text:
Ki Sancang
TI PENERBIT
Ku medalna buku Ki Sancang ieu, dm kuring teu kinten miharepna supados ageung mangpaatna hanggo kamekaran sareng kajembaran buku2 aosan Sunda, sareng mugi2 medal¬na teh sing jadi pangjurung ka Sastrazvan2 anu bade dongkap.
Tangtos pisan seueur kakirangan itu ieuna, da geuning kaayaan nuju sagala waluratna.
Pungkasna, sumangga nyanggakeun.
Wassallam,
Iyad S. Sumarnaputra Bandung, 15 Maret 66
Keur Nandang Sarifudin
Geus teu ngagebret teuing cara tibeurang, tapi masih keneh kerep turunna hujan teh. Sakuriling bungking mani medem. Langit aleum disileungleuman mega hideung. Sarangenge geus nyulusup tukangeun gunung nu ngajegir di beulah Kulon.
Manehna teh aya di hiji wewengkon nu kaliung gunung. Kalereunana pasir2 ngadingding, pasambung lir paayang2. Tapi wanci harita mah ukur kabireungeuh kelemengna wae da beungeut bumi dikarimbun ku pepedut nu sakitu kandelna. Ari lebah dinya teh leuweung geledegan. Kakayonna kekep rekep sarta caraneom jaranggotan. Pabeulit
go.fi». Auula keur maYi pakeanarm rungsuk rangsak, turug2 ribeg da katinggang hujan nu ujug2 breg bae. Kerep jeung badag. Teu ieuh disangka rek hujan da basa manehna keur leumpang teh langit lenglang, sakuliahna caang narawangan.
Aya tamtama duaan tarumpak kuda di landeuh. Seuseut barisa laju da jajalaneun sakitu tarahaina ku k?rikil jeung tarengtong ku batu gunung. mana rembet ku cucuk reuma, mana kudu s:seleke antara kakayon nu sakitu kekepna.
Sakali kalieun tamtama nu dua teh tembong dina lebafa hunyur nu rada negla, tapi teu kungsi liIa geus les deui ngiles da kahalangan ku kakayon nu beuki dieu beuki rekep wae. Tapi duanana oge maksakeun maneh laju. Sapyparat jalan teu weleh luaklieuk jeung tengatengo kanu hieum2 aeawa kana rurungkunan. Tayohna wae aya nu keur diteangan.
Tina iruag jeung sungut kuda bijilan haseup bodas. Awakna cipruk ku kesang tiis nu pabaur jeung cihujan ari ambekanana mani ngaharegak.
Memang jauh tangeh keneh pisan nu tarumpak kuda ti lebah guha tempat manehna nyalindung harita teh, tapi parandene kitu teu keudeu ceulina mah seukeut, bet geus kadengeeun ku manehna mah. Malah geus kabireungeuh nanaon, sangkilang sore harita sakitu rumeukna. Mana hu¬jan ngaririncik, mana pepedut mani kandel.
Geus ti wanci lingsir ngulon mula manehna ngiuhannana di dinya teh. Nya eta teu kungsi lila ti sabregna hujan ngalelengkur wae dina guha bari ngadeang deangkeun awak nu mucicid ku tiis2na hawa gunung. Sakalian ngagaringkeun pakeao nu napel na awakna. Ari bisana nga durukan mah nya eta beunangna miruha. Da kabeneran teu sabaraha anggangna ti dinya teh rea dapuran haur gereng. Eta guha teh pernahna dina gawr nu karimbunan ku kirinyuh jeung harendong. Dahan kiara ngaroyom kana lawangna, ngabadeg eurih nu jarangkung satangtung tangtung kolot. Pakeanana nu rungsukrangsak, nu saenyana mah leuwih pantes disebut lalamakan tingsarampay, memang sieup pisan napel dina waruga nu sakitu regengna
Atuda geus pirang2 taun manehna tara ganti pakean pisan. Kapaksa eta wae nu sok dipake beurang peuting oge, da taya jang gantina pisan.
Geus mangpirang2 taun manehna ngalalana. Lumampah sosoranganan bari taya jugjugan nu dumuk. Istu nuturkeun indung suku teh lain bobohongan. Ari harita, teu ieuh nyahoeun aya di lebah mana-manana. Jeung eta leuweung geledegan nu sakitu geueumanana teh nyao teuing bawahan nagara mana deuih.
Kituna deui, teu ieuh dipikir naha di deukeut guha tempatna harita nyalindung teh aya padumukan manusa atawa euweuh. Da asupna kana guha oge istu kabeneran, basa manehna deuk ngarawel dahan kiara nu ngaroyom kana gawir, pangangguran tunga tengo heula kanu bala, Tadina mah caringcing da sieun di dodoho ku maung tutul. Ari heg bet nenjo lawang guha nu poek meredong. Atuh najan bari rada salempang da bisi eta guha teh enggon urang leuweung, sanggeus dipikir dibulak balik mah ngan geblus wae asup. Ari jol ka jero, sawatara jongjongan minehna ngahuleng bari ruratreret ka ditu. Dina guha teh bet rea runtahranteh jeung eurih gararing Teg wae, boa diakut ku maung ka dinyana teh. Meureun
Agahadia jangaun. yiang.b,ee.san anikna. Tapi barang ret ka¬na tihul kitnalanding garing turta aya tapak ngaduruk. manehna seuri leutik dina ati, sarta pokna gegerendengan sorangan.
“Jadi aing teh lain manusa nu mimiti asup ka dieu.
Jeung harina oge, na make sieun di tekuk maung segala Sukur2 ge pasarandog jeung maung anakan. Aing perlu nginum susu.”
Sanggeus kitu mah gesatgesut manehna kaluar heula, terus nilas haur gereng kolot. Dipotongan da deuk miruha bari sakalian nyieun pisuluheunana. Jang ngahurungkeunana mah loba eurih garing jeung runtah ranteh ieuh.
Sora kuda geus beuki sidik. Ku kituna, najan keur genah sideang oge kapaksa manehna ngaringkang kana Iawang. Ret ka luar, ka lebah datangna sora tea. Sarta bari tarang kerung jeung ngarasa heran manehna nyarita sajeroning at;: “Ka darieu geuniryg,.. Bagja kamanyangan awaking teh bs.t dipareyigkeun pasarandog deui jeung ma¬nusa. Meureun bisa tatanya, Natanyakeun hal2 nu geus sakieu heubeulna diteangan ku aing.” Tapi barang ret kana beungeut eta dua manusa anu sakitu karerungna, jol teg wae hatena. Yen cenah, duanana oge memang lain manusa nu bisa dibawa carita. Kaciri ku parerengesna. Panonna nu balolotot tembong mani siga siki saga, beureum asak pertanda jalma tukang ngumbar amarah. Atuh buru seuneu durukan teh dikusrukkeun. Serebet wae lumpat kaluar. terus ngusrukkeun maneh kana gerembelna tutuwuhan nu pakekep na handapeun tangkal kiara. Ngadepong dina akar ari panonna mah teu luput tinu tarumpak kuda tea.
Nu datang teh saurang pangawakanana jangkung langkonyang, kumisna cokrom, tapi gadona teu janggotan. Jaba ti tumbak teh manehna nyorendang gobang nu rubakna satampah kolot. Beungeutna perenges, panonna galak kawas heulang ruyuk. Tapi biwirna bet semu imut wae. Ari nu saurang deui, pangawakanana pendek dedepe. Tulang rulang barulang, pigeulanganana baresekel. Beungeut¬na rubak gereba, biwirna jeding jeung kandel. Nu atra katembong teh ngan borelakna panon wae da beungeutna mah kapoekan ku bulu2 godeg katut kumis jeung janggotna. Bosongot bade amprotan, pantes naker jalma atah sasar bari getas harupateun. Salawasna teu weleh bangkenu manyun.
Barang geus tepi ka lebah tangkal kamuning nu me¬mang teu sabaraha jauhna tina kiara reg wae nu jangkung eureun bari mere isarat ka baturna. Terus duanana tarurun, kudana dicangcang dina dahan kamuning. Tapi ku¬da nu keur dicangcang anggur sesegor bari titimbris, ceulina curinghak. Atuh nu keur nyempod teh kutuk gendeng bari garo2 teu ateul. “Sato bangkawarah”, cenah bari merong ka nu harita geus ngajarega bari rarat reret ka sakuliahna. “Naha atuh make kaambeu ku sia yen aing aya di dieu?”
Nu pangawakanana pendek dedepe muringis mireungeuh kudana marudah kitu teh. Ret ka si jangkung, terus ngomong bari kuraweud haseum:
“Kadenge ku sia Jayeng?!”
, Heueuh! tembalna bari ngalirik jeungna keom.
“Kawas aya nanaon . .. Tapi, naon cing ceuk sangkaan sia?”
“Si dedepe rungah ringeuh, tapi leungeunna nu katuhu geus ngaragamang kana tumbak. Bari ngaleleper deuih kituna teh. “Urang leuweung raeureun, “ tembalna kerung.
Keun teuing atuh urang leuweung mah”, tembal baturna nu memang ngaran Ki Jayeng “Karuhan aya di leu¬weung ieuh urang teh.”
“Nya heueuh urang teh aya di leuweung.” Tembal si dedepe deui murukusunu. “Tapi kapikir ta henteu, naon gunana urang kukulamprengan wayah kiwari ka lebah dieu?”
“Kapikir ku dewek mah, Dipa! ceuk Ki Jayeng bari ragamang deuih kana perah gobang. “Tapi kumaha ari pikiran sia?”
“Alusna mah buru-buru wae balik?”
“Nanaonan?.. Teu lebar ku lengkah?”
“Urang mah leuheung kana kuda”, tembal Ki Ja¬yeng ngahatean baturna. “Geura nu keur diteangan mah, keur nyorangan teh nyeker deuih. Cing atuh sing era ku waruga! Catur weh sia teh jalma loba luang di pangperangan. Karek dibawa kukurusukan kieu oge geus mangsar-mingsir.”
“Heueuh tuda perang mah di lapang”, tembal Ki Dipa bari ngaramesan perah gobang. “Jeung bakuna mah teu kuat wae ku tiris.”
, Urang nyalindung dina guha,” ceuk Ki Jayeng ba¬ri nunjuk ka lebah gawir nu karoyoman ku dahan kiara tea. “Aing geus ka dieu minggu tukang jeung pribumi. Tadina mah deuk nyeueungkeun paesan purbakala nu aya di puncak gunung Pabeasan. Tapi teu kebat da nya kitu, kaburu breg manten hujan cara poe ieu.”
Teu talangke deui sanggeus nyarita kitu mah Ki Ja¬yeng ngalengkah ngajugjuh kana guha. Atuh Ki Dipa oge kapaksa nuturkeun. Teu kungsi lila geus ngariles. Atuh karuhan wae nu keur ngadedempes teh mani ngadenghel hatena. Pet asa kalindih tempat. Tapi papadaning kitu oge manehna rad? gede hate da mireungeuh kuda. Angkananana bisa wae dipaling terus dibawa mabur. Ku kituna jadi mo¬al nyeker teuing ngalalanana teh.
Sawatara jongjongan lilana mah manehna ngahuleng, mikir2 kumaha nya pipetaeian. Tapi ras inget kana kekecapan Ki Jayeng tadi, yen cenah kadarinyana teh pedah aya nu keur diteangan. Saha atuh?.. Jeung naha make di¬teangan ka lebah dinya? Da piraku ari neangan manehna mah. kapan panggih ge kakara sakali harita. Kitu deui nu duaan mah datangna ti beulah Wetan, ari manehna jol ti beulah Kidul... “Aing kudu nyaho!” pokna terus ngadekem kana taneuh. Masangkeun ceuli da hayang nyaho wangkongan Ki Jayeng jeung Ki Dipa tea.
Manehna teh najan enya ge umurna kakara deuk nincak duapuluh taun, tapi ku geus katumanan jeung me¬mang rea pisan luangna, teu wudu pancadnana seuksut lain dikieuna. Atuh harita kadengeeun pisan nu nyaranta di jero guba teh. Ari nu pangheulana kadenge nyaeta sora Ki Jayeng, pokna:
“Kaambeu ku nyaneh ta henteu, Dipa!” Ki Dipa rungah2 bari ungsrakingsreuk. “Heueuh ternbalna. Tetela bau haseup ... Jeung geura eta ilikan, ... naha tihul teh bet haseupan keneh?”
Sageuy ajag leuweung mah mirun seuneu!” ceuk Ki Jayeng bari seuri.
,,Ari enggeus! . . saha atuh?”
“Moal saha deui,.. tangtu manusa anu keur diteangan ku urang. Tayohna wae basa urang datang teh keteprukna talapok kuda kadengeeun ku gegeberna. Atuh buru-buru ngusrukkeun seuneu, terus ngaleos ka luar.”
Ki Dipa ngahuleng bari kerung. “Heueuh nya! . . heueuh kitu meureun.” pokna bangun bungah. “Deuk terus diteangan ayeuna?”
,:Nya terus wae,. . meungpeung tacan jauh ... Di isukkeun mah hanteu.”
“Pan Sakieu poekna? Mana hujan ngaririncik.”
“Kudu dipitumanan ngagunakeun mata dinu poek.
Ki Dipa ngarenghap. Reketek mageuhan tali gobang. Duanana ngojengkang da deuk kalaluar. Tapi kakara ge ngalengkah jol geblus aya nu asup bari hahahheheh pikasebeleun Atuh Ki Jayeng jeung Ki Dipa teh mani ngararenjag. Malah geus tingsarerepet maut gobang. Tumbak mah tatadi ge geus ditanggeuhkeun kana batu guha. Samemeh engeuh kana naon2na, nu seserengehan ngasongkeun cangehgar sajodo nu harita diheumpik ku kelekna. Pok wae nyarita bari angger hahahheheh.
“Paman mah salah sangka! . . Teu kudu diteangan deui nu mirun seuneu teh, da memangna uing. . . Tah lumayan jang eusi beuteung. Ngan hampura wae teu bisa mangejokeun. Malum aya di pileuweungan, . . ti mana pikejoeunana.”
Cangehgar ditampanan ku Ki Dipa. tapi teu ieuh ngomong dalah sakemek. Anggur mencrong wae kana beungeut nu sakitu sepana. Malah terus ditengetan awakna nu regeng oge. Sabot kitu manehna mah geus kececet meuncit ajangna, sanggeus rengse meuncit kakara tanggah kanu keur mencrong, pok wae nyarita:
“Keun wae uing mah ieu wae. Puyuh gonggong.”
“Tadina mah hayang bareng nyatu cangehgar. Ngan teu weudeu rada lalinghas. Tapi wayahna wae, disuguhan teh ukur daging wungkul. Uyahna mah kabeneran uing sok mekel wae dina kepek .. . Dialajar wae nyatu teu disanguan. Nambul ngaranna.”
“Sia teh mapagahan ngojay ka meri ?” KiDipanyeuneu ngadenge kekecapan budak regeng nu bangun teu upama pisan teh.
“Bisi wae merina teu cekeran,” tembalna teu riuk2 bari ngepohan tihul nu geus dibegbrsgan runtah rpnteh. Gur wae hurung. Ti dinya bulu manuk teh didudutan, gancang naker da teu mangkuk sabaraha lilana teh geus £un dul pisan. Terus weh ditudal, dikaluarkeun eusi peujitna. Selengseng seungit beuleum gajih mani ai gin2an. Nu duaan mani kutapketap.
“Lan geura prak pare.inct ka dinyah!” poknn deui bari teu malire kanu keur barengong ku polahna. ..Tvatur weh embung dipapagahan. Sageuy teu bisa ngurus hakaneun sorangan.”
“Kadenge ku sia, Dipa?” ceuk Ki Jayeng bari kek kana sirah cangehgar. Ferus cekerna dijejek ku suku kenca, jangjangna ku katuhu, Kececet wae dipeuncit. Nurutan cara nu dilampahkeun ku budak ngora regeng tea.
Ki Dipa ge teu talangke nurutan polah biiurna. Ieu kungsi lila kabehanana geus ngagarangang daging manuk leuweung na durukan tea. Boh Ki Juyeng boh Ki Dipa gawena ngan tingdarelek bari tingkariceup. Sakalikalieun nialencrong kana beungeut budak ngora nu sakitu sepana.
“Uing tth katelah mah Ki Sancang!” ceuk si regeng bari mulakmalik beubeuleumanana. “Atuh paman nu dua, kabeneran kadenge. leu nu jangkung .. mamang Jayeng. Nu pendek dadepe mah mamang Dipa,. . Hapunten wae mamang,.. bongan uing sasat pribumi di dieu. Kuring deuk tunaaros. Aya nahaon nu matak mamang los kadieu salah mangsa teh?”
Ki Dipa ngareret ka baturna bari kerung, tapi teu dipalire ku Ki Jayeng mab da anggur pok pisaa ngajawab nu ieu mah.
“Aya nu diteangan. Ujang!”
“Lain neangan uing mah?” ceuk Ki Sancang bari ngaheheh deui.
“Na pangrasa teh naon kitu?” Ki Dipa nguraweud. “Sia mah taya gunana pikeun kami.”
“Sukur ge taya gunana, ambeh teu ripuh. Padahal uing bisa ngabantuan ka mamang. Dai kieu2 ge uing teh jalma saba leuweung. Atuh kar.a kaayaan di dieu apalpisan”
Ki Dipa curinghak ngadenge kekecapan kitu teh, atuh nu meh tara someah kanu Iian teh harita kapaksa pok wae nyarita:
“Sukur ujang.. . Sukur ari apal bener mah kana ka¬ayaan di dieu... Meureun ujang teh bisa nulungan.”
..Gampang; wae nulungan mah”, tembal Ki Sancang. “Tapi Saha atuh nu di teangan teh?1
Ki Jayeng teu kaleked. “Ratna Inten!” pokna. “Seuweu Prabu Heulang Rawing anu nyakrawati bahudenda di Dayeuhmanggung.”
“Naha make diteangan? Minggat?”
,Enya!”
“Ku .nftqn ovak,? gg “Teuing!.. karepna wae meureun.” “Atuh ari karepna sorangan mah, tong teuing dis susul. SofCin teh pedah aya nanaon.”
“Hey Sancang!” Ki Dipa rming)?. “Niha mini teteiepek2 teuing?”
“Pan hayang ditulungan? .. Ki Sancang teu riuk2.
Ki Jayeng ngiceupan baturna. Dagingna geus asak.
Seungit angin2 an. Terus wae diseget, malah terus belewek-belewek wae disamualkeun. Mani samutut sungutna. Teu sabaraha lilana cangehgar nu masih keneh mda beureum
dagingna teh ngan kart tulang talengna. Tapi terus digares.
“Sancang!” .. ceuk Ki Jayeng ngosom “Biasana mah kami teh tara mirajeunan ngawangkong jeung bebenyit tapi sakali ieu mah teu naon-naon. Karuhan silaing mah dalah enya ge bebenyit bet rada minculak... Kieu geura beusing hayang nyaho mah :
Kami teh urang Sumedanglarang. Aya di di Dayeuhmangngung meh sabulan. Tujuan tadi mah eta nagara reh deuk diperangan, bongan kumawani narima kakaburan2 ti Kutamaya. Tapi basa kami keur masanggrahan di luareun dayeuh, jol aya utusan Ratu Inyna nyarita, Yen Prabu Heulang Rawing hamo ngayonan perang. Nyao sieuneun nyao kumaha. Cindekna mah saran ratu Dayeuhmanggung ditampi ku pupuhu kami. Atuh breg wae kami sawadiabalad asup ka Dayeuhmanggung. .. Tah, mangkukna pupuhu kami anu katelah Ki Ageng Langkara teh bet aya jorojoy palay migarwa seuweu ratu nu jenenganana Ratna Inten tea. Pimertuaeunana mundut tempo da hoyong badanten heula sareng pawarang nyakitu deui jinisna. Tapi teu ku hanteu, ari tadi isuk2 bet guyur pajah Ratna Inten lolos ti nagara. Atuh Ki Ageng bendu lain dikieuna. Breng wae prajurit2 teh ditimbalan nyusud ka mana losna. Ku kami kasusud pisan, ka dieu losna Ratna Inten teh. Hanjakal kaburu breg manten hujan. Atuh kami teh leungiteun tapak.”
Ki Sancang. kerung ngadenge carita Ki Jayeng teh. Bari nyenyekel daging puyuh gonggong nu geus asak sarta barina mencrong ka Ki Jayeng manehna nyarita:
“Heug ku uing dibantu, sarta ditanggung! Ratna Inten pasti kajingjing. Tapi jangji heula!”
“Jangji naon”, ceuk Ki Jayeng.
“Jarngi deuk ngabagi ganjaran ti ratu aranjeun.”
“Ngagampangkeuri wae mangkeluk teh!” Ki Dipa nyereng.
“Nya pek wae atuh teangan ku mamang duaan. Uing hamo nulungan upama moal mere buruh mah.”
“Ujang!” . . Ki Jayeng angger someah. “Perkara buruh mah urang Badamikeun engke wae. Da mamang oge can nyaho baris meunang sabaraha-sabarahana.”
“Uing mah hayang pait memehna”, tembal Ki San¬cang deui. “Diengke-engke mah sieun ditaripu.”
Ki Dipa nyeuneu ngadenge omongan Ki Sancang kitu teh. Bari nyeget deui daging nu masih keneh dikeukeuweuk manehna ngojengkang, kek wae kana taktak Ki Sancang. Dicerek satakerna bari digeugeubig. “Sia ngahina ka kami?!” pokna sengit naker.
Ki Sancang ngoceak bari murungkut. Daging nu can diseget-seget dibubat-babit ka luhur nu antukna mah bek wae kana beungeut Ki Dipa, meneran kana panon pisan. Atuh Ki Dipa ngoceak bari meungpeuk. Leungeunna lesot tina taktak Ki Sancang.
“Sia ngalawan ka aing?” ceuk Ki Dipa bari gigisik ku leungeun kenca, ari nu katuhu ngaragamang kana gobang. Hiuk wae diheumbat.
Ki Sancang ngajerit bari luncat mundur ka sisi. Tapi untung peta Ki Dipa kitu teh dihalangan ku Ki Ja¬yeng bari omongna:
“Nanaonan sia teh, Dipa?.. budak satepak diamangan bedog sagala!”
