text:
ቃለ-መሕትት ምስ ተጋ/ዮሃንስ ኣስመላሽ
ኣቦ-ወንበር ኤርትራዊ ስምረት ንደሞክራስያዊ ለውጢ (ኤስደለ)
መጽሔትን መርበብ ሓበሬታን ዘመን (ወግዓዊ ልሳናት ኤስደለ)፡ ንውጻኢት 2ይ ስ/ ኣ/ማ/ሽማግለ ኤስደለ ምኽንያት ብምግባር፡ ምስ ኣቦ-ወንበር ኤስደለ - ተጋ/ዮሃንስ ኣስመላሽ ዝተገብረ ቃለ-መሕትት፡-
ዘመን፤- ሓፈሻዊ መእተዊ መታን ክኾነና፡ ኣብ ከባቢ ክፍላ መጋቢት 2016 ዝተዛዘመ 2ይ ስ/ኣ/ማ/ሽ ኤስደለ ዝተኻየደሉ ውድባዊ፣ ሃገራዊ፣ ከባብያውን ዓለማውን ኩነታት ዶ ክትሕብረና?
ተጋ/ዮሃንስ፤- ውድብና ሓሙሽተ ውድባት ኣስሚሩ ኤስደለ ተባሂሉ ካብ ዝምስረት ድሮ ሰለስተ ዓመትን መንፈቕን ዳርጋ ኮይኑ ኣሎ። ኣረኣእያ ኣባላቱን ተወፋይነቶምን ንምድልዳል ዝተፈላለዩ ዓበይትን ነኣሽቱን ሰሚናራት እናገበረ ውድባዊ ዓቕሙ ኣዕብዩ፡ ዘተኣማምን ሓይሊ ናይ ደንበ-ተቓውሞ ኮይኑ ኣሎ ክበሃል ይከኣል።
ሃገርና ኤርትራ ኣብ’ዚ ዝሓለፈ 25 ሕሱም ናይ ነጻነት ዓመታት፡ ቁጠባ ሃገርና መሬት ዘቢጡ፤ ፖለቲካ ሃገርና ብቶታሊታርያዊ ጨካን ስርዓት ህግደፍ ተባሒቱ፤ ማሕበራዊ ፈትሊ (social fabric) ህዝብና ተበጣጢሱ ብናይ ኢሰያስን ኣተሓሳስብኡን መልክዕ ኩሉ ኤርትራዊ፡ ብናይ ሳዋ ኣተሓሳስባ ተባዒጡ ተሰንኪቱ ክወጽእ እሞ፡ ካብ መሬት ከይበረኽካ ብድኽነትን ብጸበባን ማዕረ ኮንካ ክትከይድ ዝገብር ጨካን ኣካይዳ ተረሚሳ ጸኒሓ ኣላ። ከም’ዚ ዝበለ ዘይጥዑም ኩነታት ንሃገርና፡ ኣብ ዓለም ሓንቲ ከም ናይ ስደተኛታት ምንጪ ኮይና ክትፍለጥ ኮይና ከምዘላን ናይዚ ኩሉ ሓላፍነት ዝስከም ከኣ ስርዓት ህግደፍ ጥራሕ ምዃኑ ርኢና ኣለና።
ከባቢና ብዝምልከት ድማ፡- ብስርዓት ህግደፍ ዘይተተንከፈ ናይ ቀረባ ጎረቤት ከምዘየለ ድሕሪ ምርኣይ፡ ምስ ጅቡትን ኢትዮጵያን ገና ኣይሰላም ኣይ ኲናት ዝዓይነቱ ኩነታት ከምዘሎ፤ ምስ ሱዳን ልቢ-ዝልቦም እናተፋለጡ እንተወሓደ ተዛማዲ ሰላም ክበሃል ዝከኣል ከምዘለዎምን እዚ ዝፈጠሮ ኩነታት ድማ ህግደፍ ኣብ ውሽጢ ሱዳን ከም ድላዩ ዝዕንድረሉ ኩነታት ተፈጢሩ ምህላዉ ርኢና። ስግር ኢልና እውን ግብጺ ምስ ማያት ኒል ዝተኣሳሰር ምስ መንግስቲ ኢትዮጵያ ዘለዋ “ታሪኻዊ ጽልኢ” ምስ ስርዓት ህግደፍ ቀሪባ ክትሰርሕ ጌርዋ ምህላዉ። ስዑዲ ዓረብ ከኣ እቲ ጸረ ሑሲን ከተካይዶ ዝጸንሐት ኲናት ምስ ጻዕጸዐ ንወደብ ዓሰብ ተኻርያ ንግዚኡ ስርዓት ህግደፍ ትንፋስ ክረኽበሉ ዝኽእል ዓስቢ ረኺቡ ምህላዉ እውን ካብ ዝረኣናዮ ጉዳይ እዩ። ስርዓት ህግደፍ ንህዝባዊ ረብሓ እዩ ዘይጎየየ እምበር፡ ንጉጅላዊ ረብሕኡ ግን ሕልንኡ ክሸይጥ ድሕር ዝብል ስርዓት ከምዘይኮነ ታሪኽ ምሂሩና ኣሎ።
ዓለማዊ ኩነታት ብዝምልከት ከኣ፦ ዓለምና ዋላ’ኳ እቶም ብ BRICS ዝፍለጡ ሃገራት (ብራዚል፡ ራሽያ፡ህንዲ፡ቻይና ከምኡውን ደቡብ ኣፍሪቃ) ነቲ ብኒዮ-ሊበራሊዝም ዝፍለጥ ፖለቲካውን ማሕበረ-ቁጠባውን ስርዓት ኣመሪካ ብሒትዎ ዝጸንሐ ዓለም መማረጺ ንምፍጣር ይጽዕሩ እኳ እንተለዉ ግን ገና ኣመሪካ እንኮ ዓብላሊ ዓለማዊ ሓይሉ ዘረጋግጸሉ ኩነታት ምህላው እውን ርኢና። ኤርትራ ሃገርና ኣብ ስትራተጂካዊ ኣገዳስነት ዘለዎ ገማግም ቀይሕ ባሕሪ ስለ እትርከብ ነዚ ዓለማዊ ኣገዳስነት ዘለዎ ማያት ንምቁጽጻር ኩሉ ግዜ ናይ ርእሰ-ሓያላን ውድድር ይኹን ቆላሕታ ዘይፍለዮ ከባቢ ምኳኑ እውን ምዝንጋዕ ከምዘይግባእ ርኢና። ስለዚ ዓለም ንቓልስና ብፍትሓውነቱ ደረጃ ጥራሕ ዘይኮነስ ኣብቲ ከባቢ መን’ዩ ረብሓታቶም ክህለወሎም ዝኽእል ብዝብል ዝጥምትዎ ምዃኑ እውን ምርኣይ ኣገዳሲ ምዃኑ። ሓደ መርኣያ ናይዚ ጉዳይ ድማ ነቲ ብጸረ-ሰብኣውነቱን ጸረ-ደሞክራሲያውነቱን ዝተፈልጠ ስርዓት ህግደፍ፡ ሕብረት ኤውሮጳ ናይ 200 ሚልዮን ዶላር ሓገዝ ክህብዎ ኣብ ልዕሊ ምውሳኖም፡ ኣብ ልዕሊኡ ተወሲኑ ዝነበረ እገዳ ንምልዓል ላዕልን ታሕትን ይብሉ ምህላዎም እዩ። እንተኾነ ስርዓት ህግደፍ ብ200 ሚልዮን ዶላር ባህርያቱ ቀይሩ ሰናይ ምምሕዳር ኣተኣታትዩ መንእሰያት ኣብ ሃገሮም ብሰላም ክነብሩ ከፍቅድ ዘይሕሰብ ነገር እዩ። በዘን ተጌረናሉ ዘለዋ መብጸዓ እቲ ዝለመዶ ጥራሕ እዩ ክገብር ዝኽእል - ናይ ጭቆና ማሓውራቱ ዝያዳ ከደልድለሉን ናይ ላዕለዎት ሓለፍቲ ማሕፉዳ ከሕብጠሉን ጥራሕ’ዩ ዝኽእል እምበር ናብ ህዝባዊ ረብሓ ጥብ ትብል ሳንቲም ክትህሉ ኣይኮነትን።
ዘመን፤- 2ይ ስ/ ኣ/ማ/ሽ ኤስደለ ዝተኻየደሉ ፍሉይ ኩነታት ( ኣብ ኩነታት ህዝቢ፣ ጸላእን ደንበ-ተቓውሞናን) እንተሃልዩ ዶ ክትገልጸልና? ዝተገብረሉ ገምጋም ከ? ከመይ ዝኣመሰሉ ውሳኔታት ከ ኣሕሊፍኩምሉ?
ተጋ/ዮሃንስ፤-2ይ ስሩዕ ኣኼባ ማእከላይ ሽማግለ ኤስደለ ዝተኻየደሉ ፍሉይ ኩነታት ብዙሓት ነገራት እኳ ኣንተለዉ እቶም ቀንዲ ቀንዲ ጥራሕ ንምጥቃስ ብኩነታት ህዝብና ክንጅምር። ህዝብና ኣብ እዋን መግዛእቲ እውን ከይተረፈ ርእይዎ ዘይፈልጥ ፖለቲካውን ማሕበረ ቁጠባውን ዓሚቕ ቅልውላው ኣትዩሉ ኣብ ዘሎ ኩነታት ምህላዉ እዩ። ኣብ ፖለቲካ ስርዓት ህግደፍ ዝሓዞን ዘረምሰሶን ኩሉ እናፈሸሎ ክሰርሕን ክፍንጥሕን ጸኒሑ። ባዕሉ ርእሰ-ብሄር ኢሰያስ ኣፈወርቂ እውን እንተኾነ ብዘይካ እንዳ ኮርያ ዕዉት ፕሮጀክት የለን ኢሉ’ዩ። ዝሕግግ ዝፍጽም ዝፈርድ ህዝባዊ ትካላት ኣብ ዘይብላ ኤርትራ ኣብ ስልጣን ዘሎ ኩሉ ከከም ዝመስሎን ከከም ዝጥዕሞን ሕግታት እናኣውጸአን እናፈረደን ኣብ ዝኸደሉ እዋን ኢና ንርከብ ዘለና። ጥቕልል ኣቢልካ ክረኤ ከሎ መንግስቲ ናይ ህዝቢ ምኳኑ ተሪፉ ህዝቢ ናይ መንግስቲ ኮይኑ ከም ዝኾነ ናይ ሸቐጥ ኣቕሓ ሓሲሩን ተዋሪዱን ምህላዉ እዩ። ኣብ ከምዚ ዝኣመሰለ ጩራ ናይ ፍትሒ ኣብ ዘይብሉ ሃገር እታ ሓንቲ መማረጺት ካብዚ ዝኸፍእ የለን ኢሉ እግሩ ናብ ዝመርሖን ዕድሉ ናብ ዘውደቖን ምኻድ እዩ። ሓንሳብ ክብ ሓንሳብ ለጠቕ ብዝብል ብዝሒ እንተወሓደ ኣብ ወርሒ ክልተ ሽሕ ዝኾኑ ስደተኛታት ኤርትራውያን ናብ ኢትዮጵያ ካብኡ ንላዕሊ ከኣ ናብ ሱዳን ይኣትዉ ኣለዉ። ሃገር ትጸንት ኣላ። ካብዚ ንላዕሊ ኣፈርክቡ የለን።
ኩነታት ደንበ ተቓውሞ ብዝምልከት ከኣ፡ ሕቶ ምትእምማን ኣዝዩ መሬት ዘቢጡ ሓደ ኣብ ልዕሊ እቲ ካልእ ብዓይኒ ጥርጣረን ጽልእን ኣምበር ምክብባርን ምድምማጽን ዝተሳእነሉ እዋን ኢና ዘለና። ብርእይቶይ ብፍላጥ ይኩን ብዘይፍላጥ ኩሉ እቲ ናይ ውድቀት መንገዲ ተፈቲኑ ኣይተዓወተን። ካብዚ ወሪድናዮ ዘለና ንታሕቲ ክንወርድ ዝከኣል ኣይኮነን። ሕጂ ኩልና ብሓባር ክንነብር ዝተዓደልና ምዃንና ፈሊጥና ምንባር- ምንባሩ ንሰላማውን ትስፉውን መነባብሮ ኣፍደገ ዝኸፍት ጉዕዞ ምቕያስ እዩ ዘድልየና። እቶም ብሓንሳብ ክንነብር ዝተረገምና እምበር ዝተዓደልና ኣይኮንናን ኢሎም ዝሓስቡ ኣካላት ድሕረታት እናጻሕተሩ ብወገን ብሃይማኖት ከምኡውን ብሓሶት ነገር ክውልዑ ክቕጽሉ ምዃኖም ዘይተርፍ እዩ። ግን ኣብ ዝኾነ ሃገር - ኤርትራ ወሲኽካ፡ ካብቶም ጸየቕቲ እቶም ደለይቲ ፍትሕን ሰላምን ይበዝሑ። ስለዚ ብሓደ ክልተ ዘረግቲ ከይተሰናበድና ምእንቲ ሓድነትን ድሕነትን ሃገር በርቲዕና ምስራሕ ተስፋ ክንቆርጸሉ ዝግባእ ኣይኮነን።
ዘመን፤- ብዛዕባ ንኤሃባደለ ኣጋጢምዎ ዘሎ ደውታን ጠንቅታቱን ዶ ክትገልጸልና? ዳግም ሂወት ዘሪኡ ዝቕጽለሉ ኩነታት ንምፍጣር ዘሎ ዕድል ከ?
ተጋ/ዮሃንስ፤- ኤርትራዊ ሃገራዊ ባይቶ ንደሞክራሲያዊ ለውጢ ካብ ዝብገስ ጀሚሩ ክሳብ ሕጂ በብእዋኑ ብዙሕ ዕንቅፋታት ከጋጥምዎ እኳ እንተጸንሑ ካብ ዝሓለፈ ዓመት ጀሚሩ ኣብዚ ሕጂ ኣትይዎ ዘሎ ደውታ ዘብጸሐ፡ ብኣሰናዳኢት ሽማግለ ዝተበገሰ ሰነድ እዩ። ብዛዕባ’ዚ ሰነድ ብዙሕ ተባሂሉ እዩ። ሕጂ ምድጋሙ ዝያዳ ምቁሳል ከይኮነና። ኣግላሊ ሰነድ እዩ ይተኣረም ኢልና ዝሰምዓና ሰብ ኣይረኸብናን። ዓመት ሙሉእ ኣብ ናይ ወረቐት ኲናት ሓሊፍናዮ። እዚ ኣብ ዝሓለፈ 5ተ መጋቢት ዝተገብረ ናይ ገለ ኣባላት ባይቶ ሰሚናር ተሳማሚዑሉ ዘለዉ ሰነድ ቅድሚ ዓመት ኣሰናዳኢት ሽማግለ ከምኡ ዝኣመሰለ ሰነድ ኣበጊሳ ኔራ እንተትኸውን ኣብዚ ኩሉ ሽግር ኣይምወደቕናን ኔርና። እቲ ክሳብ ሕጂ መልሲ ዘይረኸብኩሉ ሕቶ ግን - ስለምንታይ ኩሉ ግዜ ምስ መንደቕ ምስ ተራጸምና ጥራሕ መንገዲ ምቕያር ንመርጽ? ዝብል`ዩ። ኣብ ቃልሲ ክሳብ ዝሃለና ኣብ ምሕደራን ኣፈታትሓ ግርጭትን ዘሎ ኣተሓሳስባና ከነመሓይሽ ጽቡቕ እመስለኒ። ግን ዝኾነ ሰብ ካብ ሒዝዎ ዘሎ ሓላፍነት ንላዕሊ እቲ ተሰኪምዎ ዝጸንሐ ናይ ታሪኽ ጾር (historical baggage) ዝኸብዶ እንተኾይኑ ግልል ኢሉ ንኻለኦት ዕድል እንተዝህብ ጉዕዞ ምቐለለ እመስለኒ። ግን ከኣ ሕጂውን እቶም ዝበደልናን ዝተበደልናን ሓንቲ ሃገር እያ ዘላትና። ብሕመቕና ዝተፈጥረ ሽግር ብመንፈዓትና ክድምሰስ ስለ ዝኽእል ከኣ ተስፋ ንቖርጸሉ ነገር ኣይኮነን። ስለ ዝኮነ ድማ ኣብቲ ዝሓለፈ ናይ ማኣከላይ ሽማግለ ገምጋምና እውን ኤስደለ ንሓድነት ደንበ ተቓውሞ ክኽፈል ዘለዎ ኩሉ ክኸፍል ድሉው ምዃኑ እዩ ኣስሚሩሉ ሓሊፉ። ኣብ ታሪኽ ኤሃባደለ እውን ውድብና ካብኡ ዝጥለብ ዘበለ ኩሉ ክገብር ጸኒሑ እዩ። ሕጂውን እንተኾነ ካብዚ ኣቲናዮ ዘለና ደውታ ከውጽእ ኢልና ዝረኣናዮ ኣገባብ መርገጽና ኣነጺርና ኣለና። ኩልና ካብቲ ዝሓለፈ ዓመትን ዝያዳን ዝወደኤ ምስሕሓብን ጠንቅታቱን ወጺእና ኩላትና ናብ ናይ ሓባር ሰሚናር እንኣትወሉ መንገዲ ክንፈጥር ኣለና። ኣብቲ ንኹሉ ዘተኣናግድ ሰሚናር ኩሉ ብሓብር ንከይንሰርሕ ከጸግመና ዝጸንሐ ፍልልያት ኣሊና ኣብ ሓደ ዝተወደበ - ናብ ጉባኤ ንኣትወሉ ቀጥዕታት ምድላው የድልየና ኢና ንብል ዘለና። ኩሉ ዓቕምና ኣብ ክንዲ ኣብ ሕድሕድና ዝቐንዕ ኣብ ልዕሊ ስርዓት ህግደፍ ክቐንዕ ናይ ሕጂ ቀንዲ ጻውዒትናዩ። ሕጂ ናብ ሰሚናር ዘእቱ ሓደ ንኹላትና ዝውክል ሽማግለ ይወጽእ። በዚ ኣቢልካ ባይቶ እንደገና ህይወት ዝለብሰሉ ዕድላት ዕጹው ንገብሮ ኣይኮነን።
ዘመን፤- ኤሃባደለን ካልኦት ካብኡ ወጻኢ ዝርከቡ ዓቕምታት ደምበ-ተቓውሞን፡ ኣብ ትሕቲ ሓደ ጽላል ንምዕሳል ተባሂሎም ዝተፈላለየ ተበግሶታት ክግበሩ ንርእይ ኣለና፡፡ እዞም ተበግሶታት እዚኣቶም፡ ንጥምረት ሃገራዊ ዓቕምታት ብዘገልግል ንምምእዛኑ፡ 2ይ ስ/ኣ/ማ/ሽ እንታይ ዝረኣዮ መፍትሒ ኣሎ?
ተጋ/ዮሃንስ፤- እቶም ዝረኣዩ ዘለዉ ተበግሶታት ዕላምኦም ቅኑዕ እዩ ኢልካ ክረኤ ዝከኣል እመስለኒ። እንተኾነ እቶም ተበግሶታት ቁጽሮም በዚሑ ጥራሕ ዘይኮነስ ኣብ ነንሕድሕዶም ስሩዕ ርኽኽብ ስለ ዘይብሎም እቲ ሓደ ዝበጽሖ ደረጃ ነቲ ካልእ ዘካፍል ኣይኮነን። ስለዚ ካብ ሓደ ተበግሶ ጸኒሕካ ናብቲ ካልእ ተበግሶ ክትሰጋገር ከለካ ነቲ ኣቐዲምካ ዝወዳእካዮ ኣርእስትታት ከም ብሓድሽ ትዛራረበሉ እሞ ግደ ድኻም ጥራሕ ኮንካ ትተርፍ። ስለዚ እቶም ብገንዘብ ክሕግዙ ዝኽእሉ ብገንዘብ እቶም ብሓሳብ ክሕግዙ ዝኽእሉ ብሓሳብ እናተሓጋገዙ ኩሎም ብሓደ እንተዝወፍሩ ጻዕርና ምቐለለ ዝብል ርእይቶ ኣለኒ። ማእከላይ ሽማግለና እውን ኣንተኾነ እቶም ንምጥርናፍ ተበግሶ ትወስዱ ዘለኩም ከምቶም ፖለቲካዊ ውድባት ፋሕ ኣይትበሉ ዓቕምታትኩም ኣወሃህዱ ክብል እዩ ተላብዩን ኣተሓሳሲቡን።
ዘመን፤- ኤስደለ፡ ምስ ገሊኡ ውድባት ኤርትራ ዘለዎ ፍሉይ ዝምድና እንተሃልዩ ዶ ክትገልጸልና? መሰረታዊ መበገስን ዕላማን ናይቲ ዝምድናታት ከ?
ተጋ/ዮሃንስ፤- ኤስደለ ንኩሎም ውድባት ዝግበኦም ክብሪ ይህቦም እዩ።ክብሪ ከይሃብካ ክብሪ ኣይትረክብን ኢኻ። ስለዚ ንሕና እውን ዝግበኣና ክብሪ ክንረክብ እንተኮይንና ንኻለኦት ክብሪ ክንህብ ኣንተኺኢልና ጥራሕ እዩ። ኩሉ ዘኽበርካዮ ክብሪ ይመልሰልካ ማለት ግን ኣይኮነን። ስለዚ ንምጽላምና ዝተዓጥቁ እንተልዮም እውን “ንሱ ኮይኑ እቲ ዓቕሞም” ኢልና ንሓልፎ እምበር ሕነ ክንፈዲ ኢልና ኣይንህቅንን ኢና። ስለዚ ምስ ኩሉ ጸረ ህግደፍ ዝኾነ ሓይሊ ዓቕምና ኣዋሃሂድና ክንሰርሕ ኣብ ዋጋ ዕዳጋ ዘይነእትዎ መድረኻዊ ዕላማናዩ። ኲኖ እዚ ናይ ቀረባ ዕማም ምሳና ሓቢሮም ምስ ዝኸዱ ውድባት ድማ ጥብቕ ዝበለ ዝምድናታት ክንገብር ናይ ግድን እዩ ዝኸውን። እዚ ተሃዊኽካ ዝግበር ኣይኮነን። ስርሕ ፍንጥሕ ከኣ ንዓና ይኹን ንህዝብና ጽቡቕ ስለ ዘይኮነ ርግእ ኢልና ክንሕዞ መዲብና ኣለና።
ዘመን፤- ማ/ሽማግለ ኤስደለ፡ ክሳብ’ቲ ዝቕጽል ስሩዕ ኣኼባኡ፡ ንክፍጽሞም ዝሓዞም ቀንዲ ዕማማት እንታይ ኣለዉ? ነዞም ዕማማት እዚኣቶም ንምዕዋት ኣብ ዝግበር ንጥፈታት፡ ናብ ኣባላትን ህዝብን ከተመሓላልፎ እትደልይ መልእኽቲ እንታይ እዩ?
ተጋ/ዮሃንስ፤- ቅድም ቀዳድም ንውሽጥኻ ምርኣይ ስለ ዝሓይሽ፡ ውሽጥና ገምጊምና ጉድለታትናን ድኽመታትናን ኣሪምና ሓያል ጎድንታትና ድማ ኣጠናኺርና ወጺእና ኣለና ዝብል እምነት ኣለኒ። ልዕሊ ኩሉ ኮሚታዊ ኣሰራርሓ ዝምዕብለሉ ኣሰራርሓ ዝያዳ ኣተኩሮ ዝገበርናሉ ጉዳይ እዩ። ሰብኣዊ ዓቕምና ንምሕያል ንኣመራርሓን ንሓደስትን ዝኸውን ቀጻልነት ዘለዎ ስልጠና (ዓቕምና ብዝፈቐዶ) ክንገብር መደብና`ዩ። ኤርትራዊ ሃገራዊ ባይቶ ንደሞክራሲያዊ ለውጢ ካብቲ ኣትይዎ ዘሎ ደውታ ወጺኡ ግቡእ ናይ ቃልሲ ተርኡ ክጻወት ሕጂውን ከም ትማሊ ተጊህና ክንሰርሕ ተዳሊና ኣለና። እነሆኳ ምስ ብዙሓት ውድባት እናተራኸብና ናይ ሓሳብ ምቅርራብ ንገብር ኣለና። እቲ ክሳብ ሕጂ ብትሕተ ባይታዊ መንገዲ ሰለይ ክብል ዝጸንሐ ወተሃደራውን ጸጥታውን ዓቕምና ክጉልብት ሓደ ካብቲ ቀንዲ ውሳኔና እውን እዩ። እዚ ናይ ኩሉ ደላይ ፍትሒ ደገፍ ዝሓትት ዓቢ ፕሮጀክት እዩ። ቃልሲ ምእንቲ ደሞክራሲያዊ ለውጢ ኣብቲ ባህርያዊ ቦትኡ ኣብ ውሽጢ ዓዲ ክጉሃሃር ኩሉ ዝከኣለና ክንገብር ኢና። ስለዚ ኣብ ነፍሲ ወከፍ ኣእዛን ዜጋታትና ክድወል እንደልዮ ናይ ቃልሲ ጻውዒት - “እንታይ ኢና ንጽበ ዘለና፡ ካብዚ ንላዕሊ ውርደት ኣንታይ ኣሎ?!” ኢልና ነቲ ዘይተርፍ ዓወት ምቅልጣፍ ንህዝብና ከነላዓዕል ኢና። ብዘይካዚ ልዑል ኣተኩሮ ዝሃብናዮ ጉዳይ ስደተኛታት ብሓፈሻ፡ ጉዳይ መንእሰያትን ደቀንስትዮን ከኣ ብፍላይ እዩ። ኣብ ከባቢ ሃገራት ይኹን ኣብ ርሑቕ ተሰዲዶም ዘለዉ ዜጋታትና በብእዋኑ ዘጋጥሞም ጸገማት ንዝምልከቶም ብስሩዕ እናሓበርናን ኣቤት እናበልናን መነባብሮኦም ክመሓየሽ ክንጽዕር ኢና። መንእሰያትና ስደት ዘላቂ ፍታሕ ከምዘየምጽእ ፈሊጦም ኣብ መሳርዕ ደለይቲ ለውጢ ተሰሊፎም ሓድሽ ኣተሓሳስባን ዉዑይ ድርኪትን ክፈጥሩ ጻውዒትና ነቕርብ ኣለና። ወነንቲ እምበር ተዓዘብቲ ናይቲ ጽባሕ ዝፍጠር ለውጢ ክኾኑ ኣይግባእን። ደቂ ኣንስትዮና እውን እንተኾነ ብኩራተን ንደንበ ሰውራና ከም ዘዕበሮ ፈሊጠን ንቕድሚት ክመጻ ነተባብዐን። እዚ ናይ ተባዕትዮ ክለብ ጥራሕ ኮይኑ ተሪፉ ዘሎ ደንበ ተቓውሞ ብተሳትፎኤን ከሃብትሞኦ ድሌትናን ዕላማናን እዩ። “ብዘይ ተሳትፎ ጓል ኣንስተይቲ ዝዕወት ቃልሲ የለን” ምባል ንስለ ቀለዓለም ዘይኮነስ ብመትከል እንቃለሰሉ ጉዳይ እዩ። እዚ ግን ብዘይ ሙሉእ ድሌት ደቂ ኣንስትዮና ክዕወት ስለዘይክእል ትማል ኣብ ነጻነታዊ ቃልሲ ዝነበረ ጅግንነተን ሕጂ ኣብ ሓርነታዊ ቃልሲ ክደግመኦ ጻውዒትናዩ። ውድብና ንደቀንስትዮ ዝግበኤን ክብርን ቦታን ክህበን ሓደ ካብቲ መለለያኡን መፈተኒኡን ክኸውን እዩ።
ዘመን፤- በዚ ኣጋጣሚ፡ ዝተረፈ እትብሎ፡ ከተመሓላልፎ እትደልይ መልእኽቲ ይኹን ጻውዒት እንተሃልዩ?
ተጋ/ዮሃንስ፥ ኤርትራና ካብ መንጋጋ ባዕዳዊ መግዛእቲ ወጺኣ ኣብ ትሕቲ ጫማ ገባቲ ስርዓት ህግደፍ ክትደሃኽ ካብ ትጅምር ድሮ 25 ዓመት መሊኡዋ እንሆ። ኣዚ ተኣንጎት ተሸብሸብ ዝበሃሎ ዘሎ ውራይ በቶም ክዳኖም ኣጽርዮም ካብ ርሑቕ ዝመጹ ነገድቲ (ንግደት) ደሚቑ ክውዕል ብዙሕ ወፍሪ ዝግበረሉ ዘሎ እዩ። እንተ’ቲ ኣብ ውሽጢ ሃገር ዘሎ ህዝብና ግን 25 ዓመታት ሰብኣዊ ክብሩ ተጋሂሱ ናብራ ጎይታን ጊላን ኮይኑ ዝሓለፈለን ዓመታት እምበር፡ ናይ ሓርነት ንፋስ እናኣተንፈሰ ጎይታ ሃገሩን መንግስቱን ኮይኑ ዝሓለፈን ዓመታት ኣይኮናን። ኣማእታት መንእሰያት ኣብ ባሕሪ እናሃለቑን ኣብ ምድረበዳ ብኣጻምእ እናዓረቡን እቲ ወሰን ወሰን ክብል ዝጸንሐ ህልቂት ዜጋታትና ሎሚ ኣብ ማኣከል ኣስመራ ብኣልማማ ብጥይት ክኹስተሩ እናረኣኻን እናሰማዕካን፡ ብሳዕሲዒትን ብዳንኬራን ክበዓል ዝግባእ ኣይኮነን። የግዳስ ጸረ ሰብኣውን ጸረ ደሞክራሲያውን ባህርያት ህግደፍ ዘቃልዕ ሰላማዊ ሰልፍታትን፡ “እንታይ ይገበር?” ዝብል ዓሚቕ ዘተታት ዝካየደሉ ዓበይቲ ሰሚናራትን ኣብ ኩሉ ኩርናዓት ዓለም ክግበር ዝግባእ እመስለኒ። ነዚ ንምግባር ድማ በብኸባቢኡ ተጠርኒፎም ዝጸንሑ ደለይቲ ለውጢ ተበግሶታት ክወስዱ ይግባእ እብል።
ዘመን፡- የቐንየልና።
ተጋ/ዮሃንስ፦ ኣነ’ውን የቐንየለይ።


c: text/html

text:
ኣብ 19 ክፍለ-ዘመን፡ ብዙሓት ሰባት ናብ ሽወደን ተሰዲዶም። ብዜካ ገለ-ገለ እዋናት ገዲፍካ፡ ሃገረ ሽወደን ካብ ካልኣይ ውግእ ዓለም ጀሚራ ዳርጋ ካብ ዋሕዚ ስደተኛታት ኣየዕረፈትን ክበሃል ይከኣል። እዚ መለት ከኣ፡ ካብቶም ንሽወደን ገዲፎም ናብ ካልእ ሃገር ዝተሰዱ እቶም ናብ ሽወደን ዝኣተዉ ይበዝሑ።
ኣብ 50ታትን 60ታትን ሽወደን ናይ ሰብ ሓይሊ ደልያ። ብዙሓት ካብ ቀረባ ሃገራት ናብ ሽወደን ውሒዞም። ገሊኦም ካብ ሃገር ጣልያን ግሪኽ ዩጎዝላቭያን ቱርክን መጺኦም።
ኣብ 80ታት ካብ ደቡብ ኣመሪካን ኢራንን ኢራቅን ለባኖንን ሲርያን ቱርክን ኤርትራን መጺኦም ዑቕባ ሓቲቶም። ብድሕርዚ ካብ ሶማልን ምስራቕ ኤውሮጳን መጺኦም።
ኣብ 1999 ኤውሮጳዊ ቤትምኽሪ፡ ኩለን ኣባላት ኤውሮጳዊ ሕብረት ዝኾና ሃገራት፡ ሓባራዊ ናይ ዑቕባን ስደትን ፖሊሲ ንኺህልወን ወሲኑ። እዚ ድማ ናይ ሓባራዊ ምትሕብባራዊ ስምምዕ ሸንገን ተባሂሉ ይፍለጥ። ኣብ 2001፡ ሽወደን ኣባል ናይዚ ውዕል ኮነት። ትሕዝቶ ናይዚ ስምምዕ ከኣ፡ ዝኾነ ኣብ ሓንቲ ካብተን ነቲ ነዚ ስምምዕ ዝኸተማ ሃገራት ዝነብር ሰብ ካብ ዶ ናብ ዶብ ክሰጋገር እንከሎ ቪሳ ከይተሓተተ ብነጻ ንኽንቀሳቐስ ዘፍቕድ እዩ። ከም ውጽኢት ስምምዕ ሸነገን ድሕሪ 2000 ዓመ ቁጽሪ ሓተቲ ዑቕባ ክብ ክብል ተራእየ።
ኣብ ሃገር ሽወደን እቲ ናይ ስደተኛታት ጉዳይ በቲ ናይ ወጻእተኛ ሕጊ እዩ ተመርኲሱ ዚሰርሕ። እዚ ድማ ናይ ዑቕባ፡ ናይ መንበሪ ፍቓድን ናይ ቤተሰብ ምርኽኻብን የጠቓልል።
ስእሊ: Colourbox
ኣብ ዓመተ 2016 ኣስታት 163000 ሰባት ናብ ሽወደን ተሰዲዶም። ካብዚኣቶም 56% ደቂ-ተባዕትዮ ክኾኑ እንከለዉ 44% ከኣ ደቂ-ኣንስትዮ ነበራ። ኣስታት 15000 ሽወደናውያን ኣብ ካልእ ሃገር ድሕሪ ምጽናሕ ከኣ ናብ ሽወደን ተመሊሶም። ዝብዝሑ ስደተኛታት ካብ ሃገር ሱርያ ነበሩ። ነዚ ብዝምልከት ተወሳኺ ዝርዝር ከተንብቡ ምስ እትደልዩ ኣብዚ ዝስዕብ መርበብ-ሓበሬታ ኣቲኹም ኣንብቡ www.scb.se።
ኣብ ዓመተ 2016 ቁጽሪ ናይቶም ኣብ ካልእ ሃገር ዝተወልዱ ተቐማጦ ሃገረ ሽወደን 1.7 ሚልዮን በጺሑ ኔሩ። ኣብዚ ኣብ ታሕቲ ዘሎ ብማእከላይ ቤት-ጽሕፈት ቆጸራ-ህዝቢ (SCB) ዝተዳለወ ንዋሕዚ ስደት ዝምልከት ሰንጠረጅ፡ ዋሕዚ ስደት ብደረጃ መበቆል ሃገር ሰፊሩ ኣሎ።
ምንጪ: SCB
ዑቕባ ምሕታት
ናይ ሕቡራት ሃገራት ናይ ስደተኛታት ውዕል እተን ኣባላት ሃገራት ከመይ ገይረን ንስደተኛታት ከም ዝሕዛ ዚሕብር ኣህጉራዊ ሕጊ እዩ። ብመሰረትቲ ውዕል፡ ስደተኛ ማለት ብዓሌት፡ ብዜግነት፡ ወሲባዊ ዝንባሌ ሃይማኖት ወይ ፖለቲካዊ ርእይቶ ጾታ ወይ ኣብ ካብ ሓደ ሕብረተሰብ ብምዃኑ ግፍዒ ዝወርዶ ማለት እዩ። ሓደ ዑቕባ ዝድሊ ሰብ ኣብቲ ዝደልዮ ዝኾነ ሃገር ከይዱ ዑቕባ ኪረክብ ይግባእ።
እቲ ብመሰረት ውዕል ስደተኛታት ውድብ ሕቡራት-ሃገራት መሰል መንበሪ-ፍቓድ ዘይግብኦ ሰብ ውን መሰል ምዕቋብ ክረክብ ይኽእል እዩ። ብመሰረት ሕገ-ወጻእተኛታት ናይ ሃገረ ሽወደን ሓደ ሰብ ከም ደላዪ ዑቕባ፡ ፍልይ ዝበለ ፍቓድ ክወሃቦ ይኽእል እዩ (ብመሰረት ሓባራዊ ሕጊ ኣውሮጳዊ ሕብረት)።
ሃገራት ንሓደ ሰብ ብኸመይ መገዲ ከም ስደተኛ ከም ዚቝጽርኦ ዚሕብር ናይ ኤውሮጳዊ ሕብረት ሓባራዊ መምርሒ ኣሎ። ኣብቲ ዚካየድ ግምገማ ናይቲ ሰብ ድሕረባይታን ኩነታት ኣነባብራን፡ እንታይዩ ከም ግፍዒ ዚቝጸር ዚብል ሕቶን እቲ ናይቲ ሓታቲ ሰብ ሃገር ኩነታቱ እንታይ ይመስል ወዘተ ይግምገም እዩ።
ኣብ ሃገር ሽወደን ዑቕባ ክትሓት እንተ ደሊኻ ነቲ ቤትጽሕፈት ስደተኛታት ተወከሶ። ቤትጽሕፈት ስደተኛታት ወይ ድማ ሚግራሹንቨርከት ናይቶም ንሽወደን ኪበጽሑ ወይ ኪቕመጡ ወይ ዑቕባ ኪሓቱ ወይ ሽወደናዊ ዜግነት ደልዮም ዚመጹ መጠየቕታታቶም ዚግምግም መንግስታዊ ትካል እዩ።
ብመሰረት ሕጊ ዱብሊን እቲ ናይ ዑቕባ ሕቶኻ ኣብታ መጀመርያ ዝረገጽካያ ኤውሮጳዊት ሃገር ኪካየድ ይግባእ። ቤትጽሕፈት ስደተኛታት መታን ሃገር ሽወደን መጀመርታ እግሮም ምዃና ከረጋግጽ ነቶም ካብ 14 ዓመት ንላዕሊ ዝዕድመኦም ሓተትቲ ዑቕባ ናይ ኢድ ኣሸራ ይወስደሎም እዩ።
ምቕይያራት ሕገ-ዑቕባ
ፓርላማ ሽወደን፡ ሓተቲ-ዑቕባን ስድራ-ቤቶምን ኣብ ሽወደን መንበሪ-ፍቓድ ክረኽቡሉ ዝኽእሉሉ ዕድላት ዝድርት፡ ግዝያዊ ሕግታት ኣጽዲቑ ይርከብ። እዚ ሓድሽ ሕጊ`ዚ፡ ዕለት 20 ሓምለ 2016 ኣብ ግብሪ ዝወዓለ ኮይኑ ክሳብ 3 ዓመት ከኣ ክጸንሕ እዩ። እዚ ሕጊ`ዚ ነቶም ቅድሚ 20 ሓምለ 2016 ኣብ ሽወደን ዑቕባ ዝሓተቱ ሰባት ከይተረፍ ውን ክጸልዎም ይኽእል እዩ። ነዚ ምቕይያራት ናይ ሕጊ ብዝምልከት ኣብ መርበብ-ሓበሬታ በዓል-መዚ ኢሚግረሽን ማለት www.migrationsverket.se ብምእታዉ ብዝርዝር ከተንብቡ ትኽእሉ።
ግዝያዊ መንበሪ-ፍቓድ
ብመሰረት ናይዚ ሓድሽ ሕጊ`ዚ፡ እቶም ናይ ብሓቂ ዑቕባ ዘድልዮም ሰባት ግዝያዊ መንበሪ-ፍቓድ ከም ዝወሃቦም ይግበር። ጉዳዩ ተራእዩ ከም ስደተኛ ዝቊጸር ሰብ፡ ንሰለስተ ዓመት ዘገልግል መንበሪ-ፍቓድ ይወሃቦ። ስደተኛ ዘይኮነ ግን ዑቕባ የድልዮ እዩ ዝተባህለ ሰብ ከኣ፡ ናይ 13 ኣዋርሕ መንበሪ-ፍቓድ ይወሃቦ።
ግዝያዊ መንበሪ-ፍቓድ ምስ ወደቐ እቲ ዝምልከቶ ግለ-ሰብ ዑቕባ ዘውሃቦ ጸገማት ከምቲ ዘለዎ ምስ ዝህሉ መንበሪ-ፍቓዱ ይሕደሰሉ። ነብሱ ዝኽእለሉ መንገዲ ምስ ዘጣጥሕ ከኣ ቀዋሚ መንበሪ-ፍቓድ ይወሃቦ።
ብዘይወለዶም ዝተሰዱ ትሕቲ-ዕድመን፡ ትሕቲ 18 ዓመት ዝዕድሚኦም ቆልዑ ዘለዎም እሞ ኸኣ ዑቕባ ዘድልዮም ስድራቤታት፡ ቅድሚ 24 ሕዳር 2015 ዑቕባ ዝሓተቱ ምስ ዝኾኑ፡ ቀዋሚ ምንበሪ-ፍቓድ ይወሃቦም።
ንኣባላት ቤተሰብ ዚውሃብ ናይ መንበሪ ፍቓድ
ምስ ቀረባ ኣባል ስድራቤትኩም ተጸንቢርኩም ብሓባር ክትነብሩ ምስ እትደልዩ፡ እቲ ዝጥርንፈኩም ኣባል-ስድራ መንበሪ-ፍቓድ ክህልዎ ኣለዎ። ሰብኣኪ፡ ሰበይቲኻ፡ ብሓንሳብ መናብርቲ ወይ ውን ምዝጉብ መጻምዲ ወይ ውን ትሕቲ 18 ዓመት ዝዕድሚኦም ደቕኻ ኣብ ሽወደን መንበሪ-ፍቓድ ክወሃቦም እዚ ዝስዕብ ኩነታት ክማላእ ኣለዎ፡
- ሽወደናዊ ዜጋ፡ ወይ ውን ናይ ስደተኛ ቀዋሚ ወይ ግዝያዊ መንበሪ-ፍቓድ ምህላው።
- ንነብስኻን ነቶም ዑቕባ ዝሓተተ ወይ ውን ዝሓተቱ ኣባላት ስድራቤትካ ከተናቢ እትኽእል ምዃን።
- እኹል ስፍሓትን ቅጥዒ ዝሓለወን መንበሪ-ገዛ ምህላው።
- ንስኻን ካልኣይትኻን ወይ ንስኺን ካልኣይትክን ዕድሜኹም ብውሑዱ 18 ዓመት ክኸውን ኣለዎ።
ኩሎም ምስ ስድራቤቶም ክጽንበሩ ዘመልክቱ ኣይኮኑን ነብሶም ክኽእሉ ዝሕተቱ። ንኣብነት ትሕቲ 18 ዓመት ህጻናት እዚ ናይ ርእስኻ ምኽኣል ቅድመ-ኩነት ኣይምልከቶምን እዩ።
ዜግነት ሽወደን ወይ ውን ቀዋሚ መንበሪ-ፍቓድ ምስ ዝህልወኩም፡ ነቲ ክትምርዓውዎ ወይ ውን ብሓንሳብ ሓቢርኩም ክትነብሩ ዝወጠንኩም ሰብ ውን ናብ ሽወደን ንኽመጽእ መንበሪ-ፍቓድ ክወሃቦ ይኽእል እዩ።
ስእሊ: Colourbox
ብመሰረት ናይዚ ሓድሽ ሕጊ`ዚ፡ እቶም ከም ስደተኛታት ናይ 3 ዓመት መንበሪ-ፍቓድ ዝተዋህቦም ሰባት ውን ኣባላት ስድራ-ቤቶም ናብ ሽወደን ንኽመጽኡ መንበሪ-ፍቓድ ክወሃቦም ይኽእል እዩ። ኣባላት ስድራ-ቤት ክንብል እንከለና፡ ሰብኣይኪ/ ሰበይትኻ/ ምዝጉብ መጻምዲ/ብሓባር መናብርቲ ከምኡ ውን 18 ዓመት ዘይመልኡ ደቒኺ ወይ ደቅኻ ማለትና እዩ። ኣባላት ስድራ-ቤት ናይቶም ቅድሚ 24 ሕዳር 2015 ዑቕባ ዝሓተቱ ናይ 13 ወርሒ መንበሪ-ፍቓድ ዝተዋህቦም ሰባት ውን ናብ ሽወደን ንኽመጽኡ መንበሪ-ፍቓድ ክወሃቦም ይኽእል እዩ።
እቶም ድሕሪ 24 ሕዳር 2015 ዑቕባ ዝሓተቱ ናይ 13 ወርሒ መንበሪ-ፍቓድ ዝተዋህቦም ሰባት ኣባላት ስድራ-ቤቶም ናብ ሽወደን ንምምጻእ መንበሪ-ፍቓድ ክረኽቡሉ ዝኽእሉሉ ዕድል ኣዝዩ ጸቢብ እዩ።
ኣባላት ስድራ-ቤት ናይቶም ድሕሪ 24 ሕዳር 2015 ዑቕባ ዝሓተቱን ናይ 13 ወርሒ መንበሪ-ፍቓድ ዝወሰዱን ትሕቲ ዕድመ ህጻናት ኣብ ትሕቲ ውሱን ኩነታት ናብ ሽወደን ንኽመኡ መንበሪ-ፍቓድ ክረኽቡ ይኽእሉ እዮም።
ሽወደናዊ ዜግነት
ዜግነት ሽወደን ምእንቲ ክወሃበኩም ናብ በዓል-መዚ ኢምግረሽን ከተመልክቱ ኣለኩም። ሽወደናዊ ዜግነት ንኽወሃበኩም 18 ዓመት ዝመላእኩም፡ ቀዋሚ መንበሪ-ፍቓድ ዘለኩምን ኣብ ሽወደን ከኣ ከባቢ 5 ዓመት ዝተቐመጥኩምን ክትኮኑ ኣለኩም። ትሕቲ 18 ዝዕድመኦም ህጻናት ምስ ኣቦኦም ወይ ኣደኦም ብሓባር ዜግነት ሽወደን ይወሃቦም። ዜግነት ድሕሪ ምምልካትኩም መዓስ መልሲ ይወሃብኩም ከከም ኩነታቱ ክፈላለ ይኽእል። መልሲ ድሕሪ ክንደይ ይወሃብኩም ንዝብል ጽጹይ ሓበሬታ ንምርካብ ኣብ መርበብ-ሓበሬታ በዓል-መዚ ኢሚግረሽን www.migrationsverket.se ኣቲኹም ኣንብብ።
ናይ ኤውሮጳዊ ሕበረት ዜግነት
ናይ ስዊዘርላንድ ወይ ናይ ኤውሮጳዊ ሕብረት/ኢኢኤስ-ሃገር ዜጋ ምስ እትኸውን ኣብ ውሽጢ ኤውሮጳዊ ሕብረት ናጻ ክትገይሽ ትኽእል። ኣብዚ ግዜዚ ካብተን 28 ናይ ኤውሮጳዊ ሕብረት ኣባላት እተን 26 ኣብ ሸንገን እቱዋት እየን። ከምዚ ኪብሃል ከሎ፡ እቲ ናይ ኤውሮጳዊ ሕበረት ዜጋ ኣብዘን ሃገራት እዚኣተን ብናጻ ይዛወር ማለት እዩ። ካብ ኤውሮጳዊ ሕብረት ሃገራት ወጻኢ ዝኾና ሃገራት ዜጋ ምስ እትኸውን፡ ማለት ሳልሳይ ሃገር ዜጋ፡ ኣብተን ሸንገን ሃገራት ክትዘውር ትኽእል ኢኻ። ግን እንተ በዝሐ ንሰለስተ ኣዋርሕ ጥራይ ኢኻ እትገይሽ።
ናይ ስራሕ ፍቓድ
ናይ ስራሕ ፍቓድ ብቤትጽሕፈት ስደተኛታት ዚውሃብ ንሓደ ወጻእተኛ ኣብ ሃገር ሽወደን ንኺሰርሕ መሰል ዚህብ ውሳነ እዩ። እቲ ቀንዲ ሕጊ ናብ ሃገር ሽወደን ገና ከይኣቶኻ ከሎኻ ናይ ስራሕ መጠየቕታኻ ኪጸድቕ ኣለዎ ዚብል እዩ። ናይ ኖርወይን ኤውሮጳዊ ሕብረትን/ኢኢኤስ-ዜጋን፡ ናይ ስዊዘርላንድ ዜጋን ኣባላት ቤትሰቦምን ኪሓቱ ኣየድልን። ኣብ ሃገራት ኤውሮጳዊ ሕብረት ንሓሙሽተ ዓመታት እተቐመጡ ናይ ስራሕ ፍቓድ ኪሓቱ ኣየድልን።
ናይ ገዛእ ርእሱ ዋኒን ዘለዎ ሰብ ናይ ስራሕ ፍቓድ ኣየድልዮን ግን ናይ መንበሪ ኪህሉዎል የድሊ።
ናብቲ ዚቕጽል ገጽ >
ናብቲ መውጽእ ኣርእስቲ ተመለስ

