text:
ምምእዛን ጸዓት መንእሰይ
ጸዓት ወትሩ ህያው እዩ። ግኡዝ ስለ ዘይኮነ ግን ህላዊኡ ብኣካል ክንድህስሶ ኣይንኽእልን። ብኣካል ዘይድህሰስ ምዃኑ ድማ ምቁጽጻሩን ምምእዛኑን ኣጸጋሚ ይኸውን። ብዛዕባ ጸዓት ክዝረብ ከሎ መብዛሕትኡ ግዜ ብዛዕባ እቲ ብሕጊ ፊዚክስ ዝምራሕ ኣብ ነገራዊ ዓለም ዘሎ ጸዓት ኢና ንዛረብ። ጸዓት ማሕበራዊ ጎድኒ ከም ዘለዎ ይጽንጋዕ እዩ። ብዛዕባ ጸዓት መንእሰይ ክንዛረብ ከሎና እምበኣር፡ ብዛዕባ እቲ ብሕጊ ፊዚክስ ክግለጽ ዝኽእል ምስ ጉልበትን ሓይልን ዝተሓሓዝ ጸዓት ጥራይ ማለት ከም ዘይኮነ ምዝካር የድሊ። ጸዓት መንእሰይ ብቐንዱ ናይ ሓሳባት ሓይሊ እዩ። መንእሰይ ማሕበረዊ ጉጅለ ስለዝኾነ ድማ፡ ጸዓት መንእሰይ ማሕበራዊ ሓይሊ እዩ። ብሓፈሽኡ ንጸዓት ምቁጽጻር ኣጸጋሚ እንተ ኾይኑ፡ ንማሕበራዊ ጸዓት ምቁጽጻርን ምምእዛንን ዝያዳ ዘጸግም እዩ።
መንእሰይ ንጸዓቱ ከም ማሕበራዊ ሓይሊ ክቆጻጸሮን ኣብ ቅኑዕ መዓላ ከውዕሎን ዝኽእለሉ ሜላ ስምረት ጥራይ እዩ። ስምረት ኣብ ውዳቤ ብምጥርናፍ ክኸውን ይኽእል ወይ‘ውን ኣብ ሓደ ውዳቤ ከይተጠርነፍካ ብሓሳብ ምስማር ክኸውን ይኽእል። ስምረት ንኽህሉ ድማ ዕላማ ክህሉ ኣለዎ። ከም ማሕበራዊ ጉጅለን ከም ውልቀሰባትን ዕላማና ኣብ ህይወት ብሩህ ምስ ዘይከውን ጸዓትና ኣብ ጓል መገዲ ክባኽን ወይ ድማ ናብ ኣዕናዊ ሓይሊ ተለዊጡ ኣሉታዊ ጽልዋ ክፈጥር ይኽእል።
ጸዓት መንእሰይ ኣብ ኩሎም ማሕበራዊ ውዳቤታት እቲ ወሳኒ ሓይሊ ስለ ዝኾነ፡ መንእሰይ ጽዓቱ ከማእዝን እንተ ዘይክኢሉ ሕብረተስብ ንቕድሚት ክስጉም ፍጹም ኣይክእልን። ኣብታ ዝነኣሰት ኣሃድኡ እንብላ ስድራቤት መንእሰይ ዕላማኡ ኣለልዩ ብሓሳብን ብግብርን እንተ ዘይጽዒቱ እታ ስድራ ጉህይትን ድራር ዕለታ ዘጸግማን ትኸውን። ኣብ ኮም፡ መንእሰያት ብሓሳብ ሰሚሮም ጸዓቶም ምስ ዘየሕብሩ እቲ ቀሊል ኮይኑ ዝስመዓና ዳስ መርዓን ሐዘንን ምትካል ኣጸጋሚ ምኾነ። ዓድታት ጸዓት መንእሰይ ከማእዝና እንተ ዘይክኢለን ግራውቲ ይቓድር፡ ህድሞታት ድማ ሰኣን ዝድብድቦ ብላሕዂ ይጥስጠሳ። ሞያውያን ማሕበራት ጸዓት መንእሰይ ከማእዝና እንተ ዘይክኢለን ኣረጋውያን ከዕልሉ ዝተኣኸኸቡለን መኣድታት ዘረባ ኮይነን ምተረፋ። ብሃገር ደረጃ‘ውን መንእሰይ ጽዓቱ ከማእዝን እንተ ዘይክኢሉ፡ ወይ መንግስታት ቦኽቢኾም ገዛእ ዜጋቶም ይጭቁኑ ወይ ድማ ህዝቢ ተበታቲኑ ንሕድሕዱ ይዋዳእ። ኮታስ ኣብ ሕብረተሰብ ጸዓት መንእሰይ ከጥፍእን ከልምዕን ዝኽእል ወሳኒ ሓይሊ ብምዃኑ፡ ክምእዘን ምስ ዘይክእል ወይ ከም ውሕጅ ለኪሙካ ይጠፍእ ወይ ከም ትኪ ኣንፈትካ እጥፊኡ ዕንይንይ የብለካ።
እሞ ኸ እዚ ውሳኒ ጸዓት’ዚ ብኸመይ ይምእዘን? ጸዓት መንእሰይ ናይ ምምእዛን ሓላፍነት ንስድራቤት፡ ንኮማት፡ ንማሕበራት ንመንግስታት እዩ ዝምልከት ብምባል መራሒ ኣካል ምስ እነቋምት ውጽኢታዊ ዘይክኸውን ይኽእል። ጸዓት መንእሰይ ናይ ዋናታቱ ብምዃኑ መንእሰይ ባዕሉ ከማእዝኖን ኣብ ዝግባእ ከውዕሎን ክሓስብን ክቃለስን የድሊ። ስድራቤት ኣብ ዕድመ ብጽሕና ክሳብ ንበጽሕ ተኸናኺና ምስ ኣዕበየትና ተመሊሳ እያ ካባና ትጽበ። ኮማት ኣባና እዮም ዝምርኩሱ፡ ማሕበራትን መንግስታትን‘ውን ከምኡ። ተራ ናይ’ዞም ኣሃዱታት እዚኣቶም ኣንፈት ምሃብን ምድጋፍን እምበር፡ ከም ገመል ሕሳል ኣሲሮም ክውጥጡና ክንጽበ ኣይግባእን። ነፍስወከፍና ግዲኡ ኣብ ህይወት ተረዲኡ ዕላማኡ ኣነጺሩ ክጽዕት የድሊ። ኣብ ምህሮ ክንዕወት፡ ጥዕናና ክንሕሉ፡ ሃብቲ ከነኻዕብት፡ እንብህጎ ናብራ ክንነብር፡ ናብ ነሓልሞ ሸቶ ክንበጽሕ ብውልቂ ደረጃ ጸዓትና ከነማእዝን ኣሎና። ድምር ናይ’ቲ በብውልቅና እንጽዕቶ ናብ ናይ ሓባር ሓይሊ ተለዊጡ እዩ ፍረ ዝህብ።
ውልቃዊ ጻዕሪ ሓባራዊ ረብሓ ከም ዝፈጥር ግን ከም ውሁብ ክውሰድ የብሉን። ውልቀ ጻዕሪ ናብ ማሕበራዊ ሓይሊ ክልወጥ ዝኽእል ናይ ሓሳባት ስምረት ምስ ዝህሉ እዩ። ወድሰብ ማሕበራዊ ፍጥረት ስለ ዝኾነ፡ ውልቃዊ ጻዕሪ ንማሕበራዊ ዕብየት ማለት ንዕብየት ስድራቤት፡ ንዕብየት ኮም፡ ንዕብየት ሕብረተሰብን ሃገርን ምስ ዘይምእዘን ትርጉም የሉን። ህይወት ደቂ ሰብ ከም ህይወት ደቂ ዛግራ ኣይኮነን፡ ዓዓቢኻ ንበይንኻ ክትነፍር ዝፈቅድ ህይወት ኣይኮነን። ሕማቕ ኣጋጣሚ ኮይኑ ናይ ዓለምና ዓብላሊ ፍልስፍና ንውልቃዊ ጻዕሪ ጥምዙዝ ትርጉም ስለ ዘልበሶ፡ ዕብየት ማለት ብተናጸል ዝዕቀን ንከባቢኻ ጸማም እዝኒ ሂብካ ንበይንኻ ከም ምጉያይ መሲሉ ኣብ ዝግለጸሉ መድረኽ ኢና ንነብር ዘለና። እዚ ድማ ንውልቃዊ ጻዕሪ ደቂ ሰባት ግዳይ ዕዳጋን ርሰማልን ገይርዎ ይርከብ። ንውልቅኻ ከተኻዕብት ስለ ዘለካ ብውልቅኻ ስራሕ ትቝጸር’ሞ ብውልቅኻ ድማ ትባረር። ንውልቅኻ ትበልዕ ብውልቅኻ ትሓምም። ብውልቅኻ ክትድሰት ትፍትን እሞ ብውልቅኻ ትጉህይ፡ ትጭነቕ። በብውልቅኻ ትሕምብስ’ሞ ብሓባር ድማ ትግፋዕ። እዚ ግጉይ ኣመለኻኽታ ኣብ ውልቃዊ ጻዕሪ ዝፈጥሮ ኵነታት እዩ። ኣብ ስምረት ሓሳባት ዝተሃንጸ ተመላላእነት ምስ ዘይህሉ ውልቃዊ ጻዕሪ ትርጉም የብሉን።
ውልቃዊ ጻዕሪ መንእሰይ ብሓደ ካብ ውልቂ ዝሓልፍ ናይ ሓሳብ ስምረት እንተ ዘይተማእዚኑ ኮንቱ እዩ። ዓውዲ ንምጽራይ እንጥቀመሉ ማእዶ ጠሚርና ምስ ንኣስሮ እዩ ጠቕሚ ዝህብ እምበር፡ ብተናጸልሲ ሳዕሪ እዩ። ሳዕሪ ብዘይጠማሪ ማእዶ ሓሰር ከጽሪ ዘይኮነስ ንባዕሉ ከተጽርዮ ዝጽበ ገፈፍ እዩ ዝኸውን። ጸዓት መንእሰይ‘ውን ብሓሳብ ማእዶ ጌርና እንተ ዘይጠሚርናዮ ምጽራጉ ዘጸገም ገፈጥ-መፈጥ እዩ ዝኹምር። ናይ ሎሚ ወለዶ መንእሰይ ዝነብሮ ዘሎ መድረኽ ድማ ገፈጥ መፈጡ ብዙሕ እዩ።
ጸዓትና ኣማእዚንና ብውልቅና ከይንዕወትን ዓወትና ናብ ማሕበራዊ ሓይሊ ተለዊጡ ሕብረተሰብና ከይነሰልጥንን ዘለና ብድሆ ሓያል እዩ። ነዚ ብድሆ እዚ ብልክዕ ክትርዳእ ምፍታን ድማ ኣብቲ ጸዓትና ናይ ምምእዛን መስርሕ ቀንድን ቀዳማይን ስጉምቲ ክኸውን የድሊ። ብድሆና ክልተ መልክዕ ኣለዎ። እቲ ቀዳማይ ኣብ ምምዕባል ኣብ እትርከብ፡ ድሕረት፡ ድንቁርናን ድኽነትን ትቃለስ ናይ ዘላ፡ ድሩት ቁጠባዊ፡ ወተሃደራውን ፖለቲካውን ሓይሊ ናይ ዘለዋ ሃገር ዜጋትት ምዃንና እዩ። እቲ ካልኣይ ድማ ዓለማዊ ብድሆ እዩ። ኣህጉራዊ መድረኽ ነቶም ኣብ ከም ሃገርና ዝመስለ ሃገራት ዝነበሩ ሰባትን ነቶም ኣብ ጽጉባት ቁጠባዊ፡ ወተሃደራውን ፖለቲካውን ሓይሊ ዘለወን ሃገራት ዝነበሩ ሰባትን ኣብ ዘይፍትሓዊ ውድድር ዘእቱ ብምዃኑ፡ ነቲ ከም መንእሰያት ጸዓትና ናይ ምምእዛን መስርሕ የወጃብሮ። እዚ ክልቲኡ ብሆታት ድማ ካብ ክብደቱ ዝተላዕለ ኢድካ ናብ ምሃብን ካብ ክዉነንት ናብ ምህዳምን የድህበልና እሞ፡ ጸዓትና ተዘሪዩ ከም ዝተርፍ ይገብሮ።
እንነብረሉ ዘለና ውሁብ ኵነታት ብልክዕ ምስ ንርዳእ፡ ቀዳምነታትና ኣለሊና ጸዓትና ናብ ቀዳምነታትና ከነማእዝን ንኽእል። ስለዚ ጸዓትና ኣብ ምምእዛን እቲ ቀዳማይ ስጉምቲ ምስ ክዉነንትካ ምትዕራቕ እዩ። ኣብ መንጎ ባህግን ተኽእሎን ዘሎ ፍልልይ ብልክዕ ምርዳእ ጸዓትና ኣብ ምምእዛን ወሳኒ እዩ። ናብ እትብህጎ ክትበጽሕ ሕጂ ዘለኻዮ ኵነታት ምፍላጥ የድሊ። ንሎሚ ከይሰዓርካ ጽባሕ እትብህጎ ክትረክብ ከምዘይከኣል፡ ኣደልዲልካ ብምርጋጽ እምበር፡ ነጢርካ ዝብጻሕ ውሕስነት ከም ዘይብሉ ክንኣምን የድልየና። ናህርን ህንጡይነት ሓደ ኣይኮኑን። ውሁብ ኵነታትና ናህርን ቅልጣፈን ከም ዝሓትት፡ ዓጸፋ ክንሰርሕ ዝያዳ ክንጽዕት ከም ዘለና ምርዳእን ብህንጡይነት ግዳይ ዘይክዉነታዊ ባህግታት ምዃንን ሓደ ኣይኮነን።
ብድሆታትና ምስ ደረጃ ዕብየት ሃገርናን ስልጣነ ሕብረተሰብናን ዝተሓሓዙ ካብ ኮኑ፡ እቲ በብውልቅና እንገበሮ ጻዕሪ ኣብ ሓደ ዕብየት ሃገርን ስልጣነ ሕብረተሰብን ንምርግጋጽ ዘኽእል ሓሳባት ክሰምር የድሊ ማለት እዩ። ኣብ ከምዚ ዝበለ ንሓባራዊ ረብሓ ዝሕሉ ሓሳባት ክንሰምር እንተ ክኢልና ድማ፡ ንኹሎም ውልቃዊ ዕብየትና ክዕንቅጹ ዝኽእሉ ማሕለኻታት ብሓባር ከም ማሕበራዊ ሓይሊ ሰሚርና ክንስዕሮም ክንክእል ኢና። ስለዚ ጸዓትና ከም መንእሰያት ወትሩ ህያው ምዃኑ ተረዲእና፡ ህላዊኡ ተጨባጢ ውጽኢት ንኽህልዎ፡ ኩሉ እቲ በብውልቂ እንጽዕቶ ኣብ ሓደ ሓባራዊ ረብሓ ዝረጋግጽ ሓሳብ ነስምሮ።
ኣልኣሚን ሓምድ
261 total views, 1 views today


c: text/html

text:
ናይ ኬንያ ፕሬዝዳንት ኡሁሩ ኬንያታ ሎማዕንቲ ሰሉስ ንህዝቢ ኬንያ ኣብዘስምዕዎ መደረን ብመራኸቢ ብዙሃን ኣብ ዝተመሓላለፈ መልእኽቶምን ነቲ መጥቓዕቲ ፈፀምቱ ኣል-ሸባብ ኣይኮኑን ኢሎምዎ።ኣብ ከተማ ፔከቶኒ ዝተፈፀመ መጥቓዕቲ ኣዝዩ ብዝተዋደደን ፖለቲካዊ መበገሲ ዘለዎን ኣብ ልዕሊ ኬናዊያን ማሕብረሰብ ዝተፈፀመ ዓሌት ተኮር መጥቓዕቲ እዩ ኢሎምዎ ኣለው።ናይቲ ከባቢ ፖለቲካዊ መርበብ ኣብ ትልምን ኣፈፃፅማን እዚ ኣረሜናዊ ገበን ዝተሳተፈ ንምዃኑ መርትዖ ኣሎ ክብሉ ፕሬዝዳንት ኡሁሩ ኬንያታ ሓቢሮም።።
ፖሊስ እቲ ከባቢ ሎማዕንቲ ሰሉስ ከምዝገለፆ ግን ምስ ኣል-ቃይዳ ምትእስሳር ዘለዎ እስላማዊ ኣኽራሪ ጉጅለ ኣል-ሸባብ ናብ ሎማዕንቲ ኣብዘውግሐ ነታ ከተማ ብምውራር ንሰባት ብምቕታል ብዙሓት መንበሪ ገዝውቲ ኣቃፂሊ ክብል መግለፂ ሂቡ’ሎ።
ዕጡቓት መጥቓዕቲ ኣብዝፈነውሉ ኣብ ዝሓፀረ ግዜ ንመራኸቢ ናውትታት ከምዘዕነውዎ ምንስቴር ውሽጢ ዓዲ ጆሴፍ ኦሌ ሌንኩ ገሊፆም።
ኣል-ሸባብ ነቲ መጥቓዕቲ ምፍፃሙ ሓልፍነት ብምውሳድ ኣስታት 20 ዝኾኑ ሰባት ከምዝተቐተሉ ኣፍሊጡ’ሎ።እቲ ኣኽራሪ ጉጅለ ብቕድሚ ትማሊ ሰንበት ንኣስታት 52 ሰባት ሞት ምኽንያት ዝኾነ ኣብታ ከተማ ዝተፈፀመ መጥቓዕቲ እውን ኣነ እየ ፈፃሚኡ ኢሉ’ሎ።
ብርክት ዝበላ መኻይን ዝሓዙ 30 ዝኾኑ ዕጡቓት ናብታ ከተማ ብምእታው ንሆቴላት፣ፖልስ ጣቢያ፣መንበሪ ኣባይትን መንግስታዊ ትካላትን ከምዘጥቕዑ ናይ ዓይኒ መሰኻኽር ሓቢሮም።ገሊኦም ዝተቐተሉ ፅዋዕ ኵዕሶ እግሪ ዓለም ተኣኪቦም ይሪኡ ዝነበሩ እዮም።
ኣብታ ከተማ ፀጥታ ስለዘየለ ውጥረትን ፍርሕን ነጊስ ከምዘሎ ነበርቲ ይገልፁ።
እቲ መጥቓዕቲ ኣብ ከተማ ሞምባሳ ንዝተቐተሉ እስልማዊያን ምምህራን ሒነ ንምፍዳይ እዩ ክብል ኣል-ሸባብ ኣብ ዘውፅኦ መግለፂ ሓቢሩ።ኣብቶም ዝሓለፉ ክልተ ዓመታት ኣብታ ከተማ ሓያሎ ሃይማኖታዊ መራሕቲ ተቐቲሎም እዮም።
ኬንያ ናይ ኵናት ዞባ እያ ክብል ብምእዋጅ በፃሕትን ወፅእተኛታትን ካብታ ሃገር ንኽርሕቑ እውን ኣል-ሸባብ ፀዊዑ’ሎ።
ኣብ ናይሮቦ ጋዜጣዊ መግለፂ ዝሃቡ ምንስቴር ውሽጢ ዓዲ ጆሴፍ ሌንኩ መንግስቲ ነዚ ኣረሜናዊ መጥቓዕቲ ዝፈፀሙ ናብ ፍርዲ ከቕርቦም እዩ ኢሎም።ብምስዓብ ‘’ኣብ ጫካ ይሃልው ኣብ ውሽጥና፣ኣብ ወፃኢ ይንበሩ ኣብ ከባቢና፣ፖለቲከኛታት ይኹኑ ነጋዶ ናብ ፍርዲ ክቐርቡ ክነረጋግፅ ኢና’’ኢሎም።
ወሃቢት ቃል ምንስቴር ጉድያት ወፃኢ ዩናይትድ ስቴትስ ጄን ሳኪ ነቲ መጥቓዕቲ ኣረሜናዊ ክብላ ብፅኑዕ ኮኒነንኦ ኣለዋ።ፀጥታ ኬንያን እቲ ዞባን ብዝምልከት ምስ ኬንያ ምስራሕና ክቕፅል እዩ ኢለን።
ኣል-ሸባብ ወታደራታ ንዑኡ ንምውጋእ ናብ ሱማሊያ ኣብ ልዕሊ ዝለኣኸት ኬንያ ተደጋጋሚ መጥቓዕቲ ክፍፅም ፀኒሑ እዩ።ኣብ ዝሓለፈ መስከረም ኣብ ናይሮቢ ኣብ ዝርከብ ዓብዪ ናይ ዕዳጋ ማእኸል ንልዕሊ 60 ሰባት ምቕታሉ እውን ይዝከር።

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
ሓጺር ትዕዝብቲ ብዛዕባ ትግራይን ህዝባን
ኣማኑኤል ሳህለ ኣስታት 4 ዓመት እናተመላለስኩ ኣብ ትግራይ ተቐሚጠ እየ። መብዛሕትኡ ኣብ መቐለ ኪኸውን ከሎ፡ ኣብ ካልእ ቦታታት'ውን ብመጠኑ ሕጽር ዝበለ ትዕዝብቲ ነይሩኒ እዩ። ጋዜጠኛን ተመራማርን ብምዃነይ፡ ንነኣሽቱ ነገራት ብብዙሕ ገጽታታቶም ክርእዮምን ክምርምሮምን ደስ ይብለኒ። ናይ
ኣማኑኤል ሳህለ
ኣስታት 4 ዓመት እናተመላለስኩ ኣብ ትግራይ ተቐሚጠ እየ። መብዛሕትኡ ኣብ መቐለ ኪኸውን ከሎ፡ ኣብ ካልእ ቦታታት’ውን ብመጠኑ ሕጽር ዝበለ ትዕዝብቲ ነይሩኒ እዩ። ጋዜጠኛን ተመራማርን ብምዃነይ፡ ንነኣሽቱ ነገራት ብብዙሕ ገጽታታቶም ክርእዮምን ክምርምሮምን ደስ ይብለኒ። ናይ ታሪኽ ተመሃራይ ብምንባረይ ድማ፡ ንዝኾነ ነገር ንድሕሪት ተመሊሰ ክርእዮን ምኽንያት ክደልየሉን ኣይጽግመንን።
እቲ ንሓደ ህዝቢ፡ በቲ ወዲዓዲ ዝወሃቦ ግምገማን፡ በቲ ወዲዓዲ ዘይኮነ ዚወሃቦ ግምገማን ኣዚዩ እተፈላለየ እዩ። ሰብ ኣብ ገዛእ ርእሱ ዘለዎ ኣረኣእያን፡ ካልእ ሰብ ኣብቲ ሰብ’ቲ ዘለዎ ኣረኣእያን ኣዚዩ እተረሓሓቐ እዩ። ኣነ ንነብሰይ ከም ሕያዋይ፡ ከም ተደናጋጻይ ገይረ እርእያ እኸውን፡ ካልእ ሰብ ከመይ ገይሩ ከም ዚርእየኒ ግን ኣይፈልጥን፡ ግን ከምቲ ኣነ ኣብ ገዛእ ርእሰይ ዘሎኒ ኣረኣእያ ከም ዘይኮነ ክፈልጥ ይግበኣኒ።
ቅድሚ ኣብ ትንተናን ትዕዝብትን ህዝቢ ምእታወይ ግን፡ ኩሉ ኣብ ዓለም ዚነብር ሰብ ብመሰረቱ ሕደ ከም ዝኾነ ክሕብር እፈቱ። እቲ ኣብ መንጎ ደቂሰብ ዚረአ ናይ ባህርያትን ኣተሓሳስባን ናይ ጠባይን፡ ናይ ስምዒትን ተጻዋርነትን ፍልልያት፡ መብዛሕትኡ ግዜ ውጽኢት ናይቲ ህዝቢ ሕሉፍ ተመክሮን፡ ናይቲ ህዝቢ ተመክሮ ግብረመልስን፡ ድምር ናይቲ ብግብረመልሲ ዚመጽእ ኣወንታዊ ወይ ኣሉታዊ ሳዕቤናትን እዩ። ብሓጺሩ፡ ባህርያት ሰብ መብዛሕትኡ ግዜ ጀነቲካዊ ወይ ዘርኣዊ ዘይኮነስ፡ ባህላውን (cultural) ልምዳውን (memetic) እዩ።
ገለ ሰባት ንሓደ ህዝቢ ከም ኣብነት ብምውሳድ፡ ወናኒ እተፈላለዩ ኣሉታውያን ወይ ኣወንታውያን ባህርያት ከም ዝኾነ ገይሮም ይገልጹዎ። ብኣኡ መጠን ድማ ምስቲ ህዝቢ ይተሓባበሩ ወይ ድማ ይገራጨዉ።
ኣብዚ ኩነታት’ዚ፡ ፖለቲከኛታት ዚጻወቱዎ ኣወንታዊ ወይ ኣሉታዊ ተራ ኣዚዩ ዓቢ እዩ። ፖለቲከኛታት ንኸምዚ ዝበለ ተኣፋፊ ኩነታት ኣብ ጥቕሞም ብምውዓል፡ ኣብ መንጎ ህዝቢ ባእስን ቅርሕንትን ኪፈጥሩ ስለ ዚኽእሉ፡ ነቲ ውጽኢታት ከከም ኩነታቱ መበኣስን መፋቐርን ኪገብሩዎ ይረኣዩ። ፖለቲከኛ ሰብ፡ ኣብ ትንተና ዘይኮነስ ኣብ ስምዒታት እንተ ተመርኮሰ ብዝያዳ ነቲ ኣጀንዳታቱ ከተግብሮ ስለ ዚኽእል፡ ንስምዒታት ፍቕርን ጽልእን ህዝብታት ከጓሃህሮን ከዝሕሎን ይረአ።
ኣብቲ ቀንዲ ኣርእስተይ ንምምጻእ፡ ህዝቢ ትግራይ፡ ናይቲ ኣክሱማዊ ስልጣኔ ወናኒ ብምዃኑ፡ ኣብ ታሪኽ ኢትዮጵያ ዓቢ ተራ ተጻዊቱ እዩ። ኣብዚ ግዜናውን ነቲ ዝሓለፈ ዲክታቶርያዊ ስርዓት ንምፍራስ መሪሕ ተራ ተጻዊቱ እዩ።
ልዕሊ ክልተ ሽሕ ዓመታት ይገብር፡ እቲ ንትግራይን ከፊል ኤርትራን ሸፊኑ ዝነበረ ኣክሱማዊ ግዝኣት፡ ነቲ ሕጂ ናይ ሓበሻ ዚብሃል ዘሎ ግዙፍን ረቂቕን ባህሊ (physical and metaphysical culture) ዘመንጨወን ዝዓቀበን እዩ። ኣብ ሓንቲ ሓቦ፥ ሕላገት ተጋሩ (ኣርእስታ ተጋግየ ክኸውን እኽእል እየ) እትብል መጽሓፍ ከም ዘንበብኩዎ፡ ኩሉ ባህሊ ሓበሻ ዚብሃል፡ ከም ስዋ፡ ሜስ፡ ዙርያ፡ ሚዶ፡ ጣይታ ወይ እንጌራ፡ እተፈላለዩ ናይ ገጠር ኣቕሑ ገዛ፡ ወዘተ. ካብ ትግራይ ዝመንጨዉ እዮም፡ ይብል። ነዚ መርጎዲ ዝኾነኒ መረጋገጺ ድማ፡ ተጋሩ በዚ ዘሎ ስርዓት ካብ ኤርትራ ምስ ተሰጎጉ፡ ኣብ ዕዳጋታት ኣስመራ ብዙሕ ከም ንቡር ጌርና እንወስዶ ዝነበርና ባህላዊ ነገራት ከም ዝጠፍአ ባዕለይ እተዓዘብኩዎ ኣጋጣሚ እዩ።
ሓደ ካብቲ ኣብ ትግራይ ከሎኹ እተዓዘብኩዎ ባህርያት፡ እቲ ህዝቢ ኣብ ጋሻ ዘለዎ ኣኽብሮት እዩ፡ ቀልጢፍካ በግ ምባል ወይ ምሕራቕ እውን የልቦን። ኣብ ኤርትራውን ናይ ኣኽብሮት ባህሊ ኣሎ፡ ግን ኣብ ገጠራት እምበር ኣብ ከተማስ ጠፊኡ እዩ። ኣብ ትግራይ ግን ኣብቲ ከተማታትውን ናይ ምኽባርን ውርዙይ ቃላት ናይ ምዝውታርን ባህሊ ጌና ኣይጠፍአን። መንእሰያት ትግራይ ንዓበይቲ የኽብሩ እዮም፡ ገለ ናይ ምዝንጣል ባህርያት ኣይረኣኹሎምን።
ብዙሓት ኤርትራውያን ንትግራዎት ብኣሉታዊ ዓይኒ እዮም ዚርእዩዎም። እቲ ኣሉታዊ መሲሉ ዚረኣዮም ባህርያት ግን፡ ግዜን ኩነታትን ዝፈጠሮ ደኣምበር ኣብ ደሞም እተዓቀበ ወይ ጀነቲካዊ ኣይኮነን።
ምስ ኩነታት ከም ዚቕየር ድማ ሳየንሳዊ ሓቂ እዩ። ነዚ ንምድልዳል እስከ ኣብ ግዜ ገድሊ ዝነበረ ኤርትራዊ ባህርያትን ሕጂ ዘሎን ንመልከት። ምስ ታንክታትን ነፈርትን፡ ምስ ሽሾ ወራሪ ጸላእትን ዕሱባትን መኪቱ ናጽነቱ ዘውሓሰ ህዝቢ፡ ኣብዚ እዋንዚ፡ ጠበንጃ ዓዲልካዮውን፡ እንታይ እየ ክገብሮ ኣብ ዚብል ደረጃ ወዲቑ ይረአ ኣሎ። መልሓስና እምበር፡ ሕልናናስ ሞይቱ እዩ ዚብል ብሂል ነዚ ኣብዚ እዋንዚ ዘሎ ኤርትራዊ ጽቡቕ ገይሩ ይገልጾ እዩ።
ብግዜ ውቤ ዝጸመመስ፡ ዝባን ውቤ እናበለ ሞተ ከም ዚብሃል፡ ኤርትራውያን ነቲ ኣብ ተጋሩ ዘለዎም ዝንቡዕ ኣረኣእያ ኪሰግሩዎ ኣይከኣሉን።
ባህርያት ወድሰብ ከከም ዘመኑ ይለዋወጥ እዩ። ካብቶም ነዚ ለውጥዚ ዘምጽኡ ረቛሒታት ድማ ቁጠባ፡ ዓይነት ምሕደራ፡ ፖለቲካውን ህዝባውን ኣቃውማ ይርከቡዎም። ኣብ ልዕልዚ፡ እቲ ህዝቢ ኣብ ነዊሕ ዘመናት ዘጥረዮም ሓድሓደ ብምድግጋም (meme) ዝመሓላለፉ ማሕበረሰብኣዊ ባህልታትን ልምድታትን ኪህልዉ ይኽእሉ እዮም፡ ንኣብነት፡ ኣብ ትግራይ ዚረአ ናይ ተኸባቢርካን ከይዘንጠልካን ናይ ምንባር ባህሊ፡ ተጻዋርነት፡ ቀልጢፍካ ዘይምቝጣዕ ወዘተ. ክጠቅስ እፈቱ።
ገለ ካብቲ ንህዝቢ ትግራይን ኤርትራን ዚፈላልዮም ባህርያት፡ ማሕበራውን ፖለቲካውን ኣቃውማ ዝፈጠሮም እዮም። ኤርትራ ንኣስታት 70 ዓመታት ኣብ ትሕቲ ጣልያንን እንግሊዝን ክትግዛእ ከላ፡ ትግራይ ግን ኣብ ኢትዮጵያዊ ክልል እያ ነይራ። ምሕደራ ጣልያንን እንግሊዝን ነቲ ብመጠኑ ኣብ ኤርትራ ዝነበረ ፊውዳላዊ ስርዓት ከህስሶ ኸሎ፡ ኣብ ትግራይ ግን፡ እቲ ፊውዳላዊ ምሕደራን ንኣኡ ዘሰንዮ ናይ ተገዛእን ገዛእን ባህርያትን፡ ካብኡ ዝምንጩ ናይ ኣኽብሮት ባህልን ልምድን ኪቕጽል ክኢሉ።
መብዛሕትኡ ህዝቢ ኤርትራ ኣብ ተጋሩ ዘለዎ ኣረኣእያ ኣሉታዊ ኪኸውን ከሎ፡ መብዛሕትኡ ህዝቢ ትግራይ ኣብ ኤርትራውያን ዘለዎ ኣረኣእያ ግን ኣወንታዊ እዩ። ኣነ ከም እተዓዘብኩዎ (ምናልባት እቲ ትዕዝብቲ ሰፊሕ ከይከውን ይኽእል እዩ) ተጋሩ ንኤርትራውያን ከም ቅኑዓትን ለጋሳትን ተዋዘይትን ጌሮም እዮም ዚወስዱዎም። ኤርትራውያን ግን፡ ብፍላይ ኣብዘን ዝሓለፋ 20 ዓመታት ዘጥረዩዎ ኣረኣእያ፡ ኣብ ልዕሊ ተጋሩ ዘለዎም ኣረኣእያ ኣዚዩ ኣሉታውን ዘይሚዛናውን እዩ።
ኣነ ንህዝቢ ከበሳዊ ኤርትራን፡ ንህዝቢ ትግራይን ከም ሓደ ህዝቢ ገይረ እየ ዝርእዮም። እዚ ድማ ታሪኽን ስነ-ወለዶን (genealogy ) ዚምስክሮ ሓቂ እዩ። ከም ጀርመንን ኦስትርያን ጌርና ክንወስዶ ንኽእል ኢና። ጀርመናውያን ኦስትሪያውያንን ክልቲኦም ጀመርመናውያን እዮም፡ ምንም ዚፈልዮም ነገር የልቦን። ከምቲ ኣፋር ኤርትራን፡ ኣፋር ኢትዮጵያን ሓደ ዝኾኑ፥ ኣብ ኤርትራን ኣብ ትግራይን ዚነብሩ ትግርኛ ተዛረብቲ ድማ ሓደ ህዝቢ እዮም። ዚፈላልዮም ነገራት እንተሎ፡ ኣብ ናይ ጥቓ ባሕሪ ምዃንን፡ ኣብ ናይ ባዕዳውያን መግዛእትን (colonialism) ጽልዋታት እተመርኮሰ ጥራይ ኢዩ ኪኸውን ዚኽእል፡ ማለት፡ ትግራይ ኣብ ክልል ኢትዮጵያ ክትነብር ከላ፡ ኤርትራውያን ግን ካብቶም ኣብ ስግረ-ዶብ ዚርከቡ ተጋሩ ኣሕዋቶም ተነጺሎም ብባሕሪ ነጋሻትን ብናይ ስግረ-ባሕሪ ባዕዳውያን ገዛእትን ንዘመናት ይነብሩ ብምንባሮም እዩ።
ሓደ ካብቲ ንሕጽር ዝበለ ግዜ ኣብ ትግራይ ክቕመጥ ዝደረኸኒ ምኽንያት፡ ብስነ-ሰብን ባህልን ጀዮግራፍያዊ ኣቀማምጣን ንትግራይ ካብ ኤርትራ ፈልየ ስለ ዘይርእያ እዩ። ንኹሉ ነገር ብዕምቆትን ብምርምርን ስለ ዝርእዮ፡ ይትረፍዶ ኣብ መንጎ ተጋሩን ኤርትራውያንን፡ ኣብ መንጎ ደቂሰብ ዘሎ ፍልልያት እውን ብዙሕ ኣይጸቕጠሉን እየ። ግን ካብኡ ናብኡ፡ ምስቲ ብቐዳምነትን ብኹለንትናኡን ንኣይ ዚመስል ህዝቢ ክነብር እደሊ።
ኣብ ሓደ ብ1935 ኣከባቢ፡ ሓደ ኢጣልያዊ ሶልዳቶ ወይ ወትሃደር ዝጸሓፎ መጽሓፍ ‘Il mio sogiorno fra i popoli di Agame’ (ጻኒሒተይ ምስ ህዝቢ ዓጋመ) ከምዚ ዚብል ኣንቢበ፡ ” ከም ተጋሩ ንሕማምን ቃንዛን ዚጻወር ህዝቢ ርእየ ኣይፈልጥን”። ፈርዲናንዶ ማርቲኒ፡ እቲ ናይ መጀመርያ ኢጣልያዊ ሲቪላዊ ኣመሓዳሪ ኤርትራ፡ እውን ኣብ መጽሓፉ ተመሳሳሊ ርእይቶ ሂቡ እዩ።
ሓደ እዋን ኣብ መቐለ፡ ኣስተምህሮ ክህብ ከሎኹ፡ ሓደ ካብቶም ተሳተፍቲ፡ ትግራይ ማለት ወይ ተጋሩ፡ ካብቲ ቲግረ (Tigre) ወይ ብትግርኛ ነብሪ ዚብል ላቲናዊ ቋንቋ ዝመጸ እዩ ብምባል ሓሳባቱ ኣቕሪቡ። ናተይ መልሲ ከምዚ ዚስዕብ እዩ ነይሩ፥ ምናባት ሓቅኻ ክትከውን ትኽእል ኢኻ፡ ከምዚ ኢልካ ምሕሳብካውን ቀጽሎ፡ ግን ብናተይ ኣረኣእያ፡ ትግራይ ወይ ተጋሩ ዚብል ቃል ካብ ዓረብ ታጂር ወይ ቱጃር ዝመጸ ኪኸውን እውን ይኽእል እዩ፡ ከመይሲ ብሸነኽ ቃላት ኣብ ቋንቋ ዓረብ ገ ወይ ጀ ዚብሉ ድምጽታት ይወራረሱ ስለ ዝኾኑ፡ ቲጋር ወይ ቱጋር ካብኡ ሓሊፉ ድማ ቲግራይ ናብ ዚብል ኣደማምጻ ሰጊሩ ኪኸውን ይኽእል እዩ። ነዚ ድማ እቲ ኣብ መንጎ ግዝኣት ኣክሱምን ሃገራት ስግረ-ባሕርን ብኣዱሊስ ዚካየድ ዝነበረ ዕሙር ንግዲ ከም ምስክር ኮይኑ ከደልድሎ ይኽእል እዩ።
ስለዚ ብንግድን ብባህልን ቋንቋን ከምኡውን ብሃይማኖት መዳይ ተመሳሳልነት ዘለዎ ህዝቢ ኤርትራን ትግራይን፡ ሓደ ህዝቢ ጥራይ ዘይኮነስ፡ ብጥንቲ ብርቱዕ ምትእስሳር ከም ዝነበሮ እውን ክንርስዕ ኣይግባእን።
ነዚ ሓቅዚ ዚኽሕድ ሰብ፡ ታሪኽን ባህልን ሰባት ብዕምቆት ዘይምርምር ጥራይ ዘይኮነስ፡ ነቲ ንምዕባለ ኣበርክቶ ዘይብሉ፡ ፋይዳ እውን ዘይርከቦ፡ ብህዝቢ ዘይኮነስ ብመራሕቲ ሃገር ዚትለም ፖለቲካውን ቁጠባውን ማ|ሕበራውን ፈላላዪ ኣጀንታታትን መጻልኢ ትልምታትን ከም እንኮ መመርኮሲ ገይሩ ዚወስዶ ሰብ ጥራይ እዩ።


text:
ሎሚ ዘመን ንምምጻእ ጽቡቕ ኽራማት ተኸቲሎም፡ ዝካየዱ ሕርሻዊ ንጥፈታት፡ ኣብ ኩሎም ቦታታት ኤርትራ ክሰላሰሉ ጸኒሖም ኣለው ትብል ሰናይት ሃብቱ ካብ ኣስመራ። ብደረጃ ሃገር 455 ሺሕ ሄክታር መሬት ከም ዝተሓርሰን፡ ካብ ዝሓለፉ ዓመታት ኣዚዩ ዝሓሸ እቶት ከምዝጽበን ምንስትሪ ሕርሻ ይገልጽ።
ኣብ`ዚ እዋን ኣብ ዝተፈላለየ ቦታታት ኤርትራ ዝርከባ ዲጋታትን ራህያታትን መሊአን ከምዝርከባን፡ ኣብ ልዕሊአንን ትሕቲአንን ዘሎ መሬት ብዘመናዊ መስኖኣዊ ኣገባብ ንምልምዑ ዝወጸ መደብ ብዕቱብ ይስርሓሉ ከምዘሎ`ውን ይግለጽ ኣሎ።
ብጽልዋ`ዚ ድማ ኣብ`ዚ ቕንያት`ዚ ዋጋ መሰረታውያን ኣእካል ክሳብ ብፍርቂ ክንኪ ይርአ`ሎ። ንኣብነት መሸላ ንኹንታል ክሳብ 3500 ናቕፋ በጺሑ ዝነበረ፡ ሕጂ ናብ 1700 ናቕፋ ክጎድል ክኢሉ`ሎ። ስርናይ`ውን ናብ 1800 ወሪዱ`ሎ። ካልኦት ኣእካል`ውን ወሪዶም ኣለዉ፡ እቲ ኣዝመራ መሊኡ ምስኣተወ ድማ እቲ ምጉዳል ዋጋ እኽሊ ዝያዳ ከምዝወርድ ይእመን ትብል ወኪል ድምጺ ኣመሪካ ካብ ኣስመራ።
ንምሉእ ትሕዝትኡ ንምልክት ድምጺ ብምኽፋት ምስማዕ ይከኣል።


text:
ሓርበኛ ድንጉስ ኣረይ፡ ኣብ መበል 103 ዓመት...
ሓርበኛ ድንጉስ ኣረይ፡ ኣብ
መበል 103 ዓመት ዕድመኡ ተሰዊኡ
ካብ ጀመርቲ ብረታዊ ቃልሲ ህዝቢ ኤርትራ ዝኾነ ሓርበኛ ድንጉስ ኣረይ ናፍዕ፡ ትማሊ 31 መጋቢት ኣብ መበል 103 ዓመት ዕድመኡ፡ ኣብ ሞጎሎ – ዞባ ጋሽ-ባርካ ተሰዊኡ።
ኣብ ወርሒ መጋቢት 1962 ናብ’ቲ ሽዑ ኣርባዕተ ኣዋርሕ ጥራይ ኣቚጺሩ ዝነበረ ሰውራ ኤርትራ ዝተጸንበረ ሓርበኛ ድንጉስ ኣረይ፡ ብዝነበሮ ብቕዓትን ተመኲሮን፡ ኣብ 1963 ኣዛዚ ጋንታ፡ ድሕሪኡ ድማ በብመድረኹ ክሳብ ደረጃ ኣዛዚ ቦጦሎኒ ዝበጽሐን ብኣብነት ዝመርሐን ተጋዳላይ እዩ ነይሩ።
ሓርበኛ ድንጉስ ኣረይ፡ ካብ’ቲ ኣብ ወርሒ መጋቢት 1963 ኣብ ቶጎሩባ ዝተኻየደ ቀዳማይ ወተሃደራዊ ግጥም ኣንጻር መግዛእታዊ ሰራዊት ኢትዮጵያ ጀሚሩ፡ ኣብ ዝተፈላለየ ስርሒታትን ውግኣትን ብጅግንነት ዝተዋግአን ዘዋግአን ሓርበኛ ምንባሩ፡ ሰነዳት ታሪኽ ሂወቱ የነጽሩ።


