምጭውቲ ከተማ ክረን፣ ወይ ደቀምሓረ፣ ወይ መንደፈራ፣ ወይ ዓዲ ቐይሕ ኣፍሪሱ ከም ብሓዲሽ ብዘመናዊነት ምስ ሃነጸ። ክንደይ መንእሰያት ብዋኒነ መሃዝነት ምስተጫጭሑ (Entrepreneurial Incubation)። ሰብ ትካላትን ጸጋን ኮይኖም ተማላሊኦም ንሃገር ብኹሉ መዳያት መማዕበሉ። ንኻለኦት ናይ ዕቁር ተመኩሮ ኣብነት ምኾኑ። እዞም ሕጂ ብዓለም ደረጃ ህቡባት ኮይኖም ዘለዉ ዋኒነ መሃዝቲ (Successful Global and local Entrepreneurs) ካብ ብጣዕሚ ትሑት ዓቕሚ እዮም ጀሚሮም። ግን ዕድላት ተኸፊቱሎም ንዓለምና ኣብ ምቕያር በጺሖም። ጠምትዋ እሞ ነታ ምጭውቲ ዝነበረት ግን ናብ ዑና ተቐይራ ዘላ ዝዓበኹላን ዝተማሃርኩላን ከተማ ኣስመራ። ከምኡውን እታ ህብብቲ ባጽዕከ እንታይ ኮን ምኾነት? ብሉስከ ኣብ ዓመት ብኣማኢታት ሚልዮናት ካብ ዲያስፖራ ዘሎ ክፋል ህዝቢ ገንዘብ ፈሲሱለንስ እንታይ ኮን ምኾና? ካብ ጎላጉል ጋሽ ባርካ ጀሚሩ ስጋብ ጎላጉል ሃዞሞ፣ ለምለም ማይ ጻዕዳ ምስ ቆሓይን፣ ምርኡይ ሰመናዊ ባሕሪ፣ ህጡር ደቡባዊ ባሕሪ፣ ምስ በዓል ታሪኽ መጠራን ሰንዓፈን፣ ሊባን ሓበላን፣ ጀራዲን ሩባ ጋሽ፣ ወዘተ፣ ወዘተ እንታይ ኮን ምኾኑ? ናባኻትኩም ናብ ለባማት እገድፎ።
ሎሚ ኣብ መበል 21 ክፍለ ዘመን ኢና ንነብር ዘሎና። እዛ ዓለም ብፈጣን ዳናሚካዊ መስርሕ ትሓልፍ ኣላ። ሱር በተኽ ተክኖሎጂካዊ ምዕባለ ወርሓዊ ተርእዮ ኢዩ ዝኸውን ዘሎ። ዓለምና ኣዝያ ትጸብብ ኣላ። ሕጂውን ክደግሞ፣ ህዝቢ ኣብ ወሳኒ ጉዳይ ሃገሩ ብዝለዓለ እጃም ተኻፋሊ ንክኽውን ርሒብ (ገፊሕ) ኣፍደገ ወይ ማዕጾ ክኽፈተሉ ኣለዎ። ካብዚ ወጻኢ ዘሎ ምሕደራን ኣካያይዳን ውጺኢቱ ዝሕቱል እዩ ዝኸውን። እዚ ድማ ምኽንያት ናይ ዘይተኣደነ ህዝባዊ ፍልጠትን ኣስተዋጻኦን ምኽሳር ኣዩ ካልእ ፋይዳ የብሉን። እዚ ድኹምን፣ ድሑርን፣ ኣብ ህልኽን ዝተመስረተ ምሕደራ፣ ድማ ሃገራዊ ልምሰት ንነዊሕ ከየኸትል ምጥንቃእ። ብፍላይ ኣብ ዝተፋላለያ ሃገራት ኣብ ስደት ዘሎ ህዝብና ካብቲ ዝነብረሉ ከባቢ ተጠቒሙ ኣብ ኤርትራ ማሉን (ገንዘቡ) ተኽእሎኡን ከዋፍርን፣ ብገፊሕ ኣስተዋጽኦ ክገብርን ዕድላት እንደዝኽፈተሉ ክንደይ ሰናይ ምኾነ። እዚ እዩ ተነፊጒዎ ንዓቕሚ ዘለዎ ህዝቢ ኤርትራ። ኣየባ ሓንጎፋይ ተባሂሉ ነዚ ህርኩት ህዝብና ገፊሕ ዕድላት ብዲሞክራሲያዊ ኣገባብ እንተ ዝኽፈተሉስ እንታይ ተኣምር ኮን ምስተሰርሔ?
ነዚ ኣብ በዓል ኣንጎላ፣ ኢትዮጵያ፣ ኡጋንዳ፣ ሩዋንዳ፣ ደቡብ ኣፍሪቃ፣ ዱባይ፣ ሱዳን፣ ሱዑዲያ፣ ቀጠር፣ ኣውሮጳ፣ ሰሜን ኣሜሪካ፣ ከምኡውን ኣብ ካልኦት እንዳነበረ ዓዲ ሃገር ዘሰልጥን ንዘሎ ክፋል ህዝቢ ኤርትራ፣ ሰሓቢን ዲሞክራሲያዊ ሃዋህውን፣ ምሉእ ደገፍን እንተ ዝፈጠረሉስ፣ ኣቤት ክንደይኮን ምረብሔት እዛ ዓደቦና ኤርትራ። እቲ ዝነበረና ብልጫታትና እውን ነበረያ ነበረ ከይኮነ ምስተጠቐምናሉ።
ሓደ መንቋሕቛሕታን እንዶን ናይ ዋኒናዊ መሃዝነት (Entrepreneurial Innovation Passion) ዘሎዎ ኤርትራዊ ካብ ሃገር ምህዳም ማለት፣ ክንደይ ኣሉታዊ ሳዕቤን ንናይ ሃገር ተደላዪ ዋኒናዊ መሃዚ ዓቢ ብኽነት ከምዘለዎ ምግንዛብ የድሊ። እቲ ካብ ሀገር ዘህድሞ ዘሎ እቲ ካብ ሃገር ዝስደድ ዘሎ፣ እቲ ንዋታዊ ሃብቲ ጥራይ ዘይኮነስ፣ እቲ ናይ ዋኒናዊ መሃዚነት ተመኩሮን ተኽእሎን እዩ (National Entrepreneurial Acumen)። እዚ ንርእሱ ሕማም ርእሲ ዘኸትል ምብራስ ሃገራዊ ሃብቲ እዩ። እቲ ብዓል ተስፋ ኤርትራዊ ዋኒነ መሃዚ፣ እውን ንዕኡ ማዕቢሉስ ንኻለኦት እውን ኣራኣእያን መሃርን መጫጭሕን ምኾነ። ንሱ ኣብ ሃገር እንተዘየሎ ግን ንላዕልን ታሕትን ተመጢጡ ዝኸይድ ቁጠባዊ ማእቶታዊ ድንፋዔን ብኸቢድ ይጉዳእ። እዞም ኣብ ወጻኢ ንነብር ዲያስፖራ ብዓይንና ዕለታዊ ንርእዮ ኣለና እቲ ዘይተኣደነ እስተዋጸኦ ኣብ እዘን ንነብረለን ዘለና ሃገር ዘምጸእ።
እቲ ዛጊት ዝጠፍኤ ዕድላት ክግመት ከሎ፣ ኣብ ዓመት ሚልዮናት ዘይኮነ ቢልዮናት ርእሰ-ማል ናብ ኤርትራ ምውሓዘ ኔሩ። ብፍላይ ኣብ ደገ ዘሎ ዓቢ ክፋል ህዝብና፣ ካብታ ዝረኽባ ሓንቲ ዶላር፣ ፍርቃ ናብ ኤርትራ ሰዲዱ መዋፈራ። ብሕታዊ ትካልና እውን ብተዓጻጻፍነት ምደንፈዐ። ህዝብና እውን መሃዝን ቀጻልን ዲናሚካዊ ሃገራዊ ቁጠባ (Sustainable creative and dynamic economy) ናይ ምህናጽ ክእለት ብዝበለጸ መጥረየ። ኣብዝሓለፋ 31 ዓመታትሲ ካብዚ ዘሎ ብዝበለጸ፣ ክንደይ ህንጻ ምስተሃንጸ? ክንደይ ምዕባለ ኣብ ገጠራዊት ኤርትራ መስተራእየ። ክንደይ ትካላት ምስተተኽለ? ክንደይ ተማላላኢ፣ ተታሓሓዚ ቁጠባዊ ምዕባለ ምስተራእየ? ክንደይ ሆቴላትን ናይ ቱሪዝም ትካላት (ናይ በጻሕቲ ሃገር መስሕብ) ኣብ ዝተፈላለዩ ሰሓብቲ ቦታታት ምስተጣየሰ? ክንደይ ብቁዕ ኣብያተ ትምህርትታትን ሞያዊ መሰልጠኒታትን፣ ውልቃውያን ትካላት ምስተመስረተ። ክንደይ መንእሰያት ሰብ ዋኒን ወይ ወነንቲ ትካል (national entrepreneurs) ምስተጫጭሑ? ክንደይ መንእሰያትና መሃዛዊ ተእምር ምሰርሑ?
እዚ ኩሉ ከሎስ ቁርብ ቁራቦ ወርቂን በሩርን ክንረክብስ ጐዳጉዲ ምኹዓትን ከባቢያዊ ብከላ ምፍጣርዶ ምሓሸና (environmental degradation due to mining residuals)። ብሓቂ ንህዝቢ ኤርትራ ሰናይ ዝሓስብ ውላድ ኤርትራ ነዚ ጥፉእ ዕድል (lost opportunity) ክሓስብ ከሎስ እንታይ እዩ ክስመዖ? ንህዝቢ ኤርትራ ንፈቱን ንሓዋሩ ነቲ መንእሰይ ወለዶ ንሓስብ እንተድኣ ኮይና፣ ነቲ ዘይንቡር ናብ ንቡር ንኽንመልሶ ድኣ ንጽዓር እምበር ከም ኣብ ንእሽቶይ ጥርሙስ ዝኣተው ዓሳ ፈንጠርጠር ምባል ውዒሉ ሓዲሩ ጎዳእን ኣብራስን ምኻኑ ንፍለጦ። ብፈኸራን፣ ዳንኬራን፣ ኩራዕ ወዲ ሃገርዶ ገለዶ እንዳበልካ ብውሑድ እኳ ዓቕምን ብቕዓትን ጸጋን ከየጥረኻን፣ ነቲ ናይ ዓርሞሸሽ ጸጋን ተኽእሎን ዝወነነ ሓፋሽ (Grassroots) ኣወጊንካስ ናበይ እዩ ክብጻሕ? እቲ ገጠራውን ከተማውን ናይ ምዕባለ መስርሕ ድማ ክልቲኡ ተታሓሒዙ፣ ተማላሊኡ፣ ተደጋጊፉ፣ ተጠራኒፉ እዩ ዝኸይድ። እቲ ዝፍጠር ጸጋን ተኽእሎን እውን ውጽኢት ናይ ክልቲኡ እዩ። ንረብሓ ክልቲኡ ድማ ይውዕል (Regionalized and Balanced Economic Growth and Development Approaches). እዚ እዩ ናይ ዝተመስከረሉ ናይ ቁጠባ ስነ ፍልጠት ኣሳራርሓ።
እቲ ናይ ማሕበረ-ቁጠባዊ ምዕባለ ስነ ፍልጠት መስርሕ ክልወጥ ኣይክእልን እዩ። ልክዕ ከም እዛ መሬትና ግድነታዊ ዑደታ ከምዘይትልውጥ፣ ካልእ ኣማራጺ የልቦን። ናይ መዋእል ዓንኬል ዳናሚካዊ መስርሕ (life cycle dynamic process) ኣብ ኩሉ ኣሎ። ግድነታዊ ኢዩ ድማ። ስለዚ ግድን እቲ ዝኣረገ ብሓድሽ ክትካእ፣ እቲ ዝሓመቐ ብዝሓሸ ክቕየር፣ እቲ ኣብቲ ግዜኡ ኣድማዕን ብቑዕን ዝነበረ ድማ በቲ ናይ ሕጂ ወድዓዊ ኩነታት ዝጠልቦ ክቕየርን ክመሓየሽን ዘይገሃስ ናይ ተፈጥሮኣዊ ዲያለክቲካዊ ሕጊ ኢዩ ። ዘይቅየር ብሉጽ ተሞክሮና፣ ብሉጻት ኢና፣ ብተሞክሮና ዘምጻእናዮ መሎኮታዊ ተኽእሎን ሓይልን ኣለና፣ ወዘተ ብዝብሉ ኣቑጸልጸልቲ ሓረጋት ብዘይ ክውንነት እንዳ ኣጋዋሕካ ምቕጻል ኣየዋጽእን። ኣብዚ ክፍለጥ ዘለዎ፣ ካብ ምስ ዘይተርፍ ተፈጥሮኣዊ ናይ ለውጢ ሕግታት ምግጫውን፣ ኣብ ሃገርን፣ ህዝብን ብቐሊሉ ዘይሓውን ዘይጠፍእን ጉድኣት ካብ ምምጻእ ከምኡውን ክፉእ በሰላ ካብ ምግዳፍ ዝኸፍእ ንህዝብን ሃገርን በደል የልቦን።
ተፈጥሮ ሃጓፍ ኣይጻወርን እዩ፣ ኣንታይ ድኣ ካብ ዘምጸኤ ኣምጺኡ ይመልኦ ዝባሃል ሓቂ ኣሎ። ዝናብ (ማይ) ኣንተ ዘነበ (እንተ ሃረመ) ብመጀመርያ እቲ ማይ ኮረር እንዳበለ ነቲ ኣብቲ ጽርግያ ዘሎ ጐዳጉዲ እዩ ዝመልእ። ሕጂ ድማ ንህዝና ሰፊሕ ተኽእሎን ዕድልን ሂብና ነቲ ሃጓፍና ምምላእ እዩ ዘዋጽእ፣ እንተ ድኣ ንህዝቢ ብዘይ ሓለፋታት ከይፈላለናን፣ ነዚባ፣ ንቲባ ከይበልና፣ ነቲ ብሕታዊ ቁጠባዊ ጽላትና ንኸነማዕበሎ ዘኽእል ብዘይ ጥርጥር ዕቑር ጸጋታትን ተኽእሎታትን ኣሎ። ብፍላይ ነተን ንእሽቱን ስድራቤታዊ ትካላትን ኣንዳ ኣማዕበልና፣ ዘቤታዊ ተኽእሎናን ጸጋታትናን ምዕባይ እዩ እቲ እንኮን ኣማራጺ ኣልቦ ስጉምቲ። ዳግማይ ምፍጣር እቲ ነብሪ፥ ድግማ ዓርሞሾሻዊ ምዕባለ ሲንጋፖር ኣብ ኤርትራ ዘይድገመሉ ምኽንያት የልቦን። እታ ሓባሪት ኮምፓስና ጥራይ ነተዓራርያን። ናብ ንቡር ክውንነት ነማእዝና።
ዳሕራይ ድማ ከምቲ ኣብ ኩለን ሃገራት ክግበር ዝድለ፣ ኣጋይሽና (ናብ ዓድና ቁጠባዊን ሞያውን ወፍሪ ክገብሩ ዝመጹ ሰብ ሃብትን ፍልጠትን) ድማ በቲ ሕግታትና ስርዓትናን ዝጠልቦ መቓን ብህርፋን ንቀበል። መጺኻለይዶ፣ መጺኻለይዶ ክቕበለካ፣ ኣብዚ ለምለም ዳስና ሰቲ ረገጸ፣ እንዳበልና ብዘወናውን መስሕብ ነቲ ዘውፍር በዓል ዓቕሚ ንቀበሎ። ከምኡ እዩ ኔሩ እቲ ባህልናን፣ ክብርታትናን ማዕበያናን ብጡርኑፍ ከምህዝቢ። ነዚ ንኽንገብር ኣንተ ዘይኪእልና ወይውን እንተድኣ ተዳናጒና ግና ኣቲ ኣማራጺ ፍሉጥ እዩ። ከምቲ ኣብላዕሊ ዝጠቐስኩዎ ክደግማ፣ ጊልያን፣ ተቐባል ርፍራፍ ናይ ገዛእ ሃብትኻን ብመስኮት ተሰንድዩካ ምልቃም እዩ ዝኸውን። እወ፣ ካላኣይ ዜጋን ተጸባዪን ኣብ ገዛእ ዓድኻ ምዃን እዩ። ግን ንለባም ኣምተሉ ኣበይ ከይስሕቶ፣ ንዓሻ ኣንቃሓዮ ንኽፈልጦ ከምዝባሃል ንሕሰበሉ ድኣ። ዘሕዝን ተመኩሮ ኣሎ ኣብዛ ዓለምና። ናይ ደቡባዊ ኣፍሪቃ ሃገራት፣ ማእከላይን ደቡብን ኣመሪካ፣ ካለኦትውን ክንውከስ ንኽእል ኢና።
በቲ ተባዕ ቃልሲ ህዝቢ ኤርትራ ንመሰል ርእሰ ውሳኔ፣ ኤርትራ ነጻ ካብ እትኽውን እነሆ 31 ዓመታት ሓሊፉ ኣሎ። ብመንጽር ብምሉእ ሓይሉ ብናይ መንኮርኮር ፈጣን ምዕባለ ተወሃሂዱ፣ ተማላሊኡ፣ ምብሉእ ዲሞክራሲያዊ ሃዋሁው፣ ንዝምርሽ መንግስትን ህዝብን ሃገርን፣ 31 ዓመታት ቀሊል ኣይኮነን። ብዙሕ ኣድማዒ ስራሕ ክስርሓሉ ይካኣል ኢዩ ወላ ምስቶም ኣለው ተባሂሎም ዝንገሩና ብድሆታትውን እንተኾነ እውን። እኹላትን ውድዓውያንን ዝኾኑ ተሞኩሮታት ኣብዛ ዓለምና ኣለው። ንሶም ክዕወትሉ ዝኸኣሉ ድማ፣ በተኣምር ዘይኮነስ ብዝሓንጸጽዎን ብዘማሓደርዎን ብዘተግበርዎን ወፍርታትን፣ ነቲ ዘለዎም ዓቕምን ትሕዝቶን ጸጋታትን በቲ ዝለዓለ ብቕዓት ጌገኦም እንዳኣረሙ ምስ ህዝቦም ኢህን ሚሂን እንዳተባህሉ፣ ሰለ ዝተጠቕምሉን ኢዩ። ብዝላዓለን ዝማዕበለን ዓቐን ንህዝቦም ነንሕድሕዱ ከም ዝማሃሃርን ከም ዝስልጥንን ስለ ዝገበሩ እውን ኢዩ። ከምኡውን ንጡፍ ናይ ሓፋሽ ተሳታፍነት ኣብ ኩሉ መዳያዊ ዕማማት ስለ ዘውሓሱ እዩ። ነቲ ናይ መንእሰይ ወለዶ ዓቕሚ ንምዕባይ እውን ብዙሕ ጻዕርን ሰብኣዊ ወፍርን ስለ ዝገበሩ ኢዩ። ካብ ኩሉ ብዝበለጸ ድማ ንቐጻሊ ቁጠባዊ ዕብየትን ምዕባለን ኣገዳስነት ናይ ናኣሽቱን ስድራ-ቤታውያን ትካላት ዕዙዝን ልዑልን ኣተኩሮ ሂቦም ስለ ዝሰርሑሉን ዝተዓውትሉን ኢዩ። እተን ንኣሽቱን ስድራ-ቤታውያንን ትካላት ኣብ ዝለዓለ ብርኪ በጺሔንስ መለለዪ ኣንዱስትራያዊ ሓያልነት ናይዘን ተዓወቲ ሃገራት ኣብ ምዃን በጺሔን ገናውን ይበጽሓ ኣለዋ።
