text:
Bhineka Tunggal Ika “Rupa-rupa tapi hiji”
Bhineka Tunggal Ika téh lambang nagara Republik Indonesia. Eta lambang hartosna “rupa-rupa tapi hiji “, ngandung hartos yen Indonesia diwangun ku rupa-rupa sukubangsa, kabudayaan, katut nusa, tapi sakumna sapuk ngahiji jadi bangsa Indonesia pikeun ngudag hiji cita-cita nasional nya eta masyarakat adil jeung ma’mur.
Salasahiji anggota bangsa Indonesia nya eta sukubangsa Sunda anu miboga kabudayaan jeung lemah cai sorangan, wujudna mangrupa kabudayaan Sunda jeung Tanah Sunda atawa Tatar Sunda. Kecap Sunda anu ngandung harti wewengkon atawa daerah mimiti kacatet dina prasasti (Prasasti Juru Pangambat) taun 458 Saka (536 Masehi). Anu pasti pisan Sunda sabage nagara (karajaan) kacatet dina prasasti Sanghiyang Tapak taun 952 Saka (1030 Masehi). Dina ieu prasasti disebutkeun sababaraha kali yen Sri Jayabhupati ngaku sabage raja Sunda. Tanah Sunda perenahna di beulah kulon hiji pulo anu ayeuna jenenganana Pulo Jawa. Ku kituna eta wewengkon disebut oge Jawa Kulon. Ceuk urang Walanda mah West Java. Sacara formal istilah West Java digunakeun ti mimiti taun 1925, nalika pamarentah kolonial ngadegkeun pamarentah daerah anu statusna otonom sarta make ngaran Provincie West Java. Ti mimiti zaman Republik Indonesia (1945) eta ngaran propinsi anu make basa Walanda téh diganti ku basa Indonesia jadi Propinsi Jawa Barat.
Sangkan jaga henteu nimbulkeun salah paham atawa ngabingungkeun, pedaran ngeunaan sajarah Sunda dibagi dua. Kahiji, medar harti sajarah jeung gambaran sajarah Sunda nurutkeun kabudayaan Sunda. Kadua, medar sajarah Sunda dumasar hasil panalungtikan elmu sajarah. Soalna, harti sajarah sacara tradisi dina hirup kumbuh urang Sunda mangsa katukang geuning beda atawa aya bedana jeung harti sajarah dumasar elmu sajarah ayeuna. Sacara tradisi harti sajarah ceuk urang Sunda teu bina ti legenda atawa mitologi, nyaritakeun kahirupan manusa di ieu dunya, tapi bari dipacampurkeun hirup kumbuhna jeung kahirupan mahluk gaib kayaning jin, arwah luluhur, sato kajajaden. Apan sajarah nurutkeun elmu sajarah mah kudu nyaritakeun kahirupan manusa di ieu dunya anu sajalantrahna, bisa dibuktikeun manusa-manusana kungsi hirup di ieu dunya tur kahirupanana enya-enya kungsi kajadian. Atuh dina nyaritakeunana kudu kaharti ku akal (rasional), marele (sistematis), jeung runut runtuyan waktuna (kronologis).
Dina ieu kasempetan pedaran sajarah Sunda diwatesanan ku sajarah Sunda periode Karajaan Sunda jeung Karajaan Galuh anu ngawengku waktu kurang leuwih 9 abad ti mimiti ahir abad ka-7 nepi ka ahir abad ka-16 Masehi.
BAGIAN KAHIJI
SAJARAH SUNDA JEROEUN KABUDAYAAN SUNDA
Dumasar titinggal tinulis anu mangrupa prasasti jeung naskah, dina abad wewelasan urang Sunda geus katembong gede kasadaran sajarahna. Sababaraha prasasti anu dikaluarkeun ku raja Sunda disebutna sakakala. Eta istilah ngandung harti pangeling-ngeling; pangeling-ngeling ka mangsa katukang. Jadi, prasasti sakakala hartina prasasti anu dikaluarkeun atawa eusina pikeun mieling hiji hal (kajadian, kaayaan) anu geus kalakonan. Beda jeung prasasti piteket, nya eta prasasti anu dikaluarkeun pikeun mutuskeun hiji hal atawa anu eusina kaputusan raja ngeunaan hiji hal. Eusi prasasti sakakala nyaritakeun kajadian atawa kaayaan mangsa katukang, ari prasasti piteket ngembarkeun hal anu kajadian harita. Kukituna prasasti sakakala leuwih eces nembongkeun kasadaran sajarahna tibatan prasasti piteket, sok sanajan duanana oge ngandung ajen dokumen historis. Prasasti Batutulis anu aya di kota Bogor ayeuna bisa dijadikeun conto prasasti sakakala. Ieu prasasti anu ditulis make basa Sunda (kuna) dikaluarkeun ku Prabu Surawisesa (raja Sunda nu marentah taun 1521-1535) taun 1533 pikeun mieling ramana, Sri Baduga Maharaja (raja Sunda nu marentah taun 1482-1521), anu pupus 12 taun kalangkung (1521) bari sakalian ngayakeun upacara srada, nya eta upacara pikeun nyampurnakeun arwah luluhur. Dina ieu prasasti dicaritakeun ngeunaan gelar Sri Baduga Maharaja anu sababaraha kali gentos luyu sareng kalungguhanana, luluhur Sri Baduga, jeung hasil garapanana. Unina awal eta prasasti kieu. “Wan na pun. Iti sakakala Prebu Ratu purane pun. …” (Mugi-mugi salamet. Ieu tanda mieling haturan Prebu Ratu almarhum. …). Conto prasasti piteket nya eta prasasti Sanghiyang Tapak anu dikaluarkeun ku Sri Jayabhupati, raja Sunda taun 1030-1042. Ieu prasasti ngabewarakeun kaputusan Sri Jayabhupati ngeunaan wates daerah kabuyutan (daerah kaagamaan) Sanghiyang Tapak, larangan ngaganggu eta daerah kabuyutan, larangan ngala lauk di walungan nu aya di eta daerah, jeung ancaman hukuman ka sing saha anu ngalanggar larangan-larangan kasebut.
Luhurna kasadaran sajarah urang Sunda harita katembong oge tina amanat Rakeyan Darmasiksa, raja Sunda taun 1175-1297, ka putra-putuna, jembarna ka sakumna urang Sunda sapandeurieunana. Eta amanat kaunggel dina naskah Amanat Galunggung anu ditulis dina daun lontar make aksara jeung basa Sunda (kuna). Unina kieu.
“Hana nguni hana mangke,
tan hana nguni tan hana mangke.
Aya ma beuheula aya tu ayeuna,
hanteu ma beuheula hanteu tu ayeuna.
Hana tunggak hana watang,
tan hana tunggak tan hana watang.
Hana ma tunggulna aya tu catangna.”
(Aya bareto aya jaga,
lamun teu aya bareto moal aya jaga.
Aya baheula aya ayeuna,
lamun teu aya baheula moal aya ayeuna.
Aya iteuk aya dahan,
lamun teu aya iteuk moal aya dahan.
Lamun aya tunggul tangtu aya urut tangkalna).
Hiji cecekelan hirup manusa anu sifatna historis, ngandung tilu dimensi sajarah: mangsa katukang, mangsa ayeuna, jeung mangsa nu bakal datang. Yen dina ngalakonan hirup alam ayeuna perlu nyoreang jeung ngaca ka alam tukang sarta seukeut deuleu jeung teteg hate dina nyanghareupan alam nu bakal kasorang. Sabab, saur Ayatrohaedi oge, sajarah téh nya eta tapak lacak nu kasorang, cecekelan urang leumpang, enggoning ngudag tujuan.