text:
ቁጠባ ካሜሮን ብ4ተ ሚኢታዊ ዕቤት ከመዝግብ’ዩ IMF
መቐለ ሓምለ 01/2010(ድወት)ቁጠባ ካሜሮን ኣብዚ ዓመት 4ሚኢታዊ ዕቤት ከምዘመዝግብ ትካል ገንዘብ ዓለም (IMF) ገሊፁ።
ኣብ ዝሓለፈ 2017ዓ.ም.ፈ ካብ ዝተመዝገበን 3.2ሚኢታዊ ቁጠባዊ ዕቤት ኣብዚ ዓመት ዝሓሸ ዕቤት ብምምዝጋብ 4ሚኢታዊ ዕቤት ቁጠባ ክተመዝግብ’ያ ካሜሮን ዝበለ ትካል ገንዘብ ዓለም(IMF) እዚ ወሰኽ ድማ ብቐንዱ ኣብታ ሃገር ብዝተረኸበ ተፈጥሮኣዊ ጋዝ ምዃኑ ሓቢሩ።
ኣብ ማእኸላይ ኣፍሪካ ካብ ዘለዋ ሃገራት እታ ዝዓበየ ቁጠባ ዘለዋ ካሜሮን ኣብዚ ሐዚ እዋን ኣስታት 180ሽሕ በርሚል ኣብ መዓልቲ ዘፍሪ ተፈጥሮ ጋዝ ከምዝረኸበትን ብምህርቲ ካካዎ ካብ ሃገራት ኣፍሪካ ኣብ 4ይ ደረጃ ከምትስራዕን ፀብፃባት ይገልፁ።
ትካል ገንዘብ ዓለም ኣብ ዝቅፅሉ 3ተ ዓመታት ንካሜሮን ክህቦ ካብ ዘፅድቖ 680.7ሚልዮን ዶላር ሓገዝ እቲ 77.8ሚልዮን ኣብዚ ዓመት ከምዝህቦ ድማ ተመልኪቱ ኣሎ።


text:
ማህጸን ኣደ ጉራምራ ክበሃል ሓቂ እዩ። እዛ ዓድናስ፡ ብዙሕ ዝባህሪኦም ውሉድ ኣለዉዋ፤ እንኪዓብዩ መልክዖም እንዳቐየሩ ይኸዱ። ገሊኦም ሕንጻይ ፡ገለ መፍለስ ይኾኑ፤ ገለ በጊዕ ገለ ድማ ወኻርያ ይኾኑ። አንተ ህበይ’ኳ – ጌጋ ይኽላኣለይ እምበር- ሓደ ጥራይ’ዩ። መብዛሕትኦም ግን ኣናብስ’ዮም – ሽሕኳ ከም ነፋሒቶ ንግዚኡ ተመሳሲሎም እንተለዉ። ገለስ ይንዕቆም’ኳ። ቀሪቡ ንዝረኣዮም፡ ምስጢሮም ንዝተረድኤ፡ ክሳዕ ዝደልዉ ኣድብዮም’ዮም ዘሎዉ። እዚኦም ኣይነዓቑን’ዮም። ዝነዓቑስ ከም እኒ፡ ወኻሩ፡ ቑርዲድ፡ መፋልስ ዝኣመሰሉ እዮም።
ሕንጻይ መደንገጽ’ዩ፡ እንተ መፍለስ’ሞ ሓደገኛ’ዩ፡ ከይዘጋግለካ ድማ ክትጥንቀቅ እዩ ዝግባእ። መፍለስ ካብቶም ሕሱማት ኣራዊት’ዩ፡ ዓሌቱ ምስዝጽብጸብ መቕረባኡ ድቢ እዩ። ዕድል ‘ተረኺቡ መፍለስ ይትርትረካ፡ መፍለስ ሒንዳ የብሉን።
ካብ መፍለስ ዘይፍለዩ ሰባት እውን ኣሎዉ፤ አረ ገሊኦምሲ ይገዱ’ኳ ይኾኑ፡ ኣብ ቅድሚኦም እንተጸናሕካ፡ ጢሒሮምኻ ኪኸዱ እዮም ዚደልዩ።
ልክዕ ከምቲ መፍለስ ብዘይንሕስያ ንግራሁን ሕርሻታትን ዜብርስ: ንሶም ከኣ ልክዕ ከምኡ ንዝረኸብዎ ኣየናሕስዩን። ገዛእ ህዝቦም’ኳ እንተኾነ ኣይግድሶምን፡ ንሓዎም ወዲ ሓዎም ከይተረፈውን፡ ብረብሓኦም እንተመጾም ኣየናሕስይሉን እዮም። ነዚ እዩ ኣቦታት ክምስሉ “መፍለስ ኦም ‘ተደየበስ ምሳር ተማላእ” ዝብሉ- ክትጥንቀቕ ከምዘሎካ ከዘኻኽሩ። መፍለስ ብኸብዱ ዝመጾ ኣይፈቱን’ዩ። መፍለስ ኣጽኒዑ ዝሕዞ ዓላማ የብሉን- ብዘይካ ኸብዱ። ዝነገሰ ንጉሱ፡ ዝበረቐት ጸሓይ ጸሓዩ። ሓንሳብ ቅዱስ ጽሑፍ ይጠቅስ፡ ሓንሳብ የጉባዕብዕ፡ ሓንሳብ ይቃወም ሓንሳብ ይድግፍ። ናይ ሂወቱ መምርሒ፡ “ብዘበን ውርውራ፡ [ከብድኻ] ኣይተዕብራ!” እዩ።
ትብዓት፡ ንመፍለስ ኣይበዓልቲ ለይቱን እያ። መብዛሕትኡ ጊዜ፡ ‘ኣብ ክንዲ ኻልእ’ ወይ ‘ንወለዶ’ ዝበሃል ነገር ኣይርድኦን’ዩ። መስዋእቲ’ሞ ኣይሓስቦን’ዩ፡ መምሎቒ ምኽንያት ድማ ኣይስእንን። ገለ እዋን ይሕባእ፡ ካልእ ጊዜ ይሃድም፤ እንተ ወሽለኽለኽ ኢሉ፡ እንተ ብሕቡእ ተወዲቡ፡ ብጻዩ ኣግዲዑ ወይ ኣሕሊፉ ሂቡ፡ ናብ ስልጣን ዝድይብ ግን መፍለስ እዩ። ካብ በዓል ጣፍሲ በዓል ኣፍ!
ንመፍለስ፡ ኪዳን፡ ኣሚን፡ ዘመድ፡ ህዝቢ፡ ሃገር፡ ንመገባብሮ ግላዊ ረብሓኡ ዝቖመ ኾይኑ’ዩ ዝስምዖ። ኩሉ ድሕሪ ኸብዱ’ዩ ንመፍለስ። ካብ ከብዱ ወጻኢ፡ ኪዳን የለ፡ ዘመድ የለ፡ ህዝቢ የለ፡ ሃገር የለ። ብሓጺሩ፡ ንመፍለስ፡ ከብዱ’ዩ ኣምላኹ።
መንእሰይ ሃገረይ፡ ካብዚ ቀታሊ ፍልስፍና’ዚ ትመሃሮ ብዙሕ ነገር የሎን። ጠሎም ኣይልከየና፡ ሓድጎም ይመንቆስ።
ነዞም ከምዚ ዝበሉ ዓሌት መፋልስ ናብ ውኖኦም ክትመልሶም ወይ ክትነቕሎም ቀሊል ኣይኮነን፡ ግን ዘይክኣል ጌርና ኣይንውሰዶ። ዘይክኣል ነገር የሎን። ይክኣል’ዩ። ዘሊልካ ኣይትኣትዎን፡ መጽናዕቲ የድሊ፡ ጥንቃቐ የድሊ፡ ልቦና የድሊ፡ ጥበብ የድሊ፡ ልዕሊ ኹሉ ዓቕሊን ትዕግስቲን የድሊ። ታህዋኽ፡ የጉድል’ምበር ኣይውስኽን፡ ኩሉ ይብጻሕ’ዩ። “እግዚኣብሔር ንኹሉ ኣብ ጊዜኡ ጽቡቕ ገበሮ” ዝብል ምህሮ ኣይንረስዕ። ኣምላኽ ወገን እቶም ንፍትሒ ዚጸምኡ እዩ፤ ሓንትስ፡ ብጽኑዕ ግናኸ ሰናይ ዕላማ ንበገስ።
ኣይንጠራጠር፡ መፍለስ ዘመድ ከብዱ እዩ። ገዚፍ ከብዲ’ለዎ፡ ልቦና ምስትውዓል ግና ኣይተዓደለን፡ ኣብ ኣካላቱ ዘሎዉ ኩሎም ጭዋዳታት ኣብ ምምእራርን ምሕቃቕን መግቢ እዮም ዝዋፈሩ፡ ኣርሒቑ ኣይርእይን፡ ሕልናኡ ኣይዃኽዮን፡ ኣዚሩ ኣይሓስብን – ርእሱ ባዶ’ዩ። ኣብ መወዳእታ’ውን ጥፍኣት ብኡኡ እዩ ዝመጾ። እንዳቛረፈ ናብ ማሕረዲ ይኣቱ።
ይንዋሕ ይሕጸር፡ ካብቲ ብኸብዱ ዝግዛእ መፍለስ፡ ብኣእምሮኡ ዚሓስብ፡ ንሕልናኡ ድማ ዝግዛእ ሰብ ይኸብር፡ ይስዕር ድማ።
ስለዚ እቲ ዘመድ ከብዱ መፍለስ፡ ብዛዕባ እቶም ቅድሚኡ ዝነበሩ፡ ብሰሪ ኸብዶም ድማ ናብ ማሕረዲ ዘምርሑ መፋልስ ክንገሮ ይግባእ። መፈጸምታ እዚ መገዱ ፈሊጡ ኪፈርህ ይግባእ።
ኦ መፍለስ፡ ነባሪ ስርዓት ወይ ነባሪ መንግስቲ የለን እሞ፡ ካብ ብኸብድኻ ንሕልናኻ ትሸይጥ፡ ነታ ሓቂ ደው በል። እቲምንታይሲ፡ እቲ ንርእሱ (ብኸብዱ) ዝሓብኣ ንሱ እዩ እቲ ዘጥፍኣ። እቲ ንርእሱ ምእንቲ ክቡር ዕላማ ዚህባ ግና፡ ንሱ ኪረኽባ እዩ።
ንመፍለስ ኣንበሳን ነብሪ ጫካን ይሕንሕኑልካ’ሎዉ በልዎ።
ብፈቃደ ደራሲ ዝተሓትመ
Image courtesy of Magda Ehlers


text:
ፕረዝዳንት ኦባማ ኣብ ናይ ካልኣይ መዓልቲ ታሪኻዊ ዑደቶም ኣብ ነጻነት ኩባ ሓርበኛ ኣብ ዝነበረ ሓውልቲ ሆዜ ማርቲ ዕንበባ ኣምቢሮም።
ፕረዝዳንት ኦባማ ትማሊ ሰንበት ኣብ መዕረፎ ነፈርቲ ሆዜ ኣብ ዝኣተውሉ ጊዜ ፕረዝዳንት ካስትሮ ኣይተቐበሉዎምን።ኦባማ ኣብ ውሽጢ 90 ዓመታት ኣብ ኩባ ዑደት ዝፈጸሙ ናይ መጀመርያ ፕረዝዳንት ኮይኖም ኣለው።
ፕረዝዳንት ኦባማ ትማሊ ምስ ሰራሕተኛታት ኤምባሲ ኣሜሪካ ኣብ ዝተራኸብሉ እዋን ከምዚ ኢሎም።
‘ንፈለማ ግዜ ነፋሪት ፕረዝደንት ኣሜሪካ ኣብ ኩባ ዓሪፋ።ኣብዚ ታሪኻዊ ዑደት ንመጀመሪያ ግዜ ዝተራኸብኩ ምሳኹም እዩ።ንቀጥታዊ ጽምዶ ህዝቢ ኩባ ታሪኻዊ ኣጋጣሚ እዩ።ሓደሽቲ ስምምዓትን ውዕላትን ንግዲ ብምግባር ኣብ መንጎ ክልቲኡ ህዝብታት ሓድሽ ምትእስሳር ምፍጣርን እዩ።መጻኢ እዋን ብሩህ ምዃኑ ራእየይ ዘንብረሉ ኣጋጣሚ’ውን እዩ።’
ፕሬዝዳንት ኦባማ ምስ ተሓለቕቲ ሰብኣዊ መሰላት ሓዊሱ ምስ ኣባላት ስቪል ማሕበረሰብ ኩባ ክራኸቡ እዮም።
ምሉእ ትሕዝቶ ኣብዚ ምስማዕ ይክኣል።


text:
ቅዱስነትኩም
ክቡርነትኩም
ክቡራትን ክቡራንን
ቅዱስነትኩም ነዛ ርስቲ ማርያም ዝዀነት መበል 100 ዓመት ናጽነታ ተብዕል ዘላ ሃገረ ላትቪያ ኣኽቢርኩም ክትበጽሑና ብምምጻእኩም ብትሕትና ምስጋናይ ተቐብሉ እብል። እቲ ኣብ ናይ ሃገረ ላትቪያ ሃገራዊ መዝሙር “እግዚኣብሔር ንላትቪያ ይባርኽ” ዝብል ቃል ሎሚ ተፈጺሙ እብል።
ስምዖን ተ. ኣርኣያ - ከተማ ቫቲካን
ርእሰ ብሔር ራይሞንድ ቨዮኒስ ቅድሚ 25 ዓ.ም. ቅዱስ ዮሓንስ ጳውሎስ ዳግማዊ ኣብ ሃገራት ቦልቲክ ዘካይድዎ ታሪኻዊ ምብጻሕ ናጽነት ዘለዎ ዓቢይ ክብሪ ኣብሪሆም፡ ሕዝቢ ላትቪያ ኣብ ጉዕዞ ደሞክራስን ናብቲ ናይ ሓባር ባይታ ዝዀነ ኤውሮጳ ዳግም ክምለስ ከምዘተባብዑ ጠቒሶም… ሎሚ ቅዱስነትኩም ሰብኣዊ ክብርን መሰልን ነጻነትን ፍትሕን ንዝብሉ ዕሴታት ክንስዕብ ምብጻሕኩም ንኣባይቲ ስድራን ሕብረተሰብን መንግስትን ኣስተንፍሶን ብርታዔን እዩ ኢሎም።
ሓደ ብርቱዕ ሃገር ብዘይ ብርቱዕ ኣባይት ስድራ ክሕሰብ ዘይከኣል እዩ። እምነትን ተስፋን ፍቕርን ስድራ ቤት እትህነጸሉ መሰረት እያቶም። ወለድኻ ኣኽብርን ደቕኻ ብፍቕሪ ኣዕብይን ዝብል መንፈስ፡ ኣባይቲ ስድራ ዝምህሮን ካብ ትውልዲ ናብ ትውልዲ ዝመሓላልፎ ዕሴት እምበር ሓይሊ ሕጊ ዝእዝዞ ኣይኰነን። ፍቕርን ምኽባር እንነብረሉ መሬትን ካብ ስድራ ቤት ኢኻ እትመሃሮ። ስለዚህ እዩ ኸኣ ሕጻናት ብፍቕርን ብመንፈስ ስድራ ቤት ክህነጹ ኣገዳሲ ዝበሃል። ተስፋ ንገብር ኣብ ዝሓጸረ እዋን ላትቪያ መዕበዪ ዘኽታማት ዘይብላ ሃገር ከይና ክንርእያ።
ላትቪያ ኣብ ቅልጡፍ ምዕባለ እትርከብ ሃገር እያ፡ ይኹን ደኣ እምበር እዚ ምዕባለ’ዚ ነፍሲ ወከፍና ኣብ ዕለታዊ ሕይወቱ ዘይስምዖ ምዕባለ ክኸውን ዝክኣል እዩ፡ ብዙሓት ብድኽነት ዝሳቐዩ ዜጋታት ኣለዉ፡ በዚ ምኽንያት’ዚ ከኣ ብዙሓት ናብ ስደት የቕንዑን ርክባት ምስ ሃገሮም ይበትኩን፡ ኣብ መላእ ዓለም ማሕበራዊ ዘይማዕርነት ክብ ይብል ኣሎ፡ እዚ ንኽንክይን ንኸይህሉን ከኣ ቅኑዕ ማሕበረሰብ ምቕዋም ጥራሕ ዘይኰነስ ሰብኣዊ ፍጥረት ዝኽተሎ ዘሎ ዕሴታት ብሓፈሻኡ ምልስ ቢሉ ክምርምር ይግብኦ።
ቅዱስነትኩም
እቲ ብጽንዓት እትምስክርዎ ዘለዅም ጐዳና ዘተ ኤውሮጳ ኣብ ብዙህነት ሓድነታውነት ንኽትከውን መሰረት እዩ፡ ናይ ኤውሮጳ ምግምማዕ ስቓይ ጥራሕ ዘስዓበ ምዃኑ ናይ 20 ክፍለ ዘመን ታሪኽ ዞባ ቦልቲክ የረጋግጾ። … መጻኢና ኣክንዲ ኣብ ውልቃዊ ረብሓን ኢጐነትን፡ ኣብ ምኽባር ሰብኣዊ መሰልን ክብርን ዴሞክራስን ምድግጋፍን ዝጸንዔ ሓድነት እዩ፡ እምነት ናይ ሃገራት ብሔራዊ ፍልልያት የዋህድ። ብሓባር ጥራሕ እዩ ብርቱዓት ኰይና እዋናዊ ዕድላት ንምእንጋድን ብድሆታት ንምስናፍ እንኽእል።
እቲ ቀዳማይን ዓብይንን ብድሆ፥ እቲ ንመላእ ዓለምን ንናይ ሰብ ደጋውን ውስጣውን ኩነት ዕንወት ዘስዕብ ናይ ምልኪ ኣህላኽነት እዩ፡ እዚ ኸኣ ሓፈሻዊ ምርሕሓቕ የስዕብ። ሰብ ኣብ ተፈጥሮ ዘለዎ ማሕታ ብዓውታ ዝስምዓሉን ዝረኣየሉ እዋን እዩ፡ ዘሎ ናይ ተፈጥሮ ከባቢ ኣየር ምቅይያራት ዘስዕቦ መጉዳእቲ ብቐረባ ኣብ ባሕረ ቦልቲክ እነስተውዕሎ ዘሎና ዓቢይ ጸገም እዩ። ማሕብራዊ ፍትሒ ዝምልከት ዓቢይ ጸገም ምስ ምቅይያር ናይ ተፈጥሮ ከባቢ ኣየርን ምህዳርን ዝተኣሳሰረ ምዃኑ ርግጸይና እየ።
ናይዚ ኵሉ ጸገም መልሱ ከኣ ኣብ ልቢ ሰብኣዊ ፍጥረት ህልው እዩ። ስለዚህ እቲ ናትኩም ምብጻሕ ኣብ ነፍሲ ወከፍን ንመላ ዓለምን ንእወታዊ ለውጢ ዘበራብር ናይ ብዙሓት ልቢ ዝትንክፍ ከምዝኸውን ርግጸይና እየ! ኢሎም።


text:
ኣሜሪካ ኣብ ልዕሊ ደቡብ ሱዳን በይናዊ እገዳ ሸመተ ኣጽዋር ድሕሪ ምንባራ: ደቡብ ሱዳን ኣምባሳደራ ካብ ኣሜሪካ ከምዝሰሓበት ተሓቢሩ።
ቀዳማይ ምክትል ፕረዚደንት ደቡብ ሱዳን ታባን ደንግ ነቲ ውሳነ ኣሜሪካ ኣመልኪቶም ኣብ ዝሃብዎ ሓበሬታ: ኣሜሪካ ዝወሰደቶ ስጉምቲ ንግጭት ደቡብ ሱዳን ብሰላማዊ መገዲ ንምፍታሑ ንዝካየድ ጻዕርታት ብኣሉታ ከምዝጸልዎ ሓቢሮም።
"ጋራንግ ዲንግ (ኣምባሳደር ደቡብ ሱዳን ኣብ ኣሜሪካ ) ናብ ጁባ ተሳሒቡ ኣሎ። ዲፕሎማስያዊ መልእኽቱ ድማ ይፈልጥዎ እዮም" ክብሉ እቶም ቀዳማይ ምክትል ፕረዚደንት ብተወሳኺ ገሊጾም።
ማወይን ማኮል ኣሪክ ዝተባህለ ወሃቢ ቃል ሚኒስትሪ ጉዳያት ወጻኢ ደቡብ ሱዳን ግን ንምስሓብ ኣምባሳደር ደቡብ ሱዳን "ምምሕዳራዊ ጉዳይ" እዩ ክብሉ ኣነኣኢሶሞ ኣለው። ንሶም እቲ ሚኒስትሪ ንኣምባሳደራት ጸዊዑ ብምዝርራብ ንምምሕዳራዊ ጉዳያት ብዝምልከት መብርሂ ረኺቡ ዝመልሰሉ ልሙድ ኣሰራርሓ ምዃኑ ብምግላጽ፣ "እቲ ስጉምቲ ውዱእ ምስሓብ ኣይኮነን፣ መጺኻ ምምኻር እዩ" ክብሉ እረዲኦም።
እቶም ምክትል ፕረዚደንት ግን በቲ ዝተስገደደ እገዳ ኣይክንወድቕን ኢና ምኽንያቱ መሓዙትና ኣብኡ ስለዘለዋ ክብሉ'ዮም ኣፍሊጦም። ንሶም "ኣሜሪካ ብመገዲ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ናይ ሸመተ ኣጽዋር እገዳ ከተስገድድ እዩ ድልየታ ነይሩ። ይኹንምበር ሩስያን ቻይናን ተቓዊመንኦ" ክብሉ ቀዳማይ ምክትል ፕረዚደንት ደቡብ ሱዳን ታባን ደንግ ብተወሳኺ ገሊጾም።


text:
ሁልዊ ኩነታት ስደተኛታት ኤርትራ
ሐላፊ ኢሚግረሽንን ስደተኛታትን ኢትዮጵያ ከም ዝገለጾ ኣብቲ ሃገር 64,582 ምዝጉባት ኤርትራውያን ስደተኛታት አለዉ። ካብ ሶማልያውያን ስደተኛታት ቀጺልካ ከአ ብኻልአይ ደረጃ ይስርዑ። ክሳብ ዝሓለፈ መጋቢት 2011 ብስደተኛታት ቤት ጽሕፈት ተመዝጊቦም ዝሓልፉ ንወርሒ ብገምጋም 1,500 ከምዝኾኑ መዛግብ ይሕብሩ። ካብ ወርሒ ሰነ ጀሚርካ ግን እቲ ቁጽሪ እንዳበርከተ ምኻዱን ከምኡ’ውን ብብዝሒ ብአንስቶምን ብቆልዑቶምን ዝተሰነዩ ኣረጋውያን ምዃኖም ሰራሕተኛታት መደበር መዐስከር ስደተኛታት የረጋግጹ። እዞም ብቁጽሪ ብርክት ዝበሉ ካብ መንእሰይ ዕድመ ንላዕሊ ዝኾኑ ዜጋታት ግዳይ ድርቅን ጥሜትን ምዃኖም’ውን ይግመት። አቀድም ኣቢሉ ኣብ ኤርትራ ዋሕዲ መግቢ ከም ዘየሎ እንታይድአ እታ ሃገር ኣብ ጥቃ ውሕስነት መግቢ ከምዝተገማገመት እቲ ንድሕነንት ህዝቢ እዝኒ ዘይብሉ ጉጅለ ህግደፍ ምእዋጁ ይፍለጥ። ኩለንተና አካላዊ ኩነታት እቶም ሓደስቲ ፈለስቲ ኤርትራውያን ምስ እትዕዘብ ግን ሀለውለው ህግደፋውያን ኣብ ግምት ምእታዉ ኣጸጋሚ ይኸውን።
እቶም ተገዲዶም ካብ ሃገሮም ዝፈልሱ ደቂ ሰባት ዶብ ጢሒሶም ኣብ ኢትዮጵያ ምስ ኣተዉ ኣብ ድፋዕ ዘድሊ ናይ ቃል ምርመራ ምስ ተገብረሎም እኽለማይ ኣስኒቖም ናብ ስድተኛታት መዓስከር ይልእክዎም። ኣብ ካምፕ ምስ በጽሑ ድማ ብአሕዋቶምን አሓቶምን መስተንግዶ ምስ ተገብረሎም ብህጹጽ ናብቲ ብምምሕዳር ጉዳይ ስደተኛታትን ተመለስትን ዝፍለጥ ቤት ጽሕፈት (ARRA) ተመዝጊቦም መባእታዊ ቁስ ከም እኒ ጀርይ ካን፣ ቶንኮበት፡ ናይ ፕላስቲክ ነጸላ ከምኡ’ውን ናይ ክንክን ጥዕና ኣቑሑት ይዕደሎም። ኣብዚ ክበርህ ዘለዎ እታ መጀመርያ መዓስከር ስድተኛታት ሽመልባ ብ2004 ተመስሪታ፡ ቀጺላ ድማ ማይ ዓይኒ ዝተባህለት ካምፕ ብ2008 ቆመት። ካልእ’ውን ኣብ ምምሕዳር ክልል ዓፋር ምስዘን ኣብ ላዕሊ ዝጠቐስክወን ካምፕታት እትዳረግ 20,000 ስድተኛታት ዝሰፍርሉ ኣላ። ብሓፈሻኡ ግን ኣብ ኢትዮጵያ ንኤርትራውያን ስደተኛትት ዘአንግዳ 5 መዓስከራት ኣለዋ።
ክሳብ ዝቐረባ እዋን ከም ኣገላልጻ ARRA፡ ኤርትራውያን ስደተኛታት ከም ካብ ብሓድሕድ ውግእ ትሕመስ ሶማሊያ ወይ ከም ካብ አጽናቲት ደቂ ሰብ እትፍለጥ ሱዳን ዝፈልሱ ስደተኛታት ኣቓልቦን ግምትን ኣይውሃቦምን ነበረ። ብሓጺሩ ንኣጻዳፊ ረዲኤት ዘይብቕዑ ስደተኛታት ኮይኖም ኢዮም ዝጸንሑ። ኣብ መወዳእታ ግን ብጸዓት ARRAን ካልኦት ናይ ሰብአዊ መሰል ተጣበቕትን ኤርትራውያን ከም አጻዳፊ ረዲኤት ዘድልዮም ደቂ ሰባት ምዃኖም ብወግዒ ተፈሊጡ ዘድሊ ሓገዝ ይግበረሎም ከምዘሎ ተነጊሩ። ኣብ ሊብያን የመንን ግብጽን ዝርከቡ ብአማእታት ዝቑጸሩ ስደተኛታት ኤርትራውያን ክሳብ እዚ እዋንዚ ነዚ መሰል ተነፊግዎም ይርከቡ።
ናይ ዓርሲ-ምንባር ተኽእሎ ዘለዎም ኤርትራውያን ካብ መዓስከራት ስደተኛታት ወጺኦም ምስ ኣዝማዶም ይኹን ገዛ ተኻርዮም ክነብሩ ካብ ዝፍቀደሎም እነሆ ሓደ ዓመት ሓሊፍዎ። ነዚ ዕድል ተጠቂሞም ኣብ ፈቐዶ ከተማታት ኢትዮጵያ ዝነብሩ ኤርትራውያን 3,200 ምዃኖም ጸብጻብ የመልክት። እዚ ዝተጠቅሰ አሃዝ ነቶም ምስ ኣዝማዶምን ደቂ ማይቤቶምን ተሓናፊጾም ዝነብሩ ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ኤርትራውያን ናይ ዓፋር ብሄረሰብ ዝውስኸ ኣይኮነን። ሑሱም ጥርዝያ ኤርትራውያን ካብ ሊብያን፣ ግብጽን፣ሱዳንን ካብ ዝተጀመረሉ እውን 4,000 ዝኮኑ ስደተኛታት ብአየርን ብምድሪ መጓዓዓዝን ኣብ ኢትዮጵያ ብምእታው ካብቲ ጨካን ምንጋጋ ህግደፍ ከምዝድሓኑ ሰነዳት ይምስክሩ። ብጥርዝያ ንIኤርትራ ምምላስ ዘለዎ ሳዕቤን ብማዕከናት ወረ ኤርትራውያን ብሰፊሑ ተዘርዚሩ ስለ ዝኾነ ምድጋሙ ኣገዳሲ ኣይኮነን።
ካብ 2004 ጀሚሩ ናብ ዓዲ ፈረንጂ ብሰፈራ መልክዕ ዝኸዱ ኤርትራውያን ጥቓ 10,000 ይግመቱ። ካብዚኦም እቲ ዓብይ ክፋል ንኣመሪካ ዝኸዱ ክኾኑ ብመጠን’ውን ናብ ካናዳን አውስትራሊያን ኣውሮጳን ከምዝኸዱ ተመዝጊቡ ይርከብ። ኣመሪካ ጥራይ 7,864 ኤርትራያውያን ስደተኛታት ከም ቀዋሚ ሰፈርቲ ጌራ ከም ዝወሰደት ካናዳ’ውን ጥቓ 800 ከም ዝተቐበለት ይንገር። ኣብዚ ክንግንዘቦ ዘሎና ኣብ ዝሓለፉ 7 ዓመታት ናይ ወጻኢ ሃገር ከይዶም ክሰፍሩ ዕድል ዘጋጠሞም ዜጋታት 15% ጥራይ ምዃኖም ኢዩ። እምበአርከስ እቲ ኣብዛሓኡ ኣብ ስደትኛታት ካምፕ ተሰሚሩ ኣልባቡ ዝጠፍኦ ምዃኑ ካብ ኩላትና ዝተሰወረ ኣይኮነን። ስለዚ ኣብ ዘለውዎ ቦታ ትርጉም ዘለዎ ናብራ ንኽነብሩ ሓድሽ ሜላታት ምቅያስ ግዜኡ ዝጠልቦ ሕቶ ይኸውን። እምበአርከስ ኣብ ተግባር ዝተመርኮዘ ስርሒታት ንምክያድ ካብ ዓቅሚ’ዚ ኩሉ ኣብ ግዳም ሰፊሩ ዝርከብ ዜጋ ንልዕሊ ክኸውን ኣይክእልን ኢዩ።
ንአብነት ከም ብጉጅለ ይኹን ብነፍስወከፍ ተወዲብካ ዘይቅንጁው መባእታዊን መዋእለ ህጻናት ቤት ትምህርቲ ምስራሕ፣ መዘናግዕን ትምህርታዊን ትካላት ምምስራት፣ ኢደ ጥበብ ዝመሃርሉን ናብርኦም ዝመርሕሉን መሰረታዊ መሳሪሕታት ምትእታው ዝአመሰሉ ይኾኑ። ናብ ክብ ዝበለ ደረጃ ትምህርቲ ዝርከቡ ተማሃሮውን ከም ‘ዉሉድ’ ቆጺርካ ዉስን ግን ዓቕምኻ ብዘይሃሲ መንገዲ ምርዳእ ንተረዳኢን ንሃገርን ኣዝዩ ጠቓሚ ይኸውን።ናይ ኣከባቢኦም ኤኮሲስተም ኣብ ሚዛን ዝምለሰሉ ንድርቂ ዝጻወሩ ተኽልታት ምትካል’ውን እምነትን ሕውነትን ኣብ መንጎ ስደተኛታትን ኣብ መንጎ እቶም ተጻዊሮም ተጎራቢቶሞም ዘለዉ ቅሸታትን ድልዱልን ምሕዝነት ዝፈጥር ሜላ ምዃኑ ዘይምዝንግዕ።
አብዚ ዘለናዮ እውን ኣብ ኣዲስ ኣበባን መቐለን ዝርከቡ ዩኒቨርሲቲታት 301 ተመሃሮ ኣብ ዲግሪ ፕሮግራም 368 ድማ ኣብ ዲፕሎማ ትምህርቲ መደብ ተዋፊሮም ይርከቡ። ኣብ ርእስ’ዚ ኣብቲ ኣብ ዓፋር ክልል ዝርከብ ኣብ ሳማራ ዩኒቨርሲቲ 6 ተመሃሮ ከም ዘለዎ ይፍለጥ። ብዘይካ እቲ 300 ብር ( USD 17.5) ወርሓዊ ደሞዝ ብዩኤኔችሲአር ዝኽፈል ዝኾነ ይኹን ወጻኢታት ብመንግስቲ ኢትዮጵያ ኢዩ ዝሽፈን። አብዚ ሒዝናዮ ዘሎና ናይ ትምህርቲ ዓመት 757 ናይ ዩኒቨርሲቲ መእተዊ መርመራ ካብ ዝወሰዱ ስደተኛታት ተመሃሮ 340 ክሓልፉ መብዛሕትኦም ከምዝተረፉ ይንገር። ካብዞም ፈተና ተዋሂብዎም ዝተዐወቱ 17 ንማስተርስ ዲግሪ ፕሮግራም ክአትዉ ዝተረፉ ግን ንመጀመርያ ዲግርን ዲፕሎማን ሑጹያት ኢዮም።
ህሉው ክነታት ከም ዝገልጾ ኩሎም ተፈተንቲ ናይ ትምህርቶም ደረጃ ዘመልክት ሰነድ ኣብ ኢዶም ከምዘይነበሮም፡ መብዛሕቶም ድማ ኣብ ገደብ ዘይብሉ ናይ ዕስክርና ዘመን እምኒ ክፍልጹን፣ ኣብ ብኮሎነላትን ጀነራላትን ዝውነን ሕርሻ ክጽህዩን ክጉልጉልን፣ ኣባይቶም ክሰርሑን፡ ቀለም ፋዕራ ከይገበርሉ ዝጸንሑ ግዳያት ኣዚ ዓማጽን፡ ገባትን፣ ጨቋንን ሥርዓት ምዃኖም ካብ ኣንባቢ ዝተሰወረ ኣይኮነን። ብተወሳኺ ኣብ ሓደ ስደተኛታት ካምፕ ናይ መዋእለ ሕጻናትን፡ መባእታን ከምኡ’ውን ካልአይ ደረጃ ብARRA ዝምወል ምህላዉ ካብ ሓላፊ ቤትጽሕፈት ክንርዳእ ንኽእል።
ብሕግጋት ኢትዮጵያ ወዲ ሃገር ዘይኮነ፡ ስደተኛታት ወሲኽካ ብዘይ ፍቓድ ክሰርሕ ክልኩል ኢዩ። እንተኾነ ግን ኢትዮጵያውያን ኣብ ኤርትራውያን ‘ሉስሉስ ከብዲ’ ከም ዘለዎም ብኤርትራውያን ተቐማጦ ኣዲስ ኣበባ ሑሹኽ ይብሃል። ካብዚ ዝተላዕለ መጠኖም ብርክት ዝበሉ ኤርትራውያን ርእሶም ኣድኒኖም ኣብ ብዙሕ ናይ ስርሕ ዘርፍታት ተዊፊሮም ከም ዝርከቡ ብወግዒ ተነጊሩኒ። እዚ ዓው ኢልካ ዘይትዛረበሉ ግን ከስ ሪኢኻ ከምዘይረአኻ ዝሕለፈሉ ኩነታት ዘመልክት ኣብ መንጎ ክልቲኡ ህዝብታት ዘሎ ታሪኻዊ ምትእስሳር ዘስመረ ምዃኑ’ውን ይትንባህ።
ንስደተኛታት ካብ ምዕንጋል ሓሊፍካ ጡጡህ ናብራ ክህልዎም ምህቃን ብዙሕ ጻዕሪ ይሓትት። ንስደተኛታት ዘድልዮም ቁሳውን፣ መንፈሳውን ኣዝዩ ኣዝዩ ብዙሕ ኢዩ፡ ንግዜኡ ብአጻዳፊ ዘድሊ ግን ኡኹል አቕርቦት መግብን ማይን ምምላእ ይኸውን። ኣብዚ እውን’ዚ ብገበርቲ ሰናያት ዝወሃብ መግቢ ንአካል ኣጉልቢቱ ንሓንጎል ዘማዕብል ዘይኮነስ እንታይ’ድአ ዘየምውት ዘየሕዊ ትኳቦ ኢዩ። መጀመርያ ካብ ዝወሃቦም ደረቕ መግቢ 15 ኪሎ ስርናይ ኮይኑ ብጥሪኡ ይዕደል። ነዚ ጥረ እኽሊንምጥሃን ዘሎ ላዕልን ታሕትን ተጸውዩ ኣይውድእን ኢዩ። ምኽንያቱ መጥሃን እኽሊ ንምርካብ ኣብ ርሑቕ ከተማታት ምጉዐዝ የድሊ። ዕርቃን ኣብ ልዕሊ ስደተኛታት ብሕልፊ ደቂንስትዮን ንዓቅሚ ኣዳም ዘይበጽሑን ቆሉዑትን ገኒኑ ይረኤዩ። ጫማታት ሻርባታት ካልሲታት’ውን ኣዝዩ ዉሑድ ኢዩ። ኣብ ርእስ’ዚ ናውቲ ትምህርቲ ከምኒ ርሳስ፣ ደብተር፡ መደምሰስ፣ ክርዮን፣ ናይ መባእታ መጻሕፍቲ ካብ ዘድልዩ ቁሳቑስ ኢዮም። አብ ክብ ዝበለ ትምህርቲ ደረጃ ዘለዉ ተማሃሮ፡ ንትምህርቶም ዘገድስ መጻሕፍቲ ጥራይ ዘይኮነስ ካብ መጻሕፍቲ ፍሉያት ምዕራፋት ንምቕድሕ/ፎቶኮፒ ኣዝዩ ጸገም ከም ዘጋጥሞም ካብ ተመሃሮ ኣዲስ ኣበባ ዩኒቨርሲቲ ክርዳእ ኪኢለ።
ኣድለይቲ ነገራት
ሂወት ስደተኛታት ንምምሕያሽ ሽግሮም’ውን ንምቅላል ዘድልዩ ነገራት ብዙሓት’ኳ እንተኾኑ ካብቶም ንግዜኡ ኣገደስቲ ንብሎም ዐብይቲን ንአሽቱን ነገራት እዞም ዝስዕቡ ኢዩኦም። እቲ ዕማም ንምብዳህ ድማ ኣብ ንኡሱን ዐበይትን ፕሮጀክት ኢለ ከፊለዮም ኣለኹ።
ንኡስ ፕሮጀክት
• ንአብ አዲስ ኣበባን፡ መቐለን፡ ሰማራን ዩኒቨርሲቲታት ዝመሃሩ ተመሃሮ ዘገልግላ
3 ፎቶ ኮፒ ማቺን
• ካብ ኣዲስ ኣበባን ከባቢአን ዝግዛእ ርሳስ፡ ደብተር፡ክርዮን፡ ናይ ቆሉዑ መጻሕፍቲ,
• ፍሉያት መጻሕፍቲ ንክብ ዝበለ ትምህርቲ ዝከታተሉ ተማሃሮ
• ንደቂንስትዮ ዘገልግል ናይ ክንክን ጥዕና
• ንቖሉዑን መንእስየትን ኣልባሳት
• ኮምፑተራት ኣብ ስደተኛታት ካምፕ ዘገልግላ
• ተለቪዥናት ኣብ ስደተኛታት ካምፕ ዘገልግላ
ዐበይቲ ፕሮጀክትታት
• ንእተፈላለዩ መዳያት ዘገልግል ማሕበራዊ ማእከል (ንቤተ መጽሕፍቲ፡ ንቴለቪዥን፡
ንኮምፑተራት፡ ንመዘናግዒ ቁሳቑሳት ዝእክብ)
• ንገጠር ሃዋሁ ዝሰማምዑ ትምህርቲ ቤታት ( ‘ሁለ ገብ’ ክፍልታት)
• ንአሽቱን ማእከሎት ዝዐቕመን ጠሓንቲ መኪናታት(ሓሪጭ)
• ከም ጸዐት ሓይሊ ዘገልግል ጸሓያዊ ፎቶቮልታይክ ጽፍሕታት
• ንክብ ዝበሉ ትምህርቲ ዝከታተሉ ተማሃሮታት ኣብ ክንፍኻ/ኺ ብምሕቛፍ
ወርሓዊ/ዐመታዊ ረዲኤት ምብርካት
በዚ ኣጋጣሚ’ዚ ንኽልተ ሁቡባትን ንጡፋትን መንእሰያት ነዚ ኣብ ልዕሊ ዝተዘርዘረ ሽግር ንምቕላል ዝግብርዎ ዘለዉ ቁዱስ ስራሕ ክጠቅስ ይግደድ። ነዚ ክጠቅስ ዘገደደኒ ቀንዲ ምክንያት ድማ ኣርአያ ክኾኑና ይኽእሉ ኢለ ብምእማን ኢየ። መንእሰያት ቶማስ ሰሎሞን በዐል ቪርጂንያን፡ ኤፍረም ካሕሳይ ተቐማጣይ ኖርዝ ካሮላይናን ኣብ ማይዐይኒ ዝርከብ ናይ ስደተኛታት ናይ ትምህርታዊ ቁሳቑስ ሕጽረት ንምቅላል ተዋፊሮም ብርክት ዝበለ ገንዘብ ምእካቦም ይንገር ኣሎ። ከይደኸሙ፡ ከይረብረቡ ድማ ካብ 10,000 ዶላር ንላዕሊ ምእካቦም ካብ ሓበሬታ መርበቦም ንርድእ። ጸዓት’ዞም ብጾት ብዐወት ንኽዛዘም ሓገዝ ነፍሲ ወከፍ ወዲ ሃገር ናይ ፖለቲካ ዝንባሌኡ ብዘይገድስ ከም ዘድሊ ክመሕጸነኩም ይደሊ። ንቶማስን ኤፍረምን በዚ ዝስዕብ ኣድራሽኦም ክትራኸብዎም ትኽእሉ።
ዌብሳይቶም www.urer.org ኢመይሎም ድማ infor@urer.org. ብአካል ከተዛርብዎም ወይ ክትውከስዎም ምስ ዝድለ ድማ ኣብ ቅጽሪ ስልኮም 202 718 8889 ክድወል ይከአል።
ቶማስ ኣባል ዓለምለኸ ኮሚሺን ንስደተኛታት ኤርትራ (ICER) ኢዩ። ናይዚ ኮሚሺን ዋና ተግባራት ንስደተኛታት ኤርትራ ምጥባቕ ኮይኑ፡ ናይ ርሑቕን ቀርባ ዕላማኡ ድማ ኣብ ሱዳንን ኢትዮጵያን ዝርከቡ ስደተኛታት ነቲ ሓደገኛ ዝኾነ ናይ ምድረበዳን ማእከላይ ባሕርን ጉዕዞ ካብ ምውሳድ ክቑጠቡ፣ ቀጺሉ ውን ኣብ ዘለውዎ ስደተኛታት ካምፕ ናብርኦም ዝመሓየሸሉ መንገድታት ሃሰው ሰው ምባል ይኸውን። ኮሚሺን ብዑቱብ ካብ ዝናጠፈሎም ተግባራት ብኽፋል እዞም ኣብ ላዕሊ ዝተጠቕሱ ጉዳያት የጠቓልል።