“Na teu kabireungeuh inyana nyalutak?” Ki Dipa nambalang bari sup deui gobangna kana sarangka. “Geura yeuh panon aing mani peureus jeung peurih digebug ku manehna.“
“Teu dihaja eta mah, Dipa” ceuk Ki Jayeng bari terus nyampeurkeun ka Ki Sancang nu keur murungkut ba¬ri nyarande na batu guha. Taktakna diusapan. Sarta omong¬na leuleuy pangoloan: “Jamak jalu!.. keun wae tong dijieun hate. Hampuraeun si mamang beke mah. Memang adatna barangasan.”
Ki Sancang teger deui diupahapeh ku Ki Jayeng teh, sarta omongna bari ngadilak ka Ki Dipa: “Lamun dibengalan kitu mah . . asa hoream deuk nganganteur oge.”
“Lah! .. ceuk mamang ge tong dijieun hate si ma¬mang beke mah. Anggur geura huapkeun eta daging teh. Naha bet dicecerek wae?”
Ki Sancang neuteup ka Ki Jayeng bari nyerengeh. Terus ngalengkah ngadeukeutan deui durukan. gek wae cingogo. Daging puyuh anu sakitu geus merejih teh dideangkeun deui. Haben dibulak-balik, tapi keukeuh teu didahar.
Ki Dipa can leler amarahna, tapi teu wara ngaharu biru ayeuna mah da kapikireun yen eta budak deuk dijieun tuduh jalan di pileuweungan satungtung ngasruk neangan anu minggat. Ngan teu burung ari nembongkeun huntu mah, pokna:
“Ieuh, Jalu! .. beusing sia teu nyaho mah ... Kami teh wadiabala Sumedanglarang teureuh Silalawi. Ari teureuh Silalawi, ceuk ujaring carita mah taya tandingna pisan di sabuana Sunda beulah Kulon ieu teh. Taya hiji karajaan anu teu gigis ku kami . . . Matak kahade sia ulah harung gampung! .. ulah hamo wae nyarita!. . Nanaonan make nyarita sieun ditipu sagala ku kami.”
Ki Sancang ngaheheh deui, tapi teu ieuh ngareret ka Ki Dipa. Tonggoy wae mulak malik beubeuleumanana nu geus sakitu asakna. Pok deui nyarita teu riukriuk:
“Uing ge remen panggih jeung jalma garagah. Mindeng babarengan jeung prajurit. Malah kungsi dikukut ku pamuk agung di Galuh . ., tapi aranglangka anu suaban kawas mamang mah.
“Naon?!. . pangdenge teh aing suaban?” Ki Dipa nyereng deui. Mani meureup tipepereket awahing ku ambek, cacak teu mandang ka baturna mah Ki Sancang geus dirangsang inya.
An ceuk Ki Sancang bari nyerengeh cara tiheula. Nyerengeh pikasebeleun tea: “Lain . . lain suaban atuh pibasaeunana, tapi .. enya ketang! . . Mamang teh karewes, garagah jeung laludeungan. Ey,.. sugan mah.. kakara mireungeuh paroman oge saha pijalmaeunana nu teu miris da asa gok wae pasanggrok jeung kerud. . Tapi da uing teu sieun ku kerud.
“Heeh kitu, jalu!” ceuk Ki Dipa bari muril2 kumis. “Teu kudu sieun ku kerud barina oge. Keun wae da aya mamang. Ditigas wae beuheungna ku ieu tah, .. nu ngagaplok na cangkeng.”
Ki Sancang nyerengeh bari mencrong ka Ki Dipa, ari ceuk gereates hatena: “Ieu manusa teh pohara adigungna, tapi uteukna mintul pisan. Mun ngartieun mah yen manehna disamarutkeun jeung kerud, piraku teu ngamuk. Angot mun engeuheun yen ku kerud ge aing teh teu sieun. Atuh ku manehanana oge sarua wae teu sieun teu sing.”
Ki Jayeng mah yen Ki Sancang harita mapandekeun dirina kana kerud. Tapi teu dijieun pikir da manehna ngarasa perlu ku jinisna. Memang deuk dijieun tuduh jalan satungtung nyorang pileuweungan. Lian ti eta, dalah dikumaha wae oge Ki Sancang teh beunang digunakeunn da apan tetela make jeung bisa newak cangehgar nanaon. Sarta ku kieuna teh beuteungna kaganjel, mangkaning ti isuk jeput can kararaban sangu dalah saremeh. “Memang bodo mun teu bisa ngagunakeun kabisa ieu budak teh, pokna dina hate “Nya,.. ari kapanggih mah Ratna Intenna,.. babari. Kari ngusrukkeun wae kana jurang .. Sakalian jeung si Dipa.” . .
Ki Sancang teu lemek deui, tonggoy wae mulak-malik beubeuleuman. Nu Duaan silih pencrong jeung tingkariceup. Tapi keur kitu teh jol segor kuda ti luar, terus gugurubugan bari hihiem. Teu kungsi lila ti harita beretek wae siga nu mangpret. Malah ngaberetekna beuki lila beuki sada ngajauhan.
Ki Dipa ngorejat bari ngojengkang kana lawang guha. Hariweusweus nyarita: “Kuda kabur!. . deuk kumaha nya pikarepeun?”
Ki Jayeng oge buru2 ngarongkong kana tumbak anu nanggeuh na tembok batu guha, terus ngajak baturna ka luar. “Urang teang euy. Tangtu aya urang leuweung. Ku kitu ku kieu eta kuda teh kudu buru2 beunang deui, bisi kaburu jauh manten kaburna.”
“Hayu sia oge milu, Sancang!” ceuk Ki Dipa bari ngarongkong kana tumbakna.
“Keun teuing si jalu mah tong diajak”, Ki Jayeng nempas. “Pan isukan manehna deuk nganganteur urang nepi ka Ratna Inten kacerek . . Kitu lain, jalu?”
“Enya!” tembal Ki Sancang bari nyerengeh. “Ngan . peupeujeuh teh ulah jalir we. Buruhna kudu dibagi rata.”
“Heueuh,.. ku aing mah hamo ditedunan.”Ceuk Ki Jayeng deui bari ngaleos. Teu kungsi lila duanana geus ngiles dinu poek.
Ki Sancang seuri leutik dina ati. Tonggoy mulak-malik daging puyuh gonggong nu nepi ka harita masih keneh can diicip-icip.
Angin ngahiuk di luar, sorana pasawur jeung seakna cihujan nu beuki ngageyer. Hawa beuki nyecep. Sawatara jongjongan mah teu ieuh usik tina lebah durukan ingetanana bet jol ras ka putri Dayeuhmanggung nu cenah basa deuk direremokeun ka Ki Langkara ti Sumedanglarang.
Ki Sancang teh najan enya ge masih keneh ngora, tapi memang jalma lampar. Saumur hirupna teu weleh anclang-anclangan di panyabaan. Meh sakuliah tanah Sunda geus kaider kabeh, iwal nagara Sumedanglarang anu can ka tincak teh. Ari jugjugan mah sa harita nyaeta Sume¬danglarang pisan. Hayang panggih jeung pangeran Rangga Malela da cenah ti Galuhna mah geus angkat kira2 sapuluh taun ka tukang.
Sanajan can ngarasa ngumbara kadinya oge tapi geus remen ngadenge, yen Sumedanglarang geus pohara heubeulna dikawasa ku urang Silalawi. Ari kaayaan estu pohara hara-haraeunana. Cenah ceuk nu nyararita, di Sumedang¬larang teh balarea bangkareak. Rahayat sasat hirup teu neut paeh teu hos da nu ngawasa nagara boga lampah saka wenang- wenang. Tapi pikeun Ki Sancang mah lain hal eta nu jadi pikir nu matak deuk ngahaja ngajugjug Sume¬danglarang teh, iwal ti Pangeran Rangga Malela tujuanana teh. Hayang tepang jeung anjeunna nu memang kung¬si ngarawat ka dirina basa anyaran datang ka Galuh. Tapi harita Pangeran Rangga Malela ditimbalan nempuh jurit ka tatar Wetan ku Sang Prabu Anggalarang. Sarta ti barang anjeunna angkat Ki Sancang kapaksa nilar Galuh saterusna leumpang saparan-paran deui lumampah saperti di¬na mangsa samemehna Tanpa tujuan pisan najan satungtung Lumampah kitu teh satemeana aya nu keur diteangan
Sanggeus rada heubeul aprak2an Ki Sancang mulang deui ka Galuh, ti dituna mah deuk nemonan jalma nu kungsi ngarawat ka inyana, tapi ari jol bet geus suwung da Pangeran Rangga Malela geus nampi deui timbalan Sri Prabu pikeun ngajugjug Sumedanglarang.
Ki Sancang ngarasa heran lain dikieuna pedah Pa¬ngeran Rangga Malela nu jadi pamuk Galuh teh angkatna ka Sumedanglarang bet teu disarengan ku wadiabala pi¬san. Da apan basa angkat ka tatar Wetan mah mani diiring ku salaksa ponggawa. Ari Sumedanglarang tea, karuhan geus pohara kaawunkeun pisan yen di tanah Sunda beulah Kulon mah sasat nagara anu pangtohagata. Taya hiji nagara anu teu gimir taya karajaan nu teu serab. Katurug-turug nu ngeuyeuk dayeuh nu ngolah nagarana resep pisan perang. Para pangagungna tarelenges taya pibasaeunana. Ceuk nu nyararita mah kuat teuing bibit tadi, bubuhan nu ngarawasa Sumedanglarang harita teureuh bajag laut nu kungsi madegkeun nagara di lebah palabuan darat Cikao. Nagara Silalawi katelahna.
Ki Sancang megeg napas, reup wae peureum bari ngagulungkeun rasa labirna, batena dipaksa disina jempe, tapi ahirna kapaksa kudu masangkeun ceuli. Harita teh aya sora nu ngalengkah engkeengkean di tukangeunana. Tetela kawas nu deuk ngadodoho. Tapi teu kungsi lila ti ha¬rita Ki Sancang geus prak deui ngadeangdeangkeun puyuhna nu masih keneh weuteuh tea. Nu ngalengkah tukangeu¬nana teu ieuh pirosea, ngan ceuk gerentes hatena: “Taya bayana!” cenah ....
—~~ oo)O(oo
II
GEUS TI TANGEHNA Ki Sancang nyaho. yen tatadi oge basa keur uplek ngawarangkong jeung ponggawa Sumedanglarang nu duaan teh, diluar aya nu ngintip bari ngadedengekeun sagala obrolanana. Malah jol kawangwang ku manehna mah saha pijalmaeunana nu ludeung antap intip dina mangsa anu sakitu hara-haraeunana. Kitu sababna nu matak harita teu ieuh galideur basa ngadenge aya nu engke-engkean ditukangeunana oge. Malah teu kungsi lila ti harita, sabot manehna ngeunah2 wae mulak malik beubeuleumanana, cep wae kana tonggongna aya barang tiis neueul. Tetela congo barang seukeut. Tapi Ki Sancang keukeuh teu gedag bulu salambar, malah anggur ngaheheh seuri pikasebeleun. Ari daging puyuh anu sakitu girinyihna diacung-acung ka luhur kawas ngabibitaan ka nu aya di tukangeunana.
Lantaran Ki Sancang ongkoh2 wae, atuh nu keur ngancam tukangeun teh teu weudeu beuki bijil amarahna Ku kituna congo peso teh beuki diteueulkeun wae. Temahna Ki Sancang mani tingsariak saluar awak, malah bulu pundukna oge ngadadak carengkat. Tapi jol teg wae yen cenah nu neueul na tonggongna teh tangtu pakarang pusaka. Ngan harita mah kapaksa Ki Sancang ati2, teu nganggap enteng teuing cara tadi. Atuh leungeunna nu dipake ngeukeuweuk daging dikulapeskeun ka handap, terus mencrong kana durukan nu masih keneh ngabebela.
“Sancang!” ceuk nu ngancam teh bedas jeung tetela bangun pohara ngagidirna. Tapi sidik sora awewe, jeung cacak teu keur amarah mah eta sora kacida halimpuna. Pasti matak gantung dengeeun nu ngadenge.
Ki Sancang ngaleleper bari nahan ambekan sakedah polah, mikir2 kuma pipetaeun. Manehna hayang buru2 pasisinghareup, tapi geus kaerong yen mun dirina usik teh kawas moal asa2 deui tonggongna dikewekkeun ku congo peso.
Sancang!” pokna deui. ..Kadenge ku kami ge sagala nu diobrolkeun ku maneh katut ponggawa nu duaan teh. Tah ayeuna mah reungeukeun ku ceuli, tengetkeun ku angen. Kami deuk nyarita ka maneh.. . Moal rea ucap, cindekna mah kami datang teh pikeun maksa sangkan maneh milu jeung kami. Anteurkeun kami nepi ka salamet tina pancabaya.”
Ki Sancang ngadehem lalaunan, nembalan bari teu ngareret deui katukang:
“Simkuring teh jalma asak di panyabaan. Meh saendengna teu weleh ngalalakon nyao beurang nyao peuting satungtung bisa keneh ngalengkah mah. Geus jenuk nagara nu disaba, geus rea leuweung nu disorang, ku kitu¬na, tatadi ge simkuring geus terang yen diluar aya nu ngintip sarta anu antukna ngencarkeun kudana Ki Dipa jeung Ki Jayeng. Malah basa keur nyumput dina rungkun handapeun kiara tea oge geus kabireungeuh Y2n dina dahan nu ngaroyona kana biwir ieu guha teh bet aya nu geulis keur cindeten .. . Horeng teh retnayu ti Dayeuhmanggung nu keur buron pedah sungkan dipigarwa ku ratu Sumedanglarang.”
“Memang enya kami teh teu suka dipigarwa ku badot kolot!” saur retnayu bari nguraweud, tapi congo kujang angger neueul kana tonggong Ki Sancang.
“Tapi retnayu keur ditareangan ku urang nagara, ma¬lah sakedap deui oge tangtu daratang. Ku kituna nu demplon teh baris jadi boyongan urang Kutamaya, temahna hamo iasa walakaya. Kari nampi wae pinglamar gusti Langra.”
“Reungeukeun Sancang!” saur retnayu deui beuki amarah. “Nu matak kami datang teh nyaeta deuk maksa ma¬neh supaya milu jeung kami. Lamun purun tangtu jiwa maneh salamet, dina teu purunna, ieu tungtung kujang geus hamo ka mana losna. Pasti disasaak awak maneh anu sakieu regengna teh. Kami mah hamo loba pamenta, asal bi¬sa ingkah wae ti leuweung gerotan ieu!”
“Euh,. . karah kitu kapalay teh?” Ki Sancang seuri koneng. “Nanging kumaha da apan tadi oge kadangu sim¬kuring gaduh pasini sareng Ki D;ayeng miwah Ki Dipa.”
“Nyaho,.. jeung enya kadenge ku kami yen maneh boga pasini. Tapi da kami oge sanggup mere buruh nu aya hartina pikeun bekel mansh ngumbara. Tibatan hianat ka kami, nganganteur nu barurung nepi ka kami kacerek anu saterusna dipasrahkeun ka si badot kolot Teu,. . teu sudi abrig-abrigan kami mah.”
...Nanging kumaha upami nu duaan kaburu daratang ?”
“Gampang eta mah Meureun kapaksa kami teh nyasaak heula awak maneh, ti dinya kakara tohtohan nyanghareupan urang Sumedanglarang nu duaan.”
“Naha retnayu deuk tega ngala pati pun Sancang nu apan kauninga warugana oge sakieu pikawatireunana.”
“Nya tega wae, da. bongan aya karep goreng ka kami. Kami mah Sancang, tinimbang jadi caduk si badot kolot, bet asa leuwih hade nyangkere miyuni bangke mending ngajapapang jadi babatang. Kaharti ta henteu, Sancang?”
“Kantenan kahartos,” tembalna bari seuri leutik dina ati. “Nanging saena mah antos wae atuh dugi ka maranehanana daratang deui ka dieu. Meureun simkuring teh aya bagja bet nampi rejeki bari teu payah tarekah heula, bongan nu geus masrahkeun anjeun ka dieu. Bet datang sorangan kana guha anu temahna lir ibarat lauk asup kana bubu, bisa asup tapi leu bisa kaluar.”
“Maranehanana hamo datang gancang2, Sancang!” ret¬nayu nempas.
“Margina?! Ki Sancang bengong ku sikep putri anu sakitu ayemna sangkilang keur nyanghareupan bahla.
“Sabab kuda nu hiji mah kaburna teh lantaran diturihan ku kami, terus dibalur ku geutah ki reunghas. Ari nu hiji deui disumputkeun buni naker, sarta moal jol kapanggih wae ku maranehanana. Sangkaan kami mah, ku¬da nu dibaluran raheutna ku geutah ki reunghas tea mah moal salah deui bakal terus edan. Ku kituna tangtu baris terus mangpret ka mana karep.”
“Geuning putri Dayeuhmanggung teh pinter. Nanging kumaha atuh,.. da dalah di kumaha wae oge simkuring teh bet asa teu purun buru2 lunta ti dieu. Cape sareng lalungse.”
“Lamun keukeuh kitu, . kawasna kapaksa kami kudu tega tea. Samemeh indit teh sigana kudu ngala nyawa manusa heula.”
“Weu,.. beurat nyuhun baurat nanggung upama retnayu iasa muraykeun umur simkuring teh ... Simkuring mah atoh wae nu aya upami paragat nyawa teh. Nahaon heubeul2 kumelendang di pawenangan oge. Ka teu teu ari da salawasna lara tunggara wae.”
“Enyaan andika teu sieun paeh, Sancang?!” retnayu garo2 teu ateul. Atuda kakara sakali ieu anjeunna diapilainkeun ku manusa, da biasana mah teu weleh dihalormat teu weieh diparunjung diugung-ugung ku sakumna pangeusi nagri. Tapi ari tembal Ki Sancang:
“Sayaktosna gusti... simkuring mah teu giris ku pati. Taya gunana dipikagimir paeh mah da baris kasorang ku unggal jalma Kituna deui kapungkur oge samemeh hirup, apan teu ieuh diniatan. Teu ieuh terang kumaha mimitina”
“Sancangngng!!” retnayu nyentak tank naker. Beuki hanjelu wae anjeunna ngadangu kekecapan kitu teh.
Ki Sancang ngarenjag kawas nu reuwas, tapi bari ngarenjag teh manehna ngelok ka handap, sanggeus ngelok cepet naker malik, kerewek wae leungeunoa nu kenrya kana pigeulangan retnayu nu masih keneh ngeukeuweuk keneh kujang. Terus ditongtak bari rada diparieuskeun . Ngan , sakedet netra kujang teh geus pindah dunungan. Sarta can kalis ku sakitu da ngan jleng wae manehna luncat meuntasan durukan tea. Ti dinya terus deuih hahah-heheh bari ngimeutan pakarang nu memang perahna oge mani ditaretes ku inten rinukmi.
“Paingan aki2 ti Kutamaya mani kapengpeongan ,” ceuk Ki Sancang bari neuteup ka retnayu, “Da geuning Nyi Putri teh tetela geulis. Jeung mani demplon pikaheroyeun . .. Tapi kawasna wae retnayu teh can manjing umur, paling oge kakara opat welas taun. Jadi memang ningnang upama dipigarwa ku Ki Langkara teh.”
Retnayu apa-eupeu, ari lambeyna embut-embutan. Palay sasauran anjeunna teh, malah sejana mah ngawakwak nyarekan Ki Sancang, tapi aneh lain dikieuna da ayeuna mah baham anu sakitu capetangna teh bet dak sakala ja¬di asa bareurat. Wet jadi hese ngedalkeun ucapan dalah sakecap.
Ki Sancang maju salengkah, song ngasongkeun beuleum puyuh gonggong tea bari omongna:
“Bilih gamparan lapar mah,.. hatur lumayan wae ieu kagegelan ti jalma andar2 Wantun sumpahna daek kasep mancung irung, ieu daging teh tacan diteuraan mangi ngahaja haturan dampal gamparan.”
Retnayu ngadilak bari nguraweud haseum. Soca terus mencrong semu ceuceub ka Ki Sancang, tapi rikat naker pananganana ngajewang daging puyuh. Malah teras diicip-icip. Sarta barang karaoseun kumaha rasana mah teu asa2 deui ngan seleweg-seleweg dituang. Ngan sakoteap daging puyuh gonggong anu sakitu gedena teh ngan kari tulang talengna.
Ki Sancang keom bari keukeuh neuteup kana pameunteu retnayu, sarta omongna:
“Bade diteraskeun ta hamo ngala pati simkuring teh??” Retnayu nguraweud deui bari ngabalieur. Keleweng wae tulang taleng puyuh teh dibaledogkeun kana beungeutna, tapi Ki Sancang rikat naker nakis ku kujang, ceb wae nanceb na congo kujang, meneran lebah tulang bobokongna pisan.
“Gamparan!” ceuk Ki Sancang deui. “Tah ayeuna mah urang lajengkeun wae pasini dagang teh... Da tos kaerong yen buruhan nu bakal katampi ti dampal gampa¬ran langkung ageung ti batan ti tamtama anu dua tea. Kituna deui,.. biheung enyaan biheung ngawaradul itu mah deuk muruhanana teh.
Retnayu molotot rarayna beureum, sarta saurna bari ti pepereket awahing ku amarah:
“Sancang!.. kami teh jalma buron,.. indit ti dayeuh istu muluntu .. Cing amh sing aya rasrasan!... nahaon anu bisa dibikeun ka maneh ku kami?”
Ki Sancang nyerengeh pikasebeleun, dangdak dengdek bari ngadelek ka retnayu, lelewa kawas nu aya sir. Ari pokna: “Ieu kujang teh perahna oge mani ditalakop ku emas sarta ditaretes ku inten rinukmi. Malah hamo salah deui warangkana oge sinaput emas sinangling, tangtos ditaretes ku emas berlian kieu ...”
“Tapi eta mah lain barang kami, Sancang!” Retnayu nempas bari ngarongkong seja ngajewang kujangna tina leungeun Ki Sancang.
“Sawios sanes kagungan oge, . . mung saheulaanan,. . samemeh aya gentosna . . kapaksa diampihan heula ku sim¬kuring. Tah.. engke upami buruhan anu dipasinikeun tea tos ngabukti,. . sumangga ieu mah disanggakeun deui.”
