text:
መሰረታዊ ድሕረ ባይታን ዕላማን ኤርትራዊ ምንቅስቓስ ንፍትሒ እንታይ ኢዩ?
ኤርትራዊ ምንቅስቓስ ንፍትሒ፣ብጕዳይሃገሩንህዝቡን ዝሐልን ዝግደስን፣ ካብ ናይ ሕሉፍ ቂምን ቅርሕንትን ተመኩሮ ተማሂሩ ብተመሳሳሊ ንኸይደግሞ ዝጽዕር፣ ካብ ተራ ውልቀ ዜጋ ዝጅምር መንፈሳዊ ኮነ ናይ ስነ አእምሮአዊ ቅሳነት ዝመልአ ሐራ ደሞክራስያዊት ሃገርን ሐራ ዝኾነ ሕብረተ ሰብን ንኽህነጽ፣ ዓቕሙ ብዘፍቅዶ እጃሙ ንምብርካት ዝተቐረበ ኢዩ። ኤርትራዊ ምንቅስቓስ ንፍትሒ፣ አብ ህሉውን መጻኢን ፖለቲካዊ ጉዕዞ ሃገርና፣ አብ ፖለቲካዊ ስልጣን ካብ ምሽራኽን ምውድዳርን ነብሱ ዘግለለ፣ ብግዱሳትደቂሃገር ኤርትራውያን ወለንታዊን ነጻን ድሌታት ዝቖመ ኢዩ። ምንቅስቓስና ብባህሪኡ ኮነ ትሕዝቶኡ፣ ንረብሐታት ነብሲ ወከፍ ዜጋን መላእ ኤርትራዊ ሕብረተሰብን ዝጣበቕ ጻልጣ ስቪካዊ ትካል ኢዩ። ናይ መብዝሕቶ አባላቱ ድሕረ ባይታ ካብቲ ንሰልፊ ደሞክራሲ ህዝቢ ኤርትራ ዘቖመ ሸነኻት ኮይኑ ካብኡ ተፈልዩ ዝወጸ ኢዩ። ኤርትራዊ ምንቅስቓስ ንፍትሒ ቅድሚ ነዚ ሐሳብ’ዚ ሒዙ ምቛሙ፣ ናብዚ መዕርፎ’ዚ ንምብጻሕ ዝተፈላለየ ፖለቲካዊ ድፍኢታት ወይ መንቀሊ አይነበረን ክብሃል አይከአልን። ይኹን’ምበር አብ ጉዕዞ እንዳማዕበለ ዝመጸ፣ ነቲ ፖለቲካዊ ድፊኢታዊ ፍልልይ ጐስዩ ዝሰገረ፣ ክትዕን ምምይያጥን አብ መንጎቶም ንዕኡ ዘቖሙ አባላቱ አልዒሉ፣ ሐዲሽ ናይ ሐባር ተረድኦ ሒዙ ተበገሰ። እቲ ብውድበይ ውድብካ ሰልፈይ ሰልፍኻ ዝብል አገባብ አቀላልሳ፣ ነቲ አንጻር መላኺ ስርዓት ዝግበር መስርሕ ዝዕንቅፍን፣ ናይ ሰዓራይን ተሰዓራይን መንፈስ ዘተባብብዕ፣ ሕድሕድካ እንዳተቐናጸልካ አብ ምውድዳርን ምውንጃልን ዝሐጽር’ዩ ብምባል ከአ አብ ሐባራዊ ሚዛን በጽሐ። ስለዚ እቲ መተካእታ ህዝቢ አብ ናይ ገዛእ ርእሱ ነጻ ርእይቶን አተሐሳስባን ዙርያ ተወዲቡ ክለዓዓልን፣ ነዚ መንፈስ’ዚ ባይታ ንምፍጣር ክንጉስጉስን፣ አብ ነብሲ ወከፍ ሃገር ናይ ህዝቢ ዓውደ ምይይጥን ዘተን ክኽፈት፣ በቲ ዝበጽሖ ሐባራዊ ርእይቶ እንዳተመርሐ ከአ ነጻ ዝኾነ ህዝባዊ ባይቶታት ከቑውም፣ እቲ ዝሐሸ ናይ’ዚ መድረኽ’ዚ መቃለሲ ምርጫ ኢዩ ዝብል መደምደምታ ከአ በጽሐ። ብዙሐት ካብ ሰልፊ ደሞክራሲ ህዝቢ ኤርትራ ስለዝተፈለና፣ ንፍልያያትና አልዒልና ኛኽ ክንብልን፣ ከምቲ መምስ ተፈላለኻ ዝግበር ምስሕሐባት፣ አብ ፖለቲካዊ ሐሸውየ አቲና ሕድሕድ ክንወናጀል ዝተጸበዩና’ውን አይተሳእኑን። እዚ ግን ነቲ ካብ ሕሉፍ ተመኩሮ ምምሃርን ንዕኡ ዘይምድጋሙን ዝብል እምንቶና ስለዝጻረር፣ ንዝኾነ ወስታታት ዕሽሽ ኢልና ክንሐልፎን ብዛዕባ ንህዝብና ዘርብሕ ርእይቶ አብ ምሃብ ድአ አቶከርና። ምንቕስቓስና ኤርትራዊ ምንቅስቓስ ንፍትሒ ዝብል ስም ለቢሱ፣ አብ ወርሒ ሐምለ 2012 ዓ.ም. ምምስራቱ ብወግዒ ድሕሪ ምእዋጁ፣ ብዝተፈላለየ ስነ ጽሑፋትን ናይ ፓልቶክ ዓውደ መርበባትን አቢሉ ዘለዎ ዕላማን ራእይን መግለጺታት አውጽኤ። ህዝቢ ካብቲ ጸቢብ ውድበይ ውድብካ ሰልፈይ ሰልፊኻ ዝብል ዓንኬላት ወጺኡ ክሐስብን፣ ንኹሉ ብምምዝዛን አማዕድዩ ክጥምትን፣ ካብ ናይ ሕድሕድካ ምጥቕቓዕን ምውንጃል ፖለቲካ ወጺኡ ህዝባዊ ጥምረት ከረጋግጽን መጸዋዕታኡ ከአ አቕረበ። ነዚ መጸዋዕታ’ዚ ዘይመልክዑ ብምሃብ፣ አንጻር ውድባትን ምውዳብን ኢዮም …. ወዘተ እንዳተባህለ ብዙሕ ወፈራ አንጻር ናይዚ ተበግሶ’ዚ ተኻዪዱ ኢዩ። ብንጹር አዘራርባ ንሕና አካላት ናይ’ቲ ብደረጃ ውድባት ኮነ ሰልፊታት ተወዲቡ ክቃለስ ዝጸንሔን ዘሎን አባላቱ ኰንና ንነዊሕ ዕድመ ተቓሊስና ኢና። አብ አወንታኡ ኮነ አሉታዊ ተመኩሮታቱ’ውን ተሳተፍትን ሰብ እጃምን ምዃንና ኢና እንአምን። እቶም አብ ውድባት ኮይኖም ክቃለሱ ዝጸንሑን ሕጂ’ውን ዘለዉ፣ አብ ምምራሕ ዝርከቡ ኮነ መሰረታት፣ ክቡራት ሃገራውያን ተቓለስቲ ምዃኖም ኢና እነረጋግጽ። ዕድሜኦም ምሉእ ዝኸሰርዎን ዝኸፈልዎን መስዋእቲ ከአ ወትሩ አብ ቦትኡ ክቡር ምዃኑ ኢና እንአምን። እንተኾነ ግን ውድብ ይኹን ሰልፊ መሰረታዊ አቃውማኡ ነቲ ናተይ ኢሉ ብውድባዊ ኮነ ሰልፋዊ ጉባኤታት ዝሐንጸጾ መትከላት ንምዕዋትን፣ ህዝቢ ናብ ሸነኹ ንምዕሳልን፣ አማስያኡ ከአ ናብ ስልጣን ዘምጽኦ ቃልሲታት ብዓብላሊ ደረጃ ስለዘካይድ፣ ብፍላይ አብ እንነብረሉ ዘለና ናይ ሃገርና ፖለቲካዊ መስርሕ ክውንነት፣ ብአተሐሳስባኡ ኮነ አከያይዳኡ ቅኑዕን አዓዋትን ኮይኑ አይረኸብናዮን። ኤርትራዊ ናይ ተቓውሞ ውድባትና ብዙሐት ምሉእ ሂወቶም ዘበርከቱ ነባራት ሐርበኛታት ተቓለስትን፣ ብሃገሮም ዝሐሙ ዜጋታትን ከምዝሐቁፍ ምንም ዘጠራጥር የብሉን። ይኹን’ምበር ፖለቲካዊ ዓውደ ተቓውሞና ዓለምን እዝግን ዝፈልጦ ግሁድን ርኡይን ዝኾነ ጉድለታቱን ድኽመታቱን ከይአረመ በብዝአምነሉ መርገጻት ሒዙ ጌና ይጉዓዝ ምህላዉ ዝሕባእ ሚስጢር አይኮነን። ንዛተ አለና ንራኸብ አለና እንዳበለ አብ መወዳእታን መዛዘሚን ዘይብሉ አጀንዳታት ምህውታቱ እንተቐጺሉ፣ ንነብሱን አባላቱን አህሊኹ፣ ሳዕቤን ጽልዋታቱ አዝዩ ከቢድ ሃሰያታት ከም ዘኸትል ንዓና ርዱእ’ኳ እንተኾነ፣ ሐፋሽ ህዝብና ከአ ውዒሉ ሐዲሩ ክበጽሖ ምዃኑ ዘይንጠራጠረሉ ኢዩ። ንሱ ስለዝኾነ ኢዩ ከአ ሻራይ ሻራኻ ውድበይ ውድብካ ዘይብሉ፣ ሐፋሽ ህዝቢ አብ ዙርያ ነጻ ርእይቶኡ ተወዲቡ ክቃለስን ነብሱ ክሰርዕን ግዴታን፣ ካብዚ ዘለናዮ ክውንነት መዋጽኦን ኢዩ ዝብል ናይ ቃልሲ እምንቶ ሒዝና፣ ህዝብና ዋና ጉዳዩ ኮይኑ ክለዓልን ክትንስእን አለዎ ብምባል ብመራኸቢ ብዙሐን መልእኽትና ዘቃላሕና። ንሕና ከም ኤርትራዊ ምንቅስቓስ ንፍትሒ መጠን እነቕርቦን እነርሕቖን ኮነ ዝያዳ እንፈትዎን እንጸልኦን ሸነኽ ከቶ የብልናን። የግዳስ ድሕነት ሰላምን ቅሳነትን ናይ ሐንቲ ኤርትራ፣ ምስ ኩሉ መልክዓት ሕብረተሰብአዊ ብዙሕነታ፣ ቀንዲ መሰረት ናይ እምንቶ አተሓሳስባና መንቀሊን መቐየሲን ኢዩ። ብሕጽር ዝበለ እቶም ቀንዲ ምንቅስቓስ ንፍትሒ ዝብገሰሎም መቖምያታት እዞም ዝስዕቡ መሰረታውያን ነጥብታት ክንጠቕስ ንፈቱ። 1.ምርግጋጽን ምውሓስን ኤርትራዊ ልዑላውነት። 2.ምርግጋጽን ምውሓስን ሓድነት ኤርትራዊ ህዝብን መሬትን ኮይኑ፣ ክረጋገጽ እንደልዮ ሐድነት ከአ ብድሌትን ዕግበትን ህዝብና ድአ’እምበር ብሓይሊ ከምዘይረጋገጽ ብዕምቆት ንርዳእን ንአምንን። ንሓድነት ኤርትራዊ መሬትን ሓድነት ህዝባን ዝፈታተኑ ኤርትራዊ ፍርሕን ስኽፍታን ንምልጋስ ከአ፣ ነቶም ንሓድነትና ዝፈታተኑ ረቛሒታት ከአ ብግልጺ ብምልዓል፣ መፍትሒታት ምርካብ መሰረታውን ቀንድን ናይ ምንቅስቓስ ንፍትሒ እምንቶን ኢዩ። 3.ንኹሉ ፍልልያት ይዕበ ይንአስ ብዘየገድስ ብዘይጎነጻዊ ኣገባብ፣ ብልዝብን ዘተን ምፍታሕ 4.ምእንቲ መሰል ኩሎም ኤርትራውያን ምሕላቕን ምጥባቕን የጠቓልል። ናይ ቀረባ ዕላማና ምልካዊን ዓመጻዊን ዝኾነ ስርዓት ካብ ሱሩ ምሒኻ ምልጋስን ኮይኑ፣ እቲ ናይ ርሑቕ ራእይና ከአ፣ ንኹሎም ብሄራዊን ሕብረተሰብአዊን ሐይልታት ናይዛ ሃገር እዚአ ዘወሃህድ ህዝባዊ መስርሕ ምስልሳልን፣ ነቲ ሕጂ ብዓብላሊ ደረጃ ሰፊኑ ዘሎ ሕድሕድ ምጥርጣርን ፍርህን ዘወግድ፣ አ-ብ መንጎ መላእ ኤርትራዊ ዜጋ ምትእምማን ዝመልኦ መንፈሳዊ ሃዋሁው ዝፍጠረሉ ኩነት ንኽፍጠርን ንኽነግስን ዝከአለና ቃልስን ጎስጎሳዊ ጻዕርታት ምክያድን ኢዩ። አብ መጻኢት ሐዳስ ዲሞክራስያዊት ኤርትራና ነባሪ ሰላምን ቅሳነትን ንምውሐስ ከአ እዚ ልዕል ኢልና ዝጠቐስናዮ ቀንዲ መንቀሊን መእተዊን ኢዩ። ነቲ አብ ዝሐለፈ አሉታዊ ናይ ቃልሲ ተመኩሮታትና ማለት “ እቲ ዝሐየለ ኩሉ ይወስድ” ዝብል አረጊት ስነ አእምሮአዊ አተሐሳስባ ብምንጻግ፣ ናይ ሰዓራይ ተሰዓራይን ዝብል ፍልስፍና ናብቶም ተካእቲ ዝኾኑ ወለዶታትና ከም ተላጋቢ ሕማም መታን ከይሰጋገር ብአግኡ መታን ከስተውዕልሉ ሻራ አልቦ ዝኾነ ሃናጺ ርእይቶና ካብ ምልጋስ አይክንቁጠብን ኢና። ንሱ ከአ ነቲ አህላኺ ዝኾነ ጉዕዞን፣ ብዝሐለፈ ጥራሕ ዝቑዝም፣ ንምጽውዋር ከአ ዘይቕበል ብፍርሂን ሕድሕድ ምጥርጣራትን ዝዘቕበበ አረጊት ፖለቲካ ኤርትራ ወጊድ ንኽብልዎን፣ ንማንም ዘየግልልን ዘየዋስንን፣ ብርእይቶን አተሐሳስባን መላእ ዜጋታታ እትህነጽን ስልጥንቲ ኤርትራ ክዉንን ጋህዲን ንምግባር ኢዩ። ብሕጽር ዝበለ አገላልጻ እቲ ከርሰ ነገር ናይ’ዚ ዓላማ’ዚ ዓብላላይ ተዓብላላይን ዓማጺን ተዓማጺን ዘይብሉ፣ ፍትሕን ርትዕን ዝሰፈኖ ሕብረተሰብ ንምርግጋጽ፣ ብልዑላውነት ግዝአተ ሕጊ ዝመሐዳደር ቅዋማዊ ሹም አሕዋት ዝኾነ ደሞክራስያዊ መንግስቲ ኤርትራ ምትካል ኢዩ። ካብቶም ዝሐለፉ ባዕዳውያን ገዛእቲ ዝመርር ከቢድ አርዑት ጭቆና አብ እንግድዓ ህዝብናን ክሳድ ደቁን ዝጸዓነ ህግደፋዊ ስርዓት፣ ዘርኢ ኤርትራ ንምጽናት ብፍላይ ከአ እቲ ሐዲሽ ተካኢ መንእሰይ ወለዶ መሃነኑ ጠፊኡዎ፣ ካብ ጐረባብቲ ሃገራት አትሒዙ ክሳብ ፈቐዶ ኩርናዓት ናይ ዓለም ብቐጻሊ እንዳተበተነ ጌና ይዙሮ ምህላዉ መዛረቢ ዓለምና ኮይኑ አሎ። መወዳእታ ዘይብሉ ዘበነ ዕስክርናን ባርነትን ተዋሒጡ፣ ፍርዲን ክሲን ዘይብሉ ዓዛብን ማእሰርቲን አደራዑ ጸጊቡ፣ ብፍርህን ራዕድን ከብዱ ዘቕቢቡ፣ አማዕድዩ ክርእዮ ዝኽእል ናይ መጻኢ ሂወት ተስፋ ዝህብ ጩራ ስለዝሰአነ፣ እቲ ዕቑር ሃብቲ ዝኾነ ዓቕሚን ቁጽሪን ሰብናን መንእሰያቱን ጌና ንደገ ምዝራዩ ይቕጽል አሎ። እዛ ሃገር እዚአ ከአ ብርኡይ ዝኾነ ውዲታዊ ሽርሒታት መንግስቲ ኢሳያስ ትባድም አላ። መንእሰይ ወለዶና እግሩ ናብ ዝመርሖ ፈቐዶ አጻምእ ምድረ በዳ ክስንጥቕ ሑጻ ተደብዩ ዝተረፈን፣ ውሕስነት ዘይብለን ዕንጨይቲ ጀላቡን ካብ ዓቐነን ንላዕሊ ተጻዒኑ ሃገራት ኤውሮጳ ክሰግር አብ ውቅያኖሳት ዝጠሐለን ድራር ዓሳታት ዝኾነን ገዝኡ ይቝጸሮ። ከም ግሉጽ መርአያ ናይ’ዚ ጸገም’ዚ እቲ ንአቓልቦ መላእ ዓለም ብሐፈሻ፣ ንአቓልቦ መላእ ኤርትራውያን ከአ ብፍላይ ዝሰሐበ፣ ዓለም ብዓለማ ዘንቀጥቀጠ፣ ናይ አማኢት ኤርትራውያን መንእሰያት ክሳብ’ቲ ንዓለምና ዘይተላለያ ዘይተወልደ ኤርትራዊ ሕጻን ወሲኹ፣ አብ ገማግም ባሕሪ ላምፐዱሳ (ዓዲ ጣልያን) ዝተረኽበ ናይ ጥፍአትን ህልቀትን ተረኽቦ አብ ልቢ ኤርትራውያን ፍሉይ ስምዒት ናይ ምልዕዓል ክዉንነት ፈጢሩ ኢዩ። እዚ ተረኽቦ’ዚ ነቲ ኤርትራዊ ምንቅስቓስ ንፍትሒ አብ 2012 ዘልዓሎ፣ ውድበይ ውድብካ ሰልፈይ ሰልፍኻ ተሪፉ ሐፋሽ ህዝቢ አብ ዙርያ ነጻ ርእይቶኡ ተወዲቡ፣ ብናይ ሐባር ምይይጥ ዝበጽሖ ነጥበ ስምምዕ ተሞርኲሱ፣ ህዝባዊ ባይቶታት ብምቛም ህዝባዊ ምልዕዓል ክካየድ ዝብል ራእይ ተግባራዊ ንምግባሩ ሐጋዚ ሮቛሒ ግደ ተጻዊቱ ኢዩ። ድሕሪ ተረኽቦ ላምፐዱሳ ንስም ማሕበርና ዝመሳሰል ስም ሒዘን ዝተበገሳ ዝተፈላለያ ህዝባውያን ማሕበራት አብ ዝተፈላለየ ሃገራት ተመስሪተን አለዋ። ንሕና ቀንዲ አድህቦናን ሻቕሎትናን፣ እንኮስ እቲ ህዝባዊ ረብሐን ዕላማን ዘረጋግጽ አሰር ሒዙ ዝቐውም ሐቀኛ ንትርግታ ህዝቢ ኤርትራ አንቢቡ ባህግታቱ ዝምልስ ድአ ይኹን’ምበር ንስም ምንቕስቓስና ከምዘለዎ እንተወሰዶ’ውን ፈዓራ የብልናን። ቀንዲ ሻቕሎትና’ስ ህዝቢ ኤርትራን መንእሰያት ደቁን ካብዚ ሰራምን ጠንቃምን ዝኾነ ናይ መንቀራቕሮ ተካል ዘበን ወጺኦም፣ ልቦም ከም ዓለሞም ረጊኡ ወጋሕታ ብርሃን ዝርእዩሉን፣ አብ መሬት አማን ደው ብምባል ዘስተንፍስሉ ከመይ ኢሎም ይበጽሑን ኢዩ። እወ ሕጂ’ውን ቀንዲ አድህቦና ብዛዕባ ናይ ትማሊን ቀደምን ዝሐለፍናዮ እንዳአልዓልና ምቑዛምን አጻብዕና እንዳቐሰርና ንኻልኦት ምውንጃልን አይኮነን። ነብሲ ወከፍ ንሃገረይን ህዝበይን ይሐምምን ይንቀሳቐስን ኢየ ዝብል ኤርትራዊ አካላት፣ ካብቲ ሕሉፍ አብ ዘበነ ብረታዊ ተጋድሎ አትሒዙ አብ ሕድሕዱ ዝሐዞ ናይ ቂምን በቐልን ቅርሕንት ተላቒቑ ንጽባሕ አማዕድዩ ክጥምት’ዩ ዝግብኦ ንብል።አብ ዝሐለፈ ክትጸባጸብን ንሕሉፍ እንዳአልዓልካ ዝያዳ ቂም ጽልኢን እንዳጻሕተርካ ሕድሕድ ክትቀናጸል ምውዓል፣ ብርግጽ ፋይዳኡ ንዕድመኻ ብኸንቱ ምምካን ጥራሕ ዘይኮነስ፣ በቲ ሕጂ ዘሎ መንእሰይ ወለዶ ኮነ፣ በቲ ድሕሪኡ ዝመጽእ ወሎዶታትና’ውን እንተኾነ ብናይ መጻኢ ዕጫኡን ዕድሉን ምጥላዕ ኢዩ። ስለዚ ከም ኤርትራውያን ኩሉና ናይ’ዚ መድረኽ’ዚ ዓላማታትን ንዕኡ ዘተግብሩ ደረኽቲ ሐይልታትን ብግቡእ አቐሚጥና፣ ብሐባር ዝጠምርን ናብ ሐደ አቕጣጫ ዘምርሕን ንኹሉ ንጹር ዝኾነ ብልሃት ግድነት ክንፈጥር ቅሱባት ኢና። ናይ’ዚ መድረኽ’ዚ ዕላማ እቲ የማን አይብል ጸጋም ንኹሉ ሕብረተሰብአዊን ማሕበራዊን ባህላዊን ሰረታትና ዘራሪጉ፣ ንህልውናና ከም ህዝብን ሃገርን ዝጻባእ ስርዓተ ህግደፍ ካብ ሰራውሩ ምሒኻ ምልጋሱ ኢዩ። ነዚ አብ ምልጋሱ ወሳኒ ተራ ዘለዎ ደራኺ ሐይሊ ከአ፣ ንመላእ ሕብረተሰብ ኤርትራ ማእከሉ ዝገበረ፣ ንኹሉ እምነታትን ዝንባሌን ዝሐቖፈ፣ አብ ለውጢ ፍጹም ረብሐታት ዘለዎ ንነባራት ተቓለስትን መንእሰይን ወለዶን ዘወሃሃደ ጥርኑፍ ኤርትራዊ ህዝባዊ ማዕበል ምምስራት ኢዩ። ብዝተፈላለየ ታሪኻዊ ምኽንያትን ምስምስን ከየምጽኤ፣ ደሪጉን ሐይሉ አወሃሂዱ ምስ ዝቃለስ ከአ እዚ ህዝባዊ ማዕበል’ዚ ህግደፍ አብ ምልጋስ ጥራሕ ዘይኮነስ፣ ነቲ ድሕሪ ህግደፍ ዝመጽእ መድረኻት’ውን እንተኾነ ናይ ሰላምን ቅሳነትን መሰረታዊ ዋሕስ ክኸውን ኢዩ። ንሕሉፍ ኩነታቱ እንዳአልዓለ፣ ብፍርህን ምጥርጣርን ሕድሕድ ተሐጺሩ ዝተሸኽለ ሕብረተሰብ ምስ ዝህሉ፣ ንኽጥጥዕ ተስፋ ዘይብሉ ንቑጽ ጉንዲ ኮይኑ ጥራሕ ኢዩ ዝተርፍ። አብ መደምደምታ በዚ አጋጣሚ’ዚ ክንብሎ እንደሊ፣ ከም አካል ናይ’ቲ ነባር ወለዶ መጠን ንነብስና ካብ ኩሉ ሕሉፍ ጉድለታት ኮነ ድኽመታት ሐራ ጌርና አይንጥምትን። ሕሉፍ አወንታዊ ተመኩሮታት ተዋህሊሉ ነቶም ድሕረና ዝስዕቡ ተካእቲ ወለዶ መንቀሊ ባይታ ክኸውን፣ አሉታዊ ተመኩሮታትና ከአ መቀሐሐሪ ዘይኮነስ ብተመሳሳሊ ዳሕረዎት ወለዶና ንኸይደግምዎ ሐባሪን መምሃሪን ከኸውን’ዩ ቀንዲ ጠመተና። ኤርትራዊ ምንቅስቓስ ንፍትሒ። October 31, 2014
Eritreans for Facilitating National Dialogue (EFND) : Proposed Platform, Internal Working Memorandum, October 2014
Eritreans for Facilitating National Dialogue (EFND)
Proposed Platform, Internal Working Memorandum, October 2014
“Do not go where the path may lead, go instead where there is no path and leave a trail.”
By the American essayist Ralph Waldo Emerson
1. Introduction
When we began this improbable odyssey over fourteen months ago, we promised to provide a statement of purpose to conferees that would serve as a platform for discussion and deliberation. Here we present it for your consideration. At the outset, we would like to thank all those who took time out to share their well-considered thoughts and invaluable suggestions, which we have incorporated with due diligence into our internally-generated ideas and suggestions. Since this memorandum is a distillation of diverse ideas and suggestions, it is not expected to reflect all ideas and suggestions in full in the form they were presented, but it does fully capture the spirit of all the propositions submitted to us. As we noted in our previous communications, the propositions and/or statement of principles and plan of actions that we are hereby presenting are not meant for adoption by the conferees but rather for stimulation of discussion and deliberation in ways that lead to the generation of even better propositions, the articulation of a strategic vision, the enunciation of progressive principles and the crafting of a practical course of actions to help us advance the cause of Eritrea’s rebirth. We have tried our level best to craft the ideas, suggestions, and plan of actions in such ways as to spark constructive imagination and reflective discussions. Honesty requires of us to profess that we have no magic bullet for how to solve the horrendous political, economic, and social conditions under which the Eritrean people are languishing, nor do we claim to possess peculiar capacities to present what has not been presented before. What we believe is that, by coming together and banging our heads against each other in an atmosphere of comity, brotherhood/sisterhood and shared concerns, we will be able to produce a consensus on a few fundamentals of the struggle whereby the paramount importance of unity is realized, so that the twenty years of nightmare will at last be overcome.
The scope of our overarching purpose is circumscribed by just one burning question: what are the basic conditions under which all democratic Eritrean forces can and must achieve national unity in ways that will lead to the installation of a pluralist, secular and democratic Eritrean state? As we have explained in our previous communiqués, we are not another civil society organization; we are simply an ad hoc group of concerned Eritreans calling upon all Eritrean civil society groups, political organizations, and individuals to come together to dialogue on how to reverse the fragmentation of our society. Our clarion call is rooted in the enduring belief that such a dialogue will eventually enable us to chart a broad-based platform which would allow all groups, despite their programmatic differences, to work together in bringing about a government that represents all segments of the Eritrean population and respects all the rights bestowed on them by their citizenship. There is no alternative to constructive dialogue, we believe, to reverse further fragmentation of the Eritrean society, and to reignite the process of nation-building and avert the risks of state failure. So as we deliberate together during these two days, let us keep in mind the following four essentials.
1.The compelling reason for reconciliation
The theme that has received dominance in all propositions—both internally generated and externally received—is the indispensability of reconciliation among the internally fragmented political organizations and equally internally fragmented civic groups in the Eritrean Diaspora, on the one hand, and between EPLF and ELF patriots, on the other. We agree that reconciliation among the disparate forces in opposition to the one-man dictatorship in Eritrea is foundational to national unity and to the adoption of a common platform of struggle to maximize the effectiveness of the struggle and expedite the downfall of the dictator. This reconciliation ought to take place on two levels. The first involves reconciliation within existing organizations, whether political or civic. The second level of reconciliation involves overcoming the ELF-EPLF divide. When we propose reconciliation as an essential component of an effective struggle, we have to be honest with ourselves and with each other. Reconciliation does not mean papering over past mistakes or putting a positive gloss on some self-selective aspects of the past. Rather, reconciliation requires overcoming the politics of resentment and anger, and rechanneling them into a new mode of struggle based on mutual respect, inter-subjective communication, mutual understanding and putting the nation’s interest before personal ambitions here and now.
“The test of a first rate intelligence is the ability to hold two opposed ideas in the mind at the same time, and still retain the ability to function.” It is in the splendid advice from the great American novelist Scott Fitzgerald that we ought to take to heart. Democracy is not defined by the liberty that one has to say what he wants to say, but rather, by his capacity to recognize and tolerate the liberty of others to say what they want to say even in the face of the views expressed by them that are diametrically opposed to one’s own. This is foundational to genuine reconciliation and constructive dialogue.
To find a role model for this kind of reconciliation, we need not go outside Africa; Nelson Mandela has left us with an enduring legacy on how to approach the politics of reconciliation. As we all know, Mandela had every reason to have been resentful, angry, and vengeful, and consequently to have advocated the pursuit of exclusionary politics. Instead, he farsightedly understood what this kind of political strategy could have brought in South Africa: destructive division whose cost could have been exponentially greater than the benefits of reconciliation with the previous oppressors. This is an invaluable legacy from which we can all learn. So we call upon especially the ELF-EPLF generation to come together and help the young generation move beyond the inherited politico-cultural divide and put the struggle against the Eritrean dictator on the right trajectory. We salute the ELF-EPLF generation for attaining the physical liberation of Eritrea against all odds, which was a stunning vindication and supreme validation of their collective life-long sacrifices. Now we summon upon the same generation to help the young generation to shoulder the burden of fighting for democratic change and peace in Eritrea.
To be sure, it is of paramount importance to acknowledge that reconciliation is more than bringing individuals or groups together on certain issues, however important that is. Reconciliation first and foremost mandates transformation of attitudes in a tolerant and constructive direction. The issue of national reconciliation is one of the great challenges which the conferees will have to grapple with during these two days of deliberation.
2.Recognition of the primacy of internal forces
There is a general tendency within the Eritrean Diaspora community to believe that the political salvation of Eritrea is to be brought about by the efforts of foreign-based political organizations and civic associations. This is a wrong-headed understanding of objective reality. The decisive forces to bring about change are the Eritrean people themselves. The role of Eritreans outside the country is to give voice to the voiceless living in a suffocating political environment. This does not diminish the importance of the secondary role we can play from outside the country. If there are persons or groups who believe that they can and will overthrow the dictatorship from without either by the sheer force of their own resources or with the support of foreign power and then expect the internal forces to receive them with open arms, they are making tragic strategic miscalculations.
The correct strategy is to strive how to forge partnership with the internal forces towards overthrowing the current regime and to jointly find ways to democratically reconstruct Eritrea. In particular, inspiring, establishing trusting relationships, and maintaining regular communication with the Eritrean defense forces is of paramount importance for the formation of such a partnership. The Eritrean defense forces themselves have huge stakes in the political redemption and democratic reconstruction of Eritrea because they themselves are living intolerable lives. Having converted Eritrea into a supergiant prison, the dictator has made the once gallant fighters prison guards. They are distrusted and harnessed like dogs while the dictator moves them from place to place to keep them divided in order to prevent them from forging trusting bonds among themselves and from rethinking about their place in Eritrean politics and society or about alternatives. Therefore, any change in the terrible status quo of military servitude will be a long-awaited event for the Eritrean defense forces. The crucial task for Eritreans in the Diaspora is how to encourage and support the Eritrean defense forces to follow the example of Tunisia’s armed forces, who refused nearly four years ago to shoot at their own people; instead, they chose to observe their solemn oath to protect the country and its people against foreign and domestic enemies; this was why the corrupt Ben Ali fled Tunisia fearing for his life. In the Eritrean case, such a momentous occasion requires the development of an effective two-way channel of communication between inside and outside forces, and it is incumbent upon the outside Eritrean forces to telegraph their ideas and propositions in ways that would inspire mutual confidence and trust between inside and outside forces that will veritably lead to the shared recognition of the urgency for enduring partnership. This is another great challenge with which the conferees will have to grapple.
3.Developing a long range horizon
Every political struggle is a process that moves through the stream of time; beginnings and retreats, and then rises and advances are inherent to this process. The early patriots of the Eritrean struggle never imagined that the physical liberation of Eritrea would take over thirty years, but it did. What is certain about a struggle is that the destination is subjectively clear, but the time frame of getting there is determined by the interplay of subjective and objective conditions over which no organization or group of organizations have total control. Nor is it possible to predict with exact precision the direction that a political struggle might take. What is required of progressive forces in such situations is to develop a clear strategic vision, well defined strategies, coherent course of actions, and adequate psycho-political preparations to constantly make prudent adjustments as events unfold.
To come to the main point, we all know that the immediate objective of the current political struggle is the overthrow of the one-man dictatorship in Eritrea. We are certain that the regime will fall sooner or later by the combined struggles of internal and external forces. However, the long journey towards the genuinely authentic resurrection of Eritrea begins only after the fall of the dictator. It is this resurrection phase of the struggle that must be of concern to all of us. The main cause of the current division among the political organizations and/or civic associations outside Eritrea is not over whether the dictatorship must go or over the means of overthrowing it, but rather, who would own or control the trajectory of the post-dictatorship political system in Eritrea. Therefore, it is incumbent upon this conference to face this challenge how to craft a clear roadmap for the post-dictatorship political environment.
4.The compelling reason for passing the torch
A Chinese saying from antiquity admonishes that every crisis comes with two signs: one for danger and the other for opportunity. The danger sign points to the overwhelming inundation of confusion, indifference, apathy, despondency, pessimism, and cynicism within which some individuals and/or groups try everything to politically thrive at the expense of others. They can do so by elevating every issue whether small or big to such status that the most important ones are drowned out. By piecing and splicing together bits of fact and fiction, they can enhance their uncanny ability to manipulate and mobilize large followers. Usually, members of the intelligentsia are the leading culprits in such situations as they misuse their schooling to excavate mythological artifacts and reassemble them into a manual of guidelines for misapprehensions, suspicions, and divisions. One of the few things that we learn from history is that crisis situations almost always bring with them a season of paranoia in which a large number of individuals and groups surrender all trust in each other; mistakes, dissent, and differences are taken for treason. The use of sweeping pejorative labels brings forth raw and rancorous emotions during this melancholy time that obstructs constructive dialogue. Interpersonal or political animosities and mistaking hesitation for rejection raise a wall of separation between those who differ in political sentiments, thereby transforming past resentments and present frustrations into mutual recriminations. Thus, crisis situations can make or break genuine political movements.
During crisis situations, external markers of identity such as kinship, ethnicity, race, religion and region in particular become convenient fallback strategies for those who seek to advance their personal interests and ambitions under the guise of advancing the cause and interests of some groups they purport to speak for or represent. Their personal self-serving convictions, self-serving political considerations and their dwelling on the surface of things, as well as the degradation of their morals, the outright repudiation of collaborative endeavors and the constant vilification of their opponents unavoidably result in formidable contradictions and tangles that require unprecedented efforts to fight.
Cautionary lessons abound. The well-known British journalist and writer Michela Wrong entitled her 2009 book on Kenya It is Our Turn to Eat. The title of the book was taken verbatim from statements made by some Kenyans of Kikuyu ethnic origin. Between 1979 and 2002, Kenya had fallen under the grips of authoritarianism, nepotism, and the kleptocracy of the Kalengin ethnic group-based elite. However, having completely exhausted its legitimacy, the Moi regime stumbled forward from crisis to crisis between 1992 and 2002, always by rigging elections, muzzling dissenters and ruthlessly repressing the opposition. During the 1997 elections, for example, approximately 1,500 Kenyans lost their lives and over 300,000 people were displaced during the ensuing interethnic violence. Then a coalition of counter-elite from key ethnic groups that included the usually rival ethnic formations of the Kikuyu and Luo took full advantage of the crisis to coalesce around basic conditions of unity that forced the Moi elite to hold an internationally-monitored election. The coalition of the counter-elite won, culminating in the election of Mwai Kibaki (a Kikuyu) as president of Kenya in 2002. Unfortunately, the Kikuyu counter-elite who had been out of power for over twenty years thought that the long-awaited time had come for the Kikuyu to use the state to steer public resources and political privileges in their direction. Kibaki and his cronies reneged on their promise to do right by all Kenyans without regard to identity politics while, at the same time, arrogantly sidelining their erstwhile allies from other ethnic formations including the Luo political groups who were partners during the long struggle against the Moi regime. History repeated itself under Kibaki; Kenya descended in due course into kleptocracy and exclusionary politics and an ever deepening crisis mode. Now the coalition of the counter-elite became too powerful, threatening to snatch power from the Kikuyu-dominated elite. To survive in power, Kibaki and his political circle brazenly used Moi’s familiar method to steal the 2007 national elections that led to another episode of interethnic violence in which 1,500 Kenyans were murdered, followed by the displacement of more than 300,000 people.
The cautionary importance of this lesson is that crisis situations do present opportunities to put things right. When the 2002 crisis situation in Kenya brought the counter-elite to power, they had every opportunity to put Kenyan politics on the right course of political progress and economic development that could have benefited all Kenyans, not only the tiny class of Kikuyu elite who pretended to represent Kikuyu interest, which they did not. Truth to say, the Kikuyu masses were stuck in stark poverty and malnutrition to equal proportions as other ethnic formations throughout Kenya. However, since Kibaki and his cronies framed the political debate between themselves and the counter-elite opposition in ethnic terms, they succeeded in transforming the non-antagonistic differences in the external markers of identity among the diverse ethnocultural formations in the country into seemingly existential and extrinsic definition of identity. The net result was that the bloody violence following the 2007 elections took on interethnic dimensions. By taking similar approaches to politics that were brazenly practiced by Moi, the Kibaki elite squandered the opportunity that the crisis of governance had provided them to chart a radically different trajectory for Kenya, one that would have empowered the downtrodden and dispossessed Kenyan people and restored their sovereignty.
An equally powerful cautionary lesson can be drawn from the Somali experience. This is the only country in Africa which approximates ethno-racial and religious homogeneity, yet it has not been able to get out of the abyss into which it has been thrown for over two decades. This is so because of fierce clan-based inter-elite competition and rivalry, with each side claiming to speak for or represent its own clans. What is suggestive of the cautionary lesson from the Kenyan and Somali experiences is that leadership quality is a major determinant in how crisis situations are used, which can be directed either for the promotion of parochial interests or the advancement of the interest of the collectivity.
