text:
Wangsit Prabu Siliwangi
Sing waspada sakabeh turunan dia,
Ku ngaing bakal dilanglang
Ngan di waktu perlu, ngaing bakal datang deui
Nulungan nu barutuh, mantuan nu sarusah
Tapi ngan nu hade lampahna, mun datang
Ngaing moal kadeuleu
Mun ngaing nyarita moal kadenge
Memang ngaing bakal datang, tapi ngan
Ka nu rancage hatena
Ka nu weruh semu saestu, nu ngarti
Kana wangi nu sajati
Jeung nu surti lantip pikirana nu hade laku lampahna
Lamun ngaing datang teu nyawara
Tapi mere ciri ku wawangi
Pun, geus ditangtukeun ti anggalna
Yen poe ieu bakal aya sora balarea
Nu bijil tina ati sanubari
Nu medal tina bagalna rasa
Kiwari kami datang deui
Marengan make ngaran
Pancen jeung jiwa kami
Hayang matuh eta ngaran
Dina sungsum balung aranjeun
Hayang nitipkeun ngaran “Pakuan”
Pangancikan kami
Jeung hayang supaya eta ngaran
Tetep dijaga saperti nu geus dijalankeun
Ku kami baheula
Geura tampa ieu ngaran
He .. nu ngageugeuh pakuan anyar
Omat sing bisa mawana
Jeung sing bisa ngabadanana
Bral, sing panjang natar lalakon
Kasamaran picaritaeun
Cag!.
Sumber. Universitas Pakuan
Keris teh salahsawios hiji hasil ti budaya bangsa nu tos kawentar di masarakat jawa keur hususna, jeung bangsa Indonesia umumna malihan mah samemeh Perang Dunia kadua keris teh kadudukan na teh penting pisan keur kahirupan masarakat, buktina tinu paribasa yen hiji jalma tos cukup jeung lengkep hirupna lamun geus ngabogaan imah, garwa, turangga, kukila, jeung keris (Djoko soekiman, 1982). Keris teh dingaranan wesi aji atau tosan aji besi anu aya nilaian, dihargaan jeung di hormatan dianggap aya tuahan jeung karamat. Kukituna keris teh ngandung harti anu beda diantara nu mikaresepna. (Sumodiningrat, 1983). Seleresna na teh keris mangrupakeun hiji sanjata “tikam”, nu tos kawentar sanusantara nu beda corak jeung bentukna. Saluyu jeung parubahan jaman kagunaan keris oge aya parubahan tinu asalna jadi sanjata jadi banda karamat, pusaka anu dipupusti, lambang na kaluarga, tanda jasa, tanda pangkat jeung jabatan, barang nu mewah, jeung karya seni. (Hamjuri, 1973).
Sumber nu tertulis ngenaan keris loba disebutkeun dina naskah-naskah (Girardet dkk, 1983), boh dinu kitab-kitab parimbon nu isina ngeunaan catetan loba hal, dinu kitab-kitab sajarah atau kitab pancakaki para empu, jeung oge sok disebutkeun dinu kitab-kitab babad.
Dinu elmu keris atawa kerisologi (?) loba disebutkan ciri-ciri nu natrat ngeunaan keris-keris nu alus jeung tangguh. Ciri-ciri na teh nu nunjukeun jaman iraha jeung daerah mana wae keris teh di jieun na. Contona keris-keris nu tangguh: Pajajaran, Majapahit, Tuban, Sedayu, Blambangan, Pajang, Mataram, jeung Kartasura. Keris-keris nu tangguh eta tangguh Pajajaran anu paling kolot.
(Sumber. Silihwangi dan Pajajaran Menurut Beberapa Sumber Jawa, DR. Darusuprata)
Nu matak kuring loba jeung hayang wanoh jeung nyaho teh keris Pajajaran teh nu kumaha, naha kawas samodel kujang, kungsi cek cenah ari keris Pajajaran mah bentukna teh lempeng eweuh pepengkolan jeung arula arileu na. Naha enya !!.
Cag ach.
Pamairan Sili(h)wangi
…………………………………………………………………………………
Kula ngajadi ti heula, mangsamulang malebu ka maha suci
Kula jadi panungtun , Papadang arinyana.
Nyaangan jalan rahayu, Cahya awal sesebutan
Papadang raspati mati.
Sakitu kaula nyarita, Mun teu enya arandika hayang panggih
Jeung kaula nu satuhu, Geura prak tareuleuman
Di kujur inyana satangtung, lain ngalah carita
Tapi ku ngarucut diri.


c: text/html

text:
Bhineka Tunggal Ika teh lambang nagara Republik Indonesia. Eta lambang hartosna "rupa-rupa tapi hiji ", ngandung hartos yen Indonesia diwangun ku rupa-rupa sukubangsa, kabudayaan, katut nusa, tapi sakumna sapuk ngahiji jadi bangsa Indonesia pikeun ngudag hiji cita-cita nasional nya eta masyarakat adil jeung ma'mur.
Salasahiji anggota bangsa Indonesia nya eta sukubangsa Sunda anu miboga kabudayaan jeung lemah cai sorangan, wujudna mangrupa kabudayaan Sunda jeung Tanah Sunda atawa Tatar Sunda. Kecap Sunda anu ngandung harti wewengkon atawa daerah mimiti kacatet dina prasasti (Prasasti Juru Pangambat) taun 458 Saka (536 Masehi). Anu pasti pisan Sunda sabage nagara (karajaan) kacatet dina prasasti Sanghiyang Tapak taun 952 Saka (1030 Masehi). Dina ieu prasasti disebutkeun sababaraha kali yen Sri Jayabhupati ngaku sabage raja Sunda. Tanah Sunda perenahna di beulah kulon hiji pulo anu ayeuna jenenganana Pulo Jawa. Ku kituna eta wewengkon disebut oge Jawa Kulon. Ceuk urang Walanda mah West Java. Sacara formal istilah West Java digunakeun ti mimiti taun 1925, nalika pamarentah kolonial ngadegkeun pamarentah daerah anu statusna otonom sarta make ngaran Provincie West Java. Ti mimiti zaman Republik Indonesia (1945) eta ngaran propinsi anu make basa Walanda teh diganti ku basa Indonesia jadi Propinsi Jawa Barat.
Sangkan jaga henteu nimbulkeun salah paham atawa ngabingungkeun, pedaran ngeunaan sajarah Sunda dibagi dua. Kahiji, medar harti sajarah jeung gambaran sajarah Sunda nurutkeun kabudayaan Sunda. Kadua, medar sajarah Sunda dumasar hasil panalungtikan elmu sajarah. Soalna, harti sajarah sacara tradisi dina hirup kumbuh urang Sunda mangsa katukang geuning beda atawa aya bedana jeung harti sajarah dumasar elmu sajarah ayeuna. Sacara tradisi harti sajarah ceuk urang Sunda teu bina ti legenda atawa mitologi, nyaritakeun kahirupan manusa di ieu dunya, tapi bari dipacampurkeun hirup kumbuhna jeung kahirupan mahluk gaib kayaning jin, arwah luluhur, sato kajajaden. Apan sajarah nurutkeun elmu sajarah mah kudu nyaritakeun kahirupan manusa di ieu dunya anu sajalantrahna, bisa dibuktikeun manusa-manusana kungsi hirup di ieu dunya tur kahirupanana enya-enya kungsi kajadian. Atuh dina nyaritakeunana kudu kaharti ku akal (rasional), marele (sistematis), jeung runut runtuyan waktuna (kronologis).
Dina ieu kasempetan pedaran sajarah Sunda diwatesanan ku sajarah Sunda periode Karajaan Sunda jeung Karajaan Galuh anu ngawengku waktu kurang leuwih 9 abad ti mimiti ahir abad ka-7 nepi ka ahir abad ka-16 Masehi.
I. SAJARAH SUNDA JEROEUN KABUDAYAAN SUNDA
Dumasar titinggal tinulis anu mangrupa prasasti jeung naskah, dina abad wewelasan urang Sunda geus katembong gede kasadaran sajarahna. Sababaraha prasasti anu dikaluarkeun ku raja Sunda disebutna sakakala. Eta istilah ngandung harti pangeling-ngeling; pangeling-ngeling ka mangsa katukang. Jadi, prasasti sakakala hartina prasasti anu dikaluarkeun atawa eusina pikeun mieling hiji hal (kajadian, kaayaan) anu geus kalakonan. Beda jeung prasasti piteket, nya eta prasasti anu dikaluarkeun pikeun mutuskeun hiji hal atawa anu eusina kaputusan raja ngeunaan hiji hal. Eusi prasasti sakakala nyaritakeun kajadian atawa kaayaan mangsa katukang, ari prasasti piteket ngembarkeun hal anu kajadian harita. Kukituna prasasti sakakala leuwih eces nembongkeun kasadaran sajarahna tibatan prasasti piteket, sok sanajan duanana oge ngandung ajen dokumen historis. Prasasti Batutulis anu aya di kota Bogor ayeuna bisa dijadikeun conto prasasti sakakala. Ieu prasasti anu ditulis make basa Sunda (kuna) dikaluarkeun ku Prabu Surawisesa (raja Sunda nu marentah taun 1521-1535) taun 1533 pikeun mieling ramana, Sri Baduga Maharaja (raja Sunda nu marentah taun 1482-1521), anu pupus 12 taun kalangkung (1521) bari sakalian ngayakeun upacara srada, nya eta upacara pikeun nyampurnakeun arwah luluhur. Dina ieu prasasti dicaritakeun ngeunaan gelar Sri Baduga Maharaja anu sababaraha kali gentos luyu sareng kalungguhanana, luluhur Sri Baduga, jeung hasil garapanana. Unina awal eta prasasti kieu. "Wan na pun. Iti sakakala Prebu Ratu purane pun. …" (Mugi-mugi salamet. Ieu tanda mieling haturan Prebu Ratu almarhum. …). Conto prasasti piteket nya eta prasasti Sanghiyang Tapak anu dikaluarkeun ku Sri Jayabhupati, raja Sunda taun 1030-1042. Ieu prasasti ngabewarakeun kaputusan Sri Jayabhupati ngeunaan wates daerah kabuyutan (daerah kaagamaan) Sanghiyang Tapak, larangan ngaganggu eta daerah kabuyutan, larangan ngala lauk di walungan nu aya di eta daerah, jeung ancaman hukuman ka sing saha anu ngalanggar larangan-larangan kasebut.
Luhurna kasadaran sajarah urang Sunda harita katembong oge tina amanat Rakeyan Darmasiksa, raja Sunda taun 1175-1297, ka putra-putuna, jembarna ka sakumna urang Sunda sapandeurieunana. Eta amanat kaunggel dina naskah Amanat Galunggung anu ditulis dina daun lontar make aksara jeung basa Sunda (kuna). Unina kieu.
"Hana nguni hana mangke, tan hana nguni tan hana mangke.
Aya ma beuheula aya tu ayeuna, hanteu ma beuheula hanteu tu ayeuna.
Hana tunggak hana watang, tan hana tunggak tan hana watang.
Hana ma tunggulna aya tu catangna."
(Aya bareto aya jaga, lamun teu aya bareto moal aya jaga.
Aya baheula aya ayeuna, lamun teu aya baheula moal aya ayeuna.
Aya iteuk aya dahan, lamun teu aya iteuk moal aya dahan.
Lamun aya tunggul tangtu aya urut tangkalna.)
Hiji cecekelan hirup manusa anu sifatna historis, ngandung tilu dimensi sajarah: mangsa katukang, mangsa ayeuna, jeung mangsa nu bakal datang. Yen dina ngalakonan hirup alam ayeuna perlu nyoreang jeung ngaca ka alam tukang sarta seukeut deuleu jeung teteg hate dina nyanghareupan alam nu bakal kasorang. Sabab, saur Ayatrohaedi oge, sajarah teh nya eta tapak lacak nu kasorang, cecekelan urang leumpang, enggoning ngudag tujuan.
Atuh babaran sajarah anu luyu jeung eta kasadaran sajarah aya contona, seperti babaran sajarah nu aya dina naskah Bujangga Manik (disusun memeh taun 1511) jeung naskah Carita Parahiyangan (disusun teu lila ti saruntagna Karajaan Sunda). Bujangga Manik nyaritakeun pangalaman pangarangna (Prabu Jaya Pakuan) nalika ngalalana ngurilingan Pulo Jawa jeung Bali. Sacara ringkes Carita Parahiyangan nyaritakeun sajarah Karajaan Sunda jeung Karajaan Galuh ti mimiti ngadeg nepi ka runtagna. Raja-raja Sunda jeung Galuh ditataan saurang-saurang bari disebutkeun lilana nyekel pamarentahan.
Hanjakal pisan kasadaran sajarah jeung cara nyusun sajarah kitu teh henteu lana, da sabadana mah sajarah teh dihartikeunana meh sarua jeung legenda, malah sarua jeung mitologi. Atuh carita-carita sajarahna oge disusun dumasar eta harti nepi ka eusina pacampur antara sajarah jeung legenda atawa mitologi. Tegesna, sajarah meh taya bedana jeung dongeng. Gambaran sajarah kitu teh babakuna lamun nyaritakeun zaman Karajaan Sunda, Karajaan Galuh, jeung sumebarna Islam di Tanah Sunda. Katembong pisan saruntagna Karajaan Sunda jeung Karajaan Galuh urang Sunda ngagungkeun eta dua karajaan. Zaman harita dianggapna, malah dipercaya, sabage zaman ideal urang Sunda. Katelahna zaman harita teh zaman subur ma'mur loh jinawi, rea ketan rea keton, tata tengtrem kerta raharja. Tapi ngagungkeunana ku carita anu sifatna legendaris atawa mitologis boh dina wangunan tradisi lisan boh dina wangunan tradisi tulisan. Tradisi lisan ngawujudna dina carita pantun, carita legenda hiji tempat, kapercayaan sabubuhan masyarakat, saperti carita pantun Mundinglaya di Kusumah, Ciung Wanara, Lutung Kasarung, legenda leuweung Sancang, kapercayaan kana maung kajajaden anu asalna rayat Pajajaran. Tradisi tulisan ngawujud dina naskah, saperti Babad Pajajaran, Carios Prabu Siliwangi, Wawacan Kean Santang, Sajarah Banten, Carita Dalem Pasehan. Mundinglaya di Kusumah, putera raja Pajajaran, bisa ngapung nyaba ka langit padahal henteu jangjangan sarta bisa ngelehkeun mahluk gaib raksasa (Jonggrang Kalapetung) ku kakuatan gaib. Ciung Wanara keur mangsa orokna dipalidkeun ka walungan, terus nyangsang dina badodon (alat paranti ngala lauk) Aki Balangantrang, tapi henteu kua-kieu, salamet. Guruminda, putera (dewa) Sunan Ambu, ti kaindraan turun ka dunya bari nyamar jadi lutung (Lutung Kasarung) sangkan patepung jeung putera mahkota, Purbasari. Ku kakuatan gaib Guruminda bisa ngayakeun karaton nu singsarwa endah jeung ngabendung walungan masing-masing dina waktu ukur sapeuting. Kean Santang, putera raja Pajajaran Prabu Siliwangi, bisa napak rancang dina beungeut cai laut nyebrang nepi ka tanah Arab. Di Arab Kean Santang tepang sareng Bagenda Ali, oge Nabi Muhammad. Kean Santang lebet Islam, alatan eleh jajaten teu mampuh nyabut iteuk Bagenda Ali anu ditanclebkeun kana taneuh. Sunan Burung Baok, putera Prabu Siliwangi, bisa nerus bumi ti Pakuan (Bogor) ka Suci (Garut) bulak-balik.
