text:
ቃለ መሕትት ኣቦ-ወንበር ሰልፊ ናህዳ ኤርትራ ምስ ክፍሊ ዜና ሰልፊ - 10ይ ክፋል
ሕቶ፡ ክ / ዜ / ሰልፊ
ኩቡር ኣቦ ወንበር ሰልፊ ናህዳ ኤርትራ ሓው ዓብዱራሕማን ጣሃ፣ ግዜኻ ወፊኻ ምሳና ምጽናሕካ እንዳመስገና
ሕቶና ኣብዚ ወዲእና ኣሎና፣ በዚ ኣጋጣሚዚ ከተማሓላልፎ እትደሊ ለበዋን መልእኽትን እንተሎ?
ኣብ መወዳእታ ድማ ብወገነይ ኑኹሉ ኣባልን ተደናገጽን ሰልፊን ህዝቢ ኤርትራትን፡ ንኩሉ ደላይ ፍትሒ ከብርሃሉ ዝደሊ ሰልፊ ናህዳ ኤርትራ ካብቲ ተሰኪምዎ ዘሎ ዕላማ ማለት ሃገራዊ፡ ሃይማኖታውን፡ ብሄራውን ዕላማ ፈንተት ከምዘይብልን ኣብ ጸቢብነትን ጥሩፍነት ክውዕል ዘይክእል ውድብ ሙኳኑ ከንጽር እፈቱ ከሙኡውን፡ ንኹለን ሓይልታት ደምባታት ተቓውሞ ሓድነት ሓይሊ እዩ’ሞ ነቲ ድሮ ተጀሚሩ ዘሎ ንሃገራዊ ባይቱ ናብ ንቡር ቃልሱ ንምምላስ ዝግበር ዘሎ ፈተነታት ኩሉ ካላኣውን ምምሕዳራውን ጉዳይት ንጎኒ ገዲፍና ንዝህብን ሃገርን ንድምሓን ክኸውን ቀዳማይ ዕላማና እንዳ ጸዋዕኩ፡ ነቲ ብገባቲ ስርዓት ህግደፍን ብኻሎኦትን ዝቀላቐል ዘሎ ናይ ኣግኣዝያን ዝብል ምንቅስቓሳት ንምግታእ ብኩሉ ዓቕምና ክንሰርሕ ከምዘለና እውን የዘኻኽረኩም፡ ንኹሎም ኣብ መላእ ዓለም ዝርከቡ ህዝብዊ ምንቅስቓስት እውን ንኹሉ እቲ ጸረዚ ግበታዊ ስርዓት ዘካይዱዎ ዘለዉ ምንቅስቓሳት ብማሕበራትን ውልቀሰባትን ብፍላይ መናእሰያትን ደቂ ኣንስትዮን የሞግስ፡
ንተጣበቕቲ ሰብኣዊ መሰላት እውን ነዚ ንህዝቢ ኤርትራ ወሪድዎ ዘሎ ኩለመዳይ ባርነት ብዕቱብነት ክዕዘብን ኣብ ልዕሊ እቲ ስርዓት እውን ኩሉ ዓይነት ኩናነን ሱጉምትታት ክውሰድ መታን ምስኩልና ደለይቲ ለውጢ ብሓባር ክስትርሑ እንዳጸዋዕኩ ፡ ዘረባይ ይድምድም።
የቐንየልና ዝኸበርካ ሓው ዓቡዱራሕማን ጣሃ ኣቦ ወንበር ሰልፊ ናህዳ ኤርትራ
ክፍሊ ዜና ሰልፊ ናህዳ ኤርትራ
ዕለት 21 የካቲት 2017


c: text/html

text:
ሰባት ዝመሰሎም ፖለቲካዊ ርእይቶ እንከንጸባርቑ፡ ብስምዒት ካብ ምኹናን ብትዕግስቲ ምምዝዛን
- Details
- Created: Monday, 14 May 2018 05:05
- Last Updated: Monday, 14 May 2018 05:05
ደቂ-ሰባት ከም’ቲ ሓደ ዓይነት መልክዕን ምስልን፣ ተመሳሳሊ ቁመትን ክብደትን ዘይብልና፡ በበይኑ ማሕበራዊ ባህግን ፖለቲካዊ ስነ-ሓሳብን እንተንጸባረቕና ከም ባህሪያዊ ሕርያ ተቐቢልካ፡ ተናቢብካን ተኸባቢርካን ምስጓም ‘ምበር፡ ስለምታይ ከም’ዚ ዝበለ ሓሳብ ወይ ርእይቶ ሒዙ ወይ ሒዛ ካብ ዝብል ኩርናዕ ተበጊስካ፡ ብስምዒት ኩነኔን መጥቃዕትን ምቕዳም፡ ቅኑዕን ብሱልን ፖለቲካዊ ኣተኣላልያ ኣይኮነን። ንህዝባውን ሃገራውን ሓድነት መሊሱ ካብ ምዝራግን ምብራዝን ሓሊፉ፡ ዘምጸኦ ኣወንታዊ ለውጢ ከምዘየለ ምግንዛብ የድሊ። ንፖለቲካዊ ዝንባለን ሕርያን ዜጋታት፡ ደስ ንዝብለናን ምስናትና ዝቀራረብ ኮይኑ ምስ<

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
ንፖለቲካዊ ጭቆና ምጽማም ስለምንታይ? ክሳብ መዓስ’ከ?
ሓሚምካ፡ ምኽንያት ሕማምካ ፈሊጥካን መድሓኒት እናወሰድካን ንዝስመዐካ ስቓይ፡ ንውሽጥኻ ጌርካ ክትጻወር ክትጽመም ዓቕሊ ይሃብካ ጥራሕ ዘድልዮ ጽቡቕ ነገር’ዩ። ምኽንያቱ፡ ሕማምካ ፈሊጥካ መድሓኒት እናወሰድካ እንከለኻ ንውሽጣዊ ስቓይካ ካብ ዓው ኢልካ ብኣዋያት ምግላጽ፡ ተጸሚምካ ንውሽጥኻ ጌርካ ጥዕና ምጽባይ ተመራጺ’ዩ። ባህልና’ውን ንኸምኡ’ዩ ዘተባብዕ። ብውሽጥኻ ሕማቕ እናተሰመዐካ ናብ ትካል ጥዕና ከይድካ ብበዓል ሞያ ከይተመርመርካ፡ ዓይነት ሕማምካ ጠንቁን መድሓኒቱን ከይፈለጥካ ምጽማም ግን፡ ስኒ ምንካስ ምጽዋር መንፈዓት ዘይኮነ፡ ክፍወስ ብዝኽእል ሕማም ዕለተ ሞትካ ዘቀላጥፍ ዘየለባም ውሳነ ብምዃኑ ክምከር ክተባብዕ ኣይግባእን። ስለምንታይ’ሲ ክሳብ ትመውት ምጽማም ዓሻ ውሳነን ነብሰ ቅትለትን ስለዝኾነ።
ውልቀ ምልክነት ኣብ ዝነገሰሉ፡ ልዕልና ግዝኣተ ሕጊ ኣብ ዝጠፍኣሉ፡ መሰረታዊ ሰብኣዊ መሰላት ኣብ ዝተጋህሰሉ፡ ውሑዳት ኣብ ልዕሊ ብዙሓት ቃሕ ዝበሎም ውሳነ ኣብ ዝወስድሉ፡ ኢ-ደሞክራስያዊ ጨካን ኣድላዊ ፖለቲካዊ ምሕደራ ኣብ ዘለወሉ ኩነታት፡ ትዕግስቲ ምግባር ምጽማም ከኣ ካብ ኩሉ ዝኸፍአ ዕሽነት፡ ንባርነት ብምርጫኻ ምቕባል ኣብ መወዳእታ ከኣ ኩሉ ክብርታት ስኢንካ ፖለቲካዊ ነብሰ ቅትለት ምፍጻም ማለት’ዩ ዝኸውን። ኤርትራዊ ሃገርነት ውጽኢት መግዛእቲ ምዃኑ፡ ህዝብታት ኤርትራ ብሰንሰለታዊ መግዛእቲ ዝሓለፉ፡ ናይ ኣምቢታ ኣይንብርከኸን፡ መስዋእትን ዓወት ታሪኽ ዘለዎም ተቓለስቲ ህዝብታት ምዃኖም ማህደራት ታሪኽ ሰኒደሞ ዘለው ሓቂ’ዩ። ህዝብታት ኤርትራ ኩሉ መሰላቶም ዓፊኑ ኣምበርኪኹ ንዝገዝኦም፡ ሜላታት ግጥሚያኦም ክቐያይሩ ደኣምበር ብምጽማም ዘባኸንዎ ግዜ ኣይፍለጥን። እቲ ኣብ መወዳእታ ንመሬት ኤርትራ ካብ ባዕዳዊ ሰራዊት ነጻ ዘውጸአን ልኡላውነት ሃገር ብረፈረንዶም ክውን ዝገበረን ምስጢር፡ መርኣያ ተቓውሞ ኣልቦ ምጽማም ዘይኮነ፡ መርኣያ ኣነ ንመንነተይ ንመሰለይ ንኣለኹ ባዕለይ ዝብል ውሳነ ጽንዓት ዘይሕለል ቃልስን ክቡር ሓርበኛዊ ሃገራዊ መስዋእትን ምዃኑ’ዩ ዝሕብር።
መሪሕነት ህግደፍን ናይ ጥፍኣት መሓውሩን ኩሉ ሰብኣዊ ክብርታት፡ ደሞክራስያዊ መሰላትን ቁጠባዊ ረብሓታትን ብደይ መደይ ነፊጎም ኢ-ሰብኣዊ ፖለቲካዊ ጭቆና ኣንጊሶም፡ ህዝቢ ካብ ምህላው ናብ ዘይምህላው ከንቆልቁል ፈሪደሞ ክንሶም፡ ኣብ ዓውደ ኲናት ኣብ ድፋዕ ኮይኑ ከም ዝዋጋእ ዘሎ ወተሃደር፡ ንህዝቢ ንኸስ ተጸመም ተጻወር ዝብል ጎስጓስ ክገብሩ ይስምዑ። ኣብ ድፋዕ ኣብ ርሱን ኲናት ዝተጸምደ ወተሃደር ብወተሃደራዊ ሕጊ፡ ንሱ ሒዝዎ ዘሎ ስትራተጂካዊ ቦታ ኣብ ኢድ ጸላኢ መታን ከይወድቕ’ሞ ውድባዊ ወይ ሃገራዊ ክሳራ መታን ከይስዕብ ግዝያዊ ጸገም ተጻወር ክሳብ’ውን ንስለ ድሕነት ብዙሓትን ኣንጸባራቒ ዓወትን ክቡር ህይወትካ ክፈል ክበሃል ይከኣል’ዩ። ህዝቢ ከም ህዝቢ ፖለቲካዊ ስልጣኑ ተቖጻጺርካ፡ ኣብ ኢዱ ዘሎ ጸጋታቱ መንዚዕካ፡ ዝመስሎ ከይዛረብ ኣፉ ብፖለቲካዊ መሐንገጋ ኣሲርካ፡ ብድሕረትን ድኽነትን ክማስን እናገበርካ ተጸመም ማለት ግን እንታይ ማለት’ዩ? እንታይ ክሳብ ዝኸውን’ዩ ክጽመም?
ጠንቂ ናይ’ቲ ሃገራዊ ፖለቲካዊ ሕማም ግዳማዊ ዘይኮነ ዘቤታዊ ምዃኑ ፈሊጡ እናሃለወ ተጸመም ክበሃል፡ መሪሕነት ህግደፍን ናይ ጥፍኣት መሓውሩን ህዝቢ ኣይፈልጥን ከም ተባዕታይ ኣድጊ ዝጸዓንካዮ ዝስከም የዋህ’ዩ ዝብል ብዱዕ ግን ከኣ ዝንቡዕ ሚዛን ከም ዘለዎም’ዩ ዘርኢ። ውድብና መንግስትና መሪሕነትና ፖሊሲና ኩሉ ንዓኻ ዝጠቕም፡ ንስለኻ ከይሰልከይ ዝሰርሕ ህዝባዊ’ዩ፡ ደሞክራስያዊ’ዩ፡ ፍትሓዊ’ዩ ዝብል፡ ፈጠራዊ ነብሰ ወደሳን ፍረ ዘይብሉ ፕሮፖጋንዳዊ ደሮናን ኣሽካዕላል’ዩ። መሪሕነት ህግደፍን ንኸብዶም ዝሓደሩ ዕሱባት መሓውራቶምን ውሽጣዊ ሰላም፡ ደሞክራስያዊ ምሕደራ፣ ሕጋዊ ትካላዊ ኣሰርራሓ፣ ውሕስነት ዘለዎ ብውጥን ዝምራሕ መንገዲ ልምዓትን ዕቤትን ከይህሉ ገይሩ ዘሎ ካልእ ግዳማዊ ሓይሊ’ዩ። ስለዚ ነቲ ኩሉ መሰላት ከይትረክብ ዝገበረ ግዳማዊ ሓይሊ ክሳብ ዝሰዓር ተጸመም። እዚ ይገበረለይ ይማላኣለይ ኣይትበል ማለት ናይ ተራ ዓዋሉ ኣበሃህላ’ዩ። እንተኾነ እቲ ሜላ ንጸረ-ህዝቢ ፖለቲካዊ ባህሪኡን ፋሽሽታዊ ተግባሩን ከውሊ ክኽውን ዝኽእል ኣይኮነን።
ምኽንያቱ መን’ዩ ውሽጣዊ ሃገራዊ ሰላም፣ ደሞክራስያዊ ምሕደራ፣ ፍትሓዊ ኣነባብራ፣ ልምዓታዊ ንጥፈታት ከይህልወና ዕንቅፋት ዝኾነ ንዝብል ሕቶ ጭቡጥ መልሲ የብሉን። ህዝቢ ዘሳተፈ ህዝባዊ ሃገራዊ ቅዋም ከይጸድቕ፣ ሓረስቶት ኤርትራ ምዩቕ ከይበሉ ከይሓርሱን ኣመት ጥሪቶም ከይገብሩን፣ ነጋዶ ኣብ ውሽጢ ኤርትራ ጥራሕ ዘይኮነ፡ ኣብ ጎረባብቲ ሃገራትን ክኒዮኡን ተንቀሳቒሶም ነብሶምን ሃገሮምን ከይጠቕሙ፡ ህጻናት ተረጋጊኦም ከይመሃሩ፣ ሞያተኛታት ነጻ ኮይኖም ከይሰርሑ፣ ዜጋታት ራሓ ኮይኖም ሕጋዊ ክጥዕታት ኣማሊኦም ብዘይዝኾነ ተጽዕኖን ከልበትበትን ካብ ሃገር ከይወጽኡን ናብ ሃገር ከይኣትውን፣ መሳኪን ብግፋ ዝተዓስከሩ ወተሃደራት ብዘይ ትርጉም ዘለዎ ደሞዝ ብባርነት ከገልግሉን ስድራ ቤቶም ከይሪኡን ….ወዘተ ምኽንያት ዝኾነ ዶብን ባድመን’ዩ ማለት ካብ ሓላፍነት ዘይብሉ በጋሚዶነት ዕንደራ ወጻኢ ካልእ ክበሃል ኣይከኣልን።
ንሳቶም ግን ጠንቂ ኩሉ ውሽጣዊ ጸገምና ስርዓታት ኣዲስ ኣበባን ዋሽንግቶን ’ዮም ኢሎም ክምድሩ ፍጹም ኣይሓፍሩን። ልኡላውነት ህዝቢ ጨፍሊቖም፡ መሬታዊ ልኡላውነት ኣብ ምኽባር ተጸሚድና ስለ ዘለና ተጸመም እናበሉ ህዝቢ ከሰራጥዩ ገበርቲ ዘይንቡር ምዃኖም’ዩ ዘነጽር። እቲ ተጸመም ገደብ ግዜ እንተዝነብሮ’ውን ሓደ ነገር ነይሩ። ገደብ ግን የብሉን። እነሆ ልዕሊ ርብዒ ዘመን ሓሊፉ። ስለዚ ንዘቤታዊ ፖለቲካዊ ጭቆና ምጽማም ስለምንታይ? ክሳብ መዓስከ? ከም ጥሙር ህዝብን ልኡላዊ ሃገርን ምሉእ ንምሉእ ኣብዘይ ምህላው ከይበጻሕና መቑሕ ስቕታን በለጻዊ ኣረኣእያን ንብተኽ። ጸላኢና ህግደፍ ምዃኑ ተረዲእና ኩለንተናና ናብ ምፍታሕ ውሽጣዊ ዘቤታዊ ጸገምናን ክብረት ቀጻልነት ሰብኣዊ መሰልናን ነድህብ።
ብሓልዮት ደሞክራስያዊ ግንባር ሓድነት ኤርትራ ዝፍኖ፡ ድምጺ ሰላምን ደሞክራስን ኤርትራ፡ 11-05-2018


text:
ደምዳሚ መግለጺ 3ይ ሱሩዕ ኣኬባ ፈጻሚ ቤት ጽሕፈት ሰልፊ ናህዳ ኤርትራ
ደምዳሚ መግለጺ 3ይ ሱሩዕ ኣኬባ ፈጻሚ ቤት ጽሕፈት ሰልፊ ናህዳ ኤርትራ
ብሓሙስ ዕለት 24 ሓምለ 2017 ዝጀመረ ሳልሳይ ሱሩዕ ኣኼባ ፈጻሚ ቤት ጽሕፈት ሰልፊ ናህዳ ኤርትራ ቀዳም 29 ሓምለ 2017 ብዓወት ተዛዚሙ።
እዚ ነቲ ሓድነትና ንድሕነት ህዝብናን ሃገርን ብዝብል ጭርሖ ዘሰላሰሎ ሰሚናር ፖለቲካዊ ሓይልታት ኣኸቲሉ ዝጀመረ ሱሩዕ ኣኬባ፡ ኣብ ጽንኩር ዞባውን ሃገራውን ኩነት የሰላስሎ ብምህላዉን ህግደፍ ዝተፈላለዩ ስልትታት ብምጥቃም ህዝብና ኣብ ሃገሩ ከም ጓና ብምግላልን ንባዕዳውያን ከምድላዩም መሬትን ባሕርን ኤርትራ ብምድልዳልን ህዝብና ቅሳነት ሓሪምዎ ቁጠባዊን ማሕበራዊን ሽግራት ኣዝኒቡሉን ዝወለዶም ደቁ ካብ ሑቕፉኡ መንዚዑ ብምውሳድ ወግሔ ጸብሔ ንከስተንትንን ክሓዝንን ክነብዕን ፈሪድዎ ኣብ ዝሃለወሉ እዋን ብምክያዱ ዝያዳ ሓላፍነት ክንስከም ዘገደደ ድርብ ጾር እዩ ነይሩ።በዚ ድማ ንህሉው ኩነታት ሃገር ፡ኣተሃላልዋ እቲ ግበታዊ ስርዓት ዞባዊ ኰነታትን ብዕምቆት ብምድህሳን ንደምበታት ተቓውሞን ንውሽጣዊ ኩነታት ሰልፍና ናይ መጻኢ ናይ ቃልሲ መደባቱን ነቲ ዝጽበዮም ሃገራዊን ዞባዊን ብድሆታት ብምግንዛብ’ዩ ፈጻሚ ቤት ጽሕፈት ሰልፊ ነቲ ኣኬባ ዝኣተዉ።
ፈጻሚ ቤት ጽሕፈት ሰልፊ ናህዳ ኤርትራ ኣብ ኣኬቡኡ ኣብዚ ዝሓለፉ 26 ዓመት ድሕሪ ምእዋጅ መሬታዊ ነጻነት፡ ህዝቢ ኤርትራ ኣብ ገዛእ ሃገሩ ክብሪ ስኢኑ፡ፖለቲካውን ሰብኣውን መሰላቱ ተነፊጉ፡ ኣብ ትሕቲ ዳግማይ መግዛእትን ባርነትን ዲክታቶርያዊ ስርዓት ዝነብር ዘሎ ምዃኑ ካብ ሓቂ ዝረሓቐ ኣይኮነን። ዲክታቶርያዊ ስርዓት ዝተኸተሎ ግጉይ ስልቲን፡ ንምልካዊ ስልጣኑ ዘገልግል ዝደኰኖ ኣዕናዊ ምሕደራን፡ ኣብ ኩሉ መዳያት ህይወት ኤርትራዊ ዜጋታት ኣስዒብዎ ዘሎ መሰረታዊ ሽግራትን ፈጢርዎ ዘሎ ዓቕሊጽበትን ጥራሕ ዘይኮነስ፡ ብሰንኪ ኣብ ኩሉ ቀጸላታት ሃገር ኣተኣታትይዎ ዘሎ ሰብኣውን ማተርያላውን ዕንወትን ብርሰትን፡ነታ ሃገር ናብ ሓደጋ ምብትታን ይመርሓ ምህላዉ አመልክቱ ብዕምቆት ዘትይሉ፡፡
ፈጻሚ ቤት ጽሕፈት ሰልፊ ብዞባዊ ደረጃ'ውን እስትራቴጂካዊ ኣቀማምጣ ሃገርና ኣብ ግምት ብምእታው ኣብ ዞባና ከም ህዝብን ሃገርን ዝጸልወና ኩነታት ተኸሲቱሉ ዘሎ እዋን ከይዘንገዓ ዓቢ ቆላሕታ ከምዝሃበን። ከም ኣብነት ንምጥቃስ ዝኣክል ብዘይ ወኸሳ ዊንታን ህዝቢ ብፍታውን ድልየትን እቲ ግበታዊ ስርዓት ጥራይ፡ ገለ ሃገራት ማእከላይ ምብራቕ ንህሉው ኩነታተን ስግኣተንን እቲ ስርዓት ድማ ንህላዊኡ ንመግዛእታዊ ቀጻሊኡን ዝጥዕሞም ኣብ ገማግም ቀይሕ ባሕሪ ኤርትራ ወታደራዊ ቃፍላየተን ዝሰልኩ ተተኮስቲን ብረታትትን ተታኾስትን ብምጥጣሕ፡ ነቲ ክሳብ ሕጂ ርጡብ መፍትሒ ዘይረኸበ ኩነታት ተውሳኽ ንሙዃንን እቲ ሕድሪ ሱዉኣቱ ዝተጠልመ ህዝብና ኣብ ተወሳኺ ከቢድ ስግኣት ኣእቲዎም ምህላዎምን፡ ካብዚ ሓሊፉ እውን ሃገራዊ ጸጋታት ንምግባት ምስቲ ጸረ ህዝቢ ዝኾነ ግበታዊ ስርዓት ዝሻረኹ ባእታታት ብዕምቆት ርእዩ።
ብተወሳኺ ኣኬባ ፈጻሚ ቤት ጽሕፈት ሰልፊ ኣብ ልዕሊ ሃገርናን ህዝብናን ዘንጸላሉ ዘሎ ሓደገኛ ክውንነትን ሳዕቤናቱን ድሕሪ ምምርማር ኣኬቡኡ ነዚ ንምብዳህን ለውጢ ንምቅልጣፍን ንምምጻእን ዝቃለሱ ዘለው ኩነታት ሓይልታት ደምበ ተቓውሞ ኣብ ዝራኣየሉ፡ ኣብቶም ዝራእዩ ዘለዉ ብኩራት ብምድህሳስ መፍትሒታት ኣብ ምንዳይ ዘተኮረ እዩ ተኻይዱ፡ኣብ ዝገበሮ ምይይጥ እውን እንተኾነ፡ ክንዮቲ ዝጸንሓ ምፍንጫላት ሓድሕድ ምግጫዋትን ደንበ ተቓውሞ ኤርትራ ካብቲ ቀንዲ ክዋፈረሉ ዝግባእ መሬትን ህዝብን ኤርትራ ርሒቑ ካብ ጎረቤት ሃገር እናተበገሰ ዝሰርሕ ዘሎ ውድባት ሙዃኑን።
እንተኾነ ብዝሒ ውድባትና ንሒዝናዮ ዘለና ፖለቲካዊ ፍልልያት ዘንጸባርቕ ዘይምዃኑን፡ ናይ ኣተኣላልያ ግርጭታት ድኽነትና ሙዃኑን፡ ኣብ ውድባት ጥቡቕን ጽቡቕን መንፈሳዊ ዝምድና ክህሉ፡ ነዊሕ ዝጠመተ ናይ ሓባር ስትራተጂን ናይ ሓባር ስራሓትን ክህልወን መታን ቀጻሊ ዘተን ርክባትን ብምግባር ኣብቲ ከሰማምዓና ዝኽእል ነጥብታት ሓቢርና ክንሰርሕን ከምዝግባእ ኣብ እቲ ንመብዛሕቱኡ መልክዕ ሕብረተሰብ ኤርትራ ዝሓቖፈ ብኸቢድ ርብርብ ዝተተኽለ ሃገራዊ ባይቶ ካብዚ እትይዎ ዘሎ ደውታ ኣመልኪቱ፡ ብሰንክ እቲ ካላኣዊን ምምሕዳራውን ፍልልያት ደምበ ተቓውሞ ኣብ ዕንክሊል ከምዝጸንሓን ዝብል ርእዩ ።
ኣብ ጉዳይ ሰደተኛታት እውን እዚ ግበታዊ ስርዓት ኣብ ዓለም ተራእዩ ዘይፈልጥ ብደላሎ ሰብ ክሳብ ውሽጣዊ ኣካላቶም ብምብርባር ናብ ዕዳጋታት ምውራዱ ዘጋጥሞም ዘሎ ኢ-ሰብኣዊ ግህሰት ሰብኣዊ መሰላት ቀጻሊ ምህላዉ ብዕምቖት ርእዩዎ። ንውሽጣዊ ኩነታት ሰልፊ ስርሓቱን ብዕምቆት ብምዝታይ ከይዲ ድማ መደባቱ ንምዕዋት ጸብጻባት ኣብያተ ጽሕፈቱ ብምርኣይ፡ ኣብ ፖለቲካዊ ጎስጓስን ዜናን ብዝላዓለ ደረጃ ኣብ ምስራሕ፡ ውዳቤ ንምሕያል ድሮ ዝተተኽሉን ገናውን ኣብ ዝተክሉ ዘለዉ ሓደስቲ ጨናፍር ኣቶኪሩ ዕላማ ሰልፊ ንምብጻሕ መደባቱ ብምስራዕ ከም ዝብገስን ንዝምድናታቱ ዝምልከት ምስኩሎም ደለይቲ ፍትሒን ብፍላይ ምስ ሰልፍና ሓደ ዓይነት ፖለቲካዊ ራእያን ዘለዎም ኣብ ጉዳይና ንሕቶ ህዝብን ብሄራትን ቀዳምነት ዝሰርዑ ሓይልታት ኣመልኪቱ፡ ኣብ ሰብኣዊ መሰል ተጣበቕትን ማሕበራትን ኣመልኪቱ ብዕምቆት ብምዝታይን ኣብ ጉዳይ መንእሰያት ደቂ ኣንስትዮን ኣገዳስነቶም ኣብ ሰልፊ ዘትዩ።
ካብ’ዚ ዝተጠቕሱ መሰረታዊ ሓቅታት ብምብጋስ ድማ ኣኬባ ፈጻሚት ቤት ጽሕፈት ሰልፊ ናህዳ ኤርትራ እዚ ዝስዕብ ውሳኔታት ኣቐሚጡ፥ ኣብ ሃገራዊ ኩነታት፡ ጸረ ዲሞክራሲ ዝኾነ ስርዓት፡ ኣብ ሰብኣውን ሓርነታውን መሰላት ደቂ ሰባት ዘይኣምን፡ ብባህልን ልምድን ሃገር ክጣላዕ ድሕር ዘይብልን ብምዃኑ፡ ስልጣኑ ንምሕላውን ምንዋሕን ክብል ብዝኾነ ክቋመር ድሕር ዘይብል ሕልና ዘይብሉ ስርዓት እዩ። ሃገርና ኤርትራ በዚ ግበታዊ ስርዓት ኣእትይዎ ዘሎ ኩለ መዳይ ዕንወት ሃገርን ህዝብን ብንእሽተይ ዝረኤ ዘይሙዃኑ ብምስትብሃል ፈጻሚ ቤት ጽሕፈት ሰልፊ ኣብ ኤርትራ ዝረኤ ዘሎ ጂኦ ፖለካዊ ምቅይያራትን ኩነታት ገማግም ባሕሪ ኤርትራን እቲ ስርዓት ንህዝቢ ኤርትራ ከየማኸረ ህልዉኑኡ ንምቕጻል ጥራይ ናይ ሉኣላውነት ሓደጋ ፈጢሩ ምህላዉን እቲ ትንኩሳታት ኹናት ምስ ጎረባብቲ ሃገራት ብምስምስ ናይ ሉኣላውነት እውን ኣብ ቦቱኡ ምህላዉ፡ ኣብዚ እዋንዚ ሃገርና ኤርትራ ሉኣላውነታ ብዝላዓለ ደረጃ ናብ ሓደጋ ኣስጢሕዎ ከምዝርከብን ኤርትራ ክድሕን እንተኾይኑ ንህዝቢ ዝሓቁፍ ሓድነት ዘውሕስ ዲሞክራስያዊ ባእታ ጥራይ ከምዝኾነ ብምርዳእ ሕጂ እውን ኣብ ኤርትራ መሰረታዊ ለወጢ ክግበር ከምዘለዎን ነዚ ምንግባር ድማ ሰልፊ ቃልሱ ኣጠናኺሩ ክቕጽል ሙዃኑ ኣስሚርሉ።
ኣብ ጉዳይ ኤኮኖሚ እውን እንተኾነ ህዝቢ ኤርትራ ብሰንኪ ፖለቲካዊ ጸቕጥን ጥምየትን ዳግማይ ኣብዘይ ትእከበሉ ምብትታንን ይስዕርር ምህላዉ ብምዕዛብ ሃገራት ዓለም ብኽፉት ቆላሕታ ክገብራሉ ይጽውዕ። ኣብ ጉዳይ ዝምድናታት እውን እዚ ዘሎ ገባቲ ስርዓት ህግደፍ ኣብ ውሽጣዊ ጉዳይ ካልኦት ሃገራት ኢድ ምትእትታውን ግብረ እከያት ኣጀንዳታቶም ኣብ ምስልሳልን፡ ግብረ ሽበራዊ ትግባራት ኣንጻር ካልኦት ምክያድን፡ ንስርዓት ኤርትራ ምስ ከባብናን ዓለምናን ኣብ ወጥሪ ዘእቱ ፍጻሜታት እከይ ተግባሩ ምዃኑ ጥራይ ዘይኮነ ነቶም ብስንኪ ስደት ኣብ መላእ ዓለም ዝተበታተኑ ህዝቡ ፋዕራ ዘይብሉ ንግበቱኡ ዘገልግል ምግሓጥ 2% ካብ ኣታዊታቶም ጥራይ እምበር ኣብ ስደት ንዝገጥሞም ንሰባኣዊ መሰላቶም ዘይዓጦን ስርዓት’ዩ፡ህያው ምስክር ናይ ስደተኛታት ኤርትራውያን ኣብ እስራኤል፡ሊብያ፡ሱዳን፡ሱዕዲ ዝርከቡ ስደተኛታት ገለ ካብቲ ብዙሕ ናይዚ እዋንዚ መሰኻኽር ፍጹም ግበታውነቱ እዮም ።ሰለ ዝኾነ ኩሎም ሰባኣዊ መሰል ተጣበቐቲ ውልቀ ሰባትን ሃገራትን ብፍላይ ድማ ብባይቶ ጸጥታ ሕቡራት መንግስታት ኣብ ልዕሊ እቲ ግበታዊ ጉጅለ ዝተወሰደ ናይ እገዳዊ ውሳኔ ንኸጽንዖ ብምምሕጻን እዚ ከይዲ ካብ ኤርትራውያን ሓሊፉ እውን ንኩለን ጎረባብቲ ሃገራትን ድቃስ ዝኸልእ ኮይኑ ምህላዉን ኣስሚርሉ።
ኣብ ጉዳይ ደምበ ተቓውሞ ፈጻሚ ቤት ጽሕፈት ሰልፊ ኣብ ናይ ዲሞክራስያዊ ለውጢ ንጥፈት ውሽጣዊ ሓድነቱ ንምድልዳል ከም መሰረታዊ ቅድመ ኩነት ብምውሳድ ነቲ ድሮ ጀሚርዎ ዘሎ ከይድታት መዛተይ መድረክ ሰሚናር ብዕቱብ ክቕጽሎ ፡ በዚ ድማ ሰልፍና ኣብ ውሽጢ ደምበ ተቃውሞ ዝጸንሔ ዘይምትእምማን ንምፍዋስ ግዲኡ ንምግባር ብዕቱብነት ክሰርሕን፡ ነዚ ድማ ብቐንዱ ኤርትራዊ ሃገራዊ ባይቶ ካብቲ ኣትይዎ ዘሎ ደውታ ወጺዩ ኩለን ኣካላት ባይቶ ካልኣዊ ፍልልያተን ንድሕሪት ገዲፈን ብሓባር ኣንጻር ናይ ሓባር ጸላኢ ክግስግሳ ከምዝሰርሕን፡ ሰልፊ ብመሰረት መትከል ጉባኤኡ ሃገራዊ ባይቶ ንምድልዳል ክኸይድ ዝጸንሓ ዝነኣድ ሱጉምቲ ሙዃኑን፡ ሃገራዊ ባይቶ መተካእታ ዘይብሉ ሃገራዊ ጽላል ሙዃኑን ኣሚኑ ብዝቐልጠፈ ናብ ካላኣይ ጉባኤኡ ክኣቱ ዝካኣሎ ክሕግዝን ኣስሚሩ። ብተወሳኺ እውን ፈጻሚት በቲ ውሳኔኡ መሰረት ኣብ ዝኾነ ናይ ሃገራውን ዲሞክራስያዊ ለውጢ ዘተ ተኻፊሉ ንህዝቢ ሃገርን ኤርትራ ዝጠቅም ስራሕ ከምዝሰርሕ ወሲኑ።
ንገምጋም ውሽጣዊ ኩነታት ሰልፊ ናህዳ ኤርትራ ሓባራዊ ድልየትን ግሉጽነትን ብዝሰፈኖ ምይይጥ ብምግባር ፡ ፈጻሚ ቤት ጽሕፈት ሰልፊ ናህዳ ኤርትራ ካብቲ ሕሉፍ ገምጋም ምርኩስ ጌይሩ ኣድላይ ምምሕዳራውን ውደባውን ውሳኔታት ኣሕሊፉ። ብተወሳኺ ድማ ንኩሉ እቲ መሰረታት ሰልፊ ብጽንዓቱን ተወፋይነቱን ብቕዓቱን ንሕሉፍ መድረክ ሰጊሩ ዝርጋሔኡ ናብ ዝላዓለ ምኻዱ ብምምጓስ ፡ሕጂ እውን ነቲ ኣብ ቅድሜና ዘሎ ጸላኢ ንምብዳህ ፡ብመሰረት ዝተዋህቦ ሓላፍነት ተርኡ ክጸወትን ብመሰረት ዝሓንጾጾ መደባት ቃልሱ ንምምዕባልን ኣበርቲዑ ብምዕያይ ንጸላኢ ዓንዲ ሕቑኡ ክሰብርን ጸዊዑ ፡ ኣብ መወዳእታ ፈጻሚ ቤት ጽሕፈት ሰልፊ ንዝቕጽል ዓመት ብዝሓየለ ዝሰራሓሎም መደባት ስራሕን በጀትን ናይ ኣብየተ ጽሕፈቱ ኣጽዲቑ ።
ለበዋታት 3ይ ሱሩኦ ኣኬባ ፈጻሚ ቤት ጽሕፈት ሰልፊ ናህዳ ኤርትራ
• ህዝቢ ንምድሓን ኩሉ ናይ ቃልሲ መሓውራቱ ብምጥርናፍ ንሃገርና ካብ ብርሰት ዘድሕን ንኩሉ ኤርትራዊ ብማዕረ ፍትሓዊ ናይ ስልጣንን ሃብትን ምምቕራሕ ዘረጋግጽ ደሞክራሲያዊ ስርዓት ንምትካል ሰልፊ ናህዳ ኤርትራ ድሮ ሃኒጽዎ ዘሎ ሰረትን ክብርታትን መትከላትን ብዝግባእ ክንጸባረቕ።
• ሓድነት ህዝብታት ኤርትራ ጹኑዕ ሙኳኑን፡ እቲ ንህዝቢ ኤርትራ ክመቓቕል ዝንቀሳቐስ ዘሎ እቲ መጋብራት እከይ ናይቲ ገባቲ ስርዓት ሙኳኑ ብምእማን፡ እቲ ንሓድነትና ዝፈታተን ተግባራት ብሓደ ቅልጽም ክንብድህን፡ ገና ነቲ ዘይተመለሰ ዘሎ ሕቶ ህዝቢ ኤርትራ ክምለስ ከምዝካኣል ብግብሪ ንምርግጋጽ ካብ ማንም ግዜ ንላዕሊ ምቅላስ፡
• ኣብ ምላእ ዓለም ዝርከቡ ኣባላትን ደለይቲ ለውጥን ደምበ ተቓውሞን ዲፕሎማስያዊ መሓውራት ገባቲ ስርዓት ንምቕጻይ ምቅላስ፡
• ደምበታት ተቓውሞ ምስ ናይ ሃገርና ኩነታት ዝመጣጠንን ነዚ ዘሎ መድረኽ ዝተዓጻጸፎ ናይ ለውጢ መድረኽ ንክፍጠር ጻዊዒት ነቕርብ።
• ኩሉ ኣካል ሃገራዊ ባይቶን ደገፍቱን ህዝብን ሃገርን ንምድሓን ዝብል ከይዲ ንምዕዋት ኣብ ከይዲ ሕድገታት ብምግባር ነቲ ዝኸይድ ዘሎ ዘተ ንዕላማ ሃገራዊ ባይቶን ንምዕዋት ብሓላፍነት ክንሰርሕን ንምሕጸን።
• ኩሎም ኣባላት ሓይልታት ምክልኻል ኤርትራ ዲሞክራስያዊ ኤርትራ ንምህናጽ ኣብ ጎኒ ህዝቢ ኤርትራ ደው ክብሉ ንጽውዕ።
• ኣህጉራዊ ማሕበረ ሰብ ኣብ ልዕሊ ዲክታቶርያዊ ስርዓት ህግደፍ ብቐጻሊ ዘንብሮ ማዕቀብን ንመሰል ህዝቢ ኤርትራ ዝድግፍ መርገጻቱን፡ ብፍላይ ድማ እቲ ዳሕረዋይ ንሰብኣዊ መሰል ኣብ ኤርትራ ዝከታተል ወኪል ሕቡራት ሃገራት ብምምዛዝን ውጺኢት ብምቕራብ ድማ ዳግማይ ማዕቀብ ምግባሩ የሞጉስ። ኤውሮፓዊ ሕብረት ንመናውሒ ዕድመ ግበታ ዝከውን ሓገዝ ንገባቲ ጉጅለ ምሃብ ዘይቅኑዕ ሙዃኑ ብምስትብሃል ደው ከብሎ ንጽውዕ ።
• ኩሉም ደለይቲ ፍትሕን ሰላምን ሃገራትን ሓይልታትን ንዲሞክራስያዊ ተጋድሎና ክድግፉን ንዲክታቶርያዊ ስርዓት ክንጽሉን ንምሕጽን። ነዚ ዘሎ ኩነታት ኤርትራ ኣብ ግምት ኣእቲዮም ናብ ህዝቢ ኤርትራ ፉሉይ ቆላሕታ ክገብሩ እንዳ ጸዋዕና ንህዝብን ሪፖፕሊካዊ መንግስትን ኢትዮጵያ ድማ ንህዝቢ ኤርትራ ምእንቲ ደሞክራሲያዊ ለውጢ ዝህብዎ ደገፍን፡ ሓባራዊ ረብሓታት ክልትኡ ህዝብታትና ንምርግጋጽን፡ ዞባዊ ጸጥታ ምርግጋእን ንምዕዛዝን፡ ኣብ ጎኒ ተጋድሎና ደው ብምባሎም ነሞጉስ።
ኣብ መደምደምታ ናይ ፈጻሚ ቤት ጽሕፈት 3ይ ሱሩዕ ኣኬባ ሰልፊ ናህዳ ኤርትራ ንኩሉ ኣብ ውሽጥን ወጻኢን ዘለዉ ደለይቲ ፍትሒ ዓወት እንዳተተምነየ ፡ ኣብ ሃገርና ኤርትራ ዘበነ ግበታ ኣብቂዑ ዘመነ ፍትሕን ዲሞክስራን ሰላም ቅሳነትን ምትእኽኻብን ክኾነልና ኩሉ ዓቕምኹም ኣዋዲድኩም ኣብ ቃልሲ ኣንጻር ገባቲ ስርዓት ክትዋሱኡ ደጊሙ ይጽውዕ።
ዓወት ንዲሞክራስያዊ ቃልሲ ህዝቢ ኤርትራ
ዝኽርን ሞገስን ንስዉኣትና
ፈጻሚ ቤት ጽሕፈት ሰልፊ ናህዳ ኤርትራ
30 ሓምለ 2017