text:
ሕፅረት ቐረብ መድሓኒት ይፍታሕ ኣሎ ሚኒስቴር ሓለዋ ጥዕና
መቐለ ነሓሰ 06/2010(ድወት)ብምኽንያት ሕፅረት ሸርፊ ወፃኢ ዝረአ ዝነበረ ሕፅረት ቐረብ መድሓኒት ይፍታሕ ከምዘሎ ሚኒስቴር ሓለዋ ጥዕና ኣፍሊጡ።
ብደረጃ ሃገር ቐረብ መድሓኒት ሕማም ሽኾር ሓዊሱ ብርክት ዝበሉ ዝተፈላለዩ ዓይነታት መድሓኒት ብምኽንያት ሕፅረት ሸርፊ ወፃኢ እኹል ቐረብ ከምዘይነበሩን ሕብረተሰብ ንፀገም ይቓላዕ ምንባሩን እቲ ሚኒስቴር ገሊፁ።
ሚኒስትር ሚኒስቴር ሓለዋ ጥዕና ዶክተር ኣሚር ኣማን ንኢዜኣ ከምዝበልዎ ኣብዚ ሐዚ እዋን ብምኽንያት ሕፅረት ሸርፊ ወፃኢ ተራእዩ (ኣጋጢሙ) ዝነበረ ፀገም ቐረብ መድሓኒት ይፍታሕ ኣሎ።
መንግስቲ ነዚ ፀገም ንምፍታሕ ዝለዓለ ፃዕሪ ይገብር ኣሎ ዝበሉ ዶክተር ኣሚር ንቲ ፀገም ንምፍታሕ ካብ ወፃኢ ናብ ውሽጢ ዓዲ ካብ ዝኣትው ናውቲ ንመድሓኒት ቐዳምነት ከምዝሃበ ገሊፆም።
ሕፅረት ሸርፊ ወፃኢ ካብ ወፃኢ ኣብ ልዕሊ ዝኣትው ምህርትታትን ናውትታትን ኣልታዊ ፅልዋ ኣሕዲሩ ምፅንሑ ድማ ዶክተር ኣሚር ሓቢሮም።


text:
መሰልን ረብሓን ኣብ ወፃኢ ዓዲ ዝዋፈሩ ሰራሕተኛታት ኣብ ምሕላው መዳርግቲ ኣካላት ሓላፍነቶም ክዋፅኡ ከምዝግባእ ተገሊፁ
ኣዲስ ኣበባ ፣ 30 መስከረም፣ 2011 (ኤፍ ቢ ሲ)መሰልን ረብሓን ኣብ ወፃኢ ዓዲ ዝዋፈሩ ሰራሕተኛታት ኣብ ምሕላውን ካብ ጉድኣት ኣብ ምክልኻልን መዳርግቲ ኣካላት ሓላፍነቶም ክዋፅኡ ከምዝግባእ ምኽትል ቀዳማይ ሚኒስትር ፌዴሪኢ ኣይተ ደመቀ መኮነን ገሊፆም።
ኣብ ኢትዮጵያ ንሓሙሽተ ዓመታት ደው ኢሉ ዝነበረ ኣብ ማእኸላይ ምብራቕ ናብ ዘለዋ ሃገራት ዝግበር ምውፋር ስራሕ ሎሚ መዓልቲ ብዕሊ ጀሚሩ።
ኣይተ ደመቀ፥ መንግስቲ ዝነበርዎ ክፍተታት ብምዕባስ ናብ ማእኸላይ ምብራቕ ዝግበር ምውፋር ስራሕ ንክጅመር ከምዝገበረ ተዛሪቦም።
በዚ ዕድል ተረባሕቲ ዝኾኑ ዜጋታት ሕጋውነቶም ሓሊዮም ክዋፈሩ ከምዝግባእ እውን ኣተሓሳሲቦም።
ሚኒስትር ሰራሕተኛን ማሕበራዊ ጉዳይን ዶክተር ሂሩት ዘመነ ብግደአን፥ ንብዙሕ ዓመታት ተቛሪፁ ዝነበረ ወፍሪ ስራሕ ንምጅማር ዘኽአል እኹል ምድላው ከምዝተገበረ ኣፍሊጠን።
እቲ ምውፋር ስራሕ፣ ኣብዚ ሐዚ እዋን ናብ ስዑዲ ዓረብ፣ ኳታርን ዮርዳኖስን ኢዩ ተጀሚሩ ዘሎ።
ነዚ እውን 69 ትካላት ጥዕናን 144 ኤጀንሲታት ኣራኸብቲ ስራሕን ሰራሕተኛን ከምዝተዳለዉ ተገሊፁ።
ቅድመ ሐዚ ኣብ ስራሕ ዝነበሩ 144 አጄንሲታት ሸድመኛ ካብ ሰራሕ ተኣጊዶም ኣለዉ።
ነቲ ሎሚ መዓልቲ ዝተጀመረ ምውፋር ስራሕ ዝመርሕ ሓዱሽ ዳይሬክቶሬት ኣብ ሚኒስቴር ሰራሕተኛን ማሕበራዊ ጉዳይን ዝተዳለወ እንትኸውን፥ ተጓዓዝቲ ናብ ናይ ወፃኢ ዓዲ ስራሕ ንምውፋር ዓሊሞም እንትመፅኡ ብቕዓት መረጋገፂ ንከቕርቡ ትፅቢት ከምዝግበር ተሓቢሩ።
ኣብ ቀፃሊ ድማ፥ ናብ ኦማን፣ ሕቡራት ኢሜሬት ዓረብን ኲየትን ዝግበር ወፈሪ ሰራሕ ንምጅማር ዘኽእል ዘተ ይካየድ ከምዘሎ ተገሊፁ።
ብትዕግስቲ ስለሺ


text:
ካብ ኣዲስ ኣበባን ካብ ትግራይንዝመፁ ቀበርቲ ናብ ጎደናታት መቐለ ብምፍሳስ ንተን ትሻዓተ ኣስከሬናት ዝሓዛ መካይን ካብ ቤት ፅሕፈት ኪነት ፖሊስ ትግራይ ናብ ሓወልቲ ሰማእታት ቀፂሎም ድማ ናብ ቤተክርስትያን ቅዱስ ገብርኤል ዓጂቦም ሰንየሞም።
ኣብቲ ኣብ ሓወልቲ ሰማእታት ዝተኻየደ ስነ ስርዓት ቀብሪ ዝተረኸቡ ሊቃነ ዻዻሳት ብፁእ ኣቡነ ዻውሎስ ”እቶም ቆልዑ ክቡር ሞት እዮም ሞይቶም፤ ሞት ድማ ኣይቐርን። የግድስ ንሳቶም ዝሓደግዎ ምህሮን ምኽርን ክነተግብሮ ይግባእ” ኢሎም።
ኣማሓዳሪ ክልል ትግራይ ኣይተ ኣባይ ወልዱ እቶም ከየንቲ ልእኽቶ መንግስትን ውድብን ንምፍፃም ከምቲ ልሙድ እንትጓየዩ እዮም ሂወቶም ሓሊፉ። መንግስትን ውድብን ሓዚኖም እዮም ክብሪ ድማ ይግበኦም ኢሎም።
ቀዳማይ ሚኒስትር መለስ ዜናዊ ዝላኣኽዎ መግለፂ ሓዘን ብኣማኻሪኦም ኣማኻሪ ጉዳይ ደሕንነት ኣይተ ፀጋይ በርሀ ኣቢሉ ተነቢቡ።
ኣይተ መለስ ኣብ ደብዳቤኦም ”ምእንቲ ልምዓት ዝተሰውኡ ጀጋኑ ደቂ ህዝቢ ስለዝኾኑ ክብርን መጎስን ክነጎናፅፎም ይግባእ” ኢሎም።
ብዙሓት ሰባት እቶም ከየንቲ ካብ መቐለ ናብ ሱዳን ዝኣክል ነዊሕ ጉዕዞ ንምንታይ ብኣውተቡስ ክኸዱ ተገይሩ፤ ንምንታይ ብኣውሮፕላን ወይ ድማ ብሄልኮፕተር ክኸዱ ዘይካኣሉ ዝብሉ ሕቶታት ብምልዓል ቅሬታኦም ይገልፁ ኣለዉ።
እቶም ሂወቶም ዝሳኣኑ ነባራት ተጋደልትን ከየንትን ብርሃነ ገ/መስቀል (ጋኖ)፣ብርሃነ ገ/ሂወት(ሃንደበት) ፣ለተመስቀል ገ/ሂወት፣ተክኤ ተስፋማርያም ፣ብርሃነ ዓንደ(ኩናማ) ፣ሃይለ ገ/ስላሰ፣ ከምኡ’ውን መንኣሰይ ከየንቲ ብርሃነ ገ/ሚካኤል(ጭራ) ፣ኣሸናፊ መንግስቱን ፣ሃፍቶም ገ/ማርያምን (ቻኩር) እዮም።


text:
ናይ ኢትዮጵያ ተቓወምቲ ውድባት መድረኽን ሰማያዊ ፓርትን ካብ መንግስቲ ሕቶ ልዝብ ከምዝቐረበሎምን ልዝብ ንምጅማር ድልዋት ምዃኖምን ኣፍሊጦም።እቲ ልዝብ ገለልተኛ ናይ ውሽጢ ሃገር መንጎኛ ክህልዎ እዩ ተባሂሉ’ሎ። ኣቦ ወንበር ኦፌኮ ዶ/ር መረራ ጉዲና ኣብዝሃብዎ መግለፂ መድረኽ ሓድሽ ፃውዒት ቀሪቡሉ’ሎ ኢሎም።
“ዝሕባእ ነገር የለን።ንልዝብ ሓቲቱና’ሎ።መድረኽ ኣብ ዝሓፀረ እዋን ንልዝብ ዝቐርብ ይመስለኒ።ምምስራት ሃገራዊ ናይ ሓድነት መንግስቲ ንልዝብ ክነቐርቦ ኢና።ሓቃዊ ሰላማዊ ስግግር ኣብዛ ሃገር ንክመፅእ ናብ ኢህወዴግ ንኸይድ ባዶ ኢድና ከይኮነስ እዚ ትሪኦ ዘለኻ ሰነድ ኣዳሊና ንልዝብ ክነቕርቦ ኢና።”
ካብ ቤት ፅሕፈት ቀዳማይ ሚንስትር ተመሳሳሊ ፃውዒት ከምዝቐረበሎም ዝገለፁ ኣቦ ወንበር ሰማያዊ ፓርቲ ኣቶ የሺዋስ ኣሰፋ እውን ከምዚ ኢሎም።
“መንግስቲ ዝተፈላለዩ ነገራት ከዕሪ ንምልዛብ ድልው ስለዝኾነ ቅድሚ ሎሚ ኣብ ልዝብ ነይርኹን ገዲፍኩምዎ ወፅኢኹም ኢኹም።ሕጂ ግን ክትምለሱን ክንዘራረብን ንሓተኩም ኣለና ዝብል እዩ።”
ቀዳማይ ሚንስትር ኣብይ ኣሕመድ ብዝተፈላለየ መንገድ ዝቃለሱ ኩሎም ክፍጠር እዩ ኣብ ዝበሉዎ ፖለቲካዊ ሃውህው ኣትዮም ክሕግዙ ምፅውዖም ይዝከር።


text:
- “ወያነ ኣበይ ኣሎ?”
መንእሰይ ትግራይ ሃለዋት ወያነ ትግራይ ይሓትት። መልሲ እንተሎ ክንቅበል
(ንዘተ ዝቐረበ)
ጋዜጠኛ በርሀ ኣረጋይ ከምዝፀሓፎ።
==============
ወያነ ህዝቢ ትግራይ ኣበይ ኣሎ? እዙይ ድዩ ወያነና? ወያነ ትግራይ፦ ካብ ግዕዝይና ዝፀረየ ማዕረ ተጠቃማይነት ዘረጋግፅ ፤ ኣብ ማዕርነት ዝተደረኸ ዲሞክራሲያዊ ስርዓት ዝሃንፅ፤ ብፍትሓውን ነፃን መረፃ ስልጣን ዘትሕዝ ካብ ስልጣን እውን ዘውርድ ፤ ውልቀ ረብሓ ዘይኮነ ህዝባዊ ረብሓ ዘቐድም፤ ሰብኣዊ መሰል ዜጋታት ዘይግህስ ንመሰል ደቂሰባት ዝጣበቕ፤ ተቓወምቲ መሰሎም ተሓልዩ ብነፃነት ሓሳቦም ክቕርቡ ጥጡሕ ሕጋዊ መስርሕ ዝዝርግሕ፤ መራኸብቲ ብዙሃን ህዝቢታት ርትዓዊ፣ ሓቀኛን ሚዛናውን ሓበሬታ ዘቕርባ ትካላት ዝፈጥር፣ ናይ ውልቀ ሰባትን ናይ ውሑዳት ጉጅለታትን ልዕልና ዘይኮነ ኩሉ ሰብ ብሕጊ ክመሓደር ንላዕለወይነት ሕጊ ዝዋደቕ ስርዓት እዩ እንተይልና ወያነ ትግራይ ኣበይ ኣሎ?
ወያነ ትግራይ ንህዝቢታት ኣይጭቁንን እንተይልና እሞ ከዓ እቲ ንሕና ወያነና እንብሎ ዘለና እቲ ህወሓት ኣብ ኢትዮጵያ ዘርጊሕዎ ዝኒሆ #ወያነ እንተኾይኑ ናይ ወያነ ዲሞክራሲ እዙይ ድዩ? ብስሩ ወያነና ኣይተጨወየን ሀዚ እውን ምስ ሂወቱ ኣብ ሃገርና ኣሎ ንብል እንተኾይንና እቲ በቢ ዓመቱ ዘዋሕጅ ዘሎ ደም ንፁሃት ኢትዮጵያውያን ውፅኢት ወያናይ ዲሞክራሲ እዩ ማለት እዩ። ወያነ ህዝቢ ትግራይ ደም_ምፍሳስ ኣይኮነን ንብል እንተኾይና ድማ ኣብ ዝሓለፉ 26 ዓመታት ሂወት ዘይጠፍአሉን ደም ዘይፈሰሰሉን ዓመት ስለ ዘየለ ወያነ ማለት ደም ምፍሳስ ኣይኮነን ክንብል ኣይንኽእልን። ወይ ድማ 26 ዓመት ሙሉእ ወያነ ኣይነበረን። ኣብዙቐረባ መዓልቲታት ህዝቢ ኦሮሞን ህዝቢ ሶማልን ዘቃትል ዘሎ ወያነ ኢህወደግ ( ወያናይ ዲ.ሲ) ኣይኮነን ድዩ? ወይስ ናይ ኬንያ ወይ ድማ ናይ ሱዳን ወያነ ሰሊኹ ኣትዮ እዩ ጉድ ዝገብረና ዘሎ?
ናይ ህዝቢ ትግራይ ወያነ ማዕርነትን ፍትሕን ዘዕስል ቢን ዝበለ ሓቀኛ ስርዓት እዩ ንብል እንተኾይንና እሞ ህዝቢታት ኢትዮጵያ ድኣ ንምንታይ እዮም ን#ወያነ ኣምሪሮም ይፀልኡን ወግሐ ፀብሐ ንወያነ ኣትሪሮም ይቃወሙን ዘለው? ወይስ ብተፈጥሮኦም ማዕርነት ዘይፈትው ስለዝኾኑ እዮ? ህዝቢ ኦሮሞን መራሕቲ ኦህዴድን ፤ ህዝቢ ሶማልን መራሕቲ ኢሶዴፓን፤ ህዝቢ ኣምሓራን መራሕቲ ብአዴንን፤ … ህዝቢ ትግራይን መራሕቲ ህወሓትን ማዕረ ናብራ ይነብሩ ኣለው? ህዝቢታት ኢትዮጵያ እኮ ብተደጋጋሚ ኣብ ስርዓት ወያነ ማዕርነት የለን ፣ ፍትሒ የለን፣ ዲሞክራሲ የለን፣ ማዕረ ተጠቃማይነት የለን፣ ሓቀኛ መረፃ የለን፣ ሞንጎኛ መረፃ ቦርዲ የለን፣ መንጎኛ ፖሊስን ሓይሊ ፀጥታን የለን ይብሉ ኣለው። ቦግ ኣቢሎም ሓስዮም እዮም ማለት ድዩ? ንሕና ኢና ልክዕ? ወይስ ወያነ ትግራይ ብውሱናት በለፀኛታት ተጨውዩ እዩ? Tell me where is our woyane?
#ካሊእስ ይትረፍ ወያነና ኣብ ውሽጢ ትግራይ ኣሎ? ወያነነት ሕትመትን ምፅሓፍን ይፈቅድ እዩ እንተይልና ኣብ ትግራይ ኣበይ ኣሎ ናይ ሕትመትን ምፅሓፍን ነፃነት? ወይነ ማለት ዲሞክራሲ እዩ እንተይልና ኣብ ትግራይ ጨና ዲሞክራሲ ኣሎ? ወያነነት ናይ ሓሳብ ኣፈላላይ ይፈቅድ እዩ እንተይልና ኣብ ትግራይ ተቓወምቲ ብነፃነት ይሰርሑ? ኣብ ዝሓለፉ 26 ዓመታት ሰልፊ ገይርካ ትፈልጥ? ወያነነት ንዝተፈለየ ሓሳብ ዘንፀባርቑ የኽብሮም እዩ ፀላእቲ ኣይብሎሙን ዝብል እንተኾይኑ ኣብ ትግራይ #ፀላእቲ ዝበሃሉ ዘለው ድኣ ንንመን እዮም??? ካብ ሰነ ክሳብ ነሓሰ ሕታም መፅሄት ወይን “ንዓረና ክቑረፅ ዘለዎ ፀላኢ እዩ፣ ንፀላእትና ፀሊእና ከም ቀደምና ክንጋደል ኢና” ኢላ ቅዋም ሒዛ ዝፈከረትን ዝተሓነየትን ድኣ ወያነነት ስለዝኾና ድዩ? ወያነነት ማለት ኣብ መንጎ ተጋሩ ብዘይፍልልይ ማዕርነት ምርግጋፅ እንተኾይኑ ናብራ ህዝቢ ትግራይን ናብራ መራሕቲ ህወሓትን ማዕረ ድዩ ዘሎ? እስቲ ዓይንና ቋሕ ኣቢልና ደቂ ህዝቢ ትግራይን ደቂ ሰበስልጣንን ኣበይ ይመሃሩ ፣ ኣበይ ይሕከሙ፣ እንታይ ዓይነት ምግቢ ይበልዑ ከም ዘለው ነነፃፅር።
ኣብ ኢትዮጵያስ ይትረፍ ኣብ ትግራይና ወያነና ኣሎ? ወያነ ህዝቢ ትግራ ሃለዋቱ ኣጥፊኡ ብናይማን ወያነ ዘይኮነ ብሽም ወያነ እየ እናበለ ዝፅውዕን ዝነግድ ፣ ወያነ እየ እናበለ ዝጭቁን፣ ዝኣስር፣ ዝቐትል፣ ብግዕዝይና ዝጥልቂ፣ መረፃ ዘጭበርብር፣ ንረብሓ ውሑዳት መራሕትን ኣብዙርያኦም ንዘለው መሻርኽቶም ቀዳምነት ዝህብ መዋቕዒ ጉጅለ ኣብ ዝባን ህዝብታት ኢትዮጵያ ሸሸ ብምባሉ ህዝቢታት ኢትዮጵያ ን#ወያነ ምፅላኦም ይተሓዘሎም? ህወሓት ዝመሰረቱ፣ ህወሓት ዝጠጃኢኡ፣ ህወሓት ዝጀማሪኡ ወያነነት ናይ ኢህወድግ መምርሒ ኮይኑ ንህዝቢታት ኢትዮጵያ ዘብኪ፣ ዝረግፅ፣ ዘድኪ፣ ዝፈላሊ፣ ዘባእስ፣ ደም ዘቃብእ… እንተኾይኑ ህዝቢታት ሃገርና ንወያነ ዓኽ እንተፍ ኢሎም እንተፈንፈንዎ መን እዩ ዓገበኛ?
by Kidane Amene, Mekelle Tigray, Ethiopia