Harti jeung gambaran sajarah kitu teh di kalangan tertentu masyarakat Sunda masih keneh lumangsung nepi ka ayeuna. Nepi ka taun 1984 hiji tokoh Sunda di Bandung sok ngadatangkeun roh Prabu Siliwangi anu ngajirim dina awak anak buahna. Sacara teu sadar eta anak buahna nembangkeun kidung anu pikasediheun bari gerak-gerikna siga maung. Dina hiji pajumuhan ilmiah sim kuring kungsi medar sababaraha urang raja Sunda anu hengker tur goreng adat jeung laku-lampahna nepi ka ngabalukarkeun karajaan jadi nyirorot kakuatanana, malah ahirna mah runtag samasakali (1579). Teu lila ti harita muncul komentar-komentar anu sifatna emosional ti sababaraha tokoh Sunda. Aranjeunna nganaha-naha sarta henteu nampi eta pedaran kalawan alesan anu teu jelas. Ringkesna mah, aranjeunna henteu suka raja Sunda digogoreng kitu. Padahal pedaran sim kuring dumasar kana informasi tina naskah Carita Parahiyangan anu disusun ku pangarang warga keneh Karajaan Sunda. Minangkana mah eta pangarang manghanjakalkeun ka raja-raja Sunda anu talajakna kitu.
Harti jeung gambaran sajarah Sunda saperti dipedar di luhur teh mimiti muncul dina awal abad ka-18 sanggeus kabudayaan Jawa asup ka jero kabudayaan Sunda. Asupna kabudayaan Jawa ka Tanah Sunda di mimitian ku asupna kakawasaan Kasultanan Mataram ka Priangan (1625) jeung ka Cirebon (1650). Saenyana dina ahir abad ka-17 nepi ka awal abad ka-18 masih aya keneh tulisan sajarah (historiografi) anu sifatna historis dihasilkeun di Tatar Sunda, nya eta ti Cirebon jeung ti Banten anu geus ngajanggelek jadi karajaan Islam (kasultanan). Bisa jadi eta tulisan sajarah teh, di sagigireun masih keneh aya pangaruh alam pikiran zaman samemehna, oge dipangaruhan ku konsep sajarah nurutkeun paham Islam. Asupna kabudayaan Islam ka Tatar Sunda dimimitian ku kagiatan buniaga jeung mukimna para sodagar Islam di palabuan-palabuan Karajaan Sunda. Eta kaum muslimin ditangtayungan ku Kasultanan Demak (1475-1546). Tapi sanggeus kakawasaan di Tanah Sunda aya dina cangkingan pamarentah kolonial Walanda (ti wangkid 1800) harti jeung gambaran sajarah anu miboga sifat legendaris/mitologis teh beuki ngandelan tur nerekab ka meh sakumna masarakat Sunda. Sigana mah eta teh perlambang kaayaan sabenerna yen urang Sunda geus teu boga kakawasaan deui di lemah caina, anu nyampak ngan kakawasaan nu aya di awang-awang atawa dina lamunan. Pikeun ngabeberah hate nya digambarkeun yen urang Sunda bisa hirup kumbuh pacampur jeung mahluk gaib, malah bisa ngelehkeun maranehanana.
Aya dua masalah anu sajalan tur pikatajieun upama dibahas dina raraga ieu pedaran. Kahiji, masalah Pajajaran sabage jenengan karajaan. Kadua, masalah identitas Prabu Siliwangi. Dina meh sakumna tradisi tulis jeung tradisi lisan anu disusun sabada asupna pangaruh kabudayaan Jawa jeung kakawasaan Walanda, karajaan di Tanah Sunda samemeh asupna Islam make jenengan Pajajaran. Eta tradisi miboga sifat jeung ajen sastra. Padahal dina sumber-sumber sajarah mah (prasasti, naskah primer, beja ti mancanagara) di Tanah Sunda teu aya nagara anu jenenganana Pajajaran. Istilah Pajajaran atawa lengkepna Pakuan Pajajaran dina eta sumber sajarah dipake pikeun nyebut jenengan puseur dayeuh, lain ngaran nagara. Ari jenengan nagarana mah nya eta Sunda, Karajaan Sunda.
Timbulna Pajajaran jadi jenengan nagara, bisa jadi ngaliwatan proses luyu jeung perjalanan sajarahna. Ti taun 1579 Karajaan Sunda taya wujudna deui, sabab geus runtag. Nu masih aya keneh wujudna iwal ti titinggalna (prasasti, arca, batu tahta, benteng, jalan, makam, tatangkalan, tradisi lisan) nu dumuk di patilasan puseur dayeuh karajaan. Eta titinggal kasaksian keneh ku urang Walanda nu datang ka eta tempat taun 1687, 1690, 1703, 1704, jeung 1709. Sababaraha titinggal kasebut masih bisa disaksikeun keneh nepi ka kiwari. Bisa kaharti lamun zaman harita jenengan puseur dayeuh Pakuan Pajajaran mindeng disebut-sebut. Ahirna fungsi istilah Pakuan Pajajaran jadi robah. Anu tadina sacara gembleng sabage jenengan puseur dayeuh, saterusna pecah jadi dua. Pakuan pikeun jenengan puseur dayeuh sarta Pajajaran pikeun jenengan nagara. Memang istilah Pakuan Pajajaran asalna tina dua kecap anu miboga harti sewang-sewangan. Pakuan asalna tina kecap paku (ngaran sabangsaning tutuwuhan palm) atawa kecap akuwu (tempat padumukan raja), ditambah ahiran an atawa awalan pa jeung ahiran an anu nuduhkeun harti katerangan tempat; tempat anu loba tangkal pakuna atawa tempat padumukan raja. Pajajaran asalna tina kecap jajar, ditambah awalan pa jeung ahiran an anu nuduhkeun kaayaan tempat; kaayaan (tangkal paku atawa patempatan) nu ngajajar. Aya nu nafsirkeun Pakuan Pajajaran teh nuduhkeun loba tangkal paku anu ngajajar di sabudereun karaton atawa sabudereun puseur dayeuh. Aya oge tafsiran Pakuan Pajajaran teh nuduhkeun lima wangunan anu ngajajar di kompleks karaton. Dina Carita Parahiyangan eta lima wangunan karaton disebut jenenganana Sri Bima Punta Narayana Madura Suradipati.
Istilah Sunda sabage jenengan nagara kaluli-luli, lila-lila robah dipake jenengan wewengkon, penduduk, katut kabudayaanana, nya eta Tanah Sunda (oge Selat Sunda, Sunda Besar, Sunda Kecil, jeung Dataran Sunda), urang Sunda, jeung kabudayaan Sunda. Kituna mah memang aya kabiasaan di kalangan masarakat yen jenengan puseur dayeuh, malah jenengan karaton, sok dipake pikeun nyebut jenengan nagara, saperti Surosowan di Banten, Ngayogyakarta jeung Surakarta di Tanah Jawa.
Teu aya deui raja Pajajaran anu pangkamashurna iwal ti Prabu Siliwangi. Tegesna, Prabu Siliwangi teh raja Pajajaran anu taya tandingna. Waktu dimasalahkeun, naha Karajaan Pajajaran ngan boga hiji-hijina raja anu kamashur? Sacara tradisi jawabna teh, kusabab sadaya raja Pajajaran jenenganana Prabu Siliwangi. Kukituna aya Prabu Siliwangi kahiji, kadua, katilu, jeung saterusna, saperti oge raja Majapahit di Tanah Jawa, aya Prabu Brawijaya kahiji, kadua, katilu jeung saterusna. Samemeh jadi raja Pajajaran, Prabu Siliwangi ngalaman heula hirup prihatin kulantaran dipikangewa ku dulur terena. Memang anjeunna putra raja Pajajaran, nuju alit kakasihna Sang Pamanahrasa. Kasieunan mahkota karajaan ragrag ka Sang Pamanahrasa, anu memang hakna, dulur terena kungsi rek nandasa, tapi sacara gaib teu mempan. Saterusna Sang Pamanahrasa dibalur kulitna nepi ka rupana jadi hideung sarta dijual ka sudagar, tapi dijual deui ka raja daerah Sindangkasih nu perenahna di wewengkon Cirebon ayeuna. Kusabab laku lampahna hade tur loba kabisa, Sang Pamanahrasa dipulung minantu ku raja Sindangkasih, malah teu mangkuk lami diangkat jadi raja Sindangkasih ngagentos mertuana. Sanggeus identitasna kabuka sarta ku kamotekaran jeung kasantikaanana, ahirna Sang Pamanahrasa dijungjung lungguh raja Pajajaran. Ti harita jenenganana digentos jadi Prabu Siliwangi. Anjeunna kongas raja wijaksana, nyaah ka rayat, gede wawanen, loba akal tarekah, sareng sifatna adil palamarta. Cindekna, pribadi Prabu Siliwangi mangrupa tokoh manusa, pamingpin, sareng raja nu ideal. Eta anggapan, malah kapercayaan, hirup keneh di kalangan urang Sunda nepi ka kiwari.
Kiwari jenengan Karajaan Pajajaran jeung Prabu Siliwangi dipake pikeun ngajenenganan rupa-rupa hal, saperti lembaga pendidikan, jalan, majalah, organisasi. Basana teh ngalap berkah tina nanjungna Karajaan Pajajaran jeung seungitna Prabu Siliwangi sarta itung-itung ngalanggengkeun sajarah luluhur. Pajajaran diantarana dipake jenengan hiji universitas utama di Tanah Sunda, organisasi kasenian, jalan, majalah, teks lagu, jeung sajaba ti eta. Kitu deui siliwangi dipake jenengan kasatuan militer di Tanah Sunda, universitas, organisasi pamuda, bioskop, jalan, majalah/suratkabar, jeung sajaba ti eta.
Taun 1966 Moh. Amir Sutaarga ngumumkeun hasil panalungtikanana ngeunaan identitas Prabu Siliwangi ditilik tina jihad sajarah. Dumasar perbandingan rupa-rupa sumber boh anu miboga ajen sastra boh anu mibona ajen sajarah boh ajen sejenna anjeunna nyindekkeun yen Prabu Siliwangi sabage tokoh sastra identik sareng Sri Baduga Maharaja sabage tokoh sajarah. Eta tokoh teh luhung elmuna, loba hasil garapanana, gede wewesenna, sarta dipikaserab kapamingpinanana. Tapi nurutkeun Ayatrohaedi, tokoh sastra Prabu Siliwangi teh identik sareng tokoh sajarah Prabu Niskala Wastukancana, akina Sri Baduga Maharaja. Prabu Niskala Wastukancana (1371-1475) kongas wijaksana, nanjeurkeun hukum, hirup sederhana religius (satmata), sarta ngutamakeun kapentingan rayat. Pamiangan eta kacindekan dumasar kana katerangan naskah Sanghiyang Siksakandang Karesian yen taun 1518 jenengan Siliwangi geus jadi ngaran lalakon carita pantun. Kukituna mustahil raja anu nyangking kalungguhan keneh jenenganana parantos dianggo ngaran carita pantun anu sifatna sastra. Tapi deuih Ayatrohaedi henteu nolak kacindekan Moh. Amir Sutaarga. Saurna, bisa jadi duanana disinugrahan gelar Prabu Siliwangi ku rayatna, lantaran duanana raja agung tur populer. Saurna deui, jenengan Prabu Siliwangi asalna tina Prabu Wangi, gelar almarhum Prabu Maharaja, ramana Prabu Niskala Wastukancana, anu kawangikeun alatan gugur di Bubat (1357) nuju ngabela kahormatan nagara katut lemah caina.
Ahir Karajaan Sunda digambarkeun oge di jero kabudayaan Sunda. Gambaranana henteu negatif, lain aib, tapi sabage parobahan anu sifatna alamiah. Prabu Siliwangi keukeuh mageuhan agemanana (zaman heubeul), tapi henteu nyarek putrana (Walangsungsang, Rarasantang, Kean Santang) lebet Islam (zaman anyar). Prabu Siliwangi nutup lalakonna ku cara ngahiyang ka alam kalanggengan, putrana nguniang hudang nyieun sajarah anyar.
Kukituna, kaayaan urang Sunda katut lemahcaina dina mangsa Karajaan Pajajaran, nurutkeun kabudayaan Sunda mah mangrupa kaayaan ideal, mangsa Sunda jaya. Prabu Siliwangi digambarkeun sabage pahlawan kabudayaan Sunda. Timbulna gambaran kitu teh, jigana, kulantaran sabadana mangsa Karajaan Pajajaran, urang Sunda katut lemahcaina terus-terusan pinanggih jeung kaprihatinan, salilana aya dina kakawasaan deungeun (jati kasilih ku junti), tapi bari terus ngarep-ngarep tandangna deui Prabu Siliwangi kiwari sarta ngalaman deui zaman Pajajaran anyar. Dina sabagian teks lagu mah digambarkeun yen Prabu Siliwangi ngungun ningali ti alam kahiyangan kaayaan Tatar Sunda katut rayatna paburantak tur lara balangsak.
"Hasil meleng hasil ngimpleng, anjogna semet ngahuleng, Tatar Sunda paburantak, paburantak, rahayatna lara balangsak.
Beak taun beak windu, ngabandungan nyerangkeun ti kaanggangan, lampahna pra seuweu-siwi, Pajajaran."