text:
ኢትዮጵያዊያን ኣብ ዝኾነ ይኹን ክፋል እታ ሃገር ተዘዋዊሮም ናይ ምስራሕ መሰሎም ኣብ ሕቶ ክወድቕ የብሉን ክብሉ ቀዳማይ ሚንስትር ኣብይ ኣሕመድ ኣተሓሳሲቦም።ቀዳማይ ሚንስትር ኣብይ ነዚ ዝበሉ ኣብ ዋና ከተማ ክልል ቤንሻንጉል ጉሙዝ ኣሶሳ ምስ ህዝቢ ኣብዝተዘራረቡሉ እዋን እዮም።
ኣብ ዝተፈላለያ ክልላት ምስ ህዝቢ ይዘራረቡ ዘለው ቀዳማይ ሚንስትር ኢትዮጵያ ዶ/ር ኣብይ ኣሕመድ ምስ ተወከልቲ ነበርቲ ከተማ ኣሶሳ ተዘራሪቦም ኣለው።
ዜጋታት ኣብዝተፈላለዩ ክልላት ተዘዋዊሮም ናይ ምስርሖም መሰል ብዝምልከት ንዝቐረበ ሕቶ ዝመሰለሱ ቀዳማይ ሚንስትር ኣብይ ኣሕመድ ኢትዮጵያዊያን ኣሽንኳይዶ ኣብ ሃገሮም ኣብ ካልኦት ሃገራት ዘለዎም መሰላት ተዛሪቦም ኣለው።
“ከም እትፈልጡዎ ጎረቤትና ኣብዝኾነት ሱዳን ኣስታት ሓደ ሚሊዮን ኢትዮጵያዊያን ኣለው።ፓስፖርትን ወረቐት መለለዪ መንነትን ዘይብሎም ህፃናትን ደቂ ኣንስትዮን ኣብ ካርቱምን ካልኦት ከባቢታትን ይነብሩ ኣለው።ኣሽንዃይዶ ህዝቢ ክልላት ቤንሻንጉል ጉሙዝ፣ኣምሓራ ወይ ክልል ኦሮሚያ፡ ሱዳን ኢትዮጵያዊያን ሃገሮም እዩ ኢላ ሓቒፋ ተንብር አላ።ዱባይን ጅቡትን እውን ሓቒፎም እናነብሩና እዮም።ሰብ ምስ ሰብ ክነብር ናይ ዝኾነ ይኹን ዜጋ ምዃን ኣይሓትትን።ሰብ ምዃን እኹል እዩ።”
ኣዚዩ ሰፊሕ ሃብቲ ዘለዋን ሰፋሕ ሃገርን ኢትዮጵያ ህዝባ ዝስደዱላ ክትኸውን የብላን ኢሎም።
እቶም ቀዳማይ ሚንስትር ኣብዝተዘዋወሩለን ኩለን ክልላት ተዘዋዊርካ ናይ ምስራሕን ንብረት ናይ ምፍራይን መሰል ክሕተት ፀኒሑ’ሎ።ካብ ትሽዓተ ክልላት ዛጊድ ኣብ ሽዱሽቲአን ዝበፅሑ ክኾኑ ከለው ኣብ ዝቕፅል ናብተን ዝተረፋ ሰለስተ ክልላት ከበፅሑ ትፅቢት ይግበር።
ቀዳማይ ሚንስትር አብይ ኣሕመድ ሎሚ ኣብ ጎረቤት ሃገር ሱዳን ዑደት የካይዱ ኣለው።


text:
ብኣምበስ ተወልደ
ካብ ትካል ኣማኻሪ ልምዓታዊ ስፖርት ባሎኒ መቐለ
ሰላም ደሓንዶ ቀኒቑም መንበብቲ ኣብ ዝሓለፈ ሕታም ውራይና ስፖርት ትግራይ ካበይ ተበጊሱ ኣበይ ኣሎ ዝብል ቁሩብ ስፍሕን ዝርዝርን ዝበለ ፅሑፍ ምቕራበይ ይዝከር፣ ካብቲ ፅሑፍ ተበጊሶም ሪኢቶ ንዝሃቡኒ ኩሎም የቐንየለይ ክብሎም ይደሊ፡፡
ንሎሚ ንኣንበብቲ ቀሪበዮ ዘለኹ ኣርእስቲ "ሸማተሪዝም" መፀለም ስፖርት ትግራይ ዝብል እዩ፡፡ ኣብ ዝሓለፈ ፅሑፈይ ብዛዕባ ኣማተሪዝም፣ ፕሮፌሽናሊዝም፣ ሓውሲ ፕሮፌሽናሊዝምን ሽማተሪዝምን ምስ ስፖርት ተኣሳሲሩ ዘለዎም ትርጉም ኣቐሚጠ ምንባረይ ይዝከር፡፡ ስለዚ ኣብቲ ዝሓለፈ ሕታም ዘቐመጥክዎ ትርጉም መሰረት ብምግባር ንሎሚ ናብ ዝበልክዎ ክሰግር፡፡ ይኹን'ምበር ናብ ዝርዝር ፅሑፈይ ቅድሚ ምስጋረይ ዓርከይ ጋዜጠኛን ደራሲን ሰለሞን ኣባዲ ብዛዕባ ሓደ ሓደገኛ ፃህያይ እንተውገኒ ምስቲ ዝሃብክዎ ርእሲ ብጣዕሚ ስለዝተመሳሰለኒ ፅሑፈይ በቲ ሰለሞን ዝነገረኒ ክምስሶ፡፡
"ኣብ ትግራይና ዝፍለጥን ገባራት ትግራይ እቲ ፃህያይ ኣብ ዘራእቲ ብዘብፅሖ መጥቓዕቲ
ነቲ ዘራእቲ ኣፀምልዩ ስለዘጥፍአ መፀለም ኢሎምዎ፣ መፀለም ንዘራእቲ ኣፀምልዩን ኣምኪኑን ዝቐትል ሓደገኛ ፃህያይ እዩ፡፡" ኢሉኒ፣ ኣነው'ውን እቲ መፀለምስ ኣብ ስፖርትና ኣትዩ ዘሎ ሓደገኛን ኣፀሊሙን ኣመንሚኑን ዘዕብር ዘሎ ፃህያይ ስፖርት ሸማተሪዝም ወይ ሓሳዊ ኣማተሪዝም እዩ ኢለዮ ኣለኹ፡፡
ሸማተሪዝም ወይ ሓሳዊ ኣማተሪዝም ኣብ ድሮ 1928 ዓ/ም/ፈ (1920ዓ/ም) ኣብ ዝተኻየደ ኦሊምፒክ ኣምስተርዳም ከምዝተኣተወን ኣብ መንጎ ዓለም ለኸ ኮሚቴ ኦሊምፒክ፣ ዓለም ለኸ ፌዴሬሽናትን ሃገራዊ ኮሚቴታት ኦሊምፒክን ብዝተፈጠረ ምስሕሓብ ዓለም ለኸ ፌዴሬሽናትን ሃገራዊ ኮሚቴታት ኦሊምፒክን ብዛዕባ ኣማተር ኣትሌት ናይ ባዕለን ትርጉም ክህባ እንተኾይነን ነዚ ዝስዕብ መበገሲ ትርጉም መሰረት ክገብራ ከምዘለወን ዓለም ለኸ ኮሚቴ ኦሊምፒክ ምውፅኡ ማቲውን ጆንን ዝተብሃሉ ሙሁራን ዩኒቨርሲቲ ካሊፎርኒያ “The rise of Shamateur” ኣብ ዝብል መፅናዕታዊ ፅሑፎም ኣማተር ኣትሌት ዝበሃል "ኣብ ዝኾነ ስፖርት ፕሮፌሽናል ኮይኑ ዘይተመዝገበ ወይ ፕሮፌሽናል ኮይኑ ምስ ፀንሐ ናብ ኣማተርነት ዘይተመለሰ ወይ ንዝሰኣኖ መሃያ መተካእታ ዘይቕበል ወይ ዘይተቐበለ ክኸውን ኣለዎ" ይብሉ፡፡ እቲ መበገሲ ንክኸውን ዝወፀ መምርሒ ኣብ መንጎ ሃገራትን ዓለም ለኸ ፌዴሬሽናትን ዘይምቅዳው ዝፈጠረ ከምዝነበረ ድማ ሓቢሮም፣ ስለዚ ሸማተሪዝም ነዊሕን ሱር ዝሰደደን ዕድመ ከምዘለዎ ምርዳእ ይከኣል፡፡
ናብ ሃገርና ምልስ ኢልና እንትንሪኦ ድማ ኣብ መፋርቕ ሰብዓታት ከምዝተኣታተወን ብሕብኦ ዝፍፀም ክፍሊት (Under table payment) እንትጅመር ከምዝኾነ ይእመን፣ ሸማተሪዝም ወይ ሓሳዊ ኣማተሪዝም ንምክልኻል መሰረታዊ መፍትሒ ንኣማተርን ፕሮፌሽናልን ዝውክል ሕጊን ኣወዳድባን ምፍጣር እንትኾን እቶም መትከላት ኣበይ፣ ብኸመይን ብመንን ከምዝካየዱ እንትንፀር ጥራሕ እዩ፡፡ ንሎሚ ሸማተሪዝም ኣብ ስፖርትና ብሓፈሻ ኣብ ኩዕሶ እግሪ ድማ ብፍላይ ዘብፅሖ ዘሎ ሓደጋ ብኸመይ ይግለፅ? መፍትሒኡኸ? ናብ ዝብል ክምለስ፡፡
ሸማተሪዝም ካብ ኣማተሪዝምን ፕሮፌሽናሊዝምን መበገሲ ጌሩን ካብ ክልቲኦም መሰረታዊ መትከላት ስፖርት ቀቀነጣጢቡ ዝተፈጠረ ግናይ መትከል እዩ፣ ስለዚ ሸማተሪዝም እንተዓብዩን ገዊዱን ነቶም ክልተ መሰረታዊ መትከላት ብምህሳስ፣ ብምጉናፅ፣ ኣብ መንጎኦም ተፀጊዑን ተበሊፁን ብምንባር ባህሪያቶም አህሲሱ ዝመንመነ ስፖርት ሒዝና ንክንተርፍ ዝገብር ፃህያይ መፀለም ስፖርት እዩ፡፡ ከመይ? ውሱን ባህሪያቱ ክገልፅ፡-
1. ኣፈጣጥራን ውፅኢቱን
ሸማተሪዝም መበገሲኡ ኣማተሪዝም ብምግባር ካብ ፕሮፌሽናሊዝም ክፍሊት ጥራሕ ብምውሳድ ይፍጠርሞ ኣብ ከይዲ መልክዑን ቅዲ ኣወዳድብኡን ብምቕያር መሰረታዊ ባህሪያት ኣማተሪዝም እናህሰሰ ብኣንፃሩ ክፍሊትን በጀትን ተኮር ስፖርት /ኩዕሶ እግሪ ይፈጥር፣ ስለዚ እቲ ስፖርት ወይ ኩዕሶ እግሪ ብዓቕሚ ህዝቢን ሰብ ሃፍቲን ናብ ዘይንቀሳቐሰሉ ብርኪ ብምብፃሕ ፀውራ መንግስቲ ክኸውን ዘገድድ እዩ፡፡
2. ፀረ ዕብየት እዩ
ስፖርት እንትፍጠር ሰባት መንፈሶም ንከሀድሱን ጠንካራ ስብእና ክሃንፁን፣ ብስራሕ ዝደኸመ ኣካል ከፈታትሑን ድልዱል ኣካል ክፈጥሩን፣ በሊሕን ፈጣሪን ኣእምሮ ሃኒፆም ፅቡቓት ዜጋ ንክኾኑ ተሓሲቡ'ምበር ናብ ዕዳጋ ዝቐርብ ሸቐጥ ኣይነበረን፣ ይኹን'ምበር ኣብ ከይዲ ናብ ዕዳጋ ዘቕንዐ ስፖርት ክቀላቐልን ነቲ ዝነበረ ኣማተራዊ ጥቡቕ ሕጊ ፕሮፌሽናሊዝም ክፍጠር ስለዘገደደ ኣማተርን ፕሮፌሽናልን ዝብሉ መትከላት ስፖርት ተፈጢሮም፣ እዞም ክልተ መትከላት ድማ ነናይ ባዕሎም መንገዲ ባህሪያትን መትከላትን ብምሓዝ ተሳንዮምን ተኸባቢሮምን እንትነብሩ፣ ሸማተሪዝም ግና ክልቲኦም ባህሪያት ተሓሟዚቖምን ተጓኒፆምን ንክነብሩ ዘገድድ እዩ፡፡ ብምዃኑ፡- ተስፋ መናእሰይን ተተካእቲን ብምፅልማት ዕድል ዝረኸቡ ስፖርታዊያን ድማ ነዊሕ ራእይ ከይሕዙን ኣብ ውሽጢ ዓዲ ጥራሕ ተሓፂሮም ብንእሽተይ ዝዓግቡ፣ በጀት ጋንታ ሰማይ ስለዝትኮስ ጋንታታት ብዝሰልዐዖ በጀት ኣብ ተፃወተን ዕግበት ይሰእና፣ ተፃወቲ ጋንትኦም ምስ ካልኦት ጋንታታት እናነፀፀሩ ሕጉሳት ከይኾኑ ይገብር፣ ተመልካቲን ቤተሰብ ስፖርትን ኣብ ጋንታታትን ብቕዓት ተፃወትን ዕግበት ስለዝስእኑ ካብ ስታድዮማት ይርሕቑ፣ ተተካእቲ ንሎሚ ዝኸውን ባይታ ስለዝስእኑን ብዝኾነ ኣጋጣሚ ንዝርከቡ ድማ ፅባሕ ኣብዛ ጋንታ እዚኣ ክኣቱ እየ ዝብል ተስፋ ስለዘይብሎም ራእይ ከይህልዎም ይገብር፣ ጋዜጠኛታት፣ ኣመራርሓ ጋንታን ደገፍቲ ጋንታን ኣብ ምጥቕቓን ክውዕሉ ስለዝገብር ፀረ ዕብየት እዩ፡፡
3. ኣብ ኣተሓሳስባ ምዝባዕ የምፅእ
ብዙሓት ኣመራርሓ ስፖርትን ጋንታን ንመትከላት ኣማተሪዝምን ፕሮፌሽናሊዝም ንከይንርኢ ብኣንፃሩ ካብ ክልቲኡ ዝተወሰዱ ቅንጥብጣብ መስርሓት ንዝወሰደ ሸማተሪዝም ከም ሓውሲ ኣማተሪዝም (Semi-professionalism) ጌርና ንክርዳእ ስለዘገድደና ሃፍቲ ዓዲ እናባኸነ፣ ተስፋን ራእይን ተተካእቲ እናፀልመተ፣ እቲ ስፖርት እናሓቐቐ፣ ተመልከቲ ናብ ካሊእ እናማዕደዉ ዝረኣየና ኣይኮነን ጥራሕ ዘይኮነስ ከምኡ ብምዃኑ ዝገርመናን ዘሕርቐናን እዮ፡፡
4. ዝተዛብዐ መፍትሒ ንክወሃብ ይዕድም
ኣብዚ ሕዚ እዋን ስፖርትና /ኩዕሶ እግሪና/ ክንድቲ ዝወፆ ዘሎ በጀት ጥንካረ ከምዘይብሉ ንብዙሓት ዘሰማምዐን ኣብ ኣመራርሓ ስፖርት ዘለናን ዝነበርናን ከይተረፈ እንትንዛረብ ንስማዕ፣ ኣብ መብዛሕትና ዘሎ ኣፈላላይ ግና መፍትሒ ኣብ ንብሎ እዩ፡፡ እስቲ ሓደ ኣብነት ከቕርብ፣ ብመፅናዕቲ ተረጋጊፁ ዝተብሃለ መፍትሒ "ጋንታታት ኣብ ከይዲ ናብ ደገፍተን ንክሰጋገራ ስትራተጂ መስርሕ ስግግር (Exit strategy) ከዳልዋ ዝብል እዩ፣ እዚ መፍትሒ ብሃገር ብርኪ ተፀኒዑ ዝወፀ ስለዝኾነ ኣብ ዝተፈላለዩ መድረኻት ይዝረብ እዩ፡፡ እቲ ስትራተጂ ንምትግባር ጋንታታት ናይ 3 ወይ 5 ዓመት በጀተን (ኣብዚ ሕዚ እዋን መብዛሕትአን ጋንታታት ብማእኸላይ ግምት ኣብ ኩዕሶ እግሪ ዘውፅኦኦ ብዓመት ካብ 15 ሚልዮን ዘይውሕድ እዩ)፡፡ ስለዚ ብመሰረት እቲ መፍትሒ እንተኾይኑ ጋንታ ዝሓዘት ትካል ካብ 45-75 ሚልዮን ቕርሺ ንደገፍታ ብምሃብ ንሳ ክብሪን ሽምን ሒዛ ንደገፍቲ እታ ጋንታ ኣረኪባ ክትወፅእ" ዝሕብር መፍትሒ እዩ፡፡
ብመሰረቱ እተን ትካልት ክንድዚ ዝኣክል ገንዘብ ክህባ ምዕዳም እንታይ ማለት እዩ? እዘን ትካላትትከ ሰሪሐን ዘምፅኦኦ ገንዘብ በየናይ መስርሕ እየን ንደገፍቲ ክህባ? ደገፍቲ ዝተብሃሉኸ በየናይ ውሕስና እዮም ነቲ ገንዘብ ክወስድዎ? ወዘተ እናበልና ሕቶ እናልዓልና እንተኼድና ምላሽ ንረክብ ኣይመስለንን፣ ብዝኾነ መፍትሒ ክኸውን እንተኾይኑ ጋንታታት ሒዘን ዘለዋ ትካላት መንግስቲ መትረፍቲ ዝበሃላ እየን (ኣብዚ ሕዚ እዋን ኣብ ፕሪሚየር ሊግ ካብ ዘለዋ ጋንታ ዝሓዛ ትካላት ውሽጢ ባንኪ፣ መድን፣ ሓይሊ መብራህቲ ወዘተ፣ ነይረን ካብ ዝፈረሳ ትራንስ፣ ጉና፣ ዳሽን ቢራ፣ ሃረር ቢራ ወዘተ፣ ብሽመን ጋንታ ዘይብለን ግን በጀት ዝሰልዓ መሰቦ፣ ሜቴክ ወዘተ) ተጠቀስቲ እየን፡፡
ስለዚ እዘን ትካላት እዚአን መንግስታዊ ወይ ህዝባዊ ትካላት ይኹና'ምበር መትረፍቲ እየን፣ ነጊደን ዘትርፋ እንተኾይነን እቲ ዝሓዝኦ ዓይነት ስፖርት ናብ ንግዲን መኽሰብን ከእትዎ ዘይከኣላሉ ሽግር ምፍታሕ ድዩ ዝቐልል ወይስ ክትግበር ዘይኸእል ብዓሰርትታት ሚልዮን ቕርሺ ንደገፍትኽን ሃብኦም ምባል? እስቲ ነቲ መፍትሒ ብቅንዕና ንረድኣዮሞ ጋንታ ዘለወን ትካላት ነቲ ገንዘብ ንደገፍተን (ስሩዕ ደጋፊኸ ኣለወንዶ ንባዕሉ ሕቶ እዩ) ይሃባሞ ናብ ዕዳጋ ዘይኣተወን ብሸማተሪዝም ዝተሞቅሐን ኩዕሶ እግሪ በየናይ መዐቀኒ እዩ ኣትራፊ ኾይኑ ክነብርን ህልውና ጋንታ ከቐፅልን? ክምለስ ዝግብኦ ሕቶ እዩ፡፡
5. ተስፋ ተተካእቲ ዘፀልምትን ራእይ ተፃወቲ ዘፀልምትን እዩ
ፕሮፌሽናሊዝም ኮነ ኣማተሪዝም ባህሪ ወይ ፀባይ (Attitude) እዩ፣ እዚ ፀባይን ባህሪን ድማ ካብ መሰረት ተታሒዙ እናተኾስኾሰ ዝዓቢን ዝመፅእን'ምበር ኣብ ጋንታ ኣቲኻ ምፅዋት እንትትጅምር ወይ ምስ ዓበኻ ዝጥረ ኣይኮነን፣ ሰገናት መፃኢ ዕድሎም ዝውስንሉ ኣብ ቑልዕነት ዕድሚኦም እዮም፣ ኣብ ሓደ ሓደ ሃገራት ካብ ደቂ 4 ዓመት ምኹስዃስ እንትጅምሩ ካልኦት እንተነውሐ ኣብ 10-11 ዝጅምሩ ኣለዉ፡፡ እዚ ዕድመ ክእለት ዝጥረየሉ ዕድመ ዘይኮነስ ባህሪን ፀባይን ዝኹስኾሰሉ፣ መፃኢ ዕድል ዝውሰነሉ፣ ድልየትን ዝንባለን ዝረኣየሉ እዋን እዩ፡፡
በዚ መሰረት ሰገናት ብባህሪኦም ንፀወታ ብጣዕሚ ቀረባ ስለዝኾኑ ስፖርታዊ ምንቅስቓሳት የሐጉሶምን ፍናን ዝፈጥረሎምን እዩ፣ እዙይ ማለት ግና ኩሎም ስፖርታዊ ድልየት ኣብ ውሽጦም ኣለዎም ማለት ኣይኮነን፡፡ ድልየትን ዝንባለን ዘለዎም ፈሊኻ ምኹስዃስ ከድሊ እዩ፣ ነዚ ንምግባር ድማ ንፁር መትከል ይጠልብ፣ ነቲ መትከል ንምትግባር ድማ ሕጊ፣ መምርሒን ዝተወደበ ኣካልን ይሓትት፣ ብኻሊእ ኣበሃህላ ብኣማተርነት እናተኾስኾሱ ፕሮፌሽናሊዝም ንከማዕድዉ ብምግባር ምዕባይ የድሊ፡፡
6. ስፖርት ኣብያተ ትምህርቲ ዘዳኽምን ህዝባዊ መሰረት ዘለዎ ስፖርት ዘናግዕን እዩ
ህዝባዊ መሰረት ዘለዎ ስፖርት ትብል ቃል ኣብ ዝኾነ ብዛዕባ ስፖርት እንትልዓል ሓቢራ ትለዓል ቃል እያ፡፡ እስቲ ሓንቲ ሕቶ ከልዕልሞ ነንባዕልና ምላሽ ንሃበላ "ህዝባዊ ስፖርት ወይ ህዝባዊ ኩዕሶ እግሪ እንታይ ማለት እዩ?"
እንተ ብወገነይ ከምዝሰምዖ እንተኾይኑ ካብ ሸማተሪዝም ዝነቅል ትርጉም እንትወሃቦ እዩ፣ እስቲ ኣብ ክልተ ዓበይቲ ጋንታታት ፕሪሚየር ሊግ ሃገርና ዘሎ ኩነታት ከም ኣብነት ንርአ፣ ካብቶም ዓበይቲ ጋንታታት ሃገርና ሓደ ዝኾነ ጋንታ (ሽም ጋንታ ክጠቅስ ኣይመረፅኩን) ብርክት ዝበሉ ደገፍቲ ኣለውዎ፣ እዞም ደገፍቲ ግና ዝተውሃቦም ዕማም እታ ጋንታ እንትትፃወት ኣብ መይዳ ተረኺብካ ምሕጋዝ ጥራሕ እዩ፡፡
እታ ኻልአይቲ ጋንታ ድማ ብርክት ዝበሉ ደገፍቲ ዘለውዋ እንትኾኑ እቶም ስሩዕ ዝበሃሉ ኣባለት ዒሽሪን ዘይመልኡ ኣብ ልዕሊ ምዃኖም ነቶም ዒሽሪን ዘይመልኡ ኣባላት ዝወከሉ ኣመራርሓ ድማ ምስ ኣመራርሓን ቴክኒክ ኮሚቴ እታ ጋንታን ሓዊን ሓሰርን እዩም፣ ብዘይካ እዚ ኣብ መብዛሕትአን ዘሎ ድማ መሓውር ትካል እታ ጋንታ ብዝመርፆም ኣመራርሓ እናተመርሓ ዕድመ ልክዐን ስሩዕ ዝበሃል ኣባል ዳርጋ ዘይብለን እየን፡፡
እስቲ ሓደ ኣብነት ክውስኸ ኣብ ሓደ እዋን ኣብ ቤት ምኽሪ ስፖርት መዳርግቲ መንግስታዊ ትካላትን ህዝባዊ ማሕበራትን ጥር ትብል ተሳትፎ የብለንን ጥራሕ ዘይኮነስ ከምዘለወን'ውን ዝፈልጣ ብዘይምዃነን መፍትሒ ንምንዳይ ምይይጥ ኣብ ዝግበረሉ እዋን ኣን ዝረኣየኒ ሓሳብ የቕርብ (ጋዜጠኛ ስፖርት ድምፂ ወያነ ትግራይ ብምንባረይ እየ ተሳቲፈ) መንግስታዊ ትካላትን ህዝባዊ ማሕበራትን ኣብዚ ቤት ምኽሪ ዝሳተፋ ብቢሮ ሓላፊአን ወይ ብኣቦ /ኣዶ መምበረን ኣቢለን እየን፣ ይኹን'ምበር ነቲ ኣመራርሓ ብሒቱ ሒዝዎ ዘሎ ጉዳይ መናእሰይን ስፖርትን (ኮሚሽን ስፖርት) እዩ ስለዚ ንክመርሓ'ምበር ንክጉለታ ስለዘይመፃ መስርሕና ነዕሪ እንትብል ዝተውሃበኒ ምላሽ መገረሚ እዩ፣ "እሞ ዘይመፃ ዘለዋስ ኣመራርሓና ተመንጢልና ኢለን ኾርየን ድየን" ዝብል እዩ፡፡
እሞ ብኸምዚ ኣገባብ ብምኻድ ድዩ ህዝባዊ ስፖርት ክፍጠር? ኣይመስለንን እንተ ብወገነይ ህዝባዊ ስፖርት ወይ ህዝባዊ ኩዕሶ እግሪ ካብ ኣመራርሓን ሕጊ ምውፃእን ምትግባርን ወፃኢ ዘይሕሰብ እዩ፣ ብማዕዶ ዘቋምትን ዝተብሃሎ ጥራሕ ዘተግብርን እንተኾይኑ ህዝባዊነት የለን፡፡
ምስቶም ዝሓበርክዎም ዝመሳሰል ኣብ ሃገረ እንግሊዝ ዘጋጠመ ሓደ ኣብነት ክህብ፣ ኣብ መንጎ ኣሰልጣኒ ሊቨርፑል ነበር ራፋኤል ቤኔቲዝን ደገፍቲ ሊቨርፑልን ውፅኢት ጠፊኡ፣ ቁመና ጋንታና ይወርድ ኣሎ ብዝብል ጎንፂ ብምፍጣሩ ደገፍቲ ኣብ እዋን ፀወታ ኣብ ሜድኦምን ካብ ሜድኦም ወፃኢን እናኸዱ ኣሰልጣኒ ንክባረሩ እንትሓቱ፣ በዓል ዋና ሊቨርፑል ብጣዕሚ ሓሪቖም ንደገፍቲ ሊቨርፑል መጠንቀቕታ ይህብዎም "ደጋፊ ኣብ መይዳ እናተረኸበ ጋንትኡ የተባብዕን ይድግፍን'ምበር ኣሰልጣኒ ይኺድ ይምፃእ እናበለ ክሕምስ የብሉን፣ እዚ ናተይ ስራሕ እዩ እታ ጋንታውን ናተይ ምዃና ከይትርስዑ፣ ስለዚ ቤኔቲዝ ኣይባረርን" ክብሉ ቁርፅ ዝበለ ምላሽ ይህብዎም፡፡
በዚ መሰረት ደገፍቲ ሊቨርፑል ምስ ሊቨርፑል ዝነበሮም ርክብ ሙሉእ ብሙሉኡ የቋርፁ፣ ሊቨርፑል ይትረፍዶ ኣብ ካሊእ ሜዳ ኣብ መገዛእ ሜድኣኳ ደጋፊ ስኢና፣ ካብ ደገፍቲ ዝረከብ ኩሉ ዓይነት ደገፍ ብምስኣና ኣንቆልቆለት፣ በዓል ዋና ሊቨርፑል ለካ ንሶም ዘይኮኑስ እቲ ዕረፍ ዝበልዎ ደጋፊ እዩ፣ እወ ካብ ኩነታቶም ተማሂሮም ድማ ይቕረታ ብምሕታት ሕቶ ደገፍቲ ምላሽ ብምሃብ ዕርቂ ኣውረዱ፡፡ እወ ህዝባዊ ስፖርት ማለት ፅዕንቶ ፈጣሪ ቤተሰብ ስፖርት ነቲ ስፖርት እንትውንን'ምበር ካሊእ ካሊእ ብዝውንኖ ናትካ እዩ ብምባል ከምዘይኮነ ምርዳእ የድሊ፡፡
እቲ ኻልአይ ኣብ ኣብያተ ትምህርቲ ዘሎ ስፖርት ንክጠናኸር ውሽጣዊ ምትዕርራያት ምግባር ዘድሊኳ እንተኾነ እቲ ቀንዲ ግና ትምህርቲ ቢሮ ከም መጠን መሰረት ስፖርት ሃገርን ክልልን መሪሕ ተርኡ እናተፃወተ ውሽጣዊ ጥንካርኡ ተዘየረጋጊፁን ነዚ ዝኸውን ቁመና ተዘይተላቢሱን ከምቲ ንሪኦ ዘለና ከም ናይ ደገን ዘይበዓል ዋናን ምስ ጉዳይ መናእሰይን ስፖርትን እናተረከበን እናተፈራረመን ዝውዕል ክኸውን ኣይነበሮን፣ እቲ ክኸውን ዝግብኦ ቢሮ ትምህርቲ ብቤት ምኽሪ ኾይኑ መረከቢ ከም ቢሮ ትምህርቲ ኾይኑ ድማ መተግበሪ በዓል ዋና ክኸውን ኣለዎ፡፡
ኣብ ሓደ እዋን ዘጋጠመኒ ኣብነት ከቕርብ እዋኑ 1975ዓ/ም ንፈለማ እዋን ዝዳሎ ዞባዊ ሻምፒዮና ስፖርት ሃገርና ነይሩ፡፡ ትግራይ፣ ወሎን ዓሰብን ዘካተተ ዞባ ሓሙሽተ ኣብ ከተማ ደሴ ንክካየድ ንትግራይ ዝውክሉ መሪፅና ኣብ ምድላው እናሃለና እቲ ውድድር ዝካየደሉ እዋንን ቀዳማይ መንፈቕ ዓመት ፈተናን ብምድርራቡ ንፅገም (ኣብቲ እዋን ኣብ ስፖርት ኮሚስን ተጠባባቒ ቴክኒክ ሓላፊ ነይረ) ንቤት ምኽሪ ፈፃሚት ፀብፃብ እንትነቕርብ ኣብቲ እዋን ኣቦ መምበር ፈፃሚት ስፖርት ቤት ምኽሪ ስፖርት ዝነበሩ ሓላፊ ቢሮ ትምህርቲ ትግራይ (የትግራይ ትምህርት ሚኒስቴር ቅርንጫፍ ፅ/ቤት ስራ ኣስኪያጅ ይበሃል ነይሩ) ብምንባሮም ነቲ ኣጀንዳ ኣብ ፈፃሚት ይዝተየሉ፣ ፈፃሚት ዝሃበሉ ውሳነ (ብኻሊእ ኣበሃህላ ቢሮ ትምህርቲ ኣብ ፈፃሚት ኮይኑ ዝወሰኖ ውሳነ) ብፅባሒትኡ ኣብ ቢሮኡ ብምኻድ ኣተግቢሩ መሰረታዊ መፍትሒ ተውሃቦ ይብለኩም፡፡
ይኹን'ምበር ከምቲ ናይ ሕዚ ተዝኸውንከ እንተይልና ፈፃሚት ዝወሰኖ ዳግም ምስ ቢሮ ትምህርቲ ምይይጥን ዘተን ምግባር ይጠልብ ማለት እዩ፣ ቢሮ ትምህርቲን ካልኦትን ናብ ንቡር ቦትኦም እንተመፂኦም ግና ከም ፈፃሚት ስፖርት ዝወሰንዎ ውሳነ ከም ቢሮ ወይ ማሕበር ድማ ወሪዶም መተግበርዎን መፈፀምዎን ኔሮም፣ ስፖርትና'ውን ህዝባዊ ህዝባዊ ምጨነ ነይሩ፡፡
7. በዓልሞያ ዘየርኢን ዘየቃዱን እዩ
ስፖርት /ኩዕሶ እግሪ/ ሳይንስ እዩ፡፡ ስለዚ ተወዳዳራይን ሰዓራይን ኮይንካ ንምውፃእ ብሳይንስ ክምራሕን ክትግበርን ግድን ይብል፡፡ ነዚ'ዩ ድማ ኣብ ትግራይና ዝርከባ ዩኒቨርሲቲታትን ኮሌጃትን በቢብርኩ ካብ ዲፕሎማ ክሳብ ፒ ኤች ዲ ፕሮግራም ከፊተን ኣብ ምምሃር ዝርከባን ብርክት ዝበሉ ሙሁራት ስፖርት ሳይንስ እናመረቓን ዝርከባ፡፡ እዙይ ከምዘሎ ግና በዓል ሞያ ዝበሃል ብስፖርት ሳይንስ ዝተመረቐ ጥራሕ ኣይኮነን፣ ብርክት ዝበሉ ዓማውቲ ኣብ ዝተፈላለዩ ዓውደ ዘፈራት ስፖርት (ተፃዋቲ፣ ኣሰልጣኒ፣ ዳይና፣ ኣመራርሓ ወዘተ) ብምዃን ብተሞክሮ ነቲ ዝተዋፈርሉ ዓውዲ ዝፈልጥዎ'ውን ዓበይቲ ሰብ ሞያ ብምዃኖም እቶም ብክልሰ ሓሳብ ሳይንስ ዓጢቖም ዝወፁን እቶም ብተሞክሮን ኣባይታ ንዘሎ ሓቂ ዝፈልጡ ሰብ ተሞክሮን ኣሳኒኻ ንከይትኸይድ ብኣንፃሩ ኣብዚ ሕዚ እዋን ስፖርት /ኩዕሶ እግሪ/ ዋላ ናብ ዕዳጋ ኣይእቶ ጥቕሚ ዝርከበሉ ዘፈር ብምዃኑ ደላይኡ ብዙሕ እዩ፣ ነዚ እዩ ድማ ሸማተሪዝም ከም ኣመራርሓ ዝሰርሕን ዘይሰርሕን በዓል ሞያ ኣነፂርካን ኣሳኒኻን ንከይትኸይድ፣ ከም ሰብ ሞያ ድማ ኣነ ይበልፅ ኣነባ እናተብሃልካ ከም ዓብዪ ውራይ "መን ይወርሳ እዛ እምባይ" ከም ስራሕ ንክንወስዶ ዝዕድም እዩ ሸማተሪዝም፡፡
ስለዚ ኣጠቓሊልካ እንትርአ ሸማተሪዝም ወይ ሸፋጢ ኣማተሪዝም (ሓሳዊ ኣማተሪዝም) ንስፖርትና /ኩዕሶ እግርና/ ከመይ ከምዘህስሶ ኣብ ላዕሊ ብዝተቐመጡ ሒደት ነጥቢታት ምርዳእን ምርኣይን ይከኣል፡፡ እሞ እቲ ሽግር እዙይ ካብ ኮነ ስፖርትና ብሱሩ በቲ በለፀኛ ትርጉም ዝሓዘ "መትክል" ሸማተሪዝም መፍትሒኡኸ ንዝብል ምላሽ ምሃብ ኣገዳሲ ይኸውን፡፡
መፍትሒ
በዚ መሰረት ቀዳማይ መፍትሒ ሸማተሪዝም ንምጥፋእ ሸማተሪዝም ምፅሃይን ብመሰረት ሸማተሪዝም ዝርከቡ መምርሒታት፣ ኣወዳድባታት፣ መሓውራት ብኣማተሪዝምን ፕሮፌሽናሊዝምን ምትካእ የድሊ፡፡ ኣብዚ ግና ኩሎም ይተሓዋወሱ ዘይኮነስ ብመሰረት ኣማተሪዝም ዝጥርነፉ ከም ኣብያተ ትምህርትን መምበሪ ከባቢታትን ብመትከል ኣማተሪዝም ንክጥርነፉ ብምግባር ነዚ ዝመርሕ ኣካል ምቕማጥ እንትኾን ብመትከል ፕሮፌሽናሊዝም ዝጥርነፉ ድማ ብወሳናይ መልክዑ ምስ ሃገራዊ ፌዴሬሽናት ስለዘተኣሳስር ብኽልተ መልክዑ ክንሪኦ ይግባእ ኣብ ውሽጥና ክነተዓራርዮ ዝግባእ ብምትዕርራይ ንሃገራዊ ፌዴሬሽን ፅዕንቶ ምፍጣር ሓደ እንትኾን ኣብ ውሽጥና ፕሮፌሽናል ቅዲ ዘለዎ ስርዓት ምትእትታው ድማ እቲ ካልኣይ እዩ፡፡
ካልኣይ ኣብ ኣትሌቲክስን ብሽክሌታን ብቐጥታ ምስ ዝተፈላለዩ ኣህጉራዊን ዓለም ለኻዊን ውድድራት ምትእስሳር ስለዝከኣል ፕሮፌሽናል ኣተሓሳስባ፣ ኣመራርሓ፣ ፀባይን ኩነታትን (Attitude) ብምምዕባል ንኻልኦት ስፖርትና ብፍላይ ድማ ንኩዕሶ እግሪ ንክፀልዎ ምግባር፣ ኣብ ላዕለዋይ ይኹን ኣብ ብሄራዊ ሊግ ዝርከባ ጋንታታት ኩዕሶ እግሪ ከምኡ ድማ ጋንታታት ብሽክሌታን ኣትሌቲክስን ናብ ዕዳጋ ዘእትወን ቅዲን ቁመናን ክላበሳ ዘግብር መስርሕ ምትእትታው፡፡
ሳልሳይ ኣብያተ ምኽሪ ስፖርት ኣወዳድብኦም ብምምዕርራይ ቢሮ ጉዳይ መናእሰይን ስፖርትን ከም ቤት ፅሕፈት ፀሓፊ ኮይኑ መዳርግቲ ዝተብሃላ መንግስታዊ ሓለፍቲ ቢሮታትን ኣቦ/ኣደ መናብርት ማሕበራትን ብኣባልነትን ኣመራርሓን ከምኡ ድማ ፕረዚደንትታት ፌዴሬሽንን ኣቦ መናብርት ኮሚቴታትን ዘለውዎ ዝተጠናኸረን ህዝባዊ ፈፃሚት ቤት ምኽሪ ስፖርት ምጥያሽ፡፡
ራብዓይ ጋንታታት ኩዕሶ እግሪና ኣለዋ እንትትብለን ዝምግደራ፣ ሞይተን እንትትብለን ዘንሳእርራ ዘይኮናስ ራእይ ሒዘን ሸቶአን ነፂረን ካበይ ተበጊሰን ኣበይ ከምዝበፅሓ ዝፈልጣ ምግባር፣ ነዚ ድማ ማሕበር ኩዕሶ እግሪ ዓለምን (ፊፋ) ኮንፌዴሬሽን ኩዕሶ እግሪ ኣፍሪቃን (ካፍ) ዘውፅእዎም ሮቓሒታት ጋንታ (Club licencing) ደረጃ ብደረጃ ከማልኣ ጥቡቕ ክትትል ምግባር፣
ሓምሻይ ሸማተሪዝም ብባህሪኡ ኣብ ውድድር ዝሙርኮስ ብዝለዓለ ወፃኢ ንእሽተይ ውፅኢት ዘርክብ ብምዃኑ ንልምዓታዊ ስፖርት (Developmental sport) ግዲ ስለዘይህብ ኩሉ ሙሉ ተግባራቱ ኣብ ጊዚያዊ ተግባራት ስፖርት (Operational sport) ዝተሞርኮሰ ስለዝኾነ ንተተካእቲ ስፖርታዊያን ብዙሕ ጠመተ ኣይህብን፣ ስለዚ ካብ ደቂ 12 ዓመት ጀሚሩ ሰፋሕቲ፣ ማዕባላይን ቀፃላይን ዝኾነ ውድድር ተኮር ስልጠና ብምሃብ ብመትከል ኣማተሪዝም እናተኾስኾሱ ናብ ፕሮፌሽናልነት ዘቕንዑ ሰገናትን መናእሰይን ብበዝሒ ምፍራይ፡፡
ሻድሻይ ኣብዚ ሕዚ እዋን እንጥቀመሉ ዘለና መምዘኒ ብቕዓት (Talent identification) ሰባት ክፈጥር ዘይኽእል ጥራሕ ዘይኮነስ ካብቶም ኣርባዕተ ሳይንሳዊ መምዘኒ ብቕዓት ነታ ሓንቲ ምሕራይ (Selection) ትብል ጥራሕ እዩ፡፡ እስቲ ነዚ ኣመልኪቱ ብናይ ባዕሉ ተበግሶ፣ ፃዕሪን ገንዘብን እሞ መምህር ኮይኑ ካልኣይ ዲግሪኡ ብስፖርት ማኔጅመንት ኣብ ልዕሊ ምምራቑ ሳልሳይ ዲግሪኡ'ውን ብተመሳሳሊ ኣብ ስፖርት ሳይንስ ዘፅንዕ ዘሎ መምህር ሽፈራው ተ/ሃይማኖት ኣብ 2ይ ዲግሪኡን ሕዚ ድማ ንሳልሳይ ዲግሪኡ ኣብ ዝሰርሖ ዘሎ መፅናዕቲ መምዘኒ ብቕዓት (Talent identification) እዩ፡፡ (ሽፈራው ኣብዚ ሕዚ እዋን ቀዳማይ ዲግሪኡ ኬሚስትሪ ብምዃኑ ኣብ ቤት ትምህርቲ ሃፀይ ዮሃንስ መምህር ኬሚስትሪ እዩ)
በዚ መሰረት ብመሰረት ሓበሬታ መምህር ሽፈራው እንተኾይኑ ኣብ ሃገርና ብሓፈሻ ኣብ ክልልና'ውን ብተመሳሳሊ መንገዲ መስርሕ መምዘኒ ብቕዓት ከምዘየለ ይሕብርሞ እታ ሕዚ ንጥቀመላ ዘለና ምሕራይ'ውን (Selection) ዝርዝር ሮቓሒታት ወፂኡላ ዘይኮነስ ኣብ እዋን ውድድር ካብ ተፃወቲ ብምርኣይ እዩ ይብልሞ፣ እተን መስርሕ መምዘኒ ብቕዓት ዝበሃላ ኢሉ እንትዝርዝር ባህሪ ምልላይ (Detection) ምሕራይ (Selection) ምፍላይ ወይ ምንፃር (Identification) ምዕባይ ወይ ምልማዕ (ሰብኣዊ ልምዓት) (Development) እዮም ይብል፡፡ (ኣብ ቀፃሊ ነዚ ኣመልኪቱ መም/ ሽፈራው ዝርዝር መብርሂ ክህበሉ ይኸውን ኢለ ተስፋ ይገብር) ስለዚ ነዚ ብዝግባእ ምስ ሰብ ሞያ ብምትሕግጋዝን ንትግራይ ዝኸውን መምዘኒ ብቕዓት ብምንፃር ዓለም ለኸ ብርኪ (World class) ዘለዎም ፕሮፌሽናል ተፃወቲ ምፍራይ የድሊ፡፡
ሻብዓይ ኣብ ከባቢና ዝርከቡ ካብ ብርኪ ዲፕሎማ ክሳብ ሳልሳይ ዲግሪ (PHD) ዘፅንዑን ነቲ ስፖርት ብክልሰ ሓሳብን ሳይንሳዊ ትርጉም እናሃቡን ስፖርትና /ኩዕሶ እግሪና/ ተወዳዳራይን ሰዓራይን ንክኸውን ሳይንሳዊ መፍትሒ ንከምፅኡ፣ ብተመሳሳሊ መንገዲ ብተሞክሮ ዝተጠረየ ዓብዪ ሃፍቲ ፍልጠት ዝሰነቑ ሰም ሞያ ስፖርት ድማ ስፖርት ትግራይ ኣበየናይ ብርኪ ከምዝነበረ ሕዚ ድማ ኣበይ ከምዝርከብ ካብ ተሞክሮኦም እናተበገሱ ዝትንትኑ ሰብ ሞያ ብምቅርራብ ክልሰ ሓሳብ ንዝጎድሎ ካብ ሰብ ሞያ ክልሰ ሓሳብ ክዓጥቕ፣ ተሞክሮ ንዝወሓዶ ካብ ሰብ ተሞክሮ ክመሃር ሓባራዊ ዕማም ሒዞም ብምውፋር ሓባራዊ መፍትሒ ሒዞም ንከተግብሩ ኩነታት ምምችቻውን፣ ዝተጠናኸረ ማሕበር ሰብ ሞያ ስፖርት ትግራይ ይጣየሽ ብምባል ኣብ መፃኢ ክንራኸብ ተመፃቢዐ ክሰናበት፡፡
ሰላም!