In every crisis situation, a struggle tends to assume three-sided dimensions. The first and foremost priority of progressive democrats is to reach the greatest number of people to sell their strategic vision and programmatic plans that would universally benefit all citizens without regard to kinship, ethnicity, religion and region. Doing so requires extraordinary efforts from progressive democrats, as they simultaneously battle the entrenched dictators, which is another unenviable task, on the one hand, and new political militias, whose rise is always fostered by crisis situations, complicating the struggle for democracy, on the other. Like progressive democrats, political militias seek to overthrow dictators and take their place. Indeed, the struggle against political militias can be harder than fighting the already discredited dictators because political militias have nothing to account for. After all, they raise the same banner of democracy as progressive democrats do, but the foundation to their politics is reactionary counter-mobilization of external markers of identity such as kinship, clan, ethnicity, religion and/or region. Thus, political militialization, the “it is our turn to eat” mindset and the consequent proliferation of self-serving factions, primarily with pushovers and syphoners, become insurmountable obstacles to democratic transition and socio-economic transformation.
A well respected Somali scholar who is also a friend of Eritrea recently admonished us against repeating the Somali experience with sectarian politics. The background for his prudent admonition inheres in the recognition that Eritrea is pregnant with similar tendencies and potential for destructive division. The scholar’s prudent counsel does resonate with us because, as the tempestuous contemporary experiences throughout Africa and the Middle East have demonstrated, we have entered a new age of the rise and fall of political militias who are tearing societies and polities asunder, all under the guise of fighting for democracy. The internet explosion has strengthened their capacity to do political damage through the manufacturing of misapprehensions, suspicions, confusion, anarchy and misunderstandings. Bent on outright repudiation of alternatives and universal demonization of their opponents, political militias tend to make the working out of compromises, the course of action, and the advancement of democratic values exceedingly difficult. In this fast-moving age of political militias, truth and corrections rarely catch up with the spread of distortions, misrepresentations and falsehoods.
Because they are demagogues on little things with little or no scruples about truth and the public good, overwhelming and undermining big things, political militias can be powerfully effective in the active or passive exploitation of external markers of identity, be it religion, region, ethnicity and other minor attributes related thereto. Not all political militias necessarily rise out of ill-will towards others, but rather out of past grievances, mistrust or out of misperception about the intentions of others. Such posturing eventually crystallizes in towering arrogance about their own virtues and purposes while, at the same time, otherizing all problems.
The cautionary message of the foregoing description of the dangers from the phenomenon of political militialization is of paramount importance for Eritreans concerned about the transition, something that we must approach with unsentimental realism. As the 19th century French philosopher Joseph Joubert said: “It is better to debate a question without settling it than to settle a question without debating it.”
Dictators are not distant from identity politics either. In fact, dictatorial regimes welcome identity politics-driven internal fragmentation of the opposition as a heaven-sent gift since that would allow them to perpetuate their stay in power by the divide and rule method. As dictators begin to lose their grip on power, they, too, intensify their reliance on identity politics. They often adroitly play different identities against each other and begin to favor some identities in a desperate attempt to cling to power. Such activities unavoidably worsen societal fragmentation. Markers of external differences continuously manufactured by dictators frequently lead to inter-identity acrimony, which destroys the bonds of national unity. After all, the original failure to establish institutions of governance with a system of representation and accountability provides fertile grounds for societal polarization along lines of ethnicity, region, religion and class, which undermines the prospects for integrating the diverse groups of citizens under a shared system of institutions of governance to form a community of citizens.
In so far our struggle goes, there are two factors that merit close attention. First, the multiethnic and multireligious composition of Eritrea is fertile ground for those who seek to harvest enough raw material to weave a tapestry of differences among the Eritrean people in ways that advance their political fortunes. No inference must be drawn from this observation that we are finger-pointing at identifiable individuals or groups engaged in political militialization at this point in time. But we have to be frank with ourselves that the potential is there. If we think otherwise, then we must be trapped in irredeemable self-delusion and self-deception of a grand-scale. The burden of responsibility that we bear is that we must preempt the pregnancies of this nature from being born, which requires prospective vigilance.
Second, like virtually all post-liberation countries, Eritrea is suffering from what social scientists call the “liberation curse,” the notion whereby the original liberators conflate the war of liberation phase with the imperatives of civil governance during the post-liberation phase. They erroneously believed that what worked during the period of the war of liberation would work in the post-liberation period in exactly the same way; the present becomes the exact replica of the past with the original liberators remaining at the helm of leadership as the natural stewards of both the past and the present. When the Ethio-Eritrean war erupted again in 1998, several PFDJ leaders were quoted as having said that they were glad that the war happened when they were still alive, implying that the present generation would not have been capable of defending Eritrea against her foreign enemies.
The liberation and post-liberation phases are never identical. The war of liberation is governed by military culture that is not necessarily compatible with the political culture of civil society embedded in contentious politics and democratic exchange. Liberation fronts, by definition, are military institutions in which decisions are implemented first before questions are fully debated if at all, a normal practice which is incompatible with civic institutions where questions are raised first before decisions are implemented. This is the reason why no liberation front anywhere has ever successfully projected its military institutions and military culture on to a democratic post-liberation civic order. Eritrea is not an exception. The current disunity among Eritrean opposition organizations is just another manifestation of the “liberation curse,” something that underpins their inability to work together to effectively bring new ideas and alternative strategic vision and which presents themselves as the welcomed alternative to the tyranny of PFDJ.
This is by no means a subjective evaluation on our part. The late Ahmed Nasser, for example, took pains to make a call from his residence in Sweden a few months before his death to share his concerns about the future of Eritrea with one of our members. In a nutshell, the salient purpose of his call was to plead with our group to embark upon new departures in Eritrean politics since the existing political organizations had become dysfunctional. The testimonial—coming as it did from a veteran fighter who gave up the flowering youth of his manhood (indeed his whole life) for the Eritrean cause—said more about his somber exasperation with the existing political opposition than about our own credentials for we have not demonstrated anything of practical substance. We would only conjecture that he held up some hopes that some other forces would begin new departures in the struggle against the monstrous dictatorship in Asmara. And this ought to be the main point of departure in this conference: to get the conversation going and to get Eritrea moving again.
We believe that the foundation to constructive dialogue and national unity is the conviction that the age of the ELF-EPLF generation has ended; another age has begun. Of course, to suggest an absolute break with the past is extravagant and utopian; after all, politics is a complex and contradictory mixture of the past and the present, of revolutionary and reactionary aspects of political life that require extraordinary care to sort out; but to suggest passing the torch from the old generation to the new generation is the minimum one can ask for at this critical juncture in Eritrea’s history. Holding ritual conferences, seminars, and symposia, or forming fragile alliances, or revisions, editions, and innovations of old programs are no substitute for unity of purpose and unity of action. Here we take the liberty to speak the truth; the greatest service that the existing political opposition organizations can make is to inspire and remobilize the Eritrean people, in general and the youth in particular, against the paralyzing mortification at the current state of affairs, collective demoralization, political emasculation and hopelessness. At this critical juncture in Eritrea’s history, the most invaluable role that the ELF-EPLF generation can play is mentoring the young generation to carry on the torch forward and fight for the birth of democratic Eritrea; this will be compatible with their historic reputations as national heroes. This transfer is as much dialogical and rational as it is agitational and mobilizational. Dialogical, because the ELF-EPLF should engage the young generation by passing the torch; agitational and mobilizational, because the old generation must inspire the young generation to receive the torch and fight for it with unwavering determination of mind and sincerity of heart. However, the young generation must also make their demands deferentially and without apology on the old generation to pass the torch.
1. The way forward
It is not uncommon to hear from members of the Eritrean Diaspora community blaming (as we have done in this memorandum) the existing opposition political organizations for not uniting among themselves in order to vigorously and effectively confront the dictatorship in Asmara. We believe that this is a very wrong way of approaching the new phase of the struggle. The right question must be: why are Eritreans in the civic Diaspora community not uniting for self-emancipation from being appendages of political organizations, whether at home or abroad? Genuine self-awareness and the sense of civic responsibility about one’s solemn dedication to the cause of the struggle begins with the recognition that, no more than any members of civil society, the existing political organizations or the men who lead them have no celestial revelations about earthly matters or particular obligations and peculiar capacities to bring about a radical change in Eritrea. If we continue to believe that these organizations and leaders do have exceptional abilities, then we are irredeemably lost in the thickest jungle of politics. Indeed, it is this kind of attitude, coupled with the total abdication of civic responsibility to political organizations and their leaders, that constitutes the unfortunate prelude to the undemocratic formation of political culture and political institutions. The ultimate destiny of democratization and democracy is guaranteed of success only when civil society reconquers its sovereign power to influence, direct, and control the evolution of its political life. Legend has it that a woman, anxious to know about the outcome of the American constitutional convention, howled at Benjamin Franklin as he was walking home after the adoption of the American constitution: “Sir, what have you got?” “It is a republic, lady, if you can keep it,” he howled back at her. The cautionary message of his answer was that the American republic was going to last as long as the American civil society was capable of preventing the powers-to-be from capturing state institutions to satisfy their personal ambitions and selfish interests. Franklin’s compatriot later added that the price of liberty was eternal vigilance. What both men were driving at was that the potential of governments, being institutions of men, for degeneration into autocracy or dictatorship is omnipresent unless they are constantly checked by civil society. Fabulous enumeration of high-sounding principles and rights in a constitution would amount to nothing unless people are willing and empowered to defend them. Indeed, every constitution is a paper-tiger until and unless citizens assume full ownership over its implementation, enforcement and observance of its provisions, constant rectifications of its gaps, and frequent circulation of politicians. In Africa, no one has written any glossier series of constitutions since independence than Nigerians. Yet, the Nigerian elite have not been able to promote and consolidate intercommunal cohesion and democratic governance or to overcome the stagnant poverty, gross malnutrition, and the organic unemployment that have overwhelmed the Nigerian society, despite the fact that Nigeria has made nearly a trillion dollars from the export of crude petroleum over the past fifty years. Rampant corruption, nepotism, political misrule, intercommunal and interreligious conflicts and mass unemployment have put Nigeria in perpetual motion of potential collapse.
The point we are trying to make here is that until and unless the Eritrean civil society actively participate in the new struggle against the dictatorship in Asmara and take full charge of the process to construct Eritrea anew democratically, economically and socially, we may be repeating history. “Those who do not learn from history are doomed to repeat it” are judicious words from George Santiana that we ought to take to heart if we are to avoid the reruns of past episodes as we move forward. So one of the great challenges facing this conference, or any Eritrean for that matter, is how to restore true sovereignty to the Eritrean people so that they will be the ones to determine the character and outcome of the present struggle. In the most crucial respect, the current struggle against the monstrous dictatorship in Asmara is simultaneously a struggle for the autonomy of civil society and the utter demolition of dictatorship.
The fundamental reason why virtually all liberation fronts miserably fail to measure up to their original promises and expectations is that they instantaneously overrun the public spaces that naturally belong to civil society. Without the explicit segregation between the civic and state spaces and without the existence of a robust civil society to defend this separation by demanding full accountability and compliance from those who wield the reins of state power, slouching towards dictatorship becomes the inevitable result. The greatest challenge for us in the Diaspora is how to contribute towards the downfall of the dictatorship in Asmara in the short run, and to the emergence and defense of a vibrant civil society in Eritrea in the long run. It behooves us to remember that the Eritrean Diaspora has always been integral to the Eritrean struggle; we have to rekindle the old spirit of struggle and the old sense of moral responsibility. To ritually lament the horrendous conditions in which our people live and to wail for the young Eritreans who routinely drown in the Mediterranean Sea or fall prey to kidnappings in the Sinai desert would only amount in the long run to platitudinous expression of lip service unless the specter of ineptitude and inaction haunts us to move on to unified mobilization, action and organization. The towering contributions that the Eritreans for Liberation in North America (EFLNA) made in the past is a shining example of what a robust civic organization could do. Of course, we must also learn from its defects that led to its downfall and eventual disintegration. One of its major defects was its unidimensional attachment to the EPLF without the autonomy to provide its input for serious consideration by the self-chosen “mother” organization.
Thus, we propose in this memorandum for consideration by the conference the resurrection of the old civic associations. We envision the recreation of four regional civic associations, namely, Eritreans for Democracy and Human Rights in North America; Eritreans for Democracy and Human rights in Europe; Eritreans for Democracy and Human Rights in Africa and the Middle East; and Eritreans for Democracy and Human Rights in Australia. These regional associations may come together under a worldwide federation as International Society of Eritreans for Democracy and Human Rights for purposes of amplifying their collective voices, enhancing their international visibility and coordinating their activity; this is only a desirable objective but not a necessary condition. It is worthy to note that the overarching mission of these organizations is to promote and defend democratic and human rights in Eritrea by creating pressure points to which any political entity must respond if it seeks to gain legitimacy and support from the Eritrean people for its program. Therefore, in order to maintain their positive neutrality and their credibility as anchors of effective pressure politics, these civic organizations must avoid partisanship and political affiliation with any political organization inside or outside Eritrea; their sole mission ought to be to advocate a level playing field for all democratic forces. Their methods of struggle for democracy and human rights in Eritrea rest on lobbying and campaigning against or naming and shaming antidemocratic forces that obstruct the transition to democracy in Eritrea or the promotion and consolidation of democratic and human rights values. In organizational terms, each regional association may form chapters in places or localities as it sees fit as compatible with its specific environment. Once in existence, these regional civic organization ought to establish various outreach programs that allow them to link up with various national nongovernmental organizations (NGOs), international nongovernmental organizations (INGOs) and national public agencies dealing with issues of democracy and human rights to mobilize solidarity, support and resources in order to be effective in their pressure politics against the dictatorship and for democracy in Eritrea. Once the organizational structure is set up and all outreach schemes and their missions clearly defined, these regional organizations ought to prepare to play both short-term and long-term roles.
These are extraordinary times that demand unprecedented efforts from extraordinary leadership. So, we propose that these civic organizations ought to be run by paid fulltime professionals who are skilled in public diplomacy and conversant with the language, politics, and culture of their respective regions. Of course, local chapters may be run on the basis of voluntary leadership for budgetary reasons. In addition, it will be beneficial if the regional civic organizations can establish internship programs for college students who can help with outreach to the youth; the stipend does not have to be exorbitant.
A) Playing the short-term role
The first and foremost objective of the civic organizations ought to be how to find new ways to expedite the downfall of the ruthless dictatorship in Asmara. This begins with the somber recognition that the existence of so many opposition political parties at this stage of the struggle has become an almost insurmountable obstacle to the unity of purpose and action. The fact that these internally fragmented and non-strategic political factions have hitherto failed to work together for the very reason that should have united all of them, i.e., the unfocused efforts to remove the ruthless dictatorial regime in Asmara and to prepare an inspiring roadmap on how to empower the Eritrean people to be masters of their destiny have disappointed the Eritrean people at home and abroad. Obviously, the existing opposition political forces are a reality and we need to encourage them to coordinate their actions in democratic and transparent ways. But the civic organizations in the Diaspora ought to engage them to work together beyond differences and to primarily focus on what should unite them, which is on how to remove the brutal dictatorial regime that is ruining the country. So, we propose that the civic organizations call upon and insist that the existing political organizations speak with one voice by forming a common (united) front on a single purpose to overthrow the dictatorship. This common front must be governed by a consultative committee, representing all organized groups including members of civic associations; all decisions ought to be based on a simple democratic vote. The mission and/or objective of the common front would be to perform three things: 1) to campaign for regional and international diplomatic, moral, and material support against the dictatorship in Asmara; 2) to inspire, mobilize, and unite all Eritreans in the Diaspora in the struggle against the dictatorship in Asmara; 3) and to intensify efforts to forge and consolidate partnerships with the democratic forces inside Eritrea.
Even though it is hard to predict how soon and by what means the political change in Eritrea will come, it is certain that it will come. When it does, the civic organizations in the Diaspora ought to have a clear stand on the process for which they must prepare to strenuously advocate. They ought to call upon the forces that bring about change in the situation to fulfill the following conditions:
1) call upon the forces that have brought about political change to form an interim governing council that shall set up a caretaker government lasting for no longer than three months while negotiation on the formation of the transitional national assembly proceeds; the governing council shall select the acting president and acting vice president for the duration of three months;
2) call upon the caretaker government to release all political prisoners unconditionally;
3) call upon the caretaker government to unconditionally renounce all arbitrary and extrajudicial arrests, imprisonments and cruel and inhumane treatment of citizens even when arrested on legally defensible grounds;
4) call upon the caretaker government to publicly commit to observing all universal standards of human, political, economic, civil, religious, ethnocultural, and gender rights;
5) call upon the caretaker government to treat all persons implicated in corruption and gross violations of human rights during the previous regime in accordance with internationally accepted norms and standards of law;
6) call upon the caretaker government to invite all political opposition forces and civic associations for constructive dialogue on the construction of a democratic and equalitarian Eritrean state compatible with the country’s sovereign identity;
7) call upon the caretaker government to form a national commission as expeditiously as possible to draft a national charter effecting the transfer of power from the caretaker government after three months to a transitional national government;
8) call upon the caretaker government to facilitate the selection of two co-chairs of the commission who distinguished themselves by their relative political independence, perceived ability to strike the right balance between competing pressures, pragmatism, patriotism, competence, prudence, experience and expertise. Whereas the caretaker government shall appoint one chair, the political opposition and civic organizations in the Diaspora shall select the second chair;
9) call upon the caretaker government to accord the co-chairs of the commission full freedom to choose 21 commission members from inside and outside Eritrea without interference by the caretaker government or other outside forces; all commission members must fulfill standards of competence, expertise, experience, maturity, and ethnocultural and gender representation;
10) call upon the commission drafting the national charter to unambiguously establish the separation of powers between the three branches of government, all powers explicitly defined; 11) call upon the commission of the national charter to provide unambiguous mechanisms on how to effect the transfer of power from the caretaker government to the transitional government within a three months period;
12) call upon the commission to hold a convocation of representatives of recognized constituents to form the transitional national assembly in accordance with the provisions contained in the national charter;
13) call upon the national assembly to elect the president and vice president of the transitional government (one from inside Eritrea and the other from outside Eritrea) for a period of three years;
14) call upon existing political organizations to voluntarily suspend their organizations when the national transitional government comes into operation for a period of three years, in order to give both the national assembly and the transitional government a nonpartisan character;
15) call upon the national assembly to set up a constitutional commission in close consultation with the executive branch and on the expert advice of the judiciary to review, examine, or revise the constitution that was shelved by the previous regime or draft an entirely new constitution by taking the new reality into account;
16) call upon the national assembly to ratify the constitution by the beginning of the third year of the transitional period;
17) call upon the transitional government to hold national elections for the national government by the end of the third year when Eritrea begins the permanent course of its destiny;
18) to insure the integrity of the transition trajectory, call upon the commission drafting the national charter to place a few crucial conditions on the president and vice president of the transitional government including prohibiting them from running for any office after the end of the three years period so as to prevent them from spending the three years of their tenure in office on the cultivation of personal connections or bestowing some privileges upon some groups or persons for purposes of potential electoral politics, or to endorse and campaign on behalf their particular adherents.
B) Playing a long-term role
In the last two decades, the compound buzzword “nation-building” has been overused in various political discourses. Regardless of how it is used and in what context, the term suggests that rebuilding a nation politically, economically and socially in coherent and organic manners is always an arduous one. The few lessons that we must learn from contemporary history is that the construction of new democratic and equalitarian institutions that empower civil society can but be an arduous and a protracted one. The civic organizations in the Diaspora must continue to play key roles in the consolidation of democratic and human rights values inside Eritrea. The following are some of the areas in which they can continue to be effective advocates for those values.
First, Educational Demonstration: Given their long familiarity with and knowledge about how democratic and human rights values are jealously guarded in the advanced countries, as well as how civic organizations in the advanced countries operate, the Eritrean civic organizations in the Diaspora can play an important educational role by linking up with incipient civic associations inside Eritrea. As said earlier, keeping a democratic republic ultimately rests with the people. But, in order to build and guard the Republic, the public need education about their inalienable rights and responsibilities, and that will take a long time. Ideas and concepts about citizenship and the rights that reflect these ideas and concepts are never automatically granted by the state. They rather result from civil society’s continued struggle with and against the state. Therefore, the Eritrean Diaspora community can enormously contribute in this area through the provision of resources, holding seminars inside Eritrea, and by the constant expression of solidarity with internal civic groups.
Second, Defending Democratic and Human Rights: The defense of democratic and human rights values in any country mandates vigilant monitoring, investigation and publicizing of government policies, actions and treatment of its citizens. Again, the Eritrean civic organizations in the Diaspora are better positioned to perform those functions by putting the feet of the powers-to-be to the fire. Because they exist outside the jurisdiction of any government inside Eritrea, they can continue to be effective advocates of democratic and human rights values on behalf of the Eritrean people, and keep the democratization process moving forward.
Third, Fighting for Gender Rights: Some of the rights most spoken about and yet least observed are the rights of women. During the liberation years, we all Eritreans took pride in the active participation of women in the struggle, and many outside observers had expressed immense admiration for how the Eritrean struggle had brought women from the kitchen to other walks of life; not anymore. Even though people still speak of the importance of women participating in all areas of political, economic and social life, in practice Eritrean women are excluded from all basic decisions that affect their lives. Men speak of gender equality in public places, bars, restaurants, and conferences; yet when they go home, many of them subject their wives to all kinds of abuses, including beatings. We believe that the Diaspora organizations can and should take up the question of gender rights as something worth fighting for on behalf of Eritrean women.
Fourth, Fighting for Minority Rights: As noted earlier, Eritrea is a multiethnic and multireligious country in which tensions between different identities are bound to surface from time to time. This is something of paramount importance that the Diaspora organizations can and should monitor, investigate and then expose wrongdoings against any minority group, whether ethnocultural or religious, while unswervingly advocating for the rigorous observance of all minority rights. Without all democratic and human rights organizations displaying a compelling interest in the rights and welfare of Eritrea’s minority groups, the strained boundaries of distinction pertaining to ethnicity, religion, and region can be destructive in the long run.
Fifth, Fighting for Economic Rights: Almost in all cases, violations of political, ethnocultural, social, regional and religious rights have their roots in economic deprivations. After all, all politics is about economics. If people are well-fed, fully employed, properly housed, well educated, and healthy, politics loses much of its relevance. So long as poverty, hunger and malnutrition persist, all other rights lose their resonance. In particular, during the transition period, several questions regarding what to do with the existing PFDJ party/state-owned-or-run economic establishments are bound to rise to the top. Probably, a large number of people may point to privatization as the answer; but privatization to whom? The only people with modest financial resources who can buy these economic establishments are Eritreans abroad or foreigners. This situation has the potential to create resentment among those Eritreans who work those establishments. So, we propose that the Diaspora organization advocate the formation of cooperatives over the already functioning economic organizations, or, partnerships with those who possess working capital.
Sixth, Promoting and Defending the Distinct Existence of the “Fourth State”: Usurpation of power always begins with those who control the state taking over the production and dissemination of information and knowledge. The powers-to-be always view repression of the press, controlling the quantity and quality of information, and molding the general public knowledge of their purposes, plans and proceedings as the necessary preconditions for consolidating their position of power, hence formation of full-grown dictatorship. Power-hungry individuals know very well that transformation and consolidation of the character of power requires the removal of all obstacles to centralized state authority. So, they establish in rapid succession a political monopoly on the media, reduction of all independent civic associations to political appendages or they crush them forthwith, remold citizens after the image of their particular ideologies, accelerate the complete penetration of society by the state and, finally, institute police terror. Only the free flow of information and publications can stand in the way of this potential. We thus propose that the Diaspora organization advocate taking the government out of the business of producing and disseminating information. While the print press must be fully private, the Eritrean television and radio services ought to be independent chartered public corporations along the line of the British Broadcasting Corporation. The restoration of the right of criticism and the genuine freedom to ventilate all contradictory views are the essential conditions for the development of a democratic country.
III. Conclusion
To repeat what we said in the introduction, whatever ideas and suggestions we have expressed in this memorandum are tentative, incomplete, and a production of brainstorming. The ideas and suggestions are meant to serve as jump off points into proposing a credible path to where we ought to go from here. What is clear as of now is that the opposition forces, whether political or civic, have failed to rise to the occasion to speak with one voice, inspire the youth, galvanize the Eritrean people, and mobilize the international community against the dictatorship in Asmara. What the Eritrean people are experiencing daily today is a national crisis in self-confidence, doubts about the viability of the opposition forces to offer a different path, one that will deliver them from utter apathy and destruction. The Eritrean people, stunned and shaken to the very fiber of their being, deserve a movement that reassures them that Eritreans outside the country have not forsaken them nor have ignored their horrendous plight because of our internal squabbles over divisive matters. The current paralysis must lead us to the conviction that, just as blind admiration and unquestioning loyalty have gotten us a divided and dysfunctional opposition, rallying on the mere desire to drive the PFDJ out of power, will not guarantee better of an outcome. These difficult times for the Eritrean people are of the magnitude that requires total unity and total devotion to the cause of stamping out the PFDJ tyranny. Therefore, whatever ideological positions we take or whatever political convictions we hold individually or whatever political transactions we make with ourselves, the solemn obligation to alleviating and eliminating the sufferings of the Eritrean people must unite us all without residual rancor. We must reassure the Eritrean people that the struggle for creating a democratic, pluralist and secular Eritrean state is not in a paralysis; any hesitation, any equivocation, any false step, any sign of self-doubt, any lack of faith in the struggle can ultimately be disastrous. The Eritrean people are starving for a movement that will restore their hopes and reassure them that the future is not lost. But this can happen only when such a movement is shepherded by women and men with high reputations for integrity, sincerity, honesty and devotion to the country; women and men who inspire confidence in the belief that an honest assessment of present reality and future possibilities result from constructive discourse and hard work under essential conditions of unity. There is a lot of work to do and no room for a let-down. Let’s renew our own enthusiasm and that of the youth in particular to think about ways to get to the final destiny of our struggle. Let’s stick to the plain-spoken description of democracy and let’s keep the focus on its greatest challenges so that we can move forward with the urgent task of taking power from the hands of the dictator in Asmara and putting it into the hands of the Eritrean people.
Prepared by Dr. Okbazghi Yohannes for EFND
Note, we are indebted to the following friends who sent their inputs in writing:
Dr. Araya Debessay, Dr. Yebio Woldemariam, Dr. Tseggai Isaac, Habtom Yohannes, Amanuel Hidrat, Beyan Negash, Dr. Awet T. Weldemichael, and Tewelde Stephanos.
ቃለ መሕትት ምስ ኣቶ ቀርነልዮስ ዑስማን
“ንሕና’ኮ ንኩናማ ንፈልጦም፣ ዝሃብናዮም ክዳውንትና ክሓጽቡ፣ ካልሲ ክሓጽቡልና፣ ሙታንታና ክሓጽቡልና እምበር ከማኻትኩም ዝሃብናዮም ስራሕ ኣይንሰርሕን ዝብሉ ኩናማ ርኢናን ሰሚዕናን ኣይንፈልጥን ኢና ኢሎም ቃል ብቓል ተዛሪቦምና ኢዮም” ኣቶ ቀርነልዮስ ዑስማን
ኣማኑኤል ማህደረ (iamamanuel@yahoo.com)
kernelios osman ሳላ ስደት ኣብዚ ዝሓለፈ ክልተ ዓመታት ምስቲ ብማዕዶ ጥራይ ዝፈልጦ ዝነበርኩ ደንበ ተቓውሞ ኤርትራ ብቐረባ ካብ ዝላለ ኣትሒዘ ንገለ ካድራትን መራሕትን ውድባት ኮፍ ኢለ ከዕልሎምን ከዘራርቦምን ክኢለ ኢየ። ምስ ገለ ካብኣቶም እውን ናብ ህዝቢ ዝተዘርግሐን ዘይተዘርግሐን ቃለ መጠይቓት ኣካይደ ኢየ። እቲ ሻሂ ሒዝና እንገብሮ ዕላላት ዘሕዝን ዛንታታት እትሰምዓሉ ብምዃኑ ዝፍቶ እኳ እንተዘይኮነ ናብ ውሻጠ ደንበ ተቓውሞ ኣቲኻ ንኽትዕዘብ ግን ክሕግዝ ይኽእል ኢዩ ኢለ ስለዝኣምን ኣይጸልኦን ኢየ። ገሊኣቶም ኣብ ዕላላቶም ጥብቕ እንተኢልካዮም ፍኑዋት፣ ከም ሻሙ እንተቐሪብካዮም ድማ ቁጡባት ኢዮም። ገሊኦም ድማ ደላይ ለውጢ ምዃንካ ጥራይ ዕግበት ስለዝፈጥረሎም ከም ሰብ ይልመዱኻ ኣይልመዱኻ ብናይ ምፍላጥ ሸውሃት ተደሪኽካ ኣብ ዕላላት ንእተቕርበሎም ሕቶታት ብዘይ ነግ ፈረግ ይምልሱልካ። ገለ ሕሉፋት ከኣ ኣለው – ፖለቲካዊ ርእይቶኻ ከየፍለጥካዮም ሃንደፍ ኢሎም ዘረባ ዘየምልቑ። ዝበዝሕ ግዜ ግን ነቲ እንገብሮ ርክባት ካብ ርክብ ጋዜጠኛ-ፖለቲከኛ ኣውጺአ ናብ ዕርክነት ገጹ ክወስዶ ይጽዕር እኳ እንተኾንኩ ኣብቲ ንኹላትና ብማዕረ ዝብጽሓና ጉዳይ ኤርትራ ብኽፉት መንፈስ ዝዕለል ዕላል ዝሰማዕኩሉ ኣጋጣሚታት ውሱን ኢዩ።
እዚ ንሎሚ ዘቕርቦ ዘለኹ ግን ከኣ ቅድሚ ክልተ ዓመት ምስ ኣቶ ቀርነልዮስ ዝገበርኩዎ ዕላል ፍሉይነት ዘለዎ ይመስለኒ። ናይ ብሓቂ ፍልይ ዝበለ ድዩ ወይስ ከምኡ ኢዩ መሲሉኒ ባዕልኻትኩም ፍረድዎ። ፍልይ ዝበለ ኮይኑ ስለዝተሰምዓኒ ድማ ናብ ህዝቢ ከቕርቦ ወሲነ። ናይ ቅድሚ ክልተ ዓመት ቃለ መሕትት ደኣ ሕጂ ንምንታይ ኣድለየ ኣይትበሉ!! ከምቲ ብመጽናዕቲ ዝበጻሕኩዎ፣ ይትረፍ ቅድሚ ክልተ ዓመት፣ ቅድሚ 10 ዓመት ዝነበረ ኩነታት ደንበ ተቓውሞ እውን እንተኾነ ምስዚ ናይ ሕጂ ሃለዋቱ ሓደን ተመሳሳሊን ኢዩ። እቲ ደንበ፣ ኣብ መለሳ ዘይብሉ ናይ ዕንክሊል ህይወት ስለዝነብር ንኩነታቱ “ስብራ ዘይብሉ ኩዳ” ብዝብል ሓረግ እንተገለጽኩዎ ኣየጋነንኩን።
ነዚ ቃለ መሕትት’ዚ ብለካቲት 2013 ኢየ ምስ ቀርነልዮስ ኣካይደዮ። ሽዑ እቲ ብጉዳይ ዓዋተ ኣብ ደንበ ተቓውሞ ዝተፈጥረ (ክሳብ ሕጂ እውን መዕለቢ ዘይረኸበ) ሕንፍሽፍሽ 3 ወይ 4 ኣዋርሕ ጥራይ ኢዩ ገይሩ ነይሩ። ስለዚ ድማ ንቀርነልዮስ ምስ ምሉእ ረስኑን ናይ ምግላጽ ወኑን ኢየ ረኺበዮ። መወዳእታ ዘይብሉ ናይ ምግራም ስምዒት ክሳብ ዝሓድረኒ ድማ ናይ ልቡ ዳሕዲሑለይ። ገለ ካብቲ ዝዳሕድሖ ዝፈልጦ ዝነበርኩ ክኸውን ከሎ ገሊኡ ግን ዘይፈልጦ ዝነበርኩ ኢዩ። ቅድሚ’ቲ ኣነ ዝገበርኩሉ ቃለ መሕትት ኣብ ፓልቶክን ሬድዮ ኣሰናን ምስቲ ሽዑ ዝተፈጥረ ሽግር ዝተኣሳሰር መብርሂ ሂቡ ምንባሩ እፈልጥ ስለዝነበርኩ፣ ከምኡ’ውን እቲ ንዓዋተ ጉልባብ ገይሩ ኣብ መስከረም 2012 ዝነተጐ ግጭት ኣብቲ እዋን’ቲ ዝተፈጥረ ዘይኮነስ ነዊሕ ሰራውር ዘለዎ ጉዳይ ምዃኑ እርድኣኒ ስለዝነበረ፣ ነቲ ዝሓሰብኩዎ ቃለ መሕትት ብግዜ ንድሕሪት ምልስ ኢለ ብናይ ድሕረ ባይታ ሕቶታት ክጅምሮ መሪጸ። ንኹሉ ብመልክዕ ሕቶ ክለዓል ዝነበሮ ሕቶታት ኣልዒለዮ’ዶ ኣየልዓልኩዎን ርግጸኛ ክኸውን ኣይክእልን።
ብዝኾነ ነዚ ምስ ኣቶ ቀርነልዮስ ንኣስታት ሰለስተ ሰዓትን ፈረቓን ብሕቶን መልስን እንካን ሃባን ዝተበሃሃልናሉ ነዊሕ ቃለ መሕትት ኣብ ክንዲ ብክፋላት ኣብ ሓደ ጠርኒፈ የቕርቦ ስለዘለኹ፣ ግዜ ፈሊኹም፣ ኣብ መንጎ ካፑቺኖ ምዑግ እናበልኩም ንበብዎ። ንእግረ መገድኹም ድማ መጠን ተጻዋርነትኩም ፈትሹሉ። ብትሕዝቶኡ ዘንጸርጽሩ፣ ዝሕጎሱ፣ ንሕነ ዝትንስኡ፣ ጸባ ኣስትዩና ዝብሉ፣ ድቃስ ስኢኖም ዝሓድሩን ሩፍታ ዝስምዖምን ክህልው ባህርያዊ ኢዩ። በዚ ቃለ መሕትት ደንበ ተቓውሞ ክብተን ኢዩ ኢሉ ዝሓስብ እንተሎ ግን ንደንበ ተቓውሞ ዘይፈልጦ ጥራይ ኢዩ ክኸውን ዝኽእል። ንስኻትኩም እትፈልጥዎ ደንበ ተቓውሞ እንታይ ምዃኑ እንድዒ እምበር ኣነ ዝፈልጦ ደንበ ተቓውሞስ ንቀንዲ ህላዌኡ ገዲፉ ኣብ ጽላሎቱ ዝነብር ኢዩ። እቲ ብውሑዳት ተቓወምቲ ውድባት ኣብ ጽባሕ መሬታዊ ናጽነት ኤርትራ ዝጀመረ ዝተወደበ ናይ ጸረ-ህግደፍ ቃልሲ፣ ኣብ 23 ዓመቱ ልዕሊ 30 ውድባትን ክንድኦም ዝኾኑ ማሕበራትን ካብ ምፍራይ ሓሊፉ ዝፈየዶ ነገር ዘይምህላዉ ከም ኩሉ ደላዪ ለውጢ ዝሓዝነሉ እምበር ዝወራዘየሉ ነገር ከም ዘይኮነ ኩሉ ኣንባቢ ክርድኣለይ እደሊ።
ቅድሚ ናብ ምሉእ ትሕዝቶ እዚ ቃለ መጠይቕ ምስጋርኩም ግን ሓደ ነገር ከዘኻኽር። እዚ ቃለ መሕትት ኣብ ለካቲት 2013 ኣብ ዝተኻየደሉ እዋን፣ ኣቶ ቀርነልዮስ ንሕቶታተይ ዝሃበኒ መልስታት፣ ነቲ ኣብ ጉዳይ ደንበ ተቓውሞ ክገብሮ ዝሓስቦ ዝነበርኩ ዝሰፍሐ መጽናዕቲ ክጠቕመኒ ይኽእል ኢዩ ብምባል ከጽንሖ መሪጸ። ልክዕ ኣብ ዓመቱ ግና ንመርገጺ ደምሓኩኤ (ኣብ ጉዳይ ዓዋተ) ክቕይር ይኽእል ኢዩ ተባሂሉ ዝተገመተ ሓድሽ ምዕባለ ተቐልቂሉ። ንሱ ድማ እቲ ብሚኒስትሪ ጉዳያት ወጻኢ ኢትዮጵያ ኣብ ዝተጸውዐ ኣኼባ መራሕቲ ውድባት ዝተወልደ፣ ጽላል ፖለቲካዊ ሓይልታት ናይ ምምስራት ሓድሽ ሓሳብ ኢዩ። ኣብ ቀዳማይ ሰሙን ናይ ወርሒ ለካቲት 2014 ዝወጸ ደምዳሚ መግለጺ መድረኽ ምምኽኻር ፖለቲካዊ ሓይልታት ኤርትራ፣ ኣብ ናይ መወዳእታ ሕጡበ ጽሑፉ ነዚ ዝስዕብ ትሕዝቶ ኣስፊሩ ነይሩ፦
ኣኼባ ፖለቲካዊ ሓይልታት ኤርትራ ኣብ ጉዳይ ዲሞክራስያዊ ምንቅስቓስ ሓርነት ኩናማ ኤርትራ (ደምሓኩኤ) ብዛዕባ’ቲ ኣብ ዝኽሪ ባሕቲ መስከረም 2012 ጀማሪ ብረታዊ ተጋድሎ ስውራ ኤርትራ ንዝኾነ ስውእ ሓሚድ እድሪስ ዓዋተ ኣመልኪቱ ዝወጸ መግለጺኦም ኣብ ደንበ ተቓውሞ ፖለቲካ ኤርትራ ዝፈጠሮ ቅልውላው ይቕሬታ ሓቲቱ።
እዚ ኣብ ላዕሊ ዝጠቐስኩዎ መግለጺ ምስ ወጸ፣ ድሕሪ ክልተ ሰሙን (ብ26 ለካቲት 2014) ዝወጸ ደምዳሚ መግለጺ ሓሙሻይ ስሩዕ ኣኼባ ማእከላይ ኮሚቴ ደምሓኩኤ ግና፣ “ደምሓኩኤ ይቕረታ ሓቲቱ” እናበሉ ሓሶት ዘናፍሱ ወገናት ከም ዘለው ዘመልክት ትሕዝቶ ነይርዎ። እቲ ኣብዚ መግለጺ’ዚ ዘንበብኩዎ “ደምሓኩኤ ዝተዛረቦ ዝደግም ውድብ ኢዩ” ዝብል ምሉእ ሓሳብ ድማ ነቲ “ኣቶ ቀርነልዮስ ነተን ሽዑ ዝሓተትኩዎ ሕቶታት ኣብ ዝተፈልየ ኩነተ ኣእምሮ እንከሎ ሓቲተዮ እንተዝነብር ካብቲ ሽዑ ዝሃበኒ ዝተፈልየ መልሲ ዶኾን ምሃበኒ ይኸውን” ዝብል ስክፍታይ ዝቐንጠጠ ኮይኑ ረኺበዮ።
ኣብ ደንበ ተቓውሞ ኤርትራ ዝተረኣዩን ዝረኣዩ ዘለው ዘይቅየር ደልሃመት ብምእላይ ሓዲሽ ፖለቲካዊ ጽላል ንምምስራት ካብ ዕለት 31/1/2014-04/02/2014 ብደረጃ መርሕነት ፖለቲካዊ ሓይሊታት ዝተኻየደ መድረኽ፡ ዲምሓኩኤ ብኣካል ዝተሳተፈ ኮይኑ፡ ነቲ ጽላል ንምምስራት ነቲ ቅድሚ ሕጂ ኣብ ውድብ ዝወሰዱዎ ዘይዲሞክራያዊ ስጉምቲ ብልዙብን ብእንካን ሃባን መስርሕ ርዝነት ውድብን እምነትን መትከልን ዕላምኡን ከይተሸራረፈ ፍታሕ ምርካቡ ይበል ዘብል ከም ዝኾነ ማዕከላዊ ኮሚቴ ዲምሓኩኤ ኣነጺሩ፡፡ ኣብዚ መስርሕ ንሓድነት ደንበ ተቓውሞ ኤርትራ ንምርግጋጽ ከይተሓለሉ ንዝጸዓሩ ኣቦ መንበራት ውድባት ኣመስጊኑ፡፡ ይኹንምበር ዘይተባህለ ዝጽሕፉን ዘይተጻሕፈ ንምንባብ ዝህንደዱ ዘረግቲ መርበባትን ሓለፍቶምን ኣብ ዝተፈላለዩን ብዝተፈላለዩ ቋንቛታት ዝጸሓፍ ዘሎ ዘይሓላፍነታዊ ጽሑፋትን “ዲምሓኩኤ ናብቲ ቅድሚ ሕጂ ዝነበሮ “ኪዳን/ግንባር” ወይ ከኣ ናብቲ ሓድሽ ጽላል ንክምለስን ንክኣቱ ይቅረታ ሓቲቱ ንዝብሉ በላ በሎታት ውድብ እዝኒ ከም ዘይህብ መላእ ህዝቢ ኤርትራን ተቃለስቲ ብጾት ንክርድኡልና ውድብ ብምዝኽኻር ዲምሓኩኤ ሎሚ ዝተዛረቦ ጽባሕ ዝደግም ውድብ ከም ዝኾነ መላእ ብሄር ኩናማን ህዝቢ ኤርትራን ዝፈልጡዎ ሓቂ ስለዝኾነ ብኣፎም መዓርን ሽኾር ተዛሪቦም፡ ኣብ ስራሕ ዓንዴል ዕረን ጸረ ሓድነት ዝኾነ መደባቶም ንዝፍጽሙ በተንቲ መርበባትን ተሓቢኦም ብብዕር ሽም ንዝጽሕፉ ውልቀሰባት ዝወሃብ ግብረ መልሲታት (ዲምሓኩኤ) ብዓንተብኦ ዝሰገሮን ድሑር ከይዲ ምኻኑ ንክግንዘቡዎንን ንካልኣይ ግዜ ናብ ሓሸውየ ከም ዘይኣቱ ኣሚቱ:: መሪሕ ውድብ ዲምሓኩኤ ካብ ዕላማኡን ዝወሰዶ መርገጽ ሓንቲ ስድሪ ፍንትት ከምዘይብልን ዝሓዞ መርገጽ ከምዘይቀይር ጸላእትን መሓዙትን ከም ዝፈልጡዎ ማእከላይ ኮሚቴ ኮነ ፖለቲካዊ ቤት ምኽሪ ኩናማ ኤርትራ ደጊሞም ኣረጋጊጾም፡፡(መስመር ናተይ ኢዩ)
ክቡራት ኣንበብቲ!! እዚ ኣብ ላዕሊ ዘንበብኩሞ ሕጡበ ጽሑፍ መመሳኸሪ እንተኾነ ኢለ ካብ ደምዳሚ መግለጺ ሓሙሻይ ስሩዕ ኣኼባ ማእከላይ ኮሚቴ ደምሓኩኤ ዝወሰድኩዎ ኢዩ። ነቲ “ደምሓኩኤ ዝተዛረቦ ዝደግም ውድብ ኢዩ!!” ዝብል ትሕዝቶ ናይዚ መግለጺ’ዚ መበገሲ ብምግባር ድማ፣ ኣቶ ቀርነልዮስ እውን ከም ኣቦ መንበር ናይዚ ውድብ’ዚ መጠን፣ ኣብዚ ቃለ መሕትት ንዝሃበኒ ተረርቲ መልስታት ክደግሞ ኣየጸግሞን ኢዩ ዝብል እምነት ሒዘ ነዚ ቃለ መሕትት ናብ ህዝቢ እዝርግሖ ኣለኹ። ሰናይ ንባብ።
ሱር ሒዝና ክንጅምር ምእንቲ፣ ኪዳን ብኸመይ ተመስሪቱ ብዝብል ሕቶ ክንብገስ። ቅድሚ ኪዳን ዝነበሩ ምትእኽኻባት ንኪዳን ኣብ ምፍጣር ዝተጻወትዎ ተራ እንታይ ኢዩ? እቲ ክምስረት ከሎ ተስፋ ተነቢርዎ ዝነበረ ኪዳን ምስ ግዜ ገለ ውድባት እናገደፍዎ መወዳእትኡ ንብዙሕነትና ዘየንጸባርቕ ምትእኽኻብ ኮይኑ ተሪፉ ኣሎ። ንስኻ ከም ኣቦ መንበር ደምሓኩኤ ኣባል መሪሕነት ኪዳን ኣብ ዝነበርካሉ ግዜን ሕጂን ክልተ ዝተፈላለየ ነገራት ርኢኻ ኣለኻ። ኣብ ውሽጡ ከለኻ ከም ወዲ ውሻጠ ነቲ ምትእኽኻብ ብውሽጢ ክትርዮ ክኢልካ ኢኻ። ሕጂ ድማ ኣብ ልዕሊ ደምሓኩኤ ብዝተወስደ ናይ ምስጓግ ስጉምቲ ካብኡ ወጺእካ ብግዳም ኴንካ ትርእዮ ኣሎኻ። ንዓኻ ከም ሰብ ኪዳን ናይ ምንታይ ምትእኽኻብ ኢዩ? ናይ ደለይቲ ለውጢ ዶ ናይ ኣሳሰይቲ ቅርሕንቲ?