II. KARAJAAN SUNDA JEUNG KARAJAAN GALUH
Katompernakeun abad ka-7 Karajaan Tarumanaga anu ngadeg di Tatar Sunda ti mimiti awal abad ka-5 Masehi tinemu suda kakawasaan katut kakuatanana. Bisa jadi eta teh dilantarankeun ku eleh saingan di laut jeung Karajaan Sriwijaya ti wewengkon Sumatera Kidul. Tarumanagara anu puseur dayeuhna di basisir kaler (Sundapura?) di antara Jakarta-Bekasi kasieuhkeun pangupahjiwana jeung kaamananana ku mekarna Sriwijaya jadi nagara maritim di wewengkon Indonesia beulah kulon. Tapi pairing-iring jeung caremna Tarumanagara, di wewengkon pagunungan mitembeyan ngadeg dua karajaan anyar anu dingaranan Karajaan Sunda jeung Karajaan Galuh. Karajaan Sunda diadegkeun ku raja Tarusbawa, ari nu ngadegkeun Karajaan Galuh nya eta Wretikandayun. Duanana oge masih keneh sarerehan, tunggal teureuh Tarumanagara. Puseur dayeuh Karajaan Sunda nya eta Pakuan (kota Bogor ayeuna), perenahna di sisi walungan Ciliwung anu ngamuara di kota palabuan Kalapa (kota Jakarta ayeuna). Ari puseur dayeuh Karajaan Galuh kungsi aya dua tempat. Mimiti puseur dayeuhna di Bojong Galuh (wetaneun kota Ciamis kiwari), perenahna di antara tinemuna walungan Citanduy jeung walungan Cimuntur anu brasna ka Laut Kidul (Lautan Hindia ayeuna). Laju pindah ka Kawali (kalereun kota Ciamis) anu perenahna di tutugan Gunung Sawal. Wates alam wewengkon eta dua karajaan mangrupa walungan Citarum. Beulah kuloneun walungan Citarum mangrupa wewengkon Karajaan Sunda, kawetankeun wewengkon Karajaan Galuh. Wates alam wewengkon Karajaan Sunda beulah kaler, kulon, jeung kidul mangrupa laut, nya eta Laut Kaler (Laut Jawa ayeuna), Selat Sunda, jeung Laut Kidul. Ari wates beh kaler, wetan, jeung kidul Karajaan Galuh nya eta Laut Kaler, walungan Cipamali, jeung Laut Kidul. Beh wetan Karajaan Galuh tepung wates jeung Karajaan Majapahit anu puseur dayeuhna Trowulan (deukeut kota Mojokerto ayeuna), perenahna di sisi kali Brantas anu ngamuara di kota palabuan Surabaya ayeuna. Majapahit minangka karajaan urang Jawa (sukubangsa Jawa ayeuna).
Ieu dua karajaan disebut kembar, lantaran duanana lahir dina waktu anu meh bareng (akhir abad ka-7 Masehi) tur perenahna parerendeng. Di sagigireun eta, tali mimitran diantara duanana raket pisan boh dina kakulawargaan boh dina kanagaraan. Malah mindeng kajadian kakawasaan raja di hiji karajaan ngurung kakawasaan di karajaan nu hiji deui, boh kulantaran boga hak tina alatan pernikahan boh kulantaran boga hak tina alatan turunan (sagetih), saperti nalika pamarentahan raja Sanjaya (623-632), Rakeyan Darmasiksa (1175-1297), Perbu Niskala Wastukancana (1371-1475), Sri Baduga Maharaja (1482-1521). Sok sanajan kitu, sawaktu-waktu mah kajadian oge pagetreng diantara eta dua karajaan, kulantaran parebut kadudukan jeung beda pamadegan di antara para pamingpinna, tapi henteu ari nepi ka ngabalukarkeun bengkah duduluran katut peperangan rongkah mah. Keur urang luar Sunda mah ieu dua karajaan katelahna Karajaan Sunda bae.
2. Kahirupan Ekonomi
Pindahna puseur dayeuh karajaan ti basisir (Tarumanagara) ka pagunungan mawa dampak ka nagara katut rakyat Karajaan Galuh jeung Karajaan Sunda leuwih ngutamakeun kahirupan tatanen tibatan kagiatan buniaga. Harita tatanen urang Sunda anu ngabaku nya eta ngahuma, melak pare di huma, di lahan anu tuhur, lain di lahan baseuh (sawah). Tanah di Tatar Sunda memang lendo, bubuhan leuweung geledegan keneh, lapisan taneuh bagian luhur loba nu asalna tina lebu gunung api anu bitu, tingparentul gunung anu mindeng ngadatangkeun hujan nepi ka cai curcor, walungan ting raringkel di ditu di dieu. Kukituna teu wudu mucekil hasil tina tatanen teh. Lian ti nyukupan pikeun dahar sapopoe, paleuleuwih beasna dijual ka mancanagara. Hasil melak pedes oge, lolobana mah iangkeuneun ka mancanagara. Mangsa harita pedes, cengkeh, jeung pala anu disebut rempah-rempah jadi barang dagangan internasional anu dijual sacara tatalepa nepi ka Eropa.
Sasela-selaning ngahuma, loba patani anu sok moro sato ngarah daging, kulit, tanduk, jeung culana. Sato-sato anu sok diboro kayaning uncal, peucang, banteng, badak, jeung rea-rea deui. Di sagigireun eta, para patani migawe oge nyadap tangkal kawung pikeun diala lahangna. Lahang teh mangrupa cai anu kaluar tina langgari kawung, rasana amis matak seger kana badan. Tapi babakuna lahang jadi bahan pikeun nyieun gula, disebutna gula kawung. Hasil tina nyadap oge mokaha, bisa ngajual gula kawung ka para padagang boh padagang pribumi boh padagang ti mancanagara.
Ti jaman Tarumanagara basisir kaler jadi jalan dagang laut internasional anu nyambungkeun tata buniaga ti wewengkon Indonesia ka Asia Kidul, Asia Kulon, katut Asia Wetan. Barang dagangan anu laris mangsa harita nya eta emas, rempah-rempah, kaen, beas. Lila-lila mah di wewengkon ieu dua karajaan ngadeg sababaraha kota palabuan. Nurutkeun catetan Tome Pires, urang Portugis anu ngideran jaladri Indonesia taun 1513, aya 6 kota palabuan sapanjang basisir kaler wewengkon Karajaan Sunda, ngajajar ti kulon ka wetan nya eta Banten, Pontang, Cikande, Kalapa, Karawang, jeung Cimanuk. Kota palabuan Cirebon jeung Japura, ceuk Tome Pires, geus misah ti Karajaan Sunda.
Di jero karajaan aya sabaraha jalan anu nyambungkeun hiji daerah jeung daerah sejen, hiji kota jeung kota sejen. Diantarana jalan gede anu nyambungkeun puseur dayeuh Pakuan jeung puseur dayeuh Galuh ngaliwatan jalan kaler jeung jalan kidul. Kitu deui jeung daerah Banten di beh kulon disambungkeun ka Pakuan ku dua jalan ngaliwatan jalan kaler jeung jalan kidul. Jalan kaler mapay padataran anu sajajar jeung basisir kaler, jalan kidul mah mileuweungan mapay wewengkon pagunungan. Mangsa harita walungan dijadikeun jalan oge anu ngahubungkeun daerah basisir jeung daerah pagunungan make kapal atawa parahu. Walungan anu kakoncara loba balawiri parahuna nya eta Cibanten, Cisadane, Ciliwung, Citarum, jeung Cimanuk. Walungan Ciliwung ngahubungkeun puseur dayeuh Pakuan, katelah oge Pakuan Pajajaran, jeung kota palabuan Kalapa. Ti ieu kota palabuan merlukeun waktu dua poe perjalanan make kapal pikeun ngajugjug ka Pakuan. Kalapa minangkana mah kota palabuan panggedena jeung pangramena di Karajaan Sunda mah. Kapala kota palabuanana oge gede wibawa jeung pangaruhna.
Penduduk puseur dayeuh Pakuan Pajajaran kurang leuwih 50.000 jiwa jumlahna. Dina tanggal 21 Agustus 1522 di dieu kungsi ditanda hiji perjangjian gawe bareng dina widang ekonomi jeung pertahanan antara gegeden Karajaan Sunda jeung gegeden urang Portugis anu puseur kagiatanana di Malaka.
Karajaan diparentah ku raja. Jaman harita kadudukan raja dumasar kana konsep kultus dewaraja, nyaeta pandangan yen raja teh sabage wakil dewa di bumi. Kukituna raja kacida dihormatna, malah tampolana disembah ku rayatna siga ka dewa. Raja nyekel kakawasaan mutlak tur miboga hak turun-tumurun ngalinggihan tahta karajaanana. Lilana raja marentah henteu diwatesanan, umumna mah dugi ka pupusna atanapi dugi ka ngaraos sepuh sareng hoyong ngahenang-ngahening museurkeun lelembutanana kana kahirupan jaga sabada ninggalkeun dunya.
Aya aturan anu nangtukeun saha pigentoseun raja anu pupus atanapi anu ngecagkeun kalungguhan. Eta aturan nangtukeun daftar prioritas hak waris dumasar kana tingkat padeukeutna hubungan getih raja jeung anu bakal ngagantina. Anu pangluhurna nya eta putra raja pameget ti prameswari anu cikalna. Upama cikalna putra istri nya turun ka putra pameget adina anu kahiji, kadua, jeung saterusna. Upama teu aya putra pameget ti prameswari, turun ka putra pameget ti selir. Upama teu aya putra pameget bisa oge turun hak waris ka putra istri. Raja anu teu kagungan putra, ragrag hak warisna ka saderek sagetih. Kungsi kajadian hak waris karajaan ragrag ka minantu (lalaki).
Pamarentahan Karajaan Sunda jeung Karajaan Galuh disusun ku wangunan federasi. Ku kituna aya raja pamarentah puseur anu nyekel kakawasaan sakumna karajaan tur linggihna di puseur dayeuh nagara, gelarna maharaja. Aya oge raja-raja di daerah anu nyekel kakawasaan di daerah-daerah. Umumna raja di daerah masih keneh katalian dulur (getih, pernikahan) jeung raja di puseur, malah aya raja daerah anu naek pangkat jadi raja puseur, waktu jabatan raja di puseur kosong. Rakeyan Darmasiksa, upamana, memeh mangku kaprabon di Pakuan, kungsi jadi raja daerah heula di Saunggalah.
Di sabudereun raja aya pajabat-pajabat anu mangku pancen masing-masing, kayaning patih (anu ngajalankeun pamarentahan sapopoe), mangkubumi (anu ngatur urusan tanah), lengser (pangbantu pribadi raja), nu nangganan (pajabat nu nguruskeun masalah jeung daerah), wado (pajabat puseur nu aya di daerah), hulujurit (panglima perang), jurubasa darmamurcaya (penterjemah rupa-rupa basa). Kitu deui di daerah aya sababaraha pajabat daerah anu ngabantu raja daerah, kayaning pangurang dasa calagara anu pancenna nagihan pajeg. Raja daerah boga hak pikeun mungut pajeg ka rayat. Sabagian tina eta pajeg digunakeun pikeun ngajalankeun pamarentahan di daerah (pangwereg), sabagian deui disetorkeun ka pamarentah puseur (pamwatan). Sabalikna, raja daerah boga kawajiban datang ka puseur dayeuh sabage tanda satia ka raja puseur bari sakalian masrahkeun pajeg jeung upeti anu mangrupa hasil bumi ti eta daerah.
Pamarentahan diatur ku rupa-rupa papagon anu disusun nungtut unggal generasi.
Undang-undang (papagon) pamarentahan munggaran nya eta Sanghiang Watangageung anu disusun ku Rahiyangta ri Medangjati kira-kira dina abad ka-7. Saterusna eta papagon dilengkepan saban waktu upama katimbang perlu, nepi ka ahirna aya undang-undang pikeun ngatur kagiatan kaagamaan (dewasasana), pamarentahan (rajasasana), jeung kahirupan rayat sakumna (manusasasana). Eta aturan dumasar kana dua sumber hukum, nya eta ajaran agama (Hindu, Buddha, Jatisunda) jeung ajaran luluhur (patikrama, purbastiti, purbajati). Karajaan Sunda ngutamakeun pisan aturan (hukum) dina ngolah nagarana nepi ka digambarkeun waktu hukum dicekel pageuh, nagara tinemu aman santosa, kerta raharja; tapi waktu hukum disapirakeun, nagara nyorang awut-awutan, malah ahirna mah (1579) runtag samasakali.
4. Kaagamaan
Kahirupan jaman harita raket pisan pakaitna jeung kapercayaan tur kagiatan kaagamaan. Agama anu dianut nyoko kana ajaran agama Hindu jeung agama Buddha anu asalna ti India. Eta dua agama asup ka Tatar Sunda ti jaman Karajaan Tarumanagara keneh. Bukti-bukti anu kapanggih ngeunaan eta hal, saperti candi Cangkuang di Garut, candi Batujaya di Karawang, patung Buddha di Talaga (Majalengka), arca Syiwa di Kendan (Bandung). Sok sanajan kitu, dibandingkeun jeung pangaruh agama Hindu/Buddha anu tumerap di Tanah Jawa (Mataram, Kediri, Singasari, Majapahit), pangaruh eta dua agama di Tatar Sunda kaasup leutik pisan. Titinggal mangrupa patilasan punden berundak, kabuyutan, arca tipe Polynesia, jeung naskah nembongkeun yen sabagian gede masyarakat Sunda jeung Galuh ngagem agama Jatisunda, nya eta agama hasil sinkretisme kapercayaan ka arwah luluhur, ajaran Hindu, jeung ajaran Buddha. Dina ieu hal urang Sunda alam harita geus ngabogaan konsep sorangan ngeunaan kaagamaan anu ngurung tilu hal, nya eta (1) kapangeranan, (2) kahirupan sanggeus nyawa ninggalkeun raga, jeung (3) cara-cara pikeun nyalametkeun diri boh keur salila kumelendang di ieu dunya boh keur hirup jaga di aherat.
Tilu dewa (Trimurti) anu dianggap pangeran pangluhurna ceuk agama Hindu (Brahma, Wisnu, Syiwa), nurutkeun ajaran Jatisunda, perenahna sahandapeun sanghiyang. Jadi, sanghiyang minangka unsur kakawasaan anu pangluhurna. Sanghiyang nyiptakeun alam sagemblengna. Sanghiyang ngatur sakumna mahluk. Sacara mutlak Sanghiyang nyekel kakawasaan di jagat raya. Tempat dumuk Sanghiyang di Kahiyangan anu pernahna di luar alam dunya ieu. Kahiyangan teh alam anu suci, sepi, tur langgeng taya gangguan kahirupan dunya.
Asup ka alam Kahiyangan katut hirup ngahiji sareng Hiyang sabada nyawa ninggalkeun raga mangrupa panyileukan manusa, sabab nya di dinya nyampak kabagjaan abadi. Eta panyileukan bisa kahontal, upama manusa salila hirupna di alam dunya ngagungkeun tur nyembah Hiyang sarta loba nyieun kahadean ka sasama manusa, laku lampahna hade luyu jeung pancen hirupna.
Kasalametan jeung kabagjaan hirup di alam pawenangan (dunya) jeung di alam kalanggengan (aherat) gumantung kana ajen tapa hiji jalma anu dilakonan salila hirupna di alam dunya. Tapa teh nya eta garapan gawe nurutkeun kaahlian jeung pagawean masing-masing. Lamun tapana hade tur daria, kahirupan di dunya jeung di aheratna oge pinanggih kasalametan jeung kabagjaan. Tapi sabalikna, lamun tapana goreng, kahirupanana oge bakal tinemu jeung kacilakaan katut katunggaraan boh di dunya boh di aherat.
5. Basa, Aksara, jeung Sastra
Yakin pisan yen masyarakat Sunda zaman Karajaan Sunda jeung Karajaan Galuh geus ngabogaan basa jeung aksara. Eta hal teh dumasar bukti-bukti mangrupa titinggal tinulis (prasasti, naskah, jeung catetan urang mancanagara). Salian ti eta, zaman harita urang Sundana sorangan ngaku yen geus ngabogaan basa jeung aksara sorangan. Kiwari basa jeung aksara anu dipake zaman harita disebutna basa Sunda Kuna jeung aksara Sunda Kuna. Eta sesebutan pikeun ngabedakeun jeung basa Sunda ayeuna anu katelah basa Sunda Modern. Adeg-pangadeg aksara Sunda Kuna jeung kabeungharan kecap basa Sunda Kuna dipangaruhan ku basa Sansekerta jeung aksara Palawa anu asalna ti India.