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
አብ ካናዳ ከተማ ዊኒፔግ ዝርከብ ማሕበረ-ኮም ኤርትራውያን ፍሪ ፕረስ ዝተባህለ ጋዜጣ'ታ ኸተማ ነቲ ኮሚኒቲ ምስ ግብረ ሽበራ ዘተሓሕዝ ፅሑፍ አውፂኡ ብምባል ኣንፃር'ታ ጋዜጣ ንምቅዋም ትማሊ ሓሙስ 15 ታሕሳስ 2011 ዓ.ም ኣብ አፍደገ ቤት ፅሕፈት'ቲ ጋዜጣ ወፂኦም ተቃውሞኦም ብሰልፊ ገሊፆም ኔሮም።
ኣቦ መንበር'ቲ ማሕበረሰብ አቶ ላምቡሩስ ክርያካኮስ እታ ነቲ ርፖርት ዝፀሓፈት ጋዜጠኛ ቅድሚ ሎሚ ብዛዕባ'ቲ ማሕበረሰብ ዝፀሓፈቶ ነቲ ማሕበረሰብ ዝየንፀባርቅን ግጉይን ሓበሬታ ጥራይ ዘይኾነስ ነቲ ማሕበረሰብ ዘሰከፎን ብምኻኑ ነዚ ሰልፍ ከምዝገበሩ ን'ሬድዮ ድምፂ አሜሪካ ኣብ ዝሃቦ ቃለ-መጠይቅ ተዛሪቡ።
እቲ ዝወፀ ፅሑፍ ትኽኽል'ዩ ዝብሉ ኤርትራውያን ወገናት'ውን በቲ ኻልእ ወገን ኔሮም።
ነቲ ፅሑፍ ካብ ዝደገፉ ሓደ አቶ ዮውሃንስ አልማዝ ኣብ ዝሓለፈ ዓርቢ ምስ ሬድቶ ድምፂ አሜርካ ኣብ ዝገበሮ ቃለ መጠይቅ "እቲ ኣብ ኤርትራ ዘሎ ስርዓት ዓለም ዝበለ ይበሎ ንህዝቡ ተረራይዝ ዝገብር ዘሎ ስለዝኾነ ተረርስቲ'ዩ፣ ንዕኡ ዝድግፍ ኸአ ተረርስቲ'ዩ" ኢሉ።
አቶ ላምብሩስ ብወገኑ "ንሕና ከም ህዝቢ አበይ ይኸይድ'ሎ ንዘይንቅበሎ ገንዘብ መስከርቲ አይኮንናን፡ ኣንታይ ደአ ነቲ ዝግበር ዘሎ ፅዕሪ ኣብ ሃገርና ከም ሃገራዊ ኮሚኒቲ ኢና ደው ኢልና ዘለና፡ ንዝኾነ ሃገራዊ ሕቶ ክንድግፎ ኢና፡ እቲ ንመንግስቲ ዝምልከት ግን መንግስቲ'ዩ ዝምልሾ" ኢሉ።
ንምሉእ ትሕዝቶ'ቲ ምስ አቶ ላምብሩስ ዝተኻየድ ቃለ- መጠይቅ ንምስምዑ ናብ ምልክት ድምፂ ብምኻድ ጠውቁ


text:
ቅንጸላታትን ጭውያታትን ሃገረ ሱዳን – 4ይ ክፋል
ሉኡላዊነት ሃገር ኣብ ዋጋ ዕዳጋ ዘውረደ ፡ ደረት ኣልቦ ጉጅለ
ምስ ጎረባብቲ ሃገራት ዝነበረ ዲፕሎማሲያዊ ጽምዶ፡ ናብ ዲፕሎማሲያዊ ምትፍናን ኣብ ዝዛወሉ ህግደፋዊ መድረኽ፡ ኣብ ሓበራዊ ረብሓ ዝተደረኸ ህዱእ ምሕዝነት ዝፈጥር ጽምዶ ከምዘየልቦ፡ ካብ ዝሓለፉ ጽሑፋት ምርዳእ ይከኣል፡፡ ብርግጽ ብመንጽር ሃገራዊ ረብሓን ድሕነትን፡ ፈታዊን ጸላኢን ዝበሃል ኣምር (ስነ-ሓሳብ) የለን፡፡ ንጎረባብቲ ሃገራት ክትስልልን፡ ኣብ ምሕዝነት ክትነጥፍን፡ ንቡርን ግቡእን ከምዝኾነ’ውን እኣምን፡፡ እንተኾነ፡ ኣብ ሃገርና ዘሎ ስለያዊ ኮነ ዲፕሎማሲያዊ ንጥፈታት፡ ንሃገራዊ ረብሓናን ድሕነትናን ዝጠቅም ዘይኮነስ፡ ንዕምሪ ስልጣን ኢሳይያስ ዘናውሕ ካብ ዝኸውን፡ ዛጊት ዓመታት ኣቑጺሩ ኢዩ፡፡ ኣብ ከምዚ ዝኣመሰለ ድጉል ህሞት፡ ዝጠሓለ ጉጅለ ኢሳይያስ፡ እታ ዝተረፈቶ እንኮ ኣማራጺ፡ ንጎረባብቲ ሃገራት ብቐጥታን ብተዘዋዋሪን ምህዋኽ ስለዝኾነ፡ ኩለን ውዳቤታት ወጻኢ፡ ኣብ ክንዲ ንሓባራዊ ረብሓ ዝድርኹ ንጥፈታት ምዕማም፡ ኣብ ጸጥታዊን ወትሃደራዊን መደባት ኣተኩረን ክዓማ ብዘኽእል ኣወዳድባ ኢዩ ዝሰርዐን፡፡
ዝኸበርኩም ተኸታተልቲ!!
ንሎሚ ምስ ሱዳን ኣብ ዝነበረ ዲፕሎማሲያዊ ርክብ ኣድሂበ፡ ጽሑፈይ ምስዝቕጽል፡ እታ ኢሳይያሳውያን፡ “ብሓለንጊ ሰውራ” ዘጉባዕቡዕላ፡ “ሻውዐቲ ዞባና” ዝብሉዋ ሃገረ ሱዳን ንረክብ፡፡ ሱዳን ግዳይ ስውር ህግደፋዊ ተልእኾ ካብ ትኸውን፡ ነዊሕ ኣቑጺራ ኢያ፡፡ ከም ሳክቲዝም፡ ሱዳን ምስ ጅኦ ፖለቲካዊ ረብሓታት ብምትእስሳር፡ ንኤርትራ ስትራተጅካዊ ረብሓታት ክንረኽበላ እንኽእል ሃገር ከምዝኾነት እኣምን፡፡ ጉጅለ ኢሳይያስ ግን፡ ኣብ ክንዲ ኣብ ጅኦ ፖለቲካዊ ረብሓታት ዘድህብ፡ ብኣዚዩ ደቂቕ ስለያዊ መርበባት ተሰኒዩ፡ ነታ ሃገር ክሕምስን፡ ነቲ ካብ ሃገር ተጨኒቑ ዝተሰደደ ዜጋና፡ ኣብ ውሽጢ ሱዳን ንምጭዋይን ንምቕንጻልን ብዙሕ ጽዒሩ ኢዩ፡፡ ካብ መሬት ሱዳን ወይ ብስርሒት፡ ወይ ከኣ ብብላዕ ተሓጊዝካ ሰብ ሓሓኒቕካ ምምጽእ “ሓለንጊ ሰውራ ነዊሕ ኢዩ” ኢልካ ብጃህራ ትጭድረሉ ጉዳይ ኣይኮነን፡፡ እቲ ምንታይ ሲ፡ ንባዕላ ሱዳን ኣብ ከቢድ ፖለቲካዊ ቅልውላው ዝተሸመመት፡ ብዙሕ ብኮታት ዘለዋ ሃገር ምኻና ስለ ዝፈልጥ፡፡
ሃገረ ሱዳን ብምዕራብ ብጉዳይ ዳርፉር፡ ብደቡብ ብጉዳይ ርእሰ ውሳነ ህዝብታት ደቡብ ሱዳን፡ ብሰሜን ብጉዳይ ምስሪን ፈለግ ኒልን፡ ብደቡባዊ ምብራቕ ክፋል እታ ሃገር ብቐቢላዊን ባህሪያዊን ጎንጽታት፡ እትሕመስ ሃገር ኢያ፡፡ ኣብ ዝሓለፉ ዓመታት፡ ብመንጽር ጸጥታን ሃገራዊ ሓድነትን፡ ስርዓት በሽር ዋላ ብዙሕ እንተሰጎመ፡ ሕጂ ውን ብሰንኪ ወሰኽ ዋጋ ነዳዲን፡ ኣብ ማእከል ካርቱም ኣብ ሞንጎ ሰልፍታት ዝረኣዩ ፖለቲካዊ ኣፋላላያት፡ ናይታ ሃገር ቀንዲ ብደሆታት ኢዮም፡፡ ኣብ ርእሲ እዚ ኹሉ ዘቤታዊ ጸገማት ሃገረ ሱዳን፡ ብምኽንያት ዳርፉር ኣብ ልዕሊ ፕረሲዳንት ኣልበሽር፡ ብኣህጉራዊ ቤት ፍርዲ ዝወጸ ናይ ምእሳር ዋረንትን፡ ብበዓል ኢሳይያስን ጫድን ዝሕብሐቡ ዕጡቋት ጉጅለታት ዘካይድዎ ስርሒታት፡ ነታ ሃገር ኣብ ከቢድ ፖለቲካዊ ቅልውላው ክትሽመም ጌሩዋ ኢዩ፡፡
ስለዚ፡ ኣብዛ ሃገር ዝካየድ ዝኾነ ዓይነት ስርሒትን ስለያዊ መስርሕን፡ ንውሽጣዊ ቅልውላው ሃገረ ሱዳን መዝሚዝካ ዝካየድ”ምበር ኣፍልብኻ ነፊሕኻ ትጀሃረሉ መርኣያ ስለያዊ ዓቕምታት ኣይኮነን፡፡ እንዳ ኢሳይያስ ግን፡ ንዝቃወሞም ከርዕዱ፡ ብሕሉፍ ታሪኽ ክብለጹ፡ ካብ ሱዳን ሰብ ክጭወዩ እንከለው “ሓለንጊ ሰውራ…” እንዳበሉ ክጉስጉሱ ጸኒሖም’ዮም፡፡ ብዝኾነ ናይ ሎሚ መደበይ ኣብ ሱዳን ብቐንዱ፡ ስለያዊ ዕማማት ዝተዓደሎ ኢምባሲ ሃገረ ኤርትራ ዘካየዶም ኣንጻር ረብሓታት ሃገር ዝኾኑ ሽርሒታት ምቅላዕ ስለ ዝኾነ ናብኡ ከስግረኩም፡፡
ኣብ ቤ/ጽ ፕረሲዳንት፡ ካብቶም ኢሳይያስ ብቐጥታ ዝከታተሎም፡ ዘይውግዓዊ ውዳቤታት ሓደ፡ ኣብ ጎረባብቲ ሃገራት ዝካየድ ስለያዊ ንጥፈታት ዝዓምም ክፍሊ ኢዩ፡፡ ኣብዚ እዋን፡ እዚ ክፍሊ ኮ/ል ዓንደብርሃን በርሀ (ወዲ በርሀ) ዝተብሃለ፡ ገዲም ተጋዳላይ ዝመርሖ ኮይኑ፡ ዘይወግዓዊ “ሓላፊ ምውህሃድ ወፍሪታት ጉጅለታት ኢትዮጵያን ሱዳንን” ዝብል ሓላፍነት ኣለዎ፡፡ ኣብዚ እዋን ወዲ 78 ዓመት ወዲ በርሀ፡ ኣብ ገድሊ ኣባል ኮማንዶ 72 ዝነበረን “ኣብ ቅያ 18 ደቓይቕ” ልዑል ኣበርክቶ ካብ ዝነበሮም ተጋደልቲ ሓደ’ዩ፡፡
ድሕሪ ናጽነት፡ ኣብ ዝተፈላለዩ ክፍልታት ውሽጣዊ ጉዳያትን፡ ሃገራዊ ድሕነትን ተመዲቡ ኣገልጊሉ ኢዩ፡፡ ብሰንኪ ኣልኮላዊ መስተ፡ ኣብዚ እዋን ናይ ጥዕና ጸገም ዝገበረ ወዲ በርሀ፡ ንነዊሕ ዓመታት ኣብ ሱዳን ተመዲቡ፡ ብምስምስ ኣስገርቲ፡ ጀብሃ፡ ጀሃድ፡ ተቓወምቲ፡ ሃንደስቲ፡ ኣስገርቲ፡ ተሓባበርቲ…ዝእስሩ፡ ዝጭወዩን ዝቕንጸሉን ዝነበሩ ሰባት፡ ብላዕለዋይነት ዝመርሐን ዝኣዘዘን ሓላፊ ኔሩ፡፡ ወዲ በርሀ ኣልኮሊዛቶ ኮይኑ፡ ብሕማም ምንቅጥቃጥ (Parkinson`s)ን ምሕባጥ መሓውራትን ምስተጠቐዐ፡ ናብ ኣስመራ ተሳሒቡ፡ ብዘይ ስራሕ ኣብ ሆቴል ኒያለ ተቐሚጡ፡ ናብ ቤ/ጽ ፕረሲዳንት ክመላለስ ጸኒሑ፡፡ “ስምዒታት ኣሕዲሩ” ምስ ተብሃለ፡ ኢሳይያስ ናብ ማእከላይ ቤ/ጽ ወኪል ሃገራዊ ድሕነት ቤት ገርግሽ፡ ኣብ ትሕቲ ወዲ ካሳ መዲብዎ፡፡ ኣብ ትሕቲ ወዲ ካሳ ውን፡ ከም ሓላፊ ምውህሃድ ወፍሪታት ተቓወምቲ ጉጅለታት ኢትዮጵያን ሱዳንን ኮይኑ ተመዲቡ፡፡ ኣብ ቤት ገርግሽ ነቲ ስራሕ ክዓሞ ስለ ዘይከኣለ፡ ኮ/ል ፍጹም ኢሳቕ -ሌኒን (ሓላፊ ምውህሃድን ወፍሪታትን ተቓወምቲ ጉጅለታት ኢትዮጵያ ኣብ ዞባ ጋሽባርካ)ን ሌ/ኮ ግርማጽዮን የውሃንስ-ሃጸይነት (ሓላፊ ስለያ ምብራቓዊ እዚ ነበር)ን ንዕኡ ተኪኦም ይዓይዎ ኣለው፡፡
ስሩዕ ዲፕሎማሲያዊ ጽምዶታት፡ ብስለያዊ ሽርሒታት ምስ ተተክኡ፡ ኣብ መሬት ሱዳን ነዞም ሽርሒታት ክዓዩ ካብ ዝጸንሑ ሰባት ሓደ ክብ ኢሉ ዝተገልጸ ወዲ በርሀ ኔሩ፡፡ ብሰንኪ ምስ ሱዳን ዝነበረ ምስሕሓብን ምትፍናንን፡ ኣብ 1990ታት ኣብ ሱዳን ዝነበራ ቤ/ጽሕፈታት፡ ብተደጋጋሚ ኣብ ምዕጻውን ምኽፋትን ጸኒሐን እየን፡፡ ብመንጽር ሃገራዊ ድሕነት፡ ነቶም ግቡእ ድሕነታዊ ዕዮታት ክዓሙ ዝጸንሑ ሓለፍትን ዜጋታትናን ሓዲገ፡ በቲ እዋን፡ ኣብ ሱዳን ኣብ ምጭዋይ፡ ኣብ ቅንጸላ፡ ኣብ ምድኻም ተቓምቲ ሰልፍታትን ምስግጋር ዘይሕጋዊ ኣጽዋርን ደቂ ሰባት ዝሳተፉ ዝነበሩ፡ ብማአክላይ ቤ/ጽ ክፍሊ ወጻኢ ስለያ ዝተዋፈሩ ቀንዲ ኣባላት ዝስዕቡ ኔሮም፡፡
- ኮ/ል ዓንደብርሃን እስቲፋኖስ፡ ካብ 1997 ጀሚሩ፡ ኣብ ሱዳን ተዋፊሩ፡ ዝተፈላለዩ ስለያዊ ስርሓት ዝዓመመ ተጋዳላይ’ዩ፡፡ ቅድሚ ኤምባሲ ኤርትራ ኣብ ካርቱም ውግዓዊ ባይታ ምርካቡ፡ ኣብ ካርቱም ብጉልባብ፡ ኣብ ኤምባሲ ንግስነት ሰዑዲ ዓረብ ተቖጺሩ፡ ኣብ ዝተፈላለዩ ስለያዊ ሽርሒታት ክነጥፍ ጸኒሑ፡፡ ኣብ መወዳእታ ምስ ሓለፍቲ ስለ ዝተብኣሰ ናብ ኣውስትራሊያ ሃዲሙ፡፡
- ሳምሶም ግርማይ፡ ትውልዲ ዓዱ ከባቢ ዓዲ ንፋስ ኮይኑ፡ ብጉልባብ ኣብ ካርቱም፡ ከም ተምሃራይ ብሪትሽ ካውንስል ዝተመደበ ኢዩ፡፡ እዚ ሰብ’ዚ ምስ ብርጋዴር ጀነራል ሚኪኤለ ሓንስ (ወዲ ሓንስ)፡ ናይ ቀረባ ዝምድና ዘለዎን ኤምባሲ ኤርትራ ምስተኸፈተ ውን ከም ግዝያዊ ቆንስል ብምኻን ኣገልጊሉ ኢዩ፡፡ ኣብ መሬት ሱዳን ንልዕሊ 10 ዓመታት ዝተፈላለዩ ስለያዊ ሽርሒታት ምስ ፈጸመ፡ ኣብ መወዳእታ ናብ ኤርትራ ብምእታው ኣብ ዓዲ ንፋስ ብሚሊዮን ዝግመት ወጻኢታት ዝተገብረሉ ኣባይቲ ሃኒጹ፡ ኣብ ከባቢ ኦሞሓጀር ናይ ሓደ ኣለም ወልደስላሰ ዝበሃል ሞዋቲ ጀርዲን ገዚኡ ይሓርስ ኣሎ፡፡ ኣብዚ እዋን ውን ኣሳሳዪ ተኽለ ማንጁስ ኮይኑ፡ ኣብ ዶባት ሓምዳይትን ኦሞሓጀርን ኣብ መሸጣ ሰባት፡ ዘይሕጋዊ ንግዲ ምስ ራሻይዳን፡ ኣብ ምሕብሓብ እቶም ዝተረፉ ዕጡቋት ዳርፉርን ተዋፊሩ ኣሎ፡፡
- ዓሊ ዓብደልቃድር፡ ምስ መሓመድ ሸኽ ዝተብሃለ ናይ ኤርትራን ሱዳንን ዜግነት ዝነበሮ ውልቀሰብ፡ ብጉልባብ ኣብ ፖርት ሱዳን ኣብ ወደብ ይስርሕ ኔሩ፡፡ ደሓር ኤምባሲ ምስተኸፍተ፡ ፕሮቶኮል ዝብል ጉልባብ ተዓዲልዎ፡ ኣብ ዝተፈላለዩ ስለያዊ ሽርሒታት ይነጥፍ ኔሩ፡፡
- ተስፋይ መንግስትኣብ፡ ፈለማ ኣብ ካርቱም ኮለጅ ካምቦኒ፡ ከም ተምሃራይ ቋንቋ ዓረብ ኮይኑ ብጉልባብ ይሰርሕ ኔሩ፡፡ ድሕሪ ምኽፋት ኤምባሲ ከም ኣውቲስታ ኣምባሳደር ሓምድ ሕምድ ኮይኑ ተመዲቡ፡፡ ኣብ መፋርቕ 2000 ናብ ጁባ ተቐይሩ፡ ብሰንኪ ካብ ደቡብ ሱዳን ናብ ሶማል (ኣልሸባብ) ዝተልኣኸ ግን ዝፈሸለ ሓደ ሓደ ስውር ስርሒት፡ ናብ ኤርትራ ተሳሒቡ ተኣሲሩ ክሳብ ሕጂ ሃላዋቱ ኣይፍለጥን፡፡
እዞም 4ተ ኣባላት ወጻኢ ስለያ፡ ነፍሰወከፍ ስርሖም ናብ ማእከላይ ቤ/ጽ ወጻእ ስለያ ማለት ናብ ኮ/ል ጋይም ተስፋሚካኤልን ኮ/ል እምናይ ስሌማን (ወዲ ሻምበል) ብመልክዕ ጸብጻብ ቀጻሊ ይልእኹ ኔሮም፡፡ ካብ ትሕዝቶታት ጸብጻብ ስርሒታት ሱዳን ንሎሚ ዝስዕቡ የቕርበልኩም፡፡
- ስርዓት ኢሳይያስ ህላወ ተቓዎምቲ ውድባት ብወግዒ ምስከልከለ፡ ካብ ሃገርና ናብ ስደት ዘምረሓን መዋእለን ኣብ ስደት ዝነበራን ፖለቲካዊ ሰልፍታት ብክፍሊ ወጻኢ ስለያ ኣቢሉ ስውር መጽናዕቲ የካይደለን ኔሩ፡፡ ብመንጽር”ዚ መደብ፡ ኣብ ሱዳን’ውን ከም ሰውራዊ ባይቶ (እንዳ ቲያር)፡ ሳግም፡ “ጀሃድ” (እንዳ ዓብደላ እድሪስ)ን ኣቡሱሄልን ኣብ ታርጌት ክፍሊ ወጻኢ ስለያ ኣትዮም ኔሮም፡፡ ብፍላይ ግርማይን ሃነጸን (ካብ ሰውራዊ ባይቶ እንዳቲያር)፡ ቀሺ ጴጥሮስን በየነን ዝተብሃሉ ካብ ሳግም፡ ከምኡ ውን ሃለቃ መዝገበን ዝተብሃሉ ኣባላት፡ ኣብ ትሕቲ ዕቱብ ምክትታላት ኔሮም፡፡ ኣብ ሱዳን ንክፍሊ ወጻእ ስለያ ብዛዕባ እተን ሰልፍታት ሓበሬታ ካብ ዘመሓላልፉ ቀንዲ ተሓበበርቲ፡ መሓመድብርሃን (ካብ እንዳ ዓብደላ እድሪስ)ን ገብሩ ዝተብሃለ (ካብ ሰውራዊ ባይቶ)ን ኔሮም፡፡ ብፍላይ መሓመድብርሃን ንዓብደላ እድሪስ ንምቕንጻል መደብ ተዋሂብዎ ኔሩ፡፡ ብጀካ እዞም ክልተ ቀንዲ ተሓባበርቲ፡ ካልኦት ተሓባበርቲ ውን ዝነበሩ ኮይኖም እዞም ክልተ ግን፡ ብዛዕባ እተን ውድባት ደቂቕ ሓበሬታ ዘመሓላልፉን ወርሓዊ ክሳብ 200 ዶላር ዝኽፈሎም ኔሮም፡፡
- ኣብ ሱዳን ብወጻእ ስለያ ኣቢሉ፡ ካብ ዝትግበሩ ዝነበሩ ስውር ስለያዊ ተልእኾታት ሓደ፡ ኣኼባታት ተቓወምቲ ውድባት ብዝተፈላለየ መገዲ ክቋርጽን ኣባላትን መራሕትን ነንባዕሎም ክናቆቱ ምግባር ኔሩ፡፡ ኣብዚ መስርሕ ካብ ኣጀንዳ ወጻእ ሕቶታት ብምልዓል፡ ንሓለፍቲ እተን ውድባት ዘከሻምሽ ድሕሪ ባይታ ኣብ ኣኼባ ብምልዓል፡’ቶም ብስልኳታት ዝኣተው ኣባላት ኣብ ውሽጢ ሕንፍሽፍሽ ንምፍጣር ብዙሕ ሰሪሖም’ዮም፡፡
- ኣብ ሱዳን ጣይፍ ዝተብሃለ ከባቢ ዝተደኮነት ቤተክርስትያን ኣንዳሚካኤል፡ ኣብ ዝነበረ ጎንጽ ተጠቒምካ፡ ኣብ ሞንጎ ደገፍትን ተቓወምትን ሃጓፋት ንምፍጣርን፡ ኣብ ውሽጢ’ቶም ተቓወምቲ ውን ብምስምስ ሃይማኖታዊ ኣፈላላይ ሕንፍሽፍሽ ክኣትዎም ምግባር መደብ ወጺኡ ኔሩ፡፡
ወርሒ 1. 2000 ኣብ ካርቱም ብውግዓዊ መገዲ ዝተሃንጸ ኤምባሲ ኤርትራ፡ ፈለማ ብወጻእ ጉዳያት ሚኒስተር ሃይለ ወልደትንሳኤ (ድሩዕ) ተመሪቑ ምስተኸፈተ፡ እቶም 4ተ ወደብቲ ወግዓውያን ልኡኻት “ሃገረ ኤርትራ” ኮይኖም፡ ኣብቲ ኤምባሲ ክዓዩ ተመዲቦም፡፡ ኤምባሲ ኤርትራ ኣብ ሱዳን፡ ብወግዓዊ ምስተኸፈተ ድማ፡ ንተልእኾታት ወጻኢ ስለያ ጥጡሕ ባይታ ተፈጢሩ፡፡ ሓምድ ሕምድ ከም ላዕለዋይ ሓላፊ ሚሽን ናብ ሱዳን ተሳሒቡ፡፡ ኣብ ትሕቲ ሓምድ ሕምድ፡ ሓደ ካብቶም ኣብ ገድሊ ኣባል እንዳ 72 ኮይኑ፡ ኣብ ስራሕውቲ ፈዳያን፡ ስውር ድብያታት፡ ቅንጸላን መርሸንትን፡ ጸሊም ታሪኽ ዘለዎ፡ ኮሎኔል መልኣከ ተስፋማርያም (ወዲ ፊተውራሪ) ውን፡ ብጉልባብ ሚሊታሪ ሚሽን፡ ናብ ካርቱም ኤምባሲ ተመዲቡ፡፡ ወዲ ፊውተራሪ ምስ ተመደበ፡ ኣብ ሱዳን ዝፍጸም ዝነበረ ስውር ሽርሒታት፡ ናብ ዝለዓለ ደረጃ ኣበሪኽዎ ’ዩ፡፡ ኣብ ሱዳን ዝኾነ ኣንጻር ኢሳይያስ ዝቖመ፡ ኣብ እዋን ደርግ ሓለፍነት ዝነበሮ፡ ምስ ደርግ ርክብ ዝገበረ ሰብ፡ ኣባላትን ሓለፍትን ተቓወምቲ ውድባት (ብፍላይ ከኣ ጅብሃ)፡ ኮታስ ኣንጻር ስነ-ሓስብ ኢሳይያስ ዝቖመ ዝኾነ ሰብ ደቂቕ መጽናዕቲ ምክያድን ሓሓኒቕካ ምሕቓቕ ኮነ፡፡ ከም ወዲ ፊተውራሪ ኣብ ውሽጢ ኢትዮጵያ ንዝነበሩ ሰባት ክኣርን ከሕቅቕን፡ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ዝተዋፈረ ድማ ኮ/ል ዓንደብርሃን በርሀ (ወዲ በርሀ) ነበረ፡፡
ወዲ ፊተውራሪ፡ ናብ ሱዳን ምስተልኣኸ ብኣልማማ ዝፈጸሞም ዘስካሕክሑ ገበናትን ስርሒታትን ንምቑጻር ዳርጋ ኣይከኣልን፡፡ ብኮድ Xls/ 0015 ተሰኒዶም ኣብ ጸብጻባት ካብ ዝሰፈሩ ፍጻመታት ወዲ ፊተውራሪ፡ 11 ኣባላት ተቓወምቲ ውድባት፡ 8 ኮንትሮባንዲስታ ዝብሎም፡ 6 ብጀሃድ ዝተጠርጠሩን ሓዊሱ ልዕሊ 40 ዜጋታት ናብ ውሽጢ ዓዲ ተዓፊኖም ክኣትው ብምግባር ስጉምቲ ኣውሲድሎም ‘ዩ፡፡
ኤምባሲ ሱዳን ተልእኾታቱ ሙሉእ ብሙሉእ ብመደባት ወዲ ፊተውራሪ ምስ ተብሓተ፡ ዕለታዊ መደባት ሱዳን ኣብ ምክትታል ዶባት፡ ምክትታል ንምቅስቓሳት መንግስቲ ሱዳን፡ ምክትታል ተቓወምቲ ኤርትራውያንን ሱዳናውያንን፡ ምድላው ወረቓታዊ መሳለጥያታትን መጓዓዝያን ንተቓወምቲ ጉጅለታት ኢትዮጵያን ሱዳንን፡ ከምኡ ውን ምስላጥ ጭውያታትን ድብያታትን ከድህብ ተገይሩ፡፡ ኩሉ ውዳቤታት ብመንጽር ዞም ዕለማታት ስለዝቖመ፡ ብቐንዱ ምስ ኣባላት ጸጥታ ሱዳን ርክባት ክሰላሰልን ክሕይልን ይድለ ኔሩ፡፡
ምስ ሱዳናውያን ኣብ ዝነበረ ርክባት ውን፡ ንዓብዱራሕማን ሰረልከቲም (ምክትል ሚኒስተርን ኣማሓዳሪ ከሰላን መደኒን ነበር)፡ ቃዝ ሳላሕዲን (ፍሉጥ ጠበቓን ኣብ እዋን ገድሊ ምስ ኢሳይያስ ጽቡቕ ርክብ ዝነበሮን)፡ ሳላሕ ጎሽ (ሓላፊ ጸጥታ ሱዳን ነበር) ዱልዱል ርክባት ክሃንጹ ብዕቱብ ይሕበሮም ኔሩ፡፡ በቢጽፍሑ ዝርከቡ ሓለፍቲ ጸጥታ ሱዳን፡ ብልዝብን ብብላዕን ክሕዝዎም ኣብ ዝግበረሉ ዝነበረ መድረኻት፡ ብፍላይ ኣብ ጭውያን ዓፈናን ኣድሂቦም ክሰርሑን፡ ኣብ መሬት ሱዳን ራዕዲ ክፍጠርን ኮነ ተባሂሉ ተሰሪሒሉ’ዩ፡፡
በዓል ወዲ ፊተውራሪ ጸብጻባቶም ምስ ኣጻፈፉ፡ ግብራዊ ስጉምቲ ክወስድ መደብ ዝተዓደሎ ድማ ብብርጋዴር ጀነራል ተኽለ ማንጁስ ዝምራሕ ኣሃዱ ምክትታል ዶባትን ብጉቦ ዝተዓደጉ ሱዳናውያን ኣባላት ብሄረ ረሻይዳ ‘ዮም፡፡
ኣብ መስርሕ ምእሳርን ምጭዋይን፡ እቲ ኣብ ኣጻምእ ምድሪ ዒራዒሮ ዝተሰውአ ኣምባሳደር ሓምድ ሕምድ ባዕሉ ኣብ መወዳእታ ግዳይ ናይዚ ስውር ስለያዊ መርበባት ኮይኑ ኢዩ፡፡ ኣምባሳደር ሓምድ ሕምድ ካብ ዩንቨርስቲ ዒራቕ ብኬሚስትሪ ዝተመረቐ፡ ኣብ ስደት ኣብ ሱዳን ምስ ህዝባዊ ሓይልታት ተወዲቡ፡ ኣብ ዝተፈላለያ ሃገራት ብፍላይ ከኣ፡ ኣብ ግብጺ፡ ሊብያ፡ ዒራቕ ማሕበር ተምሃሮ ኣብ ምምስራትን ምውዳብን ሓያል ኣበርክቶ ዝገበረ፡ ውፉይ ኣባል ሓፋሽ ውድባት ኔሩ፡፡ ኣብ ማሕበር ተምሃሮ፡ ኣባል ፈጻሚት ሽማግለ ማእከላይ ምብራቕ ብምኻን ውን ኣገልጊሉ ኢዩ፡፡
ኣብ ካልኣይ ውድባዊ ጉባኤ፡ ኣባል ማእከላይ ሽማግለ ኮይኑ ድሕሪ ምስርሑ፡ ካብ 1994 ክሳብ 2001 ከኣ ኣባል ማእከላይ ባይቶን ፈጻሚትን ኮይኑ ኣገልጊሉ፡፡ ኣማሓዳሪ ኣውራጃ ሰንሒት፡ ኣምባሳደር ኤርትራ ኣብ ንግስነት ስዑዲ ዓረብ፡ ከምኡ’ውን ኣብ ሚኒስትሪ ወጻእ ጉዳያት ኣብ ክፍሊ ማእከላይ ምብራቕን ሰሜን ኣፍሪቃን እንዳሰርሐ፡ ዝምድና ሱዳንን ኤርትራን ኣብ ምድልዳልን ናብ ንቡር ንምምላስ፡ ኣብ ሽምግልና ማያዊ ዶባት፡ ኣብ ሽምግልና ኣልጀርስ ኢትዮጵያን ኤርትራን፡ ዓቢ ዲፕሎማሲያዊ ኣበርክቶ ዝገበረ መራሒ ኔሩ፡፡ ኣብ ወጻእ ዝነበሮ ተሞኩሮ ተመዝሚዙ፡ ናብ ኢምባሲ ኤርትራ ኣብ ሃገረ ሱዳን ንሓጺር እዋን ምስተልኣኸ፡ ብኡ ንብኡ፡ ኣብ ጉዳይ ጉጅለ 15 ኢድ ከም ዘለዎ ስለ ተጠርጠረ፡ ፕረሲዳንት ኢሳይያስ ብዘውረዶ ትእዛዝ መሰረት፡ ክፍሊ ወጻእ ሰለያ ብጉልባብ ናብ ውሽጢ ከምጽእዎ ተኣዚዞም፡፡ በቲ እዋን ንሓምድ ሕምድ ንምቕያድ፡ ሓላፍነት ዝተዓደሎ’ውን መሳርሕቱ ወዲ ፊተውራሪ ኮይኑ፡ “እቶም ኣስታት 100 ዝኾኑ ኣባላት ተቓወምቲ ደቡብ ሱዳን (SPLA) ምእንቲ ብሓባር ክንኣልዮም ናብ ተሰነይ ንኺድ” ብምባል፡ ብህጹጽ ብመኪና ናብ ዓዲ ክኣቱ ሓበሮ፡፡ በቲ እዋን ነቶም 4ተ ኣባላት ስለያ ኢምባሲ ብስውር ተዓጢቖም፡ ናብ ተሰነይ ከእትውዎ ተኣዚዞም፡፡ ኣብ መፋርቕ መስከረም 2001፡ ብሓንቲ ላንድክሮዘር ብከሰላ ኣቢሉ ናብ ተሰነይ ምስ ኣተወ፡ ተኽለ ማንጁስ ምስ ኣባላቱ ተረኪቦምዎ፡፡
ኣብ ሆቴል ሳብሪን ንሓንቲ ለይቲ ኣብ ትሕቲ ከቢድ ሓለዋ ሓዲሩ፡፡ ንጽባሒቱ ብሜጀር ብርሃነ ግርሙ (ኣባል ውሽጣዊ ጸጥታ ክፍሊ ምክትታል ወጻእተኛታት ነበር ኣብዚ እዋን ኣባል ክፍሊ ዓፈናን ስጉምትን) ዝምርሑ ኣባላት ተላኢኾም፡ ተዓፊኑ ናብ እምባትካላ ተወሲዱ፡፡ ኣብ እምባትካላ ምስ ቅያር ክዳውንቱ ዝኣተወ እንኮ እሱር ዝነበረ ሓምድ ሕምድ፡ ኣብ መወዳእታ ብዕለት 07.06.2003 ኣብ ሳልሳይ ዙር ብናይ ኮ/ል ሓዱሽ ዓንዶም (ወዲ ወለላ) መኪና ናብ ዒራዒሮ ዝተዛወረ እሱር ኢዩ፡፡ ኣብ ዒራዒሮ ኣብ ሸላ ቁጽሪ 31 ንኣስታት 3 ወርሒ ድሕሪ ምእሳሩ ብሕማም ሳምቡእ ብዕለት 22 መስከረም 2003 ተሰዊኡ፡፡