text:
ኢትዮጵያ ‘ሕ/ሃ ኣብ ልዕሊ ኤርትራ ዘንበሮ እገዳ ንክለዓል ዘኽእል ብቑዕ ጭብጢ ኣብ ባይታ የለን’ ክትብል ንዝሃበቶ መግለጺ ሚኒስትር ዜና ኤርትራ የማነ ገብረመስቀል መልሲ ሂቦም።
ንሶም ኣብ ዝፈነውዎ ትዊተር ‘ሚኒስትር ዴኤታ ኢትዮጵያ ብዛዕባ ኣብ ልዕሊ ኢርትራ ምቕጻል እገዳ፣ ኣብ ኢትዮጵያ መገሻ ንዝፈጸሙ ኣባላት ጉጅለ ቤት ምኽሪ ጸጥታ ሕ/ሃ ሃቲፈን’፣ ኣብ’ዚ ጉዳይ’ዚ ኢትዮጵያ ዲፕሎማስያዊ ጭዋዳ ኣለዋ ኢለን ይሓስባ እንተኾይነን ኣብ ኩኩ-ዓለም’የን ዝነብራ ዘለዋ’ እውን በሉ ኣቶ የማነ ገ/መስቀል።
ኣቶ የማነ ኣብ ትዊተሮም ‘እቲ ሓቂ - ዘይሕጋዊ እገዳ፣ ሕጋዊን መርተዖ ዘይብሉን፣ ኣብ ልዕሊ ኤርትራ ኣብ 2009 ዓም ዝተወሰነ ነቲ ናይ ሽዑ ምምሕዳር ኣሜሪካ ፖለቲካዊ ኣጀንዳ ንምዕዋት ተባሂሉ’ዩ። እቲ ነገር ልዕሊ’ቲ አገዳሲ ዘይኾነ ጎይቒ ህወሓት’ዩ’ እውን በሉ።
ኣቶ የማነ ወሲኾም "ክትቅጻዕ ዝነበራ ኢትዮጵያ'ያ፡ ምኽንያቱ ነቲ ብውሕስነት ባይቶ ጸጥታ ዝተግብረ ስምምዕ ኣልጀርስን፡ ነቲ ሉኡላዊን ግዝኣታዊ ሓድነትን መሬት ኣባል ሃገራት ዘኽብር ቻርተር ሕቡራት ሃገራትን ብምጥሓሳ" ኢሎም


text:
ውድባዊ መግለጺ ሃገራዊ ድሕነት ኤርትራ ሕድሪ።
- Details
- Created: Saturday, 03 February 2018 07:03
- Last Updated: Saturday, 03 February 2018 07:03
ከምዝፍለጥ ኣብ ውሽጢ ግንባር ሃገራዊ ድሕነት ኤርትራ ሕድሪ ንኣስታት ክልተ ዓመታት ዝኣክል ኣብ ውሽጡ ክኸይድ ዝጸንሐ ብልሹው ምሕደራ ዘበገሶ ሕንፍሽፍሽ ብምሕያሉ ካብ ኣፍልጦ መሰረታትን ገለ ክፋል መሪሕነታትን ወጻኢ ብዝኾነ ምኽንያት ኣብ 2016 ናብ ክልተ ከምዝተገምዐ ዝዝከር ኢዩ። እቲ ንዲሞክራስያዊ ኣገባብ ምእዙዝ ዝኾነ ኣካል ብንጹር ሃገራዊ ራእይ ንልዕሊ ሓደ ዓመት ዝኣክል ቀጻሊ ናይ ዳግመ ስርርዕ ንጥፈታት ክገብር ድሕሪ ምጽናሕ ሎሚ ካልኣይ ውድባዊ ጉባኤኡ ብስጡም ሓድነትን ብዝጸፈፈ መስርሕን ኣቃኒዑ። “ህዝብን ሃገርን ንምድሓን ሓድነትና ይደልድል” ኣብ ትሕቲ ዝብል መሪሕ ጭርሖ ብ29 ጥሪ 2018 ኣብ መላእ ዓለም ካብ ዝርከቡ ኣባላቱ ዝተወከሉ ተጋባእቲ ዝተሳተፉሉ 2ይ ውድባዊ ጉባኤ ሃገራዊ ድሕነት ኤርትራ ሕድሪ ዕድመ ዝተገብረሎም መራሕቲ መሓዙት ውድባት ኣብ ዝተረኽቡሉ ብድሙቕ ስነስርዓት ተኸፊቱ ሎሚ ዕለት 01 ለካቲት 2018 ኣብ መበል ራብዓይ መዓልቱ ብምዕሩግ ኣገባብ ተደምዲሙ።


text:
ዝሓለፈ ለካቲት ሚኒስትር ወጻኢ ዝነበሩ ኣቶ ሃይለ ወልደትንሳኤ (ድሩዕ) ከምዝሞቱ ኣብ ማሕበራዊ ሚድያታት ተዘርጊሑ’ዩ። ኣቶ ሃይለ ድሩዕ ካብ 2001 ዓም ጀሚሩ እዮም ተኣሲሮም።
ቅድሚ 8 ዓመት ምስ ኣልጃዚራ ቃለ ምልልስ ዝገበረ ዋርድያ ቤት ማእሰርቲ ሃይለ ድሩዕ ብህይወት ኣሎ ግን ዓዊሩ’ዩ ከምዝበለ ዝዝከር’ዩ።
ዝሓለፈ ወርሒ ሓደ መንነቱ ዘይገለጸ ምንጪ ማሕበራዊ ሚድያ ድማ ‘ሃይለ ድሩዕ ሞይቱ’ ኢሉ’ሎ። እቲ ኣባሃህላ ብናጻ ምንጪ ኣይተረጋገጸን።
ፕረዚደንት ኢሳያስ ኣፈወርቂ ስልጣን ካብ ዝሕዙ ካብ ዕለተ ነጻነት 1993 ብሓይሊ ይመርሑ’ለው። ቅድሚ 5 ዓመት መግለጺ ዘውጸአ ኣምነስቲ ኢንተርናሽናል፣ ኣብ ኤርትራ 34 ሚስጢራዊን ፍሉጣትን ኣብያተ ማእሰርቲ ኣለው ከምዝበለ ይፍለጥ።
እቲ ሪፖርት ወሲኹ ‘መንግስቲ ኤርትራ 10 ሽሕ ፖለቲካዊ እሱራት ሒዙ ኣሎ፣ ሓዲኦም’ውን ናብ ፍርዲ ኣይቀረቡን’ ይብል።