Hanjakal pisan basa jeung aksara Sunda Kuna henteu lana hirupna, kulantaran menak-menak Sunda kabongroy ku basa jeung aksara anyar ti piluaran ti mimiti ahir abad ka-17. Atuh ieu basa jeung aksara teh pegat di tengah jalan, henteu nyambung ka zaman satuluyna. Balukarna loba nu nyangka, kaasup urang Sundana sorangan, yen urang Sunda teu bogaeun aksara sorangan jeung basana henteu bisa dipake masamoan dina kahirupan sastra, kanagaraan, jeung elmu pangaweruh. Kitu deui, lamun urang Sunda kiwari maca teks Sunda Kuna, aksarana teu kabaca sarta basana teu kaharti. Kumaha wujud basa Sunda Kuna teh? Ieu contona sakadar ubar kapanasaranan. "Nya mana sang rama enak mangan, sang resi enak ngaresisasana, ngawakan na purbatisti, purbajati. Sang disri enak masini ngawakan na manusasasana, ngaduman alas pari-alas." Tarjamahna: "Mana sang rama tengtrem nguruskeun bahan pangan. Sang resi tengtrem ngajalankeun palaturan karesianana, ngamalkeun tali-paranti karuhun, adat baheula. Sang disri tengtrem ngaracik rupa-rupa ubar. (Raja) ngalaksanakeun aturan kahirupan manusa, ngabagi-bagi leuweung jeung tanah di sabudereunana."
Aksara Sunda Kuna dijieun sanggeus urang Sunda wanoh kana aksara Palawa pikeun nuliskeun basa Sanskerta. Kumaha cara nuliskeun basa Sunda? Kalawan cecekelan aksara Palawa, nya dijieun aksara Sunda (Kuna) pikeun ngawujudkeun basa Sunda (Kuna) sacara tinulis. Ti harita gubrag ka dunya aksara Sunda (Kuna). Abjadna dumasar kana engang dina kecap anu jumlahna 18 sarta unina: ka ga nga, ca ja nya, ta da na, pa ba ma, ya ra la, dan wa sa ha. Aya oge aksara lambang vokal mandiri, angka, jeung tanda pikeun lambang sora vokal sejen katut tambahan tanda lianna.
Puisi zaman harita diwangun ku susunan jajar demi jajar anu unggal jajar kauger ku 8 engang. Eta wangunan puisi teh disebutna carita pantun. Pantun mangrupa seni pertunjukan asli urang Sunda. Juru pantun nembangkeun carita pantun bari dipirig ku kacapi. Ku kituna carita pantun miang tina tradisi lisan. Conto puisi jenis pantun kaunggel di handap ieu.
Ambuing karah sumanger
Ibu wilujeng kantun
Pawekas pajeueung beungeut
Panungtung patembong raray
ambu kita deung awaking
ibu sareng diri abdi
Sapoe ayeuna dini
Sapoe poe ieu pisan
pajeueung beungeut deung aing
patepung lawung sareng sim abdi
Mo nyorang pacarek deui
(Jaga mah) moal ngalaman pataros deui
moma tina pangimpian
iwal dina pangimpian
pajeueung beungeut di bulan
patepung lawung di bulan
patempuh awak di angin
pasalisir awak di angin
6. Runtagna Karajaan
Iwal ti nyatet kota-kota palabuan di Karajaan Sunda jeung kagiatanana, Tome Pires nyatet oge kaayaan Karajaan Sunda anu pakait jeung sabab runtagna ieu karajaan. Dicaritakeun yen harita raja Sunda nyieun kawijakan pikeun ngawatesanan jumlah padagang muslim buniaga di wewengkon Karajaan Sunda, sabab ngarasa hariwang ku mekarna buniaga jeung jumlah kaum muslimin. Memang harita geus loba padagang muslim bubuara di kota palabuan Cimanuk, malah kota palabuan Cirebon jeung Japura mah geus misahkeun diri ti lingkungan Karajaan Sunda. Kabejakeun oge di kota palabuan Banten jeung Karawang geus aya para padagang jeung kaum muslimin sejenna anu mukim. Atuh rayat Sunda mimiti nungtutan pindah agama jadi ngagem agama Islam. Keur pamarentah puseur mah eta hal teh jadi ancaman anu sawaktu-waktu ngbarubahkeun. Memang teu mangkuk lila ti harita timbul daerah-daerah anu baruntak, untung Prabu Surawisesa (1521-1535) masih keneh kuat mingpin pasukan pikeun ngungkulanana.
Sapupusna Prabu Surawisesa, raja-raja Sunda (4 raja) teuing ku hengker tur sikep paripolahna henteu hade, leuwih loba ngutamakeun kasenangan dirina tibatan ngurus nagara jeung rayat. Di ditu di dieu timbul deui nu baruntak, teu bisa diungkulan. Banten misahkeun diri. Ahirna Karajaan Sunda teu mangga pulia nyanghareupan kakuatan gabungan Cirebon, Banten, jeung Demak anu ngarurug puseur dayeuh Pakuan Pajajaran taun 1579.
Edi S. Ekadjati
Gurubesar Tamu Research Institute for Languages and Cultures of Asia and Africa Tokyo University of Foreign Studies
(disalin tina Majalah Manglé, édisi online)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Tutuwuhan
- "Plant" ngalih ka dieu. Pikeun kagunaan lian ti "Plant", tingali Plant (disambiguasi)
-
Pikeun kagunaan séjén, tempo Tutuwuhan (disambiguasi).
Dina biologi, tutuwuhan (pepelakan) nujul kana organisme nu kaasup kana Regnum Plantae. Di jerona ngawengku sakabéh tutuwuhan nu berpembuluh, boh nu semu atawa nu sajati (lumut hate, lumut, papakuan jeung tutuwuhan sikian). Dina sababaraha versi taksonomi tutuwuhan, alga hejo ogé diasupkeun kana karajaan (regnum) ieu. Kacatet aya kurang leuwih 300.000 spesies organisme nu kawengku.
Tutuwuhan mangrupa organisme autotrof nu ngamangpaatkeun klorofil minangka komponen pangobah énérgi foton tina cahya panonpoe jadi énérgi kimiawi dina wangun gula. Proses pangalihan ieu katelah fotosintesis. Istilah "asimilasi karbon" dipaké ogé keur proses ieu alatan merlukeun karbon nu beunang tina CO2 bebas ti udara. ku sabab sipatna nu autotrof, tutuwuhan nempatan posisi kahiji dina rante aliran énérgi ngaliwatan organisme hirup (rante kadaharan).


text:
Edwin Hubble
Edwin Hubble nyaéta saurang élmuwan fisika anu kawentar di dunya abad 20.[1] Anjeunna nyaéta jalma anu manggihan pituduh yén jagad raya leuwih lega tibatan anu diperkirakeun jalma.[1] Galaksi Bima Sakti ngan ukur hiji tina milyaran galaksi di jagad raya.[1] Anjeunna ogé anu mangihan titik caang yén alam semesta dimimitian tina Big Bang jeung sipatna mekar.[1] Albert Einstein komo pohara ngakuna kana kahébatan Hubble jeung nganuhunkeun sabab téori rélativitasna pohara dirojong ku pamanggih Hubble.[1]
Lahir di Marsfield Montana Amérika Serikat, Novémber 1889 jeung tilar tanggal 28 Séptémber 1953.[1] Pangatikan ahir anjeunna beunang ti universitas Oxford.[1] Sabada tamat, anjeunna ngagabung jeung obérvatorium Mount Wilson (1919) jeung ngabuktikeun yén alam semesta téh legana leuwih ti Galaksi Bima Sakti.[1] Taun 1925 anjeunna nyiptakeun skéma pikeun nglasifikasikeun galaksi. Taun 1929 anjeunna ngabuktikeun yén alam semesta téh sipatna mekar, taun 1936 medalkeun karya The Realm of the Nebula jeung jadi karya popilér sarta boga pangaruh.[1]
Alatan ayana pamanggih Hublle, Einstein sadar jeung ngucapkeun yén révisina ngeunaan téori alam semesta anu dijieunna ku anjeun nyaéta hiji kasalahan anu panggedéna dina hirupna.[2] Anjeunna sempet nganjang ka Hubble dina taun 1931 pikeun nganuhunkeun.[2] Pamanggih Hubble geus ngarévolusi widang astronomi.[2] Teu ngan saukur ngabuktikeun ayana galaksi lian, anjeunna geus hasil nunjukkeun bukti anu kuat yén alam semesta téh mekar.[2]


text:
Wilujeng Sumping di Blog Simkuring ASK Tea !! Jaya di Buwana, Bagja di Aherat silih asah, asih, asuh
Sabtu, 11 Desember 2010
Lengkong Panyerutan
Lengkong Panyerutan nu piwaaseun keur simkuring
Harita kuring borojol di ieu lembur
Najan aya di kota tapi wargana daek gotong royong siga di desa
6 taun lilana, tapi kacangreud dina ati
Moal bisa leungit ku muterna waktu
Lengkong Panyerutan nu jadi Lengkong Barat
Sisieun walungan Ciloseh
Kidulna aya Statsion
Lengkong nu katelah padetna
Loba gang sempit sameteran
pasambung sambung ngajadikeun pirumiteun
nu karek apal mah pasti sasab
mun keur pere geus THB
sok maen langlayangan
pangleutikna ge ukuran sameteran
nu leutik mah tara dipake
Ka Statsion salain ningali kareta
sok ngagelengkeun duit jadi gepengan
kadang paku jeung pepesoan
kadang ngaheureuyan bule di kareta argo
Beurangna sok aya latihan bokser
pus ap sit ap nurut palatih
neunggeul jeung najong karung keusik
lumpat mah unggal waktu di lapang tenis
Beca pabalatak sok dipake kaulinan
biasan nu teu digembok sok ditaekan
baruda aajrutan duna beca
nepi nu boga beca datang jeung nyarekan
teu matak kapok malah diulang isukna deui
Basa bulan puasa, di lembur sabeulah
Kalangsari nu jadi saksi
Nabeuhan dulag teu eureun eureun
Pupujian kitu deui
matak rame puasa teh
Taraweh sok pangramena
pasered sered nu keur taraweh nepi ka labuhna
kadang sok morosotkeun sarung batur
komo mun keur ruku mah sok dicolok bujurna
Ai di lengkong mah rame ku merecon
pepetasan jeung kembang api patembal tembal
rame pisan euweuh bandingna
Ningali caahna ciloseh
ngabentur batu nu gede
ditambah hujan nu ngagebret
matak hate nyeredet
Katingali aya makam batara belah kulon
nu pinuh ku tangkal kamoja
belah kencana aya makam Gunung Dalem
nu dihieuman ku tangkal awi
Lengkong geus robah pisan
loba wangunan jeung gedong anyar
matak beuki sempit taneuh teh
leuwih heurin batan jakarta


text:
Galah asin nyaéta kaulinan maké kalang di taneuh buruan ku cara lumpat ti hiji kalang ka kalang lain terus balik deui. Salila bulak-balik, teu meunang katoél atawa beunang ku nu ngajaga kalang. Dipaénkeun baladan.
Palaturan :
Aya sababaraha kalompok (grup). Sakalompokna biasana aya dua urang. Paulinan ieu biasana di buruan taneuh anu lega, saumpamana di lapangan terus make garis. Cara ngulinkeunana salah sahiji kalompok, nangtung sajajar ngajagaan lapang atawa garis. Tiap garis dijagaan ku tiap urang. Kalompok anu lawan tugasna sangkan bisa ngaliwatan éta garis. Lamun bisa ngaliwatan garis kahiji kudu dituluykeun deui kanu baris kadua. Mun gagal ngaliwatan garis berarti éléh. Saterusna tuluy gantian.


text:
Jasa Konsultan Bangunan dan Konstruksi bangunan. Selalu berinovasi dalam bidangnya. Berpengalaman dalam bidang low-rise, mid-rise dan high-rise. menerima jasa perencanaanm, perhitungan dan konstruksi: -rumah -ruko -hotel -pabrik -dan lain-lain memberikan solusi konstruksi secara lebih efisien. Beberapa Referensi dapat di lihat dalam gambar.
CAMAR INTERNATIONAL NETWORK BERDIRI TAHUN 1998 SEBAGAI PENDIDIK & PENYIAP TENAGA KERJA PROFESIONAL YANG TELAH BERPENGALAMAN SELAMA 18 TAHUN. HAMPIR 1500 ALUMNI KAMI TERSEBAR DI SELURUH KAPAL PESIAR INTERNATIONAL JUGA HOTEL DARAT DALAM & LUAR NEGERI. Camar International Network Membuka Peluang Kerja Untuk di Hotel Darat International &
Posts about aki lengser written by nurkalakalidasa. Keur aya keneh aki lengser, Urang bisa tatanya! Cara menak hayang ewean,Galleri foto naruto terbaru untuk wallpaper dekstop kamu dibawah ini bisa menjadi pilihan koleksi wallpaper naruto. Foto naruto dalam format wallpapeSearch the history of over 279 billion web pages on the Internet..
Ceuk urang lampung : Raja Pajajaran ewean ka urang dieu, Ka nyai Putri Baruk inyana meureun conggang Ari horeng Keuna sungut aki aki Nu keur kerek bari meningge menta ka aki mneh motor siki nangka asup barudak tHe tarikjabrixX ewean jeung indung bangsa di nagara batur mah keur neangan tanah jang kahirupan .
AKI, orang tua laki-laki dari ayah atau ibu, kakek. wruh di carék == lawan buyut keur urang== manusa kudu boga rasa asih ka mahlik pangeranAki-aki deuk ka tjai Da keur lumpat dines ! Limpat dines mah sedjen deui Radja Padjadjaran ewean ka urang dieu, Ka njai Putri Gambir Sari !.
ngintip cewek ganti baju, ngintip orang mandi, Aki Aki Keur Ewean Foto Nu Keur Ewean - Galeri Foto-foto Panas foto kimpet, nunukan hot, TJARITA DEMUNG KALAGAN.docx - Ebook download as Word Doc (.doc / .docx), PDF File (.pdf), Text File (.txt) or read book online.Full text of "Kitab Soetji: hartosna sadajana kitab anoe kasebat Perdjangdjian Lawas sareng Perdjangdjian Anjar" See other formats.
Kacariotakeun baheula dina hiji tempat aya oray naga keur nawu Bari nalangsa Ki Jani balik ditengah jalan aprok jeung aki-aki awakna carita ewean. Like Radja Padjadjaran ewean ka urang dieu, Ka njai Putri Gambir Sari ! TJeuk Ki Santang : Mun bener baraya, Keuna sungut aki aki Nu keur kerek bari njalangap … !.
Keur kitu Raden Kamil ngareret ka wetan, katingali parantos balebat, tembong Fajar Sidiq, lajeng nyaur ka raina “Aduh rai itu parantos balebat, hayu kasampak pwah Bungatak Mangalengale keur nyusu ka Pwah Aki Balangantrang adalah cucu dari Wretikandayun dari putra kedua yang bernama Resi Guru .