text:
Date: Wednesday, 13 June 2018
• ብእዋን ቁልዕነትካ ክንጅምር ፕሮፌሰር። ኣበይን ብኸመይን ኢኻ ኣሕሊፍካዮ?
ብ1931 ኣብ ኣስመራ ኣብ ሹቕ ተወሊደ፤ ኣብ ዓመተይ ናብ ገዛ ከኒሻ መጺአ፡ ኣብ ገዛ ከኒሻ ዓብየ። ዕድመይ ምሉእ ኣብ ከተማ’የ ዓብየ። ገጠር ክንድቲ ኣይፈልጦን’የ። ሓደ እዋን ብፍሉይ ኵነታት ንገጠር ናብ ገረሚ ከይደ ኣለኹ፡ እንግሊዝ ናብ ኣስመራ ቅድሚ ምእታዎም፡ ብ1941 ሮያል ኣየር ፎርስ ንኣስመራ ብቦምባ ክድብድብዋ ጀሚሮም ነይሮም። ኣብ ከረን ኵናት እናተኻየደ፡ ናብ ፎሮቭያ ዒላማ ገይሮም ዝተኰስዎ ቦምባ ኣብ’ዚ ካንሸሎና ክዓልብ ጀሚሩ። ወለደይ ቈልዑ ሒዝካ ኣብዚ ኣየዋጽእን እዩ ኢሎም ናብ ገረሚ ሒዞምና ከይዶም፤ ኣብ ገረሚ ሓንቲ ዓመት ጸኒሐ። እዚኣ ኣብ ሂወተይ ዓብዪ ጽልዋ ገይራ እያ፤ ብዛዕባ ናብራ ገጠር ምጡን ፍልጠት ክህልወኒ ዝገበረት ስለዝኾነት፡ ኣብ ሂወተይ ፍሉይ ተዘክሮ እዩ ዘለዋ።
• ገለ ኻብኡ …
ኣብ ከተማ ጸኒሕካ ወዲ ገጠር ክትከውን ኩሉ ነገር ይቕየረካ እዩ። ኣብ ደምበ ዱዅዒ ኣሎ፡ ጉድጉዶ ኣሎ፡ በረኻ ምውፋር ኣሎ፡ ዕንጨይቲ ምእራይ ኣሎ፡ ሓምሊ ምሕማል ኣሎ፡ ኣዴታት ንቐልቀል ከብቲ ብኢደን እናቘምጥዓ ምጕድጓድ ኣሎ፡ ቁንጪ ኣሎ፡ ቁርዲድ ኣሎ ኩሉ ናብራ ገጠር ፍሉይ ስምዒታት ክፈጥረለይ እዝከረኒ። እታ ዓመት እቲኣ ንዓይ ወሳኒት እያ ነይራ ኣብ ሂወተይ። ናብ ኣንትሮፖሎጂ ገጸይ ንኽዘዙ ዝገበረኒ’ውን እቲ ናይ ገጠር ፍቕሪ ክኸውን ይኽእል’ዩ። ንሳ እንተዘይትነብር፡ ብዛዕባ ናብራ ገጠር ኣፍልጦ ክህልወኒ ኣይምኸኣለን። ንእግረ መገደይ ነዞም ኣብ ከተማ ተወሊዶም ኣብ ከተማ ዝዓበዩ መንእሰያት፡ ብዙሕ ይጎድሎም ምዃኑ ፈሊጦም ካብ ከተማ ውጽእ ኢሎም ናብራ ገጠር ክርእዩን ከስተማቕሩን ኣገዳሲ ምዃኑ ከዘኻኽሮም እደሊ።
• ናይ እዋን ቁልዕነት ባህግኻ
ሙዚቀኛ ክኸውን እብህግ ነይረ። ኣብ ዘበን ጥልያን’ዩ እንግሊዝ ከይኣተዉ እንከለዉ፡ ኣብ ናይ ጣልያን ቤት ትምህርቲ እናኸድኩ ቫዮሊን እመሃር ነይረ። እቲ ትምህርቲ ኣብ ጥቓ ሲነማ ኦድዮን ኣብ ዝነበረት ሓንቲ ጽብቕቲ ቪላ እዩ ዝወሃብ ነይሩ። ሽዑ ናይ ፋሺሽት ዘበን’ዩ ነይሩ፡ ኣብ ናይ ፋሺስት ዘበን ድማ ኤርትራውያን ምስ ጥልያን ክሕወሱ ኣጸጋሚ እዩ ነይሩ። ሓቢርካ ኮፍ ምባል፡ ሓቢርካ ምስታይ፡ ሓቢርካ ምብላዕ፡ ሓቢርካ ምምሃርን ምዝናጋዕን ኣይነበረን። ንዓይ ወለደይ ከፊሎም ኣእትዮምኒ፡ ተጻጊመ ብጥበብ ተማሂረ።
• ከመይ?
ከምቲ ዝበልኩኻ’ዩ፡ ምስ ፈረንጂ ኮፍ ኢልካ ክትመሃር ዝከኣል ኣይነበረን ሽዑ። መምህራን ናይ’ቲ ቤት ትምህርቲ፡ እንታይ ኢሎምኒ መስለካ፥ “እዚ ዘሎ ኵነታት ንስኻ ኣብዚ ክትመሃር ኣየፍቅደልካን እዩ። ንስለ ሓያል ተገዳስነትካ ግና ተጣቢብና ከም ትመሃር ክንገብር ኢና። ሕጂ እንታይ ትገብር መስልካ፡ ናይ ደገ ኣጋይሽ እንተመጺኦም፡ ከምዛ ዘይበልናካ ብድድ ኢልካ ከተጸራሪ ጀምር” ኢሎምኒ። ክቱር ባህጊ ስለዝነበረኒ፡ ተሰማሚዐሉ። ረሳሕ ጨርቂ ነይራትኒ ምስ’ታ ቫዮሊን ኣሲረ ዘቐምጣ፡ Pretend ንምግባር’ዩ፤ ሰራሕተኛ ጽርየት ተመሲለ ትምህርተይ ቀጺለ። ንሸሞንተ ዓመት ቫዮሊን ተማሂረ።
• እሞ ሰሪሕካላ’ዶ?
እወ። ኣብ ወንጌላዊት ቤተ ክርስትያን ምሉእ ጉጅለ ኦርኬስትራ ነይሩ’ዩ፡ ኣነ’ውን ቫዮሊነይ ሒዘ ኣባል እታ ጉጅለ ክኸውን በቒዐ። ብኹሉ መሳርሒታት ሙዚቃ ዝተወሃሃደ ኮንሰርት ንገብር ኔርና። ናይ ነንበይኑ ክእለት መሳርሒታት ሙዚቃ ዝነበረና ከባቢ 15 ሰባት ንኸውን ኔርና ሽዑ።
• ጸወታታት እዋን ቁልዕነት
እዋን ቁልዕነተይ ኣብዚ ኣብ ገዛ ከኒሻ እየ ኣሕሊፈዮ። ሽዑ እዝከረኒ፡ ኩዕሶ ቀንዲ ጸወታና እዩ ነይሩ። ዋላ ማይ እናሃረመ ኣይንገድፋን ኢና ኔርና። ኩዕሶ እንተረኺብና ግርም፡ ኣይረኸብናን ከኣ ባዕልና ኣጭርቕቲ ጌርና ዋላ ኻልሲ ጠቕሊልና ኢና ንጻወት ኔርና። ካልእ ምሕንባስ ከኣ እፈቱ ነይረ፡ ኣብ ቤት ገርግሽ ሽዑ ሓንቲ ቀላይ ነይራ፡ ማይ ክሃርም ከሎ ግጥም ኢላ’ያ ትመልእ፡ ናብኣ ኬድና ምሕንባስ ንመሃርን ንሕንብስን ኔርና። ግና ዝበዝሐ ግዜና ኣብ ትምህርቲ ኢና ነሕልፎ ኔርና፡ ሽዑ ትምህርቲ ኣዝዩ ሓያል እዩ ነይሩ። ንጸወታ ኣዝዩ ውሱን ግዜ ኢና ንህቦ ኔርና።
• ኵነታት ትምህርቲ
ክሳዕ 6ይ ክፍሊ ሽዱሽተ ዓመት ኣብ ቤት ትምህርቲ ወንጌላዊት ቤተክርስትያን ገዛ ከኒሻ ተማሂረ። ሽዑ ኣብ ኤርትራ ንዜጋታት ክሳብ ራብዓይ ክፍሊ ጥራሕ እዩ ዝፍቀድ ነይሩ። ልዕሊኡ ምቕጻል ዝከኣል ኣይነበረን። ልዕሊኡ ክምህር ወይ ክመሃር ዝተረኽበ ከም ገበነኛ እዩ ዝቑጸር ነይሩ። ልዕሊኡ ደረጃ ትምህርቲ ወይ ክፍሊ ክምህር ዝተረኽበ ሓደ ኤርትራዊ ካህን ብኸቢድ ክእሰር እዝክር። መምህር ኢሳቕ’ዮም ድሕሪ ገለ ዓመታት ብኽንደይ ሓይሊ ክልተ ክፍሊ ወሲኾምልና። እቲ ልዕሊ ራብዓይ ክፍሊ ምምሃር ብኣና’ዩ ተጀሚሩ፡ ኣብ ወንጌላዊት።
• ኣብ ናይ መባእታ ብፍሉይ ትዝክሮም መምህራንካ
– ኣያ ወልደኣብ ወልደማርያምን መስፍን ገብረሂወትን እዮም ነይሮም። (ኣብ ተሌፎን መስፍን ገብረሂወት’የ ምስ በልካኒ፡ ድሕሪት ኢኻ መሊስካኒ፡ ንዘኽብሮ መምህረይ ኣዘኻኺርካኒ)
• ተዘክሮኻ ኣብ ኣመሃህራ ናይ ሽዑ
ኣዝዩ ፍሉይ እዩ ነይሩ፡ከም ትፈልጦ ኣያ ወልደኣብ ወልደማርያም ፍሉይ ሰብ’ዩ። ኣብቲ እዋን መጽሓፍ ኣይነበረን፡ ምኩራት መምህራን ኣይነበሩን፡ ባዕሉ ኣያ ወልደኣብ ብዝመሃዞ ገይሩ እዩ ዝምህረና ነይሩ። ክሓስብ፡ ክምህዝን ክበላሓትን ከይደቀሰ’ዩ ዝሓድር ነይሩ። ንሱ ምሂዙ ብዘዳለዎ ገይሩ እዩ ዝምህረና ነይሩ። ናይ ጆግራፍ፡ ናይ ማተማቲክስ፡ ናይ ሳይንስ ቃላት እናመሃዘ፡ ብመልክዕ መጽሓፍ እናሕተመ ይምህረና ነይሩ። እዚ ሕጂ ንሕና ከም ልሙድ ጌርና ንጥቀመሉ ዘሎና ቃላት መብዛሕትኡ ንሱ ዝመሃዞ እዩ። ሓያል፡ መሃዛይ፡ ተመራማራይ መምህር እዩ ነይሩ።
• ኣቦይ ወልደኣብከ ኣበይ እዩ ተማሂሩ?
ንሱ’ውን ኣብ ወንጌላዊት ገዛ ከኒሻ እዩ ተማሂሩ፡ እታ ቤት ትምህርቲ ክትምስረት ከላ፡ ብንእስነቱ ኣብዚ ተማሂሩ፡ ሽዑ በዓል ኣባሓጎይ ቀሺ ዘራጽዮን (እዚ ኣብ ስእሊ ትርእዮ ዘለኻ) ካብ’ቶም ቀንዲ መስረት’ቲ ናይ ወንጌላዊት ቤተ ክርስትያን እዮም ነይሮም። ገና ትምህርቲ ኣብ ዘይነበረሉ ግዜ፡ ኣብ ወንጌላዊት ቤተ ክርስትያን ካብ ቀዳማይ ክፍሊ ክምህሩ ጀሚሮም። ሽዑ ቀዳማይ ክፍሊ ፍርቁ ናይ ኢደ ስራሓት፡ ፍርቁ ድማ ናይ ፊደላት ትግርኛን ጣልያንን ትምህርቲ እዩ ዘጠቓልል ነይሩ። ከምኡ እናበሉ በዓል ኣያ ወልደኣብ ብሓይሎም ብጽፍሮም ዝተማህሩ ሰባት’ዮም ነይሮም። ኣብ 2ይ ደረጃ ኮለጅ ወይ ዩኒቨርስቲ ዝተማህሩ ኣይኮኑን ነይሮም። ኣያ ወልደኣብ ኣዝዩ ምሁር፡ ኣዝዩ ፈላጥ እዩ ነይሩ፡ ማእለያ ዘይብሉ መጻሕፍቲ እዩ ዘንብብ ነይሩ። ቋንቋ ጥልያን ይመልኽ ስለዝነበረ፡ መብዛሕትኡ ዘንብቦ ዝነበረ መጻሕፍቲ ናይ ጥልያን እዩ ነይሩ። ምስ ኣቦይ ብዙሕ ምዝሕዝነት’ዩ ነይርዎም። ኣዝዮም ዝቀራረቡ እዮም ነይሮም፡ ሽዑ ንሱ እስካቡሊ እዩ ነይሩ፡ ምህር ውዒሉ ምሳሕ ክደሊ ኸሎ ኣብዚ ገዛና ኣላጊሱ፡ ይምሳሕ ነይሩ፡ ኣብዚ ኮፍ ኢሎምከኣምስበዓልኣቦይቸዝ ይጻወቱ፡ ወይ ናይ ፖለቲካ ጉዳይ ኣልዒሎም ይካትዑ ነይሮም።
• ይሰማምዑ ነይሮምዶ? (ኣብቲ ናይ ፖለቲካ ማለተይ እዩ)
እ… ኣብ ናይ ፖለቲካ ኣተሓሳስባኦም ፍልልይ ነይርዎም እዩ፡ ናይ ኣያ ወልደኣብ ኣተሓሳስባ ካብ ቅድሙ ንጹር እዩ ነይሩ፤ ኩሉሳዕ ንሓርነት ኤርትራ እዩ ዝድግፍ ነይሩ። ቀዲሙ’ዩ ነቒሑ። በዓለ’ቦይ ምስ ናይ ኢትዮጵያ Unionist Move- ment እዮም ዝሓብሩ ነይሮም። ግና ንዕርክነቶም ይትንክፎ ኣይነበረን።
• ኣብ ትምህርትኻን ኣካይዳኻን ፍሉይ ጽልዋ ዝገበሩልካ ሰባት . . .
ኣያ ወልደኣብ ወልደማርያም ብቐዳምነት ክጠቕሶ እደሊ። ኣብ ኣተሓሳስባይ ኣዝዩ ጸልዩኒ እዩ። ቀሺ ዘርኣጽዮን ሙሴ ድማ ብተመሳሳሊ ካብ’ቶም ዝጸለዉኒ እዩ። ቀሺ ዘራጽዮን ካብቶም ወንጌላዊት ቤተክርስትያን ዝመስረተ ኾይኑ ብዙሕ ስቓይ ዝረኣየ እዩ።
• ከመይ?
ኣብዚ ኣሉላ እዩ ነይሩ ሽዑ፡ ኣብ ውሽጢ ኢትዮጵያ ኸኣ ሃጸይ ዮሃንስ። ከሓዲ ተባሂሉ ክሳብ ናይ ሞት ፍርዲ ተበይንዎ ነይሩ። ብደብረቢዘንን ደብረ ዳሞ ናይ ኢትዮጵያን መጽሓፍ ቅዱስ ብናይ በዓለገ ቋንቋ ምሂሩ ተባሂሉ፡ ንናይ መወዳእታ ፍርዲ ናብ ሃጸይ ዮሃንስ ቀሪቡ። ሃጸይ ዮሃንስ፡ “ኣየናይ እዩ እቲ ናይ በዓለገ ቋንቋ ትብልዎ ዘለኹም?” ኢሉ ምስ ሓተተ፡ “ኣምሓርኛ፡ ትግርኛ፡ ትግረ …” በልዎም። “ዋእ! ነቲ ቋንቋናስ ናይ በዓለገ! በሉ ርእየልኩም ኣለኹ” ኢሉ ናጻ ለቒቕዎ። ድሕሪኡ ናብ ዓዲ ምስተመልሰ’ውን ቅሳነት ኣይረኸበን። ብግእዝ ዘይመሃርካ ተባሂሉ ክንደይ ኩነኔን ወቐሳታትን ምስ በዝሖ፡ ናብ ባጽዕ፡ ናብ ግዝኣት ቱርኪ ተሰዲዱ። ሽዑ ዘበን ናብ ባጽዕ ምስጋር፡ ግዝኣት ትቕይር ስለዘሎኻ ከም ዓዲ ምቕያር እዩ ዝሕሰብ ነይሩ።
ቀሺ ዘርኣጽዮን ሙሴ ብተወሳኺ ንሕጊ ካርነሽም ብኢዱ ብምጽሓፍ ከም ዝስነድ ዝገበረ’ዩ። ተሓዝ ደብተር ከኣ ንሱ’ዩ ነይሩ።
ክገርመካ፡ ዕንቅፍቲ ገጢሙኒ’ዩ እምበሪ፡ ንሕጊታት እንዳባ ናይ ፒኤችዲ ምርምር ከካይደሉ እዩ ነይሩ ዕላማይ።
• ክንምለሶ ኢና ፕሮፌሰር። ናይ መጽሓፍ ቅዱስ ነገር ካብ ኣልዓልካ፡ ንኣተረጓጉማኡ ዝምልከት ከመይ እዩ ነይሩ?
ትግርኛ፡ ትግረ፡ ኩናማ፡ ኦሮሞ ኣብዚ ኣብ ወንጌላዊት ቤተክርስትያን እዩ ተተርጕሙን ከም መወከሲ ክስበኸሉ ጀሚሩን። ቅድሚኡ ናይ ኣምሓርኛ መጽሓፍ ቅዱስ እዩ ተተርጕሙ፡ ብኦርቶዶክስ ቤተክርስትያን ስለእተነጽገ ግዳ ንነዊሕ ዓመታት ኣብ ኣገልግሎት ኣይወዓለን ነይሩ። ኣብ’ቲ ሽዑ እዋን፡ መጽሓፍ ቅዱስ፡ ብግእዝ እንተዘይኮይኑ፡ ብኻልእ ቋንቋ ክለዓል ቅቡል ኣይነበረን።
• ናይ ኦሮሞ ደኣ ብኸመይ?
ይገርመካ’ዩ! ሓሙሽተ ነኣሽቱ ደቂ ኦሮሞ መንእሰያት፡ ንባርነት ተሸይጦም፡ ብባጽዕ ክወጹ ክብሉ፡ ሽዑ ናይ ቱርኪ ገዛኢ ዝነበረ ሙንዚዛድ ፓሻ፡ ርእይዎም። ንእስነቶምን ምንቅስቓሶምን ርእዩ፡ ኣብ ዓይኑ ስለዝሓደሩ፡ ጸዊዕዎም። “ካበይ መጺእኩም?” “ካብ ኦሮሞ” ምስ በልዎ፡ ካብ’ቶም ባሮት ዝሸጡ ዓዲጉ፡ ኣትሪፉ፡ ንበዓል ኣቦይ ቀሺ ዘርኣጽዮን ኣረኪብዎም። ንሳቶም ምሂሮም፡ ኣሰልጢኖም፡ ክሳዕ መጽሓፍ ቅዱስ ኣብ ምትርጓም ኣብጺሐሞም። ስለዚ ናይ ኦሮሞ መጽሓፍ ቅዱስ ኣብዚ ኣብ ወንጌላዌት ቤተክርስትያን እዩ ተተርጕሙ። ኣብ ጥቓ ወንጌላዊት ቤተክርስትያን ሓንቲ ንእሽቶ ኣጕዶ ኣላ፡ ኣብኣ ኮይኖም እዮም ተርጕሞማ። እታ ኣጕዶ ታሪኻዊት ስለዝኾነት፡ ክሳዕ ሕጂ ተዓቂባ ኣላ። ንህዝቢ ኦሮሞ ኣዝዩ ዓቢ ታሪኽ እዩ እዚ። እቲ ናይ ፕሮቴስታንት ሃይሞኖት’ውን እንተኾነ በዚ ኣቢሉ’ዩ ኣብቲ ሕብረተሰብ ተኣታትዩ። ኣብዚ እዋን ልዕሊ 5 ሚልዮን ኣመንቲ በጺሖም ኣለዉ።
• ኣብ እዋን ንእስነትካ ዝነበረካ ፖለቲካዊ ንቕሓት ከመይ ነይሩ?
ኣያ ወልደኣብ ኣዝዩ ሃገራዊ እዩ ነይሩ። ምንቅስቓስ ከይጀመረ ከሎ ኣትሒዙ፡ ብታሪኽ ዝበሰለ እዩ ነይሩ። ንኤርትራ ክጎብጥዋ ዝደልዩ መነመን ምዃኖም፡ ብመልክዕ ጽውጽዋይ ገይሩ ይነግረና ነይሩ። ኣብ ጋዜጣታት እውን ኣነቓቓሕቲ ዓናቅጽ ይጽሕፍ ነይሩ። ንሕና ኸኣ ምንባብ ኣይንሓምቕን ኔርና። ደሓር ምምህርና ሓዲጉ ኣሰናዳኢ ጋዜጣ ኤርትራ ምስ ኮነ ኸኣ’ሞ፡ ኤርትራ ሓራ ክትከውን ኣለዋ፡ ኤርትራ ነብሳ ክትገዝእ ኣለዋ እናበለ’ዩ ዝጽሕፍን ዘነቓቕሕን ነይሩ። ሽዑ ብዛዕባ ሓርነት ከመይ ገይሩ ሓሳብ ይመጸሉ ነይሩ፡ ይገርመካ’ዩ። ምኽንያቱ በቲ ሽዑ ግዜ፡ ናይ ሓርነት ኣተሓሳስባ ኣብ ኣፍሪቃስ ይትረፍ ኣብ ዓለም’ውን ኣይነበረን። ካብ ግዝኣት (colonial) ናይ ምውጻእ ተሞኩሮ ጨሪሱ ኣይነበረን። ድሕሪ ክንደይ ቃልሲ ህንዲ ካብ እንግሊዝ ሓራ ምስ ወጸት እዩ ኸማን ብዛዕባ ሓርነት ንቕሓት ከስፋሕፍሕ ጀሚሩ። ኣያ ወልደኣብ ብመሰረቱ መራሒኦም እዩ ኔሩ።
ኢትዮጵያ ክቐትልዎ ዘይፈተንዎ ኣይነበረን። ኣብዚ ምሳና ክቕመጥ ከሎ 7 ግዜ ፈተነ ቅትለት ጌሮምሉ። ሓደ ግዜ ዓባይና ብዓይና ዝረኣየቶ ቦምባ ኣብ ገዝኡ ደርቢዮምሉ። ንሕና ኩሉ ንፈልጥ ኔርና። ኣያ ወልደኣብ ተቓላሳይ ከም ዝኾነ፡ መሪሕ ከም ዝኾነ፡ ዝሓሰባ ከም ዘይገድፍ፡ ብሓፈሻ ኩሉ ሂወቱ ብዕምቈት እከታተሎ ኔረ። ኣይሰለጠንን’ምበር፡ ታሪኽ ህይወቱ ክጽሕፍ ፈታቲነ ኔረ። ኣደይ ኣብ ዓደ ኣምሓራ ብስደት ከይዳ ከላ ኣያ ወልደኣብ ካብ ካይሮ ፈነወ ሬድዮ ይዝርግሕ ነይሩ። ፕረዚደንት ግብጺ ዝነበረ ጀማል ዓብደል ናስር ብስርዓት ተቐቢሉ፡ ፕሮግራም ሬድዮ ክገብር ኣፍቂድሉ። እቲ ፕሮግራም ሬድዮ ኣብ ምሉእ ኢትዮጵያ ይቃላሕ ኔሩ። ሽዑ ኣደይ ብኽልተ ሬድዮ ትሰምዓ ኔራ ነታ ፕሮግራም። እታ ቀዳመይቲ ተፈሸለታ በታ ካልአይቲ ትሰምዕ ኔራ። ኣብ ኣፍደገ ሓላዊ ገይራ እያ ትሰምዓ ኔራ።
ኣደይ ሓያል ስምዒት ሃገር ነይርዋ። ኣነ’ውን ከምኡ። እቲ ጸገም ኣነ መገዲ ቐይረ። ካብ ናይ ኤርትራ ምርምር ናብ ናይ ኦሮሞ ምርምር ከይደ፡ ክሳብ 1984 ድማ ዋላሓንቲ ርክብ ኣይነበረንን ምስ ኤርትራ ይኹን ምስ ህዝባዊ ግንባር።
• እቲ ንቕሓት ከኣ ደኣ’ሞ?
ኣይተንቀሳቐስናሉን። ሳላ ኣያ ወልደኣብ፡ ኣብ ንቕሓት መጺእካ ቅድሚ ሰብና ኢና ሰጕምና ኔርና። ከምቲ ቀዲምና ዝረኸብናዮ ዕድል ናይ ንቕሓት፡ በቲ ግዜ’ቲ ተንቀሳቒስናሉ ኔርና እንተንኸውን፡ ቀዲምና ሓራ ምኾንና ኔርና፤ እቲ ኹሉ ንሓርነት ዝተኸፍለ ዋጋ ኸኣ ኣዝዩ ምነከየ ነይሩ።
• ናብ ትምህርቲ ንስገር፡ ሻድሻይ ክፍሊ ምስ ወዳእካኸ?
ኣብ ሻብዓይ ክፍሊ ካልእ ኣማራጺ ስለዘይነበረ፡ ምስ ብጾተይ ናብ ኢትዮጵያ ኣዲስ ኣበባ ከይደ።
• ከመይ ረኺብካያ’ሞ ኣዲስ ኣበባ
ኣስመራ ጸኒሕካ ናብ ኣዲስ ኣበባ ክትከይድ ፍጹም ዘራኽብ ኣይነበሮን ሽዑ። ናብ ገጠር ዝኣተኹ ኮይኑ እዩ ተሰሚዑኒ። ኣብ ማእከል ከተማ ቁንጣሮ ህንጻታት ነይረን። ዝበዝሐ ግና ከም ናይ ገጠር’ዩ ነይሩ።
• ንቐጽል
ኣብ ኢትዮጵያ ኣብ ቤት ትምህርቲ ተፈሪ መኰነን ኣቲና። ናይ ንጉስ ሃይለስላሴ ቤት ትምህርቲ እዩ። ነታ ቤት ትምህርቲ ጃንሆይ ብፍሉይ ይከታተላ ነይሩ። ኣብ ሰሙን ሓደ ግዜ ብኣካል ናብታ ቤት ትምህርቲ እናመጸ፡ መን ተዓዊቱ መን ኣይተዓወተን ኮሊሉ ይርእየናን ይከታተለናን ነይሩ። መምህራንና ካናዳውያን እዮም ነይሮም። ሽዑ ቀልጢፍና እንግሊዝ ቈርጠምጠም ክንብልን ክንመልኮን ጀሚርና። 12 ክፍሊ ክንውድእ ከሎና እንግሊዝ ምሉእ ብምሉእ መሊኽና ኢና ወጺእና። እቲ ቤት ትምህርቲ ብኹሉ መሳርሒታት ዝዓጠቐ እዩ ነይሩ። ናቱ ናይ ጃንሆይ ፍሉይ ቤት ትምህርቲ ስለዝነበረ፡ ኩሉ መሳርሒታት ምርምር ነይርዎ። ሻብዓይ ክፍሊ ኮይነ ኣብቲ ቤት ትምህርቲ ክኣቱ ከለኹ፡ ምስ’ቶም ቀዳሞት ተመሃሮ ሻብዓይ ክፍሊ እየ ነይረ፡ ቅድሚኡ ሻብዓይ ክፍሊ ኣይነበረን ኣብቲ ቤት ትምህርቲ። ክሳዕ ንምረቕ ምስ’ቶም ቀዳሞት ኮይነ እየ ወዲአ።
• ናብ ጉዳይ ቫዮሊን ክመልሰካ። ንትምህርቲ ናብ ኢትዮጵያ ምስ ከድካ፡ ተማሊእካያዶ?
እወ፡ ቫዮሊነይ ሓቝፈ’የ ከይደ ናብ ኣዲስ ኣበባ። ሽዑ ቫዮሊን ማለት ብርቂ ነገር’ያ ነይራ ኣብ ኣዲስ ኣበባ። ርእዮማን ሰሚዖማን ኣይፈልጡን እዮም። ናይ ሽዑ መምህራንና፡ ካብ ካናዳ ዝመጹ፡ ኣመንቲ ካቶሊካዊት ቤተክርስትያን እዮም ነይሮም። “እንታይ እያ እዛ ሒዝካያ ዘሎኻ?” ኢሎምኒ፡ “ቫዮሊን ትበሃል” “ትኽእላ ዲኻ?” “ዘይክእላ ደኣ፡ ንምንታይ ተሸኪመያ መጺአ እዚ ኹሉ መገዲ” ኢለዮም። “እምበኣረይ ክትፍትን ኢኻ” ኢሎምኒ። ሓንቲ ኣርመናዊት መምህር፡ ቤት ትምህርቲ ሙዚቃ ክትከፍት ፋሕተርተር ትብል ኣላ’ሞ ከነራኽበኩም ኢሎም ኣራኺቦምና። ኣብ ቤት ትምህርቲ፡ ንዓይን ንዕኣን ኮንሰርት ከትገብሩ ኢኹም ኢሎምና፡ ጌርና። ሽዑ ንሳ ዝገበረት ጌራ ብኖታ ጽሒፋ፡ ሓንቲ ናይ ኣምሓርኛ ደርፊ ኣእትያትላ እምበር ኩሉ ናይ ፈረንጂ እዩ ነይሩ። ክላሲካል ሙዚቃ እዩ። ጃንሆይ ባዕሉ ኣብቲ ኮንሰርት ተዓዲሙ፡ መጺኡ ነይሩ። ብሕልፊ ነታ ናይ ኣምሓርኛ ደርፊ ብቫዮሊን ጽቡቕ ገይረ ምስ ተጻወትኩዋ ኣዝዩ ተሓጕሱ። ኣብቲ ሽዑ ግዜ፡ ኣብ ምሉእ ኢትዮጵያ ኦርኬስትራ ኣይነበረን። እታ ኣነ ሒዘያ ዝኣተኹ ቫዮሊን፡ ኣብቲ ሃገር ፋልመይቲ መሳርሒት ዘበናዊ ሙዚቃ እያ ነይራ።
• ብዝሒ ኤርትራውያን ተመሃሮ ከመይ ነይሩ?
ብቐጥታ ካብ ኤርትራን ካብ ክፍለሃገራት ኢትዮጵያን ተደማሚሩ፡ ኤርትራውያን ዝበዛሕና ኢና ኔርና። ይዝርከረኒ ሽዑ ምብዛሕ ኤርትራውያን ኣብ ገለ ኣምሓሩ ስክፍታ ስለዝፈጠረ፡ እዞም ሰባት ይዕብሉልና ኣለዉ፡ ክወሩና’ዮም፡ገለስ ክግበር ኣለዎ ኢሎም ላዕልን ታሕትን ክብሉ እዝከረኒ። ብኮታ ከም ዝእቶ ምግባር ከም መፍትሒ ሓሳብ ቀሪቡ፡ ክስረሓሉ ጀሚሩ ነይሩ። እቲ ቤት ትምህርቲ ኣብ ኣፍሪቃ ጸላዊ ንኪኸውን ብዙሕ ተሰሪሕሉ እዩ። ካብ ዩጋንዳ፡ ኬንያ፡ ዛምብያ፡ ሩዋንዳ ወዘተ መጺኦም ምሳና ይመሃሩ ነይሮም። ካባና’ውን ናብ ካልኦት ኣፍሪቃ ዝኸዱ ነይሮም። ብሓፈሻ እቲ ቤት ትምህርቲ ኣብ ታሪኽ ኢትዮጵያ ታሪኻዊ እዩ። ክሳብ ቤት ጽሕፈት ውድብ ሓድነት ኣፍሪቃ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ክኸውን ጽልዋ ዝገበረ ኮይኑ እዩ ዝረኣየኒ።
• ንቐጽል ሕራይ (ኣብ ትምህርቲ ኢና ዘሎና)
2ይ ደረጃ ኣብ ቤት ትምህርቲ ተፈሪ መኮንን (ኣዲስ ኣበባ) እየ ወዲአ። ካብኡ ብቐጥታ ናብ ዩጋንዳ ብምኻድ ኣብ ኮለጅ መከረ ሓደ ዓመት ምስተመሃርኩ፡ ኣብቲ ኮለጅ ኣብ ሞንጎ ተመሃሮን መምህራንን ናዕቢ ስለእተላዕለ፡ ኣነ ድማ ሓደ ካብቶም ወደብቲ ናይ’ቲ ናዕቢ ስለዝነበርኩ፡ ኣይቀጸልክዎን። ቀልጢፈ ናብ ኣዲስ ኣበባ ተመሊሰ።
• እንታይ ዘናዕብ ተረኺቡ?
ንካሪክለም ናይቲ ኮለጅ ዝምልከት’ዩ ነይሩ። ኩሉ እቲ ትምህርቲ ብባዕዳዊ መግዛእቲ ተቓንዩ ክቐርብ ስለዝጀመረ፡ ኩሉ ተመሃራይ ኣይተቐበሎን። Poletical Science ክትመሃር ኣይትኽእልን ኢኻ። ታሪኽ ብኻልእ ተቓንዩ እዩ። ኮታስ ጸገም ኮይኑ። ሽዑ ይዝከረኒ፡ ኣነ ዝጸሓፍክዋ ጽሕፍቲ ኣብታ ዝበዝሐ ዝርጋሐ ዝነበራ ጋዜጣ ወጺኣ ነውጺ ፈጢራ። “Mekere at a stand still!” ብዝብል ኣርእስቲ ዘዳለኽዋ’ያ። ባዕሉ ፕረዚደንት፡ ኮለጅ ከም እተዓጽወ በታ ኣብ ጋዜጣ ዝወጸት ጽሕፍተይ ስለዝፈለጠ፡ ተቘጢዑ፡ ንኹላትና ካብቲ ኮለጅ ሰጕግና።
• እንታይ ደኣ ገበርካ?
ናብ ኣዲስ ኣበባ ተመሊሰ፡ ኣብ ዩኒቨርስቲ ኮለጅ ኣዲስ ኣበባ ኣትየ። ሓድሽ ኮለጅ እዩ ነይሩ ሽዑ። ኣብኡ “Education” እዩ ነይሩ ቀንዲ ትምህርተይ። ኣብቲ ኮለጅ ጽቡቕ ስለዝኸድኩ፡ ምስ ሓሙሽተ ብጾተይ ናብ ሃርቫርድ ዩኒቨርስቲ (ሕ.መ.ኣ.) ተላኢኽና። በይነይ እየ ነይረ ኤርትራዊ፡ እቶም ካልኦት ኢትዮጵያውያን እዮም ነይሮም።
• ኵነታት ትምህርቲ ኣብ ዩኒቨርስቲ ሃርቫርድ
ንሱ ኸኣ ናይ ገዛእ ርእሱ ሰፊሕ ታሪኽ’ዩ ዘለዎ። ኣብኡ “ኣንትሮፖሎጂ” እየ ተማሂረ። ኣንትሮፖሎጂ ብዛዕባ ባህሪ፡ ባህሊን ታሪኽን ደቂሰብ ዘጽንዕ ትምህርቲ እዩ። ሽዑ ንፒኤችዲ ቀሪበ።
“ናይ ምንታይ ምርምር ክትገብር ትደሊ?” ሓቲቶምኒ። ዓደይ ከይደ ናይ ሕጊ እንዳባ ምርምር ክገብር ከም ዝደሊ ነጊረዮም። ምኽንያቱ ብዛዕባ’ዚ ካብ ኣቦሓጎይ ወሪሰ ስለዝኾንኩ፡ ብዘይ ጸገም ክሰልጠኒ ዝኽእል ምዃኑ ፈሊጠ’ለኹ። ሕጊ እንዳባ ናይ ቀደም ባህላዊ ስርዓት ምዃኑ፡ ካብ 300 ክሳዕ 500 ዓመት ዝገበረ ኣብ ጽሑፍ ዝሰፈረ ታሪኽ ከም ዘለዎ ነጊረዮም። ተቐቢሎምኒ። ዘድሊ መሳለጥያን ገንዘብን ሂቦም ሰዲዶምኒ። ናብ ኢትዮጵያ ተመሊሰ፡ ናብ ሚኒስትሪ ትምህርቲ ከይደ፡ ብዛዕባ ናይ ኤርትራ ሕጊታት እንዳባ ምርምር ከካይድ ተመዊለ ከም ዝመጻእኩ ነጊረዮም። እቲ ግዜ ብ1961፡ ተ.ሓ.ኤ. ምንቅስቓስ ጀሚሮም ዝነበርሉ እዋን’ዩ ነይሩ። “ኣብዚ ዘለናዮ ሓደገኛ ኵነታት፡ ኤርትራዊ ንኤርትራ ኸይዱ ምርምር ክገብር ብምንም ተኣምር ኣይንፈቅድን ኢና” ኢሎም ኣቕቢጾምኒ።
እሞኸ ደኣ!?
ካልእ ክሓስብ ግድን ኮይኑ። ብዛዕባ ባህልን ታሪኽን ብሄራት ኢትዮጵያ ኣፍልጦ ኣይነበረንን። ባህርዪን ባህልን ዓደ’ምሓራ ብዙሕ ኣይስሕበንን እዩ። ብዛዕባ ኦሮሞ ግና ናይ ቅድም ሓበሬታ ጸኒሑኒ ስለዝኾነ፡ ብተገዳስነት ክሓስበሉ ጀሚረ። ኣብ ባህልን ባህርዪ እውን ካብ ናይ ኣምሓራ ፍልይ ዝበለን ዝሓሸን ኮይኑ ተራእዩኒ። ኣርእስቲ ምርምረይ ክቕይር፡ ናብ ሃርቫርድ ዩኒቨርስቲ ተመሊሰ። ኣብኡ ላይብረርያን ቤተመጻሕፍቲ ናይ’ቲ ዩኒቨርስቲ፡ ካብ ኢትዮጵያ ከም ዝመጻእኩ ፈሊጣ፡ “ሃርቫርድ ብዛዕባ ኢትዮጵያ ዘሕተሞ መጽሓፍ ከም ዘሎ ትፈልጥ ዲኻ?” ክትብል ሓቲታትኒ። “ኣይፈልጥን”። ካብ ኣኻብሕ ናይቲ ቤት ንባብ ሓደ መጽሓፍ ኣውጺኣ ሂባትኒ። “The folk literature of Galla” ዝብል ኮይኑ፡ ቼሩሊ ዝተባህለ ኢጣልያዊ ዝጸሓፋ’ያ ነይራ። ገዛ ወሲደ ኣንቢበያ። ኣዝያ መሲጣትኒ። ቼሩሊ ብዛዕባ ስርዓት ኦሮሞ ብሕልፊ ድማ ብዛዕባ ገዳ ብዙሕ ተጨኒቑ ከም ዝነበረ ኣብ ጽሑፉ ይረኣየካ። ኦሮሞ ባህሊ የብሎም፡ ስርዓት የብሎም፡ ንግስነት የብሎም ዝብል ዘረባ ምስ ሰምዐ፤ ከመይ ኢሉ ከምኡ ይኸውን ካብ ዝብል’ዩ ብዛዕባ ኦሮሞ መጽናዕቲ ክገብር ተበጊሱ። “ገዳ” ዝበሃል ደሞክራስያዊ ስርዓት ከም ዘለዎም ተረዲኡ። ዕሙቕ ኢሉ ከጽንዖ ግና ኣይከኣለን፡ ምኽንያቱ ንሱ ኢጣልያ ንኢትዮጵያ ወራሪ ተመሓድራ ኣብ ዝነበረትሉ እዋን፡ ዝለዓለ ስልጣን ዝነበሮ እዩ። ነዚኣ’ውን ካብ ምሒር ግዳሰ ኣብ ትርፊ ግዜኡ ዝገበራ እያ ነይራ። ኣነ ነታ መጽሓፍ ምርኩስ ገይረ፡ ብዕምቈት ክሰርሓሉ ዝኽእል ምዃነይ ፈሊጠ፡ ንስራሕ ተበጊሰ።
• ምርምርካ ከተካይድ ከመይ ሰሊጡካ?
ብዛዕባ ኦሮሞ ምርምር ክገብር ወሲነ ፍቓድ ምስ ረኸብኩ፡ “ኣንታ ኦሮሞ እንታይ ባህሊ ሃልይዎም ኮይኑ ኢኻ ናቶም ባህሊ ተጽንዕ ዘሎኻ? ስራሕ ስኢንካ ዲኻ፡ ካብ ኣመሪካ መጺእካስ እዚ ክትገብር? ዘይከውን ነገር እዩ እዚ? ወዘተ” ዝበሉኒ ኣምሓሩ ነይሮም።
ነቲ መጽናዕቲ ኣብ ቦረና እየ ጀሚረዮ። ኣብ’ቲ እዋን ናይ ቦረና ኣባገዳ (ዝለዓለ በዓል ስልጣን) ጀልዴሳ ሌብን እዩ ዝበሃል ነይሩ። ካባይ ዘይፍለ በዓል ፈረስ ሓላዊ ገይሩለይ። ኣብ ዝኸድክዎ፡ ነዚ ሰብኣይ ተሓባበርዎ፡ ከይትትንክፍዎ እናበለ ኣዋጅ ይነግር። ስለምንታይ ኣብ ሞንጎኦም ኣለኹ ብዝግባእ ተረዲኦሞ ስለዝነበሩ፡ ኩሉ ዘድሊ ምትሕብባር ገይሮምለይ እዮም ናይ ብሓቂ። ምኽንያቱ እቲ ዓለም ዘይፈለጠቶ፡ ግና ኸኣ ክትፈልጦ ዘለዋ ሃብታም ባህሊ፡ ታሪኽ፡ ቅዲ ኣነባብራን ምዕቡል ምስግጋር ስልጣንን ከም ዘለዎም ይፈልጡ’ዮም። መጀመርታ ጀልዴሳ ሊበን ባዕሉ ብኣዝዩ ዉዕዉዕ ስምዒት ምስተቐበለኒ፡ ድሕሪኡ ብዘይ ዝኾነ ጸገም ክሰልጠኒ ክኢሉ። ጽርግያ ኣብ ዘይነበሮ ከባቢታትን ኣጻድፍን እናጸረጉ፡ ቈጠቝጥ ቈራሪጾም መገዲ እናውጽኡ ኣሰንዮምኒ። እቲ መንፈስ ኣዝዩ ባህ ይብለካ’ዩ።
• ውጽኢት ምርምርካ
ክልተ መጻሕፍቲ ጽሒፈ። ክልቲአን ብዛዕባ ባህልን ታሪኽን ኦሮሞ ዝገልጻ’የን። እታ ቐዳመይቲ ኣብ 1973 ዝጸሓፍክዋ ኮይና፡ “Gada, the approaches of the African study” እያ ትብል፡ ኣብ እዋና ተሓቲማ ተዘርጊሓ’ያ። እታ ካልአይቲ ድማ፡ ሓደ ምዕራፍ ነቲ ቅድሚ ሕጂ ዘጽናዕክዎ ሓዊሰ፡ “Gada and the Future of Oromo Democracy” ብዝብል ኣርእስቲ ኣዳልየያ ኣለኹ።
• ገዳ እንታይ እዩ?
ገዳ ንፖለቲካዊ፡ ባህላዊ፡ ታሪኻዊን ማሕበራውን ኣካይዳ ዝሓቁፍ ህዝቢ ኦሮሞ ዝመሓደረሉ ስርዓት እዩ። እታ መጽሓፈይ’ውን ነዚታት ዝሓዘት እያ። መራሕቲ ናይ ኦሮሞ ካብ ጥንቲ ሽዱሽተ ሰባት’ዮም። እቶም ሽዱሽተ መራሕቲ ካብ እዋን ንእስነቶም እዮም ዝምረጹ። ድሕሪኡ 21 ዓመት ጸኒሖም ንሸሞንተ ዓመት ኣብ ስልጣን ይድይቡ።
ካብ’ተን ሸሞንተ ዓመት ኣርባዕተ ዓመት መሰ’ሕለፉ፣ ኣብ ቅድሚ ህዝቢ ቀሪቦም ይግምገሙ። ክግምገሙ ከለዉ ኩሉመዳያዊ ገምጋም እዩ ዝካየደሎም። ተገምጊሞም ብቑዓት እዮም ዝበሃሉ እንተኾይኖም፣ ነተን ኣርባዕተ ዓመት ይውስኹወን። ብቑዓት እንተዘይኮይኖም፣ “ቡንኪሱ” ይብልዎ ብቛንቋ ኦሮሞ፣ መንቈሰ (uproot) ማለት እዩ። ዘይብቑዕ (incompetent) ኮይኑ ኣሎ ማለት እዩ። ስለዚ መራሒ ንዝተወሰነ ግዜ እዩ ዝምረጽ፣ በታ ተመሪጹላ ዘሎ ግዜ ኸኣ ተገምጊሙ ብቑዕ እንተዘይኮይኑ፣ ካብ ስልጣኑ ይወርድ ማለት እዩ።
ካልኣይ እንታይ ኣሎ፥ እዞም ሽዱሽተ ሰባት’ውን ኣመራርጻኦም ፈፍርቂ እዩ። ኦሮሞ ኣብ ክልተ ስለዝምቀሉ፡ ካብ ክልቲኡ ወገን ብማዕረ ሰሰለስተ እዮም ናብ ስልጣን ዝመጹ። ስለዚ “majority division” ክግበር ዕድል ኣይህብን’ዩ። ብናይ ሓባር ስምምዕ ወይ ብ“consensus” ጥራሕ’ዩ ዝስራሕ። ምኽንያት፥እቶም ሰለስተ ተሓናኒቘም “grid- lock” ክፈጥሩ ይኽእሉ’ዮም። ካልእ ኣብነት፥ ሰራዊት ክዳሎ እንከሎ፡ኣብ ክልተ ብማዕረ ዘይምቀል ቁጽሪ (Odd number) እዮም ዝገብሩ። ሕጂ እተን ጉጅለታት ናይ ሰራዊት ኣብነት 9 ወይ 5 ክኾና ይኽእላ፤ 6 ግና ኣይትኸውንን እያ፡ ንምንታይ፡ ኣብ ኵናት ከለኻ እንድሕሪ ኣብ ድርድር ኣቲኻ፣ እቶም ክልተ ወገን ተሓናኒቘም ኮፍ ዝብሉ እንተኾይኖም የለኻን ማለት እዩ። ኣነ ካብ ተሞኩሮይ ከምዚ ዓይነት ናይ ስልጣን ምስግጋር ኣብ ስዊዝ ጥራሕ ርእየ ኣለኹ። ስዊዝ ብ7 ሰባት’ዮም ዝመሓደሩ። ልዕሊ ኹሉ ንህዝቢ ኦሮሞ ዘመሓድሮ፣ ጉሚ ዝበሃል ሓደ ኣካል ኣሎ።
ጉሚ፡ ሓፋሽ ማለት እዩ፣ ኣእላፍ ማለት እዩ። ናይ ብሓቂ ኣእላፍ ኮይኖም ማለት ዘይኮነ፡ እቲ መሪሕነት ንሓፋሽ ወይ ንኣእላፍ ህዝቢ ዝውክል’ዩ ማለት’ዩ። ምሕደራ ጉሚ ብዕድመ፡ ብጉጅለ እዩ። ጉሚ ክትውለድ ከሎኻ ኣብ ሓንቲ ሩባ ኢኻ፡ ካብኣ በብሸሞንተ ዓመት እናሰገረት 88 ዓመት ኣብ ነፍሲወከፍ ዕድመ ናይ’ታ ጉጅለ ዝተፈላለየ ስልጣን፡ ዝተፈላለየ ሓላፍነት ኣሎካ። ስለዚ ኩሉ ስርዓቶም ብናይ ደቂሰብ ሂወት ኣወዳድባ ዝተመስረተ ስለዝኾነ፡ ኩሉ ሓፋሽ ይሳተፍ እዩ ማለት እዩ። ቈልዑ፡ መንእሰያት፡ ማእከላይ ዕድመ፡ ዋላ ዓበይቲ ኩሎም ተራ ኣለዎም ማለት’ዩ ኣብቲ ስልጣን። ሓደ ወገን ነቲ ሓደ ክዕብልሎ ኣይክእልን እዩ። ጉሚናይ7ናይ5ኣብሓደምሉእ ዕድመ ማለት እዩ፣ ፍርቂ ዕድመ ናይ ሰብ 40 ዓመት’ዩ ብናቶም ኣረኣእያ። ወለዶ (ወይ ጀነረሽን) ክበሃል ከሎ ብናቶም ወለዶ 40 ዓመት እዩ።
40 ዓመት አብ ሸሞንተ ዓመት ናይ’ዞም 5 ጉጅለ እዮም ማለት’ዩ። ካብዞም ጉጅለ ዝተዋጽአ ኣኼባ፡ ጉሚ ተባሂሉ፣ ናይ ላዕለዋይ ኣካል እዩ ማለት’ዩ። ሕግታት ዘውጽኡ ንሳቶም እዮም፣ ገበን ንዝፈጸመ ዝቐጽዑ ንሳቶም እዮም፣ ‘ተባእሰ ዝዓርቁ ንሳቶም እዮም፣ ኮታ ኩሉ ስልጣን ኣብ ኢዶም እዩ ማለት’ዩ።
ጉሚ ንምሉእ ህዝቢ ኦሮሞ ዝውክል ኣካል እዩ። ሓደ ካብቲ ንሳቶም ዝገብርዎ ነገር እንታይ ኣሎ፣ ኩሉሳዕ ኣብ ኦሮሞ ተወዳዳሪ ኣካል ኣሎ። ምርጫ ክግበር ከሎ ኣገባብ ዝሓለወ ግቡእ ውድድር እዩ ዝግበር። እዚ ኸኣ 21 ዓመት ኣብ ስልጣን ቅድሚ ምምጽኦም እዩ። ተዀስኵስካ ኢኻ ናብ ስልጣን ትመጽእ። ኣብቲ ውድድር ጃህራ ይፍቀድ እዩ። ኣብ ካልእ ኵነታት ብዝኾነ መገዲ ከምዚ ገይረ፣ ከምዚ ፈጺመ፡ ሃብታም’የ፡ ምሁር’የ ኢልካ ምጅሃር የለን፤ ኣብቲ ናይ ምርጫ ግዜ ግና ከም ድላይካ ክትዛረብ፡ ከም ድላይካ ነብስኻ ክትምጉስ ይከኣል’ዩ። ስለዚ ብውድድር እዮም ዝምረጹ፣ ኣብ ስልጣን ከለዉ ኸኣ እታ ናይ ምምንቋስ መስርሕ ኣላ፣ ግፍዒ ተፈጸመ፣ ገበን ተፈጸመ፣ እቲ መራሒ ካብ ስራሕ ክንቀል ይኽእል’ዩ። ስለዚ ዋላ’ውን ብኸምኡ ኣይጸውዕዎ፡ ናይ ገዛእ ርእሶም መገምገሚ ብቕዓት፡ “System of checking and balance” ኣለዎም። ነቲ ኣብ ስልጣን ዘሎ ወገን፣ ዝግምግም ወይ “ካውንተር ባላንስ” ዝገብር ኣካል ኣሎ። ኣብዚ ጉዳይ መራሕቲ ሃይማኖት ፖለቲከኛታት ኣይኮኑን፣ ኣብ ፖለቲካ’ውን የለዉን፡ ኣብ ፖለቲካ ክሳተፉ’ውን ኣይክእሉን፤ ነቲ ኣብ ስልጣን ዘሎ ወገን ብሃይማኖት መሰረት ክግምግምዎ ግዳ መሰል ኣለዎም። ስለዚ ሞራሊቲ ኣብ’ቲ ናቶም ስርዓት ቦታ ኣለዎ ማለት’ዩ። ብዓለማዊ ሕጊ “secular” ጥራሕ ኣይኮኑን ዝመሓደሩ።
• እዚ ኣገባብ ካብ መዓስ’ዩ ጀሚሩ? ሕጂኸ ከመይ ይቕጽል ኣሎ?
እቲ ናቶም ስርዓት ን550 ዓመት ቀጺሉ። እዚ ሕጂ ዓሚ (2017) ዝተመርጸ ናቶም መራሒ መበል 71 እዩ። በብሸሞንተ ዓመት እዩ። ን550 ዓመት ብዘይ ምቑራጽ ብደሞክራስያዊ ስርዓት መሪሕነት ክመርጹ ጸኒሖም ኣለዉ።
• ጽልዋ መጽሓፍካ ኣብ ህዝቢ ኦሮሞ
ኣብ ንቕሓት ህዝቢ ኦሮሞ ጸላዊ ተራ ተጻዊታ እያ። እታ መጽሓፈይ ዝፈጠረቶ ወይ ዝመሃዘቶ ሓድሽ እኳ የለን። እንታይ እዩ? ነቲ ሓቂ እያ ኣንጸባሪቓ። ኣንቢቦማ ነታ መጽሓፍ “ከምዚ ዝመስል ስርዓት ከለንና ከመይ ኢልና ተዳሂልና ጸኒሕና ክሳብ ሕጂ?” እዮም ዝብሉ። ኣቐዲመ’ውን ገሊጸልካ ነይረ፡ ገለ ኣምሓራ ድማ “እንታይ ኢኻ ንስኻ ክሳዕ ክንድዚ ሓፍሓፍ ተብሎም፡ ኦሮሞ ኸኣ ኣየናይ ባህሊ፡ ስርዓትን ታሪኽን ሃልይዎም ኮይኑ እዩ? ሰማይ ሰቒልካዮም” ዝብሉ ነይሮም።
• እቲ ሓቂከ?
ኣዝዩ ሃብታም ባህልን ታሪኽን እዩ ዘለዎም። ታሪኾም ቀቢሮሞ እምበር ክሳብ ምኒልክ ዝመጽእ ንኢትዮጵያ ዝገዝእዋ ዝነበሩ ኦሮሞ እዮም ኔሮም። ሽሕኳ ዘይነግሱ ‘ተነበሩ ኣንገስቲ እዮም ኔሮም። ንንጉስ ናብ ስልጣን ዘምጽኡ ንሳቶም እዮም። እቲ ሰራዊት ከኣ ብምሉኡ ኦሮሞ እዩ ነይሩ። ብሓፈሻ ናይ ኣምሓራ ኣረኣእያ ኣብ ልዕሊ ኦሮሞ ካልእ ነገር’ዩ ነይሩ። ኣዝዮም የኽብርዎም ነይሮም፣ ይፈርህዎም ነይሮም፣ ኣብ ስልጣን ዘደይብዎም ንሳቶም እዮም ነይሮም፤ (They were king makers) ክሳዕ ምኒልክ ስልጣን ዝወስድ። ናይ ምኒልክ ታሪኽ ሂወት ዝጸሓፈ ደራሲ፡ ቅድሚ ምኒልክ ስልጣን ምውሳዱ ዝጸሓፎ ነገር ነይሩ፥ “ኣባታችን እመሃ እየሱስ እዚህ ገደሉ ውስጥ ያስቀመጠን፣ የኦሮሞ የፈረሰኛ ሰራዊት ላይ ኣናታችን ስለያዘው ነው” ይብል። ምኽንያቱ ኦሮሞ ላዕሊ ዘሎ ፕላቶ ሒዘሞ ኣለዉ፣ ታሕቲ ዘሎ ጎላጉል ሒዘሞ ኣለዉ፣ ኣብቲ ጸድፊ ጥራሕ’ዩ ተሪፉና ዘሎ መሬት፡ ኣብኣ ኣምጺኡ ኣስፊሩና፡ ሕጂ ተዓቢጥና ኢና ዘሎና” ይብል፡ ቀጺሉ “ከምቲ ኣሞራ ነታ ኣንጭዋ ኣብ ገረብ ኮይኑ ዝሕልዋ እሞ ቁሩብ ነቕ እንተበለት ወሪዱ ቈብ ዘብላ፣ ንሳቶም ከኣ ኣፍራሶም ሒዞም ኣብቲ ላዕለዋይ ፕላቶ (ጫፍ ጎቦ) ኮይኖም ንዓና ይሕልዉና ኣለዉ።” ነቕ እንተ ኢልናሲ ከጥፍኡና’ዮም ማለቱ እዩ። ኦሮሞ ኣብዚ መጺኦም ክዋግኡ ኣይክእሉን’ዮም፡ ናይ ጸድፊ ውግእ ስለዘይፈልጡ፡ ንሕና ኸኣ ኣብቲ ጎልጎል ኬድና ክንዋጋእ ኣይንኽእልን ኢና ፈረስ ምግላብ ስለዘይንፈልጥ” ኩሉ እዚታት መዓስ’ዩ ዝግልበጥ፡ ምኒልክ ኣብ ስልጣን ምስ ደየበ። ምስቶም ንኢትዮጵያ ክጎብጡ ወይ ክቈጻጸሩ ዝፍትኑ ዝነበሩ ሓይልታት (በዓል ፈረንሳይ፡ ጣልያን፡ እንግሊዝ) ድርድር እናገበረ፡ ንዓኣቶም ካልእ ሓለፋታት እናሃበን ገለ ዝገብርሉ ማዕጾ እናኸፈተን ካብኣታቶም ኣጽዋር እናወሰደ ኣብ ስልጣን ደይቡ። ንኣብነት ንፈረንሳ ሓዲድ ክሰርሑ ፈቒድሎም። ቕያር ናቱ ድማ ኣጽዋር ይእክብ። ኣኪቡ ንዓድዋ ክኸይድ ከሎ ርብዒ ሚሊዮን ሰራዊት ኔርዎ። ካብዚኦም እቶም 1/5 ዘመናዊ ኣጽዋር ዝዓጠቑ እዮም ነይሮም። ካብ ዓድዋ ምስ ተመልሰ፡ በዚ ኹሉ ኣጽዋር ሰራዊቱ ካብ 100 ሽሕ ናብ 600 ሽሕ ኣብጺሕዎ። ነቲ ኹሉ ኣብ ደቡብ ዘሎ ኢትዮጵያ ገዚእዎ። ድሕሪኡ ታሪኽ ተፈብሪኹ፡ ተገልቢጡ። እምበር ክሳብ ሽዑ ገዛእቲ ኣምሓራ ኣይኮኑን ኔሮም፤ ኦሮሞ እዮም ኔሮም።
• ናብ ካልእ ከይሰገርና ብዛዕባ ኦሮሞ ትውስኾ እንተሃልዩ?
ሓደ ዓቢ ነገር ኣሎ ኣብ ኦሮሞ ዝረኸብክዎ ነገር። ኣነ ድሒረየ ፈሊጠዮ። ካልኦት ሰባት ዝገበርዎ መርመራ እዩ። ኣብ ቦረና ኣዝዩ ዘስደምም ናይ ኣስትሮኖሚ ኣገባብ ኣቈጻጽራ ኣሎ። ኣብ ቦሮና ወርሒ ርእዮም መዓልቲ እንታይ ከም ዝኾነት፡ ወርሒን ኮኾብን ብሓንሳብ ክወጻ ከለዋ ርእዮም እዛ መዓልቲ እዚኣ ከምዚ’ያ፡ እዛ ወርሒ እዚኣ ከምዚ’ያ ኢሎም ይነግሩኻ። ብትኽክል ዝነገር ናይ ምሉእ ዓመት ካላንደር ኣለዎም። ዲቕ ዝበለ ናይ ኣስትሮኖሚ ስራሕ’ዩ። ኣብቲ መጀመርታ ንዓይ ንገዛእ ርእሰይ ኣዝዩ ኣጨኒቑኒ ነይሩ። ምንም ክርድኣኒ ኣይከኣለን። ብዛዕባ’ዚ ኣሬሮ ረመታ ዝበሃል ሽማግለ ሰብኣይ እዩ ከትሕዘኒ ፈቲኑ። ከዋኽብቲ ዝፈልጥ ሰብ ብዙሕ ነገር’ዩ ዝፈልጥ፡ ስለዚ ንስኻ’ውን ብዛዕባ ከዋኽብቲ ክትመሃርን ክትፈልጥን ኣሎካ ኢሉ ተገዲሱ ከረድኣኒ ጀሚሩ። ንሳቶም እንታይ እዮም ዝብሉ፡ ወርሒ ክትወጽእ ከላ፡ መዓልቲ መዓልቲ ቦታኣ ትቕይር እያ። ወርሒ ኣብቲ ቀዳማይ መዓልቲ ምስ ሓንቲ ኮኾብ ክትራኸብ ከላ፡ ኣብ ካልኣይ መዓልቲ ድማ ምስ’ታ ካልእ ትራኸብ፡ ብምቕጻል ምስ ሳልሳይ . . .
ሓወልቲ ይሰርሑ እዮም ኦሮሞ፣ ሰብ ክመውት ከሎ እቶም ደቁ ኩሎም ኣዕኑድ ይተኽልሉ። ካብኡ ጸሪቦም ሽልማት ይሽልምዎ ነቲ ዓንዲ። እተን ኣዕኑድ ናብ ሰማይ ናብ ዝተፈላለያ ኣንፈታት እየን ዘመልክታ። ሕጂ ሓደ ኣርኪዮሎጂስት ነዚ መጽሓፈይ ኣንቢቡ፡ ኣብ ኬንያ ብተመሳሳሊ ኣገባብ ዝተተኽላ ኣዕኑድ ርእዩ፡ ትርጉመን እንታይ ከም ዝኾና ዘይንፈልጠን፡ ናብ ሰማይ እየን ዝጥምታ ዘለዋ። እቲ ኮኾብን ወርሕን ኣበይ ከም ዝራኸብ ዘመልክታ እየን ዝመስላ ኢሉ ‘ተዓቐነን ኩለን ትኽክል ቦታ ኣብ ሰማይ ይነግራኻ። በዚ ድማ ነፍሲወከፍ ወርሒ ክትወጽእ ከላ ምስ ኣየናይ ኮኾብ ከም ትወጽእ ተረዲአ።
300 ዓመት ቅ.ል.ክ. ዝተመስረተ ሓደ ስርዓት ናይ መዓልቲ ዝቈጻጸር ኣስትሮኖሚ፣ ክሳዕ ሕጂ ይቕጽል ኣሎ። ልዕሊ 2000 ዓመት ቀጺሉ ማለት እዩ። ተራእዩ ዘይፈልጥ ነገር እዩ እዚ፡ ኣብ ምሉእ ኣፍሪቃ ከምኡ ዓይነት ነገር ኣይተረኽበን። ቀዳማይ ዝተረኽበ ናይ ቦሮና እዩ። እዚ ንኦሮሞ ብፍሉይ ዘጠምቶምን ዘኽብሮምን ነገር እዩ። ከምዚ ንሕና ኣስመራ ኣብ ዓለም ተቐባልነትን ተፈላጥነት ብምርካባ ዝተሓበንና፡ እዚ ናቶም ናይ ኣስትሮኖሚካል ካላንደርን እታ ሓወልቲን ድማ ኣብ ዩኔስኮ ተቐባልነት ብምርካብ ኣፍልጦ ተዋሂብዎ ኣሎ።
• ተስፋዬ ገብረኣብ፡ ኣብ “የደራሲው ማስታወሻ” መጽሓፉ ብዛዕባኻ ጽሒፉ ኣሎ። ኣንቢብካያዶ?
ተስፋዬ ገብረኣብ “የጋዜጠኛ ማስታወሻ” ትብል መጽሓፉ ምሰ’ውጸኣ፣ ንመጀመርታ ግዜ ኣብ’ዚ ኣብ ኣስመራ ተራኺብና። ካብ ነዊሕ ሌላ ጸኒሑና እዩ። ንድራር ጸዊዐ ዓዲመዮ፡ የዕሊልና። ሽዑ ተስፋዬ ኣብ ጭርምራም ወረቓቕቲ፡ ነንኣሽቱ ነጥብታት ክጽሕፍ እዝከረኒ። ደሓር ድሕሪ 6 ወርሒ ይኸውን “የደራሲው ማስታወሻ” ትብል መጽሓፉ ትወጽእ። ኣብኡ “ቦረና! የስልጣኔ ዋሻ” ብዝብል ኣርእስቲ ብዛዕባይ ሓደ ምዕራፍ ጽሒፉ። ኣብኡ ንቦረና በዓቲ ናይ ስልጣኔ እዩ ዝብላ። ተሓቢኣ እያ ዘላ ግን ብዙሕ ስልጣኔ እያ ዓቚራ ዘላ ክብል’ዩ ደልዩ። ተስፋዬ ኣዝዩ ዝድነቕ ሰብ’ዩ። እታ “የቡርቃ ዝምታ” ትብል መጽሓፉ፡ ኣብ ምሕያል ንቕሓት ህዝቢ ኦሮሞ ዓቢ ጽልዋ ኣሕዲራ እያ። ዕባይ ቢሾፍቱ ኾይኑ ምስ ኦሮሞ ምዕባዩ ነቲ ባህሊ ጽቡቕ ገይሩ ከለልዮ ዕድል ረኺቡ’ዩ። ክንበቡ ዘለዎም ጸለውቲ መጻሕፍቲ እዩ ዝጽሕፍ። እዛ ሕጂ ጽሒፍዋ ዘሎ “ማህደር ኑረነቢ” ናይ ታሪኽ መጽሓፉ ድማ ንመንእሰያት ጥራሕ ዘይኮነ፡ ዋላ ነዞም ዝሸምግልና ኣገዳሲት መጽሓፍ’ያ። ብዙሓት’ውን ከድንቕዋ ተዓዚበ ኣለኹ።
• ናብ ተሞኩሮ ስራሕ ክንሰግር'
ኣብ ሃርቫርድ እናተማሃርኩ ከለኹ እቲ ናተይ ፕሮፌሰር ምስ ስዋርትሞር ኮለጅ ጽቡቕ ርክብ ኔርዎ። ካብ ሃርቫርድ ደብዳቤ ተጻሒፉለይ፡ብቐጥታ ስራሕ ኣእትዮምኒ፡ መጀመርያ ስራሕ ዝጀመርኩሉ ሽዑ’ዩ ማለት’ዩ። ስዋርትሞር ኮለጅ ኣዝያ ሃብታምን ምዕብልትን ኮለጅ እያ። ኣብኡ ነዊሕ ዓመታት ምሂረ። ድሕሪኡ ግን ብAfrican studies ስፐሻላይዝ ኣይገብሩን’ዮም ኢለ ሰለስተ ዓመት ጸኒሐ ስራሕ ቀይረ። ኣብ ዝኾነት ዩኒቨርስቲ ልዕሊ ሰለስተ ዓመት እጸንሕ ኣይነበርኩን፡ ምኽንያቱ ካብኡ ዝነውሕ ጸኒሐ ሱር ተሰዲደ፡ ኣብ ዝደለኽዎ ናብ ዓደይ ክመጽእ ኣይክእልን’የ። ስለዚ ዩኒቨርስታት እናቐያየርኩ ን20 ዓመት ዝኸውን ሰሪሐ።
• ተሳታፍነት ኣብ ህዝባዊ ግንባር
ኣብ 1984 ናይ ኦሮሞ ናይ 5 ዓመት ምርምር ወዲአ ንሃርቫርድ ክምለስ ከለኹ፣ ብስራት ዝበሃል ወኪል ናይ ህዝባዊ ግንባር ኣብ ናይሮቢ ይረኽበኒ። “ስማዕ! ገዛይ ሒዘካ ክኸይድ እሞ ብዛዕባ ምሕራር መሬት ኤርትራ። ዘረድኣካ ነገር ኣለኒ” ይብለኒ። ተተሓሒዝና ከይድና፡ ምሉእ ለይቲ ክንዝቲን ክንካታዕን ሓዲርና። “ክትምለስ ከለኻ ንኣሜሪካ ብሜዳ ጌርካ ዘይትኸይድ?” ይብለኒ። “እንታይ እዩ እቲ ሜዳ ኸ” እብሎ። ንሱ፡ “ሓራ ኣውጺናዮ ዘለና መሬት ኤርትራ” ይብለኒ። “እሞ መእተዊ ኣሎ ድዩ?” ምስ በልክዎ፡ “ንሱ ንዓና ግደፎ።
ሕራይ ጥራይ በለኒ” ይብለኒ። “ሕራይ” ኢለዮ። ካርቱም ከይደ። ኣብ ካርቱም ትቕብል ኣቢሎም ኣበይ ከም ዘእተዉኒ ኣይፈልጥን፡ ክልተ ለይቲ ኣብኡ ሓዲረ። ንጽባሒቱ ሜዳ ኣትየ። ካብ ሽዑ ጀሚረ ከቢድ ናይ ሜዳ ስምዒት ኣሕዲረ። ሓንጎለይ ህይወተይ ኩሉ ገላቢጥዎ። ቅድሚኡ ንህዝባዊ ግንባር ብርሑቕ ኮይነ’የ ዘድንቘ ኔረ እምበር፡ ዋላሓንቲ ርክብ ይኹን ፍልጠት ኣይነበረንን። ኣብኡ ምስ ኣተኹ፡ ዋላ ግንባር’ውን ኣይኣመነንን። “እዚ ኹሉ እዋን ጠፊኡ ነይሩ፡ ሕጂ ደኣ እንታይ ተረኺቡ’ዩ መጺኡና” ዝበሉ ነይሮም። ኣብ ቤት ጽሕፈት ፖለቲካ ወርሒ ኣጽኒሖምኒ። ይፍተሽ፡ ይፍተን እየ ነይረ። ተፈቲነ ምስ ሓለፍኩ፡ ተዓዲመ ኸይደ ደርሆ ተሰሪሓ ጸኒሓትኒ፡ ሮመዳንን ኢሳይያስን ኣብ ቤት ጽሕፈቶም ተቐቢሎምኒ። ካብኡ ማኪና ተመዲባትለይ፡ ድላየይ ምርምር ክገብር። ካብ ዘብለጭልጭ ነገር ክጥንቀቕ፡ ጻዕዳ ክዳን ከይወዲ፡ ብዝከኣል ማኪናይ ኣብ ትሕቲ ገረብ ክኽውል ተላብዮም ሰዲዶምኒ። ተንቐሳቒሰ። ናይ ትምህርቲ ግዜ እዩ ነይሩ ንሱ ንዓይ። ብዛዕባ ሜዳ ብዙሕ ተማሂረ። ሓንጎለይ ክፉት እዩ ኔሩ፣ ኩሉ ገላቢጠ ርእየዮ። ኣዝዩ መሲጡኒ።
ሰለስተ ዓመት ኣብ ኣመሪካ ጸኒሐ፡ ክምህር ኢለ፡ “ኣፕል ማኪንቶሽ” ኮምፒተር ሒዘ ንሜዳ ተመሊሰ። ቅድሚኡ ሓበሬታታት፡ መጽሔታት፡ መጻሕፍቲ ወዘተ ኩሉ ብኢድ ተጻሒፉ፡ ተባዚሑ እዩ ዝዕደል ኔሩ። ምስ ኣርኣኽዎም ፈትዮማ። ሽዑ ይዝከረኒ፡ ኣነ ናይ ማኪንቶሽ ደጋፊ’የ ነይረ፡ ኣለምሰገድ ዝበሃል ድማ ናይ PC ኮምፒተር ደጋፊ ነይሩ፡ ኢሳይያስን ካልኦት ኣባላት መሪሕነትን ኣብ ዝተረኽብሉ ብልጫታተን እናገለጽና ተኻቲዕና። ማኪንቶሽ እንተላይ ናይ ትግርኛ ፕሮግራም ጽዒና ስለዝኣተወት፡ ክፍልታት ዜና፡ ትምህርትን ሕትመትን ደጊፎማ።
ኣብ’ታ ካልአይቲ ዓመት ኣብ ዝተፈላለየ መዳያት ኣስተምህሮ ክህብ ተዓጢቐ እየ ኸይደ። ቀዳማይ ናይ ፎቶግራፊ ክእለት ኔርኒ ነቶም ናይ እንዳ ዜና ሰኣልቲ ስልጠና ፎቶግራፍ ሂበዮም። ካልኣይ መዛግብ ናይ ህ.ግ. ከይጠፍእ ምእንቲ፡ ብኸመይ ዲጂታል ትገብሮ ሓበሬታ ዝህብ፡ “Informa- tion Management in Eritrea” ዝብል ወረቐት ኣቕሪበ። ድሕሪ ሓርነት’ውን ምስ’ቶም ተመራመርቲ ናይ ባህሊ፡ ፖለቲካ፡ ኢኮኖሚ፡ ናይ ኩለን ብሄራት ዝጸሓፍዎ ንዕኡ ዲጂታላይዝ ኣብ ምግባር’ውን ሰሪሐ።
• ናብ ካልእ ቅድሚ ምስጋርና ተወሳኺ ትብሎ እንተሎ፡ ምስ ናይ
ሜዳ ብዝተኣሳሰር ካብ 1984 ድሕሪ ሜዳ ምእታወይ፡ ናብ ዩኒቨርሲቲ ተመሊሰ ኩሉ ትምህርተይ ቐይረዮ እየ። ኩሉ እቲ ኣስተምህሮ ዝገብሮ ዝነበርኩ ትምህርቲ ድማ ናብ ኤርትራ ከም ዝቐንዕ ገይረዮ። እንታይ ኣሎ ጉድለታት፡ በየናይ መገዲ ክሕግዝ እኽእል እናበልኩ ነቲ ኮርስ ብምሉኡ ቀያይረዮ። ሓደ ካብቲ ኣብ ሜዳ ከይደ ዝገበርክዎ ጉዳይ “ፓተንት” እዩ። ብዙሕ ምህዞታት ኔሩ ተጋደልቲ ዝመሃዝዎ። ንሳቶም ግን ከም ዝመሃዙ ኣይፈልጡን ኔሮም። ዋላ ‘ተሓተትክዎም’ውን፡ “እዚ ምህዞ ኣይኮነን፡ ስንዕ ስንዕ ኣቢልና ኢና ኣመሓይሽናዮ እምበር ዝመሃዝናዮ ነገር የለን” ይብሉኒ። ኣነ ግን ክሪኦ ከለኹ ገሊኡ ብሓቂ ዓበይቲ ምህዞታት እዩ ነይሩ።
• ንኣብነት?
እዘን ኣዴታት ማካይን (ማርቸድስ) ኣዝየን ጽቡቓት መካይን እየን። ግን ንኣጻድፍ ዘይኮነ፡ ንጎላጉል እየን ተሰሪሐን። ሕጂ ኣብ ሜዳ ምስ ኣተዋ፡ እቲ ቻሲ ቀልጢፉ ክነቅዕ ጀሚሩ። ውሕስነት (guarantee) ኔርወን ስለዝኾነ፡ ንጀርመን መልእኽቲ ሰዲዶም የዐርዩልና ኢሎሞም። ንሳቶም መጺኦም ርእዮመን። “እዚአን ‘ኮ ንኸምዚ ቦታ ኣይኮናን ተሰሪሐን፡ ‘ተኽኢልኩም ባዕልኻትኩም የዕሪዩወን፡ ንሕና ንኸፍለኩም” ኢሎሞም። ነቲ ቻሲ ፈንጢሖም ሓድሽ ሰኒዖም ደሪዖም የእትዮምለን። ትካል መርሰድስ ኢንጂነራቶም ሰዲዶም ርእዮመን። ገሪምዎም። እታ ኣነ ሓንቲ ዝገበርክዋ፡ ጉዳይ ፓተንት ምንጋር ጥራሕ’ዩ ነይሩ። ካልእ’ውን ብዙሕ መዳያት ነይሩ።
• ንኤርትራ ዝምልከት ዝገበርካዮ ጽሑፋት
ብዙሕ ነገር ጽሒፈ ኣለኹ። ድሕሪ ሓርነት ኣብዚ መጺአ ብዙሕ ምርምራት ኣካይደ እየ። እታ ኣብ ሜዳ ክትትግበር ሓሲበያ ዝነበርኩ መጽናዕቲ፡ “Culture and Health in Eritrea” ብዝብል ኣርእስቲ ኣብ 1991 ተተግቢራ። ውጽኢት መጽናዕቲ ኣብ 1ይ ሃገራዊ ፌስቲቫል ኣብ ኤክስፖ ናብ ህዝቢ ኣቕሪብና። ሽዑ ይዝከረኒ፡ ኣብ መራኸቢ ብዙሃን መዛረቢ ኾይኑ ነይሩ። ምኽንያቱ ነቲ መጽናዕቲ ከነካይድ፡ ምልእቲ ኤርትራ ኢና ኮሊልናያ። ብማኪና ዝእቶ ብማኪና፡ ተዘይኮነ ተጋደልቲ ኣእዱግ ሒዞም ናብ ኩሉ ጣሕሰስ እናበሉ ዝኣትውዎ እናኣተና ነቲ መጽናዕቲ ዓሚምናዮ።
• እንታይ ኢኹም ተጽንዑ ኔርኩም?
ብዛዕባ ጥዕና ኾይኑ፡ ዝያዳ ንባህላዊ ፍወሳ ዝምልከት’ዩ ነይሩ። እንታይ ዓይነት ባህላዊ ፍወሳ ይጥቀሙ? መረዳእታኦም ኣብ ባህላዊ ፍወሳን ዘመናዊ ፍወሳን ከመይ ምዃኑ፡ ንኹሉ ብደቂቕ ኢና መርሚርናዮ። መጽሓፍ ተወዲኡ ኣሎ። ኣይተሓትመን፡ ግዳ ብግቡእ ተሰኒዱ ኣሎ። መዓልቲ ከይሃልዎ ኣይክተርፍን እዩ።
• ካልእከ
ናይ “ምውጋድ ድኽነት” ምርምር ክካየድ ፕረዚደንት ኢሳይያስ ብሓላፍነት ክሰርሓላ ሂቡኒ ነይሩ። ምስ ገለ 20 ዝኾኑ ምሁራት ብደረጃ ሃገር መጽናዕቲ ተኻይዱ። ውጽኢቱ ድማ ብመልክዕ ሰነድ ኣብ እዋኑ ኣረኪብና።
• ንቐጽል ፕሮፌሰር
ድሕሪኡ ኲናት ወያነ ይመጽእ። ኲናት ወያነ ክመጽእ ከሎ፡ ፍጹም ካብ ትጽቢት ወጻኢ ስለዝነበረ፡ ህዝቢ ኤርትራ ደንጽይዎ እዩ። ካብኡ ዝገደደ ዘደንጹ ድማ፡ ብዓሰርተታት ኣሽሓት ንዝቑጸር ሰላማዊ ህዝቢ ኤርትራ ምስጓጎም እዩ። ብሑመራ ገይሮም ናብ ዓዶም ክኣትዉ ከለዉ፡ ኣብቲ ዶብ ከይደ ተቐቢለ፡ ቃለመጠይቕ ክገብረሎም ጀሚረ፡ እቲ ናይ ኣንትሮፖሎጂ ሞያይ ድማ ብዝግባእ ተጠቒመሉ። ብዙሓት ጋዜጠኛታት ናይ ወጻኢ ነይሮም ሽዑ እዝከረኒ፡ ንዓኣታቶም እውን እትርጉመሎም ነይረ። ኣብ ኩሉ ቦታታት እናተንቀሳቐስኩ ዝገበርክዎ ቃለመጠይቓትን ጽሑፋትን ኣብ መጽሔታትን ኣብ ካልእ መራኸቢ ብዙሃንን እዝርግሖ ነይረ።
• ብፍሉይ ካብ ትዝክሮ?
ንሓንቲ ጓል 24 ዓመት መንእሰይ፡ ገዝኣ መጺኦም ካብ ወዲ 7 ወርሒ ህጻን ውሉዳ ፈሊዮም ብሓይሊ ወሲዶማ። ጎረባብቲ ሕማቕ ርእዮም፡ ነቲ ህጻን ሒዞምላ ናብቲ መፋነዊ ቦታ ምስ መጹ፡ ነቲ ህጻን ደፊኦም ንደገ ደርብዮም ንዓኣ ኣብ ኣውቶቡስ ሰቒሎማ፤ ካብኡ ዝበኸየት ክሳብ ኣብዚ በጺሓ። ኣብዚ ምስ መጸት፡ ቃለመጠይቕ ኣካይደላ። ክንደይ እሞ ክትብሎ ኢኻ፡ ብዙሕ ዘስካሕክሕ ፍጻመታት እዩ ነይሩ።
• በል ናብ ዓድና፡ ናብ ሕጊ እንዳባ ኸኣ ክመልሰካ
ዝዓበየ ነገር ናይ ህዝቢ ኤርትራ ሕጊ እንዳ‘ባ እዩ። ሕጊ እንዳ ‘ባ ኸኣ ናይ ህዝቢ ምሕደራ ናይ ርእሱ ማለት እዩ ኔሩ። ሕጊ እንዳ ‘ባ ህዝቢ እዩ ዝጽሕፎን ዘመሓድሮን። እዚ ምስ ኩሎም ገዛእቲ የባእስ ኔሩ። ምኽንያቱ ገዛእቲ ነቲ ህዝቢ ክቖጻጸርዎ እዮም ዝደልዩ። በቲ ናቶም ሕጊ ከመሓድርዎ እዮም ዝደልዩ። ምኽንያት፥ ርስቲ፡ መሬት፡ ጤሳ ኮታስ ኩሉ ምሕደራ ናይ መሬት ብሕጊ እንዳ ‘ባ ስለዝመሓደር እዩ። መንግስቲ ጣልያን ኣብ ባህሊ ኤርትራ ብሕልፊ ድማ ኣብ ሕጊ እንዳ’ባ ምርምር ክግበር ንሓደ ምሁር ሰዲዱ ነይሩ። እቲ ምሁር ክንዲ ገለ ዝኸውን መጽሓፍ ጽሒፉ ኣረኪብዎም።
ኣብ ፓርላማ ናይ ኢጣልያ ኣትዩ። ድሕሪኡ ጣልያን ነቲ ሕጊታት እንዳባ ከም ዘለዎ ተቐቢሉ፡ ጉዳያት ናይ ኤርትራውያን እንተኾይኑ፡ ብሕጊ እንዳባ፡ ንኽልቲኡ ዜጋ ዘጠቓልል እተኾይኑ ድማ ብናይ ክልቲኡ ኣገባብ ተራእዩ ፍርዲ ክወህብ ጀሚሩ።
• ከመይከ ቀጺሉ?
ሃይለስላሴ ምስ መጸ’ዩ ፈሪሱ። ሃይለስላሴ ህዝቢ ኤርትራ ብሕግታቱ ክመሓደር ኣይፈቐደን። ምጽእ ኢሉ “ሕግታትኩም ኣረክቡ” እዩ ኢሉ። “ካብ ሕጂ ንንዮ ብሕግታትኩም ኣይትመሓደሩን ኢኹም፣ ሲቪላዊ ኮድ ኣለና፣ ብእኡ ኢኹም ትመሓደሩ” ይብሎም። እታ ቐሺ ዘርኣጼን ዝጸሓፋ ደብተር ናይ ካርነሽም ኣኮይ እዩ ወሪስዋ። ወዲ ወዶም እዩ ንዕኦም። ንሱ ሕጂ ተጸዊዑ ከይዱ ናብ ቤት ፍርዲ። “ኣምጽኣያ ደብተርካ” ኢሎሞ። “ከምጽኣ ኣይክእልን እየ” ኢልዎም። “ኢሂ?” “ናተይ ኣይኮነትን” “ናይ መን ድኣ?” “ናይ እንዳባ” “መን እዮም እቶም እንዳባ፡ ጸውዕዎም” “እንዳ’ባ ደኣ ኩሎም ዓበይቲ ዓዲ’ዮም” (ሰሓቕ)። “እሰርዎ” ኢልዎም ኣሲሮሞ። ተኣሲሩ ከሎ ደሓር፡ ሓንቲ ጉዳይ ናብ’ቲ ኣፈ ንጉስ ትበጽሕ። ክልተ ኤርትራውያን ተባኢሶም እዮም ዝኸዱ ዘለዉ። እቲ ከሳሲን ተኸሳሲን እንታይ ይብሉ ከም ዘለዉ ምርዳእ ኣብይዎ። ሽዑ ገብረየሱስ ኣኮይ ተኣሲሩ እዩ ኔሩ። “ጸውዕዎ እስከ ነቲ ዓቢ ሰብኣይ ነዛ ጉዳይ ክፈትሓ ዝኽእል እንተኾይኑ ክንሰምዕ” ይብሎም። ቀሪቡ ነቲ ዓንቀጻት ሓደ ብሓደ እናጠቐሰ፡ “እዚኣ ከምዚኣ እያ ጎይታይ፡ እዚኣ ድማ ብኸምዚኣ’ያ ትፍታሕ” እናበለ የረድኦም። ደሓር እዚ ምስ ረኣየ፡ “ወይለይ፣ ነቲ ሕግታት ኣብ ሓንጎሉ ኣስፊርዎ ‘ተኾይኑ ደኣ ነቲ ደብተር ምሓዝና እንታይ ትርጉም ኣለዎ። ይኺድ ግደፍዎ፡ ጉዳይ ህዝቡ ባዕሉ የማሓድር፡ ናይ መንግስቲ ‘ተኾይኑ ጥራሕ ኣብ ናትና ቤትፍርዲ ይመጽእ” ኢሎሞ፡ ተመሊሱ ኸይዱ ንዓዱ።
ስለዚስ ሕጊ እንዳባ ኣዝዩ ብርቱዕ ነገር እዩ፡ ንዑኡ ከይሓዝካስ ሃገር ከተማሓድር ኣይትኽእልን ኢኻ። ኣብ ኤርትራ ኩለን ብሄራት ሕግታት እንዳ’ባ ኣለወን። ስለዚስ እቲ ሕጊ እንዳባ ዳርጋ ኣብ ኩሉ ተዘርጊሑ እዩ። ናይ መዋእል ክሳብ ሰለስተ ሚእቲ ኣርባዕተ ሚእቲ ዕድመ ዘለዎ ሕግታት እዩ። ስለዚ ንዕኡ ብዝግባእ እንተተወኪስናዮ፡ መሰረት ዘለዎ ሕጊ ከነውጽእ ኣዝዩ ሓጋዚ ክኸውን ዝኽእል ምዃኑ እተኣማመን’የ።
• ምትእስሳር ሕግን ባህልን
ሕጊ ኣብ ባህሊ ዝተምስረተ ክኸውን ኣለዎ። ንምንታይ እንተ ኢልና፡ እቲ ባህሊ ኩሉ ህዝቢ ዝፈልጦ ናይ ስነ-ምግባር፡ ናይ ሞራል፡ ናይ ሃይማኖት፡ ናይ እምነት መሰረት እዩ። እቲ ገበንሲ ገበን ዝኸውን ሕጊ ስለ ዝወጸ ጥራይ ኣይኮነን። ቅድም ቀዳድም ሃይማኖት ስለ ዝኾነ እዩ፡ ቅድሚ ሕጊ ምዃኑ። ስለዚ ብናተይ ኣረኣእያ ሕጊ ባህላዊ መሰረት እንተ ሃልይዎ፡ ነዊሕ ዕድመ ክህልዎ ይኽእል እዩ። እንተዘይኮነ ልክዕ ከምዚ ክዳን እንተዘይማእሚእካ ኣውጽእ ኣቢልካ ትድርብዮ’ሞ ብኻልእ ትቕይሮ እዩ ዝኸውን።
• መንእሰያት ኣብ ሕጊ እንዳ’ባ ክህልዎም ዝግባእ ተገዳስነት
ሕጊ እንዳ’ባ ክውረስ ዘለዎ እዩ። ብዛዕብኡ ምምሃር ኣድላዪ እዩ። ንኣብነት፥ መርዓ፡ ካብ ትብጻሕኩም ጀሚርካ ክሳዕ መወዳእታ ብሕጊ እንዳ’ባ እዩ ዝካየድ። ቅሩብ ኣምር እንተዘይጸኒሑካ፡ ኣብኡ ዝግበር ነገራት፡ ዝዝረብ ቃላት ከይርደኣካ ይኽእል’ዩ። ኣብ ርእሲኡ ኸኣ ሕጂ መንእሰይ ኣሎኻ፡ ጽባሕ ኣቦ ክትከውን ስለዝኾንካ፡ ብምንታይ መሰረት’ዮም እዚ ኹሉ ስርዓት ዘካይዱ ዘለዉ፤ እንታይ ይብሉ፡ እንታይ ይገብሩ፡ ኩሉ ብስርዓት ክትርድኦን ክትፈልጦን ኣሎካ። ጉዳይ ጌርካ ወይ ኣጋጢሙካ፡ ሕጊ እንዳባ ከይፈለጥካ እንተኣቲኻዮ፡ መስሓቒ ኴንካ ኢኻ ትተርፍ።
• ተራ ሕጊ እንዳ’ባ ኣብ መስርሕ ዕርቂ
ኣዝዩ ዓብዪ እዩ። ዝበዝሐ መስርሕ ዕርቂ ምስ ሕጊ እንዳ’ባ ተዛሚዱ ክካየድ ኣለዎ ዝብል ርእይቶ እዩ ዘሎኒ። ብርእይቶይ እንታይ ክግበር ምተኻእለ መስለካ፥ ቤትፍርዲ ክልተ ማዕጾ ትገብረሉ፣ ሓደ ማዕጾ ናይ ዕርቒ፡ እቲ ካልኣይ ድማ ናይ ፍርዲ። ኣብ ሕጊ እንዳ ባ ዝግደሱ ዓበይቲ ሰባት ዝብልዎ ኣሎ፥ “ብፍርዲ ዝተወድአ ጉዳይ ኣይድቅስን እዩ። ሓደ ይስዕር ሓደ ይስዓር፤ እቲ ዝተሳዕረ ተገልቢጡ ክስዕር ክፍትን እዩ። ሕነ ክፈዲ። ‘ሕነ ዝፈደየ ዓዲ ጠፍአ’”። ብሓፈሻ እንታይ ንምባል’ዩ፡ እቲ ብዕርቂ ዝተወድአ ጉዳይ ክልቲኦም ሰብ ጉዳይ ስለ ዝቕበልዎ ይድቅስ እዩ።
• ርእይቶኻ ኣብ ኮማዊ ኣብያተ ፍርዲ
ብሕልፊ ኣብ ጉዳይ ዕርቂ፡ ቀንዲ መሳርሒአን ሕጊ እንዳ’ባ እንተዝኸውን ምሓሸ። ይጥቀማሉ እንድየን፡ ግዳ ምሉእ ብምሉእ ኣይኮነን። ምኽንያቱ፥ እቲ ብልባዊ ዕርቂ ዝፍታሕ’ዩ እቲ ናይ ብሓቂ ዕርቂ። እዚ ኸኣ ኣብ ሕጊ እንዳ’ባ ኢኻ ትረኽቦ። እንዳባ ኣተዓራቒ ፍርዲ እንተሂቦምኻ፡ “ኵዒትካ ቅበሮ” እዮም ዝብሉኻ። ንድሕሪት ምምላስ የለን። ዕርቅን ምቕባርን ጎኒ ጎኒ እዩ ዝኸይድ። ብዕርቂ ክፍታሕ ዘይክእል ወይ ዝፈሸለ ጉዳይ ምዃኑ ዝተረጋገጸ ጥራሕ ናብ ፍርዲ እንተቐሪቡ፡ ነተን ኣብያተ ፍርዲ፡ ብዙሕ ስራሕ’ዩ ዘቃልለለን። ክገርመካ ኣመሪካ’ውን ናብኡ’ዮም ዝምለሱ ዘለዉ። ብመገዲ ሚኒስትሪ ፍትሒ፡ ናይ ምሉእ ኤርትራ መጽናዕቲ እናኣካየድና እቲ ምሳይ ኮይኑ ነታ ምርምር ዘካይድ ዝነበረ ሂዩ ዝበሃል ጸሊም ፈራዳይ ምሳይ ነታ ምርምር ከካይድ ካብ ኣሜሪካ እዩ መጺኡ ነይሩ። ንሱ ስርሑ alter- native dispute resolution ይበሃል። ከምዚ ናትና ናይ ዕርቂ ኣሰራርሓ ኣብቲ ናይ ቢዝነስ ዓለም ኣሜሪካ ከተኣታትዉ ይፍትኑ ኣለዉ። ኣውፈርቲ (businessmen) ተባኢሶም ቤትፍርዲ ‘ተኸይዶም ኣብ ዋጢጥ እዮም ግዚኦም ዘጥፍኡ። ብሰላም ብዕርቂ ‘ተወዲኦሞ ግና ነናብ ስርሖም ክምለሱ እዮም ማለት እዩ። እቲ ውጽኢት ስርሑ እዚ እዩ ኔሩ፣ እታ መጽናዕቱ ኣብዚ መጺኡ ምሳይ ወዲእዋ።
• ባህሊ ካብ ዝቕይሩ ሓደ ዓውለማ እዩ። ባህልና ንኸይብረዝ እንታይ ክንገብር ኣለና?
እቲ ዓውለማ እሞ ነቐምጦ ኣብ ቦትኡ። ናይ ገዛእ ርእስኻ ባህልን ወግዕን እንተሃልዩካ እንታይ ናብ ዓውለማ ዘቋምት ኣሎካ። ኩለን ኣብ ደረጃ ምዕባለ በጺሐን ዘለዋ ሃገራት ክትርኢ እንከሎኻ፡ ካብ ባህለንን ወግዐንን ዝተበገሰ ስርዓት’ዩ ዘለወን። ግዜ ከይነጥፍእ እምበር፡ ናይ ብዙሓት ሃገራት ኣብነት ምጠቐስኩልካ። ህዝብታት ኣውሮጳ እንተርኢኻ፡ ካብቲ ባህሎም ተበጊሶም እዮም ነቲ ሕግታት ሰሪዕሞ እምበር ኩሎም ሓደ ዓይነት ኣይኮኑን። ስለዚ እቲ ዓውለማ ዝበሃል ነገር ኣብ ሕጊ ኣቲኻ ክትሪኦ ከለኻ፡ ዓውለማ ዝበሃል የለን። ኩሎም በብናቶም ሕጊ እዮም ዝመሓደሩ ዘለዉ። ንሕና’ውን ብናትና ሕጊ ክንመሓደር ኣለና። ኣብ ባህልናን ወግዕናን ዝተመስረተ ፍሉይ ሕግታት ኣለና። ብእኡ እንኼድና፡ ባህልናን ወግዕናን ክብርዘልና ዝኽእል ሓይሊ ከቶ ክህሉ ኣይክእልን’ዩ።
• ብዛዕባ ባህሊ ኣብ ደገ ዝነብሩ መንእሰያት
ብሕልፊ ኣብ’ቶም ኣብ ኮም ዘይተጠርነፉ መንእሰያት፡ ክንደይ ጸገማት’ዩ ዘሎ። ገሊኡ ኣዝዩ ዘስካሕክሕ ስለዝኾነ ክተገልጾ’ውን ዘጸግም’ዩ። ክንደይ ዘሕዝን ነገራት ኢኻ ትርኢ። ከይተረድኦም ኣብ ክንደይ ጸገማት’ዮም ዝወድቁ። ክሳብ ርእሰ ቕትለት ዝገብሩ፡ ውሉፋት ናይ ድራግ ዝኾኑ ኣለዉ። ቅድሚ ቅሩብ ግዜ ዘጋጠመ ከዕልለካ፥ ሓደ መንእሰይ ምስ’ዞም ውሉፋት ሓሺሽ (drug addict) ጸኒሑ፡ ብውሳኔ ካብኣታቶም ተፈልዩ፡ ጸርዩ፡ ሓውዩ ካብቲ ናይ ወልፊ ሕማሙ፡ ሰጥ ኢሉ ምስ ስድርኡ ክቕመጥ ጀሚሩ። ደሓር እቶም ናይ ሓሺሽ ብጾቱ ደሊዮም ረኺቦሞ። ረኺቦም ኣብ ሩባ በረድ ወሲዶም ኣጥሒሎሞ። ሕጂ እዚ ወዲ ናብ ኣዲኡ ክድውል ፈቲኑ ነይሩ፡ ኣዲኡ ግን ክትሰምዖ ኣይትኽእልን እያ። ምኽንያቱ ንሱ እንግሊዝ ጥራሕ እዩ ዝዛረብ፡ ኣዲኡ ድማ ትግርኛ ጥራይ እያ ትዛረብ። ኣዲኡ ክትረድኦ ኣይከኣለትን። ክሳብ ክንድ’ዚ እዩ ስድራ ተፈላልዩ ዘሎ።
• መፍትሒ ሓሳብ
ኣብ ኮም ምጥርናፍ እቲ ዝዓበየ ፍታሕ’ዩ። ኣብ ኮም እንተተጠርኒፍካ ብዛዕባ ህሉው ኵነታት ዓድኻ፡ ባህሊ ዓድኻ፡ ወግዒ ዓድኻ ኢኻ ትዛረብ። መዋዕልትኻ ደቂ ዓድኻ’ዮም፡ ዕላልካ ብዛዕባ ዓድኻ’ዩ። ኣብ ኮማዊ ህይወት ናይ ኤርትራውያን ለጊቦም ዝስጉሙ ዘለዉ ኩሉ ሳዕ ዝድግፎምሕብረተሰብ ኣለዎም። ኣይንጸሉን እዮም። እቲ ጸገም ዝመጽእ ኣብቶም ከምኡ ዓይነት ርክባት ዘይብሎም እዩ።
እቶም ኣብ መንእሰያት ህግደፍ (YPFDJ) እተወደቡ መንእሰያት ካብቶም ዘይተወደቡ ናይ ሰማይን ምድርን ፍልልይ እዩ ዘለዎም። ደቀይ ንኣብነት፥ ክልቲአን ኣባላት YPFDJ እየን። ናይ ኩሉ ብሄራት ሳዕስዒት ኣብ መድረኽ ይወጽኦ እየን። ምስ ህዝበን ቀጻሊ ርክባት ኣለወን። ኣብ ህይወተን ተነጽሎ ዝበሃል የለን። ኣካል ናይ ሕብረተሰብ ኤርትራ ኮይነን ይቕጽላ ኣለዋ። እዚ፡ ንኹሉ ነቲ ኣብ ደገ ዝነብር ኤርትራዊ መንእሰይ ዝምነየሉ ነገር’ዩ፡ ናይ ብሓቂ!
• ተራ ወለዲ
ናይ ወለዲ ዝዓበየ ተራ እዩ ዘለዎ። ግና ከምቲ ቀዲመ ዝነገርኩኻ፡ ሓድሓደ ግዜ ካብ ቁጽጽር ወላዲ ወጻኢ ዝኸይድ ከኣ ኣሎ። ኣብነት፥ ከምቲ ቀዲመ ዝገለጽክዎ፡ እቶም ቋንቋ ናይቲ ዝነብርሉ ዘይክእሉ ወለዲ፡ ንደቈም ግድን ምስ ማሕበረ- ኮም ወይ ምስ YPFDJ ከራኽብዎም ኣለዎም። ኣብ’ኡ እናተመላለሱ ብእተኻለ መጠን ብዛዕባ ባህሊ፡ ልምድን ቋንቋን ዓዶም፡ ህሉው ፖለቲካዊ ኵነታት ዓዶም ክፈልጡ ክኽእሉ ኣለዎም። ኮማት ከኣ ብእኡ መንጽር ክሕይላ ኣለወን። እቲ ኣብኡ ዝነብር ዜጋ’ውን ክድግፈን ኣለዎ።
ገለ ኣዴታት፡ እዛ ሃገር ናትና ስለዘይኮነት፡ ኣብ ገዛ ምስ ኣተኹም፡ ብዘይካ ብቛንቋኹም ብኻልእ ክትዛረቡ ክሰምዕ ኣይደልን እየ ኢለን፡ ብቛንቋ ዓዶም ክዛረቡ ዘገድዳ ኣለዋ። ጽቡቕ’ዩ። ሓንቲ ኣብ ኣመሪካ ተወሊዳ ኣብኡ ዝዓበየት መንእሰይ፡ ምሳይ ናብ’ዚ መጺኣ ከም ተሓጋጋዚት ምርምር (research assistant) ኮይና ዝሰርሐት ኣላ፡ ክገርመካ ጽፉፍ ትግርኛ እያ ትዛረብ። ሳላ ወለዳ ኮይኑ ይስመዓኒ። ስለዝስ ወለዲ ዝዓበየ ተራ እዩ ዘለዎም። ዋላ እቲ ኣቐዲምና ዘልዓልናዮ መንእሰይ ብሰንኪ ቋንቋ ኣዲኡ ዘይምኽኣሉ’ዩ ጠፊኡ፤ ደዊሉ ነዲኡ “ክቐትሉኒ ይፍትኑ ‘ለዉ” ኢሉ ክነግራ ኣይከኣለን። ሳዕቤኑ ኸኣ ርኢናዮ ኢና።
• ጉዕዞ ፍቕራዊ ህይወትካ
ኣነ ነቲ ናይ ንእስነት ዕድመይ ኩሉ ኣብ ደገ እየ ኣሕሊፈዮ። ኣጋጣሚ ኾይኑ ኩሉ ኸኣ በቲ ኣብ ደገ ዘሎ ስርዓት እየ ከይደ። ብናትካ ስርዓት ክትቕጽል ክብድ ይብል’ዩ ኣብ ደገ። እታ ቐዳመይቲ በዓልቲ ቤተይ ኤልሳ ትበሃል። ጸላም ሓንፈጽ ናይ ፊሊፒን እያ። ካብ ልክዕ ዝሓለፈት ጽብቕቲ እያ ኔራ። ናብዚ ምስ መጸት፡ ተላሊና ሒዘያ ከይደ ንጂማ ኢትዮጵያ። ኣብ ኢትዮጵያ ተመርዒና። ንገለ 10 ዓመት ዝኸውን ጽቡቕ ፍቕራዊ ህይወት ኣሕሊፍና፡ ተፈላሊና።
• ውላድ’ከ?
ኣይወለድናን።
• ንቐጽል ሕራይ
ካልአይቲ በዓልቲ ቤተይ ሳራ እተባህለት ኦሮሞ እያ ኔራ። ናታ ኸኣ ዘገርም ነገር እዩ፤ ኣብ ዓዲ እንግሊዝ ክትመሃር ወለዳ ሰዲዶማ፤ ኣብኡ እናተማህረት ከላ መጽሓፈይ ትወጽእ። እቶም መምህራነይ ይረኽብዋ’ሞ፡ ነታ “ገዳ” ትብል መጽሓፈይ ይህብዋ፡ ተንብባ። “እዚ ነዛ መጽሓፍ ዝጸሓፈ ሰብ ኣበይ እዩ ዝርከብ?” ኢላ ኣናድያ ረኺባትኒ። ተላሊና፡ ተፋቲና፡ ተመርዒና፡ ምስኣ’ውን ብተመሳሳሊ ንገለ 10 ዓመት ዝኸውን ጥዑም ፍቕራዊ ህይወት ኣስተማቒርና።
• ውላድ?
ኣይገበርናን።
• ሕራይ
ድሕሪኡ ዓደይ ተመሊሰ። ኣብዚ ንሳልሳይ ግዜ ጉዖይ ንእተባህለት ተመርዕየ። ክልተ ወሊድና። ክልቲአን ደቅና ኣብ ኤርትራ’የን ተወሊደን። ባህሊ ዓደንን መንነተንን ፈሊጠን’የን ንኣመሪካ ከይደን።
ኣስማተን ሳራን ኤልሳን
• መነባብሮኹም ኣበይ እዩ ዘሎ ሕጂ?
ፊላደልፊያ ኣሜሪካ። ኩላትና ብሓባር ኢና ንቕመጥ።
• ኣብ ህይወትካ ከም ፍሉይ ዓወት ጌርካ ትገልጾ?
ቀዳማይ፡ ፈለማ ሜዳ ዝኣተኹሉ ግዜ’ዩ። ንሳ ፍልይቲ ዓወት እያ ንዓይ። ከመይ፡ ካብ ህዝበይ ተነጺለ 20 ዓመት ጸኒሐ፣ ኣብ ማእከል ተጋደልቲ ክሕወስ፡ ኩሉ መስተንክር ስርሖምን ሂወቶምን ርእየ፡ ኣገልግሎት ክህቦም ምፍታነይ፡ ካልእ ሓድሽ ህይወት እዩ ኔሩ ንዓይ። ካልኣይ፡ ብዛዕባ ኦሮሞ ዝጸሓፍክዎ መጽናዕታዊ መጽሓፍ፡ ኣብ ህዝቢ ኦሮሞ ዓቢ ዓቢ ጽልዋ ክገብር ብምርኣየይ እውን መዳርግቲ ዘይርከቦ ዓወት እዩ ንዓይ።
•ኣብ ሂወት ከም ኣንጻር ናይ ዓወት ትገልጾኸ?
ወለደይ ካብ ህዝቦም ተፈልዮም ናብ ኢትዮጵያ ምኻዶም የጉህየኒ ነይሩ። ኣደይ ቅድሚ ኵናት ምጅማሩ ኣብ ልዕሊ ኤርትራውያን ሕማቕ ነገር ክትዕዘብ ስለዝጀመረት፡ ቅድሚ ምስጓጓ እያ ባዕላ ተቐላጢፋ ጠቕሊላ ናብ ኤርትራ ኣትያ።
• ኣብ ህይወትካ እወታዊ ጽልዋ ዝገበረት መጽሓፍ
ሓንቲ ካብ ብዙሓት፡ “The Hidden Dimension” እትብል መጽሓፍ እያ። እታ መጽሓፍ ናይ ፕሮክሲሚክስ (proxemics) እያ። “ፕሮክሲሚክስ” ሓደ ፍሉይ ጨንፈር ናይ ኣንትሮፖሎጂ እዩ። ወዲ ሰብ ብቛንቋ ጥራይ ዘይኮነ፡ ዓይኒ ንዓይኒ ብምርእኣይ፡ ብኣካላዊ ምንቅስቓስን ካልእን እውን ክንደይ መልእኽቲ ከመሓላልፍ ዝኽእል ምዃኑ’ያ ትነግር። ብሰንኪ ነዚ ዘይምፍላጥ፡ ኣብ ማሕበራዊ ይኹን ዲፕሎማስያዊ መዳይ ብዙሕ ጸገማት ክፍጠር ይስትውዓል’ዩ። ኣነ ነዚኣ ከም ሓንቲ ዓባይ ነጥቢ ወሲደ፡ ኣብ ስርሐይ ምስ ህዝቢ ክራኸብ ከለኹ፡ ምርምር ከኻይድ ከለኹ፡ ቃሎም ጥራይ ኣይኮንኩን ዝሰምዕ፡ ኣካላቶም ከ እንታይ ይብለኒ ኣሎ ኢለ ይዕዘብ እየ።
ሓደ መዓልቲ ዝኾንክዎ ከዕልለካ፣ ኣብ ነፋሪት ደይበ፡ ናብ ሓጅ ዝኸዱ ኣመንቲ ምስልምና ሰብኣይን ሰበይትን ኣብኡ ኔሮም። ካብ ካርቱም ኢና ነቒልና። ኣነን ንሳን ኣብ ጫፍ ንሱ ኣብ ሞንጎና እዩ ኔሩ። እቲ መመጠን ናይ ኣየር ብወገን ናታ ስለዝነበረ፡ ከተኻኽሎ ፈቲነ። ሰብኣይ፥ “ከመይ ኣልካ ኢኻ ኢድካ ብልዕሊ ሰበይተይ ዊጥ ተብል” ኢሉ ክጽለል!። “እሞ ናይ ሰለስቴና እኳ እዩ እዚ” ኢለ ከረድኦ ፈቲነ። ፍጹም ክርደኣኒ ኣይከለን። ሓውን ሓሰርን ኣትዩና፡ ታዕ ታዕ ኮይኑ። ደሓር ብድሕረይ ሓደ ሱዳናዊ ኦፊሰር ነይሩ። “ንዓ ኣብዚኣ ኮፍ በል” ኢሉ ኣብ ናቱ መንበር ኮፍ ኣቢሉኒ። ንዕኡ ድማ ኮፍ ኣቢሉ ኣረዲእዎ። ሕጂ እንታይ ንምባል እየ፣ ዓረብ እንታይ ኣለዎም፡ ኣብዚኣ ጠጠው ኢለ እንተድኣ ኣለኹ፡ ሓደ ሜትሮ ዝኸውን ቦታ ናቶም እዩ። ኣብኣ ኣይትኣቱን ኢኻ። ተኣቲኻ መሬትና ጥሒስካ ዝብል ስምዒት ኣለዎም። ብቃል ክዛረብዎ ኣይክእሉን እዮም ግና ብውሽጢ ይስምዖም እዩ። ሕጂ እዚኣ እንተዳኣ ዘይትፈልጥ ኴንካ ጸገም’ዩ። ፕሮክሲሚክስ (proxemics) እዩ እዚ። ናይ ቛንቛ ዘይኮነስ ናይ ኣካላት ምውስዋስን ክትኮኖ ዘሎካ ርሕቀትን እዩ። ‘ተዘይተረዲእካዮም ኣብ ክንደይ ትዓብ ክትኣቱ ትኽእል ኢኻ።
• ነዛ መጽሓፍ ብኸመይ ክንረኽባ ንኽእል?
ሕጂ ደኣ ምስ’ዚ ዘሎ ተክኖሎጂ እንታይ ጸገም ከይህሉ ኢኻ። “The hidden dimension” ኢልካ ኢንተርነት ኣቲኻ ብቐሊሉ ክትረኽባ ትኽእል ኢኻ።
• ትፈትዎ ባህርዪ
ኣነ ናይ ኦሮሞ ባህርዪ እዩ ባህ ዝብለኒ። ቅንዕና ኣለዎም። ሸፈጥ፡ ሓሶት፡ ምውቓዕ ኣይፈትዉን እዮም። “ከጂባ” ዝብል ቃል ኣለዎም፡
ከጂባ ናይ መወዳእታ ጸርፊ እዩ ብኣታቶም። ኣነ ኸኣ ትኽ ኢሉ ዘይዛረብ ሰብ ኣይፈትዎን እየ። ቅንዕና እየ ዝፈቱ።
• ባህርዪ ክዕረ ይኽእል’ዶ መስለካ?
ዓሚቝ እዩ፡ ኣዝዩ ሱር ኣለዎ። ካብ ቁልዕነት፡ ንእስነት ኢልካ ጀሚርካ ክሳብ ትዓቢ ተማዕብሎ ነገር ስለ ዝኾነ ክብድ ይብል’ዩ። ኣተዓባብያ እውን ወሳኒ እዩ። ምናልባት ኣብ ካልእ ህዝቢ ኣቲኻ፡ ካብቲ ናትካ ባህርዪ ፍሉይ ዝኾነ ባህርዪ ኣብ ዝንጸባረቐሉ ኣቲኻ ብሓቂ እንተዳኣ ኣርዒምካዮ፣ ምናልባት ክቕየር ይኽእል ይኸውን’ዩ። ግን ኣነ ብናተይ ኣረኣእያ ባህሪ ናይ ሰብ መሰረት ኣለዎ። ኣዝዩ ከቢድ መሰረት ኣለዎ። ሕጂ ንዑኡ ተረዲእካ ብኡ ክትምራሕ ድሉው እንተዳኣ ኴንካ ጽቡቕ ሰላም ኣለካ። ምስኡ ‘ተዘይተሰማሚዕካ ግና ናይ ተነጽሎ ጸገም ከጋጥመካ’ዩ።
• ንነዊሕ እዋን ፈቲኻዮ ዝተጓዓዝካ ሰብ
ኣብርሃም ዶሞዝ ዓርከይ እዩ ኔሩ … ናይ ነዊሕ ግዜ። ትኽ ትንፋስ ኣዕሩኽ ኢና ኔርና። ደሓር ግና ብምኽንያት ሃገራዊ ስምዒት ኣብ ምፍልላይ በጺሕና። ናይ linguastics ፕሮፌሰር እዩ። ኣብ ሎስ ኣንጀለስ ብሓንሳብ ሰሪሕና ኔርና። ደሓር ከምዚ ዝበልኩኻ ምስ ህዝባዊ ግንባር ጥቡቕ ርክብ ምስ ጀመርኩ ተፈላሊና። ኣይተበኣስናን፡ ግዳ ተረሓሒቕና።
• ትፈትዎ መግቢ – ካብ ቀደም?
ዝዓበኹሉ ስለዝኾነ፡ ናይ ጣልያን መግቢ እፈትዎ’የ። ፓስታ፡ ላዛኛ ኩሉ እፈትዎ’የ። ንብሽኮቲታት ጥልያን ድማ ብፍሉይ ዓይነት እፈትዎ።
• ካብ መስተኸ?
ቪኖ ናይ ጥልያን። ንመዓልቲ ሓንቲ ኩባያ ቀይሕ ቪኖ እሰቲ’የ። ሓካይም’ውን ይፈቕድዋ’ዮም እዚኣ። ገለ ሓካይም፡ ሓንቲ ብኬሪ ቪኖ ምስታይ ንልቢ መድሃኒት ምዃና ክገልጽዋ ሰሚዐ’ለኹ። ብወገነይ ቪኖ ኣይፈልን እየ፤ ግና ሓንቲ ኩባያ እየ ዝሰቲ። ካብኣ ንላዕሊ ካልእ ስራሕ ኣለዋ።
• ኣብ ህይወትካ ብፍሉይ እተድንቖ ሰብ
ካብ ምሁራት Edward Hill እዩ፡ እቲ ነታ “The Hidden Dimension” ትብል መጽሓፍ ዝጸሓፈ። ኣገዳስነት ናይታ መጽሓፍ ቀዲምና ተዘራሪብናሉ ኢና።
• ካልኣይከ?
ፈረንሳዊ ተመራማሪ እዩ፡ ክሎድ ለቪ ስትሮስ ይበሃል። ንሱ “ነፍሲወከፍ ህዝቢ ናይ ገዛእ ርእሱ ዓለም ኣለዎ። ክትርድኦ ትኽእል ከኣ ብምዝርራብ ኣይኮነን። ኣብ ውሽጡ ጠሊቕካ ብምእታው’ዩ። ኣብቶም ህዝብታት ምሉእ ብምሉእ ኣብቲ ናቶም ኣካል ኣቲኻ፡ ተወሃህድካ ምስኦም ክትነብር ክትፍትን ኣለካ እዩ እቲ መልእኽቱ፤ “total immerge” እዩ ዝብሎ ንሱ። ብሞያ ኣንትሮፖሎጂስት ኮይኑ፡ ብዛዕባ ሓያለ ብሄራት ምርምር ዘካየደ እዩ። ንሱ ኣብ መወዳእታ፡ ከምቲ ገዛእቲ (co- lonolist) ዝብልዎ ዘይኮነ፡ ዝኾነ ብሄር ርእሱ ዝኸኣለ ናይ ገዛእ ርእሱ (self-contained) ስርዓትን ወግዕን ኣለዎ፤ ሓደ ነቲ ሓደ ዝንዕቀሉ የለን እዩ ዝብል። እቲ ንሱ ብዛዕባ ካልኦት ብሄራት ምርምር ኣካይዱ ዝጽሕፎ ኣዝዩ መሳጥን ኣደናቕን እዩ። ምኽንያቱ፥ ነቶም ህዝቢ ከም ጓና ኮይኑ ዘይኮነ፡ ኣብ ውሽጦም ኣትዩ ንዖኦም መሲሉ እዩ ዝነብር። ከምኡ እንተጌርካ ጥራይ ኢኻ ከኣ ክትርድኦ ትኽእል ንሓደ ህዝቢ ወይ ብሄር።
ኣነ ናብ ቦረና ምስ ከድኩ’ውን፡ ከምኡ ክገብር እየ ፈቲነ። ኣብ ውሽጦም ኣትየ ልክዕ ከምታ ናቶም ናብራ ክነብር፡ በታ ናቶም ኣተሓሳስባ ክምራሕ እየ ፈቲነ።
• ክትኮኖ እናበሃግካ ዛጊት ዘይሰለጠካ ነገር
ሕክምና ክመሃር ፈቲነ ነይረ ኣብ ዩጋንዳ ከለኹ። እቲ ቤት ትምህርቲ ዓቢ ሆስፒታል ኣለዎ። ሕጂ ኣብኡ ነቲ ትምህርቲ ኣዝየ ብሂገዮ ነይረ። ክጀማምሮ ኢለ ኣብ ውሽጡ ምስ ኣተኹ ግና ክቕፍፈኒ ጀሚሩ። ንምንታይ፡ ዓስከሬን የምጹኡልና ኔሮም መብጣሕቲ ክንለማመድ። ኢድ ተደለኻ ኢድ ቈሪጾም የምጹኡልካ፡ ርእሲ ተደለኻ ርእሲ ቈሪጾም የምጽኡልካ፡ ኣብ ከምዚ ደረጃ ምስ በጻሕኩ እቲ ኣብ ሕክምና ዝነበረኒ ስምዒት ምሉእ ብምሉእ ተገልቢጡ። ገዲፈዮ ናብ ካልእ ትምህርቲ ኣትየ።
• ንመንእሰይ ዝኸውን ገለ ምኽርታት ክትህበና ፕሮፌሰር። ብጉዳይ መርዓን ሓዳርን ክንጅምር
ሓደ ዝዓበየ ዕንቕፋት እንታይ ኣሎ፡ ወዲ ምስ ጓል ፍቕሪ ክጅምር ከሎ፡ ዝበዝሕ ግዜ ብመልክዕ እዩ
ዝሰሓብ። እቲ መልክዕ ግን ነባሪ ኣይኮነን፡ ብዙሕ ቁምነገር የብሉን። ምኽንያቱ ከተዕልል ክትጅምር ከለኻ፡ ሽዑ እዩ እቲ ባህርያት ናይ’ቲ ሰብ ክፍለጥ ዝጅምር። ኣብነት ክህበካ፥ ናይ ቦረና፡ መርዓ ክሓስቡ ከለዉ፡ ክሳብ ክልተ ዓመት ዝወስድ ናይ ምፍላጥን ምግምጋምን ግዜ ይወስዱ። እቲ ወዲ ነታ ጓል ክደልያ ከሎ፡ መጀመርታ እታ ጓል ክትግምግሞ ብዙሕ ዕድል ይወሃባ። ናብ ገዛ ቡን ሒዙ ይመጽእ፡ ንኣሽቱ ህያባት ሒዙ፡ ቡን የፍልሕሉ፡ የዕልሉ፡ ንሱ ድማ ህያብ ይህቦም። እታ ህያብ ንእሽቶ ትኹን ዓባይ ይቕበልዋ እዮም። እዚ ኹሉ ክገብር ከሎ፡ ይለምዶምን ይለምድዎን ኮታስ ይለማመዱ። ምስ ስድራኣ ምስተለማመደ’ዩ ናብታ ጓል ዝሰግር። ድሕሪኡ ምስ’ታ ጓል ይላለ። ንበይኖም ኮይኖም ኮፍ ክብሉ፡ ከዕልሉ፡ ክጻወቱ ይፍቀደሎም። እዚ ሕጂ ነታ ጓል ጽቡቕ ገይራ ክትርእዮ፡ ክትመዝኖ፡ ክትርድኦ፡ ኩለንትናኡ ክትፈልጦ የኽእላ’ዩ። ንሱ’ውን ብተመሳሳሊ። እቲ ሌላ ናይ ሓጺር ግዜ እንተኾይኑ ግና፡ ወዲ ንኸምስል ተኸዲንዎ ዘይፈልጥ ዋላ ካብ ብጻዩ ተለቒሑ ማሕ ማሕ ኢሉ ምስ መጸካ ክትደናገር ትኽእል ኢኻ። ስለዚ እቲ ናይ ሌላ ግዜ ቅሩብ ንውሕ እንተበለ፡ ኣይጽላእን’ዩ ዝብል ርእይቶ እዩ ዘሎኒ።
• ሕጂ ንውሓት ናይ ሌላ ግዜ ክንደይ ይኹን ኢኻ ትብለና ዘለኻ?
ክልተ ዓመት ናይ ምልላይን ናይ ምግምጋምን ዕድል ክህሉ ኣለዎ እየ ዝብል። (ሰሓቕ)
• መርዓ ዝኣክል ገንዘብን ንዋትን ምስ ሓዝካ’ዩ ግርም ዝብሉ ኣለዉ። ገለ ድማ “ኣይፋሉን” መርዓት ምስ ዕድላ’ያ ትመጽእ፡ ዝሓዝካ ሒዝካ ምምርዓው ይሓይሽ ዝብሉ ኣለዉ።
ምስ ኣየኖት ወገን ኢኻ?
ሕጂ ኣብ’ቲ ዘመናዊ መርዓ ክንመጽእ ኢና። ዘመናዊ መርዓ ናይ ማዕርነት መርዓ እዩ። ብዕድመ፡ ብትምህርቲ ይኹን ብእትዋት ኣብ ተመሳሳሊ ደረጃ ኴንካ ትገብሮ ነገር’ዩ። ኣብ’ዚ ዘመናዊ መርዓ ኩሉ ነገር ተሓጋጊዝካ ኢኻ ትገብሮ። እቲ ሓደ ክመሃር ከሎ፡ እቲ ሓደ ይሰርሕ። እቲ ሓደ ክወፍር ከሎ፡ እቲ ሓደ ጉዳይ ገዛን ቈልዓን ይዓምም፡ ከምኡ እናበሉ ዝናበሩ ኣለዉ። ኣብቲ ባህላዊ እንተመጺእካ ግን ንብረት ክትድልብ ኣለካ፡ ክትድልድል፡ ምጽእ ምስ በለት ክትሕብሕባ፡ ክትስልማ … ክንደይ ክንደይ ጣጣ ኣሎ። እዚ ኹሉ ኸኣ ነቲ ናይ ምልላይ ዕድል ይዕንቅፎ እዩ። ስለዚ በየናይ ዓለም ኢና ንሓስብ ዘለና ክንብል ክንክእል ኣለና። ኣብቲ ናይ ማዕርነት ኣገባብ፡ ንኽትላለ ንውሕ ዝበለ ግዜ የድሊ እዩ። ኣብ’ቲ ባህላዊ ግን እቶም ወለዲ እዮም ዝላለዩ። ንሳቶም ተኣማሚኖም ደቈም የዋስቡ።
ኣብዚ ኸኣ ክንደይ ተዓብ እዩ ዘጋጥም። ዘይተጸበኻዮ ነገር ይመጽእ፣ ገለ’ውን ከይረኣይዋ ዝምርዓዉ ነይሮም’ዮም፡ ሕጂ ኣሎ ድዩ ከምኡ የለን እንድዒ። ስለዚ ኣነ ግድን ኣቐዲምካ ናይ ምልላይን ሓድሕዳዊ ባህርያትካ ናይ ምፍላጥን ዕድል ክህሉ ኣለዎ እየ ዝብል። እዚ ንዕዉት መርዓ እቲ ዝዓበየ ቅድመ ኵነት (Precondition for good marriage) ዝብሎ እዩ።
• ምትእስሳር ፍቕርን ባህሪያዊ ስምዒትን
ስምዒት ኣገዳሲ እዩ። ግና ስምዒት ክንብል ከለና ካብቲ ኣካላዊ ስሕበት (Physical attraction) ክንፈልዮ ክንክእል ኣሎና። እቲ ኣካላዊ ስሕበት ብሓቂ ግዳማዊ (Superficial) ነገር እዩ፡ ሎሚ ኣሎ፡ ጽባሕ ምስ ጠነሰት ቅርጻ ተቐይሩ ክጸንሕ ይኽእል’ዩ። ነባሪ ኣይኮነን። እቲ ፍቕሪ ኣብቲ ኣተሓሳስባ፡ ኣብቲ ስምዒት፡ ኣብቲ ክብርታት ናታን ናትካን እንታይ ከም ዝኾነ ብዕምቘት ክትረዳዳእ ክትክእል ኣለካ። እንተዘይኮይኑ፡ ናብ ናይ ሓሶት ዝምድና (Pretend Relationship) ኢኻ ትኣቱ። ብናይ ሓሶት ዝምድና ዝተመረዓዓዉ መጻምድቲ ኣብ ዝተፈላለየ ኩነታት ክትሪኦም ኣለካ፡ ንኣብነት፥ ክበኣሱ ከለዉ። ብዙሕ ጉድ እዩ ዝወጽእ። ከምዚኸ ኣሎ ድዩ ከብለካ ይኽእል’ዩ! ስለዚ ኣብ ውሽጢ ክልተ ዓመት ብዙሕ ዝኽወል ክህሉ ስለዘይክእል፡ ክንደይ ክትርኢ ኢኻ።
• መንእሰያት ኣብ ትምህርቲ ዕዉታት ክንከውን
ንትምህርቲ ብፍቕሪ፡ ብዕምቈት ክትመሃሮ ክትክእል ኣለካ። ብዛዕባ ኣብ ፈተና ከመይ ትዕወት ጥራሕ እናሓሰብካ ትመሃር እንተዄንካ፡ ገዛእ ርእስኻ ተደናግር ኣሎኻ። ኣብነት ገለ ተመሃሮ ብምሽምዳድ ጥራሕ ወይ’ውን ናይ ዝሓለፈ ፈተናታት ደጋጊሞም ብምልምማድ ጥራሕ ኣብ መርመራ ብቑዕ ውጽኢት ከምጽኡ ይኽእሉ’ዮም። እዚኣ ንግዚኡ መሳሪሒት እምበር ንሓዋሩ ኣይትጠቅምን እያ። እንታይ ንምባል እየ ነቲ ትምህርቲ፡ ነቲ ፍልጠትሲ ብዓይኒ ረብሓ ዘይኮነስ ብዕምቈት ክትርእዮን ክትርድኦን ኣለካ።
ንኣብነት ኣቦይ ባይሩ ዝበሃሉ መምህረይ፡ ኣቡኡ ንተድላ ባይሩ፡ በሊሕ ሰብኣይ እዮም። ዓቢ ሓወይ ገብረክርስቶስ ኣብ ሹቕ እዩ ዓብዩ። ዕሉል ወዲ ሹቕ እዩ። ኣነ ኸኣ ገዛ ከኒሻ እየ ኔረ። ኣነ ህልይ ዝበልኩ እየ ብኣረኣእያ ናቶም። መምህርና ንሶም ስለ ዝነበሩ ንሓደ ዓመት ኣብ ወጥሪ ኢና ኣቲና። ደሓር ገብረክርስቶስ ሓወይ ነታ ደብተሮም ረኺብዋ፣ ሕቶን መልሲን ዘለዋ’ያ። ኩላ ድማ ቀዲሕዋ። ሽዑ ፈተና ክንገብር ከለና ንሕና 5 ወይ 6 ክንወስድ ከለና ንሱ 10 ካብ 10 ይረክብ። ደሓር ኣቦይ ባይሩ ነዚኣ ተዓዚቦማ። ገለስ ኣላታ ኢሎም ነታ ደብተር ዓጺዮማ። ኣብኣ ዘየለ ሕቶ ሓቲቶምና። ሽዑ ገብረክርስቶስ 0 ረኺቡ፡ ንሕና ከኣ እተን ናይ ቀደምና። (ሰሓቕ) ሽዑ ኣቦይ ባይሩ እንግሊዝ፡ ጣልያን ትግርኛ ሓዋዊሶም እዮም ዝዛረቡ ነይሮም። “ላ ፎርበሪያ ላ ሲንቸሪታ ቲ ፋራጎይታ” ኢሎምና። ትርጉማ፡ “ቕንዕና ንሓዋሩ እያ፡ ጉርሒ ግን ንሕጂ እያ እምበር ኣይትኾነካን እያ” ማለቶም እዩ።
እንታይ ንምባል እየ ነቲ ትምህርቲ ከምዚ ምቁርቛስ፡ ከምዚ ቴክኒክ እሞ ደጋጊምካ ክትመሃሮ ትኽእል ነገር ጌሮም ዝወስድዎ ሰባት ኣለዉ። እዚኦም ክሳብ እታ ፈተና እያ ተብጽሖም እምበር ካብኣ ንንዮ ኣይተስግሮምን እያ። እታ ፈተና ምስ ሓለፍዋ እሞ ተዓዊቶም ጽቡቕ ውጽኢት ምስ ኣምጽኡ፡ ካብኣ ንንዮ ዘላ ትምህርቲ ከምኣ ጌርካ ክትመሃራ ኣይትኽእልን ኢኻ። እንታይ ደኣ ዕምቖት ክህልወካ ኣለዎ እዩ እቲ እተሓሳስባኻ። ነቲ ፍልጠት ብዕምቆት ክትቈጻጸሮ ክትፍትን ኣለካ እምበር ብጉርሒ ኣይኮነን። እታ “ፎርበሪያ” ተጋጊ እያ (ሰሓቕ)! ስለዚ ናይ ትምህርቲ ኣምር ተለካ ኩሉሳዕ እናዓሞቐ እናዓሞቐ ክኸይድ ኣለዎ ኣብኡ እዩ ኸኣ እቲ ቑምነገር ዘሎ። ንኣብነት ሽምዳዳ ኣሎ’ኖ፡ ነቲ “facts” ጥራይ ተጽንዖ እሞ፡ ተረረ ኣቢልካ ተወጺእካዮ ፍልጠት ይመስለካ። ግን ፍልጠት ኣይኮነን እዚ። ኣተሓሳስባኻ፡ እቲ ፍልጠት ዕምቈት ዘለዎ ክኸውን ኣለዎ ዝብል እንኾይኑ ግና ብኹሉ መዳያት ክትርድኦ ትፍትን፡ ጠሊቕካ ከኣ እቲ ውሽጢ ጉዳዩ እንታይ ይመስል ክትርዳእ ትፍትን። ብእኡ ኢኻ ክትዕወት ትኽእል።
• ምሁራት ዜጋታት ፍልጠቶም ናብ መንእሰያት ኣብ ምስጋር ከመይ ኣለዉ ትብል? እንታይ ከ ትምዕድ?
ኣብዚ ጸገም ኣለና ብሓቂ። ብዙሓት ካብቶም ምሁራት ዜጋታት ዝበዝሐ ግዜ ፈሊሶም ኣብ ካልእ ሃገር እዮም ዘለዉ። ኣብዚ ዘለዉ ከኣ ኣብ ከቢድ ስራሓት ተሸሚሞም እዮም ዘለዉ። ኣብዚ ሕጂ ጽሑፍ ዓቢ ተራ ኣለዎ። እቲ መንእሰይ ወይ እቲ ተመሃራይ ጽሑፍ ናይ ምንባብ ባህሊ ክህልዎ ክኽእል ኣለዎ። ፍቕሪ ናይ ምንባብ፡ ፍቕሪ ናይ መጽሓፍ እንተሃልዩካ፡ ንኹሉ ብቐሊሉ ክትበጽሖ ትኽእል ኢኻ። ማለተይ ጽሑፍ ከተንብብ ከለኻ ንስኻን እቲ ጽሑፍን እምበር እቲ ደራሲ ምሳኻ የለን። ስለዚ ኣብኡ እናጠለቕካ ነቲ ትምህርትኻ ከትዕምቖ ትኽእል ኢኻ። እዚ ኹሉ ኣብ ሃገራት ምዕራብ ዘሎ መንእሰይ፡ እቲ ዝበዝሐ ፍልጠት ካብ ምንባብን ሓርኮትኮትን ተበላሓትነትን እዩ ዝረኽቦ ዘሎ።
• ብሓፈሻ መንእሰይ ከመይ ክኸውን ኣለዎ ትብል?
ሓልዮት ካብ ረብሓ ዝፈሊ ክኸውን ኣለዎ። ኣብቲ ናይ ረብሓ ዓለም እንተደኣ ተሸሚምካ፡ ብዙሕ ቁምነገር ክትገብር ኣይትኽእልን ኢኻ፡ ብዘይካ ሃብቲ ምድላብ። መነባብሮኻ ኣብ ከተማ ጥራሕ እንተኾይኑ፡ እንተላይ ናይ ገጠር ተሞኩሮ ህይወት ክህልወካ እውን ጠቓሚ’ዩ። ንኣብነት፥ እታ ኣነ ኣብ ገረሚ ዘሕለፍክዋ ሓንቲ ዓመት ኣብ ህይወተይ ዓብዪ ጽልዋ እዩ ዘለዋ። ኣዝየ ዝሓሽኩ ነይረ፡ ካብቶም ገጠር ርእዮም ዘይፈልጡ ደቂ ከተማ። እቲ ኣብ ገጠር ዘሎ ነኣሽቱ ዘይምሹው ነገራት (Discomforts) ክትሰግሮ እንተዘይክኢልካ ምሉእ ሰብ ኣይኮንካን።
• ብዛዕባ ሃገራዊ ኣገልግሎት
ምስዛ ኣቐዲምካ ዝሓተትካኒ ትመሳሰል እያ። ሃገራዊ ኣገልግሎት ካብ ገዛኻ ኣውጺኡ ኩሉ ነገር ከም ትርኢ ስለዝገብር ኣገዳሲ እዩ። ይዝከረኒ ኣብ 1994፡ ሃገራዊ ኣገልግሎት ክጅመር ከሎ፡ ኣነ ጸንቢለዮ እየ – ናይ ብሓቂ። ኣብ ኣስመራ ኩሉ ህዝቢ ሆ እናበለ ከፋንዎም ከሎ፡ ምስኦም ከይደ። ኣብቲ እዋን ሽዑ ንሽዑ ዝጸሓፍክዋ ሓንቲ ጽሕፍቲ ኣብ ጋዜጣ ወጺኣ ነይራ። “ተጀሚሩ ዘሎ ክንደይ ጽቡቕ ነገር እዩ!” ኢለ ጽሒፈ። ሽዑ ናይ ስዊዘርላንድ ከም ኣብነት ብምቕራብ ማዕዳ ሂበ። ኣብ ስዊዘርላንድ፡ ምዱብ ሰራዊት “professional army” ኣሎ። ህዝባዊ ሰራዊት ድማ ዘድሊ ወተሃደራዊ ስልጠና ወሲዱ ዕጥቁ ሒዙ ንቡር ህይወቱ ከካይድ ነናብ ቦታኡ ይኸይድ። ኲናት ክውላዕ ከሎ፡ ኩሉ ይስለፍ፡ ኩሉ ናብ ግንባር ይኸይድ። በዚ ኸኣ ስዊዘርላንድ ኣብ ክልቲኡ ኲናት ዓለም ኣይተወረትን። ምኽንያቱ ህዝቢ ስዊዘርላንድ ብምሉኡ ዕጡቕ እዩ ነይሩ። ኩሉ ህዝቢ ብረት ዓጢቑ ወትሩ ኣብ ተጠንቀቕ እዩ። ኣብ ዓመት ክልተ ግዜ ስልጠና ይወስዱ። በዚ ኣገባብ’ዚ ተደፊራ ኣይትፈልጥን እያ፡ ፍጹም ሰላም ዘለዋ ሃገር ከኣ ስዊዘርላንድ እያ። በዚ መንጽር ክርእዮ ከለኹ፡ ኣብ ሃገርና’ውን ሃገራዊ ኣገልግሎት ኣድላዪ እዩ፡ ካብኣቶም ኣብ ምዱብ ሰራዊት ዝኾኑ ኣትሪፍካ፡ እቲ ኻልእ ብናይ ህዝባዊ ሰራዊት ኣገባብ ኣተሓሕዛ ክተሓዝ ጽቡቕ እዩ። ኵነታት እናጸለዎ’ምበር፡ እቲ ናይ መንግስቲ ሓሳብ’ውን ካብዚ ዝፍለ ከም ዘይኮነ ብተደጋጋሚ ይግለጽ’ዩ።
• ኣብ ደገ ንዘለዉ መንእሰያት እንታይ ትምዕዶም?
ኣብዚ ብሓቂ ይፈላለ እዩ። እቲ መንእሰይ ውፉይን ካብ ሕብረተሰቡ ዘይተነጸለን እንተኾይኑ እቲ መንገዲ ቅኑዕ እዩ። በየን ኣቢለ ኣገልግሎት ክህብ እኽእል ዝብል ኣምር እዩ ዝህልዎ። ከምዚ ኣነ ንሜዳ ክኣቱ ከለኹ ዝኾንክዎ ማለት እዩ። ክሳብ ሽዑ ኣብ ህይወተይ ዓቢ ዕላማ ኣይነበረንን፡ እግረይ ናብ ዝመርሓኒ እየ ዝኸይድ ነይረ። ጥዑይ ህይወት ክነብር፡ ብቑዕ እቶት ክህልወኒ እዩ ኔሩ እቲ ዕላማይ። ሜዳ እትው ምስ በልኩ ግን ኩሉ ኣተሓሳስባይ ተቐይሩ። ብኸመይ መገዲ ንተጋደልቲ ክሕግዞም እኽእል? ብኸመይ መገዲ ንሃገረይ ክጠቕም እኽእል ኣብ ዝብል መዳይ ኣትየ። ኣብ ዘዕግብ ዕላማ ኣትየ ማለት’ዩ።
ሕጂ ነቲ ኣብ ደገ ዝነብር መንእሰይ እንታይ እየ ዝብሎ፡ ቅድም ዕላማ ክህልዎ ክኽእል ኣለዎ። ዕላማ ዘለዎ ሰብ ንዕኡ፡ ንስድርኡን ንሃገሩን ዝጠቅም ነገር ክገብር እዩ ሓኾት ዝብል። እቲ ዕላማ ዘይብሉ ሰብ ግና ግዚኡ ናብ ጸወታን ናብ ውድድር መጋየጺ ንብረት ኣብ ምዕዳግን እዩ ዘሕልፎ። እቲ ሓንጎሉ ናብ ስምዒቱ ዝመርሖ ነገር ጥራይ እዩ ክኸይድ ዝኽእል። ኣሜሪካ ንኣብነት፥ ፍቕረ ንዋይ (materialism) ዝበዝሖ ወሓጢ ሃገር እዩ። መዓልቲ መዓልቲ ዝምህዝዎ ነገር ኣሎ፡ መብዛሕትኡ ሰብ ከኣ ሎሚ ዝተማህዘት ነገር ቦግ ኣቢሉ ክዕድጋ እዩ ዝፍትን። ሓደ መንእሰይ ዘዝተማህዘ ንዋት ኣብ ምዕዳግ ተሸሚሙ ዝውዕል እንተኾይኑ ድማ፡ እቲ ዝዓበየ ነገር’ዩ ዝሓድግ። ምስ ህዝቡ ዝምድና ዘይብሉ ኮይኑ ይተርፍ እሞ፡ ህይወቱ ፋሕ ይብል። ስለዚ ኣብ ደገ ዘለዉ መንእሰያት፡ ምስ ህዝቦም ዝምድና ክህልዎም፡ ዕላማ ክህልዎም፡ ህይወቶም እርኑብ ክኸውን፡ ካብ ድራግን ጠላዕን ክርሕቁ እየ ዝምዕዶም።
• ሎሚ ናብ ንእስነት እንተ ትምለስ ካብቲ ኣካይዳኻ እንታይ ምቐየርካ?
ግዜ ንእስነተይ ብግቡእ ተጠቒመሉ ስለዝኾንኩ፡ ምንም ዝልውጦ ነገር ኣይምሃለወንን። ህይወተይ ኣዝዩ ጽቡቕ እዩ ኔሩ። መምህራነይ ምዕቡላት እዮም ነይሮም። ኣብቲ ዝለዓለ ዩኒቨርስቲ ክመሃር ዕድል ረኺበ – ዩኒቨርስቲ ሃርቫርድ። ተመሊሰ እዚ ክቕይሮ ዝብለሉ ምኽንያት የብለይን። እታ ኣብ ኤርትራ ኾይነ ብዛዕባ ሕጊታት እንዳባ ምርምር ክገብር ሓሲበያ ዝነበርኩ ዘይምግባረይ፡ ኣብ ሂወተይ ዓቢ ኣሉታዊ ጽልዋ ገይራ እያ። ብሰንካ ካብ 1956 (ሃርቫርድ ዝኣተኹሉ) ክሳብ 1984 ምስ ኤርትራን ምስ’ቲ ዝግበር ዝነበረ ቃልስን ምንም ርክብ ኣይነበረንን።
• መጻኢ መደብካ
ብወያኔ ተሰጕጉ እተመዛበለ ህዝቢ ህዝብን መንግስትን ዶኪኖም ክሳብ ናብ ዓዲ ዘእትውዎ፡ ካብኡ ስለዘይተፈለኹ፡ ኩሉ ተሰኒዱ ኣሎ። ኣብ ሚኒስትሪ ጥዕና፡ ሚኒስትሪ ልምዓት፡ ቤትጽሕፈት ፕረዚደንትን ካልእን ዝገበርክዎ ምርምር’ውን ኣሎ። እቲ ናይ ሜዳ’ውን ኣሎ። ኩሉ ተደማሚሩስ ሓደ ዓብዪ መጽሓፍ ክኸውን እዩ። እዛ ሓዳስ ካልአይቲ ናይ ኦሮሞ መጽሓፍ “Gada and the Future of Oromo Democ- racy” ብቕድሚ ትማሊ ናብ ማሕተም ኣትያ ስለዝኾነት፡ ኩሉ’ዚ ብዛዕባ ኤርትራ ጽሒፈ ሰኒደዮ ዝጸናሕኩ ምርምራዊ ጸብጻባት፡ ናብ ኣመሪካ ሒዘዮ እኸይድ ኣለኹ። ሕጂ ናብ ናይ ኤርትራ መጽሓፍ እየ ክጽመድ። ምጽፋፍ የድልዮ’ምበር ዳርጋ ውዱእ ነገር’ዩ። ኣብታ መጽሓፍ ብተወሳኺ ኣነ ባዕለይ ዘርከብክሉን ብዓይነይ ዝረኣኽዎን ገለ ምዕራፋት ናይ ታሪኽ ኤርትራ ከእትወላ እየ።
• የቐንየለይ ፕሮፌሰር!!