Atuh babaran sajarah anu luyu jeung eta kasadaran sajarah aya contona, seperti babaran sajarah nu aya dina naskah Bujangga Manik (disusun memeh taun 1511) jeung naskah Carita Parahiyangan (disusun teu lila ti saruntagna Karajaan Sunda). Bujangga Manik nyaritakeun pangalaman pangarangna (Prabu Jaya Pakuan) nalika ngalalana ngurilingan Pulo Jawa jeung Bali. Sacara ringkes Carita Parahiyangan nyaritakeun sajarah Karajaan Sunda jeung Karajaan Galuh ti mimiti ngadeg nepi ka runtagna. Raja-raja Sunda jeung Galuh ditataan saurang-saurang bari disebutkeun lilana nyekel pamarentahan.
Hanjakal pisan kasadaran sajarah jeung cara nyusun sajarah kitu téh henteu lana, da sabadana mah sajarah téh dihartikeunana meh sarua jeung legenda, malah sarua jeung mitologi. Atuh carita-carita sajarahna oge disusun dumasar eta harti nepi ka eusina pacampur antara sajarah jeung legenda atawa mitologi. Tegesna, sajarah meh taya bedana jeung dongeng. Gambaran sajarah kitu téh babakuna lamun nyaritakeun zaman Karajaan Sunda, Karajaan Galuh, jeung sumebarna Islam di Tanah Sunda. Katembong pisan saruntagna Karajaan Sunda jeung Karajaan Galuh urang Sunda ngagungkeun eta dua karajaan. Zaman harita dianggapna, malah dipercaya, sabage zaman ideal urang Sunda. Katelahna zaman harita téh zaman subur ma’mur loh jinawi, rea ketan rea keton, tata tengtrem kerta raharja. Tapi ngagungkeunana ku carita anu sifatna legendaris atawa mitologis boh dina wangunan tradisi lisan boh dina wangunan tradisi tulisan. Tradisi lisan ngawujudna dina carita pantun, carita legenda hiji tempat, kapercayaan sabubuhan masyarakat, saperti carita pantun Mundinglaya di Kusumah, Ciung Wanara, Lutung Kasarung, legenda leuweung Sancang, kapercayaan kana maung kajajaden anu asalna rayat Pajajaran. Tradisi tulisan ngawujud dina naskah, saperti Babad Pajajaran, Carios Prabu Siliwangi, Wawacan Kean Santang, Sajarah Banten, Carita Dalem Pasehan. Mundinglaya di Kusumah, putera raja Pajajaran, bisa ngapung nyaba ka langit padahal henteu jangjangan sarta bisa ngelehkeun mahluk gaib raksasa (Jonggrang Kalapetung) ku kakuatan gaib. Ciung Wanara keur mangsa orokna dipalidkeun ka walungan, terus nyangsang dina badodon (alat paranti ngala lauk) Aki Balangantrang, tapi henteu kua-kieu, salamet. Guruminda, putera (dewa) Sunan Ambu, ti kaindraan turun ka dunya bari nyamar jadi lutung (Lutung Kasarung) sangkan patepung jeung putera mahkota, Purbasari. Ku kakuatan gaib Guruminda bisa ngayakeun karaton nu singsarwa endah jeung ngabendung walungan masing-masing dina waktu ukur sapeuting. Kean Santang, putera raja Pajajaran Prabu Siliwangi, bisa napak rancang dina beungeut cai laut nyebrang nepi ka tanah Arab. Di Arab Kean Santang tepang sareng Bagenda Ali, oge Nabi Muhammad. Kean Santang lebet Islam, alatan eleh jajaten teu mampuh nyabut iteuk Bagenda Ali anu ditanclebkeun kana taneuh. Sunan Burung Baok, putera Prabu Siliwangi, bisa nerus bumi ti Pakuan (Bogor) ka Suci (Garut) bulak-balik.
Harti jeung gambaran sajarah kitu téh di kalangan tertentu masyarakat Sunda masih keneh lumangsung nepi ka ayeuna. Nepi ka taun 1984 hiji tokoh Sunda di Bandung sok ngadatangkeun roh Prabu Siliwangi anu ngajirim dina awak anak buahna. Sacara teu sadar eta anak buahna nembangkeun kidung anu pikasediheun bari gerak-gerikna siga maung. Dina hiji pajumuhan ilmiah sim kuring kungsi medar sababaraha urang raja Sunda anu hengker tur goreng adat jeung laku-lampahna nepi ka ngabalukarkeun karajaan jadi nyirorot kakuatanana, malah ahirna mah runtag samasakali (1579). Teu lila ti harita muncul komentar-komentar anu sifatna emosional ti sababaraha tokoh Sunda. Aranjeunna nganaha-naha sarta henteu nampi eta pedaran kalawan alesan anu teu jelas. Ringkesna mah, aranjeunna henteu suka raja Sunda digogoreng kitu. Padahal pedaran sim kuring dumasar kana informasi tina naskah Carita Parahiyangan anu disusun ku pangarang warga keneh Karajaan Sunda. Minangkana mah eta pangarang manghanjakalkeun ka raja-raja Sunda anu talajakna kitu.
Harti jeung gambaran sajarah Sunda saperti dipedar di luhur téh mimiti muncul dina awal abad ka-18 sanggeus kabudayaan Jawa asup ka jero kabudayaan Sunda. Asupna kabudayaan Jawa ka Tanah Sunda di mimitian ku asupna kakawasaan Kasultanan Mataram ka Priangan (1625) jeung ka Cirebon (1650). Saenyana dina ahir abad ka-17 nepi ka awal abad ka-18 masih aya keneh tulisan sajarah (historiografi) anu sifatna historis dihasilkeun di Tatar Sunda, nya eta ti Cirebon jeung ti Banten anu geus ngajanggelek jadi karajaan Islam (kasultanan). Bisa jadi eta tulisan sajarah téh, di sagigireun masih keneh aya pangaruh alam pikiran zaman samemehna, oge dipangaruhan ku konsep sajarah nurutkeun paham Islam. Asupna kabudayaan Islam ka Tatar Sunda dimimitian ku kagiatan buniaga jeung mukimna para sodagar Islam di palabuan-palabuan Karajaan Sunda. Eta kaum muslimin ditangtayungan ku Kasultanan Demak (1475-1546). Tapi sanggeus kakawasaan di Tanah Sunda aya dina cangkingan pamarentah kolonial Walanda (ti wangkid 1800) harti jeung gambaran sajarah anu miboga sifat legendaris/mitologis téh beuki ngandelan tur nerekab ka meh sakumna masarakat Sunda. Sigana mah eta téh perlambang kaayaan sabenerna yen urang Sunda geus teu boga kakawasaan deui di lemah caina, anu nyampak ngan kakawasaan nu aya di awang-awang atawa dina lamunan. Pikeun ngabeberah hate nya digambarkeun yen urang Sunda bisa hirup kumbuh pacampur jeung mahluk gaib, malah bisa ngelehkeun maranehanana.
Aya dua masalah anu sajalan tur pikatajieun upama dibahas dina raraga ieu pedaran. Kahiji, masalah Pajajaran sabage jenengan karajaan. Kadua, masalah identitas Prabu Siliwangi. Dina meh sakumna tradisi tulis jeung tradisi lisan anu disusun sabada asupna pangaruh kabudayaan Jawa jeung kakawasaan Walanda, karajaan di Tanah Sunda samemeh asupna Islam make jenengan Pajajaran. Eta tradisi miboga sifat jeung ajen sastra. Padahal dina sumber-sumber sajarah mah (prasasti, naskah primer, beja ti mancanagara) di Tanah Sunda teu aya nagara anu jenenganana Pajajaran. Istilah Pajajaran atawa lengkepna Pakuan Pajajaran dina eta sumber sajarah dipake pikeun nyebut jenengan puseur dayeuh, lain ngaran nagara. Ari jenengan nagarana mah nya eta Sunda, Karajaan Sunda.