Posts about aki legser written by nurkalakalidasa. Raja Pajajaran ewean ka urang dieu, Keuna sungut aki aki Nu keur kerek bari nyalangap keur udagan carita Sajarah Sunda-na bisa nganyahokeun kana Sajarah Sunda anu sabenerna tur sampurna (Aki Tirem) atau Aji Saka Radja Padjadjaran ewean ka urang Horny Suzanne show Savanna on XXX Webcam Lusty Kristi sex Briana on Stripshow hanika cilldran.
- Halaman ini diberdayakan oleh Google dan Bing! -


text:
Bilih kuring mipit teu amit ngala teu bebeja, kalih bilih aya seratan nu teu kawidian pamugi neda widina. Hatur Nuhun
28 Januari 2010
Baleno
Teu kungsi lila ti harita, babaturan keur SMA ngabéjaan, cenah aya nu butuheun ku supir. Lain supir keur narikan barang ieuh mah, tapi keur nganteur dunungan ka kantor atawa anakna ka kampus. Bakal dibéré sédan Baléno mérek panganyarna hiji, minangka inventaris sapopoé. Kitu babaturan ngabéjaanana téh. Rada kabita ngadenge. Najan ti baheula teu kapikir kudu nyupiran, tapi ari ngadéngé gajih, mobil inventaris, jeung gawéna teu pati beurat mah, teu burung kabongroy. Ongkoh itung-itung nungguan gawé di nu séjén deuih.
Luyu jeung béja ti babaturan téa, kuring ngalamar tur ditarima jadi supir. Ngadunungan ka Pa Ganjar, usahana kana widang percitakan. Ari Bu Ésih, pamajikanana, sarua milu ngokolakeun percitakan. Anakna awéwé. Nunggal. Kuliah di salasahiji universitas di Kota Bandung. Ngaranna Linda. Linda Kartika. Kitu gé ceuk Bi Inah, juru masak nu geus ti heula digawé. Nyahoeun sotéh, duméh Bi Inah mah ngadunungan ka Pa Ganjar téh geus aya kana lima welas taunna. Malah salakina ogé, Mang Suryada, sarua digawé di dinya, jadi tukang ngurus taman. Sapopoé nyéboran kekembangan jeung nyacaran jukut upama aya nu ngajejembrung. Jadi ayeuna mah pagawé di imah Pa Ganjar téh jadi tiluan, katambahaan ku kuring. Boh dunungan boh Bi Inah katut Mang Suryada, kacida bageurna. Bangun mikanyaah pisan ka kuring téh. Karasa sotéh, maranehna kawilang merhatikeun pisan kana sual pakéan, waktu dahar, jeung salawasna sok ngelingan kana waktu solat.
Kawas isuk-isuk harita. Sakumaha biasa Mang Suryada keur jongjon nyeboran kekembangan. Bi Inah keur popolah di dapur, nyadiakeun sarapan dunungan. Ari kuring keur anteng ngelapan kaca mobil; sedan Baleno merek panganyarna.
Keur jongjon ngelapan mobil, kadenge ti tukangeun aya nu leumpang. Dilieuk, horeng Linda anak dunungan. Cara sasari, bari mikeun imut, manehna ngalengkah lalaunan ngadeukeutan panto mobil.
“Dih, anteurkeun Linda ka kampus. Keun we Ibu mah rek bareng jeung Bapa,” kadenge sora Bu Esih nyorowok ti hareupeun panto tepas.
“Mangga, Bu,” tembal téh bari ngalieuk mah ka Linda nu beuki ngadeukeutan.
Rada ogé gegebegan hate téh, bubuhan rek narik nu geulis. Mangkaning harita téh munggaran pisan. Da sasari, ari isuk-isuk mah sok nganteurkeun indung-bapana.
“Hayu, bilih kasiangan,” ceuk Linda sorana halimpu. Sanggeus diuk dina jok tukang.
“Mangga,” cekeng téh pondok.
Gerung, mobil dihurungkeun. Teu lila terus digas, dipajukeun lalaunan. Ngageuleuyeung kaluar ti gerbang buruan. Beuki jauh ti imah, gas rada ditincak. Mobil nyemprung ka kalerkeun.
Sanggeus rada jauh ti imah, cetrek nyetel kaset Cellin Dion: “My Heart Will Go On”, soundtrack tina pilem Titanic. Linda di tukang anggur ngahenen, teu protes hayang diganti. Kuring jongjon nurutan lagu dina kaset bari heheotan lalaunan.
Teu lila pok Linda nyarita, “Aeh geuning tiasaan ngalagu Barat?”
“Ah, sering ngadangu we tina kaset. Ari ngartos mah henteu,” tembal téh bari imut.
Linda ge milu imut. Katempo tina kaca spion jero.
“Aeh, ari jenengan téh saha? Hilap deui, padahal kantos diwartosan ku Papah téh,” ceuk Linda jujur. Bari angger mikeun imut.
“Didih Ahmad Mansyur Komara. Nanging sadidinten mah, cekap we Didih,” cekeng téh sajalantrahna. Sigana mah pangna Linda pohoeun ge, tuda ngaran kuring mah kawilang panjang. Bisa keur opataneun. Bari na hate mah imut, kayungyun ku ngaran sorangan.
“Ih, mani panjang, nya?” pokna bari imut.
Teu ieuh ditembal, anggur ngagiwarkeun setir, da aya beca nyoloyong ka tengah. Huh, di mana-mana ge tukang beca mah sarua, gerentes téh.
Katangen nu cureuleuk téh imut deui wae. Geus kitu pok nyarita, “Sae jenengan téh.”
Lenyap kana hate, disebut “sae” ku Linda téh. Katempo manehna neuteup ka hareup, geuwat dipaling reret tina kaca spion. Banget ku sieun katohyan ngareret manehna, geuwat kuring nincak gas. Mobil beuki nyemprung ka kalerkeun. Muru ka kampusna, di daerah Bandung Kaler.
Nepi ka anjogna ka buruan kampus, teu ieuh kungsi cacarita deui kuring téh. Lian ti jalan beuki heurin ku angkot, ragab deuih mun hayoh ngajak nyarita ka manehna téh. Ongkoh sok bisi manehna ngarasa teu rineh numpak mobilna.
Iwal sanggeus mobil eureun, kadenge Linda nyarita, “Engke jemput jam tilu sonten, nya?” bari neuteup ka kuring.
Ditembal téh ku unggek. Sedeng ari hate mah hayang males neuteup ka manehna. Ngan teu wani, teu wasa ongkoh, kasebutna culangung ka dunungan, teu gableg cedo, mun tea mah nepi ka males neuteup téh. Ongkoh sieun manehna ngarasa teu ngeunaheun, dilunjak ku pangkat supir.
***
Pasosore kuring geus ngabagug jeung mobil di buruan kampus. Maksud téh rek ngajemput manehna. Rada lila nungguan téh, ngaroko ge geus dua batang. Karek ge rek ngahurungkeun roko nu katilu, katempo rentang-rentang Linda leumpang rurusuhan tina tangga kampus. Di tukangeunana aya lalaki nuturkeun, tayohna mah babaturanana. Kawilang kasep lalaki téh. Buukna panjang semet beuheung, ceulina ditindik. Ka handapna make calana jeans, kaluhurna kaos oblong pulas bulao. Kantong nu di gandongna merk salasahiji out door sport nu kasohor. Ari sapatu, ket warna hideung.
“Lin, tunggu! Jangan salah paham dulu, dong,” ceuk lalaki tea, bari ngagancangan leumpangna ngudag Linda.
“Udah, jangan banyak alasan, lah. Titik!” tembal Linda bari haruhah-harehoh ngadeukeutan mobil.
Sanggeus nepi, gura-giru muka panto mobil. Terus diuk dina jok tukang, geblug, sora panto mobil ditutupkeun deui, “Enggal, jalan!” ceuk manehna bari noel kana taktak kuring.
“Lin, Linda! Tunggu dulu. Kamu udah salah paham ame gue,” ceuk Lalaki tea, bari leungeunna didedetkeun kana kaca mobil nu mimiti ngageuleuyeung maju. Nepi ka kaluarna mobil ti buruan kampus, katempo tina spion lalaki téh nyerangkeun. Bangun nu hanjelu ku polah Linda.
Banget ku panasaran, sanggeus rada jauh ti kampus, pok we ditanyakeun:
“Saha tadi téh, Neng?” ceuk kuring halon. Bari hate mah asa-asa, sok sieun dianggap pimilueun kana urusan pribadina.
“Eta rerencangan kuliah. Doni Arifin, putrana Drs. Rustandi, dosen abdi di kampus” tembalna halon tur make basa Sunda lemes saperti biasa. Sakapeung sok ngarasa kayungyun ku manehna téh; lian ti geulis téh bageur deuih, nyarita ka sasaha teu weleh make basa Sunda lemes. Iwal ka babaturan di kampusna we meureun nu nyarita Mamalayuan téh. Atuh ka kolotna, kacirina Linda téh kacida nurutna.
“Rerencangan atanapi rerencangan,” ceuk kuring bari imut.
“Ah, rerencangan!” ceuk Linda bari terus jamedud. Kuraweud haseum. Geus kitu pok deui nyarita, “Tos ah, teu kenging nyabit-nyabit deui kajantenan tadi. Mending ge nyetel kaset Mariah Carrey geura!” ceuk Linda bari maksakeun imut.
Teu talangke, terus pamentana téh digugu. Ongkoh kuring ge resep deuih kana lagu-lagu Mariah Carrey téh. Antukna mah sajajalan ngahariring bari heheotan bareng jeung manehna, jeung Linda, anak dunungan.
Nya ti saprak munggaran nganteurkeun manehna poe harita, kuring beuki simpati ka manehna téh. Lian ti resep kana somehna, ogé teu ngamenak deuih. Teu sugan asa aing anak dunungan atawa jadi anak jalma beunghar. Estu Linda mah sarwa basajan. Ka sasaha teu weleh darehdeh. Malah lila-lila mah, Linda téh sok menta hayang dibaturan balanja ka mall sagala. Majarkeun euweuh batur. Kitu deui ka mana-mana sok menta dianteur wae ku kuring. Sakalina Bapana hayang nganteurkeun ge sok ngahulag. Erana mah nataku ku indung-bapana, ngan dalah dikumaha, manehna nu menta kitu. Untung we Bu Esih sok ngarti, ngahempekeun, asal sing ati-ati we dijalanna, cenah.
Tapi keukeuh keur kuring mah matak teu ngeunah hate ogé. Kana baranggawe sok asa kateug. Malah jadi ragab. Lain ku nanaon, kuring sadar, yen pangkat téh ukur supir. Ukur pagawe indung-bapana, lain lanceuk atawa dulurna. Lain babaturan kuliahna deuih, da sakola ge ukur tamat SMA. Sok sieun indung-bapana neundeun curiga nu lain-lain, nu matak ngabalukarkeun fitnah keur kuring. Bari digawe ge can bubulanan-bubulanan acan. Matak sakapeung mah, sok tara daek sare, mun pareng mikiran Linda téh.
Cara sore harita, saperti biasa kuring téh ngajemput di kampus. Linda ujug-ujug miheulaan diuk di hareup, gigireun korsi nu didiukan ku kuring.
“Naha calik di payun, engke nyeuseulan tuang rama!” ceuk kuring bari reuwas ogé.
“Naha make kedah nyeuseulan. Naon bentenna kitu calik di payun sareng di pengker?” ceuk manehna bari neuteup. Kuring rada malieus, najan kahayang hate mah malik neuteup.
“Kapan aya tatakramana, ari dunungan mah kedah calik di pengker,” ceuk kuring bari imut.
“Ah, teu aya dunungan teu aya bujang di jaman demokrasi mah,” ceuk manehna bari angger mikeun imut.
“Nya wios ari kitu mah, tapi awas upami tuang rama nyeuseulan, tanggel waler Eneng, nya?” ceuk kuring bari nutupkeun panto mobil.
“Sip, lah,” ceuk manehna bari ngacungkeun jempol.
“Ayeuna bade teras mulih atanapi ka mana, Neng?” tanya kuring najan rada asa-asa ogé.
“Kahoyong mah bade milarian heula buku,” tembal manehna halimpu naker.
“Ka toko buku?” kuring malik nanya.
“Nya muhun, atuh. Maenya meser buku ka toko beusi,” ceuk manehna bari terus nyikikik bangun nu ngeunaheun naker.
“Mangga, Neng,” cekeng téh bari ngabelenyeh imut. Kagugu ku omongan sorangan. Geus kitu mah terus ngahirupan mobil. Laju digas lalaunan. Gigi dioper kana dua, terusna mah maju ngageuleuyeung lalaunan.
“Baku ari tos nyebat Eneng téh, Linda we,” ceuk manehna sanggeus mobil beuki ngajauhan kampus.
“Ah, kirang sae atuh. Maenya ka Eneng nyebat jenengan?” tembal téh halon.
“Kirang sae kumaha? Abdi mah resep kénéh disebat Linda. Lin-da, cekap,” ceuk manehna bari terus jamedud.
“Enya lah, Eneng, eh, Lin-da,” ceuk kuring. Ampir we kacaletot.
Teu disangka ti anggalna, beres nyarita kitu, jeletot manehna nyiwit kana cangkeng. Teu wudu kuring ngagurinjal reuwas, ongkoh peureus deuih ciwitanana. Rey, rey, beungeut ngadadak sepa. Bari panon mah ti tadi ge manco kana kaca mobil, teu wani neuteup ka nu tas nyiwit. Hate ngadadak tagiwur, baluas, bari pacampur jeung lelenyapan sagala. Jorojoy aya rasa nu beda. Rasa atoh pacampur jeung reueus, dumeh diciwit ku nu geulis. Jorojoy aya rasa sieun. Sieun indung-bapana apaleun, meureun kana dipecatna jadi supir. Dumeh geus kumawani daek diheureuyan ku anakna. Ah, naha da aing mah teu salah barina ge. Manehna ieuh nu ngamimitian, gerentes téh.
“Naha kalah ngahuleng, Kang Didih mah?” sorana ngagareuwahkeun lamunan.
Lenyap deui, hate téh ngalenyap. Irung ngadadak asa kembu. Tuda ti saprak ngadunungan ka indung-bapana, karek manehna nyebut “Kang Didih” sagala ka kuring. Nu sasari mah cukup ku noel atawa nyebut “hey”, mun tutah-titah téh. Ari pek harita, mani “nga-Akang-keun” sagala.
“Euh, euh, ah, henteu,” nembal téh arapap-areupeup.
Sanggeus leler deui pangacian. Geuwat panon manco deui ka hareup. Terus gigi dioper kana lima, mobil beuki nyemprung. Ngadius ka wetankeun.
***
Sore harita, balik ka imah téh geus ngengeng gang. Bubuhan tas kukurilingan heula ka toko buku. Datang ka imah, kasampak aya Bi Inah jeung Mang Suryada wungkul. Kabeneran dunungan mah can baralik ti kantorna.