“Tapi na ngarepkeun nahaon atuh maneh teh ti ka¬mi?.. Na teu kaengeuh kami teh pake ge ukur saraket awak?!”
“Nya,.. upami kitu sawios awakna bae atuh!” tem¬bal Ki Sancatig teu kireum2. “Sawios jinisna wae.”
..Sancangngng!!” Retnayu mani ngaleleper awahing ku bendu. “Na pangrasa teh naon kitu?!”
“Simkuring teh jalma andar2”, tembal Ki Sancang teu riuk2. “Jalma sadu nu teu bina ti anjing tumang. Saendengna teu weleh lumampah bari teu aya tujuan pisan. Nanging upami dampal gamparan teu sapuk kana panuhun simkuring perkawis buruhan tea, kawasna wae kapaksa kedah pasini sareng ponggawa nu duaan tea.”
“Na maneh percaya yen maranehanana teh deuk me¬re buruh?” Retnayu beuki jengkel. “Ieuh Sancang,.. beusing teu nyaho mah wadiabala Sumedanglarang teh lain percayaeun. Kabeh ge tukang badog tukang rampog wungkul. Rek percaya ka nu karitu?”
Ari tembal Ki Sancang bari mureleng kana lalangit guha:
“Sapi munding dicekel tambangna, .. ari manusa omonganana.” Ret deui ka retnayu sarta omongna bangun pasti naker: “Simkuring kapaksa kedah percanten mangi saur sepuh oge apan kitu.”
“Tapi Sancang! saur retnayu deui bari garo2 teu ateul. “Teu saban jalma bisa dicekel omonganana, da apan jelema mah lain sapi lain munding. Jelema mah teu ha¬de kabeh, jeung urang oge apan teu wasa ngobet hatena. Leuheung leuwi, jero oge beunang dijugjug.”
Ki Sancang ngahuleng bari mencrong deui ka retnayu.
Saucap-ucapna ditengetan.
“Kaharti ta henteu omongan kami teh, Sancang?” saur retnayu bangun aya harepan.
“Henteu ka kahartos mah,. . mung: karaos . . . Memang leres jelema teh teu hade kabeh. Memang teu kurang2 nu jarahat nu nyata2 sok jail kaniaya ka sasamana. Me¬mang kaalaman kasorang pisan ku simkuring oge.”
Bari nyarita kituna teh Ki Sancang ngaheruk sarta panonna rada beueus. Beungeutna bangun nandang ka sedih, atuh retnayu nu tatadi teu weleh kereng teh bet ngadadak ngarakacak, malah teu pupuguh make kabawakeun cumalimba. “Aja naon, Sancang?" saur retnayu dumareuda.
Ki Sancang gigideug bari api2 ngimeutan perah kujang tea, tapi cipanonna beuki nyalangkrung.
.Sancang!" retnayu sasauran deui. “Geura nya,. . ti nu duaan teh andika ngan ukur ngarepkeun buruhan. Ukur kabita ku ganjaran ti ratu maranehanana anu can karuhan benerna, da apan kakara oge pasini. Atuh ti kami oge ari kakara pasini wae sanggup, ceuk pok caritakeun, sakumaba reana menta buruh upama dirupakeun dunya barana ?"
Ki Sancang gideug bari tembalna:
“Simkuring teh jalma sangsara kadungsang-dungsang. Saendengna teu weleh ngacacang ka mana mendi,.. sok ngarasa bagja lain dikieuna upama dina hiji mangsa aja nu ngaku di jalan pasampangan. Angot mun dugi ka dirawatanana pisan. . . Ku kituna,.. rupina wae sakali ieu mah simkuring taja bajana pikeun nandonkeun awak sakujur... Sumangga seja tumut kana pangersa retnayu. Dawuh retnayu tadi palaj kaluar ti leuweung gerotan ieu,.. sumangga dijajapkeun. Hanas buruh2 kitu, .. naon hartosna dunya barana marga simkuring mah sanes jalma pidunya. Salawasna anclang2an soteh pedah aja nu dipilari.'"
“Sancang! .. najan enya kitu ge kekacapan andika bieu,.. tapi kami hamo bisa narima kitu wae. Kami sungkan kahutangan,.. jeung apan, saur sepuh oge mending pait ti anggalna supagi manis engkena. Ulah manis samemehna da sok pait kacongona. Pok wae caritakeun, deuk meredih naon andika reh, sakur nu kadada kaduga mah ha¬mo buriing ditedunan. Asal ulah menta nu lain-lain we."
“Upami keukeuh2 teuing mah dampal gamparan bade ngaganjar", tembal Ki Sancang bari tungkul. “Teu ageung panuhun, nanging tangtos abotna,.. malah biheung iasa nyubadaan biheung hamo."
Ceuk kami tadi." saur retnayu pasti naker. , Ari sa¬kur nu baris kadada kaduga mah tangtu baris disubadaan."
“Nanging da simkuring mah teu mandang dunya ba¬rana, mung dampal gamparan ku anjeun anu dipamrih teh." Ki Sancang teu riuk2 nyaritana kitu teh.
“Sancang!" retnayu rada sewot deui. “Na bener eta omongan teh?"
Ki Sancang anggur mencrong batan nembalan mah.
Retnayu ngarahuh tapi teu keudeu malik neuteup kana beungeut eta budak ngora anu sakitu kanyosna. Ret deui kana waruga anu sakitu rangkebongna. Aneh harita mah bet asa beuki watir wae ka Ki Sancang teh, malah make aja sangka; moal boa cenah, ieu teh lain jalma samanea, tapi boa teuing rajaputra nu keur nyamar. Nu keur nyiar luang nyukcruk pangavveruh di pangumbaraan. Tapi pok ng<twaler mah angger bangun sswot keheh:
“Sancang!" saurna bari garo2 teu ateul. “NTa andika teh jalma nahaon atuh?!!"
Ki Sancang imut ngagelenyu. Terus ngalengkah ngaliwatan retnayu, nepi'ka Iebah lawang guba ngarandeg, panonna ancrub ka alam peteng.
“Andika ngarep2 si Jajeng jeung si Dipa?" saur retnayu bari nyampeurkeun kanu keur ngaleg2 na lawang guha. Cisocana nyalangkrung sarta saurna deui rada duma¬reuda. , Andika m?h teungteuingeun, Sancang."
“Wantun sumpahna sanes ngarep2 nu nuju liar",
33
tembaliaa bari ngalieuk kanu nyampeurkeun “Ngajanteng kieu soteh bet ngaraos kaluman ku hawa anu sakieu besemr aa. Mana hujan^ sareng. angin mani taja kendatna. Padahal simkuring tos gaduh ajaman, . . dina dinten enjing teh ked^h tos aja di satengahing jalan ka hiji nagara ania dijugjug."
“Na deuk terus ka mana andika ten, Sancang?"
“XTurutkeun karep hate sareng nuturkeun indung su¬ku", tembal Ki Sancang ban malieus. “Margi memang teu weleli kitu jeung kitu wae simkuring mah salawasna oge."
“Jadi deuk luas wae andika teh ninggalkeun kami?" retnayu cumalimba. “Deuk diantep wae kami teh sinacuangcieung soraugan t*ugah leuweung luwang liwung? . . . Cing atuh Sancang,. . siBg aja rasrasan. Anteurkeun heu3a wae ka toa kami di .Cim'anganten. Gsus nepi kanu di¬jugjug mah tanwande baris aja ganjarauana."
“Gamparan teh teU burung iasa lolos ti Dajeuhmanggung, padahal di ditu jenuk musuh anu jumlahna aja rebuna, ku kituna sageuj danapal gamparan teu ludeung angkae ka f'jinnnganten? Sareng apaa simkuring teh jalmst anyar pinanggih, naha gamparan bade percanten kitu wae?"
“Teuing atuh Sancang, . . da kami mah tatadi ge ti barang tetela, kana vvaruga jeung ti barang pateuteup parneuriteu, jol teg wae ceuk hate, jen andika teh jalma bener. Ku kituna kami teh jol percaja wae ka andika, malah ameh laia dikieuna, kami bet asa gede hate padeuIeeut jeung andika teh. Memang aja alesanana nu matak wani nyarita kitu teh,.; nyaeta geuning andika mah teu ieuh gimir nyanghareupan si Jajeag jeung si Dipa oge. Malah make j>eung wani ngeie'vngesekkeun sagala rupa . ..
'34
Tab,., na teu pantes mun kami ngarasa ludeung dibaturan ku andika sabot lumampah?"
“Gamparan!" Ki Sancang nempas. “Na teu kauninga kaajaan simkuring batan sakieu?.. Nahaon nu dipiharep sareng nahaon deuih nu jadi andelan?"
“Sancang,.. nyao nahaon nu diharepkeun ti andika teh, pokona kami teu honcewang. Lian ti eta, apan diri kami mah tetela pangawakan awewe. Najan kasebutna setiweu ratu oge, najan ilaharna mungguh di gadang ratu, dalah waruga awswe oge sok dipeuseuh kasantikaan, tapi ka¬mi teu ludeung lumampah sosoranganan. Mangkaning tujuan teh Cimanganttn. Nu disinghareupan karuhan gunung jeung pasir2 nu rembet ku kakajon, teu kurang2 sato garalakna. Dina leu pasarandopna jeung ^ato galak. Kumaha amun balad2na Ki Laagkar.i terus ngasruk ka ditu ka dieu, raeureun kami teh daek teu daek ogt; kapaksa ku¬du jadi caduk si badot kolot.'
^Nanging kumaha atuh da simkuring teh kedah mios?" “Ka mana tea Sancang, ka mana jugjugan teh?" “Sumuhun,.. nurutkeun karep hate sareug nuturkeun indung suku. Seja kebat ngalalana, sugan jeung sugan diparengkeun tepang sareng nu tos ngalantarankeun gumelarna jisim kapawenangan. Dina teu kapendakna wae,. . keun teuing da simkuring mah karuhan tukang ngalalana ieuh. Bade teras lumampah wae satungtung tiasa keneh ngalengkah mah."
Retnayu melengek mirengkeun kekecapan Ki San¬cang kitu teh. Geus teu iasa mendah deui da puguh kagalih, jen itu ieu oge taia halanganana pikeun ngagugu ka¬rep hatena. Ngan barang segor sora sungut kuda nu disum
35
putkeun tta kadenge disada ti kericaeun guha di sisi gawir, teu kanyahoan deui ujug2 serebet wae Ki Sancaiig ngarontok, kek kaha angkengna. Ti dinya terus disangkeh, clak wae ditunggangkeun kana kuda. Jleng deuih Ki Sancang oge kana tonggong kuda, retnayu ditangkeupti tukang, sukuna ngahapit kana beuteung kuda. Tali kadali nu me¬mang geus tarapti dipasangkeun tadi ku retnayu buru2 dikenyed. Serempeng wae lumpat, mangprung norobos leuweung reuma anu sakitu remetna. Kaajaan anu sakitu poekna teh pikeun Ki Sancang manmani teu jadi halangan pisan.
Retnayu kakara engeuh kana eta kajadian teh sanggeus kira2 saratus tumbak anggangna ti lebah guha tea. Tapi parandene kitu oge retnayu teh teu keudeu maksakeun anjeun sasauran:
“Sancang,.. kami teh memang leuwih ngarasa tengtrem babarengan jeung andika. Ku kituna,. .. kami teh me¬mang leuwih hade milu wae masing deuk dibawa ka ma¬na ka mana oge. "
“ Jadi bade ngiring was sanaos dibantun ka Dajeuhmanggung?' Ki Sancang keom.
Retnayu bangkenu bari gedyk ngaheuneu kana dada Ki Sancang.
„ Jadi keukeuh wae karep andika teh deuk nyebakeun kami ka si Langkara?" saurna mani bari merekpek neunggeulan sarta ngarangsak kana pigeulangna. “Teu,. . sudi upama kitu mah! sot geura lesotkeun! .. kami mah deuk leumpang serangan wae ka Cimanganten !?>
“Nya, . . upami teu kersa dijajapkeun mah, sumangga wae atuh geura lungsur," ceuk Ki Sancang bari nahan tali kadali. Atuh reg wae kuda teh eureun lumpatna “Sa
36
kedap deui oge ha mo buruag dugi ka dieu. Tadi mah ku simkuring nembe kakuping sora gobangna ngaheumbat ka¬na sirah Ki Dipa Rupina wae eta ajag nu dua teh silih segag, parebut rejeki. Duanana pada hajang boga jasa pikeun ngelehkeun dampal gamparan ku leuogeunaa sorangan. Pada2 hajang ngaku beunangna da meureun ganjaranana moal aja nu nyoro. Ku kituna Ki Jajeng buru2 nelasao baturna."
“Sancang!" . . retnayu mani haroshos. “Da kami mah teu ngadenge nanaon "
..Nanging leres kukupingan simkuring mah gobang Ki Jajeng ngaheumbat kana punduk Ki Dipa. malah ma¬ni kakuping pisan goak sareng gebutna oge. Malah kaku¬ping deuih jen maranehanana nuju tingkecewis jen simkuriag bade ditelasan upami dampal gamparan tos kacerek mah... Eta margina nu mawi tadi simkuring jol ngajewang sarta salajengna mangprung ngantunkeun guha panyalindungan teh.''
“61333 Sancang?" saur retnayu bari ngarahuh jeung ngusap dada. “Buhaja mah ana geus Iapar2 teuing,.. dina euweuh deui hakaneun teh sok tar a inggis nai^dasa sasamana nepi ka dihakanna pisan. Tapi kami mah keukeuh teu ngarti, naha Ki Jajeng nu apan ari dibandungari obrolanana mah mani bangun sakitu sibarra, ari heg bet wa~ si ngarogahala baturna soran^aa?"
, Nyaeta atub,.. dampal gamparaa marga lantaranana mah. Awahing ku hawek tea, di sieun ganjaran kudu dibagi dua jeung Ki Dipa. Kalihna u eta,., simkuring oge rumaos lepat make jeung nyanggeman mendakkeuii dampal gamparan. Padahal simkuring mah nyanggeaan ^o
37
teh ten gaduh maksad pikeun rnasrahkeun salira panjenengan ka Ki Langkara. Nasging bade dideuheuskeun ka i~. bu ramana nu tangtos pohara deudeupeunana teh. putra ngiles ti kaputren.”
Retnayu mani mehmehan agajerit mirengkeun ucapan Ki Sancang kitu teh, awahing ku bungah. Atuh nu tadioa. rada ogamusuh, nu asalna ngerewesan jeung haben eeung geulan teh ayeuna mah make wantun neueulkeun dam is kana dada Ki Sancang. Pok wae sasauran bari soca beueas:
“Sancang,. . teu nyana,. . teu nyana. Horeng anjeun. teh jalma mulya. Hereng anjeun teh manuka,ratlin ing manusa.. ■. Tapi na saha tea atuh anjeun teh? Ti manaasal? Jeung naon pamaksudan nu matak ngalalana wae teh?”
Kuda geus ngalengkah deui, tapi ayeuna mah teu rnang;pret saperti tadi dati lebah Ki Jayeng geus pohara anggangna, turug2 sorangeun beuki rembet wae. Sakuriling bun?;king marai medem, pepedut mani kandel semu hawuk, tapi Ki Sancang geus tuman deui dina kaayaan kitu: Panonna geus tutur deui nyanghareupan warna hideung jeung halimuH nu nyimbutan pagunungan. Dipariksa ku retnayu teh Ki Sancang anggur malik nanya, pokna:
“Sawangsulna simkuring tumaros, .. mangi tadi mah asa kirang eces nalika nu duaan ngawarangkong. Upami kersa nikukur kitu oge. Saha tea tuang jenengan teh?”
Retnayu ngareaghap. Ret wae ka> Ki Sancang bari gigideug, tapi teu keudeu ngawaler:
“Sancang, saurna rada haroshos jeung npaleleper da puguh hawa penting sakitu nyecepna. “Kami eleh deet. Bongan dina danget ieu kami surut ka anjeun.. Heug kami deuk nikukur, Tapi pasini heula ti anggalna. Satutasna ka
38
mi nikukur teh,.. pek balikan deui ku andika. Peupeujeuh ulah aya nu kaliwat. Tah lamuo mencog,.. pasini tadi perkara buruhan tea bolay. Sanggup ta henteu?”
“Sanggem!” tembal Ki Sancang pondok.
“Reungeukeun nya! . . Awas ulah menryog . . . ngaran kami teh panjang pisan, Sancang. Lieur geura: Nyai Aci Purbamanik Mayang Sunda R;itna Ineta . . . Tah sakitu, pok geura sebutkeun deui. Inget! .. laman mencog teh pa¬sini tadi perkara buruhan anu dipiharep ku anjeun jadi bedo tea.”
“Nanging upami katurutan moal jalir?”
“Moal,.. moal jaiir.”
.,Nyai Aci Purbamanik Mayang Sunda Ritni Inten! Tah panglamar ti simkuring Mugi featampi.”
“Saiicang!”. . Snur Ratna inten mehmehan nyajerit “Rarasaan di dieu oge nu boga ngaran ten timu ku sakali. Tapi na ari sampeatimiaa c?lakinZ teuing?
Ki Sancang rada rebeb irungna dipudii ku retnayu teh, tapi teu ieuh ngareret. Tonggoy wae kana kadali. Ngan teu burung eta oge ari nembalan mah, pokna rada ngagereyem. “Bane wae gamparari man belet.”
“Memang enya kami mah belet meureurt!” Ratna In¬ten nguraweud . .
Ki Sancang megeg tali kadali. Reg wae kuda teheiireun leiimpangna. Y erus sesegor bari gegebes. Keur kitu” jut wae Ki Sancang tiirun kudi ditungtun dibawa ka handapeun tangkal saradan anu geus pohara kahotna. Cul wae di lebah dinya mah. Kuda disina nyatuan jukut na memang pohara ngemplohna. • oo)Osoo
39
Ill
BULAN kaleutiknakeua, mangsa paro peteng harita teh. Hadena wae hujao nu sakitu ngagebretna ti poe kamarina ti barang Ki Sancang anjog ka lelewek guha teh, horeng ukur saluwuk di lebah dinya wae. Basa geus aya di luareun pileuweungan mah langit ge bet lenglang sarta bentang baranang. Malah palebah nu disorang harita mah taneuh ge tuus, taya tanda2 tas kasiram ku cihujan. Boh dina peuting harita boh dina mangsa2 samemehna.
Ki Sancang ngaleg2 sisi wahangan, panonna nganclang ka anggangna. Ngahontal gunung Sadakeling jeung gunung Singkup nu ngalamak semu2 kulawu dadikarimbun ku halimun. Atawa meusmeus ret ka lebak, ngawas2 Cimanuk nu ngan ukur kabireungeuh aarileuanana, caina mah teu pati atra da najan bulan masih keneh ngacacang oge karuhan wanci kapareumnakeun atuh. Cahayana surem reyem2, nu kabireungeuh di ditu di dieu teh ukur kelemengna wae.
40
Ratna Inten nu hoyong geura2 jol ka TimbaBganten da sieun kaburu datang manten nu ngudag upama kabeurangan, rada nyeuneu oge ningali Ki Sancang anggurngaddweung ban bangun jarauh panineuugan kitu teh. Gajleng wae retnayu tina tonggong kuda nu keur tonggoy nyatuan, terus nyampeurkeun kanu krur ngumbar lamunan, ari geus caket pok naros rada murukusunu:
“Sancaag!,. kami mak hayang geus tepi ka Tim*ngantee memeh wanci haneut moyan. Ja haYH atuh urang laju deui!”
“Gamparan!” ceuk Ki Ssncang bari malik. Kek kana pigeulang retnayu, terus rarayna diteuteup. tapi caritana teu kebat da sanggeus rada heubeul ngeuateuog dina soca Ratna Inten anu sakitu ngenclongna rnah buru2 tungkul bari peureum tipeperekat. Biwir embut embutan. Hayang nyarita, tapi teu bisa pok. Ngan ceuk ger«ntes baeena: „leu seuweu ratu teh, .. najan enya ge waruga mah jiga geus sswawa, tapi yuswana mah can aya ■Qpatwelas usum. Mes mang budak keneh pisan, da geuning ka aing oge bangun euweuh sir pisan. Cacakan geus pagilinggisik ti barang keur aya di Cimeong keneh.”
y.Sancang!” Ratna inten geus teu sabar hoyong buru2 angkat dtui. “Sakeudeuhg deui panotipoe bijil. Hayu atuh bisi kabeurangan manten!”
Ki Sancang keukeuh peureum tipepereket bari tung:kul. Nu ngahayuhayu teu ieuh dipirosea. Ngan leungeunna beuki pageuh nyerek pigeulatg Ratna Inten.
“Ssancangngng! ! !”..AYeuna mah Ratna Inten nsagorowok tarik naker. maai kawas ngagentraan nu lian nu aya di jauhna wae.
v . ■ 41
Ki Sancasig reuwas. Nyah wae beunta. Neuteup semu deudeuh ka Retnayu, tapi cipanonna nyalangkrung. Ngan keukeuh can bisa pok keneh nyarita, padahal pikecapeuu man munggah ngabulak dina batena.
Ratna Inten tingali k»na kaayaan paroman Ki Sancang nu ujug2 bangun sedih, atuh najan bari teu uninga manga lantaranana oge anjeunna teh teu keudeu bet kabawa keun. Pok wae ssasauran, gentrana alon jeung duinareuda : „ Sancang, . . . Ki Silah! . . . Hampura wae nya!. . Sugan teh teu roatak jabeut matak. Hapuneen wae cikeneh rada seauk sengor.”
“Gamparan!.. Ki Sancang maksakeun nyoara. “Sim abdi sanes jabeut hate rehna disengor. Ampun paralun teuing. Teu! . . teu pisan2.”
“Jadi ku naon atuh?” Ratna Inten heran.
“Gamparan teu kedah tetelepek kituuu! giliran Ki Sancang ayeuna mah nu nyeuneu. Sarta nyaritana kitu teh bari ngageugeubg pundak Ratna Inten, tapi manehna tungkul bari peureum deui tipepereket cara tiheula. Ari jep ari sot wae leungeunna nu dipake nyerek teh ngulapes. te¬rus ngolesed bari ngarahuh, ti dinya ngadaweung deui ka Beulah Kidul Wetan, nyidik2 mnggunukna tangkal2 kawuqg a nu ngabadeg di sabuder mumunggang gunung Lingkup.