Timbulna Pajajaran jadi jenengan nagara, bisa jadi ngaliwatan proses luyu jeung perjalanan sajarahna. Ti taun 1579 Karajaan Sunda taya wujudna deui, sabab geus runtag. Nu masih aya keneh wujudna iwal ti titinggalna (prasasti, arca, batu tahta, benteng, jalan, makam, tatangkalan, tradisi lisan) nu dumuk di patilasan puseur dayeuh karajaan. Eta titinggal kasaksian keneh ku urang Walanda nu datang ka eta tempat taun 1687, 1690, 1703, 1704, jeung 1709. Sababaraha titinggal kasebut masih bisa disaksikeun keneh nepi ka kiwari. Bisa kaharti lamun zaman harita jenengan puseur dayeuh Pakuan Pajajaran mindeng disebut-sebut. Ahirna fungsi istilah Pakuan Pajajaran jadi robah. Anu tadina sacara gembleng sabage jenengan puseur dayeuh, saterusna pecah jadi dua. Pakuan pikeun jenengan puseur dayeuh sarta Pajajaran pikeun jenengan nagara. Memang istilah Pakuan Pajajaran asalna tina dua kecap anu miboga harti sewang-sewangan. Pakuan asalna tina kecap paku (ngaran sabangsaning tutuwuhan palm) atawa kecap akuwu (tempat padumukan raja), ditambah ahiran an atawa awalan pa jeung ahiran an anu nuduhkeun harti katerangan tempat; tempat anu loba tangkal pakuna atawa tempat padumukan raja. Pajajaran asalna tina kecap jajar, ditambah awalan pa jeung ahiran an anu nuduhkeun kaayaan tempat; kaayaan (tangkal paku atawa patempatan) nu ngajajar. Aya nu nafsirkeun Pakuan Pajajaran téh nuduhkeun loba tangkal paku anu ngajajar di sabudereun karaton atawa sabudereun puseur dayeuh. Aya oge tafsiran Pakuan Pajajaran téh nuduhkeun lima wangunan anu ngajajar di kompleks karaton. Dina Carita Parahiyangan eta lima wangunan karaton disebut jenenganana Sri Bima Punta Narayana Madura Suradipati.
Istilah Sunda sabage jenengan nagara kaluli-luli, lila-lila robah dipake jenengan wewengkon, penduduk, katut kabudayaanana, nya eta Tanah Sunda (oge Selat Sunda, Sunda Besar, Sunda Kecil, jeung Dataran Sunda), urang Sunda, jeung kabudayaan Sunda. Kituna mah memang aya kabiasaan di kalangan masarakat yen jenengan puseur dayeuh, malah jenengan karaton, sok dipake pikeun nyebut jenengan nagara, saperti Surosowan di Banten, Ngayogyakarta jeung Surakarta di Tanah Jawa.
Teu aya deui raja Pajajaran anu pangkamashurna iwal ti Prabu Siliwangi. Tegesna, Prabu Siliwangi téh raja Pajajaran anu taya tandingna. Waktu dimasalahkeun, naha Karajaan Pajajaran ngan boga hiji-hijina raja anu kamashur? Sacara tradisi jawabna téh, kusabab sadaya raja Pajajaran jenenganana Prabu Siliwangi. Kukituna aya Prabu Siliwangi kahiji, kadua, katilu, jeung saterusna, saperti oge raja Majapahit di Tanah Jawa, aya Prabu Brawijaya kahiji, kadua, katilu jeung saterusna. Samemeh jadi raja Pajajaran, Prabu Siliwangi ngalaman heula hirup prihatin kulantaran dipikangewa ku dulur terena. Memang anjeunna putra raja Pajajaran, nuju alit kakasihna Sang Pamanahrasa. Kasieunan mahkota karajaan ragrag ka Sang Pamanahrasa, anu memang hakna, dulur terena kungsi rek nandasa, tapi sacara gaib teu mempan. Saterusna Sang Pamanahrasa dibalur kulitna nepi ka rupana jadi hideung sarta dijual ka sudagar, tapi dijual deui ka raja daerah Sindangkasih nu perenahna di wewengkon Cirebon ayeuna. Kusabab laku lampahna hade tur loba kabisa, Sang Pamanahrasa dipulung minantu ku raja Sindangkasih, malah teu mangkuk lami diangkat jadi raja Sindangkasih ngagentos mertuana. Sanggeus identitasna kabuka sarta ku kamotekaran jeung kasantikaanana, ahirna Sang Pamanahrasa dijungjung lungguh raja Pajajaran. Ti harita jenenganana digentos jadi Prabu Siliwangi. Anjeunna kongas raja wijaksana, nyaah ka rayat, gede wawanen, loba akal tarekah, sareng sifatna adil palamarta. Cindekna, pribadi Prabu Siliwangi mangrupa tokoh manusa, pamingpin, sareng raja nu ideal. Eta anggapan, malah kapercayaan, hirup keneh di kalangan urang Sunda nepi ka kiwari.
Kiwari jenengan Karajaan Pajajaran jeung Prabu Siliwangi dipake pikeun ngajenenganan rupa-rupa hal, saperti lembaga pendidikan, jalan, majalah, organisasi. Basana téh ngalap berkah tina nanjungna Karajaan Pajajaran jeung seungitna Prabu Siliwangi sarta itung-itung ngalanggengkeun sajarah luluhur. Pajajaran diantarana dipake jenengan hiji universitas utama di Tanah Sunda, organisasi kasenian, jalan, majalah, teks lagu, jeung sajaba ti eta. Kitu deui siliwangi dipake jenengan kasatuan militer di Tanah Sunda, universitas, organisasi pamuda, bioskop, jalan, majalah/suratkabar, jeung sajaba ti eta.
Taun 1966 Moh. Amir Sutaarga ngumumkeun hasil panalungtikanana ngeunaan identitas Prabu Siliwangi ditilik tina jihad sajarah. Dumasar perbandingan rupa-rupa sumber boh anu miboga ajen sastra boh anu mibona ajen sajarah boh ajen sejenna anjeunna nyindekkeun yen Prabu Siliwangi sabage tokoh sastra identik sareng Sri Baduga Maharaja sabage tokoh sajarah. Eta tokoh téh luhung elmuna, loba hasil garapanana, gede wewesenna, sarta dipikaserab kapamingpinanana. Tapi nurutkeun Ayatrohaedi, tokoh sastra Prabu Siliwangi téh identik sareng tokoh sajarah Prabu Niskala Wastukancana, akina Sri Baduga Maharaja. Prabu Niskala Wastukancana (1371-1475) kongas wijaksana, nanjeurkeun hukum, hirup sederhana religius (satmata), sarta ngutamakeun kapentingan rayat. Pamiangan eta kacindekan dumasar kana katerangan naskah Sanghiyang Siksakandang Karesian yen taun 1518 jenengan Siliwangi geus jadi ngaran lalakon carita pantun. Kukituna mustahil raja anu nyangking kalungguhan keneh jenenganana parantos dianggo ngaran carita pantun anu sifatna sastra. Tapi deuih Ayatrohaedi henteu nolak kacindekan Moh. Amir Sutaarga. Saurna, bisa jadi duanana disinugrahan gelar Prabu Siliwangi ku rayatna, lantaran duanana raja agung tur populer. Saurna deui, jenengan Prabu Siliwangi asalna tina Prabu Wangi, gelar almarhum Prabu Maharaja, ramana Prabu Niskala Wastukancana, anu kawangikeun alatan gugur di Bubat (1357) nuju ngabela kahormatan nagara katut lemah caina.
Ahir Karajaan Sunda digambarkeun oge di jero kabudayaan Sunda. Gambaranana henteu negatif, lain aib, tapi sabage parobahan anu sifatna alamiah. Prabu Siliwangi keukeuh mageuhan agemanana (zaman heubeul), tapi henteu nyarek putrana (Walangsungsang, Rarasantang, Kean Santang) lebet Islam (zaman anyar). Prabu Siliwangi nutup lalakonna ku cara ngahiyang ka alam kalanggengan, putrana nguniang hudang nyieun sajarah anyar.