ከም በዓል ጀርመን፣ ኮረያ ሩዋንዳ፣ ካምቦድያ፣ ቬትናም ዝኣመሰላ ሃገራት ገሊኤን ካብ 85% ፍጹም ዕንወት (ካልእይ ውግእ ዓለምን ከቢድ ውግእ ሓውሲ ዴሴት ኮረያ) ገሊኤን ድማ ካብ ፍጹም ብርሰትን ዓውዲ ኩናት ናይ ተተፋናኒ ኣታሓሳስባታት (ideology) ኮይነን ዝነበራ እየን። ብዝተኸተለኦ ስልጡን፣ ተዓጻጻፊን፣ ፖሊቲካዊ ብልሓትን፣ ማሃዛዊ ትካላዊ ኣሳራርሓን፣ መንግስታዊ ምሕደራን እነሆ ናይ ዝገበረኦ ጻዕሪ ፍረ ጻመአን ረኺበንን፣ ብቐጻሊኣብ ምርካብን ኣለዋ። ንኤርትራ ድማ ካብዚ ዘለናዮ ዘይክውንነታዊ ህሞት፣ ናብ ውድዓዊ ክውንነት ለዊጥና ንዔአን ነምስላ ነዛ ከም ኩሕለይቲ መርዓት ተበሃጊት ሃገርና። መሊሰ ክደግማ፣ ንህዝቡን ሃገሩን ዝፈቱ ሰብ፣ ንህዝቡ ዝሓሊ ውላድ ሃገር፣ ን ኩሉ መዳያዊንን ዲሞክራሲያውን ምዕባላ ህዝቢ ኤርትራ ክዕጠቕን ብግብሪ ክጽዕትን እዩ ዘለዎ። ካብዚ ወጻኢ ዕዳ ህዝብን ሃገርን ምዃን እዩ። ብኣፍን ዋልታን ጭማራን ሒዝካ ብፍላጥ ኮነ፣ ብዘይ ፍላጥ፣ ወይ ድማ ንግዚያዊ ረብሓን ኣነ እበልጽ፣ ኣነ እዬ ብዓል ጊዜ እንዳበልካ ኣይኮነን። ንሱ እሞ ክንደይ ሃገራት ዘየኽሰረ። እቲ ክንገብሮ ዘለና ድማ ኣብ ተግባር ብዝከእል ምንጣፍ እዩ።
4. መደምደምታ
ኣብዚ ከተሓሳስቦ ዝደሊ ድማ እቶም ብውድዓዊ ስትራተጂካዊ ቅርጽን ትሕዝቶን ተሰሪቶም፣ ብዕቱብ ክፍለጡን፣ ክልለዩን ክግለጹን፣ ዘለዎም ኣስተብህሎ ክግበረሎም ከምዝግባእ እዩ። ውድዓውያንን፣ ክውንነታውያንን ሓቅታትን፣ ጭብጢታትን፣ ዛዕባታትን ኣብኩሉ ህሞትን፣ ኣጋጣምን ኣለው። ነዚኦም ብቅርጽን ትንተናን (Contents and form) መቓን ምእንቲ ክምዘኑ ኣቲ ብኣድላይነት ዘምጽኡዎ ስትራተጂካዊ ጥቕምን ጉድኣትን ክፍተሽ ይግባእ። ነዚ ዘይምትንካፍ ማለት ድማ ካብ ሃገራዊ ናይ ሕዝቢ ሓላፍነት ምህዳምን ወይ ድማ ምጥላምን ማለት እዩ። ብፍላይ ክስትውዓል ዝግበኦ ድማ፣ ብድሕረይ ሳዕሪ ኣይትብቆላ ዝብል ኣዕናዊ ኣታሓሳስባ ናብ ቅድሚት ምምጻእ እዩ። እዚ ድማ፣ ስጋብ ክንደይ ንህዝብን ሃገርን ኣጽናትን ኣዕናውን ምዃኑ ኣብ ናይ ሓፋሽ ህዝቢ ተረድኦን ፍልጠትን ንኽሰርጽ ይድለ። እዚ ድማ ሓፋሽ ከይጋገ ኣንጻር ናይ ነዊሕ ዝጠመተ ረብሕኡ፣ ብጊዚያዊ ሃልክን፣ ስምዒትን ኣብ ዋጋ ዕዳጋ ከየእቱ ብፍላይ በቶም ዝምልከቶም ቀለስቲ ዝባሃሉ ሰብ ብቕዓትን ተኽእሎን ደቂ ህዝቢ ብቐጻሊ ክሕሰበሉ ኣለዎም።
እምበእርከስ በቶም ዛጊት ዘሎው ዓቕምታትን፣ ጸጋታትን ተኽእሎታትን ተማእኪሎም ክትግበሩን ክዕመሙን ዝግበኦም ናይ ማሕበረ-ቁጠባዊ መሰረታት (foundations) ክንብል ከለና እንታይ ማለትና እዩ? ብሓጺሩ ንሓፋሽ ህዝቢ ነሔይሎ፣ ነቲ ዓርሞሸሽ ዕቑር ኩሉ መድያዊ ዓቕምታት ሓፋሽ ውጺኢታዊ ጽልውኡ ንጠቐመሉ ማለት እዩ። ሃገርን ህዝብን ብዘይ እዚ ዕቑር ጸጋን ክእለትን ክምዕብሉ ኣይክእሉን እዮም። ወላ ብሃውሪ ዝፈከርና እንተፈከርና፣ ካብ መንደላይ ሓሊፍና ንጉስ ኮብራ ኢና እንዳበልና ህዝቢ እንተኣስከርና እውን እንተኾነ። እዚ ባሕረ መኽዘን ዕቑር ጸጋን ተኽእሎን ብዝግባእ ክተሓዙን ንዝያዳ ጥቕሚ ሃገር ብዘደንፍዕን ዘሕይልን ብልሓታትን ቅድታትን ንኽህነጹ መኣዲ ምፍጣርን ምውዳድን ግድነታዊ እዩ። ብኸምዚ ተግባራዊን፣ ክልሰ ሓሳባውን ሞያን ስነፍልጠትን ክጥረ ይግባእ፣ ንሱ ስለዘዋጽእ።
ነዚ ዕቑር ጸጋን ተኽእሎን ንናቱ ሓይልን ዝናን፣ ንሕሱም ውልቀ መላኽነት ከውዕሎ ዝህቅን በዓል ሓይሊ ግን ጽባሕ ንጉሆ እቲ ዕንወት ኣብቲ ውጹዕ ተበዳሊ ሓፋሽ ጥራይ ዘይኮነ ዝድረት፣ ንዕኡ ነቲ ተበላጻይን ገባታይን እውን እዩ ብሕሱም ዝልብልቦ። ንጊዜኡ ስልጣን ኣለኒ፣ ሓይሊ ኣለኒ፣ ብሒም ዝበለ ይተሓጎም እንዳበለ ዝህድድን ንህዝቢ ዘዕኑን ድማ ውዒሉ ሓዲሩ ዋጋ ክፉእ ተግባሩ ከምዝፍደ ፍሉጥ እዩ። ናይ ጊዜ ሕቶ ጥራይ እዩ። ነዞም ነማሓድረኩም ኣለና ዝብሉና ዘለው ሰባት ድማ ብትሕትና ብኸምዚ ከነዘኻኽሮም ግዴታና እዩ። ሓፋሽ በቲ ዝድለ ስፍሓትን ዕምቈትን ዘየሳተፈ መንግስታዊ ምሕደራ ዕዳ ሃገር እዩ። ንግዚኡ ኩሉ ገቢትካ ንሓፋሽ ህዝቢ ክትዕምጽጽ፣ ክተደንቁር፣ ከተዕሹ፣ ከተታልል፣ ክትፈላሊ፣ ክትእስር፣ ወዘተ ትኽእል ኢኻ። እቲ ውጽኢቱ ግን ፍሉጥ እዩ፣ ናይ ሃገርን ህዝብ ጥፍሽና (bankcraptcy) ምስቲ ኣዝዩ ዘሕዝን ጉድኣቱን ምምጻእ እዩ። ንመን እዩ እሞ ክምሕር?
ኣብዚ ነቲ ዝምልከቶ ከተሓሳስቦ ዝደሊ ድማ እዚ እዩ። ክልተ ምርጫታት ኢየን ኣብ ቅድሜና ተገቲረን ዘለዋ። እዚአን ድማ፡ ወይ ነቲ ዝመጽእ ወለዶ ዝጠቅም ስራሕን ተመኩሮን ገዲፍካ ብሕጊ ተፈጥሮ ምሕላፍ ወይ ድማ ብድሕረይ ሳዕሪ ኣይትብቆላ ዝሕመረቱ ሕማቕን ሃሳይን ኣዕናውን ሓድጊ ገዲፍካ ምሕላፍ። ንህዝቡ እሓልን እፈቱን ዝብል ናይ መንግስታዊ ምሕደራ መሪሕነት፣ ነታ ቀዳመይቲ ህዝባዊት ምርጫ ኢዩ ዝደሊ። ግን ድልየትን ክውንነትን ነንበይኖም ክኾኑ የብሎምን። ክሳነዩ ኣለዎም። ዝምልከቶ ኩሉ ነዚ ብዕቱብ ክሓስበሉ እላቦ። ተስፋይን ምንዮተይ ድማ ምእንቲ እቲ መንእሰይ ወለዶ እቲ ዘይንቡር ናብ ንቡር ክምለስ ከምዘለዎ ጸቒጠ ምትሕስሳብ እዩ። ሃገርን ህዝብን ምፍታው ድማ በዚ ዕቱብነት ኢዩ ዝምዘን።
ቀጻሊ ውግእ፣ ዕንወት፣ ድኽነት፣ ስደት፣ ጥፍኣት ይፈጥር። ቅድሚ ሽዱሽተ ወርሒ፣ ወይ ዓመት፣ ወዘተ፣ ውልዕ ውልዕ ዝብላ ዝነበራ ከም በዓል ዩክረይን ዝእመሰላ ሃገራት እንታይ ኮይነን ኣለዋ። 600 ኪሎ ሜትር ምስዝዳወበና ህዝቢ ትግራይ ተተፋኒናስ ከመይ ጌርና ኢና ክንስልጥን ንሓስብ። እዚ ክውንነት ድዩ? ህዝቢ ክጠፍእ ይኽእል ድዩ? ነባራዊ ታሪኽና እሞ ንፈትሾ። ጽልኢ ካብ ምዝራእ፣ ናብ ንቡር ኩነተ ኣእምሮ ንመለስ። ናይ ጽልኢ ዕንደራ ረመጽ ድማ እቲ ሓፋሽ ህዝቢ እዩ ክጸሮ ዝግደድ እሞ፣ እቶም ለባማት ኤርትራውያን ይሕሰብሉ ጽባሕ ዘይኮነስ ሕጂ። ነገራት ክለዋወጥ ጊዜ ኣይወስድን እዩ። ነቲ እትደልዮን ብዘሌቐታ እትዕወተሉ ዘኽእለካ ናይ ሓባራዊ ህዝባዊ ረብሓታት ዝሕመረቱ፣ ኣገባባትን ኣማራጺታት ስለ ዘሎስ ጸማም ሓደ ደርፉ ዘይምዃን።
ከምቲ ኣቶም ክቡር ደቡብ ኣፍሪቃዊ በዓል ናይ ሰላም ኖቬል ተሸላሚ ተቓላሳይ ኣቡነ ደዝሞንድ ቱቱ ኣብ ሩዋንዳ ምስበጽሑ ዝበሉዎ እጠቕስ “ህዝብታትን፣ ዓሌታትን፣ ፖለቲካዊ ሓይልታትን ኣነ እበልጽ፣ ኣነባ እንዳበሉ ሓደ ኣብ ልዕሊ ሓደ እንዳተዳራረቡ ኣብ መጨረሻን መዕለቢ ዘይብሉ መከራን ጥፍኣትን እዮም ንህዝብታትቶም ዘትርፉሉ” ኢሎም። ብሓቂ ንለባም ኣምተሉ ኣበይ ከይስሕቶ፣ ንዓሻውን ኣጥቢቕካ ንገሮ ክስወጦ (ክርደኦ) እዩ። እቲ ንቀጻልነትን ምዕባለን ስውድናን ህዝቢ ኤርትራ ዝሓስብ፣ ሓቀኛን ለባምን ሃገራዊ፣ ነዚ ንርእዮ ዘለና ናይ ስነ ኣእሙራዊ ንድየት ዘምጸኦ ሓጎጽጎጽን ፕሮፖጋንድዊ ዕብላኸ፣ ዋእ፣ ከመይ እዩ እዚ ነገር እንዳበለ ብንጹህ ኣእምሮኡን፣ ብልበ ብርሃኑን ከስተንትኖ ንዕኡ አገድፈሉ።
እንደገና ኣብዚ ብኽልተ ሕንጻጽ ሓንጺጸ ክብሎ ዝደሊ ድማ፣ ነቲ ሓፋሽ ህዝቢ ብፍላይ ነቲ ብዙሕ እንጽበዮ መንእሰይ ወለዶ ከምዚ ኢኻ፣ ከምቲ ኢኻ፣ ሰማይ ክትሕንፍጥ ትኽእል ኢኻ፣ ፍሉይ ኢኻ፣ ኩሉ እትኽእል ጸሊም መልኣኽ ኢኻ፣ ወዘተ፣ እንዳበልካ ብዳንኬራን፣ ፕሮፖጋንዳን፣ ታህዲዳትን ወዛል ቃላታትን ኣንዳተጠቐምካ ዝግበር ዘሎ ናይዚ እዋን እዚ ፍሉይ ዘይውድዓዊን ዘይክውንነታዊን፣ መጠኑ ዝሓለፈን ዘመተ ዘምጸኦ ዘይሓላፍነታዊ ተግባርን መዘዙን እዩ።
እቲ ዘገርም ድማ ሃገራዊ ፈስቲቫል ክባሃል ከሎስ ንጽል ዓላማ (monolotic objective) ጥራይ ድዩ ዘለዎ? ሃገራዊ ፈስቲቫላት ክባሃል ከሎስ፣ ህዝቢ ኣብ ምዕባለ መበቆል ሃገሩ ዘሎ ኩነታት ክፈልጥ፣ ዝተፋላለዩ ውልቀ ሰባትን ውዱባትን ዝተፋላለየ ኣታሓሳስበኦም ዝማያየጥሉ፣ ብክኢላታት ብኸመይ ከም ዝሕግዝን ዘበርክትን ኣፍልጦን ኣስተምህሮን ምሃብ፣ ናይ ባህሊታትን፣ ናይ ወፍሪ ዕድላት ብዝምልከቶም ኪኢላታት ምፍላጥን ምልላይን፣ ወዘተ፣ ወዘተ እዩ። ጌርና ዝባሃል እንተኾይኑ ኣይምጥንን እዩ ከምዝተዓዘብናዮ። ግን ካብ ተጀሚሩ ስጋብ ዝውዳእ ኣብ ነባሪ ጽልኢ ንምዝራእ ዘይተኣደነ ናይ ህዝቢ ሃብትን ጸጋን ኣፍሲስካ ሆ ምባልስ እንታይ ክባሃል ይካኣል? እቲ ውጽኢቱኸ እንታይ ዓይነት ንድየትን ነባሪ ቅርሕንቲ እዩ ከኸትል? ካብ ኩሉ ዘሳቕቕ ድማ ናይ ክቱርን ዘላቕን ጽልኢ ናይ ምስዋር መናውራታት፣ ንለፍሊፎም ሓደርቲ ዓዲምካን ኣምጺኢካ፣ ኣብቲ ብዙሕ ቁምነገር ክግበረሉ ዝግባእ ህዝባዊ ፈስቲቫላት ኣብ ሞንጎ ናይ ቀረባ ጎረቤት ህዝብታት መርዚ ምዝራእሲ ምስ ምንታይ ይቑጸር? እቲ ለባም ህዝቢ ኤርትራ እውን ይዕዘብ እዩ ዘሎ። ዋእ፣ ኣዚ ከም ናይዚ ሎሚ ድንቁርናን ጽላለን ከም ፍሉይ ህሞት ተቖጺሩ ዝዝከረሉን ዝሕፈረሉን ዝጠዓሰሉን ጊዜ ከምዝመጽእ ርጉጽ እዩ። ሽዑ እንታይ ሽም ኢና ከነውጻኣሉ? እንድዒ,………., ኣብ ታሪኽና፣ ዘበነ ኣካሒዳ፣ ዘበነ ትሪፑሊ፣ ግዝኣተ ትሩኪ፣ ዘበነ ውቤ፣ ዘበነ ኣንበጣ፣ ዘበነ እዚ፣ ዘበነ እቲ ዝባሃሉ ፍሉያት ናይ ዘይጽቡቕ ፍጻሜታት ኣስማት ኣለው። ነዚ ናይሎሚ ህሞትከ እንታይ ሽም ኮን ከነውጻኣሉ ኢና? ነሕቶ ክትምልስዎ ንዓኹም እገድፈልኩም።
መወከሲ ሓበሬታ (References)
Abisuga-Oyekunle, O. A., Patra, S. K., & Muchie, M. (2020). SMEs in Sustainable Development: Their Role in Poverty Reduction and Employment Generation in Sub-Saharan Africa. African Journal of Science, Technology, Innovation and Development, 12(4), 405-419.