text:
ኣቦ መንበር እቲ ማሕበር መንእሰይ ሙሉኣለም ስለሴ ንድምፂ ኣመሪካ እንትዛረብ "እቲ ማሕበር ሰብ ንምሕጋዝ ሰብ ምዃን እኹል እዩ ብዝብል መምርሒ ሓሳብ ሰብኣውነትና ንምርኣይ ዘጣየሽናዮ እዩ" ይብል።
ቅድሚ ሎሚ ኣብ ከተማ ዓዲ ግራት ክልተ ዘይርእዩ፣ ዘይሰምዑን ዘይዛረቡን ደቂ ንዘለዉዎን ኣደይ መብራት ፅጋብ ገንዘብ ኣዋህሊሎም ዓመት በዓል ምስ ስድረአን ከምዘሕለፍዎ ኣባላት እቲ ማሕበር ገሊፆም።
ኣብዚ ሐዚ እዋን ቀንዳዕሮ ኣብ ዝበሃል ከባቢ ዓዲ ግራት ዝነብር መሓሪ ተኽላይ ዝበሃል ምስማዕ፣ምዝራብን ምውስዋስን ዘይኽእል ወዲ 20 መንእሰይ ንምሕጋዝ ሓገዝ ኣብ ምትእኽኻብ ከምዝርከቡ ድማ ሙሉኣለም ይዛረብ።
ወላዲ እቲ ጉዱእ መንእሰይ ኣይተ ተኽላይ ኣብ ከተማ ዓዲ ግራት ብምዛር ፊደልን ስእሊ መላእኽቲን ዝሓዙ ወረቓቕቲ ብምሻጥ ሰለስተ ደቆም ይሕብሕቡ።
ንመሓሪ ወዶም ኣብ ተሽከርካሪ ወንበር ሰቒሎም ይናብዩ፤ መሓሪ ብርሕቐት ኣብ ዓዲ ግራት ዩኒቨርሲቲ ተማሃራይ ሞያ ሒሳብ እዩ።
ኣባላት ህያብ ማሕበር ምትሕግጋዝ ሙሉኣለም ስለሴ፣ ዳናይት ገብረህይወት፣ሌላና ገብረጻዲቕን ምሕረት ግርማይን ኣብ ውሽጥን ወፃኢን ሃገር ዝርከብ ግዱስ ወገን ብዝኸኣሎ ዓቕሚ ንማሕበሮም ክሕግዝ ፀዊዖም።
ምሉእ ትሕዝቶ ኣብዚ ምስማዕ ይክኣል።


text:
ቅድሚ ክልተ ዓመት፡ ምስ ሮቤል ብሓንሳብ እናሰራሕና ከለና ስለ ዝተመርዓኹ፡ ንኹሎም መሳርሕተይ ዓዲመዮም ነይረ፡፡ ምስ’ዚ ሎሚ ዝምርዖ ዘሎ ሮቤል’ውን፡ ዋላ’ኳ ጽቡቕ ምቅርራብ እንተዘይነበረና፡ ካብ መሳርሕትና ኣይተረፈን፡ ዕድመይ ኣኽቢሩ ብምምጻእ ምኢቲ ሸክል ኣጽሒፉለይ`ዩ። ኣብ’ቲ ሎሚ ዝካየድ ዘሎ መርዓኡ ክጽንበርን ዕዳይ ክመልስን ድማ ነይሩኒ።
ካብ’ቲ ብዙሕ ዕዱም፡ ብርቱዕ ሙቖትን እዝንኻ ዘጽምም ድምጺ ሙዚቃን ዝነበሮ፡ ካብ’ቲ ኣብ ትሕቲ መረት ዝተሰርሐ ገፊሕ ኣደራሽ፡ ንላዕሊ፡ ንግዳም እናወጻእኩ ዘሰላስሎ ዝነበርኩ’ዩ፡፡ እቲ ድምጺ ናይ’ቲ ሙዚቃ እናሃሰሰ ምስ ከደ፣ ኣብ ግዳም ዝጸንሐ ዝሑል ኣየር፡ ሽዉ ሽዉ እናበለ፡ ነቲ ምሉእ ብምሉእ ዝተላጸየ ጸጉሪ ርእሰይ፡ በረድ ከም ዝዓለቦ ቀዘዝ ክብሎ ተፈለጠኒ። ርቕቕ ዝበለ ጻዕዳ ካምቻ ለቢሰ ስለ ዝነበርኩ፡ ነቲ ሃንደበት ዝተቐላዕኩዎ ብርቱዕ ዛሕሊ ክጻወሮ ኣይከኣልኩን፡፡ ይኹንደኣ’ምበር፡ ነቲ ብርሃጽ ዝኣክል ክሽትት ጀሚሩ ዝነበረ ቱሽቱሸይ፡ ዝሑል ንፋስ ንኽኣትዎ ኣእዳወይ ንላዕሊ ዘርጋሕኩዎ። በቲ ሓደ ቆሪረ እናበልኩ ከማርር ጸኒሐ፡ በቲ ካልእ ድማ እቲ ሽታ ነብሰይ ኣብ ጥቓይ ንዝቐርቡ ሰባት ዝሽትቶም ስለ ዝመሰለኒ ንፋስ ከውቅዖ ደለኹ። ነቲ ዘይጽወር ቁሪ ክጻወሮ እናፈተንኩ።
ኣብ እዋን ዕሰለ ሰለስተ ደርፊታት ኣከታቲለ ስለ ዝሳዕሳዕኩ’ዩ ይመስለኒ፡ ኣብራኸይ ክጠልማኒ ደልያ። ከብዲ እግረይ’ውን ብርቱዕ ቃንዛ ይስመዓኒ ነይሩ፡፡ ነብሲ ወከፍ ርጋጽ ብፍርሒን ብጥንቃቐን ክረግጻ ተገደድኩ። ቁሪን ድኻምን ተሓዋዊሱኒ፡ ናብ’ቲ ሚኒባስ ቁጽሪ 51 እትርከበሉ፡ ጎደና ሃርጽዮን ቁ-1፡ ክበጽሕ፡ ቅድመይ ኣብ ዝጸንሓኒ ፌርማታ ረማዕ ክብል ተገደድኩ። ድሕሪ ክንደይ ሓፍ ኮፍ፡ ብኽንደይ ጻዕሪ ክበጽሕ’ኳ እንተኸኣልኩ፡ ብዘይካ ብዙሓት ተጸበይቲ፡ ሓንቲ ሚኒባስ’ኳ ኣይጸንሓትንን። መብዛሕቲኦም፡ ከምዚ ከማይ ኣብ መርዓን ካልእ ውራይን ዘምሰዩ፡ ምስ ፈለጥቶም ክዘናግዑ ዝጸንሑ ኤርትራውያንን፡ ኣብ ጸግዒ ናይ`ቲ መናድቕ፡ ብመርፍእ ዝውሰድ ሓሽሽ መጢጦም ዝተጋደሙን ሃለዋቶም ኣጥፊኦም ዝደቀሱን እስራኤላውያንን ነይሮም፡፡ ግናኸ ነዞም ዝተጋደሙን ዝደቀሱን፡ እንትርፎ ንነብሶም ንሰብ ስለ ዘይጎድኡ ዘቃለበሎም ኣይነበረን። ኣነ`ውን ከም ሰበይ።
ኣብ’ታ እትመጽእ ቀዳመይቲ ሚኒባስ ተጸቓቒጠ ክስቀል ከም ዘለኒ ሓሰብኩ። ኣብ’ቲ ከባቢ፡ ኮፍ ትብለሉን ኣሚንካ ትጽግዖ መንደቕን ስለ ዘይነበረ መኪና ክትመጽእ’ሞ ተሰቒለ ከዕርፍ ተመነኹ። ክሳብ ናታንያ ዝበጽሕ ኣብ’ታ ዝስቀላ ሚኒባስ እንተደቂሰ ቁሩብ ድኻም ከቃልልን ንጽባሕ ስራሕ ከርክብን ተተስፈኹ። እታ መኪና እንተመጺኣን ተጸቓቒጠ ክስቀል እንተኽኢለን’ዩ ግን?
ኣብ’ቲ መጸበዩ ቦታ ዝነበረ ዛሕሊ ምጽዋሩ ስለ ዝሰኣንኩ፡ ኣካላይ ንምምዋቕ ይንቀሳቐስ ኣብ ዝነበርኩሉ ህሞት፡ ሓደ ኣብ ጸጋማይ ኢዱ ገለ ፈሳሲ ዝመልአ ጎማ ጨቢጡ፡ ካብ የማን ንጸጋም፡ ጸኒሑ ንድሕሪትን ንቕድሚትን እናተንቀሳቐሰ ብዓውታ ክዛረብ ሰማዕኩዎ፡፡ ብድምጹ ጥራይ ዝፈልጦ ስለ ዝመሰለኒ ኣቓልቦይ ሰሓቦ፡፡ ምንቅስቓሳቱ ካብ ንቡር ዝወጽአን ካብ ምሒር ምጥንቃቕ ድማ መሊሱ ደርገፍገፍ ዝብልን ኮይኑ፡ ብየማናይ ኢዱ ዝሓዛ ተለፎን ናብ እዝኑ ኣልጊቡ ክዛረብ ክሰምዖ ምስ ጀመርኩን፡ ገጹ ናባይ ገልቢጡ ምስ ረኣኹዎን ግን፡ ዘይፈልጦ ምዃኑ ኣረጋገጽኩ። እንታይ ከም ዝኾንኩ ግን ዘረባኡ ክከታተሎ ደለኹ፡፡ ምናልባት ኣነ ቅድሚ ካብ ሓዳረይ ምፍትሐይ ዝዘራረቦ ዝነበርኩ ዘረባታት ስለ ዝኾነ ይኸውን። ዝለዋወጦ ዝነበረ ተረርቲን ጸርፊ ዝተሓወሶን ቃላት፡ ምስ ሰበይቱ ወይ ምስ ኣፍቃሪቱ ወይ ድማ ምስ መዳቕስቱ፡ ክኸውን ኣለዎ በልኩ።
“እንታይ’ሞ ከፊኡኪ? ምስ ኣዕሩኽተይ ክዘናጋዕ ኣይክእልን!?” ብብርቱዕ ድምጺ ክሓትትን ከፈራርሕን ሰማዕኩዎ። መልሲታት ቀራን በዓልቲ ቤተይ ነበር ድማ ተዘከረኒ። የማናይ ኢዱ ንላዕሊ ጸግ ኣቢሉ ክቑልሎ ክብል እቲ ኣብ ጎማ ዝነበረ ኣልኮላዊ መስተ፡ (ድሒረ ዘረጋገጽኩዎ’ዩ) ንላዕሊ ተወርዊሩ ነቶም ኣብ ጥቓኡ ዝነበሩ ኤርትራውያንን ሱዳናውያንን ገጨቦም።
“ማለክ’ያ ዞል!” ነዚ ናይ ስንባደ መልሲ ዘቃለበሉ ኣይመስልን። እቲ ዝሰንደበ’ውን ኩነታት ደርባያይ ተገንዚቡ ስቕ ክብል ዝመረጸ ይመስል። እቶም ኤርትራውያን ግን ዝተዛረብዎ ቃል’ውን ኣይነበረን። ንሱ’ውን ኣይተገደሰሎምን። ነታ ጎማ ብሓይሊ ብምሽንጓግ ንርሑቕ ደርብይዋ። ኣብ’ቲ ፊት መካይን እንስቀለሉ ድንኳን እስራኤላውያን በጺሓ ናብ መረት ጠሽ ኢላ ወደቐት። እንቋዕ ቀትሪ ኣይኮነ። በልኩ ብውሽጠይ።
“ክሳብ ደስ ዝበለኒ ከምሲ ኣይክእልን? ዋላ ዘይሓድር?” ከም’ታ ንዓይ ትርብሸኒ ዝነበረትዶ ረቢሻትካ? ተፋታሕ! ነጻ ኲንካ ንበራ ነዛ ዓለም። በልኩዎ፡፡ ይስማዕ ኣይስማዕ ብትሕት ዝበለ ድምጺ። በቲ ሓደ ድማ ኣብ ብዙሓት ዘጋጥም ሽግር ብምዃኑ ክጽመም ከም ዘለዎ ከተባብዖ ደለኹ። ክጽመም ይኽእል ድዩ ኣይክእልን ክግምቶ ስለ ዘጸገመኒ በታ ዝጀመራ ክቕጽል ተመነኹ።
“እንታይ ኮይኑ ዘይደቀሰ? ምሳኺ ዘይተደቅስዮ ንምንታይ ኣብ ዓራቱ ሰቒልኪዮ? መግቢኸ በሊዑዶ?” በቲ ኮልተፍተፍ ዝመልኦ ናይ ሕርቃን ቃላት፡ ብዛዕባ ወዱ ይሓትትን ይቋየቑን ከም ዘሎ ንምርዳኡ ኣይተሸገርኩን።
“እሞ ኣነ እንተዘይመጺአ ንወድኺ ኣብሊዕኪ ምድቃስ ትስእኒ? ኣንቲ ከመይ ዝበሉኺ ሰነፍ ኢኺ?” ኣብ ጥቓኡ ዝነበራ ኤርትራውያን ይሰምዓኦ ከይህልዋ እናተሰከፍኩ፤ ግርም ገበርካ በልኩ በዛ ውሽጠይ። ንወዳ ኣቀባጢራ ምድቃሱ ስኢና ማለት ድዩ?
ካብ ዘረባኡ ተበጊሰ ንነብሰይ ዝሓተትኩዋ ሕቶ’ዩ። ንምንታይ እዩ ግን ኣብ ውላድ በጺሑ? ከም’ዚ ከማይ ኣብ ውላድ ከይበጽሐ ዘይምተፋተሐ? ፍሉጥ’ዩ፡ እዚ ሽግር’ዚ ቅድሚ ውላድ ምውላዶም ዝጀመረ ምዃኑ። ኣብ ከም’ዚ ዓይነት ምንህሃርን ምጽርራፍን እንተተበጺሑ ምፍታሕ እቲ ዝበለጸ ፈውሲ’ዩ። እታ ብተለፎን ትዛረቦ ወይ ትናገሮ ዘላ፡ ኣበይ ከም ዘሎ ግዲ ሓቲታቶ፡፡
“ኣበ’ቲ ጥቓ እንዳሓድሽ ዘሎ ናይ ሚኒባስ ቦታ” ክብል መለሰላ። መረት መረት እናጠመተ። ኣ ብዚኣስ ሓሶት ኣይተዛረባን።
“ሚኒባስ ኣብ ዝመጽኣቶ ክመጽእ’የ በጃኺ ኣይትረብሽኒ። ምስ መጻእኩ ይኹነልና።” ተለማሊሙ ክምልስ ፈተነ። እዛ ናይ መጠረሽታ ሜላ ኣዘራርባኡ ናብ ውድቀት ከም እትወስዶ ብልበይ ሓሰብኩ። ምስ ሓበሻ እናተጎራፈጥካን እናተጻፋዕካን’ውን እንተተኻኢለን’የን። ዘረባኦም ጌና ከይወድኡ፡ ኣብ መንጎ ህዉኽ ብዝበለ ድምጺ
“ሓንሳብ’ስከ ጽንሒ፡ ኣብ መስመር ጽንሕኒ፡ ኣይትዕጸውያ! ሓንሳብ ሓላፍየይ ይድውለለይ ኣሎ።” ክብል ሰማዕኩዎ፡፡ ናይ ለይቲ’ዩ ዝሰርሕ ማለት’ዩ በልኩ ብውሽጠይ። ወይ ድማ ይሕሱ ይህሉ። ኣይደንጎየን፡ ብመሳጢን ትሑትን ቃና ንሓንቲ ካልእ ጓል ክዛራረባ ሰማዕኩዎ። እዚ ዳሕረዋይ ዝርርብ ብቛንቋ ዕብራይስጥ ስለ ዝነበረ ፍላሻ ክትከውን ኣለዋ በልኩ።
“መዓረይ ኣለኹ’ምበር፡ ጌና ክሳብ ሕጂ ሚኒባስ ይጽበ ኣለኹ፡ ኬድኪዶ ንስኺኸ? ጸኒሐናኺዶ መካይን?” ምስ’ቲ ዝሰምዖ ዝነበርኩ ኣገናዚበ ብኣግርሞት ፈዚዘ ጠጠው በልኩ። ሕርቃኑን ናይ ቆይቂ ቃላቱን እንታይ እዋኖም ካብ ልሳኑ ርሒቖም ብድሱትን ፈቃርን ቃላት ቀይርዎም ክርደኣኒ ኣይከኣለን። ሚኒባስ ቁጽሪ ሓምሳን ሓደን ብናህሪ ክትመጽእ ስለ ዝተዓዘብኩ፡ ካብ’ቲ ተሰቒለዮ ዝነበርኩ ማርቻቤዲ ናብ ጽርግያ ወሪደ ደድሕሪ’ቶም ኣብ ቅድመይ ተጨቓጪቖም ዝነበሩ ብዙሓት ሰባት ኮይነ ክጽበን ዕድል እንተረኺበ ድማ ክስቀልን ተዳለኹ።
እቲ ኣብ ጥቓይ ኮይኑ ዝበኣስን ዝፋቐርን ዝነበረ በዓል ነዊሕ ጸጉሪ፡ ነዛ ሚኒባስ ዝረኣያ ኣይመስልን፡፡ “ኣለኹ’ምበር ኣብ’ቲ ዝገደፍክኒ፡ ጽቡቕ ሕራይ ምጽኢ ክጽበየኪ’የ፡፡” ንመጠረሽታ ግዜ ሰሚዐዮ ናብ’ታ ናይ ሰለስተ ሰባት ጥራይ ቦታ ዝነበራ ሚኒባስ ተጸጋዕጉ። ቀዳም ምሸት ሚኒባስ ንምስቃል፡ ከም ልውሃትካን ስነ ስርዓትካን ኣይኮነን፡ ከም ሓይሊኻ’ዩ፡፡ መብዛሕቲኦም ኤርትራውያን፡ ኣብ መርዓን ካልእ ዝተፈላለየ ጉዳያትን ስለ ዘምስዩ፡ ናብ ባርዲስካስ፡ ናብ ፔታህ ቲክቫ፡ ራማትጋን፡ ዝበሃሉ ከተማታት ናብ ቤቶም ንምምላስ፡ ኣዋልድ ምስ ደቀን፡ ምስ ሰብኡተን፡ ኣወዳት ድማ ምስ ኣዕሩኽቶምን በይኖም ከም’ዚ ኸማይን ዕጉግ ኢሎም ክጽበዩ የምስዩ፡፡ እስራኤላውያን፡ ገለ ንስራሕ ገሊኦም ድማ ንቤቶም ንምምላስ፡ ተጸቓቒጦም ንምስቃል ዝተዳለዉ ይመስሉ፡፡ እታ ሚኒባስ ቀስ እናበለት ክትመጽእ ጸኒሓ ኣብ’ታ ደው ኢለላ ዝነበርኩ ቦታ በጺሓ ደው በለት። እቶም ቅድመይ ኣርባዕተ ሜትሮ ዝኸውን ርሒቖም ዝጽበይዋ ዝነበሩ ሰባት፡ ሓሊፋቶም ናብ’ቲ ዝነበርኩዎ ብምምጻኣ ኣይተሓጎሱን፡ በዚ ድማ ብናህሪ ክሰባበሩ ክሳብ ዝደልዩ ናባይ ተሃንደዱ፡፡
“ኣርክብኒ! ከይትተርፊ፡ እቲ ቆልዓ ደሓን ኣብ’ቲ ዘለዎ ይጽናሕ።” እናበለ ዝመጽእ ዝነበረ ጎበዝ፡ ንዓይ ደፊኡ ኣናጠረኒ፡፡ ፈለማ ብስንባደ ዝኣክል ዝተዛረብኩዎ ኣይነበረን፡፡ ጸኒሐ ግን፡ “ዋእ! ኣታ ጥዑይ ዲኻ ጽሉል!?” ብሕርቃን ጸረፍኩዎ ሓተትኩዎን።
“ግደፈና’ያኸ ምስ’ዚኣ ጎተት ክንብል ሰለስተ ሚኒባስ ሓሊፈናና!” ብዙሕ ግዜ ምስ በዓልቲ ቤተይ ዘበኣሰኒ ነገር ስለ ዝኾነ ንሕርቃኑ ክርደኣሉ ደለኹ፡፡ ብውሽጠይ ካብ’ዚኣ እንተተሪፈስ፡ ፈከርኩ፡፡ ዘዋሪ መኪና ነታ ብነዊሕ ቱቦ ደፊኡ ዝኸፍታን ስሒቡ ዝዓጽዋን ማዕጾ ቀስ ኢሉ ክኸፍታ ምስ ረኣኹዎ፡ ኣጸቢቓ ምስ ተኸፈተት ምእታዉ ከይክልክለኒ መታን፡ ነታ መትሓዚት ኣጽኒዐ ብምዕታር ንምእታዉ ድሉው ኮንኩ፡ እቲ ዝደፍኣኒ ጎበዝ፡ ብተግባሩ ዝተሰከፈ ኣይመስልን፡ ኣንኮራ ካብ’ቲ ዝደፍኣኒ እንታይ እዋነይ ተመሊሰ ማዕጾ ከም ዝሓዝኩ ዝተገረመ መሰለኒ፡፡
“ሓንሳብ ኣውቲስታ፡ ሓንሳብ በጃኻ፡ እንታይ ፍጡራት መጺኦምና፡ ሕራይ ክወጽኣልኩም ዕድል ሃቡኒ፡ በጃኹም ኣይስቀልን’የ ሕራይ ክወጽእ፡ ሞትኩ እዋይ ኣብ ዓደይ!!” ሓንቲ እስራኤላዊት ጓል’ያ፡ ኣብ መንጎ ኣትያ ስለ ዝተቐርቀረት ትውጭጭ ነበረት። ካብ ክትወጽእ ክትኣቱ ስለ ዝቐልል፡ “ደሓን እተዊ እተዊ ኣጆኺ፡” ንኽትኣቱ ቦታ እናኣግፋሕኩላ።
“ኦህ የቐንየለይ! ሓደ ሰብ ተረኺቡ ኣብ መንጎ’ዞም እንስሳታት!” ኣመስጊናን ጸሪፋን የማናይ ኢዳ ሰዲዳ የማናይ እግራ ኣስዒባ ናብታ ሚኒባስ ደየበት፡፡ ኣነ’ውን ደድሕሪኣ ሰዓብኩ፡፡ እቲ ዝደፍኣኒ ጎበዝን ካልኦት ከምኡ ብዙሓትን ክስሕቡኒን ረጊጾምኒ ክሓልፉን’ኳ ይፍትኑ እንተነበሩ ናይ ዘለኒ ተማዊተስ ደየብኩ ደኣ፡፡
ድሕሪ’ቲ መራሒ መኪና፡ ሰለስተ ሰባት በየማናይ ወገን፡ ሰለስተ ሰባት ድማ ብጸጋማይ ወገን ኮፍ ኢሎም ስለ ዝጸንሑ ናብ’ቲ እታ ዘሕለፍኩዋ ጓል ዝኸደቶ ዳሕረዋይ ኣርባዕተ ሴድያታት ክሰግር ነይሩኒ። ተቐላጢፈ ኮፍ ምስ በልኩ፡ እቲ ጎበዝ ደድሕረይ ስዒቡ ኣብ ጥቓይ ኮፍ በለ፡ እታ ንኣርባዕተ ሰባት እትፍቀድ ቦታ ንሱ ምስ ኣተወ መሊአት። እቲ መራሒ ሚኒባስ፥
“በቃ ቦታ የብለይን ንስኻ ውረድ፡ ንስኺ’ውን ውረዲ ሚኒባስ ክትመጽኣኩም’ያ፡ ሓንሳብ ተጸበዩ ክንሰደልኩም ኢና፡ (እቶም መራሕቲ ሚኒባሳት፡ ኣብ ጎደናታትን ፌርማታታትን ንዘሎ ብዝሒ ተጸባያይ ርእዮም፡ ነቲ ድሕሪኦም ዝብገስ ወናኒ ሚኒባስ ከም ዝቕልጥፍ ይገብርዎ’ዮም፡ እቲ ስራሕ ዋላ’ኳ ናይ ንግዲ እንተኾነ፡ ረብሓ ተገልገልቲን መሳርሕቲን ዝጎድእ ኣይኮነን፡) ሕጂ ግን እቶም ቦታ ዘይሓዝኩም ውረዱ” በለ፡ ዝሰምዖ ግን ኣይረኸበን፡ ብፍላይ ሰበይቱ ነቲ ኣብ ጥቓይ ዘሎ ጎበዝ ቦታ ስለ ዘይሓዘት ኣብ ማእከል’ታ ሚኒባስ ዕጥይጥይ ክትብል ግዜ ኣባኸነት፡፡
“ንምንታይ ኢኺ ዘረባ ሰብ ዘይትሰምዒ? ንምንታይ ካባይ ተሪፍኪ? ሳልሳይ ግዜ ካብ ዘዝተሰቐልናየን ሚኒባሳት ክንወርድ?” ኣንጸርጺሩ ክዛረብ ዝሰምዐት እስራኤላዊት ብድምጹ ሰንቢዳ ቀው ኢላ ጠመተቶ፡፡
“እሞ ከመይ ኢለ ክጸቓቐጥ? በቲ ቆልዓ ሒዘ፡ በዚ ዘይነብሰይ ተሰኪመ፡ እቲ ምሳኻ ዘሎ ወዲ ነታ ጻዕዳ ስለ ዘሕለፋ’ዩ እምበር ምረኸብኩ‘ንዶ ነይረ ሰፈር፡፡” ናባይ እናኣመልከተት መለሰትሉ። ኣብ መንጎ ሕርቃኖም ክኣቱ ኣይመረጽኩን፡ እንቋዕ ቦታይ ሓዝኩ’ምበር ዝበሉ ይበሉ ስቕ ክብል ወሰንኩ፡ እታ ቀዳመይቲ ምድፋእ ናብ ምጽፋዕ ከይትቕየር’ውን ይፈርሕ ነይረ’የ ብውሽጠይ፡፡
“እቲ ቆልዓኸ ኣበይ ኣሎ!?” “
“ግደፍዮ ምሽ ኢልካኒ፡ ኣብ’ቲ ማርቻፐዲ ኣሎ” ምምሽኻን ከም ዝሕሻ ዝተረድአት ትመስል፡ ብፍርሒን ኣኽብሮትን መለሰትሉ።
“ኪዲ በሊ ምስታ ክትመጽእያ ዝብለኪ ዘሎ ሚኒባስ ኣርክብኒ፡ ኣነ ደኺመ ኣለኹ ካብዚኣ ኣይወርድን’የ፡ ገዛ ሓሊፈ ክጸንሓኪ’የ።” ትእዛዝ ክትብሎ ዘድርፍ ሰማዕኩሉ፡ ንሳን ኩልና ኣብታ ሚኒባስ ዝነበርናን ብሓባር ሰማዕናዮ፡፡
መራሒ መኪና ዓቕሉ ጸንቂቑ፡
“ያላ ውረዲ! ትመጽእ ሚኒባስ ኣላ ምስኣ ትስቀሊ፡” ከጉባዕብዕ ብዝጀመረ፡ ካብ ክልተ ሓራግጽ ምርሓቕ ይሓይሺ ዝበለት ትመስል፡ ብዘይ ዘረባ ገጻ ከይጠወየት ወረደት፡፡
ኣብ ጫፍ የማናይ ጸግዒ ናይታ ሚኒባስ ስለ ዝነበርኩ፡ ናብ ግዳም ገጸይ ክጥመት ዕድል ነይሩኒ፡ ኩነታት ናይ’ቲ ብተለፎን ዝበኣስ ዝነበረ መንእሰይ ንምክትታል ገጸይ ንየማን ጥውይ ኣቢለ ኣዒንተይ ቤትሮ ናይ`ታ ሚኒባስ ሰንጢቐን፡ ንርሑቕ ብዘማዕደዋ። ክልተ ኢዱ ብሽምጣ ኣሕሊፉ፡ ጸጋማይ ኢዱ ኣብ ሕቖኣ የማናይ ኢዱ ድማ ኣብ ድሕሪታ ክደራርዛ ረኣኹ፡ ብርሑቕ ምስ ረኣኹዋ ካብዘን ፍላሻ ዝበሃላ ምዃና ኣይሰሓትኩዋን፡፡ በቲ ንምሉእ ዝባና ዝቀልዐ ረቂቕ ማልያ፡ ከም ናይ ሪሃና ዝመስል ቅርጺ ውቃጦ ብግሉህ ረኣኩ። ንሳ’ውን ጸጉሩ እናደራረዘት ከናፍራ ናብ ታሕተዋይ ከናፍሩ ኣልጊባ ትስዕሞ ነይራ። ሚኒባስ እንተዘይትብገስ ኣዒንተይ ከልግሰን ኣይመኸኣልኩን። ንዕኦም እናጠመትኩ ብዛዕባ`ቲ ድቃስ ኣብይዎ ዝበለቶ ወዱ እሓስብ ነበርኩ። ካብ ጁባይ ዕስራ ሸክል ኣውጺአ ነቲ ኣብ ቅድመይ ዝነበረ ሰብ ኣሕልፈለይ ኢለ ሃብኩዎ፡፡ እቶም ድሕሪት ዘለና ነቶም ቅድሜና ዝነበሩ፡ እቶም ቅድሜና ዝነበሩ ድማ ነቶም ቅድሚኦም ዘለዉ እና ኣመሓላለፍና ሕሳብና ከፊልና። ተሓጋጋዚ ኣውቲስታ(ፎቶሪና) ዝበሃል የለን፡ መኪና ጉዕዞኣ ምስ ጀመረት፡ እቶም ህዝቢን እቲ ኣውቲስታን’ዮም ስራሕ ፈቶሪኖ ዝትክእዎ፡፡
መኪና ጉዕዞኣ ምስ ጀመረት፡ ክጸሮ ዘይከኣልኩ ናይ ቀይሕ ጸብሒ ጨና ሃንገፍ በለኒ፡፡ ኣብ’ታ መኪና ዝተኻዕወ ናይ መርዓ ጸብሒ ከይህሉ ናብ የማንን ጸጋምን ቁሉሕ በልኩ፡፡ እስራኤሊ ሓሊፍና፡ ኣብ’ቲ ማእከል ንግዲ እስራኤል ዝኾነ ከባቢታት ቡርሳ ክንበጽሕ ከለና ኣብ ቅድመይ ኮፍ ኢሉ ዝነበረ መንእሰይ ዘምለሰ መሲሉኒ ርእሰይ ናብ’ታ እስራኤላዊት ኣጸጊዐ ክርእዮ ፈተንኩ፡፡ እንተኾነ ንሱ ይኹን ካልእ ሰብ ዘምለሰ ኣይነበረን፡፡ ኣብ ጸጋማይ ወገነይ ዝነበረት ጓል፡ ብጸግዒ ክገብራ ብምልክት ለመነትኒ፡ ኣፋን ኣፍንጫኣን ዓቢሳ ስለ ዝነበረት ክትዛረበኒ ኣይከኣለትን፡፡ ፍቓደኛ ኮይነ ምስ ቀየርኩዋ፡ እቲ ጨና፡ ካብ’ቲ ኣብ ጥቓኣ ዝነበረ፡ ወዱን ሰበይቱን ገዲፉ ዝተሰቐለ ጎበዝ ምዃኑ ተረዳእኩ፡፡ ኣብ ጸጋማይ ወገን፡ ድሕሪ’ቲ መራሒ መኪና ዝነበረ እስራኤላዊ፡፡ ሕርቃን ብዝመልኦ ቃና “እንታይ ዓይነት መረቕ ተደፊኡካ?” ነቲ መራሒ መኪና ክሓቶ ሰማዕኩዎ፡፡ ሕማቕ ነገር እናረኣዩ ስቕ ክብሉ ከም ዘይክእሉ ተዓዚበዮም ነይረ’የ። “ዝተደፍአ መረቕ የለን፡ መረቕ ተለኽዮም ዝመጽኡ ግን ኣለዉ ኣብ ጥቓኻ” ናባና እና ኣመልከተ’ዩ ዝምልሰሉ ነይሩ። እቲ ኣብ ጎድነይ ዝነበረ ምስ ረኣኹዎ ኢዱን ክዳኑን ጸብሒ ተጸይቑ ነይሩ፡፡ ስለ’ዚ ንናይቲ መራሒ መኪና ሽምጠጣ ክምልሰሉ ኣይመረጽኩን። ኣብ የማናይ ወገን ሳልሳይ ኩርሲ ዝነበረ መንእሰይ ብናህሪ ክምልስ ሰማዕኩዎ፡፡ “ናትኩም ጸብሒ ኸማን ጸብሒ ተባሂሉ! እሂ እንታይ ክትብል ደሊኻ? ኣብ እስራኤል መጺእና ጸብሕኹም ዘይለመድና ደሊኻ? ከተጋንን ደሊኻ’ምበር ዝጨኑ ጸብሒ ከማን የለን!” ኣቐዲሙ ተለፎን ይዛረብ ስለ ዝረኣኹዎ፡ እንታይ እዋኑ ተለፎን ዓጽይዋን ናብ’ቲ ዘረባ ኣትዩን ገረመኒ፡፡ ካልእ ኣብ ፊቱ ዝነበረ፡ “ግደፎም በጃኻ እዚኦም፡ ገዛኦም ከነጽርየሎም ከለና ንፈልጦ ኢና ርስሓቶም፡፡ ባዕካኻት” ብቋንቋ እብራይስጥ እዩ ተዛሪብዎ እዚ ዳሕረዋይ።
“ንስኹም ከም ተጽርይዎ ፈሊጥና እኮ ኢና ኣጸቢቑ ክሳብ ዝረስሕ ስቕ ኢልና ንቕኒ” እቲ እስራኤላዊ፡ ጽንሕ ኢሉ ሕርቃን ብዝተሓወሶ ቃና ዝመለሰ፡፡ ሚኒባስ ምሉኣት ሰባት ጽዒና ስለ ዝነበረት ብፍጥነት ትሕንበብ ነይራ፡፡ ካብ የማን ናብ ጸጋም፡ ካብ ድሕሪት ንቕድሚት ዝለዋወጥዎ ዝነበሩ ጸርፊን ዘለፋን’ውን ብናህሪ ይሕንበብ ነይሩ። እቲ መራሒ መኪና ጽንሕ ጽንሕ ኢሉ ይጻረፍን ሕርቃኑ የውጽእን ስለ ዝነበረ ናብ ገለ ከየጋጭወና ይፈርሕ ነይረ።
“ኣብ እስራኤል ምስ መጻእኩም ጫማን ክዳንን ክትክደኑ ጀሚርኩም፡ ቁሩብ እንተጸኒሕኩም ኣብ ርእስና ክትስቀሉ ኢኹም!” ናይ ዓረብ ላህጃ ዘለዎ ቃና’ዩ፡ ዝበዝሑ ነተን ሚኒባሳት ዝዝውርወን ዓረብ እስራኤላውያን ስለ ዝኾኑ ንሱ’ውን ዓረብ ምዃኑ ኣይሰሓትኩን። እቲ ኣብ ጎድነይ ዝነበረ ወዲ ብትሑት ድምጺ ከጉረምርም ይሰምዖ’ኳ እንተነበርኩ፡ ብፍጥነት ተንሲኡ ኣብ ድሕሪ’ቲ መራሒ መኪና ደው ክብልን ብጉስጢ ምሉእ ምዕጉርቱ ክዘብጦን ግና ኣይተጸበኹዎን፣ ብጣዕሚ ድማ ኣሰንቢዱኒ፡፡ እታ ብጽሞና እትከታተል ዝነበረት ጓል፡ ብስንባደ ኣውያት ደርጎሓቶ፡ መኪና ብዘሰንብድ ፍጥነት ሓጨጨጨ ኢላ ደው በለት! መራሒ መኪና ዝተዛረቦ ነገር ኣይነበረን፡፡ ነቲ ብጸጋማይ ወገኑ ዝነበረ ማዕጾ ከፊቱ ብምውጻእ ማዕጾ ዓጽይዎ ኣብ ኣፍ ደገ ኮይኑ ምዕጉርቱ ክደርዛ ረኣኹዎ። እቲ ፈለማ ዘረባ ዝጀመረን እታ ጓልን ተለፎን ኣውጺኦም ናብ ፖሊስ ደዊሎም ነበሩ። እቶም ዝተረፍና ኤርትራውያን፡ ንምንታይ ከምኡ ከም ዝገበረ ክንሓቶን ከነጓጥጠሉን ጀሚርና፡ እንተኾነ፡ ንሕናኸ እንታይ ኮይንና ኢና ባ ናብ ፖሊስ ዘይደወልና ኸኣባ ገሪሙኒ። ናይ ፖሊስ መካይን፡ ብፍጥነትን ብርቱዕ ድምጺን ትሰንየን ኣብ ቅድሜና ቆይመን ስለ ዝረኣኹ ዘረባና ትርጉም ከም ዘይህልዎ ፈሊጠ ነቲ ዘረባ ኣይሰዓብኩዎን። ነቶም ዝነበርና ኤርትራውያን ካብ መኪና ኣውሪዶም፡ ነቲ ኣውቲስታ ክኸይድ ነጊሮም፡ ካባና ድማ ነቲ ዝሃረሞ፡ ኢዱ ንድሕሪት ኣሲሮም፡ ወሰድዎ። ንዓና ኣብ`ቲ ዝነበርናዮ ጎደና ቢያሊክ ሓዲጎምና ተመርቀፉ።
ሽሻይ ገብረሃንስ
ተል ኣቪቭ – 2015
Categories: ዝተፈላለዩ ጽሑፋት


text:
“ቤተ ክርስቲያን ኣብዚ እነብረሉ ዘሎና ፍሉዩ ታሪኻዊ እዋን’ዚ ኣብቲ ነባሪ ናይ ኣስፍሆተ ወንጌል ተልእኾኣ ጻዕርታታን ብርቱዕ ተገዳስነታን ክትሕድስ ከምዘለዋ ተስተውዕል” ዝበሉ ቅዱስ ኣቦና ር.ሊ.ጳ. ፍራንቸስኮ ዕለት 29 መስከረም 2017 ዓ.ም. ናይ ሓድሽ ኣስፍሆተ ወንጌል ዘነቓቕሕ ቤት ምኽሪ ዘዳለዎ ምሉእ ሓፈሻዊ ዓውደ ጉባኤ ኣብ ዝተዛዘመሉ ዕለት ንተጋባእያን ተቐቢሎም ኣብ ዝለገስዎ ምዕዳን ምዃኑ ልእኽቲ ጋዚጠይና ራዲዮ ቫቲካን ኣድርያና ማሶቲ ገሊጸን።
ናይዚ ጳጳሳዊ ቤት ምኽሪ መሰረታዊ ተልእኾ ብዓቢይ እምነት ኣብ መላእ ቤተ ክርስቲያን ብፍሉይ ርኽበት ምስጥረ ንስሓን ዕርቅን ዝተነብረ ፍሉይ ናይ ምሕረት ዓመት ኢዮቤል ውጽኢት ነባሪ ኰይኑ ክቕጽልን ክንበርን ምንቕቓሕ ዝብል ምዃኑ ዝገለጹ ቅዱስ ኣቦና፥ “እቲ ኣብቲ እዋን’ቲ ዝተበረ ውዕዉዕ ስምዒት ክቕህም እንፈቅድ ክንክወን ኣይግባእን” ቤተ ክርስቲያን መጋበሪያ ምሕረት ምዃና ብዘይ ምቁራጽ ቀጻሊ ኣብ ምግባር ዓቢይ ሓላፍነት ኣለዋ። በዚ መገዲ’ዚ ብውልቅን ብማሕበራዊ ሕይወትን ወንጌል ምእንጋድ ናይ ምድሓን ኩነት ብዘየማትእ መገዲ ትርጉም ዝህብ ምዃኑ ኣብ ምስትውዓሉን ምንባሩን ይቕጽል ከምዝበሉ ማሶቲ ሓቦረን።
ብስራትን ምስክርነትን ምሕረት ኣብ ነፍሲ ወከፍ ወንጌላዊ ልኡኽ ዝተምሓረ ኣብ ምዃኑ ዝጸንዔ ብትኽክል ኣብ ውሽጡ ዘሎ ባህርይ እዩ። ቅዱስ ጳውሎስ ንጢሞተዎስ ኣብ ዝጸሓፎ ቀዳማይ መልእኽቱ እቶም ወንጌል ናይ ምብሳር ሓላፍንት ዘለዎም፥ “ክርስቶስ ኢየሱስ ንሓጥኣን ኬድሕን መጸ ዝብል ቃል እዩ፡ ብምሉእ ክንቅበሎ ዚግብኣና ቃል እዩ። ካብ ኵሎም ሓጥኣን ዝገደደ ኸኣ ኣነ እየ። በዚ ምኽንያት እዚ ድማ ኣየ ኣነ ምሕረት ዝረኸብኩ ማለት ክርስቶስ ኢየሱስ ነቲ ወሰን ዘይብሉ ትዕግስቱ ቅድም ኣባይ ብምግላጽ ናይቶ ናብ ዘለዓለም ሕይወት ኪበጽሑ ኢሎም ብኣኡ ዚኣምኑ ኣርኣያ ገበረኒ”(1ጢሞ. 1. 15)ዝብል ቃል ዘይርሳዕ ክኸውን ኣለዎ።
ኣስፍሆተ ወንጌል ብባህርይኡ ናይ ሕዝበ እግዚኣብሔር እዩ። ብቐዳምነት ነፍሲ ወከፍ ሕዝብን ባህልታቱን ኣብ ጉዕዞ ሕዝበ እግዚኣብሔር ቤተ ክርስቲያን ኩሉ ፍጥረት ሰብ ናብ ሓድነት ከብል መታን ሃብትን ብዙህነትን ዘለዎ ክኸውን እንከሎ ብኻልኣይ ደረጃ ጸዋዕታ ነገልግሎት ኣስፍሆተ ወንጌል ናይ ነፍሲ ወከፍ ውልቃዊ ቅሩብነት ሰገር ክኸውን እንከሎ እዚ ድማ ጸዋዕታ ኣብቲ ዘሎ ኣብ ዝተሓላለኸ ሓድሕዳዊ ርክብ ዝሳዃዕ እዩ፡ ኣብዚ ንእንነብረሉ ዘሎና ፍሉዩ እዋን ሓድሕዳዊ ርክብን ተገሳስነት ንኻልእን ዘጉድል ናይ ዕደ ጥበብ ባህሊ ኣብ ዝሰፍሓሉ ዘሎ እዋን ኣዚዩ ዘገድስ እዩ ዝበሉ ቅዱስ ኣቦና ዝለገስዎ ቃለ ምዕዳን፥ ሕይወት ንኸይስተማቐርን ወንጌላዊ ሓሴት ንኸይዕትር ዝድርኽ ናይ ብዙሓት ልቢ ዝህውጽ እቲ ኣብ ውሽጢ ሰብ ዘሎ ሃንቀውታን ትርጉም እግዚኣብሔር ንምርካብ ኣብ ውሽጢ ልቢ ሕዝቢ ምእታው የድሊ እንክብሉ ከምዘጠቓለሉ ማሲቲ ገሊጸን።