Kukituna, kaayaan urang Sunda katut lemahcaina dina mangsa Karajaan Pajajaran, nurutkeun kabudayaan Sunda mah mangrupa kaayaan ideal, mangsa Sunda jaya. Prabu Siliwangi digambarkeun sabage pahlawan kabudayaan Sunda. Timbulna gambaran kitu téh, jigana, kulantaran sabadana mangsa Karajaan Pajajaran, urang Sunda katut lemahcaina terus-terusan pinanggih jeung kaprihatinan, salilana aya dina kakawasaan deungeun (jati kasilih ku junti), tapi bari terus ngarep-ngarep tandangna deui Prabu Siliwangi kiwari sarta ngalaman deui zaman Pajajaran anyar. Dina sabagian teks lagu mah digambarkeun yen Prabu Siliwangi ngungun ningali ti alam kahiyangan kaayaan Tatar Sunda katut rayatna paburantak tur lara balangsak.
“Hasil meleng hasil ngimpleng,
anjogna semet ngahuleng,
Tatar Sunda paburantak, paburantak,
rahayatna lara balangsak.
Beak taun beak windu,
ngabandungan nyerangkeun ti kaanggangan,
lampahna pra seuweu-siwi, Pajajaran.”
BAGIAN KADUA
KARAJAAN SUNDA JEUNG KARAJAAN GALUH
1. Ngadegna Karajaan Kembar
Katompernakeun abad ka-7 Karajaan Tarumanaga anu ngadeg di Tatar Sunda ti mimiti awal abad ka-5 Masehi tinemu suda kakawasaan katut kakuatanana. Bisa jadi eta téh dilantarankeun ku eleh saingan di laut jeung Karajaan Sriwijaya ti wewengkon Sumatera Kidul. Tarumanagara anu puseur dayeuhna di basisir kaler (Sundapura?) di antara Jakarta-Bekasi kasieuhkeun pangupahjiwana jeung kaamananana ku mekarna Sriwijaya jadi nagara maritim di wewengkon Indonesia beulah kulon. Tapi pairing-iring jeung caremna Tarumanagara, di wewengkon pagunungan mitembeyan ngadeg dua karajaan anyar anu dingaranan Karajaan Sunda jeung Karajaan Galuh. Karajaan Sunda diadegkeun ku raja Tarusbawa, ari nu ngadegkeun Karajaan Galuh nya eta Wretikandayun. Duanana oge masih keneh sarerehan, tunggal teureuh Tarumanagara. Puseur dayeuh Karajaan Sunda nya eta Pakuan (kota Bogor ayeuna), perenahna di sisi walungan Ciliwung anu ngamuara di kota palabuan Kalapa (kota Jakarta ayeuna). Ari puseur dayeuh Karajaan Galuh kungsi aya dua tempat. Mimiti puseur dayeuhna di Bojong Galuh (wetaneun kota Ciamis kiwari), perenahna di antara tinemuna walungan Citanduy jeung walungan Cimuntur anu brasna ka Laut Kidul (Lautan Hindia ayeuna). Laju pindah ka Kawali (kalereun kota Ciamis) anu perenahna di tutugan Gunung Sawal. Wates alam wewengkon eta dua karajaan mangrupa walungan Citarum. Beulah kuloneun walungan Citarum mangrupa wewengkon Karajaan Sunda, kawetankeun wewengkon Karajaan Galuh. Wates alam wewengkon Karajaan Sunda beulah kaler, kulon, jeung kidul mangrupa laut, nya eta Laut Kaler (Laut Jawa ayeuna), Selat Sunda, jeung Laut Kidul. Ari wates beh kaler, wetan, jeung kidul Karajaan Galuh nya eta Laut Kaler, walungan Cipamali, jeung Laut Kidul. Beh wetan Karajaan Galuh tepung wates jeung Karajaan Majapahit anu puseur dayeuhna Trowulan (deukeut kota Mojokerto ayeuna), perenahna di sisi kali Brantas anu ngamuara di kota palabuan Surabaya ayeuna. Majapahit minangka karajaan urang Jawa (sukubangsa Jawa ayeuna).
Ieu dua karajaan disebut kembar, lantaran duanana lahir dina waktu anu meh bareng (akhir abad ka-7 Masehi) tur perenahna parerendeng. Di sagigireun eta, tali mimitran diantara duanana raket pisan boh dina kakulawargaan boh dina kanagaraan. Malah mindeng kajadian kakawasaan raja di hiji karajaan ngurung kakawasaan di karajaan nu hiji deui, boh kulantaran boga hak tina alatan pernikahan boh kulantaran boga hak tina alatan turunan (sagetih), saperti nalika pamarentahan raja Sanjaya (623-632), Rakeyan Darmasiksa (1175-1297), Perbu Niskala Wastukancana (1371-1475), Sri Baduga Maharaja (1482-1521). Sok sanajan kitu, sawaktu-waktu mah kajadian oge pagetreng diantara eta dua karajaan, kulantaran parebut kadudukan jeung beda pamadegan di antara para pamingpinna, tapi henteu ari nepi ka ngabalukarkeun bengkah duduluran katut peperangan rongkah mah. Keur urang luar Sunda mah ieu dua karajaan katelahna Karajaan Sunda bae.
2. Kahirupan Ekonomi
Pindahna puseur dayeuh karajaan ti basisir (Tarumanagara) ka pagunungan mawa dampak ka nagara katut rakyat Karajaan Galuh jeung Karajaan Sunda leuwih ngutamakeun kahirupan tatanen tibatan kagiatan buniaga. Harita tatanen urang Sunda anu ngabaku nya eta ngahuma, melak pare di huma, di lahan anu tuhur, lain di lahan baseuh (sawah). Tanah di Tatar Sunda memang lendo, bubuhan leuweung geledegan keneh, lapisan taneuh bagian luhur loba nu asalna tina lebu gunung api anu bitu, tingparentul gunung anu mindeng ngadatangkeun hujan nepi ka cai curcor, walungan ting raringkel di ditu di dieu. Kukituna teu wudu mucekil hasil tina tatanen téh. Lian ti nyukupan pikeun dahar sapopoe, paleuleuwih beasna dijual ka mancanagara. Hasil melak pedes oge, lolobana mah iangkeuneun ka mancanagara. Mangsa harita pedes, cengkeh, jeung pala anu disebut rempah-rempah jadi barang dagangan internasional anu dijual sacara tatalepa nepi ka Eropa.
Sasela-selaning ngahuma, loba patani anu sok moro sato ngarah daging, kulit, tanduk, jeung culana. Sato-sato anu sok diboro kayaning uncal, peucang, banteng, badak, jeung rea-rea deui. Di sagigireun eta, para patani migawe oge nyadap tangkal kawung pikeun diala lahangna. Lahang téh mangrupa cai anu kaluar tina langgari kawung, rasana amis matak seger kana badan. Tapi babakuna lahang jadi bahan pikeun nyieun gula, disebutna gula kawung. Hasil tina nyadap oge mokaha, bisa ngajual gula kawung ka para padagang boh padagang pribumi boh padagang ti mancanagara.
Ti jaman Tarumanagara basisir kaler jadi jalan dagang laut internasional anu nyambungkeun tata buniaga ti wewengkon Indonesia ka Asia Kidul, Asia Kulon, katut Asia Wetan. Barang dagangan anu laris mangsa harita nya eta emas, rempah-rempah, kaen, beas. Lila-lila mah di wewengkon ieu dua karajaan ngadeg sababaraha kota palabuan. Nurutkeun catetan Tome Pires, urang Portugis anu ngideran jaladri Indonesia taun 1513, aya 6 kota palabuan sapanjang basisir kaler wewengkon Karajaan Sunda, ngajajar ti kulon ka wetan nya eta Banten, Pontang, Cikande, Kalapa, Karawang, jeung Cimanuk. Kota palabuan Cirebon jeung Japura, ceuk Tome Pires, geus misah ti Karajaan Sunda.