Abor, J., & Quartey, P. (2010). Issues in SME Development in Ghana and South Africa. International Research Journal of Finance and Economics, 39(6), 215-228.
Acs, Z. J., Desai, S., & Hessels, J. (2008). Entrepreneurship, Economic Development and Institutions. Small Business Economics, 31(3), 219-234.
African Research Bulletin (1996). Eritrea: Birth of a Market Economy: Africa Business Research. (Feb.16- March 15, 1996) pp. 12482-83.
Bereketeab, R. (2000). Eritrea: The Making of a Nation 1890-1991 (Doctoral Dissertation, Acta Universitatis Upsaliensis).
Biziouras, N. (2013). The Genesis of the Modern Eritrean Struggle (1942–1961). The Journal of the Middle East and Africa, 4(1), 21-46.
De Waal, A. (2015). The Real Politics of the Horn of Africa: Money, War and the Business of Power. John Wiley & Sons.
Department of State, USA,( 2014), Investment Climate Statement on Eritrea, Washington, DC Gov. Publications.
Ghebremeskel, F. G., & Assefaw, B. A. (2018). Factors Influencing the Growth of Small Enterprises: a Survey of Hair Dressing Industry in Asmara, Eritrea. Journal of African Interdisciplinary Studies, 2(9), 73-85.
Hirt, N., & Mohammad, A. S. (2013). ‘Dreams Don't Come True in Eritrea’: Anomie And Family Disintegration Due to the Structural Militarisation of Society. The Journal of Modern African Studies, 51(1), 139-168.
Jerven, M., Strangio, D., & Weisdorf, J. (2021). A Case of Its Own? A Review of Italy's Colonisation of Eritrea, 1890-1941. The Journal of European Economic History, 50(1), 99-132.
Killion, T. C. (1996). The Eritrean Economy in Historical Perspective. Eritrean Studies Review, 1(1), 91-118.
Lusini, G. (2006). The Early History of Eritrea: a new perspective. Loquentes Linguis. Studi Linguistici E Orientali In Onore Di Fabrizio A. Pennacchietti, 447-54.
Mesghenna, Y. (2003). The Impact of The 1935-1941 Economic Boom on The Eritrean Labor Market. Africa: Rivista Trimestrale Di Studi E Documentazione Dell’istituto Italiano Per l’Africa E l’Oriente, 58(1), 89-100.
Porter, M. E. (2011). Competitive Advantage of Nations: Creating and Sustaining Superior Performance. Simon and Schuster.
Miner, R. (2022). The Effect Of Economic Shocks on Religious Freedom Violations: Evidence from Eritrea, Ethiopia, Nigeria, and Sudan.
Müller, T. R. (2004). ‘Now I Am Free’—Education and Human Resource Development in Eritrea: Contradictions in The Lives of Eritrean Women in Higher Education. Compare: A journal of Comparative and International education, 34(2), 215-229.
Ruggieri, R., Pozzi, M., & Ripamonti, S. (2014). Italian Family Business Cultures Involved in the Generational Change. Europe’s Journal of Psychology, 10(1), 79-103.
Stel, A. V., Carree, M., & Thurik, R. (2005). The Effect of Entrepreneurial Activity on National Economic Growth. Small Business Economics, 24(3), 311-321.
Tesfayohannes, Mengsteab, (1998), Promoting SMEs Financing as a Contribution to Industrial Deveopment-The Case of Eritrea, Postdoc, Dissertation, Alexander von Humboldt/ Bayreuth Universitate, Germany.
Weldeghiorgis, K. Y. (2004). Performance measurement practices in selected Eritrean manufacturing enterprises (Doctoral dissertation, University of the Free State).
World Bank, UNDP, (2020), Country Report: Eritrea, Washington, DC, WB Publications
Read in PDF: ብ`PDF ንምንባብ ኣብዚ ጠውቑ፦
See also Related / ምስዚ ዝተኣሳሰር ሓበሬታ፡-
- Snitna YouTube - ስኒትና ዩቱብ ቻነል።
- Snitna Network and Sinit Seminars Directory. ብ`ስኒትና ከምኡ`ውን ስኒት ዝተኻየዱ ሰሚናራት።
- Snitna FaceBook - ስኒትና ፌስቡክ።
- Sinit YouTube - ስኒት ዩቱብ ቻነል።
- ዘተ ንሓባራዊ ንቕሓት
Dialogue for Common Awareness
مجموعة الحوار للوعي المشترك
- ኣስተምህሮ፡ መስርሕ ምንዳፍ ቅዋም ኤርትራ - The Eritrean Constitution Making Process
Seminar by Dr Bereket Habte selassie. ኣስተምህሮ፡ ብ`ዶር. በረኸት ሃብተስላሰ።
- ሲምፖዝዩም ኤርትራ (Eri-Platform: 2018 - 2020)
- ዋዕላ ህንጸት ዲሞክራሲ ኣብ ኤርትራ Building Democracy in Eritrea Conference (Eritrea Focus: 2019 - 2020)
- Enough is enough! ይኣክል ምልኪ! ማዕበል ድምጺ ህዝቢ لقد طفح الكيل
- A Look Back on Eritrea’s Historic 1993 Referendum, BY FIKREJESUS AMHAZION (PhD)
ታሪኻዊ ውጽኢት ረፈረንዱም ኤርትራ 1993 ብፍቕረየሱስ ኣምሃጽዮን (ዶ/ር)) (TesfaNews APRIL 23, 2018).
- ሃገራዊ ቻርተር ኤርትራ - ኣብ 3ይ ጉባኤ ህ.ግ.ሓ.ኤ: ዝጸደቐ (ናቕፋ 10 - 16 ለካቲት 1994)።
- PFDJ NATIONAL CHARTER Adopted by the 3rd Congress of the EPLF/PFDJ Naqfa, February 10-16, 1994.
- ንዝኽሪ ግዳያት ዲክታቶሪያዊ ምሕደራ ኤርትራ። In memory of Victims of Dictatorial Administration in Eritrea.
- G-15:- ቅልዕቲ ወረቐት ናብ ህዝቢ ኤርትራ፡ ኣገደስቲ እዋናውያን ጉዳያት፡ (ኣስመራ፡ ነሓሰ 3፡ 2001)
- G-15:-Open Letter To The People of Eritrea (Asmara, August 3, 2001)
- G-15:-ቅሉዕ መልእኽቲ ናብ ኩሎም ኣባላት ህግደፍ
- G-15:-Open Letter to All PFDJ Members (Audio) ቅሉዕ መልእኽቲ ናብ ኩሎም ኣባላት ህግደፍ (ብድምጺ)
- G-15:-Open Letter to All PFDJ Members
- GI: ህጹጽ ጻውዒት ንኹሎም ኣብ መላእ ኵርናዓት ዓለም ዝርከቡ ኤርትራውያን። An Urgent Call to All Eritreans Worldwide. المبادرة العالمية لتمكين الحركة الشعبية الاريترية
- ድምጽና (Our Voice)
- መደብ ንጋባእ ENGAGE ERITREA!
- Advice for All Eritreans ምኽሪ ንኹሎም ኤርትራውያን
- Human Rights in Eritrea / ኩነታት ሰብኣዊ መሰላት ኣብ ኤርትራ፡
- UN - Commission of inquiry on Eritrea / ናይ ውሕሃ መርማሪት ኮሚሽን ሰብኣዊ መሰላት ኤርትራ፡
- Mike Smith / ሚስተር ማይክ ስሚዝ፡ ኣቦ ወንበር መርማሪት ኮሚሽን ሰብኣዊ መሰላት ኤርትራ፡
- Also see: "UN - COI on Eritrea / ናይ ውሕሃ መርማሪት ኮሚሽን ሰብኣዊ መሰላት ኤርትራ፡
- UN COMMISSION OF INQUIRY ERITREA (COI-ERITREA) And POPULAR RESPONSES
- ጸብጻብ መርማሪት ኮሚሽን ሰብኣዊ መሰላት ኤርትራ፡ ህዝባዊ ግብረ-መልሲን
- ጸብጻብ መርማሪት ኮምሽን ኵነታት ሰብኣዊ መሰላት ኣብ ኤርትራ – ዘይወግዓዊ ትርጉም (ብትግርኛ)


text:
እቲ ሕጊ መጀመርያ አብ ወርሒ ታህሳስ ዝቐረበ ኽኸውን ከሎ አብ ዶባት ንስደተኛታት ምፍታሽን ክሳብ 437 ዶላር ብገንዘብ ወይ ዋጋ ዘለዎም ኣቕሑ ጥራይ ክሕዙ ዘፍቕድ’ዩ።