text:
ትንሣኤ ክርስቶስ - ትንሣኤና - ትንሣኤ ቤተ ክርስቲያን!
“ኣምላኽ ሰማይ ኬቕንዓልና እዩ እሞ ንሕና ባሮቱ ተንሢእና ክንዓዪ ኢና” ነህ. 2:20
ኣብ ቅድስት ቤተ ክርስቲያንና፡ ድኅሪ በዓለ ትንሣኤ ዘለዉ 50 መዓልታት ንትንሣኤ ክርስቶስ ነብዕለሉ “ወርኀ ትንሣኤ” እናተባህለ ይጽዋዕ እዩ። ምኽንያቱ ትንሣኤ ክርስቶስ ደቂ ሰባት ካብ ሞት ናብ ሕይወት፣ ካብ ጸልማት ናብ ብርሃን፣ ካብ ባርነት ናብ ናፅነት፣ ካብ ድኻም ናብ ኃይሊ፣ ካብ ጽልኢ ናብ ፍቕሪ፣ ካብ ምፍልላይ ናብ ሓድነት፣ ካብ መርገም ናብ በረከት ዝተሰጋገርናሉ ጥራሕ ዘይኮነስ ብትንሣኤኡ ንናትና ትንሣኤ ልቦናን ትንሣኤ ዘጉባኤን ንዝክረሉ ስለዝኾነ እዩ። ኣብቲ ትንሣኤ ክርስቶስ ዝሃበና ትንሣኤ ሕይወት ክንሳተፍ እንተዄይና ኣቐዲምና ትንሣኤ ልቦና ክንትንሥእ ኣሎና።
ትንሣኤ ልቦና ንነፍስ ወከፍ ምእመንን ምእመንትን ጥራይ ዘይኮነስ ብሓባር ንኵልና ሕዝበ ክርስቲያንን ኣገልገልትን እምብዛ ኣገዳሲ እዩ። እዚ ልቦና’ዚ ንዝበለጸ ዕዮን ፍረ መንፈስን ዘነቃቕሕ፣ ንመንፈሳዊ ተጋድሎ ዘብቅዕ፣ ብፍቕሪ ብተስፋ ብእምነት ንምንባር ዘኽእል፣ ሓዋርያዊ ተልእኾናን ጕስነትናን ብዝግባእ ንምፍጻም ዘነቃቕሕ፣ ንዝደኸመ ዘኀይል፣ ንዝሰነፈ ዘበርትዕ እዩ።
ቅድስት ቤተ ክርስቲያንና ዋላ እኳ ጥንታዊትን ሓዋርያዊትን እንተኾነት፡ ግናኸ ዘይትበሊ ሓዳስ’ውን እያ። ብፍቓድ እግዚአብሔር ሓዋርያዊ ሰንሰለት ዝዓቀበ መንበራ ክተክልን ናፃን ልኡላዊትን ቤተ ክርስቲያን ንምዃን እኳ እንተ በቕዐት፣ ከም እግሪ ተኽሊ መጠን ባዕላዊ ምምኅዳራዊ ድኻም ክጸንሓን ክህልዋን ንቡር እዩ። ብድኻም ስለዘይንበር ግና ስለ ዕብየታን ትንሣኤን ምሕሳብ ግቡእ ስለዝኾነ፣ ንዝነበረ ጽቡቕ ጐድኒ ዘኀይልን ንድኹም ጐድኒ ዘበርትዕን ኣገባብ ምትእትታው ግድነት ነበረ። በዚ መሠረት ቅድሚ ሠለስተ ዓመት ኣቢሉ ድማ ጕዕዞ ዕስራ ዓመት ዝግምግም ኣገዳሲ ሓፈሻዊ መንፈሳዊ ጉባኤ መንበረ ፓትርያርክ ድኅሪ ምቅናዓ፣ ንዝነበረ ድኻም ዘወግድን ቤተ ክርስቲያንና ሓዋርያዊ ተልእኾኣን ጕስነታን ብዝግባእ ክትፍጽም ዘኽእላን ሓድሽ እማመ ምጽዳቓ ይዝከር።
ብመሠረት እዚ እማመ’ዚ፣ ናብቲ ዓበይቲ መደባት ንምብጻሕ ዘኽእል መንገድታት ምጽራግ ቅድሚ ኵሉ ኣገዳሲ ስለዝኾነ ብመሪሕነት ቅዱስ ሲኖዶስ ገጻት ብገጻት ዝተኸፋፈለ ኣብ ዓቕሚ ሰብን ኣሠራርሓን ዘተኰረ ዳግመ ሥርርዕ ከተካይድን፣ ዝጸንሑ ሃጓፋት ኣብ ምምላእን ምድልዳልን ክትዓዪይ ጸኒሓ እያ፣ ትቕጽሎ ድማ ኣላ።
ጐኒ ጐኒ’ዚ ድማ ቀጻሊ ዕብየትን ትንሣኤን ቤተ ክርስቲያን ዘውሕሱ ዝተፈላለየ ዓበይትን ንኡሳንን መንፈሳዊ፣ ምምኅዳራውን ልምዓታውን መርሓ ግብርታት (ፕሮጀክትታት) ኣብ ምትላምን ምውጣንን፣ ንገሊኡ ኣብ ፍረ ዝበጽሐ ድማ ኣብ ምትግባር ትርከብ ኣላ። ካብቶም መደባት ንምጥቃስ ዝኣክል ድማ ምድላው ዝተፈላለየ መምርሒታትን መመኃደሪ ሕግታትን ኣብያተ ጽሕፈትን ክፍልታትን መንበረ ፓትርያርክ፣ ምምሕያሽን ምኅያልን ዓቕምን መሣለጥያን ኣብያተ ጽሕፈት፣ ምምሥራት መንፈሳዊ ኮሌጅን ምኅያል መንፈሳዊ ቤት ትምህርትን (መንበር/ጉባኤ)፣ ምምሥራት ደብረ ደናግል፣ ቀጻሊ ሥልጠና ሰባኽያንን ምስፋሕ ስብከተ ወንጌልን፣ ምኅያል ተሳትፎን ኣበርክቶን ገዳማትን ሊቃውንትን፣ ምንዳፍ ሓበራዊ ፕሮጀክትታት ገዳማት፣ ምምእካል ንዋያተ ቅዱሳት፣ ምምሥራት መሠልጠኒ ካህናት፣ ምምእካል ሥርዓተ ኖሎት (ጕስነት) ቤተ ክርስቲያን፣ ትግባረ መምርሒ ቤት ትምህርቲ ሰንበት፣ ምድላው ሥርዓተ ትምህርቲ ቤት ትምህርቲ ሰንበት፣ ዳግመ ሥርርዕ ሃገረ ስብከታትን ንኡሳን ሃገረ ስብከታትን፣ ምጥርናፍን ምኅያልን ሃገረ ስብከታትን ኣብያተ ክርስቲያንን ውሥጥን ወፃእን፣ ምኅያል ዝምድናታት ወፃእን ኣኃት ኣብያተ ክርስቲያንን፣ ምድንፋዕ ማእከልነት፣ ምድንፋዕ ሕንፃ ቤተ ክርስቲያን ሃገረ ቅድስት ኢየሩሳሌም፣ ምኅያል ሞያዊ ቍጽጽር ሃብትን ገንዘብን ቤተ ክርስቲያን፣ ምድላው ዳታ ቤዝ ቤተ ክርስቲያን፣ ምኅያል ሱታፌ ሰብ ሞያ ኣብ መደባት ቤተ ክርስቲያን፣ ምዕቃብን ምስናድን ታሪኽን ቅርስን ቤተ ክርስቲያን፣ ምትእትታውን ምኅያልን ምኅደራ ልምዓታዊ ፕሮጀክትታት፣ ምንዳፍ ሓባራዊ ፕሮጀክትታት . . . ካብቲ ብዙኅ ብውኁዱ እዩ።
እምበኣር ድምር ዕላማ እዞም ኵሎም መርሐ ግብርታት፣ ቤተ ክርስቲያንና ኣብ ኅሉፍ እኳ እንተ ዛሕተለት፣ ካብ መጻኢ ግና ብምቕዳም፣ ጽፉፍ ምኅደራ ብምትእትታው፣ ኣገልገልታን ምእመናናን ምእመናታን ብምውሓድ ርትዕት ወልድ ዋሕድ ሃይማኖት ኣብዚ ወለዶን ዝመጽእን ዝጸንዓሉ፣ ስብከተ ወንጌልን ጕስነት ምእመናንን እተስፍሓሉ፣ ኣገልግሎታ ኣብ ኵሉ ኵርንዓት ዝያዳ እተማልኣሉ ብሓፈሻ ሰማያዊ ተልእኾኣ ብዝግባእ እትፍጽመሉ መድረኽ ምብጻሕ እዩ።
ኵሉ ሠናይ ክግበር ዝከኣል ብፍቓድ እግዚኣብሔር ስለዝኾነ፣ ኣብ መሪሕ ኃይለ ቃል ሣልሳይ ሓፈሻዊ መንፈሳዊ ጉባኤ ንዝተጠቕሰ “ኣምላኽ ሰማይ ኬቕንዓልና እዩ እሞ ንሕና ባሮቱ ተንሢእና ክንዓዪ ኢና” ዝብል ቃለ እግዚኣብሔር መሠረት ብምግባር፣ ኣብ ውሥጥን ወፃእን ዘሎኹም ሥዩማን ኣገልገልትን፣ ሕዝበ ክርስቲያንን ከም ቀደምኩም ሓድነትኩምን ዓቂብኩም፣ ኣብ ርቱዕ ሃይማኖት ኣቦታትና ጸኒዕኩም፣ ንዝተወሃበኩምን ንዝተነብረልኩምን ሕድሪ ብእምነትን ትግሃትን ክትዓዩ ይግባእ። እዚ ምስ ዝፍጸም ድማ “ሑሩ ወመሃሩ ውስተ ኵሉ ዓለም” ዝብል ትእዛዝ ኣምላኽ ብግቡእ ስለዝፍጸም፣ ትንሣኤ ቅድስት ቤተ ክርስቲያንና ርሑቕ ኣይኸውንን እዩ። ድሮ ተጀሚሩ ዘሎ ተበግሶ ሥራሕ ድማ ነዚ ዝምስክር እዩ። በዚ ኸኣ ሃይማኖትና ኣጽኒዕና ብእምነትን ብፍቕርን ኵልና ብሓባርን ብሓድነትን እንተሠሪሕና ብርግጽ ትንሣኤ ክርስቶስ - ትንሣኤና እዩ። ትንሣኤና ድማ ትንሣኤ ቤተ ክርስቲያን እዩ።
ወስብሐት እግዚአብሔር ኪያነ ዘፈጠረ


text:
ፕረዚደንት ላይበርያ ነበር ኤሊን ሰርሊፍ ጆንሶን ሽልማት ኢብራሂም ሞ ተዓዊታ
Radio Erena: 14 February 2018
ፕረዚደንት ላይበርያ ነበር ኤሊን ሰርሊፍ ጆንሰን፣ ብምሕደራ መንግስቲ ንዝወሃብ ሽልማት ኢብርራሂም ሞ ተዓዊታ።
እዛ ኣብ ታሪኽ ኣህጉር ኣፍሪቃ ናይ ፈለማ ጓለነስተይቲ ፕረዚደንት ዝኾነ ኤሊን፣ ነዚ 5 ሚልዮን ዶላር ግንዖ ዘለዎ ሽልማት ኢብራሂም ሞ ክትዕወት ዝበቕዐት፣ ብምርጫ ተዓዊታ ኣብ ስልጣን ድሕሪ ምጽንሓ፣ ብመሰረት ቅዋም ሃገራ ናይ ስልጣን ናይ ግዜ ገደባ ምስ ኣቦቀዐ፣ ስልጣና ካብ ተቓዋሚ ሰልፊ ብምርጫ ንዝተዓወተ ተጻዋታይ ኩዕሶ እግሪ ነበር ጆርጅ ዎያ ብሰላም ከተሰጋግር ብምኽኣላ'ዩ።
ኤለን ሰርሊፍ ጆንሰን፣ ን12 ዓመታት ኣብ ስልጣን ኣብ ዝጸንሓትሉ ዓመታት ኣብ ከም ብልሽውና ዝኣመሰሉ ብድሆታት ምሕደራ መንግስቲ እኳ እንተገጠሙዋ፣ ብኵናት ሓድሕድ ንነዊሕ ዓመታት ዝተሓመሰት ላይበርያ፣ ናብ ዝሓሸ ጎደና ርግኣት ክትመርሓ ምኽኣላ ሽልማት ኢብራህም ሞ ከምዝግብኣ ሓያሎ ተንተንቲ ይሰማምዑ።
ኣፍሪቃ፣ ሓንሳእ ኣብ ስልጣን ምስ ደየቡ ወይ ብሞት ወይ ከኣ ብወትሃደራዊ ዕልዋ ጥራይ ካብ ስልጣን ብዝእለዩ መራሕቲ ተጎቢኣ ዘስተብሃለ፣ ሃብታም ወናኒ ማእከል መራኸቢታት ሱዳናዊ ብሪጣንያዊ ኢብራሂም ሞ፣ ስልጣኑ ብሰላም ንዘሰጋገሩ መራሕቲ 5 ሚልዮን ዶላር ግንዖ ዘለዎ ሽልማት ንኽህብ ከምዝወሰነ ይዝከር።
ብመሰረት ሕግታት ሽልማት ኢብራሂም ሞ፣ ንተዓወትቲ 5 ሚልዮን ዶላር ኣብ 10 ዓመታት ተኸፋፊሉ ክወሃቦም እንከሎ፣ ብድሕሪኡ ድማ ክሳብ ብህይወት ዘለው ዝቕጽል ኣብ ነፍሲ ወከፍ ዓመት 200 ሽሕ ዶላር ተወሳኺ ህያብ ይብርከተሎም።
እቲ ኣብ ምሕደራ መንግስቲ ብቁዓት ንዝተባህሉ መራሕቲ ዝወሃብ ሽልማት ኢብራሂም ሞ ኣብ 2007 ካብ ዝጅመር ዛጊት ኣብዚ 11 ዓመታት ንሓሙሽተ መራሕቲ ሃገራት ኣፍሪቃ ጥራይ'ዩ ተዋሂቡ ዘሎ።
ነዚ ሽልማት እዚ ዝበቅዑ፣ ኣብ 2007 መራሒ ሞዛምቢክ ነበር፣ ጃኪም ቺሳኖ፣ ኣብ 2008 መራሒ ቦትስዋና ነበር ፌስቱስ ሞጋኤ፣ ኣብ 2011 መራሒ ኬፕ ቨርደ ነበር ፔድሮ ቨሮና ፒረስ፣ ኣብ 2014 መራሒ ናሚብያ ነበር ሂፊኪፑንየ ፖሃምባ ኣብ 2018 ድማ ፕረዚደንት ላይበርያ ነበር ኤለን ሰርሊፍ ጆንሶን'ዮም።
ብሕሉፍ ህርፋን ስልጣንን ብልሽውናን ዝተቖማጥዑ መራሕቲ ሃገራት ኣፍሪቃ፣ ምስቲ እታ ሃገር ዘሎ ናይ ድሕረትን ድኽነትን ተደሚሩ፣ ምስሊ እዛ ኣህጉር ተደዊኑ ምህላዉ ዝፍለጥ'ዩ።
ኣብ ኣፍሪቃ ንዝነውሐ ዓመታት ኣብ ስልጣን ተቐሚጦም፣ ዴሞክርስያውን ውሑስን ምስግጋር መንግስቲ ንኸየተግብሩ ሓንጊዶም ካብ ዘለዉ ሸሞንተ መራሕቲ ሃገራት ኣፍሪቃ ሓደ ፕረዚደንት ኤርትራ ኣቶ ኢሳይያስ ኣፈወርቂ'ዩ።
==========================