Ratna Inten nyampeurkeun bari emutan sabil lain dikieuna Malab kek wae kana peupeuteuyan Ki Sancang. Dibedol disina malik ka anjeunna. Atuh nu digugunyeng kapaksa ngeledan. Ti dinya saur Ratna Inten:
“Ki!.. najan karek sapeuting ieu ose urang reu reujeungan, tapi1 man dipercanten mah kami teb geus po hara nyaahna ka sampean teh. Sarta tatadi ge, ti bsrng
42
nyaho kuma ketak sampean basa ngejat tana gttha pyiseu.a nyingkahan dua raanusa nu ngaririwaan ka kami, sampean teh geus i barat inten ratumng inten... Lamun ieu kanyaah kami teh dibanding jeung kanyaah ka ibu rama, nyao teuing penteng ka mina. Ngan nu tetela mah, ti mimiti peuting ieu teh bet asa boga dulur saiindunganeun, asa boga baraya puntanganeun. Matak deuk balaka wae ayeuna mah, yen sampean teh pikeun kami mah s; sat lain nu lian. Ti dangee ieu deuk dianggap dulur pet ku hinis, ku kituna bet asa tusenah hate ningal sampyaa ulyug2 kitu polah teh.”
Ki Sancang ngarahuh. Neuteup semu deudeuh ka Rat¬na Inten. Sarta najan bari cari nakdak oge maksakean ma1 neb nyoara. “Inien! Onosna, teu ieuh gagamparanan cara tiheula. ...Katampi ku asta ka ih kasangga ku panangan dua sagala ucapan Inten bieu teh. Mun dipercanten rnah deuiti, bet asa kagunturan madu asa kagunturan menym putih ieu si Sancang jalma andar2 teh. bet aya bagja diaku dulur ku terusing ratu. Nanging parandene kitu oge Inten kedah uninga, yen ieu anu katelah Ki Sancang teh jalma ten karuhan sungapanana. Jalma nu men saendengna ngan ngalalana bari tanpa tujuan Anu saumur dumelahna ttu weleh giung wuyung ku lalakon hirupna.”
Ngan nepi ka dinya Ki Sancang nyaritana padahal picaritaeun masih keneh loba. Tapi dipikir pikir bet asa taya gunana ditepikeun ka Ratna Inen. Da cenah ceuk gerentes hatena, najan dicaritakeun oge Ratna Inten mah hamo bisa nulungan.
„ Sancang!.. Ki Silah ! . . kakang ! Mani gtus teu puguh ayeuna mah emutan Ratna Inten teh Hayang mere
. . . n
nab ngabasakeun ka inyana nu apan geus sump ah deuk ngaku dulur tea. Tapi rada tumarumpang keneh da apan can sabaraha lilana mah masih keneh ngabasakeun kamisampean atawa di dieu Sahcang wae. Ngan ti barang dibasakeun “ Inten” ku jinisna, tfgadadak wae hayang robah ngabasakeuhana teh, da cenah mana kitu ge enyaan meureun Ki Sancang teh geus ngaku dulur.
Jep wae jarempe, duana»na tingharuleng pahenengheneng. Silih teuteup, tapi ingetnana tingkalayang. Kawasna lamun teu kaburu kageuing ku raongna hayam kongkorongok di anggangna mah baris ngajarengjen wae aepi ka rayna beurang teh.
Ngadangu hayam raong kitu teh gebeg wae Ratna In¬ten. Ki Sancang digeugeubig deui sarta saurna hariweusweus: “Geus deuk beurang ieu teh Ki! . . Hayu atuh urang
laju deui!”
Ki Sancang ngarenghap. Sakali deui pameunteu Ratna Inten nu beueus ku ciibun diteuteup semu geugeut. “Intenl. pokna ngagerendeng. “Tadina mah hamp waka nyan.ggeaa yea jajap teh ngan tiasa dugi ka lebah dieu wae. Mung tong alit manah, angkat ka Timbanganten mah tangtos baris aya nu nyarengan.”
“Ki!!” Ratna Inten mani ngagebeg agadangu ucapan Ki Sancang kitu teh. “Sageuy deuk tega ninggalkeun kami sina cuang cieung sorangan di lebah dieu? Na luas ngiaagkeun nu jadi adi sina lumampah sosoranganan ka Timbanganten? Jeung na teu kauninga yeri urang lumapah teh can sabaraha anggangna ti Dayeuhmanggirng?
“Kakang terang!” Walon Ki Sancang bari terus neuteup kana pameunteuna. Geus ngeunah deui wae ngaka
44
kangkeun kitu teb. Urang teh masih keneh jauh tangeh ti Timanganten. Apan gnnung Haruman nu ngajegir di beulah Kulon oge can parona nu kasorang, Ari Timangan¬ten pernahna di peuntaseun gunung eta pisan. Nanging dalah dikumaha wae ege kakang hamo tiasa teras jajap ka ditu. Kapaksa,. . sakali deui geulis,. . kapaksa!”
“Kapaksa ku tega meureun “ saur Ratna Inten bari ngabalieus jeungna bangkenu. “Mun teu tega mah piraku nepi kaluas ninggalkeun di lebah nu sakieu haraharaeunana. Urang teh jauh ka ditu ka dieu Ki.. Jeung apan ieu teh waruga awewe, sasat jalma deukeut deuleu pondok lengkah.”
“Bade disebut tega mangga, bade disebat taya rasrasan oge mangga keneh wae. Nanging sing percanten atuh, mun enya mah nganggap ka dulur pet ku hinis,.. teu kedah salempang angkat ka Timanganten mah... Tangtos baris aya nu ngajajapkeun!”
,Saha jeung ti mana nu baris ngajajapkeun teh?” Ratna Inten rnurukusunu deui wae bari manyun.
“Upami sanes Ki Jayeng,.. rupina jenatna Ki Dipa!” Ki Sanryang kapaksa nyerengeh seuri koneng.
“Naon?!!” pangdenge teh si Dipa jeung si Jayeng? Ki Sancang teu ngawaro. Atuh saur Ratna Inten bari mungkur kanu diajak sasauran:
“Jadi kami teh deuk diserenkeun ka badot kolot ti Kutamaya ku andika teh, nya?.. Teu!., teu sudi abng2an kami mah.” . ■
“Naha saha nu sasauran kitu?”
“Cenah cikenah ceuk saha kami deuk dijarad yapkeun ku si Dipa atawa si Jayeng teh?”
45
“Sainggem kakang!” Ceuk Ki Sancang teu euleum2
“Teu,.. teu deuk kami mah. Batan kudu mulang ka Dayeuhmanggung diparabkeun ka ajag mah kajeun nyangkere tniyuni bangke wad.. Kami mah asa leuwih hade pecah dada semplak taktak.”
“Jadi gamparan teh ludeung buang nyawa, nya?!”
Teu salah deui ari kapaksa mah.” Ratna Inten sengit.
“Atuh taya pambenganana paturay ayeuna2 di dieu oge, mangi gamparan pasti ludeungna angkat nyalira ka Dayeuhmanggung. Mugi wae sing ginanjar kawilujengan di satengabing jalan . . . Sareng sakali deui, hapunten abdi gamparan hamo tiasa teras jajap ka ditu. Kapaksa ku kaayaan.”
“Kami teu deuk maksa nu teu suka,., teu deuk meredih ka nu teu sudi. Barina oge ka ridu2 dibaturanmah.”
“Lere3,.. leres .. “ Ki Sancang seuri leutik dina ati. ..Memang taya gunana kagungan rencang teh. Taya untungna jenuk batur. Mangi gaduh batur teh temahna nambahan beubeurat ka diri. Mung sarnemeh paturay teh abdi gamparan hoyong jajap heula dugi ka padepokan nu me¬mang teu sabaraha anggangna ti dieu.”
Ratna Inten ngaranjug sala saurna semu heran: “Baruk teu jauh ti dieu aya padepokan ?. . Padepokan nahaon ?”
y.Parnubusan katelahna mah. Lembur singkur sisi Cimanuk nu memang jadi pamubusan urang Sumedanglarang anu malabur ti nagarana. Wartosna mah dumeh teu kanateun araya di lemah caina pribadi. Ari nu jadi mangi, ceuk nu nyaranggem mah nyaeta ku telengesna nu ngarasta nagara di Kutamaya. Nyatara Ki Langkara nu dina danget ieu nuju ngaranjah karajaan Dayeuhmanggung . .”
46
“Sancang,.. kakang!” Ratna Inten geus ririh deui sasauranana. Geus mimiti deui ngabasakeun ka inyana ge jadi pabaliut cara tadi. “Na Saha atuh satemenna sahra teh?.. Geuning make uninga kana kaayaan di lebah dieu sagala ?”
“Jisim memang urang dieu Urang Sunda nu tanahna sakieu endahna, da apan saur ratu sgung Suangi di Ga¬luh mah hartosna Sunda teh memang endah atanapi geulis, rinukmi, gagah, beresih sareng sajabina nu sahartos sareng eta.”
“Euleuh!. baruk sagala uninga geuning sampean teh!” Ratna Inten rumenghap bari neuteup kana beungeut pias nu nya kitu deuih, sami beueus ku keprulna ibun wanci janari gede. . N
..Terang soteh ceuk wartos”, walon Ki Sancang ban ngabalieur. “Apan disanggemkeun cikeneb oge, Sunda har tosna endah teh saur ratu agung Galuh tanah Sunda tebeh Wetan anu jujulukna kaceluk kaawunawun nyaeta Prabu Anggalarang atanapi Sri Maha Prabu Niskala Wastu Kan cana. Ratu nu jenenganana katelah ku kaagunganana da sok disarebat oge Sri Prabu Wangi “
„ Salira teh kawit ti Galuh ana kitu mah! Ratna Inteh bangun pasti naker.
Ki Sancang gideyg ari parominna ngadadak jadi sedih. “Na urang mar a atub ? Ti Sumedsngarang sugan ?” Ratna Inten beuki heran.
Ki Sancang gideug wae, ngaheruk batan ngawalon mah.
,.Urang mana atuh estuna ?” Ratna Inten beuki pana3aran.
Ki Sancang mencrong kana raray retnayu, terus nyusu
tan cipanon nu nyalangkrung pabaur jeung ci bun. S?wa
■ ■ ■ ■ 47
tara jongjongan lilana ngahuleng bari megeg ambekan. „ Inten!” pokna alon. „ Anu ditaroskeun cikeneh teh ku kakang ge teu weleh ditaroskeun meh ka saban jalma nu sok rajeun patepang di jalan pasampangan satungtung ka¬kang ngalalana ngider2 tanah Sunda. Malah pon nya kitu deuih ka urang2 Sunda anu aya di sabrang lautan oge. Da upami dipercanten man, awahing ku hoyoDg2na terang di mana bali geusan ngajadi, kakaag teh dugi ka tos sababaraha kali ngambah lautan. Nanging sakieu nya kalamian, nu dipaluruh teh weleh teu kapendak. Na kituna mah me¬mang saha pijalmaeunana nu bans nerangkeun!”
Ki Sancang ngarahuh. Malik nyanghareup deui ka beulah Wetan Kidul. Ngawas2 gunung Sadakeling jeung gunung Singkup nu beuki teu kabireungeuh wae da pepedutaa beuki kandel. Malah siga ngahiji jeung mega kumapas di langit luhureunana.
Rfatna Inten teu lemek. Ngajengjen wae tukangangeun Ki Sancang nu harita bangun keur ngumbar lamunan ka hiji mangsa nu ngan bisa kahental ku hate. Keur kitu ngong deui Ki Sancang. “Inten,. . kawasna ngan aya sababaraha manusa ana bisa mere laratan perkara kakang teh, nyaeta dua manusa nu ngalantarankeun gumelarna ka¬kang ka pawenangan, terus sababaraha manusa lianna nu jadi cukang lantaran nu ma tak kakang nepi ka kajadian kieu. Ngan nyeta atuh, kasaha kakang kudu tatanya saha ari indung bapa teh? Urang mana deuih? Jeung naha di¬ri teh bet minculak tinu rea? Naha bet dikersakeun Heuk deungeun lieuk lain bariteu nyaho saha ari indung bapa!
“Sancangng!!” Ratna Inten ngagoak bari rumpuyuk wae kana akar saradan. Meungpeukan raray ku datnpal pa
48
nangan duanana.
! Ki Sancang muru ka nu ngarumpuyuk. Gap wae ka¬na rambutna nu ngarumbay nepi ka ngangsar kana jukut sarta omongna:
„ Matak ge kakang mah teu hayang ngadadarkeun Ia, lakon hirup nu teu puguh alang ujurna teh. Na kieuna tah!... Leuheng geura mun didangukeun kunu payaan mah, narajang ana dibandungan kunu epesmeer ku seuweu ratu , nu cenah }ieus nsaku dulur mah,.. . bet anggur ngabuah kawung. Temahna ka kakang oge jadi beuki matak seuseu. iteun.
Ratna Inten sesegruk bari gabrug wae ka Ki Sancang. Ditangkeup pageuh naker nepi ka lat wae lali di temah wadi Atuh Ki Sancasg mani renghap randiug Keur mah eukeur tatadi ge iny.ina mah geus pohara kataji ku putri Daytuhmanggung anu sakitu demploana teh Ari heg harita mani inuntel kitu. Ngan orokaya anu muntel mah sasat budak bau pupuk jaringao. Ca.n aya sir ka lalaki. Karek tiluwelns taun jalan yuswana 0se, tapi bongsor
“Inten!” Ceuk Ki Sancang ditompokeun kana cepilna. “Asana mah teu kedah ragr.igan citangis ku lalakon hirup kakang, emutan anugursi kuina nya pikersaeun salira sabada urans? paturay. Apan Inten teh bade angkat ka Timbanganten Ripna. seja mundut pitulung ti Kangje; g Pasehan. kiima carana nsusir bangsat2 nu kiwari keur ngagaralaksak di Dayeuhmanggung, “
Ratna Inten cengkat bari »saked ih polah ngagarinykeun cisoca. Ret ka Ki Sancang ns memang teu kendat neu tesp tatadi ge ti barang nu geulis ngarangkal teh:”Sa;cane,! “... saurna dumareuda „ Inten mah bet ngarakacak
49
hate mirengkeun kasauran cikeneh teh. Aneh,. . , najan karek sakitu, tapi awak man? tingsarink. Jaba tingsareblak bet ras ka awak sorangan bakunas mah. Kuma mun ninggang di diri sorangan nu kitu. Meureun tada temen nalangsaaa hirup teh. Ah,... teu kawawa di dieu mah “
“ Moal diteraskeun atuh ari teu kawawa nab. Tadi♦ na mah pedah adi kakang sakitu nalengtengna. Kakang kapaksa bataka saeutikeutikeun.”
Ratna Inten ngahuleng bari teu kendat mencrong kaaa • beungeut ki Santiang. Breb w*e katingali dalah saliwat sarta najan ukur reiem2 ku sinar bulan sabeulah kapareum nakeun oge, yen masiag enya ge paroman Ki Sancang har ta bangun berag, tapi saenyma mah nahapnahapkeun maneh kituna teh. Padahal jerojerona mah biheung kumaha. Pok wae nyarios lalaunaa jeungna nyerek kana tuur Ki Sancang kenca katuhu:
, Ari geus enya2 mah ngaku dulur pet ku hinis,. .. bongan geus dimimitian. . asa gantung dengeeun upami tea diteraskeun teh . . . Sugan wae Inten tiasa masihan bongbolongan nu ageung hartosna. Saha nuuninga,.. boa Inten bakal tiasa masihan raratan saha ari ibu ram a katut dimana bali geusan ngajadi.”
,.Moal Inten!” Ki Sancang nempss. ,.Dalah diku”maha wae oge Inten hamo iasa masihan raratan nanaon. Na kituna mah tong boro Inten nu kakara oge neut birup,.. dalah jalma2 sakurilingean taya nu bisa nerangkeun pisan ti mana bibit buit kakang teh.”
Ratna Inten imut kanjut, tapi masih kenth ciram bayan. “Kakang” saurna semu giak. “1 yenah teu uninga saha2Ba ibu ranaa! Ceaah teu uninga di ir.ana lernbur
50
matuh banjar karang pamtdangan! Ari cikeneh bet nya* rioskeun alam sepuh2 jarumeneng keneh ditanah Sundakalapa. Jadi jol kapendak wae, kakang teh urang Sundakalapa, sarta nu dicarioskeun cikeneh pisan, nu teu acan disaurkeun saha sahana, tuang rama miwah ibuteh.Mung rupina wae duanina oye dina danget ieu parantos teu aya dikieuna.”
“Naon2 anu disaurkeuo ku Inten cikeneh teh me¬mang leresl” Ki Sancang megat kalimah da mun teu kaburu kitu mah tanwande teras norostos wae retnayu teh.
“Memang leres kitu!” Saur Ratna Inten deui bari imut. “Jad)i naon hirtosna atuh nu mawi sasauran pajar teu uninga di mana bali geusan ngajadi kalihaa saha ari ibu rama teh?”
“Tnttn!” Ki Sancang haroshos. ..Kapungkur mah “. nalika eta du> sepuh jaru<neneng keneh, kakang oge hariia mah leutik keneh, da basa ditilar ku pun biang teh kakara umur tujuh taun, nya kitu pisan sangkaan teh. Ka¬kang teur«uk Sundakalapa. Ari bapa.beu. .taya dua ngaran Minaldi nu memang beurat beunghar sugih mukti. Anjeunna teh sudagar beunghar nu meh taya tandinganana. Sarta sakaterang kakang ti bihari tug dugi ka kariia mah, taya deui nu liao seuweuna teh lintang ti kakang sorangan. Ku kituBa, nya pameujeuhan wae kakang teh pohara dipunjung dipujana, boh ku abah boh ku indung. Istu diogo dienod sagala kahayang dipupujuhkeun. Tapi nya eta atuh geus kitu wae kulak canggeum bagja awak, kakang teh bet dikersakeun kudu jadi pahatu lalis dina naangsa2 nu keuraus ku pangasuh jeung pangaping nu jadi sepuh. Abah jeung indung teh bet parondok yuswana.”
51
Dfep KrSartiyangtefengalafekbrha; Ret kabeulaii wetan. Sinar balebat mimiti tembong Ret deui ka Ratna Inten, terus ngabarewos:
Inten teh apan seja ka Timbanganten. . . Iraha deui wae lalakon kakang mah dipedarna. Upami dikersakeun mah, kakang teu kinten hoyongna patepang paduduaan deui kieu teb. “
., Sancang ! “.,... Ratna Inten mehmehan ngoceak. “Keun teuing kabeurangan oge. Keun teuing keu dongkap wanci haneut “moyan ka Timbanganten oge. Sabab taya nu leuivih peiitirt, pikeun Inten ti danget ieu mah liritang ti kaaya3n salira nu teu Pikahartieun. “
“ Ana kitu mah kawas kana hamo tulus ka Timba¬nganten teh ? “ Ki Sancang beuki anteb mencrongna.
Ratna L;ten rumenghap bari malik neuteup. Hatena ratug tutuntrsulan. Tnpi buru2 ngareret ka langit, ngawasZ bulan sabeulah nu geus beuki sepa wae cahayana. ..Sancang!” saurna b.:uki teu soraan. “ Inten minggat ti nagara teh me¬mang deuk ngaj;ygjug ka Timbanganten. Sarta hayang buru2 and yog Tapi samemeh tepi teb, samemeh urang paturay deui, Inten hayang terang heula. Saha atuh saenyana salira teh? Dapiraku jalma andar? nu teu puguh sungapanana man bet sakitu rancage jeung pohara pangelna.”
Perkara pangel jeung rancage mah lain pamohalan dipibanda. ku saban jalma, Inten! ... Pinter jeung bener oge mapan teu mudu ayana di teureuh ratu terah sanunawas. Da s.»ban jalnu pada gaduh jalan jeung pangaweruh pikeun ngabelaan hirupna.”
Ratna Inten mrY ngek. Lain kassdek omang, tapi teu pad ngartoseun kana uca|)2 Ki S;.ncang ciksrieh. Asa pa
52 .
beulit ceuk emutanana a»ak. Sakateraagna, nu lubur panemu teh ratu hu rea pangabisa mah para santana anu luhung nyaeta para pandita. Ku kituna, lantaran Ki Sancang ceuk dina etanganana kaasup manusa nu kitu. j»di geus bisa ditpngtukeuQ yen inyana teh lain si itu si eta. Geus bisa dikira2 yen Ki Sancang teh memang hiji putra ratu anu keur ngajalankeun sramana. Memang salah saurang prabuanom anu keur ngalalana pikeun nyiar luang jeung maluruh pangswerub..
Langit di beulah Wetan beuki narawangan ku cahaya rajasiang au memaag geus deukeut ka waacina lugay Manuk geus recet. Kalong tiraggarayabag da deuk marulang ka panonobaaana. Hiyam beuki raoag. Tapi Ki Sancang ngabetem keneb. wae dipariksa ku Rataa Inten teh, kalah beuki anteb neuteupna raaai kawas hayang neuleumaa eusi batinna seuweu ratu nu harita saiat gens leumpeuh kapaBgaruhan ku dirina.
Nu diteuteup samar polah. Pok deui wae anjeunna naros: ..Sancang!” Saurna jeung rada apaeupeu teu pu¬guh. “Na teu kadangu cek Inten bieu?”
“Naon tea, Iatea?” Ki S«Hcang naalik nanya.
“Eaya,.. saha tea atufe salira teh ?” . . Ratna Inten garo2 teu ateul.
“Apan tos disanggemkeun tadi oge, yea abdi gamparan teh kawit ti Sandakalapa. Ari pun bapa katelahna mah Ki Minaldi. Sudagar beunghar nu men taya tandingaa.” Walon Ki Sancang angger bari neuteup.
“Gandeng Sancang!.. Huhumandaluanan make jeung gumpurungamparan 9agala, Pan geus pasiui kami mah. Sampean deuk diaku dulur. Sarta baring supagi,. . mun
S3
ssmpran parertg nsalanto kn Dayeubnianggung turag.? !*aaynan di ditu geus sabiasa deui,.. ku Inten deuk diunjukkeun ka Ama miwah ibu sangkan sampean diangken putra teges.”