ብዛዕባ እቲ ሕጊ መብርሂ ዝሃቡ ሚኒስትር ጉዳይ ስደተኛታት ደኒማርክ እዚ ሕጊ ሰበ-ስልጣን እታ ሃገር ንዑቕባ ዝሓቱ ፍልሰተኛታትን ስደተኛታትን ኣቑሑቶም ኮነ ክዳውንቶም ክፍትሹ ፍቃድ ዝህብ ኮይኑ ብዘይ ፍቓድ አብታ ሃገር ንዝጸንሑሉ ጊዜ ድማ ገንዘብ ክከፍሉ እንተዘይኾኑ ካልእ ንብረት እቶም ፍልሰተኛታት ክወርሱ ዝብል ምኳኑ ሓቢሮም።
እዚ ሕጊ’ዚ ድሕሪ ምውጽኡ ትኩረት ዓለም-ለኸ ማሕበረሰብ ዝሰሐበ ክኸውን ከሎ ምስ ናይ ናዚ- ጀርመን እዋን ዘወዳደርዎ’ውን ኣይተሳእኑን።
ናይ ሕ/ሃ ትካል ስደተኛታት (UNHCR) በወገኑ ነቲ ብደኒማርክ ዝቀረበ ሕጊ ብምንጻግ እቲ ሕጊ ፍርሒ ዘነግስ፡ ጽልኢ ወጻእተኛታት (xenophobia) ዘስዕብ ንዝያዳ ፍልሰት ምስፍሕፋሕ ዝዕድምን ንስደተኛታት አብ ዝከፍአ ናይ ሂወት ሓደጋ ዘእትው’ዩ ክብል ገሊጽዎ’ሎ።
ምሉእ ትሕዝቶ አብዚ ምስማዕ ይኸአል።


text:
ብዋሕዲ ሞያውያን ሓካይም ኣብ መዋጥር ዝርከብ መንግስቲ ኤርትራ፣ ካብ ኩባ ናይ ሞያውያን ሓገዝ ይሓትት ምህላዉ ምንጭታት ሬድዮ ኤረና ካብ ሚኒስትሪ ጥዕና ሓቢሮም።
በብግዜኡ ኣብ ውሽጢ ኤርትራ ብሞያ ሕክምና ዝምሃሩን ዝስልጥኑን ዜጋታት እኳ እንተለዉ፣ ካብቲ ዝምሃርን ዝስልጥንን ናብ ስደት ዘምርሕ ዘሎ ሞያዊ ዓቕሚ ብምዝያዱ’ዩ መንግስቲ ኤርትራ ሓገዝ ኩባ ዝሓትት ዘሎ።
ነዚ ንምስላጥ ድማ ሓደ ልኡኽ መንግስቲ ኤርትራ ናብ ኩባ ከምርሕ ምዃኑ እቲ ዝተወከስናዮ ምንጪ ገሊጹ።
ኣብ ከም በዓል ኦሮታን ሰምበልን ዘሎ ዘመናዊ መሳርሒታት ሕክምና ኤክስረይን መጥባሕትን፣ ልዑል ሞያዊ ዓቕሚ ዘለዎም ሓካይም ከምዘድልይዎ ዝሓበረ እቲ ምንጪ፣ ብዛዕባ’ቲ መሳርሒታት ክስልጥኑ ናብ ኢጣልያ ዝተላእኩ ብርክት ዝበሉ ሓካይም’ውን ከምዘይተመልሱ ኣፍሊጡ።
ብሰንኪ ዋሕዚ ሞያውያን ሓካይም ናብ ስደት ከቢድ ሃጓፋት ዘጋጥሞ ዘሎ ሆስፒታላትን ኣብያተ ሕክምናን፣ ብኩባውያን ሓካይም ንምትክኡ ድማ ምስ ኩባ ኣቐዲሙ ዝርርብ ከምእተጀመረ ይንገር።
ካብ 2006 ዓመት ምሕረት ንደሓር ኣማኢት ኩባውያን ሓካይም ናብ ኤርትራ ከምዝኣተዉ ዝፍለጥ ኮይኑ፣ ድሕሪ ናይ ክልተ ዓምታት ኣገልግሎታት መብዛሕትኦም ናብ ዓዶም ተመሊሶም’ዮም።
እዚ ከምዚ’ሉ እንከሎ፣ ኣብ ኤርትራ ዋሕዲ መሰረታዊ መድሃኒታት ይገንን ምህላዉ ተሓቢሩ።
እዚ በብእዋኑ ክረአ ዝጸንሐ ዋሕዲ መሰረታውያን መድሃኒታት ኣብዚ እዋን እዚ ኣመና ገኒኑ ብምህላዉ፣ መንግስቲ ኤርትራ ካብ ሱዳን መድሃኒት ክሽምት ከምዝጀመረ ይጥቐስ።
ንውሽጣዊ ሃልኪ መድሃኒታት ክትሽፍንያ ዝብሃለላ ዝነበረት ኣብ ከረን ዝተደኮነት ፋብሪካ መፍረ መድሃኒት ኣዘል’ውን ስእነት ናይ ወጻኢ ሸርፊ ብዘስዓቦ ዋሕዲ ቀመማት ከምቲ ዝድለ ተፍሪ ከምዘየላ ኣቐዲሙ ክሕበር ጸኒሑ’ዩ።


text:
Radio Erena: 01 May 2018
ወከል ባይቶ ኣመሪካ ኣብ ሱዳን ምብጻሕ ከምዘካየደ ማዕከናት ዜና ሓቢረን።
እቲ ብሉዊ ቪሰንት ጉተረዝ ዝተመርሐ ወኪል ባይቶ ኣመሪካ፣ ናይ ሰለስተ መዓልታት ምብጻሕ ንምፍጻም ብሰንበት 29 ሚያዝያ ናብ ካርቱም ድሕሪ ምእታው ምስ ቀዳማይ ሚኒስተር በክሪ ሓሰን ሳልሕ፣ ካልኦት ሰበ ስልጣንን ተቓወምቲ ወገናትን እታ ሃገር ተዘራሪቡ።
ወኪል ባይቶ ኣመሪካ ናብ ካርቱም ዝበጽሕ ዘሎ፣ ድሕሪ’ቲ ኣመሪካ ንልዕሊ 20 ዓመታት ኣብ ልዕሊ ሱዳን ዘንበረቶ እገዳ ምልዓላ ንፈለማ እዋን’ዩ።
ዕላማ ዑደት እቲ ወኪል፣ ኣብ መንጎ ዋሽንግቶንን ካርቱምን ንዘሎ ልሕሉሕ ዝምድና ብዝሓሸ ክጽገነሉ ዝኽእል ዕድላት ንምንዳይ ምዃኑ ተገሊጹ።
እቲ ልኡኽ ብዕድመ መንግስቲ ሱዳን’ዩ ናብ ካርቱም በጺሑ።
ኣፈኛ ባይቶ ሱዳን ኢብራሂም ኣሕመድ ዑመር ኣብ ዝሃቦ መግለጺ፣ ሱዳን ንልኡኽ ኣመሪካ ዝዓደመትሉ ምኽንያት፣ ንዘሎ ምዕባለታት ሱዳን ብኣካል ንኽዕዘብ ምዃኑ ጠቒሱ።
ምስ ወኪልቲ ባይቶ ኣመሪካ ናብ ሱዳን ዝበጽሐ ተሓጋጋዚ ጸሓፊ ክፍሊ ትሬዠሪ፣ ማርሻል ብሊንግስሊያ፣ ኣብ መንጎ ሱዳንን ኣመሪካን ናይ ባንክታት ስምምዕ ንኸይካየድ ዝኽልክል ዝኾነ እገዳታት ከምዘየለ ኣብቲ ኣጋጣሚ ገሊጹ።
======================


text:
ኣብ ኢኳቶርያል ጊኒ ንዋዕላ ሕብረት ኣፍሪቃ ዝገየሹ መራሕቲ ኢትዮዽያን ግብፅን ተራኺቦም ከምዝተዘራረቡ ተገሊፁ።
ኣማኻሪ ቀ/ሚ ኢትዮዽያ ዝኾኑ ኣቶ ጌታቸው ረዳ ንቪኦኤ ኣብ ዝሃብዎ ቃለ-መጠይቅ፣ክልቲኦም መራሕቲ ኣብ ጉዳይ ግድብ ህዳሴን ካልኦት ኣጀንዳታትን ሰፊሕ ልዝብ ኣካይዶም፣እንተኾነ ዝተበፅሐ ሓድሽ ስምምዕነት የለን።ክልቲኦም ወገናት፣ሪኢቶ ናይ‘ቲ ካልእ ወገን ንምስማዕ ኪኢሎም‘ምበር ዝበፅሕዎ ስምምዕነት የለን ኢሎም።
ኣብ ጉዳይ ህንፀት ግድብ ህዳሴ ሓድሽ ሓባራዊ ኮሚቴ ምቋም ዝብል ዝተበፅሐ ስምምዕነት‘ውን የለን ኢሎም ኣቶ ጌታቸው ረዳ።እቲ ኣጀንዳ ተላዒሉ ነይሩ ዝበሉ እቶም ኣማኻሪ ቀ/ሚ፣ግብፂ ናብ‘ቲ ዝተሓሰመቶ ኣኼባ ሰለስተ ሃገራት(ኢትዮዽያ፣ ሱዳን፣ግብፂ) ንክትምለስ ኣብ ስምምዕነት ከምዝተበፅሐ ጠቂሶም።
ፕረዚደንት ኣል ሲሲ ኣኼባ ሰለስተ ሃገራት ክጅምር ኣለዎ ዝብል መርገፂ ከምዘንፀባረቁ‘ውን ኣቶ ጌታቸው ረዳ ገሊፆም።


text:
መሰላት ቆልዑ
ናይ መጠረሽታ ዝተሓደሰሉ፡ 17 8 2021
እዚ ጽሑፍ ብዛዕባ መሰላት ቈልዑ እዩ። ኣብ ውግእ ዝዓበዩ ቈልዑ፡ ክሰርሑ ዘለዎም ቈልዑን ናብ ቤት ትምህርቲ ክኸዱ ዘይፍቀደሎምን ቈልዑ ኣለዉ። ከምኡ’ውን ዝግደሱሎም ዓቢ ሰብ ዘይብሎም ቈልዑ፡ ዝውቅዑ ቈልዑን ዝብላዕ ዘይብሎም ቈልዑን ኣለዉ። ው. ሕ. ሃ. ንቘልዑን መሰሎምን ንምሕላው፡ ብዛዕባ ውዕል መሰላት ቈልዑ ስምምዕ ገይሩ። እዚ ውዕል መሰላት ቈልዑ ተባሂሉ ይጽዋዕ።
ንኣብነት ብዛዕባ ውዕል መሰላት ቈልዑን ሕጊ ሽወደን ንቘልዑ ብኸመይ ከም ዝከላኸለሎምን ከተንብብ ክትክእል ኢኻ። ከምኡ’ውን ብዛዕባ ንጥቕሚ ቈልዓ ዝዓያ ውድባት ከተንብብ ክትክእል ኢኻ።
ውዕል መሰላት ቈልዑ
ውዕል መሰላት ቈልዑ ንዅሎም ቈልዑ ሰብኣዊ መሰሎም ንኸረጋግጸሎም ተባሂሉ ዘሎ እዩ። ቈልዑ ሰብኣዊ መሰላቶም ንኽኽበር ብፍሉይ ኣብ ዓበይቲ እዮም ዝምርኰሱ። እዚ፡ ኣብ ተነቃፊ ዅነታት እዮም ዝነብሩ ማለት እዩ። ኣብቲ ውዕል ኵሎም ቈልዑ ነብሶም ዝኸኣሉ ውልቀ ሰባትን ናይ ገዛእ ርእሶም መሰላት ዘለዎም ምዃኖምን ሰፊርሩ ኣሎ።
እቲ ውዕል መሰላት ቈልዑ፡ ነቲ ውልቂ ቈልዓ እውን የጕልሖ እዩ። ቈልዑ ውልቀ - ሰባት እዮም፡ ናይ ውልቂ ድሌትን ተገዳስነትን ኣረኣእያን ዘለዎም እዮም።
ውዕል መሰላት ቈልዑ ንዅሎም ቈልዑ ክሳዕ 18 ዓመት ዝመልኡ ዝምልከቶም መሰላት ዝሓዘ እዩ። እዞም መሰላት ንኣብነት ብዛዕባ ንቘልዑ ካብ ውግእን ካብ ንመጥቃዕቲ ምቅላዕን ንኽከላከልሎም እዮም። እዞም መሰላት ብዛዕባ ናይ ቈልዑ ውልቃዊ ህይወት እውን እዮም። እዚ፡ ንኣብነት ቈልዑ ምስ ኣዕሩኽቶም ናይ ገዛእ ርእሶም ምይይጥ ክገብሩ ወይ ዓበይቲ ዘየንብብዎ መዝገበ-ዕለት ክጽሕፉ መሰል ኣለዎም ማለት እዩ።
እቲ ውዕል ሕግታት እውን ዝሓዘ እዩ። እታ ነቲ ውዕል ዝፈረመትሉ ሃገር ነቲ ሕግታት ንኽትስዕቦ ትመባጻዕ እያ። ሽወደንን ዳርጋ ኵለን ኣብ ዓለም ዝርከባ ካልኦት ሃገራትን ነቲ ውዕል መሰላት ቈልዑ ንኽስዕብኦ ተሰማሚዐን እየን። ውዕል መሰላት ቈልዑ ኣብ ሽወደን ሕጊ እውን እዩ።
ውዕል መሰላት ቈልዑ ካብ 1989 ኣትሒዙ ከገልግል ዝጸንሐ እዩ። ሽወደን ብ1990 ነቲ ውዕል ፈሪማትሉ። ይኹን'ምበር ቅድሚኡ እውን ንመሰላት ቈልዑ ትጽዕር ነይራ እያ። ንኣብነት ብ1950 መማህራን ንተመሃሮኦም ከይወቕዕዎም ተኸልከሉ። ብ1979 ወለድን ኣዝማድን ንደቆም ከይወቕዕዎም ተኸልከሉ። ካብቲ ግዜ እቲ ኣትሒዙ ኣብ ልዕሊ ቈልዑ ዝወርድ ኵሉ ዓመጽ ተኸልኪሉ እዩ።
መሰረታውያን ሕግታት ናይ ውዕል መሰላት ቈልዑ
ውዕል መሰላት ቈልዑ 54 ብዓንቀጻት ዝጽውዑ ሕግታት ዝሓዘ እዩ። ኵለን ዓንቀጻት ብማዕረ ኣገዳስነት እኳ እንተሃለወን፡ ነተን ካልኦት ዓንቀጻት ከነንብበ ከለና ክንዝክረንን ቀየስትን ዝኾና ኣርባዕተ ዓንቀጻት ግን ኣለዋ።
እዘን ኣርባዕተ ዓንቀጻት፡ መሰረታውያን ሕግታት ናይ ውዕል መሰላት ቈልዑ እየን።
- ዓንቀጽ 2 ኵሎም ቈልዑ ማዕረ ክብሪ ከም ዘለዎምን ሓደ ዓይነት መሰላት ከም ዘለዎምን እያ እትገልጽ። ዝኾነ ቈልዓ ኣድልዎ ከጋጥሞ የብሉን።
- ዓንቀጽ 3 ብዛዕባ ነቲ ቈልዓ ዝጠቅም ወይ ዝበለጸ ነገራት እያ እትገልጽ። ፖለቲከኛታት፡ ብዓል መዝታትን ኣብያተ ፍርድን ንቈልዓ ዝጸሉ ውሳኔ ክውስኑ ከለዉ፡ ኵሉ ግዜ ነቲ ቈልዓ ዝበለጸ እንታይ እዩ ኢሎም ክሓስቡ ኣለዎም።
- ዓንቀጽ 6 ብዛዕባ ኵሎም ቈልዑ ብህይወት ናይ ምንባርን ምምዕባልን መሰል ከም ዘለዎም እያ እትገልጽ።
- ዓንቀጽ 12 ብዛዕባ ቈልዑ ርእይትኦም ናይ ምዝራብ መሰል ከም ዘለዎምን፡ ዓበይቲ ድማ ነቶም ቈልዑ ክሰምዕዎም ከም ዘለዎምን እያ እትገልጽ።
ሰበ ስልጣንን ዓበይትን ነቲ መሰላት ቈልዑ ናይ ምውሓስን ከምኡ'ውን ንዕኦም ዝምልከት ውሳኔታት ክውሰን ከሎ ናይቲ ቈልዓ ሓሳባትን ርእይቶታትን ናይ ምስማዕን ሓላፍነት ኣለዎም። እዚ፡ ንኣብነት ቈልዑ ንቤት ትምህርቲ ንናጻ ግዜ ወይ ንስድራ ቤቶም ዝጸሉ ውሳነ ቅድሚ ምውሳኑ ርእይቶኦም ክገልጹ ክፍቀደሎም ኣለዎ ማለት እዩ።
-
ንምስትንታን ዝኸውን ሕቶታት
ቈልዓ ኣብ ዝነበርካሉ እዋን እንታይ ውሕስነት ከም ዝነበረካን እንታይ መሰላት ከም ዝነበረካን ሕሰብ።
ቈልዑ ካብ ዓመጻ ክድሕኑ መሰል ኣለዎም
ብመሰረት ውዕል መሰላት ቈልዑን ናይ ሽወደን ሕግን፡ ኵሉ ኣብ ልዕሊ ቈልዑ ዝወርድ ዓመጽ ክልኩል እዩ ። እዚ ንኣካላውን ስነ-ኣእምሮኣውን ንኽልቲኡ ዓመጽ ይምልከት። እቲ ኣብ ልዕሊ ቈልዑ ዝወርድ ዓመጽ፣ ሃስያ፡ ጾታዊ መጥቃዕቲ ወይ ግዝረት ጓል ኣንስተይቲ ክኸውን ይኽእል እዩ ። ኣብ ሽወደን ግዝረት ወይ ምኽንሻብ ጓለንስተይቲ ክልኩል እዩ። እቲ ሰብ ባዕሉ ዋላ እንተ ተሰማምዐ እውን ክልኩል እዩ። ግዝረት ወይ ምኽንሻብ ጓለንስተይቲ ዝገብር ሰብ ንማእሰርቲ ክፍረድ ይኽእል እዩ። ግዝረት ወይ ምኽንሻብ ጓለንስተይቲ ዋላ ኣብ ካልእ ሃገር እንተ ተገብረ፡ ኣብ ሽወደን ክትፍረድ ትኽእል ኢኻ።
ኣብ ሽወደን መርዓ ትሕቲ ዕድመ ክልኩል እዩ።