text:
ኩነታት ቅድሚ እዚ ናይ ዕርቅን ምስምማዕን ክስተት እንታይ ነበረ?
ወተሃደራዊ ናይ ኪዳን ሓይልታት ኣንጻር ምስ ናዚ ጀርመንን ሃጸያዊት ጃፓንን ዝተሻረኸ ናይ ሙሶሊኒ መንግስቲ መቐጸልታ መጥቃዕቲ ካልኣይ ኩናት ዓለም ኣብ ኣውሮጳ ከይተደረተ ጥልያን ኣብ ዘዘለዉሉ ክጥቅዑ ተመደበ። እንግሊዝ ካብታ ሽዑ እትገዝኣ ዝነበረት ሱዳን ንኤርትራ ከም መእተዊ መግዛእቲ ጥልያን ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ብምጥቃም ኣብ መሬት ኤርትራ ተዋግአ። ኣብዚ ዝተኻየደ ውግኣት ምስ ሃይለ ስላሰ ድሮ ዝምድና መስሪቱ ዝነበረ እንግሊዝ ነቶም ነበርቲ ኤርትራ ጻዊዒት ገበረሎም። እዚ ድማ ከምዚ ዝስዕበ ነበረ “ካብ ጥልያን ወይ ናብ ኢትዮጵያዊ ሓይሊ ሃይለሰላሰ ወይ ናብ እንግሊዝ እተዉ” ዝብል ኮይኑ ነዚ መልእኽቲ ዝሓዘ ወረቓቕቲ ብኣየር በተነ። ኣብዚ ብጂ. እል. ስትየር ዝበሃል እንግሊዛዊ ዝተመርሐ ጻዊዒት ነቶም ቀንዲ ሕመረት ሓይሊ ጥልያን ዝነበሩ፣ ናይ ነዊሕ ዓመታት ኣብ ዕስክርና ትሪቦሊን ኢትዮጵያ ዝኾኑ ዓሳክር ኤርትራውያን ዘድሃበ ነበረ። እዚ ካብ ወረቓቕቲ ምድርባይ ሓሊፉ ካልእ እካ እንተዘይገበረ፣ ኣብቶም ትሕቲ መግዛእቲ ጥልያን ብፍላይ ግሁድ ዓሌትነት ዘተግበሩ ፋሽስታውያን
ዝዓስከሩ ኤርትራውያን ግን ስማዒ እዝኒ ረኸበ።
ስለዚ ካብ ሕዳር 1940 ክሳብ የካቲት 1941 ብኣማኢት ዝቑጸሩ ዓሳክር ንናይ ጥልያን ሰራዊት ገደፍዎ። ኣብዚ ብናይ ልዑላዊ ሓይሊ ኣየር እንግሊዝ ናብ ኤርትራን ኢትዮጵያን ዝተዘርገሐ ኣስታት ዕስራ ዓይነት ዝኾነ “ባንደራችን” ዝስሙ ወረቓቕቲ ክልተ ጥራሕ ንኤርትራ ዝምልከት ነበረ።
እቲ ሓደ ናይ ሃጸይ ሃይለ ስላሴ ማሕተም ዘለዎ ኾይኑ “ንንጉስካን ናይ ገዛእ ርእስኻ ባንዴራ ተቓለስ” ክብል ከሎ እቲ ካልኣይ ድማ እቲ መጀመርታ ካብ መንግስቲ ኃይለ ሥላሴ ዝወጸ ኣዋጅ ኮይኑ ነቶም ኩሎም ናይ ኤርትራ ብሔራት ዝድሃበን ምስ ኢትዮጵያውያን ኣሕዋቶም ኮይኖም ክቃለሱ ይጽውዕ። ከምኡ እውን “ካብ መሳርሒ ናይ ጥልያን ካብ ምኻን ኣንጻር ኣደኦም ኢትዮጵያ ንኸይዋግኡ” ዝብል ነበረ (1)። ቃል ብቓል ናይዚ ኣዋጅ ብእንግሊዝ ኣብ ታሕቲ ይርከብ።ድሕሪ ስዕረት ጥልያን ኤርትራ ኣብ ወተሃደራዊ መግዛእቲ እንግሊዝ 1941-1952
ምቓም ማሕበር ፍቕሪ ሃገር ኤርትራ (Mahber Fikri Hager Ertra)
ሓይልታት ኪዳን ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ብመሪሕነት እንግሊዝ ውግእ ኣንጻር ጥልያን ብሚያዝያ 1941 ኣብ ኤርትራ ተፈጸመ። እንግሊዝ ድማ ብሓደ ጸቢብ ናይ ሰብ ቁጽርን ትሑት ፊናንስያዊ ትሕዝቶን ንኤርትራ ከመሓድራ ጀመረ። ብግንቦት 1941 ኣብ ኤርትራ ዝነበሩ ምሁራትን ፍሉጣትን ኤርትራውያን ናይ መጻኢ ዕድል ሃገር መዓልቱ በጺሑ ምህላዉ ተገንዚቦም ናይ ማሕበራዊ ጉዳይ መተኣኻኸቢ ዝኸውን “ማሕበር ፍቅሪ ሃገር ኤርትራ” (Association of Love of Country) (Mahber Frikre Hager Ertra, MFHE) መስረቱ። እዚ ማሕበር እዚ ካብ ከበሳን መታሕትን ኣስመራን ቀይሕ ባሕርን ዝውክሉ ሰባት ነበርዋ። ዕላማ ናይዚ ማሕበር ሕጅን ብዘይ ቅድመ ኩነት ምስ ኢትዮጵያ ምሕባር ዝብል ነበረ። ኣብዚ ናይ 1941 ፍጻሜ ድማ ኣባላት ማሕበር ፍቕሪ ሃገር መራሕቶም፤ ንፊተውራሪ ገብረመስቀል ወልዱ
ፕረሲደንት፣ ንሸይኽ ዓብደል ቃድር ከቢረ
ምክትል ፕረሲደንት፣ ንፊተውራሪ ሓረጎት ኣባይ
ድማ ዋና ጸሓፊ መረጹ።
ፊተውራሪ ገብረመስቀል ወልዱ። ናይ ሽይኽ ዓብደልቃዲር ከቢረ ስእሊን ናይ ፊተውራሪ ሓረጎት ኣባይ።
ኣብዚ ናይ ግንቦት 5 1941 ዝተኻየደ ኩነት፤ ኢትዮጵያ ሽዑ ሽዑ ካብ ጥልያን ሓራ ወጺኣን ሃይለ ስላሰ ድማ ካብ ስደት ብሓገዝ እንግሊዝ ናብ ኣዲስ ኣበባ ዝኣተወሉ ዕለት እዩ ኔሩ። ስለዚ ድማ ኣብዚ እዋን እዚ ኣብ ምምስራት ማሕበር ፍቕሪ ሃገር ናይ ኢትዮጵያ ኢድ ኣታውነት ከምዘይነበረ እዩ ዘርኢ።
እቶም ነዚ ማሕበር ክመርሕዎ ዝተመርጹ ካብ ልሙድ ሹማምንትን መራሕትን ፍልይ ዝበሉ ነበሩ። ሓደስትን ካብ ሓደ ዓይነት ደርቢ ማለት ካብቲ ልሙድ መሪሕነት ዘይኮኑ ብግዜ ጥልያን ዝተማህሩን ኣብ ንግድን ኣብያተ ትምህርትን ኣብያተ ጽሕፈታትን ተመክሮ ዝነበሮም ኤርትራውያን ስለዝኾኑ። ኣብቲ ኣባልነት እውን ነዚ ዘንጸባርቕ ነበረ።
ፊተውራሪ ገብረመስቀል ወልዱ ኣብ ናይ ካቶሊክ ቤተ ክርስትያንን ከረንን ኣብ ሱዳንን ሮማን ዝተማህሩ ነበሩ። ብግዜ ጥልያን ኣብ ኮሚሳሪዮ ተቖጺሮም ጸኒሖም እንግሊዝ ምስኣተወ እውን ኣብ ተመሳሳሊ ቦታ ይሰርሑ ነበሩ። ብዙሕ ቃንቃታት ዝፈልጡን ኣብ ጋዜጣታት ብግዕዝ እናጠቐሱ ትግርኛ ጹሕፋት የውጽኡ ነበሩ። ድሕሪ እቲ ማ.ፍ.ሃ. ናብ ሕብረት ምልዋጣ ካብ ውሽጢ ማሕበር እታ ሓንቲ ንእሽቶ ታሪኽ ናይ ማሕበር ኣንድነት ዝጸሓፉ ንሶም ጥራይ እዮም።
In October 1948, the former president of UP, Gebremeskel Weldu wrote a short history of the UP where he dealt with the precise date for the formation of the UP and the unconditional union with Ethiopia as its objective. See Ethiopia, no. 79 (31.10.1948). From The Federal Experience, by Tekeste Negash.
ከምኡ እውን ምክትል ፕረሲደንት ማሕበር ፍቕሪ ሃገር፣ ሸይኽ ዓብደል ቃድር ከቢረ ኣብ ፈርድናንዶ ማርቲኒ ቤት ትምህርቲ ዝተማህረን ክሳብ 7 ቃንቃታት ዝኽእልን ኣብ ናይ ኢጣልያ ቆንስል ቤት ጽሕፈት ኣብ የመን ዝሰርሕ ዝነበረ። ብኣዝዩ ልዑል ክእለት ቃንቓታትን ካልእን ክሳብ ኣብ ናይ የመን ዲፕሎማሲያዊ ክቢ ፍሉጥ ነበር። ሕሉፍ ሓሊፉ ኣብ መንጎ ስዑድያን የመንን ብዛዕባ ናይ ዶብ ጉዳይ ዘይምስምማዕ ተዋሳኣይ ነበረ። ኣብዚ ጉዳይ እዚ ምስ ልዑል ድሓር ንጉስ ፊይሳል ቢን ዓብዱዓዚዝ ተራኸበን ተመሓዘየን። ንጉስ ንከቢረ “እቲ መሰዊዕን” ማለት ወዲ ምጽዋዕ ኢሉ ይጽውዖ ኔሩ። ታሪኽ ህይወቶም።
ካብ እዚኣቶም መራሕቲ ማሕበር ፍቕሪ ሃገር ብትውልድን ልምድን ኣብ መሪሕነት ዝውለዱ ዝነበሩ ፊተውራሪ ሓረጎት ኣባይ ነበሩ።
ታሪኽ ናይዚ ማሕበር እዚ ኣብ ፈደራላዊ ተመክሮ ዝብል ናይ ተኸስተ ነጋሽ መጽሓፉ ምውካስ የድሊ። ከምኡ እውን ታሪኽ ማሕበር ፍቕሪ ሃገር ኣብ ሰሙናዊ ዜና ኤርትራ ቁ. 227 (9.1.47)ን ጋዜጣ ኢትዮጵያ ቁ.103 (17.4.49)ን ረአ።
ካብ 1941 ክሳብ 1946 ማለት ምእታው ወተሃደራዊ ምምሕዳር እንግሊዝ ኣብ ኤርትራ ኣባልነትን ተፈላጥነትን ናይዚ ማሕበር እናበዝሐ ክኽይድ እንከሎ እቲ ርእይቶ ናይ ኣባላት ግን ኣብ ክልተ ተኸፍለ። እዚ ማለት ግን ከምቲ ናይ ሽዑ ጽሑፋት ጋዜጣ ሓንቲ ኤርትራ ዘርእዮ ብግልጺ ዝካየድ ክትዓትን ስነ ስርዓት ዘለዎ ናይ እንካን ሃባን መልስታት ዝሰነቐ ፍልልያት ነበረ። እቲ ሓደ ክፋል ሓደ ዓይነት “ዝምድና” ምስ ኢትዮጵያ ዝብል ብፊተ. ገብረመስቀል ወልዱ ክምራሕ እንከሎ እቲ ካልኣይ ድማ “ምፍላይ” ካብ ኤርትራ ዝብል ብኣቶ ዓብደልቃድ ከቢረ ዝምራሕ ነበረ።
እቲ ብሓደ ኤርትራዊ ተባሂሉ ብእንግሊዝ ኣብ ጋዜጣ ንኤርትራ ናብ ክልተ ምፍላይ መደብ ከም ኣማራጺ ዘቕርብ ጽሑፍ ምስወጸ፣ እቲ ፍልልያት ወግዓዊን ኣብ ክትዕን ወረደ። ፊተውራሪ ገብረመስቀል ወልዱ ንናይ መታሕት ምፍላይ ኣዝዮም ብምቅዋም ተሪር ጽሑፍ ከውጽእ እንከለዉ ግን ከም ምርጫ ምስ ኢትዮጵያ ከም ሓደ ሃገር ምሕባር ከምዝመርጹ ኣፍለጡ። ደግያት ኣብርሃ ተሰማ ብግደኦም ንሓደነት ኤርትራ ከምዘለዎ ኮይኑ ግን ምስ ኢትዮጵያ ምሕባር ሓደ ካብ ኣዝዩ ኣሉታውን ንሕሉፍ ታሪኽ ኤርትራውያንን ኢትዮጵያውያንን ኣብ ግምት ዘይእቱ ምኻኑን ብቃንቃን ባህልን ካልእን ድማ መኮንንናት ሓለፍቲ ኣምሓራ ብላዕሊ ከምዝኾኑን እንተወሓደ ወደባት ዘለዋ ኤርትራ ምስ ትግራይ ብሓባር ናይ ምንባር ተኽእሎ ከምዘሎ ኣመቱ። እቲ ናይ ትግራይ ትግርኚ ኣምር ኣብዚ መጸአ።
በዚ ኢሉ በቲ እቲ ፍልልያት ስለዝተጎሃሃረ መሪሕነት ኣባላት ማሕበር ፍቕሪ ሃገር ከም ሓደ ንኤርትራ ዝሓሊ ማሕበር ኮይኑ ንክኸይድ እዩ እቲ ናይ 12 ነጥቢ ስምምዕ ዝተበጽሐ።
ኣብዚ መፈለምታ ታሪኽ ናይዚ ማሕበር ብዙሕ ዝነግር ዝርዝር ሓበረታ የልቦን።
እቲ ብ1940ታት ዝሕብር ታሪኽ ኣብ ጽሑፋትን ጋዜጣታት ናይቲ እዋን ከምዝገልጾ፣ ማሕበር ፍቕሪ ሃገር ብዘይ ናይ ኢትዮጵያ ኢድ ኣታውነት ንነዊሕ ከይዱ ነበረ። ማለት ክሳብ 1946 ናይ ዋዕላ ጉዳይ ክሳብ ዝለዓልን እቲ ኣብ መንጎ ኤርትራውያን ብኩሉ መዳይ ስምምዕ ኣብ ምብጻሕን ዘምርሕ ፋና ክሳብ ዝረአ ማለት እዩ። ኢትዮጵያ ንባዕላ ኣብቲ እዋን ካብ ናይ ጥልያን ምውጻእን ንሃጸይ ሃይለ ስላሴ ካብ ስደት ኣብ ሱዳንን ዓዲ እንግሊዝ ኣብ ስልጣን ናይ ምምላስ ጉዳይ ዓዚዝዋ ስለዝነበረ እውን እዩ።
ናይዚ ፍልልያት እዚ ኣብ ጥርዚ ክበጽሕን ናብ ሓደ ዓይነታዊ ለውጢ ክሰግር ዝደረኾ ኩነታት መጸ። (Jordan Gebremedhin)
1) ብመጋቢት 1946 ኢትዮጵያ ንኮሎነል ነጋ ሃይለ ስላሴ (ሰብኣይ ጋሎም ንጃንሆይ ድኣምበር ወዶም ኣይኮነን) ከም ለይዞን ኦፊሰር ኣብ ኤርትራ ሸመቶ። እዚ መንእሰይ ኣስታት 20ን ገለን ይኸውን ኔሩ ዕድሚኡ ምስ ሓደ ጸሓፋይ ኣብ ኣስመራ ቤት ጽሕፈት ከፈተ።
2) ብነሓሰ 1946 ኣብ መንጎ ጽንዓደገለን ቶርዓን ናይ መሬትን ማይን ጉዳይ ኣብ ረጽሚ ኣትዩ 11 ቶርዓ ክሞቱ እንከለዉ፡ 40 ቆሲሎም። ካብቶም ክርስትያን ድማ 3 ሞይቶም። ኢትዮጵያ ነዚ ከም ናይ ሃይማኖት ጉዳይ ኮይኑ ከምዝረአ ክትገብር ፈቲና።
3) ብ28 ነሓሰ 1946 ኣብ ኣባ ሻውል ሓደ ኤርትራዊ “ክርስትያን” መንእሰይ ንሓደ ካብቶም ናይ መንግስቲ እንግሊዝ ካብ ሱዳን ዝመጹ ወተሃደራት ኣብ ናይ ካርታ ጸወታ ተባኢሶም፣ ሓደ ወተሃደር ሱዳን ሞይቱ። ናይዚ ሕነ ሕነ 70 ዝኾኑ ወተሃደራት ሱዳን ንኣስመራ ብምእታው ኣብ ቅድሚኦም ዝጸንሐ ኤርትራዊ ብፍላይ ኣብቲ ናይ “ክርስትያን” ዝቕመጡሉ ቦታ ሰብ ምቕታል ጀመሩ። እቲ ጉዳይ ምስሃድአ ኣስታት 46 ዝኾኑ ሞይቶም፣ ገለ 70 ዝኾኑ ድማ ቆሲሎም። ኣብዚ ናይ ኢትዮጵያ ወኪል ኮለ. ነጋ ነዚ ከም ናይ ክርስትያንን ኣስላምን ረጽሚ ጌሩ ከርእዮ ፈቲኑ። ግንክ ኣይሰለጦን። ኣብዚ ታሪኻዊ ናይ 3 መዓልቲ ሓዘን ኣብ መላእ ኤርትራ ተጌሩ። ጋዜጣ ሰሙናዊ ዜና ኤርትራ ድማ ብናይ ክልቲኡ ሃይማኖታት ናይ ሓዘን መግለጺ ኣውጽአ። ኣቶ ወልደኣብ ወልደማርያምን ኣቶ ኢብራሂም ሱልጣን ዝመርሕዎ ጉጅለ ብሓደ ተኣኪቦም፤ ብሓባር መግቢ ናይ ክልቲኦም ከይበሉ በሊዖም። በዚ ድማ እቲ ርእይቶ ናይ ሃይማኖታዊ ግርጭት ከምዘይኮነ ኣብሪሆምን ብድሕሪኡ ድማ እቲ “ኣይንፈላለ”ን ዝብል መልእኽቲ ሕዝቢ ኤርትራ ናብ ዜጋታቱ ካብ መታሕት ይኹን ካብ ከበሳ ተመሓላሊፉ።
4) ስምምዕ ፓሪስ ድሕሪ ስዕረት ናይ ኣክሲስ ሓይልታት። ኣብዚ ታሪኻዊ ስምምዕ፣ ናይ ኪዳን ሓይልታትን ናይተን ዝተሳዕራ ሃገራት ዝነበራ ግዝኣታት እንታይ ይኹና ዝብል ሕቶ ንምምላስ ዝተገብረ ስምምዕ ኢዩ። ኣብዚ ኣብ ትሕቲ ናይ ጥልያን ግዝኣት ዝነበሩ ኣህዛብ ብዛዕባ ናይ መጻኢ ዕድሎም ምርጫ ክውሃቦም ምኻኑ ተነገረ። ድሕሪ እዚ ድማ እዩ ወተሃደራዊ ምምሕዳር እንግሊዝ ኣብ ኤርትራ ምቓም ሰልፍታት ዘፍቀደ። ስለዚ ነዚ ብምጥቃም እታ ማሕበር ፍቕሪ ሃገር ኤርትራ ቅድም ብዘይ ወግዒ ድሕሪ እዚ ግን ብወግዒ ስራሓ ቀጺላ። እቲ ዝፍቀድ ናይ ሰልፊ መሰል ብምጥቃም ድማ ንድሕነት ሃገርን ንፍልልያት ብሰላም ምፍታሕን ክትጽዕር ምእንቲ ናብ ሓደ ሃገራዊ ዋዕላ ምክያድ ከም ሓሳብ ኣምጸአቶ።
5) ኣብ መስከረም 1946 ዝተኻየደ ናይ ረጽሚ ኣንጻር ናይቶም “ምፍላይ” ካብ ኢትዮጵያ ዝብሉ ዝነበሩ ዜጋታት እናነሃረ ስለዝኸደ እቲ ወጥሪ እናዓበየ ከይከይድ ምእንቲ ኣብ ናይ ሰላምን ዘተን ብምክያድ እቲ ጉዳይ ዝሃድኣሉ ኩነት ንምፍጣር።
ሓደ ናይ መንግስቲ እንግሊዝ ኣብቲ እዋን እቲ ዝገብሮ ዝነበረ ናይ ገዛእ ግዝኣቱ ኣብ ትሕቲ ሓደ ናይ “ሓባር ሃብቲ” (Commonwealth of Nations) ብምባል ንግዝኣት ኣውስትራልያ፣ ካናዳን፣ ደቡብ ኣፍሪቃን መጻኢ ኣብ ምትግባር ስለዝነበረ፤ እዞም ተኣከብቲ ናይ ማሕበር ፍቕሪ ሃገር ድማ ነዚ ዓይነት ሓሳብ ብ”የዋህነት” ሪእዮሞ ይብል ጆርዳን ገብረመድህን። ምኽንያቱ እዞኦም ናይ ጸዓዱ ግዝኣታት ድኣ እምበር ናይ ጸሊም ኣፍሪቃ ግዝኣታት ዝምልከት መፍትሒ ኣይነበረን። እንግሊዝ ኣብቲ እዋን እቲ ካብ ጋና ጋምብያን ዝኣመሰላ ሃገራት ጌና ኣይወጸአትን እያ ኔራ።
ንካናዳን ንኣውስትራልያን ንደቡብ ኣፍሪቃን ዝተገብረ “ርእሰ ምምሕዳር” ኮይኑ ኣብ ኣህጉራዊ ጉዳያት ድማ ኣብ ትሕቲ ጽላል እንግሊዝ ከምዝኾና እዩ ተጌሩ። እዚኦም ኤርትራውያን ኣቦታት ነዚ ከም ኣብነት ብምውሳዶም፣ እቶም ኤርትራውያን ክሳብ ክንደይ ርእሰ ተኣማንነትን ንገዛእ ርእሶም ከም ነጻ ሰባት ሓሲቦም ምንባሮም የርኢ። ግንከ እቲ ኣብ ካልእ ሃገራት ማለት እዘን ዝተጠቕሳ ካናዳን ኣውስትራልያን ድቡብ ኣፍሪቃን ናይ ጸዓዱ ስርዓታት ከምዝነበራ ፈጺሞም ዘስተብሃሉሉ ኣይመስልን።
ብተውሳኺ እቲ ቀንዲ ነዘን ሃገራት ምስ እንግሊዝ ተሰማሚዐን ስመን ኣብ ክንዲ ግዝኣታት ማለት ካብ ኮሎኒ ናብ ዶሚኒዮን - ርእሰ ምሓደራ - ክካትዐን ክዕወታን ዝገበረን ሓደ ናይ ገዛእ ርእሰን ቁጠባውን ፖለቲካውን ሓይሊ ክህልወን እንከሎ ካልኣይ ድማ ካብ ዓዲ እንግሊዝ ኣዝየን ርሑቓት ስለዝነበራ እዩ። እንግሊዝ ኣብቲ እዋን እቲ ከምቲ ናይ 1776 ነጻነት ናይ ኣሜሪካ ዝመስል ጌራ ጽልውኣ ከተርሕቕ ኣይደለየንት። ስለዚ እዚ ንግዝኣታት እንግሊዝ ሓደ መፍትሒ ኮይኑ ማለት እዩ።
ብተውሳኺ እንግሊዝ ኣብቲ እዋን እቲ፣ ማለት እታ ዝዓበየት ናይ ኮሎኒ ሓይሊ ከምዚ ዓይነት ናይ ምሕድራ ስልጣን፣ ንኤርትራውያን ማለት “ጸለምትን ድሑራትን” ተባሂሎም ዝእመነሎም ተገዛእቲ ሕዝቢ ንክትህብ ፈጺማ ኣይትሓስቦን ኔራ። እቶም ነዚ ስርዓታ ኣብ ግብሪ ዘተግብሩ ኦፊሰራት እንግሊዝ ድማ ነዚ ኣብ ተመክሮኦም ምስ ሕዝቢ ኤርትራ ዝገልጽ ድሕሪ እቲ ጉዳይ ኣብ ጽሑፍ ኣቐሚጦም። ማለት እቲ ንሶም ዝሓስብዎ ካልእ እቶም ኤርትራውያን ድማ ንነጻነት ናይ ሓሳባትን ሃገር ኣብ ምትካልን ዝርእይዎ ካልእ ኮይኑ ናይዞም ክልቲኦም ምፍጣጥን ናይ ኢትዮጵያ ህላወን ኣብ ባይታ ንኽዋስኡ ዝገብር ክስተት ኣብ ባይታ ወረደ።
ምድላው ዋዕላ ቤት ጊዮርጊስ።
12 ነጥቢ ዝሓዘ ስምምዕ ከምተበጽሐ
ማሕበር ፍቕሪ ሃገር ኤርትራ ነዚ ካብ ናቶም ኣዝዩ ዝረሓቐ ታሪኻዊ ተርእዮ እዚ ዘስተብሃሉሉ ኣይመሰልን። ኣብቲ እዋን እቲ ዝካየድ ዝነበረ ክትዓት መሰረት ብምግባር ኣቶ ወልደኣብን ፊተውራሪ ገብረመስቀልን ነተን ክልተ ዝምባለታት ዘካትዕን ዝዓርቕን ናይ መፈለምታ መካትዒ ዝኸውን 12 ነጥቢ ዝሓዘ ስምምዕ ጸሓፉ። ኣብዚ እቲ ስምምዕ፣ ኢትዮጵያ ንርእሰ ምምሕዳር ኤርትራ ብወግዒ ክትፈልጥ፤ ምስኡ ዝመጽእ ደሞክራሲያዊ መሰላት ማለት ከም ናይ ጽሑፍን ርእይቶም ናይ ምሃብ መሰል፤ ናይ መራኽቢ ብዙሓንን ናይ ቃንቃን ናይ ሃይማኖትን ከምኡ እውን ሰልፍታት ናይ ምቓም መስላት ክትሑሉ ዝብል ነበረ።
እቲ ናይ መወዳእታ ጽሑፍ ናይ ምቕራብ ዕድል ነቶም ናይ “ምፍላይ” ወይ ነጻ ኤርትራ ዝብሉ እዩ ተዋሂቡ። ምኽንያቱ ዋዕላ ቤት ጊዮርጊስ ንምትግባር ዝተጻውትዎ ተራ ማለት ብፍላይ ኣቶ ወልደኣብ ወልደማርያም ኣብ ግምት ብምእታው ብስምምዕ ዝተዋህበ ንጥፈት ነበረ። ከምዚ ኢሉ እንከሎ ፊተ. ገብረመስቀል ወልዱ ድማ ወግዓዊ ወኪልን ኣቦ መንበር ናይቲ ዋዕላ ኮኑ።
ስለዚ ነቲ ውዱእ 12 ነጥብታት ዝሓዘ ስምምዕ ፊተ. ገብረመስቀል ወልዱ ንወተሃደራዊ ግዝኣት እንግሊዝ ቅዳሕ ሃብዎ። ብተወሳኺ ነዚ ስምምዕ ኣብ ግብሪ ብምውዓል ዝያዳ ኣባላት ዘለውዎ ኣኼባ ኣብ ቤት ጊዮርጊስ ክካይድ ምእንቲ ወግዓዊ ፍቓድ ረኸቡ። ነዚ መሰረት ብምግባር ድማ ብሕዳር 16 ክሳብ 23፡ 1946 እቲ ዋዕላ ኣብ ቤት ጊዮግሪስ ክካየድ ምኻኑ ተፈልጠ።
ርእይቶ መንግስቲ እንግሊዝ ኣብዚ ሓድሽ ናይ ኤርትራውያን ፖለቲካዊ ምዕባለ።
መንግስቲ እንግሊዝ በቲ ቀንዲ ኣማሓዳሪኡ ሎንግሪግ ዘርኣዮ መልሰ ግብሪ ናይዚ ጉዳይ ነዚ ሃገራውን ኣፍሪቃውን ስሚዒት ናብ ኢትዮጵያ ስለዘበለ ቀስ ብቐስ ክዓብን ካብ ማሕበር ኣብ ኣስመራ ጥራሕ ናብ ገጠራት ክኸይድን ክሰፍሕን ስለዝኽእል ብኣጋኡ መፍትሒ ምድላይ ኣበለ። ስለዚ እቲ ቀንዲ ኩናት ኣንጻር ሙሶሊኒ ኣብ ኣውሮጳ ከይተወድአ እንከሎ መግዝእታዊ ዶብ ዳግመ ምሕንጻጽ ክግበረሉ ዝብል ርእይቶታት ክቐርብ ጀመረ። 1ይ፡ እቲ ትግርኛ ዝዛረብ ኣካል ምስ ኢትዮጵያ ክሕወስ ፤ 2ይ ናይ ዓባይ ሶማል ምሕንጻጽ። ብ1943 ግን ወተሃደራዊ ኣማሓዳሪ ሎንግሪግ ብዝያዳ እታ ሃገር ኣብ መንጎ ኢትዮጵያን ኣንግሎ ኢጅፕት ሱዳን ክትምቀል ዝብል ርእይቶ ናብ ኣሕሉቑ ክጽሕፍ ጀመረ። እዞም ነዚ ማሕበር ፍቕሪ ሃገር ዝመስረቱ ፍሉጣት ደቂ ኤርትራ ልዑል ሃገራዊ ስሚዒት ከምዝነበሮምን፣ ምስ ናይ እንግሊዝ ኣገዛዝኣ ዘይምሕጋሶምን፣ ከምኡ እውን ኣብ ሃይለ ስላሰ ዝገብረሎም ዝነበረ ናይ ርእሰ ምምሕያሽ መብጽዓታት ኣዝዩ ይጸልዎም ከምዝነበረ ሎንግሪግ ዝተረድኦ ይመስል። እንግሊዛውያን እዚ ናይ ኣንጻር ጸዓዱን ኣንጻር ወጻእተኛታትን ስሚዒት ዝሓቆፈ ማሕበር ፍቕሪ ሃገር ኣዝዩ ኣስገኦም። ድሕሪ ወግዓዊ ስዕረት ጥልያን ብ1945 ድማ እዚ ናይ ኤርትራ ኩነት ቀንዲ ጉዳይ ኮነ።
ቁጠባ ኤርትራ ኣብ ግዜ መግዛእቲ ወተሃደራዊ ምምሕዳር እንግሊዝ።
ቁጠባ ኤርትራ ኣብ ግዜ መግዛእቲ ወተሃደራዊ ምምሕዳር እንግሊዝ ካብቲ ዝነበሮ ኣዝዩ ርኡይ ምልውዋጥ ተገበረሉ። ክሳብ ኣቲ ኩናት ብ1945 ዝውዳእ፣ ኣመሪካን እንግሊዝን፣ ናይ ጥልያን ናይ ሰብን ንዋትን ሓይሊ ንናይ ኪዳን ሓይልታት ጥቕሚ ኣውዓላ። እዚ ናይ ኩናት ቁጠባ ክሳብ ምድምዳም ካልኣይ ኩናት ዓለም ኣዝዩ ኣደንፊዕዎ። ብድሕሪ እዚ ግን እቲ ቁጠባ ኣንቆልቆለን ነቲ ነባር ናይታ ግዝኣት ድማ ኣዝዩ ጎድኦ። እተን ናይ ኣጽዋር ፋብሪካታት ተዓጽዋ። ጠላይን ዳርጋ ዝበዝሑ ንዓዶም ተመልሱ። እቶም ብ1936 -1945 ብጠላይንን ካልኦትን ተመስሪተን ዝነበራ ፋብሪካታት ካብ ኣውሮጳን ማእከላይ ምብራቕን ብዝመጸ ውድድር ክዓጽዋ ተገደዳ። እተን ድሓር ዝተራእያ ፋብሪካታት ካብዚኣተን ተረፍ እየን እምበር ብዙሓት እየን ኔረን። (ኣብነት ባራቶሎ፤ ደናዳይ፣ ቺፖሊኒን ቢኒን፤ ወዘተ…)
ኣብዚ ኩነት እዚ ስራሕ ኣልቦነት ኣብቶም ኤርትራውያን ተራእየ። እንግሊዝ ብበጀት ክኸይድ ስለዝበለት ኣብ ኣብያተ ጽሕፈታት እውን ደረት ብምግባርን ብኤኮኖሚ ብምስራሕን እቲ ሰፊሑ ዝነበረ ናይ ጥልያን ኣብ ኣብያተ ጽሕፈታት ስለዝተደረታ፣ ካብ ስራሕ ምውጻእ እውን በዝሐ። ሕጽረት ገንዘብን ናህሪ ናይ መነባብሮን ስራሕ ኣልቦነትን ብናይ ፖለቲካዊ ሰልፍታት ምፍቃድ ሓደ መውጽኢ ኣፉ ረኸበ። ኤርትራውያን ንመጀመርታ እዋን ብዛዕባ ሽግራቶምን ጉዳይቶምን ዝዛረቡሉ መድረኽ ተኸፍተ። እቲ ተራ ኤርትራዊ ድማ ኣብ መንጎ ናይ እንግሊዝን ጥልያንን መግዛእቲ ከዋዳድርን ርእይቶኡ ክህብ ተራእየ። እታ ኣዝያ ፍልጥቲ ብሂል ብ1960ታት ማለት “ብግዜ ጥልያን ትበልዕ ግን ኣይተዛረብን። ብግዜ እንግሊዝ ኣይትበልዕን ግን ትዛረብ” ትብል ኣብዚ እዋን እዚ እያ ተባሂላ። ዲሒራ ድማ እታ ሳልሰይቲ “ብግዜ ኢትዮጵያ ኣይትበልዕን ኣይትዛረብን ድማ” ትብል መጸት።
ህልው ኩነታት ኤርትራ ኣብ ባይታ 1941-1945ን መግዛእቲ ጥልያን ዝገደፎ ኣሰር።
እዚ ኩሉ እናተባህለ እንከሎ ክርሳዕ ዘይብሉ ግን መንግስቲ እንግሊዝ ንኤርትራ ናብ ኢትዮጵያ ናይ “ምሃብን” “ምኽላእን” መሰል ኣብ ትሕቲ ኣህጉራዊ ሕጊ ኣይነበሮን። ስለዚ እዩ እቲ ጉዳይ ናብ ሕቡራት ሃገራት ዘምረሐ። ምስዚ ኣተሓሒዙ ክረአ ዘለዎ ነገር፣ እቲ ናይ ማሕበር ሕብረት ምስ ኢትዮጵያ ዝብል ስሚዒት ዝምልከት እዩ። ኣብቲ እዋን እቲ ፊናንሲያዊ ኩነት መንግስቲ ኢትዮጵያ ኣብ ትሕቲ መንግስቲ እንግሊዝ እዩ ኔሩ። ምኽንያቱ እንግሊዝ እዩ ንጥልያን ሲዒሩ ንኃይለ ስላሴ ካብ ሱዳን ሒዝዎም ናብ ኣዲስ ኣበባ ዝኣተወ። እቲ መንግስቲ ኢትዮጵያ ክሳብ ዝድልድልን ኣሰራርሕኡ ከም መንግስቲ ክሳብ ዝትከል ድማ ኣብኡ ጸንሐ። ስለዚ ኣብ ከባቢ 1945 ቀጻልን፣ ኢትዮጵያ ንባዕላ ናይ ገዛእ ርእሳ ሽግራት ኔሩዋ እዩ። ስለዚ ናይቲ ናይ ማሕበር ኣንድነት ምምዕባልን ዘኸተለ ጉዳያትን ንበይና ሓላፍነት ኣለዋ ክብሃል የጸግም። ምኽንያቱ እቶም ኤርትራውያን ብዝሰምዕዎን ብዝተረድኦምን ጥራሕ ዘይኮነ፣ በቲ ኣብ ኣፍሪቃ ኣብቲ እዋን ዝካየድ ዝነበረ ኣንጻር ባዕዳዊ መግዛእቲ ምንቅስቓሳት ዝተጸልዉ ከምዝነበሩ እውን ክርሳዕ የብሉን። ስለዚ እቶም ተዋሳእቲ ኤርትራውያን፣ እንግሊዝ፣ ስርዓት ኢትዮጵያ ብዲፕሎማሲን ሕቡራት ሃገራት ነበሩ።
ጉዳይ ኦርቶዶክሳዊት ቤተ ክርስትያን።
ብተወሳኺ ጥልያን ንኤርትራ ክግዝኣ ምስጀመረ ነቶም ኦርቶዶክስ ከኸትልኾም ማለት ናብ ካቶሊካውያን ክልውጦም ዝገበሮ ፈተነ ብብዝሑ ኣይተዓወተን። ስለዚ ድማ እዩ ኣብ ኤርትራ ክትልኽና ኣብ ውሱን ከባቢ ዝተረፈ። ነዚ ዝገበሩዎ ምኽንያት ድማ ካብቲ ናይ ምስ ኢትዮጵያ ዝዛመድን ከም ሓደ ኣካል ዝውሰድን ዝነበረ ኤርትራዊ ኦርቶዶክሳዊ ስርዓት ምእንቲ ንምክፍፋልን ምስ ኢትዮጵያ ዝብል ስሚዕት ንምድስካልን ነበረ። እዚ ናብ ካቶሊክ ናይ ምልዋጥ ፈተነ ምስላጥ ምስኣበዮም ምእንቲ ንክልቲኡ ክፈላልዩ፣ ኣብቲ ዝገዝኡሉ ዝነበረ እዋን ናይ ኤርትራ ኦርቶዶክስ ቤተ ክርስትያን ኣብ ትሕቲ መንፈሳዊ ስልጣን ናይ ምስሪ ኦርቶዶክስ ከምዝኸውን ገበሩ። ንኢትዮጵያ ኣብ ዝሓዙሉ እዋን 1935 ግን እቲ ብ1930 ምስ ምስሪ ዝገበርዎ ገዲፎም፣ ቤተ ክርስትያን ኦርቶዶክስ ጥራሕ ዘይኮነት እታ ኤርትራ እውን ንባዕላ ምስ ኢትዮጵያ ሃጸያዊ ምምሕዳር ጸንበርዋ። ማለት ምብራቓዊ ኣፍሪቃዊ ግዝኣት እዚ ናይ ኤርትራን ኢትዮጵያን ቤተ ክርስትያን ተዋህዶ እንደገና ምርኻብ ኣብ ናይ ግዜ ፈደረሽን ዓቢ ተራ ክጻውተን ኣንጻር ናይ ባዕዲ ማለት ጥልያንን እንግሊዝን ምቅላስ ኣብ ዝብል ዕላማ ንኸተርር ዝገበረ ክስተት እዩ። እዚ ኩነት እዚ ኣብ ተራ ናይ ኣቡነ ማርቆስ ኣብ ፖለቲካ ዓቢ ግደ ክጻውት እዩ።
(ኣብዚ ናይ ጥልያን ማፕ ናይ ኢትዮጵያን ኤርትራን ሶማልን ይኣቱ።)
ናብ መግዛእቲ ጥልያን ክንምለስ፣ ካብ 1936 ክሳብ 1941፣ ኤርትራ ሓንቲ ኣውራጃ ናይ እጣልያዊ ምብራቓዊ ኣፍሪቃዊ ሃጸይን ዋና ከተማኡ ድማ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ገበረት። ጥልያን ልዕልና ናይ ኢትዮጵያ ቤተ ክርስትያን ኣብ ልዕሊ ኩለን ኣብ ትሕቲ እዚ ምብራቓዊ ኣፍሪቃዊ ግዝኣት ዝርከባ ኩለን ኣብያተ ክርስትያናት ኣመኑሉን ኣተግበሩዎን። በዚ ጥልያን ንኢትዮጵያ ሓደ ዓቢይ ኣገልግሎት ገበሩላ። ምኽንያቱ ኢትዮጵያዊት ኦርቶዶክሳዊት ቤተ ክርስትያን ኣብ ትሕቲ ናይ ምስሪ ቤተ ክርስትያን ዝነበረትሉ ናይ 1600 ሚእቲ ዓመት ታሪኽ ተበጠሰን፣ ቤት ክርስትያን ኢትዮጵያ ድማ ብኸምዚ ነጻ ኮነት። ኣቡነ ማርቆስ ድማ ናይ ትግራይን ኤርትራን ኣቡን ኮይኖም ተሾሙን ብጥልያን ተዓጂቦም ድማ ናብ ኣስመራ ኣተዉ።
ቪድዮ ናይዚ ጉዕዞ ኣብዚ ይኣቱ። .
ስለዚ ናይ ኤርትራ ኦርቶዶክሳዊ ቤተ ክርስትያን ሓደ ኣካል ናይቲ ቤተ ክርስትያን ኢትዮጵያ ዝነበረን ዝጸንሐን ስለዝኾነ ኣብቲ ናይ ምሕባር ምስ ኢትዮጵያ ዝብል ጉዳይ መኻርን መዓድን ኣየድለዮን። ንኣብነት ትራቫስኪስ ናይ ኤርትራ ኣማሓዳሪ ዝነበረ ዘይተረድኦ ጉዳይ እንተሎ፣ ከመይ ኢሎም እዮም እቶም ትማሊ “ንጥልያን ተገዚኦም ዝነበሩ እሙናት” ሕጂ ናብ ኢትዮጵያን ነጻ ናይ ምኻን ድሌት ዘርእዩን ንስርዓት ስላም እንግሊዝ ዝነጽጉን ዝብል እዩ። እንደገና ክዝከር ዘለዎ ማሕበር ፍቕሪ ሃገር ዝተመስረተሉ ዕለትን ግዜን እንተተዓዚብና ልክዕ ሃይለ ስላሴ ካብ ስደት ናብ ኣዲስ ኣበባ ዝኣተውሉ ግንቦት 1941 እዩ ኔሩ። ክሳብ እዚ እዋን እዚ ሃይለ ስላሴ ጌና ኣብ ስደት እዩ ዝነበረ። ኣብ በረኻታት ኢትዮጵያ ምስ ዝነበሩ “ኣርበኛታት” ርክብ ብምግባር ክሳብ ዝተመለሰላ ብግንቦት 1941 ብሓገዝ ወተሃደራት እንግሊዝን ብ”ዓወት” ሓይልታት ኪዳን ናብ ዋና ከተማ ኣዲስ ኣበባ ዝኣቱ ኣብ ጉዳዩ እዩ ኣድሂቡ ኔሩ። ዋና ኢድ ኣታውነት ኣብ ዋዕላን ብድሕርዝን ኣብ ግዜ ፈደረሽንን ግን ኣዝዩ ዓዚዙን መደባት ወጽአሉን። ኣብዚ ጽሑፍ እዚ ግን ንጉዳይ ዋዕላ ዝምልከት ጥራሕ እዩ ክንገር ዝፍተን ዘሎ።
ማሕበር ፍቕሪ ሃገር ኤርትራ እምበኣር ኣብዚ እዋን እዚ ክምስረተን ንኣስታት 5 ዓመት ክነብር እንከሎ ብጽልዋ ጻዊዕት እንግሊዝን ትጽቢት ናይ መጻኢ ዕድል ኤርትራውያን ኣብ ምውሳን ዝተመስረትን ነዚ ንምትግባር ድማ እቶም ሓደ ዓይነት ኣተሓሳስባ ዘለዎም ፍሉጣት ሰባት ተኣኪቦም ዝመስረትዎ ውድብ እዩ ኔሩ። ኣካይድኡን ናይ መጻኢ ኣጠማምትኡን ግን ናብ ሓደ ኣፍሪቃውን ነጻን ብዙሕነትን ምርድዳእን ዝኣመን ማሕበር ኔሩ።
ስለዚ ድማ መግዛእቲ እንግሊዝ ነቶም ክንፍለን ኣብ ትሕቲ ግዝኣት እንግሊዝ ን10 ዓመት ንዝብሉ ብወግዒን ብስቱርን ክድግፎም ተራእየ። ማሕበር ፍቕሪ ሃገር ግን ኣይተፈትወን ምኽንያቱ ዕላማኡ ካብ ናይ ባዕዲ እሞ ናይ ጸዓዱ ስርዓት (anti colonial and pro Africanism) ወጺእካ ምስ ከማኻ ዝኣመሰሉ ኣፍሪቃውያን ምሕባር ዝብል ስለዝበነበረ። እዚ ታሪኻዊ ድሌት ዝኾነ ተርእዮ ድሓር ስለዝተጠልመን ገጹ ስለዝቐየረን ነዚ ኣብቲ መፈለምታኡ ዝነበረ ድሌትን ስሚዒትን ከምዚ ዝተዘርዘረ ክኸውን ከምዝኽእል እኹል ሓበረታ ኣሎ።
ናይ ኤርትራ ዘይምቕሳንን ሃገራዊ ምንቅስቓሳትን ኣብ ትሕቲ መግዛእቲ እንግሊዝ።
ናይ ግዝኣት እንግሊዝ ጥርጣረ ኣብ ልዕሊ እዚ ማሕበር እዚ ከምኡ ኢሉ እንከሎ ሓደ ፍሉይ ተርእዮ መጸ። ናይ ኤርትራ ፖሊስ ናይ ሰላማዊ ኣገባብ ቃልሲ መሰሎም ብምጥቃም ብየካቲት 1944 ኣድማ ኣከየዱ። ኣብዚ ድማ ነቶም ብመግዛእቲ እንግሊዝ ካብ ስራሖም ዘይወጹ ጠላይን ፖሊስ ክለግሱ፣ ናይ ጥልያን ሕግታት ክልወጥ፣ ከምኡ እውን ጠላይን ፈረዶ ክለግሱ ዝብል ጠለባት ኣቕረቡ። በዚ ዝሰምበዱ እንግሊዝ ኣብ ናይ ፖሊስ ሓይሊ ዝነበሩ ሃገራውያን ኢሎም ዝገመትዎም ኤርትራውያን ካብ ስራሕ ኣባረርዎም። (ቅዳሕ ደብዳበታት ናይ መፋነዊ ኣብ ገጽ 40 ናይ ኣብርሃም ጴጥሮስ መጽሓፍ “ዓደየ ዓዲ ጀጋኑ፤ በዓል መን እዮም ሕድሪ ስዉኣት ዝጠለሙ” ትብል ተመልከት)።
ኣብዚ ምብራርን ምንጻግን ስጉምቲ እንግሊዝ እቲ ሃገራዊ ሓይሊ እዩ ዝተጎድአ። ከም መልሰ ግብሪ ናይቲ ቁጠባዊ ኩነት ዘኸተሎ ሽግር ኤርትራውያን ንኩሎም ወጻእተኛታት ብጥርጣረ ክርእይዎም ጀመሩ። ብ1946 ነቲ ቁጠባ ቢሕቶምዎ ዝበሃሉ ወጻእተኛታት ማለት ኣንጻር ጥልያንን ዓረብን ሰላማዊ ሰልፊታት ተኻየደ። እቶም ክርስትያን ኤርትራውያን ካብ ስራሕ ይወጽኡን ናይ መነባብሮ ሽግር የጋጥሞም ስለዝነበረ፣ ነቶም ኣብ ምምሓዳር ስርዓት ዝነበሩ ጥልያን ከተኩሩሎምን ኣንጻሮም ክስልፉን ደረኾም። ከምኡ እውን እቲ ቁጠባ ብዓረባውያን ነጋዶን ብኤርትራውያን ጀበርትን ተባሕቱ ዝብል እምንቶ ስለዝነበረ (እዚ ንባዕሉ ካልእ ዛንታ እዩ) ቅርሕንታት ፈኸመ ክብል ተራእየ። ኣብቲ እዋን እቶም ናይ ገጠር ሓረስቶት እትዋቶም ጌና ከይተረኸበ ማለት እኽሊ ከይኣተወ፣ ብስእነት ዝኣክል ነቶም ጀበርትን ኣዕራብ ነጋዶን ይሸጥሎም ስለዝነበሩ እቲ ስሚዕት ዝፈጠሮ መልሰ ግብሪ ድማ ሰላማዊ ሰልፊ ምክያድን ብዛዕባኡ ምዝራብን ተራእየ። ስለዚ እቲ ኩነት ምሕባር ዝጠልብ ዘይኮነስ እንታይ ድኣ ኤርትራዊ ምምሕዳር ኣብ ግዝኣትን ኣብ ቀጠባን ክህሉ እዩ ዝነበረ።
ከምቲ ኣብ ላዕሊ ብዝርዝር ዝተገልጸ፣ ኣብ ሓምለ 1946 ናይ ሱዳን ሰራዊት ኣብ ልዕሊ ተሰለፍቲ ተኹሲ ከፊቱ ኣርባዕተ ሰባት ሞቱ። ድሕሪ ሓደ ወርሒ ድማ ሓደ ሱዳናዊ ኣብ ጸወታ ጠላዕ ይኹን ኣብ ገለ ኩነት ብኤርትራውያን ተቐትለ። ናይቲ ቅድሚ ሽዑ ዝተገብረ ሕነ ምፍዳይ ክኸውን ይኽእል ግንከ ነቲ ጽልኣት ኣብ መንጎ ክልቲኦም ወገናት ኣብልሖ። ምኽንያቱ ነዚ ዝሰምዑ ወተሃደራት ሱዳን ኣብ ከተማ ብምውጻእ ነቲ ኤርትራውያን ዝርከቡዎ ናይ ሓበሻ ገዛውቲ ኮሊሎም ተኹሲ ብምኽፋት ገለ 40 ዝኾኑ ክቕትሉ እንክለዉ ኣስታት 60 ድማ ቆሰሉ። እዚ ኣውራ በዚ ዝተጎድአ ኤርትራዊ ክርስትያን ድማ ነቲ ሃገራዊ ስሚዕት ኣጎሃሃሮ። እቶም እንግሊዝ እዚ ኹሉ እናኾነ እንከሎ ዳርጋ ሱቕ ኢሎም ርእዮም ዝብል ርእይቶ ስለዝገነነ ብሰንኪ ኣተሓሕዛ ናይ ወተሃደራቶም እዚ ጉዳይ ክኸውን ስለዝኸኣለ እቲ ናይ ዓይኒ ምስክር ዝነበረ ኤርትራዊ ኣብ ኣስመራን ከባቢኣን ነቲ ስርዓቶም እናነጽጎ ኸደ።
ኣብ መታሕት ዝነበረ ናይ ትግረ ምንቅስቓስ ነቶም ሹማምንትን ልምዳውያን መራሕቲ ስለዘስግኦም ናብቶም ከምኣታቶም ሹማምንቲ ከበሳ ክሰማምዑ ጀመሩ። እቲ ናይ ሕብረት ዝብል ኣካል ድማ ነዚ ተጠቒሙ ብድሕሪት እናተወደበ ናብ ፈደረሽንን ምሕባር ምስ ኢትዮጵያን ንከምርሕ መንገዲ ከፈተ። እዚ ንርእሱ ዝኸኣለ ታሪኽን ኣብ ብዙሕ መጻሕፍትን ናይ ጋዜጣን ኢንተርነት ጽሑፋት ዝወጸ እዩ።
ኣተሓሳስባ መግዛእታዊ ሓይሊ እንግሊዝ (Colonial mentality regarding the natives in Eritrea) ከመይ ጸሊይዎም።
እቶም እንግሊዝ ኣብቲ እዋን እቲ ሃጸያውያንን ዳርጋ ንመላእ ዓለም ተቖጻጽሮም ኣብ ዝነበሩሉ እዋን ስለዝኾነ ጸረ ባዕዳዊ ግዝኣት ዝብል ኣምር ክቕበልዎ ኣይክኣሉን፤ ብፍላይ ካብ ኣፍሪቃውያን እሞ ኤርትራውያን። ኣብዚ ክዝከር ዘለዎ እቲ ድሓር ኣብ ናይ ኣፍሪቃ ታሪኽ ዝሰርሐ ናይ ጸረ መግዛእትን ቃልስን ሳዕቤናቱን ጌና እዩ ኔሩ። ጸዓዱ እንግሊዛውያን ኣብቲ እዋን እቲ ኣብ ትሕቲኦም ዘሎ ሓደ ጸሊም “ዘይማዕበለ” ሕዝቢ እዮም ዝርእዩ ዝነበሩ። ኣብቲ ፖለቲካዊ ጸወታ እንግሊዝ ዝድግፎዎም ኣካላት ይሃልዉ እምበር ኤርትራውያን ምኻኖም ኣይተርፍን (እቶም ንፍለ ዝብሉ እውን)። ከምኡ እውን ከም ዋና ዘይኮነ ግን እታ ዓባይን ሃገራዊትን ዝነበረት ጎረቤት ኢትዮጵያ እትጸልዎ ሃገራዊ ስሚዕትን ኣድህቦን ንእንግሊዝ ከምዘስትብህሉሉ ጌሩዎም እዩ።
ወግዒ ምግባር ናይቲ ዋዕላ ዘስዓቦ መልሰ ግብሪ።
ክሳብ እዚ መደብ ብወግዒ ዝፍለጥ መንግስቲ ኢትዮጵያ ይኹን እቶም ቀንዲ ምስ ኢትዮጵያ ብዘይ ቅድመ ኩነት ክንሓብር ኣለና ዝብሉ ኤርትራውያን እውን ከይፈለጡ ጸኒሖም። እንተኾነ ግን መንግስቲ ኢትዮጵያ ዋዕላ ከምዝግበር ምስፈለጠት እቲ ንጉዳዩ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ዝነበረ ወኪል ኮሎነል ነጋ ሃይለስላሴ (ሰብኣይ ጋሎም ንጃንሆይ) ብህጹጽ ኣብ ኣስመራ ደበኽ በለ። ምስኡ ሓደ ፍሉጥ ካብቶም ናብ ኣዲስ ኣበባ ዝመደበሩ ማሕበር ሕብረት ኤርትራን ኢትዮጵያን ኣብ ኣዲስ ኣበባ (SUEE (Society for Union of Eritrea and Ethiopia in Addis Ababa) ኣቶ ኣብርሃ ወልደታትዮስ “ባልጃ ገንዘብን ናይ ኢድ ቦምብታት” ሒዙ ናብ ኣስመራ መጸ። (ሓበረታ ገጽ 164፡ ጆርዳን ገብረመድህን)። ሓደ ካብ ኣባላት ማሕበር ሓድነት ኤርትራን ኢትዮጵያን ኣብ ኣዲስ ኣበባ ድማ ተድላ ባይሩ ነበረ።
ሓደ መዓልቲ ቅድሚ እቲ ዋዕላ፣ ኮሎነል ነጋን ኣቶ ኣብራሃ ወልደታትዮስን እቶም ፍሉጣት ምስ ኢትዮጵያ በሃልትን እቶም ነቲ 12 ነጥቢ ስምምዕ ዝፈረሙ ናይ ማሕበር ፍቕሪ ሃገር ኣባላት ዝነበርዎ ፍሉይ ኣኼባ ኣካየዱ። ኣብዚ እቶም ፈረምቲ ስምምዕ 12 ነጥቢ፣ በቶም ኣብዚ ዝመጽኡ ብዘይ ቅድመ ኩነት ምስ ኢትዮጵያ ንሰማማዕ ዝብሉ ኣባላት ብቑጽሪ በዝሕዎም። ስለዚ ድማ ኣብቲ መሪሕነት ፍጹም ለውጢ ንኸምጽኡ ክትዓት ኣካየዱ።
እዚ ኣብ ማሕበር ፍቕሪ ሃገር ዝተራእየ ምፍልላይ ብምምያጥን ምርድዳእን ንምፍታሕ ዝተመደበ ዋዕላ ዘይተሓሰበ ኩነት ተፈጥረሉ። ምኽንያቱ እዚ ናይ ምሁራትን ካብ ክልቲኡ ሃይማኖታት ዝመጽኡን ቀንዲ ሕመረት ናይቲ ክካትዕሉ ዝሓሰቡ ጉዳይ፣ ጉዳይ ኤርትራን ሓድነታን ብኸመይ ምስቲ ናይ ወጻኢ ኩነታት ይፈትሕዎን፣ ዝብል ተበግሶ ንመጀመርታ እዋን ዝተመደበ ኢዩ። ኣብዚ ብምስጢርን ኣብ ነንሕድሕዶም እናተራኸቡ ዝገበርዎ ስምምዕ ናይ ኤርትራ ህላወን ዋላ እንተ ምስ ኢትዮጵያ ሓቢራ ርእሰ ምምሕዳርን ባህላውን ፖለቲካውን ትካላታን ብኸመይ ይጸንሑ ዝብል መልእኽቲ ዝሓዘ 12 ነጥብታት ስለዝነበሮ።
እዚ ሓደ መዓልቲ ቅድሚ ዋዕላ ዝተኻየደ ኣኼባ እዚ፣ ብኮሎነል ነጋ ይካይድ እምበር፣ እዚ ካልኣዩ ኢትዮጵያዊ ኣብ ቤት ጽሕፈቱ ዝገደፈ ኮሎነል እቲ ጉዳይ ብኤርትራውያን እዩ ኣካይድዎ። ምኽንያቱ እቶም ካብ ኣዲስ ኣበባ ዝመጽኡ ከም ተድላ ባይሩ ዝኣመሰሉ ደገፍቲ ሓድነት ምስ ኢትዮጵያ ናይ ባዕሎም ማሕበር ኣብ ኣዲስ ኣበባ ኔርዎም እዩ። ኣብዚ ድማ ቀንዲ ተዋሳኣይ ኣቡነ ማርቆስ ናይ ኤርትራ ኦርቶዶክሳዊት ቤት ክርስትያን ሓላፊ ነበሩ። ቅድሚ እዚ እዋን እዚ ጉዳይ ሃይማኖት ኣብ ፖለቲካዊ ምንቅስቓሳት ኣይተራእየን።
ኣብቲ ዝተካየደ ክትዕ እቶም ናይ ማሕበር ፍቕሪ ሃገር ደገፍቲ ሕብረትን እቶም ካልኦት ንነጻነትን ካልእ ኣማራጺታት (ድሓር ደገፍቲ መግዛእቲ ጥልያን፣ ወይ ን10 ዓመታት ኣብ ትሕቲ ምጉዝትነት ሕቡራት ሃገራት ዝኾኑ) ነንበይኖም ተራእዩ። ኮሎነል ነጋን ፍጹም ሕብረት ምስ ኢትዮጵያ ዝብሉን ነቶም ደገፍቲ ዋዕላን ስምምዕ ኣብ መንጎ ዝተፈላለየ ኣተሓሳስባ ንዝነበሮም “ደገፍቲ ሕብረት” ነቐፍዎም። ኣብቲ ጉዳይ እቶም ንምሕባር ምስ ኢትዮጵይ ብቕድመ ኩነት ዝብሉ ዝነበሩ በቶም ኣኽረርቲ ደገፍቲ ሓድነት ተበጽበጹን በቲ ብብዝሒ ካብ ኣዲስ ኣበባን ኣብ ኣስመራን ዝመጹ ደገፍቲ ብዘይ ቅድመ ኩነት ምስ ኢትዮጵያ ተዓብለሉ።
ፊተውራሪ ገብረመስቀል ወልዱ ፕረሲደንት ከም ምኻኖም መጠን መሰልን ተዓጻጻፍነትን ናይ ብጾቶምን መሳርሕቶምን ናይ ኩሉ ኤርትራዊ ርእይቶን ኣብ ግምት የእቱዉ ስለዝነበሩ ድማ በቶም ኣኽረርቲ ኣይተደልዩን። ስለዚ ድማ ኣብዚ ቅድመ ዋዕላ ዝተኻየደ ኣኼባ መጻኢ መራሕትን ህላወን ማሕበር ኣንድነት ተተኽለ። ኣብቲ ኣኼባ ፊተውራሪ ገብረመስቀል ወልዱ በቲ ዘርኣይዎ ናይ ምምይያጥ ውሳነ ተዋረዱን ብዘይ ኣገባብ ማለት ብዘይ ምርጫ ነቲ ብማሕበር ኤርትራ ምስ ኢትዮጵያ ክትሓብር ንዝብል (Society for Union of Eritrea and Ethiopia - SUEE) ርእይቶ ብምውካል ብተድላ ባይሩ ከም ፕረሲደንት ተተክኡ። እቲ ኣኼበኛ ነቲ ኣብ ዝተበጽሐ 12 ነጥቢ ዝሓዘ ስምምዕ ዳግመ ግምት ክግበረሉ ማለት ክተርፍን “ምሕባር ምስ ኢትዮጵያ ኣብ ሕቶ ከምዘይኣቱ” ተሰማምዐ። እቲ ሓዪለ እየ ዝበለ ደጋፋይ ኢትዮጵያ ድማ ኣብቲ ኣኼባ ተዓዊቱ ወጸ። ንጽባሒቱ ንዋዕላ ድማ ተበገሰ።
ኣብዚ ቅድሚ ዋዕላ ዝተኻየደ ናይ ህጹጽ 24 ሰዓት ኣኼባ ብፍላይ ንፕረሲደንት ማሕበር ፍቕሪ ሃገር ፊተውራሪ ገብረመስቀል ወልዱ ብገለ ሰባት “ብዛዕባ ምስ ኢትዮጵያ ምሕባር ብትሪ ኣይተቓለስካን” ኢሎምዎም። ነዚ ድሕሪ ዋዕላ ፊተውራሪ ገብረመስቀል ኣብ ጋዜጣ መልሲ ሂቢምሉ እዮም። “ኢትፍራሕ መንቲኒ ቢእንተ ዝሓለወከ ትኣምን” ዘርእስቱ ጽሑፍ ኣብ ኢትዮጵያ ሰሙናዊ ጋዜጣ ጥቅምቲ 31, 1947 ኣውጽኡ። ጸኒሖም “እህ…እህ….እህህ…..” ዘርእስቱ ብሚያዝያ 21, 1947 ጽሑፍ ኣውጽኡ። እታ “እህ….” ትብል ነቲ ብቃል ዝበልዎ ማለት ኣብ ዋዕላ ቤት ጊዮርጊስ “ብዘይ መሰላል ካብ ስልጣነይ ኣውሪዶምኒ” ንዝበልዎ ስለትገልጽ ብድሕሪ እቲ እዋን እቲ ምስ ኩነታት ዝሓረቑ ሰባት “እህ….እህ…እህህ….” በለ ገብረመስቀል ወልዱ ይብሉ ኔሮም።
እቲ ቀንዲ መዓልቲ ዋዕላ ሕዳር 24, 1946 ቤት ጊዮርጊስ።
ዋዕላ ኣብ ጽባሒቱ ከምቲ ዝተመደበ ምስተኸፍተ እቶም ንነጻ ኤርትራን ካልእ ኣማራጽን ዝብሉ ወገናት ኣብ መሪሕነት እቲ ዋዕላ ሓድሽ ዘይፈልጥዎን ንናቶም ሓሳባት ዘይእንግድን መሪሕነት ኣጋነፎም። ከምቲ ዝበሃል በቶም “ሓድነት ምስ ኢትዮጵያ ዝብሉ መንእሰያት” እሞ ብረት ዝተሰከሙ ተኸቢቦም ይብል ጆርዳን ኣብ መጽሓፉ።
እቲ ዋዕላ ብግቡእ ኣብ ክትዕን ዝርርብን ምምይያጥን ኣይኣተወን። እቶም ንዋዕላ ኣብ ግብሪ ክውዕል ዝተቓለሱ ገብረመስቀል ወልዱ ኣብቲ ኣኼባ ንኽይካትዑ ተኸልከሉ። እቶም ማ.ፍ.ሃ. ንነጻነት ዝብሉ ወከልቲ ደጃዝማች ዓሰን ዓሊ፣ ብርሃኑ ኣሕመዲን፣ ካቫልየረ ዑመር ሳፊቅ፣ ጸሓየ ኣብርሃ፣ ገብረመስቀል በራኺ፣ ወልደኣብ ወልደማርያም ኣብ በቦታኦም ኮፍ በሉ።
እቶም ቅድሚ ዋዕላ ዳግመ ምውዳብ ዝገበሩ ንሕብረት ምስ ኢትዮጵያ ዝድግፉ ኣባላት ደንጎዮም መጹ። ብመሪሕነት ደጃዝማች ሓድጉ ጊላጋብር፣ ደጃዝማች ሓጎስ ገብረ፣ ብላታ ደምሳስ ወልደሚኪኤልን ተድላ ባይሩን።
እቲ መጀመርታ ዝተዛረበ ንሕብረት ዝድግፉ ብላታ ደምሳስ ነቶም ነጻነት ዝብሉ ፖለቲካውያን “……ርእሳ ዝኸኣለት ኤርትራ ሕልሚ ገዲፎም ምስ ኣዲኦም ኢትዮጵያ…ክሓብሩ…ኣብ ትሕቲ ሃጸይ…” ንኽኣተዉ ተማሕጸንዎም። ገብረመስቀል ወልዱ ድማ ነዚ ብሓጺር ማለት ንሕብረት ብዘይ ቅድመ ኩነት ደገፍዎ። በዚ እቶም ነነጻነት ዝብሉ ነገር ከምዝተለወጠ ፈለጡ።
ተድላ ባይሩ ነዚ ዘረባ ድሕሪ ምድጋፍ ንወገን ሕብረት ዝገልጽ ትንተና ድሕሪ ምሃብ ነዚ እንተዘይተገብረ ግን ነዚ ዝቃወሙ ወይ ጠጠው ከብሉ ንዝፍትኑ ፈኸራ ሰደደ። ብኣ ንብኣ ድማ ነቲ ንነጻነት ዝብል ወገን ንምህራም ብወልቀ ደረጃ ንወልደኣብ ወልደማርያምን መበቆሉን ካብ ትግራይ ስለዝውለድ ድማ እቲ ጉዳይ ከምዘይምልከቶን ዝብል ዘረባ ኸፍተ። ወልደኣብ ብወገኖም ኣብ ኤርትራ ከምዝተወልዱን ከምዝዓበዩን መጠን ንዝፈትውዋ ሃገሮምን መሰላታን ክቃለሱ ዝኽልክሎም ነገር ከዘየለን ከምቲ ተድላ ዝገበሮ ድማ ንርእሱ ተድላ ባይቱ ትውልዱ ካብ ምዕራብ ኣፍሪቃ ማለት ካብ “ተኹሪር” ናይጀርያ ይውለድ ስለዝኾነ ንሶም ዝያዳ ንኤርትራ ከምዝቐርቡ ኣመቱሉ።
እቲ ግቡእ 12 ነጥቢ ዝሓዘለ ኣርእስቲ ከይተተዘርበሉ በዝን ወድኸምዝን እቲ ኣኼባ ተበተነ። እዚ ተጻብኦ እዚ ኣብቲ ሽዑ ዝነበረ ጋዜጣታት ወጸ። ኣብ መንጎ ተድላ ባይሩን ወልደኣብ ወልደማርያምን እንካን ሃባን ኣብ መራኸቢ ብዙሓን ክሳብ ግንቦት 1947 ተጻሕፈ። እቲ ነገር ኣዝዩ ኣብ ውልቃውን ጽልእን ስለዝደሃበ ባዕሎም መንግስቲ እንግሊዝ ነቲ ጉዳይ ደው ኣበልዎ። እቲ ሰሙናዊ ጋዜጣ ኤርትራ ንውልቃዊ ጉዳይ ዘይኮነ ሓፋሽ ሕዝቢ ኤርትራ ዝካትዓሉ ፖለቲካዊ ሓሳባት ዘእንግድ ጋዜጣ ምኻኑ ኣፍለጡ።
ኣብዚ ኣብ ጋዜጣታት ጽሑፋት ምውጻእ ኣብ መንጎ ተድላ ባይሩን ወልደኣብ ወልደማርያምን ዝተኻየደ ክረአ እንከሎ ፊተውራሪ ገብረመስቀል ወልዱ ኣብ ዘውጽእዎ ጽሑፋ ብፍላይ ሚያዝያ 21, 1947 ናይ ጸርፍን ምንሻውን ዘይብሉ ብዘይ ውልቃዊ መጥቃዕቲ ኣንጻር እቲ ዝተከኦም ተድላ ባይሩ መልሲ ሃቡሉ። ንኣስታት 5 ዓመት ዝመርሕዎ ማሕበር ፍቕሪ ሃገር ብዘይ ኣገባብ ክሳብ ዝወርዱ ድማ ናይዚ ማሕበር ታሪኽ ሰነዱን ኣብ ጋዜጣ ኣውጽኡን።
ምፍሻል ዋዕላ ቤት ጊዮርጊስ ምምህማን ማሕበር ፍቕሪ ሃገር ኤርትራ ኣስዓበ። እዚ ጸረ መግዛእትን ሃገራዊ ማሕበር እዚ ካብዛ ዕለት እዚኣ ከም ሓደ ውህደት ዘለዎ ኣካል ኣይቀጸለን። መግዛእቲ እንግሊዝ ኣብ መንጎ እዚ ንፖለቲካዊ ሰልፍታት ፍቓድ ሃበ። ኢብራሂም ሱልጣን ንኩሎም ኣስላም ወከልቶም ንከረን ክመጹ ጻዊዒት ገበረ። ብታሕሳስ 4, 1946 ድማ ራቢጣ ኣል እስላምያ ፖለቲካዊ ሰልፊ ቆመት። ኣብቲ እዋን ድማ እቶም ሕብረት ዝብሉ ዝነበሩ ድማ ካብ ማሕበር ፍቕሪ ሃገር ኤርትራን ካልኦት ብትሪ ሕብረት ዝብሉ ሰባት ፖለቲካዊ ሰልፉ ኣቖሙ። ዕላማ ናይቲ ሰልፊ ንጹር ብምግባር ድማ ስሙ ማሕበር ፍቕሪ ሃገር ኤርትራ፤ ኤርትራ ምስ ኢትዮጵያ ተባሀለ። ጸኒሑ ብየካቲት 18, 1947 ሳልሳይ ሰልፊ ማሕበር ነጻነት ዕብየት ኤርትራ፤ ኤርትራ ንኤርትራውያን (Independence & Progress Party) ኣብ ዓዲ ቀይሕ ተመስረተ። ብኸምዚ ኤርትራ ኣብ ሓደ ሓድሽ ምዕራፍ ናይ ፖለቲካዊ ሰልፍታትን ስርሓተንን ኣተወት።
ኣብ መወዳእታኡ ቀንዲ ተዋሳእቲ ዋዕላ ኣበይ ኣበሉ።
ፊተወራሪ ገብረመስቀል ወልዱ ፕረሲደንት ማሕበር ፍቕሪ ሃገር ብዝወረዶም ስነ ኣእምሮኣዊ ማህሰይቲ ናይ ዋዕላ ቤት ጊዮርጊስ ኣይተስኡን። እቲ ውርደት ተሰሚዕዎም ኣብ ጋዜጣታት ኣህህታኦም ገለጹ። ኣብ ሓዘንን ምስቁርቃርን ኣድሃቡ። ፖለቲካዊ ቦታ እውን ኣይሃለዎምን። ብውዲት ስለዝወረዱ ኣዝዮም ጉሃዩ። ገለ ገለ ተዓዘብቲ ታሪኽ ከምዝብልዎ፣ ገብረመስቀል ወልዱ ድሕሪ ሎረንሶ ታእዛዝ ካልኣይ ፖለቲከኛ ንሕብረት ኤርትራን ኢትዮጵያን ዝሰርሐ ግንከ ብኢትዮጵያ ዝተደርበየን እዩ ይብሉ። ኣብ መወድኣታ ኣብ መስተን ብስጭትን ኣትዮም ድማ ኣብ ንኡስ ዕድሜኦም 47 ብ1962 ብሞት ካብ ዓለም ተፈልዩ። (Dictionary of African Biography, Vol. 1 – 6, pp.444)
ሸኽ ዓብድልቃድር ከቢረ ምክትል ፕረሲደንት ማሕበር ፍቕሪ ሃገር ኢትዮጵያ ድሕሪ ምፍሻል ዋዕላ ቤት ጊዮርጊስ ብራቢጣ ኣል እስላምያ ዝፍለጥ ብእንግሊዝ (Moslem League) ኣብ ከረን ምስ ሓጅ ሱለማን ኣሕመድን ሽይኽ ኢብራሂም ሱልጣን (ኣብ ዋዕላ ዝነበረ ግንከ ካብኡ ወጺኡ ከይዱ ንናቱን መሰልቱን ክቃለስ ዝተበገሰ) ካልኦትን መስረቱ። ከቢረ ብፍላይ ናይ ኣውራጃ ሓማሴንን ኣስመራን ወኪል ራቢጣ ነበረ። እቲ ኣዝዩ ንኪቢረ ፍሉጥን ምጉስን ተቐባልነት ዝረኽበሉ ዝነበረ ጉዳይ ኣውራ ንምምሕያሽ ናብራ ኤርትራን እንታውነታን ኣብ ትምህርቲ ምድሃቡ ኢዩ። ብስነ 10, 1946 ኣብ ዝሃቦ መደረ ብዛዕባ “ነጻነትን” ክንዛረብ እንከለና እታ ቀንዲ መንገድና ትምህርቲ ምኻኑ እዩ በለ።
ብትግርኛን ዓረብኛን ትግረን ዓፋርን ጥልያንን ኪኢላ ዝነበረ ከቢረ ፖለቲከኛ ነበረ። ኣብ ዘረብኡ ዲፕሎማሲልያዊን ኣኽብሮት ብዝመልኦ ኣገባብ ዝዛረብ ሰብ ከምዝነበረ ታሪኽ ይፈልጦ። መርማሪ ኮሚሽን ሕቡራት ሃገራት ምስ ቆመ፣ ከቢረን ሓሙሽተ ኣባላት ራቢጣን ኣብ ቅዲሚኣ ቀሪቦም ብዛዕባ ናይ ፖለቲካዊ ሰልፎም ቀንዲ ሕመረት ነጻነት ምኻኑ ኣረድኡ። እቲ መርማሪ ኮሚሽን ብመጋቢት 1949 ሕ.ሃ. ዕድመ ናብቶም መራሕቲ ዝተፈላለያ ሰልፍታት ክሰድድ እንከሎ ንራቢጣ ኢስላምያ እውን ተላእከ። ኣብዚ ድማ በቲ ፍሉጥ ክእለቶም ሼኽ ዓብደልቃድር ከቢረ ንኽሳተፉ ተመደበ። እቶም ናይዚ ፍሉጥን ውሩይን ኪኢላ ኤርትራዊ መልእኽቲ ዘፍርሖምን ዘሰግኦምን ልኡኻት ኢትዮጵያ ግን ብመጋቢት 27, 1949 ብዝለኣኸቶም ኣብ ኣስመራ ተቐትሉ። ንዝያዳ ሓበረታ ዊኪፒድያ ኣብዚ ጠውቑ።
ፊተውራሪ ሓረጎት ኣባይ ዋና ጸሓፊ ዋዕላ ቤት ጊዮርጊስ፣ ድሕሪ ምፍሻል ዋዕላን ወግዓዊ ምቓም ማሕበር ኣንድነት ብታሕሳስ 1946 ከም ምክትል ተሓዝ ገንዘብ ተመደቡ። ብድሕሪ’ዚ ምእንቲ ሕብረት እካ እንተሰርሑ ካብ ዓዶም ከም ኣባል ባይቶ ምስተመርጹ ሕግታት ፈደረሽን ንኽዕቀብ ተቓለሱ። ክሳብ ንጃንሆይ ከይዶም ብዛዕባ ኢድ ኣታውነት ሹማምንቲ ኢትዮጵያ ኣብ ጉዳይ ኤርትራ ጠርዑ። ኣብዚ ግዜ እዚ ከም ዲረክተር ጀነራል ናይ ውሽጣዊ ጉዳያትን ብ1954 ድማ ከም ጸሓፊ ክፍሊ ሕጊ ሰርሑ። ብድሕሪ ምምጻእ ናይ ቢትወደድ ኣስፍሃ ወልደሚኪኤል ከም ዋና ኣስፈጻሚ ናይ ባይቶ ኤርትራ ግን እቲ ፖለቲካዊ ስራሓት እናዋሓደ መጽአ። ንሶም እውን ኣብ ንግዶም ዘድሃቡ ይመስል። ድሕሪ ፍጹም ሕብረት ግን ከንቲባ ኣስመራ ኮይኖም ተሾሙ። ደርጊ ብ1974 ምስመጸ ምስ ብዙሓት ሓለፍቲ ነበር ናይ ሃይለ ስላሰ ስርዓት ኣብ ኣዲስ ኣበባ ተውሲዶም ተኣስሩ። ኣብ ቤት ማእሰርቲ ድማ ብ1979 ሞቱ። ንዝያዳ ሓበረታ ኣብዚ ጠውቑ።
ብላታ ዑመር ቓዲ ከም ጸሓፋይ ናይ ዋዕላ ቤት ጊዮርጊስ መጠን ድሕሪ ዋዕላ ምፍሻሉ ምስ ኢብራሂም ሱልጣንን መሰልቱን ብምርድዳእ ኣብ ራቢጣ ኣል ኢስላምያ ሰልፊ ተጸምበሩ። ብዛዕባ ሕይወቶም ኣብዚ ዝያዳ ጠውቑ። ንነጻነት እካ እንተደገፉ ናይ ኢብራሂም ሱልጣን ተሪር ኣካይዳ ምስቲ ኩነታት ኣይከይድን ኢሎም ስለዝኣመኑ ንናይ ምጽዋዕ ራቢጣ ኢስላምያ ካብ ናይ ኢብራሂም ሱልጣን ፈለዩዋ። ብ1949 ድማ ነዛ ሰልፊ እዚኣ ብምውካል ናብ ኒው ዮርክ ናይ ሕ.ሃ. ኣኼባ ብዛዕባ ጉዳይ ኤርትራ ዝዝትይ ጉባኤ ተሳተፉ። ድሕሪ እዚ ግን ጉዳይ ኤርትራ ብፈደረሽን ከም ዘይውዳእን እቲ ቀንዲ ዕላማ ኢትዮጵያን ደገፉቶምን ፍጹም ምሕባር ከምዝኾነ እናተርድኦም መጸ። ስለዚ ድማ ብ1957 ናብ ስደት ንከምርሑ ተገደዱ። ሱቕ ኣይበሉን። ነቲ ኢትዮጵያ ንምፍራስ ፈደረሽን ትገብሮ ዝነበረት ውዲት ዝቓወም ንመሰል ሕጋታት ኤርትራ ዝድግፍን ናይ ሰባት ፊርማ (Petitions) ክእክቡ ተቐሰቡ። ኣብ ሃገራት ዓረብን ካልኦት ናይ ሳልሳይ ዓለም ወገናት ሰማዕቲ ኣጥረዩ። ናብ ኤርትራ ምስተመልሱ ድማ ሃይለ ስላሰ ኩሉ ነገር ክገብረሎም ምኻኑ እካ እንተገለጸ፣ ብዛዕባ ምፍራስ ፈደረሽን ይዛረቡ ስለዝነበሩ፣ ብጥሪ 1958 ተኣሰሩ። እቲ ጉዳይ ስለዝተጎሃሃረ ግን መንግስቲ ሃይለ ስላሰ ብሚያዝያ 1949 ንክፈትሖም ተገደደ። ብ1959 ከንቲባ ምጽዋዕ ተሾሙ። ብ1975 ግን ብደርጊ ተኣሰሩ። ድሕሪ ክልተ ዓመት ማእሰርቲ ብ1977 ናብ ስደት ሱዳንን ቀጺሉ ድማ ስዑድያ ኣምርሑ። ኣብ መንጎ ህ.ግ.ን ተ.ሓ.ኤ.ን ስምምዕ ክገብሩ እካ እንተፈተኑ ከይተዓወቱ ኣብ ስዑድያ ሞቱ።
ኣቶ ወልደኣብ ወልደማርያም ብድሕሪ እዚ ብዝወረዶም ናይ ቅትለት ፈተነታት፣ ንወጻኢ ክኸዱ ፈቓድ ረኺቦም ኣብ ስደት ኣምርሑ። ኣብ ወጻኢ ኮይኖም ንነጻነት ኤርትራ ነዊሕ ተቓለሱ። እቶም ሓደን እንኮን ካብ ወጻኢ ንኤርትራ ተመሊሶም ዝሞቱ መሪሕ ነጻነት ድማ ኮኑ። ኣብ ጋዜጣታት ዘውጽእዎ ዝነበሩ ፍሉይ ጽሑፋት ዝሓዘ መጽሓፍ ኣሎ።
ኣቡነ ማርቆስ ድሕሪ ብዙሕ እዝን እትን ምስ ንጉስ ኢትዮጵያ ማለት ንብረትን መሬትን ገዳማት ናይ ኦርቶዶክሳዊት ቤተ ክርስትያን ክምለሰሎም ተስፋታት ካብ ሃይለ ስላሰ ተዋሂብዎም ነበረ። ሃይለ ስላሰ ግን እቲ መዓርግኩም ጥልያን ዝሃብኩም ስለዝኾነ ናህና ኣይኮነን እሞ ካብ መዓርግኩም ወሪድኩም በሎም። ኣብ መወዳእታ ተገሊፎምን ብቀሺ ዲሜጥሮ ኣብ ኤርትራ ተተክኡ። ኣብዚ ብዛዕባ እዚ ውሳነን ካልእን ማለት ናብ ኢትዮጵያ ከፋ ክፍለ ሃገር ንኽመርሑ ተሾሙ። እዚ ድሕሪ ናይ ነዊሕ ዓመታት ኣብ ኤርትራን ትግራይን ክምኡ እውን እቲ ጉዳይ ኣብ ኢትዮጵያ ናይ ምእታው ብዙሕ ስርሒታት ድሕሪ ምፍጻሞም ስለዝኾነ ኣይተቐበልዎን። ኩነታት ከምዚ ኢሉ እንከሎ ብ1961 ኣቡነ ማርቆስ ኣብ መንገዲ ምጽዋዕ ኣብ “ሓደጋ” መኪና ሞቱ። እቲ ዝገርም መራሒ መኪናኦም ዲሒኑ፣ ንሶም ግን ሞይቶም ዝብሃል ዘገርም ዛንታ ገዲፎም ከዱ። ናይ ሞቶም ጉዳይ ኣብቲ እዋን እቲ ብዙሕ ኣዛሪቡ።
References:
Gebremeskel Weldu in Ethiopia, no. 79 31.10.48; Negga Haile Selassie’s papers, A report on the reorganization of the UP, 1947.
On the early history of the Mahber Fikri Hager, see EWN no. 227 (9.1.47) Ethiopia, no. 103 (17.4.49).
ኣብዚ ዝተካየደ ክትዓት መዓልቲ ዋዕላ ኣብ ጋዜጣታት ናይቲ እዋን ወጸአ።
Eritrea and Ethiopia; The Federal Experience by Tekeste Negash
Peasants and Nationalism in Eritrea by Jordan Gebremedhin
ዓደይ ዓዲ ጀጋኑ እንበዓል እዮም ሕድሪ ስውኣት ዝጠለሙ ዶክተር ኣብራሃም ጴጥሮስ
I did not do it for you, Michaela Wrong
http://homepages.stmartin.edu/fac_staff/dprice/price-at-6-02-WWII.pdf
Chi’dell Eritrea? Dizonario Biografico (Asmera, Agenzia Regina 1952)
Gli Anni Difficili A cura di Eros Chiasserini
Dictionary of African Biography, Volumes 1 to 6 (Gebremeskel Weldu, Tedla Bairu, ማሕበር ፍቕሪ ሃገር ኤርትራ MFHE etc...)
1
In view of the importance of the decree, reference to which was repeatedly made by the UP and the Emperor himself it is worthwhile to quote its relevant parts.
First decree of Emperor Haile Sellassie. “Ethiopia Stretches her Hands unto God. Haile Selassie the First, Elect of God, Emperor of Ethiopia. Brave worriers of Ethiopia! I know the merits of every one of you, and I speed to see your feat of arms. You the fighters,
according to your bravery; you the old men and the men of God, according to the counsel that you have given to your people; you the farmers traders and artisans, according as your work has aided your Fatherland; you will all receive your recompense.
And you, the people of Hamassien, of Akelegousai (Akele Guzai), of Serae, of Beni Amer, of the Habab and of Mensah, whether you are on this side or the other side of Mareb, join in the struggle at the side of your Ethiopian brothers. Let none of you be a tool in the hands of the Italians against your motherland of Ethiopia, or against our friends the English. I know the prayers of your heart, which are mine also, and the prayers besides of all the people of Ethiopia. Your destiny is strictly bound with that of the rest of Ethiopia”. For a complete translation of the decree see Steer, 1942:231–232.
ተወፈየ። ካብ ገጠር ምስ ኣስታት 3 ዝዕድሚኡ ወዶም ኢዮብ ተኽሉን በዓልቲ ቤቶምን ናብ ኣስመራ መጽኦም ኣብ ሓንቲ ንእሽቶ ገዛ ኣብ ኣኽርያ ተኻርዮም ንርእሶም ከም ተላኣኺን ኣጽራዪ ናይ ኣብያተ ጽሕፈት እንግሊዝ ኮይኖም፣ ንንእሽቶ ሓዎም ገብረመስቀል ወልዱ ግን ኣብ ትምህርቲ ንኽደፍኡን ክሳብ ከረንን ሱዳንን ሮማን ከይዶም ናይ ክህነት ትምህርቲ ንኽመሃሩ ዘተባብዕዎም ኣቶ ተኽሉ ወልዱ መዘከርታ ይኹን።
እዚ ጽሑፍ እዚ መምስ ዝመጽእ ናይ ትግርኛን እንግሊዝን ጣልያንኛን ጽሑፋትን መጻሕፍትን ዝህብዎ ሓበረታ ምርኩስ ብምግባር እንደገና ክወጽእ እዩ።
ኣራራት ኢዮብ ተኽሉ።