ምስረታ ኪዳን ከመይ ይመስል ነይሩ? መንቀሊኡ እንታይ ኢዩ? ዝብል ሕቶ ክምልስ እንተኾይነ ቁሩብ ንድሕሪት ምልስ ክብል ኣለኒ። ብ12 መጋቢት 1999 ዝተመስረተ ምትእኽኻብ ሃገራዊ ሓይልታት ኤርትራ ዝበሃል ሓይሊ ነይሩ። ኣብ ኻርቱም (ሱዳን) ንልዕሊ ክልተ ኣዋርሕ ኮፍ ኢልና ብሓባር ዘጽደቕናዮ ኢዩ። ኣብዚ እዋን’ዚ 13 ውድባት ወይ ፖለቲካዊ ሓይልታት ኢዮም ነይሮም። ደሞክራስያዊ ምንቅስቓስ ሓርነት ኩናማ ኤርትራ (ደምሓኩኤ) ሓደ ካብኣቶም ኢዩ። ኣነ ድማ ኣባል ፈጻሚት ናይቲ ምትእኽኻብ ነይረ። ኣባላት ናይቲ ምትእኽኻብ ካብ ዝኾኑ 13 ውድባት ብዘይካ ሰለስተ ውድባት ከምኡ’ውን ኢብራሂም መሓመድ ዓሊ ዝመርሖ ተጋድሎ ሓርነት ኤርትራ ሰውራዊ ባይቶ እቶም ዝተረፉ ምሉእ ብምሉእ ሙስሊም ሓይልታት ኢዮም ክትብሎም ትኽእል። እቶም ሰለስተ ውድባት ማለት ደምሓኩኤ፣ ሰደግኤን ሳግምን ህዝባዊ ደሞክራስያዊ ሓይልታት ኤርትራ ብዝብል ስም ግንባር ፈጢሮም ኢዮም ናብቲ ሓድነት ከይዶም። ብድሕሪኡ ኣብ መጨረሻ 2002 መጀመርያ 2003 ሃገራዊ ምሕዝነት ኤርትራ (Eritrean National Alliance) ዝብል ምትእክኻብ ኢና መስሪትና። እዚ ምትእክኻብ’ዚ ዝዝከረሉ ሓደ ነገር ኣሎ። ንሱ ድማ ሕሩይ ተድላ ባይሩን ስዩም ዑቕባሚካኤል (ሓረስታይ)ን ተወዳዲሮም ስዩም ዑቕባሚካኤል ዝመርሖ ተሓኤ ሰውራዊ ባይቶ ካብቲ ምሕዝነት ክወጽእ ከሎ ሕሩይ ተድላ ባይሩ ኣቦ መንበር ዝኾነሉ እዋን ምንባሩ ኢዩ። ካብ 2003 ክሳብ 2005 ንኽልተ ዓመት ሕሩይ ኣቦ መንበር ኮይኑ ኣገልጊሉ። ኣብ 2005 ተሓኤ ሰውራዊ ባይቶ ናብ ክልተ ተገሚዑ። እቲ ምፍንጫል ምስ መጸ ኣሕመድ ናስር ዝመርሖ ጉጅለ ተሓኤ ሃገራዊ ጉባኤ ብዝብል ስም ንበይኑ ተፈልዩ። እቲ ካልእ ጉጅለ ድማ ስዩም ዝመርሖ ኮይኑ። ኣብ 2005 ብኣጋጣሚ መፍስን ሓጎስ ዝመርሖ EDP እውን ስለዝነበረ እንደገና ነዚኣቶም ጠርኒፍና ኣብ 2005 ኤርትራዊ ደሞክራስያዊ ኪዳን (ኤደኪ) መስሪትና። ኣብዚ ሓድሽ ጽላል እቶም ዝተጠቕሱ ሰለስተ ውድባት ኣለው። ተሓኤ ሰውራዊ ባይቶ እውን ተመሊሱ መጺኡ ኣሎ። በዓል መስፍን ሓጎስ እውን መጺኦም ኣለው። ስለዚ ብዝተወሰነ መጠን እቲ ናይ ደጉዓ ሓይሊ ናብቲ ቃልሲ እናተጸንበረ ኢዩ ዝኸይድ ነይሩ ማለት ኢዩ። ሽዑ ግዜ ኣድሓኖም እውን ውድብ ነይርዎ። ንሱ እውን ተሓዊሱ ኣሎ። ቅድሚ 2005 ግን መብዛሕትኡ ናይ ደጉዓ ሓይሊ ተኸታሊ ህዝባዊ ግንባር ከም ዝነበረ ኢዩ ዝውሰድ ነይሩ። ነቲ ኣብ ኤርትራ ዘሎ ስርዓት ብዙሕ ዝቃወም ኣይነበረን። ፍንጫላት ተጋድሎ ሓርነት ኤርትራ ዝነበሩ ውድባት ጥራይ ኢዮም ኣብቲ ቃልሲ ነይሮም። ተጋድሎ ሓርነት ኤርትራ ከኣ ካብ ዝበታተን ንደሓር ብባህሪኡ እናተፈናጨለን እናተራብሐን ዝመጸ ውድብ ምዃኑ ንፈልጦ ኢዩ። ስለዚ ካብ 1999 ክሳብ 2005 ኣብ ዘሎ እዋን ኣብ ደንበ ተቓውሞ እቲ ዝበዝሕ ሓይሊ ናይ ሙስሊም ሓይሊ ኢዩ ነይሩ። ከምኡ ክኸውን ከኣ ባህርያዊ ኢዩ። ንሕና ነዚ ብቕንዕና ኢና ንቕበሎ ኔርና። ነቲ ስርዓት ብምቅዋም ኣብ ባይታ ዘሎ ሓይሊ ንሱ ካብ ኮነ ምንም ክትገብሮ ኣይትኽእልን ኢልና ኢና ወሲድና። ውድብና እውን ከምኡ ኢዩ ዝብል ነይሩ። ስለዚ ክሳብ ሽዑ (ማለት ክሳብ 2005) ናይ እስልምና ዝንባለ ነይሩ ክትብል ኣይትኽእልን። ኣብ ውሽጡ ይነብሮ ይኸውን። በቲ ዝረኣናዮ ግን ኣብ ቃልሲ ዝጸንሐ፣ ነቲ ስርዓት ዝቃወም ሓይሊ እዚ’ዩ ብዝብል ኢና ተቐቢልናዮ። ግን እቲ ናይ ደጉዓ ሓይሊ (እቲ ናይ ከበሳ ሓይሊ) እናተወሰኸ ብፍላይ እቲ ትግርኛ በቲ ስርዓት ዘይዕግበቱ እናገለጸ፣ ክሳብ ኣብ መሪሕነት ህግደፍ ዝነበሩ ሰባት ናብ ደንበ ተቓውሞ ክመጹ ከለው፣ እቲ ናይ ምንጻግ ምልክታት ካብቲ ዝጸንሐ ውድባት ንርኢ ኔርና። ኣብኡ’ዩ እቲ ምልክታት ዝረአ ዝነበረ። ንEPDP ናይ ክርስትያን ሓይሊ ምዃኑ ተቐቢሎም ኣብ 2006 2ይ ውድባዊ ጉባኤ ናይ ኤርትራዊ ደሞክራስያዊ ኪዳን ክንገብር ምስ በልና ሓደ ክርስትያን ኣብ ፈጻሚት ክመርሕ ኣለዎ ዝብል ሓሳብ መጺኡ። ቅድም ሙስሊም ኢዩ ዝመርሕ ዝነበረ። ሓደ ክርስትያን ክመጽእ ኣለዎ ኣብ ዝበልናሉ እዋን ተጋድሎ ሓርነት ኤርትራ በዓል ሑሴን ከሊፋ ብቬቶ ኢዮም ስዒሮም። ብፍጹም ሓደ ክርስትያን ክመጽእ ኣይክእልን፣ ወልደየሱስ ዓማር ክመጽእ ኣይክእልን፣ መንግስትኣብ ኣስመሮም ክመጽእ ኣይክእልን፣ ናብ ዝብል ገጾም ኢዮም ከይዶም። ብኡ ምኽንያት ተፈንጪልና። ድሕሪ ናይ ሓደ ዓመት ዘተ ማለት ኣብ 2007/2008 ሓድነታዊ ጉባኤ ኢልና ኣቲና።
ምስ መን ኢኹም ናብ ሓድነታዊ ጉባኤ ኣቲኹም?
እቲ ኪዳን ኣብ ክልተ እንድዩ ተመቒሉ! ሰለስተን ሸውዓተን ኴንና ኢና ተመቒልና። 11 ውድባት ኔርና። እቶም ሰለስተ ብሓደ ሸነኽ፣ እቶም ሸውዓተ ድማ ብኻልእ ሸነኽ። ሰልፊ ናህዳ ዝበሃል ናይ ጀበርቲ ውድብ ጥራይ ኢዩ ኣብ መንጐ ኮይኑ ናብዝን ናብትን ዝብል ዝነበረ። ዘተ ንግበር ኢልና ካብ ክልቲኡ ሸነኻት (ካብ ሰለስተን ካብ ሸውዓተን) ተዘራሪብና ተመያይጥና። ኣብ መጨረሻ ዝኾነ ውድብ ነናቱ እማመ የቕርብ ተባሂሉ። ንሕና ከም ደምሓኩኤ ብወገንና ዘቕረብናዮ ነገር እንተነይሩ ብመጀመርያ ኩሉ ውድብ ኣብ ፈጻሚት ቤት ጽሕፈት ክውከል ኣለዎ ዝብል ኢዩ። ካልኣይ፣ በብሽዱሽተ ወርሒ ክንእከብ ኣለና ኢልና። ሳልሳይ፣ ውሳነታት ብሓባራዊ ስምምዕ (consensus) ክውሰን ኣለዎ እምበር ብድምጺ ክኸውን የብሉን ዝብል ርእይቶ ኣቕሪብና። ናይ ውድባት ርእይቶ ከይስማዕ ተወዳዲቦም እናመጹ ነቲ ጽቡቕ ርእይቶ እውን እናሃረምዎ ይወጹ ስለዝነበሩ እዚ ኣካይዳ’ዚ ጽቡቕ ኣይኮነን ኢልና። በዚ ምኽንያት ካብ ሕጂ ጀሚርና ኣምር ሓባራዊ ስምምዕ (Concept of National Consensus) ፈጢርና ንኺድ ዝብል ነገር ኣምጺእና። መጀመርያ ኣብ 2007 ክንፈናጨል ከለና ኣብ ጉጅለ ሸውዓተ ኢና ኔርና። እቲ ናይ ሸውዓተ ከኣ ብመልክዕ ክትርእዮ ከሎኻ መብዛሕትኡ ናይ መታሕት ሓይሊ ኢዩ። ንሕና ናብ ጉጅለ ሸውዓተ ክንጽንበር ዝገበረና ምኽንያት ሓቅነት እምበር ንሕና ደቂ መታሕት ኢና፣ እቲኣቶም ደቂ ከበሳ ኢዮም ዝብል ስምዒት ሒዙና ኣይኮነን። ንሕቶ ብሄር ብመትከል ኣብ ምቕባልን ዘይምቕባልን ፍልልያት ነይሩ። ኣየናይ ኢዩ ሕቶ ብሄር ዝቕበል? መን ኢዩ ንሕቶ ብሄር ዘይጓዳእ? ክንብል ከለና ኣብቶም ናይ መታሕት ሓይልታት ዝተወሰነ ክፍተት ወይ ልዙብነት ስለዝነበረ ናብኣቶም ኢና ንዝንብል ኔርና – ሓቂ ምዝራብ ይሓይሽ!! ብድሕሪኡ ሸውዓተን ሰለስተን ኴንና ኣብ ጉዳይ ሓባራዊ ስምምዕ (Consensus) ምስ መጻእና ኣብ ውሽጢ እቲ ሸውዓተ ምክፍፋል ተጀሚሩ። ንሕና ከም ኩናማ ኮንሰንሰስ ኢና ንደሊ ኢልና። ካብቶም ዝተረፉ ድማ እቶም 4 ወይ 5 ወይ 6 ዝኾኑ ውድባት ብኮንሰንሰስ ክኸውን የብሉን ብድምጺ ክኸውን ኣለዎ ኢሎም። ስለዚ እዚ ትኽኽል ኣይኮነን ኢልና ናብ ግጭት ኣቲና። ምስ ተጋጨና ንሕና ካብቶም ሸውዓተ ተፈሊና ምስቶም ናይ ሰለስተ ተሰሊፍና። ኣብኡ ምስ ተሰለፍና እቲ ኮንሰንሰስ ዝበሃል ከም ዝሰርሕ ተገይሩ። መጨረሻኡ እውን ካብቶም ንሕና ምስ ወጻእና ዝተረፉ ሽዱሽተ ውድባት እቶም ሰለስተ ናብ ጉጅለ ሰለስተ መጺኦም። እቲ ደሞግራፊካዊ ሓይሊ ስሒብናዮ ኬድና ማለት ኢዩ። ኣብዚ ግዜ’ዚ እቶም ብሓደ ዝኾንና ኣብ ጉዳይ ኮንሰንሰስ ተረዳዲእና። ብኮንሰንሰስ ኣብ ዝምረጽ መሪሕነት ግን ክንረዳዳእ ኣይከኣልናን። ስለዚ ክርስትያን ኮይኑ ብኹሉ ደፊኡ ክኸይድ ዝኽእል እንኮ ሰብ ተወልደ ገብረስላሴ ጥራይ ተረኺቡ። እቶም ናይ መታሕት ሓይልታት ንተወልደ ተቐቢሎሞ። ንሳቶም ስለዝተቐበልዎ እሞ ድማ ሳግም ብመትከል ሕቶ ብሄር ዝቕበል ሓይሊ ስለዝነበረ ጸገም ዘለዎ ኣይኮነን ኢልና ንሕና እውን ተቐቢልናዮ። በዚ ድማ ኣብታ እዋን እቲኣ ኮንሰንሰስ ሰሪሓ ማለት ኢዩ። ብኡ ጌርና ከኣ ንተወልደ መሪጽና ብሓባር ክንከይድ ጸኒሕና። ብሓባር እናኸድና ከለና ግን እቲ ምትኹታዂ ገና ኣይተረፈን። ኣብ 2009 ብዛዕባ ሃገራዊ ዋዕላ ክንዛረብ ከለና እቲ ካብ ተጋድሎ ሓርነት ኤርትራ ሰውራዊ ባይቶ ወጺኡ ኢፒዲፒ ብዝብል ስም ዝተወደበ ውድብ ምስዚ ሓይሊ’ዚ ክኸይድ ኣይክእልን ኢየ ብምባል ንኪዳን ከየማኸረ ንሕና ዘይንፈልጦ ኣብ ብራሰልስ ምስ ሓንቲ ጋዜጠኛ ተራኺቡ። ዕድመ ተገይሩ ወልደየሱስ ዓማር ናብኡ ከይዱ ተሳቲፉ።
ብዛዕባ እንታይ ኢዩ ነይሩ እቲ ጉዳይ?
እቲ ጉዳይ ደንበ ተቓውሞ ናይ ምጥርናፍ ጉዳይ ኢዩ ነይሩ። ምስ EGS ተራኺቦም ሓንቲ ኖርዌጃዊት ሰበይቲ ዘዳለወቶ መድረኽ ኢዩ ነይሩ፣ ወልደየሱስ ዓማር ኣብኡ ተሳቲፉ።
ብድሕሪኡ ኣብ ኪዳን እንታይ ኣጋጢሙ?
ኣብ ውሽጢ ኪዳን ጸገም ተፈጢሩ። ከም ኣባል ኪዳን መጠን ስለምንታይ ካብ ጥርናፈ ወጻኢ ከየማኸርካ ኬድካ ዝብል ሕቶ መጺኡ። ከም ኣካል ኪዳን ክውከል ይኽእል ነይሩ፣ ወይ ከኣ ካልእ ሰብ ክውሰኸሉ ይከኣል ነይሩ። ንምንታይ ከምኡ ተገይሩ ዝብል ሕቶ ምስ መጸ ናይ ቅንዕና ሕቶ መሲሉና ንሕና እውን ደጊፍናዮ። ግን ንሱ ኣይነበረን እቲ ዕላማ። እቲ ዕላማ ካልእ ኢዩ ነይሩ። ካብ 2005 ጀሚሩ እቲ ናይ ትግርኛ ሓይሊ ኣብ ደንበ ተቓውሞ እናወሰኸ ብዝኸደ መጠን እቶም ካብ ጀብሃ ዝወጹ ሓይልታት ከም ስግኣት ገይሮም ኢዮም ርእዮሞ። ካብ ሻዕብያ ዝመጽእ ሓይሊ ከም ስግኣት ኢዮም ዝጥምትዎ። በዓል ኣድሓኖም ነይሮም፣ በዓል መስፍን ሓጎስ እውን ነይሮም። እቲ ብዓል ወልደየሱስ ዓማር፣ ብዓል መንግስትኣብ ኣስመሮም ዝመርሕዎ ሓይሊ ከም ናይ ክርስትያን ሓይሊ ይረአ ስለዝነበረ ከም ስግኣት፣ ከም ተወዳዳሪ ሓይሊ ኢዮም ጠሚቶሞ። ስለዚ ኣብ ስልጣን ናይ ምቅጻጽ ጉዳይ ነይሩ።
እቲ ናይ ጀብሃ-ሻዕብያ ሜንታሊቲ ተንጸባሪቑ ማለት ድዩ?
እወ ተንጸባሪቑ። ግን ከኣ ናይ ጀብሃ-ሻዕብያ ኣፈላላይ ጥራይ ኣይኮነን ዝንጸባረቕ። ሰለስቲኡ ኢዩ። ጀብሃ-ሻዕብያ ኣሎ! መታሕት-ከበሳ ኣሎ! ክርስትያን-ሙስሊም ኣሎ! ኣየናይ? መዓስ? ጐሊሑ ይወጽእ ዝብል ነገር ቀስ ኢልና ክንርእዮ ኢና እናበልና ኢና ንኸይድ ኔርና። ስለዚ ኢፒዲፒ ድሕሪ ናይ ብራሰልስ ርክብ ምስ’ዚ ሓይሊ እዚ ክንሰርሕ ኣይንኽእልን ኢና ኢሎም ኣባልነቶም ስሒቦም ካብ ኪዳን ምስ ወጹ ብኡንብኡ እቲ ምትንዃል ጀሚሩ። ኢፒዲፒ ድሕሪ ምውጽኡ ኣብኡ ዝተረፉ ሓይልታት ሰለስተ ኮይኖም፣ ደምሓኩኤ፣ ሳግም፣ ናይ ኣድሓኖም ውድብ ኢዮም ነይሮም። እዚኣቶም ድማ እቶም ናይ ክርስትያን ሓይሊ ዝበሃሉ ኢዮም። እቶም ካልኦት ሙስሊም ኢዮም ማለት ኢዩ። ካብ ኪዳን ወጻኢ ናይ ክርስትያን ወይ ናይ ደጉዓ ሓይልታት ኣለው። ኣድማዕቲ ይኹኑ ኣይኹኑ ብዘየገድስ መምዘኒ ጌርካ ንኣታቶም ምቕባል ኣገዳሲ ኢዩ ነይሩ። እቶም ናይ ሙስሊም ሓይልታት ግን ስልጣኖም ከይሽርሸር ምእንቲ ኣባልነት ካልኦት ውድባት ምቕባል ገዲፎሞ። ምኽንያቱ እቶም ካብ ኪዳን ወጻኢ ዘለው ሓይልታት ናብ ኪዳን ምስ ዝኣትው እቲ ናይ ውሳነ ሕዛእቶም ከይምንዝዑ ይፈርሑ። እቲ ዝመጽእ ናይ ሙስሊም ሓይሊ እንተኾይኑ ግን ይቕበሉዎ። ከምዚኣ ኢያ ነይራ።
ከምዚ ትብሎ ዘለኻ ኣባልነት ናይ ሙስሊም ሓይሊ ጥራይ ክቕበሉ ዝመርጹሉ ምኽንያት ውሳነታት ኣብ ምሕላፍ ላዕለዋይ ኢድ ንምሓዝ ድዩ?
ላዕለዋይ ኢድ ንምሓዝ ዘይኮነስ ንሳቶም እንድዮም ዝመርሑዎ ዘለው። እቶም ወሰንቲ ንሳቶም ኢዮም። እቲ ኮር፣ ናይ ኢስላሚክ ሓይሊ ኮር ኢዩ። በዓል ተወልደ ምንም ክገብሩ ኣይክእሉን ኢዮም። በዓል ተወልደ ድምጺ ናይ ሙስሊም ሓይሊ ምስ ረኸቡ ኢዮም ናብ ቅድሚት ክመጹ ዝኽእሉ። ሓደ ንስልጣን ማእከል ዝገብር ሓይሊ እንተሃልዩ እንታይ ኢዩ ዝገብር? ናይ ግድን ናታቶም ድምጺ ይደሊ። ኣብዚ እዋን እዚ ወላ ኢንተርናሽናሊ ሙስሊም ኣብ ቅድሚት መጺኡ ክመርሕ ኣይክእልን ኢዩ። ንሳቶም እውን ይርድእዎ ኢዮም። ግን ኣብታ ስልጣን ኮፍ ኢሉ ንሙስሊም ሓይሊ ዘገልግል መሳርሒ ናይ ግድን የድሊ። ካልእ ክርስትያን ተወዳዲሩ ኣብታ ቦታ እንተመጺኡ ናታቶም መሳርሒ ኣይከውንን ኢዩ። ንሳቶም ዝቈጻጸርዎ ክርስትያን ኢዮም ዝደልዩ። ተወልደ ከኣ ነዚ ብቑዕ ኢዩ። ኣባላት ግንባር ሃገራዊ ድሕነት ኤርትራ እውን ተመረጽቲ ኢዮም። በዓል ወልደየሱስ፣ በዓል መንግስትኣብ መሳርሒ ክኾንዎም ከም ዘይክእሉ ይፈልጡ ኢዮም። ንሳቶም እውን ስለዘይደለዩዎ ውድቦም ሒዞም ካብ ኪዳን ወጺኦም። ቀጺሎም ኣብ ዒላማ ዘእተውዎ ናይ ክርስትያን ሓይሊ ደምሓኩኤ ኢዩ። ንደምሓኩኤ ከም ናይ ክርስትያን ሓይሊ ኢዮም ዝርእዩዎ። ኣብቲ መሪሕነት ሙስሊም የብሉን ኢዮም ዝብልዎ። ንሕና ግን ኣብ መሪሕነትና ሙስሊም ኣሎ፣ ክርስትያን ኣሎ፣ ባህላዊ ኣሎ፣ ካቶሊክ ኣሎ፣ ፕሮቴስታንት ኣሎ፣ ዝተማህረ ኣሎ፣ ዘይተማህረ ኣሎ። ኩሉ ኣሎ። ስለዚ ነተን ኩለን ዝኸድወን ኣካይዳታት ክንርእየን ከለና፣ ካብ 1999 ክሳብ 2005 ዘሎ እዋንን ካብ 2005 ክሳብ ሕጂ ዘሎ እዋንን በበይኑ ኢዩ። ድሕሪ 2005 እተን ኣብ ፖለቲካ ኤርትራ ፈላለይቲ ዝኾና ረቛሒታት ማለት ከበሳ-መታሕት፣ ጀብሃ-ሻዕብያ፣ ክርስትያን-ሙስሊም እናጐልሓ ይኸዳ ነይረን። እቲ ሻዕብያ-ጀብሃ ዝብል ኣፈላላይ ኣብዚ እዋን ብግብሪ የለን። እናቐሃመ ኢዩ ከይዱ። ምኽንያቱ ካብ ሻዕብያ ተፈንጪሉ መጺኡ ስግኣት ዝኾኖም ሓይሊ የለን። ኣድሓኖም እውን እንተኾነ ሓንቲ ኣይገብሮምን ኢዩ። ምንም ክገብሮም ኣይክእልን ኢዩ። ምንም ከም ዘይገብሮም ንሳቶም እውን ይፈልጡ ኢዮም። ስለዚ ነቲ ጀብሃ-ሻዕብያ ገዲፎም ናብቲ ከበሳ-መታሕት ዝብል ምስ ከዱ ኣብኡ ከኣ ሓደ ጸገም ተፈጢሩ። ኩናማ መታሕት ኢዮም ግን ናይ እስልምና ዝንባለ የብሎምን። ዓፈር ከበሳ ኢዮም ግን ናይ ክርስትና ዝንባለ የብሎምን።
ዓፈር ምስ ከበሳ ድዮም?
ከበሳ ኢዮም። ሳሆ እውን ከበሳ ኢዮም። ኣብ ከበሳ ኢዮም ዘለው። እቲ ዝነብሩሉ ቦታ ደኣሉ ቈላ ኮይኑ እምበር ብጂኦግራፊ ምስ ከበሳ ኢዮም። ንኣብነት ሳሆ እንተወሲድካ ኣብ ኣከለጉዛይ ኣለው። ከበሳ ከኣ ኢዮም። ምስ ኣከለጉዛይ ጐረቤት (Adjacent) ኢዮም። ኩናማ ከኣ ከምዚ ትርእዮ ኣብ መታሕት ኢዩ ዘሎ፣ ግን እስላማዊ ዝንባለ ዘለዎ ህዝቢ ኣይኮነን። ስለዚ ኣብዚ ጸገም ተፈጢሩ። ምኽንያቱ ከበሳ-መታሕት እንተ ደኣ ኢልካ፣ ኩናማ መታሕት ኮይኑ ምስ ሓይልታት መታሕት ክኸይድ ኣይደልን ኢዩ። ዓፈር ከበሳ ኮይኑ ምስ ናይ ከበሳ ሓይሊ ክኸይድ ኣይክእልን ኢዩ።…(ሰሓቕ)… ስለዚ ንሕና ንብሎ ዝነበርና ኩናማ ኣብ መታሕት ኢዩ ዘሎ፣ ናይ ብሄር ሕቶ ከኣ ኢዩ ዘልዕል ዘሎ። ናይ ብሄራዊ ወጽዓ ሕቶ እምበር ሃይማኖታዊ ሕቶ የብሉን። ዓፈር ኣብ ከበሳ ኢዩ ዘሎ፣ ሳሆ ኣብ ከበሳ ኢዩ ዘሎ፣ ግን ክልቲኦም ናይ ብሄር ሕቶ ኢዮም ዘልዕሉ ዘለው እምበር ናይ ክርስትና ወይ ናይ ምስልምና ሕቶ ኣይኮነን ዘልዕሉ ዘለው። ነዚ ፍለጡልና ኢልናዮም። ሕቶ ብሄር ናብ ቅድሚት ክነምጽእ ከለና ሕቶ ማዕርነት፣ ሕቶ መሰልን ሕቶ ፖለቲካዊ ስልጣንን ብብሄራዊ መልክዕ ውደባ ጥራይ ኢዩ ክምለስ ዝኽእል ዝብል እምነት ስለዝነበረና ጥራይ ኢዩ። ነዚኣ ክልቲኦም ሸነኻት ክርድኡልና ኣይከኣሉን። በዚ ድማ ሕቶ ብሄር ክለዓል ከሎ ክልቲኦም እናተረባረቡ ኢዮም ዝዘብጡና።
ክልቲኦም ክትብል ከለኻ መንን መንን ማለትካ ኢዩ?
እቶም ናይ ከበሳን መታሕትን ሓይልታት ማለተይ ኢየ። ወላ እቶም ናይ ክርስትያን ሓይልታት! ወላ እቶም ናይ ሙስሊም ሓይልታት! ሕቶ ብሄር ክነምጽእ ከለና ብሓንሳብ ኮይኖም ኢዮም ዝጭፍጭፉና።
ሃይማኖታዊ ሕቶ ክለዓል ከሎ ድማ እቲ ናይ ከበሳ ሓይሊ ምሳኻትኩም ይኸውን ማለት ድዩ?