text:
“ኣቱም ኣቦይ ቀሺ’የ፤ ዓገብ እንዶ ኣይትብሉየ ” (ሓደ ዛንታ፡ ገጽ 25)
ብፕሮፈሰር ግርማይ ነጋሽ
መእተዊ
እዚ ሓተታ’ዚ እቲ ኣብ ወርሒ ግንቦት 2014 ብካቶሊካውያን ኣቡናት ኤርትራ ዝቐረበ “ሓውኻ ኣበይ ኣሎ?” ዝብል ጽሑፍ ዘንቀሎ ኢዩ። እዚ ብኣርባዕተ ዓበይቲ ካህናት እታ ቤተ-ክርስትያን ዝተዳላወ ኣገዳሲ ጽሑፍ’ዚ ብመገዲ ኢንተርነትን ካልኦት መራኸቢታትን ኣብ ኤርትራን ምሉእ ዓለምን ተዘርጊሑ፡ ኣርእስቲ ክትዕን ዕላልን ኮይኑ ንኣዋርሕ ቀጺሉ። እቲ ጽሑፍ: ናይቲ ብሰንኪ ብህዝቢ ዘይተመርጸ: ብፕረሲደንት ኢሳይያስ ኣፈወርቂ ዝምራሕ: ዲክታቶራዊ ስርዓት ናይ ኤርትራ ኣብ ልዕሊ ሓሙሽተ ሚልዮን ዝኾኑ ዜጋታት እታ ሃገር ዝወርድ ዘሎ ማሕበራዊ፡ ቍጠባውን፡ ፖለቲካውን ሕምስምስን ሕሰምን ኰሊዑ ዘርኢ ስእሊ ይህብ። ዕላማ ናይዚ “ካህናት ተዛሪቦም፤ ምቕልቃል ሓርነታዊ ቲዮሎጂ ኣብ ኤርትራ ዶኾን ይኸውን?” ኣብ ትሕቲ ዝብል ኣርእስቲ ዝቐርብ ዘሎ ሓተታ ብዛዕባ’ቲ “ሓውኻ ኣበይ ኣሎ?” ዝብል ጽሑፍ ዘሎኒ ኣረዳድኣን ሕቶታትን ንግዱሳት ኣንበብቲ ንምክፋልን፣ ብዛዕባኡ ቀጻሊ ክትዕን መጽናዕታዊ ዳህሳስን ንምትብባዕን ኢዩ። ቀንዲ ትሕዝቶ ሓተታይ ኣብ ኣገዳስነት ናይ “ኣበይ ኣሎ ሓውኻ?” ከም ሓርነታውን ሞራላውን ሰነድ ዘተኮረ ኮይኑ፡ ኣብ ትንተናይ፡ እቲ ሰነድ ብኽልተ ፍሉያት ምኽንያታት ቅድሚ ሕጂ ኣብ ኤርትራ ተራእዩ ዘይፈልጥ ክስተት ነቐፌታዊ ክለሰ-ሓሳብ (critical theory) ሒዙ ከምዘሎ ከብርህ ክፍትን እየ። እቲ ቀዳማይ ፍሉይነት ናይቲ ጽሑፍ፡ ብኣካዳሚያዊ ዓይኒ ክጥመት ከሎ፡ ኣብ ልዕሊ ውጽዕ ህዝቢ ኤርትራ ካብ ናጽነት ኣትሒዙ ዝወርድ ዘሎ ‘ግፍዒ: ስቓይን ንብዓትን’[1] ብኣዝዩ ዝርዝራዊ ትንተናን ግሉሕ መነጸርን ዘቕርብ ምዃኑ ኢዩ። ክሳብ ሎሚ ዝኾነ ይዅን ኣብ ውሽጢ ሃገር ዝተዳለወ ጽሑፍ: ከምዚ ገይሩ ተቲዑ፡ ንህሉዊ ኵነታት እታ ሃገር ዘርኢ ትንተና ኣይቀረበን። ካልኣይ፡ እቲ ጽሑፍ: ነቲ ዝወርድ ዘሎ ኣሰቃቕ ብደቂቕ ኣገባብን ርዝነትን ዘቕርብ ኣብ ርእሲ ምዃኑ፡ ንዝተገንዘቦ ብቋንቋን ትሕዝቶን ምስቲ ኣብ ታሪኽ ናይ ላቲን ኣመሪካ ካቶሊካውያን ኣብያተ-ክርስትያን ብስም “ሓርነታዊ ቲዮሎጂ” (liberation theology) ዝፍለጥ ናይ ኣተሓሳስባን ተግባርን ምንቅስቓስ ዝተኣሳሰረ ስለዝኾነ ኢዩ። እዚ ኣብ ሃገራት ላቲን ኣመሪካ ዝተራእየ፡ ካህናትን ምሁራትን ዘበገሱዎ ቲዮሎጂያዊ ምንቅስቓስ: ንኣግእዞ ውጹዕ ህዝቢ ዝዓለመ ገስጋሲ ምንቅስቓስ ኮይኑ: ታሪኽ ከም ዘመልክቶ ብተደጋጋሚ ንድምጺ ዝሰኣኑ ጭቁናት ኣህዛብ ድምጾም ኣብ ምስማዕን ቃልስታቶም ሸቶታቱ ንኽወቅዕ ብሓሳብን ግብርን ብምሕጋዝን ዓቢ ኣበርክቶ ዝገበረ ኢዩ። ኣብ ኤርትራዊ ክውንነት ምስ እንምለስ ከኣ እዚ “ሓውኻ ኣበይ ኣሎ?” ዝብል ናይ ካቶሊካውያን ኣቡናት ጽሑፍ፡ ነቲ ሓይሉን ምስቲ ኣህጉራዊ ናይ “ሓርነት ቲዮሎጂ” ዘለዎ ተመሳሳልነትን ኣብ ጸብጻብ ኣእቲኻ፡ እዚ ሕጂ ዝቀላቐል ዘሎ ቅሉዕ ተሳትፎ ቃልሲ ካቶሊካዊት ቤተ-ክርስትያን ኤርትራ፡ ሓንሳብ ተቐልቂሉ ዝጠፍእ’ዶ’ስ? ወይስ ንመጻኢ ቀጻልነት ዘለዎ ምትእትታው ሓርነታዊ ቲዮሎጂ ኣብ ኤርትራ ዘበስር ፈለማ ተበግሶ’ዩ? ዝብል ስነ-መጐታዊ ሕቶ የለዓዕለልካ።
ጸኒሕና ኣብቲ ትንተናዊ ክፋል ናይዚ ሓተታ’ዚ ብሰፊሑ ክንዛራበሉ እኳ እንተኾንና፡ ኣብዚ “መእተዊ” ብዛዕባ’ታ ኣብ ኣርእስቲ ናይዚ ዓንቀጽ’ዚ እትርከብ “ካህናት ተዛሪቦም” እትብል ገለጻ እውን ቍሩብ መብርሂ ክህብ እደሊ። ምንጪ ናይዛ ከም ቀንዲ ኣርእስቲ ኮይና ዘላ “ካህናት ተዛሪቦም” እትብል ሓረግ እታ ኣብ ላዕሊ ተጠቒሳ ዘላ “ኣቱም ኣቦይ ቀሺየ፤ ዓገብ እንዶ ኣይትብሉየ” እትብል ሓያል ጥቕሲ ናይ ደራሲ ዶክተር ኣባ ገብረየሱስ ሃይሉ ኢያ። እታ ጥቕሲ፡ እቶም ንስራሕ ኣባ ገብረየሱስ ሃይሉ ከንብቡ ዕድል ዝረኸቡ ከምዝፈልጡዎ፡ ኣብታ ብ1927 ኣሰናድዮም ኣብ 1950 ዘሕተሙዋ ሓደ ዛንታ ዘርእስታ፡ ኣዝያ ብልጽቲ ልቢ-ወለድ ታሪኽ ትርከብ። ብትግርኛ፡ “ንዘረባ ዘረባ የምጽኦ፡ ንሓመድ ድጒሪ የውጽኦ” ዝብል ምስላ ኣሎ። እቲ ብካቶሊካውያን ኣቡናት ዝወጸ “ሓውኻ ኣበይ ኣሎ?” ዝብል ጽሑፍ ከንብብ እንከለኹ ከኣ እቲ ጽሑፍ ነታ ናይ 1927 ጥቕሲ ኣባ ገብረየሱስ ኣዘኻኺሩኒ። እንተኾነ፡ ካብ ናይ ቃላት ምውሳብ ሓሊፉ፡ ንጽሑፍ ኣባ ገብረየሱስ ሃይሉን ነዚ ሕጂ እነተኵረሉ ዘሎና ሰነድ ኣቡናትን ዘተኣሳስር ናይ ትሕዝቶ ምምስሳል’ውን ኣሎ። ደራሲ ሓደ ዛንታ ኣባ ገብረየሱስ ሃይሉ ምሁር ካቶሊካዊ ካህን ኮይኖም: መጽሓፎም ነቲ ኣብ ግዜኦም ኣብ ኤርትራ ዝነበረ ግዝኣት ጣልያንን፡ መሪር ምኽታብ ዕስክርናን፡ ንግዙኣት ኣፍሪቃውያን ኣህዛብ ንሓድሕዶም ከም ዝዳመዩ ብምግባር መግዛእቲ ናይ ምንዋሕ ሽርሕን ብትሪ እትዅንን ስራሕ ኢያ። እዚ ኣብ ልቢ-ወለድ መጽሓፍ ኣባ-ገብረየሱስ ሃይሉን ኣብ “ሓውኻ ኣበይ ኣሎ?”ን ዝርከብ ወቐሳዊ ስነ-ሓሳብ፡ ካብ ካቶሊካዊ መሰረተ-እምነትን ትምህርቲ ማሕበራዊ ፍትሒን ተበጊሱ፡ ንተመሳሳሊ ጸቕጥን መግፋዕትን ኤርትራውያን ኮኒኑ፡ ንመሰሎምን ክብሮምን ዝጣበቕ ሓቅታት ድማ ንኽልቲአን ስራሓት ተመሳሳልነት ሂቡ፡ ጎኒ-ጎኒ ጌርካ ንኽንበባ ይዕድም።
ከም ኣቀራርባ፡ እዚ ሓተታ’ዚ ብቐደም-ተኸተል እዞም ዝስዕቡ ኣርባዕተ ንኣሽቱ ክፋላት ዝሓዘ ክኸውን ኢዩ። ፈለማ፡ ነዚ ኣብ ላዕሊ ዝተገልጸ ታሪኻውን ቴማውን ኣገዳስነት ልቢ-ወለድ ታሪኽ ሓደ ዛንታን ዝምድናኡ ምስ ህልዊ ኵነታትን ንምድህሳስ “ሓደ ዛንታን ምድግጋም ታሪኽን” ብዝብል ንኡስ ክፋል ክንጅምር ኢና። ቀጺሉ፡ “ካብ ሓደ ዛንታ ናብ “ሓውኻ ኣበይ ኣሎ?”፣ካብኡ ስዒቦም ከኣ “ሓርነታዊ ቲዮሎጂ ኣብ ላቲን ኣመሪካ”፣ “ሓርነታዊ ቲዮሎጂ ኣብ ኤርትራ?” ዝብሉ ክፋላት ክቐርቡ ኢዮም። ኣምር “ሓርነታዊ ቲዮሎጂ” ኣብ ኤርትራ ሓድሽ ኢዩ። ስለዚ ድማ እቲ ብዛዕባኡ ዝወሃብ ሓተታ ዳህሳሲ ኮይኑ፡ ምስ ክውንነት ኤርትራ ብዘዛምድ ጠመተ ክቐርብ ኢዩ።
ሓደ ዛንታን ምድግጋም ታሪኽን
ኣብ 1927 ዶክተር ኣባ ገብረየሱስ ሃይሉ ዝተባህሉ ኤርትራዊ ካህን ብዛዕባ ኵነታት ናይታ ሽዑ ኣብ ትሕቲ መግዛእቲ ጣልያን ዝነበረት ኤርትራን ህዝባን ኣገዳሲት ታሪኻዊት ልቢ-ወለድ ጽሒፎም። ኣባ ገብረየሱስ (1906-1993) ናይ ዶክተረይት መዓርግ ብቲዮሎጂ ዝነበሮም፡ ብኣገላልጻ ተመራማሪት ሎራ ክሪስማን ድማ፡ ‘ብምሁራዊ ብቕዓቶምን ናይ ርሑቕ ራእዮኦምን ምስቶም ዓበይቲ ጸለምቲ ፍላስፋታት ከምኒ ፍራንዝ ፋኖንን አይመ ሰዘርን ዝወዳዳሩ’፡[2] ክኾኑ እንከለዉ፡ ካብ ግዜ መግዛእቲ ጣልያን ጀሚሮም ክሳብ ዕለተ-ሞቶም ኣብ ኤርትራን ኢትዮጵያን ዝለዓለ መንፈሳውን ማሕበራውን ኣገልግሎት እናሃቡ ዝሓለፉ ናይ ኤርትራ ካቶሊካዊት ቤተ-ክርስትያን ኣቡን ነበሩ። ኣብ ዝተወሰነ ግዜ እውን ርእሰ-ኣቡን (vicar general) ናይ ካቶሊካውያን ኣብያተ-ክርስትያናት ኢትዮጵያን ኤርትራን ነበሩ። ኣቐዲሙ ከም ዝተጠቕሰ፡ እታ መጽሓፍ፡ ማለትሓደ ዛንታ ፡ ኣብ 1950 እኳ እንተሓትመት፡ ኣብ ንኡስ ዕድመኦም፡ ማለት ኣብ 1927፡ ዘዳለዉዋ ኢያ። መግዛእቲ ጣልያን ኣብ ኤርትራ ንዘስዓቦ ወተሃደራዊ፡ ፖለቲካዊ፡ ሃይማኖታዊ፡ ማሕበራውን ስነ-ኣእሙራውን ምቅይያራት ከም ድሕረ-ባያታ ወሲዳ ድማ፡ ሕብረተሰብ ኤርትራ ኣብ መጀመርታ ዕስራ ክፍለ ዘመን (ኣብ ከባቢ 1890 ዓ.ም.ፈ. ማለት’ዩ) ካብ ያታዊ ወይ ኣፍሪቃዊ መነባብሮ ናብቲ ብዓመጻዊ ድፍኢት ምምሕዳር ጣልያን ዝተኣታተወ ብ“ዘመናውነት” ዝፈለጥ “ኤውሮጳዊ ምህዞ”[3] ክሰጋገር ወይ ክተኣታቶ እንከሎ ብግሉጽ ተርኢ። ፍሉይ ቴማኣ ድማ እቲ ኣብ ሕብረሰብ ኤርትራ “ዘመን ትርቡሊ” እናተባህለ ዝዝከር፡ ዓቢ ስንብራት ዝገደፈ ጕዳይ ዕስክርናን ወፍሪ ኤርትራውያን ኣብ ሊብያን፡ እቶም ዓሳክር ከም ኣገልገልትን መሳርሕን መግዛእቲ ኤውሮጳ ኮይኖም ምስ ወተሃደራት ጣልያን ተሰሊፎም ኣንጻር ደቂ-ሊብያ ኣብ ዝገበሩዎ ናይ ውግእ ወፍሪ ዘጋጠሞም ከቢድ ተመኵሮን ኢዩ። ኣባ ገብረየሱስ ሃይሉ ኣብ ርእሲ’ቲ ዝነበሮም ኣፍሪቃዊ ትምህርቲ ብኤውርጳዊ ትምህርቲ ዝተመልመሉ ሰብ ብምንባሮም፡ ዋላ’ኳ ምስ መግዛእቲ ጣልያን ዘራኽቦም ምምሕዳራውን ትምህርታውን ዝምድናታት እንተነበረ፡ ንኽፍኣት መግዛእቲ ጣልያን ብዓንተቦኡ ኢዮም ተገንዚቦሞ። ኣብቲ መእተዊ መጽሓፎም ከም ዝእምቱዎ፡ መሰረታዊ ድርኺት ናይ ዕላማ “ትርቡሊ” ብቐረባ ተኸታቲሎምን ንዝርዝራት እቲ ወፍሪ ብደቂቑ ኣጽኒዖምን ንኽጽሕፉ ዘብቅዖም እውን ውጽኢት ናይዚ ብኣጋኡ ዘጥረዩዎ ነቐፌታዊ ንቕሓት ኢዩ። ብቓላቶም፡ ነዚ ከቢድ ተመኵሮ ኤርትራውያን ኣብ ሊብያ ብስነ-ጽሑፋዊ ወይ ልቢ-ወለዳዊ ኣገባብ ንኽስንዱዎ ዝደረኾም ወይ ዝደፋፍኦም መሰረታዊ ምኽንያት ክገልጹ እንከለዉ፡ ከምዚ ይብሉ፤
እዚ ሓደ ዛንታ ተባሂሉ ዚኅተም ዘሎ መጽሓፍ፤ ቀደም ወዲ 18 ዓመት እንከለኹ ንትምህርቲ ቢለ ዓድ ጣልያን እንክኸይድ፤ ባሕሪ እናተሳገርኩ ዝተስምዓኒ ጦብላሕታን፤ ምስኡ ድማ ናይ ተዓስኪራቶም ዚሳገርዎ ዝነበሩ ኣኅዋተይ ዘለዓዓለይ ዝኽርን ዚገልጽ እዩ። . . . ኣጸሓሓፋኡ ናይ ንኡስ እዩ፤ ናይ’ቱ ሻዑተይ ዕድመይ ዝነበረኒ ናይ ዓሌተይ ሓስባን ሓልዮን እንከስተውዕል ግን ንእግዚኣብሔር ከመስግን የለዓዕለኒ። (ሓደ ዛንታ “መተኣታተዊ”)
ሓደ ዛንታ ብዛዕባ ትካቦ ዝተባህለ ኣብ ግዜ ትሩቡሊ ምስ ጣልያን ተዓስኪሩ ንሊብያ ዝዘመተ መንእሰይ ተዘንቱ። ንጕዕዞ ዓሳክር ኤርትራውያን ካብ ኣስመራ ነቒሎም ሊብያ ክሳብ ዝኣትዉ ትትርኽ። ኣብታ መጽሓፍ ናይቲ መገሻ ድሕረ-ባይታን ግፍዓዊ ዕላማኡን ብንኡድ ቋንቋ ተቐሪጹ ኣሎ። እቶም ዓሳክር ካብ መደበር ባቡር ኣስመራ ክነቕሉ እንከለዉ ዝስመዖም ዝነበረ ግሁድን ሕቡእን ስምዒታት፣ ናይ ኣፋነውቲ ስድራቤታት ጫውጫውታን ብኽያትን፣ ከምኡ’ውን ነቶም ኣፋነውቲ፡ “ኪዱ ካብዚ ርሓቑ” እናበሉ እቶም “ዛብጥያታት ብኹርማጅ (እወ ከም ኣእዱግ) መልጢጦም ለምጢጦም”[4] ከባርሩዎም እንከለዉ ቍልጭ ኣቢላ ተርኢ። ብተወሳኺ፡ ካብ ፎሮቭያ ኣስመራ ነቒሎም፡ ብጎቦታትን ጋለርያታትን ዓርበ-ረቡዕን ነፋሲትን ሓሊፎም፡ ዓይኒ ኣብ ምሓዙ ንባጽዕ ክኣትዉ፣ ካብኡ ብመርከብ ነቒሎም፡ ብፖርት-ሱዳን ኣቢሎም፡ ቀይሕ-ባሕሪ ተሳጊሮም፡ ኣብ ገማግም ባሕሪ ግብጺ ድሕሪ ምዕራፍ ናብ ሊብያ ንኽኣትዉ ብመትረብ-ስወጽ ክሓልፉ እንከለዉ ኣብሪሃ ተርኢ። እቶም ዓሳክር ንሊብያ ክብገሱ እንከለዉ ብዙሕ ናይ ጅግንነትን ናይ ንእስነት ስምዒትን ነይሩዎም’ዩ። እንተኾነ፡ ውግእ ከምቲ ዝሓሰቡዎ ቀሊል ኮይኑ ኣይጸንሖምን። ኣብ ርእሲ’ቲ ዘይለመዱዎ ናይ ቀላይን ምድረበዳን ከቢድ ጕዕዞ፡ ተጻባእቶም ሊብያውያን ብወተሃደራዊ ዓይኒ ብቐሊሉ ዘይምብርከኹ ጥራሕ ዘይኮኑስ፡ ከም ህዝቢ ንሰብኣዊ ክብሮምን፡ ናጽነት ሃገሮምን ዘድሊ መስዋእቲ ንምኽፋል ድሉዋት ከም ዝኾኑ ይርድኡ።
ኤርትራውያን ዓሳክር ንሊብያ ቅድሚ ምኻዶም ዝቐሰሙዎ ወተሃደራዊ ትምህርቲን ጸረ-ዓረባዊ ፕሮፖጋንዳን ነይሩ’ዩ። እቲ ኢጣልያዊ ፕሮፖጋንዳ ነቶም ሊብያውያን ከም ስልጣነ ዘይብሎም ጓሶት ኣትሒቱ ዝርእን ብኣንጻሩ ከኣ ንሓይሊን ዝናን ጣልያን ኣዝዩ ዘተዓባብን ነበረ። እቶም ሊብያውያን ተቓለስቲ ነቲ ኣብ ሓንጐል ዓሳክር ዝነበረ ስእሊ ብግብሪ ምስ ኣፍረሱዎ ግን፡ እቶም ዓሳክር ነቲ ዘምጽኦም ዕላማ እንደገና ክምርምሩዎ፡ ቀስ-ብቐስ’ውን ኵነታት ነብሶምን ሃገሮምን ንኽመዝኑ ይግደዱ። ኣብ ከምዚ ኵነታት እንከለዉ’ዩ ድማ ትካቦ (እቲ ቀንዲ ጠባይ ናይታ መጽሓፍ) መርሚሩ ንነብሱ ክፈልጥ ዝጅምር። ነብስኻ ምፍላጥ ንትካቦ እንታይ ነበረ? መልሲ ናይዚ ሕቶ ብውሑዱ ሰለስተ ተምሳላት ኣለዉዎ። ብፖለቲካዊ ዓይኒ፡ ትካቦ፡ ብዛዕባ’ቲ ውግእ ብሩህ ገምጋም ብምግባርን መግዛእታዊ ኤውሮጳ ኣብ ኣፍሪቃ ዘይፍትሓውን ገበናውን ምዃኑ ብምርዳእን፡ ጸረ-መግዛእታዊ ንቕሓት የጥሪ። ከምኡ’ውን እቲ ብዛዕባ ህዝቢ ዓረብ ኣመልኪቱ ብገዛእቲ ጣልያን ዝተዋህበ ትምህርቲ ሓንጐል ዝምርዝ ዓሌታዊ ኣተሓሳስባ ምዃኑ ተገንዚቡ ብዛዕባ ኣዕራብን ሃይማኖት ምስልምናን ዝነበሮ ኣረኣእያ ይእርም። ብሳልሳይን ወሳንን ደረጃ ከኣ፡ ትካቦ፡ ንባዕሉ ግዙእ ክነሱ፡ ንኻልኦት ንምግዛእ ዘገልግል መሳራሒ ኢምቦሮጥርያዊ ጭቆና ምዃኑ ተገንዚቡ፡ ንተሳትፎ ዓሳክር ኤርትራውያን ኣብ ሊብያ ኣበርቲዑ ይዅንኖ። ትካቦ ንጣዕሳኡን ነፍሰ-ነቐፌታኡን ብኸምዚ ዝስዕብ ይገልጾ፤[እቶም ሊብያውያን] ጠበናዡ ብዙኀ ኣይርህዎምን ነበረ፤ ጠያይት ዝገደደ፡ ንጉሥ የቢሎም ሹመና የቢሎም እንከለዉስ፤ ብዝከኣሎም ንታ ዓዶም እንካብ ኢድ ጓና ከድኀኑ ይዓጥቁ፤ ሓበሻ ግን ኣብ ዓዱ ንጣልያን ክኣትዉ ሱቕ ቢሉ ርእዩዎምስ፤ ከም ልቢ ዘይቢሉ እንስሳ እናሰገደ ተገዚእዎምስ፤ እዙይ ከይኣኽሎ ከዓ ንቶም ንዓዶም ክከላኸሉላ ዝደልዩ ሰባት ክዋጋእ ይቕረብ ኣሎ። ተገዛኢን ንኻልኦት ክገዝኡ ከዓ መገብርን፤ ንኡ ሓንቲ ኣይክትኣትዎ፤ ዓዱ ሓንቲ ኣይክጥቀመሉ፤ ንቶም ደቂ ምድሩ ሽሕኳ ርኀቃት እንተኾኑ፤ ደቂ ኣፍሪቃ ምዃኖም ዘይተርፎም ጐረባብቱ ከግዝእ እዩ ዝመጸ። (ሓደ ዛንታ 28)
ኣብተን ቀጺለን ዝሰዓባ ክልተ ዝተወሳሰባ ምዕራፋት፡ እቶም ደራሲ ነቲ ዘስካሕክሕ ኲናት በረኻታት ብሰፊሑን ስምዒት ብዝትንክፍ ስነ-ጽሑፋዊ ኣገላልጻን ኣስፊሮሞ ኣለዉ። እቶም ኣብቲ ኲናት ዘተኵሩ ገጻት፡ እቶም ዓሳክር ከመይ ኢሎም ብማይ-ጽምኢ ከም ዝተወድኡ፣ ገሊኦም ኣብቲ ምድረበዳ ፋሕፋሕ ኢሎም ከም ዝጠፍኡ፣ ገሊኦም ብናህሊ መሬትን ቅትለትን ዕጫ ሞት ወሪዱዎም ግደ ኣሞራ ክኾኑ ኣብቲ በረኻ ከም ዝተደርበዩ ይገልጹ። ነዚ ንህይወት ዓሳክር ኤርትራውያን ትሕቲ ህይወት እንስሳ ዝሰርዐ ኣሰቃቒ ትርኢት’ዚ ደራሲ ከምዚ ብምባል ይስንዱዎ፤
እንካብ ምስ ማእዲ ምስ ኲናት ምትሕልላው ዝብል ምስላ ኣሎ። እቶም ዓስከር ይውኣት እዮም ብጽምኢ ኣምዑቶምን ጐረርኦምን ነቒጹ እንከሎ ንቱ ማይ ዘለዎ ድንኳን ምሕላው እሞ፤ እንካብኡ ቕሩብ ክትጥዕም ዘይምክኣል ክንደይ ዝጽንክሮም ከምዝነበረ መን ክርድኦ ይኽእል። ሻዑ ከምቲ እቱ ሃብቶም ኣብ ገሃነም እሳት ኮይኑ ንኣልዓዛር ማይ ጥምዕ ኣቢሉ ኣንዲ ኣጽባዕቱ ልሳኑ ከዝኅለሉ ዝምነ ዝነበረ፤ ከምኡ ቅሩብ ማይ ነጥቢ እኳ ትኹን ክህቡዎም ምደለዩ፤ ግን [እቶም ወተሃደራት ጣልያን] ንኣታቶም ሰብ ከይቐርቡ ከልክሉ በሉዎም እምበር፤ ማይ መን ክህቦም፤ እዙ ሓሳባት እዙይሲ ከመይ ቢሉ ይመጾም። ጨርባሕታ ማይ ስምዕ ብዘበሉላ ልቦም ምስኣ ቁሉብ ትብል ነበረት። ከምዙ ክትበልዕ ከሎኻ፤ ከልቢ ኣብ ጥቃኻ እንተሎ፤ እታ ዓይኑ ምስታ ኢድካ ሓፍ ለጥ እትብል፤ ርኢኻ ርኤ ከማኡ ነበሩ። ብዝተረፈን ከዓ ምስ ጣልያን እንተመዛዘንካዮም ዘይከም ኣኽልባት እዮም፤ ኤረ ኣኽልባት እባ ይሕሱ፤ ዳርንጐት እኳ ዝበልዑ። (ሓደ ዛንታ 35-36)
ጽንሕ ኢሎም ከኣ፡ ደራሲ ነቲ ህልቀት ዓሳክር ወፍሪ ትርቡሊ ኣብ ስድራቤታት ኤርትራ ዝፈጠሮ ሓዘንን ምረትን እንክገልጹ፡ “ኣንታ ነብሶም’ዶ ነጊሩዎም” ብዘስምዕ ኣገባብ፡ ነቲ ኣብ 2013 ኣብ ላምፓዱሳ ዝተረኽበ ዘስካሕክሕ ሓደጋን ካልኦት ናይ በረኻ ቅዝፈትታን ብዘዘኻኽር ቋንቋ፡ ሓዘኖም ይገልጹ። እቲ ንድምር ህዝባዊ ቃንዛ ዝገለጽ ምስቍርቋር ደራሲ ከምዚ ዝስዕብ ይብል፤
ኃዘኖም እውን መጸናንዒ ዘይብሉ ኾነ፤ ከመይሲ ደቆምን ሰቦምን ስኢኖም፤ ንሱ ጥራይ’ውን ኣይኮነን፤ ሬሳታቶም እኳ ኣይረኸቡን፤ ኣብ ዕመቕ ባሕሪ ዓሣ በሊዑዎ ይኸውን፤ ወይ ኣብ በረኻ ቀለብ ራውያታትን፤ ጊደ ኣዛብእን ኮይኑ ይኸውን፤ ዝብል ሓሳብ እናሓሰቡ እውን ጸላኢና ይርኣዮ ዝበኽዩዎ ዝነበሩ። (ሓደ ዛንታ 47)
ምንም’ኳ ብርክት ዝበሉ ምዕራፋት ሓደ ዛንታ ንስነ-መጐት ውግእ ዝገልጹ እንተኾኑ፡ ኣብ መንጎ-መንጎ ደራሲ ካብዚ ዝተመልከትናዮ ናይ ሕርቃን፡ ጓህን ጣዕሳን ገለጻ ወጺኦም ብሃይማኖታዊ ቋንቋ ይዛረቡ ኢዮም። ማለት ቍሩብ ልቢ ኣፍኵስ ብዘብል ቋንቋ ገይሮም እቲ ጥፍኣት ወይ ውድቀት ልዕሊ ዓቕሚ ሰብ ምዃኑ ብምእማት፡ ምሕጽንታኦም ከም ጸሎት ንሰማያት የቕርቡ፤
ኤህ ትርኢ ኣሎኻ ኦኹሉ እትርኢ ኣምላኽ። ርኣዮም እዞም ደቂ ዓድና ከመይ ዝበለ ኃሣር ዝረኸቡ ከምዘለዉ። ገሊኣቶም (ሓደ ክልተ ኣይኮኑን) ቅሩብ ተዓጊሥም፤ ንቶም ዓቕሎም ዝጸቦም ዝነበረ እውን ከጽንዑ ምደለዩ፤ ግን ዘረባ ተሳኦኖም፤ ከመይሲ ጐረሮ እንድኅሪ ነቐጸ ልሳን ዘተርክሶ ጥፍጣፍ እንተደኣ ሰኣነ፤ ዘረባ’ዶ ይከኣል እዩ። (ሓደ ዛንታ 36-37)
እንተኾነ፡ ከምዚ ዝተጠቕሰ ኣባ ገብረየሱስ ሃይሉ፡ ከም ካህን መጠን፡ ብዛዕባ ፍታሕ ናይዚ ግዙፍ ናይ ህዝቢ ውድቀት “ካብ ኣምላኽ ደኣ’ምበር ካብ ሰብ’ሲ ኣይርከብን’ዩ” ኢሎም እኳ እንተኣመኑ፡ በቲ ሓደ ወገን፡ ደቂ-ሰባት እውን ንባዕሎም ኣብ ታሪኽ ቦታኦም ኣብ ምውሳንን ሽግራት ህይወቶም ኣብ ምፍታሕን ሓላፍነት ከም ዘለዎም ብብሩህ ይሕብሩ፡፡ ብኻልእ ኣዘራርባ፡ ህዝቢ ወይ ዜጋታት ፖለቲካውን ማሕበራውን ለውጢ ኣብ ምምጻእ ወሳኒ ግደ ከም ዘሎዎም፡ ስለዚ ድማ ተራኦም ብንጡፍ ክጻወቱ የማሕጽኑ። ብፍላይ ንካህናት ዓደቦ ከኣ፡ እቲ “ህዝቢ እንተዘይከኣለስ ንሕና’ኸ?“ ብዘስምዕ ኣዘራርባ፡ ብዛዕባ’ቲ ሽዑ ንዕኦም ዘሻቕሎም ዝነበረ ጕዳይ ዕስክራና ትርቡሊ ድምጾም ንህዝቢ ከስምዑ ብምዝኽኻር ወይ ብምዕዳም ለበዋኦም ብሓንቲ ዋዛን-ቍምነገርን ዝሓቘፈት ባህላዊት ደርፊ ገይሮም የተሓላልፉ። ንሳ ከኣ ከምዚ ትብል፤ “ኣቱም ኣቦይ ቀሺየ፤ ዓገብ እንዶ ኣይትብሉየ፤ ሓደ ጐበዝ ሰኣና ከይዶም ትሪቡሊ’የ”።[5]
“ታሪኽ ይድገም’ዩ” ዝብል ኣበሃህላ ኣሎ። ትርጕም ናይ ታሪኽ ምድጋም (historical iteration of an event) ብጥንቃቐ ክትሓዝ ዘለዎ’ኳ እንተኾነ፡ ሓቅነት ናይዚ ኣበሃህላ’ዚ ግን ኣብ ኤርትራ ብተደጋጋሚ ጐሊሑ ይርአ። ሎሚ’ውን ኣብ ኤርትራ ነቲ ኣብ ላዕሊ ክጥቀስ ዝጸንሐ ናይ ኣባ ገብረየሱስ ሃይሉ ድርሰት ዘዘኻኽር ተመሳሳሊ ኵነታት ተፈጢሩ ኣሎ። ንኽልቲኡ ክውንነታት፡ ነጻጺልካ ዘይኮነስ፡ ከም ዝተኣሳሰረ ሃገራዊ ታሪኽ ህዝቢ ኤርትራ ገይርካ እንተ ርኢኻዮ፡ እቲ ተመሳስልነት ብኽልተ መገዲ ክበርህ ዝኽእል ሓቅነታት ኣለዎ። ብሓደ ወገን፡ ሕጂ’ውን ተኻታታሊ ኲናት: ዕስክርናን ጭቆናን ዝፈጠሩዎም ውሕጅ ሽግራትን ሕሰማትን ነታ ሃገር ኣዕለቕሊቖም ንህዝባ ናብ ባዳ ምድረበዳን ደልሃመት ባሕርን ዝደፍእሉ ክውነንት ተፈጥሩ ኣሎ። በቲ ሓደ ወገን፡ ልክዕ ከምቲ ኣብ “ግዜ ትርቡሊ” ካህን ደራሲ ኣባ ገብረየሱስ ሃይሉ ንዅነታት እቲ ህዝቢን ሃገርን ተገንዚቦም ኣንጻር ምምሕዳር ጣልያን ዝወሰዱዎ ናይ ምስክርነትን ነቐፌታን ስጕምቲ፡ ሎሚ’ውን ኵነታት ሃገርን ህዝቢን ዘሻቐሎምን ዘሕሰቦምን ካህናት ካቶሊካዊት ቤተ-ክርስትያን ኤርትራ ብዛዕባ’ቲ ጕዳይ ብግልጺ ተዛሪቦም፡ ነቐፌታኦምን ምሕጽንታኦምን ኣቕሪቦም ኣለዉ። ምናልባት ኣብ መንጎ ጽሑፍ ኣባ ገብረየሱስ ሃይሉ ኣብ ሓደ ዛንታን ናይዞም ኣርባዕተ ኣቡናት ጽሑፍ ኣብ “ሓውኻ ኣበይ ኣሎ?”ን ፍልልይ እንተሃልዩ፡ እቲ ቀዳማይ ሕሉፍ ስቓይ ዓሳክር ኤርትራውያን ኣብ ግዜ መግዛእቲ ጣልያን ዝገልጽ ታሪኻዊ ልቢ-ወለድ፡ እዚ ዳሕረዋይ ከኣ ህያው ስቓይ ኤርትራውያን ኣብ ትሕቲ መግዛእቲ ፕረሲደንት ኢሳይያስ ኣፈወርቂ ብዝርዝር ዝስንድ ምዃኑ ኢዩ።
ካብ ሓደ ዛንታ ናብ “ሓውኻ ኣበይ ኣሎ?”
ኩሉ በቲ ጒዳይ ዝግደስ ከምዘንበቦ፡ “ሓውኻ ኣበይ ኣሎ?” ብዝብል ኣርእስቲ ዝቐረበ፡ ሃገራውን ኣህጉራውን[6] ኣቓልቦታት ዝረኸበ ጽሑፍ፡ ካብ ሃይማኖታዊ እምነትን ሞራላዊ መርገጽን ናይቶም ደረስቱ ካቶሊካውያን ኣቡናት ተበጊሱ ብዛዕባ ወድዓዊ ኵነታት ናይ ሎሚ ኤርትራን ህዝባን ዝትንትን ጽሑፍ ኢዩ። እቲ ሻቕሎታቶምን ነታ ጽሕፍቲ ንኸዳልዉን ንኽዝርግሑን ዝደረኾም ምኽንያት ከቕርቡ እንከለዉ፡ እቶም ኣቡናት እምነትን ትምህርትን፡ ሓልዮትን ተግሳጽን፡ ሞራላዊ ትብዓትን ራእይን ብዘጠናንግ ቃላት ገይሮም ይገልጹዎ። ንሕመረት ምኽንያት መጽሓፊኦም ከምዚ ዝስዕብ ክብሉ ብቓላቶም ኣስፊሮሞ ኣለዉ፤
“ካብ ምእማን ንዚመጽእ ዓቢይ ታሕጓስ ንምስትምቓርን እምነት ንዚኸፍተልና ሰፊሕ ኣድማስን፣… ነታ እምነት’ቲኣ ድማ ብፍጹም ሓድነታን ምልኣታን ክንገልጻ፣ በቲ ህላዌኡን ብስራሕ መንፈስ ቅዱስን በርቲዕና፣ ኣብ ዝኽሪ ጐይታ እሙናት ኮይንና ንኽንርከብ…” ብዚብል ዕላማ ነዚ ንጽሕፈልኩም ኣሎና። (“ሓውኻ ኣበይ ኣሎ?” ገጽ 5)
ነቲ ኣብ ፖለቲካ ኤርትራ ገኒኑ ዘሎ ሃይማኖታውን ብሄራውን ወጥርታትን ሓሓሊፉ’ውን ኣብ ውሽጢ ሃይማኖታትን ብሄራትን ኣውራጃታትን ዝርአ ምስሕሓባት ብምግንዛብ: ከሎ ገና ንህዝቢ ኤርትራ ዕላማ ጽሑፎም ብጽሩይን ሃናጽን መንፈስ እተበገሰ ምዃኑን ብጌጋ ከይውሰድን ከኣ የጠንቅቑ። ንዓና “ንኵነታትናን ኵነት ሓውናን ክንግምግም ግቡእ እዩ” ድሕሪ ምባል “ነዚ ንምግባር ‘ዚደፍኣና ዘሎ ምድራዊ ወይ ሓላፊ ነገር ንምዕታር ወይ ክብርን ዝናን ተመኒና ወይ ድማ ንኻልእ ናብ ወገንና ንምስሓብ ዘይኮነስ ናይ ኣገልግሎት ባህጊ ጥራሕ’ዩ’” ክብሉ ይድምድሙ።[7] ዳኒኤል ልቫይን ዝተባህለ ናይ “ሓርነታዊ ቲዮሎጂ” (liberation theology) ተመራማሪ፡ “Assessing the Impacts of Liberation Theology in Latin America” ኣብ ዝብል ዓንቀጹ፡ ንዕላማታት ናይቶም ኣብቲ ዞና ንማሕበራዊ ፍትሒ ዝቃለሱ ካህናት ኣብሪሁ ይገልጾ። ነቲ ናይ ልቫይን ገለጻ ምስቲ ሕጂ ንካቶሊካውያን ኣቡናት ኤርትራ ዘለዓዓሎም ድርኺት ኣዛሚድካ እንተሪኢኻዮ፡ ንመበገሲኦምን መሰረታዊ ፍልስፍናኦምን ንምብራህ ዝሕግዝ እማመ ኢዩ። እቲ ተመራማሪ ኣብ ጽሑፉ ከምዚ ክብል የመልክት፤[እቶም ኮሎምቢያዊ ካህን] ዘቕረቡዎ ርእይቶ ሃይማኖት ኪንዮ ርዱእ ስርዒታውን ስነ-ሓሳባውን ትካላት ቤተ-ክርስትያን ዝሓልፍ ግደ ከምዘሎዎ ዘርኢ ኢዩ። ትዕዝብታኦም፡ ሃይማኖት ኣብ ሓርነት ወዲ-ሰብ ዝጻወቶ ወሳኒ ግደ ከምዘለዎ፡ ኣብቲ ንሓርነት ዝግበር ጸዓት ድማ፡ ስብከተ-ወንጌል ካብቲ ኣብ ምድሪ ዝሓሸ መዓልታዊ መነባብሮ ንምፍጣር ዝዕልም ጻዕሪ ክፍለ ከምዘይክእል የመልክት።[8]
ኣስዒቡ ልቫይን ንሕመረት ሓርነታዊ ቲዮሎጂን ከመይ’ሉ ምስ መነባብሮን ቃልስን ውጹዓት ከም ዝተኣሳሰርን ከብርህ እንከሎ፡ “ብዛዕባ ድኽነት ምሽቓልን ብግብሪ ንድኻታት ምሕላይን ንክለሰ-ሓሳብን ስነ-ምግባርን ሓርነታዊ ቲዮሎጂ ኣጣሚሩ ይገልጾም” ይብል።[9]ኣብ ህልዊ ኲነታት ኤርትራ፡ እዚ ናይ ልቫይን ኣበሃህላ ሃይማኖት ኣብ ውሽጢ ቤተ-ክርስትያን ጥራሕ ከይተዓጽወ፡ ካብኡ ወጺኡ ኣብ ጕዳይ ምሕደራ ህዝብን ትካላት መንግስትን ግደ ብምጽዋት፡ ንመንፈሳውን ሞራላውን ሓይሉ ኣብ መዓላ ምሕራር ህዝቢ ካብ ኵለንተናዊ ጭቆናን ምዝመዛን ምልኪ ምውዓል ዝብል ትርጕም ይሕዝ። እቲ “ሓውኻ ኣበይ ኣሎ?” ዝብል ናይ ኣቡናት ጽሑፍ በዚ መንጽር’ዚ ምስ ዝርአ ድማ፡ እቲ ዝርዝራቱ ነዚ ሓቂ’ዚ ዘንጸባርቕ (ወይ’ውን ንበል ነዚ ኣተራጓጕማ’ዚ ዝድግፍ) ኮይኑ ንረኽቦ።
ቀንዲ ዕላማ “ሓውኻ ኣበይ ኣሎ?” ንህሉዋት ሽግራት ኤርትራ ምትንታንን፡ ፍታሓት ክኾኑ ዝኽእሉ ሓሳባት ምእማትን ኢዩ። ማእከላውያን ነጥብታት ናይቲ መልእኽቲ ከምዚ ዝስዕብ ክጽመቑ ይከኣል። ኣብ መጀመርታኡ እቲ ጽሑፍ ንባህርያዊ ጸጋታት ኤርትራን ንናይ ህዝቢ ኤርትራ ታሪኻዊ ምጽውዋር ሃይማኖታትን ብሄራትን ዘኪሩ፡ ነቲ ብሰላምን ምክብባርን ናይ ሓባር ምንባር ድሌቶም የመጕስ። ኣብ ሕብረተሰብ ኤርትራ ከም ኣሓትን ኣሕዋትን ኴንካ ንሓድሕድ ምድግጋፍን ሃለዋት ሓድሕድ ምግባርን ዝጸንሐን ዘሎን ጽቡቕ ባህሊ ምዃኑ የረጋግጽ። እንተኾነ ብዛዕባ ድሕሪ ናጽነት ዝተፈጥሩ ምዕባሌታት ብምግምጋም፡ ዋላ’ኳ ሓደ-ሓደ ንህዝቢ ዝሕግዙ ስራሓት እንተተገብሩ፡ እታ ሃገር ገና ብ“ዘይሓወየ ቍስልታት” (ገጽ 9) ትሳቐ ከም ዘላ ይዝርዝር። ብመሰረት እቲ መልእኽቲ እቶም ዘይሓወዩ ቍስልታት ኣብዞም ዝስዕቡ መዳያት ተጋሂዶም።
- ነቲ 365 ስደተኛታት ኤርትራውያን ዝሃለቕሉ ሓደጋ ባሕሪ መዲተራንያን ብምዝካር እቲ ሰነድ ንምኽንያት መስደዲኦምን ህልቀቶምን ይሕብር። “እዚ ፍጻመ’ዚ ከኣ ናይቲ ኣብ ዝሓለፈ ዓመታት፡ ኣብ ፈቐዶ ሩባን ኩርባን፡ ኣብ ፈቐዶ ባሕርን ምድረበዳን ብኢድ ጨወይትን ገፋዕትን ክፍጸም ናይ ዝጸንሐ ተመሳሳሊ ህልቀት መቐጸልታ እዩ፡” (ገጽ 10) ድሕሪ ምባል፡ ህዝቢ ኤርትራ በቲ ተደጋጋሚ ምረት ርዒዱ ከይተበታተነን እንታይነቱ ከም ህዝቢ ከየጥፍአን ነቲ ‘ናይ ተስፋን ምምላስን ሓሳብ ፈጺሙ’ ከይርስዖ የተባብዕ (ገጽ 5)።
- እቲ ሰነድ ንዋሕዚ ስደት ኤርትራውያን ብዝምልከት ዝተፈላለዩ ምኽንያታት የቕርብ። እቲ ቀንዲ ምኽንያት ኣብ ኤርትራ እቶም መንእሰያት ግቡእ ስራሕን ናይ ትምህርቲ ዕድላትን ብምስኣኖምን፡ መንግስቲ ኤርትራ ነቲ “ኣይሰላም ኣይኲናት” ዘሎ ኵነት ብተበላሓትነት ክፈትሖ ብዘይምብቅዑን፡ መብዛሕትኦም ኣብ ዕስክርና ተሸኺሎም ብምህላዎም ኢዩ። ግና እቶም ነቲ ሰነድ ዝደረሱ ካህናት ኩሉ ምንጪ ጌጋታት መንግስቲ ኤርትራ’ዩ ካብ ዝብል ጥምዙዝ ትንተና ይቝጠቡ። ንመንእሰያት ኤርትራ’ውን ሓለፍነት የሰክሙ። ኣብ ክንዲ ኣብ ዓዲ መነባብሮኻ ከተመሓይሽ ምጽዓር ናብ ስደት ምህዳም፣ ኣብ ክንዲ ናብራኻ ተመሓይሸሉ ዕድላት ምንዳይ ካብ ደገ ዝመጽእ ገንዘብ ምጽባይ፣ ብናይ ሓሶት መርዓታት ንወጻኢ ምኻድ ካብቶም ጃምላዊ ስደት ንኽፍጠር ዘበርከቱ ረቛሒታት ምዃኖም ይጠቕሱ (ገጽ 11-12)።
- ወዲ-ሰብን ኣካላት ሰውነትን ምሻጥ (human and organ trafficking)ሓደ ካብቲ ንኤርትራውያን ዘብርስ ዘሎ እሞ ከኣ ኣብ ሕብረተሰብ ኤርትራ ዘይንቡርን ዘይፍለጥን ዘስካሕክሕ ኣረሜናዊ ተግባር’ዩ። ስፍሓት ናይዚ ብሃገራውያንን ወጻእተኛታትን ዝፍጸም ጨካን ውዕለት፡ ሰብ ቀቲልካ ኣካላት ሰብ ጠቢሕካ ምሻጥን፣ ደቀንስትዮን ደቂ-ተባዕትዮን ብስጋ ተጋሲስካ ንኣራዊት ምድርባይን ዘጠቓልል ኢዩ። እቶም ካህናት ነዚ ረሳሕ ተግባር’ዚ ሓዘኖም እናገለጹ ኣትሪሮም ይዅንኑ። ኣቤቱታኦም ናብ መንግስቲ ኤርትራን ማሕበረሰብ ዓለምን ብምቕራብ ድማ እቲ ጕዳይ ብጥብቂ ምክትታል ክግበረሉን ብቕልጡፍ ደው ክብልን ኣትሪሮም ይምሕጸኑ። ከምኡ’ውን፡ እቲ ኵነታት ኣዝዩ ዘስካሕክሕ እንከሎ፡ ብኣንጻሩ፡ ብማሕበረሰብ ዓለም ብሓፈሻኡ፡ ብፍላይ ግን ብወገን መንግስቲ ኤርትራ፡ ነቲ ጕዳይ ንምፍታሑ ዝተራአየ ዝሕቱል ግብረ-መልሲ ኣብ ጸብጻብ ብምእታው፡ እቶም ካህናት ብምግራም ከምዚ ኢሎም ይሓቱ፤
ኣብ ታሪኽ ተሰሚዑ ዘይፈልጥ፣ ዘመነ ባርነትን ሕጊ-ኣራዊትን ኣብ’ዚ ስልጡን ዓለም ተመሊሱ ዝኣተወሉ ኵነታት ክትርኢ ከሎኻ፣ ናይ’ቶም ፈጸምቱ ሕሊናን ኣተናን’ኳ እንተደንዘዘ፣ እቲ ነዚ እናረኣየ ዚርከብ ዓለምከ ከመይስ ከመይ ኢሉ ተጻዊሩዎ ኣሎ?? ንምቅዋሙ ንምውጋዱ’ውን ዘይምጒያዩ፣ ኣውራ ከኣ እዚ ነውራምን ኣራዊታውን ተግባር ናይ ዚፍጸመሉ ቦታን፣ ናይ ዚፍጽሙ ሰባትን፣ ናይቶም ኣብ ልዕሊኦም ዝፍጸም ግዳያትን… መንግሥታትን መራሕትን፣ ምድሪ ዘቢጦም ነዚ ግፍዕ’ዚ ንኸወግዱ እንታ ዘይምግበሩ!! እዚ ዘስካሕክሕ ተግባር’ዚ ዘይተዓግተስ ድሌት ድዩ ማህሚኑ? ዓቕሚ ድዩ ደኺሙ? ወይ ከኣ ዝተገብረ ጻዕሪ እንተሎ፣ ጻማ ድዩ ተሳኢኑ? ወይስ መን’ዩ ረቢሑሉ? እንታይ ኢና ክንብል? (…) ታሪኽን ግዜን ግን ከግህዶን ኪፈርዶን ዘለዎ እዩ። (“ሓውኻ ኣበይ ኣሎ?” ገጽ 12-13)
- ሓፈሻዊ ምጣኔ-ሃብታዊ: ማሕበራውን ስነ-ልቦናውን ኵነታት ኤርትራ ብዝምልከት፡ እቲ ሕብረተሰብ ብድኽነትን ዝተፈላላዩ ሕማማትን (ኤይድስ: ሽኮርያ፡ ጸቕጢ ደምን ስነ-ኣእምራዊ ጭንቀትን) ዝተጠቕዐ ምዃኑ እቲ ሰነድ ይሕብር። ኣብ ርእሲ’ቲ ክሊማዊ ለውጢ: ምስፍሕፋሕ ምድረበዳነትን ድኽነት መሬትን ዘበገሶ ቍጠባዊ ሕሰም፡ እታ ሃገር ስእነተ-ስራሕ ብዘበገሶ ቅልውላው ናብራ፡ ስደትን ብርሰት መንእሰያትን ትሳቐ ከም ዘላ ኣጕሊሑ የርኢ። ከምኡ’ውን እቶም ኣቡናት ኣብ ጽሑፎም: ካብቲ ኣዝዩ ዘሻቕል ካልእ ተደራቢ ሽግር ብምጥቃስ ፡ ህድማ መንእሰያት ጥራሕ ዘይኮነስ፡ ኣቦታትን ኣደታትን ኤርትራውያን ምስ ደቆምን ደቂ-ደቆምን መታን ክተኣኻኸቡ ናብ ስደት ይውሕዙ ምህላዎም የነጽሩ። እቲ ዋሕዚ ከምዚ ኢሉ እንተቐጺሉ ከኣ እታ ሃገር ህዝቢን መጻኢ ወለዶን ዘይብላ ኮይና ከይትቓድር ስግኣቶም ይገልጹ፤
ስለ’ዚ ሃገር ናይ ሰባት ድኻ ትኸውን ከም ዘላ ብግልጺ ዚርአ ዘሎ ኵሉ፣ ኣብ ዝኾነ ማኅበራዊ ጕዳይ ከም እንዕዘቦ፣ እቲ መንእሰይ ወለዶ ጥራሕ ዘይኮነስ፣ እቲ ማእከላይ ወለዶ ዚበሃል’ውን ዳርጋ የሎን፣ ንኡስ ወለዶን ሓይልን ዘይብላ ሃገር እንታይ እዩ እቲ ዕድላ? ሃገር ብሕዝባ ብሰባ እያ እትደምቕን እትጽብቕን እምበር፣ ብዘይሰብ ዓዲ ዓዲ ኣይከውንን፣ ሃገር ከኣ ሃገር ኣይትኸውንን። ((“ሓውኻ ኣበይ ኣሎ?” ገጽ 14)
- ስደት ክበዝሕ ከሎ ጥምረት ስድራቤታት ከምዝጕዳእ ፍሉጥ ኢዩ። እቲ ጽሑፍ ንምብትታን ስድራቤታት ኤርትራውያን ብዝምልከት ድሕነት ሃገር ካብ ህይወት ስድራቤት: ህይወት ሃገር ከኣ ካብ ድሕነት ስድራቤት ተፈልዩ ክርአ ከም ዘይከኣል ብዝርዝር የረድእ። ነዚ ዓሚቝ ሓቅነት’ዚ ድማ: እቲ ሰነድ: ‘ስድራቤት መሰረት ሕብረተሰብ’ ምዃና ርዱእ ኮይኑ: ሃገር፤ “ምእንቲ ህዝባ ዝቖመት’ምበር: ሰብ ምእንቲ ሃገር ከምዘይኮነ” ኣስሚሩሉ ኣሎ።
- እቶም ካህናት: ኣብ ጽሑፎም: “ሞራላዊ ሕንጸት” ኣብ ትሕቲ ዝብል ኣርእስቲ ብዛዕባ ሞራላዊ ውድቀትን ብልሽውናን ኣብ ኤርትራ ብደቂቑ ይዛረቡ። እቲ ብልሽውና ካብ ህዝባዊ ሞራላዊ ውድቀት ድዩ ተላዒሉስ ወይስ እቲ መንግስቲ ዝፈጠሮ’ዩ ንዝብል ሕቶ’ኳ ቍርጺ መልሲ እንተ ዘይብሉ: ብእምነቶም: ኣብታ ሃገር ምምሕዳራዊ ግሉጽነትን ናጻ-ፕረስን ዘይምህላዉ ናይ ‘ሰበይ-ሰብካ’ን ልሙስነትን ሕሜታን ባህሊ ንክነግስ ባይታ ከፊቱ ኢዩ።
- ዝሓየለ ነቕፌታ ናይቲ ሰነድ ኣብ ስእነት ልዕልና ሕጊ’ዩ ዘተኵር። ስእነት ልዕልና ሕጊ ኣብ ኤርትራ ቅድሚ ሕጂ ብብዙሓት ምሁራንን ተቓወምቲ ጕጅለታትን ዝተዘርበሉ ጕዳይ ኢዩ። ብፍላይ ኣብ ወጻኢ። ኮይኑ ግና፡ ኣብዚ “ሓውኻ ኣበይ ኣሎ?” ዝብል ሰነድ ብዝርዝር ምስፋሩ ፍሉይ ኣድማዕነት ዝህቡዎ ሰለስተ ነጥብታት ኣለዉ። ሓደ: ጸሓፍቲ ከም ዘረጋግጽዎ: ብደገ ዝተጻሕፈ ዘይኮነስ በቶም ኣብ ውሽጢ ሃገር ኮይኖም ለውጢ ንኸምጽኡ ዝጽዕሩ ብምዃኑ ኢዩ። ነዚ ሓቂ’ዚ እቶም ካህናት ኣጸቢቖም ይፈልጡዎ ኢዮም፤ “ንሃገር ድማ እቲ ኣብ ውሽጣ ኮይኑ ዝሓንጻ’ዩ ሕልፊ ዘድምዓላ” (ገጽ 14) ክብሉ ከኣ ኣብቲ ጽሑፎም ገሊጾሞ ኣለዉ። ካልኣይ: እቲ ነዚ ጕዳይ’ዚ ዝገልጽ ቋንቋኦም ግሉጽን ሓያልን ጥራሕ ዘይኮነስ ንዅነታት ዘይሕጋዊ ማእሰርቲ: ስእነት ሰብኣዊ መሰላትን ተደላይነት ሕገ-መንግስትን ብዘይ ቀለ-ዓለም ብስም ረቚሑ ብህጹጽ ንኽፍታሕ ዝጽውዕ’ዩ። እቲ ሳልሳይ ነጥቢ ከኣ: ዋላ’ኳ እቲ ጨቋኒ ባህሪ ናይቲ ስርዓት ኣብ ጸብጻብ ብምእታው: ካልኦት (ብጋህዲ ዘይተዘርግሑ) ተመሳሰልቲ ጽሑፋት ክህልዉ ዝግመት እንተኾነ: እዚ ሰነድ’ዚ እቲ እንኮ ብግልጺ ናብ ህዝቢ ዝተዘርግሐ፡ ደፋር: ሞራላውን ነቕፌታውን ጽሑፍ ብዛዕባ ፖለቲካውን ማሕበራውን ፍትሒ ኣብ ኤርትራ ምዃኑ’ዩ። ብዛዕባ ስእነት ልዕልና ሕጊ ብዝምልከት እቶም ካህናት ከምዚ ክብሉ ኣስፊሮም ኣለዉ፤
ብሕጊ ዚሕተትን ዝእሰርን ኵሉ: ቅድሚ ኵሉ ብሰብኣውነትን ብናይ ድንጋጸ ኣገባባትን ዚተሓዘሉ፣ ቀጺሉ ድማ በቲ ጥሒስዎ ዝተባህለ ሕጊ መሠረት ብዝቐልጠፈ ኪፍረድን ጕዳዩ ኣብ መዕለቢኡ ኪበጽሕን፣ ብዓቢኡ ከኣ ብቅዋማዊ ሕጊ ክትምራሕ ምድላይ፣ ዝኾነ ይኹን ንርትዕን ፍትሕን፣ ንኡነተይና ሓርነትን ዝቖመ ኣካል ዚጽበዮ ነገር ስለዝኾነ፣ ዕቱብ ኣቓልቦ ኪረክብ ኣለዎ። (“ሓውኻ ኣበይ ኣሎ?” ገጽ 17)
- ንትምህርቲ ከም መሰረት ስራሕን ምዕባሌን ብምርኣይ፡ ትካላት ሃገራዊ ትምህርቲ ብግቡእ “ንኽስርዑን ንኽምዕቡሉን” እውን እቲ ሰነድ ይጽውዕ። ሃገራዊ ስርዓተ-ትምህርቲ ኣብ ኣካዳሚያዊ ትምህርቲ ጥራይ ዘተኰረ ዘይኮነስ፡ ንዘመናዊ ኵሉንተና ፍልጠት ተመሃሮ ኣብ ግምት ዘእተወ መታን ክኸውን ንኣምራት “ማዕርነት: ደሞክራዊያውነት: ፍትሕን ርትዕን: መሰል ሕጋውነትን ተሓታትነትን” (ገጽ 18) ዘማእከለ ክኸውን ከም ዝግባእ ይሕብሩ። ብኣረኣእያኦም ከምዚ ዝኣመሰለ ኣካዳሚያውን “ማሕበራዊ ንቕሓትን” ዘጨብጥ ትምህርቲ’ዩ ንሃገር ካብ ናይ ደገ ዝመጽእ ናይ ወጻእተኛታትን ደቂ-ሃገርን ምጽወታት ኣውጺኡ: በብቝሩብ ርእሳ ናብ እትኽእለሉ ደረጃ ዘሰጋግራ (ገጽ 18)።
ግደ ሓቂ ንምዝራብ: ብርክት ዝበሉ ካብቶም ኣብ “ሓውኻ ኣበይ ኣሎ?” በዞም ኣቡናት ከም ነቐፌታን ምሕጽንታን ቀሪቦም ዘለዉ ነጥብታት፡ ቅድሚ ሕጂ ብኻልኦት ውልቀ-ሰባትን ጕጅለታትን ናጽነት ኤርትራ ካብ ዝጅምር ኣትሒዙ በብእዋኑ ክግለጹ ጸኒሖም ኢዮም። ማለት ብዛዕባ ኣድላይነት ሕገ-መንግስቲ: ናጻ-ፕረስን ዝተፈላለዩ ተምሳላት ማሕበራዊ ፍትሕን ዝቐረቡ ትንተናታትን ለበዋታትን ውሑዳት ኣይነበሩን። ንኣብነት ኣነ ንባዕለይ፡ ኣብ ሕዳር 27፡ 1992፡ ብዛዕባ ጕዳይ ኣድላይነት ድርሰታዊ ናጽነትን ሓደገኛነት ሳንሱርን ኣመልኪተ ኣብ ኣስመራ ንጸሓፍትን ጋዜጠኛታትን ህዝብን ካብ ዘቕረብኩዎ ለበዋ: ሎሚ (ጓሂ እናተሰምዓኒ) ገለ ካብኡ ንመዛኻኽሪ ክጠቀስ እደሊ። ኣርእስቲ ናይቲ መደረ “ናይ ደረስቲ ናጽነት” ኢዩ ነይሩ፣ ብዛዕባ ሓደገኛነት ሳንሳር ድማ ከምዚ ይብል፤
እዚኣቶም ኩሎም (ዝወጹ ዘለው ስነ-ጽሑፋዊ ዕዮታት) ንትንሳኤ ኤርትራዊ ስነ-ጽሑፍ ዘበስሩ ምልክታት ጥራሕ ስለ ዝዀኑ፡ ኣብ’ዞም ምልክታት’ዚኦም ተመርኲስካ፡ መንግስታዊ ሳንሱር ስለየልቦ ኤርትራዊ ስነ-ጽሑፍ፡ ክምዕብል’ዩ ወይ’ውን መንግስቲ ንስነ-ጽሑፍ ስለ ዘተባብዐ ስነ-ጽሑፍና ደጊም ክዕምብብ’ዩ ዝብል ግጉይን ግሩህን ምስትርሓው (complacency) ዝፈጥሮ ኣተሓሳስባ ወይ እምነት ከይፍጠር ምጥንቃቕ ከድሊ ኢዩ። ብሕልፊ’ኳ ደረስቲ፡ ‘መንግስትና ከይነቐይሞ’፡ ወይ’ውን ‘እዚ መንግስትና ኣይፈትዎን ይኸውን’ዩ’፡ ወይ’ውን ‘ከምዚ እንተጸሓፍኩስ ከምዚ ስለ ዝዀነ’ዩ ክብሉኒ ኢዮም’ ዝብል ረማሲ ርእሰ-ሳንሱር (self-censorship) ግዙኣት ከይኰኑ ምጥንቃቕ ከድልዮም ኢዩ።[10]
ብተመሳሳሊ፡ ብዛዕባ’ቲ ክምዕብል ዝጸንሐ ዘሰክፍ ናይ ውግእን ጸቕጥን ኵነታት ተሻቒሎም ትንተናታትን ምሕጽንታን ከቕርቡ ዝጸንሑ ተመራመርቲ (ብዙሓት እኳ እንተዀኑ) ኣብዚ ገለ ቊሩብ ንምጥቃስ፤ ዳን ኮነል ኣብ Conversation with Eritrean Political Prisoners(2004)፣ ኪዳነ መንግስትኣብን ዑቕባዝጊ ዮውሃንስን ኣብ Anatomy of An African Tragedy: Political, Economic and Foreign Policy Crisis in Post-Independence Eritrea (2005)፣ ጋይም ክብርኣብ ኣብ Eritrea: A Dream Deffered(2009)፣ከምኡ’ውን ኣብ ዝተፈላለየ መርበብ-ሓበሬታት ኤርትራ ከም ዓዋተ: ኣስማሪኖ : ኣሰናን ካልኦትን ዝጽሕፉ ግዱሳት ዜጋታትን ተጣበቕቲ መሰላት ከም’ኒ ዶክተር ኣልጋነሽ ጋንዲ፣ ኣባ ሙሴ ዘርኣይ: ኤልሳ ጭሩም: ሜሮን እስቲፋኖስን ሚሪያም ፋን ራይዘንን ክጥቀሱ ይከኣሉ። ብተወሳኺ’ውን ምስ ኣካይዳ መንግስቲ ኤርትራ ብዘይምስምማዕ ብጒጅለ 15 ዝፈልጡ ኣብ 2001 ዝተኣስሩ ናይ ፖለቲካ ተቓወምቲ ምንቅስቓስን፣ ናይ ብጒጅለ 13 ዝፈልጡ ኣብ ወጻኢ ሃገር ናይ ዝቕመጡ ምሁራት ዜጋታት ተቓውሞን ክጥቀሱ ይከኣሉ። ድሒሩ’ውን እቲ ብ“ፎርቶ 2013” ዝፍለጥ፡ ዕልዋ መንግስቲ ዝፈተነ፡ ወተሃደራዊ ምንቅስቓስ ተራእዩ።
ነዞም ኣብ ላዕሊ ከም ናይ ነቐፌታን ተቓውሞን ኣብነታት ክጠቕሶም ዝጸናሕኩ፡ ብዝተፈላለዩ ውልቀ-ሰባትን ጒጅለታትን ዝተገብሩ ኣስተዋጽኦታትን ምንቅስቓሳትን ንምዝካር ዘድለየ ምኽንያት፡ እዚ እንዛረበሉ ዘሎና ጽሑፍ ኣቡናት ምስቲ ክእከብ ዝጸንሐ ውህሉል ጻዕርታት ዝተዛመደን ብኡ ዝተጸልወን ደኣ’ምበር፡ ብሃንደበት ካብ ባዶ ነቒሉ ዝተላዕለ ምንቅስቓስ ከምዘይኮነ ንምግንዛብ ኢዩ። እንተኾነ፡ እቲ ጽሑፍ ንባዕሉ ሓደ ኣካል ናይቶም በብግዜኡ ዝተራእዩን (ዝርኣዩ ዘሎዉን) ፈተነታት ተቓዎሞን ነቐፌታን’ዩ እኳ እንተተባህለ፡ ብርእይቶይ፡ ን“ሓውኻ ኣበይ ኣሎ?” ኣብ ኤርትራ ከም ኣዝዩ ሓድሽ ተርእዮ ወሲድና ብፍሉይነት ክንርድኦን ብኣተኵሮ ከነጽንዖን ኣገዳሲ’ዩ እብል። ነቲ ጽሑፍ ሓድሽ ተርእዮ ዝገብርዎ ረቛሒታት ድማ፡ ብሓጺሩ፤ (1) ኣብ ውሽጢ ሃገር ብዝነብሩ መራሕቲ ሃይማኖት ትካል ዝብገስ ምዃኑ (ቅድሚ ሕጂ ብኸምዚ ብግሁድ ተቓውሞኡ ዝገለጸ ካልእ ሃይማኖታዊ ትካል ኣብ ኤርትራ ኣይተራእየን)፡ (2) ኣብ ኤርትራውያን ንዝወረደ ፖለቲካዊ ምልኪ ብሰላማዊ መንገዲ ንምውጋድ ጸግዒ ህዝቢ ምሓዙ (ብውዱብን ሰላማዊን መንገዲ ርእይቶኻ ንህዝቢ ምግላጽ ንባዕሉ ኣገዳሲ ኢዩ)፡ (3) ቀንዲ ከኣ፡ ብክለሰ-ሓሳባዊ ዓይኒ ክርአ እንከሎ፡ እቲ ጽሑፍ ንመጀመርታ ግዜ ንኣምር “ሓርነታዊ ቲዮሎጂ” ኣብ ኤርትራ ዘተኣታቱ ብምዃኑ ኢዩ። ኣብ መእተዊ ናይዚ ጽሑፍ ከም ዝተኣመተ፡ ብዛዕባ ሓርነታዊ ቲዮሎጂ ኣብ ኤርትራ ምዝራብ ሓድሽ ነገር’ዩ። ስለዚ ድማ ብዛዕባ ተዛማድነቱ ኣብ ኤርትራን ክስተቱ ኣብ “ሓውኻ ኣበይ ኣሎ?”ን ቅድሚ ምዝራብና፡ ኣብዚ ዝስዕብ ክፋል ብዛዕባ ታሪኽን ትሕዝቶን ሓርነታዊ ቲዮሎጂ ብሓጺሩ ክንርኢ ኢና።
ሓርነታዊ ቲዮሎጂ ኣብ ላቲን ኣመሪካ
“ሓርነታዊ ቲዮሎጂ” ኣብ 1960-1970ታት: ብድፍኢት ካቶሊካውያን ቤተ-ክርስትያን ሃገራት ላቲን ኣመሪካ ዝጀመረ: “ኣብ ወሳኒ መድረኽ ዘመናዊ ታሪኽ ሃገራት ኣመሪካ” ዝተጋህደ ፍጻመ ኢዩ።[11] እዚ ኣብ ተመሳሳሊ እዋን ኣብ መብዛሕትአን ሃገራት ላቲን ኣመሪካ (ኣርጀንቲና: ቺለ: ኮሎምቢያ: ፔሩ: ጓቲማላ: ኒኳራጓን ካልኦትን[12]) ዝተራእየ ምንቅስቓስ’ዚ ኣንጻር’ቲ ብሰንኪ ምልካውያን መራሕቲ ዘጓነፈ መጠኑ ዝሓለፈ ብልሽውና: ጭቆናን ኣድልዎን ዝተላዕለ ነበረ። ቅድሚ’ዚ ሓድሽ ምንቅስቓስ’ዚ ካቶሊካዊት ቤተ-ክርስትያን በቲ ዓቃባዊ ኣጠማምታኣን በቲ ምስ “ጸረ-ለውጢ ዝኾኑ ሸነኻት” ዝነበራ ሓፈሻዊ ሽርክነትን ኢያ ትልለ ነይራ።[13] ድሒሩ ግን ኣብቲ ከባብን ዓለምን ብዝተራእዩ ተደጋገምቲ ክስተታት ማሕበራውን ፖለቲካውን ቅልውላዋት ዝፈለቑ ስነ-ሓሳባት: እንተላይ ማርክስነት[14]፡ እናተጸልዉ ገለ ካህናትን ምሁራትን ካቶሊካዊት ቤተ-ክርስትያን ምስ ህዝቢ ወጊኖም ኣንጻር ወጽዓ ደው ክብሉ ተራእዮም። እዚ ኣብ ክቱር ምልክን ርእሰማላዊ ስስዐን ዝገነነለን ሃገራት ላቲን ኣመሪካ፡ ግሁድ ፖለቲካዊ መርገጽ ሒዝካ ምስ ህዝቢ ጠጠው ናይ ምባል ተርእዮ እምበኣር ኣብ ታሪኽ ካቶሊካዊት ቤተ-ክርስትያን ታሪኻዊ ነጥበ-መቐይሮ’ዩ ነይሩ።[15]
ክልተ ነንበይኖም ግን ከኣ ወሳኒ ተራ ዝተጻወቱ ምዕባለታት ንሓርነታዊ ቲዮሎጂ ዝብል ኣምር ቅርጺ ኣትሒዞም፡ ኣብ ዓለም ኣፍሊጠሞ። እቲ ሓደ ምዕባሌ ምሕታም ናይታ ብ 1971 ብፐሩኣዊ ካህን ጉስታቮ ጊተረዝ ተጻሒፋ ዝወጸት A Theology of Liberation: History, Politics, and Salvation[16]እትብል መጽሓፍ’ዩ። ጉስታቮ ጊተረዝ ምስ ድኻታት ወገን ደቂ ሃገሩ ንነዊሕ ዓመታት ዝሰርሐ ነበረ፣ እዚ ተመኵሮ’ዚ ድማ ዳሕራይ ነታ መጽሓፍ ኣብ ምድላው መበገሲ ኮይኑዎ። እቲ ኣብ ዕብየት ሓርነታዊ ቲዮሎጂ ወሳኒ ግደ ዝተጻወተ ካልኣይ ረቛሒ፡ እቲ ብስም “ካልኣይ ዋዕላ ካቶሊካውያን ኣቡናት ላቲን ኣመሪካ ኣብ ከተማ መደጂን፡ ኮሎምቢያ፡” ዝፍለጥ ናይ 1968 ኣኼባ ኢዩ።[17] ተመራመርቲ ልቫይንን ፍሩሃርን ከም ዝገልጽዎ፡ እዚ ርክብ’ዚ ‘ንተራ ካቶሊካዊት ቤተ-ክርስትያን ኣብቲ ዞባ ብሓድሽ ራእይ ዝኸለሰ’ዩ ነይሩ።’[18]
ሓርነታዊ ቲዮሎጂ ኣብዚ ዘለዎ ደረጃ ንምብጻሕ ብብዙሕ መስርሕ ሓሊፉ’ኳ እንተኾነ (እንተላይ ውሽጣዊ ተቓውሞ ካብ ርእሳነ-ጳጳስ ዮሃንስ ጳውሎስ ካልኣይ[19]) መሰረታውን ቀጻልን መለለይኡ ብግብርን ሓሳብን ንማሕበራዊ ፍትሒ ምቅላስ ኢዩ። ልቫይን፡ ነዚ ሓቂ’ዚ፡ ቀንዲ ብልጫ ሓርነታዊ ቲዮሎጂ እቲ ምንቅስቓስ “ኣብ ድኻታት ተሰሪቱ: ንድኻታት ተቓሊሱ፡ ዘቃልስ” ምዃኑ’ዩ ክብል ይገልጾ።[20]
ከምእኒ ልቫይንን በሪማንን ዝኣመሰሉ ተመራመርቲ፡ ታሪኻዊ ክስተትን ትሕዝቶን ሓርነታዊ ቲዮሎጂ ብዕትበት ክጽናዕ ከምዘለዎን እቲ ዝግበር ክለሰ-ሓሳባዊ ትንተና ነቲ ምንቅስቓስ የግድን ምስ ኣብ ሕብረተሰብ ዘለዎ ጽልዋ ኣዛሚዱ ክምርምሮ ከምዝግባእን ይሕብሩ። ዘይሩ-ዘይሩ ሓርነታዊ ቲዮሎጂ ምስ ውጹዓት ኣህዛብ ካብ ዝህልዎ ዝምድና ነጺልካ ምርኣይ ትርጕም ከምዘይብሉ ወይ’ውን ከም ዘይከኣል እውን ይግምግሙ።
ሓርነታዊ ቲዮሎጂ ንድኻታት ይሰምዕ: ማዕረኦም ወሪዱ ከኣ ካብ መነባብሮኦምን ዓለም-ርእይቶኦምን ይመሃር። ኣብ ህዝባዊ ቃልስታት ጸግዒ ምውሳድን ምስ ውጹዕ ደው ምባልን መሰረታውያን ኣምራት ናይዚ ክለሰ-ሓሳብ ኮይኖም: ማእከላይ ወይ ኢሻራዊ መርገጽ ምውሳድ ከም ምስሉይነትን ዘይክውነታውን ይሕሰብ።[21]
ንካቶሊካዊት ቤተ-ክርስትያን ምስ “ምጽወታን” ምሕጋዝ ውጹዓትን ዘተኣሳስራ ታሪኽ ነዊሕን ፍሉጥን ኢዩ። እሞ፡ እዚ ታሪኽ’ዚ ርዱእ ካብ ኮነ፡ “ንሓርነታዊ ቲዮሎጂ ፍሉይ ዝገበሮ ደኣ እንታይ ኢዩ?” ዝብል ሕቶ ክልዓል ይኽእል ኢዩ። ተመራመርቲ እቲ ዓውዲ ከም ዝገልጹዎ፡ ምስ ምቕልቃል ሓርነታዊ ቲዮሎጂ እቲ “ድኻታት ምሕጋዝ” ዝብል ኣምር ናብ “ውጽኢት ወይ ለውጢ ንድኻታት ምምጻእ” ናብ ዝብል መትከላዊ እማመ ምቕያሩ ኢዩ። ብመሰረት እዚ ሓድሽ ኣጠማምታ ድማ ንድኽነት ብኣዝዩ ሓፈሻዊ: ጥቕሉል ኣጠማምታ ምርኣዩ ተሪፉ: ንመሰረታዊ ወይ ትካላዊ ጠንቅታቱን መፍትሒኡን ምምርማር ተጀሚሩ።[22] ብኻልእ ኣዘራርባ፡ ብከለሳ-ሓሳባዊ ዓይኒ፡ ምንቅስቓስ ሓርነታዊ ቲዮሎጂ ንዓበይቲ ፖለቲካውን ቍጠባውን ጒዳያት ሕብረተሰብ ብግልጺ ብዓይኒ’ቲ ድኻ ህዝቢ ገይሩ ይጥምት፣ ብተግባር ድማ መራሕቲ ሃይማኖትን ዜጋታትን ንረብሓ ህዝቢ ክጣበቑ ይጽውዕን ይሰርሕን።[23]
ገለ ሰባት፡ በቲ ሓርነታዊ ቲዮሎጂ ኣብ ማሕበራዊ ፍትሒ ዘለዎ ኣተኵሮ ተደናጊሮም፡ እቲ ምንቅስቓስ ካብቲ ቀንዲ ዓንዱ ዝዀነ መንፈሳዊ ወይ ሃይማኖታዊ ሰረተ-እምነት ዝረሓቐ’ዩ ኢሎም ይኣምኑ። እዚ ኣረኣእያ’ዚ ጌጋ ኢዩ። እቶም ነቲ ምንቅስቓስ ብደቂቑ ዘጽንዑዎ ተመራመርቲ ከም ዘብርሁዎ፡ ኣብ ተመኵሮ ላቲን ኣመሪካ፡ እቶም ናይ ሓርነታዊ ቲዮሎጂ ተንቀሳቐስቲ ኣብ መንፈሳዊ ሰረት ናይቲ እምነት ተመርኲሶም’ዮም ንዓመጽን ምዝመዛን መኪቶሞ። ብፍላይ’ውን ንናይቲ ቤተ-ክርስትያን ልሉያት ነቢያትን መላእኽትን ተጠቒሞም ከም ኣብነታት ብምውሳድ ነቲ ህዝቢ ንመሰሉ ንኽቃልስ ምሂሮሞ። ጉስታቮ ጊተረዝ ኣብ’ታ ኣብ 2003 ዝተሓትመት፡We Drink from Our Own Wells፡እትብል መጽሓፉ ንማእከላዊ ኣገዳስነት መንፈሳዊ ሰረተ-እምነት ኣብ ሓርነታዊ ቲዮሎጂ ከምዚ ክብል ኣስሚሩሉ ኣሎ፤
እቲ መንፈሳዊ ሰረተ-እመነት፡ ብመሰረቱ ካብታ ናይ ድኻታት ዝዀነት ቤተ-ክርስትያን ዝውለድ ኢዩ። ማለት፡ ካብቶም ምስ ኣበየ ኵርናዕ ዓለም ምስ ዝርከቡ ድኻታት ህዝቢ ሕብረትን ምድግጋፍን ንኽተርር ዝፍትኑ ኣመንቲ ዝምንጩ ኢዩ። እዚ መንፈሳውነት’ዚ ማሕበራዊ ኮይኑ፡ ኣድማሳዊ ኣቕጫጭኡ ከይሰሓተ፡ ምስ ሃይማኖታዊ ዓለመ-ርእይቶ ናይቶም ጭቁናት፡ ኣመንቲ ህዝቢ ዝተዋሃሃደ ኢዩ። ከምዚ ዘለ መንፈሳውነት ኵሉ ግዜ እናተሓደሰ ዝኸደሉ ምኽንያት ከኣ፡ እቲ ንልኡምነት ነጺግና፡ ብተባላሓትነት ንኽንሰርሕ ዝደፍኣና ፍቕሪ ኣምላኽ ንባዕሉ ወትሩ እናተሓደሰ ዝነብር ብምዃኑ ኢዩ።[24]
ሓርነታዊ ቲዮሎጂ ኣብ ኤርትራ?
እዚ “ሓውኻ ኣበይ ኣሎ?” ብዝብል ኣርእስቲ ዝተዘርግሐ ሰነድ ካቶሊካውያን ኣቡናት ኤርትራ ሓደ መርኣያ ኣብነት ናይቲ ኣብ ሃገራት ላቲን ኣመሪካ ዝተራእየ ምንቅስቓስ ሓርነታዊ ቲዮሎጂ’ዩ ኢልካ ክውሰድ ይከኣል’ዩ። ዋላ’ኳ እቶም ታሪኻውያን ክስተታት ኣብ በበይኖም እዋንን ቦታን ደኣ ይፈጸሙ’ምበር: ክልቲኦም ኣንጻር ጭቆናን ምእንቲ ውጹዕ ህዝቢን ብዝወስዱዎ መሰረታዊ ተበግሶ ነጻጺልካ ምርኣዮም ኣጸጋሚ’ዩ። ምናልባት ምንጻር ዘድልዮ ግን፡ እዚ ናይ ኤርትራ ተርእዮ: ብርዱእ ጂኦግራፊያዊ ርሕቀትን ዋሕዲ ምትእስሳርን ብቐጥታ በቲ ናይ ሃገራት ላቲን ኣመሪካ ተደፊኡ ዝቐረበ’ዩ ምባል ይኸብድ’ዩ።
ኣብ ላዕሊ ከም ዝተገልጸ፡ እዚ “ሓውኻ ኣበይ ኣሎ?”ዝብል ሰነድ ብሰሪ ጕድለት መሪሕነት ኤርትራ ዝርአ ዘሎ ፖለቲካዊ: ቍጠባዊ: ስእነት ሕግን ናህሪ ብልሽውናን ኣትሪሩ ዝነቅፍ ኢዩ። ካብዚ ሰነድ ተበጊስካ ምስ እትፈርድ ከኣ፡ ካቶሊካዊት ቤተ-ክርስትያን ኣብ ጸግዒ ውጹዓት ኤርትራውያን ዜጋታት (ድኻታት: ስደተኛታት: ግዳያት ሓደጋታት ባሕሪን ምድረበዳን፡ እሱራት) ደው ኢላ ከም ዘላ ብቕሉዕ ዝሕብር’ዩ። እቲ ምስናይ ደቂቕ መርትዖታቱ: ነቲ ዝወርድ ዘሎ በበይኑ ኣበሳታት: ገሊሁ ዝርኢ ሰነድ ከኣ ንመንግስቲ ኤርትራ ፖለቲካዊ ለውጢ ክገብር ዝጽውዕ’ዩ። እዚ ተባዕ ተበግሶን መርግጽን ከኣ ን“ሓውኻ ኣበይ ኣሎ?” ምስቲ ኣብ ሃገራት ላቲን ኣመሪካ ዝተራእየ ምንቅስቓስ ሓርነታዊ ቲዮሎጂ ብቐጥታ የተኣሳስሮ።
ብተወሳኺ፡ ኣብ ውሽጢ’ቲ ጽሑፍ ንምንቅስቓስ ሓርነት ቲዮሎጂ ዘዘኻኽሩ ጭቡጣት ምልክታት’ውን ኣለዉ። እቲ ሰነድ ንኽልተ ኣህጉራውያን ሰነዳት፡ ማለት “ኣፍደገ እምነት” እትብል ደብዳበ ናይ ርእሰ-ጳጳስ በነዲክት XVI ከምኡ’ውን ንፍሉይ ጸሎት ህሉዊ ርእሰ-ጳጳስ ፍራንሲስ ምጥቃሶም ሓደ ብሩህ መርኣያ ናይቲ ምትእስሳር’ዩ።
ከም ሓንቲ ሰፊሕ ሰረት ዘለዋ ሃይማኖታዊት ትካል መጠን: ካቶሊካዊት ቤተ-ክህነት ኤርትራ: ከምቲ ብተደጋጋሚ እትገብሮ ነቲ ዝርአ ሞራላዊ ውድቀትን ኣንፈት ሃይማኖት ምጥፋእን ኣመልኪታ፡ ኣብ ጽሑፋት ርእሰ-ጳጳሳት ተመርኲሳ ኣስተምህሮ ክትህብ ንቡር’ዩ። ኣብዚ ናይ ሕጂ መግለጺ ብፍላይ እቶም ኣቡናት ንዝለዓለ ካቶሊካዊ ቤተ-ክህነት ቫቲካን ምጥቃሶም ግን ባርኾት እቲ ቤተ-ክህነት ከም ዘለዎም ንምርኣይ ጥራሕ ዘይኮነስ ምንቅስቓሶም ኣህጉራዊ ኣንፈት ዘለዎ ምዃኑ ንምእማትን ኣቓልቦ ዓለም ኣብ ኤርትራ ንምስሓብን’ውን ዝዓለመ ይመስል። እቶም ኤርትራውያን ኣቡናት ሰነዶም ከዳልዉ እንከለዉ ከም እምነታዊ መበገሲ ገይሮም ዝወሰዱዎ ናይ ጳጳስ በነዲክት XVI ስምዕታ ወይ ለበዋ እዚ ዝስዕብ’ዩ ነይሩ፤
“ቤተክርስትያን ብምልእታ ኮነ ኵሎም ጓሶት ልክዕ ከም ክርስቶስ ኮይኖም ነቲ ሕዝቢ ካብ ምድረበዳ መሪሖም ከውጽኡዎ፣ ናብ’ቲ ሰፈር ሕይወት ኪመርሕዎ፣… ናብ’ቲ ምልኣት ሕይወት ዚህብ፡ ናብኡ ከብጽሕዎ ኪብገሱ ኣለዎም” ድሕሪ ምባል፣ ቀጺሎም፡ “ክርስትያን በቲ ንማኀበራዊ ናብራ ንሕንጸተሰባዊ ኮነ ፖለቲካዊ መደይ ዚርኢ…ሕልፊ ዚግደሱ ኮይኖም ይረኣዩ፣ ብእምነት ዝመጽእ ግን፣ ብሕይወት ኀብረተሰብ ኣገዳሲ ምዃኑ ከም ትሑዝን ንቡርን ዚግምትዎ ይመስሉ፣ ከም ሓቁ ግን ደጊም እዚ ግምት’ዚ ከም ንቡር ወይ ትሑዝ ኪውሰድ ኣይከኣልን ጥራሕ ዘይኮነስ፣ ብዚበዝሕ “ጕዳይ እምነት” ግልጺ ብግልጺ ዚነጸግ ዘሎ እዩ፣ “ኣብ ዝሓለፈ እዋናት ብትሕዝቶ እምነትን፣ ካብኡ ንዚፍልፍል ሓሳባትን መደብ ሕይወትን” ዓቢይ ግምት ዚወሃበሉ ግዜ ነይሩ “ሎሚ ግን… ንብዙኃት ሰባት ብዝተንከፎም ዓሚቚን ረቂቕን ፈተና እምነት” መላእ ኀብረተ-ሰብ ኪናወጽ ዚርከብሉ እዋን እዩ። (“ሓውኻ ኣበይ ኣሎ?” ገጽ 4)
ከምቲ ኣቐዲምና ዝበልናዮ: እቲ ካልኣይ እቶም ኣቡናት ዝተወከሱዎ ሰነድ፡ እቲ ብዕለት 2 ሰነ፡ 2003 ዝተዋህበ “ሓውኻ ኣበይ ኣሎ?” ዝብል ጸሎት ናይ ህሉዊ ጳጳስ ፍራንሲስ ኢዩ።ህሉዊ ርእሳነ-ጳጳስ ቫቲካን ፍራንሲስ ካብ ኣርጀንቲና ምዃኖምን ቅድሚ ጳጳስ ምዃኖም ኣብቲ ዞና ኣብ ዝግበር ዝነበረ ህዝባዊ ቃልሲ ብግብሪ ዝተሳተፉ ብምዃኖምን ከኣ ነዚ ምትእሳሳር ካቶሊካዊት ቤተ-ክርስትያን ኤርትራ ምስ ኣህጉራውያን ኣብያተ-ክርስትያናት ዘጕልሕ’ዩ። እቲ ኣቡናት ኤርትራ ዝተጠቕምሉ “ሓውኻ ኣበይ ኣሎ?” ዝብል ኣርእስቲ ብቐጥታ ካብ ኣስተምህሮ ህሉዊ ጳጳስ ፍራንሲስ ዝተወስደ ምዃኑ ድማ ኣብ መንጎ’ዚ ኤርትራዊ ሰነድን ኣህጉራዊ ሓርነታዊ ቲዮሎጂን ንዘሎ ወይ ክምዕብል ዝኽእል ዝምድና ብዘየጠራጥር መገዲ የብርሆ። ምናልባት እቲ ሕቶ ግን ‘እዚ ብካቶሊካውያን ካህናት ተጀሚሩ ዘሎ ኣንፈታት ምቕልቃል ሓርነታዊ ቲዮሎጂ ኣብ ኤርትራ ዘበስር ድዩ ወይስ ተቐልቂሉ ዝጠፍእ’ዩ?’ ዝብል’ዩ። መልሲ ናይዚ ሕቶ’ዚ ንግዜ ዝግደፍ’ዩ።
መወከሲ[1] “ሓውኻኣበይኣሎ?”፡ገጽ 5 ርአ።
[2]Laura Chrisman, “Introduction,” in Gebreyeus Hailu, The Conscript, trans. Ghirmai Negash (Athens: Ohio University Press, 2013), xvii-xix.
[3] Terence Rangers, “The Invention of Tradition in Colonial Africa,” in Perspectives on Africa: A Reader in Culture, History, and Representation, eds. Roy Richard Grinker and Christopher B. Steiner (Cambridge: Blackwell, 1997): 597-612.
[4]ገብረየሱስሃይሉ፡ሓደዛንታ (ኣስመራ፡ቤትማሕተምጴጥሮስሲላ፡ 1950)፡ገጽ9።
[5]ሓደዛንታ፡ገጽ 25።
[6]ሰመረሃብተማርያም “ንሓውኻኣበይኣሎ?” ብዝነኣድ ኣገባብ ናብ እንግሊዝኛ ተርጒምዎ ኣሎ። ብሳላ እቲ ትርጕም ድማ ግዱሳት ወጻእተኛታት ነቲ ጽሑፍ ብቐጥታ ከንብብዎ ክኢሎም። ንትርጕም ሰመረ ኣብዚ ዝስዕብ ናይ ኢንተርነት ኣድራሻ ርአ፤
[7] “ሓውኻኣበይኣሎ?”፡ገጽ 7።
[8]Daniel H. Levine, “Assessing the Impacts of Liberation Theology in Latin America,” The Journal of Politics 50, no. 2 (1988): 241. Quoted passage is as follows: “[The Colombian priest’s] comments point to a role for religion that transcends the institutional and ideological boundaries of formal church structures. They suggest that religion has a primary role to play in human liberation, and that in the search for liberation, transmitting the Gospel message of salvation cannot be separated from the creation of a better life, here and now.”
[9] Levine, “Assessing the Impacts of Liberation Theology in Latin America,” 243. Quoted passage is as follows: “Concern with poverty and the poor knits liberation theology in theory and practice.”
[10]ግርማይ ነጋሽ፡ ናይ ደረስቲ ናጽነት፤ ምስ ካልኦት፡ ናይ ዝተመርጹ ስነ–ጽሑፋውን ባህላውን ዓንቀጻት (Trenton, NJ: The Red Sea Press, 2006)፡ገጽ 17።
[11] Levine, “Assessing the Impacts of Liberation Theology in Latin America,” 248. For earlier preliminary discussions on liberation theology in Europe, see Henri Gooren, “Catholic and Non-Catholic Theologies of Liberation: Poverty, Self-Improvement, and Ethics Among Small-Scale Entrepreneurs in Guatemala City,” Journal for the Scientific Study of Religion 41, no. 1 (2002): 29.
[12] Michael Dodson, “Liberation Theology and Christian Radicalism in Contemporary Latin America,” Journal of Latin American Studies 11, no 1 (1979): 204; Henri Gooren, “Catholic and Non-Catholic Theologies of Liberation: Poverty, Self-Improvement, and Ethics among Small-Scale Entrepreneurs in Guatemala City,” Journal for the Scientific Study of Religion 41, no 1 (2002): 30-31.
[13]Levine, “Assessing the Impacts of Liberation Theology in Latin America,” 241. See also Manzar Foroohar, “Liberation Theology: The Response of Latin American Catholics to Socioeconomic Problems,” Latin American Perspectives 13, no 3 (1986): 38, and Gooren, “Catholic and Non-Catholic Theologies of Liberation: Poverty, Self-Improvement, and Ethics among Small-Scale Entrepreneurs in Guatemala City,” 31.
[14] Dodson, “Liberation Theology and Christian Radicalism in Contemporary Latin America,” (203); Gooren, “Catholic and Non-Catholic Theologies of Liberation: Poverty, Self-Improvement, and Ethics among Small-Scale Entrepreneurs in Guatemala City,” 31.
[15] Quoting Christian Smith, The Emergence of Liberation Theology: Radical Religion and Social Movement Theory (1991), Gooren in “Catholic and Non-Catholic Theologies of Liberation: Poverty, Self-Improvement, and Ethics among Small-Scale Entrepreneurs in Guatemala City” writes: “… a small cadre of young, aggressive, radicalized theologians outraged by Latin American poverty and dependency gained access to positions of influence in the Latin American Catholic Church. They did so at a critical time when, because of a growing organizational crisis and an increased ideological openness, the Church was searching for a new organizational strategy that would strengthen its ability to achieve its mission in society.
The strategy of this cadre was to abandon alliance with Latin America’s political, economic, and military elites, and establish ties instead with Latin America’s poor masses. They wanted to redefine the church as an advocate of social justice, economic equality, human rights, anti-imperialism, and popular political participation. (Gooren 30)
[16] Gustavo Gutierrez, A Theology of Liberation: History, Politics, and Salvation (Orbis Books: Mayknoll, New York, 1973). Originally published as Teología de la iberación, Perspectivas by CEP, Lima, 1971.
[17] Foroohar, “Liberation Theology: The Response of Latin American Catholics to Socioeconomic Problems,” writes: “The Second Conference of Latin American Bishops at Medellin, Columbia, in 1968 was a culmination of this process of radicalization in the Latin American church.” (40)
[18]See Foroohar in ibid., and Levine in “Assessing the Impacts of Liberation Theology in Latin America,” 245.
[19] Gooren, in “Catholic and Non-Catholic Theologies of Liberation: Poverty, Self-Improvement, and Ethics among Small-Scale Entrepreneurs in Guatemala City,” observes: “But the Catholic Church had changed significantly as well. In countries where liberation theology was traditionally strong, Pope John Paul II appointed more conservative new bishops and cardinals. The fact that liberation theology had originated and spread through enthusiastic leaders now became a weakness. The leaders were replaced or forbidden from expressing their views, such as the Brazilian Leonardo Boff and Nicaraguan Ernesto Cardenal.”(31)
[20]Levine, in “Assessing the Impacts of Liberation Theology in Latin America,” puts the point thus: “The poor have something of special value for theology and for religion generally. Morover, this contribution is best expressed in efforts intitiated and carried out by themselves, not by others acting in their name. In this way, the poor appear in liberation theology less as objects of the church’s actions or programs than as active subjects. Acting for the poor therefore yields in liberation theology to sharing with, learning from, and accompanying them in organizations which poor people themselves have a major hand in running.” (245)
[21] Quoted passage by Levine in ibid. reads as follows: “liberation theology commits itself to listening to the poor and learning about about the world as they see and experience it. Commitment and involvement with struggles for liberation are central, and therefore stances of dispassionate neutrality are dismissed as unrealistic and hypocritical.” (246)
[22] Phillip Berryman in Liberation Theology (Temple Univeristy Press: Philadelphia, 1987) aptly comments: “People do not simply happen to be poor; their poverty is largely a product of the way society is organized. Hence, liberation theology is a critique of economic structures that enable some Latin Americans to jet to Miami or London to shop, while most of their fellow citizens do not have safe drinking water.” (5)
[23] Foroohar in “Liberation Theology: The Response of Latin American Catholics to Socioeconomic Problems” states: “Traditional Catholicism views poverty as an individual failure and stresses charity and job training. In contrast, the bishops at Medellin examined poverty in its social context and called for not only individual charity but a profound change in the socioeconomic failure.” (40)
[24] Original passage is as follows: “The spirituality being born … is the spirituality of the church of the poor … the spirituality of an ecclesial community that is trying to make effective its solidarity with the poorest of the world. It is a collective, ecclesial spirituality that, without losing anything of its universal perspective, is stamped with the religious outlook of an exploited and believing people. … It is a new spirituality because the love of the Lord who urges us to reject inertia and inspires us to creativity is itself always new.” Quoted in Levine, “Assessing the Impacts of Liberation Theology in Latin America,” 247.
ምስጋናን ሓበሬታን
እዚ ጽሑፍ’ዚ ኣብ ንድፊ እንከሎ፡ ኣንቢቦም ክቡር ርእይቶታቶም ንዝሃቡኒ ዶ/ር ናዝሬት ኣምለሶም፡ ዶ/ር ኣንገሶም ኣጽበሃ፡ ዶ/ር ኣፈወርቂ ጳዎሎስን ኣቶ ኣብርሃም ዘርአን ብልቢ አመስግን።
I would like to thank Dr. Nazareth Amlessom, Dr. Angessom Atsbaha, Dr. Afewerki Paulos, and Mr. Abraham Zere for their valulable comments on various earlier drafts of this paper.
About the Author: Ghirmai Negash is a Professor of English & African Literature in Ohio University. He can be contacted at: negashg@ohio.edu
Title for English citation: “The Priests Have Spoken: Beginnings of Liberation Theology in Eritrea?”