“Naha geuning datang téh burit pisan, Dih? Tas ti mana heula?” ceuk Mang Suryada bari sok mikeun cai herang dina gelas.
“Nganteur Neng Linda ka toko buku heula, Mang,” tembal téh leuleuy.
“Oh…,” walon Mang Suryada bari ngaregot cai bagean manehna.
Geus kitu mah leos Mang Suryada téh ka dapur deui. Ari kuring mah kalah ngajengjen di tengah imah sorangan. Untung we, teu kungsi lila, torojol Linda nyampeurkeun, bari mawa jus jeruk dua gelas.
“Kang Dih, ngaleueut heula. Bilih cape, mangkaning tos kukurilingan,” sora manehna halon bari mikeun imut leleb cara sasari. Kaciri keur kitu mah kageulisanana téh. Halis nu ngajepat hideung. Pipi nu salawasna semu bareubeu beureum. Jeung renyu biwir, nu pikalucueun. Katurug-turug harita téh make kaos oblong nu rada ngetat, beuki we tembong awak lenjangna. Komo mun dipulas ku kosmetik mah, meureun teu beuki rancunitna. Cacak-cacak teu dipulas ge, manehna mah tetep tembong kageulisanana.
“Aeh, nuhun atuh,” asa-asa ogé teu burung ditampanan.
“Kang Dih, enjing mah urang amengan, yu! Urang ka Musieum Geologi!” ceuk manehna sanggeus ngaregot jus jeruk.
“Moal ka kampus kitu?” cekeng téh malik nanya.
“Apan enjing mah dinten Ahad. Janten kuliah libur,” tembal manehna bari jeletot nyiwit kana pigeulang leungeun. Untung we gelas jus jeruk téh teu ragrag, kaburu kajewang ku leungeun nu kenca.
“Tapi teu kenging nyandak mobil nu sok biasa dianggo. Nyandak Baleno nu beureum we, nu biasa sok dianggo ku Si Papah, da moal dianggo ka kantor ieuh dinten Ahad mah,” ceuk manehna bari neuteup seukeut pinuh ku pangharepan.
“Mangga,” tembal téh halon. Bari hate mah kumalayang ka mana karep. Ras kana nasib diri. Ras kana pilakueun isuk. Ras ka manehna nu harita ngajengjen hareupeun kuring. Ras kana sedan Baleno warna beureum nu sok dipapake ku bapana. Kasawang, diuk dina jok hareup jeung manehna bari sajajalan téh bakal uplek ngobrol. Ngabudalkeun eusi hate sewang-sewangan, bari gogonjakan, lalaguan, heheotan. Silih ciwit, silih teteup, jeung silih delekan.
“Naha kalah ngalamun Kang Didih mah?” sora Linda ngagentak lamunan.
“Euh, aeh, henteu, Neng!” tembal téh aga-eugeu.
“Eneng deui, eneng deui, Linda kituh!” ceuk manehna bari jamedud. Terus ngegel biwir, semu ogoan.
Jeletot nyiwit. Kuring gentak ngagurinjal, bari muringis da karasa peureus. Nempo kuring kitu, manehna kalah imut leleb bari neuteup bangun nu sugemaeun naker. Antukna kuring ge kabawakeun imut, bari hate mah ngalenyap rus-ras ka mana karep. Ras ka poe isukan. Ras kana sedan Baleno warna beureum. Jorojoy aya niat, hayang jadi supir dina kahirupan manehna nepi ka jaga. ***


text:
contoh resensi novel bahasa sunda " sasakala situ patenggang"
contoh resensi novel bahasa sunda
1. Idéntetas Buku :
-
Judul : Sasakala Situ Patengan
-
Pangarang : Aan Merdeka Permana
-
Pamedal : Ujung Galuh Nyitak Ngawates
-
Citakan : 1, Bandung 2009
-
Kandel : 27 kaca
2. Ringkesan Isi Buku
Aya nu ngalandi Situ Paténggang, da meureun asa genah kitu kadéngéna.
Padahal cenah anu aslina mah katelahna “Paténgan”, tina asal kecap
“patéang-téangan”. Tapi deuih aya kaol séjén anu nyebutkeun yén kecap
“patéénggang” ogé bisa jadi bener, sabab baheula dina abad 13, nyaeta
dina jaman Karajaan Sunda, iyeu situ téh katelahna Maha Ganggeng
Panenggang, atawa lamun di tarajamahkeun sajalantrahna mah hartina
tempat anu nenggang tapi kaawaskeun atawa kabireunggeuh ti ditu ti dieu.
Panenggang oge harti “tapel-wates”, saba hartina dina jaman Karajaan
Sunda, ieu situ jadi tapel-wates antara Karajaan Sunda Kulon jeung
Karajaan Sunda Wétan.Situ Paténggang, mimiti dipaké tempat dumuk ti abad
7 kénéh, nyaéta sawaktu ieu talaga kaéréh ka Karajaan Tarumanegara.
Harita katelahna Talaga Catri Pamulang, hartina talaga anu baranang ku
béntang.Dina iyeu buku versi séjén ngeunaan sasakala Situ Paténggang,
nya rék nyaritakeun jaman abad 7 téa.Situ Paténggang dina jaman Belanda,
geus biasa dipaké tempat niisna para pangagung Belanda. Tuan Kontrak
Entéh geus biasa ngaheunang-ngaheuning, selang-selang dina kasibukan
gawé.Kiwari Situ Paténggang beuki haneuteun dipaké objék wisata anu loba
didareugdegu timana-mendi. Saban poéperé jalma teu weléh ngadeugdeug.
Keur mah di sabudeureunana loba tempatpiknik.
Sajarah
mangrupakeun fakta atawa hiji hal nu bisa dibuktikeun dina fakta.
Saurang sajarawan daék teu daék kudu kaugeur ku fakta-fakta nu aya.
Manéhna teu bébas ngagarap fakta-fakta sajarah nu geus nyampak. Tapi,
teu kitu pikeun pangarang novel. Manéhna lewih bébas nyiptakeun carita
sorangan. Aan Merdeka Permana dina novel mungguranana ieu nyoba-nyoba
ngangkat fakta-fakta sajarah Sasakala candi di Bojongemas kana novelna
ieu. Tokoh-tokoh sajarah saperti Nyai Dewi Permata Sari anu ngokolakeun
Candi Purna Hyang. Aya ogé Prabu Ningrat Kancana di barengan ku Aki Réog
Cakentring nu jadi rajana di karajaan Galuh. Saréng Pangéran Barata
Yudha anu ngakuna mah masih kénéh turunan salah sahiji karajaan
Tarumanegara.
Tina segi
plot, ieu novel dipedar kalawan hadé. Katangar yén ieu novel téh di
garap kalawan ngagunakeun hasil risét nu cukup léngkep. Hal iyeu bisa di
buktikeun tina gambaran kaayaan sasakala Bojongemas nu jadi klimaks
carita. Bagéan ieu ragot pisan jeung teu pikaboseneun. Gambaran karajaan
Galuh, Tarumanegara di caritakeun kalawan jéntré. Nu macana saolah-olah
di ajak nyaksian langsung kana kajadian nu pernah lumangsung di éta
tempat. Ieu novel, ogé méré pamahaman nu leuwih jeulas kana sosok tokoh
Nyai Dewi Permata Sari patlina jeung sasakala Bojongemas.
Sabagé novel
sajarah sabenerna ieu novel bisa dijadikeun média pikeun ngangkat
budaya sunda jeung karajaan Tarumanegara. Hanjakalna pasualan éta teu
bisaka
pedar kalawan hadé. Kurangna ngenaan gambaran sosial masarakat
Sunda jeung Tarumanegara ngajadikeun iyeu novel leuwih beristana-sentris
kusabab loba teuing nyaritakeun kahirupan istana Sunda jeung
Tarumanegara. Lamun waé unsur-unsur sosial jeung budaya masyarakat Sunda
jeung Tarumanegara kaungkab sacara lengkep., ieu novel bisa novel nju
euyeub nu bakal nambah wawasan nu macana.
Leupas tina
kakurangan-kakurangan nu disebutkeun di luhur, novelmunggaran Aan
Merdeka Permana ieu menang penghargaan. Masing kumaha ogé ieu novel
ngungkab fakta sajarah anu mungkin waé geus kapopohokeun. Kajadian nu di
angkat dina iyeu novel bisa jadi ayana ngan dina buku-buku pangajaran
sajarah wungkul. Tapi ku ayana iyeu novel, éta kajadian jadi karasa
mangkukna kénéh tur miboga daya pamikat nu saéstuna dipikanineung ku
sakumna orang Sunda.


text:
Kang, wilujeng angkat. Hapunten abdi teu tiasa nohonan kapalay Akang, kapalay yén abdi kedah ngiring jajap ka bandara. Ku teungteuingeun ari Akang. Tuh nya, sanggem abdi gé pameget mah mung tapis ngolahkeun pikir, ari ngolahkeun rasa éstuning tuna. Leres kanggo Akang mah matak reugreug pami abdi dongkap téh, tur matak bagja dijajap ku panyawang tresna, dianteur ku paneuteup geugeut, digupay ku rasa asmara ti diri abdi. Ari kanggo abdi sawangsulna, bujeng-bujeng matak bagja, tangtosna gé matak géring nangtung ngalanglayung, matak begang kapidangdung sarta ditalikung liwung. Supados Akang teu kuciwa teuing, abdi ngajurungan Mayang, sobat urang duaan, ngiring jajap bari sakantenan nengetan kabagja Akang sareng tuang rai.
Duh ieu jajantung asa ditojosan jarum nalika Mayang ngadongéngkeun kaayaan di bandara. Saurna seueur nu jajap nya Kang. Salian ti kulawargi Akang sareng kulawargi tuang rai téh, para santri sareng ti pangaosan ibu-ibu gé ngiring jajap. Akang katingal gagah saurna téh, nganggo jean sareng sweater biru kolot. Kitu deui tuang rai, mani nyari nganggo jean sareng tunik bodas, kurudungna pulas bulao langit. Akang duaan teu weleh imut nalika pataréma réma sareng nu jarajap. Akang ngadeg ngaréndéng sareng tuang rai, digéndéng ku tuang ibu sareng tuang rama ti dua pihak. Raray tuang rai katingal langkung cahayaan, cénah. Eta téh ngébréhkeun kaayaan manahna nu nuju mangkak ku kembang asih tur meleber ku puspa trésna. Badé teu kitu kumaha, mun seug abdi nu janten tuang rai gé, komo raray abdi mah baris langkung ti cahayaan, hurung ngempur boa; teras deui abdi mah badé bari montél wé, nyepengan kana panangan kiwa Akang. Ah kétang, boa sikep abdi sapertos kitu numawi urang burung ka balé nyungcung gé, numawi sepuh sareng kulawargi Akang teu sapuk gé; numawi Akang dipangmilariankeun pibatureun hirup gé….. numawi Akang ayeuna téga ka abdi gé.
Rumaos tebih tanah ka langit antawis abdi sareng tuang rai téh. Abdi mah seniman tulén, ari tuang rai urang pasantrén. Abdi mah saba panggung, ari tuang rai saba masjid agung. Karesep abdi ulin ka galéri, karesep tuang rai mah macangkrama sareng santri. Abdi purukul tukung, kapan tuang rai mah teu weléh ditiung. Kahartos pisan upami urang kedah paanggang téh, margi kaayaan abdi moal tiasa katampi ku sepuh Akang sakulawargi. Kang, wartoskeun atuh da abdi gé tiasa maca Qur’an, rajin saum nyenén ngemis, solat tara kalangkung sanaos nuju manggung. Kahartos ku abdi gé, tangtos sanés éta wungkul nu kalandep ku kulawargi Akang mah, tapi kedah dibarung ku ‘pinton anggon’ islami tur ‘pinton pasemon’ nu nyantri.
Upami sadaya wanoja sapertos kitu, panginten urang moal kantos terang kumaha éndahna ibing Sunda klasik, urang moal wanoh kumaha dinamisna ibing jaipongan; moal apal kumaha motékarna para bajidor, boa urang gé moal kantos mireng galindeng tembang Cianjuran. Akang gé uninga seni nu islami téh seueur. Aya seni Nurhidayahan nu dialpukahan ku Kang Hidayat Suryalaga, seni tembang kalawan eusi rumpakana islami dicandak tina ayat-ayat Qur’an, nya éta tarjamahan Qur’an nu diserat dina wangun dangding. Tah, éta kasenian téh saéna mah diuningakeun ka tuang rama sareng tuang ibu, sareng uningakeun ogé yén seni nu islami téh sanés kasidahan wungkul. Kapan ayeuna mah aya nasyid sagala, nya kitu deui dina sinétron gé ayeuna mah seueur nu midangkeun carios islami. Tangtos sepuh-sepuh Akang gé aruningaeun kasenian buhun gé seueur nu jolna ti pasantrén, di antawisna tembangan, salawatan; malah wawacan mah cenah ngawitan sumebar di Tatar Sunda téh ngalangkungan pasantrén.
Ari carios dina wawacan apan umumna mah dongéng, sanés gembleng nyarioskeun ajaran kaislaman. Wijaksana pisan nya Kang, ulama baheula nyebarkeun agama Islam téh henteu togmol kana tauhid, tapi nyuguhkeun carios nu eusina ngonjoykeun kasaktén para tokoh nu ngagem agama Islam. Dina nganamian para tokohna gé dicampur, nami Sunda sareng nami urang Arab; sapertos Imam Suwangsa, Amir Hamzah, Umarmaya, Bagenda Ali, sareng Ogin Amarsakti.
Aéh, naha bet méngkol kana perkawis wawacan sagala nya. Atuda abdi téh sok hoyong béla diri upami émut kana rereged nu ngahalangan tali asih urang, bongan nu dianggap reregedna perkawis seni budaya, pédah abdi icikibung dina widang éta. Kumaha atuh nya, da jiwa abdi mah ngancikna di dinya, di leuwi budaya Sunda. Sanggem abdi mah budaya téh hiji lahan anu nétral, widang nu aman kanggo ngalawungkeun jalmi ti unggal kalangan. Widang budaya mah tiasa nyumpingkeun pirang-pirang komunitas ti luareun budaya, ti ngawitan para politisi; ékonom, agamawan, téknokrat, ilmuwan, dugi ka paramédis. Kapan urang gé ngawitan tepang téh dina Simposium Kabudayaan Nusantara. Émut kénéh teu, harita Akang kantos kasigeung ku pisanggem abdi nalika diskusi perkawis “Séksualitas dina Sastra”. Malah Akang gé rada nyeuneu sagala waktos abdi nyabit-nyabit buku Kamasutra.
“Perkawis séks mah teu kedah ‘didagangkeun’ dina buku, komo buku sastra mah apan nu diutamikeun téh kaéndahan, sanés kajorangan,” saur Akang.
“Maksad Akang, buku Asmaramurka-na Ahmad Bakri?”
“Ah, sadaya buku sastra wé nu eusina ngaharib-harib atanapi midangkeun hal nu porno, teu aya kaéndahanana.”
