text:
ፖሊሲ “ሕርሻ ዝመርሖ ኢንዱስትሪያላዊ ምዕባለ” ኣብ ትግራይ ሰሪሑ ዶ? ክሰርሕ ድዩ?
ወይን፡ ኣብ ቀዳማይ ትልሚ ዕብየትን ስግግርን ሕርሻ ብዝመርሖ ኢንዳስትሪ ኣቢልና ኢና ክንጓዓዝ ፀኒሕና። ኣብ ካልኣይ ትልሚ ዕብየትን ስገግርን ካብቲ ዝመፃናዮ ኣንፈት ዲና ክንቕፅል ወይስ ሓዱሽ ኢኮኖሚያዊ ፖሊሲ ክንክተል ኢና? ብኻሊእ ኣበሃህላ ሕርሻ ካብ ዝመርሖ ኢንዳስትሪ፣ ኢንዳስትሪ ናብ ዝመርሖ ሕርሻ ብምስግጋር ኣንፃር ኣብ ከመይ ዝበለ ብርኪ ድልውነት ኣለና?
ኣይተ ኣባይ ወልዱ፡ ኣብዚ እዋን እዚ ብዘሎ ጭቡጥ ኩነታት ኢንዳስትሪ ናይ ሕርሻ መሪሕነት ተቐቢሉ ክኸይድ እዩ ክንብል ኣይንኽእልን። ናብ ከምኡ ዝበለ ኩነታት በፂሕና ኢና እውን ኣይንብልን። ስለዚ መሪሕነት ሕርሻ ክቕፅል እዩ። ኢንዳስትሪ ቅድሚ መሪሕነት ምርካቡ ንኢንዳስትሪ ዝምቹ ኩነታት ክፈጥር ዘለዎ ሕርሻ እዩ። ኣብቲ ቀፂሉ ዘሎ ካልኣይ “ጂቲፒ” ግን ኢንዳስትሪ ናይ ሕርሻ መሪሕነት እናተረከበ ዝኸደሉ ኩነታት እዩ ክህሉ። (ወይን ጋዜጣ፣ መስከረም 2008 ገፅ 11 [PDF]
1/ መእተዊ
ኣብ ዞባ ቐርኒ ኣፍሪካ ብኤልኒኖን ብዘይኤልኒኖን ዝፍጠር ድርቂ ቐደሙ ’ውን እንተኾነ ናተመላለሰ ከምዝመፅእ ዝፍለጥ እዩ። ድርቂን ሕፅረት ዝናብን መናብርትና ከምዝኾነ ንሕናን ዓለምን ንፈልጦ። ብምዃኑ ድማ ብመንግስትና ብሓደ ወገን ድርቂ ዝፃወር ኢኮኖሚ ምህናፅን ኣድላይነቱን እንትግለጽ፤ ብኻሊእ ድማ ሕርሻ ዝመርሖ ኢንዱስትሪያላዊ ምዕባለ ክህልወና ኣለዎ ናተብሃለ ይዝረበሉን ይሰርሐሉ’ውን ፀኒሑን ኣሎን። ገዚፍ መጠን ባጀት ብምምዳብ ኸባቢና ለዊጦም ሕርሻናን ምህርትናን ከማሓይሹ እዮም ዝተብሃሉ ፃዕሪታትውን ተፈቲኖም እዮም፣ ይቕፅልውን ኣሎ። እቶም ዝተገበሩ ፃዕርታት ብሃገር ደረጃ እንትርአ ዘይነዓቕ እወንታዊ ለውጢታት ምምፅኦም ዘይከሓድ´ኳ እንተኾነ ኣብ ትግራይ ግና ኣብ ሕርሻ ዝተገበረ ፃዕሪ ኢንዱስትሪ ከማዕብልስ ይትረፍዋ ውሕስና ምግቢ እውን ከረጋግፅ ኣይከኣለን።
እስካብ ሀዚ ኣብ ሕርሻ ዝተገበረ ፃዕሪን ዝፈሰሰ ሃፍቲን (ገንዘብ፣ ጉልበት፣ ግዘን ካልእን) ብዙሕ’ኳ እንተኾነ ክንዲ እቲ ዝድለ ለውጢ ስለዘይመፅአ ሀዚ’ውን ገዚፍ ቑፅሪ ህዝብና ናይ ዓመት ቐለቡ ኣፍሪዩስ ካብ ናይ ረድኤት እኽሊ ዝወፅኣሉ ኩነታት ኣይተፈጠረን። እቲ ዝገርም (ዘሕዝንውን) ምህርቲ ዓፂፉ ናተብሃለ ንብዙሕ ዓመት ዝተነገረሉን ሎሚውን ዝንገረሉ ዘሎን ሓረስታይ ትግራይ ሓደ ድርቂ’ኳ ክፃወር ከምዘይከኣለ ኣብዚ ዓመት እውን ደጊምና ኣረጋጊፅና ኢና። መንግስቲ ዝብሎ’ኳ ካሊእ እንተኾነ እዚ ናይ ሎሚ ድርቂ እቶም እስካብ ሀዚ ዝተሰርሑ ስራሕቲ ካብ ሓደጋ ከምዘይደሑኑናን ግልፂ ገይሩዎ እዩ። ቀጥተኛ ትርጉም ናይዚ ድማ ኣፍቲ ፖሊሲ፣ ኣብ መሬት ዘሎ ጭቡጥ ኩነታት፣ ኣብ ኣካይዳን ኣፈፃፅማን ቐሊል ዘይበሃል ሽግር ኣሎ ማለት እዩ። ካሊእ ትርጉም ክህልዎ ኣይኽእልን።
እሞ ደኣ እቲ ኩሉ ግዘ ዝጠልመና ሰማይ፣ ገና ዘይማዕበሉን ኣብ ምጅማር ዝርከቡ መስኖታት እሞ ድማ ዝናብ ተዘይሃሊዩ ዝነቕጹ፣ ጉዱእ መሬትን ድርቅን፣ ዘይምዕሩይ ፖሊሲን ትሑት ኣፈፃፅማ መንግስቲን ኣሚንካ ዝግበር ሕርሻ ድዩ ኢንዱስትሪ ከዋልደልና እዩ ዝበሃል ዘሎ? ብስሩኸ ኣብ ትግራይ ”ሕርሻ ዝመርሖ ኢንዱስትሪያዊ ምዕባለ” ጋህዲ ንምግባር ዝከኣል ድዩ? 25 ዓመታት ረሃፁ ኣንጠብጢቡ ዓርሱ ክቕልብ ዘይከኣለ ህዝቢ ትግራይ ብኸመይ ኢዩ ንኢንዱስትሪ ዘዋልድ ሕርሻ ክህሉወና ኢልካ ዝሕሰብ ዘሎ? ንኸብዲ ዝውዕል ቐልጢፉ ዝፈሪ ስንዳይ፣ ስገም፣ ጣፍ፣ ምሸላ ወዘተ ኣፍሪዩ ነብሱ ክቕልብ ዘይከኣለ ሓረስታይ ህዝብና ከመይ ኢሉ እዩ ንኢዱስትሪ ወይ ድማ ንወፃኢ ዕዳጋ ናብ ዝውዕሉ ኽባር ዋጋ ዘለዎም ዘራእቲ (ጡጥ፣ ሰሊጥ፣ ፍራፍረ ወዘተ) ክነእትዎ ዝበሃል ዘሎ? ብስሩኸ ሓረስታይና ካብ ሓንቲ ሄክታር ዝንእስ መሬት ናሓረሰ እዚ ዝከኣል ድዩ? እዚ ብምስትውዓልን ብስነፍልጠታዊ ስነሞጎትን ክርአ ዘለዎ ጉዳይ እዩ።
እዚ ዳህሳሳዊ ፅሑፍ ካብ ጭቡጥ ትዕዝብቲ ዝብገስ ኮይኑ ንትግራይ ጥራይ ዝምልከት እዩ። ንምይይጥ መኽፈቲ ዝተዳለዉ ፅሑፍ እምበር ዝተማልአ ፅንዓት ከምዘይኮነን ናይ ባዕሉ ድኹም ጎድኒ ከምዝህሉዎን ድማ ክነስምረሉ ንድሊ። ቐንዲ መርገጺ እዚ ፅሑፍ እውን ካፍቶም ዝስዕቡ ሓሳባት ይብገስ፣- ’’ሕርሻ ዝመርሖ ኢንዱስትሪላዊ ምዕባለ’’ ዝብል ሃገራዊ ስትራቴጂክ ፖሊሲ ኣብ ትግራይ እስካብ ሀዚ ኣይሰርሐን ናይ ኣካይዳ መሰረታዊ ለውጢ ተዘይተገይርሉ ድማ ንቐፃሊ’ውን ኣይሰርሕን፣ እዚ ፖሊሲ ናብ ክልላት እንትወርድ ከከም ናይቲ ክልል ተፈጥሮኣዊ ትሕዝቶን ፀጋታቱን (regional context) ናተርኣየ ምትዕርራይ ክግበረሉ ነይሩዎን ኣለዎን፣ እቲ ፊሒት ክብል ዘይከኣለ ኣብ ትግራይ ዘሎ ሕርሻ ንኢንዱስትሪ ክፈጥር ወይ ድማ ክመርሕ ስለዝይኽእል ንሕርሻ ዝቕይር ካሊእ ዓቕሚ እስካብ ዝፍጠር ሕርሻ ትግራይ ናይ ምግቢ ውሕስና ንምርግጋፅ ጥራይ ትኹረት ክገብር ኣለዎ፣ ብኣንፃሩ ካፍቲ ዘሎ ወለዶታት ተሻጋሪ ዝኾነ ብጣዕሚ ዘተሓሳስብ ሽግር ንምውፃእ ሕርሻ ዘይኮነስ ኢንዱስትሪ ቐንዲ ጠመተ ትግራይ ክኸውን ኣለዎ ዝብሉ ሓሳባት ምስ ምኽንያቶም የቕርብ።
ቐንዲ ዕላማ ናይ’ዚ ፅሑፍ ድማ ሙሁራን ኣብዚ ኣርእስቲ ዘለዎም ሙያዊ ሪኢቶም ብምክፋል ንፖሊሲ ሓንጸፅቲን/ፖለቲከኛታትን ሃናፃይ ሓሳቦም ክህብሉ ምዕዳም እዩ። መንቀሊ እዚ ፅሑፍ ድማ ምንም ኣይተሰርሐን ዝተለወጠ ነገር የለን ካብ ዝብል ዘይኮነስ ’ሕርሻ ዝመርሖ ኢንዱስትሪያዊ ምዕባለ’ ዝብል ኣብ ትግራይ ዘሎ ጉጉይ ፖሊሲ ምስ ሕማቕ ተፈጥሮ፣ ድሑር ኩነታት ሕርሻ፣ ድኹም ውሽጣዊ ዓቕሚ ሓረስታይናን ናይ ድሌት ቕደም ሰዓብን፣ ድኸመት ኣፈፃፅማ መንግስቲን ካልኦትን ተደሚሮም ኣብ ክልልና እቲ ዝድለ ለውጢ ክመፅእ ስለ ዘይከኣለ እንደገና ክፍተሽ ኣለዎ ካብ ዝብልን፤ ህዝብና ካብ ድኽነት ዝወፅአሉ ዝቐልጠፈ መገዲ ልምዓት ካብ ምእላሽን ዝፍልፍል እዩ። ብምዃኑ ድማ እዚ ፅሑፍ ዘንብብ ሰብ ካብ ዝኾነ ፖለቲካዊ ውግንናን (political bias) ስሚዒትን ነፃ ኾይኑ ኣፍቲ ቐሪቡ ዘሎ ዛዕባ ክድህብን እንተኺኢሉ’ውን ህዝብና ካብ’ቲ ዘለዎ ኣዚዩ ዘሰክፍ ኩነታት ንምውፃእ ኣብ ዝግበር ፃዕሪ ብቕንዕና ሃናፃይ ዝብሎ ሓሳብ ከቕርብ ነተሓሳስብ።
ኣብ መወዳእታ እዚ ኣርእስቲ ኣመልኪቱ ከመይ? ንምንታይ? እንታይ? ዝብሉ ሕቶትታት ክለዓሉ ባህሪያዊ ስለዝኾነ ጭቡጥ ኩነታት ትግራይ ምስቲ ኣብ ስራሕ ዘሎ ፖሊሲ ብምትሕሓዝ ክዝቲን ከረድእን ክፍትን እዩ። ውሱናት መረዳእታታት እውን ብምጥቃም ኣብ ትግራይ ዘለዉ መማረጺታትን፣ ኩነታትና ንምቕያር ከም ቕድመ ኩነት ክራኣዩ ዘለዎም ጠቐመቲ ሓሳባት ኣፍቶም ዝስዕቡ 9 ክፋላት ብዝርዝር ክንምልስ ክንፍትን ኢና።
2/ ብሰብን ተፈጥሮን ዝተጎድአ መሬት + ድሑር ሜላ ሕርሻን ትሑት መፍረያይነትን + ሕፅረት ማይ + ፖሊሲ ኣልቦ ስርዓታት + ዘይሳነ ፖሊሲን ትሑት ኣፈፃፅማን = ሕሱም ድኽነት፣ ግዱድ ተፀባይነትን ስእነት ፖለቲካዊ ሓርነትን።
ኣብ መጀመርታ 16 ክ/ዘበን ናብ ኢትዮጵያ መፂኡ ኣብ ትግራይ ዝነብር ዝነበረ ኣልቫሬዝ ዝተብሃለ ፖርቹጋላዊ ኣብ ዶጉዓታት ኢትዮጵያ ዘሎ ናይ ሕርሻን ኣእኻልን ኩነታት እንትገልፅ ብጣዕሚ ልሙዕን መፍረያይን እንስሳታት’ውን ከይተረፋ ኣብ ፅቡቕ ኩነታት ይነበራ ከምዝነበራ ብምዕዛብን ምድናቕን ኣፍቲ እዋን እዐርዩ ሕማቕ ምስ ዝነበረ ኩነታት ኣውሮፓ የወዳድሮ። ብተመሳሳሊ ኣብ 1698 – 1700 ዓ.ም.ፈ ኢትዮጵያ ዝጎብነየ ፖንሴ (Poncet) ዝተብሃለ ኣውሮፓዊ እውን ከም ኢትዮጵያ ሃፍታምን ልሙዕ መሬትን ዘለዎ ሃገርን ህዝቢን ከምዘይራኣየን፣ ጎቦታትውን ዝለምዑን ብኣግራብ ዝተሸፈኑን ከምዝነበሩን ኣብ ፅሑፉ ይገልጽ።[i] እዚ ግን ብዝተፈላለየ ናይ ተፈጥሮን ሰብን ዝፈጥረዎ ምኽንያታት ከምኡ ኢሉ ክቕፅል ኣይከኣለን።
መሬት ትግራይ ቕድሚ ብዙሕ ዘበናት ነይሩዎ ካብ ዝበሃል ሃፍታም ተፈጥሮኣዊ ትሕዝቶ ናብዚ ሀዚ ዘለዎ ዝሓመቐ በርኪ ንኽበፅሕን ህዝብና ንሕሱም ድኽነት ንኽቃላዕን ዝገበሩዎ ምኽንያታት ብዙሓት ምፅራሕ ይከኣል እዩ። እቶም ቐንዲ ንምጥቃስ፣ ፍልጠት ምንኣስ ዝወለዶ ኣብ ዝተፈላለየ ዘበን ዝነበረ ሕማቕ ናይ መሬትን ደንን ኣጠቓቕማን ኣታሓሕዛን (ሓመድን ማይን ዕቀባ ዘይምስራሕ፣ ዘይስሩዕ ናይ ጋህፂ/መጋሃጫ ኣጠቓቕማ፣ ናይ ነዳዲ መማረጺ ዘይምህላውን ደን ተይተካእኻ ምቑራጽን)፣ ብበረኻ ምስፍሕፋሕን ለውጢ ኣየርን ምኽንያት ተፈጥሮ ምዝባዕ፣ ኣብ ዝናብ ፅግዕተኛ ምዃን፣ ብዝሓሸ ሳይንሳዊ ፍልጠት ዘይተደገፈ ሕርሻ ምንባሩ፣ መሬት ኣብ ኢድ ውሑዳት መሳፍንቲ ምስ ምንባሩውን ሓረስታይ መሬት ንምንክብኻብ ዘየተባብዕ ብምዃኑ፣ ሰላምን መርግጋዕን ዘይምህላው፣ ፖለቲካዊ ቕልውላውን ንዘበናት ዘየቋርፅ ኲናት እቶም ቐንዲ ምኽንያታት እዮም። ብዞም ልዕል ኢሎም ዝተጠቐሱ ምኽንያታት ካብ መጠን ንላዕሊ ዝተጎድአ መሬት ትግራይ ኣሕዊኻ ኣብ ረብሓ ንምውዓል ጊዜ፣ ናይ ቴክኖሎጂን ገንዛባዊ ዓቕሚን፣ ምስ ጭቡጥ ኩነታት ትግራይ ዝሳነ ምዕሩይ ፖሊሲ፣ ናይ መንግስትን ናይ ሓረስታይን ዝተዋደደ ዓቕሚን ከምዝሓትት ርዱእ እዩ።
እዚ ጭቡጥ ኩነታት ዝተረድአ መንግስቲ ኢህወድግ ብሃገር ደረጃ ወጥነት ዘለዎ ፖሊሲ ብምውፃእ ሓመድን ማይን ብምዕቃብን ብሓፈሽኡ ተፈጥሮ ብምንክብኻብ መሬት ኣድሒንካ ሕርሻ ንምምሕያሽ ክንዲ ዝከኣሎ ንኽሰርሕ ፈቲኑ እዩ። Sasakawa-Global 2000 ዝተብሃለ ምስ ኤክስቴንሽን ፕሮግራም ተዋዲዱ መንግስቲ ድጎማ ዝገብረሉን/ዘይገበረሉን ናይ መዳበሪያ ምዕዳል ስራሕቲ ገይርካ’ውን ተፈቲኑ፣ ካልኦት በቢእዋኑ ዝመፅኡ መደባትውን ቀጺሎም። ኣብ ትግራይ እውን ብተመሳሳሊ ግን ካብ ዝኾነ ክልል ንልዕሊ ክድከመሉ ጸኒሑን ኣሎን። ከምቲ ኹሉ ዝፈልጦ ኣብዝሓለፉ ዓመታት ሓረስታይና (ኣዴታት ሓናጡ ደቀን ሓዚለን ተይተረፈ) መንግስቲ ዘውፅኦ ፖሊሲ ንምትግባር ረሃፁ ኣንጠብጢቡን ጊዚኡ ሰዊኡን እዩ። እቲ ዝተገበረ ፃዕሪ ድማ ድሕሪ ነዊሕ ዓመታት ውሱን ለውጢ’ኳ እንተምፅአ መነባብሮ ህዝብና ዝቕይር ኣይኮነን። ከምኡ ስለዝኾነ ድማ ድሕሪ ናይ 25 ዓመታት ድኻም እውን እንተኾነ ዘላቒ ፍታሕን ኢንዱስትሪ ምምራሕንስ ይትርፋዋ ናይ ዓመት ቐለቡ ክመርት ኣይከኣለን። ሓደ ክረምቲ ድርቂ ኣጋጢሙ’ኳስ ፍርቂ ህዝቢ ትግራይ ዓርሱ ዝቕልብ ኮይኑ ኣይተረኸበን። ብዘይ ድርቂ’ውን እንተኾነ 40 ሚኢታዊ ህዝብና ልዕሊ ሽዱሽተ ወርሒ ዓርሱ ክቕልብ ዘይኽእል ምዃኑን ኣብ ሴፍቲ ኔት ከምዝነብርን ብበዓል መዚ እቲ ክልል ክግለፅ ሰሚዕና ነይርና[ii]። ኣብ ሴፍቲኔት ዝኣቱ ድማ እቲ ኣብ ዝኽፍአ ኩነታት ሕፅረት ምግቢ ዘሎ ስድራ ምዃኑ ግብርና ሚኒስቴር ዝውፅኦ ሰነድ ከምዚ ዝስዕብ ይገልፅ:
‘’’The Productive Safety Net Programme focuses primarily on the chronically food insecure households that is, households that have a food gap of three months or more even during a normal year (MOA: 2009)[iii].’’
ትርጉሙ፣- ሴፍቲኔት ቐንዲ ትኹረት ዝገብረሎም ስድራታት ብጣዕሚ ኣብ ዝኸፍአ ናይ ምግቢ ሕፅረት ዝነብሩ ዘለዉ ስድራታት ኮይኖም ኣብ ንቡር ወቅቲ [ድርቂ ዘይብሉ] ካብ ሰለስተ ወይ ድማ ካብኡ ንላዕሊ ዝኸውን ኣዋርሕ ናይ ምግቢ ሕፅረት ዘለዎም እዮም’ ዝብል ይኸውን።
ከምኡ እንተኾይኑ ኣብ ትግራይ ዘሎ ስድራ ካፍቲ ብሃገር ደረጃ ዝተቐመጠ መዐቀኒ’ውን ኣዚዩ ኣብ ዝሓመቐ ኩነታት ከምዘሎ የርእየና። እዚ ልዕል ኢሉ ዝተጠቐሰ ቑፅሪ (40 %) ብድርቂ ምኽንያት ከምዝውስኽ ርዱእ ኮይኑ ክንድዚ ዝኣክል ኣብ ሴፍቲኔት ዝነብር ዘሎ ህዝቢ እቲ መንግስቲ ዘቐመጦ ዝተሓተ መዐቀኒ ዓመታዊ ናይ ምግቢ ውሕስና ኣየረጋገፀን ማለት እዩ። ብሓፈሽኡ ህዝቢ ትግራይ ዘለዎ ኩነታት ንምርዳእ ዝኣክል ማሕበር ረድኤት ትግራይ (ማረት) ኣብ 2012 ዓ.ም.ፈ ዝውፅኦ ጸብፃብ ምርኣይ’ውን ኣገዳሲ እዩ:
“… close to 40 percent of the population still experiences hunger and misses out on vital nutrients (carbohydrates, fats and protein) needed for basic wellbeing. The fact that 43.7 percent of children under 5 years of age are stunted, and at least a quarter of women are malnourished and receive little delivery assistance from a health professional, is symptomatic of the poor health and undernutrition prevailing in the Region. High rates of malaria, waterborne diseases and poor feeding practices are other major contributors.”[iv]
ድሕሪ እዚ ማረት ዘውፅኦ ፀብፃብ ንምርካብ’ኳ ተዘይከኣልና እዚ ተገሊጹ ዘሎ ሕማቕ ኩነታት ኣፍተን ዝሓለፋ 3 ዓመታት መሠረታዊ ለውጢ ይገብር እዩ ኢልካ ንምግማት የፀግም እዩ። ኣብ ርእሲ እዚ እውን ድርቂ መመሊሱ ይውሰኾ ኣሎ።
ብኻሊእ ወገን ግና መንግስቲ ሓደጋ ድርቂ ንምቕናስን ብሰንኪ ድርቂ ናይ ዜጋታትን እንስሳታት ሂወት ከይጠፍእ ዘኽኣለ ዓቅሚ ምጥራዩ (ገንዘብ ኣውፂኻ እኽሊ ምግዛእን + ናይ ወፃኢ ሃገዝ ቀልጢፍካ ብምትእኽኻብን) ባዕሉ ዝኸኣለ ዘሐጉስ ዜና እዩ ነይሩ። ግና ንቲ ዘጋጠመ ድርቂ ንምክልኻልን ሓደግኡ ንምቕናስን ዘኽል ዓቕሚ ምጥራዩ ዋላ እንተረጋገፀ ብተኸታታሊ ካልኣይ ሳልሳይ ድርቂ እንተወቒዑና ዓመት ዓመት እኽሊ ናሸምትካ ምቕራብ ኣይከኣልን ዘላቒ መፍትሒ’ውን ኣይኸውንን። ብናይ ሓደ ዓመት እኽሊ ዕደላ ዝምከት ድርቂ ድማ ኣይኮነን። ሓደ ኸቢድ ድርቂ ኣብ ዘጋጥም ድማ ኣውኡ ጠጠው እንተይበለ ናፍቶም ዝቕፅሉ ዘለዉ ዓመታት ዝሰጋገር ቀጥታዊ ተፅኖ ኣብ ሓረስታይና ብሓፈሽኡ´ውን ኣብ ሃገርና ብምዕራፍ ናይ ምህርቲ ዓመታት ኣናጊዑ ረድኤት ዘድሊዮ ህዝቢ ቑፅሪውን ክውስኽ ግድን ይኸውን። እዚ ናይ ሎሚ ድርቂ ንሱ እዩ ዘርአየና። ከምቲ ምክትል ርእሰ ምምሕዳር ትግራይ ዶ/ር ኣዲስኣለም ባሌማ ኣብ ቀርባ ዝገለጹዎ መንግስቲ ካፍቲ ናይ ሎምዘበን ድርቂ ዝተምሃሮ ነገር እንተሊኡ ’ድርቂ ዝፃወር ኢኮኖሚ ከምዝሃንፀና እዩ’ ኢልካ[v] ነብስኻ ካብ ምድዕዓስ እቲ እስካብ ሀዚ ዝተሰርሐ ስራሕ ህዝብና ናይ ምንባር ውሕስና ከምዘይፈጠረሉ ኣረጋጊፅና እእንተዝበሃል እዩ እቲ ትኽክለኛ መግለጺ ክኸውን ዝነበሮ። ምኽንያቱ ረድኤት ዝዕድል መንግስቲ ምፍጣር በይኑ ዘላቒ ናይ ምንባር ውሕስና ስለዘየረጋግፅ።
እዚ ኩነታት ዝፈጥሮ ተገዲድካ ዝእቶ ተፀባይነትን ፅግዕተኝነትን´ውን ኣብ ህዝብና ኸቢድ ስነ ልቦናዊ ስንብራት ዘስዕብ ከምዝኾነ ርዱእ እዩ። ንሱ ጥራይ ኣይኮነን፣ ናይ ወፃኢ ሓገዝ ናለመነ ዝነብር መንግስቲ ዝተማልአ ሉኣላዊ ሃገር ኣለዎ ንምባል ከምዘፅግም ንኸብዱ ትኸውን ትካዎ ካብ ኢድ መንግስቲ ናተፀበየ ዝነብር ህዝቢ እውን ዝተማልእ ፖለቲካዊ ሓርነት ክህልዎ ኢልካ ዘይሕሰብ እዩ። ሩሑቕ እንተይከድና ሕገመንግስታዊ መሰሉ ዝሓተተ ህዝቢ እምባስነይቲ ብናይ ረድኤት እኽሊ መፈራርሒ ይግበረሉ ከምዝሓገየን ይቕፅልውን ከምዘሎን ካብ እቶም ግዳያት ሰሚዕና ኢና። እዚ ናይ መጀመርታ እዝንና ኣይኮነን፣ ኣብ ካልኦት ከባቢታት ትግራይ’ውን ከምኡ ከምዝግበር ብሰፊሑ ዝንገር ጉዳይ እዩ። እዚታት ከም ዘሎ ኾይኑ ብዓብይኡ ድማ ናይ ህዝብና ስቓይን ናይ ልመና ዘመናን ብሄራዊ ሕፍረትናን ናናዋሕና ንነብር። ምኽንያቱ ከምህዝብን ከምሃገርን ናለመንካ ኹርዓትን ሓርነትን ላኣላዊነትን ዝበሃል ስለዘይህሉ። ከምቲ ፕረዚደንት ግብጺ ዝነበሩ መሓመድ ሑሴኒ ሙባረክ ኢሎምዎ ዝበሃል “Whoever does not command the means to feed himself can neither feel freedom nor dignity”. ብሓጺሩ፣ “ዓርሱ ክቕልብ ዘይኽእል ሰብ ነፃነት ይኹን ክብሪ ኣይስምዖን” ንምባል እዩ። እምበርኣርከስ ጭቡጥ ኩነታት ትግራይ ከምዙይ እንዳሃለዉ እዩ ሕርሻ ዝመርሖ ኢንዱስትሪያላዊ ምዕባለ ንምፍጣር ዝሕሰብ ዘሎ። እስቲ ንምርዳእ ዝኣክል እቲ ንዓመታት ዝተሰርሐሉ ኣብ ትግራይ ዘየፍርየ ፖሊሲን ትሕዝቶን ዳህሲስና ክንሓልፍ።
3/ ፖሊሲ “ሕርሻ ዝመርሖ ኢንዱስትሪያዊ ምዕባለ”
መብዛሕተን ዝማዕበላ ሃገራት ካብ ብማሕረስ ዝናበር ሕብረተሰብ ናብ ኢንዱስትሪ ኣብ ዝገበረኦ ጉዕዞ ሕርሻን ጥረ መዓድንን ምስ ርካሽ ናይ ሰብ ጉልበት ተደሚሩ ወሳኒ ተራ ነይሩዎም። እቲ ናይ ስግግር መስርሕ ከከም ናይተን ሃገራት ትሕዝቶን ኩነታትን ዝፈላለ ኮይኑ ንኢንዱስትሪ ዝተጠቐምኦ ናይ ሕርሻን ፍርያትን ጥረ መዓድንን ግን ገሊአን ካብ ውሽጢ ዓዲ ዝነበረን እንተኸውን ገሊአን፣ ብፍላይ ሃገራት ኣውሮፓ ግና ጎቢጠን ዝሓዝአን ሃገራት ዝነበረን ንቐለብ ዝውዕል ዘራእቲ ከምዘይምለስ ብምጥፋእ ኣፍቲ መሬት ንፋብሪከአን ዘድሊየን ሓዱሽ ዘራእቲ ብምትእትታውን ሓረስቶት መሬቶም መንጢሎም ናብ ባሪያ ብምቕያርን ዝተፈፀመ እዩ ነይሩ። ፍልፍል እቲ ጥረ ሃፍቲ ብዝየገድስ እዘን ሃገራት ኢንዱስትሪታት ክሰርሓ ከለዋ ንእኡ ዘድሊየ ኣታወታት’ውን ካብ ዓዲን ዝበዝሕ ድማ ካብ ደገን ብምርካብ መፍረያይነትን ኣረጋጊፀን ቑጠብአንን ሃገረንን ሃኒፀን እየን።
በዝሒ ህዝባ ሓረስታይ ዝኾነት ሃገርና’ውን እቲ ድሑር ዝኾነ ቑጠባኣ መዋቅራዊ ለውጢ ንኽመፅእን ድኽነት ንኽመሓውን ሃገርና ዝዋፅእ እዩ ዝበለቶ ሕርሻ ዝመርሖ ኢንዱስትሪያላዊ ምዕባለ ዝብል ስትራቴጂክ ፖሊሲ (Agricultural Development Led Industrialization – ADLI) ሓንፂፃ ትንቀሳቐስ ፀኒሓን ኣላን። ቐንዲ ዕላማ ናይቲ ፖልሲ ከምዝስዕብ ይብል:
“… to bring about a structural transformation in the productivity of the peasant agriculture and to streamline and reconstruct the manufacturing sector, so that it makes extensive use of the country’s natural resources and manpower.” ኣስዕብ ኣቢሉ ድማ “ADLI strategy focuses primarily on the supply of raw materials from agriculture to industry. It sets out food self‐sufficiency and the production of raw materials for industry as its first two policy priorities for the agricultural sector”።[vi]
ትርጉም – ‘እዛ ሃገር ዘለዋ ተፈጥሮኣዊ ሃፍቲን ሓይሊ ሰብን ተጠቒምካ ኣብ ሕርሻ መፍረያይነት ሱር ነቀል መዋቅራዊ ለውጢ ምምፃእን ማኑፋክቸሪንግ ዘርፊ ምምዕባልን’። ADLI ከም ስትራተጂ ሒዙዎም ዘሎ ቕድሚት ዝስርዑ ክልተ ቐንዲ ጠመተ ናይ’ዚ ፖሊሲ’ውን ብምግቢ ዓርስኻ ምኽኣልን ንኢንዱስትሪ ዝኸውን እታወታት ምፍራይን ዝብል እዩ።
እዚ ስትራተጂክ ፖሊሲ ኣብ ቑጠባ እዛ ሃገር ሱር ነቀል መዋቅራዊ ለውጢ ንምምፃእ ሕርሻ መሠረት ዝገበረ ከኸውን ኣለዎ ካብ ዝብል ኣምር ዝተበገሰ ኮይኑ ብዞም ዝስዕቡ ሓፈሻዊ ባህሪያትን ሓሳባትን ድማ ናብ ተግባር ይሽረፍ ይብል[vii]፣-
ሀ) ኣብ ንእሽቶይ ትሕዝቶ መሬት ዝግበር ዘሎ ሕርሻ ብዘራእቲ ዓይነት ብምስፋሕ ኣብ ዕድጋ ምእታው።
ለ) ናብ ክባር ዋጋ ዘውፅኡ ዓይነታት ዘርኣቲ ምትእትታው ንወፃኢ ዕዳጋ ዝውዕል ምህርቲ ምድጋፍን ምስራሕን።
ሐ) ንግዲ ተኮር ዝኾኑ ዓበይቲ ሕርሻታት ክስፋሕፍሑ ምሕጋዝ።
መ) ሓርስቶት ምስ ናይ ውሽጢን ወፃኢን ዕዳጋ ስሉጥ ምትእስሳር ንኽፈጥሩ ምድጋፍ።
ሠ) ከከም ባህሪያት ኣየርን መሬትን ናተርኣየ ሃገርና ዘድሊዩዋ ዝተመረጹ ዘራእቲ ፍሉይ ትኹረት ሂብካ ምስራሕ።
እዚ ዝፍፀም፣ ሕርሻ ዘበናዊ ቴክኖሎጂ ኣታኣታቲኻ ካፍቲ ዘለዎ ምምሕያሽን፣ ብፍላይ ድማ ብሉፅ ዘርኢ ምጥቃም፣ መስኖ ምስፍሕፋሕ፣ ንሕርሻ ዘሳልጥ ትሕተ-ቕርፂ ምህናፅ፣ ከም መዳበርያን ፀረ ባልዕን/ተባይን ዘበናዊ እታወታት ምጥቃም፣ ሕርሻ ተንከፍ ዘይኮኑ ዕድላት’ውን ኣብ ገጠራት ብምፍጣር ከምዝኸውን ይገልፅ። ኣብዞም ሓሳባት እዚኦም ተሞርኪዙ ናብ ኢንዱስትሪ ይሰጋገር እሞ ብቐዳምነት ናይ ውሽጢ ዕዳጋ ጠለብ ኣማሊእኻ ፍርያት ኢንዱስትሪ ንደገ ንሰደሉን ናይ ወፃኢ ሸርፊ ናረኸብና ከም ካልኦት ሃገራት ሃገርና’ውን ናብ ዝለዓለ ኩለመዳያዊ ዕቤት ትበፅሓሉ ኩነታት ምፍጣር ዝብል እዩ።
በዝሒ ህዝባ ሓረስታይ ንዝኾነ ሃገር፣ ገና ዘይተተንከፉ ጎላጉልን ወሓዝቲ ሩባታትን ወናኒት ዝኾነት ሃገር እዚ ስትራቴጂክ ፖሊሲ ዘዋፅእ ጥራይ ዘይኮነስ ንኽትምዕብል እንተነኣሰ ኣብዚ እዋን ኣብ ኢዳ ዝርከብ ካልእ መማረጺ’ውን ዳርጋ የብላን እንተበልና እቲ ሓቂ ምድጋም እዩ ዝኸውን። እዚ ‘ሕርሻ መሠረት ዝገበረ ኢንዱስትሪያላዊ ምዕባለ’ ብሓፈሽኡ ብሃገር ደረጃ ንምትግርባር ዝፈቅድ ጭቡጥ ኩነታት ከምዘሎ’ውን ርዱእ እዩ። ዛጊድ ኣብ ሕርሻ ዝተገበረ ርብርብ እውን ሩኡይ ለውጢ ዘምፀአሎም ክልላት ኣለዉ። እንተነኣሰ ምህርቶም ክብ ኣቢሎም ንዕዳጋ ዘውርድሉን ካብ ሕርሻ ዝረኽብዎ እትወት ተጠቒሞም ካልእ ናይ እትወት መማረፂታት ንምስፋሕ ፃዕሪታት ዝገብርሉ ኩነታት ከምዘሎ’ውን መረዳእታት ኣለው። ብምዃኑ ድማ ሕርሻ ንናይ ሃገርና ቁጠባዊ ዕቤት ዝለዓለ ተራ ይፃወት ከምዘሎ ርዱእ እዩ። ናብ ክልላት አንትወርድ ግን ውፂኢቱ ከምዝፈላለ ዘከራኽር ኣይኮነን። እዚ ድማ ኣብ ክልላት ዘሎ ፍልልይ ተፈጥሮ ሃፍቲን ፀጋታትን ንእኡ ንምቕያር ዘኽእል ውሽጣዊ ዓቕሚ ኣብ ሓረስታይና ስለዘየሎን እቶም ቐንዲ ምኽንያታት ኮይኖም ምስኡ እውን ድኹም ኣፈፃፅማ ፀገም ውሕሉል መሪሕነትን ስለዘሎን እዩ።
ከምቲ ዝፍለጥ እቲ ፖሊሲ ብሃገር ደረጃ ምስወፅአ ብዘይ ኣፈላላይ ናብ ክልላት ወሪዱ ክትግበር ተፈቲኑ ሀዚ’ውን ይቕፅል ኣሎ። ትግራይ ካብ ደርግ ሓራ ካብትወፅእ ኣትሒዙ ብመንግስቲን፣ ማረትን ገለ ገበርቲ ሰናይ ትካላትን ብምትሕብባር ኣብዚ ፖሊሲ መሰረት ዝገብሩ ዘፍረዩን ዘየፍረዩን ብዙሓት ፃዕሪታት ተገይሮም እዮም። ንኣብነት ማእቶቱ ሕርሻ ንምድንፍዕ ዓሊሙ ስራሕቲ ዕቀባ ሓመድን ማይን፣ ልምዓትን ክንክንን ሃፍቲ ተፈጥሮን፣ ንሕርሻ ዝኸውን መሬት ምስፋሕ፣ ልምዓት መስኖን፣ ኣማራፅታት ማይ፣ ምርባሕ ቀወምቲ ተኽልታትን፣ ምህጣር እንስሳን ወዘተ ብምሕሳብ መደባት ወጺኦም ንምስራሕ ተፈቲኑ እዩ። ፅሬትን ክትትልን ዝጎድሎ’ኳ እንተኾነ እዞም ዝተጠቐሱ ስራሕቲ ንምፍፃም ዝኽእል ዓቕሚ ክፈጥሩ ተባሂሉ ዝተኣመነሎም ቴክኒካዊ ስልጠናታት’ውን ኣፍቲ ክልል ብዘሎ ዓቕሚ ኪኢላ ኣቢሉ ናተውሃበ መጺኡ ሎሚውን ቀጺሎም ኣለዉ። ሓፈሻዊ ውጺኢት ናይዚ ኹሉ ፃዕሪ ኣበይ ኣብፂሑና እንተይልና ግና ከምቲ ልዕል ኢሉ ዝተጠቐሰ ሕርሻና ሽንኳን ኢንዱስትሪ ዝመርሕ ፍርያት ከምፅእ እኹል ቐለብውን ንምፍራይ ኣይከኣለን። ህዝብና ንርእሱ ኣፍታ ዘይብሉ ዓቕሚ ምስ ኣዚዩ ዝተጎድአ ተፈጥሮ ክቃለስ ርብዒ ናይ ሰላም ዘበን ሓሊፉ ሎሚ’ውን ግን ኣብ ናይ እኽሊ ሓገዝ ይነብር ኣሎ። ንዙይ’ውን እዩ እዚ ፖሊሲ ብደምቢ ተፈቲሹ ከከም ክልሉ ትሕዝቶ ምትዕርራይ ክግበረሉ ኣለዎ ዝብል እምነት ዝሓዝና።
እዙይ ከም ዘሎ ኮይኑ፣ ልዕል ኢሊ ከምተገለጸ ኣፍቲ ፖሊሲ ሕርሻ ዝመርሖ ኢንዱስትሪያላዊ ምዕባለ ጋህዲ ንምግባር ተሓሲቡ ዓይነታት ዘራእቲ ምብዛሕን ናብ ክባር ዋጋ ዘውፅኡ ዘርኣቲ ምስግጋርን ንወፃኢ ዕዳጋ ዝውዕል ምህርቲ ምድጋፍን ኣድላዪ ከምዝኾነ ተኣሚንሉስ ከም ኣንፈት ተታሒዞም ክስርሑ ከምዘለዎም የቐምጥ። እዚ ግን ባዕሉ ዝኸለ ፀገማት ከምዘለዎ ኣብ ትግራይ ብግብሪ ተራእዩ እዩ። እቲ ምኽንያት ድማ ግልፂ እዩ፣ ውሽጣዊ ዓቕሚ ሓረስታይ ትግራይን ተፍጥሮኣዊ ሃፍተ-ገነት ክልልናን ዘለዉዎ ጭቡጥ ኩነታት ንዚ ፖሊሲ ናብ መሬት ንምሽራፍ ኣብ ዘኽእል ኩነታት ስለዘይኮኑ ንሓረስታይና ዓበይቲ ፈተናታት ኮይኖምዎ ይቕፅሉ ስለዘለዉ እዩ። ኣብ ርእሲኡ ድማ እዚ ፖሊሲ ናብ መሬት ንምውራድ እንትሕሰብ ጎድናጎድኒ ክስርሑ ዝነበሮም ስራሕቲ ማለት ናይ ኣግሮ ፕሮሰሲንግ ትካላት ስለዘየለዉ ንቐፃሊውን ዕንቅፋት ኮይኑ ክቕፅል እዩ። እስቲ ቁሩብ ዝርዝር ኣቢልና ክንርኢ ንፈትን።