Ki Sancang gideug bari omongna: “Moal bisa Inten, meal bisa kitu diaa seuhseuhanana mah. Di mamana oge indung ukur dina akuaa bapa lakar na anggapan mah hamo bisa disaruakeun jeung indung bapa teges “
“Ana kitu mah anjeun teh nampik kana pangasih!” Ratna Inten keuheul lain dikieuna. Tuluy ngabalieur bari ngepeskeun leungeui nu harita keur dicerek ku Ki San¬cang. Koloyons ngaleos, nyampeurkeun kuda nu keur tonggoy wae nyatuan jukut bari ngebutngebutkeun buntut ka¬na awakna dumeh dicocoan reuegir. Reg wae ng.irandeg gigireunana. Kuda diusapan pundukna sarta saurna sasat ditompokeun kana ceulina: “Kawasna kami teh mending mikanyaah ka maneh batan ka jalma saliwat mah. Moal2 nyieun tugenah meureun kana hate.”
Ki Sancang seuri leutik dina ati. Retnayu disampeurkeun. Kek deui pigeulangna dicepeng sarta omongna: “Inten!.. kakang Iain nampik pangasih. Lain teu beunang dipikanyaah. Tapi, dalah di kumaha wae oge indungbapa mah hamo bisa disisiliban ka nanaon. Jsung apan tatadi oge geus disanggemkeun, ieu anu katelah Ki Sancang teh, dingaranan kitu soteh; ceuk nu nyararita sanggeus : udayyar jegud jaleristri di Sundakalapa taya dikieuna, pedah di lebah leuweuhg sancang pisn kapanggihna kakang ku pa Minaldi teh. Harita teh cek beja mah umur kakang karek ge popoean ti barang gubrag ka pawenangan. Dipapangku ku jaima nagara, meureun deuk diparabkeun ka sato leuweung au memang jenuk naker di dinya mah. Kawasna Isten
54
ge terang yen dilebah dinya tfih rea o&kex taiax. lmweuog nu memang katelahna oge maung Sancing. . “
Ki Sancang eureun heula nyaritana, terus neuteup ka Ratna Inten nu nnsih keneh nonggong siga teu nairosea pisan. Padahal saenyana mah teu kitu, da tatadi ge barang Ki Sancang muka carita bari nyampeurkeun, cepilna geeus curinghak.
“Intan!” Ceuk Ki Sancang deui bari ditompokeun kana cepilna.
“Teruskeun wae, Sancang!” Retnayu rada bangkenu. “Bongan da ari bari disanghareupan sok loba nu matak nyarugak.”
, Kitu nya kitu atuh “ walon Ki Sancang bari heg deuih manehna oge nukang Tapi nyaritana diteruskeun, pokna bari nyidikZ puncak gunueg nu geus mimiti kaeuntreupan sinar surya . .. “ Kieu geura Inten, ari hayang terang mah Tapi pasini, upatna carita geus beak. Sarta sarangenge geus ngahibaran bnana. Wayahna urang patu • ray wae Tong salempang Inten. Da apan ceuk kakang tadi, teu sabaraha anggangna ti lebah dieu teh aya padepokan anu katelah pamubusan. Deuheusan wae kasepuhan nana. Terus wakca. naon mangya Yantaranana nu matak In¬ten tumorojog tanpa laratan. .. . Tanwande dijarajapkeun geura ku santri2na!. “
Ratna inten ngahuleng sawatara jongjongan Kolesed nyampeurkeun ka Ki Sancang. Terus ngageugeubig kana leungeunna sarta saurra dumareuda:
“Kakang!.. ari geus kuduna, urang teh kedah paturay di !ebah dieu, . Inten himo iasa kumaha. Oyeung Inten percinten ayeuna mah yen kakang teh teu nampik panga
55
sih. Nga<n cik saurkeus heula, naoB sabafena ka Pamubusan oge kakasg tek mani teu kersa jajap? “
“Intea!” Ki Sancang malik, neuteup deui kana pameuDteaua .. . „ Geas sababaraha kali disanggemkeun, yen kakaag tea jalma nu keur leumpang saparanparan. Tapi parandene kitu age ari tujuan taah aya. Nya eta hayang terang di masa ari bali gensan Bgajadi tea, jeung saha ari iadungbapa. Ari Pa Minaldi jaler istri di Swndakalapa mah, horeng aranjeunna tek iadungbapa pulung nu kabeBeraa teu kagungan pisan patra. Ari kakaog kapendakna ka bapa Minaldi diwewengkon leuweung Sancang tea. Ba¬sa d«uk dipiceua ka jalma nagara. Deuk diparabkeun ka maung m«ur«un tadina mah. Ngaa kabeneran ceaah, harita teh pa Miaaldi keur bubujeag. Dina kiji maagsi pasaraadog jeung jalma aagara au manaawa kakang tea. Der wae heghag, Bgamasalahkeun kakang. Jalma nagara tea keukeuh peuteukeuh cenah, yen kakang teh kudu diparabkean ka ratu leuweung di Saacang. Pa Minaldi nyaram. Tapi paaungtunganana mah urang nagara el eh jajaten. Kakang dihilian ku keton mangpirang piraag ... Tsah, ti harita kakang jadi seuweu sudagar beunghar uraag Sundakalapa teh. Tapi teu kuhanteu, karek kakang umungenep taufi, pa Minaldi pupas di tengah laui da kapalna kalebuh. Atuh teu mangkuk sababaraha lilaaa ti harita, ema ge pupus deuih. Tayohna wa« kalelabaa.
Karek ge lekasan matangpulah. Der teh baraya2 ti kenca ti katuhu agajejewet rajakaya bapa, sarta nya basa baraya2 kear pajorewak harita pisan kakang kakara terang yen saehyaaa mah kakang teh ukur anak pulusg. Sa lah saurang raisa ema nu tadina mah ceuk ingetan kakang
56
aajeuaaa bibi teges pigeusaaeun kakang titip dut aaag saag badah, be* paaghawekna kana barang pusaka teh. Malah aya aBjeuoaa pisan au agiiadark«un sarsilah kakang oge anu teraahna kakaag minggat ti Sundakalapa. Yadit sakaparan paran aBturkeaa indung suku jeung nurulkeua karep hate. Sababsraha kali kakaag meunta* lautaHv Mimilu kana kapal2 swdagar ati kungsi jadi sobat2 medok fa Mintldi suangi. Malah rea oge di aatara a«u deuk raulung anak, tapi ku kakang ditampik da geias karasa pait peuheHrna boga ktflot ukur akuan teh. Kieu geuoisg temahna. Bet tugenah sapapanjangna.. . Tah kit« Inten lalakoo ka. kaag t«h. Sarta satnngtuag lumampah, taya dewi nu jadi fiajilaa liBUng ti hayaag meuaang Uraian; Di mana atuh ltisnah cai teh? Jeung saha ari indung bapa?, . IndHAg bapa t*ges maksud teh. Anu geus ngalanurankeua kakaag guaaelar ka dunya. Sarta kakaag, hayaag terang kaaa lalakon baheula basa kakang keur orok keaeh tea. Naha bet dibabawa ka leuweuag Saacang nu ceaah mah deuk diparabkenn ka maung, Kawasaa mun teu kahuni kapanggih ku Pa Minaldi suangi mah, kaka*g teh hamp nyakp k»na« lega jeug eadthna taaah Sunda nu ngayakpak kadi paraha2 nu kumambang di lautaa. Jeung kawasna hamo aysho kuma kej«mna hirup jeung kahirupan. Malah jeung Inten nu ceeah geus pasini ngaku dulur oge hamo pajoBghokpaadu teajo kieu.” .., ; .; :•■:
Nepi ka dinya, jep Ki Sancang t«h.. ,ja.m.ps.,., Ngflieuk ka beulah Wetara. Nyidik2 sisi laagit nu geus mirniM ngEHypur ku pangawa3ana ratuning beuraag. Syn«rn» tingarudat. Tapi gunung jeung pasir2 masih keneh dikarimuu
ku halimun. Manuk betiki reeyet kawas ngabageakeun kaou
. y •■■■.■•■■
. “ . •.■, 57 ■
bade fugay ti pajuafan.
Rataa Inten ten lemek satungtung Ki San«yang ngalalakon teh. Meacroag wae bari keudeung2 socana beveus. Ngan sanggeus nu ayarita jempe kakara anjeuaaa nyoara:
“Sancaagl” laurna dumareuda jeung cumalimba. “Na ku haben ngalalana kitu baris kapanggih ta harao eta nu dipilari teh? Meureun, .. dina ten kapanggiana salira teh bakar terus wae anctang aaclangan satungtung hirup mah. Na mo aya bosenaa, Sancaing?!”
Ki Sancang malik aeuteup kaaa raray retnayu nu beueui ku ciibun. Nu diteuteup harenghap, pok d«ui sasauraa: ■ .. • ■■■■;■•■■■ ■ ■ :
“Na matak nahaon nun wraag ka Dayeuhmaagguag wae. Tanaaakeun kanyaah kadsudeuh Inten, Saacang, Da de«k ngaku dulur pet ku hiais teh laio ukur agonaoag taaaba bau sungut, tapi istu dibaruag ku ati weniag. Da Inten teh memang cuaag cieung. Teu boga adt jeuHg teu bos ga lanceuk.” v
““ sTapida kakaag mah indungbapa ge teu boga. Najaa tinggal mu gomelar di pascabuaaa aya wiwitanaua, atuh jalma jeung iawtoaa bisaua aya teh laataran ayaaa induagbapa, tapi kakang. mah teu nyaho2 acaa, iaha eta dur maausa aau geus ngahtnurankeun kakang gumelar ka pawenaagaa. Toag b»r» dulur.”
Rataa Inten melengek. Beuki anteb mencrong ka Ki Sancaag saru socana beuki juuh. Geus teu iasa sasauran deui ayeaaa raah, da gens kahartos, yea geunivg Ki Sancaaf teh gurat batu. Lamun ceuk kereteg atina kitu, kudakitu diaa prakna oge, hese pisan dionggetonggetaa. Rtur kitu cesk Ki Saacang:
58 , . ■ . , . ■ :. •
..Inten!.. kakang t«h tadi na naahnaenung seja ka Kutamaya. Hoyoag tepaag jeaag pamak Galuh su bareto kungsi kapeto pikeua Hgahalubalangaa wadiabala Sunda ka tatar Wetan. Anjeunaa tea kapeteagan Sri Prabu Wangi, sarta aya aajeunaa nu aulungaa kakang basa diraponan ku urang Galuh teh. Han ta teh kakang karek datang pisan t> tanah Jawa. Biasa wae keur ngalalana, neangan nu diteangan tea. Ari urang Galuh keur caringciag~ pageuh kancing da puguh keur pagetreng tea jevng urang Wetan. Saban jalm* anyar pinanggia kudw wae digaruliksek ti mana asal atuatalaa. Kitu deui kakang oge padahal harita tea kar«k ge umur sapuluh taua.
Kakang ditarana... Ja atuh najan enya ge teureuh Sunda, kakang teh karuhan jalma au saendengna aya di pangumbaraan. Ataa teu weudeu ayarita diaa baia serapgaa teh gagegog. Aagot harita teh karek datang ti tanah Jawa. Der wae kakang teh dirarapoaan da disarangka matamata. Pada aeuaggeulan pada agagebug, pa jar teh cenah, budak au /Yadi matamata mah leuwih jahat bataa jalma sswawa .. . Tong diciaritakeua deui kuma nyenaa awak kakaag. harita, karuhaa wariig;a leutik dikarerepuk ku Pirang2 jalma jugala. da atuh aatuknamah leiig wae kakaag teh kapaehaa. Eling2 bet geus aya dina ranjang di hiji enggoa nu pohara ngareunahna. Siraanahoreng kakang teh gens aya bi buatine Ki Macanwangi tea.
Ti daaget harita kakang dirawat ku anjoanna. Malah diaku dulur pee ky aims. Dipikanyaah kawas ka saderekaa patungturunan hulu. Angot baraag kakang ngadadarkeun lalakoa raah, yen kakang teh jalma teu indung teu bapa. Anjeunna teh beuki pohara welaseunaa«. Malah ceuk
• ■ ■ ■■ 59
nyaah kana rea Sri Maha Prabu Niskala Wastti Kancanav atawa Sri Prabu Wangi, atawaSri Prabu: Anggalarang. Ra tu nu tos saratus punjul dua iaun nseuyeuk dayeuh ngolab . nagara. Nu tos ngajembarkeun tanah Suada di beulah Wetan. Anjennna teh raina seuweu Prabu Maharaja anu bade jpigarwa kii Prabu Ha yam Wuruk tea.
Kakang teu kuat lilaZ aya, di Galuh ti barang Ki Micanwangi di timbalan majens ka datulaga ten. Nya wae ngaleps. Biasa, anclang anclangan deui kawas samemehna. Ngajajah ka sababaraha oagara, malah aya Ima kalma ngambah samudra nepi ka kungsi nepi ka Palembyng. Ka tanab Kutawaringin di Masa Kaler, ka Campa jeung ka nagara? deungeun lianna. Dina hiji mangsa kakang mui lang deui ka Galuh. Angkanaa teh deuk nepingan deui ki Patnuk nu ceuk itungan. kakaog mah tangtu geus aya di dinya.
Sadatangna ka Galuh kakang kebat muru ka bumina, tapi handeueul lain dik;euna da ceak nu nyararita, yaktos anjeunna teh tos rnulih ari ti tatar Wetanna mah. Ngari ten mangkuk sababaraha\heubeulna t! barang aya deui di kmab cai, ku Sri Prabu ditimbalan nilar nagara. Ari nu kedah dijugjug nyaeta tatar Sum da beulah Kuton 1 ujuanana nu utama pikeun ngilari palataran nu payus pikeun dibe dah dijieun nagara, manga Sri Prabu Wansi Nisnala Wastu KHDcana anu tos pohara sepuhna teh aya maksad ngalihkeun puyeur dayeuh ti iebah Galuh kiwari ka lebab Kulon. Saurna mah pikeun ngagembltngkeun tatar Sunda sang ■ kan aub kana hiji papayuag. Sangkan sakumna repeb rapih teu silih tarajang silih perangan jeung s..ssma. Kalihna, mui puseur dayeuh dialihkeun ka beulah Kuloa
■k2 ■ .
tell, kaayaanana pohara nguntungkeuHana. Nya ©ta kahiji teu nampeu teuing ka tatansga by dina hiji mangsa mah bi¬sa wae narajang teu pupuguh Kaduana, ayar>a puseur da¬yeuh di beulah Kulon teh memang pohara hadena da sasat aya ditengnh2 pisan Turug2 gampang ngahontal ka palabuan2 di beulah Kaler jeung di Kulon Ka Wabanten.ka Tanggerang, ka Sunda Kalapa, Karawang jsting Cirebon sasatna sarua deukeutna Teu cara dipuseurkeun di Galuh* deukeutna teh ki palabuan Cirebaa wyigkul Ari katiluna, ny«eta sangkaa gampang nalingakeun karajaan2 lianna nu dina mangsaZ kiwari .mah mapan teu weleh barebedan wae. Angot ti barang maYegna, kamiyaan Silalawi nu diluluguan ku terah bajo mah Terah2 bad,o nu beuki dieu beuk.i tohaga sarta dina hiji mangsa mah bee bisa narajang karajaan Sumedaoglarang anu sak.tu tohagana.1
Ratna Inten ngembang kadu wae satungtung mirengkeun Ki Sancang nyarita tah. Beuki heran wae anjeunna ku eta jajaka nu sakitu caludihna teh. Tina teu sangka bet rea pisan kanyahona. Barang geus jep mah Ki Sancang ngalalakonna, kakara anjeunna nyarios:
“ Sancang! “... saurna bari nyepeng kana peupeuteuyanana. „ Tujuan salira ka Kutamaya teh nya eta te* pang sareng Ki Macanwangi nu satemenna mah anjeunna teh seuweu Prabu sumedanglarang bihari anu kadeseh ku urang Silalawi. Kitu, nya?” .
Ki Sancang unggeuk.
„ Tapi na kira kirana anjeunna teh pasti aya diditu?”
Ki Sancang ngahuleng.
s.Geura wae galih, Ki 1 ... saur Ratna inten deui. “Nu jadi ratu di Kutamaya teh sasat satru2 kabuyutanana
ob oyararita, sanggeus aajeunna ngadangu lalakoa kakaug feh jadi sok sering huleng jentul teu puguh kawat n« jarauh panineungan. Malah remen pisan aajeunna faape rego keur cumalimba bari ragragaa citangis piaaa. ... Kadieunakeua kaltara kakang terang, horeng anjeuana oge jalma teu ibu teu rama. Horeng aajeunaa teh di G«luhna sasat jalma ngtimbara da saenyaaa mah bibit Suraedanglarang. Malah seuweu ratuna pisan. Ratu aau kadesefe pe¬rang ku urang Silalawi sarta sakumna wanga karatoa tuaapur lude«. Cenah mah no Yeari teh ukur hiji waaoja tunggal piderekan ratu. Anjeuana teu kabujeag lebah tumaagaa da kaselang ku ngabelaan heula rajaputra mi keur ngarangkwlan pawarang nu harita tos mandi getih sarta dims dadana aya patrem nanceb. Lian ti eta wanoja, aau masih keneh aya dikieuna teh nyaeta Ki Jagabaya. Babasteagne Sumedanglarang bu ditimbalan ku ratu suangi tasgkaa Bgantuakenn meian jurit.
Timbalan ratu diturut Anjeunna medal ti pangprsngan. Bulubus wae ka kadaton nu harita geus ditabreg ku wadiabalad Silalawi, Kebat mum ka murangkalih nu gens dialihkeun ti kajuaran pawaraag ka kaputran. Ngtdig wae dipaaggul dicandak naabur ka Galuh. .. Tah nya ki p&muk anu katelah Ki Macanwangi pisan nyatana eta murangkalih teh Sarta BYa ku anjeunna pisan kakang dipikahemwt tea. Dikukut diaku dulur. Diwarah diajar elmuning kMeetikaan. Elmu lahir elmu batin diketrukkeun. Tapi ha»s«k*l, karek kakang reureujeung.in tilu taun, dina hiji aaangsa anjeunna ngemban timbalan Sri Prabu Wangi ny;shutnhalangan wadiabala Sunda ka tatar We tan. Cenah no&a didiiangkeunaBi w.diabala Sunda ha.ra teh geus pohara feeu
60
baulfta jadi paayiUukan Sri Prabu. Manga anjeuana katut sakumna para santana Suhda aya maksad pikeun mulangkeun wiwirang jeuag kanyeri para luluhur anu tumpur di Bubat.*
Cek na nyararita, ramaaa Sri Prabu Waagi Niskala Wastu Kancana anu katelah Prabu Maharaja teh kts«nabut di Bubat. Padahal Prabu Mtharaja angkatna ka dim teh sed yana ukur ngadahupkeun seuweuna ka Sri Prabu Hayam Wuruk. Tapi teu jadi da aya pasalia paham antara pribumi jeusg semah. Pa»aliana dumeh pihak pri bumi k«pangaruhan ku Mahapatih nu teu ngawidian ratu pikeun mapag panganten istri putri Sunda bari dihormat didam«dama. Dt cenah kuduna mah ratu Sunda teh nyvoggakeun seuweuna ka karaton teu bina ti para ratu lianna hu taraluk dina mangsana caos upeti ka dim. A tun puguh wae ratu urang katut pra pamuka teh mani asa diunghak dihina ba¬sa. Da apan medal ti Galuh katut pangiring teh nu teu sabaraha rtana teh nyaeta deuk ngajatukramikeun putra. Liin deuk*seba putri cara pacundang kanu nalukkeun. Pamustunganana, najan harita pihak Sunda teu mawa balad rosa da puguh tadi na ge lain deuk perang tea, ku hinaan Mahapatih «nu sakltu nistana mah teu burun? carekel sabuk milang Utu. Der wae perang ayonan. Perang rongkah faari teu saimban? kakoatanana. Temihna wadiabala Sunda t«mpur ludes. Malah sakabeh pawestri anu ngariring ka dim ge taya nu nyesa da sadayana barela pati. Lalebuh tumanRanku jalan newek diri “ku patrem.
SahitB. kateraat kskang ngeunaan Prabu Mabetreja anu pvipus di Bubat, nya anjeunna teh apuputra ratu Subdi ayeuna asu kagnrnita raja toweksa asih kami Ieutik,
61
wungkuL Bangsa rnaDusa nu geus ngalantarankeun cirwana wangsa Sumedang bareto. ,Na kiatenkintenna Ki Macan wangi baris iasa laluasa aya di Kutamaya?” .
“ Kakang geus terang “, )valoa Ki Sancang. „ Yen kap«ugkur mah anjeunna teh kantos nganjrek di Kutamaya. Malah kantos kumawula ka urang kadaton. Malah iugi ka dipercanten jadi pamanggul jurit pisan. Basa aajeunna dhirnbalaa ngarurug nagara Madialays pedah seuweuna Ki Laagkara nu jadi prabuanom Silalawi ditampik pangl*naarBa ku raina ram Madialaya. Perang jeung Madialaya tea jadi da anjeunna anggur ngintunkeunutusan pikeun babadamian. Tajna mah bade teras ngabadaatenan para ratu lianna nu aya di tatar Sunda beulah Kulon ion. Maksadna mah seja ngestokeun dawuh ratu Galuh tea pikeun ngagembleegkeun arang Sunda saigkaa jadi feijl. Harepanana, upami geus cund.uk wukuna puseur dayeah diaHhkeun, di dieu teh geus taya barebedan deui. Tapi Us ku kaateu,.. . karek ge utusan diiangkean. Torojol urass£_ da yeiah anu katelah Ki Danga kadua paoutaaana ka pasanggrahaa. Sasumpingna hariweusweus nyarioskeuri kajadma pait di Cikahuripan. ,
Ki iMacanwangi ngejat ti pasangrahan. Wadtabala dipasrahkeun ka Ki Danga. Teias anlyeunna mak »«agpret negarkeun kuda, ngajugjug ka Cifeahurisan. iSejana a»p»ngan panutan nu cenah basa Ki Danga kadua Nyi Taad|aag saruwiping ka dinya teh, nu kantun teh munf r«runtnk imaia nu geus geseng jadi areag balas dihura. Sakita katerang kakung perkara Ki M«ca»wangi. Ari kakang meunaag raratan tefe ti Madialaya. sya eta ti jiniuna Ki Dar§a kalihna Nyai Ayu Sekar Tandiung nu dugi ka danget
6$ ■ “.. ■ ■:■•
ieu oge masih keneh araya di ditu katut wadiabala nu baretd di!y«ndak ku Ki Macaawangi pikeun ngararug Ma¬dialaya Tapi perkara Ki Macanwangina ku aajeun, itu ieu oge taya nu biea nerangkeun pisan. Taya rarataa nanaon di mana ayeuna ayana Ku ktkang deuk dipaluruh ka Ku-tamaya Sugan wae aya beja nu matak nyugemakeun.”