text:
ድሕረ-ባይታ
መድረኽ ብውሑዳት ተመሳሳሊ ተመኵሮ ዘሎዎም ግዱሳት ዜጋታት ብ2013 ዝተጀመረ ህዝባዊ ምንቅስቓስ እዩ። መድረኽ መጀመርያ እቲ ሓያልን ድኹምን ጎድኒታት ናይ ምልካዊ ስርዓት ኤርትራ፡ ብፍላይ ድማ እቶም ንምንዋሕ ምልኪ ዝደርኹ ናይ ውሽጥን ግዳምን ረቛሓታት እዩ ገምጊሙ። ኣብቲ ገምጋም ተመርኵሱ ድማ ንኹሉ ተቓዋሚ ዝጠምር ዝተሓተ ፖለቲካዊ ባይታ ኣለልዩ። ኣብ ሃገርና ብሰላም ለውጢ ንምምጻእ ዘቃላጥፍ ቅርጽን ትሕዝቶን ኣዳልዩ ድማ ንስራሕ ተበጊሱ።
እቲ ዝተሓተ ጠማሪ ፖለቲካዊ ባይታ፡ “`ነዚ ንሃገርና ብሒቱ ንህዝብና ዘሳቒ ዘሎ ምልካዊ ስርዓት ኣሊና፡ ኩሉ ዜጋ ብሰላም ዝነብረላ፡ መሰል ነፍሲ-ወከፍ ዜጋ ዝኸብረላ፡ ኣብ ፖለቲካዊ ህይወት ሃገር ብነጻ ዝሳተፈላ፡ ብቅዋማዊ መንግስቲ እትመሓደር ኤርትራ ምቛም` ማለት`ዩ። ስልጣን ካብ ኢድ ውሑዳት ተመንጢሉ ንህዝቢ ምርካብ ቀዳማይ ዕላማ ናይ ኩሉ ንለውጢ ዝቃለስ ኤርትራዊ ውድብ ይኹን ወልቀ-ሰብ ስለ ዝዀነ።
ዕማማት መድረኽ
መድረኽ ነዚ መስርሕ ናይ ለውጢ ንምቅልጣፍ ሓንጺጽዎ ዘሎ ዕማማት፡
- ነቶም ድሮ ኣብ ስደት ንቃልሲ ተዋፊሮም ንነዊሕ ዝተመኰሩ ፖለቲካዊ ውድባት፡ ማሕበራት፡ ተጣበቕቲ መሰል-ደቂሰብን፡ ወላ ውን ውልቀ-ሰባት ብምርኻብ ኣብቲ ኩላትና እንራኸበሉ ዝተሓተ ፖለቲካዊ መኣዲ ምስታፍ፡
- ነቶም ብዕላማ ዘይፈላለዩ ኣብ ውሽጥን ወጻኢን ዘለዉ ፖለቲካዊ ምንቅስቓሳት ከም ሓደ ኣካል ኪቃለሱ ምልጋብ፡
- ነቶም ኣብ ውሽጢ ሃገር ዝቃወሙ ዘለዉ ጉጅለታትን ውልቀሰባትን ብምስጢር ብምርኻብ ከድምዕ ኣብ መወዳእታ ድማ መሪሕ ተራ ንኪጻወት ምድጋፍ
ውዳበን መስርሕ ቃልስን መድረኽ
መድረኽ ፖለቲካዊ ዕላማ ዘለዎ ህዝባዊ ምንቅስቓስ ኢዩ። ስለዚ መድረኽ፡ ፖለቲካዊ ሰልፊ ኣይኰነን፡ ነዚ ስርዓት ኣሊኻ ብመድረኽ ንምትካእ ውን ዕላማ የብሉን። ብሓጺሩ መድርኽ ኣብ ውድድር ስልጣን ንምእታው ዘይኰነስ፡ መሳለጢ ለውጢ ኮይኑ ነቶም ኣብ ሓደ ዕላማ ዘለዉ ግን ፋሕ ኢሎም ከድምዑ ዘይከኣሉ ሓይልታት፡ ኣብቲ ንኩላትና ዝጠምር ፖለቲካዊ ዕላማ ንምዕሳል ዝዓለመ ፖለቲካዊ ምንቅስቓስ`ዩ። ህዝባዊ ምንቅስቓስ ዝገብሮ ድማ መድረኽ ንናይ ህዝቢ ኤርትራ ሓባራዊ ፖለቲካዊ መሰል (ፖለቲካዊ መርገጺ ነይ ዝኾነ ወገን ብዘየገድስ) ስለዝቃለስ’ዩ።
እዚ ኣመለኻኽታ እዚ ካብ ፖለቲካዊ ሰልፊ ፍሉይ ይገብሮ። ፖለቲካዊ ሰልፊ ነቲ ዝኣምነሉ ፖለቲካዊ መስመር ንምዕዋት እሞ ፖለቲካዊ ስልጣን ንምጭባጥ፡ እቲ እንኮን ቀንድን ዕላማኡ ጌሩ ዝሰርሕ እዩ። እቶም ኣብ ህዝባዊ ምንቅስቓስ መድረኽ ንሃገራዊ ዘተ ዝነጥፉ ዜጋታት ውልቃዊ ፖለቲካዊ መኽሰብ የብሎምን። ጻማ ድኻሞም ድማ ንሳቶም ስልጣን ኪጭብጡ ዘይኰነስ፡ ህዝቢ ኤርትራ ስልጣን ጨቢጡ ምርኣይ ጥራሕ ዩ።
መድረኽ ንመስርሕ ቃልሲ ኣብ ክልተ ደረጃታት ይኸፍሎ። ኣብቲ ቀዳማይ ደረጃ ኩላትና ተቓወምቲ ተጠሚርና ነዚ ስርዓት ብምምካት፡ ኣብ ኤርትራ ኩሉ ኤርትራዊ ዝሳትፈሉ ፖለቲካዊ ባይታ ንምንጻፍ ክንሰርሕ፤ እዚ ምስ ተረጋገጸ ጥራይ ኣብቲ ካልኣይ ደረጃ ማለት ኩሉ ኤርትራዊ በቲ ዝኣምነሉ ፖለቲካዊ ዕላማ ኪቃለስ መሰሉ ኪሕሎ ኣብ መወዳእታ ድማ በቲ ውሳኔ ዝበዝሕ ህዝቢ ኪቕየድ ከም ዘለዎ ይኣምን።
ሕመረት መትከላት መድረኽ፡
- ህዝብና ካብ ቀጻሊ ስቅያትን ዕንወትን ናይዚ ምልካዊ ስርዓት ንምግልጋል ብሰላም ለውጢ ምምጻእ ዘየላቡ ሓደራ ኩሉ ዜጋ ኢዩ።
- ፕረዚደንት ሃገረ ኤርትራ ተሓታቲ ናይዚ ኣብ ልዕሊ ህዝብናን ሃገርናን ወሪዱ ዘሎ ጉዳኣት ኢዩ።
- ሰበ-ስልጣን መንግስቲ፡ ኣብዚ ህዝብን ሃገርን ካብ ጥፍኣት ንምድሓን ዝካየድ ቃልሲ እንተተሳቲፎም ቅቡላት ይዀኑ።
- ለውጢ በቶም ኣብ ውሽጢ ሃገር ኮይኖም ለውጢ ንምምጻእ ዝተወፈዩ ባእታታት እናተመርሐ፣ ካብ ውሽጢ ሃገር እዩ ዝመጽእ። ነቲ ኣብ ኤርትራ ዝመጽእ ለውጢ ንምጽላው ብቐጥታ ክዋሳእ ንዝህቅን ዝኾነ ናይ ወጻኢ ምትእትታው ድማ ንነጽግ።
- ሓባራዊ ምዕባለ ከምኡ ‘ውን ነባሪ ሰላም ንምቅልጣፍ፣ ኣብ ዞባ ኢጋድ፣ ናብ ዞባዊ ውህደት ዘምርሕ ጥቡቕ ምትሕግጋዝ ንኽህሉ ንጽዕር።
ኣብ መንጎ ኤርትራን ኢትዮጵያን ርጉእ ሰላም ንምስፋንን፣ ኢትዮጵያ፣ ነቲ ብኮምሽን እጀታ ኤርትራን ኢትዮጵያን ዝተወሰነ ብይን ብዘይቅድመ ኩነት ከተተግብሮ፣ ክልተኣዊ ዝምድና ናብ ንቡር ንምምላስ እጃማ ክትገብር ኣለዋ ኢልና ንኣምንን ምእንትኡ ንጽዕርን።
ሕመረት ስነ-ምግባርና፡
ተጻዋርነት፡ ኣብ ፖለቲካዊ ቃልሲ ፍልልይ ኪህሉ ግድን ጥራሕ ዘይኰነስ ኣድላዪ ኢዩ። መኽንያቱ ንኹላትና ዝጠምር፡ ደሌትን ባህግን ኩሉ ዜጋ ዘማልእ ፖለቲካዊ መሰመር ስለ ዘየለ። ኣብ ዝሓለፈ 25 ዓመታት ‘ሓደ ፖለቲካዊ ሓቂ፡ ሓደ ፖለቲካዊ መሪሕነት፡ ሓደ ልቢ’ እናተባህለ፡ ንኹሉ ተቓውሞታት ወይ ፍሉይ ርእይቶ ምድሃኽ ኣማራጺ ዘይብሉ ምዃኑ ተነጊሩና ጥራሕ ዘይኰነስ፡ ግዳይ ናይዚ ጸቢብ ናይ ምልካውያን ስልቲ ኰንና ኢና። ነዚ ዝተቓወመ ኩሉ ድማ ‘ከዳዕ’ ተባሂሉ ኩሉ መሰል ዜግነቱ ተሓሪሙን፡ ተዳጕኑን፡ ተገሪፉን ተቐቲሉን ኢዩ። ቃልስና እምበኣር፡ ፍልልያት ብምጽዋር፡ ኩላትና ኤርትራያን ነቲ ዝመርጽናዮ ፖለትካዊ ዕላማ ኪንቃለሰሉ መሰልና ምዃኑ ንኣምን፡ ነዚ ናይ ህዝቢ መሰል ድማ ንጣበቐሉ። ስለዚ ተጻዋርነት ከም መዓቀኒ ፖለቲካዊ ብስለትናን፡ ጥምረት ህዝብናን ንሰርሓሉ።
ምክብባር፡ ኤርትራዊ ዜግነት እቲ ዝኸበረ ብኸቢድ መስዋእቲ ዝተዋሕሰ ክብሪ ስለ ዝዀነ፡ እቲ ዝለዓለ ጠማሪ ሓድነትና ኢዩ። እቲ ዝስዕብ ፍልልያት ኣብ ትሕቲ እዚ ጠማሪ ረቛሒ ኪርአ እንከሎ፡ ኣዝዩ ንእሽቶ ኢዩ። ዝተፈልየ ፖለቲካዊ ኣረእያ ዘለዎ ሰብ ተቓዋሚ ደኣምበር ጸላኢ ኣይኰነን፡ ኣፍቃሪ ሃገር ደኣምበር ጸላኢ ኣይኰነን። ስለዚ ተቓውምቲ ፖለቲካዊ ዕላማኦም ብዘየገድስ ክቡራት ኤርትራውያን ምዃኖም ንኣምን። እቲ ኣብ ፖለቲካ ህግደፍ ዝዝውተር ዘራጊ ባህሊ፡ ማለት ምቍንጻብ፡ ምዝላፍ፡ ምንኣኣስ ዝበለየ ድሑር ጐጃጃሊ ስልቲ ድማ ንቃወሞ። ኤርትራ ክብርቲ ዝገብራ፡ ኩሉ ኤርትራዊ እንተኸቢሩ ጥራሕ ኢዩ።
ንቕድሚት ምጥማት: ሕሉፍ ታሪኽ መምሃሪ ኢዩ። ንድሕሪት ጥራሕ ምጥማት ስለዘየሰጉም፡ ምስ ጊዜ ዝኸይድ ፖለቲካዊ ጉዕዞ ኪንትልም ኣሎና። ታሪኽ ህዝቢ ኤርትራ እንተላይ ሓርነታዊ ብረታዊ ቃልስና ዘኹርዕ ኢዩ። ምውሓስ ነጻ ሃገር፡ እቲ ዝተኸፍለ መስዋእትን፡ ኣብ ውሽጡ ዝነበረ ሕልኽልኽን፡ እቲ ድሕሪ ናጽነት ዝሰዓበን ንታሕቲ ዘንቍልቍለ ፖለትካዊ ጕዕዞ ንብዘየግድስ፡ መዋዳድርቲ ዘይብሉ ጻማ ጅግንነት ህዝቢ ኤርትራ ኢዩ። ካብቲ ናቱ ጽቡቕን ሕማቅን ተማሂርና ድማ ናብ ጽቡቑ ርዒምና ንሕማቑ ከሊእና ንቕድሚት ኪንስጉም ኣሎና።
መደምደምታ
ተበግሶ መድረኽ ድምር ናይቲ ኩሉ ዝተኻየደ ቃልሲ ዝፈጠሮ፡ ድሌት ኩሉ ዜጋ ዘንቀሎ ደኣምበር ናይ ውልቀ-ሰባት ተበግሶ ኣይኰነን። መዓልቱ ስለዝኣኸለ ፡ ኩላትና ድማ ኣብ ቃልሲ ስለ ዝለበምና እቲ ዘራኽበና ካብቲ ዝፈላልየና ከም ዝረጕድ ተረዲእና ኣሎና። ስለዚ ትጽቢትን ሓደራን ናይ ኩሉ ህዝብና ስለ ዝዀነ ኣብ ደረት ከነብጽሖ ሓላፍነት ናይ ኩሉ ዜጋ ኢዩ።
ክብሪ ዘንተ-እለት ንሰማእታትና!


text:
ኣህጉራዊ ዜና
ፕረዚደንት ሶማል ኣብ ቀጠር ምብጻሕ የካይድ
Radio Erena: 15 May 2018
ፕረዚደንት ሶማል መሓመድ ዓብዱላሂ ፋርማጆ ኣብ ቀጠር ወግዓዊ ናይ ስራሕ ምብጻሕ ከምዘካየደ ማዕከን ዜና ጋልፍ ታይምስ ሓቢሩ።
እቲ ፕረዚደንት ኣብ ቀጠር ኣብ ዝጸንሓለን ክልተ መዓልታት ምስ ኣሚር እታ ሃገር ሸኽ ታሚም ቢን ሓማድ ኣልታኒ ብምርኻብ ኣብ ዝምድናን ምትሕግጋዝን ክልትኤን ሃገራት ዘተኮረ ዝርርብ ኣካይዱ።
ንሱ ናብ ቀጠር ዑደት ምክያዱ፣ ነታ ምስ ሶማል ዝምድንኣ ኣብ ምልሕላሕ እትርከብ ሕቡራት ኢማራት ዓረብን ስዑዲ ዓረብን ከቖጥዐን ከምዝኽእል ተንተንቲ ፖለቲካ የረድኡ።
ስዑዲ ዓረብ፣ ሰራዊታ ናብ ደሴት ሶኮትራ ናይ የመን ተዋፍር
Radio Erena: 15 May 2018
ስዑዲ ዓረብ፣ ሰራዊታ ናብታ ንቀይሕ ባሕርን ህንዳዊ ውቅያኖስን እተራኽብ ስትራቴጅያዊት ደሴት ሶኮትራ ከምዘዋፈረት ኣፈኛ ናይቲ ናይ ሃገራት ዓረብ ናይ ልፍንቲ ሰራዊት ቱርኪ ኣል ማሊክ ሓቢሩ።
ስዑዲ ናብታ ደሴት ሰራዊታ እተዋፍር ዘላ ምስ መንግስቲ የመን ብምርድዳእ ምዃኑ ዝጠቐሰ እቲ ኣፈኛ፣ ዕላምኡ ምስ ናይ ልፍንቲ ሰራዊት ሓባራዊ ልምምድ ንምክያድ'ዩ ክብል ገሊጹ።
ኣቐዲሙ፣ ሕቡራት ኢማራት ዓረብ ብዘይኣፍልጦ መንግስቲ የመን ናብታ ደሴት ሰራዊታ ብምውፋራ፣ መንግስቲ የመን ወራር ከምዝፈጸመት'ዩ ክወቅስ ጸኒሑ።
ሓይልታት ሑቲ ናይ የመን፣ ኣብ ልዕሊ ሰለስተ የመናውያን ናይ ሞት ፍርዲ በዪኖም
Radio Erena: 13 May 2018
ዕጡቓት ሓይልታት ሑቲ ናይ የመን፣ ኣብ ልዕሊ ሰለስተ የመናውያን ናይ ሞት ፍርዲ ከምዝበየኑ ኣጃንስ ፍራን ፕረስ ንማዕከን ዜና ሳባ ብምጥቃስ ሓቢሩ።
ክልተ ካብቶም ንሞት ዝተፈርዱ የመናውያን፣ ናይ ስዑዲ ዓረብ ስለያ ኔሮም ዝብል ክሲ ከምዝቐረበሎም እንከሎ እቲ ሳልሳዮም ኣባል ኣልቃዒዳ ኔሩ ዝብል ክሲ ከምዝቐረበሉ እቲ ሓበሬታ ብተወሳኺ የመልክት።
እዞም ንሞት ዝተፈርዱ ሰለስተ የመናውያን፣ ጠበቓ ከምዝቖመሎም ይኹን ግቡእ ናይ ፍርዲ መስርሕ ተገይሩሎም ዝተዋህበ ዝኾነ ሓበሬታ የለን።
ብካልእ ወገን ናይቲ ኣብ ስደት ዝርከብ መንግስቲ የመን ወተሃደራት ንዞባ ዋዚያት ምሉእ ብምሉእ ከምዝተቖጻጸሩዋ ጋልፍ ኒውስ ካብታ ሃገር ሓቢሩ።
ባ.ጸጥታ ኣብ ደቡብ ሱዳን ጸኒዑ ንዘሎ ማዕቀብ ብሓደ ዓመት ክናዋሕ ወሲኑ
Radio Erena: 13 May 2018
ባይቶ ጸጥታ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ኣብ ደቡብ ሱዳን ጸኒዑ ንዘሎ ማዕቀብ ብሓደ ዓመት ክናዋሕ ብምሉእ ድምጺ ኣጽዲቑ።
ባይቶ ጸጥታ ብሰሉስ ሸሞንተ ግንቦት ኣብ ዝገበሮ ዋዕላ፣ ‘ንሰላም ኣስጋእቲ’ ዝበሎም ውልቀ ሰባትን ትካላትን ደቡብ ሱዳን፣ ምድራት ምንቅስቓስን፣ ምእጋድ ንብረትን፣ ዝኣመሰሉ ማዕቀብ ከምዘለዎ ንሓደ ዓመት ክቕጽል ተሰማሚዑ።
ሰበስልጣን ደቡብ ሱዳን፣ ኣብታ ሃገር ሰላም ንምስፋን ዝኾነ ድሌት ከምዘይብሎም ዝጠቐሰ ባይቶ ጸጥታ፣ ማሕበረሰብ ዓለም ተወሳኺ ጸቕጥታት ክገብር ተማሕጺኑ።
ባይቶ ጸጥታ ኣብ 2015 ኣብ ዝገበሮ ዋዕላ፣ ብገበናት ኣንጻር ሰብኣውነት፣ ገበናት ኲናትን ካልእን ክስታት ብምቕራብ ኣብ ልዕሊ ሽዱሽተ ወተሃደራውያን መራሕቲ ደቡብ ሱዳን ማዕቀብ ምንባሩ ይዝከር።
ጀርመን፣ ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ን35 ሽሕ ኤርትራውያን ዑቕባ ሂባ
Radio Erena: 11 May 2018
ኣብ ዝሓለፈ ዓመት፣ ጀርመን ንኣስታት 35 ሽሕ ኤርትራውያን ዑቕባ ከምዝሃበት ማዕከን ዜና እታ ሃገር ዶቸ ቬለ ሓቢሩ።
ኣብ ጀርመን ብዝሒ ኤርትራውያን ሓተቲ ዑቕባ ኣብ ቅድሚት ከምዝስራዕ ዝሓበረ እቲ ማዕከን ዜና፣ እቶም ዑቕባ ዝተዋህቦም ኤርትራውያን፣ ስድራቤታቶም ናብታ ሃገር ንኸምጽኡ ግና ብዙሕ መሰናኽል ይገጥሞም ከምዘሎ ኣመልኪቱ።
ኣብ ዝሓለፈ ዓመት ጥራይ ዑቕባ ዝተዋህቦም 808 ኤርትራውያን ስድራቤታቶም ከምጽኡ እኳ እንተሓተቱ፣ ዛጊት ናይ 394 ሰባት ጥራይ'ዩ ቅቡል ኮይኑ ዘሎ።