4/ ክባር ዋጋ ዘለዎም ዘራእቲ (Higher-Valued Crops) ምትእትታው
እቲ ቐዳማይ ትልሚ ዕቤትን ስግግርን (GTP-1) ዝነበሮ ድኽመትን ጥንካረን ብምግምጋም ኣፍቲ ካልኣይ ትልሚ “ንኤክስፖርት ዝኸውን ምህርቲ ሕርሻና ከፍሪ፣ ካልኣይ ኣብ ውሽጢ ዓዲ ንዝርከባ ፋብሪካታት ጥረ ኣቕሓ ከቕርብ፣ ሳልሳይ እቲ ዝፈሪ እውን ናብ ኣግሮ ፕሮሰሲንግ ዝኣተወሉ ኩነታት ብምፍጣር ሕርሻና ናብ ዓብይ ናይ ስገግር ብርኪ ክበፅሕ ክስራሕ እዩ”[viii] ይብል ክልላዊ መንግስቲ ትግራይ። ከምቲ ኣፍቲ ፖሊሲ ዝብሎ ንኤክስፖርት ዝኸውን ክባር ዋጋ ናብ ዘለዎም ዘራእቲ (higher-valued crops) ምእታው ዝብል ሓሳብ ከም ሓሳብ ፅቡቕ’ኳ እንተኾነ ንሱ’ውን ናይ ባዕሉ ሽግር ኣለዎ።
ቐዳማይ፣ ውሽጣዊ ድኹም ዓቕሚ ሓረስታይና ቐንዲ ፈተና እዩ። ዋላ’ኳ ኣብ ነዊሕ ግዘ ዝዓዘዘ ረብሓ ከምዘምፅእ ዘየከራኽር እንተኾነ ብማሕረስ ዝናበር ህዝብና ጊዜ ዘይህብ ሕፅረት ቐለብ እንዳሃለዎ ኣሚኑሉ ናብ ንኤክስፖርት ዝውዕሉ ክባር ዋጋ ዘለዎም ዘራእቲ ክኣቱ ክፅገም እዩ። ምኽንያቱ እቶም ዝለዓለ ዋጋ ዘለዎም ዝበሃሉ ገሊኦም ዘርእታት እውን ዓቢዮም ፍርያት ክህቡ በተነፃፃሪ ነዊሕ እዋን ዝወስድ ብምዃኑ ቐለብ ዘይብሉ ሓረስታይ እዚ ክቕበል ኣፀጋሚ ይገብሮ። ብግብሪ እውን ከምዝተርኣየ መረዳእታታት ኣለዉ[ix]። ካልኣይ፣ ምምሓሽ መፍረያይነት መሬትን ተወሳኺ መጠን መሬትን ጥራይ ዘይኮነ ዝሓትትስ ሱር ነቀል ለውጢ ከምፅእ ዝኽእል ቀረብ እዞም ክባራት ዘራእቲ ምርግጋፅ፣ ንቶም ሓደሽትን ክባራትን ዘራእቲ ዝምጥ ዘተኣማምን ናይ ማይ መጠን ምውናን፣ ሕርሻ ንምምሕያሽ ዘኽእል ትሕተ ቕርፂን ናይ ቴክኖሎጂ እታወታትን ምህላው፣ እቲ ዝድለ ለውጢ ንኸምፅእ ዘኽእል ሙያዊ ስልጠና ምሃብን ብሓፈሽኡ ናይ ሓረስታይ ንዋታዊን ገንዘባዊን ዓቕሚን ምህላው ዝጠልብ እዩ። ኣብዚኦም ውሱን ፃዕሪታትን እወንታዊ ውፅኢትን ከምዘለዉ ይፍለጥ እዩ ግና ብቲ ዝድለ ቕልጣፈ ካብ ሽግር ከውፅኡና ከምዘይኽእሉ እስካብ ሀዚ ዘሎ ዓቕሚ ህዝብና ምርኣይ ባዕሉ መረዳእታ እዩ። ሳልሳይ፣ ናይ ሕርሻ ውፅኢት ተቐቢሎም ፕሮሰስ ዝገብሩ ፋብሪካታት ኣብዘይለውሉ ራብዓይ፣ ናይ ውሽጥን ናይ ደገን ዕዳጋ ምትእስሳር ድኹም ኣብዝኾነሉን ምዝባዕ ዋጋ ዕዳጋ ልሙድ መስርሕ ኣብ ዝኾነሉን ኩነታትን ሓረስታይ ምህርቱ ናብ ዝልዓለ ዋጋ ዘውፅኡ ዘራእቲ ምቕያር ንሓደጋ ዘጋልፆ ከምዝኾነ ተራእዩ እዩ።
ንኣብነት ናይ ኮሚደረ መእሸጊ ትካል ስለ ዘይብልና ብማሕበር ተወዲቦም ኮሚደረ ዘምረቱ ውልቀ ሰባትን ጉጅለታትን ፍርያቶም ዘልዕለሎም ስኢኖም በስቢሱ ተበላሺና ክብሉ ብድምፂ ወያነ ሰሚዕና ነይርና። እዚ ኣብ ሶማሌ ክልል´ውን በሰፊሑ ዝርአ ዘሎ ሽግር እዩ። ንሱ ጥራይ ኣይኮነን፣ ሓረስታይ ንቐለብ ዝውዕል እኽሊ (ጣፍ፣ ስንዳይ፣ ስገም፣ ምሸላ፣ ምሸላ ባሕሪ፣ ዳጉሻ፣ ዓተር ወዘተ) ምፍራይ ገዲፉ ናብ ንፋብሪካ ዝውዕሉ ክባራት ዝራእቲ (ሰሊጥ፣ ንሂግ፣ ጡጥ፣ ኦቾሎኒ፣ ፍራፍረ ወዘተ) ኣብ ዘተኣታትወሉ እዋን ካልኦት ንዕለታዊ ሃልኪ ዝውዕሉ ኣእኻል ኣብ ዕዳጋ ሕፅረት ስለዘጋጥም ዋጋ ምንሃሩ ዘይተርፍ ይኸውን። እዚ ናይ ዋጋ ምውሳኽ ድማ ህዝብና ክስከሞ ኣይክእልን። ዝማዕበላ ሃገራት ናብ ከምዚ ዓይነት ስግግር ኣብ ዝገብራሉ እዋን እቲ ሕፅረት እኽሊ ንምፍታሕ ካብ ወፃኢ የእትዋ። ሃገርና ግን ኣብዚ ዘላቶ ብርኪ ዕቤት ከምኡ ክትገብር ዓቕሚ የብላን ጥራይ እእንተይኮነስ ብስሩ’ውን ንሕርሻ ዝኸውን መሬትን ማይን እንዳሃለዋ ምግቢ ንወፃኢ ክትሰድድ እምበር ከተእቱ ኣይግበኣን። ካብ ደገ ዝኣቱ ብውሽጢ ዓዲ ምህርቲ ንምትካእ (import substitute) ኣብ ንፅዕረሉ እዋን ድማ እዚ ምግባር ዘየዋፅእ እዩ።
ብግልባጡ እኹል ዝኾነ ፍርያት እቶም ንብሎም ዘለና ኽባራት ዘራእቲ ኣብ ዘይብሉ ፋብሪካ ምትካልስ ሽግር ዶ ኣይኮነን? ኢሉ ንዝሓትት መልሱ እወ ሽግር እዩ። እኹል እታወታት ኣብ ዘይፈሪየሉ ኩነታት ዝኾነ ዓይነት ናይ ኣግሮ ፕሮሰሲንግ ትካል ምትካል ኣየዛልቕን። እንተኾነ ግን እዚ ኣብ ሃገርና መሠረታዊን ዘላቒን ዝኾነ ሽግር የብሉን። ምኽንያቱስ ባሕሪ ተይሰገርና ብበዝሒ ካብ ዝምርቱ ክልላት ሃገርና ናምፃእኻ’ውን ኣብ ትግራይ ፋብሪካ ክስርሕ ስለዝከኣል። ሎሚ መገዲ ብኹሉ ኣንፈት ናብ ኣስፋልት ኣብዝተቐየረሉን ናይ ባቡር ትራንስፖርት እውን ናተሳለጠ ኣብ ዘለሉ ኩነታት እዚ ስግኣት ኣይኸውንን። ሓቂ እዩ ብዘይ እኹል ጥረ ኣቕሓ ወይ ናይ ሕርሻ ፍርያት ፋብሪካታት ምትካል ሽግር ዘለዎ ዘምስሉ ኩነታት ኣብ ሃገርና ኣለዉ እዮም። ንኣብነት ኣብ 2005 ዓ.ም ኣብ ኢትዮጵያ ኣብ ዝገበርናዮ ሓፂር ዳህሳሳዊ መፅናዕቲ ናብ 33 ዝግመቱ መብዛሕቶም ኣናእሽቱን ኣረግቶትን ዝኾኑ ናይ መግቢ ዘይቲ መፅሞቒ ትካላት ኣብ መላእ ሃገር እንዳሃለዉ 79 ሚኢታዊ ናይ ብልዒ ዘይቲ ዝመፅእ ካብ ወፃኢ ከምዝኾነ ኣረጋጊፅና። ካብ ዝምልከቶም መንግስታዊ ኣካላት እኹል መረዳእታ ኣኪብና ምስ መርመርናዮ ድማ ምኽንያቱ እዚ ዝስዕብ ኮይኑ ረኺበዮ:
እቶም ዘለዉና ኣናእሽቱን ኣረግቶትን ዘይቲ መፅሞቒ ትካላት ትሕቲ ዓቕሞም ከምዘምርቱን ንዙይ ቐንዲ ምኽንያት ድማ ዝተመረተ ናይ ዘይቲ እኽሊ ናብ ወፃኢ ስለዝስደድ ኣብ ዕዳጋ ሕፅረት ናይ ዘይቲ እኽሊ የጋጥሞም። እዚ ሕፅረት ድማ እተን ኣብ ዕዳጋ ዘለዋ ዝርካብን እኽሊ ዋጋ ክውስኻ ምኽንያት ፈጢሩ፣ እዚ ድማ ኣብ ፍርያቶም (ዘይቲ) ዋጋ ክውስኹ ኣገዲዱዎም፣ ኣብ ዘይቲ ዋጋ ብምውሳኾም ድማ እቲ ካብ ወፃኢ ዝመፅእ ዘይቲ ፅሬቱ ብዘየገድስ ብዋጋ ተወዳዳራይ ካብ ምዃን ሓሊፉ ዕዳጋ ናብ ምቁፅፃር ኣቲዩ ዝብል እዩ። እዚ ግና መዋፅእቲ ዘለዎ ሽግር እዩ። ብመሠረቱ እዚ ክፍተት ክልተ ዓበይቲ ዕድላት እዩ ፈጢሩ ዘሎ። ቐዳማይ፣ ሕፅረት ናይ ዘይቲ እኽሊ ዝፈጠሮ ክፍተት ንምምላእ ኣብ ሕርሻ ዝዋፈር በዓል ሃፍቲ ይጠልብ ኣሎ። ብኻልእ ኣባህላ እዞም ናይ ኣግሮ ፕሮሰሲንግ ትካላት ምህላው ንዘይቲ ዝኾኑ ኣእኻል ቐፃሊ ይጠልብ ስለዘሎ እዚ ሪኦም ናብ ምፍራይ ዝኣትዉ ሰብ ሃፍቲ ዕድል ዝኸፍት እዩ። ካልኣይ፣እቲ ቐዳማይ ኣብዝሳኻዕ ዘይቲ ካብ ወፃኢ ካብ ዝኣቱ ኣብ ሃገር ውሽጢ ኣምሪትካ ትትከአሉን ሃፍቲ ትፈጠረሉን ዕድል ዘስፍሕ እዩ ዝኸውን።
ሰፊሕ ጎላጉልን ወሓዝቲ ሩባታትን ዘለዋ ሃገር እኹል ናይ ዘይቲ እኽሊ ኣብ ዕዳጋኣ ስለዘይርከባ እቲ ዝበዝሕ ናይ ምግቢ ዘይቲ ካብ ወፃኢ ምእታዋ ናይዛ ሃገር ኩለመደያዊ ሕምቀት መግለጺ ገይርካ ጥራይ እዩ ክውሰድ ዘለዎ። እዛ ሃገር ዘለዋ ናይ መሬትን ማይን ፀጋታት ተጠቒምካ ብዙሕ ዓይነት ናይ ዘይቲ ኣእኻል ብምፍራይ ናይ ዓዲ ውሽጢ ጠለብ ኣማሊእኻ ንወፃኢውን ብበዝሒ ንምስዳድ ዝከኣለሉ ዓቕሚ ኣለዋ እዩ። እቲ ልዕል ኢሉ ተገሊጹ ዘሎ ኩነታትውን ኣብ ሃገርና እኹል ናይ ዘይቲ ኣእኻል ብምፍራይ ናይዘን ትካላት ጠለብ ክተማልእ ዝከኣለሉ ዕድል ከምዘሎ እዩ ዝገልጽ። ብኻሊእ ኣባህላ ኢንዱስትሪ ብምህላው እቶም ዝተጠቐሱ ዕድላት ፈጢሩ ኣሎ። ንኣብነት ካብ ምሸላ ባሕሪ ዘይቲ ዘምርት ትካል እንተዝህሉ ብዋጋ ዝረኸሰ ብዝሒ ዘለዎ ዘይቲ ኣብ ዕዳጋ ምሃለወን ናይ ወፃኢ ሸርፊ ናኸፈልካ ካብ ወፃኢ ነእተወሉ ኩነታት´ውን ጠጠው መበሎ ነይሩ። ንዙይ´ውን እዩ መሠረታዊን ዘላቒን ዝኾነ ሽግር የብሉን ንብል ዘለና።
እዚ ናብ ትግራይ እንተውርዲናዮ እውን ብተመሳሳሊ ኢንዱስትሪ ፈጢርካ እዞም ዝተብሃሉ ዕድላት ምፍጣር ይከኣል እዩ። እንተገደደ ድማ ኣብ ትግራይ ሓረስታይናን ሕርሻናን ናብ ዝሐሸ ብርኪ አስካብ ዝበፅሕ ካብ ካልኦት ክልላት ንፋብሪካ ዝኸውን እታወታት ናምፃእኻ ምስራሕ ይከኣል እዩ። ነቲ ክልልን ህዝቢን እውን ዓቕሚ ዝፈጠረሉ ይኸውን። እቲ ቐንዲ ነገር እተን ዝትከላ ኢንዱስትሪታት ክልልና ብሓፈሽኡውን ሃገርና ዘለዎ ተፈጥሮኣዊ ፀጋታት መሠረት ዝገበራ ክኾና ይግባእ። እዘን ንብለን ዘለና ዓይነት ኢንዱስትሪታት ኣብ ዘይሃነፅናሉ፣ ዘተኣማምን ናይ ዕዳጋ ምትእስሳር ኣብዘየለሉ፣ ብዓይብዪኡ ድማ ውሕስና ምግቢ ኣብ ዘይረጋገፀሉ ኩንታትን ንሓረስታይና ናብ ክብራት ዘራእቲ ክኣቱ የፀግመሉ እዩ። ብምዃኑ ድማ ትግራይ ኢንዱስትሪ ዝወልድ ሕርሻ ናበልካ ጊዜ ካብ ምብኻን ኣብ ትግራይ ዘሎ ሕርሻ ቕድሚ ኹሉ ናይ ምግቢ ውሕስና ንምርግጋፅ ጥራይ ትኹረት ገይሩ ክሰርሕ፣ ህንፀት ኢንዱስትሪ ግን ዝለዓለ ትኹረት ተዋሂቡዎ እንተዝስራሕ እዩ ዘዋፅእን ንቲ ዘለናሉ ወድዓዊ ኩነታት ዝምጥንን እሞ ኣብ ክልልናን ዘለዉ ተኽእሎታትን መማረፂታትን ክንርኢ ንፈትን።
5/ ትግራይን ዘለዉ መማረጺታትን
ብማሕበር ተጋሩ ኣብ ኤሮፓ ብዝብል ቕድሚ 31 ዓመት፣ ማለትውን 1985 ዓ.ም.ፈ ዝተፅሓፈት መፅሄት ”ደደቢት” ኣብ ገፅ 9 ሕርሻን መፃኢ ቑጠባዊ ኣንፈት ትግራይ ኣመልኪቱ ኣፍቲ እዋን ዝነበረ ኣረዳድኣን ትንተናን ህወሓት ከምዚ ዝስዕብ የቐምጥ:
”ህዝቢ ትግራይ ተፀባያይ ሓገዝ ዘይኮነስ ዓርሱ ዝኽእል ንኽኸውን ብዙሓት ናይ ትምህርቲን ኢንዱስትሪን ማዕኸናት ክኸፈታ ኣለወን” ይብል። ሕልፍ ኢሉ እውን ”ትግራይ ብሕርሻ ጥራይ ዘይኮነ ብማኣድናዊ ሃብቲ፣ ቢንዱስትሪያዊ ስራሕቲን ብቱሪዝምን ዓብዪ ምዕባለ ክተመዝግብ ትኽእል ንናይ ዓርሳ ህዝቢ ብራህዋ ክተንብር እትኽእል ዓዲ እያ። እዙይ ከይርድኦ ዝኽእል ኣብ መስፍናዊ ፀልማት ዘሎ ብምዕባለን ግስጋሰን ብሳይንስን ብቕያ ውፁዕ ህዝቢን ዘይኣምን ጥራሕ እዩ”[x] ይብል።
እቲ ፖለቲካዊ ፈረጅኡ ይፅነሐልና’ሞ እወ ትግራይ ብተፈጥሮ ሃፍታምን ብዙሕ መማረፂታት ዘለዉዋን ክልል እያ። ብምዃና ድማ ቑጠባዊ ኣንፈት ትግራይ ከምቲ ኣብዛ መጽሄት ተገሊጹ ዘሎ እዩ ክኸውን ዘለዎ። ኣብ ሕርሻ ዝግበር ፃዕሪ ተጠናኺሩ ክቕፅል ኣድላዪ’ኳ እንተኾነ ጉዱእ መሬት፣ ድሑር ሜላ ኣተሓራርሳ፣ ትሑት መፍረያይነት፣ ንእሽተይ መጠን መሬት እሞ ድማ ሓዱሽ ዝባፅሐ ወለዶ ዝጥምታ፣ ንቐፃሊውን ናዓበየ ዝኸይድ ዘሎ በዝሒ ህዝቢን ውስኑነት ተሓራሲ መሬትን (ኣብ ትግራይ ዘሎ ዘይቃዶ መጠን ተሓራሲ መሬት 1.3 ሚሊዮን ሄክታር ብመሰረት ክልላዊ መንግስቲ፣ 860 ሄክታር ብመሰረት ማእኸላይ ስታቲስቲክስ[xi])፣ ናተመላለሰ ዝመጽእ ድርቂን ትሑት ኣፈፃፅማን ኣብ ግምት ብምእታው ኣብ ትግራይ ‘’ሕርሻ ዝምርሖ ኢንዱስትሪያዊ ምዕባለ’’ ንምውላድ እስካብ ሀዚ ብዘሎ ከይዲ ይከኣል እዩ ኢልካ ንኽትወስድ ዘእምን ኩነታት ኣይረኣናን። መንግስቲ ግን ሀዚውን ሕርሻ መሪሕነቱ ክቕፀል እዩ ይብል ኣሎ።
ኣብ ወርሒ መስከረም 2008 ዓ/ም ብወይን ቃለ መሕትት ዝተገበረሎም ኣይተ ኣባይ ወልዱ ”መሪሕነት ሕርሻ ክቕፅል እዩ። ኢንዳስትሪ ቅድሚ መሪሕነት ምርካቡ ንኢንዳስትሪ ዝምቹ ኩነታት ክፈጥር ዘለዎ ሕርሻ እዩ … ኣብቲ ቀፂሉ ዘሎ ካልኣይ ’ጂቲፒ’ ግን ኢንዳስትሪ ናይ ሕርሻ መሪሕነት እናተረከበ ዝኸደሉ ኩነታት እዩ ክህሉ”[xii] ይብሉ። እዚ ናብ ጭቡጥ ዝሸረፍ እንተዝኸውን ግርም ነይሩ። ግና ሕርሻና ዘለዎ ትሑት ብርኪ መፍረያይነት፣ ኣብ ዙሪኡ ዘለዉ ሰብን ተፈጥሮን ዝወለዶም ፈተናታት፣ እስካብ ሀዚ ዘሎ ኣዚዩ ዝተሓተ ውፂኢትን እቶም ልዕል ኢሎም ዝተጠቐሱ ካልኦት ምኽንያታትን ኣብ ሒሳብ ኣእቲኻ ብድምር እንትርአ ሕርሻ ኢንዱስትሪ ፈጢሩስ ኣብዚ ዝበሃል ዘሎ ሓፂር ግዘ ኢንዱስትሪ መሪሕነቱ እናተረከበ ዝኸደሉ ኩነታት ክፍጠር እዩ ኢልካ ንኽትወስድ ዘእምነካ ምልክት’ውን የለን።
ብኣንፃሩ ኣብ ኢንዱስትሪ ምህናፅ፣ ምስፍሕፋሕ ንግድን ግልጋሎት ዘፈርን ዝግበር ፃዕሪ ካፍቲ ሀዚ ዘለዎ ጎታት ኣካይዳ ብብዙሕ ዕፅፊ ክቕልጥፍን ክበዝሕን እንተተገይሩ ግና እቶም ልዕል ኢሎም ኣፍቲ ስትራተጂክ ፖሊሲ ካብ ‘ሀ’ እስካብ ‘ሠ’ ዝተጠቐሱ ሓሳባት ምፍፃም ዝከኣለሉ ዓቕሚ ምፍጣር ይከኣል እዩ። ብኻልእ ኣበሃህላ ተፈጥሮኣዊ ትሕዝቶ ፀጋታት ክልልና ኣብ ግምት ብምእታው ኣብ ትግራይ ዘሎ ሕርሻ ኢንዱስትሪ እንተዝመርሖ ውፅኢታዊ ምኾነ ንምባል እዩ። እዚ ማለተ ግን ኣብ ሕርሻ ዝግበር ፃዕሪ ካፍቲ ዘለዎ ክቕንስ ኣለዎ ንምባል ዘይኮነስ ብመጠንን ብትሕዝቶን ካፍቲ ዘለዎ ወሲኽካ ምስ ኢንዱስትሪን ንግዲን ኣገልግሎት ዘፈርን ተፀጊዑ መጀመርታ ውሕስና ምግቢ ሙሉእ ብሙሉእ ዘረጋግፀሉ ናብ ዝሓሸ ብርኪ ምስበፅሐ ድማ ናይ ኢንዱስትሪ (ናይ ዓዲ ውሽጢን ወፃኢን) እታወታት ዘፍርየሉ መስርሕ ምኽታል የድሊ ንምባል እዩ። ምስ ኢንዱስትሪን ንግዲን ኣገልግሎት ዘፈርን ተፀጊዑ ክበሃል ከሎ ኢንዱስትሪን ንግዲን ኣገልግሎት ዘፈርን ብምዕባዮም ዝፍጠር ሃገራዊ ዓቅሚ ንምባል ተደሊዩ እዩ። ከመይ ኢሉ? ንዝብል፣
ምስፍሕፋሕ ንግዲን ኣገልግሎት ዘፈርን ከምዘሎ ኮይኑ እዞም ዝህነፁ ኢንዱስትሪታት ተፈጥሮኣዊ ትሕዝቶን ፀጋታት ክልልና መሠረት ዝገበሩ ኣብ ዝኾኑ እቲ ድሑር ሕርሻና ንምምሕያሽን በቢደረጅኡ ብሉፅ ቴክኖሎጂ ዝጥቀም ንምግባርን ብሓፈሽኡ ተፈጥሮ ሃፍትና ብዝግባእ ንምጥቃም ዘኽእለና ገንዘባዊን ንዋታዊን ቴክኒካዊን ዓቕሚ ዝፈጥሩልና ስለዝኾኑ እዩ። ንኣብነት ጋቢዮን ፋብሪካ ብምስርሑ ተፈጥሮ ንምቁፅፃር ይሕግዝ ኣሎ። ጋቢዮን ምፍራይን ምጥቃምን እንተስፋሕፊሑ ውሕጅ ዘስዕቦ ሓደጋ ቐኒሱ ኣብ ሓመድን ማይን ዕቀባ ትርጉም ዘለዎ ኣስተዋፅኦ ይገብር፣ ዘይሩ ዘይሩ ኣብ ተፈጥሮ ክንክንን ምድንፋዕ ሕርሻን ብሉጽ ተራ ኣለዎ። ብተመሳሳሊ መንግስቲ ገዘፍቲ ናይ መዳበሪያ (ዩሪያ) ፋብሪካ ምስርሑ ንሕርሻን መጠን ምህርቲን ከማሓይሾ እዩ። ከምዚኦም ዝበሉ ትካላት ምህላው ሕርሻ ናይ ቴክኖሎጂ ተጠቃሚ ኮይኑ መፍረያይነቱ ከምዝውስኽ ፍሉጥ እዩ። ከምዚኦም ዓይነት መፍረይቲ ኢንዱስትሪታት ምህናፅ ናይ ወፃኢ ሸርፊ’ውን የድሕኑልና ጥራይ ዘይኮነስ ተወዳዳራይ ፍርያት ብምፍራይ’ውን ንወፃኢ ዕድጋ ኣውዒልካ ሸርፊ ዝርከበሉ ኩነታት ዝፈጥሩልና እዮም።
ኢንዱስትሪታት እንተሃሊዮምና ምህርቲ ሕርሻ’ውን ናብ ዝኣትዎ ኣይስእንን። ራያ ቢራ ፋብሪካ ብምስርሑ ስገም ኣምሪትካ ንምሻጥ ዕድል ክኸፍት እዩ፣ ብፍላይ እቲ ተሓሲቡ ዘሎ ናይ ብቁልቲ ፋብሪካ[xiii] ምስተፈፀመ ሓረስታይና ፅሬት ዘለዎ ፍርያት ጥራይ ምፍራይ እዩ ትፅቢት ዝግበረሉ። ዛጊድ’ኳስ እዚ ፋብሪካ ብምህላዊ ብድርቂ ምኽንያት ዝተፈጠረ ሕፅረት ምግቢ እንስሳ ንምፍታሕ ናይቲ ፋብሪካ ተረፈ ምህርቲ ንህዝቢ የካፋፍል ኣሎ። ብተመሳሳሊ ኣብ ውቕሮ ናይ ቖርበትን ጫማን ፋብሪካ ብምስርሑ ናይ ኣጣልን ኣብጊዕን ኣንጋረ ሸየጥቲ ዕዳጋ ፈጢሩሎም ኣሎ። እዚ ባዕሉ ኣጣልን ኣብጊዕን ዝፍርዩ ሓረስቶት ስለዝጠልብ ዕድል ከፊቱ ኣሎ ማለት እዩ። ብተመሳሳሊ ኣብ ዓድዋ ንእሽተይ ናይ ፀባ መእሸጊ ትካል ብምፍጣራ ካብ 100 (ሓደ ሚኢቲ) ንላዕሊ ናይቲ ኸባቢ ሓረስቶት ፀባኦም በቐፃሊ ነቲ ትካል ይሸጡ ኣለዉ። ብዙይን ብቲ ቐፃሊ ናዓበየ ዝኸይድ ዘሎ ጠለብን ብምትብባዕ ኣብ 40 ኪሜ ዙሪያ ንዝርከቡ ሓረስቶት ምህርቲ ፀባኦም ዝሸጥሉ ዕዳጋ ብምፍጣርን እቲ ትካል’ውን ፍርያቱ ኣዕቢዩ ዕዳጋ ንምስፋሕን ኣብ ምንቅስቓስ ይርከብ። ብዛ ንእሽተይ ትካል ኣለመዳ ጨርቅጨርቅ፣ ሳባ እምነበረድ፣ ኣክሱም ዩኒቨርሲቲ፣ ሆስፒታላት፣ ገለ ቤት ትምህርቲታት፣ ሆቴላትን እቲ ሕብረተሰብን ናይ ፀባ ተጠቀምቲ ኮይኖም ኣለዉ።[xiv]
ብተመሳሳሊ ናይ ዓለባ ፋብሪካ (ኣለመዳ) ምስፍሕፋሕ’ውን ናይ ጡጥ ምህርቲ እታ ዓዲ ካብ ተምርቶ መጠን ንልዕሊ ከምዝሓተትን ብኡ ምኽንያት ድማ ብዙሓት መፍረይቲ ጡጥ ከምዝፈጠረን ሪኢና ኣለና። ኣለመዳ ጋርመንት ምህላዉ እውን ናይ ሞልጎም ፋብሪካ ንምትካል ዕድል ፈጢሩ ኣሎ። መንግስቲ ናይ መዓር ምፍራይ ቴክኖሎጂ ምስፍሕ ትኹረት ብምሃቡ መዓር ዘፍርዩ ሓረስቶት በዚሖም ይርከቡ። ፍርያቶም እውን ዝሸጥሉ ረኺቦም። ሎሚ ድማ ሓደ ክልተ ዝኾና ፋብሪካታት መፃረዪ መዓር ብምስርሐን ንቶም ዘለዉ መፍረይቲ ዕዳጋ ይፈጥራ/የስፍሓ ንኻልኦት እውን ናፍቲ ዓውዲ ክኣትዉ ዘተባብዕ ከምዝኾነ ምግማት ይከኣል። ብተመሳሳሊ ኣብ ኣዲስ ኣበባ ናይ ማንጎ ፋብሪካ ምትካሉ ንመፍረይቲን ሸየጥቲን ማንጎ ዓቢዪ ዕዳጋ ከምዝኸፈተ ይፍለጥ። ፅሟቕ ዝእሽግ ሓደ ትካል ኣብ ትግራይ እንተዝህሉ ኣብ ራማ-ሓመዶ ዝፈሪ ዘሎ ማንጎን ኣራንሺን፣ ኣብ ራያ-ኣላማጣ ዝፈሪ ዘሎ ፓፓያን ማንጎን፣ ኣብ ምዕራብ ትግራይ ብሩባ-ተከዘ ዝፈሪ ዘሎ ሙዝን ፓፓያን[xv] ዝበለፀ ዋጋ ኣውፂኡ ንኻልኦትውን ናፍቲ ናይ ምፍራይ ዓውዲ ክኣትዉ መተባብዐን ንህዝብን ሃገር’ውን ምጠቐመ።
ሶማሊ ክልል ብእንስሳ ምርባሕ ዝነብር ህዝቢ እንዳሃለወ ካብ ዕዳጋ ተጠቃሚ ኣይነበረን። ሎሚ ናይዚ ዓብዪ ሃፍቲ ተጠቃሚ ንምዃን ብ172 ሚሊዮን ብር ንሽዱሽተ ሚኢቲ (600) ከፍቲን ንሽዱሽተ ሽሕ (6000) ጤለ-በጊዕን መሕረዲ ስጋ ዝኸውን ፋብሪካ ኣብ ዳያስፖራ ዘለዉ ናይቲ ክልል ተወለድቲ ሰሪሖም፣ ንልዕሊ 2 ሽሕ ብእንስሳ ምርባሕ ዝናበር ህዝቢ እቲ ክልል ዓብዪ ዕዳጋን ን200 ሰብ ስራሕን ፈጢሮምሉ ኣለዉ[xvi]። ከምዚ ዓይነት ፋብሪካ ምህላዉ እንስሳ ብደዉ ናብ ወፃኢ ዝግበር ዝነበረ ኮንትሮባንድ ብምጥፋእ ናይ ቖርበት ፋብሪካታት እውን ተጠቀምቲ ይገብርን ብሓፍሽኡ ድማ ንሃገር ዘምፅኦ ረብሓ ገዚፍ እዩ።
እዚኦም ከምዘለዉ ኮይኖም ኣብ ትግራይ ኢንዱስትሪ ንምህናፅ ዘኽእሉና ብዙሓት ካልኦት ዕድላት ከምዘለዉና’ውን ይፍለጥ እዩ። ንኣብነት ቢሮ ኢንዱስትሪን ንግድን ብሄራዊ ክልል ትግራይ ኣፍቲ ክልል ዘለዉ ዝተፈላለዩ ናይ ኢንቨስትመንት ዕድላት መማረፂታት ዳህሳስ ብምክያድ ምስ ኣጭርቕቲ፣ ቖርበት፣ ኬሚካል፣ ላስቲኽን ጎማን፣ ሓፂን ተንከፍ ዘይኮኑ መዓድናት፣ ሓፂንን ኢሌክትሮ መካኒካልንን፣ ምግቢን መስተን ዝመሰሉ ምስራሕ ከምዝከኣል ኣብ ዘውጽኦ መፅናዕቲ ይገልፅ።[xvii] ኣብዚ ግና መፅናዕቲ ገይርካ ምቕራብ ዝነኣድ ስራሕ ኮይኑ ዓበይቲን ኣናእሽቱን ሰብ ሃፍቲ ኣብዞም ዝተጠቐሱ ዓውዲታት ንምውፋር መንግስቲ ተወሳኺ ፃዕሪ ክገብር ኣለዎ። ብስሩዉን ኣብዞም ናይ ኢንቨስትመንት ዕድላት እኹል ፍልጠት ምዝርጋሕ ስለዘድሊ ሰብ ሙያን ሰብ ሃፍቲን ዝራኽብሉ መተባቢዒ መድረኻት ምፍጣር የድሊ። ናይ ፍልጠት ክፍተት ከምዘሎ ግልፂ እዩ። ንኣብነት ኣብ ርእሰ ኸተማና መቐለ ተሰሪሖም ኣፎም ከፊቶም ዝሓድሩ ዘለዉ ገዘፍቲ መንበሪ ኣባይቲ ንምስራሕ ዝወጽአ ገንዘብ ኣብ ማኑፋክቸሪንግ ዊዒሉ እንተዝኸውን ዛጊድ ከንደይ ሃፍትን ሃፍታምን በዓል ሙያን ናይ ስራሕ ዕድላትን ፈጢሩ ምሃለወ።
እምበኣርከስ ቐልጢፍካ ኢንዱስትሪታት ምህናፅ ኢቲ ልዕል ኢሉ ዝተጠቐሰ ጥራይ ኣይኮነን ረብሕኡ። ንቲ ዓመት ዓመት ካብ ዩኒቨርሲቲ፣ ኮሌጅን ላዕለዋይ ብርኪ ቤት ትምህርቲን ዝውጽእ ዘሎ፣ ብስእነት ስራሕ ምኽንያት ካብ ገጠር ናብ’ተን ስራሕ ደላዪ መንእሰይ ዝመልአን ከተማታትና ዝውሕዝ ዘሎ መንእሰይ፣ ንቲ ካብ ሩባታት ትግራይ ወርቂ ኣሪኻ ተባሂሉ ዝእሰር ዝቕፃዕን ዝንገላታዕን ዘሎ መንእሰይ (ውሕጅ ንበረኻታት ሱዳን ዝወስዶ ወርቂ ዝኣረየን ንርእሱ ስራሕ ዝፈጠረን ዜጋ ኣብ ክንዲ ንሃገርን ዜጋን ብዝጠቅም ኣገባብ ስርዓት ምትሓዝን ምድጋፍን)፣ እንዳ ጫት ቡንን ፎቖዶ ፅርጊያን ቐንፈዘው ዝብል ዘሎ ከተመታይን፣ ካብኡ ሓሊፉ’ውን ሓደገኛ ብዝኾነ መገዲ ንስደት ዘምርሕ ዘሎ ሙሁርን ዘይሙሁርን ዜጋ ስራሕ ዝፈጥሩልና እዮም።
ክርሳዕ ዘይብሉ ጉዳይ እንተሃለወ ትግራይ እዚኦም ጥራይ ኣይኮኑን ሽግራ፣ ብሰንኪ ዂናትን ተፈጥሮን እውን ብተዛማዲ ቑጽሪ ህዝባ እንትርአ ካብ ኩለን ክልላት ሃገርና ዝበዝሐ ናይ ኣካል ስንክልና ዘለዋ ክልል ከምዝኾነት ናይ 2007 ዓ.ም.ፈ ፀብፃብ ሴንትራል ስታቲስቲክስ ኤጀንሲ ኢትዮጵያ የመልክት[xviii]። እዞም ኣብዚ ዝምደቡ ወገናትና ዝበዝሑ ጥር ትብል ኣታዊ ዘይብሎምን ተጠወርቲ ቐሊል ዘይበሃሉ’ውን ብልመና ዝመሓደሩ ከምዝኾኑ ይፍለጥ። ስራሕ ምፍጣር ቑጠባዊ ዓቕሚ ሕብረተሰብና ምድንፋዕ ማለት ስለዝኾን እዞም ወገናት’ውን ብቐጥታ ወይ’ውን በተዘዋዋሪ እትወት ዝረኽብሉ ኩነታት ምፍጣር ማለት እዩ ዝኸውን። ብሓፈሽኡ ንቲ ኣብ ትግራይ ዘሎ ገዚፍ ቑፅሪ ስራሕ ኣልቦ መንእሰይ ስራሕ ዝፈጥሩን ናይቲ ክልል ቁጠባዊ ዕቤትን ልምዓትን ዘረጋግፁ ትካላት ብቕልጡፍ እንተዘይተሃኒፆም ሳዕቤኑ ከቢድ ምዃኑ ምርዳእ የድሊ።
እሞ እምበኣር ኢንዱስትሪታት ምህናፅ ብሙያ ዝሰልጠነ ሰብ ብቐፃሊ ይጠልብ፣ እዚ ጠለብ ድማ ናይ ሙያ መሰልጠኒታት ንምኽፋት ዕድል ይፈጥር፣ ካውኡ ድማ ስራሕ ይፈጥር፣ መሠረተ ልምዓትን ከተማታትን ንምስፍሕፋሕ ምኽንያት የኸውን፣ ናይ ኣገልግሎት ዘፈር እውን ናብ ዝለዓለ ብርኪ የሰጋግር፣ እዚኦም ኩሎም ተደሚሮም ድማ ተወሳኺ ናይ ስራሕ ዕድል ይፈጥሩ፣ እዚ ድማ ቑጠባዊ ዕቤት የምፅእ፣ ተደሚሩ ሰብኣዊ ልምዓት ንምርግጋፅ ቐንዲ ምኽንያት ይኸውን፣ ቑጠባዊን ሰብኣዊን ልምዓት ድማ ኣብ መላእ ሃገር ሰላምን ምርግጋዕን ፈጢሮም ሃገርና ናብ ማእኸላይ ኣታዊ ዘለወን ሃገራንት ብምፅንባር ኣብ ዘተኣማምን ብርኪ ምዕባለ ኽትቕፅል የኽእላ።
ብሓፂሩ ከምቲ እቲ ፖሊሲ ዝብሎ ኣብ ትግራይ ሕርሻ ዝመርሖ ኢንዱስትሪያላዊ ምዕባለ ዝጨበጥ እንተዝኸውን ግርም ነይሩ። ንምንታይሲ እቲ ዝበዝሐ ህዝብና ሓረስታይ ስለዝኾነ። እቲ ሓቂ ግና ኣብ ትግራይ እስካብ ሀዚ ሕርሻ ዝወለዶ ኢንዱስትሪ ይትረፍዋ ናይ ዓመት ቐለብ ክነማልእ ኣይከኣልናን። ከምቲ ዝበሃል ዘሎ ኢንዱስትሪ ንምምዕባል ሕርሻ እንድሕር ንፅበ ኮይና ተፈጥሮ ሃፍትና ብኣግባቡ ንምጥቃም ዘኽእል ገንዘባዊ፣ ንዋታዊን ቴክኒካዊን ዓቕሚ ኣይህልወናን፣ ሓረስታይና ካፍቲ ዘለዎ ኣስካፊ ኩነታት ኣይወፅእን፣ ነዚ ዝመሃር ዘሎ ሓዱሽ ወለዶ ዝኸውን ስራሕ ኣብ እዋኑ ኣይፍጠርን፣ ብሓፈሽኡ ህዝብና ኣብ ዝደኸመ ቑጠባዊ ዓቕሚ ክቕፅል ይግደድ ከም ውጺኢቱ ድማ ተስፋ ዝቖርጽ፣ ንዓዱ ዘይግደስ፣ ናዕቢ ንምልዓልን ወንጀል ንምፍፃምን ንድሕሪት ዘይብል ዜጋ ይፍጠር፣ ከም ሃገርን ህዝቢን ኣብ ድኽነት ንጸንሖ እዋን ይነውሕ፣ ሽግርና ኣብዝተናውሐ እዋን ድማ ማሕበረ ቑጠባዊን ፖለቲካዊን ቀውሲ ኣኸቲሉ ሃገርን ህዝቢን ናብ ዘይድሊ ኣንፈት የምርሕ። ኣብ ከምዚ ዓይነት ሕማቕ ኩነታት ንኸይንወድቕ ሀዚ ነቲ ዘሎ ሽግር ዝምጥን ናይ ለውጢን ምትዕርራይን መስርሕ ክዝርጋሕ ግድን እዩ።
6/ ተመኮሮ ካልኦት ሃገራት ብሓፂሩ
እስራኤል:– ሃገረ እስራኤል ኣፍቲ ዞባ ማእኸላይ ምብራቕ ካብ ዝርከባ ሕፅረት ማይን ደርቂን ኣዚዩ ዘጥቀዐን ሃገራት እታ ዝኽፈአት ከምዝኾነት ይፍለጥ። እስራኤል ካብ ሽግራ (ድርቅን ዋሕዲ ማይን) ክትወጽእ ሳንስን ቴክኖሎጂን ተጠቒማ ከውሒ ነዲላ ብጠብጠብታ ማይ ዓዲ ናብ ገነት ቐይራ ሎሚ ኩሉ ዓይነት ፍራፍረን ኣትኽልቲን ንዓለም ዕዳጋ ተቕርብ ኣላ። “Agriculture in Israel” ኣብ ዝብል ብሚኒስትር ሕርሻ እስራኤል ዝተዳለወ ናይ ምርምር ፅሑፍ ናይታ ሃገር ሕርሻ ኣመልኪቱ እዚ ዝስዕብ ይብል: “The agricultural sector is based almost entirely on Research & Development, implemented by cooperation between farmers and researchers. Through a well-established extension service system, research results are quickly transmitted to the field for trial and implementation, and problems are brought directly to the scientist for solutions.”[xix] እዚ ሳይንስን ቴክኖሎጂን ካበይ መጺኡ እንታይልና ትምህርትን ኢንዱስትሪን ንግድን ኣብ ዓዳን ወፃኢን ብምስፍሕፋሕ ገንዘባዊ ዓቕሚ ስለዝፈጠረት እዩ።
ግብጺ:- ማይ ኣባይ ትጥቀም ግብጺ’ውን ዋላ’ኳ ነዊሕ ዘመናት ዝገበረ ናይ ምስኖ ሕርሻ ተመኩሮ እንተሃለዋ ቐንዲ ሃፍቲ ምፍጣር ዝጀመረት ግን ካናላትን ብምስፍሕፋሕ ናብ ገዘፍቲ ናይ መስኖ ሕርሻን ንግድን ምስኣተወት እዩ። ኣብ ዘበናዊ ታሪኻ ጠንካራ ናይ ንግዲ ባህሊን ኢንዱስትሪታትን ዝወለዶ ገንዘባዊ ዓቕሚ ተጠቒማ ግድባት ብምስራሕን ባህላዊ ናይ መስኖ ስራሕታ ብምዝማንን መካናይዝድ ብምግባርን ማእለያ ዘይብሉ ውጺኢት መስኖ (ሽጉርቲን ጉዕ በርበረን ሓዊሱ)ንዕዳጋ ኣውሮፓዊያን ተቕርብ ኣላ። ከምቲ ዝፍለጥ ኣብ ናይ ቀደም ገዛኢታ ዝነበረት ዓባይ ብርታኒያ ኣብ ሃገራ ዘጣየሸቶም ገዘፍቲ ናይ ጨርቃጨርቂ ፋብሪካታት ድሌት ንምርዋይ ክትብል ደረቕ በረኻታት ግብፂ ናብ ጡጥ ሕርሻ ቐይራቶ እያ። እዚ ግብፂ ካብ መግዛእቲ ነፃ ምስ ወፅአት እውን ቀጺላትሉ ቐሊል ዘይበሃል ሃፍቲ ፈጢሩላ ይርከብ።