text:
ኣቐዲሙ 9,800 ሰባት ካብ ማእሰርቲ ከምዝተለቑን ልዕሊ 2,400 ዝኾኑ ድማ ናብ ቤት ፍርዲ ከምዝቐርቡ ምውሳኑ ኮማንድ ፖስት ኣዋጅ ህጹጽ እዋን ኣብዚ ሰሙን’ዚ ገሊጹ’ሎ።
ስለዚ ኣብ ካልኣይ ዙር ዝተታሕዙ ልዕሊ 12 ሽሕ ሰባት’ውን ብተመሳሳሊ ስልጠና ተሃድሶ ክወሃቦም’ዩ።
ኣብ ቤት ጽሕፈት ኮሚኒኼስን ኢትዮጵያ ዳይሬክተር ክፍሊ ህዝባዊ ርኽብን ሜድያን ኣቶ መሓመድ ሰይድ ንድምጺ ኣሜሪካ ከምዝበልዎ እቲ ኣዋጅ ህጹጽ እዋን ዝተነበረሉ ዕላማ የዕወት’ሎ ካብቲ ዝተመደበሉ ጊዜ አቐዲሙ ክለዓል’ውን ይክእል’ዩ ኢሎም።
አቶ መሓመድ ሰይድ ብተወሳኺ 9,800 ሰባት ሰልጠንቲ ትምህርቶም ፈጺሞም ግቡእ ፍልጠት ሒዞም ናብ ሕብረተሰብ ተጸንቢሮም ኣለው። 2,449 ዝኾኑ ኸአ ብዝነበሮም መሪሕነት ተፈልዮም ናብ ፍርዲ ዝቐርብሉ ኩነታት’ሎ ዝተረፉ ልዕሊ 12 ሽሕ ትምህርቲ ተሃድሶ ወዲኦም ናብ ሕብረተሰብ ክጽንበሩ’ዮም ኢሎም።
ምሉእ ትሕዝቶ ኣብዚ ምስማዕ ይክኣል።