text:
Monday, May 7, 2018
ክፍሊ 4 መልሲ ንሙሉወርቅ ኪማርያም ፋሺስተነት እንታይ እዩ? ጌታቸው ረዳ (Ethiopian Semay)
ክፍሊ 4 መልሲ ንሙሉወርቅ ኪማርያም
ፋሺስተነት እንታይ እዩ?
ጌታቸው ረዳ (Ethiopian Semay)
ሰላም ከመይ ቀኒኹም? ንሙሉወርቅ ኪዳነማርያምን ንመምህር ገብረኪዳን ደስታን ብዝምልከት ዘቕረብኩዎም ኣብ ዝሓለፋ ተኻታተልቲ 3 ጽሑፋት ብዙሓት አንበብቲ (ተጋሩን ኤርትራውያንን) ብዙሕ ቁምነገር ከምዝተምሃሩ ብደብዳቤኦም ገሊጸሙለይ እዮም። ንኹሉኹም የቐንየለይ እብል። ሎሚ’ው ንኢትዮ-ሚዲያ (ኢትዮጵያዊ መርበብ ሓበሬታ) ንቶጎሩባን ንገረገር (ኤርትራውያን መርበብ ሓበሬታ) እተን ጽሑፋት ንህዝቢ ክንበባ ብምግባሮም ዝላዓለ ምስጋና የቕርብ። የቐንየለይ።
ኣብ ዝሓለፈ ሳልሳይ ክፋል ጽሑፈይ ብርክት ዝበሉ አርዕስታት ኣልዒለ ንሎሚ ከንማያየጠሎም አጽኒሔዮም ከምዝነበርኩ እዝክር። ኮይኑ ግና ንሳቶም ንካልእ ጊዜ ንክንዛራረበሎም ብሓዲግ (ብይደር) ገዲፍና ወያነ በየናይ ፖለቲካዊ መግለጺ ይስየም? መምዘኒኡኸ እንታይ እዩ ዝብሉ ክንርኢ ኢና።
ብዘይ ምፍላጥ ብዙሓት ሰባት ንወያነ ብዝተፋላለየ መጸውዒ ክጽውዑዎ ምጽንሖም ኩሉና እንፈልጦ ጉዳይ እዩ። ካብ’ቶም ዝተውሃቡዎ አስማት ገሊኦም ንምጥቃስ - ‘ተጋደልቲ’ ፥ “ሓራ መውጻእቲ’ ፥ “መለኽቲ” (ዲካታቶር)፥ ጉዙእ (ባንዳ) ፥ ከዳዕ ፥ ሸያጢ ሃገር ፥ ቀያሪ ባንዴራ ፥ ጸቢብ ጎጣይ….ወዘተ.. ወዘተ.. ወዘተ.. ዝብሉ አስማት ክዋሃቦም ጸኒሑ እዩ። ኩሎም እዚኣቶም መቐጸልታ ሳጓ እምበር ናይ’ቲ ውድብ መግለጺ እንታይነት ክኾኒ ኣይክእሉን። ስለዚ ናይ ህዝባዊ ወያነ ሓርነት ትግራይ ፖለቲካዊ መለለይ እንታይ እዩ? ዝብል ሕቶ እያ እዛ ጽሕፍቲ እዚኣ ሒዛ ቀሪባ ዘላ። እኒ ዶ/ር ሙሉወርቅ ኪዳነማርያም ፥ እኒ መምህር ገብረኪዳን ደስታ ፥ እኒ ዶ/ር ዘፅኣት/ወዲ ሰብዓ (ቆዛሚ ፖለቲካ ኣጋኣዚያን) ወዘተ.. ዝመሳሰሉ ሙሁራት ተጋሩ ዝስዕብዎን ዝንእድዎን ፖለቲካ ወያነ “ፋሺሰትነት” ከምዝኾነ ብጭቡጥ ክምጉቶም እየ እዛ ጽሑፍቲ እዚኣ ኣቕሪበያ ዘለኹ።
ብዘይምምርማር ብዙሓት ሰባት ብሕለፊ ኣባላትን ደገፍቲ ወየነ ዘይተጸበይዎ መጸውዒ ኮይኑ ክሰምዑዎ እንተለው ከምዝስምብዱን ክቕበሉዎ ከምዝጽግሞምን እግምት። እዚ’ውን ንብዙሕ ዘበን ከም “ወኪል ህዝቢ ፥ ዲሞክራሲያዊት ውድብ ፥ በይዛ ህዝቢ ዝሐለፈት ፥ ህንፃ ዝሃነጸት ፥ ፋንታሁን ሸው ፥ ወዝወዝ ሸው ወለላየ ትግራዋየ ደርፍታት ዝፈጠረትልና ፥ ሳላ “ታላቁ መሪያችን” ፥ ‘ግዛዕ ምዛዕ’ ዝብሉ መራጎዲቲ ፕሮፓጋንዳታት እንዳተውሃቦ ብድንቁርና ልግዔ ሕልናኡ መሪቱ ስለዝተጉዓዘ እታ ውድብ “ክትትንከፍ ፥ ክትውቀስ ፥ ክትፍረድ’ ዘይትኽእል ምንባራ ‘ከም ሃይማኖታዊት ታቦት” እትርኣይ ዝነበረት ውድብ ድሕሪ ብዙሕ ምጽማም ከማይን ከማይ ዝበሉን ተማራሚርና “ፖለቲካ ወድብ ወየነ” ‘ፋሺስቲ እዩ’ ኢልካዮም ንከይኣምኑኻ ባህሪያዊ እዩ (ድሕሪ አዋን ክርድኦም እዩ፤ ግና ጊዜ ክወስደሎም እዩ)።
ብልምዲ ወይ ብጌጋ ደርጊ ከም ፋሺስቲ ተገይሩ ዝውሰድ፤ ኢሕአፓ ከምኡ’ውን ካልኦት ሕድሕዶም ፋሺስቲ እንዳተብሃሃሉ ይጻራረፉ ምንባሮም ዝዝከር እዩ። እዚ ግን “እቲ ዝገብሩዎ ሰብኣዊ ግህሰትን ቅትለትን፤ ጭካነን …ወንጀልን” ሙርኩዝ ገይሮም ኩሎም በተለምዶ ሕድ ሕድ ዝጽላጣጠፉዎ ዝነበሩ እምበር “ትርጉም ፋሺስትነት” ምስ እቲ ኣነ ኣብ እዛ ጽሕፍቲ እዚኣ ኣቕሪበያ ዘለኹ ሳይንሳዊ ትርጉም ‘ፋሺዝም’ ፈጺሙ ዘይራኸብ ስለዝኾነ መንበብቲ ሓዲሽ ትምህርቲ ከም እትረኽቡሉ ተስፋ እገብር።
ኢሳያስ ዝምርሖ ውድብ ፋሺሰቲ ድዩ ኢሉ ሓደ ማሓዛይ ሓቲቱኒ፡ መልሰይ እወ እዩ። ጀብሃኸ ብምንታይ ትርእዮ? ኢሉኒ ምናልባት ከም ደባይ ተዋጋኣይ ‘ወንጀል ሰብኣዊ ግህሰት’ ክህልዎ የኸውን ግና ብሳይንሳዊ ኣታናትና ጀብሃ ‘ፋሽቲ’ ኣይኮነን። ገና ኣብ ቃልሲ እንከሎ ብሓጺሩ ዝተጎጭዐ (ዝተገምየ) ውድብ ስለዝኾነ።
ንሱ ንጎኒ ገዲፍና ልቢ ክትብሉ ዝለደሊ ‘ኣብ ኢትዮጵያ ውሽጢ ብፋሺስትነት’ ክውሰዱ ዘለዎም ውድባት ንምሳለ ወያነን ኦነግን (ውድብ ሓርነት ኦሮሞ) ካብ’ቶም ብቀንዲ ዝጥቀሱ እዮም። ኣብ ሕልናኹም ክትርስዑዎ ዘይብልኩም ግና ሃይማኖታዊ ፋሺስታውያን (ኢስላሞ ፋሽት) ዝባሃሉ ብዘበን ወያነ ዝተቐልቀሉ ብዙሕ ብርሰት ዘውረዱ ኣብ ዕዳጋ እንዳዘሩ ክስታኖት ዝኣሰሩዎ ማዕተቦም እንዳበተኹ ፥ ኣብ ቤተክርስትያንን ገዳማትን አቕሽቲ እንዳኣተው ብስሚላህ በል ኢሎም ንክርስትያን ብጐዞሞ/ብሰይፊ (ገጀራ/ሜንጫ) ዝሰየፉ በተኽስያን (መስጊድ ተይቀረየ) ብሓዊ ዘቃጸሉ ኣብ ‘አርሲን፥ሐረርን፥ ጅማን ከምኡ’ውን ኣብ ትግራይ ኣብ ምድሪ ዓፋር ዝነደደ ጥንታዊ ገዳም….’ ዝተቐልቀሉ ፋሽታውያን ከይጠቐስና ማለት እዩ። ኩሎም እዚኦም ‘ጥርናፈ ፋሺስታውያን’ ይኹኑ’ምበር ወያነ ፍልይ ዝገብሮ ባህረታት ኣለውዎ።‘
እቲ ትርጉም ናይ ስነ ሞገትን ባህረን (ኣክቲቪቲ) ፋሺስተነት ከመይ ከምዝተገልጸ ኣብ እዚ ጽሑፍ እዚ እንትትርእዩ “ወያነ” ፋሺስቲ ምኻኑ ንምግላጽ ወያነ እንታይ ሙኻኑ ንዘይተረደኦም ዜጋታት፤ ኣብ ቀረባ ጊዜ ዝተሓትምት የትግራይ ብሔረተኞች በአማራ ላይ ያላቸው ጥላቻ ከምን የመነጨ ነው? እትብል ሓዳሽ መጽሐፈይ ክጽሕፋ እንተለኹ ብቀንዲ ኣርእስቲ “አክራሪ የትግራይ ብሄረተኛነትና ፋሽዝም በኢትዮጵያ! ብዝብል ኣብ ንዑስ አርእስቲ “በጦርነቱና በአብዮቱ ምክንያት ትግራይ ውስጥ የተጸነሰው ፋሺዝም (አሰፋ ነጋሽ) እትብል ጽሕፍቲ ሰዲዱለይ ኣብ’ታ መጽሐፈይ ተሓቲማ ትርከብ። ከምቲ ኣብ ላዕሊ ዝሓበርኩኹም ናይ ቀረባ ምሕዝነት ዘለና ዶ/ር አሰፋ ነጋሽ (ነባራይ-አምስተርዳም - አውሮጳ) ኣብ እዚ ጹሑፍ እዚ ቀሪቦም ዘለው ብዛዕባ ፋሺስትነት ዝሕብሩ ስነሞገታዊ ምርምራት ዝሃበኒ ዶ/ር አሰፋ ነጋሽ እንትኾን፡ ናተይ አውን ክውሰኹ ዘለዎም ሓሳባት እንዳወሰኽኩ ዘቕረብኩዎም ስነ ሓሳባት ኣለው። ፋሺስትነት ወያነ ትግራይ ባህርያዊ ፖለቲካዊ አባጋግስኡ ንምግላጽ “ፋሺስትነት” እንታይ ማለት ከምዝኾነ ንመጀመርታ ጊዜ ኣብ እታ መፅሐፈይ ምስቀረበት ቡዙሓት አንበብቲ ከምዝተሓጎሱ ኣብ‘ቲ ዝላአኹለይ ድብዳቤታትን ብስልኪ ዘዛራረቡንን ክርዳእ ክኢለ እየ። ስለዚ ንዶ/ር አሰፋ ነጋሽ ብሰም ኣንበብቲ ሕዚ’ውን የቐንየለይ እብል።
ናብ’ቲ ስነ ሞገት ንእቶ።
ፋሺስትነት እንታይ እዩ ኢልካ ንክትገልጽ ከቢድ ስነፍልጠትን ምምርማርን ስለዝሓትት፤ ንዕዑ ንክትገልጽ ‘ጽባቐ ጹሑፍ’ ገይርካ ተዘይተንቲንካዮ ንምርድኡ ከቢድ እዩ። ብዝተኽኣለኒ መጠን ግና ብዛዕባ ፋሺሰዝም ብትግርኛ ኮነ ብኣምሓርኛ ክርዳእ ብዝኽእል ትርጉም ቀሪቡ ስለዘይፈልጥ ናይ ዶ/ር አሰፋ ነጋሽ ምርምር/ጽንዓት ምስናተይ ኣዳቒለ ብፎኲስ ትግርኛ ብቐሊሉ ንመንበብቲ ብዝርዳእ ኣግባብ ኣቕሪበዮ ኣለኹ ዝብል እምነት ኣለኒ።
ፋሺስትነትን ፋሺስታዊያንን እንታይን እንታዎትን ይመስሉ?
ብሓጺሩ ፋሺስትነት እንታይ እዩ?
ፋሺስነት ናይ ዝረሰነ ጠዋት መኽረራይ ብሄረተኛ መግለጺ ማለት እዩ።ዝረሰነ እንትንብል “ዝናፋነፍ ከባቢያዊ ዑቡይ” ማለት እዩ (ጎበዝ አድሪ ንዝብል ትርጉም ንከይንህቦ ክንጥንቀቕ ይግባእ። በበይኖም ትርጉማት ኣለውዎም)።
ዶ/ር አሰፋ ከመዚ ይብል፦
“አክራሪ የትግራይ ብሄረተኛነትና ፋሽዝም በኢትዮጵያ!” ኣብ እትብል ጽሕፍቱ፤
“ተቃዋሚዎች ወያኔን ፋሽስታዊ ተፈጥሮውን ሳናውቀው አርባ ሁለት አመታት አስቆጠርን! (ዶ/አሰፋ ነጋሽ) (ኣብ መጽሐፈይ ኣብ ገጽ (120)
ትርጉም ፤- ተቋወምቲ ፤ ባህርያዊ ፍጥረት ውድብ ወያነ ‘ፋሽስቲ’ ምዃኑ እንተይፈለጥናዮ 42 ዓመት ኣቑጺርና” ይብል ዶ/ር አሰፋ።
ወያነ በቲ መጸውዒኡ ፋሽታዊ እንታይነቱ እንተይፈለጥና ብዝተፈላለዩ አስማት ንጽውዖ ምንባርና ኩላህና ንፈልጥ። እሞ ፋሺዝም ንምፍላጥ እዚ ዝስዕብ ናይ ደ/ር አሰፋን ናይ ካልኦት ሊቃውንትን ስነሞገት ንርዓይ።
“ንፋሽዝም ዝገልጹ ብርክት ዝበሉ መግለጺታትን ባህረታትን እንተሃለው’ውን ዕድመ ሙሉእ ብዛዕባ ፋሺዝም እንታይነት ዝተማራመሩ ሊቃውንቲ ኣለው።” ይብል ዶ/ር አሳፋ ነጋሽ፦ ካብኦም በቲ ጽንዓት ዝተፈልጠ እንግሊዛዊ ሊቅ ግሪፊን እተን ዝስዕባ መሰረት ባህረ ፋሺሰትነት እየን ኢሉ ዝዘርዘረን እተን ዝስዕባ እየን ይብል ዶ/አሰፋ ነጋሽ (ብኣምሓርኛ)፦
1) ፋሽዝም ማለት መበገሲኡ ሙሩጽ ህዝበይ ኢሉ በቲ ምሩጽ ዓልየት መንነት ተመስሪቱ ደው ዝበለን ልዕለ ምሩጽነቱ ዝሰብኽ ተኣንዳራይ ዓልየተዊ (ultranationalism) ፍልስፍና እዩ። ይብል።
ዕላምኡ ድማ ነቲ ምሩጽ ህዝበይ ዝብሎ ዓልየት ዳግም ልደት (palingenesis) ብምብሳር ነቲ ዳግም ልደት ግብራዊ ንምግባር ሓደሽቲ ብዝኾኑ ናይ ሞራል ተበግሶታት (እሴት) ዝተሃንጸ ‘ሓዱሽ ሰብ’ ምፍጣር እዩ። ብሓጺሩ ፋሺስታዊነት ኣብ ሓደ ሙሩጽ (ሳምረታይ ሙዚቀኛ ሕሉፍ አለሙ ንህዝቢ ትግራይ እንትገልፆ9 “ዑንቂ ባሕሪ” ዝብሎ ዓይነት?) “ብዑንቂ ባሕሪነት” መንነት ተደሪኹ ደው ዝበለ፤ ብዛዕባ ናይ ሓደ ዑንቂ ባሕሪ/ሙሩጽ ሕዝቢ/ ልዕልነት (ነጋሲን ኣንጋሲን ኢሉ ሙዚቀኛ ወዲ ሮሚጥ/ሙሉጌታ ካሕሳይ/ ከምቲ ዝደርፎ) ዝሰብኽ ፈታላይ/ቀራን ብሔረታዊ (ultranationalism) ፍልስፍና እንትኾን ዕላሙኡ’ውን እቲ ዝብለኩዎ ሙሩጽ (ዑንቂ ባሕሪ) ዝባሃል ሕዝቢ ዳግማይ ልደት (palingenesis) ብምብሳር ብሓደሽቲ ናይ ሞራል መግንሒ/እሴታት/ ዝተሓንጸ ብጽርየት ዝፍክር/ዝጭርሕ/ (ጉርዲ ዘይብልና ዝብል=(ልክዕ ከየንቲ ትግራይ ከምቲ ዝደርፉዎ ማለት እዩ) ሓዱሽ ወለዶ/ሓዱሽ ሰብ ምፍጣር ማለት እዩ ።
2) ፋሺሰታዊያን ከም’ታ ኣብ ቃልቃል ዝብል ጓህሪ (ኣብ ሓዊ) ነዲዳ ዝሞተት እንደገና ህይወት ዘሪኣ ንዳግም ልደት ዝተፈጥረት ናይ ፊኒክስ Phoenix ዒፍ፤ ንስኻው’ን ምሩጽነትካ ኣብ ታሪኽ ዘመስከርካ ስለዝነበርካ ዳግም ልደት ተፈጢርካ ዝዓበየ ዝናን ወናናይ ክብርን ክትከውን ኢኻ ብዝብል ህዝቦም ንዳግም ልደት ኣባራቢሮም፡ ሓዲሽ ታሪኽ ንክሰርሕ ‘ደቂስካ ኢኻ’ እሞ ‘ተባራበር’ ኢሎም የባራብርዎ።
ቀው ዘበለኒ እዚ ዝስዕብ እዩ። "ፊኒክሷ ሞታም ትነሳለች፡ ያልተቋጨው የትግራይ ሴቶች ገድል" ‘ፊኒክስ’ውን ድሕሪ ሞት ክትትስእ እያ፡ ዘይተዛዘመ ቃልሲ ደቂ ኣንስትዮ ትግራይ” ብዝብል መፅሃፍ ዘሕተመት ወይዘሮ የውብማር (ባዓልቲ ገዝኡ ንገብሩ አስራት)፥ ፊኒከስ ‘Phoenix/ እትባሃል ዒፍ ንምንታይ ከምዝተጠቐመቱሉ ኣነ ዝፈልጦ ነገር የብለይን። “ፋሽታዊያን” ዝጭርሑሉን ዝጥቀሙሉን ርዕሲ ምስ ምኳኑ ግን “ኣግሪሙለይ” ኣሎ።
ናይ የውብማር መጽሐፍ ዘገርም ነገር፤ ፋሽስታት ዒፍ ፎኒክስ ዝጥቀሙላ ኣባሃህላና ኣጣቓቕማን ያታ ምሳለ እያ ተጠቒማ። እዛ እትባሃል ዘላ ብልበ-ምሂዝ (ብልብ ወለድ) እትግለጽ ዘላ ዒፍ ‘ብሓዊ ነዲዳ፤ ሐመድ/ሐሞኽሽቲ (ሓሞሹኽቲ) ምስ ኮነት እንደገና (ዳሕራይ) ህይወት ዘሪኣ ከምታ እተወልደት እዛ ዒፍ ፎኒክስ እትባሃል ዒፍ ፤ ፋሽስታውያን እውን “ወነንቲ ሰብ ክብርን ወነንቲ ዝናን ክትከውን ኢኻ” ብዝብል ብነበረያ ነበረ (አፈታሪክ) ተመስሪቶም ሓደ ሕዝቢ በስምዒት ልዕልነትን ዝናን ኣላዓዒሎም ሓዲስ ታሪኽ ንኽፈጥር ዝጽዕሩ ዝጥቀሙሉ ምሳለ እዩ። ዘገርም ነገር ተጋዳሊት የውብማር አስፋው (ሰበይቲ ገብሩ አስራት) “ፊኒክስዋ ሞታም ትነሳለች” (2001 ዓ.ም. ዝተሓትመ)
ኣብ ቢቢሲ ትግርኛ መርበብ ሓበሬታ ተለጢፉ ዘንበብኩዎ ንሳ ዝጸሓፈቶ መጽሓፍ እዚ ስያመ እዚ ዝሓበትሉ ምኽንያት ከም’ዚ ዝስዕብ ትገልጾ።
“ፊኒክስ ኣብዝተፋላለዩ ክፍሊ ዓለም ብሕልፊ ኣብ ግሪኽን ኣብ ግብጽን ዝውጋዓላ በውቁብ መልካዓን ብሰዊት/መረዋ/ድምጻን እትፍለጥ ታኣምረኛ ዒፍ እያ። ከም’እቲ ብ ያታ (ነበረያ ነበረ) ዝዝረብ፤ ፊኒክስ ካብ ሓሙሽተ ምኢቲ ክሳብ ሓደ ሺሕ (ካብኡ’ውን ንላዕሊ) ዓመታት ኣብዝዓለም ምስነበረት ድኻምን እርጋንን ምስተዳዕነና ዝተፋላለየ ናይ ማዕጠንቲ ዓዕጻው ኣራርያ፤ ሓዊ ኣጚዳ፤ ንባዕላ ኣብቲ ሓዊ ኣንዲዳ ዝሞተት ዒፍ እያ።ኮይኑ ግና፡ ካብቲ ዝነደደትሉ ፋሓም ሐሞኹሽቲን ረመጽን ዳግማይ ታሓዲሳ ህይወት ዘሪኣ፤ ጠዊታ/ተጣናኺራ/ መንእሰይ ኰይና ተሰአት። ስለዚ’ውን ፊኒክስ ብብዙሕ እምነታት ትንሳዔ ሙታንን፤ ህያውነትን፤ ጽንዓትን፤ ፈኸት ዘይምባልን ፤ ተስፋ ምስናቕን፤ ወዲቅካ ምትሳእን እተርድእ ምስሊ እያ ”። ትብል የውብ ማር ትርጉም ፊኒክስ ኣብ’ቲ ዝጸሓፈቶ መጽሓፍ እንትትህብ (ትርጉም ናብ ትግርኛ- ጌታቸው ረዳ) ።
ንኣንበብቲ ዘዛኻኽሮ ናይ ዒፍ-ፊኒክስ ‘ዳግም ውልደት’ ምሳለ ዝጥቀሙ ፖለቲከኛታት ብዙሕ ጊዜ ፋሺስታዊያን ዝጥቀሙሉ ያታ እዮ ። እዚ ናይ ዒፍ ፊኒክስ አፈ ዛንታ ኣብ’ዚ ዘለናዮ ዘበን ፋሺስታዊያን ንሳዐብቶም ዘባራብሩሉ ሓደ ህዝቢ ኣሪጉ ምሰሞተ ብሕገትነቱ ከም እንደገና ብትንሳኤ ከምዝትስእ ዘብሰር ናይ ፋሺስታዊያን “ዳግም ልደተ ጭርሖ” እዩ።
ኣብዝሎሚ ዘመን ናይ ወያነ ትግራይ ፋሽዝም እንሰምዖን እንርእዮን ቁዘማታት “ዑንቂ ባሕረነት፤ ሙርጽነት” ፤ ሓደ ሕዝቢ ኣሪጉ ምስሞተ ፈተኽ ብዘይብል ጽንዓት ተበጊሱ እንደገና /ዳግም/ ከም ብሓዲሽ ‘ብትንሳኤ ሙታን’ ዘብስር ቅያ ከምዝሰርሕ ከም እታ ‘ስርዓት ፋሺዝም’ ናይ ዳግመ ትንሳዔ ሙታን ሓዲሽ ልደት ንሶም እውን ዝቃናጠጡላ ናይ ሓባር እንሶላ እያ።
(3)- ፋሽዝም- ብመኽረራይ ዓልታዊነት ተበጊሱ ኣብዘባራብሮ ናይ ሓደ ሙሩጽ ዓልየት (ህዝቢ) ድርኩኺት ደው ኢሉ እንዳቖዘመ ብቐጻላይ ማሓዋይ ናዕቢ (ስር-ነቀል) ተሊሙ፤ ነቲ ሙሩጽ ዝብሎ ዓልየት “ብሓደ ልቢ (ብሓደ ህርመት)” ንክስጉም ሓደ ዓይነት አታሓሳሰባ መስመር ዘለዎ ማህብረተሰብ ንምፍጣር ዝነቅል ናይ ፓለቲካ ርዕዮተ ዓለም ኣታሓሳስባ እዩ።
እዚ ንምግባር ፤ እቲ ዝነበረ ነባር ማሓውር ኣፍሪሶም ብሓዲሽ ናይ ምትካእ እምነቶም፤ ንምሳሌ ፋሺስታዊያን ዝኾኑ ተጋሩ ናይ ህዝቢ ኢትዮጵያ እሴታት (ማሓውራት)፤ እታ ሃገር ዘጥረየቶም ነባር ባህሊታት፤ እምነት፤ ወዘተ.. ብብረታዊ ናዕቢ ቦርቂቖም (ስር-ነቀል) ብምጉሓፍ ባዕሎም ብዝፈጠሩዎም ሓደሽቲ ማሓውራትን ብናታቶም ሞራላዊ መበገሲታትን ይትኩኡዎም ማለት እዩ።
ናይ ፋሽስቲ እንታይነት ተማራማራይ ሊቅ ዝኾነ ፕሮፌሰር ስታንሌ ጂ. ፓይን ዝነግረና ዘሎ፤- ‘መኽረራይ ዓልየታዊ ፋሺስቲ’ ናይ ሓደ ምሩጽ ህዝቢ ዳግም ልደት ዝሰብከሉን ዝጽዕረሉ ቀንዲ ዕላማኡ ድማ “ሥልጣን እዩ”። ስልጣን ክውንኖ ዝግባእ እቶም ደቂ ዑንቂ ባሕሪ ዝባሃሉ ሙሩጹት ዓልየት ክኾኑ ኣለዎም ባሃላይ እዩ። እቲ ስልጣን ድማ ክግብቶ ምእንታን ዝጥቀመሉ ተንኮል (ዘዴ) “ካብቶም ነቲ ዓልየት እቲ ወጺዖሞ ነይሮም ኢሉ ብቐትሪ ሕልሚ” ንህዝቢ ኣእሚኑ ብቀንዲ ጸላኢ ገይሩ ዝምድቦ ኣብ ስልጣን ዝነበረ ሰርወ መንግስቲ ወይ ‘ዓልየት’ “ብትምክሕቲ ዓልየታዊነት ፈሪጁ ምስ ዓለዎ” እዩ ስልጣን ዝግብት።
እዚ ድማ ኣብ ወያነ ዝራአናዮ ባህረ እዩ። ነባር ሰፈራት (መንደራት) ብስም ለምዓት ወይ ብስም ቅያረ ባህሊን ብጽልኢ ተበጊሱ ነባራት ታሪኻዊ መንደራትን ሃወልቲታን መቓብራትን አፍሪስካ ሓደ ህዝቢ ካብዝተዋለደሉን ደቁን ደቂ ደቁን ዝተወለዱሉን ከባቢ እንዳቦረቆቕካ ዝዓበየሉ ድርኩኺት ካብ ኣእምሩኡ ትውስታ ነክድምሰሱ ብምግባር ሓዲሽ ወለዶ (ሰብ) ናብቲ ከባቢ ብምግዓዝ ብሓደ ልቢ ዝጓዓዝ ዓልየት ንምኽርካም ዝገብሮ ዘሎ ፈተነ መርኣያ እዩ።እቲ ዝገበቶ ስልጣን’ውን እዚ ንምግባር ዝዓለመ ስለዘነበረ ናብ ዳግም ልደት መጺእና (ተወሊድና) እንትብል ንሳዓብቱ ኣበሲሩ እዩ።
‘ስለዝኾነ እውን ወየነ ዳግም ልደቱ በብዓመቱ እንተኽብር ኣብ ሀገርን ኣብ መሉእ ዓለምን ሓሻክር ሙዚቀኛታቱ እንዳላኣኸ ዳግም ልደቱ ክኽብሩሉ እንርእዮም ዘለና ሓደ ምኽንያት ናይ ዳግም ልደት ብስራት ምርኢት እዩ።’ (ጌታቸው ረዳ)
ዶ/ር አሰፋ ነጋሽ ከምዚ ይብል፡
“ሎሚ ናይ ኢትዮጵያ ጀጋኑ ሓርበኛታትን ፥ ናይ ቅኔ ፥ ናይ ድርሳን፤ ግጥምን ተዋስኦን ሊቃውንቲ ሓወልቲታትን መቓብሮምን ምፍራስ ርኢና ኢና። ንምሳለ ከም ናይ ቀኝጌታ ዮፍታሄ ንጉሴ ዝበሉ ሓወልቲታት ፥ ናይ መልአከ ብርሃናት አድማሱ ጀንበሬ መቓብር አፍርሲ ዓጽሞም ኣርዩ ካብ አዲስ አበባ ክስደድ እንትገብር፤ ሓወልቲ እኒ ደጃዝማች አፈወርቅ ወልደ ሰማያትን (ኣብ ቆራሄ ፋሽስቲ ጣሊያን ተዋጊኦም ብጀግንንት ዝተሰውኡ ‘ኤርትራዊ’ ህይወቶም ንሃገሮም ንኢትዮጵያ ነፃነት ዝለገሱ ሓርበኛ) ብስሞም ደው ዝበለ ሓወልቲ ኣብ ኦጋዴን ክፈርስ ገይሩ እዩ። (ኣብ ዘበን ወየነ!!)። ካልእ ድማ እቶም ብሓርበኝነቶም ዝተፈልጡ ሓርበኛ ልጅ ኃይለማርያም ማሞ ዝባሃሉ ብስሞም ኣብ ናዝሬት ዝተሰየመ ሆስፒታል ስሞም ንክፏሓቕ ተገይሩ እዩ (እዚ ድማ ኣንጻር ፋሽቲ ዝነበሩ ጀጋኑ ስለዝኾኑ ንፋሽቲ ምውጋእ ብዘበን ወያነ ገበን እዩ)። ነባር ሓርበኛታት ደምሲስካ ሓዲሽ ባህልን፤ብኣምሳያ ወያነ፤ ብብጻይነት ዝጭርሕ ፥ ብሓደ ልቢ ዝስጉም ብሓዲሽ ማሕበራዊ ምህንድስና “ሶሺያል ኢንጂኔሪንግ” ተሓኒጺ ዝፍጠር ሓዲሽ ‘ሰብ ምፍጣር’ ቀንዲ ናይ ተጋሩ ፋሺስታዊ መንግስቲ ስራሓቲ እዩ። (አሰፋ ነጋሽ)
(4) ፋሽዝም ደቂ ሰባት ብዘየቋርጽ ገድላዊ ህይወት እንትኣትው ነቲ ናተይ ዝብሎ ህይወት ዘድከሞ ማሕበረሰብ ብምእካብ ንዓዓ መዝሚዙ ጉልቡት ምስ ኣጥረየ ፡ በቲ ናይ ዝተረምተተ ማሕበረሰብ ኪሳራ መደላድላዊ ህይወት ክቕጽል ኣለዎ ኢሉ ዝኣምን እዩ። እዚ ድማ በሶሻል ዳርዊንዝም ፍልስፍና ዝተቓነየ ኣታሓሳስባ እዩ። ብሓጺሩ ፋሽስታውያን ብዘይምቁራጽ ኣብ ሞንጎ መሰኮናይን ተሰኮናይን ቃልሲ ዝኣመን ‘ዓለም ናይ መሰኮንቲ መድረኽ እያ” ኢሎም ዝኣምኑ እዮም።
ናይ ፋሽስታዊያን ፍልስፍና ‘ብሄር፥ዓልየት፥ህዝቢ’ ዝባሃሉ ናይ ውልቀሰባት ምትእኽኻብ (ስብስብ) ከም ቀንዲ ጠመተ ገይሩ ዝንቃሳቐሰሉ ጠመተ እዩ። ፋሽዝም ኣብ ሞንጎ ደቂ ሰባት ወየንቲን ኦነግን “ብሄር/ ብሄረሰብ/ ሕዝቦች” ዝብሉዎም ኣብ ሞንጎ እዞም ብሰለስተ መዲበሞም ዘለው ምዳበታት መሰረታዊ ዝኾኑ ተፈጥሮኣዊ ፍልልያት ኣለዎም ኢሉ ዝኣምን ፍልስፍና እዩ። ፋሽዝም (ወያነ) ናይ ቡድን (ጉጅለ) መሰል እምበር፤ ብሓደ ነጻ ውልቀሰብ ምርጫ/መሰል/ ጥራሕ እምነት ገይሩ ዝተመስረተ ዲሞክራሲያዊ ስርዓት ኣምሪሩ’ዩ ዝቃወም። ማለት ፋሽዝም ኣብ’ታ ሃገር ዝነብሩ ካብ ዝተፈላለዩ ዓልየታት ዝወጹ ኩሎም ዝቐበሉዎም/መመዘኒኦም ዝገብሩዎም
ዓልየት-ዘለል (supra-ethnic)
ኃይማኖት-ዘለል (supra-religious)
ሐበራዊ-ዛሃታት/ እሴቶችን (collective values)
ዝባሃሉ ቅርሕንቲ ዘርሕቑ ነባራት ኮይኖም ዝተፈትሉ ሓባራዊ ዛሃታት ይበትኮም/ይቃወሞምን/ የፍርሶም።
ፋሽዝም ቅድሚ ሰብዓዊነት ናይ ሓደ ህዝቢ ወይ ዓልየት መንነት ክቐድም ኣለዎ ዝብል ኣታሓሳስባ ብሰፊሑ እዩ ዘጋውሖ።
ብፋሽቲነት ዝተመስረተ ናይ ፓለቲካ ስርዓት ናተይ ንዝብሎ ዓልየት/ ህዝቢ/ ኪሳራ ተደሪኹ ‘ቅድሚ ኩሉ’ ንናቱ ዓልየታት ብምሃብ ኣብ ጎኑ የሰልፎም። እዚ ድማ ነቲ ክወልዶ ዝደለየ ሓዲሽ ሰብ ህንጸት ንምንዳቕ ዝገብሮ ዕላማ እዩ። ካብ’ዚ ንላዕሊ እቲ ዝገርም ግን ፋሽስታውያን ነቲ ናተይ ዝብልዎ ህዝቢ ዓትዒቶም ብጥሙር ዓልየታዊ ዲስፕሊናዊ ቁጽጽርን (ምፍርራሕን/ቅትለትን እውን ኣሎ) ተጠቒሞም ምስ ሰርዑዎ ንካልኦት ዓልየታት ከምዝድሕሮምን፤ ከምዝፈርሖምን፤ ብክፋእ ከምዝጣራጠሮምን ገይሮም ብምህናጽ ናብኦም ይጠምሩዎ (ወያነ ዝገበሮ ስራሕቲ እዚ እዩ “ንሶምን፤ ንሕናን” ብዝብል)። ብኻልእ ኣዛራርብ ነቲ ሓድሽ ህዝቢ ንምፍጣር ዝጽዕርዎ ዓልየት ናቶም ቁርኑይ “አካላዊን ሕልናዊን” –(ካፕቲቭ) ገይሮም ናብ ዝኣዘዙዎ ይምራሕ (ይስለብ) ማለት እዩ።
ኣብ መስመርካ ጽናዕ/ መስመርካ እዩ ሓይልኻ ኢሎም መራሕቲ ወያነ ነቲ ዓልየቶም ኣብ ሓደ ዝጠምሩዎ ‘ጽኑዕ ድሲፕሊናዊ’ ስራሕቲ ናይ ፋሽታዊ አሳራርሓ መስርዕ እዩ። ኣብ ዝማዕበሉ ሃገራት ወይ ብዓልየት ዘይስጉሙ ስርዓታት ከም እቶም ፋሺሰታውያን “መስመር” ገለ መለ ዝባሃል የለን። ፋሽታዊያን ጥራሕ እዮም ብዝሓንጸጽዋ ዳግማይ ልደት መበሰሪት መስመር፤ብሓደ ልቢ ተጓዒዞም ‘እቲ ሲቪላዊ ህዝቢ’ ከም ወታሃደር ሰሪዖም ፈተኽ ከምዘይብል ዝጭርሑ። ስለ ዝዀነ’ውን እዩ መለስ ኣብ ሽረ አውራጃ ከተማ እንዳስላሰ (ገባር ሆቴል) ኣኼባ ገይሩ እንተሎ ፤ካብቶም ሰዓብቱ ሓደ ተሲኡ “ንስኻ እንተዳኣ ሞይትካ መንእዩ ክመርሓና፤ ወያነ ክትፈርስ ዶ ይመስለካ?” ኢሉ ምስ ሓተቶ፤ መለስ እንትምልስ “ኣነ ኮነ ዝዀነ መራሒ ወያነ ከም ማንም ተጋዳላይ ኢና እጃምና ነበርክት ዘለና፤ ብዙሓት ቡሉጻት ብጾትና ተሰዊኦም እዮም ግን ወያነ ቀጺለ ኣላ፡ አነ’ውን ጽባሕ እንተሞትኩ ወያነ ክትቅጽል እያ ‘ምኽንያቱ መስመር እዩ ነዛ ውድብ ዝመርሓ እምበር ውልቀሰባት ኣይኮኑን፡ ወሳኒ ‘መስምር እዩ፡ ነታ መስምር ክሳብ ዝሓለኹማ ጊዜ ነባሪት እያ።” ኢሉ መሊስሎም ከምዝነበረ ኣነ ይዝከረኒ። ስለዚ’ውን ፋሽታዉያን ወየንቲ “መስመር’ዩ ሓይልና” ዝብል ጭርሖ ዝጭርሑ። ብሓደ ልቢ ማለት ብ(homogeneous) ምጭራሕ ማለት እዩ።
ፋሽስታውያን ብሓደ ‘መስመር’ (homogeneous/ሓደ ልቢ/ ሓደ ህርምት) ኣሰሊፎም ካብ ዓልየቶም ወጻእ ንዘሎ ወይ ብመስመሮም ዘይግናሕ ቀተልቲን ጨወይቲን ሰሪዖም ሓይሊ ተጠቒሞም እንዳሳናበዱን እንዳጨወዩን ክሳብ ናይ ውልቀሰባትን ጅምላዊ መቕተልቲ ስጉምትታት በምውሳድ ኣብ እቲ ማሕበረሰብ ኣብ ሰፍ ዘይብል ድንጋጸን ሽብር ከምዝኣቱ ገይሮም ናብኦም “ከምዝምብርከኽ” ብምግባር ዕላማኦምን/ መስመሮምን ብግዲ ከምዝቕበሉዎ ይግብሩዎ።
ሎሚ ወየንቲ ብፋሽታዊ ባህረታቶም ተበጊሶም “መስመሮም” ንከስፋሕፍሑ ኣብ ጎንደር፤ ኣብ ጎጃም፤ ኣብ ወሎ፤ ኣብ ሸዋ፤ ኣብ ኦጋዴን፤ ኣብ አርሲ፤ ኣብ ባሌ፤ ኣብ ወለጋ፤ ኣብ ጎሙ ጎፋ ኣብ ጋምቤላ ክሳም መቓዲሾ ሶማል ….ወዘተ ዝገብሩዎ ዘለው ግብሪ እዚ እዩ።ስብሓት ነጋ እውን “መስመር ወያነ ክስብ ሙሉእ ኣፍረካ ክሳገር ዝኽእል መስመር እዩ” እንትብል ሰሚዔዮ ኣለኹ።
(5) - ፋሽስታውያን ፍጹማዊ (ቶታሊቴሪያን) ብዝኾነ መንገዲ ናይ ሓደ ስርዓተ- መንግስቲን ስርዓተ-ማሕበረሰብን ብኩሉ ገጹ ማለት ፓለቲካዊ፤ ኢኮኖሚያዊ፤ ባህላዊ፤ ስነ-ጽሁፉን፤ ስነ-ጥበቡን፤ ሃይማኖታዊ ተጻብኦን፤ ስነ-ምግባርን ወይ ድማ ሞራላዊ ጉዳያትን ወዘተ… ሙሉ በሙሉእ ኣብ ቁጽጽሩ ብምግባር ሓዲሽ ዓይነት ማህበረሰብ፤ ሓዲሽ ዓይነት ዜጋ ብምፍጣር ማህበረሰባዊ፤ ፓለቲካዊን፤ ባህላዊን ናዕቢ ብምክያድ ካሊእ ምስታ ናይታ ሃገር መንፈስ ዝራጸም ማህበረሰብ እንደገና በዳግም ልደት ንምፍጣር ዝትስእ እዩ።
ኣብ ዝሓለፉ ኣርባዓን ክልተን ዓመታት ኣብ ትግራይ ሱር ዝሰደደ (ዝገየደ)መኽረራይ-ትግራዋይነት ቦቒሉ እዚ ዝመስል ብፋሺስታዊ ኣታሓሳስባን ብ“ሓደ ልብን/ሓደ መስመርን/”ዝሰኸረ ዓልየተኛ ማሕበረሰብ ኣብ ውሽጢ ትግራይ ተፈጢሩ እዩ ኢሉ እሙጉት። (አሰፋ ነጋሽ)
ሎሚ ተጋሩ ነዚ ዝምጉቶ ዘለኹ መራጋገጺ ናይ ትግራይ ከየንቲ /ደረፍቲ/ ተዋሳእቲ ዘስምዑና ዘለው ደርፍታት፤ፈኸራታት፤ፊልምታት፤ግጥምታት ወዘተ…. ነዚ ዝብሎ ዘለዠኹ ዘራጉድ ምልክት እዩ። ናይ ሙሉጌታ ካሕሳይ (ወዲ ሮሚጥ) “ከመይ ኣለኻ” ዝብል ደርፊ፤ ናይ ‘ሑሉፍ አለሙ’ ከምኡ’ውን ሰለሞን ባይራይ….ወዘተ…. ነቲ ፋሽታዊ መኽረራይ ብሄረታዊ ትግራዋይነት ዝገልጹ መባራበሪታት እዮም።
ብዛዕባ ናይ እዞም ደርፍቲ እዚኦም ምስ ፋሺዝም ዘራኽቦ ግጥሚታቶም ክንምለሶ ኢና። ንሕዚ ግን ንቐጽል።
ፋሽዝም ካብ እቶም ካልኦት ፖለቲካታትን ባህረታቱ ፍልይ ዝገብሮም ነገራት፤ ዓልየታዊ ጠመትኡ ‘ሽምሩር’ ስለዝኾነ ኣብ እቲ ሕዝበይ ዝብሎ ሕሊና ዝፈጥሮ ስምዒት ሓደ ሙሩጽ ህዝቢ ወይ ዓልየት እቲ ዝነበሮ ልዕልነት ተመንጢሉ ‘ብውርደት ተቐቢረ እነብር ኣለኹ ኣብዝብለሉ ከርፋሕ ገሃነማዊ ናብራ ብታኣምራዊ ‘ትንሳኤ ሙታንነት’ ኣተሲኤ መሊሰ ኣብ እታ ዝነበርካያ ልዕልነት ከቐምጠካ እየ ዝብል ተስፋ ብምሃብ ብምልዮናት ዝቑጸሩ ሰባት ኣብ’ቲ ከተሰኣካ እየ ኣብ ዝብለሉ ገፊሕ ዓልየታዊ ‘ሒላብ’ ኣኪቡ ምንቅስቓስ ብምጅማር ‘ብፓለቲካ መልሚሉ (ወዲቡ) ናይ’ቶም ዝስዕብዎ ሰዓብቱ ልቢ ጨውዩ ኣብሰለሎ ናይ ምእታው ክእለቱ ፍሉይ ይገብሮ።
ብከምዚ ዝጀመረ ብውሑዳት ሰባት ዝተበገሰ ፋሺስታዊ አታሓሳስባ ናብ እቲ “ሙሩጽ ህዝቢ” ኢኻ ዝብሎ ሕዝቢ ንክላገብ (ክታኣታተው) ምስገበረ እቲ ሕዝቢ ባዕሉ ናይ’ቲ መስመር ሳዓባይ ኮይኑ ተዋሳኣይ ምስኮነ ብመንፈስ ትንሳዔ ሙታን ጨሪሑ ትማሊ ኣብ እቲ ዝነበሮ ማሕበራዊን ምጣነ ሃብታዊን ስነ ልቦናዊን ከርፋሕ ናብራ ጎቲቱ ኣውጺኡ ልዕሉ ኩሉኹም እየ ‘ናብ ዝብል ምክሐ (ዑቡይነት)’ ኣትዩ ሓይሊ ተጠቒሙ ‘ናይ ካልኦት ጎረባብቲ’ ኣህዛብ ወይ ዓልየታት ዶብ (ወሰን) ኣብ ምጉባጥን ናይ ካልኦት መንነት ኣብ ምግሃስን (ምድርጻጽን) ምንሻውን (ምስርጣይን) ይኣቱ።
ካብ ሸውዓተ ምኢቲ ሽሕ ዘይውሕዱ ‘ተጋሩ ወይንቲ‘ አምሓሩ ኢና ናይ ዝብሉ ናይ ወልቃይትን፤ ፀለምቲን ጸገዴን ነበርቲ መሬት ኣሕዲጎም ብምውራር ንብረቶም እንዳመንዝዑ ብምእሳርን ብምስዋርን፤ ‘ብምጭዋይን’ ፤ ካብ ከባቢኦም እንዳሳጐጉ ንክስደዱ መንግስቲ ወየነ ገይሩ እዩ። ህዝባዊ ወያነ ሓርነት ትግራይ ዝምራሕ መንግሥቲ ነዞም ብትንሳኤ-ሙታን አተሲኤኩም ዝበሎም ተጋሩ ናብ እቲ ብሓይሊ ዝተወረረ ቦታ ወሲዱ ፤ “ተራእዩ ብዘይፈልጥ ብዝሒ ተጋሩ ብምስፋር” ክሓርሱን ክነግዱን ብምግባር ህይወት ተጋሩ ኣብ መደላድል (ምችው) ናብራ ቀይሩ ኣብ ልዕሊ መቓብር ወልቀቶት ኣምሓሩ “ሓዱሽ ህይወት” ንክምስርቱ ገይሩ እዩ። መሬት ምምንዛዕን፤ ንፖለቲካዊ ክስበት ኢሉ ‘ብሶሺያል ኢንጂነሪነግ’ ተበጊሱ ዘርኢ ብምጽናት ኮነ ዘርኢ ንክዳቐሉ/ክዕብለሉ ምግባር ናይ ‘ፋሺሰቲ’ መለለይ ባህረ ሓደ እዩ።
እዞም ብዳግም ልደት ተወሊድና ዝብሉ ብዑቡይ ትግራዋይነት ጨሪሖም ኣብ መድረኽ ‘ልዑል መንነት’ ደይብና ኣለና ኢሎም ንብርትን መሬትን አምሓሩ ኣሕዋቶምን ጎረባብቶምን (ሕልፍ ኢልካ እውን ሰብኡተን እንዳኣሰሩ ኣንስቶም እንዳመንዝዑ) ልክዕ ዳግም ሞይቶም ካብ መቓብር ወጺኦም ዝተወለዱ ዝዓይነቱ ስምዒት ብምሕዳር ናይ’ቲ ከባቢ ገበርቲን ሓደግቲን ኰይኖም ቅድሚኡ ሪኦሞ ዘይፍልጡ (መብዛሕቶም ተጋደልቲ ዝንበሩ ) ምቸታን ዱልዱል ናብራን ወነንቲ ንግዲን ኰይኖም አለው።
ፋሽዝም ጅምር እንትብል መበገሲኡ ብዙሓት ‘ምሩጻት ኢና ንዝብሉ’ ነቶም ውሑዳት ብዘይ ምውልዋል ተኣዘዝቲ ኰይኖም፤ ብዘይ ሓንቲ ሕቶ ግበሩዋ ንዝተብሃሉዋ ትእዛዝ ተቐቢሎም ክፍጽሙ ዝገብር፤ ወታሓደራዊ ኣጣራንፋ ዘለዎ ኰይኑ ንፖለቲካዊ ስርዓት ዝጥርንፍ “ዓንተርነት’ ፤ ‘ ነግራምነት’ ተበጊሱ ‘ምጽሕታር ውግእ’ ከም ኑቡር ባህረ ገይሩ ዝርኢ ናይ ዑሙታት መለኽቲ ስርዓት እዩ።
ፋሽዝም ዲሞክራሲን፤ ሊበራሊዝምን፤ ሶሻሊዝም/ ኮሚኒዝም ኣትሪሩ ይጸልእ (እንዳዛነቐ ዝጥቀም እንተመሰለ እውን)። ስርዓት ፋሽቲ ምንቅስቓሳትን ውሳነታትን ሸምሪሩ ብምሓዝ (ሰንትራሊዝም) ብውሑዳት ልሂቃን (ብሉጻት) ዝምራሕ ንደቂ ሰባት ወይ ድማ ንዓኹም ደው ዝብልኩ እየ፤ ክመርሓኩም እየ ፤ ንዝብሎም ዓልየታት (ህዝቢ) ህይወቶምን ምንቅስቓሳትቶምን ‘ዓትዒቱ ብምሓዝ’ ምትንፋስ ዝኸልእ፤ ኣብ ትሕቲ ሰንሰለታዊ ምምሕዳራቱ ኣእትዩ አምባገነናዊ (ቶታሊቴሪያን) መላኻይ ፓለቲካ ይምስርት። ሓይሊ መርኣያ መንነቱ ስለዝዀነ፤ስርዓት ፋሽታውያን ብጉልበት ስለዝምራሕ ዝኾነ ይዅን ነገር በግዲ ክፍጸም ከምዘለዎ ዝገብር ሰርዓት ይሃንጽ።
ናይ ፋሽስቲ ርዕዮተዓለም (ዝስዕቦ ጠመተ ስርዓት) ውሱን ስለዝዀነ ናይ ደቂ ሰባት አታሓሳስባ ፤ ባህጊን ትምኒትን ኣብ’ቲ ንሱ ዝሸለለሎም ጎጣይ ዝኾነ ዓልየታዊ ሓፁር (ክልል) ከዊሉ ውሽጣዊ ዑጉታት (ሙሩኻት) ይገብሮም። ፋሽዝም ደቂ ሰባት እቲ ዝተፈጠሩሉ ዓልየትን ከባቢን ሓጹር (ድምበር) ተሳጊሮም ካብኣቶም ወጻእ ዝርከቡ ንንየው ዘለው ካልኦት ዓልየታትን ምስ ካልኦት ኣህዛብ ዘራኽቦም ኩለመናዊ ሕቑፍቶ (inclusive values) ንከይዋሃሃድን ከይማቐልን ዕንቅፋት ይኸውን። ብዛዕባ ‘ፋሽዝም’ ዝመጠቐ (ዑሙቕ ዝብለ) ፍልጠት ዘምሓረና “Nolte” ዝባሃል ሊቅ “ፋሽዝም ናይ ደቂ ሰባት ካብ ዓልየቶምን ሃይማኖቶምን ውጽእ ኢሎም ናብ እቲ ካሊእ ከባቢ ተሳጊሮም ካልኦት ምስ ዝፈጥሩዎም ሰብኣዊ መስተጋብራት ከይሳተፉ ዝእግድ እዩ (Fascism opposes transcendence)።” ይብል።
ፋሺዝም ብትእዛዙ ዝምርሑ ‘ብቃንጫ መርዓት’ (ከም ባምቡላ- ሰው ሰራሽ) ዝሰርዖም ‘ሰዓብቱ’ ካብ እታ ዝተውሃበቶም ‘ቤት ዕዮ’ ፈተኽ ዘይብሉ ዓልየታውያን ይኹኑ ሃይማኖታውያን ሰዓብቱ ‘ምስ ካልኦት ወይ ምስ ዓለም ዘራኽበና የለን ስለዝብሎም’ ‘ምስ ካልእ ዓለም (ዓልየት/ሕዝቢ) ከይራኸቡ ናይ ሕልና ሓፁር ሓፂሩ ናብ ካልኦት ክይሳገሩ ዝእግድ ጅሆታይ (ዓጋታይ) እዩ ። ኣነ ልዑል እየ፤ ወናኒ ፍጹማዊ ሓቂ እያ (I am the source of absolute truth) ስለዝብል፡ ባህሊ ፡ ማህበራዊ ምዝናቕ ፥ ዘርኣዊ ምትሕውዋስ (a society with cultural, social and ideological diversity) አይፈቱን (ምስ’ቲ ዝሰብኮ ዓልየታዊ ጽርየት ስለዝራጸም)። ምስ ነገሠ እውን፤ እቲ ዘይምትሕውዋስን ተዓጊትካ በብ ክልልካ (ከም ኣፓርታይድ) ምንባር ‘ሕጋዊ ምምሕዳር ስርዓት” ገይሩ፤ ኣህዛብ ‘በብዓልየቶም’ ጠርኒፉ ኣብ ልዕሊ እቲ ዝመርሖ ማህበረሰብ ባዕሉ ንባዕሉ ‘ብሓይሊ’ ኣንጊሱ ሕዝቢ ዝድዕነን (ዝዕምጡቕ) ሙኩሕ (እብሪተኛ) ፍጹም መላኺ ዝኾነ ፓለቲካዊ ሰርዓት እዩ።
እቶም ዝስዕቡዎ ኮነ እቶም ሓደሽቲ ምዕግርጋር ወይ እያኣይ እንተበሉ ድማ ብሓይሊ ዳዕኒኑ ምስ ሰርዖም፤ እቲ ዝነበረ ዋላ እቲ ዘይጓዳእ ነባር ማሓውር (እሴት) ተይቀረየ ‘ቀይሩ’ አቲ ህዝቢ (ዓልየት) ብሓደ መስመር ዝተሃንጸ ኣታሓሳስባ (ኣዛራርባ) ብምፍጣር መሰረታዊ ዝኾኑ ማሓውራት ንምቕያር ሕራይ ከምዝቡሉ ይገብር።
እዚ በዝምልከት ይብል ዶ/ር አሰፋ ነጋሽ
“ፋሺስታውያን ወይ ናዚያውያን ዝስዕብዎ ሕልናዊ ተበግሶ ፍልስፍነኦም “The Nazi Conscience” ብዝብል ርዕስ መጽናዕቲ ዝገበረት Claudia Conz ዝተብሃለት ብቋንቋ እንግሊዝ ዝተጽሐፈ መጽሓፋ ከምዚ ትብል፦
<<ኣድላይ ዝኾነ እሺታ ወይ ስምምዕነት ብርኪ ንምምጻእ መሰረታዊ ዝኾኑ ማሕበረሰባዊ ማሓውራት ምልዋጥ ወይ ድማ ምቅይያር ግድን ይብል።” ትብል Claudia Conz (አሰፋ ነጋሽ)
“ቀንዲ ናይ ፋሽዝም አባጋግሳ ናይ ሓደ ማሕበረሰብ ሞራል (ኤቲክስ-መንፈስ) ብናዕቢ ኣባራቢሩ፤ ነቲ እወክሎ እየ ፥ እሕለቐሉ እየ ፤ ንዝበሎ ዓልየት ወይ ህዝቢ፥ እምነቱን አታሓሳስባኡን ካብ ሰራውሩ ምሒዩ (‘ቦረቂቑ’) ክድርበ ከምዘለዎ ዝደልየሉ ምኽንያት አሎ። እዚ እውን ናዕቢ ፋሽስቲ ብቀንዱ ክልወጡ ዘለዎም ኢሉ ዝጥምቶም ሓደ ናይ ባህሊ ለውጢ እዩ። እዚ ድማ ፋሽዝም ነቲ ከም ሓዲሽ ንዝፈጥሮ ስርዓት ውሽጢ ዝርከቡ ናይ ሓደ ዓልየት ተወለድቲ ‘ኣታሓሳሰባ፤ ግብረገብ ፤ ስነምግባርን ናይ ሞራል መምርሕታት ሙሉእ በሙሉእ ብምልዋጥ ብሓደ እምነት/መስመር/አታሓሳስበ(homo fascisticus) ንክፍጠር ዝዓለመ እዩ።>> (ዘኒ ከማሁ (ዶ/ር አሰፋ ነጋሽ (ኣብ መጽሐፈይ ገጽ 116)
እዞም ስርዓት ፋሽስቲ ዝፈጥሮም ሓደሽቲ ሰባት (ማሕበረሰብ) ዋለ ካብ እቶመ ጹቡቓት ዝባሃሉ ዝነበሩ ካብ እቲ ናቶም ዝጽንሔ ነባር ታሪኾም ዝጫደሩ (ዝወጹ) ፤ ነባር ናይ ሓገሮም ታሪክ፤ ባህሊ፤ ልምዲ፤ ያታ ዝፍንፍኑ (ዝጽየኑ) ሰባት ይኾኑ ማለት እዩ። እዚ ድማ ብዘበን ወያነ “ታሪኽ ፥ ሰንደቕ (ባንዴራ) ፥ ባህልን ያታን ዝፈልጡ ዓበይቲ ዓዲን ጀጋኑን” ምንሻው/ምጽያፍ/ምጽራፍ/… ተራእዩ እዩ።
ዶከተር አሰፋ ነጋሽ ከምዚ ይብል፤
“አነ ንአርባዓን ክልተን ዓመታት ‘ህዝባዊ ወያነ ሓርነት ትግራይ ኣብ ውሽጢ ትግራይ ከም እቲ ኣብ ላዕሊ ዝተጠቕሰ ዝዓይነቱ አታሓሳስባ፤ ፍልይ ብዝበለ መንገዲ ማለት ምስ ካልእ ሕዝቢ ኢትዮጵያ ባህላዊን ስነምግባርዊን ዝቃረን ኣብ ትግራይ ዝተፈልፈሉ በዚ ፋሺስታዊነት ዝተጠምቁን ዝኣምኑን በሚሊዮን ዝቑጸሩ ሰባት ኣብ ማሕበረሰብ ትግራይ ውሽጢ ተፈጢሮም ኣለው ኢለ ክምጉት እኽእል እየ።” (አሰፋ ነጋሽ)
ናይ አደባባይ ሙሁራት ኢትዮጵያ ኣብ ዝሓለፉ ዘመናት ተመርኲዞም ናይ እኒ አሉላ አባነጋ ታሪክ እንዳተወከሱ ዝነግሩና ናይ ህዝቢ ትግራይ ሓርበኛነት፤ ከምኡ’ውን ሕዝቢ ትግራይ ንኢትዮጵያዊነት ዝነበሮ ቀናኢነት (ፍትወት) ኣብ ዝሓለፉ ኣርባዓን ክልተን ዓመታት ኣብ ውሽጢ ትግራይ ውድብ ወያኔ ብዝፈጠሮ “ዑቡይ መኽረራይ ዓልየታዊ ትግራዋይነት’ ስዒቡ ዝሃነፆ “ፋሺስታዊ ፍልስፍና” ምኽንያት ጠፊኡ ኢዩ (ተደምሲሱ እዩ) ኢለ ክማጎት እኽእል እየ።” (አሰፋ ነጋሽ)
ከምዚ ዝበልኩሉ ምኽንያት ድማ ይብል ዶ/ር አሰፋ
“ እዞም ናይ አደባባይ ምሁራን በስምዒት ዘይኮነሰ ሎሚ ኣብ ኢትዮጵያ ውሽጢ ተወለድቲ ትግራይ ካብ’ቲ ዘርእዩዎን ዝደጉሑዎን ቁሉዕ ዝኾነ ብጸር-ኢትዮጵያዊነት ዝተቓነዩ ብውልቂን ብሓበራን ዝገብሩዎም ፍልይ ዝበሉ ተግባራቶም (ግብሮም) ብምብጋስ እየ። ከም ምሳሌ ንክኾነኩም ሓደ ሓደ መረዳእታ ከቕርብ። ካብ ኢትዮጵያዊነት ባህሊ ዝጫደሩ ፥ ኢትዮጵያዊ ባህሊ ፥ አምነት ፥ ዝንበረና ይሉኝታ (ሓልዮት፥ ከይብሉኒ ዝብል ቁጡብ ዝኾነ ፥ ትሑት ስነ ምግባር ፥ ስክፍታ…) ዝባሃሉ ዋጋ ብዘይምሃብ ካብ ባህሎም ዝወጹ ናይ ተጋሩ ፋሺስታዊ ትምክሕቲ ቁሩብ ምሳለ ክህበኩም።
“ብዘበን ዓልየትነት ማሕበረሰባት ወረጃዊ (ሙቕሉል) ዝነበረ ባህሎም ዝሽፍነሎም ዝነበረ ጉልባቦም ደርቢዮም ብጋህዲ ከይተሰከፉን ከይሓፈሩን “ኣብ ዓርሰ” ምምላኽ አትዮም ክጫድሩ ንርኢ ኣለና። ንምሳሌ ኣብ ዩቱብ ዝተለጠፈ ቪዲዮ ‘ዓሚ ኣብ ናይ ትግራይ ፌስቲቫል ኣብ ከተማ አምስተርዳም’ ዝተኻየደ ፈስቲቫል ተወልደ ዝተብሃለ መንእሰይ ተጻዋታይ ጭራዋጣ ከምዚ ይብል “ 1 ትግሬ ለ50 ይበቃል” (ንሓምሳ ሓደ ትግራዋይ ይኣክል) እንዳበለ ተጋሩ ከሳዕስዖም እንተሎ እቶም ተላሃይቲ ‘ጋእ እንተይበሉ’ ብስምዒት ክንፍሩ ይብሉ ነይሮም።
ፋሽዝም ብዝፈጥሮ ብትምክሕቲ ዝረሰነ ፥ ብመን ክሕዘና ስምዒት ስለዝጫድር እቶም ብናይ ሓደ ምሩጻት ዓልየትነት ክኣምኑ ዝተገደዱ ተወለድቲ ትግራይ ‘እቲ ሓዲሽ ፋሽስታዊ ስርዓት’ ዘምሃሮ ትምክሕቲ ተቐቢሎም ‘ብዘይካ ንሕና ካልእ ሰብ የለን ፡ ናብ ዝብል ምትእናን (ትምክሕቲ) ይጅምሩ ማለት እዩ። ካብኦም ወጻእ ንዘሎ ካሊእ ህዝቢ ብንዕቀት ክፍንፍኑዎምን መዳርግቶም ከምዘይኮኑን ገይሮም ምርኣይ ይጅምሩ። እቲ ኣብ ላዕሊ ዝረኣናዮ ናይ ‘ተወልደ ዋጣ’ “ 1 ትግሬ ለ50 ይበቃል” (ንሓምሳ ሓደ ትግራዋይ ይኣክል) ዝብል ሙኩሕ ፋሺስታዊ ጭርሖ ካብኡ ዝተበገሰ እዩ። (ብመሰረቱ እቲ ቖልዓ (ተወልደ) ወያነ ኮስኲሱ ገና ህጻን ከሎ ኣብ ሰርከስ ትግራይ ዘዕበዮ መንእሰይ እዩ) ።
ካብኡ ተበጊሶም ንባዕሎም ካብ እቶም ካልኦት ፍሉያት ገይሮም ብምርኣይ ብዝኾነ መገዲ ናቶም ዝኾኑ ሙሩጻት ዘርኢ እንዳናኣዱ “ፍልይ ዝበልና ሰብ ታሪክ” ፥ ሰብ ባህልን ፥ ካልእ ዘይዳረጎ ጅግነንት ዘጥረና’ ‘ወነንቲ ሰብ ጥበብ’ ፥ ንካልኦት ደናቑር ፊደል ዘምሃርና ፥ ንሕና ከም ‘ሲም ካርድ’ ኩሉ ዝወነንና’ እንዳበሉ ኣብ አደባባይ ወጺኦም ብዘይ ስክፍታ ምስባኽን ምልፍላፍን ይጅምሩ። ንሕና ቆናጁ ኢና ፥ ፉሉይ ቁናኖን ሙሩጽ ወዝን ኣለና ናብ ዝብል ’ንባዕሎም ምእማን’ ይጅምሩ ማለት እዩ። Gellner ዝተብሃለ ብዓልየት ዝተሞርኮዘ ስነ ሓሳብ እንግሊዛዊ ተማራማራይ ከምዚ ይብል፡-