ሊቢያ: – ብጋዳፊ ዝተመርሐት ሊቢያ ፅሩይ ማይ ቀረብ ንምምላእ፣ ናይ መስኖ ስራሕቲን ንምስላጥን ማይ ጥዒሙ ዘይፈልጥ በረኻታት ሰሃራ ንምልማዕን ኣብ ዓለምና እቲ ዝነውሐን ሰፊሕ ቦታ ዝሸፍንን ብ‘’the Great Man-Made River Project” ሽም ዝፍለጥ ወይ ድማ “Eighth Wonder of the World” ናተብሃለ ብጋዳፊ ዝፅዋዕ ናይ ማይ ፕሮጀክት ሃኒፃ እያ። እዚ ብኣለሻ ዝተረኸበ ዕቑር ማይ ሃፍቲ እስካብ 500 ሜትሮ ዕምቀት ኲዒታ ብምውፃእ ዛጊድ 2800 ኪሜ መስመር ቡምባ ዘርጊሓ ንመስተን መስኖ ሕርሻን ትጥቀመሉ ዘላ እንትኸውን እቲ ፕሮጀክት ክውዳእ ከሎ አስካብ 4,00 ኪሜ ቡምባ ዝርገሐ ክህልዎ ትፅቢት ይግበር ነይሩ። እዚ ዘገርም ፕሮጀክት ኣካል ሕቡራት መንግስታት ዝኮነ UNESCO ንህዝቢ ብዝህቦ ረብሓን ብሳይንሳዊ ምርምር ጠቐሜትኡን ኣብ ግምት ብምእታው ኣፍልጦን ሽልማትን ዝተውሃቦ እንትኸውን ብኣሜሪካን ኣውሮፓዊያንን ዝምራሕ ሰራዊት ቃል ኪዳን ሰሜን ኣትላንቲክ (NATO) ብነፈርቲ ብምድብዳብ ብዙሕ ዕንወት ኣብፂሖምሉ ይርከብ[xx]።
ኣውስትራሊያ: – ብተመሳሳሊ ብሕፅረት ማይ ዝሳቐ ደረቕ በረኻታት ሃገረ ኣውስትራሊያ ሕርሻ መካናይዝድ ብምግባር ኣብ ረብሓ ውዒሉ ንወፃኢ ዕዳጋ ዝኸውን ገዚፍ መጠን ዝተፈላለዩ ኣእኻልን ካልኦት ፍርያትን ይሕፈሰሉ ኣሎ። ሕርሻ መካናይዝድ ንምግባር ናይ ቴክኖሎጂን ገንዘባዊ ዓቕሚን ይሓትት። እዚ ድማ ኣውስትራሊያ ብውልቀን ብመንግስቲን ቐዲማ ዝተኸለቶም ኢንዱስትሪታትን ናይ መዓድንን ትካላትን ሃፍቲን ኩለመደያዊ ዓቕሚ ስለዝፈጠረሎም ንሕርሻ ሱር ነቀል ለውጢ ከምዘምፀእሉ ኪኢሎም እዮም።
ቻይና: – መሬትን ሕርሻን ቻይና እውን ምስ ኢትዮጵያ ኣብ ዝመሳሰል ኩነታት እዩ ነይሩ። መፈረያይነት መሬት ንምምሕያሽ ክትብል ሓምድን ማይን ምዕቃብ ሓዊሱ እቲ ሎሚ ኣብ ዓድና ንገብሮ ዘለና ኩሉ ቅድሜና ዝፈተነት ቻይና ብደረቕ መሬትን ሕፅረት ማይን (እሞ 30 % ዝኸውን ተሓራሲ መሬታ ካብ ትግራይ ዝተሓተ ማይ ዝረክብ) ድኹም ኣፈፃፅማን ምኽንያት ህዝባ ክትቕልብ ኣቢዋ ብሚሊዮናት ብጥሜት ሞይቶምዋ ዓቢዪ ፈተና ሓሊፋ እያ። መሪሕነት ደንግ ሾፒንግ (Deng Xiaoping) ዘምፅኦ ሱር ነቀል ናይ ኣካይዳ ለውጢ ቻይና ናብ ሓዱሽ ኢንዱስትሪያላዊን ቴክኖሎጂዊን ወያነ ስለዘእተዋ ሓረስቶት እዛ ዓባይ ሃገር ናይዚ ለውጢ ተረባሕቲ ኮይኖም እዮም። ሎሚ ኣብ ቻይና ኩሉ ሓረስታይ ስራሕ ዘቕልልን ፍርያት ዝውስኽን ናይ ቴክኖሎጂ ውፅኢት ተጠቃሚ ኮይኑ ቻይና ንውሽጢን ንወፃኢን ዕዳጋ ዝኸውን ገዚፍ መጠን ፍርያት ሕርሻ ትሓፍሰሉ ኩነታት በፂሓ ትርከብ። ብሓፈሽኡ እዚኦም ናይ ዓለምና ምሩፃት ኣብነታት እዮም’ኳ ተዘይበልና ካብ ተመክሮ እዞም ዝተጠቐሱ ብዙሕ ምምሃር ይከአል እዩ።
ኢትዮጵያ ናይ ግብርና ዩኒቨርሲቲ ካብ ተቋቑመ ልዕሊ 70 ዓመትኳ እንተቕፅረ ሓረስታይና ቅድሚ ልደተ ክርስቶስ ዝጥቀመሎም ካብ ዝነበረ ናውቲን ብዕራይን ክላቐቕ ኣይከኣለን። እዚ ዘላቶ ዘተሓሳስብ ኩነታት ንምቕያር ካብ’ዞም ልዕል ኢሎም ዝተጠቐሱ ስራሕቲን ካልኦት ኣብዚ ዘይተጠቐሱ ግና ብሉፅ ተመኩሮ ዘለዎም ሃገራትን ምምሃር ይከኣል እዩ። መሬት ትግራይ ክንዲ ሊቢያን ግብፂን ኢስራኤልን ኣይነቐፀን። እኳደኣስ ብዝግበር ሓመድን ማይን ዕቀባ ካብ ጊዜ ናብ ግዜ ናረሓሱ ዝኸዱ ቦታታት ናበዝሑ ይኸዱ ኣለው። ስልዝኾነ ድማ ተፈጥሮ ሃፍትና መሠረት ዝገበሩ መፍረዪ ትካላትን ሕርሻ ዝድግፍ ቴክኖሎጂ ዝፈጥሩልና ኢንዱስትሪታት ትኹረት ብምሃብ ክልልና ዓቕሙ ብዝፈቐዶ ቴክኖሎጂ ብምትእትታው ተመሳሳሊ ስራሕቲ ምፍፃም ይከኣል እዩ። ባጀት የለን ዝብል ሰብ እንተሊኡ እቲ ዘለናኸ ብኣግባቡ ዶ ንጥቀመሉ ኣለና? ዝብል ክምለስ ዘለዎ ኣገዳሲ ጉዳይ እዩ። ከምቲ ኩሉ ዝፈልጦ ኣብ ሃገርና ናይ ባጀት ምምሕዳርን ኣጠቓቕማን ደኣ’ምበር እቲ ቐንዲ ሽግር ሕፅረት ባጀት ከም ዘይኮነ ብብዙሕ መገዲ ዝረጋገፅ ጉዳይ እዩ።
እሞ እምበኣር ብቲ ዝኽየድ ዘሎ መገዲ (ሕርሻ ዝመርሖ ኢንዱስትሪያላዊ ምዕባለ) እቲ ዝሕሰብ ዘሎ ልምዓት ኢንዱስትሪስ ይትረፍ እኹል ቐለብውን ምምራት ኣይተኽኣለን። ብምዃኑ ድማ ህዝቢ ትግራይ ዓመት ዓመት ኣብ ዘሰክፍ ኩነታት ይርከብ። እሞ እስካብ መኣዝ እዩ ከምዚ ኢልካ ክኽየድ? ካብዚ ዝሓለፈ ተሞኩሮ ንላዕሊ እንታይ ክንውስኽ ኢና ንፅበ ዘለና? ከምዚ ኢልካ ምቕፃል እቲ ዘለናሉ ዘሰክፍ ኩነታት ምንዋሕን ምስ ድኽነትን ሕስረትን ተመቻቺኻ ምንባር እዩ። ከምቲ ጠ/ሚ ነበር መለስ ዜናዊ ዝበሎ ናይ ሎሚ ድኽነት ድማ ከም ናይ ቐደም ኣብ ዱልዱል ከውሒ ዘይኮነስ ኣብ ሓሸዋ ዝተተኸለ ድኽነት ስለዝኾነ ኣየፅንሐናን፣ ከም ሃገርን ህዝብን ከፍርሰና እዩ[xxi]። ስልዝኾነ ድማ እዚ ኩነታት ምቕያር ናይ ግድን ይኸውን።
7/ ኩነታት ህዝብና ንምቕያር ክውሰዱ ዘለዎም ስጉምቲታት
ሎሚ ዘለናሉ ዘሰክፍ ኩነታት ናይ ብዙሓት ድኽመታት ውፅኢት ምዃኑ ጥርጥር የብሉን። ብምዃኑ ድማ ሽግርና ንምፍታሕ ካፍቲ ኣብዚ ኣርእስቲ ተላዒሉ ዘሎ ፖሊሲ ምዕራይን/ምቕያርን ንላዕሊ ዝሓትት ምዃኑ ርዱእ እዩ። ንሱ ከምዘሎ ኮይኑ ግና እቲ ልዕል ኢሉ ዝተገለፀ ጭቡጥ ሓቂ ብዘይ ቓል ዓለም ተቐቢልካ እቶም ሽግራት ርትዓዊ ብዝኾነ ኣገባብ ምፅናዕን ምርዳእን ነቶም ድኽመታት ዝምጥን መሠረታዊ ለውጢ ምግባርን ኣድላዪ እዩ። እሞ እምበኣር ኩሉ ኣብዚ ኣልዒልካ ስለዘይከኣል ከም ሓሳብ ዝተወሰኑ ጠቐምቲን ኣካል ናይቲ ፍታሕ ይኾኑ እዮም ንብሎም ኣብ ቴክኒካውን ፖለቲካዊን መስርሓት ከፊልና ክነቐምጥ። ብድሕሪኡ ድማ ኣብ ተፈላለየ ዓውዲ ሙያን ፍልጠትን ዘለዉ ግዱሳት ወገናት ብዝበለፀ ከማዕብሉዎ ንላቦ።
7.1/ ቴክኒካዊ መስርሕ
ሀ) ሓደ ፖሊሲ እንትወፅእ ነፅብራቕ ናይቲ ጭቡጥ ኩነታት ክልልና/ሃገርና ክኸውን ናይ ግድን እዩ። ህዝቢን ሃገርን ቤተፈተነ ስለዘይኮኑ ሽግር ከቃልል ተባሂሉ ዝወፅእ ፖሊሲ ብዝተኽኣለ መጠን ፅፁይ መፅናዕቲ ተገይርሉ ክኸውን ይግባእ። ከምኡ ተዘይተገይሩ ኩሉ ፀጋታት (ግዘ፣ ገንዘባዊ ሰብኣዊን ንዋታዊን) በሊዑ ኣንፈትና ናይ ምስሓት ዕድሉውን ሰፊሕ እዩ። እዚ ብፍላይ ንድኻ ሃገር ዘየዋፅእ ስለዝኾነ መንግስቲ ዘውፅኦም ፖሊሲታት ኣብ ፅኑዕ ሳይንሳዊ ምርምር ዝተደረኹ ንምግባር ዝኽፈል ኩሉ ክኸፍል ግድን እዩ። ክርደኣና ዘለዎ ፖሊሲ ከም እዋኑን ጭቡጥ ኩነታትን ዝቀያየር ነገር ደኣምበር ቅዱስ ቃል ኣይኮነን። ተዘይሰሪሑ ብኻልእ ክቕየር ኣለዎ። ንኣብነት እዚ ንዛረበሉ ዘለና ፖሊሲ ‘ሕርሻ ዝመርሖ ኢንዱስትሪያዊ ምዕባለን’ ፖሊሲ ‘ምጣነ ስድራን’ ናብ ክልላት እንትወርዱ ናይተን ክልላት ኩነታት ብዘገናዘበ ኣገባብ ክኸውን ነይሩዎ። ብስሩውን ዝወፅኡ ፖሊሲታት ኣብ ኩሉ ክልል ብሓደ ዓይነት ክትግበሩ ምፍታን ከም ፅንሰ ሓስብ ጌጋ እዩ። ኣብ ደቡብ ህዝቦች፣ እሮሚያ፣ ወይ ድማ ጋምቤላን ትግራይን ሓደ ዓይነት ጭቡጥ ኩነታት ስለዘይብለን ብሓደ ቕዲ ወጺኡ ብሓደ መገዲ ዝፍፀም ፖሊሲ ክህሉ ምሕሳብ ትኽክል ኣይኮነን። ብምዃኑ ድማ እዚ ኣልዒልናዮ ዘለና ፖሊሲውን ተመሊስካ ምምርማርን ንክልልና ዝምጥን ምግባርን የድሊ።
ለ) ናይ ልምዓት መደባትና ብትኽክል ምፍፃሙን ዘይምፍፃሙን ንምርግጋፅ ግልፂ ዝኾነ ሳይንሳዊ መስርሕ ገምጋምን ክህልወና ናይ ግድን እዩ። እዚ መስርሕ እቲ ጠንካራን ድኹምን ኩነታት ብምፍላይን ካብ ሕሉፍ ድኽመት ብምምሃርን መደባትና ዕውትን ውፂኢታዊን ንክንኸውን ይሕግዘና። ዕዉታት መደባት ንብሎም ፅቡቕ ውጽኢት ዘለዎም እዮም፣ ጽቡቕ ውጺኢት ድማ ብሰናይ ምምሕዳር ይመጽእ፣ ሰናይ ምምህዳር ድማ ኣብ ትኽክለኛ ውሳነ ይድረኽ፣ ትኽክለኛ ውሳነውን ኣብ ትኽክለኛ ሓበሬታ ይምርኮስ፣ ትኽክለኛ ሓበሬታ ድማ ትኽክለኛ መረዳእታን ውሕሉል ትንታነን ይሓትት። እዚኦም ዘይነፃፀሉ ሳይንሳዊ መስርሕ ገምጋም እዮም። ብዙይ ዘይተመርሐ መደብ ልምዓት ውፅኢታዊ ኣይኸውንን ጥራይ ዘይኮነስ ናይ ህዝቢ ሃፍቲን/ፀጋታትን ወርቃዊ ግዘን በኸንቱ በሊዑ እቲ ዝሕሰብ ዘሎ ልምዓትን ድኽነት ምጥፋእን ዘይጭበጥ ይገብሮ። ኣብዚ ንዙይ ሳይንሳዊ ኣታሓሳስባን መስርሕን ናይ ምርዳእን ምትግባርን ዓቕሚ ዘለዎ በዓል ሙያ ግቡእ ቦታ ምትሓዝ የድሊ። እስካብ ሀዚ ኣብዚ መዳይ ኣዚዩ ዘተሓሳስብ ድኽመት ኣሎ እዩ፤ ብፍላይ ድማ ኣብ ታሕቲ ኣብቲ ስራሕ ዘለዎ። ካብ ምዝባዕ መረዳእታትን ፀብፃብ መደባት ልምዓትን ጀሚሩ እስካብ ኣንፈንት ናይ ምስሓት ሓደጋ ከጋጥም ስልዝኽእል መንግስቲ ኣብዚ ዘለዎ ገዚፍ ክፍተት ብቕልጡፍ ክመልኦ ይግባእ።
ሐ) ኣብ ሕርሻ ዝግበር ፃዕሪ ቀፃሊ ኮይኑ ኢንዱስትሪ ግን ናይ ሕርሻ ምምዕባል እንተይተፀበየ ብዝተዓፃፀፈ መገዲ ከምርሕ ኣለዎ። ናይ ራያ ቢራ፣ ናይ ፀባ፣ ናይ መዓር፣ ናይ ማንጎ፣ ናይ ስጋ መሕረዲ፣ ናይ ቖርበት፣ ናይ ጨርቂን ስፌትን፣ ናይ መዳበሪያን ናይ ጋቢዮንን ካልኦት ፋብሪካታትን ዝፈጠሩዎ ዕድላት ፅቡቕ ኣብነታት እዮም። ኣብ ሕርሻ ተዋፊሮም(ብፍላይ ኣብ ሰሊጥን ፍረምረን)ሃፍቲ ዘፍረዩ ውሑዳት ወገናት ከምዘለዉ ዘይከሓድ’ኳ እንተኾነ ከምቲ ንሪኦ ዘለና ኣብ ትግራይ ብዋናነት በዓል ሃፍቲ ዝፈጥር ዘሎ ኣብ ዝተፈላለዩ ንግዲ፣ ኮንስትራክሸን ዘፈር፣ ደቀቕቲን ኣናእሽቱን ኣብ ኣገልግሎት ዘፈርን ዘለዉ እዮም። ኣብ ሕርሻ ዝግበር ዘሎ ፃዕሪ ዋላ ኣጠናኺርካ ምቕፃል ኣድላዪኳ እንተኾነ ብቐዳምነት ምእንቲ እቲ ክንበፅሖ ዘይከኣልና ውሕስነት ምግቢ እዩ ክኸውን ዘለዎ። ናይ ኢንዱስትሪን ንግዲን ምስፍሕፋሕ ግና ምእንቲ ኩለመደያዊ ሃገራዊ ዓቕሚ ንምፍጣር ክበሃል ዝለዓለ ትኹረት ተዋሂቡ ክስራሕ ኣለዎ።
እሞ እዚ እንተኾይኑ ናብ ኢንዱስትሪ ዝግበር ስግግር ድማ ብመንግስቲን ትእምትን ጥራይ ክግበር ኢልካ ስለዘይሕሰብ ሰብ ውልቀ ሃፍቲ ብስፍሓት ዝሳተፍሉ ምችው ባይታ ምፍጣር ናይ ግድን እዩ። ከምቲ ናይ ክልል ኣምሓራን ትካል ‘ጥረት’ን ዝገብሩዎ ዘለዉ ተወለድቲ እቲ ክልል ካብ ዘዘለዉዎ ናፀውዐ ሓቢሮም ክሰርሑ ኩነታት ዘምቻችውሎም ዘለዉ መንግስቲ ክልልናን ወላዲት ጥረት ዝኾነት ትእምትን እዚ ዘይገብረሉ ምኽንያት ኣይረኣየናን። እንተነኣሰ ነቶም ኣብ ካሊእ ክልላት (ኦሮሚያን ኣምሓራን) ዝጓነዩን ጥቕዓት ዝበፅሖም ዘለዉ ተጋሩ ሰብ ሃፍቲ ትዕበ ትንኣስ ሃፍቶም ኣብ ትግራይ ከዋፍሩዎ ንምግባር ጥጡሕ ባይታ ምፍጣር የድሊ። እቲ ’ከተማታት ትግራይ ናይ ኢንዳስትሪ ወፍሪ ማእከላት ክንገብረን ኢና ዝብል’ ናይ ትእምት ሓሳብ ከም ዘሎ ኮይኑ ብፍላይ ድማ ናይ ዓዲ ውሽጢ ሰብ ሃፍቲ (ደቂ ካልኦት ክልላት’ውን) ኣብ ትግራይ ሃፍቶም ከዋፍሩ ምችው ባይታ ምፍጣር ንፅባሕ ዘይብሃል ጉዳይ ምዃኑ ክፍለጥ ኣለዎ።
ንኢንቨስትመንት ዘተባብዕን ዝምችውን ባይታ ምፍጣር ብዙሕ ጊዚያዊን ዘላቕን ዕድላት ካብ ምፍጣር ሓሊፉ ክልልና ናፍቲ ትድልዮ ዘላ ዕቤት ዘብፅሓ ይኸውን። ከምቲ ዝፍለጥ ገለ ናይ ትእምት ትካላት፣ ንኣብነት መስፍን ኢንጂነርግ ንደቀቕቲን ኣናእሽቱን መፍረይቲ ውዳበታት ኣናእሽቱ ኮንትራት ምሃብን ናይ ስልጠና ሓገዝን ይገብራን እየን። መስፍን ይኹን ትእምት ብሓፈሽኡ ተጠቃማይነት ህዝቢ ንምርግጋፅ ተልእኾ ኣለኒ ኢሉ ካብ ተበገሰ እዚ ተጠናኺሩን ሰፊሑን ክቕፅል ዘለዎ ሰናይ ተግባር እዩ። ናይ ኩሉ ሰብ ዕላማ ዝለምዐት ክልልን ሃገርን ምርኣይ ስለዝኾነ ኣብ ኢንዱስትሪ ዝዋፈሩ ሰብ ሃፍቲ ከም ተወዳደርቲ ዘይኮነስ ከም ናይ ልምዓት ኣጋር ብምርኣይ ሓቢርካ ናይ ምስራሕን ምድጋፍን ግዲኡ እንተተፃዊቱ እቲ ዝድለ ዘሎ ልምዓት ክገሃድ እዩ። ንኣብነት ብደቀቕቲን ኣናእሸተይን ዝጀመሩ ገለ ወገናት ናይ እምኒ መጥሓኒ ማሺንን ካሊእን ከምዝሰርሑ ብትግራይ ቴለቪዥን ርኢና ነይርና። ከምዚኦም ዝበሉ መሃዝቲ ቴክኖሎጂን ፈጠርቲ ስራሕን ሃፍትን ምዃኖም ብግብሪ ዘረጋገፁ ሰብ ትካላት መንግስቲ እንተኺኢሉውን ነቲ ክልል ብኢንዱስትሪ ዝመርሖ ዘሎ ትእምት (መስፍን ኢንዱስትሪ) ክንዲ ዝከኣሎም ብምሕጋዝ ተመሳሳሊ ፍርያት ሰሪሖም ናብ ዕዳጋ ዝወፅእሉ ኩነታት ንምፍጣር ኩለመደያዊ ሓገዝ እንተዝገብሩሎም ንቲ ናብ ኢንዱስትሪ ዝግበር ዘሎ ጉዕዞ ከሳልጦ እዩ።
ክራይ ኣካብነት፣ ናይ ተወዳዳራይነት ሽግር፣ ትሑት ቴክኖሎጂ፣ ናይ ሙያ ሕፅረት፣ ናይ መስርሒ ቦታ ዘይምርካብ፣ ናይ ዕዳጋ ምትእስሳርን ገንዘብን ሽግር’ኳ ኣገደስቲ ፈተናታት ኮይኖም እንተቐጸሉ ደቀቕቲን ኣናእሸተይን’ውን ንቡዙሓት ዜጋታት ዕድል ዝፈጥር ዘሎ ዓውደ ስራሕ ስለዝኾነ ኣጠናኺርካ ምቕፃል ይግባእ። ብፍላይ ድማ ምስ ልቓሕ፣ ናይ መስርሒ ቦታ፣ ቢሮክራሲያዊ ሕልኽላኽን ዙሪያ ዘለዉ ፀገማት ንምፍታሕ መሰረታዊ ለውጢ ገይርካ ብሓደ ወገን በዝሒ ተለቃሕቲ ውዳበታት ምዕባይ (ብዙሓት መናእሰይ ብትፅቢትን ነዊሕ ቢሮክራሲያዊ ኣሰራርሓን ረብሪቦም ካብ ውዳብኦም ዝብተኑ ከምዘለዉ ይፍለጥ) ብቲ ካሊእ ድማ መፍረያይነቶም ከዕብዩ ዝሕግዝ ናይ ሙያን ኣማሓድራ ስራሕን ከማሓይሹ ሓገዝን ክትትልን ምግባር የድሊ።
ከምቲ ልዕል ኢሉ ዝተጠቐሰ ቢሮ ኢንዱስትሪን ንግድን ብሄራዊ ክልል ትግራይ መፅናዕቲ ገይሩ ዝቐመጦም ዝተፈላለዩ ዕድላት ኣለው። ፍሉይ መተባብዒ፣ ናይ ባንኪ ልቓሕን ቕልጡፍ ቢሮክራሲያዊ ኣገልግሎትን ብምሃብ ሰብ ሃፍቲ ኣብዚኦም ንኸዋፍሩ ምእንታን መንግስቲ ካብ ፍርቂ መገዲ ንላዕሊ ከይዱ ክቕበሎም ኣለዎ። ኣብ ክልልና ናይ ጨርቃ ጨርቂን ስፌት ዓለባን ከምኡውን ናይ ሓፂን መፂንን ናይ ኣግሮ ኢንዱስትሪን ፈቓድ ዝወሰዱ ናይ ወፂኢ ትካላት ከምዘለዉ’ውን ዝፍለጥ እዩ። ኣብ ስራሕን ሃፍትን ምፍጣርን ካውኡ ድማ ኣብ ጠቕላላ ዕቤትን ልምዓትን ሃገር ዘለዎም ኣስተዋፅኦ ዝዓዘዘ ስለዝኸውን በዝሒ ዘለዎም ከምዚኦም ዝበሉ ትክላት ንምስሓብ ዝግበር ፃዕሪ ክጣናኸር ኣለዎ። ናይ ወፃኢ ሰብ ሃፍቲ ምስሓብ ናይ ባዕሉ ረብሓን ጉድኣትን ስለዘለዎ ግና ምእንቲ ዘላቒ ልምዓትን ዘተኣማምን ቁጠባዊ ዕቤትን ክበሃል ናይ ዓዲ ውሽጢ ሰብ ሃፍቲ ንምፍጣር መንግስቲ ክረባረብ ኣለዎ።
መ) መንግስቲ ዘዋህለለን ሸርፊ ወፃኢ ካብ ኣውሮፓ እኽሊ ንምግዛእ ካብ ዘውዕለን ብክልል ጎልጎል ራያን ምዕራብ ትግራይን (ብሃገር ደረጃ’ውን እቶም ጸሞም ዝሓድሩ ዘለዉ ጎላጉልን ሩባታትን) ተጠቒምካ ኣብ ሰፋሕቲ መካናይዝድ ናይ መስኖ ሕርሻታት እኽሊ ከምርት ኣለዎ። እዚ ሰለስተ ቐጥታዊ ረብሓታት ይህበና። ቐዳማይ፣ ብቐንዱ ናይ ምግቢ ውሕስና ንምርግጋፅ ናይ ባዕሉ እጃም ይህሉዎ። ካልኣይ፣ ዓመት ዓመት ናይ ውሽጢ ዋጋ እኽሊ ከይንህር ምክልኻል የኽእል እዩ። ሳልሳይ፣ ኣብ ድርቂ እዋን ሸርፊ ወፃኢ ሂብካ እኽሊ ካብ ወፃኢ ካብ ምዕዳግ የድሕን።
ሰፋሕቲ ሕርሻታት ክበሃል እንተሎ እቲ ፍቖዶ ወሰናወሰን ወሓዝቲ ሩባታት ፀሙ ዝሓድር ዘሎ መሬት ኢና ንብል ዘለና። እዚ ድማ መንግስቲን ውልቀ ሃፋታም (ብፍላይ ደቂ ዓዲ) ኣቲዮም ዘልምዑዎ እምበር ናይ ሓረስታይ ኣፈናቒልካ ከምዘይኮን ክስመረሉ ኣለዎ። እታ ዝርካባ ንእሽቶይ መጠን መሬት ሓረስታይና ግን ዝሓሸ ናይ ቴክኖሎጂን እታወታት ተጠቒምካ መፍረያይነታ ክውስኽን ህዝብና ምግቢ ዓርሱ ክኽእልን ምግባር ቐዳሚ ስራሕ ይኸውን። እዚ ከምዘሎ ኮይኑ ንሓረስታይና ሓዊሱ ካልኦት ኣብ ሕርሻ ዝዋፈሩ ደቂ ሃገር በዓል ሃፍቲ ናይ ባንኪ ልቓሕ ምችቻውን ብሙያ ምድጋፍን ዘተባብዕ ብምዃኑ ፍርያት እኽሊ ብመጠን ዝውስኸሉ ዕድል ምፍጣሩ ኣይተርፍን። ህዝብና ኣብ ሓፂር ግዘ ካብ ሕፅረት ምገቢ ክናገፍ እንተተደሊዩ መንግስቲ ከምዚኦም ዝበሉ ምንቅስቓሳት ክገብርን ናፍቲ ዓውዲ ዝኣትዉ ሰብ ሃፍቲን’ውን ከተባብዕ ይግባእ። ኣብ ነገርና ኣብ ኢትዮጵያ ሰብ ሃፍቲ ኣብ ሕርሻ ንምውፋር ዘይደፍርሉ እቲ ቐንዲ ምኽንያት ንሕርሻ ዝውዕል ናይ ባንኪ ልቓሕ ብቐሊሉ ስለዘይርከብ እዩ[xxii]። ምነግስቲ ባዕሉ ኣብ ሕርሻ ክዋፈር ኣለዎ ዝብለና’ውን ሓደ ምኽንያት እዚ እዩ።
ሠ) እዛ ሃገር ካብ ላዕለዎት ናይ ትምህርቲ ትካላት ዝበለፀ ሽግር ንምቅላል ዘኽእል ሳይንሳዊ ቅሩብነትን ዕድልን ዘለዎም ትካላት ስለዘይብላ ኣብዘን ትካላት ፈታሒ ሽግር ዝኸውን ምርምር ካፍቲ ዘለዎ ንላዕሊ ክጠናኸር ምግባር ዓብዪ ዕማም ተገይሩ ክውሰድ ትኹረት ክግበር ይግባእ። ላዕለዎት ትካላት ትምህርቲ ኣብ ሕርሻ፣ ኣግሮ ፕሮሰሲንግ፣ ደቀቕቲን ኣናእሽተይ መፈረይቲ ትካላትን፣ ዕድጋ ምትእስሳር፣ ንዚኦም ዝምቹ መጓዓዚያን ንዙይ መሰረት ዝኾኑ ትሕተ ቕርጺን ካልኦትን ከመይ ተዋዲዱ ናብ ዝሓሸ ብርኪ ክሰጋገር ከምዘለዎ ፅጹይ መፅናዕቲ ክገብሩ አኹል ድጋፍ ምሃብ ቐንዲ ኣካል ናይቲ ፍታሕ ተገይሩ ክውሰድ ኣለዎ። አዚ ክንብል እንተለና ግን ምርምር ኣብ ላዕለዎት ትካላት ትምህርቲ ጥራይ ክውሰን ኣለዎ ንምባል ተደሊዩ ኣይኮነን። ኣብ ዝተፈላለየ ዓውዲ ተዋፊሮም ዘለዉ ልምዲን ዓቕሚን ዘለዎም ሙሁራትን ሰብ ሙያን በቢዘለዉዎ ዓውደ ስራሕቲ ዝከኣሎም ክገብሩ ምዝኽኻርን ምዕዳምን እውን ከምዘድሊ ክነስምረሉ ንደሊ። ኩሉ ዓቕሚ ተደሚሩ ኣብ ፍልጠት/ጭብጢ ዝተመስረተ ፖሊሲን (research/evidence based policy) መስርሕን ኣብ ዝህልወናን እዚ ናይ መፈፀምቲ ፖለቲካዊ ቑርጸኝነት ተደሚሩዎ ልምዓት ዓድና ከምዘቐልጥፎ ጥርጥር የብሉን።
ረ) ካሊእ ኣዐረዩ ኣገዳሲ ጉዳይ ድማ መዓልታዊ ስራሕ ኽደሊ ካብ ገጠር ናብ ከተማ ዝፈልስ ዘሎ መንእሰይ ንምቕናስ ምእንታን ኣብ ገጠር ሕርሻን ሕርሻ ተንከፍ ዝኾኑን ዘይኮኑን ካልኦት ናይ ስራሕ ዕድላት ምፍጣር ንፅባሕ ዘይበሃለሉ ጉዳይ እዩ። ኣብ ነገርና ከተማታት ትግራይ ንዚ ፍልሰት ዝስከም ናይ ስራሕን ካሊእን ኣቕሚ ስለዘይብለን ናብ ከተማ ዝግበር ፍልሰት ናይ ባዕሉ ኣሉታዊ ተጽዕኖ ኣለዎ እዩ። በዝሒ ህዝቢ ትግራይ ኣብ ገጠርን ሓውሲ ገጠርን ዝነብር ስለዝኾነ ልምዓት ናብ ቀረብኡ ክመፅእ ኣለዎ። ብምዃኑ ድማ ንልምዓት ዘሳልጥ ትሕተ ቕርፂ ምህናፅ (ብፍላይ ናይ መስኖ ህንፀት፣ ማይ፣ ስልኪ፣ መገዲ፣ ሓይሊ መብራህቲ፣ ናይ ጥዕናን ትምህርቲ ትካላትን ወዘተ) ፣ ልምዓት ንምስላጥ ዝሕግዝ ማሕበራዊ መዋቅር፣ ንዚኦም ብፅሬት ዝመርሕ ሰናይ ምምሕዳር፣ ልቓሕ ዝህቡ ትካላት ኣብ ገጠራት ምህላውን ንቲ ህዝቢ ቑጠባዊ ፍልፍል ክኾኑ ዝኽእሉ ዝተፈላለዩ ዕድላት ፈጢርካ ድኽነት ንምቕናስን ኣብ ከይዲ ድማ መነባብሮ ህዝቢ ዝቐየረሉ ኩነታት ከሳልጦ ይኽእል እዩ። ኣብ ገጠር ልምዓት ኣብነታዊ ዝኸውን ተመኩሮ ዘለዎን ኮትዲቫር፣ ታንዛኒያ፣ ቻይና፣ ታይላንድን ቬትናምን እዚ እዩ ዘርእየና[xxiii]።
ንኣብነት ምስ ብዙሕ ህዝቢ ዝነብረለን ብግብርና ዝመሓደራ ገጠራት ተፀጊዐን ዝተጣየሻ ሰለስተ ኣናእሽቱ ከተማታት ሃገረ ቬትናም ኢንዱስትሪን ዝሓሸ ትሕተ-ቕርፂን ምስተሃነፀለን ኣብ ሞንጎ እዘን ከተማታትን ገጠርን ትሕተ-ቕርፃዊ ርክብ ፈጢሩ ንቲ ኸባቢ ሰፊሕ ናይ ስራሕ ዕድልን ኩለመደያዊ ልምዓትን ኣምጺኡለን። እዚ ለውጢ ድማ ናዓበየ ዝኸይድ ድሌት ስለዝፈጠረ ናይቲ ኸባቢ ሓረስቶት ሓዱሽ ዕድል ፈጢሩሎም። ሓረስቶት’ውን ጠለብ ዕዳጋ ንምምላእ ክብሉ ሕርሽኦም ብምዝማንን ብዙሓት እውን ዘፍሪይዎ ዝነበሩ ሩዝ ብምግዳፍን ናብ ዝተፈላለዩ ኽባር ዋጋ ዘለዎም ፍረታትን ኣቑፅልቲን ምፍራይ ኣቲዮም እዮም። ኣፍቲ ኸባቢ ናይዞም ኢንዱስትሪታት ምምፃእን ትሕተ-ቕርፃዊ ምምሕያሽን ማዕረ እቲ ካሊእ ለውጢ ናይ ግልጋሎት ዘርፊ ክፍጠርን ክሰፍሕን ምኽንያት ኮይኑ ኣብ ግብርና ዝነብር ዝነበረ ህዝቢ ብፍላይ ድማ መንእሰይ ሰፊሕ ናይ ስራሕ ዕድል ከምዝፈጠረሉን ኩሉ ተተሓሒዙ ድማ ናይቲ ኸባቢ ቁጠባዊ ኩነታት ከምዘመሓየሾን እቲ መፅናዕቲ ይገልፅ[xxiv]። ካብዙይን ከምዚኦ ዝበሉን ተመኩሮ ምውሳድ ይከኣል እዩ።
7.2/ ፖለቲካዊ መስርሕ
ሀ) ሓደ ሃገር ኩለመዳያዊ ዕቤት/ምዕባለ ከምፅእ ትኽክለኛ ፖለቲካዊ ስትራቴጂ ምሕንፃፅ፣ ንቲ ፖሊሲ ንምፍፃም ዘኽእል ጭቡጥ መስርሕ ምውናን፣ ብቐንዱ ድማ ፖለቲካዊ ቑርፀኝነት፣ ሙያዊ ብቕዓትን ዝለዓለ ውፍይነትን ዘለዎ መሪሕነት ምህላውን ወሳናይ ክምዝኾነ ብዙሓት ሙሁራት ይሰማምዑ። እዚኦም ኣብ ቦትኦም ዘየለዉ ንቕድሚት ምስጓም ዘይሕሰብ እዩ። ከምኡ ስለዝኾነ ድማ እቲ ኣብ ክልልና ዘሎ ዘሰክፍ ኩነታት ናይ ምቕያር ታሪኻዊ ሓላፍነት ተሰኪሙ ዘሎ መሪሕነት ከም ገዛኢ ውድብን ከም መንግስቲን እዚ ኣገዳሲ ምዃኑ ተረዲኡ ኣብ ውሽጡን መሓውራቱን ሱር ነቀል ለውጢ ክገብር ናይ ግድን እዩ። ወድዓዊ ኩነታት ክልልና ሃገርናን ካፍቲ ዘሎ ድኹም መሪሕነት (ባዕሎም’ውን ደጋጊሞም ከምዝብሉና) ብዓቕሚን፣ ብትሕዝቶን፣ ኣካይዳን ዝተፈለየ መሪሕነት ይጠልብ ኣሎ። ዛጊድ ንዚ እዋን ዝምጥን መሪሕነት ንምፍጣር ስለዘይተኽኣለን ብስሩ’ውን ናገደዶ ይኸድይ ስለዘሎን ዝባኸነ 25 ናይ ሰላም ዓመታት’ኳ ንብዙሓት ፍተወቲ ዓድን ደገፍቲ እቲ ህዝባዊ ቓልስን ዝጒሂ ዘሎን ንገለ ወገናት’ውን ተስፋ ዘቑረፀን ጉዳይ እዩ።
ብርግፅ እቲ ዘሎ መሪሕነት ጌግኡን ድኽመቱን ይኣምን እዩ፣ ምዕራይ ግን ሚሒሉ ዝገደፎ እዩ ዝመስል። ምእንቲ ኣመሉ ኢልና ኣይኮናን እዚ ንብል ዘለና። እዚ ሓቂ እዩ። ንኣብነት ኣፍቶም ዝሓለፉ ክሊቲኦም ጉባኤታት ላዕለዋይ መሪሕነት ብብዙሕ ዓይነት ድኽመታት ተገምጊሙ ከብቅዕ እዚ እዩ ዝበሃል ፍታሕ ዘይተወሰደ እቶም ዝነበሩ ደጊሞም ተመሪፆም ጉባኤታት ብስዕሲዒት ተዛዚሞም። ብዘሰክፉ ድኽመታት ዓርሱ ዝገምገመ መሪሕነት ተመሊሱ ምምራፁ እቲ ውድብ ንባዕሉ ክቕይር ድሉው ዘይምዃኑ ዘረጋገፀሉ መድረኽ እዩ። ከምቲ Harold Wilson ዝተብሃለ ሰብ ዝበሎ “He who rejects change is the architect of decay. The only human institution which rejects progress is the cemetery.” ትርጉም: “ለውጢ ዝቃወም ሰብ ናይ ምብስባስ መሃንዲስ እዩ። ምዕባለ ዝቃወም ሰብ ዝሰርሖ ትካል እንተሃሊዩ መቓብር ጥራይ እዩ” ይብል። ንሱ ጥራይ ኣይኮነን ዘተሓሳስብ ዘሎ፥ እቲ ናይ ምትኽኻእ መስርሕ’ውን እቶም ተተካእቲ ንቲ መድረኽን ናዓበየ ዝኸይደ ዘሎ ጠለባት ህዝቢን ዝምጥኑ በዓል ዓቕሚን ዴሞክራሲያዊ ባህሪ ዝተላበሱ ሰባት ድዮም ዝትክኡ ዘለዉ ወይስ ክራይ ኣከብቲ? ዝብል’ውን ንርእሱ ኣብ ትዕዝብቲ ብዙሓት ዝወደቐን መዘራረቢ ኮይኑ ዝቕፅል ዘሎን ጉዳይ እዩ። አዚ ድማ ኣፍቲ ውድብ እምነት ዝነበሮም ብዙሓት ወገናት ተስፋ ዘቕበፀ እዩ።
መሪሕነት ዝሓዘ ኣካል ዝሓሸ ክኸውን ትፅቢት ይግበረሉ። መራሒ እኮ ተባሂሉ! ሎሚ ኣብ ታሕቲ (ጣቢያ፣ ቀበሌ፣ ወረዳታት፣ ዞባታት፣ መንግስታዊ ቤት ዕዮ)ንሪኦ ዘለና ድኽመት ብቐንዱ ናይቲ ላዕለዋይ መሪሕነት ድኽመት ነፀብራቕ እዩ። እዚ ምዃኑ ናተፈለጠ ስጉምቲ ዝውሰድ ግን ኣፍቲ ቐንዲ ሽግር ዘይኮነስ ኣፍቶም በቲ ምኽንያት ዝተፈጠሩ ሽግራት ጥራይ እዩ (treating the symptom, rather than the cause, instead of doing the opposite)። ከምኡ ስለዝኾነ እዩ ድማ እቲ ሽግር ናተንከባለለ ዝቕፅል ዘሎ። ህወሓት ካብ ትምስረት ጀሚሩ ኣባል ላዕላለዋይ መሪሕነት ኮይኑ ዝገልገለን ኣብዚ እዋን ብመዓርግ ሚኒስትር መማኸሪ ጠ/ሚ ሃገርና ኮይኑ ዘገልግል ዘሎን ኣይተ ኣባይ ፀሃየ “ገምጋም ሕሉፍ ጉዕዞ፣ ዝተረኸቡ ዓወታትን መፃኢ ሓደጋታትን” ብዝብል ርእሲ ኣብ ቀረባ ኣብዝተሳለጠ ኣኼባ ንላዕለዋይን ታሕተዋይን ኣመራርሓ ውድብን መንግስትን ኣመልኪቶም ከምዚ ዝስዕብ ኢሎም ነይሮም፦ “እቲ ታሕተዋይ ንምስትኽኻል ቀሊል እዩ። እቲ ታሕተዋይ ይትረፍ እቲ ማእኸላይ ኣመራርሓ ምዕራይ እውን ቀሊል እዩ እቲ ላዕለዋይ እንተተስተኻኺሉ። ስለዚህ ኣብ ላዕሊ ዘለና ናይ ምስትኽኻል ጉዳይ እዩ እቲ ቐንዲ ትኹረት ንውድብና ንመንግስትና” ብምባል እቲ ዘለናሉ ሕማቕ ኩነታት ፖለቲካዊ ኣመራርሓና ዝፈጠሮ ሽግር ምዃኑን ኣብ ላዕሊ ክዕረ ከምዘለዎን ብግልጺ ኣቐሚጡዎ እዩ[xxv]። ብዝኾነ እዚ መሪሕነት ኩሎም ኣብ ኢዱ ዘለዉ ዕድላት ተጠቒሙ ኣብ ሓጺር እዋን ለውጢ እንተዘይ ኣምፂኡ ናብ ዝገደደ ኩነታት ኣቲና ልምዓት፣ ሰናይ ምምሕዳርን ዴሞክራሲን ምግሃድ ተሪፉ እቲ ተጋዳላይ መለስ ዜናዊ ዝበሎ ዝውንጨፍ ዘሎ መደረጓሕ ኣርኪቡ ንህዝብን መሪሕነትን ሃገርን ብዘይ ኣፈላላይ ከምዝጭፍልቕ ምርዳእ የድሊ።