text:
4ይ ፓትሪያሪክ ኢትዮጵያ ዝነበሩ “አቡነ” መርቆሪዎስ ኣብ ትግራይ ኣብ ዘለዋ አብያተ ክርስቲያናት ስሞም ከይፅዋዕ ስለምሕታት!
ደቂቀ ከሳቴ ብርሃን (አቃቤ ርትዒት ሃይማኖት)
4ይ ፓትሪያሪክ ኢትዮጵያ ዝነበሩ “አቡነ” መርቆሪዎስ ኣብ እዋን ደርጊ ብዝነበሮም ፖለቲካዊ ወገንተኝነት ምኽንያት ስርዓት ለውጢ ምስመፀ እታ ቤተ ክርስቲያን ራሕሪሖም፣ አመንታ እውን በተኖም ናብ ኣሜሪካ ሃዲሞም ከምዝኸዱ ዝፍለጥ እዩ። ኣብኡ ከይዶም ድማ ዘይሕጋዊ ሲኖዶስ ብምቛም እታ ቤተ ክርስቲያን ኣብ ክልተ ክትምቀል ዝገበሩ፣ ኣመንቲ እታ ቤተ ክርስቲያን ንንባዕሎም ክናቖሩ፣ ብዘርኢ ክከፋፈሉ ኣብ ምግባር ዓቢይ ተራ ዝነበሮም እዮም። ሐዚ ምስ ቀዳማይ ሚኒስትር ዓቢይ አህመድ ናብ ስልጣን ምምፃእ ስዒቡ ብዕርቂ ሽፋን ሕጊታት ቤተ ክርስቲያን ብዘይፈቕዶ መንገዲ እቶም ዝሃደሙ ፓትሪያሪክ ናብ መንበሮም ክምለሱ፣ በዚ ምኽንያት ድማ ክልተ ፓትሪያሪክ ክህልዉ ተወሲኑ ኣሎ። እዚ ክኸውን ዝመሃዙ አካላት ንመእተዊ ክኾኖም ደልየሞ እምበይ ክልተ ፖትሪያሪክ ኣብ ሓደ ቤተ ክርስቲያን ክህልው ከምዘይክእል ጠፊእዎም ኣይኮነን። እዚ ናይቲ ነገር መጀመሪያ እዩ፤ ኣብ ከይዲ አቡነ ማቲያስ ዝውገድሉ መንገዲ ከም ዝተማህዘ ምንም ጥርጥር የብሉን። (For more, CLICK HERE!)