Di jero karajaan aya sabaraha jalan anu nyambungkeun hiji daerah jeung daerah sejen, hiji kota jeung kota sejen. Diantarana jalan gede anu nyambungkeun puseur dayeuh Pakuan jeung puseur dayeuh Galuh ngaliwatan jalan kaler jeung jalan kidul. Kitu deui jeung daerah Banten di beh kulon disambungkeun ka Pakuan ku dua jalan ngaliwatan jalan kaler jeung jalan kidul. Jalan kaler mapay padataran anu sajajar jeung basisir kaler, jalan kidul mah mileuweungan mapay wewengkon pagunungan. Mangsa harita walungan dijadikeun jalan oge anu ngahubungkeun daerah basisir jeung daerah pagunungan make kapal atawa parahu. Walungan anu kakoncara loba balawiri parahuna nya eta Cibanten, Cisadane, Ciliwung, Citarum, jeung Cimanuk. Walungan Ciliwung ngahubungkeun puseur dayeuh Pakuan, katelah oge Pakuan Pajajaran, jeung kota palabuan Kalapa. Ti ieu kota palabuan merlukeun waktu dua poe perjalanan make kapal pikeun ngajugjug ka Pakuan. Kalapa minangkana mah kota palabuan panggedena jeung pangramena di Karajaan Sunda mah. Kapala kota palabuanana oge gede wibawa jeung pangaruhna.
Penduduk puseur dayeuh Pakuan Pajajaran kurang leuwih 50.000 jiwa jumlahna. Dina tanggal 21 Agustus 1522 di dieu kungsi ditanda hiji perjangjian gawe bareng dina widang ekonomi jeung pertahanan antara gegeden Karajaan Sunda jeung gegeden urang Portugis anu puseur kagiatanana di Malaka.
3. Pamarentahan
Karajaan diparentah ku raja. Jaman harita kadudukan raja dumasar kana konsep kultus dewaraja, nyaeta pandangan yen raja téh sabage wakil dewa di bumi. Kukituna raja kacida dihormatna, malah tampolana disembah ku rayatna siga ka dewa. Raja nyekel kakawasaan mutlak tur miboga hak turun-tumurun ngalinggihan tahta karajaanana. Lilana raja marentah henteu diwatesanan, umumna mah dugi ka pupusna atanapi dugi ka ngaraos sepuh sareng hoyong ngahenang-ngahening museurkeun lelembutanana kana kahirupan jaga sabada ninggalkeun dunya.
Aya aturan anu nangtukeun saha pigentoseun raja anu pupus atanapi anu ngecagkeun kalungguhan. Eta aturan nangtukeun daftar prioritas hak waris dumasar kana tingkat padeukeutna hubungan getih raja jeung anu bakal ngagantina. Anu pangluhurna nya eta putra raja pameget ti prameswari anu cikalna. Upama cikalna putra istri nya turun ka putra pameget adina anu kahiji, kadua, jeung saterusna. Upama teu aya putra pameget ti prameswari, turun ka putra pameget ti selir. Upama teu aya putra pameget bisa oge turun hak waris ka putra istri. Raja anu teu kagungan putra, ragrag hak warisna ka saderek sagetih. Kungsi kajadian hak waris karajaan ragrag ka minantu (lalaki).
Pamarentahan Karajaan Sunda jeung Karajaan Galuh disusun ku wangunan federasi. Ku kituna aya raja pamarentah puseur anu nyekel kakawasaan sakumna karajaan tur linggihna di puseur dayeuh nagara, gelarna maharaja. Aya oge raja-raja di daerah anu nyekel kakawasaan di daerah-daerah. Umumna raja di daerah masih keneh katalian dulur (getih, pernikahan) jeung raja di puseur, malah aya raja daerah anu naek pangkat jadi raja puseur, waktu jabatan raja di puseur kosong. Rakeyan Darmasiksa, upamana, memeh mangku kaprabon di Pakuan, kungsi jadi raja daerah heula di Saunggalah.
Di sabudereun raja aya pajabat-pajabat anu mangku pancen masing-masing, kayaning patih (anu ngajalankeun pamarentahan sapopoe), mangkubumi (anu ngatur urusan tanah), lengser (pangbantu pribadi raja), nu nangganan (pajabat nu nguruskeun masalah jeung daerah), wado (pajabat puseur nu aya di daerah), hulujurit (panglima perang), jurubasa darmamurcaya (penterjemah rupa-rupa basa). Kitu deui di daerah aya sababaraha pajabat daerah anu ngabantu raja daerah, kayaning pangurang dasa calagara anu pancenna nagihan pajeg. Raja daerah boga hak pikeun mungut pajeg ka rayat. Sabagian tina eta pajeg digunakeun pikeun ngajalankeun pamarentahan di daerah (pangwereg), sabagian deui disetorkeun ka pamarentah puseur (pamwatan). Sabalikna, raja daerah boga kawajiban datang ka puseur dayeuh sabage tanda satia ka raja puseur bari sakalian masrahkeun pajeg jeung upeti anu mangrupa hasil bumi ti eta daerah.
Pamarentahan diatur ku rupa-rupa papagon anu disusun nungtut unggal generasi.
Undang-undang (papagon) pamarentahan munggaran nya eta Sanghiang Watangageung anu disusun ku Rahiyangta ri Medangjati kira-kira dina abad ka-7. Saterusna eta papagon dilengkepan saban waktu upama katimbang perlu, nepi ka ahirna aya undang-undang pikeun ngatur kagiatan kaagamaan (dewasasana), pamarentahan (rajasasana), jeung kahirupan rayat sakumna (manusasasana). Eta aturan dumasar kana dua sumber hukum, nya eta ajaran agama (Hindu, Buddha, Jatisunda) jeung ajaran luluhur (patikrama, purbastiti, purbajati). Karajaan Sunda ngutamakeun pisan aturan (hukum) dina ngolah nagarana nepi ka digambarkeun waktu hukum dicekel pageuh, nagara tinemu aman santosa, kerta raharja; tapi waktu hukum disapirakeun, nagara nyorang awut-awutan, malah ahirna mah (1579) runtag samasakali.
4. Kaagamaan
Kahirupan jaman harita raket pisan pakaitna jeung kapercayaan tur kagiatan kaagamaan. Agama anu dianut nyoko kana ajaran agama Hindu jeung agama Buddha anu asalna ti India. Eta dua agama asup ka Tatar Sunda ti jaman Karajaan Tarumanagara keneh. Bukti-bukti anu kapanggih ngeunaan eta hal, saperti candi Cangkuang di Garut, candi Batujaya di Karawang, patung Buddha di Talaga (Majalengka), arca Syiwa di Kendan (Bandung). Sok sanajan kitu, dibandingkeun jeung pangaruh agama Hindu/Buddha anu tumerap di Tanah Jawa (Mataram, Kediri, Singasari, Majapahit), pangaruh eta dua agama di Tatar Sunda kaasup leutik pisan. Titinggal mangrupa patilasan punden berundak, kabuyutan, arca tipe Polynesia, jeung naskah nembongkeun yen sabagian gede masyarakat Sunda jeung Galuh ngagem agama Jatisunda, nya eta agama hasil sinkretisme kapercayaan ka arwah luluhur, ajaran Hindu, jeung ajaran Buddha. Dina ieu hal urang Sunda alam harita geus ngabogaan konsep sorangan ngeunaan kaagamaan anu ngurung tilu hal, nya eta (1) kapangeranan, (2) kahirupan sanggeus nyawa ninggalkeun raga, jeung (3) cara-cara pikeun nyalametkeun diri boh keur salila kumelendang di ieu dunya boh keur hirup jaga di aherat.