ለ) ካሊእ ልምዓት፣ ፍትሒን ሰናይ ምምሕዳርን ናብ ዝሓሸ ብርኪ ንምብፃሕ ካውኡ ሓሊፉ’ውን ትግራይ ኣብ ኢትዮጵያ ዘለዋ ቑጠባዊን ፖለቲካዊን ኣገዳስነትን ብዝለቒነት ንምርግጋፅ ዝኽእሉዋ ተመረጽቲ ህዝቢ ክህልዉዋ ግድን እዩ። ቤት ምኽሪ ህዝቢ ማለት እቶም ዝዓበዩ ጉዳያት ህዝቢን ሃገርን ምኽሪ ዝግበረሉ ህዝባዊ ትካል አዩ። ብምዃኑ ድማ ንተወከልቲ ቤት ምኽሪ ክልልን ሃገርን ዝምረፁ ሰባት ኣፍቶም ዝዓበዩ ናይ ህዝቢን ሃገራዊን ጉዳያት ዝለዓለ ኣፍልጦ ዘለዎም ወይ ናይ ምርዳእ ዓቕሚ ዘለዎም፣ ንቲ ናይ መንግስቲ ፈፃሚ ኣካልውን ሓላፍነቱን ናይ ልምዓት መደባትን ብኣግባቡ ንኽፍፅም ዝቆፃፀሩ፣ ክኾኑ ትፅቢት ይግበር። ኣብዚ ተወኪሎም ዝመፅኡ ሰባት እቶም ዝወፅኡ ፖሊሲታት ብዑምቀት ተረዲኦም፣ መርሚሮም፣ ተንቲኖም ክድግፉን ክቃወሙን ዝሓሸ ዝብሉዎ ሓሳብ ከቕሩቡን ዝኽእሉ ዓቕሚ ንዘለዎም ሰባት ዕድል ምሃብ ልምዓት ክልልናን ሃገርናን ንምስላጥ ይሕግዝ። እቲ ወኪሉ ዝሰደዶም ህዝቢ’ውን ይርባሕ።
ንኣብነት ሕርሻ ዝመርሖ ኢንዱስትሪያላዊ ምዕባለ ክንክተል ኣለና ክበሃል እንተሎ ቕድሚ ኢድካ ኣውፂኣኻ ምድጋፍን ንኽፍፀም መምርሒ ምውራድን እዚ ፖሊሲ ኣብ ትግራይ ከመይ ይሰርሕ? ኢንዱስትሪ ክወልድ ዘኽእለና ናይ ሕርሻ ፀጋታትን ትሕዝቶን ኣሎ ዶ? ኢሉ ቐዲሙ ዝሓትት፣ ተዘይኮይኑ’ውን ካብ ተመኩሮ ተማሂሩ ሕቶ ዘልዕል ዝትንትንን ተመራጺ የድሊ። ሳይንሳዊ ብዘይኮን መለክዒ ናተሰነዱ ዝቐርቡ ዝተዛብዑን ዝተጋነኑን ፀብፃባት ኣብ ልዕሊ ህዝቢ ዝፍጸም ገበን ምዃኑ ተረዲኡ ብሙሉእ ኣፍልጦ ክምርምር፣ ከፃሪ፣ ክሓትትን ክእርምን ዝኽእል ተመራጺ የድሊ። ኣብ ከባቢኻ ብህዝቢ ወይ’ውን ብውድብ ስለትፍለጥ ንቤት ምኽሪ ተወከልቲ ብቑዕ ኢኻ ማለት ኣይኮነን። ካብ ንውድቡ ተኣማኒ ኮይኑ ብፍላጡን ብዘይፍላጡን ናጥፈአ ዝውዕል ህዝቢ ምርር እንትብሎን እንትኹሪን ድማ ኹራ ንምዝሓል ካብ ስልጣኑ ዝባረር ካድረ (ብግብሪ ናራኣናዮ ዝመፃእናን ከምኒሪኦ ዘለናን ዘይቃወም፣ ዘይሓትት፣ ዝበሉዎ ዝቕበል መምሰላይ ፅግዕተኛ) ዓቕሚ ዘለዎ ሰብ ብሙዩኡ ተሸይሙ ብዝህቦ ኣመራርሓን ኣፈፃፅማን መደባትን/ፖሊሲን ውፅኢቱን ዝግምገምን ብሓላፍነት ዝሕተትን በዓል ሙያ ምሽያም እንተንመሃር ልምዓትና ምቐልጠፈ ነይሩ።
ኣብዚ ፈላጥን ዓቕሚ ዘለዎ ተመራፂን/ካድረን የለን ንምባል ተደሊዩ ኣይኮነን። ብኣንፃሩ እዞም ዝተጠቐሱ ኣሉታዊ ባህሪያት ዝተላበሱ በዓል ሙያ (ሙሁራን) የለዉን ማለት እውን ኣይኮነን። ወይ’ውን ብትምህርቲ ዘይደፍአ ሰብ ኩሉ ዓቕሚ የብሉን ኢልና ኣይንድምድምን። ናይ ኣብርሃ-ወ-ኣፅበሃ መማሓደሪ ኣይተ ገብረሚካኤል (ኣባ ሓዊ) ካብ ዝኾነ ዶክተር ዘበለ ሰብ ንልዓሊ ሰሪሑ ዓዲን ህዝቢን ዘድሓነ ዩኒቨሲቲ ዘይወዓለ ጅግና ሰብ ስለዘሎ። ንብሎ ዘለና እዛ ሃገር ካብ ዘላቶ ዘሰክፍ ኩነታት ንምውፅእ ካብ ልቢ እንተተደሊዩ እዚ መድረኽ ዝጠልቦ ናይ ሰብ ሓይሊ ኣብ ቦትኡ ክህሉ ግድን እዩ። እዚ ውድብ መእለያ ዘይብሉ ንዋታን ሰብኣዊን ሃፍቲ እዛ ክልል ዘሰወአሉ ዕላማ ክፍፀመሉ እንተደሊዩ ብዘምፅኡዎ ለውጢ ዝዕቀኑን ረብሓ ህዝቢ ብጭቡጥ ዘረጋግጹን ናይ ስራሕ ሓለፍቲ ክህሉዉዎ ይግባእ። ብሓፈሽኡ እዚ ዘለናዮ መድረኽ ሳይንሳዊ ፍልጠት ስለዝሓትት ቤት ምኽሪ ክልልና ይኹን ሃገርና ብትምህርቲ ዝደፍኡን ልምዓት ብምርግጋፅ ዝተመስከረሎም ሰባትን እንተሒዙ ልምዓት ክልልና ንምግሃድ ዝለዓለ ዕድል ከምዘለዎ ገዛኢ ውድብ ካብ ልቡ ኣሚኑ እቲ እስካብ ሀዚ ዝግበር ዝፀንሐ ኣካይዳ ከዐሪ ይግባእ።
ሐ) ካሊእ ከም ክልል ዝመርሕ ውድብን ከም ተመረፅቲ ሃገራዊ ቤት ምኽሪን ኣብ መድረኽ ከልዕሉዎን ኣካል ናይቲ ፍታሕን ክኸውን ዝግባእ ኣገዳሲ ጉዳይ ኣሎ። ከምቲ ዝፍለጥ እዛ ክልል ብፍላይ ካብ ዘመነ መሳፍንት ጀሚሩ ናይ ኲናት ቐጠና ካብ ምዃን ነፃ ኮይና ኣይትፈልጥን። ብዝበለፀ ድማ ኣፍቲ ዝሓለፈ 120 ዓመታት ምስ ናይ ውሽጢ ዓመፅቲን ናይ ደገ ወረርቲን ብዘበናዊ ናይ ውግእ ማሣርሒን ነተጉቲን ዝተገበሩ ውግኣት ቐሊል ዘይበሃል ሰብኣዊን ንዋታዊን ተፈጥሮኣዊን ጉድኣት በጺሑዋ እዩ። ብዙይ ምኽንያት እዛ ክልል ናይ መላእ ሃገር ኲናትን ዘሰክፍ ናይ ፀጥታ ኩነታትን ተሳኪሚት ኮይና ትነብር ነይራን ሀዚውን ዘላን እያ። እንተኾነ ግና ንቲ ጉድኣታን ዝተሰከመቶ ሓላፍነትን ዝምጥን ዝተፈለየ ሓገዝ ካብ ማእኸላይ መንግስቲ ኣይተገበረላን። ድሕሪ ውድቀት ደርግ ናይ ስግግር መንግስቲ ኣብ ዝተተኸለሉ እዋን ንተን ብዂናት ዝተሃሰያን ብተነፃፃሪ ኣዚየን ድሕሪት ዝተረፋን ክልላት ዝተፈለየ ጠመተን ድጋፍን ክግበረለን ከምተወሰነ ይንገር’ኳ እንተነበረ ናይ ካልኦት ክልላት ኣይንፈልጥን ንትግራይ ግና ንቲ ዝበፅሐ ሰብኣዊን (ኣብ ኢትዮጵያ እቲ ዝበዝሐ ኣካላዊ ስንክልና ሓዊሱ) ንዋታዊን ተፈጥሮኣዊን ዕንወት ዝምጥን ብፌደራል መንግስቲ እዚ ተገይሩ ዝበሃል ነገር ኣይርኣናን ጥራይ እንተይኮነስ ካብ ኩሉ ሕልፊ ዝወሰደ ተባሂሉ’ውን ኣብ ዘይቋርፅ ፀለመ ዝነብር ዘሎ ህዝቢን ክልልን እዩ።
ካፍቲ ቐዳማይ ናይ ደርግ ጨፍጫፍ ወጺእና እፎይ እንተይበልና ድማ ወራር ሻዕቢያ ስዒቡ ዘይተፀበናዮ ሰብኣዊ ህልቂት፣ ቑጠባዊን ንዋታዊን ዕንወት፣ ኣብ ተፈጥሮውን ኸቢድ ዝበሃል ብርርሰት ምስ ዓስዐበ’ውን ክልልና (ብፍላይ ኣብ ዶባት ዝነብር ህዝብና) እዚ ብኲናት ዝበፅሖ ዕንወት ሃገራዊ ጉዳይ ከምዘይነበረ ድሕሪ እቲ ውግእ ክልል በይኑ ክስከሞ ተገዲፉሉ እዩ። ህዝቢ’ውን ንልዕሊ ክልተ ዓመት ካብ መረበቱ ተፈናቒሉ ሰለስተ ክረምቲ ዘይሓረሰ ህዝብና ብዘይ ሓንቲ ሓገዝ ናብ ቦትኡ ተመሊሱ ብነተጉቲ ምኽንያት ማሕረሱን ሰቡን እንስስኡን ኣብ ቐፃሊ ሓደጋ ከምዝወደቐ ዝፍለጥ እዩ። እዚ ኣብ ኩሎም ዶባት ዝነብሩ ሓረስቶትን ሕርሻን ኸባቢያዊን ኸቢድ ተፅዕኖ ከምዝገበረ ኩሉ ዝፈልጦ እዩ። ኣብዚ ዂናት ሰራዊት ኤርትራ ካብ ባድመ እስካብ ገምሃሎ ወሪሩ ካብ ዝዓረደሉ ተፀሪጉ እስካብ ዝወጽእ ልዕሊ 150 ሺሕ ገዘፍቲ ኣግራባት ንድፋዕ መስርሒ ከምዝቖረፀ ኣፍቲ እዋን ኣብ ግብርና ካብ ዝሰርሑ ሰብ ሙያ ተነጊሩና ነይሩ። ብናይ ባዕልና ሰራዊትን (ኣፍቲ እዋን ንዝምልከቶም ሓቢርና ነይርና) ብቲ ኲናትን’ውን ከምተወሰኾ ይፍለጥ።
ሎሚ’ውን ኣብ ዶባት ዘሎ ህዝቢ ኣይሰላም ኣይ ኲናት ኣብ ዝኾነ ኩነታት ዘይቀሰነ ይነብር ኣሎ። ሰላም ኣብ ዘየተኣማምነሉ ኩነታት ኮይኑ ዘፍሪ ማሕረስ ክህሉ ኸቢድ ስለዝኾነ ሓረስቶት፣ ብፍላይ ድማ መናእሰይ ናብ ከተማታት ናኸዱ መማረጺ መዓልታዊ ስራሕ ምድላዮም ኣይተረፈን። ብሓጺሩ ትግራይ ናይ መላእ ሃገር ኲናትን ዘሰክፍ ናይ ፀጥታ ኩነታትን (ናይ ዜጋታት ምጭዋይን ነተጉቲ ምቕባርን ሕልፍ ኢሉውን ተኹሲ ሓዊሱ) ተሳኪሚት ኮይና ትነብር ስለዘላ ፌደራል መንግስቲ ንዛ ኽልል ንበይና ኣሰኪሙዋ ዘሎ ዘቐንዙው ሃገራዊ ሓላፍነት ብፂሒቱ ክወስድ ዘይሕተተሉ ፖለቲካዊ ወይ’ውን ሕጋዊ ምኽንያት ኣይረአየናን። እዚ ኣብ ክልልና ዓሪፉ ዘሎ ኸቢድ ተፅዕኖ ፌደራል መንግስቲ ብኣግባቡ ክግምግሞን ግቡእ ተወሳኺ ናይ ልምዓት ሓገዝ ክገብረሉ ገዛኢ ውድብ ክልልናን ተመረፅቲ ሃገራዊ ቤት ምኽሪን ክሓትቱሉ ይግባእ።
መ) እዚ መድረኽ ተወዳዳራይ ዝኾነ ሳይንሳዊ ፍልጠትን ተመራመርቲን ዝሓትት እዩ። ብምዃኑ ድማ ትምህርቲ ቐንዲ መጥፍኢ ድንቁርናን ድኽነትን በኣንፃሩ ድማ ቐንዲ መዋለዲ ልምዓት ምዃኑ መንግስቲ ኣሚኑስ ላዕለዎት ናይ ትምህርቲ ትካላት ይሃንፅ ፀኒሑን ኣሎን። ከምቲ ጋዜጠኛ ኣቤል ጉዕሽ ኣብ ውራይና ቁ፣25 ፅሑፉ “በላሕቲ ተጋሩ ንረብሓ ትግራይ ናይ ምውዓል ስራሕ ክንዲ ኹርማን እያ” ዝበሎ እስካብ ሎሚ እዛ ክልል ዘፈረየቶም ሙሁራን ፀንቂቓ ኣብ ምጥቃም ብጣዕሚ ድኽምቲ እያ። እቲ ሓቂ ከምኡ እንዳሃለወ ሰብ መዚ ክልልና ሕፀረት ናይ ሰብ ሓይሊ ከምዘሎ ኣብ ኣደባባይ ይነግሩና ኣለዉ። ምኽትል ርእሰ ምምሕዳር ትግራይ ዶ/ር ኣዲስኣለም ባሌማ “ሰባት ዝጋግይዎ ነገር ኣሎ። እቲ ቪዥን [ናይ ልምዓት ራእይ ማለቶም እዩ] ተግባራዊ ክትገብሮ ኩልሻዕ ብጉያ’ውን ክትፍፅሞ እንተደሊኻ ሪሶርስ የድሊ። ናይ ሰብ ሪሶርስ የድሊ፣ ማተሪያል ሪሶርስ የድሊ። እዚ ብጣዕሚ ሕፅረት ኣብ ዘለዎ ሃገር ኮይና ኢና ነቲ ሀዚ ረኺብናዮ ዘለና ደረጃ በጺሕና ዘለና”[xxvi] ብምባል ንቲ ዘሎ ሰንከልከል ከማኻንይሉ ፈቲኖም። እዙይ ጌጋን ፀርፊ’ውን እዩ። እቲ ሓቂ ትግራይ ”ናይ ሰብ ሪሶርስ” ሕፅረት የብላን። ኽብሪ ነቶም ንመፃኢ ወለዶ ክብሉ ሂወቶም ዝኸፈሉ ጀጋኑ ደቂ እቲ ተባዕ ህዝቢ ትግራይ ሎሚ ኣብ ኩሉ ዓውዲ ዝነጥፍ ዘሎ ሙሁር ትግራዋይ ብቑፅሪ ብዙሕ እዩ።
ካሊእስ ይትረፍ ትካላት ጥዕና ብበዓል ሙያ ሕፅረት ናተሳቐዩ እንዳሃለዉ ገሊኦም ብነርስነት ዝተመረቑ ገለውን ብPublic Health ካልኣይ ዲግሪ ሒዞም ስራሕ ዝሰኣኑ ወገናት ኣብ ከተማታት ትግራይ (ብፍላይ ኣፍቲ ዶ/ር ኣዲስኣለም ናተመላለሱ ዝመረፅሉ ከተማ መቐለ) ከምዘለዉ ክስሕትዎ ኣይመተገብአን ነይሩ። ብተመሳሳሊ ከይዲ ቢሮክራሲያዊ ስራሕቲ ምእንታን ቕልጡፍን ዘበናዊን ክኸውን ብኮምፒተራት ዝሕገዝ ንምግባር ዘኽኡሉና ናይ ኢንፎርሜሽን ቴክኖሎጂ ሙሁራት ስራሕ ሲኢኖም ኣብ እንዳ ቡንን (ኮፊ ሃውስ=’’ኮፍ ሃውስ’’) እንዳ ጫትን ዝውዕሉን ስራሕ ክደልዩ ናብ ማእኸል ዓዲ ዝኸዱን ብዙሓት መናእሰይ ከምዘለዉ ምዝኽኻር የድሊ። እዚ ፈጺሙ ክኸውን ኣይምነበሮን። ትምህርቲ ቐንዲ መዋለዲ ልምዓትን ምኳኑ ተኣሚንሉስ ንምስፍሕፋሕ ትምህርቲ ዓብይ ባጀት ናተሰልዐ ዜጋታት የምሃሩ ኣለዉ። እዚ ዝገብር መንግስቲ ምህላዉ ዘኹርዕ እንትኸውን እቲ ብሉፅ ፍርያቱ ንልምዓት ዘይጥቀም መንግስቲ ድማ ዓብዪ ብኽነት ኣጋጢሙዎ ከምዘሎ ክርዳእ ይግባእ። ስለዚህ መንግስቲን ክልልና ዝመርሕ ዘሎ ውድብ ህወሓትን ሙሁር ሓይሊ መወዳድርቲ ዘይብሉ ኽባር ፀጋ ምዃኑ ኣሚኖም ተይዶንጎዩ ቐፃለይ ዝኾነ ሃናፃይ ፅምዶ ክገብሩ ይግባእ። ካብ ፖሊሲ ምይይጥን ምርምርን ጀሚሩ ኣብ ልምዓት ክልሉ ኢዱ ከሓውስ ብግብሪ ምንቅስቓስ የድሊ። ብፍላይ ኣብ ዓዲ ውሽጢ ናሰርሐ ብዝተፈላለየ ምኽንያት ፀፀግዑ ሒዙ ዝነብር ዘሎ ልምዲን ፍልጠትን ዘለዎ ሙሁር ኣብ ልምዓት ዓዱ ክዝቲን ኣካል ናይቲ መስርሕ ከኸውንን ይግባእ። እዚ ማለት ግን ዝተምሃረ ኩሉ መንግስቲ ስራሕ ክህቦ ኣለዎ ንምባል ተደሊዩ ኣይኮነን። ከምኡ ንብል ዘለና ብዙሕ ሙያን ትምህርትን ዝሓትቱ መንግስታዊ ስራሕቲ ብሙሁራትን ብበዓል ዓቕሚን ናተሰርሑ ከምዘየለዉ ስለዝፍለጥ እዩ። ጣቢያታት ወረዳታት ዞባታት ኣብ ንርኢ ሙሁር ይኣኽለና ንብለሉ ብርኪ ዕቤት ኣይበፃሕናን ጥራይ ዘይኮነስ ኣይጀመርናዮን’ውን።
ንሱ ከምዘሎ ኮይኑ ሃገር ገዲፉ ዝስደድ ዘሎ ዝተምሃረ ሓይሊውን ቀሊል ዝበሃል ኣይኮነን። ገሊኡ´ሞ ገንዘብ ከፊሉ’ውን ካብ ዓዲ ዝወጽእ ኣሎ። ሓደ ድኻን ዘይተምሃረን ሕብረተሰብ ዝመልኣ ሃገር ካብ ድኻ ህዝቢ ግብሪ ናኣከበት ዘምሃረቶ ዜጋ ንዓዲ ሃገር ክትስኒ ዘየዋፅኦ እዩ። እዚ ፍልሰት ሙሁር (Brain drain) ጠጠው ምባል’ኳ ተዘይተኽኣለ ግዱስ መራሒ ሃገር ዝኸፈለ ከፊሉ ንምቕናስ ክቃለስ እዩ ዝግባእ። ብዙሕ ተይራሕቕና ኣፍሪካዊት ሃገረ ቦትስዋና ባዕላ ዘምሃረቶም ዜጋታታን ካልኦት ኣፍሪካዊያንን ኣብ ምጥቃም ኣብነታዊት ሃገር እያ። ኣብ ቦትስዋና ኣብ ዝተፈላለዩ ላዕለዎት ትምህርቲ ትካላት ዘምህሩ ወይ ዝሰርሑ ብሽሕ ዝቑጸሩ ኢትዮጵያዊን ከምዘለዉውን ይንገር። ናታን ናይ ካልኦት ሙሁራት ፀንቂቓ ዝተጠቐመት ቦትስዋና ብቑጠባኣ ሃፍታም ብፖለቲካዊ ስርዓታውን ዜጋታታ ብሰላም ዝነብሩላ ዴሞክራሲያዊት ሃገር ኮይና ኣላ። ሃገርናን ክልልናውን ከምዚ ናይ ቦትስዋና ዓይነት ፅቡቕ መሪሕነት የድሊያ ኣሎ። ፅቡቕ መሪሕነት ንብሎ ራእይ ናብ ግብሪ ዝቕይር ክኸውን እንተሎ ጥራይ እዩ።
እምበኣርከስ ኣብ መሪሕነትን መሓውራቱን ዘሎ ኩለመደያዊ ድኽመት ዝፈጠሮ ተዘይኮይኑ እቲ ንመቃለሲ ቐንዲ ምኽንያት ዝነበረ ሕቶ ልምዓትን ምፍጣር ፍትሓዊን ዴሞክራሲያዊን ስርዓትን ሽትኡ ክወቅዕ ዘይደሊ ኣባል መሪሕነት ኣሎ ኢልካ ንምድምዳም የፀግም እዩ። ድኽመት ስርዓቱ ካብ ዓመት ናብ ዓመት ኣብ ኣደባባይ ናኣመነ ዘየማሓይሽ መሪሕነት ኣብ ዝኸውን ግና ክምቲ ኣብ ላዕሊ ዝተገለፀ ናይ ስርዓት ምብስባስ ቐንዲ ምልክት ገይርካ እዩ ክውሰድ። ብስሩውን ንለውጢን ምምሕያሽን ዘይምድላው ሕሉፍ ወርቃዊ ታሪኽካ ብፍቓድካ ምርሳሕ ጥራይ ዘይኮነስ ንቲ ዝተቓለስካሉ ህዝቢ እውን ተመሊሱ ይጎድኦን ሕድሪ ሰማእታቱ ይጥለም ከምዘሎን ምርዳእ የድሊ። እዚ ፈጺሙ ቕቡል ዘይምዃኑ ተረዲእኻ እቲ ዘሎ ናይ ሕማቓት ኣካይዳ ብዘይ ውዓል ሕደር ለውጢ ክገብረሉን እቲ ልምዓትን ሰናይ ምምሕዳርን/ስርዓትን ኣፍቲ ንምነዮ በጺሑ ህዝቢ ካፍቲ ዘለዎ ዘሸቑርር ድኽነት ወጺኡ ንርኤሉ ኩነታት ክፍጠር ይግባእ። እስካብ ሀዚ እዙይን እቱይን ናተፈተነ፣ ዝተፈላለየ ምኽንያት ክወሃብ፣ ዝኾነን ዘይኮነን ክፅብፀብ ርብዒ ክፍለ ዘበን ሓሊፉ ሕዝብና ኣብ ረድኤትን ከርፋሕ ናብራን ይነብር ኣሎ። እዚ ክቕየር ኣለዎ። ስለዚህ እዞም ልዕል ኢሎም ዝተጠቐሱ ክውሰዱ ዘለዎም ዝበልናዮም ቴክኒካዊን ፖለቲካዊን ፍታሓት ኣገደስቲ እዮም። ብሓጺሩ ፖሊሲ ርእሱ ዝኸኣለ መሳርሒ ስለዝኾነ እንተይዘሰሪሑ ምስ ፖለቲካ እንተይሓዋወስካ ይቕየር ወይ’ውን ምትዕርራይ ክግበረሉ ንቡር እዩ።
8/ ምትሕውዋስ ፖሊሲን ፕለቲካን
ኣብዚ ፅሑፍ ፖለቲካ እንተይኮነስ ብዋናነት ብዛዕባ ፖሊሲ ኢና ዘቲና። ፖሊሲ ሓደ መንግስቲ ፣ ዘይመንግስታዊ፣ ውድብ፣ ውልቀን ዘይውልቀን ትካላት ወዘተ መደብ ንምፍፃም ንዝኽተልዎ ናይ ለውጢ መስርሕ ንፁር ዝኾነ ዕላማ ሽቶን መምርሒን ዝሓዘ እሞ ኣብ ከይዲ ከከም ጭቡጥ ኩነታቱ ናራኣኻ ዝቕየር መሳርሒ እዩ ኢልካ ብቐሊሉ ምግላፅ ይከኣል። ፖሊሲ ንምሕንፃፅ መጀመርታ እቶም ክፍትሑ ዝድለዩ ጸገማት ብእርይ ቁፅር ምፍላጥን ዕላማኻን ክትበፅሖ ትደሊዮ ሽቶን ምንፃርን የድሊ። ድሕሪኡ ምስ ጭቡጥ ኩነታትካ ዝሳነ ፖሊሲ ምሕንፃፅ፣ ፖሊሲ ዝፍፅም መስርሕ ምፍጣር፣ ናይ መፈፀምቲ ዓቕሚን ፖለቲካዊ ቑርፀኝነትን ውሕሉል ኣመራርሓ ምህላውን ኣብ ዝሳኻዕ ድማ ንቲ ፖሊሲ ብተነፃፃሪ ብዝወሓደ ፀጋታትካ (ግዘ፣ ገንዘብ፣ ናይ ሰብ ሓይሊ ወዘተ) ናብ ግብሪ ንምሽራፍ ተኽእሎኻ ዝለዓለ ይገብሮ።
መንግስቲ ኢህወደግ ወይ ኣብ ትግራይ ዝገዝእ ዘሎ ውድብ ህወሓት ኣብ ክልሉ ዘለዉ ፀገማት ኣብ ምልላይን ንፁር ዕላማ ኣብ ምቕማጥን ዋላ ሓንቲ ሽግር የብሉን’ኳ እንተዘይበልና ፅቡቕ ዝበሃል ስራሕ ሰሪሑ እዩ ምባል ይከኣል እዩ። ብመሰረቱ ፀገማት ክልልና ይኹን ሃገርና ንምልላይ ብዙሕ ምርምር ዝሓትትውን ስለዘይነበረ እዚ ናብ ፖሊሲ ንምቕያር ኣየጸገመሉን። እቲ ቐንዲ ሽግርን ቐፃሊ ፈተናን ኮይኑ ዘሎ ግና እቲ ዝወፅአ ፖሊሲ ምስ ጭቡጥ ኩነታት ትግራይ ዘይምስናይ እዩ። እቶም ዝሳነዩ’ውን ኣብ ኣፈፃፅማ ብዙሕ ዓይነት ሽግራት ኣለዎም። እቶም ቐንዲ ንምጥቃስ፣ ኣብ ኣፈፃፅማ ንፁር ኣንፈት ዘይምህላውን ከም ቤተፈተነ ናፈተንካ ምንባርን፣ ኣብ መደባት ምፍፃም ብቕዓት ዘለዎ ሳይንሳዊ መስርሕ ዘይምህላ’ው፣ ነቲ ፖሊሲ ንምፍፃም ዝተዳለወ ብቕዓት ዘለዎ ሓይሊ ሰብ ኣብ ቦትኡ ዘይምምዳብ፣ እሞ ዘይተስኣነ እንዳሃለወ፣ ፈፀሚ ኣካል’ውን ቑርፀኛ ዘይምዃን፣ ኣብ ገምገም ድኽመትካ ኣለሊኻ እንዳሃለኻ ንምምሕያሽ ድሉው ዘይምዃንን ምስ ሽግርካ ምቕፃልን እዮም እንተበልና ምግናን ኣይኸውንን።
እቲ ካሊእ ሽግር ድማ ፖሊሲ ከምቲ ልዕል ኢሉ ዝተገለጸ መደብ ንምፍፃም ዘገልግልን ኣብ ከይዲ ከከም ጭቡጥ ኩነታቱ ናራኣኻ ዝቕየር ናይ ለውጢ መምርሒ ወይ ድማ መሳርሒ ምዃኑ ናተረሰዐ ማዕረ ፖለቲካዊ ሪኦተዓለም ምቕያር ተገይሩ ዝረኣየሉ ኩነታት ስለዘሎ ምትዕርራይ ወይ ሱር ነቀል ናይ ፖሊሲ ለውጢ ንምግባር ክፉት ዘይምዃን እዩ። ብምዃኑ ድማ ኣብ ፖሊሲ ዝቕርብ ነቐፌታ ከም ፅቡቕ ተወሲዱ ኣብ ክንዲ ንተወሳኺ ምርምርን ገምጋምን ዝዕድም ካብ ልክዑ ንላዕሊ ናተመጠጠ ፖለቲካዊ ትርጉም ናትሓዝካ እቲ ሽግር ንምፍታሕ ዝግበሩ ፃዕሪታት ተጓዕጺጾም ዝሓልፍሉን ጌጋ ናተደገመ ዝቕፅለሉን ኩነታት እዩ ዝበዝሕ። ኩሉ ከምዝፈልጦ ዓመት ዓመት ተመሳሳሊ ድኽመት ይርከቡ ተመሳሳሊ ናይ መፍትሒ መፅባዓታት ድማ ይእተው ከምኡ ናበሉ ሽግራት ናተንከባለሉ ይቕፅሉ። እዚ ብብስለት ፈላሊኻ ክርአን ክቕየር ዘለዎ ኣሉታዊ ዝንባለ እዩ።
እሞ ከም እምነትና እቲ ልዕሊ 20 ዓመታት ዝተደኸመሉ “ሕርሻ ዝመርሖ ኢንዱስትሪያላዊ ምዕባለ” ዝብል ፖሊሲ ኣብ ትግራይ ኣይሰርሐን ኣብ ቀረባ ግዘ ክሰርሕ ኢልና እውን ኣይንግምትን ክንብል እንተለና ካብ ሪኦተዓለማዊ ኣንፈት ናይቲ ስርዓት ብምብጋስ ዘይኮነስ ካብ ጭቡጥን ኣዚዩ ዘሰክፍ ቑጠባዊ ኩነታት ትግራይ ተበጊስና ከምዝኾነ ርዱእ ተገይሩ ክውሰድ ኣለዎ። እዚ ፖሊሲ ዘይሰርሐሉ ቐንዲ ምኽንያት ድማ ኣፍቲ ፖሊሲን ጭቡጥ ኩነታት ትግራይን ሓረስታይ ህዝብናን ገፊሕ ፍልልይ ስለ ዘሎ እዩ ኢልና ኣለና። ናይ ክልልና ሕርሻ በዚ ዘለዎ ኩነታት ኢንዱስትሪ ንምውላድ ይትረፍ ብምግቢ ዓርስኻ ንምኽኣል’ውን ገና ርብዒ መገዲ ኣይተኸደን። እሞ ንዓመታት ዘይፍረየ ፖሊሲ ሒዝካ ትቕፅለሉ ምኽንያት የለን። ብዙይ ሓሳብ ዘይሰማማዕ ሰብ ቕድሚ ናብ ፖለቲካዊ ሸርፊን መደምደምታን ምብፅሑ ኣብ ጭብጢታት ተመስሪቱ እዘን ዝቕፅላ መሠረታዊ ሕቶታት ክምልስ ይግባእ:-
እዚ ልዕሊ 20 ዓመታት ዝተደኸመሉ ፖሊሲ ምስ ጭቡጥ ኩነታት ትግራይ ተሳኒዩ ዶ? ዝሳነ እንተኾይኑ ዛጊድ እንታይ ኣምፂኡልና? እቲ ዝትረኸበ ውፂኢት ንቲ ዝጠፍአ ግዘ፣ ሃፍቲ፣ ጉልበትን ሽግርናን ዝምጥን ድዩ? ኣብ ትግራይ ብሕርሻ ምኽንያት ዝተወለዱ ፋብሪካታት ኣለውና ዶ? ኢንዱስትሪ ምውላድስ ይትረፍዋ እዚ ፖሊሲ ናይ ምግቢ ውሕስና ኣረጋጊጹልና ዶ? እወንታዊ መልሲ ዝህብ ሰብ እንተሊኡ፣ እሞ ንምንታይ ደኣ ሓደ ክረምቲ ድርቂ ተፈጢሩ ልዕሊ ፍርቂ ህዝቢ ትግራይ ናብ ረድኤት ኣቲዩ? እሞ ድማ እቲ ዓመት ዓመት ምህርቲ ዓፂፉ ናተብሃለ ብመራኸቢ ሓፋሽ ዝንገረሉ ዝነበረ ህዝቢ! ብዘይ ድርቂ ልዕሊ 40 ሚኢታዊ ኣብ ሴፍቲኔት ዝነብር ህዝቢ ምህላዉኸ እቲ ፖሊሲ ሰሪሑን ይሰርሕ ኣሎን ዶ የብል? ብስሩባ እኹል ናይ ዓመት ቐለቡ ከፍሪ ዘይከኣለ ሓረስታይ ንኢንዱስትሪ እታወት ዝኸውን ከፍሪ ተኽእሎን ድልውነትን ይህልዎ ዶ? እሞ ገና ንዘይተፈጠራ ኢንዱስትሪታት! ድሕሪ ዝኹሉ ዓመታት ናይ ምግቢ ውሕስና ዘይብሉ ፍርቂ ህዝቢ ትግራይ ሒዝካ ግና መልሱ እውነታዊ ከኸውን ኣይትፅበይን። ካብዚ ዓይኑ ዘፍጠጠ ሓቂ ብምብጋስ መገዲ ምምዕርራይ/ምቕያር የድሊ እዩ ናብ ዝብል መደምደምታ እንተበፃሕና ባህሪያዊ እዩ።
9/ መዛዘሚ
‘ሕርሻ ዝመርሖ ኢንዱስትሪያላዊ ምዕባለ’ ዝብል ፖሊሲ ብሓፈሽኡ ብሃገር ደረጃ እንትርአ ዝሰርሕ ከምዝኾነ ቕቡል ገይርና ኢና። ተፈጥሮኣዊ ፀጋታት፣ ዓቕሚን ተኽእሎን ኣብ ብዙሕ ኸባቢታት ስለዘሎ። ናብ ትግራይን እንትወርድ ግን ትሕዝቶን ተፈጥሮኣዊ ፀጋታትን ዓቕሚን ኩነታት ሓረስታይ ናይቲ ክልል ኣብ ግምት ዘይአተወ ፖሊሲ ስልዝኾነ ንነዊሕ ዓመታት ተፈቲኑ ሽንኳን ኢንዱስትሪ ክመርሕ ናይ ምግቢ ውሕስና ከረጋግፅ ብዘይምኽኣሉ ፍርቂ ህዝቢ ትግራይ ኣብ ረድኤትን ኣዚዩ ዝተሓተ ብርኪ መነባብሮን ይነብር ኣሎ። ኣብ ሞንጎ እቲ ስትራተጂክ ፖሊሲን ኣብ ጭቡጥ ኩነታት ትግራይን (መጠንን ትሕዝቶን መሬት፣ ድሑር ሜላ ኣተሓራርሳን እታወታትን፣ ናይ ሓረስታይና ዓቕሚን ቕድሚት ዝስራዕ ድሌትን) ሰፊሕ ሓጓፍ ስለዘሎ ምስቲ ኣብ መሬት ዘሎ ስራሕቲ ዝናበብ ኮይኑ ኣይተረኸበን። እዚ መሪር ሓቂ ተቐቢልካ መሠረታዊ ዝኾነ ናይ ፖሊሲ ኣንፈት ምትዕርራይ/ምቕያር ክግበረሉ ኣልዎ ዝብል እዩ።
ሓቂ እዩ ኣብዚ እዋን ዝበዝሕ ህዝብና ሓረስታይ ስለዝኾነ ሕርሻ ዓብዪ ጠመተ ተዋሂቡዎ ካፍቲ ዘለዎ ናብ ዝበለፀ ብርኪ ክሰጋገር ምግባር ኣድላይነቱ ምእንታን ኢንዱስትሪ ክመርሕ ዘይኮነስ ቕድሚ ኩሉ ናይ ምግቢ ውሕስና ንምርግጋፅ እዩ። ንሱ’ውን እንተኾነ ፃዕራም ሓረስታይን መሬትን ምህላው ጥራይ እኹል ከምዘይኮነ ንዝሓለፉ 25 ዓመታት ስለ ዝራኣና ተወሳኺ ግዜ እንተይባኸነ መስርሕ ፖሊሲናን ኣካይዳናን ብዘይ ቃል ዓለም ምፍታሽን ንኩነታትና ዝምጥን መገዲ ምእላሽን ንፅባሕ ዝበሃል ጉዳይ ኣይኮነን። እቲ ሓቂ ኣብ ትግራይ ዘሎ ሕርሻ እቲ ዝድለ ምህርቲ ሂቡ ናይ ምግቢ ውሕስና ኣረጋጊፁ ናብ ኢንዱስትሪ ክሰጋገር ጊዜን ዓቕሚን ዝሓትት እዩ። ብስሩውን እስካብ ሀዚ ከምዝራኣናዮ ኣብ ክልልና ንሃገራዊ ኢኮኖሚ ዕቤት ዝበለፀ ኣስተዋፅኦ ዝገብራ ዘለዎ እተን ትማሊ ዝተወለዳ ፋብሪካታትን ንግዲን ኣገልግሎት ዘፈርን እምበር ናይ ሕርሻ ኣስተዋፅኦ ምስ ዕድሚኡን ምስ ዝፈሰሶ ገንዘብ፣ ሓይሊ፣ ግዘ ወዘተ እንትርአ ውፅኢቱ ትሑት እዩ። ኣብ ነገርና ብቕልጣፈ ዕቤት እንትርአ እውን ካብ’እቲ ንኣሽሓት ዓመታት ናተፍሓዅ ዝኸይድ ዝጸንሐን ዘሎን ሕርሻ ትግራይ እቶም ትማሊ ዝጀመሩ ኢንዱስትሪን ግልጋሎት ዘፈርን ከምዝበልፅ መንግስታዊ ጸብፃባት የረጋግጹልና።
ንኣብነት ኣብ ቐዳማይ ዕቤትን ስግግርን ሕርሻ ብ 9.5፣ ኢንዱስትሪ ብ9.5፣ ግልጋሎት 13.2 ማእኸላይ ዕቤት ከምዘመዝገቡ ግልፂ ገይሩ ኣቐሚጡዎ ኣሎ[xxvii]። ኣብ ወርሒ መስከረም 2008 ዓ/ም ዝተሓተመ ጋዜጣ ወይን እውን ኣብ እንዳስትሪ ዘሎ ዕብየት ልዕሊ 13 ሚኢታዊ ከምዝኾነ እንትገልጽ ሕርሻ ድማ 8 ሚኢታዊ ከምዝኾነ የቐምጥ[xxviii]። እዚ ኢንዱስትሪን ግልጋሎትን ኣብ ሓፂር ዓመታት ካብ ባዶ ጀሚሩ ዘርኣዮ ዕቤት ካብ ሕርሻ ዝበለፀ ተስፋ ከምዘለዎ እዩ ዘርእየና፡፡ እሞ እዚ ዝኸውን ዘሎ ብዘን ዘለዋና ውሱናትን ብብቕዓት ዘይምርሓን ኢንዱስትሪታት እዩ። ኣብ ርእሲ’ውን ከምቲ ዶ/ር ኣርከበ ዑቕባይ ዝጸሓፉዎ ኢንዱስትሪ፣ ብፍላይ ድማ ማኒፋክቸሪንግ ዘርፍ ካብ ሕርሻ ዝበለፀ ካልኦት ዘርፊታትን ዕዳላትን ናይ ምፍጣር ተኽእሉኡ (spillover/linkage effect) ዝሰፈሐ እዩ።[xxix] እቶም ልዕል ኢሎም (ኣብ ገፅ-8) ከም ኣብነት ተዘርዚሮም ዘለዉ ትካላትን ንሶም ዝፈጠሩዎም ዕድላትን እውን ናይዚ መረጋገጺ እዮም። ስልዝኾነ ድማ እዛ ክልል ብቕልጡፍ ተወሰኽቲ ዕድላትን ዓቕሚን ዝፈጥረላ ሓፂር መገዲ ክትኽተል እምበር ምስ ሕርሻ ሰለይ ናበልና ክንጓዕዝ እንተኾይና ኣፍቲ ዝድለ ዘሎ ምዕባለ ኢንዱስትሪ ኣይንበጽሕን ጥራይ ዘይኮነስ ሰኣን ዓቕሚ ሕርሻና’ውን ድሑርን ድኹምን ኮይኑ ብምቕፃል ንብዙሕ ዓይነት ሓደጋታት ከቃልዐና እዩ።
እዚ ማለት እቲ ብምግቢ ዓርስኻ ንምኽኣል ዝግብር ፃዕሪ ኣጠናኺርካ ምቕፃል ከም ዘሎ ኮይኑ ኣብ ኢንዱስትሪ ምትካል ግና ዝበለፀ ትኹረት ሂብካ ምስራሕ ማለት እዩ። ብኻልእ ኣባህላ ኣብ ትግራይ ዘሎ ሕርሻ ኣብ ቀረባ እዋን ካብ ምግቢ ሓሊፉ ኢንዱስትሪ ክወልድ ኢልካ ዘይሕሰብ ስለዝኾነ ኢንዱስትሪ ኣቐዲምካ ንሱ ብዝፈጥሮ ገንዘባዊ፣ ንዋታዊን ቴክኒካዊን ዓቕሚ ሕርሻ ናብ ዝሓሸ መፍረያይነት ምብፃሕ ይከኣል እዩ ኢና ንብል ዘለና። እዚ ንምግባር ድማ እቲ ኣብ ኢንዱስትሪ ምትካል ዘሎ ጎታትን ፀቢብን ኣካይዳ ካፍቲ ሀዚ ዘለዎ ብቅልጣፈን፣ ስፍሓቱን ኣሳታፋይነቱን ዝተፈለየ ምግባር ይጠልብ። ኣብዚ እቶም ፎቖዶ ማእኸል ኣሀገር ዝኸዱ ዘለዉ ተጋሩን እንተተኻኢሉውን ካልኦት ኢትዮጵያዊያን ወፃእተኛታትን በዓል ሃፍቲ ንኽሳተፉ ብፖሊሲ፣ ብቢሮክራሲ፣ ብናይ ኢንቨትመንት መሬት፣ ብልቓሕን ግብሪ ኣክፋፍላን ናይ ምትብባዕ ፃዕሪ ምግባር የድሊ።
ብሓፂሩ ፖሊሲ ‘ሕርሻ ዝመርሖ ኢንዱስትሪያላዊ ምዕባለ’ ኣብ ትግራይ ከምቲ ንምነዮ ክሰርሕ ስለዘይከኣለ ደጊምካ ብዑምቀት መፅናዕቲ ክግበረሉ ኣለዎ ንብል። ኣብዚ ሙሁራት ካፍቲ ዝተለመደ ሱቕ ኢልካ ዝመፅአ ምቕባልን ምኽታልን ውፅእ ኢሎም ስነ ፍልጠታዊ ብዝኾነ ኣገባብ ምርምር ብምግባር ንፖለቲከኛታትን ፈፀምቲ ኣካላትን ምኽሪ ዝልግሰሉ ዕድል ምፍጣር የድሊ። መንግስቲ እውን ፖሊሲታቱ ቅዱስ ቃል ከምዘይኮነን ኣብ ጊዜ ከይዲ ኣብ ኩነታት ምልውዋጥ ዘይትንከፍ ነገር ከምዘየሎን ተረዲኡ ካብ ፖለቲካዊ ውጥጥ ናፃ ብዝኾነ ኣገባብ ኣብዚ ጉዳይ ምርምርን ሙሁራዊ ምይይጥን ንኽካየድ ትብዓት ከርኢ ይግባእ። ክንደይ ዘዋጠጠን ንሞት ብሓደ ዝወፈሩ ብፆት ዘፈለላየን ማሌሊት’ኳ ምስ መድረኽ ተቐይሩ!