መርዓ ትሕቲ ዕድመ ሓንቲ ወይ ሓደ ትሕቲ 18 ዓመት ዝዕድሚኡ ሰብ ምስ ሓደ ወይ ሓንቲ ትሕቲ 18 ዓመት ወይ በጽሒ ሰብ ትምርዖ ወይ ይምርዖ ማለት እዩ። ብመሰረት ውዕል መሰላት ቈልዑን ናይ ሽወደን ሕግን፡ መርዓ ትሕቲ ዕድመ ክልኩል እዩ ። እዚ ኣብ ወጻኢ ሃገር ንዝግበር መርዓ ትሕቲ ዕድመ እውን ዝምልከት እዩ። ኣብ ወጻኢ ሃገር ዝግበር መርዓ ትሕቲ ዕድመ ኣብ ሽወደን ቅቡል ኣይኮነን።
ንጥቕሚ ቈልዓ ዝዓያ ውድባት
ኣብ ሽወደን ንጥቕሚ ቈልዓ ዝዓያ ሓያሎ ውድባት ኣለዋ። ገሊኣን ቈልዑ ሓገዝ ኣብ ዘድልዮም እዋን ቀጥታዊ ደገፍ ኣብ ምሃብ ይዓያ። ካልኦት ከኣ መሰል ቈልዓ ኣብ ሕብረተሰብ ዝያዳ ቦታ ንኽህልዎ ንምርግጋጽ ይዓያ።
ናይ ቈልዑ ተሓላቕ ፍትሒ (Barnombudsmannen)
ናይ ቈልዑ ተሓላቕ ፍትሒ፡ ሕብረተ ሰብ ንውዕል መሰላት ቈልዑ ከም ዝስዕቦ ዘሎ ዝቈጻጸር መንግስታዊ ብዓል መዚ እዩ። ናይ ቈልዑ ተሓላቕ ፍትሒ፡ ኣብ ሽወደን እንታይ ጕድለታት ከም ዘሎ ንመንግስቲ ጸብጻብ ይህብ። መሰላት ቈልዑ ኣብ ሽወደን ዝሓሸ ምእንቲ ክኸውን ሕግታት ሽወደን ብኸመይ ክቕየር ከም ዝኽእል እውን ርእይቶ ይህቡ።
ብሪስ (Bris)
መሰላት ቈልዑ ኣብ ሕብረተ ሰብ፡ብሪስ (Bris)፡ ነቶም ዝሻቐሉ ወይ ጸገማት ዘለዎም ቈልዑ ዝሕግዝ ማሕበር እዩ። ናብ ብሪስ ምድዋል ብናጻ እዩ፣ ቍጽሪ ተሌፎኖም 116 111 እዩ። ኵሎም ትሕቲ 18 ዓመቶም ናብኡ ደዊሎም ምስ ሓደ በጽሒ ብዛዕባ ዝኾነ ይኹን ነገር ደዊሉ ክዛረቡ ይኽእሉ እዮም። ብሪስ ካበየናይ ቍጽሪ ከም ትድውል ዘለኻ ክርእይዎ ኣይክእሉን እዮም። ሰብ ናብቲ ቍጽሪ ከም ዝደወለ ኣብቲ ናይ ተሌፎን ፋክቱራ እውን ኣይረኣይን እዩ። ብሪስ ነቶም ብዛዕባ ደቆም ዝጭነቑ ዓበይቲ እውን ክሕግዞም ይኽእል እዩ። ዓበይቲ ናብ ናይ ብሪስ ናይ ዓበይቲ ተሌፎን 077-150 50 50 50 ክድውሉ ይኽእሉ እዮም።
ሬዳ ቦነን (Rädda barnen)
ሬዳ ቦነን (Rädda barnen) ኣብ ብዙሓት ሃገራት እትርከብ ዓለምለኻዊት ማሕበር ኮይና ኣብ ሽወደንን ዳርጋ ኣብ ኵለን ኮሙናት ኣላ። ውዕል መሰላት ቈልዑ ኣብ ምሉእ ዓለም ንዘለዉ ቈልዑ ክዉን ንኽኸውን ይዓዩ። ኣብ ሽወደን ሬዳ ቦነን ንፖለቲከኛታት፡ ወሰንቲ ኣካላት፡ ወለድን ንኻልኦት ዓበይትን ኣብ ምምሃር ይነጥፉ። ከምኡ'ውን ጸገም ንዘለዎም ቈልዑ እውን ደገፍን ዕቑባን ይህቡ።


text:
ሰሜን እዝን ኣጠቓላሊ እቲ ጉዕዞ ብዝምልከት
ብዛዕባ ሰሜን እዝ ይዛረቡ እዮም:: እቲ ሓቂ ካብኡ ወፃኢ እዩ:: እቲ ሓቂ : ኣብ ዝሓለፈ 2 ዓመት ኣብ ስልጣን ዘሎ ሓይሊ ካብ ዝመፅእ ኩሉ ዓይነት ናይዚ ዓዲ ፓለቲካ ቀይሮም እዮም:: ናይ ሓሶት ፓለቲካ : ናይ ኣሻጥር ፓለቲካ : ልዕልነት ረኺቦም:: በዙይ ከም ዜጋ ይሓዝን:: እቶም ናብ ስልጣን ዝመፁ ካብ ኣምሓራ ይኹን : ካብ ኦሮሞ ይኹን : ካብ ካሊእ ናይ ኢትዮጵያ ክፋል ሕ/ሰብ ነቲ ኣብ ኢትዮጵያ ዝፀንሐ ፓለቲካ : ብናይ ኢትዮጵያውያን ኣተሓሳስባ ኣይኮነን ናብ ስልጣን መፂኦም:: እዞም ሓይልታት እዚኦም ምሉእ ብናይ ደገ ድሌት : እዛ ሃገር እዚኣ ከም ሃገር ከምዘይትቕፅል ክገብሩ ንነዊሕ እዋን ዝሓለሙ ሓይልታት ኢንተረስት እዮም ናብ ስልጣን መፂኦም:: ኣብ ኢትዮጵያ ክቕፅሉ እንተኾይኖም ከዓ : ናይ ኣሻጥር ፓለቲካ ከራምዱ ኣለዎም:: እቲ ሕገ መንግስቲ ናይ ኢትዮጵያ : ናይ ኢትዮጵያውያን እዩ:: እዚኦም ግን ካፍቲ ሕገ መንግስቲ ወፃኢ እዮም ብሙሉኡ : ናብ ስልጣን ኣመፃፅኦም ካብ ሕገ መንግስቲ ወፃኢ : ስልጣን ምስሓዙ ዝተኸተልዎ ስልቲ ብሙሉኡ እውን ካብ ሕገ መንግስቲ ወፃኢ እዩ::
ነዚ ሕጂ ኢትዮጵያ ደው ኢላትሉ ዘላ ሕገ መንግስቲ ፊት ኮይኑ ዝተቓለሰ ህዝቢ ትግራይ እዩ:: እቲ ዋና ዕላምኡ መሰል ዓርሰ ውሳነ ህዝቢ ትግራይ ምርግጋፅ እኳ እንተኾነ : ነዙይ እውን ክኽፈል ዝግብኦ መስዋእቲ ብሂወት ብንብረት ኩሎም ዓቕምታት ህዝቢ ትግራይ ተጠቒሙ ተቓሊሱ ተዓዊቱ:: እዙይ ዓወት እዙይ ናይ በይንናን ኣይኮነን : መላእ ህዝብታት ኢትዮጵያ እውን ይካፈሉ እዮም:: ሕገ መንግስቲ ናይ ኢትዮጵያ ንክፀድቕ : ድሕሪኡ እውን ሃገር ክትቀንዕ ናብ ሰላም ናብ ልምዓት ክንኣቱ : ኣብ ትግራይ ኣብ ዝተገበረ ናይ 17 ዓመታት ቃልሲ ዝተኸፈለ መስዋእቲ ይኣኽለኒ እንተይበለ ሃገር : ሃገር ክትኮን ዝመርሐ ዘትሓባበረ ዝተቓለሰ : ኣብ ኩሎም ኩርንዓት ኢትዮጵያ መስዋእቲ ዝኸፈለ ህዝቢ እዩ:: እዚ ኸፊሉ እውን ንኹላትና ዝዳንይ ናይ ሓባር ሕገ መንግስቲ እውን ክቓቐም ዝገበረ : በዚ እውን ዓዲ ንቕድሚት ክትከድ : ህዝብታት ኢትዮጵያ ክምሃሩ : ህዝብታት ኢትዮጵያ ክለምዑ : ህዝብታት ኢትዮጵያ ኣብ ኣፍሪካ ዘይኮነስ ኣብ ዓለም ክርአዩ ዝገበረ ህዝቢ እዩ:: እዞም ሕዚ ኣብ ስልጣን መፂኦም ዘለው ሓይልታት ብናይ ኢትዮጵያ ህዝብታት ድሌት ዘይኮነስ ብናይ ደገ ድሌት እዩ:: ስለዚ ተፃሒፉ ዝተውሃቦም እዮም ኣንቢበሞ ንህዝቢ ኢትዮጵያ:: ስለዝኾነ ነገር ተቐይሩ:: እዚኦም ናይ ኣስመራ ናይ ድህንነት መኳንንት እዮም ፕላን ሂበሞም:: ነዚ ፕላን እዚ እዮም ተግቢሮም::
ሰሜን እዝ ንሕና ኣይወቓዕናዮን:: ንሳቶም ሓንሳብ ኣስመራ ሓንሳብ ኣዲስ ኣበባ : ሓንሳብ ሳዋ ሓንሳብ ደብረ ዘይት ኣየር ሃይል ኣውፂኦም ሓቢሮም ፕላን ኣውፂኦም:: ተጋሩ ከመይ ነጥፍኦም ኢሎም : ነቲ ናይ ትግራዋይ ናይ ብሄራዊ መንነቱን ክብሩን ናይ ምትሕብባር ዓቕሚ ኣለዎ ዝበልዎ ፓለቲካሊ : ሚሊተርሊ እቲ ኢንተሌክችዋል ዝብሃል ትግራዋይ ንምጥፋእ : ብኡ ኣቢሎም ርእሱ ንከድንን ፕላን ኣውፂኦም ሓይሎም ኣስባሲቦም : ናይ ኢትዮጵያ መኮንናት ኢና ዝብሉ ናይ ኤርትራ መኮነናት ኢና ዝብሉን : ናይ ኣዕራብ ጀነራላት እውን ሓዊሶም ፕላን ኣውፂኦም:: ሓይሎም ኣሰባሲቦም ብጎንደር : ብዓፋር : ብኩኩፍቶ : ብቆቦ : ብዛላምበሳ : ብባድመ ብኹሉ እዮም ፕላን ኣውፂኦም ፀኒሖም:: ታንኮምን መድፍዖምን ሰብሲቦም : ናቶም ኣውሮፕላን ስለዘይኣኽልኦም ናይ ኣዕራብ ኣውሮፕላን ኣኪቦም:: ከቢቦም ኢድኩም ሃቡ ዝበሉና : ብፓርላማኦም ዝኣወጁ : ብፌዴሬሽን ም/ቤት ዝኣወጁ : በቲ ኣፈ ቅላጤ ጠቅላይ ሚኒስቴሮም ዝኣወጁ ሕጂ ንዓና በደለኛታት ክገብሩ ኣይኽእሉን እዮም:: እቲ ሓቂ ግን ካሊእ እዩ : እቲ ሓቂ ናታቶም ናይ ፓለቲካ ሻጥር እዩ:: እዙይ ዝመርሕዎ ኸዓ ናይ ኣምሓራ ኢሊት እዮም : ናይ ኣምሓራ ናይ ትምክሕቲ ግሩፕ እዮም ንሶም እዮም ኣተሓባቢረሞ : ንፈልጥ ኢና:: በይኖም ኣይመፁን ኣይኽእሉናን : ከምዘይኽእሉና ይፈልጡ እዮም::
ግዜን ቦታን ረኺቦም ግን ኣኪቦም መፂኦም:: ኢድኩም ሃቡ ኢሎምና : ኮማንዶ ልኢኾም ሞኪሮም ኣይተሳኸዐሎምን:: ፓሊስን ድህንነትን ልኢኾም ኣይተሳኸዐሎምን:: ከቢቦም ኢድኩም ሃቡ እዮም ኢሎምና:: ንሕና ሰሜን እዝ ኣይወቓዕናዮን:: ኣነ እቲ ሓቂ ክነግረኩም ብሂወት ኣለኹ : እቲ ሓቂ ካልኦት ብፆተይ እውን ይፈልጥዎ እዮም:: ኢድኩም ሃቡ ጥራሕ እውን ኣይኮነን : ክነጥፍአኩም ኢና ኢሎም ብግልፂ ብቴሌቪዥን ዝተዛረቡ ሰባት እዮም:: ተጋሩ ግን ኢድና ኣይንህብን:: ምናልባች ኢድኩም ሃቡ ዝብል ቃል እውን ካባና እዮም ወሲደሞ:: ኢድኩም ሃቡ ንብሎም ንሕና እምበር ንሶም ኣይኮኑን:: ሐዚ ይቕልዱ ኣለው : ሚድያ ስለዝረኸቡ : ኣክሰስ ረኺቦም : ኢድኩም ሃቡ ዝብል ቃል ናብ ኣምሓርኛ ቀይሮም ኢድኩም ሃቡ ይብሉ ኣለው:: ህዝቢ ትግራይ ኢዱ ዝብህ ኣይኮነን:: መሬት ትግራይ ኢዱ ዝህብ ኣይኮነን:: ንሕና ኢድና ኣይንህብን ጥራሕ ዘይኮነስ : ኣብ ሓደ ክልተ ውግእ ክትደፍኡና ትኽእሉ ኢኹም ድሕሪኡ ግን ታሪክ ክቕየር እዩ ኢልና ናብ ውግእ ኣቲና : ናብ ኩናት ኣቲና:: ሐዚ ኩናት እዩ ዘሎ ኣብ ትግራይ : ውግእን ኩናትን ነንበይኖም እዮም:: ኣብ ውግእ ተጥቅዕ : ትከላኸል : ተንሳሕብ:: ኩሎም እዚኦም ናይ ውግእ ሳይንስ እዮም:: እቲ ኣብ ውትድርና ዓለም ዝነበረን ዘሎን ይርድኦ እዩ : እቲ ኻሊእ ህዝብና ግን ዘይክርድኦ ይኽእል እዩ:: ስለዚ ግዝያዊ ልዕልነት ረኺቦም : ኤርትራ ሰራዊት ኣሰባሲቦም : ኣዕራብ ኣምፂኦም : ኣሎ ዝብሃል ኣየር ሃይልን ምድሪ ሓይሊን ኣሰሊፎም ሙሉእ ለይትን ቀትርን ንህዝቢ ትግራይ ኣጭኒቖምሉ::
ናይ ሰሜን እዝ ዝብሃል ሓሶት እዩ:: ባዕልና ኢና ተኸላኺልና : እቲ ሓቂ እዙይ እዩ:: ሰሜን እዝ ባዕሎም ብዝኸፈትዎ ኩናት ባዕልና ክንከላኸል ዝወሰድናዮ እርምጃ እቲ ዝበዝሕ እውን ኢዱ ሂቡ እዩ:: ኢዱ ዘይሃበ እውን ኣይነኻእናዮን : ንዓዱ ኢና መሊስናዮ:: እዙይ እዩ እቲ ሓቀኛ ታሪኽ:: ስለዚ እቲ ሓቂ ንሕና ሰሜን እዝ ኣይወቓዕናዮን:: ከምቶም ካልኦት ናይ ኢትዮጵያ ክፋላት ህዝብና እውን ኣብ ልምዓት ጎደና እዩ ነይሩ:: ካብ ተራ ነቲ ክልል ፀጥታ ዘኽብሩ ፓሊስ ወፃእ ትርጉም ዘለዎ ሓይሊ ኣብ ትግራይ ኣይነበረን:: ንሕና እውን ካብ ቁልዕነትና ናብ ቃልሲ ተኻፊልና ድሕሪኡ እውን ሕዚ ዝኸሓደትና ሃገር ኣባላት ናይ ሰራዊት ኢና ነይርና:: ድሕሪኡ ንሱ ወዲእና ብዝተፈላለየ መንገዲ ብቦርድን ብጡረታን ወፂእና ኣብ ናይ ግሊ ሂወት ኢና ፀኒሕና : መብዛሕቲአና:: ድሓር ግን እቲ ነገር እናተበኣኣሰ ናብ ዘይቐሪ ኩናት ይእቶ ከምዘሎ እናተረደአና ኸይዱ : ዕድልና ካብ ህዝቢ ትግራይ ወፃኢ ካሊእ ዕድል የብልናን : ምስ ህዝብና ኮይንና ነቶም ውግእ ይኹን ኣጠቓላሊ ኩናት ዘይፈልጡ ኣሕዋትና ክነተሓባብር ኣቲና ኣብ ከቢድ ውፃእ ውረድ ኢና ፀኒሕና:: ንዓና ቐሊል እዩ : ነቲ ሓዱሽ ወለዶ ግን ከቢድ እዩ ነይሩ:: እቲ ሓዱሽ ወለዶ ብሙሉኡ ኣብ ናይ ልምዓት ጎዳና እዩ ፀኒሑ:: ይምሃር : ይነግድ : ተስፋ ዘለዎ ሂወት ክመርሕ (ከምኡ ምግባር ጌጋ ኣይኮነን):: ንዓድና ንትግራይ ነፃ ኣብ ምውፃእ : ንመሰል ዓርሰ ውሳነና ኣብ ዝገበርናዮ ቃልሲ ምስ ቡዙሓት ሓይልታት ገጢምና ኢና : ስዒርና እውን ኢና::