በስ!! ከምኡ ኢዩ እቲ ነገር!! ካብ 2010 ንደሓር እቲ እስላም-ክርስትያን ዝብል ኣፈላላይ ጐሊሑ ከም ዝኸይድ ተገይሩ። እቲ ምኽንያት ናይ ደጉዓ ሓይሊ ክመጽእ ስለዝጀመረ ኢዩ። ንሕና ከኣ ኣብ ውሽጢ ኪዳን ኴንና ማይኖሪቲ ኴንና ኢና ንኸይድ ኔርና። ማይኖሪቲ ክብለካ ከለኹ ናይ ቁጽሪ ማይኖሪቲ (Numerical Minority) ማለተይ ዘይኮነስ ርእይቶና ናይ ማይኖሪቲ ርእይቶ እናኾነ ከይዱ። ንሕና ሓጋዚን ሰኩላርን ሓይሊ ኢና ንደሊ። ኩናማ ወላ ብቑጽሪ ማይኖሪቲ እንተኾነ ብርእይቶ ማይኖሪቲ ስለዝኾነ ዝስምዖ ክዛረብ የብሉን ማለት ትኽኽል ኣይኮነን። ኣብ ሃገራዊ ጉዳያት፣ ኣብ ሃገራዊ ቁጠባ፣ ኣብ ሃገራዊ ፖሊሲታት ንሕና እውን ናትና ርእይቶ ክህልወና ኢና ንደሊ። ዓፈር እውን ከምኡ ኢዮም ዝደልዩ። ሳሆ እውን ከምኡ ኢዮም ዝደልዩ። እቶም ካልኦት እውን ከምኡ ኢዮም ዝደልዩ። ስለዚ እቲ ሕጊ ብዙሓን (Majority Rule) ከም ዘለዎ ኮይኑ ናይ ማይኖሪቲ ርእይቶ እውን ክስማዕ ኣለዎ። ብርእይቶ ማጆሪቲ ዝኾነ ከም ዝመርሕ ንፈልጥ ኢና፣ ርእይቶ ውሑዳን ግን ክስማዕን ክኽበርን ኣለዎ። እዚ ኢዩ ነይሩ ናትና እምነት። ኢንተርናሽናሊ እውን ንሱ ኢዩ ተቐባልነት ዘለዎ። እዚ ነገር’ዚ ግን ኣብ ኪዳን ክሰርሕ ኣይከኣለን። ካብ ኪዳን ወጻኢ ንዘለው ሰኩላር ውድባት መምዘኒ ጌርና ኣብ ኪዳን ክንቅበሎም ኣለና ዝብል ሓሳብ ነይሩና። ኪዳን ክሰፍሕ ንደሊ ኔርና። እንተወሓደ ንኪዳን ሰኩላራይዝ ጌርና ንኺድ ዝብል ነገር ኣምጺእና። ኣብዚ ግን ክንረዳዳእ ኣይከኣልናን። ነቲ ካብ ኪዳን ወጻኢ ዘሎ ናይ ክርስትያን ሓይሊ ተቐቢልካ ናይ ምኻድ ድሌት ከም ዘየለ ኣረጋጊጽና። እዚ ማለት ግን ምስቶም ናይ መታሕት ሓይልታት ክርስትያን የለውን ማለት ኣይኮነን። ክርስትያን ኮይኖም በቲ ዝበዝሐ ናይ መታሕት (ናይ ሙስሊም) ድምጺ ተጠቒሞም ኣብ ስልጣን ኮፍ ክብሉ ዝደልዩ ሓይልታት ኣለው። ንኣብነት ሳግም ምሉእ ብምሉእ ክርስትያን ኢዩ። ግን ምስኣቶም ኢዩ ዘሎ። መትከልና ኢዩ ክብሉ ይኽእሉ ኢዮም። መትከል ግን ኣይኮነን። ናይ ሳግም ተበላጺ ኣካይዳ ንኹሉ ብሩህ ክኸውን ኣለዎ። ኣብ ኤርትራ ክልተ መልክዕ ውዳበታት ኣሎ። ክልተ ጫፋት!! እቲ ሓደ ብሄራዊ መልክዕ ውደባ፣ እቲ ካልእ ድማ ሃይማኖታዊ መልክዕ ውደባ!! እቲ ኣብ መንጐ ዘሎ ሕብረ-ብሄራዊ መልክዕ ውደባ ግደፎ! ሳግም ሕቶ ብሄር ዝቕበል ሓይሊ ኢዩ። ብሄራዊ መልክዕ ውደባ ዝቕበል ሓይሊ ኢዩ። እቶም ናይ እስላም ውድባት ንኸምዚ ዝኣመሰለ ውደባ፣ ንኸምዚ ዓይነት መሰል፣ ከም ስግኣት ኢዮም ዝርእይዎ። ንሳቶም ሙስሊም ኮይኑ ሕብረ ብሄራዊ ዝኾነ ኢዮም ዝደልዩ። ሃይማኖታዊ ግን ከኣ ሕብረ ብሄራዊ!! ከመይ በለኒ! ጀበርቲ ሙስሊም ኢዩ። ብሊን ሙስሊም ኣለዎ፣ ትግረ፣ ናራ፣ ሳሆ፣ ዓፈር ነዚኣቶም ዝሓዘ ሃይማኖታዊ ውደባ ኢዮም ዝደልዩ ዘለው። ንሕና ብብሄር እንተተወዲብና፣ ሳሆ ንበይኑ፣ ዓፈር ንበይኑ፣ ኩናማ ንበይኑ፣ ሕዳረብ ንበይኑ እንተተወዲቡ ነቲ እስላማዊ ግን ከኣ ሕብረ ብሄራዊ መልክዕ ውደባ ስግኣት ኢዩ። ንምንታይ? ንኣብነት ሓደ ሳሆ “ኣነ ሳሆ ኮይነ ኣብ መንግስታዊ ስልጣን ኣይተወከልኩን” ክብል ከሎ ብብሄሩ ኢዩ ዝሓትት ዘሎ እምበር “ኣነ ሳሆ ሙስሊም ኮይነ ኣብ መንግስታዊ ስልጣን ኣይተወከልኩን” ኣይኮነን ዝብል ዘሎ። ስለዚ እዚ እስላማዊ ግን ከኣ ሕብረ ብሄራዊ መልክዕ ውደባ ዝብል ነቲ ብሄራዊ መልክዕ ውደባ ከም ስግኣት ኢዩ ዝርእዮ። ከጥፍኦ ኢዩ ዝደሊ። እሞ ተወልደ መሰል ብሄርን ብሄራዊ መልክዕ ውደባን ብመትከል እናተቐበለ ከሎ ሳግም ምስ ናይ እስላም ሓይልታት ተሳንዩ ክኸይድ እንድሕር ኮይኑ እዚ ፈጺሙ ናይ መትከል ጉዳይ ኣይኮነን። እዚ ኢዩ እቲ በለጻዊ ኣካይዳ ሳግም ንብሎ ዘለና። ስለዚ መትከላዊ ኣይኮነን። ሓሶት ኢዩ!! እዚ ውድብ’ዚ ሒዝዎ ዘሎ ፖለቲካዊ ፕሮግራም ናተይ ኣይኮነን ኢሉ ክድርብዮ ኣለዎ። ወይ ከኣ ከም ናይ ክርስትያን ሓይሊ መጠን ንሕና እውን ሕቶ ሃይማኖታዊ ማዕርነት ኣለና ኢሉ ብጀሆቫ ድዩ ወይ ብኻልእ ናይ ክርስትና ጥሩፍነት ክውደብ ኣለዎ። እዚ ተሓንጊርዎ ዝኸይድ ዘሎ መትከል ወይ ፕሮግራም ግን ምስ ናይ ሙስሊም ሓይሊ ዘኺዶ ኣይኮነን። እዚ ኢዩ እቲ ክንፈልጦ ዘለና ሓቂ። ስለዚ ኣባላት ሳግም ኮይኖም ምስ ናይ ሙስሊም ሓይሊ ተወዲብና ከም ሃገራዊ ሓይሊ ክንከይድ ኢና ዝብሉ እንተልዮም ግን እታ ሒዞማ ዘለው ፕሮግራም ዘይናቶም ምዃና ክፈልጡ ኣለዎም። ህዝቢ እውን ክፈልጥ ኣለዎ። ብዝኾነ ከምዚ እናበለ ኣብ 2010 ናብ ሃገራዊ ዋዕላ ክንኣቱ ከለና ሽዑ እቲ ናይ ሃይማኖት ጉዳይ ጥርዚ በጺሑ ተራእዩ። ንምንታይ? እቶም ዝዕድሙ ኩሎም ብመደብ ዝበዝሑ ኣስላም ከም ዝመጹ ገይሮም። እቲ ኩሉ ውድባት ወላ እቶም ብሄራዊ ውድባት ዓፈር በሎ፣ ሳሆ በሎ ብእምነት እስላም ስለዝኾኑ እቲ ስእሊ ክትርእዮ ከለኻ ሃገራዊ ዋዕላ ሙስሊም ዝዓብለሎ ኢዩ ነይሩ። እቲ ዝበዝሐ ኣብ ደንበ ተቓውሞ ዘሎ ውድብ ናይ ሙስሊም ሓይሊ ስለዝኾነ እቲ ውክልና ከኣ ዝሃብካ ሃቦም ነንውድብ ሸሸውዓተ እንድሕር ተዋሂብዎም፣ ካብ 10 ውድባት እቶም ሰለስተ ብድምር 21 ክርስትያን እንተኾይኖም እቶም ዝተረፉ በብሸውዓተ 49 ሙስሊም ኮይኖም ኣለው ማለት ኢዩ። ስለዚ ከምዚ ኢዩ ነይሩ እቲ ኢምባላንስ ወይ ዲስፓሪቲ። እዚ ንቕሓት እናፈጠረ ከይዱ። ኣብ መን? ኣብቲ ደጉዓ!! ኣብቲ ናይ ክርስትያን ሓይሊ!! እቶም ሲቪክ ሶሳይቲ መተካእታ ውድባት ክኾኑ ፈቲኖም። ኣብ ኤውሮጳ ዘሎ ናይ ክርስትያን ኔትወርክ ክመጽእ ፈቲኑ፣ ናይ ኣሜሪካ ብተመሳሳሊ መገዲ ተወዲቡ ክመጽእ እሞ እቲ ምምዝባል ክመዓራረ ተፈቲኑ። ንሱ እዉን ኣይተኻእለን። ከምታ ንሳቶም ዝተወደቡዋ ክሳብ ሓደ ሙስሊም፣ ሓደ ሲቪክ ውድብ ፈጢሩ ዝመጸሉ ባይታ ተፈጢሩሉ። ስለዚ እቲ ሃይማኖታዊ ምውድዳብ ከም ናይ ፖለቲካዊ ስልጣን መትሓዚ መሳርሒ ጌርካ ናይ ምጥቃም ጥበብ ኣብኡ ጐሊሑ ወጺኡ። ስለዚ እቲ ህዝቢ በቲ ዝርእዮ፣ ኪዳን ናይ ሙስሊም ሓይሊ ኢዩ ክብል ባህርያዊ ኢዩ። ንምንታይ? ብውሳነ ናይ ሙስሊም ሓይልታት ኢዩ ዝኸይድ። ንኣብነት ተጋድሎ ሓርነት ኤርትራ ንስሙ ሕብረ ብሄራዊ ኢና ኢዮም ዝብሉ። እቲ ውሳነ ግን ብናይ ሙስሊም ሓይሊ ኢዩ ዝኸይድ። እቲ ናይ ሙስሊም ሓይሊ ዝወሰኖ ውሳነ ኢዩ ተጋድሎ ሓርነት ኤርትራ ዘተግብር። ካብ 1999 ጀሚረ ክሳብ ሕጂ ዝረኣኹዎ ተጋድሎ ሓርነት ኤርትራ ምስቲ ናይ ሙስሊም ሓይሊ እንተዘይኮይኑ ምስ ሰኩላር ወይ ክርስትያን ሓይሊ ኮይኑ ውሳነ ዝወሰደሉ እዋን ርእየ ኣይፈልጥን።
ተጋድሎ ሓርነት ኤርትራ ክትብል ከለኻ ሰብ ነታ ናይ ቀደም ተሓኤ ኢዩ ዝፈልጥ’ሞ….
ተሓኤ ማለት ሑሴን ከሊፋ ዝመርሖ ውድብ ኢዩ። ዓብደላ እድሪስ ዝመርሖ ዝነበረ ማለት ኢዩ።
ነዚ ውድብ’ዚ ከም ኑክለስ (Nucleus) ናይታ ዝጠፍአት ጀብሃ ክንወስዶ ንኽእል’ዶ?
እወ ንሱ እንድዩ ኣነ ኢየ ዓባይ ጀብሃ ዝብል!! እዚ ሓይሊ’ዚ ሕብረ ብሄራዊ ኢዩ። ኣብ ደገ ገለ ክርስትያን ኣባላት ኣለውዎ። ኣብቲ መሪሕነት ግን ደሊኻ ክልተ ክርስትያን እንተረኺብካ እኹል ኢዩ። እቶም ክልተ ክርስትያን ከኣ ኣብ ውሳነ ዝመጹ ኣይኮኑን። ወላ ብደረጃ መሳርሒ እውን ኣብቲ ዝውስን ኣካል ኣይመጹን ኢዮም። ስለዚ ፈቲኻ ጸሊእካ ጀብሃ ኣበይ ኢዩ ምድቡ እንተኢልካ ኣብ ሙስሊም ሓይሊ ኢዩ። እዚ ከኣ ንዝሓለፈ 14 ዓመት ብግብሪ ዘረጋገጽናዮ ኢዩ። ንሕና ናይ ዓዋተ ጉዳይ ዘልዓልናዮ ክንመሃረሉ ኢልና ኢና። ንሳቶም ግን ነቲ ኪዳን ኣብ ልዕሊ ደምሓኩኤ ዝወሰዶ ውሳነ ኢዮም ብሃገራዊ ባይቶ ኣቢሎም ኣብ 2ይ ስሩዕ ኣኼባ ኣተግቢሮም። እዚ ድማ ኪዳን ናይ ሙስሉም ሓይሊ ምዃኑ ዘርኢ ኢዩ። ማዕሪኡ ሰኩላር ሓይሊ እንተዝህሉ እዚ ውሳነ እዚ ኣብ ኪዳን ኣይምሓለፈን ነይሩ። ስለዚ ተወልደ ምስኣቶም ይሃሉ ኣይሃሉ፣ ግንባር ሃገራዊ ድሕነት ምስኣቶም ይሃሉ ኣይሃሉ፣ ብዘየገድስ እቲ ኣብ ልዕሊ ደምሓኩኤ ዝተወስደ ስጉምቲ ናይ ሙስሊም ሓይሊ ጸቕጢ ዝነበሮ ኢዩ። እቲ ናይ ኪዳን ሓይሊ እዚ ስጉምቲ’ዚ ቅኑዕ ኣይኮነን ኢሉ ንመሰረታቱ ኣእሚንዎ ነይሩ እንተዝኸውን፣ ኣብ ልዕሊ ደምሓኩኤ እንወስዶ ስጉምቲ ጽባሕ ንግሆ ካልእ ሳዕቤን (Repercussion) ከምጽእ ኢዩ፣ ካልእ መልክዕ ከትሕዞ ኢዩ ኢሉ ብሓላፍነታዊ መገዲ ከይዱ እንተዝኸውን እዚ ስምዒት’ዚ ኣይምተፈጥረን። ስለዚ ንባይቶ መን ኢዩ ገቢሉ ዝመርሖ ዘሎ እንተ ደኣ ኢልካ ኪዳን ኢዩ። ብውሳነ ኪዳን ዝኸይድ እንተኾይኑ ድማ ናይ ሙስሊም ሓይሊ ውሳነ ኢዩ ዘተግብር ዘሎ ማለት ኢዩ። ሑሴን ከሊፋ ኣብ ኤርትራ ብቑጽሩ ኣብ ካልኣይ ደረጃ ዝስራዕ ህዝቢ ኢየ ዝውክል ስለዝብል እቲ ውሳነ ካብ ክሊ ድሌታቱ ከም ዘይወጽእ ኢዩ ዝገብሮ። ተወልደ ገብረስላሰ ናይ ሑሴን ከሊፋ ውሳነ ኢዩ ዝቕበል። ካብ ሑሴን ከሊፋ ሓሊፉ ዝኸይድ ኣይኮነን። በሽር ካብ ሑሴን ከሊፋ ሓሊፉ ዝኸይድ ኣይኮነን። ንሶም ብታሕቲ ነቲ ናይ ትግረ ናይ ሰከድን ማጆሪቲ ፖፑሌሽን ንዕኣ ተጠቒሞም ኢዮም ንኹሉ ዝሃርምዎ ዘለው። ስለዚ ኩሉ ናይ ሳሆ፣ ናይ ብሊን፣ ናይ ጀበርቲ ኩሉ ምትእኽኻብ ማእከሉ ኣብዚ ናይ ኪዳን ኢዩ ዘሎ። ኪዳን ከኣ ናይ ሙስሊም ሓይሊ ኢዩ ክትብሎ ባህርያዊ ኢዩ።
ስም ኪዳን ክለዓል ከሎ ምስኡ ተኣሳሲሩ ዝለዓል ተዳሙ ዝበሃል ካልእ ምትእኽኻብ እውን ኣሎ። እዚ ምትእኽኻብ ምስ ኪዳን ዘለዎ ምትእስሳር እንታይ ኢዩ። መዓስን ንምንታይ ዕላማን ዝቘመ ኢዩ?
ተዳሙ ብቋንቋ ዓረብ ስምረት ማለት ኢዩ። ብሃንደበት ዝተፈጥረ ምትእኽኻብ ኢዩ እምበር መጽናዕቲ ተገይሩሉ ዝመጸ ኣይኮነን። ምኽንያት ናይቲ ሃንደበትነት ንሳቶም ይፈልጡዋ ኢዮም፣ ንሕና እውን ንፈልጣ ኢና። ንሕና እንተ ብገምጋም፣ እንተ ብሓቂ፣ እንተ ብክኸውን ኣለዎ፣ እንተ ብሕጽረት ወይ ናትና ድኽመት፣ ምትእኽካብ ብሄራዊ ውድባት ክንገብር ኣለና ኢልና ብሄራዊ ውድባት ዝሓቁፍ ሰውራዊ ደሞክራስያዊ ግንባር ምምስራት ኣድላዪ ኢዩ ኢልና ኣዊጅና። በዚ መሰረት ኣብ መቐለ ክልተ ውድባት ማለት ናይ ዓፈርን ኩናማን ኴንና ደሞክራስያዊ ግንባር ብሄራት ኤርትራ ዝብል ኣቚምና። ነዚ ምስ ኣወጅና ንሳቶም ነዚ ከም ስግኣት ስለዝረኣዩዎ፣ ነቲ ንኸዶ ዝነበርና መስርሕ እውን ይከታተሉዎ ስለዝነበሩ ቅድሜና ተዳሙ መስሪቶም። ኣብቶም መስረትቲ ውድባት፣ እቲ ሓደ ነቲ ካልእ እናፍረሰ ሰራዊት ይወስደሉ ስለዝነበረ፣ ንሓድሕዶም ስለዝፈራርሑ፣ ሓደ ውድብ ካብ ካልእ ውድብ ሰራዊት ከይቅበል ንምግባር ኢዩ እቲ ርክብ ተኻይዱ። ግን ከኣ እዚኣቶም ኣርባዕቲኦም ናይ ኪዳን ሓይልታት ኢዮም። ንሳቶም ድማ በዓል ኣርሀ ሓመድናካ ዝመርሕዎ ኤርትራዊ ፈደራላዊ ደሞክራስያዊ ምንቅስቓስ (ፈደራልያ)፣ ሑሴን ከሊፋ ዝመርሖ ተሓኤ፣ ኣቡሙሳ ዝመርሖ እስላማዊ ሰልፊ ንፍትሕን ልምዓትን፣ ኤርትራዊ እስላማዊ ምንቅስቓስ ጂሃድ (ሕጂ ኢስላሕ፣ ሪፎርም ሙቭመንት ኢሎሞ ዘለው) ኢዮም።
እስላማዊ ጉባኤ ምስኣቶም ድዩ?
እስላማዊ ጉባኤ ምስኣቶም ኣይኮነን። ካብኣቶም ወጻኢ ኢዩ። እቶም ተዳሙ ዝበሃሉ ኣርባዕተ ውድባት ኢዮም። ኣብ መንጎኦም ክልተ ናይ ሙስሊም ውድባትን ክልተ ሕብረ ብሄራዊ ኢና ዝብሉን (ጀብሃን ፈደራልያን) ኣለው። ግን ሓደ ኢዮም። ኣብቲ ናይ ዓዋተ ጉዳይ ኣይርኣኻዮምን ዲኻ!? መጀመርያ መግለጺ ብምውጻእ ብግሩፕ ኮይኖም ዝሃረሙና ተዳሙን ኢዮም። ሓደ እንተዘይኮኑ ነይሮም እንተወሓደ ተሓኤን ፈደራልያን ኢዶም ኣይምሓወሱን። ተዳሙን ዝበሃል የለን ተበቲኑ ኢዩ ዝበሃል ዝነበረ፣ ጉዳይ ዓዋተ ምስ መጸ ኩሎም ብስም ተዳሙን ተጠርኒፎም ኣንጻርና ተሰሊፎም። ምኽንያቱ ኩሎም ናይ ሙስሊም ሓይሊ ስለዝኾኑ። ብርግጽ ንዓና ንምህራም ኢዮም ተጠርኒፎም እምበር ተዳሙን ብግብሪ የለን።
መዓስ ኢዩ ተዳሙን ተመስሪቱ?
ብ2009።
ኣብታ ንስኻትኩምን ዓፈርን ግንባር ዝፈጠርኩምላ ዓመት ማለት ድዩ?
እወ!!
እሞ ተዳሙን ኣብ ግብሪ እንድሕር ዘየሎ ኣብ ኪዳን ብእኩብ ዝጻወቶ ተራ የለን ማለት ድዩ?
ኣብ ግብሪ ብሓንሳብ ኮይኖም ዝሰርሑዋ ነገር የብሎምን። ኣብ ባይታ፣ ኣብ ግብሪ፣ ኣብ ቃልሲ ኢየ ዝብለካ ዘለኹ እምበር ናይ ኪዳን ኮር እኮ እዚ ሓይሊ’ዚ ኢዩ። ኪዳን ኣብ ትሕቲ ጽልዋ እስልምና ከም ዝኸይድ ዝገበሮ እዚ ሓይሊ’ዚ ኢዩ።
ስለዚ ብናትካ ኣገላልጻ ንናይ ሙስሊም ሓይሊ ስግኣት ኮይኑ ዝስምዖም ጉዳይ ክመጽእ ከሎ ዝእከቡ ስግኣት ኣብ ዘይብሉ ድማ ፋሕ ዝብሉ ኢዮም ዲኻ ትብለኒ ዘለኻ?
ብርግጽ!! ንሓድሕዶም ይፈራርሑ ኢዮም። እቲ ሓደ ነቲ ካልእ ኣፍሪሱ ገቢሉ ከይወጽእ ኢዮም ተዳሙን ዝብል ነገር ተፈራሪሞም። ግን ኣንጻር ሙስሊም ዝለዓል ነገር ክመጽእ ከሎ ኩሎም ኣብ ሓደ ኢዮም ዝእከቡ። ኪዳን ከይፈርስ ኩሎም ብሓንሳብ ይረባረቡ። ስለዚ ናይ ኪዳን ኮር መን ኢዩ እንተ ደኣ ኢልካ እዚ ሓይሊ’ዚ ኢዩ። እዚ ሓይሊ’ዚ ኢዩ ንተወልደ ናብ ስልጣን ከምጽኦ ዝኽእል። እዚ ሓይሊ’ዚ ኢዩ ንሓደ ክርስትያን ናብ ስልጣን ከምጽእ ዝኽእል። ናይ ተዳሙን ሓይልታት እኮ ኢዮም ንሓደ መንእሰይ “ኣብ ባይቶ ምሳና ተሰማሚዕካ እንተትኸውን ናብ ፈጻሚት ክነምጽኣካ ምኸኣልና ኔርና፣ ንሕና ዓብላሊ ድምጺ ኣለና፣ ስለዚ መምጻእናካ ኔርና ግን ሎሚ ምስ ኩናማን ምስ ጸረ ዓዋተ ዝኾነ ወገን ደው ስለዝበልካ ኣይንቕበለካን ኢና፣ ኣይነምጽኣካን ኢና” ኢሎሞ።
ንመን ኢዮም ከምኡ ኢሎሞ?
ንሓደ ክርስትያን መንእሰይ። ስሙ ክጠቅስ ኣይደልን። ነዚ ዝበለ ሓደ ካብ መሪሕነት ተዳሙን ኢዩ።
መዓስ ኢዩ እዚ ትብሎ ዘለኻ ነገር ተባሂሉ?
ኣብ እዋን 2ይ ስሩዕ ኣኼባ ሃገራዊ ባይቶ። ብዝኾነ ከምዚ ዓይነት ዘረባ ክትሰምዖ ከለኻ ቀሊል፣ ፈኲስ፣ ኣብ ሻርዕ ዝርከብ ተራ ነገር ክመስል ይኽእል ኢዩ። ግን ፖለቲካዊ ትርጉም ኣለዎ። እዚ ሓይሊ’ዚ ኢዩ ብድሕሪት ኮይኑ ንባይቶ እውን ዝመርሖ ዘሎ። ናይ ኪዳን! ናይ ተዳሙን! ናይ ሙስሊም ሓይሊ!! ኣብኡ ሕጂ መን ተሓዊሱ? እቶም ኣርባዕተ ኣለው፣ ጀበርቲ ኣብኡ ኣትዩ፣ ካልእ ናይ ሙስሊም ሓይሊ እውን ኣሎ ማለት ኢዩ። እንተወሓደ ዘይሻራውያን ክትብሎም እትኽእል እቶም ዓፈር ኢዮም። ኩናማ ኦሬዲ ኣውጺኦሞ ኣለው። መጀመርያ ኢፒዲፒ ነይሩ፣ ናይ ክርስትያን ሓይሊ ኢዩ ኢሎም ሰጒጎሞ ኣለው። ዝቕጽል ዒላማ ኩናማ ኢዩ ነይሩ፣ እንሀልካ ኩናማ እውን ኣውጺኦሞ። ቀጺሉ ሳግም ምኾነ ግን ሳግም ናታቶም መሳርሒ ስለዝኾነ ኣይሰጎጉዎን። እቲ ጸገም ንሕና ንመትከልና ቀዳምነት ስለእንህብ ኢዩ። ስለዚ ፈቲና ጸሊእና እዚ ብጉልባብ ጉዳይ ዓዋተ ኣብ 2ይ ስሩዕ ኣኼባ ኤሃባደለ ዝሓለፈ ውሳነ ናይ ክርስትያንን እስላምን ኣፈላላይ (CHRISTIAN-ISLAM DICHOTOMY) ዘንጸባረቐ ኢዩ ክበሃል ከሎ ሓቂ ኢዩ።
ስለዚ ካብተን ሰለስተ ኣፈላላያት እታ ናይ ሃይማኖት ጐሊሓ ወጺኣ ማለት ኢዩ?
እወ!! ናይ መታሕት-ከበሳ ኣይኮነ፣ ናይ ጀብሃ-ሻዕብያ ኣይኮነ! ናይ እስላም-ክርስትያን ጥራይ ኢዩ። እዚ ከኣ ሓቂ ኢዩ። ነዚ ኣሉ ዝብል ሓይሊ እንተሎ ምስቲ ናይ ሙስሊም ሓይሊ ተመሻጢሩ ክኸይድ ዝደሊ ሓይሊ ጥራይ ኢዩ። ሓቂ እናርኣኻ ከምኡ ኣይኮነን ክትብል ከቢድ ኢዩ። ከምኡ ክኸውን ንደሊ ዲና እንተ ደኣ ኢልካ ኖእ! ከምኡ ኣይንደሊን ኢና።
ናብቲ ናይ ሰኩላራውነት ጉዳይ ንምጻእ!! ድሕሪ ውድቀት ህግደፍ ኣብ ኤርትራ ሰኩላር መንግስቲ ክትከል ኢና ንደሊ ዝብሉ ሓይልታት ኣለው። ነዚ ዝቃወሙ ድማ ኣለው። ንሰኩላር ምዃን ምስ ሃይማኖት-ኣልቦ ምዃን ሓደ ዝገብርዎ ሰባት እውን ኣለው። እቲ ንሰኩላሪዝም ዝቃወም ዘሎ ሓይሊ ሰኩላር ካብ ዘይምዃን እንታይ ዝረብሖ ነገር ኣሎ? ኣብታ ሰኩላር ትብል ቃል ዘሎ ሓሳብ ዘባእስ ዝኾነሉ ምኽንያት’ከ እንታይ ኢዩ? እታ ሰኩላር ትብል ቃል ተሰኪማቶ ንዘላ ሓሳብ ዘይፈትውዎ ወገናት ከም ዘለው ኣስተብሂለ ኣለኹ’ሞ እንታይ ኢዩ እቲ ጸገም?
ኣብ ኤርትራ ዘሎ ስርዓት እንታይ ዓይነት ስርዓት ኢዩ እንተ ደኣ ኢልና ሰኩላር ስርዓት ኢዩ – ብናተይ መግለጺ። ንዝኾነ ሃይማኖት ዝድግፍ ኣይኮነን። ነቲ እስላማዊ ጥሩፍነት እናሃደነ ኢዩ ዝሃርም ዘሎ። ነቲ ናይ ክርስትያን ጥሩፍነት ንምጥፋእ እውን ኣብ ኮንቴነራት ክንደይ ሰባት ይኣስር ከም ዘሎ ንርኢ ኣሎና። ኣብ ኤርትራ ብንቡር ናብ መስጊድ ከይዱ ተሳሊሙ ዝኸይድ ኣስላማይ ኣይተሓዝን፣ ብንቡር ቤተ ክርስትያን ከይዱ ተሳሊሙ ወይ ጸሎት ገይሩ ዝኸይድ ክርስትያን ኣይተሓዝን ኢዩ። ንተኸተልቲ ናይቶም ከም ጴንጤ ቘስጤ ዝኣመሰሉ ንሃይማኖት ልዕሊ ሃገር ዝርእዩ ሰባት ኢዩ ዝኣስሮም ዘሎ። በዚ መንጽር ክርእዮ ከለኹ ንኽልቲኡ ሃይማኖታት እንተላይ ንባህላዊ እምነት ማዕረ ዝርኢ ሓይሊ ኢዩ። ኣተሓሕዛ መንግስቲ ኢሳያስ ኣብ ማዕርነት ዝተሰረተ ኣይኮነን እንተኢልካ ሓቂ ኢዩ። ብዓይኒ ሃይማኖታዊ ማዕርነት ግን የዳሉ ኢዩ፣ ሰኩላር ኣይኮነን ክትብሎ ጌጋ ኢዩ። ሰኩላር ኢዩ። ንሕና ከኣ ከምዚ ዝኣመሰለ ግን ከኣ ደሞክራስያዊ መንግስቲ ኢና ንደሊ። ብርግጽ ቁጠባዊ ዘይምዕሩይነት ኣሎ። ኣብ ቁጠባዊ ምዕባለ ኩሉ ሕብረተሰብ ማዕረ ኣይኮነን። ስለዚ ቁጠባዊ ምዕሩይነት ዝፈጥር፣ ኣብ ጉዳይ ፍትሒ ብማዕርነት ክርኢ ዝኽእል፣ ኣብ መንግስታዊ ኣሰራርሓ ብማዕረ ዝርኢ፣ ኣብ ኣጠቓቕማ ቋንቋታት ብማዕረ ክርኢ ዝኽእል መንግስቲ ክመጽእ ኢና ንደሊ። ወግዓዊ ቋንቋ ምግባርን ናይ ስራሕ ቋንቋ ምግባርን በበይኑ ኢዩ። ወግዓዊ ቋንቋ ክንገብር እንተዄንና ተዛረብቲ ነፍስ ወከፍ ቋንቋ ኣብ ግምት ክነእቱ ኣለና። ንሓደ ቋንቋ ናብ ላዕሊ ሰቒልካ ንተዛረብቲ ናይቲ ቋንቋ ተጠቒምካ ናብ ስልጣን ምምጻእ፣ ብኡ ጌርካ ክትቅጽል ምድላይ ጌጋ ኢዩ፣ ንሃገራዊ ሓድነት ሓደጋ ኢዩ ኢና ንብል ዘለና። ስለዚ በዚ መንጽር ክትርኢ ከለኻ ሕቶ መሰል ብሄራት ኣብ ምምላስ ስርዓት ህግደፍ ንዝሓለፈ 21 ዓመታት ፈሺሉ ኢዩ ክትብል ትኽእል ኢኻ። ኣብ ሰኩላሪዝም ፈሺሉ ክትብል ግን ኣይትኽእልን። እዚኣ ክስመረላ ዘለዋ ነገር ኢያ። እዚ ብቐዳምነት ክፍለጥ ዘለዎ ኢዩ። ብኻልኣይ ደረጃ ስለምንታይ ኢና ሰኩላሪዝም ንደሊ እንተኢልና ኣነ ሕቶ ብሄር ኢየ ዘልዕል ዘለኹ። ሕቶ መሰል ብሄራት ኢየ ዘልዕል ዘለኹ። እቲ ካልእ ድማ ጉዳይ ሃይማኖታዊ ማዕርነት ኢዩ ዘልዕል ዘሎ። ኣቐዲመ ከም ዝገለጽኩዎ THEY ARE TWO OPPOSITES ክልቲኦም ኣንጻራውያን ኢዮም። ክልቲኦም ኣይራኸቡን ኢዮም። ስለዚ እቲ ሓደ ነቲ ካልእ ኣጥፊኡ ክነብር ዝደሊ ሓይሊ ኢዩ። ብርግጽ ንሕና ኤርትራውያን ሓደ ክንኮርዓሉ ዘለና ነገር ኣሎ። ዘይራኸቡ ሓይልታት (ሕብረ ብሄራዊ፣ ብሄራዊ፣ ሃይማኖታዊ ሓይልታት) ኣብ ሓደ ጽላል ሒዝካ 14 ዓመት ብሓንሳብ ምኻድ ቀሊል ነገር ኣይኮነን። ነዚ ባዕልና ስለዝገበርናዮ ኣይንኾርዓሉን፣ ከም ዓወት ጌርና ኣይንርእዮን ንኸውን። ሓደ ሃገራዊ ግንባር ፈጢርና ኣለና ማለት ኢዩ – ፖለቲካዊ ፍልልያትና ብዘየገድስ!! ናይ እስላም ሓይልታት ውሳነ ይኸይድ ምህላው እናፈለጥና ብሓንሳብ ንኸይድ ኔርና። እቲ ውሳነታት ከይማእምኣና ከሎ ተጠርኒፍና ንኸይድ ኔርና። ንሳቶም እውን ማይኖሪቲ ናይ ክርስትያን ሓይልታት ኣብኡ ከም ዘለው፣ ማይኖሪቲ ናይ ብሄር ውድባት ኣብኡ ከም ዘለው ፈሊጦም፣ ነዚ ተቐቢሎም 14 ዓመት ምሉእ ምሳና ምኻዶም ሓደ ዓቢ ጸጋ ኢዩ። ንሕና ኤርትራውያን ኣብ ዝኾነ እዋን ተገይሩ ዘይፈልጥ ዓወት ኣብዚኣ ጌርናያ ኣለና። ነተን ካብ ኪዳን ወጻኢ ዘለዋ ሓይልታት ጠርኒፍና ንኪዳን ኣስፊሕናዮ ኔርና እንተንነብር ዝያዳ ኣድማዒ ምኾነ ነይሩ። ሃገራዊ ባይቶ እውን ኣድማዒ ምኾነ ነይሩ ዝብል እምነት ኣሎኒ።
ካብ ምጽውዋር ሓሊፍኩም ግን እንታይ ሰሪሕኩም?
ተጸዋዊርካ ኣብ ትሕቲ ሓደ ጽላል ተጠርኒፍካ ምኻድ እንተዘይኮይኑ 14 ዓመት ምሉእ ጋም-ማን ኢዩ ነይሩ። ስለዚ ናትና ድሌት እንታይ ኢዩ? ናትና ድሌት እቲ ብዙሕነትና ከም ዘለዎ ኮይኑ ኣብ ትሕቲ ሓደ ጽላል ዳይናሚክ ኴንና መተካእታ ናይዚ ስርዓት እዚ ምዃን ኢዩ። እዚኣ ክንገብር ግን ኣይበቓዕናን። ንኣብነት ምስ ናይ ኢትዮጵያ ንወዳደር። ኣብ ኢትዮጵያ ልዕሊ 50-60 ሰልፍታ ይህልዋ ይኾና ኢየን። ግን እቲ መሪሕ ግንባር ማለት ኢህወደግ፣ ደሞክራስያዊ ግንባር ኢዩ። እዚ ሓይሊ’ዚ ደሞክራስያዊ ግንባር ፈጢሩ። ንሕና ክንፈጥሮ ዘይከኣልና ንሳቶም ፈጢሮም ማለት ኢዩ። ንሳቶም ክፈጥሩዎ ዘይከኣሉ ድማ ንሕና ፈጢርናዮ – እቲ ሃገራዊ ግንባር ማለት ኢዩ። ሃገራዊ ግንባር ምስ ሰለስተ ዘይራኸብ መልክዕ ውደባ ዘለወን ውድባት!! ንሳቶም ግን ምስ ቅንጅት፣ ኢህኣፓን ካልኦትን ሃገራዊ ግንባር ክፈጥሩ ኣይከኣሉን። ነቲ ደሞክራስያዊ ግንባር ጥራይ ኢዮም ክፈጥሩ ክኢሎም። ኢህወደግ ፈቲኑ’ዶ ኣይፈተነን ካልእ ሕቶ ኢዩ። ፈቲኑ ስለዝፈሸለ ድዩ ወይስ ስለዘይደለየ ዝብል ሕቶ ካልእ ኢዩ። ምኽንያቱ እቲ ደሞክራስያዊ ሓይሊ ካብ ተጠርነፈ ነቲ ካልእ ከም ካልኣዊ ገይሩ ክርእዮ ይኽእል ኢዩ። ወይ ከኣ ፈቲኑ ግን ኣዝዮም ሕሉፋት ስለዝኾኑ ዘይተዓወተ ክኸውን ይኽእል። ምኽንያቱ እዚ ናይ ኢህወደግ ሓይሊ ንሕቶ ብሄር ኣብ ቅድሚት ኣምጺኡ፣ ሕቶ ብሄር ምስ መለስና ኢና ናይ ኢትዮጵያ ሓድነት ክረጋገጽ ዝኽእል ዝብል ሓይሊ ኢዩ። ሕቶ ብሄር እዋናዊ ሕቶ ኣይኮነን፣ እቲ ደርባዊ ቃልሲ ኢዩ እዋናዊ ሕቶ ዝብሉ ሓይልታት ኣለው ከም በዓል ኢህኣፓ፣ መኢሶን ዝኣመሰሉ። ስለዚ ንኽልቲኡ ሓይልታት (ሕቶ ብሄር ዝቕበሉን ዘይቅበሉን) ኣብ ሓደ ጽላል ክተምጽኦ ይኸብድ ነይሩ ማለት ኢዩ። ብሃይማኖት ዝተወደበ ክሳብ ሕጂ ኣብ ኢትዮጵያ ኣይተራእየን፣ ምህላው ኣሎ ግን ኣዝዩ ንኡስ ኢዩ፣ ንኣብነት IFLO ዝበሃል ኣሎ ኣነ ዝሰማዕኩዎ። ስለዚ እንታይ ኢየ ክብል ደልየ? ንሕና ደሞክራስያዊ ሓይሊ ክንፈጥር ኣይከኣልናን። ሕጂ ንሕና ንብሄራዊ ውድባት ናይ ደሞክራሲ ሓይሊ ኢና ንብሎም። ከም በዓል ሳግም ናይ ደሞክራሲ ሓይሊ ኢና ንብሎ – ኣብ ወረቐት ማለት ኢዩ። ሰደግኤ ደሞክራስያዊ ሓይሊ ኢና ንብሎ። እዚ ሓይልታት እዚ ከም ኢህወደግ ደሞክራስያዊ ሓይሊ ኮይኑ ኣይተጠርነፈን። ሃገራዊ ግንባር ፈጢርና ኣብ ምትእኽካብ ሰሪሕና ኣለና። ነቲ ሃገራዊ ግንባር ፈጢርና ግን ናብ ዓወት ንኽንበጽሕ ዝሰራሕናዮ ነገር የለን። ምኽንያቱ ዳይናሚዝም ናይተን ውድባት የለን!! ናይ ውድባት ዳይናሚዝም ኣብ ሰኩላሪዝም ክስረት ኣለዎ ዝበልናሉ ምኽንያት ከኣ እዚ ኢዩ። ምኽንያቱ እቲ ጽላል፣ ናይ ሃይማኖት ውድባት እውን ሒዙ ስለዘሎ ህዝቢ ይጠራጠር ኣሎ። እዚ ሃይማኖታዊ ፖለቲካ፣ ሃይማኖታዊ ውድባት ሒዝና ጽባሕ ንግሆ ናብ ኤርትራ እንተ ደኣ ኣቲና እንታይ ኢና ክንከውን እናበለ ህዝቢ ይፈርሕ ኣሎ። ሙሽ ህዝቢ!….(ሰሓቕ)… ኣነ እውን ከም ኤርትራዊ፣ ከም ኣባል ብሄራዊ ውድብ ነዚ ሓይሊ’ዚ ሒዘ እንተኸይደ እንታይ ኢየ ክኸውን ዝብል ሕቶ ይገብረለይ ኢዩ። ግን እቲ ሰኩላሪዝም እሞ ንቀበሎ፣ እቲ ሰኩላር መንግስቲ እሞ ይሃሉ፣ ንሱ እንተሃልዩ ሃይማኖታዊ ውድብ ይሃሉ ብሄራዊ ውድብ ይሃሉ ሕብረ ብሄር ይሃሉ ኣነ ኣይግድሰንን። ምኽንያቱ ንዓይ ስግኣት ክኸውን ኣይክእልን ኢዩ። ግን ነቲ ናይ ኢሳያስ ስርዓት ኣልጊስና እስላማዊ ስርዓት ክነምጽእ ኢና ዝበሃል እንተኾይኑ ንሕና ኣብኡ የለናን!! ንሕና “ኢሳያስን ናይቲ ስርዓት ፖሊሲታትን ተወጊዱ ብሓድሽ ክትካእ ኣለዎ፣ እቲ ሰኩላሪቲ ግን ክዕቀብ ኣለዎ” ኢና ንብል ዘለና። ሰኩላራውነት ኣብ ሕቶ ዝኣቱ ኣይኮነን፣ ክትንከፍ የብሉን። ዋሕስና ንሳ ኢያ። ዋሕስና ክትንከፍ ከኣ ኣይንደልን። ስለዚ ነዚ ክነእምን ንዝሓለፈ 14 ዓመት ፈቲንና። እዚ ቻርተር እዚ ሰኩላራይዝ ንግበሮ፣ ካብ 2005 ንደሓር ኣብ ዘሎ እዋን ሰኩላራይዝድ እናኾንካ ምኻድ ኣገዳሲ ኢዩ ዝብል ነገር ኣምጺእና ማለት ኢዩ።
እዚ ሰኩላሪዝም ኣይቅበልን ኢዩ ትብሎ ዘለኻ ሓይሊ ንምንታይ ኢዩ ንሰኩላሪዝም ዝፈርሖ ዘሎ? ሓደ ሓደ ግዜ ሰኩላር ዝብል ቃል ኣይንጠቐም፣ ኣብ ክንድኡ መንግስትን ሃይማኖትን ክፈላለዩ ከም ዘለዎም ዘመልክት መብርሂ (ተስኒፍ) ጥራይ ንግበር እናተባህለ ክሳብ ኣብ ሰዋስው ዝወርድ ክትዓት ከም ዝካየድ እውን እሰምዕ ኢየ። ብትዕዝብተይ ክንዲ’ቶም ንሰኩላሪዝም ዝደልዩዎ ንሰኩላሪዝም ዝፈርሑዎ ሓይልታት እውን ዘለው ይመስለኒ። ኣብዚታት እንታይ ተወሳኺ መብርሂ ምሃብካኒ?