ኣብዚ ክስምረሉ ዘለዎ ጉዳይ እንተሎ ሓደ ሃገር ናብ ኢንዱስትሪ ኣብ ዝግበር ስግግር ብሓፈሽኡ ንኽምዕብልን ትኽክለኛ ቑጠባዊን ፖለቲካዊ ስትራቴጂ ምሕንፃፅን ፖለቲካዊ ቑርፀኝነት ዘለዎ መሪሕነት ምህላውን ወሳናይ ክምዝኾነ ንፃት’ውን እንተኾነ ክሰሓት የብሉን። ከምቲ ብዝርዝር ዝተብሃለ ዋላ ናይ ባዕሉ ድኽመታት እንተሃለዎ ኢህወደግ ዝመርሖ መንግስቲ ፅቡቕ ግምት ክወሃዎ ዝኽእል ንቲ ልምዓት ዝድግፍ ሃገራዊ ቑጠባዊ ፖሊሲ ሓንፂፁ እዩ። ፖሊሲ በይኑ ግና እኹል ኣይኮነን። ገና እቲ ስትራቴጂክ ፖሊሲን ንቲ ፖሊሲ ዘፈፅም ትካላዊ ትሕተ-ቕርፂን ኣታሓስስብኡ ዝቐየረ ናይ ሰብ ሓይሊን የብሉን። ብፍላይ እቲ ሰፊሕ ቦታ ዝሽፍንን መደባት ብቐጥታ ኣፈፃሚን ዝኾነ ማእኸላይን ታሕተዋይን ኣመራርሓ ገና ኣይማዕበለን ጥራይ ዘይኮነስ ንርእሱውን ኣካል ናይቲ ሽግር ኮይኑ ዝቕፅለሉ ኩነታት እዩ ዘሎ። ኣብ ርእሲኡ ድማ ሃገር ከም ሃገር ብስእነት ሰናይ ምምሕዳርን ክራይ ኣካብነትን ትሕመስ ኣላ። እሞ ፖሊሲን መደባትን ኣብ ወረቐት ምፅባቕ በይኑ ዋጋ ስለዘይብሉ መንግስቲን ዝመርሕ ዘሎ ኣካልን ኣብ ጠቕላላ መሓዉራቶም ካፍቲ ዘሎ ዝተፈለየ ሱር ነቀል ለውጢ ክገብሩ ዝጠልብ ኩነታት ኢና ዘለና። ናብ ተግባር ምሽራፍ ኣቢዩዎ እምበር እዚ መንግስቲ’ውን ከምዝኣምነሉ ወግሐ ፀብሐ ብልሳናቱ ኣቢሉ ይነግር ኣሎ።
ኣብ ትግራይ እውን ካብዚ ዝተፈለየ ኣይኮነን። ዝተሓንፀፀ ፖሊሲ ክትግበር፣ ልምዓት ትግራይ ክሳለጥ፣ ህዝብና ናይ ምግቢ ውሕስና ከረጋግፅን ካብ ድኽነት ክወፅእን ቕድሚ ኹሉ እቲ ዘሎ ዘይምዕሩይ ፖለቲካዊ ኣካይዳን ምስ ጭቡጥ ኩነታት ትግራይ ዘይሳነ ፖሊሲን ክስተኻኸል ናይ ግድን እዩ። ተዘይኮይኑ ውጺኢቱ ብኣንፅሩ ኮይኑ እቲ ዝተብሃለ መደረጓሕ ስዒቡ ክጥሕነና እዩ። ከምኡ ከይኸውን ድማ ነዚ ክልል ቑጠብኡ ከዕቢ ሕርሽኡ ከዝምንን ከደንፍዕን፣ ኩለመዳያ ዓቕሚ (ገንዘባዊ፣ ነዋታዊ፣ ቴክኒካዊ፣ ስራሕ ዕድል) ክፈጥረሉ ዝኽእል ዓበይቲን ኣናእሸተይን መፍረይቲ ኢንዱስትሪ ምህናፅ እቲ ቐንዲ ኮይኑ ዘፈር ንግዲን ግልጋሎትን ምስፍሕፋሕ አውን ዝለዓለ ጠመተ ክግበረሎም ኣለዎ ንብል። ህዝብና ናብ ዝሐሸ ቑጠባዊ ብርኪ በጺሑ ካብ ረድኤትን ተፃባይነትን ወጺኡ ዝተማልአ ቑጠባዊን ፖለቲካዊን ሓርነቱ ዝጭብጠሉን ኩነታት ምፍጣር እንተተደሊዩ እቲ ኣብዚ ኣርእስቲ ተላዒሉ ዘሎ ቐንዲ ዛዕባ (ሕርሻ ዝመርሖ ኢንዱስትሪያላዊ ምዕባለ ዝብል ፖሊሲ) ንትግራይ ብዝምጥን እንደገና ተራኢዩ መሰረታዊ ለውጢ ክግበረሉ ሓላፍነት ተሰኪሙ ዘሎ ገዛኢ ውድብ ክልልና ትብዓት ከርኢ ኣለዎ ንብል። እዚ ሕማቕ ኩነታት ህዝብና ዝቕይር ሓይሊ ሻምፒዮን ታሪኽና ኮይኑ ክነብር እዩ።
ኽብሪን ሞገስን ንጀጋኑ ሰማእታትና!
——
Foot Notes:
[i]Tewolde Berhan Gebre Egziabher et al (2007) Impact of Compost use on Crop Yields in Tigray, Ethiopia.[PDF]
[ii] ኣይተ ዘሚካኤል ዝዛረብሉ ቪዲዮ (Jun 27, 2013) Hungry For Education; Street Children of Mekelle, Ethiopia.
[iii] Food Security Programme 2010 – 2014 [PDF]. Ministry of Agriculture and Rural development (August 2009).
[iv] Relief Society of Tigray (REST) 2012 Annual Report.[PDF]
[v] Interview with Dr AddisAlem Balema Vice President of Tigrai, Ethiopia
[vi] Stefan Dercon & Andrew Zeitlin (2009) Rethinking Agriculture and Growth in Ethiopia: A Conceptual Discussion.Paper prepared as part of a study on Agriculture and Growth in Ethiopia. Pp.3 & 23 [PDF]
[vii] UNESC (2007) The Agricultural Development Led Industrialization (ADLI) strategy, Ethiopia (2007)
[viii] ወይን ጋዜጣ። መስከረም 2008 ዓ/ም። [PDF]
[ix] LIVES (2014) Integrating seedling suppliers with fruit growers in Tigray.
[x] ሕርሻ ልምዓት ኣብ ትግራይ። “ደደቢት” ብማሕበር ተጋሩ ኢሮፓ ዝተዳለወት መጽሄት ቁ፣11 ሓምለ 1985 ዓ.ም.ፈ
[xi] ወይን ጋዜጣ፣ መስከረም 2008 ዓ/ም ፣ገፅ 9፣ [PDF]
[xii] ወይን ጋዜጣ፣ መስከረም 2008 ዓ/ም ፣ገፅ 11፣ [PDF]
[xiii] Allafrica News (2015) Ethiopia: Raya Brewery to Have Own Malt Factory.
[xiv] LIVES (2014) Small scale processing a pathway to reliable dairy markets in Tigray
[xv] LIVES (2014) Integrating seedling suppliers with fruit growers in Tigray
[xvi] Aigaforum (2016) International Standard Export Slaughterhouse PLC. Inaugurated in Jig-jiga, somali region of Ethiopia. [PDF]
[xvii] The Tigray National Regional State, Industry and Trade Bureau. Industrial investment opportunity studies for potential private investors in the Region.
[xviii] Population and Housing Census Report-Country – 2007, Central Statistical Agency, 2010-07, Publisher(s): Central Statistical Agency. Doc\Reports\National_Statistical.pdf
[xix] Jewish Virtual Lbrary. Agriculture in Israel. Main source: Israeli Ministry of Foreign Affairs. http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Economy/science5.html
[xx] Amazing Planet (2015) The Great Man-Made River of Libyahttp://www.amusingplanet.com/2015/07/the-great-man-made-river-of-libya.html
[xxi] Meles Zenawi´s Discussion on Poverty https://www.youtube.com/watch?v=T17u05ENHnw
[xxii] Agriculture in Africa (2015) [PDF]
[xxiii] OECD (2016) A New Rural Development Paradigm for 21 Century: A Toolkit for Developing Countries. Development Center Studies. OECD Publishing, Paris.
[xxiv] Territorial approaches, rural-urban linkages and inclusive rural transformation: Ensuring that rural people have a voice in national development in the context of the SDGs.
[xxv] ኣባይ ፀሃየን (2008 ዓ.ም) Tigrai Tv ገምጋም ሕሉፍ ጉዕዞ፣ ዝተረኸቡ ዓወታትን መፃኢ ሓደጋታትን ብጀነራል ሳሞራ ዮኑስን ተጋዳላይ ኣባይ ፀሃየን
[xxvi] Interview with Dr Addisalem Balema Vice President of Tigrai, Ethiopia
[xxvii] Tigray Regional State Five Years (2010/11 – 2014/15) Growth & Transformation Plan. Bureau of Plan and Finance. September, 2003 E.Chttp://roadsforwater.org/wp-content/uploads/2013/11/Tigrai_state_Growth_Transformation_Plan_2011_2015.pdf
[xxviii] ወይን ጋዜጣ። መስከረም 2008 ዓ/ም። [PDF]
[xxix] Hiluf Hagos Shiqar (June 2016) On the Mechanics of Ethiopian Economic Progress, Some Recent Promising Developments, and Some worth of Thinking. Pp.2 [PDF]
******
* ገብረ ሥላሴ ኣርኣያ ኣብ ሃገራዊን ዞባዊን ከምኡውን ዓለም ለኻዊ ፖለቲካን ማሕበረ-ቑጠባዊን ጉዳያት ዝግደስ፣ ኣብዝኾነ ፖለቲካዊ ውዳበ ዘይነጥፍ ዜጋ እዩ። ንሃናፃይ ሪኢቶ ኣብ gebreselassiea@yahoo.com ይርከብ።
(ዉራይና መበል 28 ሕታም ነሓሰ 2008)


c: text/html

text:
ሓዳስ ዓመተ-2017፡ ንብሩህ መጻኢ ህዝብን ሃገርን ኤርትራ!
መዓልታት፣ ኣዋርሕን ዓማውትን፡ ባህርያዊ ሕጊ ኮይንዎም ንባዕሎም ክብሉ’ዮም ዝመጹ። መዓልቲ ንመዓልቲ፤ ወርሒ’ውን ንወርሒ፡ ዓመት ከኣ ንዓመት እናወለዳ፡ ሓድሕድ እናተተኻኽኣ ከኣ ይሓልፋ። እነሆ ከኣ ሎሚ- 01 ጥሪ 2017፡ ነታ ዳግም ዘይንረኽባ ዝሓለፈት ዓመተ-2016 ተኪኣ ኣሃዱ ኢላ ትጅምር ኣላ። ንሕና ደቂ ሰባት ድማ፡ ከም ውልቀ ሰብ፣ ከም ማሕበር፣ ከም ፖለቲካዊ ውድብ፣ ከም መንግስቲ ---- ወዘተ፡ ኣብ ክሊ’ዚ ናይ ግዜ መስርሕ ኢና እንነብር። እንሕዞ ናይ ሓጺርን ነዊሕን ዕማማትና ከኣ፡ ኣብ ክሊ’ቲ እንነብረሉ ግዜ (ሰዓታት፡ መዓልታት፡ ኣዋርሕን ዓማውትን) ኮይንና ኢና እንፍጽሞም።
ብመጠን’ቲ እንፍጽሞ ተግባር ድማ፡ ነቲ ደጊምና ዘይንረኽቦ ዝሓለፈ ግዜ ( ወቕቲ)፡ ብኣወንታ ወይ ብኣሉታ፣ ብዓወት ወይ ብውድቀት፣ ብመንፍዓት ወይ ብሕመቕ ዝንገረሉ ታሪኽ ሰሪሕናሉ ዝሓልፍ’ዩ ዝኸውን።
ውድብና ኤስደለ’ውን’ምበኣር፡ ከም ፖለቲካዊ ውድብ ካብ’ዚ ናይ ግዜ ሕጊ’ዚ ወጻኢ ኣይኮነን። ነዛ ዋኒና ኣብቂዓ ዝሓለፈት ዓመተ-2016 ኣፋንዩ፡ ንሓዳስ ዓመተ-2017 “ ዮውሃና” ኢሉ ተቐቢልዋ ኣሎ። ናይ ግዜ ትርጉም ኣጸቢቑ ብምርዳእ ከኣ፡ ነታ ዘፋነናያ ዓመተ-2016 ክርእያ እንከሎ፦
- ውድብና ኤስደለ፡ ህዝባዊ ደሞክራስያዊ ዕላማታት ህዝብና (መደብ-ዕዮናን)፡ መድረኻዊ ፖለቲካዊ ውሳኔታት 2ይ ውድባዊ ጉባኤናን ንምዕዋት ኣብ ከካይዶ ዝጸንሐን ዘሎን ቃልሲ፡ እንታይ ኣዕዊትና? ናብ ረብሓ ህዝባዊ ቃልስና ከነውዕሎም እንኽእል ዕድላት ነይሮም’ዶ/ተጠቒምናሎም ዶ ኸ? እንታይ ብድሆታት ኣጋጢሞምና/ከመይ ከ ሰጊርናዮም? ንዝነበሩ ዕድላት፡ ንብጭቡጥ ዓቕሚ ውድብና ኣንቀሳቂስና ንክንፍጽሞም ኣብ ዝወጠናዮም ሃገራዊ ውራይ፡ ዘርኣናዮም ድኽመታት ከ እንታይ ነይሮም/ብዕምቆት ኣላሊና ዝወሰድናዮ ኣራሚ ስጉምቲ ከ እንታይ ነይሩ? ---- ንዝብሉ ሕቶታት ብብስለት ብምምላስ’ዩ።
ንሓዳስ ዓመተ-2017 ክቕበላ እንከሎ እንበኣር፡ ነቶም ልዒሎም ዝተጠቕሱ ሕቶታት ዝሃቦ ምላሽ መበገሲ ብምግባር፡ ነቶም ዝጽበይዎ ዘለው ዕማማት ብምንጻርን ብምስኣልን’ዩ። ኣብ’ዛ እንቕበላ ዘለና ሓዳስ ዓመተ-2017፦
- ገባቲ ስርዓት ህግደፍ፡ እቲ ዝሓሰመ ደመኛ ጸላኢ ህዝብን ሃገርን ኤርትራ ምዃኑ፡ ልዕሊ ዝኾነ ካልእ ግዜ ዝያዳ ኣብ ዝተጋህደሉ እዋን’ዩ። ኣብ ልዕሊ ህዝብን ሃገርን ኤርትራ፡ ዝኸሓነ ቅርሕንቲ ዝነበሮ ብዝመስል፡ ከም ህዝብን ሃገርን ከቢድ ናይ ብርሰትን ምርማስን ሓደጋ ከንጸላልዎም ገይሩ ጸኒሑን ኣሎን። ገባቲ መንግስቲ ህግደፍን ኩሎም ናይ ጭፍጨፋ መሓውራቱን፡ ካብ ሱሮም ምሒኻ ክድምሰሱን ክውገዱን ዘለዎም ቀዳሞት ጸላእቲ’ዮም። እዚ ዕማም’ዚ ከኣ፡ ንህላወን ቀጻልነትን ኤትራን ህዝባን ክባሃል፡ ናይ ኩሉ ሃገራዊ ሓይልታትና ናይ ቀዳምነታቱ ቀዳምነት ኮይኑ ክተሓዝ ዘለዎ ዕማም ሰውራ’ዩ። እዚ ሃገራዊ ዕማም’ዚ፡ ሕጂ’ውን ናብ’ዛ ንተሓሓዛ ዘለና ሓዳስ ዓመተ-2017 ተሰጋጊሩ ዘሎ ቀንዲ ውራይ ቀጻሊ ቃልስና ኮይኑ ኣሎ።
- ህዝብታት ኤርትራ፡ ብስርዓት ህግደፍ ከውርዶም ንዝጸንሐን ዘሎን ከቢድ ፖለቲካዊ፣ ቁጠባውን ማሕበራውን መግረፍቲ ብሓደ ወገን፤ መሪር ብሄራዊ ጭቆና ከኣ በቲ ካልእ ወገን፡ ኣብ’ቲ ዝለዓለ ጥርዙ’ዩ በጺሑ። ንብርሰትን ምብትታንን ዝደናደን ሓደጋ ኣንጸላልይዎም ኣሎ። ካብ ጭቡጥ ፖለቲካዊ ተመኩሮኦም ብዝረኽብዎ ንቕሓት ከኣ፡ ካብ ስርዓት ህግደፍ ዝኸፍእ ጸላኢ ከምዘይብሎም ኣረጋጊጾም ዝፈለጥሉ ናይ ንቕሓት ብራኸ በጺሖም ኣለዉ። ኣንጻር’ቲ ጸረ-ህዝቢ ስርዓት ህግደፍ ዝግበር ቃልሲ ዝሓቶም ኩሉ ዋጋ ንምኽፋል ድልውነቶም ዘረጋገጽሉ እዋን’ውን’ዩ። ቁጥዐኦም ገንፊሉ፡ ከካይድዎ ዝጸንሑን ዘለዉን ፍኑውን ውድቡን ቃልሲ ከኣ ምስክር’ዩ። ተቓሊሱ ዘቃልስ፤ ኣብ’ዚ ሃገራዊ ውራይ ኣሚኖም ዝልእክዎ፤ ተዛሪቡ ዘስምዕ - ሰሪሑ ከኣ ዘድምዕ መሪሕ ደሞክራስያዊ ውድብ ኣብ ዘቋምቱሉ ዘለዉ ኩነታት ከኣ ንርከብ። ደሞክራስያዊ ሕቶ ሓድነት ኣልዒሎም፡ “ሰሚርኩም ኣስምሩና” ክብሉ ይርከቡ። ስለ’ዚ፡ ንሕብረተሰባዊ ለውጢ ዝኸውን ወድዓዊ ናይ ቃልሲ ኩነታት ምሒር ኣብ ዝበሰለሉ ባይታ ኮይንና ኢና፡ ንሓዳስ ዓመተ-2017 ንቕበላ ዘለና።
- ደምበ-ተቓውሞ ሰውራና፡ ምብዙሑን እናሓደረ ምርብሑን ከይኣክል፡ መሳርዓቱ ኣስሚሩ፡ ንህዝብን ሃገርን ኤርትራ ካብ ህግደፋዊ ናይ ምርማስ ሓደጋ ንምድሓን ክቃለስ ዘይምብቅዑ፡ ኣብ ዘሕምዮ ኩነታት ምህላው’ዩ። ትምክሕትን ጽበትን ‘ዝመበገሲኡ፡ ብበሓትን ኣግላልን ኣረኣእያታቱን ተግባራቱን፡ ኣብ ዕንክሊል መሬት ይዓርቦ ምህላው’ዩ። ብመጠን’ቲ ሕመቑ ድማ፡ ናይ ህዝብታትና እምነት ከስእኖ ይርከብ። ናይ’ዚ ሕማቕ ኩነታቱ ሳዕቤን ድማ፡ ተወሳኺ ምድኻም ደምበ-ተቓውሞና እናፈጠረ፡ ተዘዋዋሪ ( ዘይቀጥታዊ) ዕድል፡ ንምንዋሕ ዕድመ ጸላኢና ስርዓት ህግደፍ ኮይኑ ከገልግል ይርከብ። ስለ’ዚ፡ ኣብ’ዛ እንርከባ ዘለና ሓዳስ ዓመተ-2017፡ ሕቶ ሓድነት መሳርዕ ደምበ-ተቓውሞ ሰውራና፡ ውዕዉዕ ሕቶ ህዝብታትና ኮይኑ፡ ብቑዕ ምላሽ ንምሃብ ሓላፍነታዊ ምርብራብ ዝሓትት ህጹጽ ዕማም ሰውራና ኮይኑ ኣሎ።
- ወድዓዊ ናይ ቃልስን ለውጥን ኩነታት፡ ምሒር ኣብ ዝበስለሉ፤ ጸላኢ (ገባቲ ስርዓት ህግደፍ) ብህዝብታትና ተፈንፊኑ ኣብ ዝተነጸለሉን፤ ኣደናጊሩ ናይ ምግዛእ ዓቕሙ ኣብ ዝተጸንቀቐሉን ዝተዳኸመሉን ኩነታት፡ ደምበ-ተቓውሞ ሰውራና ማዕሪኡ ክዳኸም ንቡር ኣይኮነን። እዚ ዘይንቡር ኩነታት’ዚ ግን ስቕ ኢሉ ዝተፈጥረ ኣይኮነን። እቲ መሰረታዊ ምኽንያት ድማ፡ እቲ ሰውራና ብግስ ካብ ዝብል ኣትሒዙ ከሳቕዮ ዝጸንሐ ክሳዳዊ ናይ መሪሕ ውድብ ሕቶ፡ ብብቕዓት ብዘይምምላሱ ምኽንያት’ዩ። እቲ ሕጂ ደምበ-ተቓውሞ ሰውራና ዘሕልፎ ዘሎ ዘይንቡር ኩነታት’ውን እንተኾነ፡ ነዚ ክሳዳዊ፡ ተዛሪቡ ዘስምዕ - ሰሪሑ ዘድምዕ ሕቶ ብቑዑን ዱልዱልን መሪሕ ደሞክራስያዊ ውድብ ብዘይምምላሱ ምኽንያት ዘሕልፎ ዘሎ ቃንዛ’ዩ። ነዛ ሓዳስ ዓመተ-2017 እንቕበላ ዘለና’ምባኣር፡ ኣብ ትሕቲ ከም’ዚ ዝኣመሰለ ኩነታት ኮይንና ኢና። ወሳኒ ዕማም ተገይሩ ክውሰድ ዝግብኦ ሃገራዊ ውራይ ምዃኑ ብምስትብሃል ድማ፡ ናብ’ዚ ሓድሽ ዓመተ-2017 ተሰጋጊሩ ዘሎ፡ ሃገራዊ ዋኒን ህዝባዊ ቃልስና’ዩ።
ውድብና ኤርትራዊ ስምረት ንደሞክራስያዊ ለውጢ (ኤስደለ) እንበኣር፡ ነዛ ሓዳስ ዓመተ-2017 ክቕበላ እንከሎ፡ ካብ’ዚ ልዒሉ ዝተጠቕሰ ገምጋም ብምብጋስ’ዩ። ነዞም ኣብ ቅድሚኡ ተገቲሮም ዘለው ህጹጽ መድረኻዊ፡ ህዝብን ሃገርን ኤርትራ ካብ ህግደፋዊ ናይ ብርሰት መዓት ንምድሓን ኣብ ዝካየድ ህጹጽ ሃገራዊ ዕማምን፤ ነቲ ነዊሕ ስትራተጂካዊ ዕማማቱን ኣነጺሩ ብምውጣን ኣብ ዝካየድ ሃገራዊ ውራይ፡ ካብኡ ዝጥለብ ዘበለ ኩሉ ንምፍጻም ቅድሚት ተሰሪዑ ንክረባረብ ቃልኪዳኑ ብምሕዳስ’ዩ፡ ንሓዳስ ዓመተ-2017 ዝቕበላ ዘሎ።
ውድብና ኤስደለ፡ ሓዳስ ዓመተ-2017 - ናይ ሰላምን ራህዋን፤ ናይ ጽኑዕ ቃልስን ሓርነትን ዓመት ክትኮነልና እናተመነየ፡ ንመላእ ህዝቢ ኤርትራ “ዮሃና” ይብል።
ቤ/ጽ ዜናን ባህልን ኤስደለ
01 ጥሪ 2017

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
ዓመጻት ህግደፍ አብ ልዕሊ ኦርቶዶክሳዊት ተዋህዶ ቤተ ክርስትያን ኤርትራ
ዓመጻት ህግደፍ አብ ልዕሊ ኦርቶዶክሳዊት ተዋህዶ ቤተ ክርስትያን ኤርትራ
ብቀሲስ ፕሮፈሰር አትናቴዎስ ገብረአብ (ሃዋሳ፡ ኢትዮጵያ)
ስለ ኩሎም ናይ ሕሊና እሱራት ኤርትራ ኩላትና ተንሲእና ናይ ሓንተ ደቂቕ ናይ ሕሊና ጸሎት ነዕርግ።
ዝከብርኩምን ዝኸብርክንን ጉባኤኛታት፡
ሎሚ ኣብ ቅድሜኹም ተረኺበ፡ ነቲ ንነዊሕ እዋናት ዝተዛረብኩሉን፡ ዝተቓለስኩሉን ጉዳይ ከም አንደገና ምሳኻትኩም ክዛተየሉ አዝዩ ባህ ይብለኒ።
ኦርቶዶክሳዊት ተዋህዶ ቤተ ክርስቲያን ኤርትራ ማለት እታ ብ330 ዓ.ም. ብሓዋርያዊ ስብከት ቅዱስ ፍሬምናጦስ (ኣቡነ ሰላማ፡ ኣባ ከሳቴ ብርሃን) ብወግዒ ዝተመስረተት፡ በጃካ እግዚኣብሔር ካልእ ናይ ደገ ምድራዊ ረዳእን ተጣባቕን ዘይብላ፡ ጥንታዊትን፡ ሉዓላዊትን ዝኾነት በዅሪ እምነት ህዝቢ ኤርትራ እያ።
ኦርቶዶክስ ቤተ ክርስቲያን ኤርትራ ናታ ፍሉይ ናይ ዘመን ኣቆጻጽራን ናይ ገዛእ ርእሳ ፊደላትን ዘለዋ ሃብታም ታሪኽ፥ ዘደንቑ ገዳማትን ኣድባራትን፥ ብዋጋ ዘይሽነን ቅርስታት፥ ማእለያ ዘይብሎም ብራናዊ ጽሑፋትን ዓቂባ ዝጸንሐት ታሪኻዊት ቤተ ክርስቲያን እያ። ኣብ ታሪኽ ህዝቢ ኤርትራ ድማ መንፈሳዊ፥ ባህላዊ፥ ማሕበራዊ፥ ቁጠባዊ፥ ሥነ ፍልጠታውን ሃብታም ኣበርክቶን ሰፊሕ ተሳትፎን ጸኒሑዋን ኣለዋን።
ብተወሳኺ፡ ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ቤተ ክርስቲያን ኤርትራ ምስቲ ኣብ ብመበል ሻብዓይ ክፍለ ዘመን ብሰላም ናብ ኤርትራ ዝኣተወ እምነት እስልምና፥ ከምኡውን ምስታ ብመጀመርታ ብ1853 ዓ.ም. ኣብ ሔቦ ዝተመስረተት ናይ ሮማ ካቶሊካዊት ቤተ ክርስቲያን ኤርትራ፥ ከምኡውን ምስታ ብ1873 ኣ.ፈ ኣብ ጸዓዘጋ ዝተመስረተት ቀዳመይቲ ወንጌላዊት ቤተ ክርስቲያን ኤርትራ ብሓባራዊ ምክብባር፡ ብፍቕርን ስምምዕን ተላዚባ ትነብር ዘላ ኣደ እምነት ህዝቢ ኤርትራ እያ። ብአደነታውን ናይ አደ ክብራ፡ ብጀካ እዘን ዝሓለፋ ውሑዳት ዓመታት፡ ብህዝቢ ኤርትራ እናተኸብረት ከምዝጸንሔት ዝስሕቶ ሰብ ዘሎ አይመስለንን።
እዚ ክብል ከለኹ ግን፡ ኦርቶዶክስ ቤተ ክርስትያን ኤርትራ፡ ብሐፈሻዊ አገላልጻ ናይ ኩሎም መግዛእትታት ተጽዕኖን ግዳይን ኮይና ኣይትፈልጥን ንምባል ኣይኮነን። ንአብነት፡ መግዛእቲ ጥልያን ንዓኣ ናይ መግዛእታዊ ዕላምኡ መሳርሒ ንምግባር ዘይፈንቀሎ እምኒ ከምዘይነበረ ከም አብነት ምጥቃስ አኻሊ እዩ።
ይኹን እምበር፡ ዳርጋ ከም ፍርቂ ሕብረተ-ሰብ ኤርትራ መጠን፡ ኣመንታን ሰዓብታን ዘይተሳተፍዎ ጽቡቕ ይኹን ሕማቕ ታሪኽ ሃገረ ኤርትራ ኣሎ ክበሃል ኣይከኣልን።ዋላኳ ኣብ ጊዜ ፈደረሽን ገለ ውሑዳት መራሕቲ ብናይ ውልቆም ውሳኔ ስማን ታሪኻን ዘንቅፍ ፍጻመ እንተ ገበሩ፡ ብኣንጻሩ ድማ እቶም ዓገብ ዝበሉን ብሰፊሑ ዝተቓወሙን ሰዓብታ ቃል ውጹዕ ህዝብን ቤተ ክርስቲያንን ምዃኖም ዝካሓድ ኣይኮነን።
ኣብ ብረታዊ ቃልሲ ህዝቢ ኤርትራ እንተረኤናውን፡ ከምቲ ኹሉ ካልእ ክፋላት ሕዝቢ፡ ብዓሰርተታ አሽሓት ዝቑጸሩ ክቡራት ደቃን ብአማእት ዝቑጸሩ ውሉደ ክህነትን ስለ ናጽነት በጃ ሓሊፎም እዮም። ክልቲኤን ውድባት ክሰምራን ክፋቐራን መራሕታ መዚዛ ክሳብ ሜዳ ብምኻድ ኣብ ጉባኤ ዕርቂ ኳዜንን ካልእ ቦታታት ከበሳን ብምኹላል ዘይሕለል ጻዕሪ አካይዳ ጥራይ ዘይኮነ፡ ስለ ሓድነትን ክብርን ህዝቢ ኤርትራ ክቡር ዋጋ ከፊላ እያ።
ነቲ ኣብ ሽዕብን ካልእ ቦታታት ሃገርናን ብወተሃደራት ደርጊ ዝተፈጸመ ኣረሜናዊ ግፍዒ ርእያ ክምዘይረአየት ስቕ አይበለትን። ኣፋ ከፊታ ኣብ ኣድባባይ ንመራሕቲ ደርጊ ብምድሪ ፍርዲ፡ ብሰማይ ኵነኔ ኣሎኩም ! ኢላ ከም ዘውገዘት ታሪኽ ዝምስክሮ ሓቂ እዩ።
እንተኾነ ግን፡ ህዝባዊ ግምባር ሓርነት ኤርትራ ካብ ጊዜ ብረታዊ ቃልሲ ጀሚሩ ብሓፈሽኡ ኣብ ልዕሊ ኵለን ሃይማኖታትን መንፈሳውያን ማሕበራትን ዘለዎ ኣረኣእያ ግጉይን ኣዕናውን ኣተሓሳስባ እዩ ነይሩ። መሰረት ናይዚ ኣረሜናዊ ኣተሓሳስባ ድማ ካብቲ “አምላኽ ዝበሃል ብፍጹም የሎን! ዝብል ጓና ፍልስፍና ክሕደት ዝተበገስ እዩ። ሱሩ ድማ ካብቲ “ሃይማኖት ንሰፊሕ ህዝቢ ዘልምስ ሓሽሽ እዩ! ዝብል ናይ ማርክሳዊ ኣረሜናዊ ፍልስፍና ዝቐድሖ ኮይኑ፡ ኣብ ኤርትራ ኮምዩኒስታዊ ስርዓት ንምትካል ነዊሕ ጸረ-ሃይማኖት መገዲ ሒዙ ተጓዒዙ እዩ።
እዚ ውድብዚ፡ ነቲ ሃብታም መንፈሳዊ ውርሻ ሕብረተ-ሰብና ጨሪሱ ንምሕካኽን፡ ብባዕዳዊ ፍልስፋና ክሕደት ንምቕያርን ዘካየዶ ናይ ነዊሕ ጊዜ አዕናዊ ምንቅስቓስ መሪር ዝኾነ ፍሬታቱ ሎሚ ብጋህዲ ዝረአ ሓቂ ኮይኑ አሎ። አብ ኤርትራ ሃይማኖተ-አልቦ ሕብረተ-ሰብ ንምትካል ካብ ዝገበሮ ዘመተታት ንምጥቃስ፡ ንኹሎም ተጋደልቲ፡ ክርስቲያንን አስላምን ብዘይ አፈላላይ ፡ሃይማኖታዊ እምነቶምን ክብረቶምን ብምግሃስ ብመገዲ ፖለቲካዊ ትምህርትን ናይ ካድር ስልጠናታትን ሕማቕ ኣተሓሳስባ ንምስራጽ ዘካየዶ ናይ ነዊሕ እዋን ዘመተ ሓደ መርኣያ እዩ።
ኦርቶዶክስ ቤተ ክርስቲያን ኤርትራ ግን “ምስ እግዚኣብሔር ተቓሊሱ ዝተሳዕረ እምበር ዝሰዓረስ የልቦን! ካብ ዝብል መሰረታዊ ሓቂ ተበጊሳ እዚ ጸረ-ሃይማኖታዊ ኣረኣእያ ምስ ጊዜ ዝልወጥን ዘይብሱል ዕሸላዊ ሓሳብ እዩ ብማለት ብትዕግስትን ትዕዝብትን ትከታተሎ ነበረት። እዚ አተሓሳስባ ካብ ዊንታ ዘነቐለ ዘይኮነስ፡ አብ ዘመንና ዝተፈጸመ ታሪኽ ከይተረፈውን ዘረጋገጾ ትዕዝብቲ እዩ።
ምኽንያቱ ኣብ ታሪኽ እቶም ንኣምልኾ እግዚኣብሔር ዝተጻረሩ መንግስታትን ስርዓታትን ኩሎም ሓፊሮምን ተሳዒሮምን እዮም። ንኣብነት ነቲ ብጸረ-ሃይማኖትነቱ ዝልለ ሰውራ ጥቅምቲ 1917 ሶቭየት ሕብረት እንተረአና፤ ካብ አበጋግሶኡ ጀሚሩ፡ ንሃይማኖታዊን መንፈሳዊ ውርሻ ሩስያ ንምድምሳስ ዋና ዕላማኡ ነይሩ። ነዚ አብ ግብሪ ንምትርጓም ከአ፡ ብፍላይ ንምጽናት ኦርቶዶክስ ቤተ-ክርስያትያን፡ ከም ቀንዲ ዕማሙ ጌሩ ተንቀሳቐሰ። አብተን ናይ 70 ዓመታት ሓጸርቲ ዕድሜኡ፡ 600 ጳጳሳት፡ 40 ሽሕ ዝኾኑ ካህናት፡ ብሚልዮናት ዝቑጸሩ አመንቲ ከምዘሕቀቐ ናይ ትማሊ ታሪኽ ዝምስክሮ ሓቂ እዩ። አሰር እምነት ንምጥፋእ፡ ብኣሽሓት ዝቑጸሩ አብያተ ክርስትያናት ከምዘፍረሰን፡ ናይ እንዳማቱ ንብረት መንዚዑ ንጥቕሙ ከምዘውዓሎን ይፍለጥ። ግን አብ መወዳእታ፡ መኒኦም ጠጠው ኢሎም? ሶቭየት ሕብረት ምስቲ ዝመሽመሸ አዕናዊ ፍልስፍናኡ ናብ ጎሓፍ ታሪኽ ክድርበ እንከሎ፡ እምነት ግን ከምዚ ናይ ሎሚ ክሳብ መወዳእታ ዓለምውን ክዕምብብ እዩ።
ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ቤተ ክርስቲያን ኤርትራ ከም ወግዓዊ መርገጺኣ፡ ነጻነት ኤርትራ ጋህዲ ዝኾነ፡ ብደገፍ ሓይሊ እግዚኣብሔር፥ ብጸሎት ኩሎም ሃይማኖታት፥ ብንብዓት ኣዴታት፥ ብግፍዒ ውጹዓት፥ ብጉልበት መንእሰያት፡ ብተወፋይነት ስዉኣት፡ ብምትሕብባር ኣብ ውሽጥን ወጻእን ዝነበረ ሰፊሕ ህዝቢ ኤርትራ ከምዝኾነ ትርዳእ።
ብድሕሪ ነጻነት፡ ግዝያዊ መንግስቲ ኤርትራ ነቲ ቅድሚ ነዊሕ ጊዜያት ብሃጼ ሃይለ ሥላሴ ዝተአወጀ “ሃገር ናይ ኩሉ ፡ሃይማኖት ናይ ግሊ! ዝብል፡ ማሕበራውነት ትሕዝቶ እምነታት ዝጻረር ጭርሖ ከም ናቱ ሓሳብ ገይሩ ምስ ዘርግሐ፡ ንማሕበራዊን ሃገራውን ረብሓን ሕድሕዳዊ ምክብባር ዝዕድም አፋፍኖት ስለዘምሰለ፡ ዕቃቤታት እንዳሃለዋ ግን ኣይተቓወመቶን።
እንተኾነ ግና መንግስቲ ኤርትራ ብዝተፈላለየ ሜላን ተንኮልን ናብ ኦርቶዶክስ ቤተ ክርስቲያንን ካልኦት ሃይማኖታትን ኢዱ ከእቱ ጊዜ አይወሰደሉን። ነዚ ከም ቅዉም ፖሊሲኡ ገይሩ ክሰርሓሉውን ድሕር ኣይበለን። ከም ውጽኢት ናይዚ ሓደገኛ ፖሊሲ ድማ ነዚ ዘሎናዮን ብዓይንታትና እንርእዮን ሕሱም ኩነታት ወለደ።
ኣብ 1997 ዓ.ም. ጊዜ ምንዳፍ ሃገራዊ ቅዋምውን መራሒ ሃገር (ፕረዚደንት) ነቲ አቀዋውማ ሕብረተ-ሰብና፡ ባህልናን፡ ሃይማኖታዊ ስርዓትናን ድሕሪ ደጊም ቦታ ከምዘይህልዎ ንምሕባር፡ ብድፍረት፡ “ብስም ስዉኣት ክምሕል! ንዝብል ሓረግ ብምእታዉ፡ እዚ ባዕዲ ቃለ-መሓላ መሰል ሃይማኖትን ሃገራዊ ክብረትን ዝጻረር ብምዃኑ ኣይተሓጎሰትሉን።
ካብ 1996 ንነዊሕ ጊዜያት አብ ዝተፈላለያ ቀጽሪ አብያተ ክርስትያናት ብገለ ባእታታት ናይ መጽሓፍ ቅዱስን ካልእ ንብረታት አብያተ ክርስትያናት ምንዳድ ዘመተታት አብ ዝተካየደሉ እዋናት፡ መንግሥቲ እዚ ጉዳይ ከምዘይምልከቶ ገጹ ጠውዩ ይርኢን የተባብዖን ነበረ። አብ መወዳእታ ናይዚ ዘመተ ብ 2000 ዓ.ም.ፈ. ብድፍኢት ሃይማኖታዊ ጉዳያት አብ አስመራ ኣብ ቀጽሪ ቅድስት ማርያምን ቅድስት ሥላሴን ዘጋጠመ ምንዳድ መጽሓፍ ቅዱስን ምዕናው ንብረት ቤተ ክርስቲያንን ክጥቀስ ይከአል።
ደድሕሪ ናጻነት ኤርትራ፡ ካብ መጀመርያ ዕድሜኡ ጀሚሩ አንጻር ሃይማኖት ምስልምና፡ “ጸረ ግብረ-ሽበራውያን ዝብል ስም ብምጥቃን ሰፊሕ ናይ ምእሳር ዘመተ አካይዱ። ቑጽሮም ኣዝዩ ብዙሓት አመንቲ ሃይማኖት ድማ ኣሰሮም ክሳብዛ መዓልቲ እዚአ አበይ ከምዝአተዉ አይተፈልጠን።
ብዕለት 17 ወርሒ 5፡ 2002 ዓ.ም. ዝባኑ ቀሊዑ፡ ነተን “ብንኡሳን ሃይማኖታት” ዝፍለጣ ኩለን እምነታት ድሕሪ ምዕጻዉ፡ ንመብዛሕትኦም መራሕተንን አመንተንን ከም አራዊት እናሃደነ በማእት ናብ ዘሰክሕን ብኢሰብኣዊ ኣተሕሕዛ ዝፍለጣ ወተሃደራውያን ኣብያተ ማእሰርቲ ደርቢይዎም ይርከብ።
ከምኡውን አብ ልዕሊ ኦርቶዶክስ ቤተ ክርስትያን፡ ሰብ ብገርሁ ኣዳሂልሉ ዝፈጸሞ ዓመጽ፡ ካብ ሕዳር 2004 ዓ.ም. ጀሚሩ ኸኣ ብቅሉዕ ጸረ እቲ ጥንታዊ ኃይማኖት ወጢንዎ ዝጸንሐ ናይ ዕንወት መደብ ስርሐይ ኢሉ ተተሓሓዞ። ነቶም ንዝግበር ዓመጽ ዓገብ ኪብሉ ይኽእሉ እዮም ኢሉ ዝጠርጠሮም ኣዕይንቲ ቤተክርስትያን ዝኾኑ ምሁራት አቦታት ካህናት አርዩ ናብ ማሕዩር ምስ ኣእተዎም፡ እኔሄ በዛ ወርሒ እዚኣ ሻሙናይ ዓመቶም አበይ ከምዘለዉን ገበኖም እንታይ ምዃኑ ከይተነግሮምን ሃለዋቶም ጠፊኡ ይርከብ።
አብ መወዳእታ መበል 2005 ዓ.ም. ን3ይ ፓትርያርክ ብጹእ ወቅዱስ ኣቡነ እንጦንዮስ ካብ መንፈሳዊ ማዕርጎም ብጎነጽ ድሕሪ ምውራድ፡ አብ መጀመርታ አዋርሕ 2006 ዓ.ም. አብ ማሕይሩ አእትዮዎም። እዞም ሎሚ ሻድሻይ ዓመቶም ተሓይሮም ለይትን ቀትርን ዝሕለዉ ዘሎዉ ኣቦ፡ አብ ልዕሊ ወዲ 86 ዓመት ምዃኖም፡ ምንም ናይ ጥዕና ክንክን ተሓሪሞም ብረድኤት እግዚኣብሔር ድኣ ብህይወት ይነብሩ ኣለዉ እምበር ብምኽሪ’ዚ ማንም ቆጽሊ ዘይንበረሉ ስልጣን ብሓይሉ ዝመንዝዐ ስርዓት ንሞት ኣሕሊፎም ሂቦሞም እዮም እንተተባህለ ጨሪሱ ምግናን አይኮነን። ብጹእ ወቅዱስ ኣቡነ አንጦንዮስ ኣሰር ኣቦታቶም ቅዱሳን ሰማእታት ቤተክርስትያን ብምስዓብ ክሳብ ሞት እሙን ብምዃኖም ኣብ ርእሲ እቲ ሰማያዊ ኣኽሊል ብሕዝቢ ኤርትራ’ውን ንወለዶታት ኪዝከር ዝነብር ታሪኽ ይገድፉልና ኣሎዉ።
መዘካኸሪ ንክኸውንውን እዚ ገበን እዚ ኣብ ልዕሊ ኦርቶዶክስ ቤተ-ክርስትያን ሓበሻ ኣብዚ ሓጺር ዘመን ንኻልኣይ ጊዜ ዝተፈጸመ ገበን እዩ።
ኣቡነ ቴዎፍሎስ ፡ ካልኣይ ፓትርያርክ ኢትዮጵያ ከመይ ብደርግ ከም ዝተቐትሉ ንሕሰብ። ብ1976 ዓ.ም. ወርሒ ግንቦት ካብ ስልጣን ኣውሪዱ መቝሑዎም። ድሕሪ ብኣረሜናዊ መንገዲ ንእቡነ ቴዎፍሎስ ምቕታሉ ኸኣ ንሲኖዶስ ኦርቶዶክስ ቤተ ክርስትያን ኢትዮጵያ ሓዲሽ ፓትርያርክ ንክሓርዩ ኣገዲዱ ንኣባ ተኸለ ሃይማኖት “ሳልሳይ ፓትርያርክ ንኽኮኑ ኣገዲዱ ኣቕቢኡዎም ። ኣብዚ ክሕተታ ዝግብኤን ክልተ ዓበይቲ ሕቶታት ኣለዋ። ገበን ኣቡነ ቴዎፍሎስ እንታይ እዩ ነይሩ?