Tilu dewa (Trimurti) anu dianggap pangeran pangluhurna ceuk agama Hindu (Brahma, Wisnu, Syiwa), nurutkeun ajaran Jatisunda, perenahna sahandapeun sanghiyang. Jadi, sanghiyang minangka unsur kakawasaan anu pangluhurna. Sanghiyang nyiptakeun alam sagemblengna. Sanghiyang ngatur sakumna mahluk. Sacara mutlak Sanghiyang nyekel kakawasaan di jagat raya. Tempat dumuk Sanghiyang di Kahiyangan anu pernahna di luar alam dunya ieu. Kahiyangan téh alam anu suci, sepi, tur langgeng taya gangguan kahirupan dunya.
Asup ka alam Kahiyangan katut hirup ngahiji sareng Hiyang sabada nyawa ninggalkeun raga mangrupa panyileukan manusa, sabab nya di dinya nyampak kabagjaan abadi. Eta panyileukan bisa kahontal, upama manusa salila hirupna di alam dunya ngagungkeun tur nyembah Hiyang sarta loba nyieun kahadean ka sasama manusa, laku lampahna hade luyu jeung pancen hirupna.
Kasalametan jeung kabagjaan hirup di alam pawenangan (dunya) jeung di alam kalanggengan (aherat) gumantung kana ajen tapa hiji jalma anu dilakonan salila hirupna di alam dunya. Tapa téh nya eta garapan gawe nurutkeun kaahlian jeung pagawean masing-masing. Lamun tapana hade tur daria, kahirupan di dunya jeung di aheratna oge pinanggih kasalametan jeung kabagjaan. Tapi sabalikna, lamun tapana goreng, kahirupanana oge bakal tinemu jeung kacilakaan katut katunggaraan boh di dunya boh di aherat.
5. Basa, Aksara, jeung Sastra
Yakin pisan yen masyarakat Sunda zaman Karajaan Sunda jeung Karajaan Galuh geus ngabogaan basa jeung aksara. Eta hal téh dumasar bukti-bukti mangrupa titinggal tinulis (prasasti, naskah, jeung catetan urang mancanagara). Salian ti eta, zaman harita urang Sundana sorangan ngaku yen geus ngabogaan basa jeung aksara sorangan. Kiwari basa jeung aksara anu dipake zaman harita disebutna basa Sunda Kuna jeung aksara Sunda Kuna. Eta sesebutan pikeun ngabedakeun jeung basa Sunda ayeuna anu katelah basa Sunda Modern. Adeg-pangadeg aksara Sunda Kuna jeung kabeungharan kecap basa Sunda Kuna dipangaruhan ku basa Sansekerta jeung aksara Palawa anu asalna ti India.
Hanjakal pisan basa jeung aksara Sunda Kuna henteu lana hirupna, kulantaran menak-menak Sunda kabongroy ku basa jeung aksara anyar ti piluaran ti mimiti ahir abad ka-17. Atuh ieu basa jeung aksara téh pegat di tengah jalan, henteu nyambung ka zaman satuluyna. Balukarna loba nu nyangka, kaasup urang Sundana sorangan, yen urang Sunda teu bogaeun aksara sorangan jeung basana henteu bisa dipake masamoan dina kahirupan sastra, kanagaraan, jeung elmu pangaweruh. Kitu deui, lamun urang Sunda kiwari maca teks Sunda Kuna, aksarana teu kabaca sarta basana teu kaharti. Kumaha wujud basa Sunda Kuna téh? Ieu contona sakadar ubar kapanasaranan. “Nya mana sang rama enak mangan, sang resi enak ngaresisasana, ngawakan na purbatisti, purbajati. Sang disri enak masini ngawakan na manusasasana, ngaduman alas pari-alas.” Tarjamahna: “Mana sang rama tengtrem nguruskeun bahan pangan. Sang resi tengtrem ngajalankeun palaturan karesianana, ngamalkeun tali-paranti karuhun, adat baheula. Sang disri tengtrem ngaracik rupa-rupa ubar. (Raja) ngalaksanakeun aturan kahirupan manusa, ngabagi-bagi leuweung jeung tanah di sabudereunana.”
Aksara Sunda Kuna dijieun sanggeus urang Sunda wanoh kana aksara Palawa pikeun nuliskeun basa Sanskerta. Kumaha cara nuliskeun basa Sunda? Kalawan cecekelan aksara Palawa, nya dijieun aksara Sunda (Kuna) pikeun ngawujudkeun basa Sunda (Kuna) sacara tinulis. Ti harita gubrag ka dunya aksara Sunda (Kuna). Abjadna dumasar kana engang dina kecap anu jumlahna 18 sarta unina: ka ga nga, ca ja nya, ta da na, pa ba ma, ya ra la, dan wa sa ha. Aya oge aksara lambang vokal mandiri, angka, jeung tanda pikeun lambang sora vokal sejen katut tambahan tanda lianna.
Puisi zaman harita diwangun ku susunan jajar demi jajar anu unggal jajar kauger ku 8 engang. Eta wangunan puisi téh disebutna carita pantun. Pantun mangrupa seni pertunjukan asli urang Sunda. Juru pantun nembangkeun carita pantun bari dipirig ku kacapi. Ku kituna carita pantun miang tina tradisi lisan. Conto puisi jenis pantun kaunggel di handap ieu.
“Ambuing karah sumanger. Ibu wilujeng kantun.
Pawekas pajeueung beungeut, Panungtung patembong raray,
ambu kita deung awaking. ibu sareng diri abdi.
Sapoe ayeuna dini, Sapoe poe ieu pisan,
pajeueung beungeut deung aing. patepung lawung sareng sim abdi.
Mo nyorang pacarek deui, (Jaga mah) moal ngalaman pataros deui,
moma tina pangimpian, iwal dina pangimpian,
pajeueung beungeut di bulan, patepung lawung di bulan,
patempuh awak di angin.” pasalisir awak di angin.
6. Runtagna Karajaan
Iwal ti nyatet kota-kota palabuan di Karajaan Sunda jeung kagiatanana, Tome Pires nyatet oge kaayaan Karajaan Sunda anu pakait jeung sabab runtagna ieu karajaan. Dicaritakeun yen harita raja Sunda nyieun kawijakan pikeun ngawatesanan jumlah padagang muslim buniaga di wewengkon Karajaan Sunda, sabab ngarasa hariwang ku mekarna buniaga jeung jumlah kaum muslimin. Memang harita geus loba padagang muslim bubuara di kota palabuan Cimanuk, malah kota palabuan Cirebon jeung Japura mah geus misahkeun diri ti lingkungan Karajaan Sunda. Kabejakeun oge di kota palabuan Banten jeung Karawang geus aya para padagang jeung kaum muslimin sejenna anu mukim. Atuh rayat Sunda mimiti nungtutan pindah agama jadi ngagem agama Islam. Keur pamarentah puseur mah eta hal téh jadi ancaman anu sawaktu-waktu ngbarubahkeun. Memang teu mangkuk lila ti harita timbul daerah-daerah anu baruntak, untung Prabu Surawisesa (1521-1535) masih keneh kuat mingpin pasukan pikeun ngungkulanana.
Sapupusna Prabu Surawisesa, raja-raja Sunda (4 raja) teuing ku hengker tur sikep paripolahna henteu hade, leuwih loba ngutamakeun kasenangan dirina tibatan ngurus nagara jeung rayat. Di ditu di dieu timbul deui nu baruntak, teu bisa diungkulan. Banten misahkeun diri. Ahirna Karajaan Sunda teu mangga pulia nyanghareupan kakuatan gabungan Cirebon, Banten, jeung Demak anu ngarurug puseur dayeuh Pakuan Pajajaran taun 1579. [Edi S. Ekadjati (Gurubesar Tamu Research Institute for Languages and Cultures of Asia and Africa Tokyo University of Foreign Studies)]
Anggara-Kaliwon/ 12 Kresnapaksa/ Wésaka/ 1941 CS
Siliwangi geus tilar dunya, henteu tilem, rubah jadi maung atawa nu
mistik laina. Siliwangi jalma biasa, raja pajajaran, bangsa manusa, nu
pernah hirup di alam dunya, mingpin tatar sunda. Boga batur deukeut
ngarana Santang, pamingpin negri sancang, bangsa jin, lain bangsa
manusa, nepi ka ayeuna aya keneh, lain sakti, tapi geus fitrahna
sakabeh bangsa jin umurna leuwih panjang.