ተስኒፍ ማለት መብርሂ (DICTION) ማለት ኢዩ። እታ ሰኩላር ትብል ቃል፣ ቃል ብቓላ ክትጥቀስ ኣይትድለን ኢያ። ስለዚ መብርሂ ጥራይ ንግበረላ ኢዮም ዝብሉ ንሳቶም። መንግስትን ሃይማኖትን ክንፈልዮ ኣሎና!! ስለዚ ኣብቲ ቻርተር መንግስትን ሃይማኖትን በበይኖም ኮይኖም፣ ኣብ ንሓድሕዶም ኢድ ምትእትታው ዘይገብሩሉ ስርዓት ክንምስርት ኣለና ተባሂሉ ክቕመጥ ይደልዩ። እዚ ሕጂ መዓት ቃላት ዝሓዘ ሰንተንስ ኢዩ። በዚ ምሉእ ሓሳብ (SENTENCE) ኢዮም ክኸዱ ደልዮም። ንሕና ድማ እዚ ብደረጃ ዓለም ፍሉጥን ቅቡልን ቃል ስለዝኾነ ሰኩላር ንበሎ ኢና ኢልና። ስለዚ ኣብ ኢላቦሬሽ ኣይንኺድ፣ ነቲ ቃል ጥራይ ንጠቐመሉ ኢና ኢልና። ሰኩላር ዝብል ቃል ኣብ ምሉእ ዓለም ዝስርሓሉ ቃል ኢዩ። ስለዚ ንሱ እኹል ኢዩ። ሩስያ በሎ፣ ኣሜሪካ በሎ፣ ኤውሮጳ በሎ ኩሉ ሰኩላር መንግስቲ ኢዩ። ሰኩላር መንግስቲ ማለት ሃይማኖት ኣብ መንግስቲ ኢዱ ኣየእቱ፣ መንግስቲ ድማ ኣብ ሃይማኖት ኢዱ ኣየእቱ ማለት ኢዩ። ንኣብነት ቫቲካን ሰኩላር መንግስቲ ኣይኮነን። ካቶሊካዊ መንግስቲ ኢዩ። ስለዚ ንሕና ቃል ክንመርጽ ከለና ንሳቶም ምሉእ ሓሳብ ይመርጹ። SECULARISM IS A MAXIMUM PROGRAM FOR US ኢዮም ዝብሉ – እቶም ናይ እስልምና ሓይልታት ከምኡ ኢዮም ዝብሉ። ንሕና ድማ SECULARISM IS A MINIMUM PROGRAM FOR ERITREA. IT IS A MINIMUM COMMON DENOMINATOR FOR ALL ERITREANS ኢና ንብል። ኣኼባ ኣቲና ኣብ ዘተ ከለና ከምኣ ኢዮም ኢሎምና። ሰኩላሪዝም እንተተቐቢልና ፖለቲካዊ ፕሮግራምና ደርቢና ኣለና ማለት ኢዩ ኢዮም ዝብሉ ዘለው። ምኽንያቱ ናታቶም ውዳበ ሃይማኖታዊ እንድዩ! ስለዚ ነዚኣ ተቐቢልና ማለት ንውዳበና ስግኣት ኢዩ ኢዮም ዝብሉና ዘለው። ንሕና ድማ እዚ ስግኣት ኢዩ ትብልዎ ዘለኹም ንዓኻትኩም ከም ተራ ውድብ ኢዩ ስግኣት እምበር ንህዝቢ ኤርትራ ስግኣት ኣይኮነን፣ ብኣንጻሩ ኣወዳድባኹም ኢዩ ስግኣት ኢና ንብሎም ዘለና። ስለዚ ከም ውድብ እንታይ ኢዩ ማእከልካ? ረብሓ ህዝቢ ኤርትራ ድዩ ዘዛርበካ ዘሎ ወይስ ናይ ውልቀ ውድብ ረብሓ ኢኻ ትዛረብ ዘለኻ? ኣብኡ ኢዩ እቲ ሕቶ። ክምለስ ዘለዎ ከኣ ንሱ ኢዩ። ስለዚ ኣነ ነቲ ናይ ውልቀይ ሕቶ ወይ ረብሓ ኣብ ልዕሊ ህዝቢ ኤርትራ ከስገድድ ኢየ ትብል እንተዄንካ ነቲ ሰኩላሪዝም ኢኻ ትነጽግ ዘለኻ ማለት ኢዩ – ፈቲካ ጸሊእካ። ነቲ ሰኩላር ዝብል ቃል ከይተጠቐምና ብመብርሂ ጥራይ ነቐምጦ ዝብል ኣበሃህላ ንዘይምቕባሉ ዝበሃል ዘሎ ዘረባ ኢዩ። ምኽንያቱ መበገሲኡ ጽልኣት ምዕራባዊ ዓለም ኢዩ። ኩዕሶ እግሪ ምጽዋት፣ ቴሌቪዥን ምርኣይ፣ ነዚ ኩሉ ምስ ባህሊ ምዕራባውያን ኢዮም ዘተኣሳስርዎ። ስለዚ ጸላኢኻ ዝገብሮ ኣይትግበር! ንሱ ዝጥቀሞ ቋንቋ ኣይትጠቐም! ዝዓይነቱ ኢዩ። እቲ ሰኩላሪዝም ከም ምዕራባዊ ቃል ስለዝጥመት ክንቅበሎ የብልናን ዝብል ኢዩ። ሰኩላሪዝም ምዕራባዊ ቃል እንከሎ ንጠቐመሉ እንተ ደኣ ኢልካ፣ ንሳ እንተተቐቢልካ፣ እቶም ፋይናንሳዊ ሓገዝ ዝገብሩልካ ናይ ሙስሊም ሓይሊ ዝኾኑ ለገስቲ (DONORS) ነቲ ዝህቡኻ ሓገዝ ደው ኢዮም ዘብልዎ። ALREADY እታ ቃል ይፈልጡዋ ኢዮም። ንሕና ኣይንፈልጦን እምበር ንሳቶም ነቲ ሰኩላር ዝብል ቃል ብናታቶም መገዲ ዲፋይን (DEFINE) ገይሮሞ ኢዮም። ሰብ ከም ዘይቅበሎ ገይሮም ናይ ባዕላቶም ትርጉም ሂቦሞ ኢዮም። ስለዚ ብናታቶም ትርጉም ሰኩላር ማለት ኢንፊደል (INFIDEL) ማለት ኢዩ። እዚ መን ኢዩ ከምኡ ገይርዎ? እቲ እስላማዊ ሓይሊ!! ስለዚ እቲ ንሕቶ ፖለቲካዊ ስልጣን ብእስላማዊ መልክዕ ውደባ ኢየ ክምልስ ዝኽእል ዝብል ሓይሊ ኢዩ ነቲ ሰኩላሪዝም ኢንፊደሊቲ (INFIDELITY) ኢዩ ዝብሎ ዘሎ። ስለዚ ንሰኩላሪዝም ዘንጽጎም ዘሎ INTEREST-ORIENTED ኮይኖም ስለዝሓስቡ ኢዩ እምበር እቲ ዲክሽን (DICTION) ዘዕግቦም ኮይኑ ኣይኮነን። መባኣሲ ጥራይ ኢዮም ዝገብሩዎ ዘለው እምበር ጉዳዮም ንሱ ኣይኮነን።
በዚ ትብሎ ዘለኻ መሰረት እዞም ሰባት እዚኣቶም ጉዳዮም ጉዳይ ኤርትራ ኣይኮነን ማለት ድዩ? ንነብሶም ከም ሓደ ዝነኣሰ ኣካል ናይቲ ብደረጃ ዓለም ዝረአ እስላማዊ ምንቅስቓስ ወይ ቃልሲ ኢዮም ዝወስዱዋ ማለት ድዩ? ናይ ገንዘብ ምወላ ኮነ ስነ ሓሳባዊ ሓገዝ ካብቲ ዕብይ ዝበለ ዓለማዊ እስላማዊ ምንቅስቓስ ኢዩ ዝመጽእ ዘሎ ማለት ድዩ?
እወ!!
ከም ሃገራዊ ሓይሊ ተጠርኒፍካ ምቕጻል ክኢልናዮ ኔርና፣ ደሞክራስያዊ ግንባር ምዃን ግን ኣይከኣልናዮን ክትብል ጸኒሕካ። ምስዚ ብምትእስሳር ከልዕሎ ዝደሊ ነጥቢ ኣሎ። ንሱ ድማ እቲ ኩሉ ግዜ ዝዝረበሉ ግን ከኣ ብሰንኪ ጽልሙት ሃለዋት ደንበ ተቓውሞ ግብራዊ ዘይመስል ጉዳይ ምትሕንፋጽ ሰራዊት ኢዩ። ኣብ ኪዳን ይኹን ኣብ ሃገራዊ ባይቶ ንደምሓኩኤ ወሲኽካ ወተሃደራዊ ክንፊ ኣለና ዝብላ ውድባት ኣለዋ። እተን ዝርካቡ ሰራዊት ኣለወን ዝበሃላ ውድባት ንሰራዊተን ኣካል ሃገራዊ ሰራዊት ናይ ምግባር ድሌት የብለንን፣ ጐይቶት ኲናት (WARLORDS) ኮይነን ክቕጽላ ኢየን ዝደልያ ዝብል ኣበሃህላ ኣሎ። እስከ ብዛዕባ’ዚ ገለ በለና?
ኣብ ሕቶ ወተሃደራዊ ሓድነት ግልጺ ክኾና ዘለወን ክልተ ነገራት ኣለዋ። ጥሙሕ ኢዩ እምበር ብቑዕ ወተሃደራዊ ሓይሊ ሒዙ ነቲ ስርዓት ብወተሃደራዊ ሓይሊ ገጢሙ ለውጢ ከምጽእ ዝኽእል ሓይሊ የለን – ብፍሉጣት ምኽንያታት!! ሓደ፣ ህዝቢ ኤርትራ ን30 ዓመት ተዋጊኡ እንደገና ሕጂ እውን ኣብ ውግእ ክኣቱ ድሌት ዘይምህላው ኣሎ። ካልኣይ ነጥቢ፣ እቲ ስርዓት ኣብ ኣፍሪቃ ጐብለል ክኸውን ኢየ ብዝብል ስምዒት ንኹሉ መንእሰይ፣ ንኹሉ ክፋል ሕብረተሰብ ኤርትራ ናብ ሰራዊት ኢዩ ቀይርዎ። ስለዚ ብወተሃደራዊ ሓይሊ ስዕረት ከምጽእ ኢየ ካብ ትብል በቲ ስርዓት ዓጢቑ ንዘሎ መንእሰይ ብፖለቲካ ቀይርካ ለውጢ ክተምጽእ ይቐልል – ካብ ብሰራዊት ክገጥም ኢየ ምባል ማለት ኢዩ!! እዚአን ብንጹር ክነቐምጠን ኣለና። ሳልሳይ ነጥቢ፣ ውድባት ወተሃደራዊ ሓይሊ ኣለና ዝብሉ፣ ኣነ ኣብ ባይታ ዘሎ ዘረባ ኮይኑ ኣይስምዓንን ኢዩ። ናይ ፕሮፖጋንዳ ኣሃዱታት ኣለዋ’ዶ? እወ! ናይ ውደባ ኣሃዱታት ኣለዋ’ዶ? እወ! ነብሰን ተኸላኺለን ውሽጢ ኣትየን ሰብ ክውድባ ዝኽእላ ኣሃዱታት ኣለዋ’ዶ? እወ!! እዚ ኢና ንፈልጥ። ንምልክት ኣለና ኢልካ ክተጥቅዕ ትገብሮ ዘሎኻ ነገርን ስርዓት ንምቕያር እትወስዶ ስጉምትን በበይኑ ኢዩ። እቲ ኣብ ደንበ ተቓውሞ ወተሃደራዊ ክንፊ ሒዘ ኣለኹ ዝብል ሓይሊ ነየናይ ይወስድ ከም ዘሎ ኣይርድኣንን ኢዩ። ንሱ ኢዩ እቲ ጸገም ኮይኑና ዘሎ። ከም ራብዓይ ነጥቢ ሰራዊት ኣለና ዝብላ ውድባት ኬድካ እንተቘጺርካዮም ናይ ኩሉ ሓይልታት ደሚርካ እውን ከምቲ ንደልዮ ሓይሊ ክበጽሕ ኣይክእልን ኢዩ። ቁጽሩ ክንዲ’ዚ ኢዩ ክብል ኣይክእልን። ክትንየተሉ እትኽእል ነገር የለን። የለን ጥራይ ዘይኮነ ኩለን ነናተን ወተሃደራዊ መትከል ወይ ዶክትሪን ኢዩ ዘለወን። እቲ ናይ እስልምና ንቁርኣን ኣብ ኤርትራ ከስፋሕፍሕ ኢዩ ዝጋደል ዘሎ። እቲ ናይ ብሄር፣ ብሄራዊ መልክዕ ውደባ ኣብ ህዝቢ ከስርጽ ኢሉ ዝቃለስ ዘሎ ሓይሊ ኢዩ። ብቐዳምነት እቶም ፖለቲካዊ ፕሮግራም ሒዞም ዝንቀሳቐሱ ዘለው ኣሃዱታት፣ ናይ ፕሮፖጋንዳ ኣሃዱታት ኢዮም ኢና ንብል ዘለና። ዕላማ ከይሃለዎ፣ ናይ ባዕሉ ዶክትሪን ከይሓዘ ዝተፈጥረ ሓይሊ የለን። ንዓይ ከም ኣባል ብሄራዊ ውድብ እንተወሲድካኒ ናይ መወዳእታ ሸቶይ (ULTIMATE GOAL) እንታይ ኢዩ? ንብሄረ ኩናማ ሓራ ምውጻእ ኢዩ!! ነዚ ስርዓት እዚ ኣልጊስና ብሄረ ኩናማ መሰሉ ክሳብ ዝረክብ እዚ ናይ ፕሮፖጋንዳ ኣሃዱታት ክሰርሕ ኢዩ። ዕጥቂ ይሃልዎ ኣይሃልዎ ክሰርሕ ኢዩ። ከም ካድር ክሰርሕ ኢዩ፣ ከም ዕጡቕ ሓይሊ ክሰርሕ ኢዩ፣ ወላ ከላሽን እንተተወሲዱና ብበትሪ እውን ክንሰርሕ ኢና። ሽዑ ነዚ ወተሃደራዊ ሓይሊ ዲኻ ክትብሎ? ስለዚ እዚ ኢዩ እቲ ኣተሓሳስባ። እንታይ ኢና ክንገብር ንኽእል? ኣብ ትሕቲ ሓደ እዚ? እወ! ንሕና እውን ከምኡ ኢና ዝበልና። ናይ ውድብ ፕሮግራም ሒዝካ ኣለኻ፣ ናይ ውድብ መደብ ሒዝካ ኣሎኻ፣ ግን ነቲ ብእንዳ እዚ ዝመጸካ መደብ ተጠርኒፍካ ትፍጽም፣ ናይ ውድብካ ከኣ ትፍጽም። ኣብ ትሕቲ ሓደ እዚ ኴንካ ማለት ኢዩ። እዚ የዋጽኣና ኢዩ። ኣካላዊ ምጥርናፍ ዝበሃል ግን ዝሕሰብ ኣይኮነን ወላ ፈሪስና ንተርፍ እምበር ……
ኣካላዊ ምጥርናፍ ማለት እንታይ ማለት ኢዩ?
ኣካላዊ ምጥርናፍ ማለት ንሰራዊት ኩለን ውድባት ብሓንሳብ ኣምጺእካ ብጅምላ ናይ ኪዳን ሓይሊ ግበር፣ ናይ ሃገራዊ ባይቶ ሓይሊ ግበር ዝበሃል ዘረባ ክኸውን እንተኾይኑ መጀመርያ እዞም ሕብረ ብሄራውያን ውድባት ሓደ ይኹኑ። መልክዕ ውዳቤኹም ሓደ፣ ፖለቲካዊ ፕሮግራምኩም ሓደ ኢዩ፣ ሕቶኹም ሓደ ስለዝኾነ ኩሉኹም ሓደ ኩኑ ኢልናዮም። ብድሕሪኡ ኩሉኹም ሓደ ምስ ኮንኩም ሰራዊት ናይቶም ሃይማኖታዊ ውድባት ብሓንሳብ ይኾኑ፣ ሰራዊት ናይቶም ብሄራዊ ውድባት ድማ ኣብ ሓደ ጽላል ይኾኑ።
እቲ ወተሃደራዊ እዝታት ኣብ መልክዕ ውደባ ዝተመስረተ ክኸውን ማለት ድዩ?
እወ! ከምኡ ጌርና ደሓር እንታይ ንገብር? ናይ ሃይማኖት ውድባት ኮማንድ ይህልዎም። ናይ ብሄር ውድባት እውን ናታቶም ኮማንድ ይመርጹ። እቶም ናይ ሕብረ ብሄር ኮማንዶም ይመርጹ። ናይ ብሄር ጽላል፣ ናይ ሃይማኖት ጽላል፣ ናይ ሕብረ ብሄር ጽላል ብሓንሳብ ተጠርኒፉ ኮማንድ ፖስት ይገብር። ስርዓት ምስ ተኣልየ እዚ ሃገራዊ ሓይሊ ኢዩ ዝኸውን እምበር ናይ ውድብ ሓይሊ ዝበሃል ነገር የለን። እቲ ስርዓት ምስ ተኣልየ ሽዑ ንሽዑ ትካላት ደሞክራሲን ቅዋምን ክመጽእ ኢዩ። ኣብቲ ቅዋም’ቲ ተመርኲስካ ሃገራዊ ሰራዊት ተምጽእ እምበር ስቕ ኢልካ ሕጂ ብሕልምካ ስለዝተራእየካ ዝኸውን ኣይኮነን። ብጥሙሕ ከምኡ ክትገብር ኣይትኽእልን ኢኻ። ስለዚ እቲ ቅዋም ምስ መጸ ክንደይ ሚእታዊት ካብ ኩናማ ሰራዊት ትገብር፣ ክንደይ ካብ ካልኦት ብሄራት ሬሾ (RATIO) ተውጽእ። ብሄራዊ ኣስተዋጽኦ ኣድላዪ ኢዩ። ኣብቲ ዝምስረት ሃገራዊ ሰራዊት ብዙሕነት ክህሉ ኣለዎ። ሓደ ብሄር ዝዓብለሎ ሰራዊት ጌርካ ጽባሕ ንግሆ ሓደጋታት ኣለዎ። ስለዚ ንሕና እዚ ኢና ንደሊ ዘለና። ሕጂ እንታይ ኢዮም ዝገብሩ ካልኦት ውድባት? ህላወኦም ከረጋግጹ ክብሉ፣ ኣለና ንኽብሉ፣ ክልተ ሰለስተ ሰራዊት ኣለና ኢሎም ጽባሕ ንግሆ እቲ ስርዓት ምስ ወደቐ ንሓድሕድና ክንዋጋእ ኢና ይብሉ….(ሰሓቕ)…. መንን መንን ኢዮም ዝዋግኡ? ሩባ ጋሽ ዘይሰግር ሓይሊ ሒዝካ ምስ መን ኢኻ ትዋጋእ? እቶም ከምኡ ዝብሉ ንህዝቢ ሓይሊ ከም ዘለዎም ገይሮም የሸብሩዎ ኢዮም ዘለው። ህዝቢ ድማ ሓቂ ይመስሎ። እቶም ከምኡ ዝብሉ ነቶም ሰራዊት ኣለዎም ዝብሉዎም ግን ከኣ ዝፈርሑዎም ሓይልታት በቲ ህዝቢ ገይሮም ጸቒጦም ከፍርስዎም ኢዮም ዝደልዩ። ንኣብነት ናይ ዓፈር በሎ፣ ናይ እስላም ሓይሊ በሎ፣ ናይ ኩናማ በሎ፣ ሰራዊት እንድሕር ሃልዩዎም እቶም ሰራዊት ዘይብሎም ከም ተወዳዳሪ ገይሮም ስለዝርእዩዎ ከምኣ ገይሮም ነቲ ህዝቢ ኣለዓዒሎም ብጸቕጢ ናይቲ ህዝቢ ኣቢሎም ከፍርስዎም ኢዮም ዝደልዩ። እቲ ሓቂ ንሱ ኢዩ። እምበር ሓንቲ ነገር የብሎምን። ኣነ እንተ ደኣ ብቃል ጸዊዐልካ፣ እገለ ውድብ 20 የብሉን፣ እገለ ውድብ 20 የብሉን፣ 10 የብሉን ምበልኩኻ። ልዕሊ 100 ዝበጽሐ ሰራዊት ዘለዎ ውድብ ሎሚ ሓደ ወይ ክልተ ኢኻ ትረክብ። ስለዚ እዚ ንህዝቢ ኣሸቢርካ ህላዌኻ ንምርግጋጽ ካፒታላይዝ ዝግበር ዘሎ ፖለቲካዊ ሸፈጥ ኢዩ። ስለዚ እንታይ ንግበር? ከምቲ ዝገለጽኩልካ ናይ ብሄራት ኣብ ሓደ እዚ (COMMAND) ይመጹ፣ ናይ ሃይማኖት ኣብ ትሕቲ ሓደ ይኾኑ፣ እቶም ሕብረ ብሄራውያን ብሓደ ይኾኑ። ናይ ሰለስቲኡ ሓይልታት ግንባር ይምስረት – ኣብ ትሕቲ ሓደ እዚ ዝኸውን ማለት ኢዩ። ሕጂ እቶም ናይ ብሄራት ኣብ ሓደ ከባቢ ኣይኮኑን ዘለው። ንኣብነት ኩናማን ዓፈርን ብኸመይ ይራኸቡ? ብሎጂስቲክ ድዮም ዝራኸቡ ወይስ ብነፋሪት? ዝንቀሳቐሱሉ ናይ ስርሒት ከባቢ (OPERATIONAL AREA) በበይኑ ኢዩ። ስለዚ ኮማንድ ፖስት ጥራይ ኢና ክንገብር ንኽእል። የለን ንሕና ክልተ ውድባት ምትሕንፋጽ ክንገብር ንኽእል ኢና ዝበሃል እንተኾይኑ ማሻ ኣላህ የቃንዓልካ ጸገም የለን ኢና ንብሎ። ብናይ ብሄር እንተኾይኑ ግን ዓፈር ናብ ጋሽ ኣምጺእካዮ ወይ ንኩናማ ናብ ደንከል ወሲድካዮ እንታይ ክሰርሕ ይኽእል? ኣብቲ እትኸዶ ቦታ CONSTITUENCY ዘይብልካሲ እንታይ ክትገብር፣ ንመን ክትውድብ ናብኡ ትኸይድ? ኩናማ ኣብ መሬት ዓፈር ከይዱ ክውድብ ኣይክእልን። ኩናማ ኣብ መሬት ትግርኛ ከይዱ ከድምዕ ኣይክእልን። እቲ ትግርኛ ኢዩ ኣብ መሬት ትግርኛ ከድምዕ ዝኽእል። እቲ ኩናማ ኢዩ ኣብ መሬት ኩናማ ከድምዕ ዝኽእል። ነዚ ጸጋ እዚ ንቀበሎ ኢና ንብል ዘለና። ንሳቶም ግን እዚ ጸጋ እዚ ክፈርስ ኣለዎ፣ ክጠፍእ ኣለዎ ኢዮም ዝብሉ ዘለው። እዚ ናበይ ገጹ ኢዩ ክወስደና? እዚ ከኣ ነቲ ናይ ብሄር መሰል ዝበሃል ንምውቃዕ ዝግበር ዘሎ ጉዳይ ኢዩ። እዚ ከኣ ንሕና ኣይንቕበሎን ኢና። ካብ መዓስ ኢዩ ተጀሚሩ እዚ ነገር እዚ እንተ ደኣ ኢልካ ዕለት 25 ወርሒ 4 2001 ኢዩ። ኣብቲ እዋን ወተሃደራዊ ክንፊ ዝነበሮም ሓይልታት ኣነ ይእክቦም ነይረ። ኣቦ መንበር ኣነ ኢየ ነይረ። ዓንዶም ሃይለ ካብ ሳግም፣ ነጸረኣብ ኣስመላሽ ካብ ሰደግኤ፣ ሓምድ ማሕሙድ ዝበሃል ካብ ተሓኤ (ሕጂ የለን)፣ መሓመድ ዓሊ ኢብራሂም ካብ ሰውራዊ ባይቶ፣ ሆሴ ኣሲላ ካብ ደምሓኩኤ፣ ዓብደላ ኣደም ዝበሃል ካብ እንዳ ጂሃድ ኢና ኔርና። ሸውዓተ ውድባት ክንፊ ነይሩና፣ ብሓባር ናይ ምስራሕ ድሌት ነይሩ፣ ክሳብ ብሓባር መጽናዕቲ ጌርና መጥቃዕቲ ዝፈጸምናሉ እዋን ነይሩ። እዚ እንታይ ኢዩ ዘርእየካ? ወተሃደራዊ ጉዳይ ኣዝዩ ተነቃፊ ጉዳይ ኢዩ። ብሓደ ሸነኽ ክትርእዮ ከለኻ ሕጂ እውን ከልዕለልካ ኢየ፣ ሳግም መጀመርያ ኣብ ፖለቲካዊ ውድባት ናይ ፖለቲካ ፕሮግራም ቀዳምነት ክመጽእ ኣለዎ እምበር ወተሃደራዊ ሓድነት ቀዳምነት ክመጽእ የብሉን ይብል ነይሩ። ሕጂ ግን ኣካላዊ ምትሕንፋጽ እውን ክንገብር ኢና ዝብል ዘሎ ሳግም ኢዩ። ርኣዮ!! ብኸመይ ዓይነት ናይ ምውልዋል ባህርይ፣ ናይ ጥበራ ባህሊ ይኸይድ ከም ዘሎ!! ሳግም ናይ ብሄር ሕቶ ብመትከል እንተ ደኣ ተቐቢሉ፣ ከምታ ናትና መስመር ኢዩ ክኸይድ ዘለዎ። ከምኡ ግን ይኸይድ የሎን።
ብርግጽ ምስ ሃይማኖታዊ ሕቶ ዘይተኣሳሰር መጸውዒ ስምን ፖለቲካዊ ፕሮግራማትን ዘለወን ክነሰን ኣብ ውልቃዊ ኣተሓሳስባ መራሕተን ግን ሃይማኖታውነት ላዕለዋይ ኢድ ሒዙ ዝረኣየለን ውድባት ኣለዋ። ኣብ 2ይ ስሩዕ ኣኼባ ዝተራእየ ዕግርግር እውን ከምዚ ዓይነት ኣተሓሳስባ ናይ ዘለዎም መራሕቲ መግለጺ ኢዩ ኢሎም ዝኣምኑ ኣባላት ሃገራዊ ባይቶ ኣለው። ብኻልእ መዳይ ድማ ብሄራዊ መልክዕ ውደባ ውጽኢት ጸቢብ ኣተሓሳስባ ምዃኑ ብዙሕ ግዜ ተዘሪቡሉ ኢዩ። ሃይማኖታዊ መልክዕ ውደባ እውን ማዕሪኡ ብጽበት ኢዩ ዝግለጽ። ብሄራዊ ውዳበ መርኣያ ጸቢብነት ኢዩ ክበሃል ከሎ ደምሓኩኤ ከም ዘይቅበሎ ርዱእ ኢዩ። ብሄራዊ መልክዕ ውዳበ ብዓንደ ርእሱ ንጸቢብነት ኣየመልክትን ኢዩ ዝበሃል እንተኾይኑ መዓስ ደኣ ኢዩ መግለጺ ናይ ጽበት ዝኸውን?
ብሄራዊ መልክዕ ውደባ ጽበት ክትብሎ እንተዄንካ ኣበይ? መዓስ? ኢዩ ጽበት ክኸውን ዝኽእል ዝብል ሕቶ ክትምልስ ኣለካ? ካብ ናይ መሰል ሕቶ ሰጊሩ ኣብ ልዕሊ ዝኾነ ካልእ ብሄር ብሕነ ምፍዳይ ዝኸይድ እንተኾይኑ፣ ኣብ ናይ ሓቢርካ ምንባር ኩነታት ሓደጋ ዝፈጥር እንተኾይኑ፣ ናይ ስግኣት ሓይሊ እንተ ደኣ ኮይኑ ነዚ ጽበት ኢኻ ትብሎ። ካብ ናቱ ከባቢ ወጻኢ፣ ካብ ናቱ ብሄር ወጻኢ ንኻልእ ብሄር ዝሓስብ ኣይኮነን ኢኻ ትብል ማለት ኢዩ። እዚ ኢዩ እቲ ጽበት ዝበሃል። ደምሓኩኤ ጸቢብ እንተዝኸውን ዝኾነ ይኹን ውድብ ብመበቈላዊ መሬት ኩናማ ክሓልፍ የብሉን፣ ዝኾነ ይኹን ሓይሊ ኣብ ናይ ኩናማ ቦታ ክነብር የብሉን ምበለ ነይሩ። ኣብ ደንበ ተቓውሞ ብሓንሳብ ኢና ዘለና። ኣብ ዝኾነ እዋን ደምሓኩኤ ብጽበት ዝተገልጸሉ ኩነታት ኣይነበረን። ኣብ 2006 ካልኣይ ሓድነታዊ ጉባኤ ናይ ኪዳን ክንገብር ከለና ዓቢ ለውጢ ኢና ኣምጺእና። ምስ ኣሕዋትና ተሰማሚዕና ክንከይድ ኣለና ኢልና። ቅድሚኡ መሰል ርእሰ ውሳነ ብሄራት ኤርትራ ክሳብ ምንጻል ዝብል ነገር ኣብ ቻርተር ኣእትውልና ንብል ኔርና። እዚ ጽበት ኢዩ ነይሩ። እዚ መትከል እዚ ናትካ እምበር ናይቲ እስላማዊ ውድብ ወይ ናይቲ ሕብረ ብሄር ውድብ ኣይኮነን። ስለዚ ኢዶም ትጠውዮ ኣሎኻ ማለት ኢዩ። ጠዊኻ ተቐበል እንተዘይተቐቢልካ ንሕና ምሳኻ የለናን ምባል ጽበት ኢዩ። ሕጂ ርኣዮ!! ምስ ኣሕዋትካ ውድባት ክትከይድ ዘይትኽእል እንተዄንካ፣ ኣብ ሓባራዊ ቻርተር ንሳቶም ዘይቅበልዎ መትከል ክተእቱ ምፍታን ብጽበት ኢዩ ዝግለጽ። ኣብ ናተይ ከባቢ ዝኾነ ይኹን ብሄር ክነብር የብሉን ትብል እንተዄንካ፣ ከምኡ መደብ እንተሃልዩካ ወላ ዓቕሚ ኣይሃልኻ ጽበት ኢዩ። ጽባሕ ንግሆ ከኣ ንኤርትራ ሓደጋ ኢዩ። ሳልሳይ፣ ቅድሚ ሕጂ ከምዚ ገይሮምና ነይሮም ሕጂ ከምዚ ክንገብር ኣለና ኢልካ ናይ ሕነ ምፍዳይ ስጉምትታት ትወስድ እንተዄንካ፣ ንሳ እውን ናይ ጽበት መግለጺ ትኸውን። ካብዚ ወጻኢ ብሄራዊ መልክዕ ውደባ ብጽበት ዝግለጸሉ ኩነታት የለን። መልክዕ ውደባኡ ብሄራዊ ስለዝኾነ ጥራይ ጽበት ክትብሎ ኣይከኣልን። ምኽንያቱ ከም መሰረታዊ መትከል መጀመርያ ንብሄረ ኩናማ ደው ኢለ ኣለኹ እናበልካ ምእንቲ መሰል ናይቶም ካልኦት ብሄራት ግን ደው ዘይትብል እንተዄንካ ንብሄረ ኩናማ ኣይትሓልየሉን ኢኻ ዘለኻ። ንብሄረ ኩናማ ኣብ ሓዊ ኢኻ ተእትዎ ዘለኻ ማለት ኢዩ። ንኩናማ ጥራይ ሓሊኻ ነቶም ካልኦት ብሄራት ዘይትሓልየሎም እንተዄንካ ንብሄረ ኩናማ ምስ ካልኦት ብሄራት ኢኻ ተባእሶ ዘለኻ። ካልኣይ ነጥቢ፣ ህዝባውነት መግለጺኡ ንብሄርካ ስለዝሓለኻ ኣይኮነን። ንቢንዓምር፣ ንብሊን፣ ንትግርኛ ንኹሎም ክትሓስበሎም ኣሎካ። ህዝባውነትካ እንተዘይኣረጋጊጽካ ከኣ ብብሄራዊ መልክዕ ውደባ ብሄራዊ መሰል ክረጋገጽ ኣይክእልን ኢዩ። እዚአን መሰረታውያን ነገራት ኢየን። እቲ ጋሽ ዝበሃል ናይ ኩናማ መሬት ኢዩ። መሬት ኩናማ ረጊጾም ናብ ባርካ ዝሰግሩ ሓሙሽተ ውድባት ኣለው። እዚ መሬትኩም ኣይኮነን፣ በዚ ኣይትስገሩ ኢልናዮም ኣይንፈልጥን። ስለዚ ናይ ጽበት መግለጺ እንተኾይኑ ኣንጻር ሻዕብያ ካብ ምትኳስ ነዚኦም ከርዲንና ከም ዘይኣትው ምገበርናዮም ኔርና ማለት ኢዩ። ደሓር ኣብ ንሓድሕድና ኲናት ምኾነ ነይሩ። እዚ ኣይገበርናዮን፣ ክንገብሮ እውን ኣይኮናን። ካልኣይ ነገር፣ ኣብ ኩሉ ገማግም ጋሽ ኩናማ ጥራይ ኣይኮነን ዝርከብ። ካልኦት ብሄራት እውን ንረክብ ኢና። ኣብ ልዕሊ እቶም ካልኦት ብሄራት ስጉምቲ ወሲድና እንተንኸውን፣ ሕማቕ ጌርና እንተንኸውን፣ ኣብ ውሽጢ ኤርትራ ኣቲና ኩናማ ኣይምወደብናን። ደምሓኩኤ ንኩናማ ኣብ ምውዳብ ፈሺሉ እንተዝነብር ኣብዚ ሎሚ ዝበጽሖ ደረጃ ኣይምበጽሐን – እንተ ብሰራዊት! እንተ ብካድር! እንተ ብመሪሕነት!! ስለዚ እዚ እንታይ ኢዩ ዘርኢ? ኣብ ገማግም ጋሽ ዘለው ካልኦት ብሄራት እውን ይርእዩኻ ኣለው፣ ይቕበሉኻ ኣለው፣ የዐንግሉኻ ኣለው፣ ንሱ ኢዩ እቲ ህዝባውነት!! እዚአን ርኢና ማዕርነት ብሄራትን ሃይማኖታትን ኣብ ቻርተር እንተ ደኣ ሰፊሩ ንሕና ምሳኻትኩም ክንከይድ ጸገም የብልናን ኢልናዮም። እቲ ብጽበት ነልዕሎ ዝነበርና ክሳብ ምንጻል ዝብል ነገር ገዲፍናሎም። እዚ ናትና ኢዩ። ውድባዊ መትከልና ኢዩ። ኣብ ጁባና ኢዩ ዘሎ። ንሳ ኣይነምጽኣን። ግን ኤርትራዊ ሓይሊ ዲና!? ንኹልና ዝእክበና ጽላል ዲና ንገብር ዘለና!? ንኹልና ማዕረ ዝኾነ ሓባራዊ ቻርተር ዲና ንደሊ ዘለና? ኣብቲ ቻርተር ማዕርነት ብሄራትን ሃይማኖታትን እንተተረጋጊጹ ጸገም ኣይኮነን። ነዚ ኣብ 2006 ኢና ሰጊርናዮ ወጺእና። ደንበ ተቓውሞ ግን ነዚ እውን ከም ሓደ ጸጋ ኣይረኣዮን። ነዚ ከም ድኽመት ገይሮም ርእዮሞ። ቀዳማይ ምልክት!! ብፍጹም እዚ ብሄር ዝበሃል ቃል ከም ቃል እውን ክወጽእ ኣለዎ ዝብሉ ሓይልታት ከኣ ኣለው። ንሕና ምስ ኣሕዋትና ክንከይድ ኢልና ኢና ኮምፕሮማይዝ ጌርና እምበር ከምኡ ዘፈራርሕ ነገር እንተኾይኑ ደኣ ክሳብ ምንጻል ክነእቱ ምኸኣልና ኔርና። ግን ኣብቲ ናይ ሓባር ቻርተር ሰጊርናዮ። ስለዚ ወላ ከምኡ ክትገብር ከለኻ፣ ከም ድኽመት ገይሮም ከም ዝርእዩዎ፣ ከም መፈራርሒ ገይሮም ከም ዝርእዩዎ ኣብ 2006 ርኢናዮ ኔርና። ወላ ኣብዚ ናይ ሎሚ ኣልዒልናዮ። እዚ ናይ ዓዋተ ጉዳይ ምስ ተላዕለ እውን ልክዕ ከምኣ ገይሮም ማለት ኢዩ። ተናዝል ወይ ኮምፕሮማይዝ ንግበር፣ ኔጎሼት ንግበር ተባሂሉ። ኣርባዕተ ቅድመ ኩነት ኣምጺእናሎም። ኣይተቐበሉዎን። ብዘይ ቅድመ ኩነት ነታ ነገር ሰሓባ ኢዮም ኢሎም፣ እቲ ቋንቋኦም ኣነ ኣይርድኣንን ኢዩ። እንታይ ኢና ክንስሕብ፣ ኦሬዲ ናብ ኣየር ዝሰደድናዮ ነገር፣ ዓዋተ መን ምዃኑ ኩሉ ነገር ተገሊጹ ኣሎ። እንታይ ኢና ክንስሕብ? ስለዚ ኣብዚ ጸገም ነይሩ ማለት ኢዩ። ሽዑ እውን ንኻልኣይ ግዜ ተደጊሙ። ኮምፕሮማይዝ ጌርና ክንከይድ ክንዛተ እንተዄንና ነዘን ቅድመ ኩነት ኣማልኡ፣ ንሕና ድማ እቲ ስሓብዎ ትብልዎ ዘለኹም (እንታይ ምዃኑ ኣይፈለጥናን) ግን ክንስሕበልኩም እንተዄንና እዚኣ ግበሩ ኢልናዮም።
እተን ኣርባዕተ ቅድመ ኩነት እንታይ ኢየን?