እምበኣርከስ፡ ብዓይኒ ደርጋውያን ከም ገበን ዝተራእያ እዘን ዝስዕባ ተባዕ ስጉምትታትትን መርገጺታትን ኣቡነ ቴዎፍሎስ ነበራ።
ቀዳማይ፡ ነቶም ብግፍዒ፡ ብዘይ ፍርዲን ብጃምላን ዝተቐትሉ 60 ሰብ-ስልጣናት ስርዓት ሃጸይ ሃይለስላሴ “ዓገብ ማለቶም እዩ።
ካልአይ፡ ሃጸይ ሃይለ ስላሴ ብደርግ ምስተቐትሉ ካብ ደርጋውያን ፍቓድ ከይሓተቱ ፍትሓት ገይሮምሎም።
ሳልሳይ፡ ቤተ ክርስትያን ካብ መንግስቲ ክትፍለይ ኣለዋ ንዝብል እምነት ደርጋውያን ተጠቒሞም፡ ብዘይ ፍቓድ መንግስቲ ሓሙሽተ ጳጳሳት ሸይሞም።
ራብዓይ፡ ነቲ ጸረ-ሃይማኖታዊ ዝኾነ ስርዓት መሳርሒ ክገብርዎም ከምዘይክእሉ ስለዝተረድኦም ከሕቅቕዎም ወሲኖም።
ሕቶ፡ ኤረ ንምዃኑ ንኣቦናን ፓትርያርክናን ብጹእ ወቅዱስ ኣቡነ ኣንጦንዮስ ካብ ሃዋርያዊ ስልጣኖም ከልግሶምን ከእስሮምን ይኽእላ እየን ተባሂለን ዝተኣልማ ክስታት እንታይ እየን?
ቀዳማይ፡ ንአቶ ኢሳይያስ አፈወርቂ እቶም ኣዕይንቲ ቤተ ክርስትያን ዝኾኑ ምሁራት ካህናት ኣብ 2004 ዓ.ም. ወርሒ ሕዳር ትሃዲኖም ብዘይ ናይ ዝኾነ ገበን ክሲ፡ ብዘይ ፍርዲን ክእሰሩ ከለዉ፡ ኣቦና ስለቶም ካህናት ንመራሕ ሓገር ዓገብ ስለዝበሉ እዩ። እታ ዝተዛረብዋ ቃሎም ከኣ እዚኣ እያ፡ “እዞም ብመንግስቲ ኣብ ትሕቲ ቀይዲ ዝርከቡ ካህናት ዝተኣሰሩሉ ገበን እንተልዩሞ ገበኖም ንመንግስትን ሕጊ ሃገርን ዝምልከት እንተ ኾይኑ፡ ኣብ ቤት ፍርዲ ቀሪቦም ክፍረዱ ይግባእ። ገቢሮሞ ዝበሃል ገበን እንተ ሃልዩ፡ እሞ ኸእ እቲ ጉዳይ ንቤተ ክርስትያን ዝምልከት እንተ ኾዩኑ፡ ግን ይፈትሑ። ቤተ ክርስትያን ባዕላ ድማ ነቲ ጉዳይ ትርኣዮ ስለዝበሉ እዩ።
ካልአይ፡ እቶም ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ኣብ ትሕቲ ቀጽሪ ቤተ ክርስትያን ዝውሕዙሞ ኣብ መንፈሳዊ ማእዲ ቤተ ክርስትያኖም ስለዝተሳተፉ፡ ብመንግስቲ ተስጕጎም ሽሞምን ዘይሽሞምን ንዘተውሃቦም መንእሰያት ኣውጊዝኩም ነቲ ቤተ ክርስትያን ዕጽዉዎ ዝብል ትእዛዝ ምስተዋህቦም፡ ኣቦና ዝሃቡዎ መልሲ ስለ ዘቖጥዖም እዩ። እቲ ዝሃቡዎ መልሲኸ እንታይ ዝብል እዩ ነይሩ? “ኣነ ቤተ ክርስትያን ክኸፍት እምበር ንክዓጽው ኣይምሓልኩን። ሎም ኣይዓጽው፡ ጽባሕ ኣይዓጽው። ቤተ ክርስትያን መማህራን ሂባ ደኣ ትሕግዞም እምበር፡ ደቃስ ኣይትሰጕግን ዝብል መልሲ ስለ ዝሃቡ እዩ። ብሓጺሩ፡ ኣነ ኣግልጋሊ ቤተ ክርስትያን እምበር ተለኣኣኺ መንግስቲ ኣይኮንኩን ኢዮም ኢሎም።
ሳልሳይ፡ ስልጣን ኣቶ ዮፍታሄ ወዲ ቐሺ ዲሜጥሮስ ዘይሕጋዊን ንምዕምጻጽ/ንምቍጽጻር ቤተ ክርስትያን ዝተመዘዘ ፖለቲካዊ ብዓል-ስልጣን ከምዝኾነን፡ ብዘይ ድልየት ቤተክርስትያን መንግስቲ ዘምጽኦ ሰብ ስለዝኾነ ካብ ሕንትሽትሽ ቤተ ክርስትያን ከወጽእ ኣለዎ ስለዝበሉ እዩ።። እዚ ድማ ብኣግኡ ብጹእ ኣቦና ኣቡነ መቃርዮስ ኣብ ኤርትራ ኣብ ዝነበሩሉ እውን፡ መንግስቲ ኢዱ ኣብ ጉዳይ ቤተ ክርስትያን ከእትው ምስረኣይዎ ንመራሕ ሃገር ኤርትራ ዝተዛረቡዎ ስክፍታን ትንቢታዊ ዝኾነ ቃልን ዘቃልሕ፡ “ኣታትየና እምበር ኣይትተሓንገረና ዝብል ቃል እዩ ነይሩ። ብትብዓት ንዝተዛረቡዎ ቃል ድማ ብጹእ ኣቦና ቅድመ 16 ዓመት ዋጋ ከፊሎምሉ እዮም። ናብ ስደቶም ድማ ከምርሑ ተገዲዶም። ብጹእ ኣቡነ ኣንጦንዮስውን ዝበሉዎ ንሱ እዩ።
ራብዓይ፡ አብ ኤርትራ ፍትሒ ንኽህልው ስለዝተዛረቡ እዩ።
ሎሚ እምበኣርከስ ልዕሊ 200 ዝኾኑ ካህናትን መነኮሳትን ኣብ ትሕቲ ቀይድን ማእሰርትን መንግስቲ ኤርትራ ይሳቐዩ ኣለዉ።
ልዕሊ 3000 ዝኾኑ ካህናትን ዲያቆናትን ብሓይሊ አብ ግዱድ ውትህድርና ተዓስኪሮም ይጭነቑ ኣለዉ። አማእትውን ካብዚስ ስደት ይሕሸና ብምባል ናብ ስደቶም አምሪሖም እዮም። እዚ ኸአ ኮነ ኢልካ ነቲ ንኣማእቲ ዓመታት ብገዛእቲ ባዕዳውያን መንግስታት’ኳ ክሳዕ ክንድዚ ዝይተደፍረ ጥንታዊ ኃይማኖት ንምብራስ ዓሊሙ ዝትግበር ዘሎ አዕናዊ ፕሊሲኡ እዩ።
ሞባእ (ሙዳየ-ምጽዋት) ናይ ኣብያተ ክርስቲያናት፡ ብፍላይ ካብ 2009 ጀሚሩ፡ ብልኡኻቱን ብሓለዋ ወተሃደራትን ተኣኪቡ ናብ ሃይማኖታዊ ጉዳያት ይእከብ አሎ።
ቅርሲታት ገዳማት ኤርትራ ተዘሚቱ እዩ።
ኣብ ወጻኢ ከይተረፈ ኣብ ልዕሊ ሃገረ ስብከት ሰሜን ኣሜሪካ ብኤምባሲ ሃገረ ኤርትራን ዕሱባት ልኡኻትን ጌሩ ካብ 2005 ጀሚሩ ዝገበሮን ገና ዝገብሮ ዘሎን ጸለመን ክስታትን ምብትታን ምእመናንን ኣየቋረጸን። ነዚ ዘመተዚ አብ ምሉእ አውሮጳን ካልእ ክፍልታት ዓለምን ይቕጽል አሎ።
ኣብ ልዕሊ ውፉይ ናይ ሃገረ ስብከት ሰሜን ኣሜሪካ መራሒና ብፁዕ ኣቡነ መቃርዮስ ስዉርን ግሁድን ተጻብኦታት ብምዝርጋሕ ኣብ መንፈሳዊ ዕዮ ቤተ ክርስቲያን ይኹን ኣብ መንጎ ምእመናን ባእስን ሕንፍሽፍሽን ከእቱ ለይትን መዓልትን ይጽዕር አሎ።
ኣብ ወጻኢ ንዝነብሩ ምእመናን ብሰንኪ እምነቶም ኣብ ትውልዲ ዓዶም ኤርትራ ከይዶም ከይቅበሩን ጸሎተ ፍትሓት ከይግበረሎምን ሃይማኖታዊ ጉዳያት ተኸታቲሉ ይኽልክሎም።
ንካህናትን ዲያቆናትን ድማ ምስ ስድራ ቤቶምን ደቆምን ከይተኣኻኸቡን ንሃገሮም ከይኣትዉን ኣጽኒዑ ሃገራዊ መሰሎም ክኸልኦም ይርከብ።
እዚ ክብል እንከሎኹ ሓደ ዓቢ ሓቂ ነስተውዕል፡፡ ኩለን እምነታት ኤርትራ – ኦርቶዶክስ፡ ሃይማኖት ምስልምና፡ ካቶሊካዊት ቤተ ክርስትያን፡ ኩለን ከኒሻዊን፡ ካልኦት እምነታትን – ብዘይ አፈላላይ ንነዊሕ እዋን ናይዚ ስርዓት ግዳያት ኮይነን ጸኒሔን እየን። እዚ አብ ሥልጣን ዝርከብ ወንጀለኛ ስርዓት፡ ብዝኾነ መምዘኒ፡ ንዝኾነት እምነት ዘይሓድግ፡ ናይ ኩለን እምነታት ዋና ጸላኢ ምዃኑ ንማንም ዝተስወረውን አይኮነን።
ግን ከምቲ ሃዋርያ ቅዱስ ጳውሎስ ዝምህረና፡ (2 ቆሮ. 4፡9-18) “ብኹሉ ወገን ንጽቀጥ፡ ግናኸ ኣይጸበናን፡ እንገብሮ ይጠፍኣና፡ ግናኸ ተስፋ ኣይንቐብጽን ኢና፡ ንስጎግ፡ ድርቡያት ግና ኣይኮንናን። ይደፍኡና፡ ግናኸ ኣይንጠፍእን ኢና።
እምበኣርከስ፡ ዝኸበርኩም ስለ ፍትሕን ሰብኣዊ መሰላት ህዝቢ ኤርትራ ንምርግጋጽ ዓጢቕኩም ካብ ኩሉ ኵርናዓት ዓለም፡ ብዘይ ሃይማኖታዊ፡ ዓሌታውን፡ ጾታውን ፍልልያት አብዚ ቦታ እዚ ተአኪብኩም ዘለኹም ወኪላት ውድባትን፡ ሲቪካዊ ማሓብራትን፡ ናይ ሃይሞኖት መራሕቲን፡ ምሁራትን፡ ከም ካህን ኦርቶዶክስ ኦርቶዶክስ ቤተ ክርስትያን ኤርትራ፡ ኣገደስቲ ዝብለን ነጥብታት የቕርብ።
መሰል እምነት ቀዳመይቲ መሰል ተባሂላ ትጽዋዕ። ንምንታይከ ከምዚ ትጽዋዕ? እምነት ናይ ሕሊና ጉዳይ ስለዝኾነት። ኩለን ካልኦት መሰላት – ናይ ምዝራብ፡ ናይ ምጽሓፍ፡ ናይ ምእካብ… ወዘተ – ካብ ሕሊና ወጻኢ ዝፍጸማ፡ ብዓይኒውን ዝረአያ ግሁዳት መሰላት እየን። ሕልና ደቅ ሰብ ዝመሕደሪኣ መሰል እምነት ግን ብቐዳምነት ስትርቲ፡ ድሒራ ግን ግህድቲ ትኸውን። መሰል እምነት ከይሃለወ እምበኣርከስ፡ ዝኾነ ካልእ መሰል ክህልው አይክእልን። እዛ መሰል እዚኣ ማንም ሰብ ወይ ሓይሊ ከም ትኳቦ ዘይህበካ፡ ማንም ሰብ ወይ ሓይሊ ኽአ ከሕድገካ ዘይክእል፡ ምስ ምስትንፋስ እትመሳሰል ተፈጥሮአዊ መሰል ከምዝኾነ ቤተ ክርስትያን ትአምን።
- እምበኣርከስ፡ ትእዛዝ እግዚኣብሔር ዘኽብር ህዝብን ሃገርን፡ ወትሩ ብሰላምን ቅሳነትን በረኸትን እዩ ዝነብር እሞ፡ ኣብ ኤርትራ ድማ ክብሪ ኣምላኽ፥ ነጻ መሰል ሃይማኖታትን፥ መሰል ደቂ ሰባትን ክኽበር ይጽውዕ።
- በብጊዜኡ ኩሉ ሰብ ኣብ ሓቅን ፍትሕን እንተ ሰሚሩን ተፋቒሩን ጊዜ ዘምጽኦ ጊዜ ከም ዝወስዶ ምንም ዘጠራጥር ከም ዘይኮነ የረጋግጽ።
- ሕብረት፡ መሰረት ናይ ኩሉ ዓወት ብምዃኑ፡ ኩሉ ኣብዚ ጉባኤዚ ዝግበር ምርድዳኣትን ውሳኔታትን ረብሓ ህዝብን ሃገርን ዘቐድም፡ ምፍልላይ ናይ ሃይማኖት፥ ዓሌት፥ ሕብሪ፥ ጾታን ቦታን ዘይብሉ፥ ፍቕርን ሰላምን ዘስፍን ንዕቤትን ምዕባለን ዘውሕስ ክኸውን እላቦ።
- ኦርቶዶክስ ተዋህዶ ቤተ ክርስቲያን ኤርትራ ሕጂውን እግዚኣብሔር ኣብ ዝመደቦ ጊዜን ሰዓትን ንኣምላኽ ዝፈርሑ፥ ብሕግን ፍትሕን ዝመርሑ፥መሰል ሃይማኖትን መሰል ደቂ ሰባትን ዘኽብሩ፥ ዕርቅን ሓቅን ዘቐድሙ፡ ክቡራትን ለባማትን መራሕቲ፡ እግዚኣብሔር ከም ዘተንስእ እምነትን ናይ መዓልታዊ ጸሎት ቤተክርስትያን ምዃኑ አዘኻኽር።
እግዚአብሔር ናይ ተስፋ ጊዜ የርእየና።
እግዚኣብሔር ንህዝቢ ኤርትራ ሰላም፡ ራሕዋን ቅሳነትን የምጽአሉ።
እግዚአብሔር ነዚ አብ ልዕሊ ህዝቢ ኤርትራ ወሪዱ ዘሎ አደራዕ ይቐንጥጠሉ።
አብዚ ተጋቢእኩም ንዘሎኹም አቦታትን፡ አዴታትን፡ ኣሕዋትን፡ አሓትን፡ መንእሰያት ደቅናን ከአ፡ ልዝብነት፡ ልቦና፡ ምስትውዓልን፡ ምክእአልን ይሃብኩም።
እግዚኣብሔር ንኤርትራ ሃገርናን ህዝብናን ይባርኽ!
ምስ ኩለን ጎረባብታ ድማ ብስኒትን ብፍቕርን የንብራ። አሜን።
___________________________________________________________________________
እዚ መደረ’ዚ ብካህን ፕሮፈሰር አትናቴዎስ ገብረአብ ኣብ ሃዋሳ፡ ኢትዮጵያ ዝቐረበ ክኸውን ከሎ፡ ከም’ቲ አብ ቅድሚ’ቲ ጉባኤን ኣብ መድረኽን ዘብርሁዎ፡ ናይ ውልቆም ርእይቶታት እምበር ንዝኾነ ባእታ ዝውክል አይኮነን። ________________________________________________________________________


text:
ጽቡቕ ምድላው ካብ እተገብረሉ ጸሎት ዚርከብ ትምህርቲ
“እቲ . . . ኽቡር ስምካ ይባረኽ።”—ነህ. 9:5።
1. ነየናይ ህዝቢ ኣምላኽ ዝገበርዎ ኣኼባ ኢና ኽንምርምር፡ እዚኸ እንታይ ሕቶታት እዩ ዜበግስ፧
“ተንስኡ፡ ንእግዚኣብሄር ኣምላኽኩም ካብ ዘለኣለም ክሳዕ ዘለኣለም ባርኹ።” ጥንታውያን ህዝቢ ኣምላኽ በዘን ቃላት እዚአን ተለዓዒሎም፡ ብሓድነት ንኺጽልዩ ተኣከቡ። እዚ ጸሎት እዚ ሓደ ኻብቲ ኣብ መጽሓፍ ቅዱስ እተመዝገበ ነዊሕ ጸሎታት እዩ። (ነህ. 9:4, 5) እቲ ኣኼባ ብ455 ቅ.ክ. ኣብታ ብኣቈጻጽራ ኣይሁድ ሻውዐይቲ ወርሒ ዝዀነት ወርሒ ቲሽሪ፡ ኣብ መበል 24 መዓልቲ እዩ ተገይሩ። ናብታ ፍልይቲ መዓልቲ እቲኣ ዝመርሐ ፍጻመታት እንታይ ምዃኑ ኽንምርምር ኢና፣ ንርእስኻ ድማ ከምዚ ዚስዕብ ኢልካ ሕተታ፦ ‘እቲ ኣጋጣሚ እቲ ዕዉት ንኪኸውን ኣበርክቶ ዝገበረ እንታይ ጽቡቕ ልማድ እዩ፧ ካብዚ ጽቡቕ ምድላው እተገብረሉ ጸሎት እንታይ ካልእ ትምህርቲ እየ ኽረክብ ዝኽእል፧’—መዝ. 141:2።
ፍልይቲ ወርሒ
2. እስራኤላውያን ኣብቲ ደድሕሪ ህንጸት መካበብያ የሩሳሌም ዝገበርዎ ኣኼባ እንታይ ሰናይ ኣብነት እዮም ገዲፎምልና፧
2 ኣይሁድ ንህንጸት መካበብያ የሩሳሌም፡ ካብቲ ኣብ ላዕሊ እተጠቕሰ ኣኼባ ሓደ ወርሒ ኣቐዲሞም ፈጺሞምዎ ነበሩ። (ነህ. 6:15) ህዝቢ ኣምላኽ ነቲ ዕዮ እቲ ብ52 መዓልቲ እዮም ፈጺሞምዎ። ብድሕሪኡ ኸኣ ኣብ መንፈሳውነቶም ፍሉይ ኣቓልቦ ኺገብሩ ጀመሩ። ስለዚ ድማ ኣብ ቀዳመይቲ መዓልቲ እታ ሓዳስ ወርሒ ቲሽሪ፡ እዝራ ምስ ካልኦት ሌዋውያን ኰይኑ ሕጊ ኣምላኽ ዓው ኢሉ ኼንብበሎምን ኪገልጸሎምን ከሎ ንኺሰምዕዎ ኣብ ኣደባባይ ተኣከቡ። ኵሎም ኣባላት ስድራ ቤታት፡ እንተላይ “ምስትውዓል ዘለዎም ኵላቶም፡” “ካብ ዚበርህ ጀሚሩ ኸኣ ክሳዕ ፍርቂ መዓልቲ” ደው ኢሎም ይሰምዑ ነበሩ። እዝስ፡ ነቶም ሎሚ ኣብ ምሹእ ኣዳራሻት መንግስቲ ኣምላኽ ኣኼባታት እንገብር ኣሕዋትን ኣሓትን ኣየ ኸመይ ዝበለ ሰናይ ኣብነት ኰን እዩ! ይኹን እምበር፡ ኣብ ከምዚ ዝኣመሰለ ኣጋጣሚታት ሓድሓደ ግዜ ኣእምሮኻ ስለ ዚህውትት፡ ብዙሕ ኣገዳስነት ብዛዕባ ዘይብሉ ነገራት ክትሓስብ ትጅምር ዲኻ፧ ከምዚ ዜጋጥመካ እንተ ዀይኑ፡ ነቲ እቶም ጥንታውያን እስራኤላውያን ዝገደፍዎ ኣብነት እንደገና መርምሮ። ንሳቶም ጽን ኢሎም ኣብ ርእሲ ምስማዖም፡ ነቲ ዝሰምዕዎ ኣብ ልቦም ስለ ዘሕደርዎ፡ ብደረጃ ህዝቢ ሕግታት ኣምላኽ ብዘይምሕላዎም በኽዮም እዮም።—ነህ. 8:1-9።
3. እስራኤላውያን እንታይ መምርሒ እዮም ተኣዚዞም፧
3 ዚግበረሉ እዋን ኣይኰነን ነይሩ። እታ መዓልቲ እቲኣ በዓል ስለ ዝነበረት፡ ኣብ ኣምልኾ የሆዋ መዓልቲ ሓጐስ እያ ነይራ። (ዘሁ. 29:1) ስለዚ፡ ነህምያ ነቶም ህዝቢ፡ “ኪዱ ዝሰብሔ ብልዑ፡ ዝጠዐመ ድማ ስተዩ፡ ነቶም ዜብሎም ከኣ ግዲኦም ስደዱሎም። እዛ መዓልቲ እዚኣ ንጐይታና እተቐደሰት እያ እሞ፡ ሓጐስ እግዚኣብሄር ሓይልኹም እዩ እሞ፡ ኣይትጕሀዩ” በሎም። እቲ ዜሕጕስ ከኣ እቶም ህዝቢ ተኣዘዙ፡ እታ መዓልቲ ድማ መዓልቲ “ዓብዪ ሓጐስ” ኰነት።—ነህ. 8:10-12።
4. እስራኤላውያን ርእስታት ስድራ ቤት እንታይ እዮም ገይሮም፧ ኣገዳሲ መዳይ እቲ ዘብዓልዎ በዓል ዳስከ እንታይ እዩ ነይሩ፧
4 ንጽብሒቱ ድማ፡ ርእስታት ስድራ ቤት፡ እቲ ህዝቢ ንሕጊ ኣምላኽ ክሳዕ ክንደይ ጠቢቑ ኺሕሉ ኸም ዚኽእል ንኼረጋግጹ ተኣከቡ። ቅዱሳት ጽሑፋት ምስ ኣጽንዑ፡ እታ ሻውዐይቲ ወርሒ ዝዀነት ወርሒ ቲሽሪ፡ ነቲ ኻብ መበል 15 ጀሚሩ ኽሳዕ መበል 22 መዓልቲ እታ ወርሒ እቲኣ ዚጸንሕ በዓል ዳስን ነቲ ቕዱስ ኣኼባን ከም እተጠቓልል ተረድኡ እሞ፡ ምድላዋት ኪገብሩ ጀመሩ። እዚ ኻብ ግዜ እያሱ ንነጀው ካብ እተገብረ በዓላት ዳስ፡ እቲ ዝያዳ ዕዉት በዓል ዳስ እዩ ነይሩ፡ “ኣዝዩ ዓብዪ ሓጐስ” እውን ኰነ። “ካብታ ቐዳመይቲ መዓልቲ ጀሚሩ ኽሳዕ እታ ዳሕረይቲ መዓልቲ ድማ መመዓልቲ” ሕጊ ኣምላኽ ነቲ ህዝቢ ተነብበ፣ እዚ ኣገዳሲ መዳይ እቲ በዓል እዩ ነይሩ።—ነህ. 8:13-18።
መዓልቲ ኑዛዜ
5. ሌዋውያን ንህዝቢ ኣምላኽ ወኪሎም ጽቡቕ ምድላው እተገብረሉ ጸሎት ቀቅድሚ ምቕራቦም፡ እቶም ህዝቢ እንታይ እዮም ገይሮም፧
5 ድሕሪ ኽልተ መዓልቲ ድማ፡ እስራኤላውያን ሕጊ ኣምላኽ ብዘይምሕላዎም ንዝገበርዎ ሓጢኣት ህዝባዊ ኑዛዜ ገበሩ። እታ መዓልቲ እቲኣ መዓልቲ በዓል ኣይነበረትን። ስለዚ፡ ህዝቢ ኣምላኽ ኣብታ መዓልቲ እቲኣ ጾሙ፡ ከሊ ድማ ተኸድኑ፣ እዚ ምልክት ሓዘን እዩ ነይሩ። ኣብዚ ግዜ እዚ እውን፡ ንግሆ ንሰለስተ ሰዓት ዚኣክል ነቶም ህዝቢ ሕጊ ኣምላኽ ተነብበሎም። ድሕሪ ቐትሪ፡ “ተናዘዙ፡ ንእግዚኣብሄር ኣምላኾም ከኣ ሰገዱሉ።” ድሕሪኡ፡ ሌዋውያን ነቲ ህዝቢ ወኪሎም፡ ጽቡቕ ምድላው እተገብረሉ ጸሎት ኣቕረቡ። —ነህ. 9:1-4።
6. ሌዋውያን ትርጕም ዘለዎ ጸሎት ንኬቕርቡ ዝሓገዞም እንታይ እዩ፧ ካብኡኸ እንታይ ንመሃር፧
6 ሌዋውያን ንሕጊ ኣምላኽ ደጋጊሞም ምንባቦም፡ ትርጕም ዘለዎ ጸሎት ንኬቕርቡ ኸም ዝሓገዞም ፍሉጥ እዩ። እተን ቀዳሞት ዓሰርተ ፍቕድታት ምሉእ ብምሉእ ኣብ ተግባራትን ባህርያትን የሆዋ እየን ዜተኵራ። ኣብቲ ዝተረፈ ኽፋል እቲ ጸሎት፡ “ብዝሒ ምሕረት” ኣምላኽ ብተደጋጋሚ ጐሊሑ ኣሎ፣ ምስኡ እውን እስራኤላውያን ከምኡ ዓይነት ምሕረት ንኺግበረሎም ብቑዓት ከም ዘይነበሩ ብንጹር ተጠቒሱ ኣሎ። (ነህ. 9:19, 27, 28, 31) ንሕና እውን ነዊሕ ጸሎት ቅድሚ ምቕራብና፡ ከምቲ ሌዋውያን ዝገበርዎ ኣብ መመዓልቲ ብዛዕባ ቓል ኣምላኽ ብምስትንታን የሆዋ ኺዛረበና ንፈቕደሉ እንተ ዄንና፡ እቲ እነቕርቦ ጸሎት ባህ ዜብልን ትርጕም ዘለዎን ኪኸውን እዩ።—መዝ. 1:1, 2።
7. ሌዋውያን ንኣምላኽ እንታይ እዮም ለሚኖምዎ፧ ካብዚኸ እንታይ ንመሃር፧
7 ኣብቲ ጸሎት እቲ ሓደ ብትሕትና ዝቐረበ ልመና ጥራይ እዩ ተጠቒሱ ዘሎ። ኣብ ዳሕረዋይ ክፋል ፍቕዲ 32 ድማ እዩ ዚርከብ። ከምዚ ኸኣ ይብል፦ “ሕጂ ድማ፡ ዎ ኣምላኽና፡ ኪዳንን ምሕረትን እትሕሉ፡ ዓብይን ብርቱዕን መፍርህን ኣምላኽ፡ እቲ ንኣና፡ ንነገስታትና፡ ንሓላቑናን ንኻህናትናን ንነብያትናን ነቦታትናን ንዅሉ ህዝብኻን ካብ ዘመን ነገስታት ኣሶር ጀሚሩ ኽሳዕ ሎሚ መዓልቲ ዝረኸበና መከራ ንእሽቶ ዀይኑ ኣይረኤኻ።” ስለዚ፡ ኣብ ጸሎትና ብሕታዊ ልመና ቕድሚ ምቕራብና፡ መጀመርታ ንየሆዋ ኽንውድሶን ከነመስግኖን ከም ዚግባእ፡ ሌዋውያን ጽቡቕ ኣብነት እዮም ገዲፎምልና።
ነቲ ኽቡር ስም ኣምላኽ ምውዳስ
8, 9. (ሀ) ሌዋውያን ንጸሎቶም ብኸመይ ዝበለ ትሕትና ዚንጸባረቐሉ መገዲ እዮም ጀሚሮምዎ፧ (ለ) ሌዋውያን ነየኖት ክልተ ሰማያውያን ሰራዊት እዮም ዜመልክቱ ነይሮም ኪዀኑ ዚኽእሉ፧
8 እቶም ሌዋውያን፡ ሽሕ እኳ ጸሎቶም ጽቡቕ ምድላው እተገብረሉ እንተ ነበረ፡ ትሑታት ስለ ዝነበሩ ንየሆዋ ኸምቲ ዚድለ ገይሮም ምሉእ ብምሉእ ንኺውድስዎ ዜኽእል ቃላት ከም ዘይብሎም ኰይኑ ተሰምዖም። ስለዚ፡ ንጸሎቶም፡ “እቲ ኣብ ልዕሊ ዅሉ በረኸትን ምስጋናን ክብ ዝበለ ኽቡር ስምካ ይባረኽ” ብዚብል ትሕትና ዚንጸባረቐሉ ቓላት እዩ ዚጅምር።—ነህ. 9:5።
9 እቲ ጸሎት ቀጺሉ፡ “ንስኻ፡ እወ ንስኻ በይንኻ ኢኻ እግዚኣብሄር ሰማይን ሰማየ ሰማያትን ኵሉ ሰራዊቱን፡ ምድርን ኣብ ልዕሊኣ ዘሎ ዅሉን፡ ባሕርን ኣብኡ ዘሎ ዅሉን ፈጠርካዮ፡ ነዚ ዅሉ ብህይወት እተንብሮ ኸኣ ንስኻ ኢኻ። ሰራዊት ሰማይ ድማ ይሰግዱልካ” ይብል። (ነህ. 9:6) እወ፡ ንዅሉ እቲ በቶም ማእለያ ዘይብሎም፡ ነፍሲ ወከፎም ድማ ቍጽሪ ዘይብሎም ከዋኽብቲ ዝሓቘፉ ጋላክስታት ዝቘመ ዩኒቨርስ ዝፈጠሮ የሆዋ ኣምላኽ እዩ። ካልእ ዜገርም ከኣ የሆዋ ኣምላኽ ንዅሉ እቲ ኣብዛ ውቅብቲ ምድርና ዘሎ ነገራት እውን ፈጢሩ እዩ። እዛ ምድሪ እዚኣ፡ ነቲ እናተፋረየ ዚነብር ኣዝዩ ዜገርም ዝዀነ እተፈላለየ ዓይነት ህይወት ኬዐንግል ዚኽእል ዜደንቕ ዓቕሚ ኣለዋ። እዚ ዅሉ ኺፍጠር ከሎ ዚርእዩ ዝነበሩ፡ “ሰራዊት ሰማይ” ተባሂሎም ኪጽውዑ ዚኽእሉ ቕዱሳት መላእኽቲ ኣምላኽ እውን ነይሮም እዮም። (1 ነገ. 22:19፣ እዮ. 38:4, 7) ብዘይካዚ፡ መላእኽቲ “ነቶም ድሕነት ዚወርሱ” ሓጥኣን ደቂ ሰብ ብምግልጋል፡ ብትሕትና ፍቓድ ኣምላኽ ይገብሩ እዮም። (እብ. 1:14) እዞም መላእኽቲ እዚኦም፡ ንየሆዋ ኸም ሓደ ጽቡቕ ስልጠና ዝረኸበ ሰራዊት ኴንና ብሓድነት ከነገልግሎ ኸለና ኺጠቕመና ዚኽእል ኣየ ኸመይ ዝበለ ሰናይ ኣብነት ኰን እዮም ገዲፎምልና!—1 ቈረ. 14:33, 40።
10. ካብቲ ኣምላኽ ምስ ኣብርሃም ዝገበሮ ርክብ እንታይ ንመሃር፧
10 እቶም ሌዋውያን ቀጺሎም፡ ኣብቲ የሆዋ ምስ ኣብራም ዝገበሮ ርክብ እዮም ኣተኲሮም። ኣብራም ወዲ 99 ዓመት እኳ እንተ ነበረ፡ ካብታ መኻን ዝነበረት ሰበይቱ ሳራይ ሓደ ቘልዓ እውን ይኹን ኣይወለደን ነይሩ። ኣብቲ ግዜ እቲ ኸኣ እዩ የሆዋ ንኣብራም ስሙ ናብ ኣብርሃም ዝቐየረሉ። ትርጕሙ ድማ፡ “ኣቦ ብዙሓት ህዝብታት” ማለት እዩ። (ዘፍ. 17:1-6, 15, 16) ኣምላኽ ንኣብርሃም ዘርኡ ንምድሪ ኸነኣን ከም ዚወርሱ እውን ተመባጺዑሉ ነይሩ እዩ። ሰባት መብዛሕትኡ ግዜ እተመባጽዕዎ ይርስዑ እዮም፣ የሆዋ ግና ኣይርስዕን እዩ። እቶም ሌዋውያን ኣብ ጸሎቶም ከምዚ ብምባል ጠቐሱ፦ “ኣታ ንኣብራም ዝሐሬኻ፡ ኻብ ኡር ሃገር ከለዳውያን ኣውጺእካ፡ ስሙ ድማ ኣብርሃም ዝሰሜኻዮ፡ ንስኻ እግዚኣብሄር ኣምላኽ ኢኻ። ልቡውን ኣብ ቅድሜኻ እሙን ኰይኑ ረኸብካዮ፡ ድማ ምድሪ ከነኣናውያን፡ . . . ንዘርኡ ኽትህቦ፡ ምስኡ ኺዳን አቶኻ። ንስኻ ጻድቕ ስለ ዝዀንካ ኸኣ፡ እቲ ቓልካ ኣቘምካዮ።” (ነህ. 9:7, 8) ንሕና እውን ወትሩ ቓልና ንኽንሕሉ ብምጽዓር ነቲ ጻድቕ ኣምላኽ ንምሰሎ።—ማቴ. 5:37።
ዜደንቕ ተግባራት የሆዋ
11, 12. ስም የሆዋ እንታይ ትርጕም ከም ዘለዎን ኣብቲ ኣምላኽ ምስ ዘርኢ ኣብርሃም ዝገበሮ ርክብ ብኸመይ ከም እተገልጸን ኣብርህ።
11 እቲ የሆዋ ዚብል ስም፡ “ዚኸውን” ማለት ኪኸውን ከሎ፡ ኣምላኽ፡ በቲ ቐጻሊ ተግባራቱ ኣቢሉ መብጽዓታቱ ኸም ዚፍጸም ወይ ከምቲ ዝደለዮ ኸም ዚኸውን ኪገብር ከም ዚኽእል የመልክት። እዚ ኸኣ ኣብቲ ዘርኢ ኣብርሃም ባሮት ግብጻውያን ኣብ ዝነበሩሉ እዋን፡ ኣምላኽ ምሳታቶም ዝገበሮ ርክብ ተገሊጹ እዩ። ኣብቲ ግዜ እቲ፡ እቲ ህዝቢ ብምሉኡ ኻብ ባርነት ናጻ ወጺኡ፡ ኣብ ምድሪ ተስፋ ኺነብር ዘይከኣል እዩ ዚመስል ነይሩ። ይኹን እምበር፡ ኣምላኽ እተፈላለየ ቐጻሊ ስጕምትታት ብምውሳድ፡ መብጽዓታቱ ኸም ዚፍጸም ገይሩ እዩ፣ በዚ ድማ በቲ የሆዋ ዚብል ፍሉይን ክቡርን ስም ኪጽዋዕ ዚበቅዕ ኣምላኽ ምዃኑ ኣርኣየ።