Geus kitu mah Ki Sancang neuteup deui ka Ratna Inten sarta omohgna dumareuda: “Intea,.. ti dieu ka Pamubusan teh ngan kahalangan ku gugunungan nu dikencteun urang. H«mo kunf si •apanyeupahan lumampah oge tangtos Inten geus dugi. Jadi,. . wayahn* angkat nyalira. Peupeujeuh ulah nyangka kakang tega ninggalkeun Inten sina cuangcieung ngan sorangan, Kaka*g deuk kebat lumampah. Tujuan nu pasti mah taya deui nya eta Kutamaya Ngan kawa*na, lantarao Ki Langkara kiwari keur di Dayeuhmanggung, kakang oge aya kirep pikeun pajonghok jeung an¬jeunna di ditu. Sakalian hoyong ngadeuheusan ka tuang rama raiwah tuany ibu “
,.Sancang!” Ratni Inten mani ngoceak mirengkeun Ki Sancang deuk nepangan ibu rama di Dayeuhmanggung teh. “Ana kitu mah atuh deuk ngiring Wye Inten teh ka Dayeuhmanggung.”
, Entong, Ynten!” Walon Ki Sancang bari gideug “Apan kaayaan di ditu keur pohar* harenegna. RampogZ SumeYanglaraug keur ngiranjah Iemihcai Inten.”
,.Tapi sabudeur d yeuh dcaga keras ku urang Sumedanglarang, San yang!.. Jadi ku in jalanri*anjeun bUi asup ka nagara m.in taya nu marengan mah?”
.Munding sapuluh rakit bisa dijaga ku buYak angon saurang, tapi manusa saski, can karuhan bisa kajaga ku
. • 65
jaba* uuttbu.” •
Ratna Inten.bengOng. Sana sememeh anjeunna iasa sasauran deui, Ki Sancang geus ngejat ti payuneunana. Ngan sakedet netra geus ngiles. Ngaleungit diantara rungkuri2 ami sakitu Hgabadegna. Hadena sarangenge geus tembong. Beungeut bumi geus caang kahibaran. AtuhhalimuB nu tadi ngarimbunan gunung jeung pasir2 oge geus. petiray da digayuh ku angin nu kakara lilir tina gawir jeung lamping....
66
NAD YAN karek dua poe oge arayana di Dayeuhmanggung, tapi teu wudu wadiabala Ki Langkara teh geus bisa ngaroncongkeun eusi paranje. TMalah iagon2 lianna oge, kayaning sapi munding, meri jeuag embe meh ledis kabeh da diparake curak2. Sabao w$ktu paresta taya kendatna. Padahal ti tangehna keneh, ti samemeh maranehanana arasup ka dayeuh, Ki Langkara geus ipat2an yen saha wae oge teu meunang ngagunasika pakaya balarea. Tapi dasar geus kuat teuing tadi atuh, bongan geus dipitumamanan ti beh dituna rnula, sakitu nu jadi pupuhu • orek orekin oge, wadiabala ari bus ari der wae. Ari Ki Langkara teu ieuh bisa nalingakeua da puguh ti barang datang oge terus ka kadaton wae anjeuna mah. Angot ti ynimiti tepang sareng Ratna Iaten mah. Dalab rea nu ngadoni oge geus teu ieuh dipirosea. .■■ .
Anang ti Kutaniayana mah memang enya wadiabala teh
aya maksud pikeun ngarurug Dayeuhmanggung. Da aya beja pajar eta nagara jadi pamungpangan para pangungsi Su nsi inglarang au geus teu betah tetep reng ge nek di lemah caina pribadi. Kaduana, nu matak Ki Lang¬kara ngeprik bakd pikeun narajang Dayeuhmanggang teh pedah aya gerentes pijar wadiabala Sumedanglarang bareto, nu ditimbalan numpes wadiabala janaan dipanawuan ku Ki Macanwangi jenuk nu daratang ka dinya. Da cenah r.agara2 laleutik di tatar Snnd» beulah Kulou teh geus • baradami pikeun ngarurug Sumedanglaraag.
Ku minggatna KrDanga kadua Nyi Tanjung ti naga¬ra th.sarta saterusna ngahiji jeung panewu anyar di Madialaya, memang mangrupa hiji masalah nu teu bisa diang¬gap sapele ku KLangkara nu geus puluhan taun heubeulna hayang nanjeurkeun kakawasaan di tatar Sunda beulab feulon, Ki Langkara teu bisa ngantep wae raj»2 tataeggana jadi kuat deui cara basa samemehna alam karajaan Sumedanglarang diratuan keneh ku wangsa Malela.
Kituna dfeui, ku ngilesna Sekar Tanjusg kadua parnukna teh geus Tiimbukeun hum hara disakuliab SumedangHrang. Huruhara nu diluluauan ku para santana anu Bar Ink ka aranjeunna. Sarta kahirupan nu beuki dieu beuki tambab seuseut, memanyf mangrupa hiji pangdorong mung guh balarea pikeun baruntak ngabangkang ka nu ngeuyeule dayeuh ngblah nagara. .
Meh sakumna pangeusi nagri nyaraho yen karuwet d;eung lara balanssak nu tumiba teh sumberna mah memanif Ki Langkara pribadi. Turug2 para pansawasi bawahanana o«e pohara sakawenangwenangna enggoning ngfmban papanryen teh. . . • .. : ■ .
m ■ “ :
Balarea baagkareak, au laieuUk tiagjaruit ku panandasana pai;a panyawasa nagara, dlna tepina oge ka Ki Langkara, tapi jfigana teh asup tina ceuli kenca kaluar tina ceali katuhu wae.
Wanga karaton tiheula geu? meh tumpur kabeh. Nya Ki Langkara pisan deuik nu numpurkeun*na oge. Padahal eusining puri Kutamaya dioa jamanaa teh raeh kabeh sasat tunggal kadanywangana wuagkul. Tong dicttur bangsa teureuh Sumedaaglarang ti wangsa Malela mah, apan sanggeus eta nagara dibokoBe diperangan teh nu masih keneh «ya dikieuna harita teh ngan kantun Nyi Manik Mayangsari nu dipigarwa ku Prabu Ragati kadua pangeran Ranyga Malela nu diselongkeun ka Galuh kit Ki Jagabaya.
Nyi Manik Mayangsari anu ng»g«larkeun putri bungsu ditelasan lantaraa dijerum pajar geus kumawani nga lambangsari jeung beuboursuhna baheula. Atuh seuweuaa dibuang ka leuweung basa anjeunna keur burey keaeh. Maksud Ki Langkara mah, nu matak Sekarwangi dipiceua ka leuweung teh nyaeta sangkan direweg sato galak. Da dalah dikumaha wae oge, Nyi Wangi nu geus digadaagkeun kana piratueun teh ku ramana, memang mangrupa hiji baagbaluh pikeua inyaaa geutan ngahontal tujuanaoa.
Raogga Malela nu geus sumping ka Sumedaaglaraag bari ngemban timbalan Sri Prabu Wangi Niskala Wastu Kancana, tibarang angkat ka Madialaya katut dalapanratus urang wadiabalana, pl«ng les teu sumpiag2 deai. Malah wadiabala nu dicandakna oge dikantuokeun sarta dipasrahkeun ka Ki Danga sarawah Nyi Tanjuag. Ari Pa¬ngeran Rangga Malela ngabujeng ka Ctkahuripan, da ka wartosan ku Nyi Tanjung sareng Ki Danga, eta longkob
69
teh..■, basa aranjeunna sumping ka dinya kasampak geus geseng jadi arerag. Tapi ti barang angkat nilar wadiabala s di Madialaya teh pangeran Ranggarmlela teu muncxilZ deui. Sana tayy raratan pisan ka mana losna.
Ari Ki Langkara mati1 tetep aya sangkaan yen panewu anyar nu saenyana mah seuweti ram Sumedanglarang baheula satupgEung nilar nagara teh nya eta keur tarekah ngahubungan nagara2 sejen. Maksudna ngayakeun babadamian pikeun babarengan narajang karajaan Sumedanglarang nu sasatna hak aajeunna pysan.
Tangtu wae hal eta teh teu bisa diantep kitu wae JeHHg teu bisa dililaslila da bisi kaburu kuat manten. Ari geus kuat enyaan mah, atuh hanteu beunangna hesebeleke mangtauntaun teh. Karajaan Sumedanglarang nu sasat geus jadi milikna kawas bakal mulang deui ka wangsa Malela. Hanas tisusut tiduagdung tapi pamustu Dganana kop deui Yeu batur.
Moal paeh poso numpes sakumna wanga karatoh Ki Langkara teh lanaun tea hayang jadi raja di sakuliah ta¬nah Sunda. Apan nepi ka dibelaan mangaruhan pawarang sangkan giruk ka carogena bareto. Pawarayag aau. tadina teu gei*neuk maleukmeuk ka caroge pedah diwayuh, sanggeus keuna ku pangaruhna Ki Langkara mah bet jadi mkyeuceubmicua ka caroge. feniahna nu jadi maru ditelasaii. Seuweuna jbuang, Carogena oge atuh jwisayayan anjeunna teras didahup ku Ki Langkara, najan bari demit oge.
Teu kalis ku sakitu tarekah Ki Langkara teh, da. ceuk ingetanana, .satungtung masih keneh aya nu. ti sisi ti gigir mah ing dalem puri. sagala painaksuda»ana taawande hamo ; • tinekanan. , .■ •,.. . ■ w. ) ; . ■
Ki Langkara aya hojah pikeun malastrakeun Sekar Tanjung nu ,sal,awa3na teu Weleh ngabangksng wae ka inyana. Sarta pikeua maragatkeuh Nyi Tanjung teh salah sahiji jalan kudu ngalemoran heula Ki Danga. Da apan Ki Danga teh sasat pamuk Sumedanglarang anu pohara dipikareaeusna ku balarea. Jadi andelan Nyi Tanjung katut saderekna. Malah pawarang oge, sanggeus babalik manah, pohara ngandelkeuntaa kana barisan kuda Ki Danga teh.
Ki Danga dicopot tina kalungguhanana. Barisan ku¬da aau s&kitu tohagana dipasrahkeiin ka Rangga Malela. Kituna teh pedah ceuk sangkaan xKi Langkara Nyi Tan¬jung sasat.jadi rebutan eta dua jajaka. Jeung teu ieuh nyangka: yen pamuk aayar anu nelahkeun dirina Ki Nunggal teh, horeng ahli waris karajaari Sumedanglarasg anu ngan l.ijihijina. ; .■■ s
Kocapkeun Ki Sancang, sanggeus ngantunkeun Ratna Inten teh, dina wanci hansut moyan lumampahna geus an jog ka lebah tanah hunyur Ti dinya teh tetenjoan plung plong ka fnanaka mendi. Di hareupeunapa mayakpak tegalan eurihna jarangkung satangtungtangtung kolot Paselang jeung tutuwuhan nu ilahar jaradi di reuma.
Di beulah kencaeunana kabireungeuh gunu/ng Haruman ngajegir, beh anggang di Kalereunana aya deui hiji gunung iu mun dsi tenjp ti beulah Wetan mah eta du a gunung teh bet kawas sakembaran da wangunna meh sarua pisan.
Najan sabaraha beurangna,tapi sinarsrangenge geus mimiti nabreret. Pangaruh hawa anu ngelekeb pedah langit rada kahalangan ku mega nu semu2 aleuta nangnayeumeun.
■■.■,. ■ V, 71
Reg wae tamampafena Ngajengjen dina popetvctot gugunungan. Panonna kayanggu ku tetenjoan nu aya di iebak. Nya eta di lebak jalan satapak nu meulah tegalan emnh nu bans disorang.
Aya nu keur garalungan. 8idik, opat jelema dilawan sswelas urang.
Ki Sancang teu seja ilubiung kana urusaa batur, ta¬pi barang kabireungeuh diantara nu opatan nu dihurap teh bet jalma anu pohara dipikawanokna basa keur aya di Madialaya, teu dipkir panjang deui ngan sebrut wae mom kaau keur begalan pati. Da teu salah deui eta su dikoroyok teh Ki Danga jeung Nyai Ayu Sekar Tanjung. SantanaZ SamedanglaraHg anu ailar nagara lantaram de«k dipengasa ku Ki Laagkara. Kitu ceuk aranjeunna basa «asauran di Madialaya.
Barang geus d«ukeut kaau keur silih taker jaiyatea, kalacat wae Ki Sancang kana tangkal bunut. Cle kana dakan pangkandapna. Ti dinya man gajleag wae luncat. Ngarontok bari ngagerowak ka salah sauraag parnuk ti pi¬hak an« ngoroyok, tur pikeun Ki Sancang mah asii diroatbk teh memang geas teu bireuk deui.
„Memang” pokaa. “Aya bagja bet dipareegkeon tepuag d«ui. Na deuk ngabagi ganjaran tea ?”
Memang enya, anu jadi pamasggul jurit hariu teh Ki Jayeng pisan. Ki Jayeng nu peutingaa tas dike«r*ayan ku Ki Sancaag larta diheureuyan ku Ratna Iatwn pedah kudaaa diraheutan ku congo kujang jeung dibalur ku geutah kireunghas.
Teu ieah nyangka Ki Sancang oge yen Ki Jsysng Writ buru2 malang ka DayeuhmaBggung. Pan peutiytg teh ■
72 .■ .
manehna, difinggaikeun sosoranganan di tengah leuweung di lebah Cimeonf. Tayohna wae maksakeun maneh sarta ngadoni kuma kaayaan di perjalanan satUDgtung nguber Ratna Inten.
Ki Jayeng nu keur husu ngangseg salah .saurang poaggaw;: kspetengsn Nyi Tanjung memang engeah ayana babh. Sarta barang siet Ki Sanyang ngarontok tina dahaa kai jeung a ngijorowok teh rikat naker manehna ngagilek bari ngyheumbatkeun gobangna. Tapi nu ngarontok ieuwih rikat deui. Nyaho gobang Ki Jayeng malik diheumbatkiun ka dirina teh bum? mi ungkut Atuh nu tadina deuk nyengcle ia tongtong kuda di satukangeun Ki Jayeng teh ayeuna mah kapaksa ngagulutuk dina taneuk. Ngan teu kungsi lila geus celegrdeg deui nangtung. Hahahheh*;h bari ngeprukan kokotor nu narapel na paksan nu sreus rungsuk rang ak tea. .
Ki sancang nyampeurkeun Ki Jayeng. Maut kujang yMisaka ksgungan Ratna Inten anu can kapulangkean basa deuk paturay. Pok wae nyanta bari angger hahah ■■ heheh pikasebeleun tea:
,)Mamang tangtu. terang, ieu pakarang pusaka teh kagungan Nyai Aci Ptirba Manik Mayang Sunda Ratna listen. Putri ratw nu yuswana nembe wewelasan taun tapi cerah deuk dipigsrwa ku ratu mamang.”
Reg v%>ae anu keur ragot tarung teh areureun. Kabeh malentirong k.inu anyar dating nu ceuk sangkaanana mah bet u;iyug2 tyelegedeg wae ayadi dinya. Ngan anu duaan nyaeta anu keur dikoroyok, barang ningaYi nu anyar datang leb mani teu sirikna tingkaroceak awahing ku bingah: sSancang!.. Sancaaang,. . aaaking! saurna m;ni Lareng.
■ ■ 73.
“Na enya tftenjoan bibi jeung mamang teh?”
“Di buana teh mung aya hiji manusa anu katelab Ki Sancang anu saendeagna ngan aprakaprakan wae, Ki Sancang ngareret sarta neuteup semu ajrih ka Ki Danga sarawuh Nyi Tanjung. Ti dinya man ret deui ka Ki Jayeng, seuri ngaheheb. cara tadi bari ngacung2 ku jang Ratra Inien bari pokna deui:
“ Jadi penyaya raeureun ayeuaa mah mamang Jayeng teh, riya?... Ku uisg man Raiua Inten teh jol kapanggih wae. Malah nyao lsuk nyaa pageto oge eanwande baris kasanggakeun ka iburamana “
“ Sancang!” ceuk Ki Jayeng ban turun tiaa kudana. “Nanaonan. ujang teh m*ke jeung rantaksrontok sa gala?.. , Bis bae kacacag etai awak anu sakitu regengna teh. Hadena mamang kaburu awas! “
Ceuleukeuteuk Ki Sancang seuri. “ Mamang! “ pokna deui bari mapay neuteup beungeut para tamtama nu an;njeucleu dina tonggong kuda. “ Kumaha perkara ganjaran teh?. . . Tulus deuk dibagikeun jeung uing? “
Ki Jayeng kerung, tapi teu kungsi lila ayeh seuri bari mencrong ka Ki Santiang, omongna: “ Puguh wae tulus rnah”.. ngan dikflmanakeun ayeuna Ratna Intenna? Jeung na enyaan geus! kacerek ku maneh?*
„ Henteu kacerek mah, ngaa dalah dikumaha wae oge Ratna Inten mah tangtu nurutkauing! Percaya tahenteu?”
Eta kujang ditengetan ku Ki Jayeng. LeuNgeunna ngarongkong sarta pokna deui bari seuri pangolean:
“Cing mamang ngilikan. Geuning alus naker nya?
„ Ngilikan mah meunang! “ tembal Ki Sancang bari narik leungeunna nu cikeneh disodorkeun ka Ki Jayeng.
■ 74 ■
■ “Tapi teo aci dirampas. Ceuk Ratna Inten oge, lamun lain ka uing mah ieu teh moal ieuh dibikeun”
„ Ke lanan, Sancaog! “ Ki ©yayeng ngareret ka balad baladna jsung ngiceupan kawas mere isarat. Ti dituna mah marentah sangkan geura der narajang deui. Ari manehna deuk nguruskeun barang nu aya di Ki Sancang. Da atuh mani hejo panonna barang mireungeuh mas in¬ten nu sakitu obroyna dina sarangka jeung dina peran pakarang teh. Memang bodo katotoloyoh lamun teu diram¬pas teh.
Ngan karek ge mmehna malik ka Ki Sancang. Sana karek ge usik pikeun ngarawel leungeunna nu masih keneh ngeukeuweuk barang anu sakitu pikaheroyeunana, Ki Saniyang geus 1 uvih tiheula narajang ka manehna. Barang solongkrong leungeun anu sakitu baresekelna teh ngin habek wae igi burungn* Ki Jayeng di hsuneu satakerna. Atuh e wae Ki J iyeng teh “bin neueulkeun bsuteuns ku dampal leu¬ngeun, Utah b.ibalongkengan S<ibot babalongkengan bari ooan teh dipindo pundukna. Temahna Ki Jayeng nolonjong. Bru wae rabab, teu usik milik deui.
BaladZ tiu aya wtlasna teu cicingeun mireungeuh pamangguina digulingkeun kii budak satepak teh. Breg wae kabehanana ngangseg. Ngan orokay.i da aysuna mah narajangna teh teu jeung aturan. Karuhan geus euweuh lulugu tea. Atuh najan loba jeung najan enya ge laleber wawanen, teu kungsi lila geui aya opatanaaa nu rubuh ku leungeun Ki Sancang. Sesana diamuk ku Nyi Tanjung nu memang ti bar*tona oge. ti alam keur anomni keneh, estu barangasan meh taya bangsa na.
Teu kungsi sapanyeupahm lilana nu ngoroyok geus
75
gempar kabeh. Aya nu ngan ukur tatu, ditarajang ku Ki Danga mah, tapi aya nu nepi ka misanna pisan. Nya eta anu ragrag kaoa panangan Nyi Fanjuna; katut pangiring aa anu duaan. Geus kitu mah kakara Ki Danga jeung Nyi TanjuBg ngararangkul ka Ki Sancang.
Ki Saneiaag ngadaiakeun laakonna ti ba 2Bg tepung jeung Ki Diayengdileb h Iyireeng I grr lei Ieih fitr; Y ari jeung nu d;teingan mah masih keneh can kapanggih. Malah jeung Ki Macsnwaragt oge. nyt eta hid|i hjina ma , nasa nu pohara d pigandrungna ssliap ti indung bapa, b< r masih keneh can meunang raratan acan.
“Ieu mangkeluk nu masih araya keneh dikieuna mah carahdak wae ka pamubusnn!” ceuk Ki Sancang nganggeuskeun omonganana. “Haturkeun ka putri Days.innanggung nu kiwari nuju aya di ditu Eagsal was bisi kabujeng angkat manten ka Cimanganten. .. Jsim mah deuk kebat lumaMpah. Nurutkeun karep hate jeung pangadiak hate tea Mung sametneh kebat teh, hoyoag ayel in$ heub ka Dayeuhtnanggung. Bade ngunjukkeun Ratsia Inten ka ibu ramana nu tos sabulan heubeulna jadi boyongan Ki Langkara.”
,.Mamaag ge aya inaksud deuk kaDayeuhmanggung!” Saur Ki Jnga k* Ki Sancang bari neuteup senau deudeuh.
“Langkung sae tepangan heula wae Ritna Intsn Ki Sancang nempas. “UpaBai pareng,.. rupina tiasa tepang deui di ditu. Sareog taya bayana sabada saminggu raah, cindak wae Ratna Inten teh ka Dayeuhmanggung. Dina teu aya ha langan harunganana, mugi2 kaayaan di ditu teh rupina tos robah. Wadiabala Ki Langkara tos bubar katawuran ngantankeun Dayeuhmanggung.” ,
76 .
„ N« ksaiaka mm Mf«ng w«e»Hik ka Dayeuliiaaagg««g t«k,Raaki»g!” i«kt; Ta»j»*g raegat kaliaaak. “Ma.lah la»sn perla saah, keua wae laaaa Si Laogkara tek »ina ngareuashagauftah beula di 4it«. Bifei rek sgajuruag i«a p*aginag aau <lua pikeua agala balad ti Madialaya. MeungpetiKf Ki Lasfkaxa keur txlt»g««k,. . . uraag taaftiiBg p»raay di di...”