መጀመርያ ኣብ ልዕሊ ሓምድ እድሪስ ዓዋተ ዘለና ውድባዊ እምነት ናይ ብሄረ ኩናማ እምነት ኢዩ። እዚ ከም መሰልና ይከበረልና። ካልኣይ፣ ሓድም እድሪስ ዓዋተ ናይ ምጽናት ተግባር ፈጺሙ’ዶ ኣይፈጸመን ናይ መጽናዕቲ ኮሚተ ተወዲቡ ኣብ ውሽጢ ሓደ ዓመት መጽናዕቲ ተገይሩ ክቐርብ መብጽዓ ክእቶ። ሳልሳይ፣ ኣብ ልዕሌና ዝካየድ ዝኾነ ይኹን ፕሮፖጋንዳዊ ጸለመ ደው ክብል ከም ዘለዎ። ራብዐይቲ እውን ኣላ። እዘን ኣርባዕቲአን እንተ ደኣ ተቐቢልኩመን ንሕና ነቲ ሰሓብዎ ትብልዎ ዘለኹም ኣብ ዘይእዋኑ ኣውሪድና ክንብል ኢና ኢልና። ALREADY እዛ ናይ ዓዋተ ነገር ኣብኣ ተጠቓሊላ ምዃና ስለዝፈልጡ ከፋፊልና ኢና ኣውጺእናዮ እምበር ንሱ ኢዩ እቲ ሕቶ። ኣይከውንን ኢዩ ግደፍዎ ኢሎምና። ብዘይ ቅድመ ኩነት ሰሓብዎ ኢሎምና። እምበኣርከስ ንሕና ኣይንገብራን ኢና ኢልናዮም። እዚ ማለት ንኩናማ፣ ሓምድ እድሪስ ዓዋተ ኣይጨፍጨፈካን ንብሎ ስለዘሎና ኣይንገብራን ኢና። ወይ መጽናዕቲ ጌርኩም ኣውጽእዎ። ብመጽናዕቲ ምስ ኣረጋገጽና ንሕና እውን ንህዝብና ኣረጋጊጽና ንነግሮ፣ በቃ ከም ናይ ብሓቂ ናሽናል ኣይኮን ንውሰዶ ወይ ኖእ ናሽናል ኣይኮን (NATIONAL ICON) ኣይኮነን ክንብሎ ንኽእል። እንተዘየሎ ነዚ ንእንግሊዝ ዝሰርሐ፣ ንጥልያን ዝሸቀጠ፣ ንሱዳን ዘገልገለ፣ ኣብ ቃልሲ ሽዱሽተ ኣዋርሕ ጥራይ ዝገበረ ሰብ ናሽናል ኣይኮን ክትብሎ ቅቡል ኣይኮነን። እዚኣ ኢና ኢልና ማለት ኢዩ። ስለዚ እዚ ጽበት ኣይኮነን። ኣቐዲመ ኢለካ ኢየ፣ ነዚ ጽበት ኢዩ ዝብልዎ ዘለው ንብሄራዊ መልክዕ ውደባ ምስቲ ኣብ ኢትዮጵያ ናይ ብሄር ውደባ ምህላው ኣተኣሳሲሮም ስለዝጸልእዎ ኢዩ። ኣብ ኤርትራ ሰብዓ ካብ ሚእቲ እስላም ኢዮም’ሞ ኤርትራ ኣብ መጻኢ ብእስላም ክትምራሕ ኣለዋ ካብ ዝብል ኣተሓሳስባ ተበጊሶም እዚ ብሄራዊ መልክዕ ውደባ ኢዩ ንዓና ሓደጋ ኮይኑና፣ ነቲ ናይ እስላም ሓይሊ ዝሽርሽረልና ዘሎ፣ ንዓፈር ዝወሰዶ ንሱ ኢዩ፣ ንሳሆ ብብሄር ዝወስዶ ዘሎ ንሱ ኢዩ፣ ናብ ሰኩላር ሓይሊ ይቕይሮም ስለዘሎ ሕቘኡ ክንሰብሮ ኣለና ዝብሉ ሓይልታት ኢዮም ንደምሓኩኤ ታርጌት እናገበሩ ጸቢብ ኢዩ ዝብልዎ ዘለው። ካብዚ ወጻኢ ደምሓኩኤ ብጽበት ዝግለጽ ዝኾነ ይኹን ነገር የብሉን።
ኣብ ውሽጥና ድጉል እስላማዊ ጥሩፍነት እናገበለና ከሎ መንግስቲ ኢትዮጵያ ስለምንታይ ኢዩ ስቕ ኢሉ ዝርእየና ዘሎ ዝብሉ ኣለው። መንግስቲ ኢትዮጵያ ኣብ ብዙሕ ጉዳያትና ምትእትታው ምግባሩ ንዘይተርፎ ስለምንታይ ኣብዚ ጉዳይ እዚ’ኸ ኢዱ ኣእትዩ ኣብ ውሽጥና ንዝረአ ሃይማኖታዊ ጥሩፍነት ከወግድ ዘይጽዕር ዝብሉ እውን ኣለው። ምናልባት ነዚ ሕቶ’ዚ መንግስቲ ኢትዮጵያ ባዕሉ ተሓቲቱ ክምልሶ ዘለዎ ይመስለኒ። ግን ከኣ ንስኻ ከም ኣባል ደንበ ተቓውሞ መጠን ኣብዚ ጉዳይ’ዚ ናይ ውልቅኻ ወይ ናይ ውድብካ ርእይቶ እንታይ ኢዩ?
ብቐዳምነት ከምቲ ዝበልካዮ ንመንግስቲ ኢትዮጵያ ወኪለ ክምልስ ኣይደልን። መንግስቲ ኢትዮጵያ ዝገብሮ ዘሎ ሓገዝን ካልእ ጎረቤት ሃገር ዝገብሮ ሓገዝን ከምጽኦ ዝኽእል ሳዕቤናት ፈሊና ክንርእዮ ኣሎና። ኣዝዩ ተነቃፊ ኢዩ። ሓደ፣ ኢትዮጵያ ንኤርትራ ገዚኣታ ነይራ። እቲ መግዛእቲ ኣብቂዑ ኢዩ። ስለዚ መንግስቲ ኢትዮጵያ ዝኾነ ነገር እንተገበረ፣ ንኤርትራ ዳግማይ ክጎብጣ ደልዩ ኢዩ ዝብል ስምዒት እንድሕር ኣሎ ኾይኑ ብተመን ዝሰንበደ ብልሕጺ ተዳህለ ከም ዝበሃል ናብ ከምኡ ገጹ ኢዩ ዝኸይድ። ካልኣይ፣ ከም ህዝቢ ኣብ መንጎ ህዝብታት ኤርትራን ኢትዮጵያን ዘሎ ዝምድና ቀሊል ነገር ኣይኮነን። ምኽንያቱ እንተወሓደ ብተፈጥሮ ከም ሓደ ህዝቢ ዝረኣዩ፣ ብቋንቋን ስነ-ልቦናን ሓደ ዝኾኑ 4 ወይ 5 ብሄራት ኣብ ክልቲኡ ሃገራት ኣለው። ስለዚ እቲ ዝበዝሕ ክፋል ምስ ኢትዮጵያ ዝምድና ዘለዎ ህዝቢ ኢዩ ዘሎ – ኣብ ዝሓለፈ ናይ መግዛእቲ እዋን ዝነበረና ምትእስሳር ገዲፍካ ማለት ኢዩ። ስለዚ ኣብዚ እውን ጥንቃቐ ክገብሩ ኢዮም። ዝኾነ ነገር እንተገይሮም ኣብ ዝኾነ ቤተሰብ ሓዊ ከይኣቱ፣ ጽልኣት ከይኣቱ ጥንቃቐ ይገብሩ ኢዮም። እንሀለ’ኮ ናይ ዶብ ኲናት ዝፈጠሮ ስንብራት ክሳብ ሕጂ መዕለቢ ኣይረኸበን። እቲ ግጭት ኣብ መንጎ ኬንያን ኤርትራን እንተዝኸውን ቀደም መዕለቢ ምረኸበ ነይሩ። ኣብ መንጎ ስዑድያን ኤርትራን እንተዝኸውን መዕለቢ ምረኸበ ነይሩ። ግን ሓደ ህዝቢ ስለዝኾንና እቲ ኣብ ውሽጥና ዘሎ፣ ከመይ ገይሩ ሓወይ ከምዚ ይገብረኒ? ከመይ ገይራ ሓፍተይ ከምዚ ትገብረኒ? ዝብል ቤተሰባዊ ስምዒት ሒዙ ስለዝኸይድ፣ ኢትዮጵያውያን ንኽልቲኡ ህዝብታት ብዘርብሕ ኣገባብ ኢዮም ክሕዙዎ ዝፍትኑ። ከምኡ ከኣ ኢዮም ክገብሩ ዘለዎም። ወላ ንሕና መንግስቲ እንተዄንና እውን ኣብ ልዕሊ መንግስቲ ኢትዮጵያን ህዝባን ክህልወና ዘለዎ ኣመለኻኽታ ሓላፍነታዊ ክኸውን ኣለዎ። በዚ መንጽር ክንርእዮ ከሎና ነናትና ዕቃበታት ክህልወና ይኽእል ኢዩ። መንግስቲ ኢትዮጵያ ከምዚ ኣብ ደንበ ተቓውሞ ዝወስዶ ዘሎ ስጉምቲ ከም ውድብ ጽቡቕ ኣይገበረን ክብል እኽእል። ግን ንሳቶም ኣብ ግምት ዘእትውዎ ዘለው ነገራት ይህሉ ኢዩ። ኣብ ትሕቲ ጫማኦም ኮይነ ክሓስብ ከለኹ ኣነ እውን ከምኡ ክገብር እኽል ኢየ። በዚ መዳይ ክንርእዮ ንኽእል ኢና ማለት ኢዩ። ግን ንመንግስቲ ኢትዮጵያ፣ ንህዝቢ ኢትዮጵያ፣ ንመንግስቲ ኤርትራ፣ ንህዝቢ ኤርትራ፣ ስግኣት ዝኾነ ሓይሊ እንተሃልዩ ኣብዚ ብኸመይ ኣገባብ ኢዮም ንረብሓኦም ብዘይጎድእ፣ ነቲ ኣቐዲምና ዝበልናዮ ህዝቢ ንህዝቢ ዘሎ ዝምድናታት ብዘይጎድእ፣ ዘልኣለማዊ ረብሓ ከምጽእ ብዝኽእል ኣገባብ ክኣልዩዎ ንኣታቶም ኢዩ ዝምልከት። ንኣታቶም ዝምልከት ይኹን እምበር ኣነ ከም ውድብ ክርእዮ ከለኹ ንኽልቲኡ ህዝብታት ስግኣት ዝኸውን፣ ንኽልቲኡ መንግስታት ስግኣት ዝኸውን ሓይሊ ስለዘሎ፣ ክልቲኦም መንግስታት ብሓንሳብ ኮይኖም ብሰላማዊ መገዲ ከወግዱዎ፣ ነቲ ነገር ከዳቕሱዎ ከም ዘለዎም እርድኣኒ። ግን ኣብዚ እዋን እዚ ኣብ መንጎ ስርዓት ህግደፍን መንግስቲ ኢትዮጵያን ሓደ ዓይነት ኣሰራርሓ የለን። ሓደ ዓይነት ምሕደራ የለን። ግን ንኽልቲኡ ስግኣት ዝኾነ ሓይሊ ኣሎ። እቲ ንኽልቲኡ ስግኣት ዝኾነ ሓይሊ ድማ እቲ እስላማዊ ዝንባለ ዘለዎ ሓይሊ ኢዩ – ብናተይ እምነት። ነዚ ብኸመይ ክገጥምዎ ኣለዎም? ንዝብል ነናትና ኢንተረስት ክህልወና ይኽእል ኢዩ። ንሕና ብናትና ዝጸበበት ዓንኬል ክንርእዮ ከለና እንተወሓደ እቲ ንኽልቲኡ ህዝብታት ስግኣት ዝኾነ ሓይሊ፣ ነብሱ ኣሪሙ፣ ህዝባዊ ዕላማ ሒዙ፣ ምስ ክልቲኡ ህዝብታት ብሰላም ዝነብረሉ ኣተሓሳስባ ክህልዎ ምእንቲ፣ ሓደገኛ ዝንባሌኡ ኣወጊዱ ነብሱ ዘመሓይሸሉ ባይታ እንተዝፈጥሩሉ ዝሓሸ ምኾነ። እንተዘይኮይኑ ነዚ ሓይሊ እዚ ኣጠናኺርካ ምኻድ ጠቓሚ ከም ዘይኮነ ኢየ ዝርኢ ኣነ – ብናተይ እምነት!!
ብመሰረት እዚ ክትገልጾ ዝጸናሕካ እዞም ሓይልታት እዚኣቶም ንህዝብን ደንበ ተቓውሞ ኤርትራን ጥራይ ዘይኮነ ንኢትዮጵያን ህዝባን እውን ሓደገኛታት ኢዮም ማለት ኢዩ። እንድሕር ከምኡ ኾይኖም ድማ ብዙሕ ሕቶታት ምልዓል ይከኣል ኢዩ። ቀዳማይ፣ መንግስቲ ኢትዮጵያ ስለምንታይ ይሕግዞም ኣሎ? ኣንጻር ህግደፍ ምዃኖም ጥራይ ንኽሕገዙ ብቑዓት ይገብሮም ድዩ? ካልኣይ፣ መንግስቲ ኢትዮጵያ ተቓወምቲ ኢዮም ኢሉ ኣብኣቶም ወፍሪ ምግባሩ ንናይ መጻኢ ሓደጋ ወፍሪ ይገብር ኣሎ ማለት’ዶ ኣይኮነን? ዝገደደ ድማ እዞም ሓይልታት ፖለቲካዊ ጠላዕ ሰሊጥዎም ብሓገዝ መንግስቲ ኢትዮጵያ ኣብ ኤርትራ መንግስታዊ ስልጣን ናይ ምጭባጥ ዕድል እንተ ደኣ ኣጋጢምዎም ንመንግስቲ ኢትዮጵያ’ኸ ሰላም ክህብዎ ድዮም?
እንተ ብሓይልታት እንተ ብውልቂ፣ ከምኡ ዝብሉ ወገናት እንተሃልዮም ቁሩብ ናይ ሓበሬታ ሕጽረት ዘለዎም ይመስለኒ። ምኽንያቱ መንግስቲ ኢትዮጵያ ዝኣክል ሰሪሑ ኢዩ። ዝኣክል ሰሪሑ ኢዩ ክንብል ከለና ኣንጻር እቲ ስርዓት ክሳብ ዝኾኑ ክሕግዞም ኣለኒ ኢሉ ይሕግዝ፣ ማዕረ ማዕሪኡ ከኣ ሒዝኩሞ ዘለኹም መስመር ትኽኽል ኣይኮነን፣ ጽባሕ ንግሆ ምስ ኤርትራ፣ ምስ ጎረባብቲ ከነባብረኩም ኣይክእልን ኢዩ ብዝብል ናይ ውድባት ሰሚናር ኣዳልዩ፣ ናይ ምሁራትን ሰብ ሞያን ሰሚናር ኣዳልዩ ኢዩ – ምሉእ ድዩ ኣይኮነን ብዘየገድስ። ሽዑ ዝለዓሉ ዝነበሩ ጉዳያት ማእከሎም ከመይ ጌርካ ደሞክራስያዊ ዝኾነ ሕብረተሰብ ፈጢርካ፣ ተጻዋርነት ኣማዕቢልካ፣ ሰላማዊ ምንብባር (PEACEFUL COEXISTENCE) ኣረጋጊጽካ፣ ሓቢርካ ብሰላም ክትነብር ትኽእል ዝብል ኢዩ ነይሩ። መኣዲ ዘተ ደብረዘይት፣ ኣኼባ ኤርትራውያን ተመሃሮ ዩኒቨርሲቲ እውን ብተመሳሳሊ መገዲ ዝረአ ዕላማ ዝነበሮ ኢዩ። ስለዚ ወፍሪ ተገይሩ ኢዩ። ግን ንሕና ኤርትራውያን ነቲ ዝተገብረልና ወፍሪ ዝቕበል ሓንጐል ኣለና ድዩ? ንኽትቃለስ፣ ንኽትታኾስ ራሽን ምሃብ፣ ገንዘብ ምሃብ ጥራይ ኣይኮነን። ናይ ኣተሓሳስባ ለውጢ ክመጽእ ኣለዎ ካብ ዝብል ኢዮም ሚልዮናት ዘፍስሱ ዘለው። ነዚ ንሓስብ እንተንኸውን ምተቐበልናዮ ኔርና። ነዘን መድረኻት እዚኣተን ክንደይ ሓይልታት ኢዮም ብግቡእ ተጠቒሞምለን? ነቲ ፎረማት ብግቡእ ተጠቒሞም፣ ነብሶም ኣመሓይሾም ዝወጹ ክንደይ ኢዮም? እዚ ክንጥምቶ ኣለና። ስለዚ ኣይገበረን ኣይኮነን። ኣቐዲመ ከም ዝበልኩኻ እቲ ሕቶ ነቲ እስላማዊ ዝንባለታት ዘለዎ ሓይሊ ንኽቕጽል ወፍሪ ምግባር ዘይኮነስ እቲ ሒዞሞ ዘለው ሕቶ ደሞክራስያዊ ስርዓት ከይተተኽለ ከም ዘይምለስ ኣረዲእካ፣ ምሂርካ፣ ንሰኩላር ስርዓት ደው ከም ዝብሉ፣ ሰኩላር ፖለቲካዊ ፕሮግራም ሒዞም ክኸዱ ከም ዘለዎም ኣእሚንካ፣ ምስ ኤርትራን ህዝባን፣ ምስ ህዝብታት ቀርኒ ኣፍሪቃ ብሰላም ከናብሮም ዝኽእል መደብ ንኸውጽኡ ምሕጋዝ ኢዩ። እዚ እውን ኣብ ግብሪ ኢዩ ዘሎ ማለት ኢዩ። ስለዚ እቶም ውድባት’ከ ክንደየናይ በቲ ዝወሃቦም ዘሎ ዕድላት ተጠቒሞም? ነብስና ክንሓታ ዘለና ሕቶ ኢዩ። ካልኣይ ነገር፣ እዞም ውድባት ሓገዝ ክወሃቦም ከሎ ነቲ ፖለቲካዊ ሓገዝ ድዮም ቀዳምነት ዝህቡ ወይስ ነቲ ናይ ራሽን ሓገዝ ኢዮም ዘቐድሙ? ስለምንታይ? ዝብል ሕቶ ከኣ ክንርእዮ ኣለና። ነቲ ፖለቲካዊ ሓገዝ ቀዳምነት ዘይህብ ሓይሊ ኣብ ውሽጢ ኤርትራ ብሰላም ክነብር ዝኽእል ሓይሊ ኣይኮነን – ብናተይ እምነት። ስለዚ ንራሽንን ወርሓዊ መሻርፍን ቀዳምነት ሂቡ፣ ሚዛን ሂቡ፣ ነቲ ኣብ ሰላማዊ ምንብባር ተራ ንኽህልወካ ዝሕግዝ ፖለቲካዊ ሓገዛት ሸለል ኢሉ ዝኸይድ እንተኾይኑ እዚ ሓይሊ’ዚ ንኤርትራ ዝጠቅም ሓይሊ እውን ኣይኮነን። ስለዚ እቲ ተዓዛባይ ነዘን ነገራት እዚኣተን መምዩ ክፈልጥ ኣለዎ። ከምዚ ኣይገበረን! ከምዚ ክኸውን ኣለዎ! ካብ ምባል እቲ ደንበ ተቓውሞ ኣብ ልዕሊ እቲ ዝግበረሉ ዘሎ ወፍሪ እንታይ ዓይነት ኣመለኻኽታ ኣለዎ? ዝብል ሕቶ ክምለስ ኣለዎ።
ናብቲ ኣብ 2011 ዝተመስረተ ሃገራዊ ባይቶ ንምጻእ። እዚ ባይቶ’ዚ ካብ ዝምስረት ክሳብ ሕጂ ኣብ ጉዕዞኡ ተመኩሮ ኪዳንን ቅድሚኡ ዝነበሩ ጽላላትን እናደገመ ትርጉም ዘይብሉ ትካል ከም ዝኾነ ኣባላቱ ባዕላቶም ዝዛረብዎ ኢዩ። ገና ካብ ፈለማኡ ቅዳሕ (REPLICA) ናይ ኪዳን ንምግባሩ ዝተሰርሐ ስራሕ እውን ዕውት ኮይኑስ ናይ ኪዳን መሳርሒ ኮይኑ ከም ዝተረፈ ብምረት ዝዛረቡ ሰባት እውን ኣለው። ምናልባት ንስኻ ካብቶም ሃገራዊ ባይቶ ፈሺሉ ኢዩ ኢሎም ዝኣምኑ ወገናት እንተዄንካ ብናትካ ትዕዝብቲ ሃገራዊ ባይቶ ስለምንታይ ዝፈሸለ ይመስለካ?
መጀመርያ ኣብ ከባቢ 2003 ሃገራዊ ዋዕላ ይገበር ዝብል ነገር ጸጸኒሑ ይመላለስ ነይሩ። እቲ ሓሳብ ኣብቲ ሽዑ ዝነበረ ሃገራዊ ምሕዝነት ሓይልታት ኤርትራ ኢዩ ዝበጋገስ ነይሩ። ብግብሪ ግን ዝተገብረ ነገር ኣይነበረን። ሲቪክ ውድብ ብዙሕ ዝፍለጥ ኣይነበረን። ኣብ መንጎ ዋዕላን ሃገራዊ ዋዕላን ናይ ቃላት፣ ናይ ትርጉም ኣፈላላይ ነይሩ። ኣብ መንጎ ሲቪክ ውድባትን ፖለቲካዊ ውድባትን ናይ ኣምር ፍልልይ ነይሩ። እቲ ሓደ ነቲ ካልእ ከም ስግኣት፣ ከም ተወዳዳሪ ገይሩ ናይ ምርኣይ ኩነታት ነይሩ። ጸኒሑ ኣብ 2008 ናይ ኤርትራዊ ደሞክራስያዊ ኪዳን ሓድነታዊ ጉባኤ ምስ ተገብረ፣ ኣብ ውሽጢ ሓደ ዓመት ዋዕላ ክግበር ኣለዎ ዝብል ውሳነ ተወሲኑ። ስለዚ ኣብ 2010 ሃገራዊ ዋዕላ ተገይሩ። እቲ ቀንዲ ተዋሳኢ ኪዳን ኢዩ። ኪዳን ኢዩ ነቲ መዝነት ሒዝዎ ዝነበረ። ኪዳን ሓላፍነት ወሲዱ፣ ካብተን ሲቪካዊ ማሕበራት ዝሓወሰ ኣዳላዊ ኮሚተ ኣቚምና ኣብ 2010 ሃገራዊ ዋዕላ ጌርና። ኣብ ውሽጢ ሓደ ዓመት ጉባኤ ክግበር ተባሂሉ ከኣ ኮምሽን ቈይሙ። እቲ ኮምሽን ከኣ ኣዳላዊት ሽማግለ ጌሩ ኣብ ኣዋሳ ሃገራዊ ባይቶ ንደሞክራስያዊ ለውጢ ከም ዝቐውም ገይሩ። ከምቲ ኣቐዲመ ዝበልኩዎ ካብ 1999 ክሳብ 2005 እቲ ዝበዝሐ ሓይሊ፣ እቲ ካብ ጀብሃ ዝተፈንጨለ ሓይልታት ኮይኑ መሰረቱ ድማ እስላማዊ ሓይሊ ዝነበረ ኢዩ። ሽዑ ሲቪክ ማሕበራት ኣይነበራን። ስለዚ እስላማዊ ሓይሊ ክበዝሕ፣ እስላማዊ ውድባት ክበዝሑ ባህርያዊ ኢዩ። ሽዑ ክትቃጸጽ ኣይትኽእልን። ካብ 2005 ንደሓር ግን ሲቪክ ማሕበራት እናተቐልቀላ፣ ብቑዓት ዝኾኑ ካብ ኪዳን ወጻኢ ዘለው ውድባት እውን እናተፈጥሩ ስለዝመጹ ምስኣቶም ኣብ ሓደ ጽላል ኴንካ ክትወፍር ዘይምድላይ፣ ነቲ ናይ ሙስሊም ሓይሊ ጥራይ ኣጠናኺርካ ናይ ምኻድ፣ ብእስልምና ዝተደረኸ ምውድዳባት እናገበርካ ብቑጽሪን ርእይቶን ዓብላሊ ናይ ምዃን፣ ውጽኢት ጉባኤ ንድሌትካ ዝውክል ከም ዝኸውን ናይ ምግባር፣ ኣንጻር ድሌትካ እንተኾይኑ ድማ ክትቃወሞን ክተፍርሶን ናይ ምህንዳድ፣ ተቐቢልካዮ ዝወጻእካ ነገር ተመሊስካ ናይ ምህራም ድሌታት ነይሩ። ንኣብነት ነቲ ናይ 2010 ደምዳሚ መግለጺ ሽዑ ተቐቢልናዮ ኢና ኢሎም ወጺኦም ከብቅዑ ደገ ምስ ወጹ ናይ ብሄር ሕቶ ዝመለሰ ደምዳሚ መግለጺ ስለዝነበረ ንቃወሞ ኢና ኢሎም መጀመርያ መግለጺ ዘውጽኡ እቶም ናይ እስላም ሓይልታት ኢዮም። ስለዚ ከምዚ ዝኣመሰለ ኣካይዳ ነይሩ። እቲ ካብ 1999 ክሳብ 2005 ባህርያዊ ኢዩ ኢልና ወሲድናዮ ዝነበርና ሴናርዮ ካብኡ ንንዮው ተቐይሩ። እቲ ናይ ሙስሊም ሓይሊ ዘርእዮ ዝነበረ ኣብ ዝኾነ መድረኸ ጎልቢትካ ናይ ምኻድ ድሌት ካብ ሽዑ ኢዩ ተጀሚሩ። ሴናርዮ ካብ ዝቕየር እቲ ውሳነታት እውን ብማዕሪኡ ልዙብ ክኸውን ኣለዎ እምበር ናብ ሓደ ወገን ዝዛዘወ ክኸውን ኣይነበሮን። ክሳብ ሕጂ ንሓደ ወገን ኢዩ ሒዙ ዝኸይድ ዘሎ። ስለዚ ኣብ ኪዳን ውሳነታት ክትወስድ እንተዄንካ እሞ ድማ እቶም ናይ ሙስሊም ሓይልታት ብሓባር እንተኾይኖም ተወዲኣ ማለት ኢዩ – ክትዕ የለን። ንኣብነት ሓደ ሰብ ኣቦ-መንበር እንተኾይኑ እቲ ምክትል ኣቦ-መንበር ምስቲ ኣቦ-መንበር ክሰማማዕ ዝኽእል ዓይነት ሰብ ኢዩ – ዓቕሚ ይሃሉዎ ኣይሃልዎ!! እቲ ምክትል ናይ ማእከላይ ሽማግለ ኣባል ኮይኑ ንኣቦ መንበራት ካልኦት ውድባት ኢዩ ዝመርሕ ማለት ኢዩ። ብኸምዚ መን ይሰርሕ? ኪዳን በዚ ምኽንያት ኢዩ ሞይቱ። ብቕዓት ዘይብሉ ሰብ ኣምጺእካ ኣቦ መንበር ጌርካ ወይ ምክትል ኣቦ መንበር ጌርካ ብእኡ ንኣቦ መንበራት ካልኦት ውድባት ክትመርሕ ምፍታን ትቐትሎ ኣሎኻ ማለት ኢዩ። እቶም ብቑዓት ኣቦ መንበራት ናብ ቅድሚት እንተዘይመጺኦም፣ እቲ ራእዪ ዘለዎ ሓይሊ ይመውት ኣሎ ማለት ኢዩ። ስለዚ ብሉጽ ትካል ምስ ብሉጻት መራሕቲ ዝበሃል ቋንቋ ብግብሪ ክስርሓሉ ኣለዎ። ንሱ እንተዘይመጺኡ ድማ ለውጢ ዝበሃል ነገር ኣይመጽእን ኢዩ። በዚ መስመር እዚ ኪዳን ንዝሓለፈ 14 ዓመት ኣይተዓወተን፣ ኣይሰርሐን፣ ምንም ኣይገበረን። ናይ ኪዳን መራሕቲ ከኣ ኢዮም ንባይቶ ዝመርሕዎ ዘለው። ዝፈሸለ ትካል እናመርሐ፣ ፍሹል መራሒ እናመርሐ ከሎ ከመይ ጌርካ ዓወት ትጽበ? ናይ ኪዳን ውሳነ ኢዩ ኣብ ባይቶ ዝተወሰነ። ውሳነ ናይቶም ፍሹላት መራሕቲ ኪዳን ኢዩ ተወሲኑ!! እዞም ፍሹላት መራሕቲ ከኣ ኢዮም ንባይቶ ዝመርሕዎ ዘለው። ኣብ ውድባቶም ኣባላት ማእከላይ ሽማግለ ኮይኖም ንባይቶ ይመርሑዎ። ኣብ ውድባቶም ዓቕሚ ዘይብሎም ሰባት ንባይቶ ክመርሑዎ ከለው ባይቶ ከመይ ገይሩ ብቕዓት ይህልዎ? ነዚ ዘይሓላፍነታዊ ተግባር እቲ ምጉጅጃል ኢዩ ኣምጺእዎ! እቲ እስላማዊ ዝንባለ ኢዩ ኣምጺእዎ! እቲ ናይ ሓደ ሃይማኖት ዕብለላ ኢዩ ኣምጺእዎ! ስለዚ ፈቲኻ ጸሊእካ ነዚ ሓቂ እዚ ረጊጹ ዝኸይድ ሓይሊ ኣይክህሉን ኢዩ።
ኣብ ጉባኤ ኣዋሳ ምስቲ ኹሉ ኣብኡ ተራእዩ ዝበሃል ጸገማት፣ መቸም ባይቶ ቈይሙ ተባሂሉ። ባይቶ ምቛሙ ጥራይ ከም ዓቢ ዓወት ተወሲዱ። ብዙሕ እውን ተባሂሉሉ። ገሌኹም እኳ ጽላል መላእ ሓይልታት ኢኹም ትብልዎ። እታ “መላእ” ትብል ቃል መአረምታ ዘድልያ ይመስለኒ። ምኽንያቱ ኣብኡ ዘይኣተው ሓይልታት ስለዘለው። ካልኣይ ነገር፣ እቲ ባይቶ፣ ንሲቪካዊ ማሕበራት፣ ውድባት ወላ ውልቀሰባት ዝሓቁፍ ኮይኑ ኢዩ ተመስሪቱ ስለዝተባህለ ዓቢ ፖለቲካዊ ሚዛን ዝረኸበ፣ ህዝቢ እውን ዓቢ ትጽቢት ዘንበረሉ ባይቶ ኮይኑ ከም ዝወጸ ኢዩ ተዘሪቡሉ። እቲ ሽዑ ዝነበረ ኩነታት ናይ ብሓቂ ከምኡ ድዩ ነይሩ?
ንሱ ነይሩ ኢዩ። ነይሩ ጥራይ ዘይኮነ እቲ ሓቂ እውን ንሱ ኢዩ። ከምቲ ኣቐዲመ ዝገለጽኩልካ ባዕልና ስለዝሰራሕናዮ እቲ ነገር ቀሊል ኮይኑ ይረኣየካ። ሲቪካዊ ማሕበራት፣ ናይ ብሄር ውድባት፣ ናይ ሃይማኖት ውድባት፣ ናይ ሕብረ ብሄር ውድባት እሞ ከኣ ንሓድሕዱ ክባላዕ ዝጸንሐ ካብ ጀብሃ ዝተፈንጨለ ሓይልታት፣ ብሕነ ዝደላለዩ ዝነበሩ መሪሕነታት፣ ኮታ ንኹሎም ኣምጺእካ ከምኡ ዓይነት ጽላል ክትገብር ቀሊል ኣይኮነን። IT WAS MARVELOUS!! ጽቡቕ ኢዩ ነይሩ። ናይ ሃይማኖት፣ ናይ ብሄር፣ ናይ ባህሊ፣ ናይ ኩሉ ብዙሕነት ዘጠቓለለ ኢዩ ነይሩ። ናይ ውደባ ብዙሕነት ዘለዎ ኢዩ። ስለዚ BY FAR BETTER ባይቶ ናይ ኣዋሳ ኣብ ታሪኽ ኤርትራ ዓቢ ዓወት ኢዩ ነይሩ። ብቑዕ ድዩ ኣይኮነን ብስራሕ ዝምዘን ኢዩ። ሕጂ ባይቶ ብቑዕ ኣይኮነን? እወ!! ብብቑዓት ሰባት ክሳብ ዘይተመርሐ ብቑዕ ክኸውን ኣይክእልን። ነቲ ምቛሙ ጥራይ ከም ዓወት ክንወስዶ ከለና እቲ ናይ ብቕዓቱ ሕቶ ማዕሪኡ ክረአ የብሉን። ባይቶ ተመስሪቱ ወጺኡ ማለትን ብቑዕ ኢዩ ማለትን በበይኑ ኢዩ። እቲ ቀዳማይ ONE TIME INCIDENT ኢዩ፣ እቲ ካልኣይ ግን PROCESS ኢዩ። እዚ ክንፈልዮ ኣለና። መስርሕ ክተዐውት ከኣ ብቑዓት ዝኾኑ ሓይልታት ኢዮም ዘድልዩኻ። ኪዳን 14 ዓመት ገይሩ ፈሺሉ። 60% ንውድባት 40% ንሲቪክ ማሕበራት ተዋሂቡ። 2 ብ 3 ማለት ኢዩ። ካብቲ 60% እተን ናይ ኪዳን ውድባት ክንደይ ከም ዝሓዛ ርኣየን!! እቲ ዝበዝሐ ክፋል ናይ ኪዳን ውድባት ኢዮም። ከምኡ እንተ ደኣ ወሲዶም እቲ ፍሹል ዝኾነ ኪዳን ኢዩ ኣብቲ ፈጻሚ ኣካል ብብዝሒ ተወኪሉ። ንሳቶም እንተ ደኣ ተሰማሚዖም ንባይቶ ልክዕ ከም ኪዳን ክገብሩዎ ድማ ባህርያዊ ኢዩ። ብግብሪ ዝረኣናዮ እውን ንሱ ኢዩ። ኣብዚ ክፍለጥ ዘለዎ፣ ባይቶ ኣብ ውሽጢ ሓደ ዓመት ምንም ኣይሰርሐን ማለት ባይቶ ሕግታት የብሉን ማለት ኣይኮነን። ብሕግታትካ ምኻድን ዘይምስራሕን በበይኑ ኢዩ። ኣብ ሕጊ ህንጻ ዘየለ ነገር ካብ ጁባኻ ኣምጺእካ ውሳነታት እናወሰድካ ከለኻ ግን ኣነ ዕሸል ጽላል ስለዝኾንኩ ከምዚ ተጋግየ ክትብል ትኽኽል ኣይኮነን። እዚ መደብ እዚ ኣውጺአ ግን ዕሸል ጽላል ስለዝኾንኩ ክዕወት ኣይከኣልኩን ክትብል ቅኑዕ ኢዩ። ሕጋዊ ስታተስ ናትካ ግን ዝኾነ ይኹን መመኽነይታ ሂብካ ክትሓልፎ ትኽእል ነገር ኣይኮነን። ብሕጊ ምስ ተመስረትካ፣ ንሕጊ ህንጻኻ ናይ ምሕላውን ምክልኻልን ጉዳይ ናይ መስርሕ ጉዳይ ኣይኮነን። መደብ ሓንጺጽካ መደብካ ናይ ምትግባር፣ ትካላትካ ናይ ምጥንኻር ጉዳይ ግን መስርሕ ኢዩ። ኣብኡ ክትፈሽል ትኽእል ኢኻ። ኣብ ናይ ሕጊ ኣተረጓጉማ ግን ክትፈሽል ኣይትክእልን። እንተፈሺልካ ድማ ፍሽለትካ ክትኣምን ኣለካ። ኣብ 2ይ ስሩዕ ኣኼባ ኣብ ኩለን ሰነዳት ዘየለ ሕጊ ካብ ጁባኦም ኣምጺኦም ክቐጽዑ ከለው ጌጋ ኢዩ። ስለዚ ባይቶ ብቑዕ ኣይኮነን ምባልን ምስ ዕድመ ናይቲ ባይቶ ዝተኣሳሰር ዘረባ ምዝራብን በበይኑ ኢዩ። እዚ ክንፈልጦ ኣለና። እዚ እውን ብስምዒት ተደሪኽካ ምኻድ ዘምጽኦ ኢዩ። ናይ መን ስምዒት? ናይቲ ማእከሉ እላማዊ ሓይሊ ዝኾነ፣ ጽበት ዝመለለዪኡ ሓይሊ!! ናይቲ ሓምድ እድሪስ ዓዋተ ንምንታይ ተተንኪፉ ዝብል ሓይሊ!!
ስለዚ እቲ ባይቶ ምቛሙ ኣገዳሲ ምዕራፍ ኮይኑ ኣብ ጉዕዞ ምፍሻሉ ግን ርጉጽ ኢዩ ማለት ኢዩ።
ብርግጽ!!
ኣብዚኣ ግን ሓንቲ ሕቶ ክሓተካ። ከምዚ ትብሎ ዘለኻ እንድሕር ድኣ ክመርሑ ዘይክእሉ ሰባት ክምረጹ ከለው ብስቕታ ተሓሊፎም ብኸመይ ባይቶ ምቛሙ ጥራይ ከም ዓወት ክውሰድ ይከኣል? ምኽንያቱ እቶም ዝተመረጽኩም ሰባት (ንስኻ እውን ሓደ ካብኣቶም ስለዝኾንካ) ቅድሚኡ ኣጸቢቕኩም ትፋለጡ እንተ ድኣ ኴንኩም እቲ ጉዕዞ ከም ዘይቀንዕ ይፍለጥ ነይሩ ማለት’ዶ ኣይኮነን?
ዓወት ኢዩ ነይሩ ክብለካ ከለኹ እቲ ኮምፖዚሽን ናይቲ መሪሕነት ቅኑዕ ኢዩ፣ ተቐባልነት ረኺቡ ኢዩ ማለት ኣይኮነን። እቲ ቅሬታታት ኣሎ። ግን ተጸዋዊርና፣ ተቐባቢልና፣ ተደማሚጽና፣ ተሓጋጊዝና ወጺእና። ነዚ ከም ዓወት ንውሰዶ። ዕቃበታት ዘለዎም ክፋላት ኣለው’ዶ? እወ ነይሮም!! ብኽልተ ሰለስተ መልክዓት ክንርእዮ ንኽእል ኢና። ቀዳማይ፣ ትማሊ ኣብ ስደት ዝነበረ ጡረተኛ መጺኡ ንዓይ ክመርሓኒ ድዩ? ስለዚ እቲ ዝገበርናዮ ሓቂ ኢዩ፣ ኣብ ባይታ ዘለና ውድባት ነቲ ናይ 2 ብ 3 ሬሾ ክንቅበል ከም ዘለና ንኣምን፣ እቲ መሪሕነት እውን ንሱ ኢዩ ክኸውን ዘለዎ ተባሂሉ። እቲ ፍሹል ዝኾነ ኪዳን ክመርሕ ኣለዎ ዝብል ዘሎ መን ኢዩ? እቲ ኣብ ባይታ ኣለኹ፣ ምሉእ ዕድመይ ኣብ ቃልሲ ኣለኹ ዝበለ ኢዩ ማለት ኢዩ። ወላ ይሃሉ እምበሪ ንሕና እውን ከም ሲቪክ ማሕበራት ኣብቲ ፖሊቲካል ኣሬና ከም ፕሬዠር ግሩፕ ኣቲና፣ ነተን ውድባት ደሞክራታይዝ ጌርና፣ ነቲ መድረኽ ሒዝና፣ ነቲ ስርዓት እውን ጸቕጢ ጌርና፣ ኣብ ናይ ለውጢ መስርሕ ናትና እጃም ክነበርክት መሰልና ኢዩ ዝበሉ ሲቪካዊ ማሕበራት ከኣ ኣለው። ስለዚ 60 ብ 40 ውሒዱና ዝብሉ ሓይልታት እውን ኣለው። ማዕረ ማዕረ ክንከውን ኣለና ወይ ከኣ ንሕና ኢና ክንመጽእ ዘለና ዝበሉ ሓይልታት እውን ኣለው። ኣብኡ ተሰማሚዕና ወጺእና ኣለና። ካልኣይ፣ ናይ ቃልሲ ተመኩሮ ኣሎ፣ ኤክስፐርት ምዃን ኣሎ፣ ኣብ ደገ ኣለኻ ማለት 24 ሰዓታት ኣብ ቃልሲ ኣለኻ ማለት ኣይኮነን። ናይ ተመኩሮታት ኣፈላላይ ኣሎ። ናይ ዓቕሚ ኣፈላላይ ኣሎ። ናይ ብቕዓት ኣፈላላይ ኣሎ። ጉባኤ ምስ ተወደአ ተመሪጾም ኣብ ፈጻሚት ምእታዎም ምስ ፈለጡ፣ ንጽባሒቱ ገዲፎሞ ዝኸዱ ኣለው። ኣዋሳ ተወዲኡ ናብዚ መጺእና ናይ ፈጻሚት ኣኼባ እናገበርና ከለና ክልተ መዓልቲ ኣብ ኣኼባ ፈጻሚት ምስ ተሳተፉ ስራሕ ኣለና ኢሎም ገዲፎሞ ዝኸዱ ኣለው። ስለዚ ናይ ፕሮፌሽናሊዝም ሕቶ፣ ማለት 24 ሰዓታት ነቲ ዝተመረጽካሉ ትካል ተወፊኻ ናይ ምስራሕ ሕቶ ምሉስ ኣይነበረን። ብግብሪ ኣብ ቤት ጽሕፈት ኮይኖም ምሉእ ግዜኦም ሂቦም ዝዋስኡ ዝነበሩ ካብ 3-4 ዝሓልፉ ኣይኮኑን – ካብ 21 ኣባላት ፈጻሚት ማለት ኢዩ።
ነቲ ብምኽንያት ባሕቲ መስከረም ዘዳለኹሞ መግለጺ ምስ ዘርጋሕኩሞ ካብ ኪዳን ዝተዋህበኩም ግብረ መልሲ እንታይ ኢዩ ነይሩ? ኪዳን እንታይ ዓይነት ሕቶ ኢዩ ኣቕሪቡልኩም? ኣብ መወዳእታ’ኸ ብኸመይ ኣገባብ ኢዩ ኣብቲ ዝበጽሖ ውሳነ በጺሑ?