text:
ጥንታዊ ሰነዳትና ንሓልዎን ንመራመረሉን!
ብማእከልነት ቤት ጽሕፈት ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ዘመንበረ ፓትርያርክ፡ ከምኡ’ውን ብምትሕብባር ማእከል ምርምርን ስነዳን ካብ 2007 ዓ.ም.ፈ. ክሳዕ 2017 ዓ.ም.ፈ. ብዙኅ ጥንታዊ ብራናታትን ኣሣእልን ኢደ ጽሑፋትን ካብ ዝተፈላለዩ ገዳማትን ኣድባራትን ክሳዕ ሕጂ ንኽስነድ ካብ ዝተመዝገበ ልዕሊ 6000 ብራናታትን ካብዚ 180 ብራናታት ብማይክሮፊልም ተሰኒዱ ከም ዘሎ፡ ሥልጠናታትን መዐቀቢ ንብረት ብሓገዝ ከም ዝተዋህበን ብሓፈሻ ዘተስፉ ስነዳዊ ዕዮ ከም ዝተሠርሐ ቀሲስ መኮንን ኃላፊ ክፍሊ ስነዳ ዘመንበረ ፓትርያርክ ከምኡ’ውን ወይዘሮ ኣዜብ ተወልደ ኃላፊት ማእከል ምርምርን ስነዳን ገሊጾም።
እዚ ዝተገልጸ ኣብቲ ብኽፍሊ ምርምርን ስነዳን ተዳልዩ፡ ናይ ሃይማኖት ኣካላትን፡ ምሁራን ስነዳን ታሪኽን፡ ኣባላት ምርምርን ስነዳን . . . ዝተሳተፉሉ ጉባኤ’ዩ። ኣብዚ ጉባኤ’ዚ ሓፈሻዊ ሃገራዊ ዕማም ስነዳ ክግለጽ ከሎ ዓሚቍ ዘተን ሕቶን ርእይቶን ተገይሩ። ካብ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ኤርትራ ብፁዕ ኣቡነ ሉቃስ ዋና ጸሓፊ ቅዱስ ሲኖዶስ ፡ ብፁዕ ኣቡነ ጴጥሮስ ጳጳስ ሃገረ ስብከት ማእከል ዝተመርሑ ወከልቲ ገዳማትን ኣድባራትን፡ ክፍልታት መንበረ ፓትርያርክ ተሳቲፎም ነይሮም።
ኣብተን ጥንታዊ ታሪኽን፡ ብራናታትን ኢደ ጽሑፋትን ሃብታም ትኅዝቶ ዘለወን ገዳማትን ኣድባራትን ካብ 1996 ዓ.ም.ፈ. ጀሚሩ ናይ ስነዳን ምርምርን ሥራሕ ማለት ካታሎክን ምሥኣል ብራናታት ብማይክሮፊልምን . . . ይካየድ ከምዘሎ ይፍለጥ።


text:
ኣብ ባሕሪ ፍቕሪ ምሕንባስ፣ ኣብቲ ጉዕዞኡ ምግስጋስ፣ ምስ ምውዳቕ ምትንሳእን ምቅላስን ብፈተነታት ምስጋር ግድን’ዩ፣ መቐረት ክህልዎ። ኣብቲ ህይወት’ቲ ፍቕሪ’ሎ። እቲ ፍቕሪ ንባዕሉ ህይወት’ዩ። ህይወት ከኣ እስትንፋስ’ያ። ብሓጺሩ ፍቕሪ ምስጥር ህላወ’ያ። ኣቲ ምቁር፣ መጺጽ፣ ኣብ ፍቕሪ’ሎ ።
“ህይወት ፍቕር’ያ’ ካብ በልና፣ ብግልባጡ ኸኣ፣ ፍቕሪ ህይወት’ያ እንተወሲኽና፣ ህይወት ምስጥር’ያ” ትብል ህብብቲ ኣሜሪካዊት ገጣሚት ኤሚሊ።
ካብዛ ነጥቢ ተበጊስና፣ ነቲ ምስጢር ንመርምር፣ ነስተማቕሮ’ሞ፣ ኣብ ምብርባር ምስጥር ህይወት፣ ዓመትን ስዕረትን፣ ምላድን ምማትን ኣሎ። ስለዚ ኣብ ጉዕዞ ፍቕሪ ዝኣመነ ክከሓድ፣ ዝጸንዐ ክግዳዕ፣ ከምኡ’ወን ዕርክነት ነይሩ መልክዑ ቀይሩ ከቛርጽ፣ ኣብ ሓዳር ቃልኪዳን በጺሑ፣ ክብተን ይርአ’ዩ። አረ ከም ውሁብ ኾይኑ’ዩ ዝኸይድ ዘሎ።
ጠንቂ ምብታኽ ሰንሰለት ፍቕሪ ግን እንታይ’ዩ?
ፍረ ፍቕሪ ስለምንታይ’ዩ ከይበሰለ ዝረግፍ?
ብዙሕን ዓይነታውን ምላሽ ክህልወና ግድን’ዩ። ክንዲ ዝኾነ ከም ገዛኻ ደኣ’ምበር ዘይ ከም ጎረቤትካ ስለዘይመቖካ።
ፍቕሪ እቲ ዝቕጽልን ዝቑጸን፣ ዝዕንብብን ዝረግፍን፣ ከከም ዓይነቱ’ዩ ዝትከል።...[......]
ኣብ መዓልታዊ ንጥፈታትና እንረኽቦም ግን ከኣ ቅድሚኡ ዘይንፈልጦም ዝነበርና ሰባት ብዙሓት ክኾኑ ይኽእሉ’ዮም። እንተኾነ ንድሕሪት ተመሊስና ክንዝክሮም ኣብ እንፍትነሉ እዋን ብዙሕ ግዜ ይሽግረና፣ ኣብ ዩንቨርስቲ ቺካጎ ዝርከቡ ተመራመርቲ ነዚ ሽግር’ዚ ዘቓልለልና ሓሳብ ወይ ምኽሪ ጆባእ ይብሉና።
ውጽኢት መጽናዕቲ ናይቶም ተመራመርቲ ከም ዘረጋግጾ፣ ናይ ምዝካር ዓቕምና ክዓቢ እንተኾይኑ ድቓስ ክንፈቱ ኣለና፣ ‘‘ኣብ እዋን ቀትሪ ንዝተወሰነ ሰዓት ምድቓስ፣ ንናይ ምዝካር ዓቕምና የዕብዮ እዩ” ይብሉ እቶም ተመራመርቲ ።
እቶም ተመራመርቲ ነቲ መጽናዕቲ ኣብ ክልተ ጉጅለ ብምኽፋል’ዮም ኣካይዶምዎ። ኣባላት እተን ክልተ ጉጅለታት ዝተወሰነ ቃላት ዝሰፈሮ ሓደ ጽሑፍ ከጽንዑ ዕድል ተዋህቦም ብድሕሪኡ ነታ ሓንቲ ጉጅለ ካብ ናይታ ካልአይቲ ዝበዝሐ ሰዓታት ከም እትድቅስ ገበርዋ። እታ ዝበዝሐ ሰዓታት ዝደቀሰት ጉጅለ ድማ ዝያዳ’ታ ካልእ ጉጅለ፣ ካብቲ ኣቐዲማ ዘጽንዓቶ ቃላት ዝበዝሐ ክትዝክር ክኢላ።
ምንጪ: መጽሄት ታይም
ጸናጹ ጸባ ናብ ዝነጠበ ነቑጣ
(ባህሊ ተፈጥሮ ኣይኮነን)
Tuesday 01, January 2012, by Viviana Amanuel ዘይምሰጡ ዝምስጣ
ዝኾነ ውልቀ ሰብ ብባህሉ ኪሕበንን፣ ብባህሉ ኪኾርዕ ይግባእ እዩ። ብባህሉ ኪጀሃርን ብባህሉ ብደዐ ከርእን “ባህለይ ካብ ካልኦትባህልታት ይበልጽ” ኪብል ግን ከቶ ኣይግባእን። የግዳስ ኣብ ክንዳኡ፣ ኣብ ዓለም ዝርከብ ኩሉ ባህልታት ማዕረ ክብርን ማዕረ ሞያን ከም ዘለዎ ኪኣምን’ሞ ብተግባር ከኣ ኪገልጾ የድሊ። “ባህለይ ዝበለጸ እዩ” ዝብል ስምዒት (Ethnocentrism) ይብሃል።
ባህሊ፣ ብመልክዕ፣ ጠባይ፣ ልምዲን ድሌትን ደቂ ሰብ ዝትምብሃሉ ረቒቕ ሓይሊ ኪኸውን ከሎ፣ ንሰባት ከም ዝንቀሳቀሱን ስምዒቶምን ሃረርታኦምን ፍቕሮምን ሓዘኖምን ታሕጓሶምን ከም ዝገልጹ ዝገብሮም፣ብግዙፍ ዘይረአን ዘይድህሰስን ብርቱዕ ድፍኢት እዩ።” ባህሊ እንታይ’ዩ?” ብዝብል ኣርእስቲ ኣብ ጋዜጣ ሕብረት ብሚካኤል ንጉሰ (24 ነሓሰ 1965 ዓ.ም) ዝቐረበ ጽሑፍ ‘ ከምዚ ይብል። ”ባህሊ፣ መልክዑን ጠባዩን እናለወጠ ብግዜን ቦታን ኪንቀሳቀስ ኪለዋወጥ ዝነብር፣ ሓደ ሕብረተሰብ ካብ ካልእ ሕብረተሰብ፣ ሓደ ነገድ ካብ ካልእ ነገድ ዝፍሊ ካብ ቋንቛን ሃይማኖትን ታሪኽን ኣካባቢ ዝነቕል፣ መልክዕ ናብራ እዩ፣” ስለዚ ‘ምበኣር “ሰብ እንታይ ይመስል?” እንተበልና፣ “ሰብ ንባህሉ ይመስል” ዝብል መልሲ ንረክብ። ... [.....]
Sunday 16, December 2012, by Viviana Amanuel ዘይምሰጡ ዝምስጣ
ሕብረተሰብ ብመንጽር ግዜን ኩነትን፣ እቲ ምስ ኩነታቶም ዝሳነ ቅኑዕ ፣ እቲ ኣንጻር ውድዓዊ ኣተሓሳስባኦም ዝኾነ ድማ ጌጋ ክብሉ ሰሚዕና ወይ ወን ገጢሙና ኪኸውን ይኽእል እዩ። ብርግጽ ግን እዚ ኣበሃህላ ቅኑዕ (ቅቡል) ድዩ?
ብመንጽር ኣተሓሳስባን ባህላዊ ብዙሕነትን (ሰብ ካብ ሰብ) ሕብረተሰብ ክብ ሕብረተሰብ፣ ብ ኣተሓሳስባ ኪፈላለዩ ተመልኪትና ኣሎና። ርሑቕ ከይኸድና ኣብ ሃገርና ዘሎ ባህላዊ ብዙሕነት ብመንጽር ኣተሓሳስባን ስረተ እምነትን ኣዝዩ ዝተፈላለ እዩ።… [.....]
Tuesday 04, December 2012, by viviana amanuel ዘይምሰጡ ዝምስጣ
“ድልየት ሓደ መንእሰይ ደኣ፣ እዚ ኹሉ ኣብ ትሕቲ ጸሓይ ዚርከብ ነገር’ዩ” ዚብል ሓሳብ ምስ ሰማዕኩ’የ ነዚ ዚጽሕፍ ዘለኹ። ትምኒት ወይ ድሌት መንእሰይ ኣብ ትሕቲ ጸሓይ ብዘሎ ነገር እንተዝዕገት‘ሞ፣ እቲ ኣብ ጸሓይ ኣምልኾ ዚነበሮ ሰብ መንነት ገዛእ ነብሱን ጸሓይን ንምፍላጥ ጻዕሪ ኣምበይ መካየደን። መበገሲ ድልየታቱ ክትፈልጥ ምድላይ (ኪርዮዚቲ) ምዃኑ ንምጥቓስ’ኳ እንተተኻእለ፣ ንምዝራብ፣ ምሕሳብን ምስራሕን ብምኽ ኣሉ፣ ድሌቱ’ወን እናዓበየ ከም ዚመጸ ዘጠራጥር ኣይኮነን። ካብዚ ዚተላዕለ፣ ድሌቱ ወሰን ኣልቦ እዩ። ስድሪ እንተሃብዎ እመት፣ እመት እንተበጺሑ……………ካልእ። … Read More
Monday 26, November 2012, by viviana amanuel ዘይምሰጡ ዝምስጣ
ኣብ 1861- 1865 መበል 16 ፕረዚደንት ሃገረ ኣሜሪካ ኾይኖም ዘገልገሉ ኣብርሃም ሊንከን ፣ ሓደ ካብቶም ኣብ ዓለምና ዝነበሩ ዝበርትዑ መራሕቲ እዮም ዝነበሩ፣ ፕረዚደንት ኣብርሃም፣ ካብ ዝፈጸምዎ ስርሓት ዘስምዕዎ መደረታት ዝጽሓፍዎ ደብዳቤታት በብእዋኑ ኣብ ዝተፈላለየ፣ ናይ ልቦና " ማዕከናት ከም ዝተቀላቀሉ ፍሉጥ እዩ። ምኽንያቱ ብርቒ ስለዝኾነ።
ንሎሚ ግን' ኣብ ልዕሊ ደቕና' መጠን ክንደይ ልኡማት ኪንከውን ከም ዝግባእ ዘገንዝብ፣ ንርእሰ መምህር ወዶም ዝማሃረሉ ዝነበረ ዝጽሓፍሎም ንመልከት። … Read More
By Viviana Amanuel September 13, 2012
“ብዙሕ ምስጥር ፈሊጠ’የ፣
እንተኾነ ምስጥር ደቂ ሄዋን ከይፈለጥኩ ይመውት
ኣለኹ” ውሩይ ተመራማሪ ስነፍልጠት ሲግሞንድ።
“ምስጥር ሄዋን። ኣዳም ዘይፈትሖ
ግድል” ግብጻዊ ጸሓፊ መንሱር። ብዛዕባ
ደቂ ሄዋን ካብ ዝተባህለ፣
ውሑድ።
ኩሉ እትውንን ሄዋን ጸርጸር ክትብል እንከላ፣ “እንታይ ስኢና” ወይ “ጸጊባ” ኢልና ንድምድም ብዙሓት ክንኸውን ንኽእል። ይኹን ደኣ’ምበር፣ ሄዋን “የፍቕረኪ’የ፣ ጽብቕተይ ኢኺ” ዝብላ ቃላት ምስ ዝሰምዓ ንኹሉ ሃበተን ንምርሕራሕ ድሕር ከም ዘይብላ፣ ዝተኻየደ መጽናዕቲ ይሕብር። እንተኾነ፣ ፍቕሪ ድኽነት ዝመረጸት ሄዋን፣ ፍቕሪ ምስ ረኸበት’ወን ዘንጸባርቕ ነገራት ደልያ ጸርጸር ከም እትብል’ወን ከየዛኻኸሩ ኣይሓለፉን። ... ተወሳኺ ንምንባብ
By Viviana Amanuel December 07, 2011
ኣብ ሓደ ዓዲ ሓደ ዓዃይ ድፋኢ ድንኹል ይነብር ነበረ። ብሃፈ ጻምኡ ድማ፣ ካዕቦ ካብ ዓመት ናብ ዓመት ዘሳግር ምህርቲ ይሓፍስ ነበረ። መቸስ ኣብ ጉዕዞ ህይወት ተጻባኢ ምህላው ስለዘይተርፍ፣ ብሃብቶም ዝንየቱ ዓዲ ክግብቱ ዝደልዩ፣ ሃብታማት ደቂ ዓዱ፣ ነቲ ብሃፈ ጻማኻ፣ ሰሪሕካ ናይ ምንባር ተበግስኡ፣ ንምቁጻይ ምስ ዝመልክዎም ደቂ ዓዲ ብሙዃን፣ ነቲ ድኻ ዓዃይ፣ ሓደ ውዲት ኣለምሉ።
ኣብ ቅድሚ ጭቃ ዓዲ ኪቀርብ ድማ፣ መጸዋዕታ መጾ፣ ብመስረት ምጸዋዕታ ኣብ ቤት ጭቃ ዓዲ ከይዱ ድማ፣ ክሱ ሰምዐ፣ እቲ ክሲ፣ ከምዚ ክብል ጭቃ ዓዲ፣ ገለጸሉ።
”እገለ፣ ኣብዛ ሓምሳ ኩንታል እትሕፈስ ግራተይ፣ ሓምሳ ጥሪቱ ብምእታው፣ ግራተይ ነበራያ ነበረ፣ ገይረንኦ፣ ኣይፍል እንተደኣ ኢሉ ብምስክር እረትዖ፣ እማነይ እንተበለ ድማ፣ ክክሕሰኒ”
ድኻ ዓዃይ፣ ኩላ ኣጋውላ ድሕሪ ምስትብሃል፣ ዓዲ ብዓዳ ምስቲ ከሳሲ ተሻሪኻ ትከስስ ከምዘላ ድሕሪ ምስትውዓል፣
“ክቡር ጭቃ ዓዲ፣ ክሰይ ሰሚዐዮ ኣለኹ፣ ምላሽ ክህበሉ ዕድል ይወሃበኒ”
በሎም፣ ጭቃ ዓዲ ድማ፣ ከም ሕጊ ዓዲ ዝእዝዞ፣ ምላሽ ክህበሉ ቆጸራ ሃቦ።
መዓልቲ ቆጸራ ኣኺሉ፣ ድኻ ዓዃይ ምስ ብዓልቲ ቤቱ ተማኺሩ፣ መጸ፣ ጭቓ ዓዲ ድማ እታ ክሲ ድጊሙ ነገሮ፣ እቲ ድኻ ዓዃይ፣
“ብርግጽ እተን በሊዐንኦ ዝብሃላ ዘለዋ ጥሪት ናተይ እየን። ክሳብ ለይቲ ሎሚ ዘሪዒወን ኣብ ደንቢኡ እየን ዝርኸባ ዘለዋ። ኣይፋል እንተበለ ድማ እቲ ልማዱ ዝሰኣነ ደንበይ ይፈተሽ“
ኢሉ ተመሊሱ ነቲ ከሳሲ ከሰሶ።
እቶም ናይ ሽሕጣን ምስክርነት ክህቡ ዝሓሰቡ ዓዲ፣ ሓደ ድሕሪ ሓደ፣ ካብቲ ቤት ጭቃ ዓዲ መሊቆም ወጹ።
እቲ ድኻ ዓዃይ ድማ፣ ካብ ናይ ሽሕጣን ክሲ ተገላጊሉ፣ ብዓል ጸጋ ኮነ ይብሃል።


text:
ናይ ኣፍሪካ ተንተንቲ ኣል-ሸባብ ኣብ ቀረባ ኣብ ሱማሊያ ዘካየዶ ዓርሰ ቕትለታዊ መጥቓዕቲ ነቲ መጥቓዕቲ ካብዝፈፀሙ እቲ ሓደ ኣሜሪካዊያን ምዃኑ ከምዘየግረመሎም ይገልፁ።እቶም ተንተንቲ ኣብ ግብረ ሽበራ ካብ ዝተዋፍሩ ኣሜሪካዊያን ተወሳኺ መጥቓዕቲ ትፅቢት ይገብሩ።
ደገፍቲ ኣል-ሸባብ ዝኾና ሚዲያታትን ናይ ቀደም ዓርኪ እቲ ዓርሰ ቕትለታዊን ከምዝሓበርዎ ዝሓለፈ ቀዳም ኣብ ሞቓድሾ ዓርሰ ቕተለታዊ መጥቓዕቲ ካብ መንጎ ዝፈፀሙ ክልተ ኣሸበርቲ እቲ ሓደ ዓብዲሰላም ዝተብሃለ ኣሜሪካዊ እዩ።
ንዕኡ ዝፈልጥዎ ሱማሊያዊ ኣሜሪካዊ ዓብዲሰላም ሑሴን ዓሊ ኣብ ሱማሊያ ተወሊዱ ወዲ ክልተ ዓመት እናሃለወ ናብ ኣሜሪካ ከምዝመፀ ይዛረቡ።ዓብዲሰላም ቅድሚ ኣብ 2008 ኣ/ፈ ምስዋሩ ኣብ ዩኒቨርስቲ ሚኒሶታ ናይ ሕክምና ተምሃራይ ከምዝነበረ ይገልፁ።
ኣብቲ ኖቕጣ ሕብረት ኣፍሪካ ዒላማ ዝገበረ መጥቓዕቲ ዓሰረተታት ሰባት ከምዝተቐተሉ ኣል-ሸባብ ገሊፁ’ሎ።ብዛዕባ ቁፅርን መንነትን እቶም ዝተቐተሉ ግን ብነፃ ኣይተረጋገፀን።
ኣብ ዋሽንግተን ዝመደብሩ ናይ ዩናይትድ ስቴትስ ትካል ሰላም ዝሰርሑ ዴቪድ ስሞክ ነቲ ዓርሰ ቕትለታዊ መጥቓዕቲ ዝፈፀሞ ኣሜሪካዊ ምዃኑ ኣል-ሸባብ ብዙሕ ኣቓልቦ ከምዘርክበሉ ይፈልጥ እዩ ይብሉ።
ብምቕፃል ከምዚ ይብሉ።’’ኣል-ሸባብ ናይ ቅብፀት ስጉምቲ ብምውሳድ ሕዚ’ውን ምስ ምሉእ ዓቕመይ ኣለኹ ብምባል ኣቓልቦ ንምስሓብ ክፍትኑ እዮም።ብኸምዚ ዓይነት ዓርሰ ቕትለታዊ ስጉምቲ ምስ ኣል-ቃይዳ ርክብ ዘለዎ ምዃኑ’ውን ከንፀባርቕ ይደሊ እዩ።’’ይብሉ።
ዋሽንግተን ኣብ ዝርከብ ኣትላንቲክ ካውንስል ዝሰርሑ ጄይ ፒተር ፋም ኣል-ሸባብ ኣብ ዝቕፅሉ ሰሙናት ኣብ ሱማሊያ ዓርሰ ቕትለታዊ መጥቓዕቲ ዝፍፅሙ ካልኦት ኣሜሪካዊያን ክህልውዎ ይኽእል እዩ ይብሉ።መንግስቲ ዩናይትድ ስቴትስ ዜጋታቱ ምስ ኣል-ሸባብ ምስላፎም ዋላ እንተፈለጠ’ውን ጠጠው ንኸብሎ ከምዘፀግመሉ’ውን ይዛረቡ።
ዋላ’ውን ጥምየት እንተሃለወ፡ሰራዊት ኬንያ ወታደራዊ መጥቓዕቲ እንተፈፀሙን ኣብ ውሽጦም ምክፍፋል እንተሃለወ’ውን ሕዚ’ውን እንተኾነ እቲ ከባቢ ኣብትሕቲ ቁፅፅር ኣል-ሸባብ ይርከብ።
ሰበስልጣን ዩናይትድ ስቴትስ ዓብይ ናይ ሱማሊያዊያን ማሕበረሰብ ካብዝርከብሉ ናይ ሚኒሶታ ዓባይ ከተማ ካብ ዝኾነት ምኒያፖሊስ ዝኸዱ 20 መናእሰይ ሓዊሱ 30 ዝኾኑ ኣሜሪካዊያን ኣብሱማሊያ ኣካል ኣል-ሸባብ ኮይኖም ኣለው ይብሉ።


text:
ፋብሪካ መፍረይ ወረቐት ክህነፅ እዩ:ሚኒስትር ትካል ልምዓት መምግስቲ ኣፍሊጡ።
መቐለ ሚያዝያ 15/2010(ድወት) ብ100ሚልዮን ቅርሺ ወፃኢ ፋብሪካ መፍረይ እታወት ወረቐት ከምዝህነፅ ሚኒስትር ትካል ልምዓት መምግስቲ ኣፍሊጡ።
ነበር ሚኒስትር ትካል ልምዓት መንግስቲ ዶክተር ግርማ አመንቴ እቲ ትካል ዝተፈላለዩ ፋብሪካታት ኢንቨስትመንት ይሃንፅ ከምዘሎ ገሊፆም።
ኣብ መፅናዕቲ ተመስሪቱ ዝህነፅ እዚ ፋብሪ ኣብዛ ሃገር ዝረኣ ክፍተት ዕዳጋ ንምምላእን ሸርፊ ወፃኢ ንምድሓንን ዓብይ ግደ ከምዝህልዎ ሓቢሮም።
እቲ ትካል ኣብ ከይዲ ህንፀት ካብዝርከቡ ፋብሪካታት ሽኮርን ኬሚካልን ብተወሳኺ ሓደሽቲ ፕሮጀክት ንምህናፅ መፅናዕቲ የካይድ ከምዘሎ ገሊፆም።
ከም ኣገላልፃ ዶክተር ግርማ እዛ ሃገር ሙሉእ ብሙሉእ ካብ ወፃኢ እተእትዎ ምህርቲ እታወት ወረቐት (ፐልፕ) ዝለዓለ መጠን ሸርፊ ወፃኢ ዝሓትት እዩ።
ህንፀት እዚ ፋብሪካ እንትዛዘም ድማ ዘሎ ክፍተት ዕዳጋ ንምምላእን ሸርፊ ወፃኢ ንምድሓን ከምዝሕግዝ ሓቢሮም።


text:
ኮሙንን: ምምሕዳር ኣውራጃዊ ባይቶ ወይ ዞባታት እተን ህዝባዊ ሓለዋ ጥዕና ዚህባ ኣካላት እየን።
ርእስኻ ምክንኻን – ባዕለ-ክንክን (egenvård)
ንብዙሓት ቀለልቲ ሕማማትን መጕዳእትን ባዕልኻ ክትኣሊ ትኽእል ኢኻ። ንኣብነት ከም ረስኒ: ኢንፍሉዌንዛ ወይ ከኣ ንኣሽቱ ቍስልታት ዚኣመሰሉ። ኣብ ሓንቲ ‘ኤገንቮርድስጋይደን‘ (Egenvårdsguiden) ዝተባህለት መጽሓፍ ብዛዕባ‘ዚ ክትነብብ ትኽእል ኢኻ። እዚ መጽሓፍ ካብ ክፍሊት ናጻ‘ዩ ኣብ ማእከል ሓለዋ ጥዕና (vårdcentral) ከኣ ይርከብ።
ንኣማኸርቲ ሓለዋ ጥዕና (sjukvårdsrådgivningen) ደዊልካ‘ውን ምኽሪ ክትረክብ ትኽእል ኢኻ። ኣብ ኣማኸርቲ ሓለዋ ጥዕና፡ ኣለይቲ ሕሙማት ይሰርሑ። ሕክምና ዘድልየካ እንተ ኾይኑ ኣበይ ከም ትኸይድ ይሕብሩኻ።
እቲ ብተሌፎን ዝወሃብ ኣገልግሎት ጥዕናዊ ምኽሪ 24 ሰዓታት ክፉት እዩ። ቁጽሮም ከኣ፡ 1177 እዩ። ናብዚ ቁጽሪ`ዚ ብምድዋል ብቋንቋታት ዓረበኛን ሶማለኛን ውን ምኽሪ ክትረኽቡ ትኽእሉ። ማእከል ጥዕናዊ ምኽሪ ኣብ ኢንተርነት ውን ናቱ ፍሉይ መርበብ-ሓበሬታ www.1177.se ኣለዎ። ኣብኡ ብዝተፈላለየ ቋንቋታት ሓበሬታ ኣለኩም።
መድሃኒት ቤት
መድሃኒት ኣብ መድሃኒት ቤት (ፋርማቻ) ትገዝእ። ንገለ-ገለ መድሃኒታት ካብ ሓኪም ወረቐት ትእዛዝ (recept) የድሊ። ከምዚ ኪብሃል ከሎ ድማ እቲ መድሃኒት ዘድልየካ ምዃኑ እቶም ሓከምቲ እዮም ዚውስኑ ማለት እዩ። ከም ንኣብነት ብባክተርያ ዚኽሰቱ ናይ ጎረሮ ወይ ሳምቡእ ነድሪ ኣንቲቢዮቲክ የድሊ፡ እዚ ድማ ብሓኪም ኪእዘዝ ይግባእ። እቲ ሓኪም ነቲ መድሃኒት ካብቲ መድሃኒት ቤት ንኽትገዝእ ወረቐት ትእዛዝ ይህበካ።
እቶም ኣብ መድሃኒት ቤት ዚሰርሑ ሰባት ብዛዕባ ዝተፈላለዩ ሕማማትን መድሃኒትን ብዙሕ ፍልጠት ኣለዎም። ንብዙሓት ሕቶታት መልሲ ኪህቡኻ ይኽእሉ‘ዮም። ኣብ መድሃኒት ቤት ብዛዕባ ብዙሕ ሕማማት ሓበሬታን ብሮሹርን ኣሎ።
ዕድመኻ ልዕሊ 18 ምስ ዚኸውን ኣብ ግሮሰሪታት ሓኪም ዘይኣዘዞ መድሃኒታት እውን ክትገዝእ ትኽእል ኢኻ፡ ንኣብነት ከም ፈውሲ ቃንዛ ርእሲ።
ንመድሃኒትኩም ዝምልከት ሕቶታት ምስ ዝህልወኩም ምስ ማእከል ሓበሬታ ኣፋውስ (Läkemedelsupplysningen) ተዘራረቡ። ናብዚ ትካል ደዊልኩም ንኣብነት እቲ እትወስድዎ ዘለኹም መድሃኒት ከመይ ይሰርሕ፡ ኣጠቓቕምኡ ከመይ ክኸውን ኣለዎ፡ ኣበይ`ከ ክዕቀብ ይግባእ ዝብል ሕቶታት መልሲ ክትረኽቡሎም ትኽእሉ። ናይ ማእከል ሓበሬታ ኣፋውስ (Läkemedelsupplysningen) ቁጽሪ-ስልኪ 0771-467010 እዩ።
< ናብቲ ዝሓለፈ ገጽ
ናብቲ ዚቕጽል ገጽ
>
ናብቲ መውጽእ ኣርእስቲ ተመለስ


text:
ስርዓት ህግደፍ ቅድሚ ኩሉ ዝሰርዖ ንኹሉ ዝሓለፈ ኤርትራዊ ኣበርክቶታት ጐዓጺጽካ ኣብ ስልጣን ምቕጻል ምዃኑ ብሩህ እዩ። ነዚ ጠላም ሕልሙ ኣብ ግብሪ ንምውዓል ብዙሕ ዘይቅዱስ ተንኮላት ከም ዝምህዝ ከኣ ኣብ ቅድሚ ኤርትራውያን ደለይቲ ራህዋን ምኽባር ኩሉ መሰላትን ብሩህ እዩ። ብሕገመንግስቲ ዘይምምራሕ፡ ኩሉ መሰላት ምዕፋን፡ ብዘይብቑዕ ምኽንያት ምእሳርን ኣሲርካ ናብ ፍትሒ ዘይምቕራብን፡ መንእሰይ ሃጽ ኢሉ ንክስደድ ዘገድድ ዘይርጉእ ኩነታት ምፍጣር፡ ብዘይዕጉስ ኣገባብ ምስ ናይ ርሑቕን ቀረባን መንግስታት ምትንዃል ኩሎም ኣብ ስልጣን ንቕጻል ከግልገለሎ ዝመሃዞ ተንኮላት እዮም።
ስርዓት ህግደፍ እዚ ኣቐዲሙ ዝተጠቕሰ ተንኮላት ስለ ዘይኣኸሎ ከም ቀንዲ ዋሕስ ኣብ ስልጣን መቐጸሊ ከገልግሎ ኢሉ ዝምህዞ ኣብ ሕድሕድ ህዝቢ ኤርትራ ካብ ኣባላት ሓንቲ ስድራቤት ጀሚሩ ምትእምማን ከምዘይፍጠር ምግባር እዩ። ማለት ዝኾነ ምኽንያት ፈጢርካ ህዝቢ ከም ዝረሓሓቕን መፍቶ “ከፋፊልካ ግዛእ” ከም ዝኸውንን ምግባርን ቀንዲ ገጽ ናይቲ ስርዓት ዝጥቀመሉ ተንኮል እዩ። እቲ መንግስቲ እቲ ኣብ ኤርትራ ብሰንኩ ተፈጢሩ ዘሎ ኩነታት ባዕሉ ዝዛረብ ስለ ዝኾነ ክሓብኦ ዝኽእል ኣይኮነን። እቲ ነዚ ንምሽፋን ዝጥቀሞ ተንኮል ንኤርትራን ምስቲ ካብኣ ዝኸፈአ ኩነታት እንዳወዳደረና ናይ “በዓል ሃገር እገለ ዘይትርእዩ” መዝሙር ምዝማር እዩ። ንበዓል ዒራቕ፡ ሱርያ፡ የመን፡ ደቡብ ሱዳን እንዳዘርዘረ “ዓድና ደኣ ሰላም እንድያ ዘላ” ዝብሉ መዳኸርቲ የዋፍር። ብቋንቋ ህግደፍ ሰላምን ምርግጋእን ተዂሲ ብዘይምስማዕ እዩ ዝግለጽ። ግደ ሓቂ ግና ትርጉም ሰላም ካብኡ ዝዓሞቐን ዝረቐቐን እዩ።
እቲ ስርዓትሲ ደሓን፡ ነቶም ኤርትራ ኣብ ዝኸፈአ ደረጃ እንከላ ምስተን ኣብ ኣዝዩ ዝኸፈአ ደረጃ ዘለዋ ሃገራት ኣወዳዲሮም “ኤርትራ ዓድና ጽቡቕ ኣላ” ዝብሉ ወገናት፡ “ምስተን ብደሞክራስያዊ ጸጋአን ትጥቀሙ ዘለኹም ሃገራት ኣወዳዲርካኸ ኣብ ከመይ ደረጃ ትሰርዕዋ?” ኢልካ እንተትሓቶም መልሶም እንታይ ከም ዝኸውን ፍሉጥ ኣይኮነን። ምስ ኢትዮጵያ፡ ሱዳንን ጅቡትን ዘሎ ዘይርጉእ ዝምድና ከኣ እቲ ስርዓትን ደገፍቱን ዝጥቀምሉ መህደምን መሕብእን እዩ።
ኣብ ሓንቲ ሃገር ዘሎ ኩነታትን ምስ ካለኦት ሃገራት ዘለዋ ዲፕሎማስያዊ ዝምድናን ኣብ ሕድሕዶም ከም ዝጸላለዉ’ኳ ፍሉጥ እንተኾነ ነናቶም ፋይልን ኣተሓሕዛን ዘለዎም ምዃኑ ፍሉጥ እዩ። ሓደ ስርዓት ውሽጣዊ ሃገራውን ህዝባውን ኩነታቱ ዝውግነሉ ቀጥዒ ኣለዎ። ምስ ካለኦት ሃገራት ንዘለዎ ዲፕሎማስያዊ ዝምድና ዝምልከት ዝጥቀሞ መንገዲ እውን ይህልዎ። ስርዓት ህግደፍ ግና ነቲ ኣቐዲሙ ዝተጠቕሰ ኣብ ስልጣን ናይ ምቕጻል ምስምስ ንክሕግዞ፡ ነዚ ክልተ ፋይላት ደዋዊስካ ምቕራብ ከም ሜላ ይሰርሓሉ ኣሎ። ኣብ መንጎ ኤርትራን ኢትዮጵያን ዘሎ ኩነታት ብ “ኣይሰላም ኣይውግእ” ዝግለጽ እዩ። እዚ ኩነታት ክልቲአን ሃገራት ዝባነን ቀሊዐን ኣብ ውሽጣዊ ሃገራዊ ጉዳያተን ከየድህባ ተጽዕኖ ከም ዝፈጥረለን ርዱእ ኮይኑ፡ በቲ “ኣይናይሰላም ኣይውግእ” ኩነታት ተሓቢአን ካብ ዝኾነ ካብ ህዝበን ዝቐርብ ጠለባት ክሃድማ ግና ቅቡል ኣይኮነን። መልእኽቱ’ውን ካልእዩ ዝኸውን።
ስርዓት ህግደፍ “ብሰንክቲ ምስ ኢትዮጵያ ዘሎና ኩነታት ኢና፡ ብሕገመንግስቲ ዘይንምራሕ፡ ሕቶ ዲሞክራሲ ዘይንፈትሕ፡ ልዕልና ሕጊ ዘይንቕበል፡ እሱራት ናብ ፍርዲ ዘይነቕርብን ኣበየናይ ቤት ማእሰርቲ ከም ዘለዉ ዘይንነግርን ኮይና ዘለና” ይብለና ኣሎ። ሕጂ ከኣ በቲ ባዕሉ ዘሕርፈፎ ዝምድናኡ ምስ ሱዳንን ጅቡትን ነዚ ዕባራን ሸፋጥን ምኽንያቱ ከራጉዶ እዩ። ኣብዚ እተን ኩለን ሃገረንን ህዝበንን ብዘይምስምስ ዝመርሓ ዘለዋ ሃገራት’ውን ምስ ጐረባብተን ኮነ ናይ ርሑቕ ሃገራት ምስሕሓብ የብለንን ማለት ኣይኮነን። ንኣብነት ሱዳንን ግብጽን ክብ ለጠቕ ዝብል ናይ ሓላይብ ጸገም ዶብ ኣለወን። እንተኾነ ነዚ ከም መህደሚ ምኽንያት ኣይጥቀማሉን። ነዚ ዝምልከት ብዙሕ ኣብነታት ምቕራብ ይከኣል እዩ። እቲ ስርዓት እዚ ጠፊእዎ ዘይኮነስ ኣዳዕዲዑ እዩ ስርሑ ዝሰርሕ ዘሎ። እቶም ናይቲ ስርዓት እኩይ ኣጀንዳ ግዳይ ዝኾኑ ዘለዉ ወገናትናኸ ኣብ ክንዲ ደድሕሪ ተንኮላት እቲ ስርዓት ምንጓድ ኣዚሮም ዘይሓስቡ?
እቲ ስርዓት እዚ ተንኮላቱ እኹል ኮይኑ ኣብ ዘይረኽቦ፡ ኣብ ሕድሕድ ህዝቢ ዘሎ ዝምድና ካብ ዘይምትእምማን ሓሊፉ ናብ ግጭትን ምንቛትን ከም ዝዓርግ ናይ ምግባር ወስታታት ከም ዝወስድ እውን ንዕዘብ ኣለና። ንዝተወሰኑ ነባራት ወነንቲ መሬት ጉልባብ ፈጢርካ ኣመዛቢልካ ካለኦት ነባራት ዘይኮኑ ኣስፊርካ ኣብ ዋንነት መሬት ከም ዝተፋነኑ ምግባር ናይዚ መርኣያ እዩ። እቲ ዝገደደ ድማ ነዚ ብሰንኩ ብጽቡቕ ዓይኒ ዘይረኣኣዩ ወገናት ብጉልባብ “ከባቢኹም ክትሕልዉ” ኣጽዋር ምሃብ። እዚ ኩሉ ተደማሚሩ እቲ ስርዓት ኣብ ሕድሕዱ ዝተፋነን ናብኡ ዘየቕልብን ህዝቢ ንክነብር ዘለዎ ድሌት ዘርኢ እዩ። ክሳብ ሕጂ ኣብ ኤርትራ ካብዚ ዘሎ ዝኸፈአ ኩነታት ዘይተፈጥረሉ ምኽንያት ከኣ ካብ ሰላማውነት ናይቲ ስርዓት ዘይኮነ፡ ብሳላ ትዕግስትን ጹረትን ህዝብና እዩ። በዚ ኣጋጣሚ እምብኣር ህዝቢ ኤርትራ ኣብ መጻኢ’ውን ብተንኮላት ስርዓት ህግድፍ ከይህመል ኣዕዚዝና ነዘኻኽሮ።


text:
ብሰንኪ’ቲ መንግስቲ ኤርትራ ካብ ስደተኛታትን ትውልዲ ኤርትራውያንን ዘካይዶ ብዘይሕጋዊ ኣገባብ ዝእክቦ ናይ “ዳያስፖራ ግብሪ” (2%) ዝተፈጥረ ዲፕሎማስያዊ ምስሕሓብ፡ ናይ ኤምባሲ ኤርትራ ዝለዓለ ተጸዋዒ (charge d'affaires) ካብ ሆላንድ ክባረር ካቢነ ሆላንድ ወሲኑ።
“ብሰንኪ’ቲ ኣብ ልዕሊ ኤርትራውያን ኣብ ሆላንድ ክካየድ ዝጸንሐ ን2% ግብሪ ምኽፋል ዝምልከት ቀጻሊ ምፍርራሕን ምግዳድን ከም ሳዕቤኑ ዝተኸስተ ማሕበራውን ፖለቲካውን ዘይቅሱን ኵነታትን፡ ካቢነ ሆላንድ ንመንግስቲ ኤርትራ ሓያል መልእኽቲ ከመሓላልፈሉ ተገዲዱ ኢዩ” ኢሉ፡ ኣቶ ሃልበ ሲልስትራ፡ ሓላፊ ወጻኢ ጕዳያት ሆላንድ።
ሚንስተር ወጻኢ ጕዳያት ሆላንድ፡ ኣቶ ሃልበ ስልስትራ
ስለ’ዚ፡ ኣቶ ተኸስተ ገብረመድህን ዘሙይ፡ ላዕለዋይ ተጸዋዒ ኤምባሲ ኤርትራ፡ ካብ ሆላንድ ክወጽእ ከምዝተወሰነ፡ ሚኒስተር ወጻኢ ጕዳያት፡ ኣቶ ሲልስትራ ንፓርላማ ሆላንድ ሓቢሩ።
ኣቶ ተኸስተ፡ ብዛዕባ’ዚ ውሳኔ’ዚ፡ ውግዓዊ መልእኽቲ ከምዝተዋህቦ፡ እቲ ሚኒስተር ድሕሪ ምሕባር፣ ከም’ዚ ዝኣመሰለ ስጕምቲ ኣብ ሆላንድ ሳሕቲ ኢዩ ዝውሰድ ኢሉ።
እዚ ስጕምቲ’ዚ ዝውሰድ ዘሎ ድሕር’ቲ መንግስቲ ሆላንድ ንኣምባሳደር ኤርትራ ኣብ ብራሰልስ ጸዊዑ፡ ብዛዕባ’ቲ ዝካየድ ዘሎ ዘይሕጋዊ ኣጋባብ ኣተኣኻኽባ 2% ግብሪ መጠንቀቕታ ምሃቡ ምዃኑ ዝዝከር ኢዩ። መንግስቲ ኤርትራ ድማ፡ ንኣሰራርሓኡ ምቕያሩ ዘመልክት ዝዀነ ይኹን ስጕምቲ ኣይወሰደን።
እዚ ስጕምቲ’ዚ ግን ምዕጻው ኤምባሲ ኤርትራ ኣብ ሀግ ማለት ኣይኰነን ኢኡ እቲ ሆላንዳዊ በዓል ስልጣን።
ኣብ ዝሓለፉ ቀረባ ዓመታት ሆላንድ ካብ ዝተቐበለቶም ዝበዝሑ ስደተኛታት ሱርያውያን ከይኖም ድሕሪኦም ከኣ ኤርትራውያን ስደተኛታት ኢዮም ።