ተጋሩ ናይ ምስዓር ታሪኽ እምበር ተሳዒርና ኣይንፈልጥን:: እዚ ኸዓ ናይ ብቅድም ትማሊ ታሪኽና እዩ : ናይ ትማሊ ታሪኽና እዩ : ናይ ሎሚ ታሪኽና እዩ:: ሕጂ ግን ብጣዕሚ ተዛናጊዕና ስለዝኾነ እቲ ውፃእ ውረድ ኣኽቢድዎ:: እቲ ኸቢድ ፈተና ኣብ ሰራዊት ንዝነበርና ኣይኮነን : ከምቲ ትፈልጥዎ መጀመርታ ዝሓሸ ዕጥቂ ነይሩና : መበገሲ እውን ዝተወሰነ ሓይሊ ነይሩና:: ምስቲ ፀላኢ ዝገበሮ ወራር ክነፃፀር ከሎ ንሕና ዝተመጣጠነ ኣይኮነን : ፍፁም ኣይመጣጠንን:: ፀላእትና ጊዚያዊ ልዕልነት ረኺቦም:: ስለዚ ብድሕሪኡ ክንመዓራረ ነይሩና:: ኣብ ቡዙሓት ግንባራት ተኻፋፊልና : ተኸፋፊልና እውን ናይ ሰርቫይቫል (ህልውናኻ ናይ ምርግጋፅ) ናይ ውግእ ኣካይዳ ተኸቲልና:: ጥቅምቲ እዩ ተጀሚሩ ክሳዕ ሕዳር ኣብ ኽብድ ዝበለ ዝተወደበ ውግእ ነይርና : ካብ ታሕሳስ ጥሪ ከባቢ ድማ ናብ ሰርቫይቫል ስራሕቲ እንዳካየድና ፀኒሕና:: እቲ ናይ ሰርቫይቫል ስራሕቲ ብጣዕሚ ከቢድን ፈታንን እዩ ነይሩ : ብዙሓት ብፆትና መስዋእቲ ዝኸፈልሉ እዩ:: ብኣጋጣሚ ኾይኑ ኣፍቲ ሻቡ እዋን እዮም ገለ ገሊኦም ነባራት : ኣብ ታሪኽና ህዝቢ ትግራይ ኣተሓባቢሮም ናብ ዓወት ዘብፅሑ መራሕትና መስዋእቲ ምኽንያት ዝኾነ:: ብጅግንነት እዮም ተሰዊኦም:: ሓቂ ክነግረኩም እቶም ነቲ ኩናት ዝመርሑ ዝነበሩ መራሕቲ ንፈልጦም ኢና:: ብግልፂ ይፍለጦ ናይ ኢትዮጵያ ህዝቢ ንሕና ዘሰልጠናዮም ኢና : ንሕና ዝመራሕናዮም እዮም : ንሕና ሰባት ዝገበርናዮም እዮም::
ውትድርና እንታይ ምኻኑ ዘይፈልጡ እዮም ነይሮም:: ንግዚኡ ብረት ሒዞም : ንግዚኡ ናይ ኤርትራ ሰራዊት ኣተሓባቢሮም : ንግዚኡ ናይ ኣዕራብ ኣውሮፕላን ሒዞም ንዓና ክኸቡ ንዓና ከጥፍኡ : ክፍክሩ ጊዚኦም ኣሕሊፎም:: ንምዝራቡ ዘሕፍር እዩ እምበር ክፍለ ጦራት እናመራሕና ተራ ናይ ደርጊ ወታደራት እዮም ነይሮም:: ህዝቢ ትግራይ ማሪኹ ኣምሂሩ : ኢትዮጵያውያን ኢኹም : ብቋንቋ ብባህሊ ብታሪኽ ዝተጨቆንኩም ህዝብታት ኢኹም ዝበልናዮም እዚኦም እዮም ዝኸቡና ነይሮም:: እዚኦም ከቢቦም ንዓና ከጥፍኡ ኣይኽእሉን እዮም:: መዓዝ ይኸቡ : ከመይ ይኸቡ ንፈልጦም ኢና:: ከቢብና ኢሎም ኣብ ተከዘ ወርሒ ክተራመሱ ንሕና ወፂእና ኣብ ኣኽሱም ንዋጋእ ነይርና : ይፈልጡና እዮም:: ንዓና ክግምግሙና ኣይኽእሉን : ብቕዓት የብሎምን : እቲ ሓቂ እዙይ እዩ:: ኣብ ሓደ ክልተ ውግእ ኣሸናፊ ምኻን ኣብ ኩናት ኣሸናፊ ምኻን ማለት ኣይኮነን:: ስለዚ ንሕና ናብ ኩናት ኣትዩ ኣሎ ህዝብና : ነዚ ኩናት እዙይ መወዳእትኡ ብዓወት ክንዛዝሞ ከመይ ንምርሓዮ ኢልና ብነዊሕን ብሓፂርን ፕላን ኣውፂእና ዝተንቀሳቐስና ሰባት ኢና:: ኣብ ኩሉ ግንባር ዝነበርና ኩላትና ተኻፋፊልና ብስርዓት ኢና መሪሕናዮ:: ከቢዱና እዩ ሓቂ እዩ : ኣብ ውግኣት እዩ ግን ከቢዱና : በታ ናይ መጨረሻ ኩናት ከምነሸንፎም ግን ንፈልጥ ኢና::
ስለዚ ንሶም ይኸቡ : ንሕና ድማ ኣብ ዘድልየና እናተዋጋእና ከበባታት ንፍንፅሕ:: ናይ ፅባሕ ተስፋ ናይ ህዝቢ ትግራይ እናማዕደና ተጏዒዝና:: ኣብ ዘድልየና ተዋጊእና : ኣብ ዘየድልይና ውግእ ኣወጊድና : መሪሕነትና ኣድሒንና : ውግኣትና ኣድሒንና:: ንህዝብና እውን ተስፋ ኮይንና:: ሕዚ ግን እቲ ኩነታት እናተለወጠ ከይዱ : ካብ ለካቲት ጀሚሩ እቲ ዓቐብ እንተዓበየ እውን ናይ ዓወት ጉዕዞ ኢና ጀሚርና:: እቶም ንብፆትና ዘቸግሩ ዝነብሩ ፍቖድኡ በረኻ : ኣብ ገደላት ዕዳጋ ሓሙስ ኣብ ገደላት ተከዘ : እንኳንዶ እናተዋጋእኻ ብእግርኻ እውን ክትከዶ ዘፀግም ግን ወርቂ ናይ ባዕልና መሬት ለይትን ቀትርን ኢልና ኣፍተን ገደላት ኣጥፊእናዮም:: እሱ ሓደ ምልክት እዩ ዝህብ ነይሩ : ንሕና ናበይ ንኸድ ንሶም ከ ናበይ ይኸዱ:: ድሕሪኡ ኣብ ጉያ ድሕሪኡ ኣብ ግጀት ብጣዕሚ ዘድንቕ ብዝተወደበ መንገዲ ብሻምበልን ሻለቃን ንዓና ክኸቡ ዝሙክሩ ዝነበሩ : ብክ/ጦር እውን ከምዘይኽእሉ ኣብ ውሽጢ ሓፂር እዋን ኣርኢናዮም:: በሊፅናዮም : ክንበልፆም ኢና ከኣ ኣብ ቀፃሊ:: ተገሪህና እምበር እዚኦም ንዓና ከሸንፉ ኣይኽእሉን:: ስለዚ ጉዕዞና ናይ ሰርቫይቫል ጉዕዞ ወዲእና : ናይ ህልውና ጉዳይ ኣረጋጊፅና : ሓይልና ውዲብና : ተኹስና ወዲብና : ሰራዊትና ለይትን ቀትርን እንዳሰልጠንና : ንህዝብና ተስፋ እናኾንና : ውግኣት ምድፍፋእ ዘሎ እዩ ኣብ መወዳእታ ግና ንሕና ከምንሸንፎም ዓሊምና ተንቀሳቒስና : ፅቡቕ ከዓ ይኸደልና ኣሎ:: ብድሕሪኡ ኣብ ድቡብ ካሊእ ክባ ሞኪሮም : ተኣምር ዝኾነ ዓወታት ኣመዝጊቦም ኣብኡ ዘለው ብፆታት : ፈንፂሐሞም ወፂኦም::
ስለዚ ክንወፆ ኢና : ክነሕፅሮ ከዓ ኢና:: ክነሕፅሮ ግን ኩላትና ተጋሩ ተመሳሳሊ ኣረዳድኣ ኣብዚ ጉዳይ እዙይ ክህልወና ኣለዎ:: እቲ ምርጫ ድሕሪ ሐዚ ኣብ ተጋሩ ኣብ ኢድና እዩ ዘሎ : ኣብ ኢዶም ኣይኮነን:: ነሕፅሮ : ከመይ ነሕፅሮ ኸ? ተነዊሑ ዘምፅአልና ኪሳራ ንርአ:: ስለዚ ነሕፅሮ:: ኣብ መሬት ትግራይ ዘለና ኩላትና : ኣብ ወፃኢ ዘለው : ኣብ ዝሃለወ ይሃልው ትግራዋይ መፃኢ ዕድሉ ኣብ ኢዱ እዩ:: ወይ ኣብ ባርነት ምንባር እዩ : ወይ ካብ ባርነት ምውፃእ እዩ:: ኣብ ባርነት ዝመርፅ ትግራዋይ ድማ የለን:: እቶም ገለ ገሊኦም መሲልዎም ምስ ብልፅግና ኮይኖም ናይ ትግራይ ዘርኢ ኣለና ኢሎም ንትግራዋይ ዝብድሉ ዘለው ክሰምዕ እንከለኹ ሓደ ሓደ ጊዜ ይገርመኒ እዩ:: ከምኡ ኣይግበርን : ናይ ክርስትና ሃይማኖት ኣይፈቅድ : ናይ እስልምና ሃይማኖት ኣይፈቅድ:: ንብደል ኢና ዘለና ሐዚ : ናይ ሰብ ዘይኮነስ ናይ እንስሳ ባህሪ ዘለዎ ወታደር እዮም ናብ ትግራይ ኣእትዮም ኤርትራ:: ኣብ በረኻታት ኤርትራ ተኩስካ ሰብ ምቕታል እምበር : ተማሂርካ ምልማዕ ተማሂርካ ዓዲ ምቕያር ተማሂርካ ክብሪ ሃገር ምሕላው ኣይኮኑን ኣምሂረሞም:: ፀላኢኻ ወያነ ዝብሃል ሰይጣን ኣሎ ስለዚ ንዕኡ ክተጥፍእ ኢኻ ኢሎም ናይ ድንቁርና ትምህርቲ ዘምሀርዎ ወታደር መፂኡ እዩ ደቅና ብጥይት ዝቆልቦም ዘሎ::
ሰሜን እዝ ወቂዐምዎ እዮም : ጁንታ እዮም ዝብሃሉ ኢሎም ካብ ደቡብ ካብ ኦሮሞ ካብ ኣምሓራ ካበይ ከምዝኣከብዎ ናይ ሰይጣን ሰራዊት እዩ:: እዚ ድዩ ኸ ናይ ኢትዮጵያ ሰራዊት ኢኻ ትብል:: ነተን እንጀራ ዘብልዕኦ ኣደታት እዩ ዝደፍር ዘሎ : ዝቐትል ዘሎ ከም እንስሳ : እቲ ሐዚ ዘሎ ኩነታት ናይ ፓለቲካ ኣይኮነን ናይ ዘርኢ እዩ ኾይኑ:: ከምድሌትና ነቲ ኻሊእ ህዝቢ እናጨማለቕና ክንነብር ሲ : ነዞም ህዝብታት እዚኦም ነጥፍኣዮም እዩ እቲ ዘረባ:: እዚ ዝመርሕዎ ከዓ ንፈልጥ ኢና : መን ከምዘተሓባብሮ ንፈልጥ ኢና:: ንህወሓት ምጥፋእ ነቲ ኣብ ሰራዊት ዘለና ኣባላት ምጥፋእ ኣይኮነን እቲ ጉዳይ : ንሕና እማ ካብ ብሱል ጥረ ኣፍቲ ዕጥቂ ቃልሲ ብኣጋጣሚ ዝቀረና እምበር ንሕና ተሰዊእና እዚ ህዝቢ እዚ ሰላማዊ ኾይኑ ተዝነብር ደስታይ ኣይኽእሎን:: ግን ንሱ ኣይኮነን:: ንዓና ምስሰኣኑ ነተን ሰላማውያን ኣዴታትና : ኣቦታትናን ህፃናትናን እዮም ዘጥፍእዎም ዘለው:: ምሳና ዘይገጥሙ? ከቢቦምና : ከበባኦም ፈንፂሕና ወፂእና : ዘይኽተሉና? ደናቑር ፍቐድኡ በረኻ ከርተት ይብሉ ንሕና ኸዓ ኣብ ደጉዓታት ትግራይ ኣለና:: ንሶም ዶግዓ ክበፅሑ ከለው ንሕና ንዶግዓ ንወርድ:: ኣብ መሬት ትግራይ ተዋጊኦም ከሸንፉና ኣይኽእሉን እዮም ንዓና:: ጊዝያዊ ምድፍፋእ : ተቐቢልና ኢና ናይ ባዕልና ስንፍና እዩ ክነዕርዮ ኢና:: ኣይፈልጥዎን እዮም መሬትና : ኣይፈልጥዎን እዮም ህዝብና::
ኣብ ጎቦታት ሑመራ : ተከዘ : ወርዒ : ፈርፈራ : ገረብ ግባ ዝዓበና ቆልዑ ኢና:: ጎቦታት ዓድዋን ኣክሱምን እኮ ኣይዞኹም ደቅና እናበለ ኣፍ ዘይብሉ ኮይኑ እምበር ንዓና እኮ እዩ ዝድግፍ:: ጎቦታት ገረዓልታን ተምቤንን እኮ ናትና እዩ:: ጎቦታት ራያ እኮ ጅግንነት ዘውረሰና እምበር ንጊዚኡ ጊዜ ረኺቦም ረጊፀሞ እምበር መሐለዊ እንስሳና እኮ እዩ:: ናይ ወለድና ናይ ጅግንነት ታሪኽ ዘለዎ ተራራ እኮ እዩ:: ህልውናና ኣረጋጊፅና : ካብ ህልውና ምርግጋፅ ወፂእና ናይ ውግእ ኣካይዳና ኣስተኻኺልና : ውዳበና ኣስተኻኺልና መንገዲ ዓወት ንዓቐብ ጀሚርናዮ ኣለና ሐዚ እውን:: ከምቲ ቅድሚ ሐዚ ክበብናኩም : በዚ ኣተና በዚ ወፃእና ኣይኸውንን : ከምዘይኸውን ከዓ ነርእዮም ኣለና ሐዚ:: ኣብዚ ቀረባ እዋን ዝግበርናዮ ውግእ መሪፅና ኢና ገይርናዮ:: ሻዕብያ እንድዮም ከምድሌቶም ዝጎይዩ ነይሮም : ኣብ መንጎ ሳምረን ሕንጣሎን ዘገርም ዓይነት ካብቲ ዝተዘረበሉ ንላዕሊ ውፅኢት ዘለዎ ስራሕ እዩ ተሰሪሑ:: ንምንታይ ከምኡ ከምዝገበርናዮም : በበይ መፂእና ኣብኡ ከምዘጥቃዕናዮም ኣይፈልጡን:: ሻዕብያ እውን ኣይፈልጡን : እቶም ሐዚ ናይ ሻዕብያ ተልኣኣኽቲ ጀነራላት ናይ ኢትዮጵያ እውን ኣይፈልጥዎን እዮም : ክፈልጥዎ እውን ኣይኽእሉን:: ቀፃሊ ከዓ ካብኡ ንላዕሊ ሚሽጥር ዘለዎ ስራሕ ክንሰርሕ ኢና:: ስለዚ ክንወፆ ኢና:: ህዝብና ኣብ ጎንና ነይሩ : እንስሳታት ትግራይ እውን ኣብ ጎንና ነይረን:: ይጠምየና ነይሩ : ይደኽመና ነይሩ : ይፀምአና ነይሩ : ብዕድመ ንእሽተይ ደፊእና ኢና : ዝተፈላለየ ኣካላዊ ፀገም ኣለና : ግን ንሕና ናይ ሞራል ብልጫ ኣለና:: ሰጊርናዮ : ኣለና ሐዚ እውን ክንቅፅል ኢና:: ሐዚ ፅቡቕ ኢና ዘለና:: ህዝቢ ትግራይ ፅቡቕ ክኸውን ከሎ ንሕና ፅቡቓት ኢና : ህዝቢ ትግራይ እንተደኺሙ ግን ንደክም:: ኣይደኸመናን : ንጋደል ኣለና::