ኪዳን ስለምንታይ ከምዚ ጌርኩም ኢሉ ከም ውድብ ጸዊዑ ዘማኸረና እዋን ኣይነበረን። ናይ ፈጻሚት ኣኼባ ጸዊዑ ከምኡ ዓይነት ስጉምቲ ወሲዱ። ተሓቲትና፣ እዛ ነገር እዚኣ ሰሓቡዋ ይቕረታ ሕተቱ ተባሂልና። እዚ ታሪኽ ኢዩ፣ ንስኻትኩም ታሪኽ ትትርጉሙ፣ ንሕና ታሪኽ ንትርጉም! ዘይንፈልጦ ታሪኽ እንተሃልዩ ክትምህሩና ክትነግሩና እምበር ይቕረታ ንሓተሉ ጉዳይ ኣይኮነን ኢልናዮም። እምበኣርከስ ከምኡ እንተኾይኑ ኣንጠልጢልናኩም ኣለና ኢሎም መግለጺ ኣውጺኦም – ንጽባሒቱ። ነቲ ናትና ወኪል ደብዳበ ሂቦም ካብ ሎሚ ደው ኢልካ ኣለኻ ኢሎሞ። ካብ ፈጻሚት ደው ኢልካ ኣለኻ፣ ውድብኩም ተንጠልጢሉ ኣሎ ተባሂሉ። ነቲ ደብዳበ ናብ ባይቶ ሰዲዶም፣ ነዚ ውድብ እዚ ከምዚ ዓይነት ስጉምቲ ስለዝወሰድናሉ ንስኻትኩም እውን ተመሳሳሊ ስጉምቲ ውሰዱ ኢሎሞም። እዚ ከኣ ኪዳን ንሃገራዊ ባይቶ ከም ዝውንኖ ኢዩ ዘርኢ። ኪዳንን ሃገራዊ ባይቶን ክልተ ትካላት ኣይኮኑን። ደምሓኩኤ ኣባል ኪዳን ስለዝኾነ፣ ንዓና ስለዘገድሰና ንሕና ከምዚ ዓይነት ስጉምቲ ወሲድና ኣለና ዝብል እንተኾይኑ ኣብቲ ባይቶ ንዘለው ናይ ኪዳን ኣባላት ጸዊዑ ከምዚ ዓይነት ስጉምቲ ወሲድና ኣለና ክብሎም ነይርዎ እምበር ደብዳበ ሰዲዱ ጸቕጢ ፍጠሩ ክብል፣ ነቶም ሲቪክ ማሕበራት እውን ምሳና ኴንኩም ድምጺ ሃቡ ክብል ኣይግብኦን ነይሩ። “ኪዳን ነዚ ስጉምቲ ወሲዶም ኣለው እሞ ነዚኣ ንምንታይ ኣምጺእካያ ኣብዚ ኢልናዮ። እዚ’ኮ ንኣባላት ኪዳን ጥራይ ኢዩ ዝምልከቶም!! ንባይቶ እንታይ ኣእትዩዎ? ኪዳንን ባይቶን በበይኖም ኢዮም። ኪዳን ንባይቶ ክእዝዝ ኣይክእልን ኢዩ። ኣብ ውሽጢ ባይቶ ግን ናይ ኪዳን ግሩፕ ኣሎ። ነታ ደብዳበ ሒዝካ ነቶም ናይ ኪዳን ኣባላት ዝኾንና ጸውዓና፣ ኣብ ውሽጥና ከምዚ ዓይነት ሽግር ተፈጢሩ ኢልካ ኣማኽረና፣ ነቶም ናይ ሲቪክ ማሕበራትን ካብ ኪዳን ወጻኢ ዘለው ውድባትን ግን ንምንታይ ኣብዚ ኣምጺእካዮም” ኢልናዮ። ሕጂ እቲ ጐስጓስ ኢዩ ዝግበር ዘሎ!! ናይ ኪዳን ሓይሊ ነቲ ናይ ባይቶ መሪሕነት ክንዲምንታይ ጸልዋ ከም ዝፈጥረሉ ክትርኢ ኣለካ። እዚ ከኣ ናይ ባይቶ መሪሕነት ክንዲምንታይ ብቕዓት ዝጎደሎን ንኪዳን ተንበርካኺን ምዃኑ፣ ብኪዳን ከም ዝዝወርን ዝምራሕን ኢዩ ዝገልጸልካ ዘሎ።
ኣብ 2ይ ስሩዕ ኣኼባ መግለጺ ደምሓኩኤ ኣዝዩ ኣከራኻሪ ጉዳይ ምስ ኮነ፣ ነቲ ቻርተር ተወኪሶም መቕጽዒ ዓንቀጽ እንተሎ ክፍትሹ ዝተመዘዙ ናይ ሕጊ ድሕረ ባይታ ከም ዘለዎም ዝንገረሎም ኣባላት ስርሖም ፈጺሞም መቕጽዒ ዓንቀጽ የለን ዝብል መልሲ ሒዞም ከም ዝተመልሱ ኢዩ ዝግለጽ። ናብ 2ይ ስሩዕ ኣኼባ ቅድሚ ምኻድኩም ግን ነቲ ጉዳይ ብደረጃ ፈጻሚት ክንፈትሖ ፈቲንና ኔርና ዝብሉ ኣባላት ኣለው። እታ ዝበልካያ ደብዳበ ምስ መጸት’ከ ክንደይ መዓልቲ ኢኹም ኣብዛ ጉዳይ እዚኣ ዘቲኹም?
እቲ መስርሕ ከመይ ነይሩ መስለካ፣ እታ ደብዳበ ቅድሚ ምምጽኣ መጀመርያ፣ ኣነን ሰለስቲኦም ሰክረታርያን፣ ማለት ኣቦ መንበር፣ ምክትል፣ ጸሓፊ (ዶክተር ዩሱፍ፣ ዮሃንስ ኣስመላሽ፣ ዓብዱራሕማን ዝበሃል ሓደ ጀበርቲ) ኣርባዕቴና ኮፍ ኢልና። ኮፍ ምስ በልና፣ እዚ ነገር እዚ ኣብ ዓቢ ሓደጋ የእቱ ስለዘሎ እስከ ንርኣዮ ኢዮም ኢሎም። እንታይ እንተገበርና ይሓይሽ ኢሎም። ብዙሕ ኬድና፣ ብዙሕ ርኢና ማለት ኢዩ። ሕጂ ናብቲ ውሽጢ ምእታው ምንም ትርጉም የብሉን። ቅድሚ 61 ድዩ ሽፍታ ነይሩ ወይስ ድሕሪኡ? ገለመለ ዝብል ብዙሕ ዘረባታት ነይሩ። እቲ መግለጺ ነየናይ ኢዩ ዝዛረብ ዘሎ ዝብል ነገር ኢዩ። ስለዚ ኣብኡ ግልጺ ጌርናሎም። ድሕሪኡ እቲ ፍታሕ እንታይ ኢዩ ተባሂለ ተሓቲተ። እቲ ፍታሕ፣ ንስኻትኩም ሓምድ እድሪስ ዓዋተ ከም ሃገራዊ ኣይኮን ጌርኩም ተቐበልዎ፣ ንሕና ግን እተን ዝበልናየን መጽናዕቲ ክሳብ ዘይገበርና ኣብ ልዕሊ ሓምድ እድሪስ ዓዋተ ዘለና ርእይቶ ይከበረልና፣ ከም ናይ ማይኖሪቲ ርእይቶ ይከበረልና ኢልና። እንታይ ማለት ኢዩ ኢሎም። ኣብ ዝኾነ ፌስቲቫል፣ ኣብ ዝኾነ መድረኽ ኣውሪድኩም ሓምድ እድሪስ ዓዋተ ከምዚ ገይሩ፣ ከምቲ ገይሩ ክትብሉ ከለኹም ንሕና እውን ሓምድ እድሪስ ዓዋተ ሽፍታ ኢዩ ኢልና ናይ ምዝራብ መሰልና ይከበረልና ኢልና። እዚኣ ኣይትኸውንን ኢያ ኢሎም። ስለዚ ንስኻ ባዕልኻ ኣምጺእካያ ኣለኻ እዚኣ ኣውርዳ፣ ሰሓባ፣ ንህዝቢ ኤርትራ ይቕረታ ሕተት ኢሎምኒ። ኣይንሓትትን ኢለዮም። ከምኡ ክንገብር ኣይትጸበዩ ኢለዮም። መርገጺና ንጹር ኢዩ ኢለዮም። ኣይፋሉን ምስ መሪሕነትካ ተመኻኺርካ ምጻእ ኢሎምኒ፣ ተመኻኺርናሉ ወዲእና ከም ዝኾንና ነጊረዮም። ኖኖእ! ደውለሎም ኢሎምኒ፣ ከይደ ድሕሪ 30 ደቂቕ ተመሊሰ እቲ መርገጺ ንሱ ምዃኑ መሊሰ ኣረጋጊጸሎም። እዚኣ ኢያ እታ ንመጀመርያ ግዜ ዝተራኸብናላ። ድሕሪ ሰሙን ናይ ፈጻሚት ኣኼባ ተጸዊዑ። እታ ደብዳበ ኣቐዲማ መጺኣቶ ኣላ። ቃለይ ምስ ሰምዑ ድሕሪ ሰሙን ኣኼባ ፈጻሚት ሽማግለ ጸዊዖም። ኣኼባ ምስ ገበርና ኣምጺኡ ኣንቢቡልና። ንምንታይ ኣብዚ ኣምጺእካ ኣንቢብካዮ ኢለ ሓቲተዮ። እዚ ናይ ሃገራዊ ባይቶ እምበር ናይ ኪዳን መድረኽ ኣይኮነን፣ ናይ ኪዳን ደብዳበ ንምንታይ ኣብዚ ይንበብ ኢለዮ። እዚኦም እውን መሻርኽትና ስለዝኾኑ ክፈልጡ ኢልና ኢና ኢሉ – ኦሬዲ ተሃንዲዶም ስለዝነበሩ ንኸውጽኡና። ኣብ መጨረሻ፣ እምበኣርከስ ከምኡ እንተኾይኑ ኢሎም ንዓይ ሓቲቶምኒ። ንሕና ምንም ዝበደልናዮ ነገር የለን፣ ሓቲትና ኢና፣ መሰልና ኢዩ፣ ዝበደልናዮ ነገር ስለዘየለ ኣብዚ ስጉምቲ ክውሰደልና ኢዩ ዝብል እምነት የብልናን ኢልና። እምበኣርከስ ከምኡ እንተኾይኑ ኢሎም ኣባልነት ደምሓኩኤ፣ ኣባልነት ቀርነልዮስ ኣብ ፈጻሚት ክድስክል ንርእዮ ኢሎም ኢዮም ናብ ኩሎም ሰርኩሌት ገይሮም። ንሕና ኣብ ዘየለናሉ ስለዝገበርኩሞ እዚ ጌጋ ኢዩ ዝብል ከኣ ካብ ደገ መጺኡ፣ ካልኣይ ግዜ ኮፍ ኢልና ማለት ኢዩ።
ካበይ ደገ፧
ካብ ናይ ደገ ኩሉ! ንሕና ኣብ ዘየለናሉ ከምዚ ዝኣመሰለ ዓቢ ነገር ከመይ ጌርኩም ኣብ ሓጺር ግዜ፣ ኣብ ውሽጢ 24 ሰዓታት መልሲ ሃቡና ትብሉና? እዚ ክኸውን ኣይክእልን ኢዩ ምስ በሉ እንደገና ተኣኪብና ማለት ኢዩ። ሓደ ውድብ ከም ውድብ እንተተጋግዩ ከመይ ኢና ንገብሮ? መቕጽዒ ሕጊ ኣሎ’ዶ? ከም ውልቀ ሰብ፣ ከም ሓደ መራሒ ግን ጃሱስ እንተኾይኑ ንኣብነት ቀርነልዮስ ጃሱስ እንተኾይኑ፣ ነቲ ውድብ ኣይኮንካን ትሰጎ፣ ንቀርነልዮስ ኢኻ ትሰጉግ። እቲ መግለጺ ብውድብ ኢዩ ወጺኡ። ናይ ውድብ መግለጺ ኢዩ። ቀርነልዮስ ብውልቁ እንታይ ገይሩ? ኣቦ መንበር ስለዝኾነ ተባሂሉ። ኣቦ መንበር ኢዩ ዝቕጻዕ ዝብል ሕጊ ኣለና ድዩ? የለን። ውድብ’ከ ከምዚ ዓይነት መግለጺ እንተኣውጺኡ ክቕጻዕ ኣለዎ ድዩ ዝብል ሕጊ ኣሎ’ዶ? የለን። ስለዚ እዚ ጽባሕ ንግሆ ኣብ ሓደጋ ኢዩ ዘእትወና። ብዝኾነ ላዕሊ ታሕቲ ምስ ተባህለ ወላ ምልኣተ ጉባኤ ኣይምላእ እቲ ድምጺ ተኣኪቡ፣ ክንቀጽዖ፣ ክነንጠልጥሎ እናኸኣልና ወላ ኣብቲ ናይ ባይቶ ክንርእዮ ንኽእል ኢና ዝብል ነገር ኣምጺኡ። ከምኡ ኣይትበል ኢልናዮ፣ ወላ ሓንቲ ባይታ የብልካን! ወላ ሓንቲ ሕጋዊ ባይታ የብልካን ንውድብ ክትቀጽዕ ኮነ ንቀርነልዮስ ክትቀጽዕ!! ሕጋዊ ባይታ የብልካን! ዝኾነ ሰነድ የብልካን ኢልናዮ። ኣብኡ ኢና ወዲእና ማለት ኢዩ። ስለዚ ብድሕሪኡ ናበይ ኢዩ ከይዱ? ናብ 2ይ ስሩዕ ኣኼባ ባይቶ ኢዩ ከይዱ። ኣብኡ እውን ካብ መግለጺ ኪዳን ዝፍለ ነገር ኣይኮነን ተራእዩ። እቲ ብዘይ ዝኾነ መቕጽዒ ዓንቀጽ ተሃንዲዱ ኣብ ኪዳን ስጉምቲ ዝወሰደ ሓይሊ ኢዩ ነዚ ወዲቡ ኣምጺእዎ። ስለዚ ንሱ ኢዩ ብድምጺ ስዒሩ ከይዱ። ንደምሓኩኤ፣ ንቀርነልዮስ ንምንጥልጣል ዘኽእል ዓንቀጽ ስለዝሰኣንና ኢና ናብ 2ይ ስሩዕ ኣኼባ ሰጊርና። ሰለስተ መዓልቲ ምሉእ ባዶ ምስ ኮነ እምበኣርከስ ክንቀጽዖ ንኽእል’ዶ ኣይንኽእልን ተባሂሉ ሰለስተ ናይ ሕጊ ምሁራት ንምረጽ ተባሂሉ። ሓደ ክርስትያን ክልተ ሙስሊም ተመሪጾም። ከይዶም ርእዮም፣ የለን ኢሎም!! ሕጂ ንሕና ምስ ሰደድናዮም መመያየጢ ሞሽን ንኸምጽኡ እምበር ውሳነ ሒዞም ክመጹ ኣይኮነን። ፈቲሾም ወዲኦም የለን ኢሎም ምስ መጹ፣ ጸጋይ ዮሃንስ፣ እታ ምክትል፣ ምስ በዓል ተወልደ፣ ምስ በዓል ሑሴን ከሊፋ፣ ምስ በዓል ግንባር ሃገራዊ ድሕነት ተመኻኺሮም፣ በቃ! ነዚ ውድብ እዚ ነደስክሎ ኢሎም። ልክዕ ከምታ ናይ ኪዳን ውሳነ ወሲኖም። ካበይ ኣምጺእኩሞ እንተተባህሉ፣ የለን! ካብ ጁባይ ኣውጺአ እገብር ኣለኹ ኢልካ ተዛረብ ኢሎሞ። ምጽእ ኢሉ ከምኣ ኢሉ ተዛሪቡ – ጸጋይ ዮሃንስ። ጸጋይ ዮሃንስ ኣብ ልዕሊ ብሄረ ኩናማ፣ ኣብ ልዕሊ ደምሓኩኤ ዝገበሮ ገበን ካብቲ ጀብሃ ኣብ ልዕሊ ብሄረ ኩናማ ዝገበሮ፣ ካብቲ ሓምድ እድሪስ ዓዋተ ኣብ ልዕሊ ብሄረ ኩናማ ዝገበሮ ገበን ወጻኢ ኣይኮነን። ነዚኣ ኣስሚርካ ክተንብረለይ ኢየ ዝደሊ። ህዝቢ ኩናማ ከኣ ነዚ ጽቡቕ ገይሩ ኢዩ ዝፈልጦ። ከም ዝፈልጥ ከኣ ጌርናዮ ኢና። መሳርሒ ናይ ድጉል እስላማዊ ሓይልታት ኮይኑ ኣብ ልዕሌና ዝወሰዶ ስጉምቲ ምዃኑ ኣብ ታሪኽ መዝጊብናዮ፣ ንህዝብና እውን ነጊርናዮ ኢና።
በቲ ኣብ ልዕሊ ደምሓኩኤ ዝተወስደ ስጉምቲ ኣይንሕተትን ኢና ኢሎም ኣስማቶም ዝሓዘ መዘክር ዝዘርግሑ 22 ኣባላት ሃገራዊ ባይቶ ነይሮም። ብተመሳሳሊ ኣገባብ ድሕሪ 2ይ ስሩዕ ኣኼባ፣ ነናብ ቦታኦም ምስ ተመልሱ ነቲ ኣብቲ ኣኼባ ዝተዓዘብዎ ነገራት ኣመልኪቶም ነቐፌታዊ ጽሑፋት ዝጸሓፉ ነይሮም። ብፍላይ ነዞም ብርዖም ኣልዒሎም ዝጸሓፉ ኣባላት “ካብ ጥርናፈ ወጻኢ በብኢዶም ዝኸዱ ቀይዲ በተኻት” ኢሎም ዝገልጽዎም ኣለው። እቶም ቀይዲ በቲኹ ዘይሕጋዊ ስጉምቲ ወሲዱ ንዝበሃል ዘሎ ሃገራዊ ባይቶ ዝድግፉ ከኣ ኢዮም ንገዛእ ኣባላቶም ቀይዲ በተኻት ዝብልዎም ዘለው’ሞ ህዝቢ ንመኖም ኢዩ ክሰምዕ?
ባህሪ ናይቲ ኣድሓርሓሪ ሓይሊ ከምኡ ኢዩ። እዚ ሓይሊ እዚ ን14 ዓመት ሕግታቱ እናፍረሰ ዝመጸ ሓይሊ ኢዩ። ኣብ ሰነዳቱ ዘየለ ሕጊ፣ ኣብ ቻርተሩን ቅዋሙን ዘየለ ሕጊ ኣምጺኡ ንሱ እንድዩ ካብ ሕግን ጥርናፈን ወጺኡ ዘሎ? ካብ ቅዋም ወጻኢ ዘሎ ንሱ እንድዩ!! ካብቲ ቻርተር ወጺኡ ዘሎ ንሱ’ዶ ኣይኮነን!? ንሱ ካብ ጥርናፈ ክወጽእ ሓላል፣ እቲኦም ድማ ዝወሰድካዮ ስጉምቲ ጌጋ ኢዩ ክብልዎ ሓራም ክኸውን ኣይክእልን። ካብቲ ዝጥርንፈና ሰነዳት ወጻኢ ኢኻ ጌርካ፣ ስለዚ ብውሳኔኻ ኣይንኸይድን ብምባሎም፣ ካብ ጥርናፈ ወጺኹም ክብሎም ከሎ ህንዱድነት ኢዩ እምበር ካልእ ኣይኮነን። እዚ ሓይሊ እዚ ንዝሓለፈ 14 ዓመት ብኸምዚ ኢዩ መጺኡ። ብሕጊ ዘይግዛእ ጥራይ ዘይኮነ ሕግታት እናፍረሰ፣ ህዝባውነት እናጥፍአ ኢዩ መጺኡ። ኣብ ህዝቢ ተኣማንነት ስለዝሰኣነ ኢዩ 14 ዓመት ብዘይ ፍረ ደው ኢሉ ዘሎ። ስለዚ እቲ ህዝቢ ነዚ ኢዩ ክፈልጥ ኣለዎ። ጥርናፈ ማለት እንታይ ኢዩ? ንስኻ ምስ ተጠርነፍካሉ’ኮ ኢዩ ሰብ ዝጥርነፍ። ንስኻ መራሒ ኴንካ ልዕሊ ሕጊ እንተዄንካ ከመይ ገይሩ እቲ ንዓኻ ዝኽተለካ ኣብ ትሕቲ ሕጊ ይኸውን!? ይሓተካ’ኮ ኢዩ! ንስኻ ኣይ ከምዚ እንዲኻ ትገብር ክብለካ እንድዩ። ብቅዋም ዝተመርጸ ሰብ ኣምጺእካ ካብ ቅዋም ወጻኢ ስጉምቲ ውሰድ ኢልካ ናትካ ድሌት ክተስገድድ፣ ካብዚ ዝዓቢ ገበን እንታይ ኣሎ? ስለዚ እዚ ሓይሊ እዚ ከምዚ ለሚዱ፣ ብኸምዚ ዝመጸ ሓይሊ ኢዩ። እዚ ሓይሊ እዚ ኤርትራ እንተዘይኣተወ ዝሓሸ ኢዩ።
ገለ ኣብ መታሕት ዝውለዱ ተቓለስቲ ነቲ ደምሓኩኤ ብምኽንያት ባሕቲ መስከረም ዘውጽኦ መግለጺ ምስ ኣንበቡ፣ እቲ ብዛዕባ ዓዋተ ዝበልኩሞ ካባኻትኩም ዝጽበይዎ ነገር ከም ዘይኮነ፣ ደምሓኩኤ ናይ መታሕት ሓይሊ ከሎ ጠሊሙና ዝብል ምረት እውን ከም ዘስዓበሎም ይዛረቡ ኢዮም’ሞ ምናልባት ብጉልባብ መታሕት ምስዞም ትነቕፎም ዘለኻ ሓይልታት ጠቢቕኩም ዝኸድኩምሉ እዋን ነይሩ ድዩ?
ኣብ መስከረም ሓደ ዝኾነ ውድብ ነናቱ መግለጺ ኢዩ ዘውጽእ። ንመስከረም ሓደ ከመይ ገይሩ ይገልጾ? ንሓምድ እድሪስ ዓዋተ ብኸመይ ይገልጾ? ኣብ መበል 51 ዓመት መስከረም ሓደ፣ ኪዳን ንሓምድ እድሪስ ዓዋተ ኣይጠቐሶን ወላ ከም ዋጋ ዘለዎ ሰብ እውን ኣይረኣዮን። ንሕና ንሓምድ እድሪስ ዓዋተ ጠቒስና ግን ሓምድ እድሪስ ዓዋተ ዘምጽኦ ነገር መጽናዕቲ ንግበር ኢና ኢልና። ኪዳን ግን ኣብ መግለጺኡ ብዛዕባ መስከረም ሓደ እምበር ብዛዕባ ሓምድ እድሪስ ዓዋተ ዝገለጾ ነገር የብሉን። ጸኒሑ ንመግለጺና ብምቅዋም ተሓላቒ ሓምድ እድሪስ ዓዋተ ኮይኑ ምቕራቡ ድማ ነቲ ዘሎ ሃይማኖታዊ ስምዒት ኢዩ ዘመልክት። ደምሓኩኤ ናይ መታሕት ሓይሊ ከሎ ጠሊሙና ዝበሃል – ነጊረካ ኢየ! ኩናማ ብብሄር ኢዩ ተወዲቡ። ጀብሃ ኣይኮነ! ሻዕብያ ኣይኮነ!! ጀብሃ ብብሄሩ ዝተወደበ ሓይሊ ኢዩ። ካልኣይ ነገር ድማ ደምሓኩኤ ካብ ኩናማ ክንጸል ኣለዎ ተባሂሉ። ደምሓኩኤ’ኮ ብሄራዊ ውድብ ኢዩ። ብሄራዊ ውድብ ማለት ድማ ካብ ውሽጢ ብሄረ ኩናማ ዝመጸ ሓይሊ ኢዩ። ሰራዊቱ ኩናማ፣ መሪሕነቱ ኩናማ፣ ኣባላቱ ኩናማ፣ ናቱ POWER BASE እውን ኩናማ ኢዩ። ስለዚ ንደምሓኩኤን ኩናማን ፈሊኻ ትርእዮም ነገራት ኣይኮኑን። ንኣብነት ጀብሃ ንኩናማ ኣይውክልን ኢዩ ክንብል ንኽእል ኢና። ፌደራልያ ንኩናማ ኣይውክልን ኢዩ ክንብል ንኽእል ኢና። ሳግም ንኩናማ ኣይውክልን ኢዩ ክንብል ንኽእል ኢና። ደምሓኩኤ ንኩናማ ኣይውክልን ኢዩ ክትብል ግን ኣይትኽእልን ኢኻ። ምኽንያቱ ብባህሪኡ ደምሓኩኤ ናይ ኩናማ ውድብ ስለዝኾነ። ንዓፈር፣ ንሳሆ እውን ተመሳሳሊ ኢዩ። እዚ ውድብ እዚ እንተወሓደ 100 ድዩ ሓምሳ ድዩ ናይ ኩናማ ሰዓብቲ ኣለውዎ – ማይኖሪቲ ይኹን ኣይኹን ብዘየገድስ! ናይዞም ሰባት ርእይቶ ምስማዕን ዘይምስማዕን ናትካ ደሞክራስያውነት ኢዩ ዝሓትት። ካልኣይ ነገር ድማ ንሕና ኩናማ ኣብ ኤርትራ ጸኒትና ኣለና። ከይንጸንት ምስ ኣየናይ ሓይሊ ተጸንቢርና ምስ ተቓለስና ኢና ለውጢ ክነምጽእ ከምኡ’ውን ህላወናን ቀጻልነትናን ኣብ ኤርትራ ክነረጋግጽ ንኽእል? እንተ ደኣ ኢልና መሰልና እምበር መሰል ሓይልታት መታሕት ኣይኮነ! መሰል ሓይሊ ከበሳ ኣይኮነ! ስለዚ ምስቲ ናይ ለውጢ ሓይሊ ኢዩ ንብሎ፣ ምስቲ ራእዪ ኣለዎ ንብሎ ሓይሊ ክንከይድ መሰልና ኢዩ። ብዛዕባ ሓምድ እድሪስ ዓዋተ ኣይትሕተቱ ዝብለና ሓይሊ፣ ታሪኽ ኣይትሕተት ዝብለኒ ሓይሊ ኣብ ልዕሊ ብሄረ ኩናማ ዘለዎ ኣረኣእያ እንታይ ምዃኑ ይገልጸልና ስለዘሎ ምስዚ ሓይሊ እዚ ካብ ምኻድ ዘይምኻድ ንመርጽ። እዚ ከኣ ገበን ኣይኮነን። ኣብ ዝሓለፈ 14 ዓመት ኣብ ልዕሌና እንታይ ፈጺሞም ከም ዝወጹ ንፈልጥ ኢና። ናይ ትማሊ ኩናማ፣ ምስ ጀብሃ ዝነበረ ኩናማ ኢሎምና ኢዮም – “ንሕና’ኮ ንኩናማ ንፈልጦም ዝሃብናዮም ክዳውንትና ዝሓጽቡ፣ ካልሲ ዝሓጽቡልና፣ ሙታንታና ዝሓጽቡልና እምበር ከማኹም ዝሃብናዮም ስራሕ ኣይንሰርሕን፣ ማዕረ ንርኣዮ ዝብሉ ኩናማ ርኢናን ሰሚዕናን ኣይንፈልጥን ኢና” ኢሎም ቃል ብቓል ተዛሪቦምና ኢዮም። ምኽንያቱ ናትና ሕቶ ደንጽዩዎም ኢዩ። ሕቶና ዝደንጸዎም መሪሕነት’ኮ ኢዮም ዘለው ኣብ ኪዳን ….(ሰሓቕ)። ስለዚ እዚኣቶም ምስ መበል 21 ክፍለ ዘመን ዘይከዱ፣ ዝበለዩ መሪሕነት እንታይ ኢና ክንብሎም!? ቅድሚ 20 ዓመት ዝነበረ ኩናማ ሕጂ እውን ከምኡ ክጸንሕ ኣለዎ ማለት ድዩ!? ስለዚ ናይ መታሕት ምዃን ዘይምዃን ኣይኮነን። ኣብ ልዕሊ ኩናማን ኣብ ልዕሊ ደምሓኩኤን ዘለዎም ጽልኣትን ንዕቀትን፣ ኣብ ልዕሊ ብሄራዊ መልክዕ ውደባ ዘለዎም ስግኣት፣ ክነፍርሶ ኣለና ካብ ዝብል መደብ ስለዝተበገሱ ጥራይ ኢዩ።
እቲ ብጉዳይ ዓዋተ ዝተንጸባረቐ ስምዒት ነጸብራቕ ናይቲ ብታሪኽ ኣብ መንጎ እስልምናን ጀብሃን (ጀብሃ ዓባይ ማለተይ ኢየ) ዝጸንሐ ታሪኻዊ ምትእስሳር ኢዩ ኢሎም ዝግምቱ ሰባት ኣለው። እዞም ከምዚ ዝብሉ ሰባት ኣብዚ ጉዳይ ርእይቶኦም ክህቡ ከለው እዚ ሓደገኛን ካብ ሃገራዊ መስመር ውጽእ ዝበለን ኣተሓሳስባ ክስበር እንተ ደኣ ኮይኑ እቲ ኣብ መንጎ ጀብሃ ዓባይን እስልምናን ዝጸንሐ ዘይቅዱስ ምትእስሳር ክብተኽ ኣለዎ ክብሉ ይስምዑ። ንስኻ ነዚ ብኸመይ ትርእዮ?
ጀብሃ ካብ መጀመርያ ምስ እስልምና ዝተበገሰ ሓይሊ ስለዝኾነ፣ ብናይ እስልምና ስምዒታት ተደሪኹ ዝመጸ ስለዝኾነ፣ ክትበትኮ ኣይትኽእልን ኢኻ። ክሳብ ሕጂ ተጋድሎ ሓርነት ኤርትራ ዝብል ስም ክቕይሩ ዘይደልዩ ሓይልታት ኣለው። ምስቲ ናይ እስልምና ጉዳይ ኣተኣሳሲሮም ስለዝርእይዎ ነቲ ስም ምቕያር ካብ ቁርኣን ዝኾነ ገጽ ከም ምቕዳድ ገይሮም ኢዮም ዝርእዩዎ። ተጋድሎ ሓርነት ኤርትራ በጃኻትኩም ስምኩም ቀይርዎ እንተ ደኣ ኢልካዮም ከመይ ጌርካ ደፊርካ ከምዚ ትዛረብ ኢዮም ዝብሉኻ። ንተሓኤ ከም ቁርኣን ዝርእዩ መሪሕነት ናይ ጀብሃ ስለዘለው ጀብሃን እስልምናን ክትበትኮ ኣይትኽእልን ኢኻ። ከምኡ ክገብር ኢየ ኢልካ ክትፍትን እንተዄንካ ነዚኣቶም ዝገበርካ ጌርካ ክተጥፍኦም ኣለካ ማለት ኢዩ። እዚ ከኣ ዘይደሞክራስያዊ ተግባር ጥራይ ዘይኮነ ገበን እውን ኢዩ።
ናብ ጉዳይ ዓዋተ ክመልሰካ፣ እቲ ዓዋተ ኣብ ልዕሊ ኩናማ ፈጺምዎ ዝበሃል ገበን እንታይ ኢዩ? ኣብቲ መግለጺኹም ዘስፈርኩሞ ዝርዝር መብርሂ የለን እሞ ኣብዚ ዘርዚርካ ንህዝቢ እንተትሕብሮ ጽቡቕ ነይሩ።
ዓዋተ ኣብ ልዕሊ ብሄረ ኩናማ ዘውረዶ በደል ብጽሑፍ ዝሰነድናዮ ኣሎ። ነቲ ታሪኽ ብኣፍ ክነግሩ ዝኽእሉ ሰባት እውን ኣለው። ስለዚ ከምቲ ኣብ መግለጺና ዝረኣኻዮ እውን ካብቲ ንሕና ዓዋተ ከምዚ ገይሩ ዝበልናዮ ድሕሪ እቲ መግለጺ እቶም ምሁራት ዘውጽእዎ ጽሑፋት ኢዩ ዝበዝሕ። ንሕና ድማ ከምኡ ኢና ንደሊ ኔርና። ጻውዒትና መጽናዕቲ ንግበር ዝብል ኢዩ። ዓዋተ ሃገራዊ ኣይኮን ኢዩ ቅድሚ ምባልና መጽናዕቲ ንግበር እሞ ናትና ርእይቶ ከኣ ኣብ ግምት ኣእትው፣ ሃገራዊ ኣይኮን ክኸውን እንተኾይኑ፣ ኩናማ ከኣ ኤርትራዊ ኩናማ ምዃኑ እንተ ደኣ ኣረጋጊጽኩምሉ፣ ንሕና ክንሰማምዓሉ ኣለና፣ ንሕና ዘይተሰማማዕናሉ ዓዋተ ሃገራዊ ኣይኮን ክኸውን ኣይክእልን ኢዩ፣ ንዓና ዘይኮነስ ንጀብሃ ኢዩ ዝኸውን፣ ነቶም ንሓምድ እድሪስ ዓዋተ ከም ኣይኮን ዝቕበሉ ሓይልታት ጥራይ ኢዩ ዝኸውን፣ ስለዚ ኣይንግደድን፣ እዚ ክንብል ግን ሓቢርና እሞ መጽናዕቲ ንግበር፣ ኣብ ናይ ሓባር መደምደምታ ድማ ንብጻሕ ኢልና። ነዚ ጻውዒት እዚ ሰሚዖም መጽናዕቲ ዘውጽኡ ሰባት መሊኦም ኢዮም። ርኢናዮም ኢና። እቲ ዓቢ ነገር መን ኢዩ ሓምድ እድሪስ ዓዋተ? ሓምድ እድሪስ ዓዋተ ከም ሃገራዊ ኣይኮን ቅቡል ድዩ ኣይኮነን? ዝብል ነገር ሓደ ንጹር ስእሊ ሒዙ ኣሎ። ስለዚ ድሕሪ ናትና መግለጺ ብኽልቲኡ ሸነኽ ክንርእዮ ከለና ብዓረብኛ 140 ኣርቲክላት ዝጸሓፉ ሰባት ካብ ተራ ጸርፊ ሓሊፎም ጭብጢ ዘምጽኡልና ኣይርኣናን። ብእንግሊዝኛን ትግርኛን ዝተጻሕፈ ዕስራን ገለን ጽሑፋት ክንርኢ ከለና ግን እንታይነት ሓምድ እድሪስ ዓዋተ ኮፍ ኣቢሎምልና ኢዮም። ስለዚ ነዚ እውን ከም ጸጋ ተቐቢልና ባይቶ በቲ ናይ ሪኮንሳይሌሽን ኮሚቴ ዝበሃል መጽናዕቲ ይገበረሉ ኢና ኢልና – ወላ ኣብቲ 2ይ ስሩዕ ኣኼባ ሃገራዊ ባይቶ። ሕጂ ንሳቶም እንታይ ኢዮም ዝብሉ ዘለው፣ ሓምድ እድሪስ ዓዋተ ኣይኮን ክኸውን ይኽእል’ዶ ኣይክእልን ብዛዕባ ናቱ ጅግንነት ክነምጽእ ኢና ኢዮም ዝብሉ ዘለው። ንሕና ናይ ሓምድ እድሪስ ዓዋተ ጅግንነት ኣይኮነን ዘዛርበና ዘሎ። ሓምድ እድሪስ ዓዋተ ኣብ ልዕሊ ብሄረ ኩናማ ገበን ፈጺሙ’ዶ ኣይፈጸመን ኣረጋግጹልና ኢና ንብሎም ዘለና። ናይ ውልቂ ጅግንነት ምንም ትርጉም ዘለዎ ኣይኮነን። ሓምድ እድሪስ ዓዋተ 6 ወርሒ ዝጸንሐ ሰብ፣ ኣብ ድሕረ ባይታኡ ብዙሕ ናይ ግፍዒ ታሪኽ ዘለዎ ሰብ ኢዩ። እዚ ኹሉ ዝጸሓፍ ዘሎ ሰብ ፈጢርዎ ኣይኮነን። ስለዚ ሓደ እቲ መግለጺ ኣወንታዊ ተጽዕኖ ፈጢሩ ኢዩ – ብዛዕባ ዓዋተ ንኽጸሓፍን ንኽዝረብን። ዓዋተ መን ምዃኑ ንፍለጥ ዝብል ተበግሶታት ንኽፍጠር ናይ ገዛእ ርእሱ ኣወንታዊ ድፍኢት ነይርዎ። ንሕና ሓደስቲ ወለዶ ኢና ዘይንፈልጦ ነገር ኣሎ። ስለዚ ክንፈልጥ ስለዘለና ኣፍልጡና ኢና ንብል ዘለና። ከፍልጡና ኣይደለዩን ግን ካልኦት ነቲ ጻውዒትና ዝተቐበሉ ኤርትራውያን እኹል ኢዩ እኳ እንተዘይበልና መበገሲ፣ መባእታዊ ዝኾነ ጭብጢ ብዛዕባ ዓዋተ ኣብ ልዕሊ ብሄረ ኩናማ ጭፍጨፋ ከም ዘካየደ ዘረጋግጹልና ጽሑፋት ወጺኦም ኣለው።
ስለዚ ካብቲ ዝዘርጋሕኩሞ መግለጺ ንላዕሊ እቲ ኣብ ኢንተርነት ዝተዘርግሐ ጽሑፋት ኢዩ ንዓዋተ ዝያዳ ኣከራኻሪ ሰብ (CONTROVERSIAL FIGURE) ገይርዎ ማለት ድዩ? ኣብዚ እዋን ኣከራኻሪ ሰብ ምዃኑ መግለጺ ደምሓኩኤ ኣይኮነን ተሓታቲ ማለት ድዩ?