“Mo»i k*b«<yeng Wbil” waloaaa. “Kana h«nte« atuk »»a kitu mak arang ®ayeuh»*agfuag tfth. Ktb»j»ng tumpnr ludes meotest ku msraBehamaa. Masgkaaing tos meh sasasih seaggens Ritna latea mah cariifiuyna di ditu teh. Jadi. kitu wae sa*aa teak. Bibi tareng maaaaag araagkat ka Pasnubasen. Upasai k«rua, sakalian araagkat ka Cimangantes sareng Rataa Intan. Kangsyeng Pasehan digina mepek balad Atuh ieu anu duaaa, sumangga jarung ka Madialaya. Ala wadiabala bb aya di ditu. Mmeg kedah toi sayaga dina sanainyga. Lanyksng ti sakitu naah langtos jisimtos mios deui ti Dayeohmanggung. Duka bade ka Sa»»danglarang duka bade ba mas«.”
Satiggeui Rynrita a«pi ka «K»ia twah Ki Sancang buru2 ysnitaB, malah tea eanggu dimanggakeun deui sereWet wae tumpet. Ngiles di antara gerembelna tutuwuhan rwma anu sakito pakekepaa. Ki Danga sarawsh Nyi Taajung katut ■a d«a tab saani bsrookeun. Ngan barang g?us ieu katingali piian Ki Danga nyafios:
“CeBak ngaranaa teh Ki Sancang. Pedah kapanggihaa di lebah leuweueg Sascauy ku hiji sudagar anu. kat«kh Minaldi. Manekna tek ceuk csritat a, estu jalma teu puguk susgapaaana. Teu nysbo saha indung bapa. Tapi sareretan oge dial, katangen was. Ki SaRcasg teh ssenyana
77
mah estujalma hade wanda had« rupa. Jeung pasti kakang mah, inyana teh lain jalma samanea. . . Tapi,.. na saha atuh kirakirana?”.
Nyi fanjung neuteup ka caroge, pok wae sasauran: “Urang lampahkeun wae pamentana. Urang neang putri Dayeubmanggung ka Pamubusan. Term ka CimaHgantsn. Nyarandu \ a Kangjeng Pasehan malarmepek balad. Kitu deui ieu pangirtng urang sina warangsut ka Madialaya. Angkir balad u ang anu diiapan ratus urang Kitu deui Prabu Madialaya o,.e sina mepek balad Ki Lanskara keur aya di Dayeuhmangyupg. Fiaadna teu sabaraha loba Jadi, ceuk emutan rai mah, memang hiji kasempetan anu hade pikeun ngalumpuhkeun kakuatanana.”
Ki Danga panujueun kana saran Ki Sancang nu diasongkeun deui ku geureuhana t.h. Par g ri enaanu duaan, sapada harta keaeh ose disina marulang deui k.i Madialaia. Aii anjeunna kdtut geureuha gesatgesut muru ka P, mubusan da apan ceuk Ki Sancang tadi, bi>i Ratna inten kabujeng bral manten angkat ka Cimanganten.
oo)O(oo
78
PRABU HEULANG RAWING TEH, ti barang wad abala Ki Lingkara arasup ka dayeuh, mani teu bina ti boioiiyan Siang wengi tea pisan kengyng ingkah ti patengahan. Boh di luar boS di Iebet dijagi ku kapetengan2 Ki Langkara anu samakta ku pakarang. Tuang leueutna oge geus kuma ceuk Ki Sensah. Ngan osok oge ari angkat nilar padaleman mah.upama anjeunna palay ka jamban. Tapi teu weudeu bari digariring kawas sakitan teh lain bobohongan
Satungtung anjeunna kaberok dipatengahan, kungsi aya nu istori yen dayeuh diranjah semah. Tapi ku Ki Langkara, anu dina danget Uarita kabeneran nuju aya payuneun Sang Prabu bet anggur diguraujengkeun. Malah saur anjeunna teh: “ S?geuy tamtamaZ petingan kami make jeung garoreng kokod sagala. Jeung saenyana mah same
79.
mefe arasup ka dayeuh pge geus diwarukan sangVs* ten ngagunasita rajakaya balarea. Kami nyaho bener, mara aehaaaat tek pokara sackuna ka lulugu.”
Safriibarsna kali Ki Langkara nepangan Sri Prabu nu diberok di pada!smaa.~Unggal gok unggal keukenk nudBh p*jar Sri Prabu kumawantun naoapi kakabaran2 ti Sbmed*Ytglaraag. Tapi ari diwaler ku Saag Prabu, y:n aajeuana wantan ngabuktoskeurt ku anjeua di sakniiah n&garaV yen di DayeuhiaanggHng taya pangungsi ti Kutsmsya, ari saur Ki Laagkara: Teu k«dah diroris ku anjesa. Da tetela kitu ceuk beja oge. Mana aya beja tasgtu aya bukti na.
Memang ngan kitu j«ang kiiu wae Ki Langkara tak. Keukeak peuteukesh majar Dayewhtnanpgung js.di pamunfpiingan auu kalabur ti nagara SumedanglaraBe. Ma&gkamag, a nu malabur teh satsmesoa mah bangsa j aYaaaS anu baroga ksjah pikeua ngagulingkeun anjeunna tiga feapraboa. Malah makt jeung ngancam sagala rupa Ki Li®fkara ka Sri Prabu teh. Nya eta Uman snjeunna litabsah teu kersa maarahkeuo para panguDgsi dins waktu ssfeelaas tong sambat ksaiaya. Dayeuhmanggung tanwande bads <isgilei digarukambaagkeun. Deuk disina tumpur, k« lafear hamo sirungan ka handap harao ekaras.
Ari rat kaaa ancaman aas sakitu abotaa, Sa»g Pra&ti ngaraot kandeueul dumeh teu kersa agadansu katsa pieajukna para paagagvag sangban toh pati jiwa raga pi%««a peraag fconan agalawan musuh nu memang geas kfekoscwa pobara Urelengesna. Da taiina mah, keresa aoteh n&mpi semak ti anggaagaa, sugan wae beuaang diajak daaiai. Sahenteuna, da apan saur sepuh ose, maBula nvah he>«Y« fes
80
omong goreing ku omoag. Ari keg bet teu kitu mungguh di Ki Langkara mah. Ti pupuku sepi ka bawafeauina teh enyaan tukaag babadog rarampogaa. Eayaaa maausa2 nu bengal taya rtsrasan. Nyafeona bener ukur ceuk dirina sorangan.
Dina hiji mangsa, tara2 ti sssari Ki Laagkara ne¬pangan ka padalenua Dari paromaa marahmay. Malah ari gok ari sasauran bari badi maais. “Ama Prabu”, saurna Egaamakeun segala rupa, nganyarnganysri. “Teu kedah salampang! Ayeuaa tuang wayah percaoten, eaya di Dayeahmaeggung t«k taya jalma kakaburan ti Sumedanglarsng. Malak siag percantes wae dtuih, tua ng wayah teh hamo lai«i dsui og« taawaeda bans wasgsul ka Kutaasaya.”
Sang PrsbBi bingah aafeaur jeung rsuwas mirengkeua kesauram Ki Laagkara kita teh. Neuteup aateb k*na raray Ki iemah nu meaiaag eaya iaarahen.«y. Malah sidik lambeyna ogt bet eiga nu teu weleh imut lantaran ays kabingah a»u taya hinggana. Tapi Sang Prabu teu ieuh kersa nyarios. Keur kitu ngong deai Ki Langkara:
“Aona Prabu! Dikin piaasti anyar pinanggih. Urang teh bet kawas dikersak«ua kedak rumut raut. Bet kawass dikersakeua pikeun saaniuk sabilulungaa.”
“Kanteaan,.. kanteaaa wae di kitu kedaaaa. Barina oge karifgo nakaon pacengkadan saueng tatangsa. Dipantang naker ku para lulakar mah.” Prabu Heulaug Rawinng riempas. ;
Ari saur Ki LaQ|kara bari nunscuk ka kaputren nu memaBg ti lebah dinya t*h atra pisari da ngan kahalan|an ku tamaasari aau teu sabaraha legana:
“Sa«r sepuk oge, Aasa! Sapi mHBding nu dic<kelteh
81
talina. Ari jekma mah ucspna. Tab ti danget ieu mah, tuaag wayah teh hoyoag diajar nyekel ucap manusa. Nya eta ucap Araa Prabu. Bongan saur Ama Prabu cikeneh, urang tek pacuan bengkah jeuog latangga, peiipeajeuh ulah muinusuhan jeung baraya. Da di pan tang naker ku sepuh. Ku kituaa, sangkan uraeg langgeng babarayaan. Sangkan tiasa pageuh hubu&gaa mi outran asana bakal langkung sae mun kabeungkeut ku. . . Ah!. . nahaon make jeung nialapah gedang sagala. Kieu wae cindekaa mah. Tuang wayah teh aya maksad migarwa tuaag putra. Cenah mah jeaenganana teh Ratna Inten . . . Kamaha sapuk?”
Sang Hiang Heulang Rawing maai reup geuneuk ray pias ngadangu kasauran Ki Langkara harita teh. Malah jol rey wae bendu. Sapada harita keueh pananganana meureup tipepereket. Waosna cakup ari socana agadadak beuretim barina mencrong ka Ki Langkara Saurna ing salebeting kalbu: “Ieu manusa teh umurna oge tangtu gaajor sapuluh taua mah ti aing. Kolot manehna! Tapi naha bet niikahayang ka budak satepak nu leuwih paates jadi incuna”. Reup wae Sang Prabu peureum. Ngegel lambey satakerna awahing ku sewot. Cacak tev ka buru emut mab yen harita sasat dikepung ti sabaa juru, moal ten dirontok Ki Langkara teh.
Sang Prabu memang untupan pikeun larung rebut umur jeung Ki Semah nu teu nyaho di beraakrama pisan. Tapi kagalih hanao pikiateun dina kaayaan kita mah. Da maureun, karek ge asik geus breg manten dikoroyok ku kapet«ngankaf«teagaBasa.
Ki Langkara ngadoagsok mundut jawaban. Malah kapalayna mah, upama mulih ka Kutamaya, Ratna Inten ke
82
dah tos kacandak.
Ari didongsek mah kapakia Sang Prabu ngawaler, yen anjsunaa teu tiasa nyaDggeraan kitu wae. Bag* bule bage hideung kedah aaros heula ka jinisna. Sanaos yaktO3 oge tacaa aya nu ti sisi ti gigir, tapi da apan ceuk tadi oge, manusa mah hade ku omong goreng ku omosg.
Ki Langkara teu ntagak kana kapalay Sri Prabu. Ma lak Bgawidian pikeua nepangan putrana di kaputren. Ngan nembe ge anjeunna bade angkat ka kapntren, geus kadangu manten ti lebah dinya teh para emban careurik. Salah saurang diontarana, Bya eta emban kadeuheus nu pohara raketaa ka Ritnaya, datang kapatengahan bari rawahriwih ceurik. Aaa dipariksa ku ratu miwak ku Ki Langkara daradad wae nyarita, yen cenah Retnayu lolos ti nagara. Disaksrak ka mana2 oge weleh teu kapendak. Malah pawarang dugi ka teu emm2 baraag uniaga putra nu hiji2oa leuagit tanpa lebih ilang tanpa karaaa teh.
Tapi kumaha ari Ki Langkara?
Weu. . . «u Iain2 tea wae. Anggur hayoh ngawakwak nyeaseul ka para eatban. Pajar talobeh tea bt3a ngajaring sekar kaputren. Pajar teh kabeh ge sailoa da teu doa Retnayu dipigarwa ku anjeunna.
Ku kituna, beuki keras wae dijagana Sri Prabu 4i patengahan teh. Beuki siga boyongan pisan. Kapetengan2 Ki Langkara bur ber ka ditu ka diea. Disina maluruh anu minggat. Tapi taya nu bisa meunangkeun da paguh araya di nagara Dayouhmanggung sa*sat jalma anyar pinanggih. Iwal Ki Jayeng nu kuagsi bisa ayusud tapakna teh. Kitu ge hanteu da basa pupulih ka Ki Langkara, baturna paragat nyawa dipileuweungan laotaran ditekuk urang leu
83
weung. Padahal dirogahala ku maaehna pribadi da hayang meu&aag ganjaraa jaag sadirieanana Eorangan. Pedab sya jalma aayar piaaaggih nu saaggup aaeuaangkeua Rataa Int«a nepi ka kasanggakeunana ka aagara...
Geus j«j»g samingga lolosna Ratea Irnea ti Dayeuh ten. Nu rea gsus boak dsagkak pikeua naanggihkeun. Ari h&g Ki Laagfeara anggur kaleungiian kapeteagaa kapetengaaaana ana dipamasggulan ku Ki Jayeng pisaa. Mangkaniag agan Ki Jayaag soraagan nu kuBgsi aganyahoaBkeun kanaaa losna putri Dayeuhaiainggung teh. Jeuag apan Ki Jayeng teh sasat salah saurang kapeteogan aau pohara kadeuheusna. Nya Ki Jayeng jalma kadua Ki Langtura sanggess Ki Gati teh. Salah sauraag pamukana diaa msngsa harita pohara jadi sadelanana. Tapi ti barang mubng sosorangaman ti pileuweuagan anu saterusma miang deui bari diiring ku welaaan. tamtama, Wtt Bgampleng tayis b«ja2 acan.
Asuh beuki aurukusunu wae Ki Langkera teh. Beaki meupeu* keuyang ka pribumi. Sang Prabu geus teu sirikna tou disiasia, diseasaul laklakda»ar kawas ka ratvi pacwnd*ngaa. Aysuaa mah K.i Langkara timbul deui sa&gkaa»aBa, y«» enya cenah, urang SamedaBglarans teh jenuk anu malabur ka Daye»hnasiigguBg. Euktiaa ka ngilesna Ki Jayeng sabaladbalad ...
Diaa hiji raangsa, wanci tunggang gunuag. Sang Pra¬bu keur dipayunaa deui ku Ki Langkara sabaladbalad. Geus sapsrti sasari deni ayeuna Utah, Ki Semah t«h teu umuama. Da meureun tos kagalih Rataa Intes hamo kapifarwa. Harita teh Ki Langkara tiyalangjelefig wae, ari panaagafiana teu reureuh ngaramesan perah gobang aeu
B>olegrMf dl»» «nftoIng**. Keu4ettHf8 tet fe» %m§. Sfr«*», keud«u»s2 rat ka Uw*ng. Ng«w»s2 ka lebak k«ca2 da angan pamukp»muk»« anil keur dijur»ng Uln ry«su<I Rttaa Inten d*r»taiif. Ninggaag dinm po« ktf»»ep ti b*rawg Ki Jayeog indit. Mangkmning ge» nyedok ka burit. AacaoMB geu» kaluar deui. Sauroa, laaua Ki Jayong ten mwlatie diaa pee harta, geuf knato diisuktua aeui, •ayaaa Day*«kmt«f gung katut t«kab«h pangeuytna tak deuk 4itawpurludeskeun.
Panoapoe beuki daagdek. Be«nf«ut bami g«u« »imiti paroek. Sakeud**ny de«i oga bari* ayalulaf ka tukaageaa gunuBg Kale«ong aou agajegir di bewlak Kalon. Uapaata gtus reup, uya hariia mangsana Ki Langkara Bgayakeaa tindakan teh Nya barita maagsana urang Dayeukvuaggung nyoraag kancaag pakewuk. Atuh aaeni ret deui ret deui Sang Prabu tek ka luar. Ngiring agarereua nu dijurung laku pikena mUanan patraaa ana lolos ti nagara.
Sititf Prabu ha mo panastiran raon »u bsacant teh ngaa kasoraing ku diri aajaunnt wmagkul. Tapi da ieu mah m«ni pok deui pek deui Ki Laagkara teh. Laraun Ki Dfsyeng sabaltd b«Iadnt tea daratang diaa waat)i aareopna, uraag Dayeuhnaaggung geus h«mo «ya nu dikaritaua. liing sakur nu aya di nigara mah kabeh ge baru dibasmi diiyscar bolaag. Bari* disiksik dikunyitkunyi*.
Cacak teu dikerem bari dijaraga sakitu tohagana mak, pasti aajeunna b«rii tarokak pikeua mepek balad. Bage bagja bage cilaka oge, bnlirea d»«k disiaa begatan paYi. Tininsbang paek konyol ku paruadasa deuagean, a«a leuwih meuding ngalawan ban bibilassn. Tapi nya eta *tuh, toag boro usik piksaa aspaagaa abdiabiina, daka «aka
lieuo palay ka jana&an oge apaa t«u weleh diariring ku
»usuhmusuhna.
Kaayaan di sakuriling busgking geus beuki surem. Panonpoe geus beuki rumeuk. Layung di beulah Kulon geus agempur. Geus rek reup pisari poe t»k. Sang Prabu saraar polah. Tos putus pisan paagaarepanana kana bak»l salamet teh. Malah geu« iasa mastikeun, peuting karita teh ur«ng SumedsBglaraBg baris paresta »ukan2 ngajagal manusa pangeusining Bayeuhraanggung.
Keur kitu haok deui wae Ki Langkara.
,;Salira mah taagtu hamo diheulakeuat Sabar waey da kedah noQgton heula abdiZ eagara anu keur Dgagimbung di karang karatoa. Terus diamiak Hiuwakawik ku tamtama anu Bgalalugas bedog. Pangais bungsuna pangeusining puri, oya eta para emban pangiring pawaraag. Geus kitu mah kakara salira ku anjean. Kautun Milih, palay ku naon pupus teh. Da piraku ari kedab raos2 mah.”
Can tutas sasauranana Ki Langkara teh. Ujug2 bragbrug wae panto mareundeut kawas katebak angin. Fadahal angin leler.
Ret Ki Langkara ka balaina anu ngajega lebah lawang ka luar sarta saurna bedas ..Saaapeaa au mianieutkeuh lawang teh?”
Nu ditanya gigideug.
“Saha atuh?” Snurna deui kening.
“Naro» ka safea dampal gusti teb?
Kadangueun aya nu sasauram di pungkureunana. Taps barang diferet bet euweuh sasaha. Tapi tetela, sort nu nanya t«h jolna ti pungkureunana pisari. Malah karaos heosna oge. Tiis kana punduk. Atuh ngan gantawang wae
86,.
kami Bgajarega:
“Na teu karareungeu cik keneh aya nunanyaka kami?”
“Nguping!!” Saur laanuk.
Ki Langkara mencrong ka Saag Prabu sarta saurna deui:
,Kumaha salira,. , ngadangw ta henteu?”
“Kuring teh leuwih an«tn ti kampean“ waler Sang Prabu bari rar»treret. Karuhaa anjeunna oge heraa tain dikieuna bee aya sora tapi taya juaggerengna.
“Enya . . . kaharti ku kami ge. Eta jawaban teh hartina mah nasapik panglamar. Yen kami geas aki2, teu pantes dijatukramikeun jeung seuwau di dinya. Barina oge teu deuk ten sing maksa mirusa. Biheung jinisna oge geus dilebok kerud basa keur aprak2an di leuweung.”
NgoHg deui wae nu nyoara teh eces kadenge kunu araya di patengaWan:
“L«uh!.. deudeuh teuing putri anu sakitu geulisna, iamun yaktos teh direweg kerud. Maagkaning sakitu dipisandrungna ku pupuhu nagri ti Kutamaya “
“Mardi!... Darta!” Ki Langkara mani tingsarYik ngadangu nu nyoara bari tan, katingalan teh. Tuda maili ditompokeun kana cepilns ceak raraosaaana fnah. Ngan baiang direret keukeuh teu niasali nanabn. Anu digeatraan ruratperot nyampeurkeun, cedok nyembah bangun ajrih naker.
“Na ttu kabarireuflgeuh ku maraaeh? Na teu kadarenge ku gegeber?”
; “Abdi gusti tek kantenan nguping, mung wantuu bUmpahna, junggerehgna rnah teu katingal.”
“Sang Hiatig Heulang Rawing!” Ki Langkara merong
87
ia prlbnmi. ..Ayvuna t«a wanci aareapaa.... w«nt)i a* gens dijangjikean ti aaggalaa aikeun sukaa2 lantaran
Ki Jayeng sabaladbaladna teu asaralaag wae.....Cike
nahkami agadenge tora taa katingalaa. kakara ingetayeu aa atah,... wanci sareupna tea memaag mangsana dedematded«init jung janaa duruwiksa taliar. Tapi kami tea tieua ku jung, najao enya oge «ta dedeatk teh ku. kutaa di dinya. Kami ngarti, sasapeaa deuk ayingsieuaaa kami ku jalan kitu. Marukan deuk beuaang ditipu meumod!”
Ret wae Ki Laagkara ka Ki Mardi nu harita masih kenea andekak payuneuaana. Sauraa d»ni:
“Mardi!.. raangka geura lugas gobaag. Par«nt«h anak2 buah. Paresta kituk! Geara calucurak sukan2siag saperti uraag nya«purnakeu« Baanusa2 pataiukaa ti nagara2 anu wangkelang ka urasg!”
Tap* Ki Mardi anggur ngajetea hati ageluk tunyykul. Karubaa nu ieu mah pamuk teh unit kapettagan Ki Danga du tara tea mangtsa musuh anu gens tea watakaya. Kapeteagaa Ki Danga au baheula, baia wadiabala Sumtdaaglarang diiangkaun ka Madialaya bari dipaaewuaa ku Ki Macaawaagi, Bgahaja teu dsiaagkeun da arabeh eta wadiabala au anndit ka medaa jurit bobor karshayuan. Ngahaja sina pejah dina leungeaa paoewu aayar nu t yeak iagetaa Ki Laagkara raeaulag can aya loaag dipangpera Bgaa. Ari Ki MarYi, aapaa salah taurang paaatus na 4)»di paagaping Ki Danga dina keur tarung campuh. Nu sok, aaaaikan aiwuruk pitutHT dina ayaaa karer«pet. Atuh hanta basa nampi timbaltn kita ti Ki Laagkara teh a»ggut*K*hintul bari t«v knaek uu ayarek.