Ulah nyampurkeun dongeng jeung carita enya. Carita nu aya ayeuna ngan
dongeng wungkul, di kira-kira, padahal teu sarua. Euweuh sahiji-hiji
acan sesa pajajaran nu geus kapanggih nepi ka danget ieu. Mun hayang
nyaho carita sabenerna nanya ki santang, ulah nanya ka jalma, loba di
kira-kira.
Siliwangi, ki santang lain maung, lain turunan maung atawa robah jadi
maung. Maung ngan saukur ciri. Jadikeun diri rakyat sunda jiga ka
gagahan maung. Ulah kalah ngaku-ngaku bangsa maung atawa turunan
maung. Jiga nagara anjeun ayeuna nu nyieun ciri nagara, Manuk Dadali.
Lain anjeun turunan manuk dadali.
Kuring nonggerak, unggal poe sabenerna aya dihareupeun aranjeun..
Kuring hariwang jeung karunya aranjeun rahayat sunda ngan loba
ngobrolkeun ngimpi.. geura hudang, baca… baca… baca alam jeung diri…
Kuring lain kaiket ku jangji, ngan kaamanatan ngajaga nu beunang di jaga
Ulah di udag ku akal jeung indra, sabab loba kajadian alam nu ku urang
teu bisa ka baca
Tarima ku hate, asal ulah nyalenggor akidah kanu kawasa
Ayeuna geus mangsana aranjeun jadi urang sunda
lain bangsa anu ngan bisa cumarita
geura narindak jiga nu diamanatkeun batur kuring harita
Kajadian nu kaalaman ku aranjeun ayeuna
geus kabaca di jaman harita
maka geura balik jadi urang sunda saenyana
Salila aranjeun jauh tina kamusyrikan
kuring bakal aya ngabarengan
sugan anu di baca ku raja aranjeun harita kajadian
kuring nyaksian di dieu
Tilarna Sri Baduga Siliwangi
1. Harita Siliwangi panceg indit ti dayeuh.Malipir sisi gunung nepi ka
kidul.Ngasruk2 leuweung geledegan.Nepi ka kuda kadeudeuhna cideka.Teu
bisa ditunggangan deui.Bakating ku nyaah jeuh deudeuhna ka eta
kuda.Batur kuring nitah ponggawa2na nyieun arca kuda.Titah disimpen di
luhur gunung haruman.
2. Kunaon bet kudu di luhur gunung,ngarah bisa keneh nempo dayeuh nu
di tinggalkeun cenah.Hulu kudana disanghareupkeun ka dayeuh…Kuda eta
jumerit menta tetep diajak kajeun geus aya gantina kuda hideung
oge..Nya dibawa terus bari ngan saukur ditungtun.Nepi ka hiji kampong
tengtrem di kidul
3. Nepi ka kiwari eta arca tetep aya di luhur gunung
haruman.Nyanghareup ka dayeuh.Ditungguan ku hiji tangkal gede.Guru
kuring tetep mulasara jang pangeling2 sato kanyaah sobat dalitna.Saha
ayeuna nu bisa manggihan eta arca kuda ? Nu kuat teu kagoda jang
nyembah eta arca.
4. Kunaon dayeuh bet di tinggalkeun, kunaon bet sakabeh nu dipikaboga
diteundeun di 25 leuit,kunaon bet anjeuna milih balangsak asruk2an ka
leuweung,kunaon bet nepi ka runtuh eta karajaan gede the,kunaon bet
anjeuna menta Ki Santang nyumputkeun dayeuh jeung sakabeh eusina ku
halimunan ?
5. Saha nu nyangka Ki Baduga nu sakitu gagah rongkahna nepi ka
ninggalkeun kadunyaan alatan haying tengtrem dunya jeung nyiapkeun
akherat ? Saha nu nyangka aya jalma deukeut di karaton nu tega
nganyerikeun Ki Baduga nepi kapundungna ti dayeuh ? Saha nu nyangka
nepi ka ayeuna eta dayeuh ngahandeuleum ?
6. Dayeuh,hiji tempat luhur gunung.Dijieun pasagi lima.Dihijikeun ku 5
segi tilu.Bisa nempo ka 5 tempat.Aya 5 jalan ka luar.Aya kalapa sarebu
tangkal,25 jajar,25 leuit tempat panyimpenan urut taman
karajaan,kaputren. .Ngan saukur aya sesa batu nu digurat ku curuk Ki
Baduga saencan hijrah..
7. Ngan hiji batu eta titinggal Ki Baduga nu ka cirri..Ngan Ki Santang
nu nyaho dimana eta batu nangtungna.Sawareh ka keueum cai
nyusu,herang, tengah dayeuh nu geus jadi leuweung geledegan…Saha nu
bisa manggihan..? Budak leutik tukang ngagigigring kalakay jeung
tutunggul.. Dimana ? Dihareupeun aranjeun.
8. Ki Baduga netep di hiji tempat ,nekunan ibadah nu anyar pinanggih
nepi ka tilarna.Diceungceur ikan ku sakabeh nu mikanyaahna. Ku batur
dalitna. Ki Santang.
9. Dina rek tilarna Ki Baduga nyalukan Ki Santang nu satia
nungguan..”Kuring rek titip ka Akang”…”Naon Yi,” cenah.”Teruskeun
tugas kuring ngadegkeun akidah ka Gusti Allah…Kuring rek mulang ka
manten-Na”.” Duh Gusti,” cek Ki Santang,ulah nyarita kitu…Kuring kumaha
?” Ki Santang reumbeuy ku cipanon.
10. Bari ngalengis Ki Santang nyarita,”Iraha deui kuring boga dulur
jiga Ayi.” Ceurik,duanana ceurik.Dua mahkluk gagah rongkah tina dua
bangsa jumerit hatena kapisah ku takdir makhluk. “Duh Gusti,”Ki
Santang ngarenghik deui,cipanona tambah ngarembey…Ki Baduga teu
kawawa,milu muragkeun cipanon…
11. Ragrag cipanon kanyaah…Kanyaah nu leuwih ti dulur sakandung…Dulur
tina sobat dalit,ti dua jalma (makhluk) nu beda bangsa…Turutaneun
aranjeun…
12. “Ulah kitu Ki…Akang kudu ikhlas,” Ceuk Ki Baduga bari dadana sesek
nahan cipanon.”Kuring rek nitip,handeuleumkeu n dayeuh jeung
eusina,sakur pakaya kuring di mana wae ayana,bawaan teundeun di
dayeuh.Kuring geus nyadiakeun salawe leuit.Jaga ku Akang sabisa-bisa.
Kadua ulah hariwang,ke dina mangsana…
13. …aya manusa jiga kuring nu boga hate jiga kuring…Ke datang ka
ngimpi akang…”. “Yi,ulah ninggalkeun akang…Duh Gusti…akang kumaha
?”..”Ulah hariwang kang,anggur mundut ka Nu Kawasa kuring sing salamet
nyanghareupan hisab kubur.”… Der duanana pa ungku-ungku inget kana
dosa-dosana. Cipanon dua prabu ragrag ka dunya.
14. “Kuring nitip rahayat kuring,nu bakal kaleungitan cepengan nepi
ka bijil nu tiluan…Nu Saurang bakal dibarengan ku akang,mantuan nu
tiluan…Lempengkeun akidahna…Bantuan ku akang…Nitip kuring…Engke dina
mangsana bikeun bekel ti kuring…Nyanghareupan hiji jaman nu rusak…
15. Jaman nu rusak ku kahayang…”. Saung butut jadi saksi sobat dalit
nu rek kapisah ku takdir…Ajal…Saung butut nu jadi saksi…Nepi ka
tilarna…Ki Santang ngalenyap…Di usap tarang baturna…Euweuh nu nyaksian
( makhluk hirup lain salian ti Ki Santang )…Ngan duaan…Ki Santang
ngalenyap…
16. ( Tos heula…) Assalaamu’alaikum Wr.Wb.