ን27 ዓመት ኣብ ኢትዮጵያ ዝተዓዘብናዮ ትዕዝቢቲ ቃስታ ዝተንከፈ ናይ መን ከማይ ፥ መን ክሕዘኒ ‘ዑንዱር’ ዝኾነ ናይ ተጋሩ ትምክሕቲ መሰረቱ ኣብ ትግራይ ዝቦቖለ ፋሽታዊ ሓዱሽ ስነ ምግባር ዝተበገሰ ሓዲሽ ባህሊ እዩ። ናይ ትግራይ ዓልየታዊ ፖለቲካ (የጎሳ ብሄረተኝነት) ብከመይ ዝዓይነቱ ዑንዱር ትምክሕቲ ዝተወጠረ ኣልቦ-ሕሊና ዝኾነ ሓዲሽ ትውልዲ ከምዘፍረየ ንምርኣይ ካልእ ምሳሌ ክህበኩም።
እዚ መንእሰይ እዚ ትግራይ ኦን ላይን ዝተብሃለ ድረ-ገጽ ብተወፋይነት ‘ንተጋደልቲ ወያነ ትግራይ ዝወፈይኩዎ እዩ ዝብል ሓደ ኣብ ካናዳ ነባራይ እየ ዝብል ናይ ራዕሲ ስሁል ሚካኤል ዘርኢ ዘለኒ ‘ወዲ ደቂ ደቂ ደቂ… ወዶም ….እየ’ ብምባል ኣብ እቲ ‘እውንኖ’ እየ ዝብለና ዘሎ “ TIGRAI-ONLINE” ዝጻሓፎ ከምዚ ይብል።
“ትግራይ ኣብ ቀንዲ አፍሪቃ ዝርከቡ ስልጣኔታት ኩሎም ኣዶ እያ። ናይ ግእዝ ፊደል፥ ክርስትናን እስልምናን ፍልፍል እያ። ትግራይ መበቆል ቅዱስ ያሬድ፥ መስራቲት ሥልጣነ አክሱም ፥ ይሓን መበቆል ውቕሮ ነጋሽ ሓገር እያ። ትግራይ ናይ ዘይድፈሩ ሰብሰረ ‘ዓንተራት፥ ንጉሰ ነገስታት’ ናይ እኒ ኤዛና ፥ ካሌብ ፥ አርማሃ ፥ አብርሃ ፥ ፍላምዳ፥ ዘርዓያቆብ ፥ ዮሃንስ ፥ ራስ አሉላ ፥ ጄኔራል ሃያሎምን ዝፈጠረት ሃገር እያ ። ትግራይ መንበሪ ታቦተ ሙሴ ፥ ሰብ ፍትሒ ዝተወለዱላ ፥ መረበት ደፋራት ፥ ብሚዛናዊ ዳኝነቶም ዝፍልጡ ፥ ናይ በላሕቲ ሰባት ሃገር እያ። ኣብ ታሪኽና ይቕረታ እንሓቶን ፥ እንፈርሖን ኮነ ‘ማሓሩና’ እንብሎን ‘በዲልና ኢና ኢልና እንሓቶ’ ምኽንያት የብልናንን።” (ሚካል ስሑል) (ዘኒ ከማሁ (2006 Tigrai Online website ካብ እንግሊዘኛው ናብ አምሓርኛ ትርጉም አሰፋ ነጋሽ) ካብ አምሓርኛ ናብ ትግርኛ ትርጉም ጌታቸው ረዳ ኣብ መጽሐፈይ ገጽ (117)
ናይ ፋሽዝም መኸየጢ (ማጠንጠኛ) ዝኾነ ናይ ‘ዓልየታዊ ትግራዋይነት” ኣብ ልዕሊ ተወለድቲ ማሕበረሰብ ትግራይ ጉሁድ ዝኾነ ሓዲሽ ናይ ስነልቦና ለውጢ ኣስዒቡ እዩ። ፋሽዝም ዝተጋነነ ስምዒት ጀግንነት ስለዝፈጥር፤ ደረፍቲ ተጋደልቲ ወያነ ጥራሕ ዘይኮኑስ ካብኦም ተሳጊሩ’ውን ተጋሩ ሙዚቀኛታትን ጸሓፍቲን ገጠምቲን ናይ ትግራዎት ልዕለ-ጀግንነት ፥ ፍሉይ ናይ ታሪኽ ወናንነት (ዋና ገባሪን ሓዳጊን) ፥ ናይ አዴታት ተጋሩ ማህጸን ‘ቅድስና’ ፥ ፍሉያት ጀጋኑ እትወልድ፥…..እንዳበሉ ብምድራፍ ከምኡ’ውን ኣቐዲምና ኣቐዲመ ዝጠቐስኩዋ ‘ሰበይቲ ተጋዳላይ ገብሩ አስራት’ ‘የውብማር አስፋው” ኣብ መጽሓፋ ዝጠቐሰቶ ናይ ‘ትግራዋይ ጽንዓት ተምሳሌትነት’ ብኩርዓት ክደርፉን ፥ ክጽሕፉን ፥ ክገጥሙን ንሰምዖም ኣለና።
ፋሽዝም ካብ ‘ቀይዲ ሞራል በተኽ’ ስለዝገብረካ ኣብ ማሕበረሰብ ትግራይ ወያነ ብዘስተምሃሮ ፋሺስትነት ‘ንእርኑብ አንደብትን ስነምግባርን’ ዋጋ ስለዝሰኣነ ፥ ብዘስዓቦ ናይ አታሓሳስባ ለውጢ ምኽንያት ልዕሊ ሸውዓተ ምኢቲ ሽሕ ዝኣኽሉ ተወልደቲ ትግራይ በሓይሊንሩባ ተከዘ ተሳጊሮም ኣብቲ ላዕሊ ከምዝተገልጸ፤ ‘መሬት ወልቃይትን ፥ ጸገዴ ፥ ጸለምት ወዘተ..’ በጉልበቶም እንትምንዝዑ ብኣራኣእያ እምነት ፋሽስቲ ዝተሃንጸ እቲ ናይ ሓዲሽ ማሕበረሰብ ትውልዲ ትግራይ መራሕቲ ወያነ ተከዘ ተሳጊርኩም ሓዙዎ ፥ እተው ስለዝበሎም ‘ኣትዮም’። መሬት መንዚዖም ቀደም ዘይነበሩ 700,000 ሺሕ ሓደሽቲ ተጋሩ ሰፊሮም ፥ መሬት ብጉልበት እንትምዝዑ ስክፍ እንተይበሎም ‘ን ነበራት ነበርቲ’ እንዳሳጎጉ ክሰፍሩሉ ዝተገብረ ግብሪ ከም ነውሪነት ወይ ከም ህገ ወጥን ኢ-ሞራላዊ ግብሪ ከምዝኾነ አይቆጸሩዎን።
ያውም ይብል ዶ/ር አሰፋ ነጋሽ ‘እዚ ሕገ-ወጥን ‘ነውረኛ ግብሪ’ ከም ስራሕ ጅግንነት ተገይሩ ስለዝተቖጽረ “ዝተመነኹኺ ሎሚ ረኸብኩኺ” እንዳበሉ “ሃነን ይበሉ ሃነን” ዝብል ብደርፍን ብፈኸራን ኣብ ማእኸል ሕዝብን ዓለምን ዝተደረፉዎን ዝፈከሩዎን ፈኸራ ኣብ ዩቱብ ተለጢፉ ንሕዝቢ ይስማዕ ኣሎ።
ሃነን ይበሉ ሃነን
ካብ እታ ኣብ ላዕሊ ዝተጠቕሰት “ሃነን ይበሉ ሃነን” እትብል ደርፊን ፈኸራን ከምዚ ዝስዕ ገለ ፍረ ሓረጋት ዝሐዘት እያ፦
“ፀላእትና ከምዝጠመየ ከልቢ ብቕንኢ ሃነን ኢሎም እንጥፍጣፎም ይልዝዩ ኣለው ፥ ንሕና ተዓዊትና ኢና ፥ ሓሊፉልና እዩ ፥ ደስ ኢሊና አሎ ፥ ዝሓሰብናዮ ፈጺምና ኣለና፥ጸላእትና ግና ፈዚዞም ቀርዮም ኣለው። ብኡ ገይሮም ፈዚዞም ይትርፉ! ሃነን ይበሉ ሃነን! ኣንቲ ቆንጆ ትግራይ ሃገረይ ፥ ንስኺ ኢኺ ሞራለይ ፥ ንስኺ ኢኺ ወነይ ፥ ወዲ ወልቀታይ ወዲ ትግራይ ፥ ምድርዳር ዘይፈቱ ወዲ ወያነ ፥ ብዓወት ዝወጸ መሰኮናይ ኰነ! ብስሪኡ መሰስ ዝበለ ፥ ብጽፍሩ ጽዒሩ ዝበልዕ ፥ ናይ እንዳማቱ ዘይደሊ፥ አሰይ ይብል ኣሎ አሰይ ወዲ ትግራይ! ዘራፍ በለ ወዲ ወልቃይት ፥ ደጀናና ወልቃይት! ሕዚ ረኺበኪ ኣለኹ! ንትምክሕቲ ሓይሊ ‘ሓንቲ ፍረ ኣይነጥዕሞምን’ ለዚዮም ይትረፉ ሃነን ኢሎም ሃነን! ለምልም መሬት ወልቃይት ንትምክሕቲ ሓይሊ ኣይነጥዕሞምን! ሆ በል ተጋዳላይ ወያነ ወዲ ትግራይ! ፍረ ዘፍረየት መሬትና ኣይንህብን! ትግራዋይ ባዓል ድርብ ዋልታ! ሃነን አበልካዮም ሃነን! ..ወዘተ…..”
እዚ ኣብ ላዕሊ ዝሰማዕናዮ ፋሽታዊ ልሳንን ፈኸራን ደርፍን ዝተዓጀበ ጸያፍ ልሳን ካብ ትግርኛ ናብ አምሓርኛ ዝተርጎመለይ ማሓዛይ (አቶ ጌታቸው ረዳ) እዩ። (አሰፋ ነጋሽ)
የቐንየለይ ጌተቸው ረዳ (getachre@aol.com) Ethiopian Semay
at 8:39 AM
No comments:
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
ዋሕዚ ኢንቨስትመንት ወፃኢ ኣብ ዘተኣማምን ብርኪ’ሎ
መቐለ ሕዳር 28/2010(ድወት) ኢትዮጵያ ኣብ መደብ ትልሚ ለውጥን ምዕባለን ክልተ ክትበፅሖ ዝሓዘቶ ዓውደ ኢንቨስትመንት ኣብ ዘተኣማምን ብርኪ ምህላዋ ተገሊፁ፡፡
ጋዜጣ ኢትዮጵያ ሄራልድ ንዳይሬክተር ፓሊሲ መፅናዕቲ ፓሊሲን ስትራተጂ ኮምሽን ኢንቨስትመንት ኢትዮጵያ ንጉስ ግርማ ብምጥቃስ ከምዝሓበሮ ኢትዮጵያ መስሕብ ዓይኒ ኣውፈርቲ ብምዃን ኣብ ዝሓለፏ ክልተ ዓመታት መርኣያ ተበፃሕነት መደባት ትልሚ ለውጥን ምዕባለን ክልተ ዘመላኽት ውፅኢት ኣመዝጊባ እያ፡፡
ኣብ ዝሓለፉ 2 ዓመታት ጥራሕ ልዕሊ 4.4 ብልዮን ዶላር ኣብ ኣውፈርቲ ቀጥታ ኢንቨስትመንት ወፃኢ ክትረክብ ኣክኢሉዋ’ዩ ኣብ ቀፀልቲ 2 ዓመታት ድማ ልዕሊ 7 ቢልዮን ውፅኢት ኣብ ዝረክባ ዘተኣማምን መንገዲ ኣላ ኢሎም፡፡
እዛ ሃገር ዓውዲ ቀጥታ ኢንቨስትመንት ወፃኢ ሰደድ ማእኸል ዝገበረ ዕማም ክፍፅሙ ዝግባእ ክትትልን ደገፍን ትገብር ከምዘላን ዓውድታት መውሃሃዲ ፍርያት ኢንዳስትሪ ንሓይልን’ውን ኣካል ተወሰኽቲ ጠመተ ኮይኖም ይሰርሐሎም ምህላው ገሊፆም፡፡
ኣብ ዝተፈላለያ ሃገራት ዘለው ኢምባሲታት ኢትዮጵያ ማእኸል ዲፕሎማስያዊ ቁጠባ ብምዃን ኣውፈርቲ ወፃኢ ኣብ ኢትዮጵያ ዘሎ ፀጋታትን ዕድላትን ኢንቨስትመንት ብምልላይ ዋሕዚ ኣውፈርቲ ክውስኽ ዝለዓለ ሓገዝ ከምዝገብሩ ፀብፃብ ኢትዮጵያን ሄራልድ፡፡