ብልክዕ!!
ሓንቲ ዘይመለስካያ ሕቶ ኣላ። ዓዋተ ብታሪኽ ኣብ ልዕሊ ብሄረ ኩናማ ፈጺምዎ ዝበሃል በደል እንታይ ኢዩ።
ዓዋተ ከም ታሪኽ ቁሸታት ኩናማ ኣቃጺሉ። ግጭት ኣብ መንጎ ዓዋተን ኩናማን ኣበየናይ ግዜ ኢዩ ዝጅምር!? መበገሲኡ እንታይ ኢዩ!? ካብ 40ታት ክሳብ 60ታት ኣብ ዘሎ ግዜ ኢዩ። ካብ 1941 ክሳብ 1960 ቶታሊ ናይ ሽፍትነት ታሪኽ ኢዩ ዘለዎ። ክንደይ ቁሸታት ኩናማ ከም ዘቃጸለ ከርእየካ ይኽእል ኢየ። መዓት ቁሸታት ኩናማ ኣቃጺሉ! መዓት ከብቲ ኩናማ ዘሚቱ! ክንደይ ኩናማ ሓሪዱ? ንፈልጦ ኢና። ሕጂ ናብ ሽመልባ ክወስደካ ይኽእል ኢየ – ብህይወት ኣሎ ሓደ ኩናማ ኣሕዋቱ ብዓዋተ ዝተቕትሉዎ። ኣብ ብሄረ ኩናማ ቲካ ዝበሃሉ ኣለው። ኩሎም ሙስሊም ኢዮም።
ቲካ ስም ቀቢላ ድዩ?
እወ ቀቢላ ኢዩ። ኣባላት እዚ ቀቢላ ብምሉኦም ሙስሊም ኢዮም። ኣቐድም ኣቢሎም ተኸተልቲ ባህላዊ እምነት ኢዮም ነይሮም። ደሓር ግን ዓዋተ ቀጥቂጡ ኣስሊምዎም። ሎሚ ኣብ ውሽጢ ብሄረ ኩናማ ነቲ DESCIPLE OF ISLAMIZATION ዝኾነ ሓምድ እድሪስ ዓዋተ ዝጸልእ እስላም ኢዩ ዝበዝሕ። እቲ እምነቱ ክቕይር ዝተገደደ ቀቢላ ቲካ እውን ንሓምድ እድሪስ ዓዋተ ዝጸልእ እምበር ዝፈቱ ኣይኮነን። ምኽንያቱ እቶም ሓምድ እድሪስ ዓዋተ ገዛና ኣንዲዱ፣ ሓውና ሓሪዱ ዝብልዎ ኩሎም ሙስሊም ኢዮም። እዞም ሙስሊም ሓይልታት ንሓምድ እድሪስ ዓዋተ፣ ነቲ ንሙስሊም ኩናማ ዝሓረደ ሓራዲ፣ ከም ናይ ኩናማ ኣይኮን ገይሮም ክወስዱ ነቲ ኩናማ ከመይ ኢዮም ዝሓስቡዎ ማለት ኢዩ!? ሓምድ እድሪስ ዓዋተ ንኩናማ ዝገደፈሉ የብሉን።
እቶም ንደምሓኩኤ ሰጒጎሞ ዝበሃሉ ኣብ ኪዳንን ሃገራዊ ባይቶን ዝርከቡ ሓይልታት ብኣንጻር’ቲ ደምሓኩኤ ዘቕረቦ ሕቶ ምስላፎም ሓደ ዘምስሎም ነገራት ነይርዎም። እቲ ኣብ ውሽጦም ሓደ ዘምስሎም ዝነበረ ነገር ግን ንውዲት እምበር ናይ ብሓቂ ሓድነት ስለዝነበረ ኣይኮነን ዝብል ነገራት ከኣ ኣሎ። እቲ ኣብ ልዕሊ ደምሓኩኤ ዝተወስደ ስጉምቲ ንሓድነት ናይቶም ኣብ ሓደ ሸነኽ ዝተሰለፉ ሓይልታት ዘርኢ ዘይኮስነ ንደምሓኩኤ ከም ናይ ሓባር ጸላኢ ብምርኣይ ዝተበገሰ ኢዩ ዝብል ኣበሃህላ እውን ኣሎ። ምኽንያቱ ድሕሪ እቲ ኣብ ልዕሊ ደምሓኩኤ ዝተወስደ ስጉምቲ ኣንጻር ሓድሕዶም ክፋለሱ ከም ዝጀመሩ ኢዩ ዝንገር። ከምቲ ደሓር ዝሰማዕኩዎ እውን ግንባር ሃገራዊ ድሕነት ካብ ኪዳን ስሒቦም ኢዮም። ዶክተር ዩሱፍ ኮፍ ኢልዎ ዘሎ መንበር ናይ ኪዳን እምበር ናይ ግንባር ሃገራዊ ድሕነት ኣይኮነን፣ ስለዚ ክገድፎ ኣለዎ ዝብል ነገራት እውን ነይሩ ኢዩ። ኣብዚ እንታይ መብርሂ ምሃብካኒ?
ኣብቲ መጀመርያ ነጊረካ ነይረ። ነቲ ብሄራዊ መልክዕ ውደባ ከም ኲናት ስለዝፈርሑዎ፣ መዓት ፍልልያት እናሃለዎም ከሎ ነቶም ብሄራውያን ውድባት ንኽሃርሙ ይዕረቑ። ቅድሚ ሕጂ ከምኡ ኢዮም ዝገብሩ ነይሮም፣ ሕጂ እውን ከምኡ ኢዮም ገይሮም። እቲ ክሳብ ሕጂ ንሕና እንፈልጦ ኣካይዳኦም እዚ ኢዩ። ክልቲኦም ንሓምድ እድሪስ ዓዋተ ስለዝደለዩ ኣይኮነን። ግንባር ሃገራዊ ድሕነት ካብ ኪዳን እናወጸ ከሎ፣ ኣብ ልዕሊ ደምሓኩኤ ዘይሕጋዊ ስጉምቲ ክውሰድ ከሎ ግን ምስ ኪዳን ማይን ጸባን ኮይኑ ኢዩ ሰሪሑ። እዚ ተወላዋሊ ሓይሊ ዝበሃል እዚ ኢዩ እቲ ባህርያቱ። ስለዚ ምስ ከምዚ ዝኣመሰለ ሓይሊ ናብዚ ክበጽሕ ኢየ ኢልካ ፕሮግራም ክትገብር ኣይትኽእልን። ደምሓኩኤ ኣልጊስና ኣለና፣ ኣብ ባይቶ ደምሓኩኤ ኢዩ ዝርብሸና ነይሩ፣ እንተዝብሉ ኣብ ፈጻሚት ተሳንዮም ምኸዱ ነይሮም። ሰብ እንታይ ይብለና ምበሉ ነይሮም። ኣብ ናይ ደምሓኩኤ ብሓንሳብ ኮይኖም ኣብዚ ክንፈላለ ነውሪ ኢዩ፣ ተሰማሚዕና ንኺድ ክብሉ ምኸኣሉ ነይሮም። ግን ኣይገበሩዎን።
እቲ ዘባእሶም እንታይ ኢዩ?
POWER STRUGGLE ኢዩ። ካልኣይ ነገር ከኣ ብውሽጢ ውሽጢ እምበር እቲ ናይ እስላማዊ ስምዒት ወካይል ግንባር ድሕነት፣ ጀበርቲ ይኹኑ ሳሆ ይኹኑ፣ ንሕና ጀበርቲ ኢና ወይ ሳሆ ኢና፣ ናይ ሙስሊም ሓይሊ ኢና፣ ምሳኻትኩም ኢና ብሓንሳብ ክንከይድ እንተ ደኣ ኢሎም ግንባር ድሕነት ባዕሉ ክፈርስ ስለዝኽእል፣ ስለዝፈርሑ፣ እቶም ኮር ናይ ኪዳን ዝኾኑ ናይ እስላም ውድባት ዘምጽእዎ እማመ ኣይቅበሉዎን ኢዮም – እቶም ግንባር ድሕነት ኢየ ዝብለካ ዘለኹ!! ብውሽጢ ውሽጢ ይራኸቡ ኢዮም። ኣንጻር እስልምና ኣብ ዝለዓል ጉዳይ ንሳቶም ምስኦም ኢዮም። ነቶም ኣብ ግንባር ድሕነት ዘለው ክርስትያን እውን ጉዳዮም ኣይኮነን። ዶክተር ዩሱፍ ዝኸዳ ዝነበረ ንሱ ኢዩ። ጉዳዩ ኣይኮነን። ይኸይድ ነይሩ ምስቶም ናይ ኪዳን። ካብ ቤት ጽሕፈት ባይቶ ናብ ቤት ጽሕፈት ኪዳን ብእግሩ ናብ ሑሴን ከሊፋ ከይዱ መምርሒታት ክቕበል ብዓይንና ንርእዮ ኔርና። እቲ ዝለዓለ ጽላል ባይቶ ኢዩ ዝበሃል እንተኾይኑ ሑሴን ከሊፋ ኢዩ ናብ ዶክተር ዩሱፍ ክኸይድ ነይርዎ እምበር ዶክተር ዩሱፍ ኣይኮነን ናብ ሑሴን ከሊፋ ክኸይድ ዝነበሮ። ስለዚ እዚ ነቲ ናይ ኢስላማይዜሽን ጉዳይ ክንዲምንታይ ቦልድ ከም ዝገበሮ ሓደ መርኣያ ኢዩ። ካልኣይ ብጣዕሚ ዝገርመካ ነገር፣ ኣብ ውሽጢ ኪዳን ዘለው ውድባት ክገርመካ ብኣስማት ውልቀሰባት ክጠቕሰልካ ኢየ፣ በሽር ኢሳቕ ናይ ፈደራልያ ኢዩ፣ ኣባል ፈደራልያ ኮይኑ ንኣቦ መንበርነት ፈጻሚት ባይቶ ኢዩ ተሓጽዩ። ደሓር ኣብኣ ኢዮም ተባኢሶም ምስ ዶክተር ዩሱፍ። እስላም ንእስላም ኢዮም ተባኢሶም። እዚ ንሕና ኣብ 2ይ ስሩዕ ኣኼባ ተሃሪምና ምስ ወጻእና ዘጋጠመ ኢዩ። ኣቦ መንበር ፈጻሚት ቤት ጽሕፈት ክቕየር ኣለዎ ምስ ተባህለ በሽር ኢሳቕ ኣቦ መንበር ናይ ምዃን ድሌት ነይርዎ። እቶም ኣብ ውሽጢ ኪዳን ዘለው ንበሽር ኣይተቐበሉዎን። ንበሽር ነጺጎም፣ ካብ ኪዳን ወጻኢ ንዘሎ ዶክተር ዩሱፍ ኢዮም ተቐቢሎም። ምኽንያቱ ካብ ዶክተር ዩሱፍ ዝበልጽ መሳርሒ ኣይረኽቡን ኢዮም። ስለዚ ቶታሊ እዞም ሓይልታት እዚኣቶም ምስኣቶም እዛ መስመር እዚኣ ሓንጺጸ ኣብዚ ክበጽሕ ኢየ ትብሎም ሓይልታት ኣይኮኑን። ስለዚ ዶክተር ዩሱፍ ኣብ መጨረሻ ኣድሚት ገይሩ። እቶም ንኪዳን ኮር ኮይኖም ዝመርሑ ተዳሙ ባዕላቶም ንበሽር ኢሳቕ ንዒቘም፣ ኣይንደልዮን ኢሎም፣ ነቲ ካብ ኪዳን ወጻኢ ዘሎ ዶክተር ዩሱፍ መሪጾም። እዚ ድማ ንበሽር ናይ ሞት ሞት ኢዩ ነይሩ። ወላ ኣቦ መንበር ካብ ኪዳን እንተተገብረ እውን ንስኻ ኣይትኸውንን ኢኻ ኢዮም ኢሎሞ። ስለዚ ክሳብ ክንደይ ክትንበዮ ዘጸግም ባህርይ ዘለዎም ሓይልታት ምዃኖም። ስለዚ እቲ ኤርትራዊ ክፈልጥ ኣለዎ። ግንባር ድሕነት ምስቲ ናይ ምውልዋል ባህርያቱ ምስ ዝኾነ ሓይሊ ክኸይድ ዝኽእል ኣይኮነን። እንሀልካ ካብ ኪዳን ወጺኡ በይኑ ኢዩ ተንጠልጢሉ ዘሎ።
ስለምንታይ ኢዩ ግንባር ሃገራዊ ድሕነት ካብ ኪዳን ወጺኡ?
ኣይገልጽን ኢዩ። ወዮ ናብ ኪዳን ውድባት ክንውስኽ ኣለና ምስ በልና ኣንጻርና ዝነበረ እዚ ውድብ እዚ ኢዩ። እንደገና ካብ ኪዳን ወጺኡ ኣሎ። ንምንታይ ወጺእኩም እንተ ደኣ ኢልካዮም ክንገልጽ ኣይንደልን ኢና ኢዮም ዝብሉኻ። ምኽንያቱ እቲ ኣካይዳ ናይ በለጽ ኢዩ። ተወላዋሊ ስለዝኾነ፣ ሓንቲ መዓልቲ ክምለሶ ስለዝኽእል፣ ጽባሕ ንግሆ ምምላስ ዝኸልኦም ዘረባ ክዛረቡ ኣይደልዩን ኢዮም። ሕጂ ኪዳን ኣብ ወተሃደራዊ ጉዳይ ንረዳዳእ እንተ ደኣ ኢሎም ወላ ካብ ኪዳን ወጻኢ ኮይኑ ጐዩ ክኣቱ ኢዩ። በቲ ከኣ ምስ ናይ ኪዳን ሓይሊ፣ ምስ በዓል በሽር ጨሪሱ ተባቲኹ ማይን ዘይትን ኮይኑ ይኸይድ ኣሎ። ምስ ከምዚኦም ዓይነት ሓይልታት እንታይ ቁምነገር ክስራሕ ይከኣል!? ወላ ሓንቲ!!
ኣብ 2ይ ስሩዕ ኣኼባ ኣባልነት ደምሓኩኤ ክድስክል ከሎ ኣባላት ደምሓኩኤ ጥራይ ዘይኮኑ እቶም ሲቪካዊ ማሕበር ወኪሎም ዝመጹ ደቂ ኩናማ እውን ከም ዝተቓወሙ ሰሚዐ ነይረ። ብናታትኩም ጐስጓስ ድዮም ከምኡ ገይሮም?
እቲ ከምኡ ምግባሮም፣ ህዝባዊ ሕቶ ስለዝኾነ፣ ሓምድ እድሪስ ዓዋተ ንሲቪክ ይኹን ንደምሓኩኤ፣ ንውልቀሰብ ይኹን ንኹሉ ሓደ ኢዩ። ኣብ ሓምድ እድሪስ ዓዋተ ዘሎ ስእሊ ንሱ ኢዩ። ስለዚ እዚ ውድብ ዝፈጠሮ ኣይኮነ፣ ቀርነልዮስ ዝፈጠሮ ኣይኮነ!! ተራ ፕሮፖጋንዳ ትገብረሉ ነገር ኣይኮነን፣ ምስ ህዝቢ ኩናማ ዘሎን ዝጸንሐን ኢዩ። ኣብ ናይ ዓዋተ ጉዳይ ንኩናማ ክብትን ኢየ፣ ንኩናማ ከዳኽም ኢየ ዝብል ዛቱ ኣጠናኺሩና። ድሕሪኡ ክንደይ ገንዘባዊ ሓገዝ ተገይሩ፣ ክንደይ ጽሑፋት ተጻሒፉ፣ ስለዚ እዚ ዘይረኣይዎ ነገር ኢዩ። ንሕና ብሓንሳብ ደው እንተ ደኣ ኢልና ክነፍርሶ ንኽእል ኢና ካብ ዝብል መንፈስ ኢዩ ዝብገስ ነይሩ።
ኣብዚኣ ሓንቲ ነጥቢ ኣረጋጊጽና ክንሓልፍ። መቸም ህዝቢ ኩናማ ኣካል ህዝቢ ኤርትራ ምዃኑ ዘየጠራጥር ጉዳይ ኮይኑ፣ በቲ ንስኻትኩም ትብልዎ ዘለኹም መሰረት፣ ህዝቢ ኩናማ ከም ሃገራዊ ኣይኮን ኣይቅበሎን ኢየ ዝበሎ ሰብ ሃገራዊ ኣይኮን ክኸውን ኣይክእልን ኢዩ፣ እንተዘየሎ ድማ ህዝቢ ኩናማ ኣካል ህዝቢ ኤርትራ ምዃኑ ከብቅዕ ኣለዎ ማለትኩም ድዩ?
በቃ!! ንሕና እውን ንሱ ኢና ዝበልና። ናይ ደምሓኩኤ እማመ ተቐቢልኩም መጽናዕቲ ግበሩ ወይ ከኣ TAKE THE INCOMPLETE ERITREA ኢና ኢልና። ንሳቶም ግን ነዚኣ፣ በቃ! ነታ ናይ ምንጻል መትከል ሒዞም ኢዮም፣ ነቲ መሬት ሒዙ ክኸይድ ኢዩ ኢሎም ኢዮም ተርጒሞማ።
ኣብ 2ይ ስሩዕ ኣኼባ ኤሃባደለ ኣኼባ ረጊጾም ዝወጹ (WALKOUT ዝገበሩ) 72 ኣባላት ከም ዝነበሩ ተገሊጹ ነይሩ። ኣብቲ ኣጋጣሚ ዝተጻሕፈ ፔቲሽን እውን ትሕዝቶኡ ነቲ ዓረብኛ ዝሓጽሮ ኣባል ንጹር ኣይነበረን ኢዩ ዝበሃል። ትሕዝቶኡ እንታይ ከም ዝነበረ ከይተነጸረ ከሎ ብኸመይ ኢዩ እቲ ናይ WALKOUT ስጉምቲ ተወሲዱ? እንደገና ድማ እቶም ኣባልነት ደምሓኩኤ ክድስክል ዝድግፉ ዝነበሩ ኣባላት ብቑጽሪ ዝበዝሑ እንከለው ዝበዝሑ ካብኣቶም ኣኼባ ረጊጾም ምውጽኦም ደምሓኩኤ ኣብቲ ዝተቐጽዓሉ ኣኼባ ስዒሩ ወጺኡ ማለት ኢዩ ኢሎም ዝዛረቡ ወገናት ኣለው። ንስኻትኩም’ከ ከምኡ ዲኹም ትብሉ?
ክሳብ ሕጂ ዎክኣውት ዝገበረ፣ ኣብ ሂወተይ ዝረኣኹዎ ተሓኤ ሰውራዊ ባይቶ ኮይኑ ኣብ 2003 ኢዩ። ሕሩይ ተድላ ኣቦ መንበር ኮይኑ ክምረጽ ከሎ መሪሕነት ተጋድሎ ሓርነት ኤርትራ ሰውራዊ ባይቶ ማለት ስዩም ዑቕባሚካኤልን ኣሕመድ ናስርን ኣብ ዘለውዎ ተዛሪቦም፣ ናትና መርገጺ ስለዘይተቐበልኩም ንሕና ኣብ ትሕቲ ሕሩይ ተድላ ባይሩ ክንምራሕ ስለዘይንደሊ፣ ወክኣውት ጌርና ኣለና ኢሎም። እቲ ማጆሪቲ ኮፍ ኢሉ፣ ንሳቶም ድማ ርእይቶኦም ኣፍሲሶም ተቐባልነት ስለዘይረኸቡ ክልቲኦም ወክኣውት ጌሮም ከይዶም። ኣነ ነዚ ኢየ ዝፈልጥ። ግን ማጆሪቲ ክነሱ መድረኽ ረጊጹ ዝኸደ ኣብ ታሪኽ ፖለቲካ ዓለም ንመጀመርያ ግዜ ኢየ ርእየ። ወላ ንመጀመርያ ግዜ እንተርኣኹዎ ግን ኣይገርመንን ኢዩ። ንዝሓለፈ 14 ዓመት እዞም ሰባት እዚኣቶም ብመምርሒ ዘይኮነ ብስምዒት ዝኸዱ ሰባት ምዃኖም ፈሊጠዮም ስለዝነበርኩ፣ ንሕና ድማ ምሉእ ብምሉእ ብርእሰ ምትእምማን ንዛረብ ስለዝነበርና፣ እቲ ናትና ርእሰ ምትእምማን ንኣታቶም ጽፍዒት ኢዩ። ምኽንያቱ ናትና ርእሰ ምትእምማን ካልእ ሃልዩና ዘይኮነ፣ ኣብ ኩሉ ሰነዳት ንደምሓኩኤ መቕጽዒ ዝኸውን ዓንቀጽ የለን ካብ ዝብል እምነት ኢዩ ዝብገስ ነይሩ። ከም ዘባርሩና ንፈልጥ እኳ እንተኾንና ብዝያዳ ግን ስጥመትናን ሓድነትናን ኢና ኣጠናኺርና እምበር እቲ ናታቶም ስጉምቲ ተዳሊናሉ ዝኣተና ጉዳይ ስለዝኾነ ኣብኡ ጸገም የብልናን። ኣብ ክንዲ ንሕና ካብቲ መድረኽ ረጊጽና ንወጽእ ንሳቶም ረጊጾም ምውጽኦም ናይ ርእሰ ምትእምማንና ውጽኢት ኢዩ። ኣሰንቢድዎም ኢዮም ከምኡ ገይሮም። ካልኣይ ድማ ንሕና ክንወጻሎም ኢዮም ደልዮም ነይሮም፣ ንሕና ምስ ወጻእናሎም ነቲ ስጉምቲ ሕጋውነት ኣልቢሶም ክኸዱ ኢዮም ሓሲቦም ነይሮም። ንሱ ስለዘይሰለጦም ግን ንሳቶም ባዕሎም ወጺኦም።
ንስኻትኩም ንዓዋተን መስከረም ሓደን ከመይ ኢኹም ትርእዩዎ?
መስከረም ሓደ ማለት ብረታዊ ተጋድሎ ዝተጀመረሉ፣ ኩናማን ካልኦት ብሄራትን ዝሓወሰ ቃልሲ ዝተጀመረሉ ዕለት ኢዩ። ካልእ ዘከራኽር ነገር እውን ኣሎ። ቃልሲ ኣብ መስከረም ሓደ ዘይኮነስ ቅድሚኡ ኢዩ ተጀሚሩ፣ እቲ ናይ ጀብሃ ሓይሊ፣ ናይ እስላም ሓይሊ፣ ፖሊቲሳይዝ ክገብር ስለዝደለየ እምበር ቅድሚኡ ኢዩ እቲ ቃልሲ ተጀሚሩ ዝብል ወገን ኣሎ። ምንቅስቓስ ሓርነት ኤርትራ (ሓራካ) ነይሩ ኢዩ። ናይ ኢ.ኤል.ኤም ተበግሶ ኢድ በዓል ወልደኣብ ወልደማርያም እውን ስለዝነበሮ ኣብ መታሕት ሓራካ ኣብ ከበሳ ድማ ማሕበር ሸውዓተ እናተባህለ ኣብ ውሽጢ ሕመረቱ ኣስላም ጥራይ ዘይኮኑ ክርስትያን ባእታታት እውን ነይሮሞ። እዞም ሕጂ ኣብ ኩናማ ጀብሃ ሓሪድዎም ንብሎም ዘለና ናይ ሓራካ ኣባላት ስለዝነበሩ ኢዮም። ንመምህር ኒቆዲሞስ ዝበሃል ወሲዶም ክርሽንዎ ምስ ተባህለ እዚ መምህር ኢዩ ኢሎም ንዕኡ ዝፈልጡ ንሱ ዝምህሮም ዝነበሩ ሰባት ስለዝነበሩ ኣድሒኖሞ። ንሲላ ኣበል ኣመሓዳሪ ኩናማ ኣባል ELM ስለዝነበረ ኢዮ ጀብሃ ቀቲላቶ። ስለዚ ተሓኤ ንሓራካ ዝቐትልዎም ዝነበሩ ክርስትያን ባእታታት ዘይሓቁፍ ምሉእ ብምሉእ ብእስላም ዝዕብለል ውድብ ጥራይ ክህሉ ስለዝደለዩ ኢዩ። ንሕና ወላ ከምኡ ዓይነት ትርጓሜታት ይሃልዎ ብዘየገድስ፣ ተሓኤ ዝጀመሮ ታሪኽ ምስ ሓምድ እድሪስ ዓዋተ ክተኣሳሰር የብሉን። መስከረም ሓደ ዕለት ምጅማር ብረታዊ ቃልሲ እንተተባሂሉ ተጀሚሩ ማለት ኢዩ – መን ኢዩ ተኲሱ ብዘየገድስ። ቅድሚኡ ዝተኮሱ ሰባት ኣለው። ንሱ ፖሊስ ስለዝመጹ ሃዲሙ ብድሕሪት “ፈልገሽ ምቺው” ዓይነት ተኲሱ ሃዲሙ ዝኸደላ መዓልቲ ኢዮም ፈላመይቲ ጥይት ተኲሱ ዝብልዎ ዘለው። ስለዚ ንመስከረም ሓደን ሓምድ እድሪስ ዓዋተን ፈላሊና ክንርእዮም ኣለና። ንዓዋተን መስከረም ሓደን ኣይንፈልዮምን ዝብል ሓይሊ እንተሃልዩ እቲ ከምኡ ዝብል ሓይሊ መግለጺ እስላማዊ ጥሩፍነቱ ኢዩ።
እሞ ሕጂ ንስኻትኩም ከም ደምሓኩኤ ኣብ ሕቶ መስከረም ሓደ ጸገም የብልኩምን ማለት ድዩ?
እወ! ኣብኡ ጸገም የብልናን። ኣብ መስከረም ሓደ፣ ሓምድ እድሪስ ዓዋተ ከምዚ ዓይነት ቁሸት ኣቃጺሉ ዝብሉ እንተኾይኖም ሓዊ ክውላዕ ኢዩ ክብሉ ከለው፣ ንሱ ኢና ንሕና ንጸልእ ዘለና።
እቲ ብምኽንያት መበል 51 ዓመት ዝኽሪ ምጅማር ብረታዊ ተጋድሎ ህዝቢ ኤርትራ ዝወጸ መግለጺ ደምሓኩኤ ብዙሕ ከዛርብ ምስ ጀመረ ካብቲ ሽዑ ዝተራእየ ስምዒታውነትን ዓው ዓው ዝበዝሖ ኩነታትን ወጺአን ልዝብ ኢለን ብዛዕባ መግለጺኹም ከዘራርባኹም ዝፈተና ዉድባት ነይረን’ዶ?
እወ። ዘዘራረቡና ነይሮም። ኣቦ መንበራት ሰደግኤን ኤደግን መጺኦም ኣዘራሪቦምና ኢዮም። ንሕና ኢልናዮም፣ ያ ጀምዓ! መዓስ ኢዩ ዝለዓል? ኣብ ዘይእዋኑ ምልዓል ዝበሃል ነገር፣ ዘሕምመና ንሕና ስለዝኾንና መዓስ ነልዕሎ ንዓና ኢዩ ዝምልከተና!! ካልኣይ ነገር፣ ሎሚ ከምዚ ዓይነት ጉዳያት ኣልዒልና ኣሰላልፋ ናይቲ ሓይልታት እንተዘይፈሊጥና ጽባሕ ንግሆ ኣብ ኤርትራ ኣቲና ከምዚ ዓይነት ጉዳያት ክነልዕል ኣይንኽእልን። ካብዚ ወጻኢ ካልእ ጉዳያት እውን ክህሉ ይኽእል። ሎሚ ናይ ኩናማ ውድብ ነዚ ኣልዒሉ ኣሎ። ጽባሕ ንግሆ ካልእ ውድብ ድማ ካልእ ጉዳይ ከልዕል ይኽእል ኢዩ – ጸገም ዘለዎ ነገር ማለት ኢዩ። ስለዚ ናይ ሳሆ ኣሎ፣ በዓል ኣሕመድ ናስር ዝሓረድዎም ኣለው። ጽባሕ ንግሆ ናብ ኤርትራ እንተኣትዮም ሳሆን ዓሳውርታን እናተባሃሃሉ ንሓድሕዶም ክቃተሉ ድዮም!? ስለዚ ከምዚ ዝኣመሰለ ነገራት ኣብዚ እዋን’ዚ ኣልዒካ ምዝራብ ጽቡቕ ኢዩ። ንሕና ሕጂ ሩፍታ ረኺብና ኣለና። ህዝቢ ኩናማ መርገጺ ደምሓኩኤ ኣብ ጉዳይ ሓምድ እድሪስ ዓዋተ እንታይ ምዃኑ ፈሊጡ ኣሎ። እዚ ጉዳይ’ዚ ክነልዕሎ ዘይንፈርሖን ድሕር ዘይንብለሉን ጉዳይ ምዃኑ ፈሊጡ ኣሎ። ምስ ንሓምድ እድሪስ ዓዋተ ከም ኣይኮን ዘይርኢ ሓይሊ ጥራይ ኢና ክንኸይድ ንኽእል – በቃ!!
ሓንቲ ቅድሚ ሕጂ ሰሚዐያ ዘይፈልጥ፣ ብዙሕ ሰብ እውን ይርድኣ ኢዩ ኢለ ዘይግምታ ጉዳይ ሰሚዐ ነይረ። መቸም ኣብ ደንበ ተቓውሞ ዘይስማዕ የለን እንድዩ!! እቲ ዝሰማዕኩዎ ነገር፣ ኣብ መንጎ ተወለድቲ ብሊንን ቢንዓምርን ዘሎ ልምዳዊ ኪዳን (Traditional Alliance) ኣብ ምዉዕዋዕን ምንዋርን መግለጺ ደምሓኩኤ ኣሉታዊ ተራ ተጻዊቱ ዝብል ኢዩ። ከምኡ ዝበሃል ኪዳን ኣሎ ድዩ?
ኣብዚ ክንፈልጦ ዘለና ብሊን ክንብል ከለና ብሊን ከም ብሄር ማለትና ዘይኮነስ ደቂ ብሊን ኮይኖም ኣብ ጀብሃ ዝነበሩ ኢልና ብጥንቃቐ ክነቐምጦ ኣለና። ደቂ ብሊን ኮይኖም ኣብ ጀብሃ ዝነበሩ ምስ ናይ ቢንዓምር WARLORDS ብሓንሳብ ኢዮም ነይሮም። እዚ ከኣ ኢዩ መሰረት ናይቲ TRADITIONAL ALLIANCE። ንተወልደ ገብረስላሴ፣ ንበሽር ኢሳቕ ናብኡ ስሕበት ዝገብረሎም ዘሎ ንሱ ኢዩ። ምስ ዝኾነ ካልእ ሓይሊ ክኸዱ ኣይደልዩን ኢዮም። እቶም ቢንዓምር ድማ ምሁራት ኢና ስለዝብሉ ካብ ብሊን ወጻኢ ምስ ካልእ ክኸዱ ኣይደልዩን ኢዮም። እቲ ኣብ ጀብሃ ዝጀመረ ኣብ መንጐ ቢንዓምርን ደቂ ብሊንን ዝነበረ ልምዳዊ ኪዳን (TRADITIONAL ALLIANCE) ኣብ ሓደ ከባቢ ካብ ምንባር ዝመጸ ኢዩ። ክልቲኦም ኣብ ሓደ ከባቢ ኢዮም ዝነብሩ። ብፍላይ ካብ ሓጋዝ ንታሕቲ ዘለው ናይ ባርካ ቢንዓምርን ብሊንን ብሓንሳብ ኢዮም ዝነብሩ። ኣብ መሪሕነት ጀብሃ እውን ንቢንዓምር የማናይ ኢድ ኮይኖሞም ዝነበሩ ደቂ ብሊን ኢዮም። ስለዚ TRADITIONAL ALLIANCE ክበሃል ከሎ ፍጹም ዘይጋደፍ ኪዳን ማለት ኢዩ። TRADITIONAL ALLIANCE ማለትን POLITICAL ALLIANCE ማለትን በበይኑ ኢዩ። ነቲ POLITICAL ALLIANCE መንጸፍ ዝኾኖ ዘሎ እቲ TRADITIONAL ALLIANCE ኢዩ። ኣብ ሓጋዝ ዘለው ቢንዓምርን ብሊንን ከም ኣሕዋት ኢዮም። ኣብ ጀብሃ እውን ሰብ ዝሓርዱን ዝቐትሉን ዝነበሩ ክልቲኦም ኢዮም። ዝኣስሩን ዝሃድኑን ዝነበሩ እውን ክልቲኦም ኢዮም። ነቲ ብስርያ ኣዲስ ዝፍለጥ ስጉምቲ ክወስዱ ከለው ፖለቲካዊ ድጋፍ ዝህቡ ዝነበሩ ደቂ ብሊን ኢዮም። በዓል ዓዜን ያሲን፣ ዑመር እዛዝ፣ በዓል ዓብዱልከሪም፣ እዞም ኩሎም ወተሃደራዊ መራሕቲ ዝነበሩ ኢዮም።
እቲ ብስም ሃገራዊ ባይቶ (ምናልባት እውን ብስም ኪዳን) ዝተገብረ ናይ ግብጺ መገሻ ብዙሕ ክዝረበሉ ዝድለ ኣይመስልን። ህዝቢ ገለ ሓበሬታ እንተረኸበ ብምባል ከልዕሎ’ሞ ተልእኾኡ እንታይ ምንባሩ እንተትሕብረኒ ጽቡቕ ነይሩ። እቲ ሓሳብ ብኸመይ እዩ ነቒሉ? ርእይቶ መንግስቲ ኢትዮጵያ ኣብቲ መገሻ እንታይ እዩ ነይሩ? ብዘይቀልዓለም እንተትገልጸለይ?
መጀመርያ ክትፈልጦ ዘለካ፣ ጉዳይ ኤርትራ ክለዓል ከሎ ጉዳይ ግብጺ ኩሉ ግዜ ኢዩ ዝለዓል። ሓራካ ኮነ ተሓኤ ካብ ግብጺ ኢዮም ተበጊሶም። ስለዚ ታሪኻዊ ምትእስሳር ኣሎ። ዲፕሎማሲ ከኣ ኩሉ ሳዕ ዘተኣሳስረካ ነገር ይፈጥረልካ ኢዩ። ኣብዚ ቦታ’ዚ ከምዝን ከምትን ጌርና ኔርና ክትብል ከለኻ ሰብ ክሰምዓካ ዝቐለለ ኢዩ። ስለዚ ሕጂ እውን ከምኡ ዓይነት ዝንባለ ኣሎ። ግብጻውያን ኣብ ፖለቲካ ኤርትራ ገበርትን ሓደግትን ምዃኖም ይፈልጡ ኢዮም። ካልኣይ፣ ኣብ ጉዳይ ማያት ኒል ምስ ኢትዮጵያ ብዘለዎም ምስሕሓብ ንሓይልታት ኤርትራ ሓጊዞም ንኢትዮጵያ ከዳኽምዋ ጽዒሮም ኢዮም። ስለዚ እዚ ንኢትዮጵያ ዝጸልእ ሓይሊ፣ ንዘልኣለም ወያነን ሻዕብያን ኮይኖም ንጀብሃ ኣጥፊኦማ ዝብሉ ሓይልታት፣ ዝኾነ ጉንዖ እንተረኺቦም ከም ኣማራጺ ናብ ግብጺ ክጓየዩ ባህርያዊ ኢዩ። ብብረት ሃሪሙ ካብ ኤርትራ ዝሰጎጎም እዚ ኣብ ስልጣን ዘሎ ህወሓት ምዃኑ ስለዝዛረቡ እዚ ሓይሊ’ዚ ንግብጺ ከም ኣማራጺ ዘይርእየሉ ምኽንያት የለን። ረብሓ ናይዚ ሓይሊ’ዚ ድማ ምስ ረብሓ ግብጺ ይሰማማዕ ኢዩ።
እቲ ናይ ግብጺ ኣኽዋን ኣልሙስሊሚን (MUSLIM BROTHERHOOD) ዝበሃል ሓይሊ ይስሕቦም ኣሎ ማለት ድዩ?
እቲ ብራዘርሁድ እስላማዊ ዝንባለ ስለዘለዎ ንሱ ሕቘ ክኾነና ይኽእል ኢዩ ብምባል ኢዮም ናብኡ ገጾም ከም ዝጥምቱ ዝገብሮም ዘሎ። ሳልሳይ ናይ ሚዛን ሓይሊ ሕቶ ኣሎ። ክርስትያን ንኢትዮጵያ ሒዞም ኣለው፣ ኩናማ ንኢትዮጵያ ሒዞም ኢዮም፣ ዞባዊ ሓይሊ ሒዞም ኢዮም፣ ኢትዮጵያ ዞባዊ ሓይሊ ኢያ ዝብል ነገር ኣለዎም። በቲ ንሳቶም ዝጥቀምሉ ቋንቋ ቁዋት ኣልወዘን (ናይ ሚዛን ሓይሊ) ኢዮም ዝብልዋ ንኢትዮጵያ። ካልኣይ ግብጺ፣ ሳልሳይ ናይጀርያ ኢያ፣ ራብዐይቲ ናይ ሚዛን ሓይሊ ደቡብ ኣፍሪቃ ኢያ። ካብዞም ዞባዊ ሓይልታት ኣፍሪቃ፣ እዞም ናይ ሙስሊም ሓይሊ ሕቘ ክትኮኖም ንግብጺ ምሕራዮም ባህርያዊ ኢዩ። እዚ ኢዩ እቲ ቅልውላው ዝፈጥር ዘሎ። ንኢትዮጵያ ከም ናይ ሚዛን ሓይሊ ኣብያትና እንድያ፣ ናብ ግብጺ ንኺድ ኢዩ ዘሎ እቲ ጉዳይ።
እሞ መንግስቲ ኢትዮጵያ ነዚ ትብሎ ዘለኻ ነገር ጽቡቕ ገይሩ የንብቦ ድዩ?
ከመይ ዘየንብቦ!! ንሕና ከም ሌይማን (LAYMAN) እኳ ክንዲ’ዚ እናንበብና መንግስቲ ኢትዮጵያ ግዳ ከም መንግስቲ፣ መዓት ኔትወርክ ዘለዎ መንግስቲ ከመይ ዘየንብቦ!?
ሰበስልጣን “ሰንዓ ፎረም” በቲ መገሻ ሕጉሳት ከም ዘይነበሩ ግን ከኣ ናይ መገሻ ሰነዳት ከዳልውሎም ጸገም ከም ዘይነበሮም ኢየ ሰሚዐ። ከምዚ ትብሎ ዘለኻ መተካእታ ኢትዮጵያ እትኸውን ሃገር ንምንዳይ ዝዓለመ መገሻ ከም ዝነበረ ኢዩ ዝንገር። ይኹን እምበር እቶም ዝገሹ ሰባት ኣብ መንግስታዊ ጽፍሒ ምስ ዘለው ሰበስልጣን ግብጺ ተራኺቦም ኣይኮኑን መጺኦም ኢዩ ዝበሃል። ሓቂ ድዩ?
….(ሰሓቕ)….ኣይኮነን!! ንሱ ንዓኻ ዝሃቡኻ ኢንፎርሜሽን ኢዩ። እንታይ ከም ዝገብሩ ንስኻ ኣይትፈልጦምን ኢኻ። እዚኣቶም ቀለልቲ ሰባት ኣይኮኑን። በሽር ዝሓዛ ነገር ከኣ ከምኣ ኢያ።