“Kapan séks ogé ngadongkapkeun rasa éndah, rasa nu sesah diébréhkeunana. Séks téh manusiawi, paparin ti Gusti. Séks téh ibarat vitamin, matak jagjag tur matak naékkeun vitalitas saur dr. Boyke gé,” sanggem abdi bari seuri.
“Leres pisan, sadaya kanimatan nu ku urang karaos téh anugrah Alloh, kalebet kanimatan séks. Éta sadayana karaos ku unggal jalmi, dalah ku sasatoan ogé. Ku kituna, ku urang teu kedah didramatisasi, teu kedah didadarkeun dina wangun seratan; da teu diserat gé tangtos karaoseun ku sakur mahluk nu nyawaan mah.”
“Saur saha teu kenging nyerat perkawis séks? Naha nya buku Kamasutra bet dikengingkeun nyebar, padahal éta buku téh ngadadarkeun unak-anik séks?”
“Komo buku éta mah sumberna ge tina ajaran Hindu,” Akang teugeug.
“Naha da abdi gé kantos maca buku Séks dalam Islam, hilap deui nu nyeratna mah, wedalan CV Bina Ilmu taun 1980. Éta dua buku téh sanés ngajarkeun séks nu jorok, sanés kanggo ngalajur napsu; tapi nyarioskeunkeun séks nu séhat sareng sopan,” walon abdi bari nyéréngéh.
“Sadérék panuju kana prostitusi nya?”
“Tah éta téh kacindekan nu teu calakan!” abdi nyeuneu.
“Kumaha ari kana Undang-Undang Anti Pornografi & Pornoaksi. Sadérék kalebet anu pro atanapi kontra?”
“Tacan tamat macana,” teugeug.
“Saéna mah énggal tamatkeun supados kagambar kumaha mangpaatna éta undang-undang kanggo ngajagi martabat wanoja,” Akang leuleuy.
“Satungtung éta martabat henteu matak nyengker kana karancagéan budaya mah, abdi panuju.”
Abdi reuwas waktos nampi sms munggaran ti Akang. Panyana téh Akang bendu, badé neraskeun diskusi dina simposium téa. Rumaos abdi sok neugtreug, alim éléh, malah sakapeung mah sok ngahaja hoyong nyigeung manah. Sihoréng méncog panyangka abdi téh, Akang mah nga-sms téh sanés bendu, nanging naroskeun alamat rorompok; Akang badé nambut buku-buku kabudayaan Sunda. Kantenan wé abdi téh bingah, aya urang pasantrén nu ngersakeun neuleuman budaya Sunda. Abdi bingah wiréh Akang tos katépaan virus budaya, abdi bagja wiréh Akang janten ‘mualaf’ budaya. Harita abdi gaduh kayakinan yén budaya baris langgeng saupami dalit sareng ajaran agama nu diagem ku urang, tangtos waé budaya nu napak sareng teu mengpar tina norma-norma agama. Sanggem abdi mah antawis budaya sareng agama téh kedah silihpikabutuh. Ngalangkungan cara-cara agamis, budaya tiasa tumuwuh tur teu ditebihan ku masarakat. Sawangsulna, budaya ogé mangrupi media nu stratégis pikeun nyebarkeun paham agama ka sadaya kalangan masarakat.
“Akang nembé terang yén kasangtukang urang Walanda nyusun kamus basa Sunda téh ngawitanana mah kanggo kaperyogian nyebarkeun agama,” saur Akang.
“Da sanés nyusun kamus basa Sunda wungkul, kamus basa Jawa sareng basa daérah sanésna ogé disusun. Numawi Injil mah diserat dina sababaraha basa. Panginten maksadna mah supados unggal bangsa gampil ngartoseun kana eusi kitab nu nganggo basa maranéhna mah,” abdi asa dijalanan.
“Boa Snouck Hurgronye gé neuleuman budaya Sunda sareng agama Islam téh politis nya?” Akang daria.
“Rupina kitu,” walon abdi.
Manawi téh Akang moal teras manjang nganjang ka rorompok. Manawi téh Akang badé héran waktos pun anak, si bungsu, ngagoloyoh kana lahunan abdi. Pan upami Akang sumping téh, biasana mung dibagéakeun ku pun biang da ari siang mah pun anak nuju sakola. Sihoréng Akang tos uninga yén abdi léléngohan dibaturan ku dua budak. Barudak gé janten apét ka Akang, da éta Akang mah ngawowoy unggal ka rorompok téh teu weléh cacandakan. Ka dieunakeun Akang wakca yén sami-sami nyorangan tur diréncangan ku dua sosoca.
“Rupina tos Kersa Alloh urang ditepangkeun dina kaayaan nasib nu sami. Pupujan ati urang sami-sami mulih ka Pangkonan Anjeunna. Urang sami-sami katitipan dua sosoca pikeun dijaga dugi ka sawawa,” saur Akang bari neuteup leleb.
Abdi gé bingah Akang sering sumping ka rorompok téh. Abdi janten gaduh batur diskusi, boh perkawis budaya boh agama. Teu munafik, lami-lami dina diri abdi bet aya geter nu bénten upami nuju pacaket sareng Akang téh. Nya kitu deui, tina sorot soca Akang gé karaos aya jamparing nu teu ngajirim nembus kana jajantung. Harita urang sami-sami rikip nyumputkeun gumuruh kalbu, sami-sami lantip mindingan gilisir asih. Sabuni-bunina nyumputkeun rasa, geuning ku nu sanés mah tetep katingalieun. Malah Mayang mah kantos nga-sms kieu:
mulung manggu jeung campedak,
hanjakal loba giungna;
malem Minggu néang budak,
padahal néang indungna…
Duh, mun émut kana waktos harita haté abdi sok lelenyapan. Matak nineung mun émut nuju di perpustakaan, pami Akang nuju pogot maca téh mani alim diganggu, ditaros gé tara ngalieuk-lieuk acan, ari ngawaler téh soca mah angger mencrong kana buku. Sakapeung mah abdi sok sirik pami ningal Akang husu maca, geuning kahusu mah abdi ge éléh ku mualaf. Kitu deui mun nuju di kafé, Akang mah bari ngopi téh teu weléh direumbeuy ku muka buku. Reueus Kang, abdi reueus pisan ningal Akang mikaresep budaya Sunda. Aya nu langkung pikareueuseun kanggo abdi téh, nya éta Akang teu weleh ngemutan pami abdi teu acan netepan. Nuhun Kang, saprak kenal sareng Akang, abdi gé nambihan pangawéruh kaagamaan; abdi janten gaduh pabukon husus kaagamaan, sadaya buku paparin Akang ku abdi dipusti-pusti, dibungkus keretas pulas kayas sareng biru. Éta dua warna téh kalintang ageung hartosna kanggo abdi mah. Pulas kayas atanapi pink téh ceuk kaum rumaja mah lambang cinta, lambang asih sakumaha nu kauninga dina valentine’s day téa. Ari pulas biru mah pangéling-ngéling. Munggaran urang kedal asih di mumunggang kalér téa, harita Akang nganggo kaméja kotak-kotak warna biru.
Saprak sok jalan-jalan sareng Akang, abdi janten terang ka pasantrén Al-Zaitun, Arafah, Cipasung, Suryalaya, Pabélan, sareng Gontor. Tos kantenan ka Darut Tauhid mah unggal minggu tara kalangkung. Kawitna mah mung sok nguping namina wé ka éta pasantrén salohor téh. Sanés anti, abdi tara ngalanto ka pasantrén téh, nanging ku teu aya batur nu ngajak wé bubuhan abdi mah campur gaulna sareng seniman wungkul. Tapi ulah lepat hartos, sanaos teu saba pasantrén, abdi tetep nohonan kawajiban anu dasar sakumaha nu ngaruntuy dina Rukun Islam. Anu teu acan kalakonan téh rukun anu kalima, teu acan umroh-umroh acan. Manawi téh badé cios nganjang ka tanah Rosul sareng Akang, manawi téh badé cios sasarengan sujud ka Mantenna di palataran Ka’bah, manawi téh urang badé cios sasarengan mipit bentang tingkaretip di sagara keusik; manawi téh… manawi téh badé cios sasarengan ngaranggeum bulan gumawang luhureun padang Arafah.
*
Waktos di bandara, saur Mayang téh cenah Akang api-api mésér roko bari ngalangkung ka payuneun Mayang, teras ngaharéwos titip salam sono kanggo abdi. Teu, teu bingah nampi salam sono téh, malah kalah tambih marudah. Abdi mah hoyong sotéh nguping soanten Akang nu panungtungan méméh ngapung ngawang-ngawang. Abdi élékésékéng teu genah cicing balas ngantosan sora telepon, nanging lebeng dugi ka ayeuna, teu aya sms-sms acan. Muhun geuning pameget mah gampil pisan hilap kana sagala nu tos karandapan téh, gampil ngabangbalérkeun nu kantos ngancik dina haté, gampil kabébénjokeun ku rupaning nu sumping pandeuri. Ayeuna mah teu aya kirining wanci peuting, teu aya sms pamépés haté, alarem ge mung kantun na angen-angen; miscall mah komo teu embol-embol.
Abdi teu tiasa ngabadé kumaha kaayaan manah Akang nalika nampi ieu serat, naha bingah, reuwas, hemeng, atanapi datar taya rasa nanaon. Bongan Akang teu nelepon waktos badé angkat. Abdi janten keuheul, panas, kuciwa; awor gumulung minuhan jajantung. Ieu serat téh lambang katugenah abdi, ngahaja dikintunkeun ka alamat réréncangan nu nuju tugas belajar. Untung harita Mayang diwartosan ku tuang rai, saurna moal langsung angkat ka Mekah, nanging Akang saparakanca badé macangkrama heula tilu dinten di Malaysia. Malah tuang rai téh maparin alamat hotél sagala ka Mayang, janten aya lolongkrang kanggo abdi pikeun ngadugikeun ieu bangbaluh kalbu. Nuhun kituh, saurkeun ka tuang rai.
Abdi tos terang ti anggalna yén Akang sareng tuang rai badé angkat umroh. Kapan éta pisan nu ku Akang sering didugikeun ka abdi tur tos kapicangcam ti anggalna. Abdi émut kénéh waktos di Pusdai sabada urang nyaksian akad nikah putra Pa Abdullah, Akang kantos kedal ucap seja umroh sasarengan. Malah Akang gé kedal jangji yén urang baris jatukrami di Tanah Suci; ngajak nikah di palataran Ka’bah. Ayeuna kapalay Akang tinekanan sanaos abdi teu nyarengan. Nu penting kanggo Akang mah laksana ka tanah Mekah, sareng saha-sahana teu masalah, asal nu nyarengan téh pi indungeun para tuang putra nu saroléh.
Kang, ieu haté asa dijejewet nalika Mayang nyebatkeun yén Akang sareng tuang rai téh sanés badé umroh wungkul, nanging bari badé ijab kabul. Paingan sepuh-sepuh Akang ngariring, sihoréng tos dirarancang badé lumangsung pertikahan luhung. Duh, ku nyeri ieu ati diturih ku hinis asih, dada gudawang ditigas pedang duriat. Saméméhna ogé abdi tos gaduh kereteg haté yén Akang sareng tuang rai angkat téh sanés mung sakadar umroh, nanging éta kereteg téh sok dibébénjokeun ku kayakinan yén duriat Akang tetep maskét ka abdi. Ti barang terang yén kereteg haté abdi kabuktosan, sakolépat éta kayakinan téh musna kaduruk seuneu timburu, silalatu-na rabeng ka suklak-sikluk kalbu, ngabalaan sakuliah bayah.
Saurna hawa di Mekah ayeuna nuju panas pisan, tangtos baris nyongkab nya Kang? Upami Akang ngaraos nyongkab, tah nyongkabna haté abdi ayeuna téh langkung panas ti hawa Mekah. Tangtos nyongkabna hawa Mekah kanggo Akang mah moal patos karaos margi baris kageberan ku angin tingtrim, kapépéndé ku hawa oléng pangantén. Sawangsulna, nyongkabna haté abdi asa hamo kapépés sanaos dibanjuran ku hujan és, asa hamo tengtrem sanaos disiram ku cai zamzam.
Kang, émut kénéh teu kana sms ti abdi kieu:
rasa asih ulah robih janten peurih, sanaos teu sapagodos, asih mah urang pupusti dugi ka muguran ku jaman.
Rupina ayeuna pisan tresna urang ngawitan muguran, sanés ku jaman, nanging laas ku hawa panas nu ngaléntab galak nyaksrak saawak-awak. Abdi teu sanggem mupusti margi moal kiat nandangan sangsara ati. Sawios disébat jejerih ti batan digitik ku kapeurih peurah asih.
Kang, wilujeng angkat nya. Wilujeng ngarecah bulan gumawang. •
Dimuat dina majalah Manglé No. 2067


text:
Tulisan ini untuk sahabat Abah nun jauh di sana. Semoga selalu bahagia selamanya!
Kawit patepang ngalangkungan dunia maya, Akang ngaraos bingah sanes papadana. Sobat nu kapungkur kantos sauyun salembur sasakola sakelas sameja.
Tapi naha hate ayeuna asa ringrang nalika maos seratan salira. Nu kabayang, salira pohara gumbira sareng bebende hate nu ngalempereng koneng, lulumpatan sareng bati asih nu nuju lucu singbreketek seuseurian kalayan wajah tanpa beban.
Naha salira ngangken nyalira?
Kamana atuh anjeunna? Naha anjeunna parantos kumawantun ngaraheutkeun manah salira?
Akang teu nampi ati nyai dugi diciwit-ciwit. Akang teu rela manah sobat dicacag diwalang-walang ku si manehna.
Naha Akang kedah langsung tepung sareng anjeunna pikeun ngahijikeun tresna anjeun duaan?
Kanyaah Akang teu weleh kanggo salira. Sobat baheula moal rek pegat najan geus lila paanggang dugi ayeuna. Duh sobat nu geulis, nu bageur, nu pinter, nu soleh, Akang mung tiasa jajap pangdoa mugi salira teu aya nu milaraan ku saha-saha.
Mugi karingrang Akang teu aya dina nyatana.
Salam kadeudeuh nu pageuh; salam kanyaah ti Akang kanggo salira.


text:
Mohamad Toha téh pituin urang Bandung,
dilahirkeun di Bandung, taun 1926.
Gedé di Bandung deuih.
Ramana, Ganda, pagawé béngkél De Unie.
Maot waktu Mohamad Toha budak kénéh.
Ari ibuna, Nariah, jadi tukang ngaput
pikeun ngabanjel-banjel pangabutuh sapopoéna.
Mohamad Toha sakola di Bandung.
Satamatna ti Sakola Rayat,
neruskeun ka jurusan téhnik mesin.
Dina jaman Jepang,
kungsi jadi montir kendaraan militer Jepang.
Sanggeus Indonésia merdéka,
Mohamad Toha milu bajoang
pikeun mertahankeun kamerdékaan.
Perjoangan Mohamad Toha,
henteu bisa dileupaskeun tina peristiwa sajarah,
anu katelah Peristiwa Bandung Lautan Api.
Kajadianana dina mangsa révolusi,
nyaéta mangsa tacan lila bangsa urang merdéka.