text:
ዋሽንግተን — ኣብ ማእከላይ ባሕሪ ስርሒት ህይወት ኣድሕን ዘኻይዳ ዝነበራ ሰለስተ ዘይመንግስታዊ ትካላት ስጉምትታት ሓለዋ ባሕሪ ሊብያ ብዝፈጠረለን ስግኣት ስርሒተን ደው ምባለን ገሊጸን።
አቐዲሙ ሓካይም ብዘይዶብ ተመሳሳሊ ስጉምቲ ዝወሰደ ኽኸውን ከሎ ሰንበት ነሓሰ 13,2017 ድማ ሴቭ ዘ ችልድረንን ናይ ጀርመን ትካል ዓይኒ ባሕሪ ኣብ ማእኸላይ ባሕሪ ዘካይድዎ ስርሒት ህይወት አድሕን ደው ምባለን ኣፍሊጠን።
መስራቲ ናይ ጀርመን ትካላ ዓይኒ ባሕሪ ሚካኤል ቡስሃኡር “ ኣብ ማእኸላይ ባሕሪ ዓብይ ክፍተት ንገድፍ አለና” ድሕሪ ምባል ኣብ ማእኸላይ ባሕሪ ንዝንቀሳቀሳ ዘይመንግስታዊ ትካላት “ብንጹር ዝዓለመ መፈራርሒ” ሊብያ አውጺኣ እያ ክብል የጠንቕቅ።
ሓለዋ ባሕሪ ሊብያ ብተደጋጋሚ ምስ ስርሒት ህይወት አድሕን ዘካየዳ ዘይመንግስታዊ ትካላት ምግጫዎም ይፍለጥ፡ እዚ ግጭት ኣብ ገለ እዋን ካብ ሓለዋ ባሕሪ ሊብያ ተኹሲ ክሳብ ምትኳስ ዝበጽሕ ምኳኑ ዝፍለጥ እንተኾነ ሓለዋ ባሕሪ ሊብያ ግን እቲ ተኹሲ ነቲ ኩነታት ኣብ ትሕቲ ቁጽጽር ንምእታው ዝተገብር ምኳኑ ይገልጽ።
ጠቅላሊ ዳይሬክተር ኣብ በርሊን ዝመደበሩ ትካል ኤስኦኤስ ሜዲተራንያን ቲምሎም ማርዘለክ ንኣገልግሎት ዜና ሮይተርስ ኣብ ዝሃቦ ቃል መርገጺ ሊብያ ብዘየገድስ ኣብቲ ቦታ ዘካይድዎስ ስርሒት ከምዝቕጽሉ ሓቢሩ።
ንሱ: “ብመሰረት ዘካየድናዮ ግምገማ ኣብቲ ከባቢ ክንሰርሕ ንኽእል ኢና ኣብ ዝብል መደምደምታ በጺሕና አለና። ስለዚ ኣብዚ ሕጂ እዋን ዳሕሳስን ስርሒት ህይወት አድሕን ዘካይድ እንኮ ዘይመንግስታዊ ትካል ኣብ ማእኸላይ ባሕሪ ኮይና አለና” ድማ ኢሉ።
እዚ ከምዚ ኢሉ ከሎ ኣብ መንጎ ኣብ ማእኸላይ ባሕሪ ስርሒት ህይወት አድሕን ዘኻየዳ ዘይመንግስታዊ ትካላትን መንግስቲ ጥልያንን ውጥረት ሰፊኑ ምቅናዩ ይፍለጥ። መንግስቲ ጥልያን እዘን ዘይመንግስታዊ ትካላት ንዘይሕጋዊ ምስግጋር ሰባት ኢድ አለዎም ክትብል ከላ ንተራ ሓለዋ ባሕሪ ሊብያ ኣብ ምእጋት ስደተኛታት ካብ ሊብያ ከተበራትዕ ጸኒሓ’ያ።
ጥልያን ዋላ’ኳ ካብ ምብራቃዊ ሊብያ ካብ ዝመደበሮም ተቓወምቲ መንግስቲ ሊብያ ተቓውሞ እንተገጠማ ካብዚ ወርሒ’ዚ ጀሚሩ ንሓለዋ ባሕሪ ሊብያ ቴክኒካዊን ካልእ ሓገዝ ዝህብ ልዑኽ ኣብ ማያት ሊብያ አዋፊራ አላ።
ሚኒስቴር ወጻኢ ጉዳያት ጥልያን ኣንጀሊኖ ኣልፋኖ ሰንበት ንጋዜጣ ስታምፓ እታ ሃገር ዝብ ዝሃብዎ ቃለ መጠይቕ: ሊብያ ንማያታ ምቁጽጻራ ነቲ ዋሕዚ ስደተኛታት ዝገትእ እዩ፡እተን ስርሒተን ደው ከብላ ዝወሰና ዘይመንግስታዊትካላት ድማ አካል እቲ አዎንታዊ መስርሕ እየን ኢሎም።
ዘይመንግስታዊ ትካል ሴቭ ዘ ችልድረን ክሳብ ዕላማ ሰበ ስልጣን ሊብያ ዝጻረይ ኣብ ገማግም ማልታ ከምዝጸንሑ ኣፍሊጦም አለው።


text:
ዑቕባ ማለት መዕቆቢ ምርካብ እዩ። ዑቕባ ክትሓቱ እንከለኹም፡ ኣብ ካልእ ሃገር ድሕነት ክትረኽቡ ትሓቱ ኣለኹም ማለት እዩ። ኣብ ሽወደን ክትዕቆቡ ምስ እትደልዩ ናብ ሽወደን ክትኣትዉ እንከለኹም ናብ ፖሊስ-ዶብ ወይ ውን ኣብ ውሽጢ ሽወደን ናብ ማእከል መሕተቲ ዑቕባ በዓል-መዚ ኢምግረሽን ብምኻድ ዑቕባ ትሓቱ። ኣብ መሬት ሽወደን ከይረገጽኩም ዑቕባ ክትሓቱ ኣይትኽእሉን ኢኹም። ከም ሓተቲ ዑቕባ መጠን ነጻ – ሕጋዊ ኣማኻሪ ወይ ጠበቓ ክግበረልኩም መስል ኣለኩም። ኣብ ሽወደን ዑቕባ ምስ እትሓቱ፡ ዝመረጽኩሞ ጠበቓ ክውክለኩም ክትመርጹ ትኽእሉ። ባዕልኹም ምስ ዘይትመርጹ ኸኣ፡ በዓል-መዚ ኢምግረሽን ባዕሉ ጠበቓ ይመዘልኩም። በዓል-መዚ ኢምግረሽን ጠበቓ ምስ ዝመዘልኩም ድሒርኩም ክትቕይርዎ ትኽእሉሉ ዕድል ኣዝዩ ጸቢብ እዩ። ስለዝኾነ ከኣ፡ ዑቕባ ድሕሪ ምሕታትኩም ብቐጥታ ጠበቓ ክትመርጹ ኣለኩም። እዚ ክንብል እንከለና መስርሕ ዑቕባኹም ኣብ ዝምመየሉ ግዜ ሕጋዊ ድጋፍ የድልየና እዩ ምስ እትብሉ እዩ።
ኩሎም እቶም ኣብ ኣብ ቤት-ጽሕፈት ዑቕባ ዝሰርሑ ጠበቓታት ከም ሕጋውያን ተወከልቲ ኮይኖም የገልግሉ እዮም። ንዓናን ክመርጽ ዝደሊ ውን ዑቕባ ክሓትት እንከሎ ከምኡ ክብሎም ይኽእል እዩ። ነቲ ዝምደብ ጠበቓ፡ ካብታ መዓልቲ ውሳኔ ጀሚሩ በዓል-መዚ ኢሚግረሽን`ዩ ክፍሊት ዝምድበሉ። ብበዓል-መዚ ኢሚግረሽን ብዕሊ ቅድሚ ምምዳቡ፡ ዝኾነ ጠበቓ ዝህበኩም ኣገልግሎት ወይ ድጋፍ ባዕልኹም ኢኹም ትኸፍልዎ። ዑቕባ ቅድሚ ምሕታትኩም፡ ሕጋዊ-ምኽሪ ምስ ዘድልየኩም ምሳና ቆጸራ ክትሕዙ ትኽእሉ ኢኹም። ንብውልቂ እንህቦ ናይ ምኽሪ ኣገልግሎታት ዝምልከት እንሓቶ ክፍሊት ኣብቲ ብበዓል-መዚ ኣብያተ ፍርዲ ሽወደን ዝተወሰነ መጠን እዩ። ኣብዚ ኣኼባታት`ዚ ሕጋዊ ድጋፍ ውን ክወሃበኩም ይኽእል እዩ። ንዋጋ፡ ቆጸራታት ወይ ውን ቅድሚ ዑቕባ ምሕታትኩም ንዑቕባ ዝምልከት ሕቶታት ምስ ዝህልወኩም ተወከሱና።
ኣብ ሽወደን ዑቕባ ክወሃበኩም ትደልዩ ዲኹም?
ሕጋዊ ምኽሪ ምስ ዘድልየኩም ተወከሱና። ነዚ ኣብ ታሕቲ ዘሎ ቅጥዒ ምልእዎ እሞ ብቐጥታ ክንምለሰኩም ኢና።