ኣፍቲ ጉዕዞ ከቢድ እዩ እቲ ውፃእ ውረድ : ውግእ ኣሎ : ጉዕዞ ኣሎ : ዝተመዓራረየ ናይ ሎጂስቲክስ ድጋፍ የለን : ዕረፍቲ የለን : ሓደ ሓደ እዋን ብዘይምግናን 10 መዓልቲ ለይትን ቀትርን ንዋግአሉ ጊዜ ኣሎ:: ግን እዚ ውግእ እዚ ሓሊፉ ፀላኢ ረብሪቡ : ወገን ጠንኪሩ ከምዝወፅእ ግን ንፈልጥ ኢና:: ስለዚ ነቶም መናእሰይና ንነግሮም : ነምህሮም ለይትን ቀትርን : ይሰምዑና ይጋደሉ ኸዓ:: ዝረኸብናዮ መንእሰይ ናይ ሰለስተ ኣርባዕተ መዓልቲ ስልጠና ሂብናስ ከላሽን ብሬን ሒዞም ክዋግኡ ክትሪኦምስ ብጣዕሚ ይገርምካ እዩ:: ሐዚ እውን ብህይወት ኣለው : ኣብ ክልተ ሰለስተ ወርሒ ጥራሕ መራሕቲ ጋንታን ሓይሊን ኮይኖም:: ጀጋኑ:: ርክብ ሬድዮ እውን ክኢሎም:: እቲ ምሽጥሩ ኣፍቲ በረኻታት ትግራይ እዩ ዘሎ:: ተከዘ ልዕሊ 10 ጊዜ ተሳጊርናዮ ኢና:: እቶም እንስሳታት ኣብኡ ዘለውስ ንኻሊእ ይጏድኡ እምበር ንዓናስ ዘይጎድኡና:: እቶም ሓርገፅ ኣፎም ዘርጊሖም እውን ተጋደልቲ ምኻንና ግዲ ፈሊጦም ኣይነኸሱናን:: ሓደ ነገር ክነግረኩም ኩሉ ትግራዋይ እዩ ዝጋደል ዘሎ : ንሕና ናይ ምግዳል መርኣያ ኮይንና ተንቐሳቒስና እምበር:: ክንድፋእ ከለናስ ከምዘይተሸነፍና ይርድኦ እዚ ህዝቢ እዚ:: እቲ ምሽጥር ምሳና እዩ ዘሎ : ንጋደል ነይርና ዝጋደል ዝነበረ ግን ንሕና ጥራሕ ኣይኮናን:: ኣዴታት እውን : ህፃናት እውን : እንስሳና እውን : ጎቦታትና እውን ኩሉ ኣብ ጎንና እዩ ነይሩ:: ፀላእትና ኦራላት ሒዞም : ናይ ህዝቢ ትግራይ መካይን ዘሪፎም ሒዞም ብመኪና ብኣውሮፕላን ይዘሩ : ንልምዓት ኢልና ዝሰራሕናዮ ፅርግያ ኣሎ : ንዕኡ ተጠቒሞም ይጎይዩ ንሕና ግን ብእግርና ንቕድሞም:: ኣበይ ከመይ ኩምዝቐደምናዮም ሚሽጥር እዩ : ኣይግምግምዎን እዮም ኣይኽእሉን እዮምም:: ኣብ ብጣዕሚ ብዙሕ ቦታ ብናይ ክላሽን ርሕቐት የማንን ፀጋምን ሻለቃታቶም ከፍ ኣቢሎም : ንሕና ኣሽሓት ተጋደልቲ ብሞንግኦም ንሓልፍ:: በበይ መፂእና ካበይ መፂእና ኣይፈልጡን እዮም ክርድኦም እውን ኣይኽእልን::
ባንዳታት ብዝምልከት
ኩሉ ትግራዋይ ኣብ ጎንና እዩ ዘሎ: 99%:: ሓደ ሓደ ጊዜ ካብ ፓለቲካ ወፂኡ ናብ ዘርኢ ኣትዮ ትግራዋይ እናተጨፍጨፈ : ምስ ብልፅግና ኮይኖም ዝጭፍሩ ተጋሩ ክሰምዕ ኩለኹ ይገርመኒ:: እዚኦም ሰባት ድዮም? ሕማቕን ፅቡቕን ምልላይ ኣብይዎም? እዚ ናይ ፓለቲካ ጉዳይ እዩ? እዚ ናይ ሓምሳ ስሳ ናይ ማእኸላይ ኮሚቴ ህወሓት ክነጥፍእ ኢና ኢሎም ዝልፍልፍዎ ኣብ ሚድያ ንሱ ድዩ እቲ ታርጌት? እዙይ እዩ እቲ ዕላማ? …ኣይኮነን : ናይ ዘርኢ ጉዳይ እዩ : ሓሲቦምሉ እዮም ዝሰርሑ ዘለው:: ኣዕራብ ሓሲቦም እዮም ኣትዮም : ሻዕብያ ካብ ቂም በቀል ተበጊሶም ዓዲ ከልምዑ ኣይኽእሉን ጠመንጃ ምትኳስ እዮም ዝፈልጡ ስለዚ ጠመንጃ ተኩስና ነተን 30 ዓመት ዘፍረይወን ክነጥፍአን ኢና ኢሎም መፂኦም : የጥፍእወን ኣለው:: ምስ ናይ ሻዕብያ ጀነራላት ተሓባቢሮም ህዝቢ ትግራይ ከጥፍኡ ዝተሓባበሩ ተጋሩ እንታይ ዓይነት ተጋሩ እዮም?! ኣነ ከም ትግራዋይ እዚኦም ኣብ ፀሊም መዝገብ ናይ ትግራዋይ ኢና ክንፍርጆም ዘለና:: ሓደ ሻዕ እዩ ዝጋገ ሰብ : ክልተ ሻዕ ኣይጋገን ; ክልተ ሻዕ ተጋጊ ሳልሳይ እውን ይእረም እዩ::
ኣብ ውግእ እኮ ሰብኣይ እንተኾይንካ : ውግእ እንተኾይኑ : ምስ ምሳኻ ዝዋጋእ ኢኻ ትቃተል:: ንዓይ እንተቐተለኒ : ኣነ እንተቐተልክዎ ዘሎ እዩ:: ሎሚ ናይ ትግራዋይ ዘርኢ ኣለኒ ኢሉ : ምስዞም ናይ ደገን ወፃኢን ፀላኢ ኣኪቦም ህፃናት ደቅና ኣያ ዝሰኣነት ህፃን : ኣያ ዝሰኣነ ኣቦን ኣደን : ለይትን ቀትርን ፅዒሩ ዘጥረዮ ሃፍቲ ክዝረፍ ከሎ ምስዚ ኾይንካ ደው ምባል : ንሕና ኢና ናይ ትግራይ ኣመሓደርቲ ኢሎም ክዛረቡ : ንህዝቢ ትግራይ ኣብ ፀልማት ዘእተው : ብኣጋጣሚ ናብ ስልጣን ዝመፁ : ብናይ ስልጣን ፃምእን ብናይ ግሊን ናይ ጉጅለን ጥቕሚ ዝተኣኻኸቡ ናይ ኦሮሞን ኣምሓራን ሰበ ስልጣናት ምስዚኦም ኮይንካ ወታደራዊ ካርታ ዘርጊሕኻ : በዚ እዮም ዝኣትው በዚ እዮም ዝወፁ ኢልካ ንህዝቢ ትግራይ ምብዳል ግን ንዘልኣለም ኣብ ታሪኽ ዘይርሳዕ እዩ:: ገለ ገሊኡ ቃል ኣነ ኣይስማዕመዐንን እዩ : ነዞም ከምዚ ዝበሉ ተጋሩ:: ባንዳታት እዮም : መድሐርሐርቲ እዮም ኣይገልፆምን:: ትሕቲ ሰብ እዮም:: ህዝቢ ትግራይ ለባም ህዝቢ እዩ : ይቅርታ በሃሊ እዩ:: ይቅርታ ዝብል ግን ይቅርታ ንዝበለ እዩ:: ነዚኦም ሓመድና መሬትና እውን ኢና ይቅርታ ኣይብሎምን : ናይዚኦም ሬሳ ክቕበል እውን ሞራል የብሉን መሬት ትግራይ:: ኣንቱም ምስ ብልፅግና ሽሙ : ግን ናይ ዒዋሉ ስብስብ ኣባል ኮይንኩም ንተጋሩ ትብድሉ ዘለኹም ተጋሩ ግን 3 ኣማራፂ ኣለኩም በሉለይ::
1ይ. ኣቑሙ : ካብ ናይ ጥፍኣት ህዝቢ ትግራይ ዝተሓባበር ሓይሊ ውፁ::
2ይ. እንተኽኢልኩም ተሓባበሩ በቲ ዝልዓለ ደረጃ በቲ ዝነኣሰ ደረጃ ጠጠው ምባል እዩ : ብናይ ታሪኽ ምዕራፍ ንዘልኣለም ከይትጥየቑ::
3ይ. ግን እንድሕር ዘይትተሓባበሩ ዕድልኩም ዘልኣለም ኣብ ፀሊም መዝገብ ናይ ትግራዋይ ክትኣትው ኢኹም ክነእትዎም እውን ኣለና:: ካብ ሞት ንላዕሊ እዩ እዙይ:: ቀፂሉ ዘሎ ባዕሉ ህዝቢ ትግራይ ይፍረዶም::
ሰራዊት ኤርትራ ብዝምልከት
ኤርትራውያን ንነፃነቶም ኣብ ዝገበርዎ ቃልሲ ህዝቢ ትግራይ ኣብ ጎኖም እዩ ነይሩ:: ኤርትራውያን ከምዚ ኣይነበሩን : ሐዚ እንታይ ከምዝኾኑ ኣይተረድአንን:: ፍራስትሬት ገይሮም ኣለው ይመስለኒ : ከም ህዝቢ ንድሕሪት ቀርዮም:: ኣፍቲ በረኻታት ምስልጣን ጥራሕ እዮም ዝፈልጡ እዞም ህዝቢ እዚኦም : ምምሃር ኣይፈልጡ : መንገዲ ምስራሕ ኣይፈልጡ : ከተማ ምህናፅ ኣይፈልጡ : ልምዓት ኣይፈልጡ : ካብ ዓለም ሙሉእ ዝተነፀሉ መሲሉ እዩ ዝስምዐኒ ሐዚ : የለውን:: ነታ ዝፈልጥዋ እታ ኣብ ሳሕል ኮይንካ ምስ ደርጊ ዝገብርዋ ዝነበሩ ውግእ ንነፃነቶም ዘካየድዎ ናይ ዕጥቒ ቃልሲ ኣብኡ ዝፈጠርዎ ወታደራዊ ብቕዓት ንነፃነት ምኻኑ ተረዲኦም : ድሕሪ ነፃነትስ እስቲ ናብ ልምዓት ንእቶ ዝበሉ ኣይመስለንን : ኣጀንድኦም ኣይቀየሩን እዞም ሰባት እዚኣቶም:: ንሕና እኮ ተበቲኖም ፀጊምዎም መፂኦም : ሓብሒብና ኣብ ትግራይ ደቆምን ደቂ ደቆምን ኣብ ዝተሸገርሉ ኣሕዋትና እዮም ኢልና : ትሕቲ ሰብ እኮ ኣይገበርናዮምን::
እዚኦም ኣብ በረኻታት ከም እንስሳ ዘሰልጠንዎ ወታደር ኣምፂኦም ናይ ኣኽሱም ህዝቢ ይውድኡ?! እዚኦም ሰባት ኣይኮኑን:: ኣነ ቁፅሪ ሓደ ዝሓዝነሎም ንባዕሎም እዩ : እዞም ህዝቢ እዚኦም ብቐፃሊ ኸ እንታይ እዮም? በተለይ ካብ ቆላታት ኤርትራ ዘምፅእዎም ከመይ ከምዘሰልጥንዎም ኣይንፈልጥን:: ግንመራሕቶም ግን እቶም ናይ ደጉዓ እዮም ንፈልጥ ኢና:: እቶም ዝቀትሉ ዘለው ናይ ጭካነ ነገር : ናይ እንስሳ ሓለውቲ እዮም ነይሮም ኣፍቲ በረኻታት : ኣምፂኦም ናይ ድንቁርና ነገር እዮም ኣምሂረሞም:: እዚኦም ተመሊሶም ነቲ ኤርትራዊ እውን ከጥፍእዎ እዮም : ሰባት ኣይኮኑን:: ወታደር እኮ ሕሊና ዘለዎ እዩ : ወታደር እኮ ዲስፕሊንድ እዩ : ኣብ ዝኾነ ቦታ ወታደር እንተኾይንካ ዕላማ ኣለካ እዩ:: ዝተውሃበካ ግዳጅ ኢኻ ትፍፅም እምበር ሱቅኢልካ ገባር ኣይቕተልን:: ብባህልና እኮ ኤርትራን ተጋሩን ሰበይቲ ምግሳስ ነውሪ እዩ : ምኽንያቱ ሓደ እዩ ባህልና ይፈልጦ እየ::ዓሰርተ ኮይኖም ንሓንቲ ጏል ክጋሰሱ?! ተጋሩ ኣይንገብሮን : ብፍፁም ኣይንገብሮን:: ኣነ ንኹሉ ትግራዋይ ወኪለ ክዛረብ ይኽእል እየ:: ታይ ዓይነት እንስሳ ሰብ ክፈጥሩ ከምዝኽኣሉ ክርድአኒ ኣይክኣለን::
ንዓና ፋብሪካ እዮም ወሲዶምልና : መኻይን እዮም ኣኪቦም ወሲዶም : ናይ ሓደዘመን ዝሕረስ እኽሊ እዮም ኣኪቦም ወሲዶም:: ማንካ : ሹካ : በሪ ናይ ገዛ : ኣንሶላ ኣራርዮም ወሲዶም እዮም : ይውሰድዎ ደሓን:: ሕሊናን ርእስን ናይ ትግራዋይ ግን ክወስዱ ኣይኽእሉን እዮም:: እቲ ፋብሪካ ፅባሕ ክንሰርሖ ኢና:: ምንም ዘይፈልጡ ህፃናት ተጋሩ ምጭፍጫፎም እዩ ዘሕዝነካ : ኣብ ኣክሱም ሰላም ኣሎ ኢሎም ንፋስ እናተወቅዑ ቡና እናሰተዩ መናእሰይ እዮም እዮም ቀቲለምዎም:: ንምንታይ ትግራዋይ ኮይንካ ኢልካ ኣይቕተልን:: እቲ ሐዚ ዝገበርዎ ተሓባቢርካ ህዝቢ ትግራይ ናይ ምጥፋእ ኣጀንዳ ንዓና ዓብይ ትምህርቲ እዩ:: ኤርትራውያን ከም ህዝቢ ኤርትራውያን ኮይኖም ክቕፅሉ እዚ ሐዚ ዝገብርዎ ዘለው ኣካይዳ ቁፅሪ ሓደ ዝጎድኦም መጨረሻ ንዕኦም እዩ:: ፅባሕ : እንድሕር ፅባሕ ዝጎድኦም ንዕኦም እዩ::
ዲያስፓራ ትግራይ ብዝምልከት
እቶም ሙሉእ ዓለም ዘለው ተጋሩ ኣብ መኸተ ናይ ትግራይ : ኣብ ሓደ ውግእ ዘይኮነስ ኣብ ኩሉ ኣብ ድምሩ ከዓ ኣፍቲ ጠቕላላ ኩናት ደጀንና እዮም : ይሰርሑ ኣለው : ብጣዕሚ ውፅኢታዊ ይኾኑ ኣለው:: የቐንየልና:: ሰራዊት እውን ይሰምዕ ኣሎ : ህዝቢ እውን ይሰምዕ ኣሎ:: ካብዚ ፀገም ንወፅእ ሓቢርና ብምስራሕ ኢና : ነዚ ኣሚንኩም ለይትን ቀትርን ምስራሕኹም ንዘልኣለም ይምስገኑ:: ተቓሊስና : ተዓዊትና : ሰላም ኮይኑ ኣብ ዓዲ ዘለና ኣብ ትምህርቲ ንግዲን ውሽጣዊ ጉዳይናን : ንወፃኢ ዕድል ዝረኸቡ እውን ዝሓሸ ናብራ : ዝሐሸ ትምህርቲ : ዝሐሸ ፍልጠት ክረኽቡ ከይዶም:: ብዙሓት ምሁራት ተጋሩ እዮም ዘለውና : ዘኹርዑ:: እዚኦም ኣብዚ ሐዚ እዋን ብዝገርም መንገዲ ተወዲቦም ኣብ ኣውሮፓን ኣብ ኣሜሪካን : ኣካል ዓለም ኢና ተጋሩ ይብሉ ኣለው:: ኣካል ኢትዮጵያ ኢና ኣይበሉን : እንኳዕ ዘይበሉ:: ኣይበሉ ንቐፃሊ እውን:: ብሃይማኖት : ብታሪኽ : ብስልጣነ ነዛ ሐዚ ዘላ ዓለም ካብእትምስረት ጀሚራ ኮንትርብዩት ዝገበርና ህዝቢ ኢና:: ስለዚ ኣካል እታ ዓለም ኢና እሞ ክንነብር መሰል ኣለና:: ግዝያዊ ልዕልና ረኺቦም ኣዕራብን : ናይ ኣምሓሩ ሰበስልጣንን ናይኦሮሞ ሰበስልጣንን ናይ ቂም በቀል መዋፅኢ ዝገብሩና ናይ ኤርትራ ሰበስልጣንን የጥፍእዎ ኣለው እቲ ህዝቢ : ስለዚ ሓጉዝና ይብልዎም ኣለው:: ይድመፁ እውን ኣለው::
ኣብ ወፃኢ ዘለው ተጋሩ ብዘገርም መልክዕ እዮም ስራሕ ዝሰርሑ ዘለው: ብሽም ህዝቢ ትግራይ : ብሽም መሬት ትግራይ ከመስግኖም ይፈትው:: ደቂ መን ኮይኖም?! ሓመድ ትግራዋይ : ኣዶ ትግራወይቲ : ማይ ትግራይ : ጎቦታት ትግራይ እናረኣዩ እዮም ተማሂሮም : ንደገ ወፂኦም:: ሓደ ሓደ ጊዜ እንታይ ይብል ነይረ : ኣብ ውትድርና ዘለና ኢሊት : ኣብ ፓለቲካ ዘለና ኢሊት : ኣብ ኩሉ ሞያ ዘለኹም ኢሊት ተጋሩ ብዝኾነ መንገዲ ብዝኾነ ኣጋጣሚ እንተዳኺሞምና : እቶም ኣብ ወፃኢ ዘለው ተጋሩ ነዙይ ቀይሮም ደቆምን ባዕሎምን ሒዞም መፂኦም እዛ መሬት እዛ ዓዲ : ዓዲ ከምዝገብርዋ ይተኣማመን እየ:: ሕዚ ዝሰርሕዎ ዘለው ስራሕ ዝገርም እዩ:: 24 ሰዓት ኣብ ስራሕ እዮም ዘለው : ስርሖም ገዲፎም:: እዚ ጉብኦም እዩ : እንታይ ድኣ ክገብሩ? ደቂ መን ኮይኖም?! ንሕና ኣጋጣሚ ኣፍታ ሜዳ ኣለና : እታ ኣብ ሜዳ ትግበር ንሰርሕ:: ንሶም ክዓ ኣብኡ ኮይኖም ለይትን ቀትርን ይሰርሑ ኣለው:: ኣይዞኹም : የቐንየልና:: እቲ መሬት እውን የመስግነኩም ኣሎ : ሰባት ጥራሕ ኣሕዋትኩም ጥራሕ እንተይኮናስ : እቶም ጎቦታት ተጋሩ እውን ኣፎም ከፊቶም የቐንየልና ይብልኹም ኣለው በልዎም:: ክስዕሩ ከዓ ኣለዎም::