text:
ዓለም ንመዓልቲ ዓለም-ለኸ ስደተኛታት ኣብ ዝዝክረሉ ዕለት፡ IOM ህይወት ስደተኛታት ንምድሓን ህፁፅ ስጉምቲ ንክወስድን ኣስገርቲ ነቶም ዝተቃልዑን ዝቀበፁን ንከይብለፁሎምን ክንክላኸለሎምን ይግባእ ይብል።
ኣብ ዙርያ ዓለም ኣብ’ዘን ዝሓለፋ 14 ዓመታት ጥራሕ ኣርባዓ ሽሕ ስደተኛታት ዶብ ኣብ ዝሰግሩሉ ስዓት ሞይቶም’ለው።ብሕልፊ እዛ ትዛዘም ዘላ ዓመት ኣውሮጳ እታ ኣዝያ ቀታሊት ዓመት’ያ።
ሲሶ ካብ’ቶም ግዳያት ኣብ ባሕሪ ሜድትራንያን’ዮም ሞይቶም። ዓለም-ለኸ ማሕበር ስደተኛታት ካብ’ዞም ግዳያት እቶም 3 ሽሕ በቶም ኣዝየን ዝደኸማ ጀላቡ ኣስገርቲ ናብ ኣውሮጳ እናሰገሩ ከለው’ዩ።
ከምእምነት IOM ኣብ ልዕሊ ኣስገርቲ ነጋዶን ተሪርን ተኸታታሊን ስጉምታት ምውሳድ ካልኦት ኣሰሮም ንከይስዕቡ ሓጋዚ’ዩ።ኣብ ኣውሮጵ፡ሰሜን ኣሜሪካን ኣውስትራልያን ገለ ከተማታት ንኣዝዮም ብዙሓት ስደተኛታት ክቅበላ ከምዝተገደዳ ዝዝከር’ዩ።
IOM ስደት ዘይተርፍ’ዩ ይብል።ኣገዳሲን ረባሒን ዝኾነሉን ጊዜ’ውን ኣሎ።ብሕልፊ ዜጋታት ገለ ሃገራት ብዕድመ ክደፍኡን ሰራሕተኛ ከድልይን ከሎ።ስደት ብግቡእ ምስ ዝተሓዝ ንሃገራት ምንጪ ስደትን ተቀበልቲን ማዕረ ረባሓይ’ዩ።ንኣብነት ካብ ኣብ ስደት ዝነብሩ ሰባት ናብ ቤተሰቦም ዝተላኣኸ መተን ገንዘብ ኣስታት 435 ቢልዮን ዶላር ከምዝበፅሕ እቲ ዜና ይሕብር።


text:
ሳክቲዝም፣ መግለጺ ባዶነት ፋይል ወያነ ንቫይረስ ዚካ ስዒቡ ዝመጸን ብወያነ ዝተፈነወ ናይ ሓሶት ሓበሬታ (ሳክቲዝም) ከመይ ረኺብኩሞ? ሳክቲዝም ንሓሳባትን ሕልምን ወያነ ብልክዕ ክትርኽ ዝተማህዘ ጽውጽዋይ ምባል ምግናን ኣይኮነን። ምኽንያቱ፣ ብወያነ ተሃንዲሱ፣ ብወያነ ተማሂዙ፣ ብሓደ ሕሱር ጉጅለ ተጻሒፉ፣ ብቚንጣሮታት ግን ብዙሓት መሰል ክዝርጋሕ ዝቐነየ ናይ ሓሶት ሓበሬታ ብምዃኑ። እዚ ከም መቐጸልታ ናይቲ ዘይርብርብ ዘመተ ወረ ኮይኑ፣ ጽልኢ ወያነ ኣንጻር ህዝቢ ኤርትራ ዘግህድ ኢዩ።
እዚ መርዛም ክመስል ዝተቓመመ ናይ ሓሶት ዛንታ፣ ብምኩሕሓል ንምድንጋር ዝተወደበ ስራሕ ኮይኑ ክቕጽል ምጽንሑ ተኸታቲልናዮ። ኩልና ከም ንፈልጦ፣ ቀንዲ ዕላማ ወያነ ይዂን እቲ ንሱ ብትእዛዝ ዘስርሖ ናይ ሓሶት ወረ (ጉጅለ ሳክቲዝም) ነቲ ብጥምረቱን ስጥመትን ዝልለን ነቕ ዘይብል ውህደትን ሓድነትን ዝውንን ህዝቢ ኤርትራ ዕድል ተተረኺቡ ክበታትን ኢዩ ዝፍትን። ነዚ ክትግዕታ ዶ ክንድዚ ትርህጻ! ጸብጻብ ሳክት ወያነ ነቲ ኣቐድም ኣቢሉ በተን ኣንጻር ህዝቢ ኤርትራ ዒላማ ዝገበራ ማዕከናት ዜና ኣቢሉ ክዝርጋሕ ዝጸንሐ ከም እንደገና ተሓዲሱን ብውዱብ መገዲ ምስ ህልዉ እዋን ተመሳሳሊ ዝቐርብ እዩ። ኩሉ እቲ ዝቐረበ ኣስማትን ቦታ ሓላፍነትን ብምርቋሕ ዝተፈጥረ ዛንታ ድኣ እምበር መሰረት ሓቂ ዘለዎ ኣይኮነን።
እቲ ብሉይ ሽጣራ ኣዝዩ ቅሉዕ ጥበብ ኢዩ ተኸቲሉ። ያኢ መሰረት መንግስትን ግንባርን ብሓፈሻ ህንጻ ሃገራዊ ድሕነት ድማ ብፍላይ ኣብ መገዲ ውሑጅ ዝተሰረተ ከምስልዎ ፈቲኖም። እቲ ዝቐረበ ሓበሬታ ብምሉኡ ናብ መዓስከራት ትግራይ ኣትዮም ናይ ኣሃዱኦም ሓበሬታ ክህቡ ምስ ተሓበሮም ዘምዝግብዎ ዝነበሩን ኣቐዲሞም ከውጽእዎ ዝጸንሑን ኢዩ። ስም ዕለተ ልደትን ቁጽሪ መንነትን ምጽሓፍ መርትዖ ከምስልዎ ምህቃኖም ተልሜደንነት ምዃኑ ዘግህድ። ማንም ሰብ ኣርካይቭ ተወኪሱ ዘረጋግጾ ውጹእ ሓሶት ብምዃኑ ጥራይ ኢዩ። ስለያዊ ጉጅለ ወያነ ግን፣ መንግስቲ ምሉእ ብምሉእ ከም ዝተሰልዀን ምስጢራቱ ከም ዝለሓዀን ከምስልዎ በቲ ሓደ፣ ሓደ ላዕለዋይ ሓላፊ ጸጥታ ከም ዝሰለመ ኣምሲሎም’ውን ምህቃኖም ወያነ ግዙእ ዘይፈልጦ ፋሽን ምዃኑ ዝምስክር ኢዩ። ልክዕ መስራቲ ዊኪሊኪ Julian Assange ንምምሳል ዶብ ብዘይብሉ ሕልሚ ይጓዓዙ ኣለዉ። በዚ ዝደናገር ሰብ ኣይተረኽበን። ሕልሚ ግን ካልእ ኔሩ።
መጋበርያ ሳክቲዝም፣ ካብ ኦሃዮ ኖርዎይን ዝራባሕ በቶም ኣብ ኢትዮጵያ ዝርከቡ ሕሱራት ኣካላውን ስነ ኣእምሮኣውን ነፍሰ ምትሓት ዝስምዖን ናይ ሕልናን ኣካልን ዑረት ዘጋጠሞም ብቑልውላው መንነት ዝሳቐዩን ሰባት ዝምስራሕ ዘሎ ወረ ኢዩ። ቁሩብ እኳ ከይጸንሑ ፍለጡና ንሕና ኢና ክብሉ ይጽዕሩ ኣለዉ። ምኽዳን መንነት ናይዞም ሰብ ኣብ ሕብረተሰብ ኤርትራ ክብረትን ሚዛንን ዘይብሎም ሰባት ምዃኖም ስለ ዝፈልጡ ኢዮም። እቲ ዘሓጒስ ነገር መዝገብ ወያነ ባዶ ፋይል ምዃኑ ኢዩ ዘግህድ። ብሳክቲዝም ሳክት ስራሕ!


text:
ዓርቢ ሰነ 10 ድማ ኣብ ከተማ ውቕሮ ክልተ ኣውላዕሎ ገመድ ኤሌክትሪክ ተበቲኹ ናብ ሓደ ካብ ሓፂን ዝተሰርሐ ቤት ሹቕ ወዲቑ 6 ደቀንስትዮ ዝርከበኦም 8 ሰባት ህይወቶም ስኢኖም።
ኣገልግሎት ኤሌክትሪክ ኢትዮጵያ በቲ ኩነታት ዓሚቕ ሓዘን ከምዝተሰመዖ ብምግላፅ ንስድራ ግዳያት ካሕሳ ከምዝኸፍል ሎሚ መዓልቲ ኣፍሊጡ።
ኣብ ኣገልግሎት ኤሌክትሪክ ኢትዮጵያ ላዕለዋይ ሓላፊ ርክብ ህዝቢ ኣይተ ገብረእግዝኣብሔር ታፈረ ንድምፂ ኣመሪካ ኣብ ዝሃብዎ መግለፂ መንቀሊ እቲ ሓደጋ ብዋናነት ነዊሕ ዕድመ ዝቑፀረን ዘይተቐየረን መስመር ኤሌክትሪክ ምዃኑ ተዛሪቦም።
ብተወሳኺ መስመር ኤሌክትሪክ ኣብ ዝሓልፎ ብየማነ ፀጋም ከክልተን ፈረቓን ሜትሮ ርሒቑ ክህነጽ ዝነበሮ ገዛን ካልኦት ትካላትን ተግባራዊ ስለዘይኰኑ እዩ እውን ይብሉ ኣይተ ገብረእግዝኣብሔር።
ኣገልግሎት ኤሌክትሪክ ኢትዮጵያ ሓደጋ ንምክልኻል ጥራሕ እውን እንተይኰነስ ድልየት ህዝቢ ንምምላእ ፅፉፍ ግልጋሎት ብዘላቕለነት ንምሃብ ኣንዊሑ ብምትላም ይሰርሕ ምህላዉ ዝገለፁ እቶም ሓላፊ: ተመሳሳሊ ሓደጋታት ንኸየጓንፉ ድማ ናይ ፈተሻን ፅገናን ስራሕቲ ብስፍሓት የካይድ ምህላዉ ኣፍሊጦም።
እቲ ሓደጋ ኣብ ዝወረደሉ ከባቢ ዝርከቡ ነበርቲ ወረዳ ክልተ ኣውላዕሎ ኣብ ከባቢኦም ዘሎ ፓሎን መቆፃፀርን ኤሌክትሪክ ብተደጋጋሚ ይበላሾ ምንባሩ ንዝምልከቶ ኣካል ሓበሬታ ይህቡ ምንባሮም ይገልፁ።
ኣብ ትግራይ ወረዳ ውቕሮ ክልተ ኣውላዕሎ ጣብያ ልምዓት ቁሸት ኣዋልዖ ኣብ መስመር ኤሌክትሪክ ፀገም ኣጓኒፉ 4 ሰባት ምሟቶም ይዝከር።
ግርማይ ገብሩ ንስድራ ግዳያትን ንዝምልከቶ መንግስታዊ ኣካልን ሓቲቱ ዝስዕብ ፀብፃብ ልኢኹ'ሎ።


text:
ሓድሽ ቀዳማይ ሚንስትር ኢትዮጵያ ዶ/ር ኣብይ ኣሕመድ ዝአተውዎ ቃል ክትግብርዎ ትጽቢት ንገብር ክብሉ መራሕቲ ተቓወምቲ ፓርቲታት ሓቢሮም።
ምስ ዝተፈላለዩ አባላት ማሕበረሰብ ዘካየድዎ ልዝብ ዝቀጸሉ ቀዳማይ ሚንስትር አብይ ሎሚ አማስይኡ ምስ ተወከልቲ ተቓወምቲ ፓርቲታትን ሲቪክ ማሕበረሰባትን ተራኺቦም ተዘራሪቦም።
እንተኾነ እዚ ርኽባት ንሓያለ መሓውራት ዜና ዕጽው ምኻኑ ኣብቲ ስነ ስርዓት ዝተረኽቡ መራሕቲ ክልተ ተቓወምቲ ፓርቲታት ንድምጺ ኣሜሪካ ሓቢሮም።
ሎሚ አማይስይኡ ኣብ ቤተ መንግስቲ ይካየድ ኣብ ዘሎ ናይ ድራር እንግዶት ዝተረኽቡ መራሕቲ ሲቪክ ማሕበረሰባትን ተቓወምቲ ፓርቲታትን መራሕቲ ሃይማኖትን ውሩያት ውልቀሰባትን እዮም።
ቀዳማይ ሚንስትር አብይ ኣሕመድ ኣብቲ ስነ ስርዓት ሓጺር መደረ ምግባሮምን ነቲ ኣብ ፓርላማ ዝአተውዎ ቃል ደጊሞም ከምዝረጋገጹን እቶም መራሕቲ ተቓወምቲ ፓርቲታት ንድምጺ ኣሜሪካ ሓቢሮም


text:
ሃገራዊ ባንክ ደም ኤርትራ ዳግማይ ምስክር...
ሃገራዊ ባንክ ደም ኤርትራ ዳግማይ ምስክር ብቑዕነት ቀረብ
ውሑስ ደም ተዋሂቡ
ሃገራዊ ባንክ ደም ኤርትራ፡ ካብ ደቡብ ኣፍሪቃዊ ማእከል ደረጃታት ባንክ ደም፡ ዳግማይ ምስክር ብቑዕነት ቀረብ ዉሑስ ደም ተዋሂቡ። ብ25 ጥቅምቲ ኣብ ኣስመራ ኣብ ዝተኻየደ – ኣባላት ሚኒስትሪ ጥዕናን ባንክ ደምን ኤርትራን ማሕበር ቀይሕ-መስቀል ስዊዘርላንድን ዝተረኽብሉ ስነ- ስርዓት፡ ሚኒስተር ጥዕና ወይዘሮ ኣምና ኑርሕሴን ኣብ ዘስመዓቶ ቃል፡ ኤርትራ ኣብ ኣፍሪቃ ቀዳመይቲ ነዚ ምስክርነት ዝበቕዐት ሃገር ክትከውን ካብ
Read the full PDF here
ኣብ ትሕቲ ስለያ ኣመሪካ ዝወደቐት መራሒት...
ኣብ ትሕቲ ስለያ ኣመሪካ ዝወደቐት
መራሒት ጀርመን
Read the full PDF here
ህዝቢ ማይ-ምነ ኣብ መደባት ልምዓት ኣበርክቶኡ...
ህዝቢ ማይ-ምነ ኣብ መደባት ልምዓት ኣበርክቶኡ ከዕዝዝ
ኣመሓዳሪ ዞባ ደቡብ ኣዘኻኺሩ
ህዝቢ – ጭዋ ልምድታቱን ክብርታቱን ብምዕቃብ ኣብ ዝውጠኑ መደባት ልምዓት ኣበርክቶኡ ከዕዝዝ መድረኽ ዝጠልቦ ጉዳይ ከምዝኾነ ኣመሓዳሪ ዞባ ደቡብ ኣቶ ኤፍሬም ገብረክርስቶስ ብ20 ጥቅምቲ ም ነበርቲ ንኡስ ዞባ ማይ-ምነ ኣዝገብሮ ርክብ ኣዘኻኺሩ። PDF
ኣብ ንኡስ ዞባ ተሰነይ፡ ጥዕና ጥሪት ንምዉሓስ...
ኣብ ንኡስ ዞባ ተሰነይ፡ ጥዕና ጥሪት
ንምዉሓስ ክታበት ተኻዪዱ፣
ጨንፈር ሚኒስትሪ ሕርሻ ዞባ ጋሽ-ባርካ ጥዕና ጥሪት ብምዉሓስ ካብአን ዝርከብ ምህርቲ ክብ ንምባል ከካይዶ ብዝጸንሐት ንጥፈታት፡ ኣብ ንኡስ ዞባ ተሰነይ ዝርከባ ጥሪት ጸረ ዝተፈላለዩ ደጋዉን ዉሽጣዉን ሕማማት ከምእተኸትባ፡ ኣብ ቤት-ጽሕፈት ሚኒስትሪ ሕርሻ’ቲ ንኡስ ዞባ ሓላፊ ጥዕና እንስሳታት ኣቶ ኤልያስ ምናሴ ሓቢሩ፣
ኣቶ ኤልያስ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ ተሳታፍነት ወነንቲ ጥሪትን ጓሶትን ኣብ እዋን ክታበት ዝምስገን ብምዃኑ፡ በብእዋኑ ዝካየድ ክታበት ኣብ ምክልኻል ሕማማት ጥሪት ልዑል ተራ ይጻወት ከምዘሎ ብምምልካት፡ በቲ ኣብ ኩለን ምምሕዳራት ከባቢ ናይቲ ንኡስ ዞባ ዝተኻየደ ዘመተ ኣስታት 19 ሽሕ ከብቲ፡ ጤለ-በጊዕን መጽዓኛን ከምእተኸትባ ኣነጺሩ፣ Read more
እንደሃገር እንነጋገር!
እንደሃገር እንነጋገር!
ኑር ከሰው ኑር ከሃገር ይል ነበር፡ የሃገሬ ሰው፤ ሰው ለሰው መፈጠሩን የሚገልጽ አባባል ነው። በአጠገብህ ካለው መሰልህ ሰው አብረህ መኖር ከቻልክ በመላው ሃገርህ ካለው ሰው መኖር አያቅትህም ለማለት ነው። Read more


text:
ፕረዚደንት ዶናልት ትራምፕ ሎሚ ዓርቢ 26 ጥሪ ኣብ ዓለማዊ ቁጥባዊ መድረኽ ደቮስ ስዊዘርላንድ ተረኺቦም ኣብ ዘስምዕዎ መደረ: ቁጠባዊ ፖሊሲ ኣመሪካ ኩሉ ግዜ ኣብ ቀዳምነታት ረብሓ ኣመሪካ ዘተኮረ ምዃኑ ገሊጾም።
ንሶም: ቁጠባዊ ፖሊሲኦም ዋላኳ ኣብ ቀዳምነታት ረብሓ ኣመሪካ ዝተሞርኮሰ ይኹን ሃገሮም ቀንዲ ቀያሲት ቁጠባ ዓለም ኮይና ከምእትቕጽል ኣፍሊጦም።
እቲ ፈለማ ኣመሪካ " America Frist " ዝብል መርሓ ሕንጻጽ ቁጠባዊ ፖሊሲኦም ድማ ንሶም ኣብ ኩሉ ስምምዓትን ከም ዝኾኑ ካልኦት መራሕቲ ሃገራትን ንረብሓ ሃገሮም ቀዳምነት ሰሪዖም ዘካይድዎ ድኣ እምበር: ኣመሪካ ንበይና ማለት ከምዘይኮነ ኣስሚሮምሉ።
ፕረዚደንት ትራምፕ ኣመሪካ ንዝካየዱ ዘይርትዓዊ ንግዳዊ ስምምዓት ርእያ ከምዘይርኣየት ከምዘይትሓልፎ ኣብቲ ኣጋጣሚ ዘፍለጡ ክኾኑ ከለው: ኣመሪካ ናጻ ንግዳዊ ስምምዕ ከምእትድግፍ ገሊጾም።
"ንሕና ናጻ ንግዲ ንድግፍ ኢና። ይኹንምበር: ርትዓዊ ክኸውን ኣለዎ ጥራይ ዘይኮነ ሓድሕዳዊ ክኸውን'ውን ኣለዎ። ምኽን ያቱ ዘይርትዓዊ ንግዲ ኣብ መወዳእትኡ ንኹላትና ዝጎድእ'ዩ" ድማ ኢሎም።


text:
ኣገልጋሊት እግዚኣብሔር ኪያራ ኮርበላ ፐትሪሎ ብፅዕናን ስዒቡ እውን ቅድስና ንኽእወጀላ መሰረተ ሓሳብ ኣቕራቢ ኣባ ሮማኖ ጋምባሉንጋ፥ ቅድስና ኪያራ ኮርበላ ፐትሪሎ ቤተ ክርስቲያናዊ ቅድስና እዩ ይብሉ።
ስምዖን ተ. ኣርኣያ - ከተማ ቫቲካን
ብዛዕባ ቅድስን ኪያራ ኮርበላ ፐትሪሎ ድሮ ብሕዝብን ብምእመናንን ብማዕከናት መራኸቢ ብዙሓን ብዙሕ ዝንገርን ዝእመንን ቤተ ክርስቲያን ናይዛ ጓል ቤተ ክርስቲያን እምነት ንብዙሓት ኣብነትን ኣስተንፍሶን እውን ምዃኑ ብምርግጋጽ ከምዚ ዓይነት ብቓልን ሕይወትን ዝምስከር እምነት ናይ እምነት ተኣማንነትን ዘእምን እምነትን ዘነጽር ምዃኑ ኣገልጋሊት እግዚኣብሔር ኪያራ ኮርበላ ፐትሪሎ ብፅዕና ስዒቡ እውን ቅድስና ንኽእወጀላ መሰረተ ሓሳብ ኣቕራቢ ናይ ቀርመለሳውያን ገዳመ ባሕታውያን ኣባል ኣባ ጋምባሉንጋ ምስ ቫቲካን ኣገልግሎት ክፍሊ ዜና ኣብ ዘካየድዎ ቃለ መሕትት የመልክቱ።
እዉን ቅድስና
ኣባ ጋምባሉንጋ ከይዲ ብፅዕና ኣዋጅ ኮርበላ ኣብ ፍጻሜ ምብጻሑ ብሓቂ ዓቢይ ሓጐስ እዩ፡ እዛ ኣገልጋሊት እግዚኣብሔር ዝነበራ ማርያማዊ መንፈሳውነት ብሓቂ ዝነኣድ እዩ፡ ናይዛ መንእሰይ ኢጣሊዊት ተወላዲት ከተማ ሮማ፡ ዓለማዊት ምእመን ኣደ ስድራ ገና ጓል 28 ዓመት ዕድመ እንከላ ብዝሓደራ ሕማም መንሽሮ ምኽንያት ነፍሰ ጹር ስለ ዝነበረት ክትከታተሎ ዝግብኣ ዝነበረ ሕክምና ነቲ ዝተጸንሰ ሕጻን ናብ ሞትን ምንጻልን ሓደጋ ዘብጽሕ ብምዃኑ ነቲ ሕማም ጸይራ ነቲ ዝተጸንሰ ሕይወት ንምድሓን መሪጻ ዝነበረቶ ሕይወት ቅድስና እዉን እዩ፡ ከም ማንም መንእሰይ ብዙሕ ሃረርታን ዕላማን ዝነበራ ሙዚቀይና እውን እያ ኔራ፡ እግዚኣብሔር ንምስጢረ ተክሊል ከምዝጸውዓ ኣስተውዒላ ተሓጺያን ተመርዕያን ኣብዚ ጽዋዕታ’ዚ እምነት ብምንባር ወትሩ ድላይ እግዚኣብሔር ምስ በዓል ቤታ ኤንሪኮ ኰይና ብምልላይ ብሓባር ከም ሰብ ሓዳር ከይዲ ምንባር እምነት ዝመረጸት እያ ዝነበረት።
ቤተ ክርስቲያናዊ ቅድስና
ንኣገልጋሊት እግዚኣብሔር ኪያራን በዓል ቤታን ኤንሪኮ ይብሉ መሰረተ ሓሳብ ኣቕራቢ ኣባ ጋምባሉንጋ፡ ከም ሰብ ሓዳር ድላይ ውላድ ዝነበሮምን ኪያራ ክልተ ሳዕ ጥንሲ ዝኸዳ ክትከውን እንከላ ንሳልሳይ ጊዜ ጽንሲ ምስ ሓዘት ዘጋጠማ ሕማም መንሽሮን እምነት ኣብ እግዚኣብሔር ምግባር እንታይ ማለት ምዃኑ ከተስተማቕርን ብጥልቂ ከተስተውዕል ጀመረት፡ እቲ ኵሉ ኣብ ሕይወታ ዘጋጠማ ስቓይ ውዳሴን ምስጋናን ንእግዚኣብሔር ገይራ ዘቕረበት እያ። እቲ ዝማርኽ ቅድስና ኪያራ፡ ውልቃዊ ዘይኰነስ ቤተ ክርስቲያናዊ ተመክሮ ዘንጸባርቕ ብምዃኑ እዩ። ኣብዚ እዋን’ዚ ምስክርነት ቤተ ክርስትያናዊ ቅድስና ኣዚዩ ኣገዳሲ እዩ፡ ነዚ እያ ኪያራ ዝመስከረት ኢሎም።
ቅድስና ጐረቤት
ሕይወት ኪያራ ተራን ንዅሉ ሰብኣዊ ፍጥረት ቀረባን እምበር ፍሉይ ዓይነት ኣይነበረን፡ ከምቲ ቅዱስ ኣቦና ኣብቲ ተፈስሑ ወተሃሰዩ ዘርእስቱ ሓዋርያዊ ምዕዳኖም ዘይልሙድ ሕይወት ዝርእይ ቅድስና ዘይኰነ ኣብ ዕለታዊ ሕይወት ዝንበር ተራ ቅድስና እንክብሉ ዝገልጽዎ ስልጣናዊ ትምህርቲ ዝነበረት እያ። ኣብ ዕለታዊ ሕይወታ ህላዌ እግዚኣብሔር ዘጉለሐት፡ ዝተፈቕረት ምዃና ተኣሚና ኣብ ምፍቃር ብጻይ ዝጸንዔት በዚ ምስክርነት’ዚ ኣቢላ ጽባቔን ኣንደበተ ርትዕን ማራኽነትን ቅድስና መስከረት። ከምቲ ካልኣይ ጉባኤ ቫቲካን ዝብሎ ኵሉ ንቕድስና ዝተጸውዔ ምዃኑ ኣብቲ ከቢድን ጽንኩርን ኣጋጣሚ ሕይወት ከይተረፈ ስራሕ እግዚኣብሔር ዝፍጸም ምዃኑ ተኣሚና ዝመስከረት እያ እንክብሉ ዘካየድዎ ቃለ መሕትት ዛዚሞም።


text:
ቅዱስ ኣቦና ር.ሊ.ጳ. ራንቸስኮ ዕለት 17 መስከረም 2018 ዓ.ም. ኣብ ሃገረ ቫቲካን ንወግዓዊ ምብጻሕ ንዝኣተዉ ናይ ኣልባኒያ ርእሰ ብሔር ኢሊር መታን ተቐቢሎም፡ ብዛዕባ ቅድስቲ መንበርን ሃገረ ኣልባኒያን ቤተ ክርስቲያን ኣብ ኣልባኒያን ብዛዕባ መንእሰያትን ናይ ሃይማኖት ነጻነትን ኣልባኒያ ናይ ሕብረት ኤውሮጳ ኣባል ናብ ምዃን እተሳልጦ ዘላ ከይድታትን ብዛዕባ ከባቢ ባልካን ሃገራት ኣብ ዝብሉ ነጥባታት ከምእተመያየጡ ናይ ቅድስቲ መንበር ዜናን ክፍሊ ማሕተምን መግለጺ ኣፍሊጡ።
ስምዖን ተ. ኣርኣያ - ከተማ ቫቲካን
ቅዱስ ኣቦና ር.ሊ.ጳ. ፍራንቸስኮ ነቶም ብኽብርቲ በዓልቲ ቤቶምን ብዓበይቲ ናይ ሃገሮም ሰበ ስልጣናትን ተሰንዮም ሃገረ ቫቲካን ዝኣተዉ ናይ ኣልባኒያ ርእሰ ብሔር ኢሊር መታ ኣብ ሓዋርያዊ መንበሮም ተቐቢሎም ከምዘዘራረቡን ርእሰ ብሔር መታ ካብ ቅዱስ ኣቦና ር.ሊ.ጳ. ፍራንቸስኮ ምስ ተሰናበቱ ብናይ ቅድስቲ መንበር ናይ ወጻኢ ርክባት ምኽትል ዋና ጸሓፊ ብፁዕ ኣቡነ ኣንቶይነ ካሚለሪ ምስ ዝተሰነዩ ናይ ቅድስቲ መንበር ዋና ጸሓፊ ብፁዕ ካርዲናል ፒየትሮ ፓሮሊን ከምእተራኸቡ ናይ ቅድስቲ መንበር ዜናን ክፍሊ ማሕተምን መግለጺ ከምዝሓበረ ክፍለጥ እንከሎ፡ ኣብቲ ዝተኻየደ ክሌኣዊ ርክብ እቲ ኣብ መንጐ ቅድስቲ መንበርን ሃገረ ኣልባኒያን ዘሎ ርክብ እወታዊ ምዃኑን፡ ካቶሊካዊት ቤተ ክርስቲያን ኣብ ኣልባኒያ እተበርክቶ ዘላ ማሕበራውን ሰብኣውን ሕንጸት ብፍላይ መንእሰያት ኣብ ዝምልከት ጉዳይ ኣበርክቶኣ ልዑል ምዃኑ ርእሰ ብሔር መታ ዓቢይ ኣፍልጦ ከምዝሃቡሉን፡ ነዚ ስዒቡ እውን ናይ ሃይማኖት ነጻነትን ባህልታትን ሰላማዊ ናይ ሓባር ናብራን ኣብ ናይ ዝተፈላለያ ሃይማኖታት ናይ ሓባር ዘተ ዝሳለጡ ዘለዉ ህርኩት ጻዕርታትን ዝብሉ ነጥብታት ዘጠቓለለን ኣብ ናይ ክልቲኣተን ሃገራት ናይ ሓባር ጥቕሚ ከምእተመያየጡን፡ ኣልባኒያ ናይ ሕብረት ኤውሮጳ ምሉእ ኣባል ንምዃን እተሳልጦ ዘላ ከይድታትን ፍሉይ ኣተኵሮ ኣብ ኩነታት ዞባ ባልካንን ዓለም ለኻዊ ሕቶታትን ዘጠቓለለ ምይይጥ እውን ከምእተኻየደ ኣፍሊጡ።
ታሪኻዊ ኵነት
ድሕሪ እቲ ዝተኻየደ ክሌኣዊ ርክብ ርእሰ ብሔር ኢሊር መታ ምስ ቫቲካን ኣገልግሎት ክፍሊ ዜና ኣብ ዘካየድዎ ቃለ መሕትት፡ እቲ ኣብ ሃገረ ቫቲካን ዘካየድዎ ወግዓዊ ምብጻሕ ንኣኦም ጥራሕ ዘይኰነስ ንመላ ስድራ ቤቶምን ንሃገሮምን ሕዝቦምን ታሪኻዊ ኵነት እዩ እንክብሉ ገሊጾም፡ ምስ ቅዱስነቶም ዘካየድክዎ ርክብ ልባዊ ምቅርራብ ዝተራእየሉን ምሕዝነት ዝዓሰሎን ከምዝነበረ እውን ሓቢሮም። ቅዱስነቶም ኣብ 2014 ዓ.ም. ኣብ ሃገረ ኣልባኒያ ዘካየድዎ ታሪኻዊ ምብጻሕ ወትሩ ዝዝከር ኩነት ምዃኑን ዓቢይ ምልክታ እውን ዝሓደገ እዩ፡ ቅዱስነቶም ንሃገረ ኣልባኒያ ምብጻሕ ኣብ ዘካይድሉ እዋን ሓደ ጋዜጠይና ስለምታይ ኣልባኒያ መሪጽኩም እንክብል ንዘቕረበሎም ሕቶ እንክምልሱ ምልክት ንምሃብ እዩ ዝብል መልሲ እዮም ሂቦም፡ እቲ ምልክታ ብሓቂ ክውን ገይሮምዎ እዮም፡ ነቲ ኣባል ሕብረት ኤውሮጳ ንምዃን ዝደልይ ሕዝቢ ኣልባኒያ ዓቢይ ምልክታ እዩ፡ ኣልባኒያ ኣብቲ ሃገራት ኤውሮጳ ብሓባር ዝጥርንፉ ዕሴታት ንቕድሚት ክትስጉም ዝበልዎ ሓደራን ዝሃብዎ ምትብባዕን ኣብታ ሃገር ዓቢይ ተስፋ ዘንበረ እዩ ኢሎም።
ቆላሕታ ንመንእሰያትን ኣባይቲ ስድራን
ቅዱስነቶም ንመንእሰያት ቆላሕታ ግበሩ እንክብሉ ብሓደራ መልክዕ ሓቲቶምና እዮም። መንእሰያት ካብ ስደት ንኽላቐቑ መታን ንናይ መንእሰያት መጻኢ መዋዕለ ንዋይ ምውፋር ከምዘድልን ነቲ ናይ ሕብረተሰብ ማእከል ዝዀነ ኣባይቲ ስድራ እውን ኣተኩሮ ክግበርን ኣብ መወዳእታ እውን እቲ ኣብ ኣልባኒያ ዘሎ ውዕዉዕ ህብረ ሃይማኖታውን ባህልን ኣብ መንጐ ዝተፈላለይ ሃገራትን ዘተ ክቕጽል ከምዘለዎ ዘተሓሳብ ምዕዶ እውን ከምዝለገሱ የዘኻኽሩ።
ጽኑዕ ምትእስሳር ምስ ር.ሊ.ጳ. ፍራንቸስኮ
ብወገነይ ይብሉ ናይ ረፓብሊካዊት ኣልባኒያ ርእሰ ብሔር፥ ቅዱስነቶም ንኣልባኒይ ዝገበርዎን ዝገብርዎ ዘለዉን ሰናይ ኩሉ ብቐረባ ከምዘመስገንዎምን፡ ወትሩ እውን ዝዝክርዎ ውዕለታ እዩ፡ ነታ ናይ ሰማዕታት ሃገር ብምልካዊ ስርዓተ ዴስነት ዝወረዳ ስቓይን መከራን ዝተዳረገት ሃገረ ኣልባኒያ ትዕድልታ ብዙሕ ዘገድሶምን ኣዋጅ ቅድስና እናቴ ተረዛን ናይ 38 ሰማዕታት ኣልባኒያ ኣዋጅ ብፅዕናን ስሜት ብፁዕ ካርዲናል ሲሞኒን ካልኦት ሓደስቲ ብፁዓን ጳጳሳትን፡ ኮሶቫ ናብ ሰበኻነት ክብ ምባልን እዚ ዅሉ ቅዱስ ኣቦና ዝገበርዎ ፍጻሜታት ኣልባኒያ ኣብ ልቦም ከምዘላ እዩ ዘረጋግጽ ኢሎም።
ናብ ኤውሮጳ፥ ናይ ስካንደርበግ ገምሪ
ኣልባኒያ ምስ ቅድስቲ መንበር ዘለዋ ክሌኣዊ ርክብ ብርቱዕ ክኸውን ብመንግስቶም ዝግበር ኵሉ ጻዕሪ ኣዚዩ ከምዘሕጉሶምን እዚ ርክብን’ዚ ኣብ ብሉጽ ናይ ሓባር መጻኢ ሕንጸት ዘተኰረ እዩ፡ እቲ ኣብ መበል 15 ክፍለ ዘመን ዝነበረ ዓቢይ ኣበው ኣልባኒያ ተባሂሉ ዝጽዋዕ ጐርጐርዮ ካስትሪኦታ ስካንደርበርግ ዝነበሮ ገምሪ ሎሚ ኣልባኒያ ናይ ሕብረት ኤውሮጳ ኣባል ንምዃን ንእተካይዶ ጻዕሪ መሰረት እዩ እንክብሉ ዘካየድዎ ቃለ መሕትት ዛዚሞም።


text:
ኣዛዚ ክፍለ-ግዝኣት ኪሪንጋ ፒተር ካካምባ፣ እቶም 80 ስደተኛታት ብመኪና ይጓዓዙ ከምዝነበሩን እንተይታሓዙ ነይሩ ናይ መብዛሕተኦም ህይወት ይጠፍእ ከምዝነበረ ሓቢሮም።
ካብ ሞንጎ’ቶም ዘይሕጋዊ ስደተኛታት እቶም ሰለስተ ብፃምእን ጥምየትን ስለዝደኸሙ ናብ ሆስፒታል ተወሲዶም’ዮም። እቶም ኣብ ጥቃ ዶብ ምስ ማላዊ ዝተታሓዙ ኢትዮጵያዊያን፣ ናብ ደቡብ ኣፍሪቃ ንምዝላቕ ሓሊኖም ዝነበሩ’ዮም።
ዶ/ር ቴሃ ንጋራ ኮምሽነር’ቲ ከባቢ’የን ‘ኣብ ቤት ምእሰርት ኣፅኒሕና ናብ ቤት ፍርዲ ክንወስዶም ኢና’ ኢለን። ካልኦት ኢትዮጵያዊያን ስደተኛት’ውን ኣብ ቤት ምእሰርቲ ከምዝርከቡ ገሊፀን።
ኢትዮጵያ ኣብ ታንዛንያ ቤት ፅሕፈት ቆንፅል ኣይከፈተትን። እንተኾነ መንግስቲ ኢትዮጵያ ብዛዕባ’ቶም እሱራት ኣዘራሪብኩም’ዶ ይፈልጥ? ንዝብል ዝቀረበለን ሕቶ እተን ኮምሽነር ‘ኣይፈለጥኩን። ምናልባሽ ኣይገደሱን ይኾኑ። ወይካኣ እዞም ሰባት ብዘይሕጋዊ ኣገባብ ካብ ሃገሮም ንከይወፁ ኣይፈቀዱሎምን ይኾኑ። ብዝኾነ ጊዜ ማእሰርቲ ምስዛዘሙ ንዓዶም ክንጥርዞም ኢና’ ኢለን።
ኬንያ ናይሮቢ ዝርከብ ኤምባሲ ኢትዮጵያ ንጉዳይ ታንዛንያ ዝከታተል ስለዝኾነ ብዛዕባ’ቲ ጉዳይ ሓቲተዮም ‘ካባኻ ኢና ንሰምዖ ዘለና። ተኸታቲልና ዝረኸብናዮ ሓበሬታ ክንህበካ ኢና ከምዝበልዎን እዚ ዜና’ዚ ክሳዕ ዝተሰርሐ ከምዘይረኸብዎን’፣ ኣሌክስ ኣዳም ዝተባሃለ ታንዛንያዊ ኣብ ዘይሕጋዊ ምዝውዋር ኢትዮጵያዊያን ይሳተፍ’ዩ ተባሂሉ ከምዝተኣሰረን ኣቀባሊና ገልሞ ዳዊት ገሊፁ።