text:
ፕረዚደንት በራክ ኦባማ ዝመፅእ ወርሒ ሓምለ ኣብ ኢትዮጵያ ወግዓዊ መገሻ ክፍፅሙ’ዮም።
እዚ ማለት፣ሓደ መራሒ ኣሜሪካ ኣብ ስልጣን ከሎ ኣብ ኢትዮጵያ መገሻ ዝፈፀመ ኣሜሪካዊ መራሒ ፕረዚደንት ኦባማ ክኾኑ’ዮም።
ፕረዚደንት ኦባማ ኣብ ኣዲሳበባ ኣብ ዝፀንሑሉ እዋን ምስ ሰበ-ስልጣን መንግስቲ ከምኡውን ምስ መራሕቲ ሕብረት ኣፍሪቃ ክዘራረቡ መደብ ኣለዎም።
ብመሰረት ፕረዚደንታዊ ቤት ፅሕፈት ኣሜሪካ(ዋይት-ሃውስ) ዝዘርገሖ ዜና፣ከም’ቲ ኣቀዲሙ ዝተገልፀ ፕረዚደንት ኦባማ ቅድሚ ኣዲሳበባ ኣብ ኬንያ ክበፅሑ’ዮም።
ብዘይካ’ዚ ፕረዚደንት ኦባማ፣ኣብ’ቲ ኢትዮጵያ ተተኣናግዶ ዋዕላ ዕድል ንግዲን ስራሕን (ኢንተርፕረንሽፕ) ክሳተፉ’ዮም።እቲ ዋዕላ፣እጀታ ንዘለዎም ዓለም-ለኻዊ ትካላትን ማሕበራትን ከራኽብን ኣብ ዙርያ ዓለም ንኩነታት መነባብሮ ከማሕይሽን’ዩ ዝብል ትፅቢት ኣሎ።
ወሃቢ-ቃል ዋይት-ሃውስ ጃሽ ኤርነስት፣ዕላማ መገሻ ፕረዚደንት ኦባማ ናብ ኢትዮጵያ ‘ንቁጠባዊ ምዕባለ ምጥንኻር፣ንዲሞክራሲያዊ ትካላት ምሕያልን ፀጥታ ንምምሕያሽን’ዩ’ ኢሉ።
እዚ ከምዚ’ሉ ከሎ፣ፕረዚደንት ኦባማ ኣብ ናይ ኢትዮጵያ መገሸኦም ጉዳያት ሰብኣዊ መሰላት ኣልዒሎም ንክዘራረቡሉ ሁማን ራይት ዋች ፀዊዑ።


text:
በስመ አብ ወወልድ ወመንፈስ ቅዱስ አሐዱ አምላክ!
ሓጺር ታሪኽ ሕይወት አቡነ ኤዎስጣቴዎስ
“ክቡር ሞቱ ለጻድቅ በቅድመ እግዚአብሔር” ናይ ጻድቕ ሞት ኣብ ቅድሚ እግዚአብሔር ክቡር’ዩ። መዝ. 116፡15
ብፁዕ ወቅዱስ አቡነ ኤዎስጣቴዎስ ጻድቅ ካብ ኣቡኡ ክርስቶስ ሞዓን፡ ኣደኡ ሥነ ሕይወትን ኣብ ኣውራጃ እንድርታ ጽራእ ኣብ ዝተባህለ ዓዲ ተወልዱ።
ኣብኡ ክርስቶስ ሞዐ ካብ ስድራቤት መኳንንቲ’ዩ ተወሊዱ፡ ክርቶስ ሞዐን ሥነሕይወትን ፍርሀት እግዚአብሔር ዝነበሮም ጻድቃን’ዮም ነይሮም፡ መዓልታዊ ሥነ ምግባሮም ንዝተጸገሙ መንገደኛታት ምርዳእ፡ ንኣረጋውያንን ሰብኡተን ንዝሞትወንን ምሕጋዝ፡ ብሓፈሻ ተቐበልቲ ኣጋይሽ ከምቲ ሕጊ ወንጌል ዝእዝዞ፡ ንዝጠመየ የዐንግሉ፡ ንዝጸምአ የስትዩ ከምዝነበሩ ገድሎም ይገልጸልና።
ክርስቶስ ሞዐን ሥነሕይወትን ኣብ ቃል ኪዳኖም ጸኒዖም ኪነብሩ ከለዉ፡ ክሳብ ጊዜ እርጋኖም ውላድ ኣይነበሮምን፡ ሥነ ሕይወት ውላድ ብዘይምህላዋ ብዙኅ ትኃዝን ነበረት ኣብ ጸሎታ ድማ ውትሩ እናነብዐት ውላድ ኪህባ “ዎ ኣምላኸይ ንኣኻ ዘሥምር ግብሪ ጽድቂ ዚገብር ውላድ ሃበኒ፡ ኣብ ኃዘነይ ዝናዝዘኒ ንልበይ ዘረስርሰኒ ውላድ ሃበኒ እናበለት ንእግዚአብሔር ኣምላኽ ትልምንን ትመባፃዕን ነበረት፡ ሥነ ሕይወት ልማኖኣ ናብ እግዚአብሔር በጽሐሞ ቅዱስ ገብርኤል ካብ እግዚአብሔር ተላኢኹ “ሓደ ቅዱስን ኅሩይን ንጹሕን ውላድ ክትወልዲ ኢኺ ብትምህርቱ ድማ ነቶም ብመንገዲ ጥፍኣት ዚመላለሱ ዓያሹ ብቓል ወንጌል ኪመልሶምን ከድኅኖምን’ዩ፡ ካብ ክልቲኡ ኣጥባተ መንፈስ፡ ክልተ ኣፍላጋተ ጥበብ ክውኅዝ’ዩ፡ ካብ ኦሪት ፀቃውዓ መዓር፡ ካብ ወንጌል ድማ ሓሊበ ኣእምሮ፡ ንዝዕቅቦ ዘየስክር ንዝኽተሎ ዘየውድቕ ናይ ዘለዓለም ሕይወት ዘውርስ ኪኸውን’ዩ በላ።
ሥነሕይወት ቃል መልኣኽ ምስ ሰምዐት ፈርሀት ክተወልዲ ኢኺ ስለዝበላ ድማ ኣዝያ ተሓጐሰት እቲ ዝሰምዓቶን ዝተበሠረቶን ኵሉ ድማ ንክርስቶስ ሞዐ ነገረቶ፡ ንሱ’ውን እቲ ዝኸውን ኵሉ ቅድሚኣ ፈሊጡ ጸንሐ፡ ድኅሪ ቁሩብ ጊዜ ድማ ሥነ ሕይወት ፀነሰት እሞ ብ21 ሐምሌ አቡነ ኤዎስጣቴዎስ ተወልዱ፡ ማዕቀበ እግዚእ ኢሎም ድማ ሰመይዎም።
አቡነ ኤዎስጣቴዎስ ትውልድ ምስ በሉ ጡብ ኣደኦም ክጠብዉ ከለዉ ኣዒንቶም ናብ ደማይ ኣንቃዕሪሮም ንእግዚአብሔር የምስግኑ ነበሩ፡ አደኦም ሥነ ሕይወት ትዕዘቦም ነበር’ሞ፡ በቲ ዝረአየቶ ዕፁብን ድንቅን ዝኾነ ነገር ድማ ከመይ ዝበለ ተኣምራትዩ’ዚ ከመዚ ሕፃን’ዚ ኣብ ቀዳሞት ኣቦታትና ይኹን ዳኅረዎት ፈጺሙ ኣይተረኽበን እናበለት ትግረም ነበረት።
በቲ እትርእዮ ዝነበረት መስደመም ነገር ድማ “ኦ ወልድየ ወብርሃነ ኣዕይንትየ መኑ መሀረከ ዘከመዝ ስብሐታተ” በለቶ እዚ ማለት “ኣንታ ወደይ ብርሃን ዓይነይ ናብ ኣምላኽካ ከተመስግንሲ እዚ ምስጋና’ዚ፡ እዚ ውዳሴ’ዚ መን መሃረካ በለቶም፡ ሕፃን ስለዝነበሩ ግና ምንም ኣይተዛረቡን።
እዚ ኅርየት’ዚ ካብ እግዚአብሔር’ዩ ከምቲ ጐይታናን መድኃኒናን ኢየሱስ ክርስቶስ ንኤርሚያስ ነብይ “ኣብ ከርሢ ኣዴኻ ከይሓነፅኩኻ ሓሬኹኻ ከይተወለድካ ኸኣ ቀደስኩኻ ንኣሕዛብ ነብይ ክትከውን ድማ መደብኩኻ ዝበሎ ኤር. 1፡4-5 አቡነ ኤዎስጣቴዎስ’ውን ኣብ ከርሢ ኣደኡ ከሎ ካብ ዝተኃርየ ቅዱሳን ሓደ እዮም።
አቡነ ኤዎስጣቴዎስ “ብማዕቀበ እግዚእ” እናተጸውዑ ገና ትሕቲ ዕድመ ንእሽቶ ከለዉ ዝናኦም ኣብ ኵሎም መነኮሳት ተሰምዐ፡ ኵሎም መነኮሳት ድማ ብቕዓቱ ምስ ረኣዩ “መኑ መሀሮ ለዝ ሕፃን ዘመጠነዝ ጥበበ ወስብሐታተ” ነዚ ሕፃን እዝስ መን’ዩ ምሂርዎ እዚ ኵሉ ምስትውዓልን ምስጋና እግዚአብሔርንሲ መንፈስ ቅዱስ’ዩ ገሊጽሉ ዘሎ እንተለመነ ይሠምረሉ፡ ብሕፃኑ መኒኑ፡ ምስ መሓዙቱ እኳ ከመ ሕፃን ኣይተጻወተን፡ ኣይስሓቕን፡ ካብ ኣፉ ጸርፊ ይኹን ሕሜት ወፂኡ ኣይፈልጥን፡ ኣዒንቱ ካብ ሕማቕ ምርኣይ፡ ኣእዳዉ’ውን ዘይቅዱስ ነገር ካብ ምትንካፍ ኣእዛኑ’ውን ዘይቅዱስ ነገር ካብ ምስማዕ፡ ኣእጋሩ’ውን ካብ መንገዲ ጽድቂ ወፂአን ናብ መንገዲ ኃጢኣት ንኸይከይዳ ልዑል እግዚአብሔር ትጉሃን መላእኽቱ ልኢኹ ይዕቅቦ ኣሎ፡ እናአሉ ኵሎም መነኮሳት ብመንፈሳዊ ጥብኣት ኣቦና ኤዎስጣቴዎስ ይድነቑን ይግረሙን ስለዝነበሩ መዓረገ ዲቁና ይግብኦም’ዩ ኢሎም ብሥሙር ድምፂ ወሰኑ።
ኣቦና ኤዎስጣቴዎስ ኣብ ንኡስ ዕድሜኦም ገና ቈልዓ ከለዉ መዓርገ ዲቁና ተቐበሉ፡ ከምቲ ሐዋርያ ቅዱስ ጳውሎስ “ወአጠውቃ ለነፍስየ ወአገርሮ ለሥጋየ ወእትዐቀብ ከመ አነ ለርእስየ ምኑነ ኢይኩን ዘለባዕድ እሜህር” እዚ ማለት “ንኻልኦት እናሰብኽኩ (እናማሃርኩ) ንርእሰይ ዘይብቑዕ ምእንቲ ከይከውን ንሥጋይ እቐጽዖን እገዝኦን ኣሎኹ ዝበሎ 1ይ ቆሮ. 9፡27 አቡነ ኤዎስጣቴዎስ’ውን ዘርእይዎ ዝነበሩ ተልእኮ ንዓበይቲ መነኮሳ እናኽበሩን ነቶም ዝነኣሱ መነኮሳት’ውን ከይተረፈ እናተኣዘዙ ብዙኅ ተራዳእነት ከምዝነበሮምን ብፍላይ ንዝተደነሱን ንዝሓመሙን ንኣረጋውያንን ነታ እትዋሃቦም እትብላዕ መቝነን ትንኣስ ትዕበ ብሥውር እናዓደሉ ሰብ ከይፈለጦም ድማ ብሥዉር እናዓደሉ ሰብ ከይፈለጦም ድማ ብሥዉር ይጾሙ ከምዝነብሩ ብዅሉ ሥነ ምግባሮም እናተኣዘዙ ከም ሳሙኤል ነብይ ኣብ ቤተ እግዚአብሔር ከምዚዓበዩ ገድሎም ይገልጽ።
አቡነ ኤዎስጣቴዎስ ክሳብ ኣብ ምንኵስና ዚበጽሑ ማዕቀበ እግዚእ’ዩ ነይሩ ስሞም፡ መምህሮም ኣባ ዳንኤ፡ ኣልባሰ ምንኵስና ከልብስዎም ከለዉ ግና “ኤዎስጣቴዎስ” ኢሎም ሰመይዎም ትርጕሙ ከኣ ሥነ እግዚእ ማለት’ዩ፡ ኣቦና ኤዎስጣቴዎስ ሐዋርያዊ ተልእኮኦም ኣብ ዚፍጽሙሉ ዝነበር ጊዜ ንብዙኃት ዝተጋገዩ ካብ መንገዲ ጌጋ እናመለሱ፡ ንዝሓመሙ ኃይሊ እግዚአብሔር ተቐኒቶም በቲ ምሉእ እምነቶም እናሕወዩ ብዙኅ ትእምርትን ተኣምራትን ዚፈጸሙ ኣቦ እዮም።
ካብ ዝፈጸምዎ ተኣምራት ሓደ
ንኣርማንያ ኣብ ዝኸዱሉ ዝነበሩ ጊዜ ባሕሪ ተሳጊሮም ኪኸዱ ግድን ስለ ዝነበረ ኣብ ገምገም ባሕሪ ኢያሪኮ ምስ በጽሑ ንሓደ በዓል መርከብ ንኣርማንያ ክማልኦም ሓተትዎ፡ ንሱ ግና ገንዘብ ክፈሉ በሎም፡ ኪከፍሉ ከም ዘይክእሉ ምስ ሓበርዎ ግና ክትከፍሉ እንተዘይኪኢልኩም ኣይማላእን ኢሉ ኣበዮም። ድኅሪ’ዚ አቡነ ኤዎስጣቴዎስ ነቶም ሾብዓተአ ደቆም “ደቀይ ኣብ ልብኹም ቂም በቀል ከይህሉ ይቕረ ተበሃሃሉ ሕሰም ከይበጽሓኩም ኢሎም መዓድዎም” ድኅሪኡ ነዊኅ ጸሎት ጸልዮም፡ ንዓጽፎም ኣብ ሠለስተ ዓጺፎም ብትእምርተ መስቀል ገይሮም ምስ ባረኽዎ ሰፍሐት። ንሶምን ደቆምን እናተንሳፈፉ ጕዕዞ ጀመሩ እግዚአብሔር ድማ ብየማንን ጸጋምን ዚሕልዉዎም መለእኽቲ ለኣኸሎም። ነቲ ኃዲግዎም ዝኸደ በዓል መርከብ ድማ ኣርከብዎ፡ እት ዋና መርከብ ምስ ረኣዮም ሰንበደ፡ ብምግራም ድማ ሃይማኖትካ እንታይ እዩ፧ መን’ከ ትበሃል፧ ኢሉ ሓተቶም፡ አቡነ ኤዎስጣቴዎስ ከኣ ኣነ ሃይማኖተይን ስመይን ክርስቲያን እዩ። መንፈስ ቅዱስ ከኣ ኃይለይ እዩ በልዎ። ቃል ጐይታ’ውን ኣብ ወንጌሉ “እት ብኣይ ዚአምን ከም’ቲ ኣነ ዝገብሮ ተኣምራት ኪገብር’ዩ እኳ ደኣ ካብ’ቲ ኣነ ዝገብሮ ንላዕሊ ኪገብር እዩ” ዮሐ. 14፡12 ኢሉ ዝተኣረቦ ቃል ብግብሪ ከምእተፈጸመ ንርኡ። ጕኦዞ እናቐጸሉ ኣብ ማእከል ባህሪ ካብ እቶም ሾብዓተ ደቆም ሓደ የማነብርሃን ዝተባሃለ ነቲ ዝነበሮ ቂም በቀል ስለ ዘይገደፈ ብቐዳድ ናይ ዓጽፎም ሞሊቑ ጠሓለ ኣብ ውሽጢ ባሕሪ ንዓሠርተው ትሽዓተ መዓልትን ለይትን ምስ ገበሩ ኣብ ውሽጢ ባሕሪ ዝርከባ ደሴታት ክልተ ልሳን ኣውጽኤን ኣነ እየ ዝቕበሎ ኣነ’የ ብምባል ከም ዝተቐዳደማ መጽሓፈ ገድሎም ይሕብረና።
ኣብ ሃገረ አርማንያ ዝሞተ ሕፃን ንምቕባር ዝተኣከቡ ሕዝቡ በቲ ገምገም ባሕሪ ኪኃልፉ ከለዉ ኣብ ልዕሊ ዓጽፊ ሰባት ተፃዒኖም ክመጽኡ ምስ ረኣዩ ነቲ ነገር ምእማን ስኢኖም ነቲ ሬሳ ኣንቢሮም ብኽያቶ ኣቛሪጾም ብምግራም እዞም ብዘይ መርከብ ኣብ ልዕሊ ባሕሪ ዝኸዱ ሰብ ድዮም መለእኽቲ ወይስ ምትሓት፧ እናበሉ ከለዉ አቡነ ኤዎስጣጤዎስን ደቆምን ኣብ ምድሪ በጽሑ። እቶም ሕዝቢ ድማ ብጉያ ናብኦም ቀሪቦም ሰገዱሎም ንስኻ ሰብ ዲኻ ኣምላኽ፧ ኢሎም ሓተትዎም። እቲ በዓል መርከብ ድኅሪኦም ናብ ምድሪ በጽሐ’ሞ ከምዚ እናበለ ነቶም ሕዝቢ መስከረሎም፡ እዞም ኣቦ እዚኦም ክርስቲያን እዮም ዓቢይ ጸጋ እግዚአብሔር ዘለዎም ሰብ እዮም ኢሉ ብዓውታ ተዛረበሎም፡ እቶም ሕዝቢ ብፍርህን ብምግራምን ተመሊሶም ናብቲ ሬሳ ገጾም ብምኻድ ኪቐብርዎ ከልዕልቶ ምስ በሉ፡ ኣቦና ኤዎስጣቴዎስ ሓንሳኣእ አዕርፋ ብምባል ብሸነኽ ምብራቕ ኮይኖም ኣእዳዎ ዘርጊሖም ጸለዩ። ኦጐይታ ጸሎተይ ስሞዓኒ ከም’ቲ ንኤልያስ ጸሎቱ ሰሚዕካ ዝሞተ ሕጻን ወዲ ስራጵታ ሰበይቲ ዘተንሣእካ ንኣይ’ውን ጸሎተይ ስምዓኒ ብምባል ኣብ ልዕሊ እቲ ምዉት በጥ ብምባል ጸሎት ቀጸሉ ነፍሲ እቲ ሕፃን ኣብ ቦታኣ ተመልሰት። እቶም ሕዝቢ በዚ ነገር እዚ ብጣኦሚ ፈርሁ እቲ ወረ’ውን ኣብ ሙሉእ ኣርማንያ ተሰምዐ። ድኅሪ’ዚ ሊቀ ጳጳሳት ናይ ኣርማንያ ብጽቡቕ ኣቀባብላ ተቐበልዎም። ንአቡነ ኤዎስጣቴዎስ ባሪኾም ትምህርቲ ወንጌል ኪምህሩ ኣፍቀዱሎም። በዚ ከኣ ኣቡነ ኤዎስጣቴዎስ ብስብከተ ወንጌል ንሙሉእ ኣርማንያ ዞርዎ ንብዙኃት ኣረማውያን ናብ እምነት ክርስትና መለሱ። ብርግጽ ድማ “ቅሩብ እግዚአብሔር ለየዋሃነ ልብ” እዚ ማለት እግዚአብሔር ነቶም ብንጽሕና ልብን ትሑት መንፈስን ዚጽውዕዎ ቀረባኦም እዩ ከምዝበለ ጐይታናን መድኃኒናን ኢየሱስ ክርስቶስ ሐዋርያት እምነት ወስኸና ምስ በልዎ “ብሓቂ እብለኩም ኣሎኹ ክንዲ ፍረ ኣድሪ እትኣክል እምነት እንተልያትኩም ነዚ እምባ’ዚ ካብዚ ናብቲ ግዓዝ እንተ በልኩምዎ ይግዕዝ ዘይከኣለኩም ነገር የልቦን ከምዝበሎም።” ማቴ. 17፡20
አቡነ ኤዎስጣቴዎስ ድማ ኣብ ቅድሚ እግዚአብሔር ኅሩይን ቅዱስን ጻድቕ ስለ ዝነበሩ እዚ ኣደናቒ ተኣምራት’ዚ (ባሕሪ ኢያሪኮ ምስጋር) ብ15 ታኅሣሥ ከምዝፈጸምዎ ገድሎም የረድኣና፡ ስለዝኾነ ድማ ዓመት መጸ 15 ታኅሣሥ ተኸቢሩ ይነብር ኣሎ።
ዝተዋህቦም ቃል ኪዳን
አቡነ ኤዎስጣቴዎስ ኣብ ኣርማንያ ብዙኅ ምስ መሃሩ ቅድሚ ምዕራፎም ጐይታ ተገሊጹ እዚ ዚሶብ ቃል ኪዳን ኣተወሎም። “ተዝካርካ ዝገበረ፡ ገድልኻ ዝጸሓፈን፡ ዘጽሓፈን ቤተ ክርስቲያንካ ዝሓነፀ፡ ንቤተ ክርስቲያንካ ኣምኃ ዘቕረበ፡ ኣነ በረኸተ ሥጋን ነፍስን ክህቦ እየ፡ መንግሥተ ሰማያት ከውርሶ እየ” ዝብል ዓቢይ ቃል ኪዳን ኣተወሎም። ኣቡነ ኤዎስጣቴዎስ ንደቆም ባሪኾምን ኣጽኒዖምን ኣብ ኣርማንያ ብሰላም ዓረፉ።
ከምቲ ጠቢብ ሰሎሞን ዝበሎ ኣቦታትካ ዘቖሙልካ ደረት ኣይተፍርስ” ምሳ. 22፡28 ከምኡ’ውን ነብያ ኤርምያስ “. . . ናብ ጐዳናታት ውፅኡ እታ ናይ ቀደም ጥንታዊት መገዲ ሕተቱ ብኣእውን ተመላለሱ ንነፍስኩም ዕረፍቲ ክትረክቡ ኢኹም” ዝበለና ኤር. 6፡16 ሎሚ’ውን ንሕና ሕግን ሥርዓተ ቤተ ክርስቲያንን ከነፍርስን ክንልውጥን ዘይኮንናስ በቲ ካብ ኣቦታትና ዝተመሃርናዮ ጸኒዕና ክንነብር እዩ። ቅዱስ ኣቦና አቡነ ኤዎስጣቴዎስ ዚኃለፍዎ ገድልን ዚረኸብዎ ክብርን ብምስትውዓል ሐዋርያ ቅዱስ ጳውሎስ ዝሃበና ሓደራ ክንፍጽም “ነቶም ቃል ኣምላኽ ዝነገሩኹም መራሕትኹም ዘክርዎም መወዳእታ ንብረቶም እናተቋመትኩም ኣሰር እምነቶም ሰዓቡ ኢየሱስ ክርስቶስ ትማልን ሎምን ንዘለዓለምን ንሱ እዩ። ልብኹም በቲ ነቶም ዝኸዱሉ ዘይጠቕሞም ብልዒ ዘይኮነስ ብጸጋ እንተ ጸንዐ ጽቡቕ እዩ እሞ ብብዙኅ ዝዓይነቱ ብጋሻ ትምህርቲ ኣይትስሓቱ” ዕብ. 13፡7-9 ከም ዝበለና ብእምነት ክንጸንዕ ይግባኣና።
ይትባረክ እግዚአብሔር ኣምላክ ኣበዊነ!
ወስብሐት ለእግዚአብሔር ወለወላዲቱ ድንግል ወለመስቀሉ ክቡር!


text:
ጋንታ ወልዋሎ ዩኒቨርሲቲ ዓድግራት ንኣሰልጣኒኣ ብርሃነ ገብረግዜኣብሄር ኣሰናቢታ፡፡
መቐለ ጥሪ 15/2010(ድወት) ጋንታ ወልዋሎ ዩኒቨርሲቲ ዓድግራት ንኣሰልጣኒኣ ብርሃነ ገብረግዜኣብሄር ኣሰናቢታ፡፡ ጋንታ ወልዋሎ ዩኒቨርስቲ ዓድግራት ኣብቶም ዝሓለፉ 7 ግጥማት እቲ ሊግ ዝኾነ ይኹን ዓወት ብዘይምምዝጋባ ደገፍታ ተቓውሞ ክገልፁ ድሕሪ ምፅናሕ ቦርድ እታ ጋንታ ትማሊ ኣብ ዘሳለጦ ህፁፅ ኣኼባ ኣሰልጣኒ ንኸሰናበት ወሲኑ ኣሎ።
ብርሃነ ገብረግዚኣብሄር ኣብቲ ዝሓለፈ ዓመት ጋንታ ወልዋሎ ብኣንፀባራቒ ዓወት ናብ ፕሪሜርሊግ ኢትዮጵያ ክትሓልፍ ኣኸኢልዋ እዩ፡፡ ኣብዚ ዓመት እዚ እውን ዝነኣድ ኣጀማምራ ብምግባር ኣብ ቅድሚት እቲ ሊግ ተቐሚጣ ኔራ እያ ፡፡ ሐዚ ብዕሊ ተሰናቢቱ ኣሎ ንግዚኡ ድማ ብምኽትል ኣሰልጣኒ ሃፍቶም ኪሮስ ክትምራሕ እያ ተባሂሉ ኣሎ፡፡ ካብዚ ብተወሳኺ ሓዱሽ ልምዲ ዘለዎ ኣሰልጣኒ ንምቑፃር መስርሕ ከም ዝተጀመረ ቦርድ እታ ጋንታ ገሊፁ ኣሎ፡፡


text:
እዋናዊ ሓበሬታ፥: ዓመታዊ ክብረ በዓል ደብረ ኢየሱስ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ንዕለት 30.05.2015 ን 31.06.2015 ብ ኣቆጻጽራ ኣውሮፓ ክበዓል ኢዩ። ክብረ በዓል ዝግበረሉ ቦታ ኣብ ኣስኮይ ሃለን (Askoy hallen311) Askoy Comments comments
ሰሙነ ሕማማት
በስመ አብ ወወልድ ወመንፈስ ቅዱስ አሐዱ አምላክ አሜን። ሰሙነ ሕማማት ማለት ኣብ መወዳእታ ናይ ዓቢይ ጾም ዝርከብ ሰሙን ኮይኑ፡ ካብ ሆሣዕና ምሸት ክሳብ ቅድሚ ትንሣኤ ንዘሎ ቀዳም ለይቲ የመልክት። ብካልእ ኣበሃህላ ቅድሚ ትንሣኤ ዘሎ ሓደ ሰሙን ሰሙነ ሕማማት ተባሂሉ ይፍለጥ። በዚ ሰሙን እዚ ምእመናን ንኵሉ ዋኒኖም ሓዲጎም ኣብ ቤተ ክርስቲያን ተረኺቦም ፍልይ ብዝበለ ኣገባብ ንውዕለት ጐይታ እናዘከሩ ስለ ሕድገት ኃጢኣቶም መዓልትን ለይትን ዝምኅጸኑሉን ዝበኽይሉን ዝሓዝኑሉን ዝሰግዱሉን ኣብ ዓመት ሓደ ጊዜ ጥራይ ፍሉይ ሥርዓት ዝፍጸመላ ሰሙን እያ። ዓርቢ ስነ ስቕለቱ ዝዝከረሉ …ሙሉእ ትሕዝቶ…
ሰናብቲ ዓቢይ ጾም
ቅድስት ቤተ ክርስቲያንና ብደም ጐይታ ዝተመሥረተት፡ ኣብ ትምህርቲ ነቢያትን ሓዋርያትን ዝጸንዐት፡ ሥርዓታን ትውፊታን ድማ ቅዱሳት መጽሓፍት መሠረት ዝገበረ ናብ ቅድስና ዝመርሕ ሓዋርያዊን እዩ። ኣዝዩ ሰፊሕ መንፈሳዊ ሥርዓትን ትውፊትን ስለዘለዋን ዓቂባቶ ድማ ስለእትረከብን እንኳዕ ኣብ ውሽጣ ብእምነት ንዘሎ ካብቲ ጸጋኣ ንዝሳተፍ ይትረፍሲ ነቶም ካልኦት በጻሕቲ ዓለም እኳ ክንደየናይ ከምዝምስጥ ዝስሕቶ የልቦን። ቅድስት ቤተ ክርስቲያንና እተኽብሮም ሰናብቲ፡ እትጾሞም ኣጽዋማት፡ እትጽልዮ ጸሎት፡ እትቖሞ ማኅሌት፡ እትቕድሶ ቅዳሴ፡ እተብዕሎም በዓላት ወቦ ዘተርፈ መሠረትን መንፈሳዊን ታሪኽን ትውፊትን ከምዘለዎም ከነስተውዕለሉ ይግባእና። ነዚ ምፍላጥን ምስኡ ድማ ኣጸቢቕካ ምልላይን …ሙሉእ ትሕዝቶ…
ሸውዓት ናይ ኣዋጅ ኣጽዋማት
ኣብ ቅድስት ተዋሕዶ ሃይማኖትና ናይ ኣዋጅ ኣጽዋማት ዝበሃላ ፯ ምዃነን ጠቒስና ኣሎና። እግዚአብሔር ኣብ ዝፈቐደሉ ኣብቲ ነፍስ ወከፍ ጾም ዝኣትወሉ እዋናት በብጊዜኡ ስፍሕ ዝበለ ትምህርቲ ከምእነዳሉ ተስፋ ብምግባር ንመረዳእታን መእተውን ጥራይ ክኾነና ኣስዒብና ብዛዕባ እዘን ሸውዓተ ኣጽዋማት ቍሩብ ክንጠቅስ፦ ፩. ዓቢይ ጾም (ጾመ ኣርብዓ) እዚ ጾም’ዚ ሸሞንተ ሰሙናት ወይውን ፶፭ መዓልትታት ዘለዎ ጾም እዩ። ዋላ እኳ ብዝኂ ዕለታት ኣጽዋም ዘይለዋወጥ ይኹን ደኣ እምበር ልክዕ ክልተ ሰሙን ድኅሪ ምጅማር ጾመ ነነዌ ስለዝኣቱን ምስ ነነዌ ምእታው ዕለታቱ ክብን ለጠቕን ክብል ይርከብ። መሠረት’ዚ …ሙሉእ ትሕዝቶ…
ጾም
ጾም ማለት ንዝተወሰነ ግዜ ካብ ዝኾነ ዓይነት መግቢ ምኽልካል፣ ከምኡ’ውን ድሕሪ ዝተወሰነ ግዜ ናይ እንስሳ ተወጽኦ ከም ስጋ፣ ጸባ፣ ጠስሚ ከምኡ ዝኣመሰለ ዘይምብላዕን ማለት ኢዩ (ዳን.10፣2-3)። ኣብ ቅድስቲ ቤተክርስቲያና ጾም ኣብ ክልተ (2) ይኽፈል ንሱ ድማ፦ 1. ናይ ግሊ ጾም 2.ናይ ኣዋጅ ጾም ተባሂሎም ይጽውዑ። 1. ናይ ግሊ ጾም፦ ናይ ግሊ ጾም ናይ ንስሓ ጾም ተባሂሉ ዉን ይጽዋዕ ኢዩ ምኽንያቱ ናይ ግሊ ማለት ሓደ ሰብ ካብ ኣበ ነብሱ ድሕሪ ናይ ንስሓ ኑዛዜ ዝወሃቦ ቀኖና ኮይኑ፣ ንሱ ኸኣ ስለ ሓጢኣቱን በደሉን …ሙሉእ ትሕዝቶ…
ጾመ ነነዌ
ጾመ ነነዌ ብግእዝ ካብ ሰኑይ 25 ጥሪ 2007 ክሳብ ረቡዕ 27 ጥሪ 2007 (ወይ ከኣ ብፈረንጂ ካብ ሰኑይ 2 ለካቲት 2015 ክሳብ ረቡዕ 4 ለካቲት 2015) እዚ ዓቢ ታሪኽ ዘለዎ ጾም ካብተን ሸውዓተ (7) ዓበይቲ ኣጽዋማት ናይ ቅድስቲ ቤተክርስቲያና ሓደ ኢዩ። ጾመ ነነዌ ዚተበሃለሉ ምኽንያት ከኣ ታሪኹ ኣብ መጽሓፈ ዮናስ ተዘርዚሩ ከም እንረኽቦ፡ ነነዌ ትበሃል ዓባይ ከተማ ብብዝሒ ሓጢኣት ካብ እግዚኣብሔር ርሒቃ ስለ ዝነበረት እግዚኣብሔር ከኣ ዓቢ ናይ ጥፍኣት ደመና ኣንጸላለወላ። እግዚኣብሔር ግን ኩሉ ሰብ ብንስሓ ተመሊሱ ምሕረት ክረክብ ደኣ …ሙሉእ ትሕዝቶ…
አንቲ ጓለይ እዚኣስ ዘማሪት ድያ ወይስ ኣዝማሪት
በስመአብ ወወልድ ወመንፈስ ቅዱስ ፩ዱ አምላክ አሜን “አንቲ ጓለይ እዚኣስ ዘማሪት ድያ ወይስ ኣዝማሪት” 1ይ ክፋል ሎሚ ካብታ ኣዝየ ዘፍቅራ ዓባየይ ዝተመሃርክዎ ምህሮ እየ ከካፍለክን። ዓባየይ ንዓይ መሓዛይ ኣደይ መምህር ሃይማኖተይ ኮታስ ዓባየይ ንዓይ ኵሉ ጽቡቕ ነገር ኢያ። እዚ በጺሐዮ ዘለኹ ናይ መንፈሳዊ ሕይወት ደረጃይ ዋላ እኳ ዝነኣድን ዘኹርዕን እንተዘይኮነ፡ናይ’ዚ ምንጪ ግና ካብ ህጻንነተይ ኣትሒዛ ትምህርቲ ቤተ ክርስቲያንን ሥነ ምግባርን እናመሃረት፡ ናብዚ በጺሐዮ ዘለኹ ደረጃ ከም ዝበጽሕ ዝገበረት ዓባየይ ኢያ። ዓባየይ ኣብ ኤርትራ ገዲፈያ ናብ ስደት ካብ ዘምርሕ ዳርጋ ሽዱሽተ …ሙሉእ ትሕዝቶ…
ጸሎተ ሃይማኖት
በስመ አብ ወወልድ ወመንፈስ ቅዱስ አሐዱ አምላክ አሜን። ጸሎተ ሃይማኖት – ግእዝ ነአምን በአሐዱ አምላክ እግዚአብሔር አብ አኃዜ ኲሉ ገባሬ ሰማያት ወምድር ዘያስተርኢ ወዘኢያስተርኢ። ወነአምን በአሐዱ እግዚእ ኢየሱስ ክርስቶስ ወልደ አብ ዋሕድ ዘህልው ምስሌሁ እምቅድመ ይትፈጠር ዓለም። ብርሃን ዘእምብርሃን አምላክ ዘእምአምላክ ዘበአማን። ዘተወልደ ወአኮ ዘተገብረ ዘዕሩይ ምስ አብ በመለኮቱ። ዘቦቱ ኲሉ ኮነ ወዘእንበሌሁሰ አልቦ ዘኮነ ወኢምንትኒ ዘበሰማይኒ ወዘበምድርኒ። ዘበእንቲአነ ለሰብእ ወበእንተ መድኃኒትነ ወረደ እምሰማያት። ተሰብአ ወተሠገወ እመንፈስ ቅዱስ ወእማርያም እምቅድስት ድንግል። ኮነ ብእሴ ወተሰቅለ በእንቲአነ በመዋዕለ ጲላጦስ ጴንጤናዊ ሐመ …ሙሉእ ትሕዝቶ…
ቅዱሳት ኣሳእል
ከም ዝፍለጥ ፈጣሪ ዅሉ ዝኾነ ቅዱስ እግዚአብሔር ብኣምላኽነቱ ዘይረአን ዘይድህሰስን ረቂቕ መንፈስ ምዃኑ ቅዱሳት መጻሕፈቲ የረድኡ(ዮሓ 4፣24) እግዚአብሔር መንፈስ እዩ እቶም ዝሰግድሉ ድማ ብሓቅን ብመንፈስን ክሰግድሉ ይግባእ።ሓዋርያ ቅዱስ ጳውሎስ ውን ነቲ ጐይታና ዝመሃሮ ትምህርቲ ብምኽታል እግዚአብሔር ረቂቅ(መንፈስ) ምዃኑ ክገልጽ ከሎ “”ጐይታስ መንፈስ እዩ ኣብቲ መንፈስ ጐይታ ዘሎ ሓርነት ኣሎ ይብል(2ቆሮ 3፣17)፣ በዚ መሠረት እቶም ኵሉ ጊዜ ብዘይ ምቁራጽ ንእግዚአብሔር ዘገልግሉ ቅዱሳን መላእክቲ ውን ረቀቕቲ መናፍስቲ ምዃኖም መጽሓፍ ቅዱስ የረጋግጸልና፣ መዝ 103(104)።4 ሕቶ።-ቐዲምና ከም ዝገለጽናዮ እግዚአብሔር ረቂቕ እንተደኣ ኮይኑ መላእክቲውን ረቀቕቲ …ሙሉእ ትሕዝቶ…
ምሥጢረ ትንሣኤ ሙታን
ን ምሥጢረ ትንሣኤ ሙታን ዝምልከት መንፈሳዊ ጽሑፍ ኣብ ዝሓጸረ ግዜ ኣብዚ ከነቕርነልኩም ኢና። ደብረ ኢየሱስ ተዋህዶ ቤተክርስትያን በርገን Comments comments