መጠቓለሊ
ተጋሩ ናበይ ንኸይድ እንተይልካኒ ሓደ እዩ መልሱ:: ናይ ተጋሩ ኣጀንዳ ካብ ሐዚ ንድሓር መቐለ እዩ ኮይኑ ኣዲስ ኣበባ ኣይኮነን : ናይ ተጋሩ ኣጀንዳ ኣኽሱም እዩ ዘሎ ኣዲስ ኣበባ ኣይኮነን : ናይ ተጋሩ ኣጀንዳ ሽረ : ዓድዋ : ዓድግራት: ተምቤን እዩ ዘሎ : ናይ ተጋሩ ኣጀንዳ ኣብ ጎቦታት ማይጨውን ኣላጀን እዩ ዘሎ:: ካብ ሐዚ ክንቅየር ኣለና ብኣተሓሳስባ:: ቁፅሪ ሓደ ኣጀንዳና ብዛዕባ ኦሮሞ ኣምሓራ ኤርትራ ኣይኮነን : ቁፅሪ ሓደ ጥራሕ ኣይኮነን ቁፅሪ ክልተ ሰለስተ ኣርባዕተ እውን ይቐፅል ኣጀንዳና ኣብ ባዕልና ይኹን:: ንመሰል ዓርሰ ውሳነ መስዋእቲ ኸፊልና : ንመሰል ዓርሰ ውሳነ ከዓ ሐዚ እውን ንቃለስ ኣለና:: ሐዚ እውን ፀገማት ኣለውና ዘይፈታሕናዮም : ነዚ ኩናት እዚ ከመይ ነዕውቶ ቀዳማይ ኣጀንዳና ንሱ እዩ:: ብስሬና ኢና ሐዚ እውን ንነብር::
ህዝቢ ዓለም ኣካል እቲ ዓለም ኢኹም እሞ ክንሕግዘኩም ኢና እንተይሎም : ዌልካም ንሓግዝ:: ካፍቶም ዝከሓደትና ሃገርን ናይ ኣዲስ ኣበባ ሰበ ስልጣናትን ንህዝቢ ትግራይ ዝጠቅም ነገር ክመፅእ እዩ ኢልና ግን ቅንጣብ ትኣክል ከይንሓስብ:: ከይንታለል:: ለዋሃት ኮይንና ኣሚንናዮም : ጠሊሞምና : ገፊዖምና:: ግን ሕዚ ኮይኑ ዘሎ ታሪኽ ካሊእ እዩ : ናይ ታሪኽ መዘውሮ ተቐይሩ ኢለ እየ ዝኣምን:: ቀይርና ከምንወፅእ ከዓ ንፈልጥ:: ነዙይ ንምግባር ገዛ ዕዮና ንስራሕ:: ኤርትራ ከምዚ ገፊዖምና : ኣምሓሩ ከምዚ ገፊዖምና : ናይ ኦሮሞ ሕዚ ስልጣን ዝሓዙ ንፓርላማ ኣታሊሎም ንህዝቢ ኣታሊሎም ብናይ ሓሶት ፕሮፓጋንዳ ተመላኺዖም : ናይ ሻጥር ፓለቲካ ኣብ ኢትዮጵያ ንምስፋን ኩሉ ክግበር ዝኽእል ነገር እዮም ዝገብሩ ዘለው:: ስለዚ ንሱ ኣይነዳምፆ በሃሊ እየ ኣነ ሐዚ : በቃ ንውፃእ ካብዚ:: ካብኡ ከይኸፍእ ነሕፅሮ::
ንኹሉ ህዝቢ ትግራይ የመስግን:: ቁፅሪ ሓደ ንኣዴታትን ህፃናትን ተጋሩ ኣይዞኹም : ቁፅሪ ክልተ ንወለድናን ንመናእሰይን ተጋሩ ኣይዞኹም : ቁፅሪ ሰለስተ ንዝተፈላለየ ሕ/ሰብ ክፋል ናይ ትግራይ ብሙልኦም ኣብ ከተማን ገጠርን ዘለው የቐንየለይ:: ሐዚ እቲ ኩነታት ንረድኣዮ : ነቲ ኩነታት ዝምጥን ኣካይዳ ንከተል : እቲ መስዋእቲ ነሕፅሮ : እቲ ዓወት ኣይቐርን:: ናይ ኣምሓራ ምልሻን ፋኖን እውን ተታሊሉ : ኣብዚ ግፍዒ እዚ ተሳቲፉ ኣሎ:: ነታ ዓዲ ሓቢርና ኢና ነልምዓ ፀኒሕና : እቲ ናይ ልምዓት ናይ ክልቲኦም ህዝብታት ዘራኽብ ገመድ እዮም ዝብጥስዎ ዘለው:: ምስ ናይ ኤርትራ ናይ ሰይጣን ክትብሎ እትኽእል ስራሕ ዝሰርሑ ሰራዊት እውን ተሓባቢሮም ናብ ወልቃይት ናብ ምዕራብ ትግራይ ብሙሉኡ ማእለያ ዘይብሉ ግፍዒ ይፍፅሙ ኣለው:: እዚ መሬት እዚ ኣብ ዝኾነ እዋን ኣብ ስልጣን ስለዝነበሩ ዝወሰድዎ መሬት ትግራይ እዩ : ህዝቢ ትግራይ እዩ:: ናብ መሬት ወሪድካ ምዝርራብ ይክኣል እዩ : ሐዚ ግን ግዝያዊ ልዕልነት ረኺቦም መሸልኡ : ሰሊጡ : ትራክተሩ : ፋብሪክኡ : ገዝኡ : ኩሉ ወሪሮም ወሲደሞ ኣለው:: እቲ ህዝቢ ብግዝያዊ ስምዒት ሆይ ሆይ ኢሉ ኣሎ : እቶም ኣብ ስልጣን ዘለው ሰባት ዓፊነሞ ኣለው:: ስለዚ ሆ ኢሉ ዝሰኸረ መንእሰይ ምልሻን ኣኪቦም እዮም ዝወርዎ ዘለው:: እዚ ኸዓ ድሓን : ሒሳብ ምውርራድ እንተኾይኑ ኣብ ግዚኡ ሒሳብ ነወራርድ ኢና:: ሐዚ ግዚኡ ኣይኮነን:: ግዚኡ ነንባዕልና ኣብ ግንባር ኣቲና ዘለና ዝገጠምና ሓይልታት ንዋጋእ:: ነቲ ህዝቢ ግን እንተንገድፎ ምሐሸ::
ኣብ ኦሮሞ እውን ተመሳሳሊ እዩ : ብዙሕ ትግራዋይ ኣሎ ኣብ ኦሮሞ : ኣይተነኽአን (ግፍዕታት ዋላ እንተሃለወ):: በተለይ ህዝቢ ኦሮሞ ከመስግን ይፈትው እየ:: ከም ህዝቢ ክምስገን ዝግብኦ ህዝቢ እዩ:: እቶም ኣብ ስልጣን ዘለው ደቁ ዝገብርዎ ዘለው ግን እንድዒ : ዝፈልጦ እውን ኣይመስለንን:: ናይ ኦሮሞ ኣዶ ኣቦ መሪቑ ትግራዋይ ኣጥፍእ ኣይብልን : ርግፀኛ እየ:: ኣብ ዘይፈልጦ ጉዳይ ኣትዩ ኣይጨማለቕን : ዝጨማለቑ ዘለው እቶም ናይ ኦሮሞ ሰበ ስልጣናት እዮም:: እቶም ኣብ ውትድርና ዘለው : እቶም ኣብ ፓለቲካ ኣለና ዝብሉ:: ብናይ ሸዓብያ ናይ ድህንነት መዋቅር ዝግርሑ : ኣብ ናይ ኢትዮጵያ ፓርላማ ናይ ሓሶት ዘረባ ካብ ንጉሆ ክሳብ ምሸት ዝዛረቡ : እቲ ሓቂ ገልቢጦም 360 ዲግሪ : ኣብ ዘይኮነ የውዕልዎ ኣለው ህዝቢ ኦሮሞ:: ህዝቢ ኦሮሞ ንባዕሉ ኣይለመዐን:: ህዝቢ ኦሮሞ ናይ ባዕሉ መሰል ዓርሰ ውሳነ ብልምዓት ብሰላም ብዴሞክራሲ ኣየረጋገፀን:: ንባዕሉ እውን ኣብ ውሽጡ ፀገም ኣለዎ:: ናይዚ መፍትሒ ኣብ ክንዲ ኣብ ህዝቢ ኦሮሞ ኣትኩሮም ምስ ካልኦት ኢትዮጵያውያን ተሓባቢሩ ክነብር ኣብ ክንዲ ዝገብሩ : ናይ ኣምሓሩ ኣጀንዳ ሒዞም ንትግራይ ይገፍዑ ኣለው:: ግደፉ : ተመሊሱ ንህዝቢ ኦሮሞ እውን ኣይጠቅምን:: መተሓባበርቱ መን ምኻኖም ንፈልጥ ኢና:: ናይ ዘርኢ ፅልኣት ኣጀንዳ ውሽጢ እዮም ኣትዮም:: ኣብ ናይ ኣምሓሩ ናይ ትምክሕቲ ግሩፕ ናይ ዘርኢ ፅልኣት ናይ ስልጣን ህረፍ : ናይ ቅዠት : ናይ ሕልሚ ግን ዘይትግበር ኣጀንዳ እዮም ኣትዮም:: እዚ ኸዓ ተመሊሱ ኣብ መጨረሻ እሳት ክኾኖም እዩ ንባዕሎም : ይኾኖም እውን ኣሎ ሐዚ::
ክምስገኑ ዝግብኦም ህዝብታት ከዓ ኣለው:: ዓፋር ሐዚ እንታይ ገይሩና? ገለ ገለ ሱቒሎም ወጣታት ምንምዘይፈልጡ ኣብ መንጎ ዓፋርን ትግራዋይን ዘሎ ርክብ ዘይፈልጡ : ብደምን ብታሪኽን ሓደ ዝኾነ ህዝቢ : ገለገለ ፀገማት ፈጢሮም እዮም:: ኣጋጣሚ ኾይኑ በቲ ቦርደር ሓሊፈ ነይረ ኣነ:: እና ረኺበዮም ነይረ እዞም ሽማግለታት : ንመናእሰይ እውን : ገለገሊኦም ናይ ዓፋር ልዩ ሃይል እውን ናባና ተንቀሳቒሶም : ልኢኽናሎም : ግደፉ ምሳኹም ጥይት ኣይትተኩሱ:: ሓደ ክልተ ሰብ እንተትቐትሉ እውን ንሕና ኣይንቐትለኩምን ምስበልናዮም ተመሊሶም:: ኣብኡ ቐንየ ነይረ:: እና ልኢኽዮም ንገሊኦም : ኣብሊዕና ኣስቲና ኣፃዊትና : ክንመፅእ ከለና ፃባ ጊመል ክንሰቲ ኢና ኢለ ኣዳልውልና ኢለዮም:: ስሒቖም ከይዶም:: ኣይነኹኡናን:: ብመሬት ዓፋር እውን ተጋዲልና ኢና : ቀደምና እውን ተጋዲልና ኢና ሐዚ እውን ተጋዲልና ኢና:: ንዓፋር ቁፅሪ ሓደ ከመስግኖም ይፈትው:: ንኣገው ከመስግን ይፈትው:: ናይቶም ህዝቢ ኣምሓራ ኣካል እዮም:: ምንም ኣይነኽኡናን::
ስለዚ ከምቲ ሰኺሮም ዝተወሰኑ ናይ ኣምሓራ ክፍሊ ብስልጣን ዝዓወሩ ዝተወሰኑ ናይ ኦሮሞ ኣካላትን ኣተሓባቢሮም ከጥፉእና ዝፀዓሩ : ናይ ኤርትራ ናይ ሻዕብያ ጉጅለ ድሌት ንምፍፃም : ካሊእ ምንም ዕላማ ዘይብሎም : ንኢትዮዺያውያን ሓንቲ ስድሪ ንቕድሚት ዘይኮነስ ሰለስተ ኣርባዕተ ስድሪ ንድሕሪት እዩ ዝመልስ:: ን30 ዓመት ተቃሊስና ዘምፀእናዮ ናይ ሓባር ዓወት ንድሕሪት ዝጎትት ስራሕ ክሰርሑ ለይትን ቀትርን ይጎይዩ ኣለው:: ናይ ግለ ሰባት ኢንተረስት ንምምላእ : ናይ ኢትዮጵያውያን እውን ኣይኮነን ናይ ሻዕብያ ናይ ቂም በቀል ናይ ግለሰባት ድሌት ከማልኡ ኣዝሚተሞ:: ይገፍዑና ኣለው : ግን ኩሉ ክሓልፍ እዩ ዘይሓልፍ የለን:: ውግእን ኩናትን ኣተኣሳሲርና ከመይ ከምንመርሕ ንፈልጥ ሰባት እኮ ኢና : ይፈልጡ እዮም:: ስዮም ቀቲልና : ኣባይ ቀቲልና : 90 ዓመት ዝገበረ ብፃይና ስብሓት ካብ ኣልጋ ዝደቐሰሉ ኣልዒሎም ወሲዶም እዚ ሒዝና እናበሉ ይዛረቡ ኣለው:: ስለዝሓበርና ኢና ካብ ብጣዕሚ ውስብስብ ዝኾነ ናይ ፀልማት ኣዋርሕ : ኣብ ውሽጢ ፀገም ኮይንና ብርሃን ንርኢ ዘለና ህዝቢ ኢና:: ይክኣል ከዓ እዩ:: ብመሰል ዓርሰ ውሳነ ህዝቢ ትግራይ ክንደራደር የብልናን:: ኣብ ቋንቋና : ኣብ ባህልና : ኣብ ታሪኽና : ኣብ መሬትናን ኣብ መፃኢ ዕድልናን እውን ክንደራደር የብልናን:: እቲ ኩናት ብናትና ልዕልና ከምዝውዳእ ርግፀኛታት ንኹን:: ቀፂልና ናይ ባዕልና ፓለቲካዊ ፕሮግራም ንርኢ : ናይ ባዕልና ኢኮነሚያዊ ፕሮግራም ንርኢ : ናይ ባዕልና ናይ ፀጥታን ድሕንነትን ፕሮግራም ነዕሪ:: ስለዚ ንሕበር : እቲ ሚስጥር ኣብ ኢድና እዩ ዘሎ:: ተጋሩ ለባማት ህዝቢ ኢና : ዘኹርዕ ታሪኽ ዘለና ህዝቢ ኢና : ትማሊ ሎሚ እውን ፅባሕ እውን ክንደግሞ ንኽእል ኢና:: ንደማመፅ:: ታይ ዝጎድለና ንሕና?! መሬትና ልሙዕ : ዝተምሃረ ሰብ ኣለና : ጅግና ህዝቢ ኣለና : እንትርፊ ፅቡቕ ሕማቕ ዘየሕስብ ኣተሓሳስባ ኣለና::


text:
መባእታ ቤት ትምህርቲ
ኣብ ሽወደን ቤት ትምህርቲ መባእታ ኽትመሃር ግዴታ እዩ። ኩሎም ቖልዑ 9 ዓመት ክመሃሩ ኣለዎም።
ሓደ ቖልዓ ኣብ 7 ዓመቱ ቐዳማይ ክፍሊ ክጅምር ኣለዎ።
ሓደ ዓመተ ትምህርቲ ኣብ ክልተ ሰሚስተር ይኽፈል፡ ናይ ቀውዒ ሰሚስተርን ናይ ጽድያ ሰሚስተርን ይበሃሉ።
ንስካ እንተ ደኣ ሓታቲ ዑቕባ ኮይንካ ክትመሃር መሰል ኣለካ ልክዕ ከምቶም ካሎት ተቐመጥቲ ኣብ ሽወደን ግን ግዴታኻ ኣይኮነን ክትመሃር ድሌት ተዘይብልካ።
ሓድሽ ተቐማጢ ናይ ሽወደን አንተ ደኣ ኮይንካ ኣብ መእተዊ ናይ ስቬንስካ ትምሕርቲ ክትጅምር ልሙድ እዩ።
ቤት ትምህርቲ መባእታ ብነጻ ትመሃር። እሂ ማለት ከኣ ንስኻ ንትምህርቲን መጻሕፍትን ናይ ቤት ትምህርቲ ንብረትን ዝኮነ ክፍሊት ከም ዘይ ብልካ ማለት እዩ።
መግቢ ውን ብነጻ እዩ። ተማሃሮ ናይ ቤት ትምህርቲ ሕክምናን, ናይ ክልሰ ሓሳብን ግብራውን ምምዕባል ትምህርትን, ናይ ቤት ትምህርቲ ቤት ንባብን ውን ይረክቡ።
ከም ኣለይቲ ወይ ወለዲ ብሓንሳብ ኮይንኹም ቖልዓኹም ኣበየናይ ቤት ትምህርቲ ከም ዝመሃር ክትመርጹ መሰል ኣለኩም። ካብ ኣብ ጥቓኻ ዘሎ ቤት ትምህርቲ ገዲፍካ ኣብ ዝመረጽካዮ ንክትመሃር ሓላፊ ቤት ትምህርቲ (ዳይረክተር) ይውስኖ።
ባዕልካ ቤ ትምህርቲ ትመሃረሉ ውን ክትመርጽ ትኽእል ኢኻ ግን ናይ ቤት ትምህርቲ መጋዓዝያ ክክፈለልካ መሰል የብልካን።
ኣብዚ ኣንብቡ ብ ትግርኛ ብዛዕባ መባእታ ቤት ትምህርቲ። Pdf, 664.3 kB, opens in new window.