H
“Mardi! Ki Langkara ngahaek. “Kareunga ta hentea timbalan kami?”
Ki Mardi keukeuk ngabetena, tapi k«ur kitu teh ngong deui wae aya nu nyoara:
“Rupina daaapal gustt kirang uniaga kana adatadatna kiji dialnaa aau aya dina cepeagan danypal gusti. Abdi gu»ti mak sanaos nemha tepang dina dang«t ieu oge jol terang wae kaulanun Yan iea mah pamuk teh saaes jalma atnh warah. Saaes jalma btngal baraagasan aau taya rasrasaaana ka au lian .. Kitu sane»?”
Ki Langkara rarat reret deui. Nyentor ka para pamuk nu ngajsrtga Iebak lawang ka kajuafaa, saurna. “Sia teh raaratasn ta hanteu?”
“Hih!.. ceuk emutaa mah,.. toag boro au rea aau t«u weleh aalingakeun Sri Prabu di patengahan. Apan darnpal gusti oge,.. anu laluasa rurningkang di sakuliah dayeuh, bet teu ningali ka sim abdi. Padahal tos saSabaraha diaten lamina urang teh pagiling gtsik wae.”
Beuki heran wae bu rea teh. Kitu deui lang Prabu. Da atah taya au terang sahatabtna a nu nyarita bari teu neunbotigkeun waruga teh. Tapi Ki Langkara anggur maufe gebaog bari sauraa bengis aaker.
,.Jung nyingkir siluauaa}ingk«h! ..Mun manusa basa «««abongaa. Ari enyaan lalaki, cing coba asaan ieu g«bsng kani!”
“Mar|i sanes jung,. . lantaran saaes siluman, .. jadi hamo nyingkir hamo nyiagkak. Tapi nembongan ge hamo waka deuih. Engke wae upanaa geus purun.”
“Barta!” Ki Laagkara nyaur salak saurang kapetenganana anu ngajaga i«baa lawang ka luar. “Tab(uh ta
89
uggara! . KaiBpuTieeBB wajabala Gttira derstmVan sultan tea kituh! Keun teuing jung jsnan man tong diwaro!”
Nu dipareatah teu talangke. KojeagkaNg kana kwat g. Panto d seundak, tadiaa mih deals d;t«a»gg«r nepi kanbah, tapi barang gebrag ka»a panto barang dayagdag wae manehna naagkarak beagfeansr. Mani ngarfyVngkang kawas aya nu agajeblag wat. Tapi buru.2 asorejal bari ngarampaan taktdk nu lalmu urut neunggar panto. Ngareret ka bstur baturaa, ngaefysk babarengan nyeundak l&wang. ,
Breng wae lima taoatama Bgirubiiissy. Babirenyan bar! nggwahan nsambrag paato. Tapi najan baben ditateunggarao oge, panto mah teu ongget2. Malab anggur eu oaleunggarna tingtolonjong.
Ki Langkara beuki beraa. Tapi keukeuh tea pert;. ya kaaa bangsa talembutan mah. Kojeagkang wae kana lawang. Kek ka salah sauraag ta rat a ma ami nyoren salompret, saursa:
,.Tiup wae di dies di jero Si»a kahalanieun ku ba¬larea yes tea teh tanggara tiurang Sakedet netra oge tanwande geus karumpul Geus kitu. buru2 ttup lagu sukan2 tea. Abu biasa dilagukeua *ri deuk cucurak sabada perang rongkah bari meunaag.”
„ Tab. kitu kudusa. Lain bayoh Reunggaran panto!” Cewk sora tan katinsalan. Tetela ayauna raah, eta sora teb dataNgna ti Inareua paato.
„ 0i dinya geunia§ mangktluknaf “ Ki Langkara buEganfang. “C)k sarewa hojah ti Yawaag sedsfR. “
Ereg wae »u araya d+padafeynan teh mararu ka lawnns sejen. Oer nararajang p?nto sangkaa muka. Tapi keukeuk teu oa£gei2. Jeusg nya kiludtuib, kata a muka mah bet ang
r
gar n« Cyareoadakna ttngdaray»gd*g. S*r«“ tea k«Bg«tl4la ti haiita. b sa timtama du dititnba]an nyaiompret tea rek prak pisanniup. Art goik wae dilaarenn paoto aya nu ogajeiit. Bedas lain dikieuaa. Sora tarompet kasiYh da nu kadenge ka mana ka tneodi tek ngan sora nu ngajsre wet di luar Tspi ari jep nu naroapet ari j«p deuih di hiar oge Jempe ayeuaa mah, teu goak leu jerewet. T;pi temalni. ti barang aya nu sgajerewet teh,. teu weud adnge sora nycerewit ti lebah padilernaa, ku¬du bu u2 karsmpyl piksua Uli raSi tegaaiypati. Uranf Diyeubm mtng in? «em imngsmi agibeU lemahcaiai anu geus sya bulania diranYyah deungsuB.
Mo saha deui anu pasini kitu ka balarea teb iwal ti Ki Sancang Ki Sancang anu geus naeh saminggu heubeulna »yulusop ka dayeuh. Sarta dina saminggu lilana teh Ki SaEcsng teu weleh hojah pi keun nemonan balarea sangkan cdriDgciog pageuh kaaciag. Saagkas saringset pa¬geuh iket geusan mulangktua Daysuhmangyung kabibit tadi.
Najaa ka jalraa aayar piaanggia oge teu keudeu ngigarugu kana ucapZ Ki Saftcang balarea• teh. Da karuban karirasaeun ku maraaeaanana, satungtung kaseundeuhin ku uang Kutaaaya aa geus sabulan lilana teh. Sok angot lamun naunan, roeurun n*){a<si baris roocoag sagakgalana. Karuhan Ki Semah sagaY* beuki. Siga du maknaakFneniels pedaa di ball geu?ann* ngajadi tara manggh
:■• “•_ . ■ ■ .■ 91
Barang di karang karatoii ge*s aoy«k k« maausa, nu titadi ayoara di saluareun piato teh agan gajleng waessup kajere. Ari a*up ari Varakatak wae seari. Mslafe te¬rus ngehkey b*ri ueueulkeuH aagen.
Nu araya di jero teu weudeu rareuwasnunana. Tads nu datang tell pira oge budak ngora nu paagawskaaaaa rada langkoayaag. Eaya rvpaaa mah kasep, lapi kulitns sepa kawas jalua hudang genag.
Pudigdif t«h Ki Langkara. Sebrut mam bari agahtgas gobaag:
“Jalma bangkawarah!. Nanaonan sia teh make salamaaiulumun ka dieu sagala?. Na geus bosen hirttp?”
“Disebut bosen hirvp, heateu!. Disebat f«us hayaag paek oge heateu deuik. Da birup laia beunang aayang. Faeh tara diar«p trep.”
„ Nombal siah?!” Ki LaNgkara beuki agagidir i* asa diuaghak kit jala»a andar2.
“Harrr!. iok tew pikaaartossua g«uai«g da»pal yrusti mah? Pas cikeneh teh abdi gusti diparios. Atuh sak»dakna wae ngawaler. Da ditaroi kn pangafmag. Hewg ka •apuhu nagara anu kawentar gagah roagkak. Anu takti manggulang mangguling di sabuana Sunda beulab KmIou.”
“ Sia nyako ka kami?”
„ Kantenan .... cok wart!£>s2 wae wah. “
“ Naha atuk ari «yaho mah make kunaawani ag«Bghak Mtu?”
„ Abdi gusti teu rumaoe aguaghak. “
“ Ari eta,.. . i« mttak salanaan sulumsa ka karatos b«ri taya nu agangkir. Nakaoa dssebMtat ? “
“ BoBgasaa wae, .... kapet««gan2 damp*! gusti ,tBa
§2 .
sakita jeoakna teh sanrang.,«g* bet taya bh careHlias sa reng teu aya nu panoniaan. Saefayana lalolong ngala ka da BUDgan. * .
“Hey!... sia ngakiaa ka kami ?” Ki Lasgkara geu; beuki teu takan wae,
“ Sanes ngahis<a awa,.. . siry abdi mak ukur ayanggemkeun ana saleresaa. Oy geaniny nalika abdi gusti lebel ka dayeuh oge. Sapgkilang la.wang saketeng dijaragi ku kapetei g,ui2 daapal gusli. Naaging aaha bet diarantsp was a&di gusti teh? Masa kitu oge Yalolong! Atuh dampal gusti ku anjeua . . , sareng abdi gusti teh tos genep dinten keubeuYna pagiling gisik. Tspi aaha mani teu katiogali?” “ Metnangna sia saha ? “
., Katalab raah pun Saacang. Sakalian nyanggem wae, ambeh/ teu kedah ditarbs deui Abdi gamparan teh bibit buil tanah Sunda Kulapa. Dampal gusti oge tangtos uninga ka PaMinaldi Sadagar beunghar aau meh taya UndingRa.” Ki Langkara makngek. Ras wae ka jaman ka tukanf. Alam anclaugant!y*ngan di lautari. Keur jatnaa jadi bajo teh apan seus sababarafaa kuli tarekah pikeun nga rampas rajakaya sudagar Sunda Kaiap.i ana katelah Ki MinaYdi, Tapi kakara kayalssanakeun beh dieu beh dieu, sanggeus manehna jadi mangkubumi di Sumedanglarang. Kitu ege awahing ku dikarepeng wae kapal Ki Minaldi teh. Sesat opat lawaa hiji. Catsak ijen mah, can ka ruhan kasoran
“Emut rupina ayeuBa darapal gusti ka pun bapa?” Ki Sar,
cang noised ngadeukeutas ka Ki Langkara nu masih keneb
ngafeueng di pikiranana nyoreang ka Kiaogsa2 ka tukang.
.Memang,. . memang inget!” saur Ki Langkara bari
.■■•.■ 9v
meronf ka Ki Sancang. “Tapi sakaaysh© rnah,. . si Minaldi nu paetma ku leuageua kami bu ieu pisan, . . asa teu
boga anak.”
,.Memang teu kagangaa patra1, tembal Ki Sascang. “Tapi abdi gwsti teh seuweu puluagna. Mung dakh «Ukumaha wae oge pikeim sbdi gusti mah anjeunna feeh saiat bapa anu ngaywga. Jadi taya aalaagsaaoa upama dina d.anget ieu baltungan tek §areng dampal gssti.”
“Naon? .. Palitungaa “paagdenge teh?
“Leres”.
“Na teu nyabo yen ratu ti tanah Sunaftgianglarastg?”
“Abdi gasti mak sanes emut kana karatuanana,. ■ emut sotek ka Ki LangVara. Bajeg laut anu naadasa pa Minaldi di tengah laut.”
Ret Ki Sancang ka Prabu Htuleag Rawing, bari bu«ii marahmay jeung ajrik aaker inyana unjukkan:
..Danapal gasti tea kedah melang, perkawis putra |u»ti, dias daaget ieu oge teu sawioswios. Malah upami teu lepat etangan mah, pidoagkapeunaaa dsui ka Dayeuhmanggung tek dina weagi ieu keneb,”
Sang Prabu ngaranjrag nga4an|,u ucap2 Ki Sancaag kitu teh. Malah awahing ku bingah, 1st was lali yen harita tek masih keneh diriung ku musah anu sakitu jara hatna. Iwsl nu saarang meureun aau teu jahat teh, aya #ta panatus anu katelah Ki Mardi.
Srog anjeunna majeng. Ngaraagkal ka Ki Sancang sarta saurna:
“Hidep tepang jsung Rataa Intea?”
“KaHte0aB. Milah abdi gusti pisan anu ingaloloskeuri anjeuana tina ancamaa Ki Jayeag oge. Ki J,ayeHg rAa
94
reng sababaraha w«las ursng baladna dibosoag ki Dangi sawadiabiLi. Duka bade dicaraniak ka mana. Mung dtiki dina w«Egi ieu keneh, duka dina dinten eajing. Ki Dar ga sareng wadiabala2 ti sababaraha nagara baris darongkay ka dieu. Kalsresan wae di dieu nuiyu aya gusti Langkar; ssbalad baad. Jadi teu kedah dijorag ka Sumedanglaran; a yauna mah. Tiasa diberesan di dies was. Meungpeung tei seueur baladna. Sarengsena nembe ngabujeng ka Sume danglarang. Kantua mereskeua esangasangna.”
“ Sancanf, anakiag! “ Sang Prabu beuki bingah nga dangu katersngan Ki Sancang teh. “ Ama teu terang sah ari Ki Danga. Jeung Ama tea terang yen balad2 ti saba
baraha karajaan deak karumpBl di dieu. Weu.....am;
teh bet asa kagulaturan madu, asa kaurugam menyan putih.
Keur 3aag Prabu guntreng sareng Ki Sancang tei: Ki Langkara tfu bisa sabar dsui. Buru2 tigahuit ka balad babdfi?. Marentah saaiykan buru2 g?:rak, malah saurna. “Ton| diantep siaa baceo wae ieu cangkurileung teh, geura pas reuncit anggursih.”
Tipi karek age sababaraha urang tamtam?, aroyag nkat naker Ki Sancaag narajang ka maranehanana. Ngai sakilat2 gagamanana dirarnpasan. Gyus kitu mah barakatal wae seuri. Srog deui nyampeurkeun ka Sang Prabu, nyang gakeun dua gobang beunangna cikeaeh ngarampas, sart piunjukns:
“Kantua kuma kapalay gusti. Mangi abdi gusti mal teu gaduh wewenang nanaon .. . Ndha bade disanghareupai ieu manusa2 jahat teh atanapi deuk sina warangsul win ka nagarana?”
Sang Piabu ngaliuleng. Atuk Ki Lnngkar.i oge, tiba
9:
di mana kaaalay t«h? Ari abdi gusti raih, ayesns enjing maasga. Ijen j«di,di hukum oge baeu. raosan raab. Upanai dugi ka campuhna teh.kapal kabat ngaruruy ka Samedanylarang . .. Nangiag a percanten.uraag DayeuhaaaaggHiig ha mo burung kis yoaan wadiabala dampal gusti anv teu sabaraha jur
“Ngumpulkeun f»asasa dank sina taruagtebti Saacaag!1 Ki Lsagkara aampas.
“Nangiag buktosaa?... SsMaBgga tingali di li ra tiagali!.. Geaniag sakitu oeyekaa. Masgkaai: yana O{@ tot sa»edogna2 Muag ka«tu» agaatos pikeaa der was iea nah. Rupina wae diraa kapaks saak, taya pa»b«agamana begalan pati bari mart Kaleresaa purnama ieu t*h. Mana Iaagit bsagras. baraaaag.”
Ret Ki Langkara ka luar. Enya kabarirsur ku sarerea oge. Uraag DaysuhiMaaggung munggah i ri sabedogna2. Laasun dihaeutkeun harita teh, ka Yawanlawaneun da paguh balarea geus teu takaa 1 an2 satuagtuny; nagaraaa diraranjah ka maran«ka can deuih lamun balad ti negara sejen enyaan e Atuh dina faenteu daratangna wae. G«us pasti bai jarorag ka SuraedanglaraBg.
Ngong wae Ki Langkara nyarios Langkung keun ka Praba Hsulang Rawiag;
“ Bobot paagayon timbang taraju aya di ratu. jadi ratu di Dayeuhmanggusg, nyitana salra ka Ku kituna, simkuring, nu jadi pupuhu nagara Sqi larang neda widi pikeun nilar dayeuh. Maksad teh deuk masanggrahan di luar, Perkara adu hareupan
ra;>g ningali kuma ketakna Ki Sftncang basa ngarampesan gobang kapeteng.inana, teu untupan deuk usik teh. D;ol ka erong wae, yen dalah en|a oge Ki Saacang Veh budak satepak, tapi tetela lain baatrak bantrakeun.
Keur kitu Saag Prabu ngadawuh: “, Sancsng, anaking! Pasti baiad2 anu dicarioskeua cikeneh teh baris sarum
ping ka dieu?” ;
Ki Sancang ngareret ka Ki Lan|kara nu tea iemek tea nyarek deui aysuna raah. Ngajeeea wae bari ngabandungan utiap ucapna. Pok wae ngawaler:
“Upamt dina dinten enjing can sarurnpiiyg tsh, nitrautkean pasini ana tos sakitH paheutna mah,. . . sadayana oge bade teras ngabujeng ka Kutaraay?. Jadi kaleresan deui wae. Waduifealam nuju diketrukkeun Ka Dayeuhmanggung “
“Sancang! Ki Langksra Bgagorewok ,.MsBeh ? yii g
sieunan ka kami ?”
“Sanss nyiiagsieunan ieu roah, Banging unjuk uriingi, Sumedanglarang b.iris dstara:ly;tng ku aabibaraha nagara nu los panreim pikeun silih bslaan enggonino; Kseuyeuk diceeh ngolah nagara. Sadayana tos saiwiuk pikeun ngusir Ki Lanskara ti Sumedanglarang.”
“Toag jangd}! wae nyarita teb!”
“Jadi kedah ktsmaka atwh?”
“Jetnpa kahayang teh!”
“UpamY teu daek jempe, kutnaka?”
“>aj«R ka vrafoga bs dak oge,.. kawasna kapaksa
kami kudu tega “
“Nya,. . upami kitu mali,. . rupina abdi gusti oge kapaksa deuih. hajan ka sepuh kapaksa kedah ngtunjik. Kawas kapaksa kedah silih taker getik. MuDg iraba, sareng
q6
kalangan, urang ba4aate»k«aa diaten enjiog wae. Mangi kedah badanten heula sareng pamaoggulZ jurit. “
Sang Prabu ngarsret ka Ki Sancang. Tapi ari tseuk
Ki Sancang:
“ Afedi gusti t«u gaduk wtwenang nanaon. Mangi dikenteu henteu oge abdi gusti teh jalma sadu. Ukur jalma andar2 nu keur lumampah sarta anu kaleresan nyimpang ka Dayeuhmanggung.” . . Jep wae nyaritana. Terus peureum tipepereket. Tapi ari ceuk dina hateaa: “Piraku manusa2 aoa geus ngagaksak aag&ra nepi ka balarea baralangsak kudu disina marulaag kitu wie mah. Tong dipercaya fajar Ki Langkara deuk malssanggrahaa di luareun dayeuh. Paling ge deuk nsareleMet baralik ka nagarana.”
Sang Prabu mayun ka Ki Seeaah. Saurna: “Suaaangga teh teuing bade malasaaggrahan di luar mah. Atuh perkara babadamian,. . ja hade masing kedah dinten enjing oge. Meaaaag, sakedahaa urusan perang mah sing asak <stibadantenkeun. Jeung apan walstosna oge tibeurang. Kitu muaggahing tatayada sareng tataprawira.”
Sanggeus Sang Praba sasauran kitu mah Ki Langkara sabalad balad aramitan. Terus alundur ti pattngahan. Wadiabala anu pabureacay disina kwmpul. TungtUHgna bring wae ka laluar. Ngaleut ngajugjug ka tegal si a\vat2.
Sang Prabu percanten ye» wrang Sumedanglarang balad Ki Laagkara teh deuk malasanggrahan sarta deuk Hgabtdaraikeun perang dina pos isuk. Atuh teu weudeu we ■ Dgi eta tehanjeuana cakah cikih. Paparentah ka para gegeden. Mana bari son© ka geureuha. Sapi ari Ki Sancang, ti barang geus ditspangkeun sareng pawarai g sarta s?nggeus
dipasihan salin anggoan tefe anggur guher wae sare. Ns gsy!»ra ii s ilianiagsaii. Tapi iyukna. bas3 urang day« geus sayagi pikeun b?galan pati, ngayoaam balad Ki L* k«ra nu tarelenges, kabek harookeun da di tegal si aw teh geus ten nyampak musuh saurang urang acan. Tapi leuwih feeran, Ki Sancang nu peuting ngaguher di ss manggung teh geus ngiles deuih. Tayanu ngaayahoank( pisan ka mana losna ....
Wanci masceraa Rstna Iaten sumpiag dijsjapk* ku Sekar Tanjang katat Ki Danga. Teu w»udeu Retni teh bendu barang ngadangu Ki Sancang tos ngiles ti gara. Angot barang uninga yen cenah, ngilesna teh h taran Sri Prsbu ngabaekeun Ki Laagkara sabalad ba pikeun mulang ka Sumedanglarang Ari kuduna mah tangtang perang. Kuduna mah ulah sina waka indit I cenah geus ngahaja nguleman balad2 ti sababaraha 1 gara. Pikeun numpes Ki Langkara sabaiadbalsd nv: mems ) arno snbaraha banggana da keur nyemah di Dayeuhmai s;nng. Turug2 tea sabaraha re* baladna. An ieu. .. bet di 111 mulang! Jadi bangga deui wae pikeuu aumparkeu»£ ©ge. Kudu enyaan aya tarung campuh perag rongk.shna t
Ri,tna Ivitea memang bendu lain dikieuna. Malah parantos sosonoaa sareng ingkang ibu naah, dina mangsa rang puri taralingeub, Ratna Inten ngaleos deui wae. N ,bur ti nagara bari tunggang kuda. Ngan sarneraeh ngale teh anjeunna kantes talatah ka emban kadeuheusna, sai na: “Mun ama sareng ibu mariksakeun. Usjukkeun v Inten deuk nyusul Ki Sancang Naha kituh bet diaran sina angkat?. Inten hamo wska balik lamun canpajoi
}iok jeuag nu diteangan. Omat unjukeBB ka ama jeung ka ibu. Kitu deui ka tatama anu ngajajapkeun Intaa ka dieu.”.. .
T A M A T
K. SOEKARNA. . . barf* syuguhbevn deui hasil karyaaa, sarta dijudulaa Bentasg Pasar. Anu jujvatan cariosna:
Kumaha pibuagakeuaana aieunang pnsaiigan ka mojang nu jadi kacapasgan wra«g Bandeng?
Kumaha akibatna ngawin awewe hasil pamelet?
Kamaha •eremnaspertei»purari ngalawan tentara wala«da! Ari pek pasggih jeung musuh basa marefeutktUQ gelHHg?
Kumaha iedihna waktu ngungsi! Katurng turug randa! Ari buah hate jadi tentara nu pundakpindah?
Hayang seteh Bgawin basa par a wan keneh, kumaha ari patepang geus randa?
Antos takedap dent oge medal...
Peaerbit SapHtra.
100
Fri, 25 Jun 2010 @13:09