12 እቲ ነህምያ ዝመዝገቦ ጸሎት ብዛዕባ የሆዋ ኸምዚ ይብል፦ “ኣብ ግብጺ ድማ ጸበባ ኣቦታትና ርኤኻ፡ ኣብ ባሕሪ ኤርትራ ኸኣ ኣውያቶም ሰማዕካ። ኣብ ፈርኦንን ኣብ ኵሎም ገላዉኡን ኣብ ኵሉ ህዝቢ ሃገሩን ትእምርትን ተኣምራትን ገበርካ። ንሳቶም ከኣ ዝገፍዕዎምሲ ፈሊጥካ ነበርካ እሞ፡ ከምዚ ናይ ሎሚ ንኣኻ ስም ኣስሜኻ። ነቲ ባሕሪ ድማ ኣብ ቅድሚኦም መቐልካዮ፡ ብማእከል ባሕሪ ኸኣ ብንቑጽ ሐለፉ። ነቶም ዚስዕብዎም ግና ከም እምኒ ኣብ ብዙሕ ማይ ኣብቲ መዓሙቝ ደርቤኻዮም።” እቲ ጸሎት ቀጺሉ ብዛዕባ እቲ የሆዋ ንህዝቡ ዝገበረሎም ነገራት ከምዚ ብምባል ይገልጽ፦ “ነቶም ኣብታ ሃገር ዝነበሩ ከነኣናውያን ኣብ ቅድሚኦም አጥቃዕካዮም። . . . እተዐርዳ ኸተማታትን ረጒድ ምድርን ከኣ ሐዙ። ኵሉ ጽቡቕ ነገር ዝመልኣ ኣባይትን እተዃዕተ ሓጽብታትን ወይንታትን ኣዋልዕን ብዙሕ ፈራዪ ኣእዋምን ድማ ወረሱ እሞ በቲ ዓብዪ ለውሃትካ በልዑን ጸገቡን ሰብሑን ተሐጐሱን።”—ነህ. 9:9-11, 24, 25።
13. የሆዋ ንእስራኤላውያን ብመንፈሳዊ መዳይ ዜድልዮም ነገራት ዝሃቦም ብኸመይ እዩ፧ እቶም ህዝቢ ግና ነዚ ብኸመይ ተቐበልዎ፧
13 ኣምላኽ ዕላማኡ ንኺፍጽም ኢሉ ቐጻሊ ዝዀነ ሓያሎ ኻልእ ስጕምትታት እውን ወሲዱ እዩ። ንኣብነት፡ እስራኤላውያን ካብ ግብጺ ምስ ወጹ ነዊሕ ከይጸንሐ፡ የሆዋ ንመንፈሳውነቶም ዜድልዮም ነገራት ሂብዎም እዩ። እቶም ሌዋውያን ኣብቲ ናብ ኣምላኽ ዘቕረብዎ ጸሎት፡ “ናብ ልዕሊ ኸረን ሲና ኸኣ ወረድካ፡ ካብ ሰማይ ድማ ተዛረብካዮም። ቅኑዕ ፍርድታትን ሓቀኛ ሕጋጋትን ጽቡቕ ሕጋጋትን ትእዛዛትን ከኣ ሀብካዮም” በሉ። (ነህ. 9:13) የሆዋ ንህዝቡ፡ ከም ወረስቲ ምድሪ ተስፋ መጠን ብቑዓት ጸወርቲ እቲ ቕዱስ ስሙ ምእንቲ ኪዀኑ ኢሉ ኺምህሮም ጽዒሩ እዩ። ንሳቶም ግና ነቲ እተመሃርዎ ጽቡቕ ነገራት ረስዕዎ።—ነህምያ 9:16-18 ኣንብብ።
ኣድላይነት ተግሳጽ
14, 15. (ሀ) የሆዋ ነቶም ሓጥኣን ህዝቡ ብምሕረቱ ተደሪኹ ዚሓልየሎም ዝነበረ ብኸመይ እዩ፧ (ለ) ካብቲ ኣምላኽ ምስቶም ሕሩያት ህዝቡ ዝገበሮ ርክብ እንታይ ንመሃር፧
14 እቲ ሌዋውያን ዘቕረብዎ ጸሎት ንኽልተ ዓይነት ፍሉይ ሓጢኣት እስራኤላውያን ይጠቅስ፣ እዚ ኸኣ ኣብ ከረን ሲና ሕጊ ኣምላኽ ኪሕልዉ ድሕሪ ምስምማዖም ነዊሕ ከይጸንሑ ዝፈጸምዎ ሓጢኣት እዩ። በዚ ሓጢኣት እዚ፡ ኪሞቱ እዩ ዚግብኦም ነይሩ። ይኹን እምበር፡ የሆዋ ኣብቲ ጸሎት፡ “ንስኻ ግና ብብዝሒ ምሕረትካ ኣብ በረኻ ኣይሐደግካዮምን፡ . . . ገለ ኸየጕደልካ፡ ኣርብዓ ዓመት መገብካዮም። ክዳውንቶምውን ኣይአረገን፡ ኣእጋሮም ድማ ኣይሐበጠን” ብዚብል ተወዲሱ ኣሎ። (ነህ. 9:19, 21) ሎሚ እውን እንተ ዀነ፡ የሆዋ ብተኣማንነት ንኸነገልግሎ ዜድልየና ዘበለ ነገራት ይህበና እዩ። ስለዚ፡ ከምቶም ብዘይምእዛዞምን እምነት ብምጕዳሎምን ኣብ በረኻ ዝሞቱ ብኣሽሓት ዚቝጸሩ እስራኤላውያን ኣይንኹን። እኳ ደኣ፡ እዚ ነገራት እዚ፡ “ንዓና እቲ መወዳእታ ስርዓት ዓለም ንዘርከበና እውን ንመጠንቀቕታ ኪዀነና እዩ እተጻሕፈ።”—1 ቈረ. 10:1-11።
15 እቲ ዜሕዝን ድማ፡ እስራኤላውያን ምድሪ ተስፋ ምስ ወረሱ እውን ነቲ ርኽሰትን ቅትለትን ዚንጸባረቐሉ ኣምልኾ ኸነኣናውያን ተቐበልዎ። ስለዚ የሆዋ እቶም ሕሩያት ህዝቡ በቶም ኣብ ከባቢኦም ዝነበሩ ህዝብታት ንኺጭቈኑ ፈቐደ። ኪንስሑ ኸለዉ ኸኣ ብምሕረቱ ተደሪኹ ይቕረ ይብለሎምን ካብ ጸላእቶም የናግፎምን ነበረ። እዚ “ብዙሕ ሳዕ” እዩ ተፈጺሙ። (ነህምያ 9:26-28, 31 ኣንብብ።) ሌዋውያን ከምዚ ብምባል ተናዘዙ፦ “ብዙሕ ዓመታት ድማ ተዐገስካዮም፡ ነብያትካ ጌርካ ኸኣ ብመንፈስካ መዐድካዮም፡ ኣእዛኖም ግና ኣይመለሱልካን። ሽዑ ናብ ኢድ ህዝብታት ሃገራት ኣሕሊፍካ ሀብካዮም።”—ነህ. 9:30።
16, 17. (ሀ) እቲ እስራኤላውያን ካብ ምርኮ ምስ ተመልሱ ዝነበሮም ኵነታት፡ ካብቲ ኣቦታቶም መጀመርታ ምድሪ ተስፋ ኺወርሱ ኸለዉ ዝነበረ ዅነታት ዚፍለ ብኸመይ እዩ፧ (ለ) እስራኤልውያን እንታይ እዮም ተናዚዞም፧ እንታይ ንኺገብሩኸ እዮም ተመባጺዖም፧
16 እስራኤላውያን ካብ ምርኮ ምስ ተመልሱ እውን እንተ ዀነ፡ እንደገና ብዘይተኣዛዝነት ኪመላለሱ ጀመሩ። እዚኸ እንታይ ኣስዓበሎም፧ እቶም ሌዋውያን ኣብቲ ዘቕረብዎ ጸሎቶም ቀጺሎም፡ “እንሆ፡ ሎሚ ንሕና ባሮት ኢና፡ ኣብታ ፍሬኣን በረኸታን ኪበልዑ ነቦታትና ዝሀብካዮም ምድሪ፡ እንሆ፡ ንሕና ኣብኣ ባሮት ኴንና አሎና። እቶታ ድማ ነቶም ብሰሪ ሓጢኣትና ኣብ ልዕሌና ዝሸምካዮም ነገስታት ተብዝሓሎም አላ እሞ፡ . . . ንሕና ኸኣ ኣብ ዓብዪ ጸበባ ኢና ዘሎና” በሉ።—ነህ. 9:36, 37።
17 እቶም ሌዋውያን ኣምላኽ ነቲ ጸበባ ብምፍቃዱ ዘይፍትሓዊ ኸም ዝነበረ ድዮም ዚገልጹ ነይሮም፧ ኣይፋሎምን። ከመይሲ፡ “ንስኻስ በቲ ኣባና ዝመጸ ዅሉ ጻድቕ ኢኻ፡ ንሕና በደልና እምበር፡ ንስኻስ በቲ ዝገበርካዮ እሙን ኢኻ” ብምባል ተናዚዞም እዮም። (ነህ. 9:33) ኣብ መወዳእታ፡ እቲ ብዘይስስዐ ዝቐረበ ጸሎት፡ በቲ ሕጊ ኣምላኽ ንምሕላው እተገብረ ልባዊ መብጽዓ እቲ ህዝቢ ተደምደመ። (ነህምያ 9:38 ኣንብብ፣ 10:29) መብጽዓኦም ከኣ ኣብ ጽሑፍ ኣስፈርዎ፡ 84 መራሕቲ ኣይሁድ ድማ ማሕተም ኣንበሩሉ።—ነህ. 10:1-27።
18, 19. (ሀ) ካብ ጥፍኣት ድሒንና ናብታ ኣምላኽ ዜምጽኣ ሓዳስ ዓለም ምእንቲ ኽንኣቱ እንታይ ክንገብር የድልየና፧ (ለ) ብዛዕባ እንታይ ካብ ምጽላይ ኢና ድሕር ክንብል ዘይብልና፧ ስለምንታይከ፧
18 ካብ ጥፍኣት ድሒንና ናብታ ጽድቃዊት ሓዳስ ዓለም ምእንቲ ኽንኣቱ፡ ተግሳጽ የሆዋ ኽንቅበል የድልየና እዩ። ሃዋርያ ጳውሎስ፡ “ኣቦኡ ዘይግስጾኸ እንታዋይ ውሉድ እዩ፧” በለ። (እብ. 12:7) መምርሒ ኣምላኽ ከም እንቕበል እነርእየሉ መገዲ፡ ብተኣማንነት ኣብ ኣገልግሎት ኣምላኽ ብምጽናዕን ብመንፈሱ ንኽንኵላዕ ፍቓደኛታት ብምዃንን እዩ። ከቢድ ሓጢኣት ምስ እንፍጽም ከኣ፡ ብሓቂ እንተ ተነሲሕናን ብትሕትና ተግሳጽ እንተ ተቐቢልናን የሆዋ ይቕረ ኸም ዚብለልና ርግጸኛታት ክንከውን ንኽእል ኢና።
19 ኣብዚ ቐረባ ግዜ፡ የሆዋ ኻብቲ ንእስራኤላውያን ካብ ግብጺ ኼድሕኖም ከሎ ዝገበሮ ንላዕሊ ዜደንቕ ነገራት ኪገብር እዩ። ሽዑ፡ ኵሎም ህዝብታት፡ የሆዋ ኣዝዩ ልዑል ኣምላኽ ምዃኑ ኺፈልጡ እዮም። (ህዝ. 38:23) ከምቲ እቶም ጥንታውያን ህዝቡ ምድሪ ተስፋ ዝወረሱ፡ ኵሎም እቶም ከም እሙናት ኣምለኽቲ የሆዋ ዀይኖም ዚጸንዑ ክርስትያናት እውን ኣብታ ኣምላኽ ዜምጽኣ ጽድቃዊት ሓዳስ ዓለም ናይ ዘለኣለም ህይወት ከም ዚወርሱ እተረጋገጸ እዩ። (2 ጴጥ. 3:13) ነዚ ኣብ ቅድሜና ዘሎ ዜደንቕ ተስፋ እዚ እናተጸበና፡ እቲ ኽቡር ስም ኣምላኽ ኪቕደስ ካብ ምጽላይ ድሕር ኣይንበል። ኣብዛ እትቕጽል ዓንቀጽ ከኣ ካልእ ጸሎት ክንምርምር ኢና። ሕጅን ንዘለኣለምን በረኸት ኣምላኽ ምእንቲ ኽንረክብ ድማ ምስቲ ጸሎት እቲ ተሰማሚዕና ኽንመላለስ ከም ዚግባእ ክንመያየጥ ኢና።


text:
1ዬካፓ ዬሱሴ ፂብራዶሴ ጌይንታ ጌሊላ ባዞ ሱኮ ፒንቄኔ። 2ሚርጌ ዓሳ ዬሱሴ ሃርጊንቴ ዓሶ ፖዒሴሢሮና ፆሲ ዎልቆና ማዺንታ ዓኮ ባኮ ማዼም ዛጌሢሮ ዒዛ ጊንፆ ሙኬኔ። 3ዬሱሴ ሌካ ዹኮ ኬስካዖ ዒኢካ ዒዛኮ ጊንፆ ሃንታዞንሢና ዎላ ዴዔኔ። 4ዒማና ዓይሁዶ ዓሶኮ ዑሣ ዓኣዺፆ ቦንቾ ኬላ ዑኬኔ። 5ዬሱሴ ሚርጌ ዴሬ ዒዛ ባንሢ ሙካሢ ዼግ ጌይ ዛጋዖ፥ ፒልጶሴ ኮራ፦ “ሓያ ቢያ ዓሶም ጊዳንዳ ሙኡዚ ዓንካፓ ኑ ሻንቃንዳይ?” ጌዔኔ። 6ዬሱሴ ዬያ ጌዔሢ ፒልጶሴ ዎዚ ጋዓቴያ ዋይዛኒ ማዓንዳኣፓዓቴም ዒ ማዻንዳ ባኮ ፔ ቶኦኪና ዔዔራያኬ። 7ፒልጶሴያ፦ “ፔቴ ፔቴሢም ዻካ ዻካ ቡንፂሢታዖ ዒንጊንታንዳጉዲ ፔቴ ዓሲ ላምዖ ፄኤታ ኬሊ ማዼም ዒንጊንታንዳ ሚኢሼ ጉዴያና ካሣ ዔያቶም ሻንቆናቴያ ጊዳዓኬ” ጌይ ዒዛም ማሄኔ። 8ዒዛኮ ጊንፆ ሓንታ ናኣቶይዳፓ ፔቴ፥ ሲሞኔ ጌይንታ ጴፂሮሴኮ ጌርሲ፥ ዒንዲራሴ፦ 9“ዶንጎ ዔልዓ ካሣና ላምዖ ሞሎና ዓኣ፥ ፔቴ ናይስኬይ ሃካ ዓኣኔ፤ ጋዓንቴ ዬንሢ ሃያ ቢያ ዴሮም ዓይጎ ማዓንዳይ?” ጌዔኔ። 10ዬሱሴ፦ “ዓሶ ዴይሡዋቴ” ዔያቶም ጌዔኔ። ዬኖ ቤዛ ቡጬታሢሮ ዓሳ ዴዔኔ፤ ዒኢካ ዓኣ፥ ዓቲንቆ ዓሶኮ ፓይዳ ዶንጎ ሺያ ማዓያኬ። 11ዬካፓ ዬሱሴ ካሦ ዔካዖ ጋላቲ፥ ዴዔ ዓሶም ዒንጋንዳጉዲ ፔኤኮ ጊንፆ ሃንታ ናኣቶም ዒንጌኔ። ዬያጉዲ ሞላሢያ ሃሣ ዒዞ ጎይፆ ዒንጌም ቢያሢ ኮይሳሢጉዴያ ሙዔኔ። 12ቢያሢ ሙይ ሚሽኬስካፓ ዬሱሴ ጊንፆ ሃንታዞንሢም፦ “ፔቴታዖ ዲኢኒ ዓቱዋጉዲ ዶንቦ ቡኩሱዋቴ” ጌዔኔ። 13ዔያታኣ ዓሳ ሙዒ ሚሽኬ፥ ዶንጎ ካሦ ዶንቦ ቡኩሲ ታጶ ላምዖ ዼኤፒ ሌማቴ ኩንሤኔ። 14ዓሳ ዬሱሴ ፆሲ ዎልቄና ማዺንታ ዓኮ ባኮ ማዼሢ ዛጋዖ፦ “ጎኔና ሓይ፥ ዓጮ ሙካንዳኔ ጌይንቴ፥ ፆሲ ማሊፆ ኬኤዛሢኬ” ጌዔኔ። 15ዒማና ዓሳ ዎልቄና ዓርቂ ዒዛ ካኣታሳኒ ማላሢ ዔራዖ ዬሱሴ ዓሶፓ ዱማዺ፥ ፔኤሮ ጌሜሪ ባንሢ ዓኣዼኔ። 16ሳዓ ዓማዛ ዒዛኮ ጊንፆ ሓንታዞንሢ ጌሊላ ባዞ ባንሢ ኬዲ፥ 17ዋኣፆና ፒንቆ ጎንጎ ቶጊ፥ ቂፒርናሆሜ ዓጮ ባንሢ ዓኣዺሢ ዓርቄኔ፤ ዬማና ሳዓ ዓሜንቴ ዬሱሴ ሃጊ ዔያቶ ኮራ ሙኪባኣሴ። 18ዒማና ዼኤፒ ጉዶ ዢባሬ ዢባርሻሢሮ ባዞ ዋኣፃ ዓጊጻኔ። 19ዬሱሴኮ ጊንፆ ሃንታ ናኣታ ዶንጎ ሃሣ ላሆ ሺያ ታኣኪሢ ማዓንዳያ ዋኣፆ ጊዶ ጎንጎ ዔኪ ዓኣዼስካፓ ዬሱሴ ባዞ ዑፆይዳ ቶኪና ሃንቲ ሃንቲ ዔያቶ ባንሢ ሙካሢ ዛጋዖ ዔያታ ዲቃቲ ዒጊጬኔ። 20ዒዚ ጋዓንቴ፦ “ታናኬ! ዒጊጪፖቴ!” ጌዔኔ። 21ዔያታ ዎዛዺ፥ ዋኣፆና ፒንቆ ጎንጎ ጋሮ ዒዛ ዔኪ ጌልዛዛ ቤዞማና ዋኣፆና ፒንቆ ጎንጌላ ዔያታ ዓኣዻ ቤዞ ሄሌኔ። 22ዚሮ ጉቴሎ ባዞኮ ሶ ሱኮይዳ ዓቴ ዓሳ ባዞይዳ ፔቴ ዋኣፆና ፒንቆ ጎንጊ ዓኣንቴ ዔያታ ዛጌኔ፤ ዬሱሴኮ ጊንፆ ሃንታ ናኣታ ፔኤሮ ዴንዴሢና ዬሱሴ ዔያቶና ዎላ ዋኣፆና ፒንቆ ጎንጎ ጋሮ ጌሊባኣሢ ዔሬኔ። 23ጋዓንቴ ሜሌ ዋኣሢና ፒንቆ ጎንጊ ፂብራዶሴፓ ዔቂ ዬሱሴ ፆሲ ጋላቲ ዴሮ ካሦ ሙኡዜ ቤዞ ሙኬኔ። 24ዴራ ዬሱሴ ማዔቴያ ዒዛኮ ጊንፆ ሃንታዞንሢ ዒኢካ ባኣሢ ዛጋዖ ዬንሢ ዋኣፆና ፒንቆ ጎንጎንሢ ቶጊ ዬሱሴ ኮዒ፥ ቂፒርናሆሜ ዓኣዼኔ። 25ባዞኮ ሱኮይዳ ዒዛ ዔያታ ዴንቃዖ፦ “ዔርዛሢዮ! ሓይካ ኔ ዎዳ ዎዳ ሙኬይ?” ጌዔኔ። 26ዬሱሴ ዔያቶም፦ “ጎኔ ታ ዒንሢም ጋዓኔ፤ ዒንሢ ታና ኮዓሢ ካሦ ሙይ ሚሽኬሢሮ ማዓንዳኣፓዓቴም ፆሲ ዎልቆና ማዺንቴ ዓኮ ባኮ ዛጌሢሮቱዋሴ። 27ባይቃ ካሣም ማዺፖቴ፤ ባሼና ዓሲ ናዓሢ ዒንሢም ዒንጋ፥ ናንጊና ናንጊ ሼምፖም ማዓንዳ ካሦም ማዹዋቴ፤ ፆሲ፥ ዓዳሢ ፔኤኮ ናዓሢ ዒዛሮ ማዔሢ ዔርዛ ማላቶ ዒዛይዳ ዓይሤኔ” ጌዔኔ። 28ዓሳኣ፦ “ሂዳዖ ኑኡኒ ፆሲ ማዾ ማዻኒ ዓይጎ ማዻንዳያ ኑና ኮይሳይ” ጌዔኔ። 29ዬሱሴ፦ “ዒንሢ ማዻንዳጉዲ ፆሲ ኮዓ ማዻ ዒዚ ዳኬሢ ጉሙርቂ ዔኪሢኬ” ጌይ ዔያቶም ማሄኔ። 30ዔያታ ዒዛ ኮራ፦ “ኑኡኒ ዛጊ ኔና ጉሙርቂ ዔካንዳጉዲ ዓይጎ ፆሲ ዎልቄና ማዺንታ ዓኪ ባኣዚ ኔ ዻዋንዳይ? ሃሣ ዓይጎ ኔ ማዻንዳይ? 31‘ዔያታ ሙዓንዳጉዲ ጫሪንጫፓ ካሣ ዔያቶም ዒንጌ’ ጌይንቲ ፃኣፒንቴሢጉዲ ኑኡኮ ዓዶንሢ ዓሲ ናንጉዋ ዳውሎይዳ ማና ጌይንታ ካሦ ሙዔኔ” ጌዔኔ። 32ዒማና ዬሱሴ ዔያቶም፦ “ጎኔ ታ ዒንሢም ጋዓኔ፤ ጫሪንጫፓ ኬዴ ካሦ ዒንሢም ዒንጌሢ ሙሴቱዋሴ፤ ጎኑሞ ካሦ ጫሪንጫፓ ዒንሢም ዒንጋሢ ታኣኮ ዓዳሢኬ፤ 33ዒዚ ዒንጋ ካሣ ጫሪንጫፓ ኬዳያ ሓሣ ዓጪም ሼምፖ ዒንጋያኬ” ጋዓዛ፥ 34ዓሳ፦ “ጎዳሢዮ! ዬያ ጉዴ ካሦ ቢያ ዎዴ ኑም ዒንጌ” ጌዔኔ። 35ዬሱሴ ዔያቶም፦ “ሼምፖኮ ካሣ ታናኬ፤ ታ ኮራ ሙካሢ ፔቴታዖ ናይዺንታዓኬ፤ ታና ጉሙርቂ ዔካሢያ ፔቴታዖ ዼኤቢንታዓኬ፤ 36ዒንሢ ጋዓንቴ ታና ዛጌያታዖ ጉሙርቂ ዔኪባኣሢሮ ታ ዒንሢም ሃያ ጋዓኔ። 37ዓዴ ታኣም ዒንጋሢ ቢያ ሃንጋ ታ ባንሢ ሙካንዳኔ፤ ሃንጋ ታ ባንሢ ሙካሢያ ሴካ ዙሎ ታ ኬሳዓኬ። 38ዓይጎሮ ጌዔቴ ታኣኒ ጫሪንጮይዳፓ ኬዴሢ ታና ዳኬሢኮ ማሊፆ ኩንሣኒ ማዓንዳኣፓዓቴም ታ ማሊፆ ኩንሣኒቱዋሴ። 39ታና ዳኬሢኮ ማሊጻ፦ ዒ ታኣም ዒንጌዞንሢዳፓ ቢያ ፔቴታኣ ባይዙዋዖ ጋፒንፆ ኬሎና ናንጊና ናንጊ ሼምፖ ዴንቃንዳጉዲ ሓይቢፓ ታ ዔያቶ ዔቂሳንዳኔ። 40ሂዮ፤ ታ ዓዳሢኮ ማሊጻ ናዓሢ ዛጊ ዒዛ ጉሙርቂ ዔኬሢ ቢያ ናንጊና ናንጊ ሼምፖ ዴንቃንዳጉዲኬ፤ ታኣኒያ ጋፒንፆ ኬሎና ዒዛ ናንጊና ናንጊ ሼምፖ ዴንቃንዳጉዲ ሓይቢፓ ዔቂሳንዳኔ” ጌዔኔ። 41ዬሱሴ፦ “ጫሪንጮይዳፓ ኬዴ ካሣ ታናኬ” ጌዔሢሮ ዓይሁዶ ዓሳ ዒዛ ዑፃ ጉንዱሚሢ ዓርቄኔ። 42ዔያታ ዒዛ፦ “ሓይ ዮሴፔ ናዓሢ፥ ዬሱሴ ቱዋዓዳ? ዓዶና ዒንዶና ዒዛኮ ኑ ዔራዞንሢቱዋዓዳ? ሂዳዖ ሃሢ ዒዚ ‘ጫሪንካፓ ታ ኬዴኔ’ ዎይቲ ጋዓይ?” ጌዔኔ። 43ዬሱሴ ዔያቶም ማሃዖ ታ ዛሎ ዎላ ጉንዱሚፖቴ፤ 44ታና ዳኬ፥ ዓዴ ዔኪ ሙኪባኣ ዓሲ ማዔቴ ታ ባንሢ ሙካኒ ዳንዳዓ ዓሲ ዖኦኒያ ባኣሴ፤ ሃንጋ ታ ባንሢ ሙካሢያ ጋፒንፆ ኬሎና ናንጊና ናንጊ ዴንቃንዳጉዲ ሃይቢዳፓ ታ ዔቂሳንዳኔ። 45ፆሲ ማሊፆ ኬኤዛ ዓሶ ማፃኣፖይዳ፦ ‘ዓሳ ቢያ ፆሲዳፓ ዔሬያ ማዓንዳኔ’ ጌይንቲ ፃኣፒንቴኔ፤ ዬያሮ ዓዶይዳፓ ዋይዚ ዔሬሢ ቢያ ሃንጋ ታ ባንሢ ሙካንዳኔ። 46ዬይ ያዺ ማዓዛ ዓዶ ዛጌ ዓሲ ዓኣኔ ጌይሢቱዋሴ። ዓዶ ዛጌሢ ፆሲ ኮራፓ ሙኬሢ ሌሊኬ። 47ጎኔ ታ ዒንሢም ጋዓኔ፤ ታና ጉሙርቂ ዔካሢኮ ናንጊና ናንጊ ዓኣኔ። 48ታኣኒ ሼምፖኮ ካሣኬ፤ 49ዒንሢኮ ዓዶንሢ ዓሲ ናንጉዋ ዳውሎይዳ ማና ጌይንታ ካፆ ሙዔኔ፤ ጋዓንቴ ዔያታ ሃይቄኔ፤ 50ጫሪንጮይዳፓ ኬዴ ካሣ ሓያታሢሮ፥ ሓያ ካሦ ሙዓሢ ፔቴታዖ ሃይቃዓኬ። 51ጫሪንጫፓ ኬዴ፥ ናንጊና ባይቁዋ ካሣ ታናኬ፤ ሃኖ ካሦይዳፓ ሙዓሢ ቢያ ናንጊና ናንጋንዳኔ፤ ዓጮም ሼምፖ ማዓንዳጉዲ ታኣኒ ዒንጋ ካሣ ታናኬ” ጌዔኔ። 52ዬማና ዓይሁዶ ዓሳ፦ “ሓይ ዓሢ ዒዛ ኑ ሙዓንዳጉዲ ዎዲ ኑም ፔና ዒንጋኒ ዳንዳዓይ?” ጌይሢና ዎላ ማርሜኔ። 53ዬያሮ ዬሱሴ ዔያቶም፦ “ጎኔ ታ ዒንሢም ጋዓኔ፤ ዓሲ ናዓሢ ዒንሢ ሙዒባኣቴ ሃሣ ሱጉፆዋ ዒንሢ ዒዛኮ ዑሽኪባኣቶ ዒንሢኮ ናንጊ ሼምፓ ባኣሴ። 54ታና ሙዓሢና ሱጉፆዋ ታኣኮ ዑሽካሢኮ ቢያ ናንጊና ናንጊ ሼምፓ ዓኣኔ፤ ታኣኒያ ጋፒንፆ ኬሎና ዒዛ ናንጊና ናንጊ ዴንቃንዳጉዲ ሓይቢዳፓ ዔቂሳንዳኔ። 55ዓይጎሮ ጌዔቴ ታኣኒ ጎኔ ሙኡዚ፤ ሱጉፃኣ ታኣኮ ጎኔ ዑሺኬ። 56ታና ሙዓሢና ሱጉፆዋ ታኣኮ ዑሽካሢ ቢያ ታኣና ናንጋንዳኔ፤ ታኣኒያ ዒዛና ናንጋንዳኔ። 57ናንጊና ባይቁዋ፥ ዓዴ ታና ዳኬም ታኣኒያ ዒዛና ናንጊና ባይቁዋያ ማዒ ናንጋሢጉዲ ታና ሙዓሢያ ቢያ ታኣና ናንጊና ባይቁዋያ ማዒ ናንጋንዳኔ። 58ዓካሪ ጫሪንጮይዳፓ ኬዴ ካሣ ሓያኬ፤ ዬይያ፦ ዒንሢኮ ዓዶንሢ ሙዔሢ ጉዴያቱዋሴ፤ ዓይጎሮ ጌዔቴ ዬኖ ካሦ ሙዔ ዓሳ ሃይቄኔ፤ ሃኖ ካሦ ሙዓሢ ጋዓንቴ ናንጊና ናንጋንዳኔ” ጌዔኔ። 59ዬሱሴ ዬያ ኬኤዜሢ ቂፒርናሆሜይዳ፥ ዓይሁዶ ዓሶኮ ቡኪንቶ ቤዛ ዔርዚቤቃኬ። 60ዒዛ ዔሪ፥ ዒዛ ዓሲ ማዔ ዓሶይዳፓ ሚርጌዞንሢ ዬያ ዋይዛዖ፦ “ሓይ ዴኤሢ ጌኤሲኬ፤ ዖኦኒ ጎኔኬ ጌይ ዔካኒ ዳንዳዓንዳይ?” ጌዔኔ። 61ዔያታ ዬኖ ባኮ ዛሎ ጉንዱማሢ ፔ ዓያኖና ዬሱሴ ዔራዖ፦ “ሓይ፥ ዒንሢ ዻቢሳ ባኣዚዳ? 62ዓሲኮ ናዓሢ ዎንዴ ዓኣ ቤዞ ማዒ ኬስካሢ ዒንሢ ዛጋዖ ዎዚ ጋዓኒዳይ? 63ሼምፖ ዒንጋሢ ፆሲ ዓያናኬ፤ ዓሲኮ ዎልቄ ጋዓንቴ ዓይጎዋ ማኣዱዋሴ፤ ታኣኒ ዒንሢም ኬኤዛ ቃኣላ ሼምፖ ዒንጋ ዓያናኬ፤ 64ጋዓንቴ ዒንሢ ባኣኮይዳፓ ፔቴ ፔቴ ዬያ ጉሙርቁዋ ዓሲ ዓኣኔ” ጌዔኔ። ዬሱሴ ዬያ ጌዔሢ ቤርታፓ ዓርቃዖ ዒዛ ጉሙርቁዋኣሢና ዒዛ ዓኣሢ ዒንጋንዳሢ ዖናታቶዋ ዔራሢሮኬ። 65ሄሊሳዖ ዬሱሴ፦ “ዓዴ ዓይሤያ ማዒባኣያታቶ ታ ባንሢ ሙካኒ ዳንዳዓይ ባኣሴ ታ ዒንሢም ጌዔሢ ዬያሮኬ” ጌዔኔ። 66ዬያይዳፓ ዔቄያና ዒዛ ዔሪ፥ ዒዛ ዓሲ ማዔ ዓሶይዳፓ ሚርጌሢ ጊንሢም ማዔኔ፤ ዬማፓ ዓርቃዖ ዔያታ ዒዛ ጊንፆ ሃንቲፆ ሃሼኔ። 67ዬያሮ ዬሱሴ ታጶ ላምዖንሢ ኮራ፦ “ዒንሢያ ሓሺ ዓኣዻኒ ኮዓ?” ጌዔኔ። 68ዬማና ሲሞኔ ጌይንታ ጴፂሮሴ ማሃዖ፦ “ጎዳሢዮ! ኑኡኒ ዖ ባንሢ ዓኣዻንዳይ? ኔኤኮ ናንጊና ናንጊ ሼምፖ ቃኣላ ዓኣኔ። 69ኑኡኒ ኔና ጉሙርቂ ዔኬኔ፤ ፆሲም ዱማዼያ ዒዛኮ ናዓሢ ኔና ማዔሢያ ኑ ዔሬኔ” ጌዔኔ። 70ዬሱሴያ፦ “ታናቱዋይ ዒንሢ፥ ታጶ ላምዖንሢ ዶኦሬሢ? ጋዓንቴ ዒንሢዳፓ ፔቴሢ ፃላሄኬ” ዔያቶም ጌዔኔ። 71ዬያ ዒ ጌዔሢ ሲሞኔ ናኣዚ፥ ዓስቆሮንቶ ዓጮ ዓሢ፥ ዪሁዳ ዛሎሮኬ፤ ዓይጎሮ ጌዔቴ ዪሁዳ ዎዚ ታጶ ላምዖንሢዳፓ ፔቴሢ ማዔቴያ ዬሱሴ ዓኣሢ ዒንጋሢ ዒዛ ማዔሢሮኬ።
Copyright
Learn More


text:
ግጥማት ፕሪመርሊግ ኢትዮጵያ ትማሊ ቐፂሎም ተኻይዶም…
መቐለ ጥሪ 03//2009(ድወት) 10ይ ሰሙን ግጥማት ፕሪምየር ሊግ ኢትዮጵያ ትማሊ ኣብዘካየዶ ፀወታ ኣርባ ምንጭ ን መከላክያ፣ ኢትዮጵያ ቡና ንዋሃሳ ከተማ፣ ኣዳማ ከተማ ን ከተማ ኣዲስ ኣበባ ብተመሳሳሊ ክልተ ንሓደ ስዒረን።
ፋሲል ከተማን ወላይታ ዲቻን ንንግዲ ባንኪ ኢትዮጵያን ጅማ ኣባቡናን ኣብ ዘአንገዳሉ ፀወታ ድማ ሓደ ንባዶ ረቲዐን።
ብተመሳሳሊ ደደቢት ምስ ድሬዳዋ ከተማን ሲዳማ ቡና ምስ ኢትዮ-ኤሌክትሪክ ብተመሳሳሊ ማዕረ ሓደ ንሓደ ተፈላልየን።
ሎሚ ሮቡዕ ቐፂሎም ኣብ ዝካየዱ ግጥማት ፕሪምየር ሊግ ኢትዮጵያ ቅዱስ ጊዮርጊስ ንወልዲያ ከተማ ከኣንግድ እዩ፣ ሰዓት 11፡30።
ብኻልእ ወገን ትማሊ ኣብ ዝተኻየደ ቐዳማይ እግሪ ፀወታ ፍርቂ ፍፃመ ሊግ ካፕ ኢንግሊዝ ማንችስተር ዩናይትድ ተዓዊታ።
ኣብ ሜድኣ ንሃልሲቲ ዘኣንገደት ማንችስተር ዩናይትድ ብሽቶታት ማታን ማርዋ ፊላኒን ክልተ ንባዶ ተዓዊታ።
ናይ መልሲ ፀወታ ኣብ ሜዳ ሃልሲቲ ድሕሪ ክልተ ሰሙን ክራኸባ እየን።
ሎሚ ሳውዝ ኣምፕተን ምስ ሊቨርፑል ምሸት ሰዓት 4፡30 ክራኸባ እየን።


text:
ትምህርቲ 19
እሙንን ኣስተውዓልን ባርያ መን እዩ፧
የሱስ ቅድሚ ሙማቱ፡ ምስ ጴጥሮስን ያእቆብን ዮሃንስን እንድርያስን ዚብሃሉ ኣርባዕተ ደቀ መዛሙርቱ ብብሕቲ ተዘራሪቡ ነይሩ። ብዛዕባ እቲ ኣብ ዳሕሮት መዓልትታት ኣብዚ ዚህልወሉ እዋን ዚሕብር ምልክት ኪንበ ኸሎ፡ “እቲ ጐይታኡ ምግቦም በብግዜኡ ኺህቦም ኢሉ ኣብ ልዕሊ ኣገልገልቲ ቤቱ ዝሸሞ እሙንን ኣስተውዓልን ባርያ መን ኰን እዩ፧” ዚብል ኣገዳሲ ሕቶ ኣልዓለ። (ማቴዎስ 24:3, 45፣ ማርቆስ 13:3, 4) የሱስ ንደቀ መዛሙርቱ፡ ‘ጐይታኦም’ ከም ምዃኑ መጠን፡ ኣብ ግዜ መወዳእታ ንሰዓብቱ መንፈሳዊ ምግቢ ብቐጻሊ ዚህቡ ኸም ዚሸመሎም እዩ ዜረጋግጸሎም ነይሩ። ነዚ ባርያ እዚ ዜቝሙ መን እዮም፧
ብቕቡኣት ዝቘመ ንእሽቶ ጒጅለ ሰዓብቲ የሱስ እዩ። እቲ “ባርያ፡” ኣመሓዳሪ ኣካል ናይ የሆዋ መሰኻኽር ከም ዝዀነ ተፈሊጡ እዩ። ንሱ ነቶም ብጾቱ ዝዀኑ ኣምለኽቲ የሆዋ በብግዜኡ መንፈሳዊ ምግቢ ይዕድሎም እዩ። ‘ቀለብና በብግዜኡ’ ንምርካብ፡ ኣብቲ እሙን ባርያ ኢና እንምርኰስ።—ሉቃስ 12:42።
ቤተ ሰብ ኣምላኽ የመሓድር። (1 ጢሞቴዎስ 3:15) የሱስ ነቲ ባርያ፡ ንምድራዊ ኽፋል ውድብ የሆዋ ናይ ምምሕዳር ከቢድ ሓላፍነት ሂብዎ እዩ። እዚ ኸኣ ስጋዊ ሃብቲ ምምሕዳርን ንጥፈታት ስብከት ምምራሕን ብጉባኤታት ኣቢልካ ምምሃርን የጠቓልል። ስለዚ፡ ዜድልየና ዘበለ ኣብ ዜድልየና እዋን ንምድላው፡ እቲ “እሙንን ኣስተውዓልን ባርያ” በቲ ኣብ ኣገልግሎትና እንጥቀመሉ ጽሑፋትን በቲ ኣብ ኣኼባታት ጉባኤን ዓበይቲ ኣኼባታትን ዚቐርብ መደባትን ኣቢሉ መንፈሳዊ ምግቢ ይዕድል ኣሎ።
እቲ ባርያ ንሓቅታት መጽሓፍ ቅዱስን ነቲ ብስራት ንምስባኽ እተዋህቦ መዝነትን እሙን እዩ፣ ኣብ ምድሪ ዘሎ ረብሓታት ክርስቶስ ብጥበብ ብምክንኻን ዝመጸ እውን ኣስተውዓሊ እዩ። (ግብሪ ሃዋርያት 10:42) የሆዋ ብወሰኽን ኣኺሉ ብዚተርፍ መንፈሳዊ መሰናድዎታትን ገይሩ ንዕዮኡ ይባርኾ ኣሎ።—ኢሳይያስ 60:22፣ 65:13።