text:
ሓጺር ጸብጻብ ብዛዕባ ውሳነ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ቤት ምኽሪ ሰብኣዊ መሰላት
2 ሓምለ 2016
ኩላህና ክንከታተሎ ክምዝቀነና እዚ ብሙሉእ ኣካላቱ ብደም ንጹሃን ኤርትራውያን ዝተሓጽበን ብገበን ዝጨቀውን ጨካን ኣብ ኤርትራ ዘሎ ስርዓት ንብዙሓት ንጹሃን ብዘይ ገለ በደል ክቐትል ክኣሰር ኣካላውን ስነኣእምሮኣውን ስቃይ ከውርድ ከምዘይጸነሕን ከምዘየሎን ሎሚ ሕሉፍ ተግባራቱ ክንጸባጸቦ ኣብ ዝጀመርናሉ እዋን ካብ ገበናቱ ክሃድም ዝከኣሎ ዘበለ ፈቲኑ: ግን በትሪ ሓቅስ ትቀጥን እንበር ኣይትስበርን ክምዝበሃል፡ ነቶም ብሕሉፍ ጭካንኡ ግዳያት ዝኾና ሰብ ሓቅን ደለይቲ ፍትሕን ክብድሃናን ክሰዕረናን ኣይክኣለን።
ኣብዘን ዝሓለፈ ሰለስተ ሰሙናት ኣብ ኤርትራ ዘሎ ስርዓት በቲ ኣለኒ ዝብሎን ዝምክሓሉን ናይ ፖለቲካ ክኢላን ኣማኻርን ዝኾነ ኣቶ የማነ ገብረኣብ ኣቢሉ እዩ ነቲ ብመርማሪት ኮምሽን ስብኣዊ መስላት ኤርትራ ብገበን ከሕትቶ ዝኽእል በደላት ብኣካል ኣብ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ቤት ምኽሪ ሰብኣዊ መሰላት ተረኺቡ ክከላኽል ዝቐነየ።
ከም ልሙድ ነቶም ብመርማሪት ኮምሽን ስብኣዊ መስላት ኤርትራ ብጹጹይ ተጸኒዖምን ተሰኒዶምን ናብ ዝምልከቶ ኣካል ዝተዘርግሑ ሓቅታትን በደላትን ዋላውን እቶም ናይቶም ገበናት ቀጥታዊ ግዳያት ዝኾኑ ንጹሃን ኤርትራውያን መስኪሮምሉ ከብቅዑ እቲ ስርዓት ክኣምነሉ ቍሩብ ኣይነበረን። ከም ውጽኢቱ ድማ ነቲ ብመርማሪት ኮምሽን ዝተዘርግሕ ጸብጻብ ከምዘለዎ ክነጽጎ ጸኒሑ። ኣብ መጨረሽታ ካብ ገለ ግዱሳት ብዝቐረበሎም ማዕዳን ምኽርን ነቲ ክሕሰም ዝጸንሕ ጸብጻብ ከይፈተው ክስሕቡዎ ተገዲዶም።
ብድሕሪዚ እቲ እንኮ ኣብ ዘተ ክቐርብ ዝነበሮ ውሳነ እቲ ብመንግስታት ጅቡቲን ሶማልያን ዝተዳለወ ረቂቅ ውሳነ ብምንባሩ እሱ ብኣባላት ውድብ ሕቡራት ሃገራት ቤት ምኽሪ ሰብኣዊ መሰላት በዕቱብ ንልዕሊ ክልተ ሰሙን ተዘትዩሉ ብዘይ ገለ ተቓውሞ ብሙሉእ ድምጺ ትማሊ ዕለት 1 ሓምለ 2016 ሓሊፍ፡ ወግዓዊ ውሳነ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ቤት ምኽሪ ሰብኣዊ መሰላት ኮይኑ።
ንተዘክሮና ምእንቲ ክሕግዝ መርማሪት ጉጅለ ዘሕለፈቶ ለበዋታትን እዚ ትማሊ ዝሓለፈ ውሳነን ብመሰረቱ ፍልልይ የብሉን። እቲ ብመርማሪት ጉጅለ ከም ለበዋ ዝሓለፈ ክም ዘለዎ ብዘይ ገለ ምምሕያሽ ብውድብ ሕቡራት ሃገራት ቤት ምኽሪ ሰብኣዊ መሰላት ተደጊፉ ወግዓዊ ውሳነ ኮይኑ'ውን ተሰኒዱ ኣሎ። ሓደ ካብቲ ዝነበረ ለበዋታት ናይ ኮምሽን ስብኣዊ መስላት ኤርትራ ንምርኣይ እንተድኣ ተደልዩ:-
"358 (d) "Transmit the present report to the General Assembly, the Secretary General and the Security Council for follow-up on its recommendations".
እዚ ብቀጥታ ክትርጎም ከሎ ክምዚ ዝስዕብ እዩ:
"እዚ ብመርማሪት ኮምሽን ዝቐረበ ጸብጻብ፡ ናብ ባይቶ ህቡራት ሃገራት ዋና ጸሓፊ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ክምኡ'ውን ንቤት ምኽሪ ጸጥታ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ከመሓላልፍን ነቲ ዝቐረበ ለበዋታት ተግባራዊ ተፈጻምነቱ ዕቱብ ምክትታል ንክግበር ይሓትት"።
እዚ ክምዘለዎ ይትግበር ከምዘሎ ንምርግጋጽ እንተድኣ ተደልዩ ነዚ ኣብ ታሕቲ ተጻሒፍ ዘሎ ትማሊ ብውድብ ሕቡራት ሃገራት ቤት ምኽሪ ሰብኣዊ መሰላት ዝሓለፈ ወግዓዊ ውሳነ ምውካስ ይኣክል እዩ፦
Resolution: A/HRC/32/L.5/Rev.1: - Requests the General Assembly to submit the report and the oral updates of the commission of inquiry to all relevant organs of the UN for consideration and appropriate action".
ትርጉም፦
"ውድብ ሕቡራት ሃገራት ቤት ምኽሪ ሰብኣዊ መሰላት (ኣብ ጄኔቫ ዝመደበሩ) ንቤት ምኽሪ ውድብ ሕቡራት ሃገራት (ኣብ ኒውዮርክ ዝመደበሩ) ነቲ ብጽሑፍን ብቃልን ኣብ ባይቶ ሰብ ኣዊ መሰላት ብመርማሪት ኮምሽን ዝቐረበ ጸብጻብ ከምዘለዎ ናብ ኩሎም ኣገደስቲ ኣካላት ውድብ ሕቡራት ሃገራት ንከመሓላልፍን፡ እቲ ጸብጻብ ኣድህቦ ክረክብን ግቡእን ተመጣጣንን ስጉምቲ ክወስድ ይእዝዝ"።
ሓደ ካብተን ሽድሽተ ኣካላት ናይ ውዱብ ሕቡራት ሃገራት፡ ቤት ምኽሪ ጸጥታ ( UN Security Council) እዩ። ስለዝኾነ፡ እዚ ኣካል እዚ፡ ቀንዲ ካብቶም ኣገደስቲ ሓላፍነቱን ዕማማቱን፡ ገበናት ኣንጻር ሰብኣውነት ምስ ዝፍጸሙ፡ ምክትታልን ርትዓውን ሕጋውን ፍርዲ ክምዝወሃቦም ምግባርን ስለዝኾነ ድማ፡ ኣገዳስነቱ ነዚ ብመርማሪት ኮምሽን ዝተውሃበ ለበዋታት ይኹን፡ ብውድብ ሕቡራት ሃገራት ቤት ምኽሪ ሰብኣዊ መሰላት ፡ ትማሊ ብወግዒ ዝሓለፈ ውሳነ ኣዝዩ ክጸልዎ ይኽእል እዩ።
እዚ ርዱእ እንዳሃለወ፡ ሓለፍቲ ስርዓት ህ.ግ.ደ.ፍን ተደናገጽቶምን ኣደናጋርን ተቀባልነት ዘይረክብን ሓሶት ኣብ ምዝርጋሕ ይሓልኩ ኣለው።
እቲ ዝጥቀሙሉ ዘለው መደናገሪ ናይ ቋንቋ ጸወታ ካብኣቶም ሓሊፉ ብኻልእ ዘይስማዕን ሚዛን ዘይወሃቦ እኳ እንተኾነ፡ ገለ ግሩሃት ነዚ ረኺብናዮ ዘለና ተስፋ ዝበነነ ከይመስሎም ምእንቲ እቲ ሓቂ ክምዘለዎ ከነቅርበሎም ንፈቱ።
እዚ ጨካን ስርዓት ካብቲ ከምልጠሉ ዝፈተነ ግን ከኣ ዘይተዓወተሉ ገበናትን ተሓታትነትን ከምልጥ ኣይከኣልን።
ኩላህና ባህ ክብለና መታን እዚ ገበን ኣንጻር ሰብኣውነት ኣብ ልዕሊ ህዝቢ ኤርትራ ዝተፈጸመን ዝፍጸምን ዘሎ ብቤት ምኽሪ ጸጥታ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ክረእን ውሳነ ክወሃበሉን ከምዝኾነ ብዘየማትእ ደጊምና እናረጋገጽና፡ ነቲ ዕርበት ናይዚ ስርዓት ዝጽበ ዘሎ መላእ ህዝብና ከነበስር ከለና ፍናንን ሓበንን እንዳተሰምዓና እዩ።
ቀጺልና ክንገልጾ ንደሊ፡ 'ሕጂኸ ናበይ' ዝብል ኣብ ነብሲወክፍና ክህሉ ዝኸእል ሕቶ እዩ። ኣብ ጄኔቫ ዝርከብ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ቤት ምኽሪ ሰብኣዊ መሰላት ካብኡ ዝድለ ኩሉ ብዘዕግብ ኣገባብ ዛዚሙ ኣሎ። ብተወሳኺ ኣብ ኤርትራ ንዝፍጸሙ ምግሃስ ሰብኣዊ መስላት ብቐጻሊ ንምክትታል ምእንቲ ክኽእል መዝነት ናይታ ንናይ ኤርትራ ጉዳይ ናይ ሰብኣዊ መስላት ከትከታተል፡ ክትስንድን፡ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ቤት ምኽሪ ሰብኣዊ መሰላት ንክተቅርብ ዝተመዘዘት ሽላ ኬታሩት ንዝቕጽል ሓደ ዓመት ኣናዊሕዎ ኣሎ። ጸብጻባ ነቲ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ቤት ምኽሪ ሰብኣዊ መሰላት (ኣብ ጄኔቫ) ንባይቶ ሰብኣዊ መስላትን (ኣብ ኒውዮርክ) ከተቅርብ እያ። ስለዚ እቲ ምክትታል ምግሃስ ሰብ ኣዊ መሰላት ኣብ ኤርትራ ቀጻሊ እዩ።
ከም ኡ'ውን መርማሪት ኮምሽን ኣብ ወርሒ መስከረም 2016 ኣብ ኒውዮርክ ኣብ ዝግበር ናይ ባይቶ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ሳልሳይ ኮሚቴ ጸብጻባ ከተቕርብ እያ። እዚ ሽዑ ተቕርቦ ጸብጻብ ብመሰረት እቲ ተታሒዙ ዝጸንሕ መደብ እዩ። ነቲ ናታ ጸብጻብ ዘህብትም ድማ እዚ ትማሊ ሃገራት ውድብ ሕቡራት ሃገራት ቤት ምኽሪ ሰብኣዊ መሰላት ኣብ ጄኔቫ ዝሓለፈ ወግዓዊ ውሳነ ምስ ጸብጻብ መርማሪት ኮምሽን ሓቢሩ ዝረእይ ክኸውን እዩ።
እዚ ኣካል እዚ ንጸብጻብን ለበዋታትን መርማሪት ኮምሽን ሰሚዑ ብድሕሪኡ በቲ ትማሊ ዝሓለፈ ብይን መሰረት ባይቶ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ነቲ ዝተወሰነ ውሳነ ንተፈጻምነቱ ዘትዩን ወሲኑን ናብ ቤት ምኽሪ ጸጥታ ውድብ ሕቡራት ሃገራት (Security Council) ክመርሖ እዩ።
ቤት ምኽሪ ጸጥታ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ድማ ንዝቐርበሉ ጭቡጥ መርትዖታትን ለበዋታትን ብይናትን ብጹጹይ ኣጽኒዑን ኣብቲ ጉዳይ ሓበራውን ኣወንታውን ውሳነ እንተ ወሲኑ፡ ናብ ኣኽባሪ ሕጊ ዓለምለኻዊ ቤት ፍርዲ ከመርሖ እዩ።
እቲ ኣኽባሪ ሕጊ ብወገኑ ወግዓዊ ክሲ መስሪቱ እቲ ዝቐረበ ክሲ ብዳኛ ዓለምለኻዊ ቤት ፍርዲ ተቐባልነት እንተድኣ ረኺቡ ምርመራ ገበንን ናይ ፍርዲ መስርሕን ብወግዒ ክጅመር እዩ።
ብተወሳኺ ኣብቲ ናይ ትማሊ ውሳነ፡ ውድብ ሕቡራት ሃገራት ጨንፍር ሰብኣዊ መስላት ንሕብረት ኣፍሪቃ፡ ነቲ ብመርማሪት ኮምሽን ሰብኣዊ መስላት ኤርትራ ዝቐረበ ጸብጻብን ለበዋታትን እቲ ዝግባእ ኣቃልቦ ክሕበሉን፡ ብኣሕጉራዊ ማሕበረሰብ ዓለም ተሓጊዙ ነቶም ኣብ ኤርትራ ገበንን ገበን ኣንጻር ሰብኣውነት ፈጺሞም እዮም ተባሂሎም ብመርማሪት ኮምሽን ተለልዮም ዘለው ገበነኛታት ኣብ ፍርዲ ንምቕራብ ንክሰርሕ ብጽኑዕ ተላብዩ ኣሎ።
እዚ መስርሕ እዚ ክንደይ ጊዜ ይወስድ ዝብል ሕቶ ኣብ ቐጻኪ ምስ ምዕባለን ክይድን ናይዚ ጉዳይ ዝርእ ኮይኑ፡ እዚ ሎሚ ዘለናዮ መድረኽ ግን ናብኡ ንክንበጽሕ ዘኽእለና ባይታ ተፈጢርልና ከምዘሎ ንጹር እዩ። ነቲ ዝተረፈ ከምቲ ዝሓለፈ ብዓወት ክንበጽሖ እግዚ ኣብሄር ክሕግዘና እናተመነና፡ ናብዚ ደረጃ እዚ ክንበጽሕ ዝኸኣልናሉ ቀንዲ ምኽንያታት ሳላ ንሕና ኤርትራውያን ኣብ ጭቡጥ መርትዖታት ዝተመስረተ ዘቕረብናዮ ምስክርነትን ንዕውት ተፈጻምነቱ ክንህቦ ዝጸናሕናን ዘለናን ደገፍን ሓያል ግድልን ብምዃኑ ነዚ ተሪፍ ዘሎ ጊዜውን ካብቲ ዝሓለፈ ንላዕሊ ሓይልናን ስንና ነኺስናን ብሓበንን ተስፋን ክንቕጽሎ ይላቦ።
በዚ ኣጋጣሚ እዚ ብ Reuters ን ካልኦት ናይ ዜና ማእከናት ዝዝርጋሕ ዘሎ ሓቅነትን ኣፍልጦን ዝጎዶሎ ዜና ንብዙሓት ከደናግር ይኸእል እኳ እንተኾነ፡ እዚ ስርዓት እንተስ ኣደናጊሩ እንተስ ብረብሓ ሓባቢሉ ዘይኮነ ክምዝኾነ ጌሮም ከቓንዩሉን ክጽሕፉሉን ዝኸእሉ መጋበርያታት ከምዘይስእን ኣብ ግምት የእቲኹም፡ እዚ ብኣና ዝዝርጋሕ ዘሎ ሓበሬት ሓቀኛ ምንጭን፡ ኣብቲ ቦታ ብቀጥታ ክንሰርሓሉን ክንከታተሎን ኣብ ዝጸናሕናን ይዝርጋሕ ዘሎ ሓበሬታ ብምዃኑ ተረዲእኩም በቲ ካል እ መደናገሪ ሓበሬታታት ናይ ኣስመራ ስርዓትን ኣብ ደገ ዘለው ተሓባበርቱን ሓሳባትኩም ከይከፋፈልን ግጉይ መረዳ እታ ከይትሕዙን ንላወበኩም።
ዓወት ንውጹዕ ህዝቢ ኤርትራ!
ውድቀት ነቶም ኣብ ኤርትራ ዝርከቡ መለኽትን ዓመጽትን ዘይሓላፍነታውያን ጉጅለ!
ኤልሳ ጭሩም
ካብ ሓልዮት ሰብኣዊ መሰላት ኤርትራ
ዓዲ እንግሊዝ


text:
ኣብዚ ዘለናዮ መድረኽ’ዚ ዝካየድ ማሕበራዉን ዲሞክራስያዊ ሰዉራ፡ ጫፍ ፈትሊ ቃልሲ ንህዝቢ ዘጨበጠ፡ ኣብ ማሕበራዊ ክብርታትናን ጸጋታትና ዝተሞርከሱ ብቀንዱ ንማሕበራዊ ጸጋታትና ንክዕቢ ዝኹስኹሱ ክኾዉን ኣለዎ። ፈልስታት ማሕበራዊ ጸጋታትና እንተሰዊዶም ካልኦት ዝተረፉና ምዕባሌታት ብቀሊሉ ክመጹ ዝኽእሉ እዮም።
መሰረት ምዕብልና ምስዋድ ማሕበራዊ ጸጋታት ስለዝኾነ፡ እምበኣር ኣብዚ ጊዚያት’ዚ ኣነሰላስሎም ቃልስታት ኣዝዮም በላሕትን መስተውዓልትን ክኾኑ መድረኽ ዝጠልቦም እዮም። ነዚ ክውን ንምግባር ድማ እዞም ቃልስታት መደባቶም ብእብረን ቅድመተከተል ቀዳምነታት ኣነጺርካ ብደቂቕ ክሕንጽጹን ንምትግባሮም ሓያል ጻዕሪ ክነካይድን፡ ንህልውን መጻእን ኩነታት ኣብ ግምት ብምእታው ንመዳባትና ብቐጻሊ ክንግምግምን ከነማዕብሎም ኣገዳሲ ይኸውን።
ዘለዉና ማሕበራዊ ጸጋታትን ሰብኣዊ ዓቕምታትና በብሓደ እንዳተፈግሩ እንተኸይዱም ግን ከም ሃገርን ህዝብን ህላዌናን ቀጻልነትናን ኣብ ምልክት ሕቶ ዝኣተወ እዩ።
ሓደ ሕብረተሰብ ከም ሽሙ ዝጠፈኦ ንህቢ ክባታተን እንተጀሚሩ፡ ናይብሓቂ እቲ ድኽመት ኣብ እቲ መራሒ ፖሎቲካዊ ስልጣን ጨቢጡ ዘሎ ጉጅለ ድዩ ወይስ ኣብቲ ህዝቢ ንምርድኡ ጸገም ኣይመስለንን። እትምንታይስ ፖሎቲካዊ ስልጣን ዝጨበጡ ብኣጻብዕ ዝቑጸሩ ነቲ ህዝቢ ክበታትንዎ እንተጀሚሮም፡ ህዝቢ ብህዝባዊ ናዕቢ ተጠቂሙ ደዉ ከብሎም ይኽእል እዩ ። ህዝቢ በትሪ ኣብ ኢዱ ተመን ኣብ እግሩ እንኮሎ፡ ዕባራን ሁጡርን ምኽንያታት ኣንዳፈጠረ፡ ባዕሉ ክበታተን እንተጀሚሩ ግን እቶም ዉሑዳት ፖሎቲካዊ ስልጣን ጭቢጦም ዘለዉ ጉጅለ ክገትእዎን ደዉ ከብልዎን ኣይክእሉን እዮም። እዚ ክብል እንኮሎኹ ንክዉንነት ኤርትራ ኣሉ ቀጣን ኢልካ ንምክሓድን ኣጻብዕተይ ንተወሰነ ወገን ሓላፍነት ንምስካም ዘይኮንኩ፡ ንሱ ጥራይ ስለዝኾነ እቲ ዘንተ-መጎታዊ ሓቂ እየ። ነዚ ሓቕታት እዚ ብመርትዖ ንምቕራቡ ካብ 2001 ክሳብ 2009 ዓ.ም.ፍ ካብ ኤርትራ ንምልካዊ ስርዓት ህ.ግ.ደ.ፍ ተቓዊምና ኢሎም ዝተሰዱ ዜጋታት ክንደይ ካብ % ካብኣቶም ኣብ ንጡፍ ምቕዋም ስርዓት ህ.ግ.ደ.ፍ ነብሶም ኣብ ሱሩዕ ዉድባትን ሰልፍታትን ኣስጢሞም ይቃለሱ ኣለዉ? እንተፈሊጥና ኣኻሊ ክኸዉን እዩ። ብሓርፋፍ ግምታት ግን ዳርጋ መብዛሕትኦም ኣብ ዉልቃዊ ሂወቶም እዮም ተጸሚዶም ዘለዉ።
ኣብ ታሪኽና ተመጻእና፡ ቃልሲ ህዝቢ ኤርትራ፡ ዘገምታዊ፡ ሓያለ ነገራት ዝሓለፈ ቃልሲ ወለዶታት ምዃኑ እዩ፡ ነፍስወከፍ ወለዶ ክስከሞ ዝግባ ሞራላዉን ሃገራዉን ሓላፍነታት ተሰኪሙ መድረኽ ዘፍቀደሉ ኩዉንነት እንዳተጠቕመ ንኤርትራ ኣብዛ በጺሓታ ዘላ ኣብጺሕዋ እዩ። ኣብ መስርሕ ግድነታዊ ሓቕታት እዩ፡ ዳግም ንድሕሪት ክሳድና ጠዊና ክንጥምት እንተሃቂና ከም ሕሉፋት ታሪኽ ዘሕፉሩናን ዘነዩቱናን ፍጻሜታት ከም ዘለዉ ዝክሓድ ኣይኮነን። ንዝኾነ ሕሉፍ ፍጻሜታት ኣብቲ ዝተፈጸሙሎም መድረኽ ኬንካ ክትመዝኖም እንኮሎኻ ተዛማዲ ሓቕታት ክህልዎም ይኽእል እዩ ወይ ፍጹም ጌጋታት ክኾኑ ይኽእሉ እዮም። ድሕሪ ምፍጻሞም ኣብ መበል ራብዓይ ወይ ሓሙሻይ ወለዶ ተወሊድካ ክትመዝኖም ግን ምናልባሽ ትርጉም እዉን ትስእነሎም ትኸዉን ኢኻ። ስለዚ ከምኡ ስለዝኾነ እዩ ድማ ጊዝየ ንሓቂ ሓሶት ይገብሮ፡ ንሓሶት ድማ ሓቂ ይገብሮ ዝብሃል። እዚ ናይ ታሪኽ ፍልስፍና ሰጊርና፡ ነፍስወከፍ ወለዶ ብዝሓለፉ ወሎዶታት ክዋዓል ዘይኮነ፡ ዝሓለፉ ወሎዶታት ዝፈጸምዎ ጉድለታት ክማሃረሉ፡ ዝፈጸምዎ ዘነይት ስራሓት ድማ ክሕበነሉን ኣብቲ ንሱ ዘለዎ መድረኽ ካብኡ ዝጥለብ ሞራላዉን ሃገራዉን ጉቡኣት ድማ ብኣዉንታ ክምልስ ኣለዎ።
ዘይካሓድ ጉዳይ እዩ፡ ኣብ ኤርትራ ፍጹም መሰል ዜጋዊ ግህሰት ዘዘዉትር ዝሕላገቱ ምልካዊ ስርዓት ኣሎ። እዚ እኳ እንተሃለወ ክሳብ ሂወት ዝኾነ ዜጋ ኣብ ሓደጋ ስለያዉን ወትሃደራዉን መካኒዝም ብኣካልን ጽላሎት ዘይኣተወት፡ ዜጋ ትብዓትን ሓቦን ተቀኒቱ ቃልሱ ኣብ ከስዕ እቲ ስርዓትን ከስዕ ህዝብን ኮይኑ ክቃለስ ሙሉኡ ሞራላዉን ሃገራዉን ሓለፍነታቱ እዩ። ስደት ከም ቀዳማይን ምርጫ ክርኤ ኣይግባእን እዩ። ስደት ዝምረጸሉ ጊዝያት ከምዘሎ ኣይኮንኩን ዝኽሕድ ዘሎኹ፡ እንታይ ድኣ ስደት ከም ናይ ሞትን ሕየትን ናይ መጨረስታ ምርጫ ንክትርኤ እየ ዝእምትል ዘሎኹ። ክኣሱሩኻ ክቐትሉኻ እንተመጽዮም ትም ኢልካ ተቀተል ተሓየር ማለተይ እዉን ኣይኮነን። እንታይ ድኣ ክስብ ሂወትካ ንሓደጋ ዘይተቃልዔት ህላዌኻ ኣብ ዉሽጥ ሃገርካ ንምልካዉያን ስርዓታት የጃጅዎም ስለዝኾነ ዓይኒኻ ኣፍጢጥካ ጠምቶም ወይ ድማ ክትኣልዮም ተቃለስ እየ ዝብል ዘሎኹ።
ናይ ብሓቂ ክንዛረብ እንተኼና ገለ ዉሑዳት ናይ ሞት ወይ ሕየት ሕቶ ኮይንዎም ዝወጹ ሓዲግና፡ መብዛሕትኦም ካብ ኤርትራ ዝወጹ፡ ገሊኦም በቲ ምልካዊ ስርዓት ፍሉይ ሓለፋታትን ጉንዖታትን ዝተገብሮሎም እዮም። ገሊኦም ሩኹባት ስድራቤታት ወይ ደቕን ኣዝማድን ላዕለዎት ሰብ መዝታት ህ.ግ.ደ.ፍ ዝኾኑ እዮም። ገሊኦም ድማ ኣብ ደገ ዝነብሩ ኣዝማድ ዘለዉዎም ብከቢድ ሓይሊ ገንዘብ ተጠቂሞም ዝወጹ እዮም። እቲ ናይ ብሓቂ ድኻ-በተኽ ዝባሃል ዝበዝሔ ክፋል ሕብረተሰብና ግን ዛጊት ሓንቲ ካልኢት ናይ ጊዝየ ካየቓረጸት ኣርዑት ጭቆና ህ.ግ.ደ.ፍ ኣብ ክሳዱ ቶቆሪና ትንፋሱ ተዉጾ ከምዘላ ክንዝንግዕ ዘይብሉ ጭብጥታት እዩ።
ብዕለት 13 ታሕሳስ 2009፡ ኣብ ዞባዊ ውድድር ኩዕሶ እግሪ ምብራቕን ማእከላይን ኣፍሪቃ (CECAFA) ክትጋጠም ዝቐነየት ሃገራዊት ጋንታ ኤርትራ ብምሉኣ፡ እንተላይ ቅያር ተጻወቲ (ሪዘርቫ) ኣብ ኬንያ ተበታቲና ከምዝተሸርበት፡ ሕጂ እዉን ፖሎቲካዊ ዑቕባ ኣብ ኬንያ ሓቲቶም ከምዘለዉ፡ ዝተፈላለዩ ምንጭታት መራኸቢ ቡዙሓን ዓለምለኸ ካብ ርእሰ ከተማ ኬንያ፡ ናይሮቢ ሓቢሮም። እዚ ንኣዳምን ሂዋን ዘደንጸወ ወረን ተረኽቦ ንጉራቔናት ዘሑጉስን ንሓለይት ምስሊ ሃገሮሞን ህዝቦም ዘንቀጥቀጠ ወረን ተረኽቦን’ዩ። ንሙሉእ ህዝቢን ሃገርን ወኪላ ኣብ ክፍሊዓለምና እትጻወት ሃገራዊት ጋንታ ኩዑሶ እግሪ ምስ ቅያር ተጻወታ ካብተረፈት እዚ መወዳእታ ምጽኣተ ዓለም እዩ። ተጻወት ክተርፉ ልዕሊኡ እዉን ፖሎቲካዊ ዑቕባ ሓቲቶም ኣብ ካልኣይ ወይ ሳልሰይቲ ሃገር ክነብሩ፡ ነብስ-ወከፍ ፍጡር ክሕርሞም ወይ ከወግዞም ዘይኽእል ሰብኣዊ-መሰላቶም እዩ። እዚ ዉልቃዊ መሰል’ዚ ኣብ ዋጋ-ዕዳጋ ብፍጹም ዝኣቱ ኣይኮነን።
ከም ተርእዮን ተረኽቦን ኣብ ዓለምና ይኹን ኣብ ኤርትራ ሓድሽ እኳ እንተዘይኮነ፡ ነዚ ተረኽቦ እዚ ፍልይ ዘብሎ ግን ብሙሉኦምን እንተላይ ቅያር ተጻወቲ (ሪዘርቫ) ምትራፎም እዩ። ኣብ ዓለምና መተካእታ ዘይብሉ ነገር የሎን፡ ግን ኣዝዩ ዓቢ ስምብራት ዝሓድግ ፍጻሜ ስለዝኾነ ክንዛረበሉን ብዛዕብኡ ክንጽሕፍን እዉን ግድነታዊ እዩ። ጠንቂ ስደትን ሳዕቤናቱን ካባይ ጀሚርካ ብኣዝዮም ቡዙሓት ሰባት ስለዝተጻሕፈን ዝተዘርበን ሕጂ ናብኡ ተሸሚመ ኣቡጊዳ ክብል ኣይመርጽን።
ንስፖርታዊን ኣትለቲካዉን ዉድድራት፡ ንማህደረ-ትምህርት፡ ንሕክምና፡ ንስራሕ፡ ንምብጻሕ…ወ.ዘ.ተ ኩሉ ካብ ኤርትራ ፉሉይ ጉንዖታት (privileges} ተገይሩሉ ንወጻኢ ዝተላእኸ ዜጋ ብኡ ኣቢሉ ዝሕክል እንተኾይኑ፡ እቲ ገጢሙ ዘሎ ጸገማት ብዘይካ እቲ ወትሩ ንዛረበሉ ከነራጋግጾን እንቃለሰሉ ዘሎና፡ ቡኽረት ግዝኣተ-ሕጊ (rule of law) ብፍላይ ድማ ሕቶ ዜጋዊ ሰብኣዊ መሰላትን ሰብኣዊ ሓርነታት ልዕሊኡ ዝዓረገ ጉዳይ ዘይፈለጥናዮ ክህሉ ኣሎዎ ዝብል ሰኸታታት ኣሎኒ። ነዚ ድማ ብሓባር ኤርትራዉያን ክንድህስሶን ክንፈልጥን ይጽዉዕ ኣሎኹ። እትምንታይሲ ጸገማትና ምፍላጥ ፍርቂ ፍታሕ ናይቲ ነካይዶ ዘሎና ጉዕዞ ቃልሲ ብምኻኑ እዩ። ኩሉ ዜጋ ንደገ ናይ ምዉጻ ዕድል ዝረኸበ፡ ብኡ ኣቢሉ ዝሕክል እንተኾይኑ፡ ነቲ ንኡኡ ንስደት ዝደረኾ ቀንዲ ደራኺ ሮቛሒ መን ክኣልየሉ፡ መን ክፈትሓሉ፡ መን ክቃለሰሉ፡ መን ከቢድ ዋጋ ክኸፍለሉ፡ መን ክስዉኣሉ…ወ.ዘ.ተ ስለዝደለየ እዩ’ዉን ክምለስ ዘለዎ ሕቶ እዩ።
ኣብ ኤርትራ”ብሕጋዊ”መገድታት ወይ ብምልካዊ ስርዓት ኣብ ልዕሊ ህዝብና ብዘታኣታተዎ መላኺ ሕግታት (rule by law) ፍሉይ ሓለፋታት ክትረክብ ሰለስተ መሰረታዉያን ነጥብታት ከተማልእ ኣሎካ።
ቀዳማይ፡ ኩሉ እቲ ምልካዊ ስርዓት ህ.ግ.ደ.ፍ ካባኻ ዝጠልቦ ወይ ጉቡኻ ዝብሎ ዘማላእኻ ምስትኸዉን።
ካልኣይ፡ ኣዚኻ ልኡምን ኣቀዲሙን ዲሒሩን ኣብ ታሪኽካ ተጻብኦታትን ተጻይነትን ኣንጻር ምልካዊ ስርዓት ህ.ግ.ደ.ፍ ዘየርኣኻን ዘይነበረካ ሰብ ምስትኸዉን።
ሳልሳይ፡ ዘመድን ዓርኪ ላዕለዎት ሰብ መዚ ወይ ድማ ብጉቦ ላዕለዎት ወትሃደራዉን ስቪላዉን ሰብ-መዚታት ህ.ግ.ደ.ፍ ዝምድናታት ዝሸመትካ ምስትኸዉን ጥራይ እየን።
ነዚ ኣቀዲመ ዝሮቛሕኩዎ ሮቛሒታት ዘይተማልእ ዜጋ እንተኼንካ ድማ ብሂወትካን ገንዘብካን ተጣሊዕካ ንሱዳን፡ ጅቡቲን ኢትዮጵያ ክትኣቱ ኣሎካ ማለት እዩ። ሰለዚ ኩሎም ዜጋታት ብመሰረት ሕግታት ምልካዊ ስርዓት ህ.ግ.ደ.ፍ ተፈቂድሎም ብባሕሪ፡ መሬትን ኣየርን ካብ ናብ ኤርትራ ዝወጹን ዝኣቱዉን ብቀጥታ ወይ ብተዛዋዋሪ ተረባሕቲ-ጉንዖታት (privileged) ምልካዊ ስርዓት ህ.ግ.ደ.ፍ ምኻኖምን ምንባሮም ዘታሓታት ጉዳይ ኣይኮነን። ብመንጸሩ ድማ ዘጠራጥር ጉዳይ ኣይኮነን ተረባሕቲ-ጉንዖ እዉን ከም ነፍስ-ወከፍ ዜጋ ጭቁናት ምኻኖምን ኣብ ገለ እዋናት እዉን ንዝረኽብዎ ጉንዖታት ራሕሪሖም ዝሓሸ ጉንዖታት ከናድዩ ወይ ድማ ኣንጻር እቲ ምልካዊ ስርዓት ደዉ ክብሉ ዝነበረን ዘሎ ተርእዮታት እዩ።
መብዛሕትና ከምዚ ዓይነት ብዕስላዊ ወይ ብተናጸልን ዝጋጥም ናይ ዜጋታት ስደት ክንሰምዕን ክንርእይ እንኮሎና፡ ኣብ ጠንቕ ስደት ጥራይ ተጸሚድና፡ ኣቶኩሮና ኣብ ምርጋም ምልካዊ ስርዓት ህ.ግ.ደ.ፍ ምምኽናይ ምኽንያት ጠንቂ-መስደዲ ዜጋታት ክንጽሕፍን ክንዛረብ እንዉዕል ኣዚና ቡዛሓት ኢና። ብመንጽሩ ስዕቤናቱን ከርሰ መጽያዊ ዉድቀት ሕብረተሰብን ሃገርን ግን ኣይንታይናን እዩ። ከምዝመስለኒ እዚ ዘይሓላፍነታዉን ሓደ ጎናዉን ባዕላዉ ኣጋባብ ኣታናትናን ኣራዳድኣ ካብ ሓንቲ ሰንኮፍ ኩርናዕ እምነት እቲ ነቕል ኮይኑ ይስማዓኒ ኣሎ። ንሱ ድማ ፡”ዓሳ ከተጽንት እንተወሲንካ ባሕሪ ከተጽንፍ ኣሎካ” ካብ ዝብል ዝነቕል ይመስለኒ ኣሎ። እዚ ማለት ድማ ንምልካዊ ስርዓት ህ.ግ.ደ.ፍ ንምድኻም ኩሉ ከፍሪ፡ ክሓስብ፡ ክመርሕ፡ ክቃለስ፡ ሃገርን ህዝብን ክካላኸል፡ ክሃንጽ፡…ወ.ዘ.ተ ዝኽእል ሰብኣዊ ዓቕሚ ተጓሕጊሑ ንስደት እንተወጽዩ፡ ስርዓት ህ.ግ.ደ.ፍ ፈጓዕጓዕ ኢሉ ክወድቕ ዝብል ሰንኮፍን ዘይክዉነታዊ እምንቶታት ስለዘሎ እዩ። ምልካዊ ስርዓት ህ.ግ.ደ.ፍ ኣብ ናጻ-ዕዳጋ ምጣኔ ሃብታዊ ፖሊስ ሰረተ ፖሎቲካዊ ምሕደራ ተሞርኪሱ ዝነጥፍ ፖሎቲካዊ ስርዓት ነይሩ እንተዝኸዉን፡ ከም ፖሎቲካዊ ስርዓት ሃዶሽዶሽ ምስ በለ ነይሩ። ኣብ ፍጹም ምጣኔሃብታዉን ፖሎቲካዉን ግብትና ዝናጣጠፍ ስርዓት ግን ብዘይ ምንዉናዉን ናዕታን ትም ኢሉ ሃዶሽዶሽ ዝብል ኣይኮነን። ንመረዳእታ ኩባ፡ ሱርያ፡ ዚምባብወ…ወ.ዘ.ተ ክንምልከት ንኽእል ኢና። ዋላ ምጣኔሃብታዉን ፖሎቲካዉን ሓርጎጽጎጻት ሰፍ-ነግ የብሎም ህዝቦም እንዳበልዑ ክቕጽሉ ዝፍቱኑ እዮም።
ብቀንዲ መንጸር ተጻያዊ ፖሎቲካ እንተጠመትናዮ እዉን፡ እቲ ኣብ ጎሮባብቲ ሃገራት ብስዉርን ጋህድ ንምልካዊ ስርዓት ህ.ግ.ደ.ፍ ንምዉዳቕ ”ይቃለስ” ኣሎኹ ዝብል ኣካላት ተጻይ ደንበ ኤርትራ፡ ነዚ ሃገሩ ራሕሪሑ ንጎሮባብትን ስግረ-ጎሮባብትን ዝሳግም ዘሎ ዜጋ ኣዕቒቡ ንቃልሲ ክሰርዖን ከሳናድዎን ኣይበቕዔን ዘሎ። ኣብ ነንሕድሕዱ ክዋናጀልን፡ ኣብ ነንሕድሕዱ ቃልኪዳን ክኣስርን ከዉርድን እዉን ጊዝየ ኣቃልቦን ስለዘይብሉ፡ ሃገር ብጽንፈት-ኣእምሮን ሰብኣዊ ዓቕሚ ጉልበት ሰብ ንክትሳቀ ንምግባር፡ ዘካይዶ ፍሉጡን ዘይፍሉጥን ጻዉዒታት፡ ምትብባዓትን ሽርሕታት ደዉ ከብሎ ኣለዎ።
ናይ ተጻይ ደንበ ኤረትራ ብዑቱብ ከስተብህለሉ ዘለዎ ጉዳይ ኣሎ፡ ንሱ ድማ ዝተዘራረገን ዝተበታተነን፡ ዘይተወጠነን መደባቱ ብግቡእ ዘይሓንጸጸሉን ህላዊኡ፡ ተሓላቕነት ንቃልሲ ንቕድሚት ዘየሰጉም ምዃኑ እዩ። ክምዚ ዓይነት ንጥፈታት ብኣንጻሩ ፋሕ ዝበለን ማእዝኑ ዝሰሓተን ንጥፈታት የንግስ። ብኡ ኣቢሉ ድማ ነቲ ቃልሲን ሃገርን ናይ ምድኻም ተራ ከምዝጻወት ዘየጣራጥር እዩ።መንእሰይ ሃገሩ ራሕሪሑ ንክሳግም ኣታባቢዕኳ፡ ነቲ ዝዉሕዝ ሰብኣዊ ዓቕሚ እዉን ኣብ ማዓላ ሃገርን ህዝብናን ክጥቀመሉ እንተዘይበቂዑ ዳግም ዝዓበየ ክሳራ እዩ። ከምቲ ኣድጊ ዝበሎቶ ”ኣነ ዝሞተላ ሳዕሪ ኣይቡቖላ” ”ኣነ ዘይመርሓ ኤርትራ ዋላ ትባድን” እንተኾይኑ ግን እዚ እዉን ዓቢ ገበን እዩ።
ጠንቂ ቀንዲ ደራኺ ዜጋታት ንስደት ምኻን ገበን፡ ስሓቢ ቀንዲ ሮቋሒ ንስደት ምኻን ገበን ። ክልተ ገበናት ብምንም ታኣምር ሓዲኦም ብሳዕቤን ሙኹንያት ክኾኑ ኣይክእሉን እዮም።
ምልካዊ ስርዓት ህ.ግ.ደ.ፍ ንገዛእ ርእሱ ግዳይ ናይ ምዕራባዊ ዓለም ዓዉላማዊ ዊዲትን ሽርሕታት ወሲድዋ ስለዘሎ፡ ብተወሳኺ እዉን ን ፖሎቲካዊ ስልጣኑ ዕምሪ ንምንዋሕ ጸቢብ ሃገራዉነትን ኣጻብዕቱ ንካልኦት እንዳኣመልከተ ነቲ ሒዝዎ ዘሎ ኣብ ዞናዊን ዓለምለኻዊ ናይ ፖሎቲካ ስትራተጂ ዝተመስረተ ናይ ጸጥታ ስትራተጂ ክቅጽሎ እዩ። እቲ ምንታይሲ ስርዓት ወያኔን መሻርኽቱ ንምልካዊ ስርዓት ህ.ግ.ደ.ፍ ካብ ሃገራዊ ናይ ጸጥታ ስትራተጂ መስመር መንገዲ ሓዲድ ከምዝዛናበል ገይሮሞ እዮም። ሕጂ ዳግም ናብቲ ንቡሩን ዝግባእን መስመር ክሕዝ እንተፈቲኑ፡ ልክዕ ከምዚ ሓያል ማዕበል ዝጸፍዓ ጃልባ ኣብ ማእከል ዉቑያኖስ ሕምቢልል ኢላ፡ ኣብ ዝተወሰነ ደቓይቕ ንማዓሙቕ ዉቕያኖስ ትጠልቕ ክጠልቕ ሰለዝኾነ፡ ነዚ ዝርኤ ዘሎ ጽኣት-ስደት(Exodus) ንምዕጋት ፖሊሲታቱ ክቕይር ወይ ከማሓይሽ እዩ ኢልካ ምሕሳብ ነዉሪ እኳ እንተዘይኮነ፡ ብፍጹም ዝክኣል ኣይኮነን።
ስርዓት ህ.ግ.ደ.ፍ ፖሊሲታቱ ክቕይር ርጉጽ ተኽእሎታት ካብዘይሃለዎ፡ ስድራቤታት ኤርትራ ተባታቲነን ጽኣት-ስደት ካብ ኮና፡ ኣብ መንጎ ስርዓት ህ.ግ.ደ.ፍን ህዝቢ ኤርትራን ኢድ ንኢድ ተዓታዒቶም ተጫባቢጦም ኣለዉ ማለት እዩ። ፍታሕ ክመጺ እንተኾይኑ ሓዲኦም ክፍንጽግ ኣለዎ። ህዝቢ ኤርትራ ካብ ዓትዒቱ ጨቢጥዎ ዘሎ ኣእዳዉ ምልካዊ ስርዓት ከምልጥ እንተኾይኑ፡ ኣብ ክንዲ ከም ዝብኢ ኣብ ማእከለን ኣትዩ ዝዝረገን ኣጣል ኬንካ ዉልቃዊ ሂወትካ ንምድሓን እግርኻ ዝሃበካ ኣንፈት ብዘየገድስ ምጉያይ፡ ርግእ ኢልካ ምሕሳብን ምምማይን ከድሊ እዩ።
ኣብ ሃገርና ኤርትራ ቡኹረት ግዝኣተ-ሕጊ፡ ምግሃስ ሰብኣዊ መሰላት፡ ስድራቤታዊ ምብትታን፡ ኣዝዩ ጨካን ምልካዊ ስርዓት፡ ምጣኔሃብታዉን ማሕበራዉን ሓርጎጽጎጻት፡ ንድየት፡ ጥምየት…ወ.ዘ.ተ ከምዘሎ ዝኾነ ፍጡር ዝኽሕዶ ጉዳይ ኣይኮነን። ናይ ብሓቂ እቲ ሓቦን ንያትን ሓልዮት ሃገርናን ህዝብናን እንተሃልዩና፡ ንምልካዊ ስርዓት ህግደፍ፡ ንምውዳቑ በብዘሎና ዓቕምታትን ተኽእሎታትን ሕጂ!!! ጸጸርና ክንድርብየሉን ኣብያና ከነትሩረሉ ይግብኣና። ኩልና ክንግንዘቦን ክንርዕመሉን ዝግባኣና ጉዳይ እንተሃልዩ ግን፡ ናይ ገጢሞምና ዘለዉ ሽግራትን ብዶሆታትን፡ ፍታሕ ምቕላስ እምበር ምስዳድ ከምዘይኮነ እዩ። ቃልሲ ክባሃል እንኮሎ ድማ ከምዚ ድራር መርዓ ዓርኪ ሕሉፎት ከብድካ መሊእካ ጽምእኻ ኣርዉይካ ሄር ዝበለ ጋይላ ኣጊድካ ክትስዕስዓሉ ትሓድር ኣይኮነን። እንታይድኣ መዓንጣኻ ሓቦን ንያትን ከምዝናር ዲግዲጊት ተዓጢቕካ፡ ንኩሉ ጊዝያዊ ሽግራት ተጸሚምካ ዝሳላሰልን ክሳብ እታ መተካእታ ዘይብላ ሂወትካ ክትብጁዉ ድሉዉ ምኻን እዩ።
ሕቶ ሃገርን ህዝቢ ሕቶ ትማሊን ሎሚን ኣይኮነን፡ እንታይድኣ? ሕቶ መጻኢ እዩ። ሕቶ ሃገርን ህዝቢ ሕቶ እቶም ትማሊ ንኤርትራ ግምጃ ክስሉሙ ዝሓለፉ ኣይኮነን፡ እንታይድኣ? ሕቶ እዞም ሕጂ ዘሎና ወለዶ እዩ። እዚ ሕጂ ዘሎ ወለዶ እንታይ የጣጥሕን እንታይ የሕልፍን ንመጻኢ ወለዶ እዩ። ነፍስ-ወከፍ ኤርትራዊ ዜጋ፡ ከም ሓደ ኣብዲ ሰብ ንዓይ ይጥዓመኒ ዝዓይነቱ ክንሓስብን ከነተግብርን እንተነቂልና ጽባሕ ንግሆ ሮማን ጂብስ ኬና ከምእንተርፍ ክንግንዘቦ ዝግባእ ጉዳይ እዩ።
ወድሓንኩም!
መርዕድ ዘርኡ
17/12/2009


text:
ማእኸላይ ኮሚቴ ህወሓት ኣኼብኡ ዛዚሙ ውሳነታት ድማ ኣሕሊፉ…
መቐለ ሰነ 07/2010(ድወት) ማእኸላይ ኮሚቴ ህወሓት ፈፃሚት ስራሕ ኢህወደግ ኣብ ዝወሰኖም ውሳነታትን ሕዚ ዘሎ ሃገራውን ክልላውን ኹነታት ቐፃሊ ኣንፈታት ቓልሲን ኣመልኪቱ ውሳነ ኣሕሊፉ።
ህወሓት ካብ 3 ክሳብ 5 ሰነ ኣብ ዘካየዶ ኣኼባ ፈፃሚት ስራሕ ኢህወደግ 28 ግንቦት 2010 ኣብዘካየዶ ህፁፅ ኣኼባ ኣብ ጉዳይ ኢትዮ-ኤርትራን ትካላት ልምዓት መንግስትን ኣበ ዘሕለፎ ውሳነ ማእኸላይ ኮሚቴ ህወሓት ዝርዝር ምይይጥ ብምክያድ ውሳነታት ኣሕሊፉ እዩ።
ኣብ ጉዳይ ዘላቒ ሰላንም ኢትዮ-ኤርትራ ይኹን መንግሰታዊ ናይ ልምዓት ትካላት ዝተወሰነ ውሳነታት ናብ ቤት ምኽሪ ኢህወደግ ቐሪበቩ ከይተወሰነ፣ መሓዙት ውድባት ከይተሳተፉሉን ዝምልከቶም መንግስታዊ ኣካላት ብዝርዝር ተመያይጦም እንተይኣፅደቕዎ ከም መወዳእታ ውሳነ ጌርካ ንህዝቢ ዕላዊ ምግባር መሰረታዊ ጉድለት ከምዝፈፀመ ማእኸላይ ኮሚቴ ህወሓት ደምዲሙ እዩ።
ካብ ጫፍ ናብ ጫፍ ብሄር ብሄረሰባትን ህዝብታትን ኢትዮጵያ ብዝለዓለ ሃገራዊ ፍቕሪ ዝተሳተፍሉን መስዋእቲ ዝኸፈሉሉን ጉዳይ ብዝርዝር ከይተመያየጥሉ እንተይኣመነሉን ብሚድያ ዕላዊ መግለፂ ምሃብ ኣብ ህዝብና ቅርታ ቑጠዐን ምድንጋርን ክፍጠር ምኽንያት ዝኾነ ዓብይ ጉድለት ዝተፈፀመ ምዃኑ ህወሓት ብተወሳኺ ዘስመረሉ ውሳነ እዩ።
ኣብዚ ሕዚ ብብርኪ ኢህወደግ ዝግበር ዘሎ ምደባ ኣመራርሓ ሕገ-ደምብን ትካላዊ ኣሰራርሓ ዘይተኸተለ ምዃኑ ቐልጢፉ ክዕረ ዘተሓሳስበ እንትኾን ንነባራት ኣመራርሓ ውድብ ህወሓት ኣፍልጦ ክወሃቦም ማእኸላይ ኮሚቴ ህወሓት ወሲኑ ኣሎ።
ብዜካ እዚ እቲ መግለፂ ብሕገ-መንግስቲ ሃገርና ተመሊሶም ዝሓደሩ ናይ መንነትን ወሰንን ሕቶ ንፈደራላዊ ስርዓትና ብምፅራር ክብሪ ህዝብና ረጊፅካ ብሓይልን ብፅዕንቶን ሓድነት ህዝቢ ትግራይ ንምዝራግ ዝግበር ዘሎ ፀረ-ዴሞክራሲ ምንቅስቓስ ህወሓት ምስ ህዝቡ ኮይኑ ብዝለዓለ ደረጃ ቃልሲ ክግረበሉ ምዃኑ ወሲኑ ኣሎ።