text:
ብጻይ መንግስተኣብ ኣስመሮም ኣቦ-መንበር ሰልፊ ዲሞክራሲ ህዝቢ ኤርትራ ብ10 ለካቲት 2018 ብቤት ጽሕፈት ጉዳይ መንእሰያት ሰዲህኤ ዝተዳለወ’ሞ ስርሑ ንክጅምር ትጽቢት ክግበረሉ ዝጸንሐ መድረኽ ፓልቶክ (EPDP youth corner) ብወግዒ ስራሕ ኣጀሚሩ። ኣብዚ መእተዊ ቃሉ ነቶም እዚ መድረኽ ተኸፊቱ ስራሕ ንክጅመር ዝጸዓቱን ናይቲ መኽፈቲ ዕዱም ጋሻ ኣቶ ዓብደራሕማን ኣሰይድን ኣመስጊኑ። ኣብቲ መስርሕ ምይይጥ ናይቲ መድረኽ ሕግን ስርዓትን ምኽታልን ኣብቲ ዝተላዕለ ዛዕባ ምትኳርን ዘለዎ ኣገዳስነት ድማ ኣብሪሁ።
ብጻይ መድሃኔ ህብትዝጊ ሓላፊ ቤት ጽሕፈት ጉዳይ መንእሰያት ሰዲህኤ ብወገኑ ናብ ምኽፋት እቲ መድረኽ ንምብጻሕ ዝተኻየደ ጻዕሪ ዘርዚሩ፡ ዕላማ እቲ መድረኽ ኤርትራውያን መንእሰያት ኣባላት ሰዲህኤ ይኹኑ ኣይኹኑ ቦታኦም ኣብዚ ደሞክራስያዊ ቃልሲ ምሕያልን ምስፋሕን ምዃኑ ጠቒሱ ሓቢሮም ንኸህብትምዎ ጸዊዑ። ኣብ መደምደምታ ከኣ ንዕዱም ጋሻን ኣብዚ መኽፈቲ ሃናጽን መተባብዕን ሓሳባት ንዝሃቡን ኣመስጊኑ።
ናይቲ ዕለት ዕዱም ጋሻ ኣቶ ዓብደራሕማን ኣሰይድ (ኣቡሃሽም) “ክስተት ጀኦ-ፖለቲካዊ ኩነታት ኣብ ቅርኒ ኣፍሪቃ” ኣብ ዝብል ኣርእስቲ ሰፊሕ መበገሲ መርሂ ሂቡ። ኣብ መብርሂኡ፡ ናይዚ ፍሉይ ኣጋጣሚ ዕዱም ብምዃኑ ሓጐስ ከም ዝስመዖ ጠቒሱ፡ ሰዲህኤ ነቲ ብውሽጥን ግዳምን ከጋጥሞ ዝጸንሐን ዘሎን ዕንቅፋታት ከከም ኣመጻጽኣኡ እንዳመከተ የካይዶ ንዘሎ ቃልሲ ንኢዱ። ኣተሓሒዙ ድማ፡ ጂኦ-ፖለቲካ ማለት እንታይ ማለት ምዃኑ፡ ህልዊ ኩነታት ከባቢ ቅርኒ ኣፍሪቃ፡ ዝምድና ህዝብታት ቀርኒ ኣፍሪቃ፡ ኣብ ታሪኽ፡ ኣብ ከባቢ ቀርኒ ኣፍሪቃ ዝተኻየዱ ውግኣት፡ ህልዊ ቅልውላው ቀርኒ ኣፍሪቃን ኣብ ኤርትራ ዘለዎ ጽልዋን፡ ተጽዕኖ ፈለግ ኒል/ናይል ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ … ወዘተ ኣብ ዝብሉ ነጥብታት ሰፊሕን ዝርዝራውን መብርሂ ንተሳተፍቲ ኣቕሪቡ።
ተሳተፍቲ ኣኼባ ኣብዚ ሓያሎ ሰዓታት ዝወሰደ ኣኼባ ንዕዱም ጋሻ ብምምስጋንን ኣብ ቀጻሊ’ውን ኣብዚ ተጀሚሩ ዘሎ መድረኽ ሓሳቡን ርእይትኡን ንኸይፍለዮም ብምዝኽካር ዝተፈላለዩ ሕቶታት ኣቕሪቦም። ካብቶም ዝቐረቡ ሕቶታት፡ ቀርኒ ኣፍሪቃ ዝብል ከባቢ ዘጠቓልለን ሃገራት ብዓል መን እየን?፡ ኣብ ጉዳይ ፈለግ ናይል (ኣባይ) ኣብ መንጎ ኢትዮጵያን ግብጽን ዘሎ ኩነታት ናበይ ክምዕብል እዩ፡ ብመንጽር ዓለም ለኻዊ ሕጊኸ ከመይ ይረኣ? ኣብ መንጎ ሱዳንን ኤርትራን ዘሎ ወጥሪ ንኩነታት ኤርትራ ብከመይ ክጸልዎ እዩ? ውግእ የመንን ናይተን ኣብቲ ውግእ ተሳቲፈን ዘለዋ ሃገራት ወተሃደራት ኣብ ኤርትራ ምስፋርን ተጽዕኖኡ ክሳብ ክንደይ እዩ?፡ ንሕና ኤርትራውያን ከ ሃገርናን ህዝብናን ካብ ናይ ኢድ-ኣዙር ውግእ ንምድሓን እንታይ ክንገብር ይግበኣና?” … ወዘተ ዝብሉ ይርከብዎም። ኣቶ ዓብደራሕማን ንነፍሲ ወክፍ ሕቶ ብሩህ መልሲ ሂቡ።
ኣብ መወዳእታ ተሳተፍቲ ንንጹር መብርህታትን ምቕሉል ኣቀራርባን ጋሻ ኣመጒሶም እቲ ሓሳባት ኣፍልጦኻ ኣብ ህልዊ ኩነታት ከባቢና ክብ ዘብል ምንብሩ ምስ ሓበሩ ንኣገዳስነት ቀጻልነት ከምዚ ዓይነት መድረኻት ከኣ ጸዊዖም።


text:
ልዕሊ 27ሚልዮን ቅርሺ ዝግመት ኣቕሓ ኮንትሮባንድ ተታሒዙ
መቐለ ነሓሰ 06/2009(ድወት) ኣብቲ ዝተወገነ በጀት ዓመት ኣብ ዶብ ኢትዮ ሱዳን ክወፅእን ክኣትዉን ልዕሊ 27ሚልዮን ቅርሺ ዝግመት ኣቕሓ ኮንትሮባንድ ከምዝሓዘ ኣፍሊጡ ፡፡
መተሓባበሪ ጉምሩክ ሑመራ ኮሌኔል ምሩፅ ኣብርሃ ከምዝበልዎ ካብ መንጎ እቶም ተታሒዞም ዘለዉ ኣቑሑት ኮንትሮባንድ እቶም ልዕሊ 3ሚልዮን እንትወፁ፤ ዝተረፉ 24ሚልዮን ቅርሺ ዝግምቶም ንብረታት ድማ እንትኣትዉ እዩ ፡፡
ካብ መንጎ ዝተትሓዙ ኣቁሑት ኮንትሮባንድ ኢሎም ኮሌኔል ምሩፅ መለዋወጢ ኣቁሑት ተሽከርከርቲ፣ ኣልባሳት፣ ዕሹግ መስተታት፣ ተምሪ፣ ጫማ፣ ጣፍን ካልኦትን ከምዝርከብዎም ኣረዲኦም፡፡
ኣብቲ ዝተወገነ በጀት ዓመት ተታሒዙ ዘሎ ኣቁሑት ኮንትሮባንድ ምስ ሕሉፍ ዓመት ተመሳሳሊ እዋን ተታሒዙ ዝነበረ መጠን እንትነፃፀር ብልዕሊ 12ሚልዮን ቅርሺ ዝዛየደ እዩ ዝበሉ እቶም ሓላፊ ናይዚ ምኽንያት ድማ ኣብዚ ሐዚ እዋን ህዝብን ኣካላት ፀጥታን ዘሳተፈ ስራሕቲ ምክልኻል ኮንትሮባንድ ይሳለጥ ብምህላዉ ከምዝኮነ ገሊፆም፡፡


text:
8 ሚልዮን ኢትዮጵያውያን ሓገዝ ምግቢ የድልዮም
ኣብ ኢትዮጵያ ኣብ ዝቕጽል ዓመት ሓገዝ ምግቢ ንዘድልዮም ኣስታት ሸሞንተ ሚልዮን ዜጋታት ዝኸውን ናይ 1.4 ቢልዮን ዶላር ሓገዝ ከምዘድሊ ኮምሽነር ምትኩ ካሳ ንቢቢሲ ኣፍሊጦም።
እቲ ኣብ ኢትዮጵያ ዘሎ እዋናዊ ፖለቲካዊ ቅልውላው ነቲ ረድኤት ከምዘየተዓናቐፎ'ውን ኣይተ ምትኩ ካሳ ሓቢሮም።
ኣብ ኢትዮጵያ ካብ ቀረባ እዋን ንነዘ ተደጋጋሚ ድርቂ የጋጥም ከምዘሎ ዝሓበሩ እቶም ኮምሽነር ክልል ኦሮምያ ልዑል መጠን ረድኤት ዘድልዮ ክፋል ኢትዮጵያ ከምዝኾነ ገሊጾም።
ካብቲ ንረድኤት የድሊ'ዩ ዝተበሃለ መጠን ገንዘብ እቲ 138 ሚልዮን ዶላር መንግስቲ ከምዝሰልዕ ተሓቢሩ።
ካብቶም ሓገዝ መግቢ ዘድልዮም እቶም ኣስታት 7 ሚልዮን ብሰንኪ ድርቅን ምግህማስ መሬትን እቶም ዝተረፉ ሓደ ሚልዮን ድማ ብሰንኪ ኣብታ ሃገር ኣጋጢሙ ዝነበረ ጎንጺ ካብ መረበቶም ዝተመዛበሉ ከምዝኾኑ ኮምሽነር ምትኩ ካሳ ሓቢሮም።
ሓገዝ ምግቢ ዘድልዮም ብመንጽር ክልላዊ ቀመር እንትረአ ድማ 41 ሚኢታዊት ክልል ኦሮምያ፣ 23 ሚኢታዊ ክልል ሶማሊ ኢትዮጵያ፣ 13 ሚኢታዊት ካብ ክልል ደቡብ ከምኡ'ውን 9 ሚኢታዊት ካብ ትግራይ ከምዝኾኑ ንምፍላጥ ተኻኢሉ'ዩ።
እቲ ኣብዚ እዋን ኣጋጢሙ ዘሎ ፖለቲካዊ ዘይምርግጋዕ ኣብ ምብጽጻሕ ረድኤት ማዕረ ክንደየናይ ኣሉታዊ ጽልዋ ፈጢሩ ንዝብል ሕቶና ኮምሽነር ምትኩ ካሳ ከምዚ ክብሉ ምላሽ ሂቦም።
"ድርቂ ብኣውርኡ ዝተኸሰተ ኣብ ደቡብ ደቡባዊ ምብራቕ ክፋል ኢትዮጵያ ስለዝኾነ ሓገዝ መግቢ ክነበጻጽሕ ዝገጠማና ጸገም የለን። ብሰንኪ እቲ ጎንጺ ንዝተመዛበሉ ወገናት ንምብጽጻሕ ግና ዝተወሰነ ምትዕንቓፋት ገጢሙና ነይሩ'ዩ"።
እንተኾነ ግና እቲ ኮምሽን ነቲ ጸገም ንምፍታሕ ምስ መንግስቲ ፌደራልን መዳርግቲ ኣካላትን ተሓባቢሩ እቲ ረድኤት ናብቲ ዝድለ ማሕበረሰብ ከምዘበጻጽሐ ኮምሽነር ምትኩ ኣረዲኦም።


text:
ታሪኽ ቤተክርስትያን
እዚ ቤተክርስትያን ናይ ሃይማኖት ፍቕሪ ብዝሓደሮም ኤርትራውያን ብዕለት 05.03.2011 ተመስሪቱ::
እዚ ቤተክርስትያን ብርክት ብዝበሉ ኣባላት እዛ ቤተክርስትያን፥ ካህን ከምኡዉን ዲያቆን ኣብ ዝተረኸብሉ ብዕለት 06.09.2011 ብዝተገብረ ናይ ምእመናን ኣኼባ ኦርቶዶክሳዊት ተዋህዶ ቤተክርስትያን ኤርትራ ደብረ ኢየሱስ በርገን ፡ ኖርወይ ተባሂሉ ክጽዋዕ ተወሲኑ።
ዕላማ ኦርቶዶክሳዊት ተዋህዶ ቤተክርስትያን ኤርትራ ደብረ ኢየሱስ በርገን መንፈሳዊ ኣገልግሎት ንምእመናን ሰዓብቲ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ምብጻሕ እዩ።
እዛ ቤተክርስትያን ብመንገዲ ዻዻሳት፤ካህናት ፤ ድያቆናት ከምኡውን መማህራን ናይ አግዚኣብሄር መንግስቲ ወንጌል ኣብ ምስባኽን ትምህርቲ ወንጌል ምስፍሕፋሕን ትሰርሕ:: ተወሳኺ እዛ ቤተክርስትያን ዕላማኣ ንእምነት ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ምስፍሕን መንፈሳዊ ኣገልግሎታ ዝተማልአ ክኸውን ምግባርን እዩ።
ብተወሳኺ ናይ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ እምነት ተኽተልቲ ምዕባይን ምስፍሕፋሕን ንኹሉ አማኒ ድማ ካብ ዝኾነ ይኹን ናይ ዓሌት፣ ወገን ይኹን ካልእ ፍልልያት ከይገበረት ትምህርቲ እግዚኣብሄርን መንፈሳዊ አገልግሎትን ምብጻሕ እዩ ።


text:
ኢሰያስ በሊሕን ክኢላን ስለዝኾነ ድዩ ወይስ ብመደብ ዝልኣኹዎ ሰብ ረብሓ ስለዘለው እዩ?
እስከ ነቲ ንወራር ቱርክን፣ ግብጽን፣ ግራኝ ዝሰዓርንዮም ንጎኒ ገዲፍን፣ንኮለንያል ጣልያን ኣብ ዶጓሊ ዝስዓርና ደይኮናን ? ትማሊኸ ነቲ ብሶቭየት ሕብረት ዝምወል ዝነበረ ፋሽስታዊ ወተሃደራዊ መንግስቲ ኢትዮጵያ ዝስዓርና ዘይኮናን ?
ነዚ ተረዲኦም እዮም እምብኣር ጽዮናውያን፣ ብድሎ ከይትዕሎ ክስዕሩና ስለዘይክእሉ፣ ሎሚ ብረቂቕ ስትራተጂካዊ ሜላ፣ እሞ ከኣ ንነዊሕ ዝኸይድ ውዲታዊ ፕሮጀክት፣ ገረብ ብሓኽላ ዝብል መደብ ዕዮ ብምውጻእ፣ ነዚ ካብ ብኣእምሮኡ ብከብዱን ብኣእምሮ መሃንድሳት ጽዮናውያንን ዝሓስብ ድያብሎስ ልኢኾም ዘጽኑቱና ዘለው።
እዚ ፕሮጀክት ጥፍኣት እዚ ድማ ካብ ኣምሆ ዘመን ብ1884 ዓ.ም.ፈ. ኣብ ከተማ በርሊን ዝሓንጸጹዎ ኮይኑ፣ ኣብ 1969 ዓ.ም.ፈ. ከኣ ኣብ ዓላን ኣብ ቃኘውስተሽንን ኣሓዲሶሞ፣ ብኢሰያስ ዝምራሕ ውድብ ድማ ኣብ ዓላ ፈጢሮም ንኽምንቁሱና ንሳሕል ወፊሮም። እንሆ ድማ ኣብ ዝተናውሐ ግዜ ብግርህነትና ይጽኑቱና ኣለው።
እወ! ካብ ኣምሆ ዘመን ጀሚሮም ዝሓንጸጹዎ ፕሮጀክት እከይ እንሆ ብዘገምታዊ መስርሕ ሎሚ ብገረብ ብሓኽላ በዚ ፈዛዝ (Zombi) ኢሰያስ ዝምንቊሱና ዘለው።
ስለዚ ሎሚ ኣብ ዝተናውሐ እዋን እንሆ ብሳላ Zombi ኢሰያስ ሸቶኦም ክወቕዑ ይቀራረቡ ኣለው። ሓቂዶ ሓሶት?
ስለዚ ኩሉን ንኢሰያስ ንቃወም ብሃልቲ ዓው ኢልና ጸላእትና ጽዮናውያንን ሃጸያውያን ኢኹም እሞ በጃኹም ካብ ክሳድና ውረዱ ዝብል ጭርሖ ሒዝና ኣብ ኣፍደገ ሕቡራት መንግስታት ደፊርና ክንምክት እንተዘይ ፈቲና፣ ንኽንጠፍእ ባዕልና ነቲ ጥፍኣትና ንቕበሎ ኣሎና ማለት እዩ። ንኢሰያስ ምጽራፍ ግና ተዋስኦ ጥራይ ኢና ንሰርሕ ዘሎና ማለትዩ።
እዛ ኤርትራ ትበሃል ሃገረ፡ ኩለንተነኣ ንብረት ሓደ ውልቀ ሰብ ተቐይራ ምህላዋ ንኹሉ ሰብ ስዉር ኣይኮነን። እቲ ውልቀ ሰብ ከኣ ካብ’ቶም ካብ ኔሮ ጀሚሩ ክሳ ናፖልዮን፣ ካብ ናፖልዮን ቀጺሉ ድማ ክሳብ ኣዶልፍ ሂትለርን ለኒንን ስታሊንን ዝነበሩ ሕሱራት መራሕቲ ዘይፍለ ምዃኑ’ዩ። ነዞም ኩሎም ዝተጠቕሱ ድማ ንሶም ጽዮናውያን እዮም ኣሰልጢኖም ኣዋፊሮሞም። እሞ ነዚኦም መልሚሎምን ኣሰልጢኖምን ከዋፍሩ ዘይጸገሞምስ፣ ከም ብዓል ፈዛዝ ኢሰያስ ግዳ እንታይ ሽገር ክኾኖም።
ነቲ ብክፋኣተ ግብሪ ተንኮልን ፡ ቀበጥበጥ ዝብል ዘሎ ኣእምሮኡ ዝሰሓተ ኢሰያስ ኣፈወርቂ፡ ብህይወት ዜጋታት ምጥላዑ ካብ’ቶም ዝቐደሙ መሰልቲ ባህሩ ዝተፈልየ ኣይገብርሮን እዩ። ብምዕቡል ስነኣምራዊ መጽናዕቲ ጽዮናውያን እዩ ተመልሚሉ እዩ ከም ጽርይ ኣቕሓ ጽዮናውያን ኮይኑ ንህዝቢ አርትራ ኣጽኒቱ ነታ ሃገር ንጽዮናውያን ከም ፓለስቲና ንኸረክብ እዩ ገልዳሕ ዝብል ዘሎ። እቲ ዘካይዶ ዘሎ ንሸቶ ጽዮናውያን ንምውቃዕ ጥራይ እዩ።
ኤርትራ ንሱ ብዝተኸተሎን ዝኽተሎ ዘሎን መቕዘፍቲ ዜጋታት ምስሓቕ፡ ሳዕሪሩ ኣሎ። እዚ ኣብ ኤርትራ ዝኸይድ ዘሎ ኮሜዲ መዘናግዒን መላገጽን ጽዮናውያን እዩ።
ህግደፍን ህግደፋውያንን ከኣ ብስቅያትን ሞትን ዜጋታቶም ይስሕቁ ይሕጎሱን ኣለው። እወ፣ ከምቲ ምስላ ጀርመናውያን፣ “ደንቆሮ ተወሊዱ፣ ደንቆሮ ዓብዩ፣ ደንቆሮ ምዃኑ ከይፈለጠ ድማ ሞይቱ” ዝብሉዎ፣ ንሶም ድማ ከምኡ እዮም። መሳኪን ኣእምርኦም ብትምህርቲ ህግደፍ ስለዝተሓጽቡን፣ ነቲ ህግደፍ ካብ ጽዮናውያን ዘምጽኦ ፍልስፍና ድያብሎስ ኣብ ኣምርኦም ስለዝሰረጸ፣ ንህግደፍ ከም ኣምላኽ ንክቕበሉዎ ተገዲዶም።
መንዮም ግና ነዚ ኩሉ ብድሕሪ መጋረጃ ኮይኖም፣ ብረቂቕ ስነኣምራዊ ኣይዶሎጂን ረቂቕ ስነኣምራዊ ሽበራን ተጠቒሞም፣ ንኣስታት 50 ዓመታት ዘራባርቡና ዘለ??
እወ፣ ንኢሰያስ መላኺ መበል 21 ክፍለ ዘመን ኮይኑ ንኸገልግሎም መልሚሎም ኣሰልጢኖም ልኢኾምልና። ሓቂዶ ሓሶትሞ?
እምብኣር፣ ነዚ ክንርዳእ እንተዘይክኢልና፣ ብዛዕባ ኢሰያስ ጥራይ ላልማዮ-ላሎ ክንብል እንተድኣ ንውዕልን ንሓደር ኮንና፣ ነደንግጽ ኢና ጥራይ ዘይኮነስ፣ ምላገጺ እቶም ልኣኽቲ ኢሰያስ እውን ኢና።
ንሶም እቲ ቀንዲ ባህጎምን፣ ክወቕዑዎ ዝደልዩ ዘለው ሸቶን፣ ነቲ ብባህርያዊ ጸጋ ዝበልጸገ መሬትናን ቅይሕባሕሪ ባሕርናን፣ ካብ 1884 ዓ.ም.ፈ. ጀሚሮም ስለዝብሃጉዎን፣ መደብ ድማ ስለዘውጽኡሉን፣ እንሆ ገረብ ብሓኽላ ገሮም ሎሚ ፣ ንሶም ዅኖም ዘላእትና ከይተረዳእና የጽኑቱና ኣሎው።
ኣንቱም ሰባት!!! ጸላእትና መን ምኽኻኖም እንተዘይፈሊጥና፣ ገለ ጸገም ኣሎና ማለት ጥራይ ዘይኮነስ፣ ክንድሕን ከኣ ኣይንኽእልን ኢና። ካብ ዘረባ ብዝከኣለና ነገር ካብ ታሕቲ ንላዕሊ ዘለው መጋበርያ ኢሰያስ ደንጎላ ክንድርብየሎም ክንፍትን ኣሎና።
ብዘረባ ዝመጽእ ፍጹም ፍታሕ የልቦን። ክንደይ ዓቐብ ዘይጠረጥና በለት ኣድጊ፣ እንሆ 30 ዓመታት ኮይኑ፣ ተቓውሞዶ፣ ምሕዝነትዶ፣ ኪዳንዶ፣ ዋዕላዶ፣ ፓልቶክዶ፣ ወዘተ ዝብሉ ተዋስኦታት ክንክተል መላገጺ ኢሰያስን እቶም ብድሕሪ መጋረጃ ኮይኖም ቾብላ ዝብሉዎ ዘለው ጽዮናውያንን ሃጸያውያንን ጥራይ ኢና ኮንና ተሪፍና።
ሓረዱዋ ሞተት ነጸዩዋ ሞተት፣ ወይድማ፣ ድሕሪ ሰለፋ እንታይ ተረፋ፣ ስለዝኾነ፣ ኣብ ውሽጢ ኤርትራን ኣብ ወጻእን ንዘለው ኮራኺር ኢሰያስን ዕሱባት ጽዮናውያንን ሃጸያውያንን ምኻኖም ፈሊጥና፣ ብዘይካ ስጉምቲ ምውሳድ ካልእ ዘረባን ቍዘማን ምንም ፋይዳ የብሉን። መኸተ ኣንጻር ይንኣስ ይዕበ ኣባል ህግደፍ እንተዘይፈጺምና፣ እንዳሞትና ንስሕቕ ኣሎና ማለት ጥራይ እዩ ዘስምዕ እሞ፣ ሃየ ንመክት ዘረባን ቕቍዘማን ኣይጠቕመና እዩ።
ድሕሪ ሰለፋ እንታይ ተረፋ፣ እቦታትናን ኣባሓጎታትናን ድማ ፈደይቲ ሕነ እዮም ነይሮም እሞ፣ ሕኔና ንፍደ!! መላገጺ እንዳ ህገድፍን ጽዮናውያንን ኣይንኹን!


text:
ወያናይ ካሕሳይ ገ/መድህን
ማእኸላይ ኮሚቴ ህወሓት ብዝገበሮ ዓምዩቕ ገምጋምን ምትዕርራይ ስትራቴጂክ ኣመራርሓን ዓብይ ዕግበት ከምዝተሰመዖም ዝገለፁ ነባራት ወየንትን ሽግ ወየንትን ትግራይ በቲ ብማእኸላይ ኮሚቴን ስራሕ ፈፃሚትን ብርኪ ዝተገበረ ገምጋምን ምትዕርራይን ብልሒ ክሳብ ታሕቲ ወሪዱ ተግባራዊ ክኸውን ተላብዮም፡፡
ወያናይ ፍትዊ ገ/መስቀል
ክፍሊ ምስንዳእ ጋዜጣ ወይን ኣብ ዝተፈላለዩ ወረዳታት ተዘዋዊሩ ብፍሉይ ዘዘራረቦም ነባራት ወየንትን ሽግ ወየንትን ትግራይ፣ ባህሊ ሓቀኛ ገምጋም፣ ምንቕቓፍን ምትዕርራይን ህወሓት ካብ ሕሉፍ እዋን ጀሚሮም እናነፃፀሩ ንህልዊ ኩነታት ዝርዝር ርኢቶታት ሂቦም። ነባሪ ወረዳ ኣስገደ ፅምብላ ጣብያ ደደቢት ዝኾኑ ወያናይ ካሕሳይ ገብረመድህን፣ ካብ 1967 ዓ.ም ጀሚሮም ኣብ ጎድኒ ህወሓት እናተቓለሱን እናቃለሱን ምምፅኦም ብምብራህ ኣብ እዋን ዕጥቃዊ ቃልሲ ንዝነበረ ገምጋም፣ ምንቕቓፍን ምትዕርራይን ውድብ እንተዘኻኽሩ፣ ህወሓት እተካይዶ ገምጋምን ምንቕቓፍን ኣብ መትከል፣ ዕላማን ህዝባውነትን መሰረት ዝገበረን ዘየማትእን ነይሩ።ድሕሪ ዓወት እውን ነታ ንነዊሕ ዘመን ብድርቅን ድኽነትን ሰንሰን ኢላ ዝፀንሐት ዓዲ መንገዲ ምዕባለን ሓዱሽ መስመር ፖለቲካን ክትሕዝ፤ መሰል ብሄራት፣ ብሄረሰባትን ህዝብታትን ክረጋገፅ ብድምር ኢትዮጵያ ናብ ዝለዓለ ብርኪ ክትሰጋገር ዘኽኣሉ ገምጋማትን ምትዕርራያትን እናተገበሩ ብምምፅኦም ሓፋሽ በብደረጃኡ ተጠቃሚ ክኾን ፍረ ቃልሱ ከስተማቕር ከምዝኸኣለ ወያናይ ካሕሳይ ኣረዲኦም፡፡
“ህወሓት ካብ መፈጠሩ ኣትሒዙ ኣብ ፅንኩር ኩነታቱ እናተፈተነ ዝግውድ ውድብ እዩ” ዝበሉ ወያናይ ካሕሳይ፣ እቲ ኣብ 2010 ዓ.ም ተገይሩ ዘሎ ገምጋም ማእኸላይ ኮሚቴን ምትዕርራይ ፈፃሚት ስራሕን ህወሓት እውን ንዝተጀመረ ጉዕዞ ህዳሰ ንቕድሚት ዝወስድን ህወሓት ዝያዳ ክትግውድ ዝገብርን ክኸውን እዩ ኢሎም ከምዝኣምኑ ኣገንዚቦም።“ኣብ ውድብ ኹሉ ግዘ ዓምዩቕ ገምጋምን ምትዕርራይን እንትግበር ለውጢ ዘምፅእ ምዃኑ ሕሉፍ ጉዕዞ ቃልስና ምስክር እዩ” ድማ ኢሎም።እዚ ከም ዘሎ ኮይኑ እቲ ኣብ ማእኸላይ ኮሚቴ ዝተገበረ ገምጋምን ኣብ ፈፃሚት ስራሕ ዝተኻየደ ምትዕርራይን ክሳብ ታሕቲ ወሪዱ ተግባራዊ ኽግበር ከምዘለዎ እገንዚቦም።
ሽግ ወያኒት ወርቁ ሕሉፍ
ካብ 1973 ዓ.ም ጀሚረን ሽግ ወያኒት ብምዃን ኣብ መስመር ህወሓት እናተቓለሳ ዝመፅኣ ነባሪት ከተማ ሸራሮ ሽግ ወያኒት መድህን ገብርሄት ብወገነን፣ ህወሓት በብምዕራፉ ነኒግዚኡ ዝምጥን ገምጋምን ምትዕርራይን እናገበረ ዝመፅአ ውድብ ከም ዝኾነ ተዛሪበን።እቲ ኣብ 2010 ዓ.ም ማእኸላይ ኮሚቴ ህወሓት ገይርዎ ዘሎ ገምጋምን ምትዕርራይን በቲ ቅኑዕ መንገዲ ተመሪሑ እንተተዛዚሙ ንትግራይ ይኹን ንኢትዮጵያ ንቕድሚት ዝወስድ ምዃኑ ኣረዲአን።
ሽግ ወያኒት መድህን ገብርሄት
ምስ እዚ ብዝተኣሳሰረ ካብ 1975 ዓ.ም ክሳብ ሕዚ ኣብ መስርዕ ህወሓት ተሰሊፎም ህዝባውን ውድባውን ሓላፍነቶም ኣብ ምፍፃም ዝርከቡ ነባሪ ወረዳ ራያ ዓዘቦ ወያናይ እንድሪስ ጀማል ዝሃቡና ርኢቶ እውን ኣሎ።ከም ኣገላልፃ ወያናይ እንድሪስ፣ ህወሓት እተካይዶ ገምጋም፣ ምንቕቓፍን ምትዕርራይን ኣብ ጭብጢ ዝተመስረተ፣ ሰባት ምስ ጭቡጥ ስርሖም ብምልጋብን መደባት ንቕድሚት ብዝወስድ ኣንፈትን እዩ። ምፍፃም መድረኻዊ ዕማማት ህወሓት ኣብ እዋን ዕጥቃዊ ቃልሲ ዝነበረ ኣካይዳ ከም ዘሎ ኮይኑ ካብቲ እዋን ዕጥቃዊ ቃልሲ ዝተረኸበ ተመኩሮ መሰረት ብምግባር ኣብዚ ሕዚ እዋን እውን መምስ መድረኹ ዝኸዱ ኣካይዳታት ብምኽታል ይትግበር ምህላዉ ፍሉይ ስምዒት ከምዝፈጠረሎም ወሲኾም ገሊፆም።
ኣስዒቦም ድማ፣ ማእኸላይ ኮሚቴ ህወሓት ኣብ መድረኻት ብዕምቆት ምህዳስ ብዝርዝር ዝተርኣዩ ፀገማት ዳግማይ ብምርኣይ ጉድለት ንዘርኣዩ ኣካላት ነኒ ጉድለቶም ዝምጥን ርኢቶን ምትዕርራይን ምግባሩ መንነትን ባህሪን ውድብ ኣብ ቦትኡ ምህላዉ የረጋግፅ” ምስበሉ እዚ ኮይኑ ግን እቲ ኣብ ላዕሊ ተገይሩ ዘሎ ገምጋምን ምትዕርራይን ክሳብ ታሕቲ ክወርድን ብዝተጠናኸረ ምንቅስቓስ ሓፋሽ ፍፃመ መደባት ብዘዐውት ኣንፈት ክምራሕን ተላብዮም።
ወያናይ ኣረጋይ ገ/መድህን
ካብ 1973 ዓ.ም ጀሚረን ብሽግ ወያናይነት እናተቓለሳ ዝርከባ ነባሪት ከተማ ዓብይ ዓዲ ሽግ ወያኒት ወርቁ ሕሉፍ እውን ርኢቶአን ገሊፀን እየን። ኣብ እዋን ዕጥቃዊ ቃልሲ ክሳብ ብመስዋእቲ ህይወት ዝግለፅ ዕማም ንዘይፈፀመ ኣካል ይግምገምን ይንቀፍን ምንባሩ ድሕሪ ምግላፅ ይካየዱ ዝነበሩ ገምጋማት፣ ምንቕቓፋትን ምትዕርራያትን ህወሓት ብዝያዳ ጠንኪሩ ክወፅእ የኽእልዎ ምንባሮም ኣዘኻኺረን።እቲ ኣብ 2010 ዓ.ም ተገይሩ ዘሎ ገምጋምን ምትዕርራይን ተስፋ ወሃቢ ተግባር ምዃኑ እውን ኣመልኪተን።
ወያናይ እንድሪስ ጀማል
ከም ኣገላልፃ ሽግ ወያኒት ወርቁ፣ ኢኮኖሚና ዝድልድል ፖለቲካዊ ስብእና ክጥንክር ከሎ እዩ።ምእንተ ተረኺቡ ዘሎ ሰላምን ልምዓትን ደቁ ዘሰወአ ህዝቢ ፍረ መስዋእቲ ደቁ ክስእን የብሉን፤ ህይወት ከፊልና ዝረኸብናዮ ስርዓት ከም እንደገና ክኹላዕ ከምዝግባእ ኣገንዚበን።እዚ ክኸውን ብቐፃልነት ትኹረት ዝሓቱ ስራሕቲ ምህላዎም ዝተዛረባ እተን ሽግ ወያኒት ካብቶም ተግባራት ብኣብነት ዘቐመጥኦም ድማ ኣብቲ መንእሰይ ወለዶ ሕገ መንግስታዊ ኣስተምህሮ ብስፍሓት ምሃብ፣ ምጥንኻር ውዳበታት ህዝቢ ከምኡ እውን ወሳናይነት ህዝቢ ብናይ ውልቀ ኣመራርሓ እናተሸፈነ ክኸይድ ዘይምግባር ዝብሉ እዮም።
“ማእኸላይ ኮሚቴ ህወሓት ኣብዚ ዓመት ንዝገበሮ ዓምዩቕ ገምጋምን ዳግማይ ምትዕርራይ ፈፃሚት ስራሕን ብምንእኣስ ህወሓት ደጊም ኣኺልዎ እዩ፤ ለውጢ ሰባት ለውጢ ኣየምፅእን” ንዝብሉ ሓይልታት ኣመልኪቶም፣ “መትከልን ኣካይዳን እቲ ውድብ ዘይፈልጡ እዮም” ዝበሉ ድማ ካብ 1968 ዓ.ም ጀሚሮም ኣብ ጎኒ ህወሓት ብምዃን እናተቓለሱ ዝርከቡ ነባሪ ከተማ ሸራሮ ወያናይ ታደሰ ገብሩ እዮም።ንጥንካረን መትከላዊ ጉዕዞን ህወሓት እንትገልፅዎ፣ ብ1969 ዓ.ም ዘጋጠመ ሕንፍሽፍሽ፣ 1977 ዓ.ም ዘጋጠመ ኣፈላላይ መስመር ከምኡ እውን ኣብ 1993 ዓ.ም ዝተፈጠረ ምግምማዕ ህዝባዊ ሓላፍነት ዝሓዘ መሪሕነት ህወሓት ብፅንዓትን ኣብ ህዝባዊ መስመር ብምስላፍን ከም ዝተሰገረ ብኣብነት ኣረዲኦም።ካብዚ ዝብገስ ዕላማ ህወሓት ዕላማ መላእ ህዝብታትን ብሄር ብሄረሰባትን ሃገር ክኾን ከምዝበቕዐ ተዛሪቦም።
“ውድብ ህወሓት ኣብ ታሪኹ ውሽጣዊ ፀገማቱ ሓቢኡ ኣይፈልጥን፤ ምስ ሕመቑ ኣይደራደርን” ብምባል ንድሕረ ባይታ፣ ባህሊ ምክያድ መድረኻዊ ቃልስን ጉዕዞን ህወሓት ዝገለፁልና ድማ ካብ 1968 ዓ.ም ክሳብ ሕዚ ኣብ ዕላማ ህወሓት እናተቓለሱ ዝርከቡ ነባሪ ወረዳ መረብ ለኸ ንኡስ ወረዳ ዓዲ ኣርባዕተ ወያናይ ፍትዊ ገብረመስቀል እዮም።ከም እምነት ወያናይ ፍትዊ ኣብ መድረኻት ተሃድሶ 2009 ዓ.ም ህወሓት ዝርዝር ፀገማቱ ምስ ነፀረ በዓል ዋና እቶም ፀገማት ኣብ ምቕማጥ ጉድለታት ስለዝነበሮ በብብርኩ ዝርከብ ተቓላሳይ ህዝቢ “ውድብ ዘይባህሪኡ ኣምፂኡ” ዝበለሉ ኩነታት ምንባሩ ኣመልኪቶም።ከም መብርሂ ወያናይ ፍትዊ፣ ኣብ ጉዕዞ ህወሓት ብጥበብ መሪሕነት ሓደ ሰብ ብኻልእ እንትትካእ ዝርከብ ውፅኢት ዝለዓለ ምዃኑ ሕሉፋት ተመኩሮታት እቲ ውድብ ምስክራት እዮም።እቲ ኣብዚ ዓመት ተገይሩ ዘሎ ገምጋምን ምትዕርራይን ድማ ውድብ ናብቲ ዝነበሮ ባህሪ ዝምልስ ክኸውን ተስፋ ከምዘሕደረሎም ገሊፆም።
ነባሪ ከተማ ሸራሮ ዝኾኑን ብ1968 ዓ.ም ናብ መስርዕ ሽግ ወያናይነት ዝተፀምበሩን ሽግ ወያናይ ኣረጋይ ገብረመድህን ብወገኖም፣ ናይዚ ዓመት ገምጋምን ምትዕርራይን ንዝተትሓዙ መደባት ንቕድሚት ዝወስድ፣ ነቲ በሊሕን ክመርሕ ዝኽእልን ናብ ዝለዓለ መሪሕነት ዘምፅእ ብኣንፃሩ ጉድለታት ንዘርኣየ ድማ ብዘይ ንሕስያ ክንቀፍ ዝገበረ መድረኽ ምንባሩ ኣረዲኦም።
ነቶም ልዕል ኢሎም ዝተገለፁ ሓሳባትን ርኢቶታትን ተወሳኺ ሓሳብ ዝሃባ ብ1973 ዓ.ም ናብ ደምበ ወያነ ተፀምቢረን ሽግ ወያኒት ብምዃን እናተቓለሳ ዝመፃ ነባሪት ወረዳ ራያ ዓዘቦ ሽግ ወያኒት ዋጋየ ካሳ እንትኾና ንሰን ከም ዝገለፅኦ፣ ህወሓትን ህዝቢ ትግራይን ንምፍልላይ ብሓይልታት ፀረ ሰላም ዝንዝሑ ወረታት ምምካት ዝክኣል ህዝባዊ ዕላማ ሒዝካ ክምራሕ ከሎ ጥራሕ እዩ።ስለዚ ድማ ህወሓት ኮነ ኢህወደግ ናብዚ እምነት እዚ ኣትዩ ክመርሕ ኣለዎ።
ብኣጠቓላሊ እቶም ወሃብቲ ርኢቶ ዘስመርሉ ጉዳይ ህወሓት ንፀገማቱ እናረኣየ ካብ ፀገማቱ ዝመሃር ውድብ ከም ዝኾነ፣ እቲ ኣብዚ ዓመት ተገይሩ ዘሎ ዓምዩቕ ገምጋምን ምትዕርራይ ስትራቴጂክ ኣመራርሓን ክሳብ ታሕቲ ክወርድ ከም ዘለዎ ቀፃሊ ትኹረት እቲ ውድብ ብፍላይ ነቲ መንእሰይ ወለዶ ዕድል ስራሕ ኣብ ምፍጣር ስራሕቲ ምዕባይ ሕገ መንግስታዊ ግንዛበን ክኸውን፣ ልዕሊ ኹሉ ድማ ኣማኢት ኣሸሓት ዝተሰውኡን ዝተጎድኡሉን፣ ኣሚኢት ሽሕ ስድራ ቤት ዝተቓለስሉን ዝበረስሉን ህዝባዊ ቃልስን መትከልን ካብ ዝሽርሽሩ ኣካይዳታት እቲ ኣመራርሓ ተቖጢቡ ነቲ ዕላማ ኣብ ዳርቻኡ ካብፅሕ ከም ዝግባእ ኣተሓሳሲቦም።