Merdéka tina penjajahan Walanda
jeung tina penjajahan Jepang.
Harita téh Perang Dunya II geus réngsé.
Perang Dunya II téh nyaéta perang antara Sekutu
ngalawan Jepang, Jerman, jeung Itali.
Ari anu asup ka nagara urang nyaéta Jepang.
Harita Jepang geus éléh ku Sekutu,
sanggeus dua kotana, Nagasaki jeung Hiroshima,
diragragan bom atum ku Amérika Serikat.
Jepang serah bongkokan,
sakur nagara cangkinganana di Asia-Pasifik,
kudu dipasrahkeun ka tentara Sekutu.
Ari anu kaasup Sekutu téh, di antarana baé:
Amérika Serikat, Inggris, Perancis, jeung Australia.
Malah Walanda ogé kaasup pihak Sekutu.
Milu ngirimkeun tentarana kana Perang Dunya II,
pangpangna mah ka wewengkon Asia-Pasifik.
Walanda anu kungsi ngajajah urang,
henteu sukaeun ningali bangsa urang merdéka.
Walanda henteu weléh néangan akal
pikeun nyuparkeun kamerdékaan bangsa urang.
Kitu deui basa aya kasempetan ngirim tentarana,
tentara Walanda milu dikirimkeun ka nagara urang,
ngaboncéng ka tentara Inggris,
anu mangrupa bagian tina tentara Sekutu.
Bangsa urang anu geus merdéka,
tangtu baé teu réla upama nagarana dijajah deui.
Kamerdékaan anu geus dibayar mahal,
ku cimata jeung getih parapahlawan bangsa,
satékah polah kudu dipertahankeun.
Bangsa urang ogé henteu cicingeun.
Ngayakeun perlawanan ka tentara asing,
anu geus méngpar tina tujuan asalna,
lantaran katumpangan ku karep Walanda téa.
Muncul baé pasukan tentara perlawanan rayat,
saperti Pasukan Banténg, Laskar Hizbullah,
Tentara Pelajar, jeung réa-réa deui.
Anu jaradi anggotana lolobana mah parapamuda,
pamuda anu keur meujeuhna belekesenteng.
Muhamad Toha ogé harita jadi tentara rayat,
ngagabung jeung Pasukan Banténg.
Najan umurna kakara 19 taun,
tapi Mohamad Toha geus jadi pamingpin,
mingpin Seksi I Barisan Banténg bagian Penggempur.
Malah kaasup pamingpin anu katotol gedé wawanén.
Dipikasérab, boh ku anak buahna boh ku sasamana.
Anu matak pantes upama meunang paniten husus
ti sakumna pamingpin pasukan panggempur téh.
Markas Barisan Banténg téh di Cikapundung.
Kaayaan Bandung harita jadi harénghéng.
Tentara urang mindeng bantrok jeung tentara Sekutu,
der baé perang di sawatara tempat.
Antukna Kota Bandung téh dibagi dua.
Beulah kalér dicangking ku Pasukan Sekutu,
beulah kidul dicangking ku pasukan republik.
Ari anu jadi watesna nyaéta jalan karéta,
anu ngembat ti Cikudapateuh ka Andir.
Sanajan Kota Bandung geus dibagi dua,
kaayaan angger baé taya mendingna.
Tentara urang anu keur ngaroris wates,
mindeng bantrok jeung tentara musuh.
Malah aya leuwihna ti éta,
Pasukan Sekutu anu senjatana leuwih lengkep,
mindeng némbakan ku mortir jeung bom,
ka daérah anu dicangking ku tentara urang.
Tentara urang ogé henteu cicingeun,
males éta serangan ku cara perang gerilya.
Perang gerilya di tengah kota,
anu matak ngaripuhkeun ka tentara Sekutu.
Antukna pingpinan tentara Sekutu méré ultimatum,
tentara urang kudu ninggalkeun Kota Bandung.
Lamun henteu, baris digempur ku tentara Sekutu.
Tentara urang katut paragegedénna,
ngagugu kana éta ultimatum,
lain karana sieun atawa gimir ku tentara Sekutu,
tapi bisi loba rayat anu jaradi korban.
Mangkaning cenah diserangna téh lain ti darat baé,
ieu mah bari jeung rék dibombardir ti luhur deuih.
Kapal-kapal perang Sekutu geus tingharieng baé,
kukurilingan di luhureun Kota Bandung
Ahirna tentara urang ninggalkeun Kota Bandung.
Malah rahayat ogé loba anu milu ngungsi.
Ngaleut ngeungkeuy ninggalkeun Kota Bandung.
Ukur mawa barang jeung harta banda nu bisa kabawa.
Ninggalkeun imah katut pakaya séjénna.
Lolobana anu ngarungsi ka kiduleun Kota Bandung.
Aya anu ngungsi ka Majalaya, Garut, Sumedang,
malah aya anu ka Tasikmalaya jeung Ciamis ogé.
Saméméh ninggalkeun Kota Bandung,
tentara urang ngadurukan heula gedong-gedong,
utamana mah anu sakirana bisa dipaké ku musuh.
Seuneu ngahuru gedong-gedong di jero Kota Bandung.
Haseup hideung ngelun di sawatara tempat.
Éta kajadian téh anu ayeuna nelah disebut
peristiwa Bandung Lautan Api.
Sanggeus peristiwa Bandung Lautan Api,
markas Pasukan Banténg pindah ka Nagrég.
Kota Bandung geus dikawasa ku musuh.
Ari tentara urang bacacar di sakiduleun Bandung,
di peuntaseun Walungan Citarum.
Ti dinya tentara urang nyerang pasukan musuh,
anu aya di jero Kota Bandung.
Kaayaan lain aman, tapi kalah beuki harénghéng.
Perang lumangsungna méh unggal poé.
Mohamad Toha mindeng meunang pancén
mingpin pasukanana ngagempur musuh.
Nepi ka harita mah taya kabéjakeunana, salamet baé.
Anak buahna ogé kitu deuih,
tara aya nu balik ngaran ti pangperangan.
Sanajan kitu,
henteu ngandung harti unggul dina perangna.
Malah remen kadéséh ku pasukan musuh.
Saenyana mah anu ngarasa ripuh téh
lain pasukan Mohamad Toha baé.
Nu séjén ogé sarua, kariripuhan.
Beuki lila beuki kadéséh baé.
Ari anu jadi sababna,
kakuatanana teu sabanding jeung pasukan musuh.
Salian ti tentarana leuwih loba,
musuh téh senjatana ogé leuwih samagréng deuih.
Katambah boga sasadiaan senjata jeung mesiu,
anu kacida lobana di gudangna.
Atuh puguh wé leuwih laluasa dina perangna téh.
Gudang senjata jeung mesiu pasukan musuh,
ayana di Kampung Pasayuran, Dayeuhkolot.
Peuntaseun Walungan Citarum,
upama ti daérah tentara urang harita mah.
Éta gudang ayana di hiji gedong,
anu ku urang dinya mah disebutna Gedong Listrik.
Keur tohaga téh, dijaga ku tentara Walanda,
anu samakta ku pakarang deuih.
Gedong Listrik dipaké basis pertahanan musuh.
Ari di gudang mesiuna téa;
eusina téh rupa-rupa senjata,
ti mimiti senjata leutik nepi ka senjata gedé,
jeung kurang leuwih 18 rébu ton bahan peledak.
Anu matak musuh téh dina perangna,
tara kabéjakeun kakurangan amunisi.
Ganjor pisan bédana jeung tentara urang.
Kabéh ogé nyaho tur yakin,
lamun hayang ngalumpuh¬keun musuh,
salasahiji cara anu bakal gedé pangaruhna mah
nyaéta ngabeledugkeun gudang mesiuna.
Pikiran kitu téh aya dina uteuk Mohamad Toha ogé.
Béda jeung anu lian pamuda Toha mah.
Éta pikiran téh dibarung ku tékad anu kuat
pikeun ngalak¬sanakeunana.
Dina hiji poé, pasukan anu dipingpin Toha
kudu maju ka garis depan.
Méméh indit, Toha mangadep heula
ka pingpinan Tentara Penggempur Barisan Banténg.
Maksudna taya lian, ménta idin yén pasukanana
rék ngagempur jeung ngancurkeun
gedong pertahanan musuh ku dinamit.
Paménta Mohamad Toha henteu diidinan,
dumasar kana pertimbangan yén pertahanan musuh
di sabudeureun éta gedong téh kacida tohagana.
Sanajan bari kacida kuciwana,
Toha nurut kana paréntah atasanana.
Pasukan Mohamad Toha maju ka garis depan,
ngaganti pasukan anu séjén.
Mohamad Toha henteu putus asa.
Sababaraha poé ti harita,
geus pok deui ménta idin ka salasaurang mayor,
anu aya di pos tentara di garis depan.
Cenah pasukanana rék nyerbu ka Gedong Listrik.
Minangka bekelna, Mohamad Toha aya paménta.
Ménta garanat, dinamit, jeung korék api.
Paménta Mohamad Toha henteu diidinan deui baé.
Tangtu wé Toha téh beuki kuciwa.
Sanggeus balik ti garis depan,
Toha ménta perlop sababaraha poé,
sabab hayang nepungan indungna,
anu keur ngungsi di Garut,
di daérah Paminggir.
Harita mah paméntana ditedunan.
Caritana indit wé Toha téh ka Garut,
nepungan indungna jeung adina.
Da ari bapana mah geus maot.
Ibu Nariah, indungna Mohamad Toha téa,
di Garutna téh geus meunang pagawéan,
jadi tukang ngaput di Penjahit Merdéka.
Kabeneran harita Penjahit Merdéka téh
meunang pancén ngaputan pakéan tentara urang.
Toha ogé dibéré baju jeung calana tentara.
Puguh wé Toha téh kacida pisan atohna.
Harita kénéh éta pakéan téh dipaké,
beuki katémbong baé gagahna.
Malah terus dipapaké nepi ka balikna deui.
Balik ti Garut, Toha ka asrama deui.
Paromanna katémbong marahmay.
Indung jeung adina saralamet,
sarta henteu matak pikahariwangeun,
lantaran indungna geus boga pangasilan.
Najan pangasilanana henteu gedé,
tapi cukup wé keur hirup duaan mah.
Lain éta baé anu matak manéhna bungah téh.
Datang-datang ka markasna,
Mohamad Toha meunang pancén ti komandanna,
kudu nyusup jeung nalungtik daérah musuh.
Puguh baé asa mobok manggih gorowong.
Keur mah hayang ti baréto ka daérah musuh téh,
ari ayeuna diparéntah pisan ku atasanana.
Mohamad Toha meunang pijalaneun
pikeun ngancurkeun pertahanan musuh.
Ka salasaurang anak buahna mah pok pisan,
manéhna meunang kasempetan anu hadé
pikeun nyerbu gudang mesiu musuh.
“Peuting ieu, Bapa rék jibaku,” pokna téh.
Ka anak buahna anu séjén ngomong kieu,
“Leuwih hadé paéh batan jadi tawanan musuh.
Tapi, saméméh paéh kudu ngancurkeun heula
gudang mesiu musuh.”
Tékad Mohamad Toha geus buleud.
Peuting éta, Mohamad Toha,
sasatna mah pileuleuyan jeung anak buahna.
Malah arlojina ogé dibikeun ka babaturanana
di komando pos tilu, bari dimplik-implikan,
“Pék baé paké ieu arloji téh, ulah nepi ka ruksak!
Saha nu nyaho kuring mah teu balik deui.”
Réngsé éta, kakara Mohamad Toha
indit ka médan perang mingpin anak buahna.
Harita téh tanggal 9 Juli, peuting.
Pasukan Toha nyulusup ka daerah musuh
babarengan jeung Pasukan Hizbullah
sarta Pasukan Pangéran Papak,
meuntas Walungan Citarum.
Kakara gé nepi ka daérah musuh,
anak buahna aya nu nincak ranjow,
anu dipasang di sabudeureun gudang mesiu.
Jelegur ranjow ngabeledug!
Kanyahoan ku musuh. Der bad silitémbak.
Sawatara prajurit urang tatu.
Aya nu parna, aya nu énténg tatuna téh.
Harita Toha téh aya di tengah-tengah barisan.
Teu maliré kana tingbelesatna pélor,
Toha maju ngadeukeutan gedong pertahanan musuh.
Niatna geus panceg,
rék ngabeledugkeun gudang mesiu téa.
Sanajan ku cara kitu téh,
sarua baé jeung narohkeun pati.
Tapi, can gé maksudna laksana,
Toha katangkep mantén ku musuh.
Duaan jeung Mohamad Ramdan
ti Pasukan Hiz¬bullah katangkepna téh.
Mohamad Toha jeung Mohamad Ramdan
ditawan di Dayeuhkolot, di Gedong Listrik.
Tempatna teu jauh ti gudang mesiu,
anu geus lila jadi inceran Mohamad Toha.
Sakumaha ka tawanan baé,
Mohamad Toha jeung Mohamad Ramdan,
nandangan rupa-rupa panyiksa.
Maksudna sangkan ngabocorkeun rusiah
anu aya patalina jeung pasukan urang.
Tapi duanana tetep tabah.
Tibatan betus, leuwih suka diala nyawa.
Dina hiji kasempetan,
prajurit-prajurit musuh anu ngajagana,
diserang ku Mohamad Toha.
Najan bisa leupas tina genggeman musuh,
angger baé moal bisa kaluar ti éta tempat,
lantaran dijaga ku tentara Walanda,
anu samakta pakarangna di unggal titik.
Jeung deui mémang maksudna ogé lain rék kabur.
Mohamad Toha lumpat ka gudang mesiu téa.
Manéhna nyokot garanat,
terus dibalédogkeun ka gudang mesiu.
Jelegur wé, gudang mesiu teh ngabeledug.
Nya henteu sakaligus ngabeledugna téh.
Pokona mah sakabéh bahan peledak,
garanat, katut senjatana, anu gedéna anu leutikna,
patingjelegur jeung patingbeledug.
Ku rosa-rosana anu patingbeledug,
sorana nepi ka kadéngé ka tempat anu jauhna
leuwih ti 70 kilométer ti Dayeuhkolot.
Gedong Listrik anu dipaké pertahanan musuh ancur:
Imah-imah, tatangkalan, jeung sajabana
anu aya di sabudeureunana ancur deuih.
Haseup mulek minuhan langit Bandung Kidul.
Korban ti pihak musuh loba pisan,
geus teu kaitung jumlahna.
Mohamad Toha ogé gugur di dinya,
babarengan jeung Mohamad Ramdan.
Kitu tah perjoangan Mohamad Toha téh.
Toh pati lali jiwa téh bener-bener,
pikeun ngabélaan lemah cai.
Kajadian dibeledugkeunana
gudang mesiu di Dayeuhkolot téh
matak ngageunjleungkeun.
Lain baé sa-Indonésia,
aweuhanana nepi ka sakuliah dunya.
Temahna pikeun tentara urang harita,
jadi leuwih ngagedurkeun sumanget
pikeun bajoang mertahankeun kamerdékaan.
Kamis, 24 Juli 2008
MOJAMAD TOHA
Mohamad Toha téh pituin urang Bandung,