እቲ የሱስ ንደቀ መዛሙርቱ ብመንፈሳዊ መዳይ ኪምግቦም ዝሸሞ መን እዩ፧
እቲ ባርያ እቲ እሙንን ኣስተውዓልን ዝዀነ ብኸመይ እዩ፧
ብዝያዳ ፍለጥ
“እሙንን ኣስተውዓልን ባርያ መን ኰን እዩ፧”
እዛ ዓንቀጽ እዚኣ፡ ብዛዕባ እቲ እሙንን ኣስተውዓልን ባርያ ንዘሎና ምርዳእ እተነጽር እያ። መንፈሳዊ ጥዕናና ብኸመይ ኣብዚ መትረብ እዚ ኸም ዚምርኰስ ርአ።


text:
’ንብጻይካ ኸም ነፍስኻ ተፍቅሮ’ ዲኻ፧
“ንብጻይካ ኸም ነፍስኻ ኣፍቅሮ።”—ማቴ. 22:39።
መዝሙር፦ 25, 36
1, 2. ቅዱሳት ጽሑፋት ኣገዳስነት ፍቕሪ ዜጕልሕ ብኸመይ እዩ፧
ፍቕሪ ቐንዲ ባህርይ የሆዋ እያ። (1 ዮሃ. 4:16) እቲ ናይ መጀመርታ ፍጥረቱ ዝዀነ የሱስ ማእለያ ንዘይብሉ እዋናት ኣብ ሰማይ ምስኡ ይነብር ነይሩን ፍቕራዊ መገድታት የሆዋ ተማሂሩን እዩ። (ቈሎ. 1:15) ኣብ መላእ ህይወቱ፡ እንተላይ ኣብቲ ኣብ ምድሪ ዝነበረሉ እዋን፡ የሆዋ ኽሳዕ ክንደይ ፈቃር ኣምላኽ ምዃኑ ምሉእ ብምሉእ ከም ዚርዳእን ነታ ፍቕሪ እቲኣ ኸም ዚቐድሓን ኣርእዩ እዩ። ስለዚ፡ ኣገዛዝኣ የሆዋን የሱስን ንዘለኣለም ብፍቕሪ ኸም ዚምራሕ ርግጸኛታት ክንከውን ንኽእል ኢና።
2 የሱስ እታ ኣብ ሕጊ ዝዓበየት ትእዛዝ ኣየነይቲ ምዃና ምስ ተሓትተ፡ “‘ንየሆዋ ኣምላኽካ ብምሉእ ልብኻን ብምሉእ ነፍስኻን ብምሉእ ኣእምሮኻን ኣፍቅሮ።’ እዚኣ እታ ዓባይን ቀዳመይትን ትእዛዝ እያ። እታ እትመስላ ኻልአይታ እዚኣ እያ፦ ‘ንብጻይካ ኸም ነፍስኻ ኣፍቅሮ’” በለ።—ማቴ. 22:37-39።
3. ‘ብጻይና’ መን እዩ፧
3 የሱስ ንብጻይካ ምፍቃር ደድሕሪ ንየሆዋ ምፍቃር ከም ዝጠቐሳ ኣስተብህል። እዚ ኸኣ፡ ኣብ ኵሉ ርክባትና ፍቕሪ ምንጽብራቕ ክሳዕ ክንደይ ኣገዳሲ ምዃኑ የርኢ። ንምዃኑ ‘ብጻይና’ መን እዩ፧ ምርዑዋት እንተ ዄንና፡ ናይ ቀረባ ብጻይና እቲ መጻምድትና እዩ። እቶም ኣብ ክርስትያናዊት ጉባኤ ዘለዉ፡ ማለት እቶም ምሳና ሓቢሮም ነቲ ናይ ሓቂ ኣምላኽ ዜምልኹ ድማ ናይ ቀረባ ብጾትና እዮም። እቶም ኣብ ኣገልግሎት እንረኽቦም ሰባት እውን ብጾትና እዮም። እሞኸ እቶም ንየሆዋ ዜምልኹን ንትምህርታት ወዱ ዚስዕቡን ንብጻዮም ፍቕሪ ኼርእዩ ዚኽእሉ ብኸመይ እዮም፧
ንመጻምድትና ነፍቅሮም
4. ሰብኣዊ ዘይፍጽምና እናሃለወ ኽነሱ፡ ሓዳር ዕውት ኪኸውን ዚኽእል ስለምንታይ እዩ፧
4 የሆዋ ንኣዳምን ሄዋንን ፈጢሩ ምስ ኣመራዓዎም፡ ናይ መጀመርታ መርዓ ፈጺሙ እዩ። ዜሐጕስን ነባርን ጥምረት ሃልይዎም ንምድሪ ብዘርኦም ኪመልዋ ዕላማ ገይሩ ነይሩ። (ዘፍ. 1:27, 28) እቲ ኣብ ልዑላውነት የሆዋ እተላዕለ ዕልወት ግና ነቲ ናይ መጀመርታ መርዓ ኣበላሸዎ፣ ኣብ ልዕሊ ዅሎም ደቂ ሰብ ድማ ሓጢኣትን ሞትን ኣስዓበ። (ሮሜ 5:12) ይኹን እምበር፡ ቅዱሳት ጽሑፋት ብኸመይ ዕዉት ሓዳር ኪህልወና ኸም ዚኽእል ይነግረና እዩ። ምንጩ እቲ መስራቲ ሓዳር ዝዀነ የሆዋ ብምዃኑ ድማ፡ ብዛዕባ ሓዳር ብሉጽ ምኽሪ ሒዙ ኣሎ።—2 ጢሞቴዎስ 3:16, 17 ኣንብብ።
5. ኣብ ሓዳር ፍቕሪ ምርኣይ ክሳዕ ክንደይ ኣገዳሲ እዩ፧
5 ደቂ ሰብ ዜሐጕስ ርክብ ንኺህልዎም፡ ፍቕሪ—ምዉቕ ብሕታዊ ምቅርራብ ወይ ዓሚቝ ናይ ምፍታው ስምዒት—ከም ዜድልዮም ቃል ኣምላኽ ይገልጽ እዩ። ኣብ ሓዳር እውን ከምኡ እዩ። ሃዋርያ ጳውሎስ ንጉባኤ ኣብ ዝጸሓፎ መልእኽቱ፡ “ፍቕሪ ዓቃልን ለዋህን እያ። ፍቕሪ ኣይትቐንእን፡ ኣይትጀሃርን፡ ኣይትንፋሕን፡ ስዲ ኣይኰነትን፡ ጥቕሚ ርእሳ ኣይትደልን፡ ኣይትቝጣዕን፡ ኣይትቕየምን። ብሓቂ ትሕጐስ እምበር፡ ብዓመጻ ኣይትሕጐስን። ኵሉ ኽኢላ ትነብር፡ ኵሉ ትኣምን፡ ኵሉ ተስፋ ትገብር፡ ኵሉ ትጻወር። ፍቕሪ ኸቶ ኣይተቋርጽን እያ” ኢሉ ገሊጹ ኣሎ። (1 ቈረ. 13:4-8) ነዚ ብድራኸ መንፈስ እተጻሕፈ ቓላት እዚ ነስተንትነሉን ኣብ ግብሪ ነውዕሎን እንተ ዄንና፡ ኣብ ሓዳርና ሓጐስ ከም ዚውስኸልና ዜጠራጥር ኣይኰነን።
6, 7. (ሀ) መጽሓፍ ቅዱስ ብዛዕባ ርእስነት እንታይ ይብል፧ (ለ) ሓደ ክርስትያን ዝዀነ ሰብኣይ ንሰበይቱ ብኸመይ ኪሕዛ ኣለዎ፧
6 ኣብ ኵሉ እቲ ኣምላኽ ዝሰርዖ ነገራት፡ ስርዓት ርእስነት ስለ ዘሎ፡ ፍቕሪ ኣገዳሲት ባህርይ እያ። ጳውሎስ፡ “ርእሲ ሰብኣይ ዘበለ ክርስቶስ፡ ርእሲ ሰበይቲ ኸኣ ሰብኣይ፡ ርእሲ ክርስቶስ እውን ኣምላኽ ከም ዝዀነ፡ ክትፈልጡ እደሊ ኣለኹ” ኢሉ ገሊጹ ኣሎ። (1 ቈረ. 11:3) ኰይኑ ግና፡ ርእስነት ዓብላሊ ብዝዀነ መገዲ ኺርአ ኣለዎ ማለት ኣይኰነን። ንኣብነት፡ የሆዋ ኣብ ልዕሊ ክርስቶስ ዘለዎ ርእስነት ብሕያውነትን ስስዐ ብዘይብሉ መገድን እዩ ኣርእዩ፣ የሱስ ከኣ ጽቡቕ ምላሽ ሂቡሉ እዩ። ‘ኣነ ንኣቦ አፍቅሮ እየ’ ኢሉ ብምግላጽ ድማ፡ ንፍቕራዊ ርእስነት የሆዋ ሞሳ ኸም ዘለዎ ኣርእዩ እዩ። (ዮሃ. 14:31) የሆዋ ነቲ ፍቑር ወዱ ብጭካነ ወይ ገባርን ሓዳግን ከም ዝዀነ ብዜርኢ መገዲ እንተ ዚሕዞ ነይሩ፡ የሱስ ነቦ ኸም ዜፍቅሮ ኣይምተዛረበን።
7 ሰብኣይ ርእሲ ሰበይቱ እኳ እንተ ዀነ፡ ‘ኬኽብራ’ ኸም ዘለዎ መጽሓፍ ቅዱስ ይእዝዞ እዩ። (1 ጴጥ. 3:7) ሰብኡት ንኣንስቶም ኬኽብሩ ዚኽእሉሉ ሓደ መገዲ፡ ነቲ ዜድልየን ነገራት ኣብ ግምት ብምእታውን ኣብ ገሊኡ ጕዳያት ንምርጫአን ቀዳምነት ብምሃብን እዩ። ቃል ኣምላኽ እውን፡ “ኣቱም ሰብኡት፡ ከምቲ ክርስቶስ ነታ ጉባኤኡ ዘፍቀራን ርእሱ ምእንታኣ ኣሕሊፉ ዝሃበን፡ ኣንስትኹም ኣፍቅሩ” ይብል እዩ። (ኤፌ. 5:25) እወ፡ የሱስ ንሰዓብቱ ህይወቱ እውን ከይተረፈ ኣሕሊፉ ሂቡ እዩ። ሓደ ሰብኣይ ነቲ የሱስ ርእስነቱ ዘርኣየሉ ፍቕራዊ መገዲ ዚቐድሖ እንተ ዀይኑ፡ ሰበይቱ ኸተፍቅሮን ከተኽብሮን ክትእዘዞን ይቐልላ እዩ።—ቲቶስ 2:3-5 ኣንብብ።
ኣመንቲ ንዝዀኑ ብጾትና ነፍቅሮም
8. እቶም ንየሆዋ ዜምልኹ ንክርስትያናት ብጾቶም ብኸመይ ኪርእይዎም ኣለዎም፧
8 ኣብ መላእ ምድሪ፡ ሚልዮናት ሰባት ንየሆዋ የምልኹን ብዛዕባ ስሙን ብዛዕባ ዕላማኡን ይምስክሩን እዮም። ንየሆዋ ዜምልኽ ነፍሲ ወከፍ ሰብ ንኣማኒ ዝዀነ ብጻዩ ብኸመይ ኪርእዮ ኣለዎ፧ ቃል ኣምላኽ፡ “ኣጋጣሚ ኽሳዕ ዘሎና፡ ንዅሉ፡ ምናዳ ኸኣ ነቶም ብእምነት ቤተ ሰብና ዝዀኑ፡ ሰናይ ንግበር” ዚብል መልሲ ይህበና እዩ። (ገላ. 6:10፣ ሮሜ 12:10 ኣንብብ።) ሃዋርያ ጴጥሮስ እውን፡ “ንሓቂ ብዘሎኩም ተኣዛዝነት ነፍሳትኩም ካብ ኣንጻህኩም እሞ ግብዝና ዘይብላ ሕውነታዊት ፍቕሪ ኻብ ሃለወትኩም፡ ካብ ልቢ ንሓድሕድኩም ኣጸቢቕኩም ተፋቐሩ” ኢሉ ጽሒፉ እዩ። ኣመንቲ ንዝዀኑ ብጾቱ እውን፡ “ቅድሚ ዅሉ ንሓድሕድኩም ሓያል ፍቕሪ ትሃሉኹም” ኢልዎም እዩ።—1 ጴጥ. 1:22፣ 4:8።
9, 10. ህዝቢ ኣምላኽ ሓድነት ዘለዎም ስለምንታይ እዩ፧
9 ነቶም ምሳና ሓቢሮም ንየሆዋ ዜምልኹ ብጾትና ሓያል ፍቕሪ ስለ ዘላትና፡ ፍሉይ ዓለምለኻዊ ውድብ ኪህልወና ኽኢሉ እዩ። ብዘይካዚ፡ ንየሆዋ ነፍቅሮን ሕግታቱ ንሕሉን ኢና፣ ንሱ ድማ፡ በቲ ኣብ ዩኒቨርስ ኣዝዩ ዓብዪ ሓይሊ ዝዀነ መንፈስ ቅዱሱ ወይ ንጡፍ ሓይሉ ኣቢሉ ይድግፈና እዩ። እዚ ኸኣ፡ ዜደንቕ ሓድነት ዘለዎ ናይ ሓቂ ዓለምለኻዊ ሕውነት ኪህልወና ኣኽኢሉ እዩ።—1 ዮሃንስ 4:20, 21 ኣንብብ።
10 ጳውሎስ፡ ክርስትያናት ንሓድሕዶም ኪፋቐሩ ኸም ዘለዎም ኬጕልሕ ከሎ፡ “ልባዊ ርሕራሐ፡ ለውሃት፡ ትሕትና፡ ልእመት፡ ዓቕሊ ልበሱ። ሓደ ኣብቲ ሓደ ኽሲ እንተ ኣለዎ፡ ንሓድሕድኩም ተዓጋገሱን ብናጻ ይቕረ ተባሃሃሉን። ከምቲ የሆዋ ብናጻ ይቕረ ዝበለልኩም፡ ንስኻትኩም እውን ከምኡ ግበሩ። ኣብ ልዕሊ እዚ ዅሉ እውን፡ ፍቕሪ ፍጽምቲ ማእሰር ሓድነት እያ እሞ፡ ልበስዋ” ኢሉ ጸሓፈ። (ቈሎ. 3:12-14) ኣተዓባብያና ወይ ዜግነትና ብዘየገድስ፡ ኣብ መንጎና እታ “ፍጽምቲ ማእሰር ሓድነት” ዝዀነት ፍቕሪ ምህላዋስ ክሳዕ ክንደይ መመስገንቲ ዀን ኢና!
11. ፍቕርን ሓድነትን መለለዪ ውድብ የሆዋ ዝዀነ ብኸመይ እዩ፧
11 ኣገልገልቲ የሆዋ ዘለዎም ናይ ሓቂ ፍቕርን ሓድነትን፡ ናይ ሓቂ ሃይማኖት ከም ዘላቶም ዜረጋግጽ እዩ፣ ከመይሲ፡ የሱስ፡ “ንሓድሕድኩም ፍቕሪ እንተ ኣላትኩም፡ በዚ ደቀ መዛሙርተይ ምዃንኩም ኵሉ ኺፈልጥ እዩ” ኢሉ እዩ። (ዮሃ. 13:34, 35) ሃዋርያ ዮሃንስ እውን፡ “ውሉዳት ኣምላኽን ውሉዳት ድያብሎስን በዚ እዮም ዚፍለጡ፦ ብጽድቂ ዘይመላለስ ካብ ኣምላኽ ኣይኰነን፣ ንሓዉ ዘየፍቅር እውን ከምኡ እዩ። ንሓድሕድና ኽንፋቐር፡ እዚኣ እታ ኻብ መጀመርታ ዝሰማዕኩምዋ መልእኽቲ እያ” ኢሉ ጽሒፉ እዩ። (1 ዮሃ. 3:10, 11) እታ ናይ የሆዋ መሰኻኽር ዘላቶም ፍሉይ ሓድነት እተምጽእ ፍቕሪ፡ ናይ ሓቂ ሰዓብቲ ክርስቶስ ከም ዝዀኑ ተርኢ እያ፣ ኣምላኽ ድማ፡ ንዓታቶም እቲ ብስራት መንግስቲ ኣምላኽ ኣብ ኵላ ዓለም ምእንቲ ኺስበኽ ዕላማኡ ንምፍጻም ይጥቀመሎም ኣሎ።—ማቴ. 24:14።
“ብዙሓት ህዝቢ” ምእካብ
12, 13. ሕጂ እቶም “ብዙሓት ህዝቢ” እንታይ ይገብሩ ኣለዉ፧ ድሕሪ ሓጺር እዋንከ እንታይ ኪረኽቡ እዮም፧
12 መብዛሕትኦም ኣገልገልቲ የሆዋ፡ ክፋል እቶም “ካብ ኵሎም ኣህዛብን ነገዳትን ህዝብታትን ቋንቋታትን እተኣከቡ፡ . . . ብዙሓት ህዝቢ” እዮም። “ኣብ ቅድሚ እቲ ዝፋንን [ዝፋን ኣምላኽ] ኣብ ቅድሚ እቲ ገንሸልን [የሱስ ክርስቶስ] ደው ኢሎም” ከኣ ኣለዉ። እዚኣቶም እንታዎት እዮም፧ እዚኣቶም ብመስዋእታዊ በጃ የሱስ ስለ ዝኣመኑ፡ “ካብቲ ብርቱዕ ጸበባ ዝወጹ እዮም፣ ነቲ ወለል ዚብል ክዳውንቶም ከኣ ብደም እቲ ገንሸል ሓጺቦም ኣጻዕድዮምዎ እዮም።” ኣባላት እቶም ቍጽሮም እናወሰኸ ዚኸይድ ዘሎ “ብዙሓት ህዝቢ” ንየሆዋን ንወዱን የፍቅርዎም፡ ‘መዓልትን ለይትን ከኣ ንኣምላኽ የገልግልዎ’ እዮም።—ራእ. 7:9, 14, 15።
13 ድሕሪ ሓጺር እዋን፡ ኣምላኽ ነዛ እክይቲ ዓለም እዚኣ “ኣብቲ ብርቱዕ ጸበባ” ኼጥፍኣ እዩ። (ማቴ. 24:21፣ ኤርምያስ 25:32, 33 ኣንብብ።) ይኹን እምበር፡ የሆዋ ንኣገልገልቱ ስለ ዜፍቅሮም፡ ብደረጃ ጕጅለ ኼዕቍቦምን ናብታ ዘዳለዋ ሓዳስ ዓለም ኬእትዎምን እዩ። ከምቲ ቕድሚ 2,000 ዓመት ኣቢሉ ብትንቢት እተነግረ፡ ኣምላኽ “ንብዘሎ ንብዓት ካብ ኣዒንቶም ኪደርዝ እዩ፣ ደጊም ሞት ኣይኪኸውንን፡ ደጊም እውን ሓዘን ወይ ኣውያት ወይ ስቓይ ኣይኪኸውንን እዩ።” እሞኸ፡ ‘እቲ ቐዳማይ ምስ ሓለፈ’ ኣብ ገነት ክትነብርሲ ትናፍቕዶ፧—ራእ. 21:4።
14. እቶም ብዙሓት ህዝቢ ኽሳዕ ክንደይ እዮም በዚሖም፧
14 ብ1914 ዳሕሮት መዓልትታት ኪጅምር ከሎ፡ ኣብ መላእ ዓለም ሒደት ኣሽሓት ኣገልገልቲ የሆዋ ጥራይ እዮም ነይሮም። ሒደት ተረፍ ቅቡኣት ክርስትያናት በታ ንብጾቶም ዘላቶም ፍቕሪ ተደሪኾምን ብመንፈስ ኣምላኽ ተሓጊዞምን፡ ዕዮ ስብከት መንግስቲ ኣምላኽ ጸኒዖም ይዓዩ ነይሮም እዮም። ከም ውጽኢቱ ድማ፡ ሎሚ ምድራዊ ተስፋ ዘለዎም ብዙሓት ህዝቢ ይእከቡ ኣለዉ። ቍጽርና ስለ ዝዓበየ ኸኣ፡ 8,000,000 ኣቢሎም ዚዀኑ ናይ የሆዋ መሰኻኽር ኣብ መላእ ዓለም ኣብ ዚርከባ ልዕሊ 115,400 ጉባኤታት የገልግሉ ኣለዉ፣ ቍጽርና ድማ ብቐጻሊ ይውስኽ እዩ ዘሎ። ንኣብነት፡ ኣብ ዓመት ኣገልግሎት 2014 ልዕሊ 275,500 ሓደስቲ ናይ የሆዋ መሰኻኽር ተጠሚቖም እዮም፣ እዚ ድማ፡ ኣብ ሰሰሙን ብገምጋም ኣስታት 5,300 ተጠሚቖም ማለት እዩ።
15. ስፍሓት እቲ ሎሚ ዚካየድ ዘሎ ዕዮ ስብከት ግለጽ።
15 ስፍሓት እቲ ዕዮ ስብከት ዜደንቕ እዩ። ኣብ መጽሓፍ ቅዱስ እተመስረተ ጽሑፋትና ብልዕሊ 700 ቋንቋታት ይሕተም ኣሎ። መጽሔት ግምቢ ዘብዐኛ ኣብ ዓለም ካብ ኵሉ ንላዕሊ ዝርጋሐ ዘለዋ መጽሔት እያ። ኣብ ወወርሒ ድማ ብ247 ቋንቋታት ልዕሊ 52,000,000 ቅዳሓት ትሕተም ኣላ። እታ ንመጽናዕቲ መጽሓፍ ቅዱስ እንጥቀመላ መጽሓፍ ቅዱስ ብሓቂ እንታይ እዩ ዚምህር፧ ዘርእስታ መጽሓፍ ድማ፡ ብ250 ቋንቋ ልዕሊ 200,000,000 ቅዳሓት ተሓቲማ ኣላ።
16. ምድራዊ ኽፋል ውድብ የሆዋ ብመንፈስ ክትብልጽግ ዝኸኣለት ስለምንታይ እያ፧
16 ብኣምላኽ ስለ እንኣምንን ነቲ ብተኣምራዊ መገዲ ብድራኸ መንፈስ የሆዋ እተጻሕፈ ቓሉ መጽሓፍ ቅዱስ ምሉእ ብምሉእ ስለ እንቕበሎን፡ ዜደንቕ ዕቤት ኪህሉ ኽኢሉ እዩ። (1 ተሰ. 2:13) ብፍላይ ከኣ፡ ህዝቢ የሆዋ እቲ “ኣምላኽ እዚ ስርዓት ዓለም እዚ” ዝዀነ ሰይጣን እናጸልኦምን እናተጻረሮምን ክነሱ፡ ብመንፈስ ይብልጽጉ ምህላዎም ዜደንቕ እዩ።—2 ቈረ. 4:4።
ወትሩ ንኻልኦት ነፍቅሮም
17, 18. ኣገልገልቲ ኣምላኽ ብዛዕባ ዘይኣመንቲ እንታይ ኣመለኻኽታ እዩ ኺህልዎም ዘለዎ፧
17 ኣገልገልቲ የሆዋ ብዛዕባ እቶም ነቲ በይኑ ናይ ሓቂ ኣምላኽ ዝዀነ የሆዋ ዘየምልኹ ሰባት እንታይ ኣመለኻኽታ እዩ ኺህልዎም ዚግባእ፧ ኣብ ኣገልግሎትና፡ ገሊኦም ብጽቡቕ ይቕበሉና፡ ገሊኦም ከኣ ይጻረሩና እዮም። ይኹን እምበር፡ ሰባት ዚህብዎ ምላሽ ብዘየገድስ፡ ቃል ኣምላኽ ብዛዕባ እቲ ህዝቢ ኣምላኽ ኪህልዎም ዘለዎ ስርዓት ይገልጽ እዩ። “ንነፍሲ ወከፍ ከመይ ጌርኩም ክትምልሱ ኸም ዚግብኣኩም ምእንቲ ኽትፈልጡ፡ ዘረባኹም ብጨው እተቓመመ፡ ኵሉ ሳዕ ጥዑም ይኹን” ድማ ይብል። (ቈሎ. 4:6) ብዛዕባ ተስፋና ኽንሕተት ከለና፡ በታ ንብጻይና ዘላትና ፍቕሪ ተደሪኽና፡ “ብልእመትን ብብዙሕ ኣኽብሮትን” ኢና ምላሽ እንህብ።—1 ጴጥ. 3:15።
18 ሓደ ቝጡዕ ብዓል ቤት ዜዋርደናን ንመልእኽትና ዚነጽጎን እንተ ዀነ እውን፡ ንብጻይና ፍቕሪ ነርኢ ኢና። ንየሱስ ድማ ንመስሎ ኢና፣ ንሱ፡ “ምስ ተጸርፈ፡ መሊሱ ኣይጸረፈን። መከራ ኺጸግብ ከሎ ድማ፡ ነቲ ብጽድቂ ዚፈርድ ደኣ ነገሩ ኣሕሊፉ ሃበ እምበር፡ ኣየፈራርሀን።” (1 ጴጥ. 2:23) ምስ ኣመንቲ ዝዀኑ ብጾትና ይኹን ምስ ካልኦት ኣብ ዘሎና ርክብ፡ ትሕትና ነርኢ፡ ነቲ፡ “ክፉእ ኣብ ክንዲ ኽፉእ፡ ወይስ ጸርፊ ኣብ ክንዲ ጸርፊ ኣይትምለሱ። ኣብ ክንዳኡስ፡ . . . ባርኹ” ዚብል ምኽሪ ድማ ኣብ ግብሪ ነውዕሎ ኢና።—1 ጴጥ. 3:8, 9።
19. የሱስ ብዛዕባ ተጻረርቲ እንታይ ስርዓት እዩ ሂቡ፧
19 ህዝቢ የሆዋ ትሕትና ብምርኣይ፡ ነቲ የሱስ ዝሃቦ ኣገዳሲ ስርዓት ይእዘዙ እዮም። የሱስ ኣብቲ ኣብ ከረን ዝሃቦ ስብከት ከምዚ በለ፦ “‘ብጻይካ ኣፍቅር፡ ጸላኢኻ ድማ ጽላእ’ ከም እተባህለ ሰሚዕኩም ኣለኹም። ኣነ ግና፡ እብለኩም ኣለኹ፦ ጸላእትኹም ኣፍቅሩ፡ ምእንቲ እቶም ዚሰጕጉኹም እውን ጸልዩ፣ ውሉዳት እቲ ኣብ ሰማያት ዘሎ ኣቦኹም ከኣ ክትኰኑ ኢኹም፣ ንሱ ንእኩያትን ንሕያዎትን ጸሓይ የብርቕ፡ ንጻድቃንን ንሓጥኣንን ከኣ ዝናም የዝንም እዩ።” (ማቴ. 5:43-45) እወ፡ ኣገልገልቲ ኣምላኽ ከም ምዃንና መጠን፡ ንዓና ዘለዎም ኣመለኻኽታ ብዘየገድስ፡ ‘ጸላእትና ምፍቃር’ ክንመሃር ኣሎና።
20. ኣብ ሓዳስ ዓለም እቲ ንኣምላኽን ንብጾትናን ዘሎና ፍቕሪ ዜስፋሕፍሕ ስለምንታይ እዩ፧ (ኣብ ገጽ 21 ዘላ ስእሊ ርአ።)
20 ህዝቢ የሆዋ ኣብ ኵሉ መዳያት ህይወቶም ብኣመለኻኽታኦምን ብተግባሮምን ንየሆዋን ንብጾቶምን ከም ዜፍቅሩ ኼርእዩ ኣለዎም። ንኣብነት፡ ነቶም ንመልእኽቲ መንግስቲ ኣምላኽ ዘይቅበልዎ ሰባት ኪሽገሩ ኸለዉ ብምሕጋዝ፡ ንብጾትና ፍቕሪ ኸም ዘላትና ነርእዮም ኢና። ሃዋርያ ጳውሎስ፡ “እቲ ንብጻዩ ዜፍቅር ንሕጊ ፈጺምዎ እዩ እሞ፡ ንሓድሕድኩም ምፍቓር እንተ ዘይኰይኑ፡ ንሓደ እኳ ገለ ዕዳ ኣይሃልኹም። እቲ፡ “ኣይትዘሙ፡ ኣይትቕተል፡ ኣይትስረቕ፡ ኣይትተምነ” ዚብል ሕጊ፡ ካልእ ትእዛዝ ዘበለ እውን እንተሎ፡ ኣብቲ፡ “ንብጻይካ ኸም ነፍስኻ ኣፍቅሮ” ዚብል ቃል ይጠቓለል እዩ። ፍቕሪ ንብጻያ እከይ ኣይትገብሮን እያ፣ እምበኣር፡ ፍቕሪ መፈጸምታ ሕጊ እያ” ኢሉ ጸሓፈ። (ሮሜ 13:8-10) ናይ የሆዋ መሰኻኽር ከም ምዃንና መጠን፡ ኣብዛ ሓድነት ዘይብላን ብዓመጻ ዝመልአትን ሰይጣን ዚቈጻጸራ እክይቲ ዓለም ናይ ሓቂ ፍቕሪ ነርኢ ኢና። (1 ዮሃ. 5:19) ኣብቲ ሰይጣንን ኣጋንንቱን ዓለወኛታት ሰባትን ካብ ምድሪ ምስ ጠፍኡ ኣብ እትህሉ ሓዳስ ዓለም ዚግበር ኵሉ ንጥፈታት ፍቕሪ ኸም ዚሰፍን ዜጠራጥር ኣይኰነን። ኵሎም ነበርቲ ምድሪ ንኣምላኽን ንብጾቶም ምስ ኣፍቀሩስ፡ ከመይ ዝኣመሰለ በረኸት ኰን ኪኸውን እዩ!


text:
ካልኣይን መዛዘምን
ኣብ ዝሓለፈ ሕታም ፋብሪካ ቢራ ራያ ካብ 1000 ክሳብ ልዕሊ 100 ሽሕ ብር መሃያ ዝኽፈሎም 800 ቀወምትን ጊዝያወትን ሰራሕተኛታት ከምዘለዉዎ ርእይና። ብተዘዋዋሪ መንገዲ ድማ ን10 ሽሕ ሰራሕተኛታት ዕድል ስራሕ ብምፍጣር ኣብ ተወሳኺ የንብቡ...
ምዝባዕ ከባብያዊ ኣየር፣ ሕማም ርእሲ ዓለም ካብ ዝኸውን ዓመታት ኣቑፂሩ ኣሎ። ስለዝኾነ መንግስታትን ምሁራትን ዓለም እናተራኸቡ መፍትሒ ንምርካብ ዝገብርዎ ዘተ ኣየቋረፁን። ዋላ እኳ ቀፃሊ ዘተን መፍትሕን እውን ዘድሊተወሳኺ የንብቡ...
ወርሒ ታሕሳስ 2009 ዓ/ም እዩ። ዛሕሊ ዝሓዘ ኣየር ይነፍስ ኣሎ። እዚ ኣስሓይታ ዝዓሞኸ ዛሕሊ ሓረስታይና ንዝራእቲ ሽንብራ ፅቡቕ እዩ ዋላኳ እንተበሎ ነቲ ዓንዲ ዝራእቱ ዝኾነ ስገም፣ ስርናይን ጣፍን ግን ብፍላይ ዓውዲ ንዘውደቐ ሓረስታይተወሳኺ የንብቡ...
ኣብ ሰራሕተኛታት ቤት ፅሕፈት ትልምን ፋይናንስን ወረዳ ደጉዓ ተምቤን ቅድሚ 2006 ዓ/ም ፀገማት ኣረኣእያን ኣተሓሳስባን ብተግባር ዝርኣይሉ ኩነታት ነይሩ። እዚ ዝወለዶ ድማ ንዝገምገመካ ምጥቃዕ፣ ምትእኽኻብ፣ ኣብ ስራሕተወሳኺ የንብቡ...
ኣብ ሃገርና ኮነ ክልልና ቅድሚ 1984 ዓ.ም ኣብ ዝነበሩ ዓመታት ማይ ልዕሊ ምድርን ከርሰ ምድርን ብኣግባቡ ንምምሕዳር ዘኽእል ስርዓትን ግንዛበ ሓረስቶትን ኣይነበረን። እዚ ዝወለዶ ሰፊሕ ሃፍቲ ማይ ዘለዎም ከባብታት ሃገርና ከይተረፈ ተወሳኺ የንብቡ...
ቅድሚ 1983 ዓ/ም ኣብ ክልልና ፅርግያ ንምርካብ ብማእኸላይ ሽዱሽተ ሰዓታት እግሪ ጉዕዞ ዝሓትት ዝነበረ ሎሚ ጣብያታት ምስ ወረዳታት ብምርኻብ ብውሑድ ሓደን ፈረቓን ሰዓታት ብምጉዓዝ ፅርግያ ዝርከበሉ ኩነታት ተፈጢሩ ኣሎ። እዚ ድማተወሳኺ የንብቡ...
“ቦይንግ” ዝበሃል ዓብይ ትካል ነፈርቲ ዓለም ብ1916 ዓ.ም.ፈ ኣብ ሃገረ ኣመሪካ “ሲያትል ዋሽንግተን” ዝተጣየሸ ኮይኑ ብሽም ዊልያም ቦይንግ ዝበሃል ዉልቀ ሰብ ዝተሰየመ እዩ። ዊልያም ቦይንግ ኣብ ሃገረ ኣመሪካ ኣብ ዩኒቨርሲቲ ያለ ትምህርቲተወሳኺ የንብቡ...


text:
ትፈልጥዶ፧
ጥንታዊት እስራኤል ብዱር እተሸፈነት ድያ ነይራ፧
መጽሓፍ ቅዱስ ከም ዚገልጾ፡ ገሊኡ ኸባቢ ምድሪ ተስፋ ብዱር እተሸፈነ ስለ ዝነበረ፡ ኣዝዩ ‘ብዙሕ’ ኣእዋም እዩ ነይሩ። (1 ነገ. 10:27፣ እያ. 17:15, 18) ኰይኑ ግና፡ ነቲ ሎሚ ዘሎ ምብራስ ኣግራብ ዘጋጠሞ ዝበዝሐ ኽፋል እስራኤል ዚርእዩ ተጠራጠርቲ ሰባት፡ ብሓቂ ጥንታዊት እስራኤል ብዱር እተሸፈነት እንተ ነይራ ይሓትቱ እዮም።
ላይፍ ኢን ቢብሊካል ኢዝራኤል ዘርእስታ መጽሓፍ፡ “ኣብ ጥንታዊት እስራኤል ዝነበረ ዱር፡ ካብቲ ሎሚ ዘለዎ ኣዝዩ ዝሰፍሐ እዩ ነይሩ” በለት። እቲ ኣብ ከበሳ ዝነበረ ዱር፡ ብቐንዱ ብጽሕድን (Pinus halepensis) ወትሩ ሓምላይ ብዝዀነ ዳዕሮን (Quercus calliprinos) ተረቢንዝ ብዚብሃል ኦምን (Pistacia palaestina) እተሸፈነ እዩ ነይሩ። ኣብ ቈላ ድማ፡ ማለት ኣብቲ ኣብ መንጎ ማእከላይ ሰንሰለት ኣኽራንን ገማግም መዲተራነያንን ዝነበረ እግሪ እምባታት፡ ሳግላ (Ficus sycomorus) ብብዝሒ ነበረ።
ፕላንትስ ኦቭ ዘ ባይብል ዘርእስታ መጽሓፍ ከም ዝገለጸቶ፡ ገሊኡ ሕጂ ዘሎ ኸባቢታት እስራኤል፡ ጥር እትብል ኦም የብሉን። ነዚ ጠንቁ እንታይ እዩ፧ እታ መጽሓፍ፡ ጠንቂ እቲ ጸገም ቀስ ብቐስ ዝመጸ ምዃኑ ኽትገልጽ ከላ፡ “ደቂ ሰብ ብቐንዱ ንማሕረስን ንመጋሃጫን ዚኸውን መሬት ንምርካብ፡ ኣብ ርእሲኡ እውን ንህንጻታትን ንሓውን ዚኸውን ኦም ንምርካብ፡ ንነዊሕ እዋን ነቲ ዱር ጨፍጪፎምዎ እዮም” በለት።