Pesen Ka Nu Tiluan :
• Aya maksud nu nyulusup dina ati,nepikeun naon nu jadi
harti,ngarepkeun ngoreh nu bakal jadi bukti. Sing saha nu geus
dijeujeuhkeun ngariksa,sakabeh titinggal nu jadi sesa,kudu geura
netepkeun hate bari teu kudu di paksa. Anjeun aya di dunya,pasti aya
maksudna,geura ngaca kana hikmahna,ulah nyumput tina kodratna. Kalakay
geus paburantak,euweuh harti pabalatak,lain maksud ka alam
calutak,tapi sing geura wani nindak.
• Nu niliktik nulungan jalma leutik,loba nyanghareup manusa loba
banda,bari kudu nepikeun aturan ti Nu Kawasa. Bari awak loba
kasiksa,jadi pamuntangan jelema loba,teu meunang ngarumas nu geus jadi
garisna. Anjeun aya jang jalma loba,ngadegkeun akidah titah Nu
Kawasa,geura maca geura walaya.
• Budak gede beuteung badag,sakabeh karusakan di udag,ulah nepi korban
loba murag. Leumpang di jalan pinuh ku batu,ngasruk alas teu make
baju,milu satia nuturkeun waktu. Anjeun aya jang muka
mangsa,dikudukeun hirup di lingkung murka. Tapi hate teu meunang
kagoda. Geura muka geura ngariksa,lawan murka.
Prasasti Batu Tulis ?
• Kunaon Prasasti Batu Tulis aya ? Sabab dijieun saenggeus Ki Baduga
maot. Saenggeus menta sesa Pajajaran dihandeuleumkeun. Surawisesa nu
indit ka kulon,lain nu balik ka dayeuh. Jadi saenyana dayeuh téh lain
di tempat Batu Tulis. Prak pikiran,prak baca ku hate.
• Dia nu marisah ka kaler ( kaler di tempat terakhir Raja Pajajaran
),darengekeun ! Dayeuh ku Dia moal kasampak…
Ki Santang Jeung Bangsana
• Santang,pamingpin ti salah sahiji bangsa jin,hiji nagari nu
dipikanyaho ku bangsa Ki Baduga. Ka iket ku jangji. Jangji sosobatan.
Lain jangji nu diharamkeun ku Qur’an. Ulah dibolokotan ku kapercayaan
nyimpang. Nu matak ngarusak kaimanan. Anggur geura buru
teangan,Katerangan Nu Bisa Jadi Puntangan.
• Hiji mangsa,salah sahiji nyarita. Kunaon bet bangsa kuring nu kerep
disalahkeun ? Bangsa kuring jeung anjeun sarua. Boga anak,boga
kulawarga. Dahar,nginum, nyeri,gering, bungah,neangan rejeki,maot… Naon
bedana jeung aranjeun ? Teu pantes ngan ukur
disalahkeun, digogoreng, difitnah…
• Kawajiban kuring sarua,ibadah, nu daek ibadah…Ulah ngamulyakeun
bangsa kuring,nyembah, atawa ngagantungkeun nasib,nanya mangsa
kahareup…da bangsa kuring ge sarua teu nyaho. Mun aya nu mere nyaho ti
bangsa kuring (nu jiga tadi disebutkeun) ,ngan ngabobodo,ulah di
denge…Anggur urang babarengan muntang ka Allah SWT.
• Kuring jeung anjeun beda alam,lain goib. Ngan kuring teu eces
katingali. Tapi lain teu bisa panggih. Bangsa kuring jeung anjeun nu
bener akidahna moal sagawayah manggihan atawa cumarita,da teu meunang
cuek agama. Saha nu sagawayah ? Nyaeta jin atawa manusa nu teu milu
aturan agama.
• Umur urang sarua,pondok. Ngan kusabab beda alam kuring jiga hirup
leuwih lila. Keur tapakurankeuneun meureun. Kuring gancang mun
ngalengkah ? Enya mun di alam anjeun. Di alam kuring nya saayana.
Sakali deui kuring menta aranjeun bangsa manusa ulah loba
kapengkolkeun kayakinan. Ulah kabobodo.
• Teu sakabeh bangsa kuring bisa atawa kungsi manggihan bangsa anjeun.
Kitu deui sabalikna. Saha nu bisa ? Urusan Nu Kawasa.
• Euweuh kadaharan anjeun nu bisa didahar ku kuring. Kuring cenah
dahar tulang ? Atawa kuring dahar manusa hirup da aya tulangan. Henteu
pisan. Jadi jang naon anjeun mere sajen ka kuring ? Da moal dihakan.
Teu bisa. Nu aya musyrik,doraka paling gede. Kalah meunang murka.
_________________
============


c: text/html

text:
Silinder (élmu ukur)
Dina élmu ukur, silinder (basa Indonesia: tabung atawa silinder) nyaéta bangun rohang tilu diménsi anu dijieun ku dua bunderan idéntik anu sajajar sarta hiji pasagi burung anu ngalingkung sisi-sisi dua bunderan kasebut.
Tina dua bunderan, anu hiji disebut dadampar sedengkeunn nu hiji deui disebut tutup silinder sarta pasagi burung anu nyimbutan ieu bangun disebut simbut silinder.
Rumus silinder[édit | édit sumber]
Lega beungeut[édit | édit sumber]
Eusi (volume)[édit | édit sumber]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Cengek
Cengek sarupaning bungbu keur masak nu rasana lada. Biasana sok dipake keur nyambel.Tangkalna mah leutik,pangjangkungna ukur sameteran.Buahna manjang paling gede sacingir.Nu ngora warnana hejo sok didahar bareng jeung gogorengan.Kusabab urang Sunda beuki lada,ieu cengek sok dipelak di unggal buruan imah.Dahar mun teu make cengek(sambel)asa kurang ngeunah.Najan lada tapi cengek payu pisan.Najan hargana salangit ge,tetep cengek dibeuli oge.Cengek siga beas nu kaasup sembako.Nu kudu aya keur dahar.
ASK-PASUNDAN JAYA


text:
(Dimuat dina Mangle No. 1784/Taun 2000)
1
“Ka dieu…!’ saur Pa Iswas. Kuring nyampeurkeun. Teras Pa Iswas (Drs. Iskandarwassid, M. Pd –kiwari mah Profesor), naros.
“Kantos ngadangu ungkara ‘uteuk tongo walangtaga’?” Kuring ngahuleng, tuluy unggeuk. Memang, kuring kungsi ngadenge eta ungkara –utamana mah dina paguneman sandiwara jeung kungsi maca dina carita-carita kabaheulaan—tapi sabenerna kuring teu kungsi apal naon harti nu saenyana.
Ti dinya Pa Iswas nyarios deui, kieu kurang-leuwihna mah.
Ti kapungkur dugi ka ayeuna, anjeunna ge uninga kana eta ungkara teh, tur memang kitu unina, uteuk tongo walangtaga. Kantos anjeunna ngemut yen eta ungkara teh henteu satata kaayanana, tapi teu ieuh jadi emutan jeung diemutan ku anjeunna. Tatapina, waktos anjeunna maos naskah Wawacan Rangga Wulung (WRW), anjeunna ngaraos kaget, geuning dina eta naskah mah ungkarana teh kaunggelna kieu: piteuk tongo walangtaga.
2
WRW teh ngalalakonkeun Rangga Wulung (RW) ti mimiti di jero kandungan indungna nepi ka meunang bagja; balik deui ka istana. Dicaritakeun yen indung RW teh prameswari. Waktu kakandungan ku RW, prameswari hayang mandi sareupna di situ taman karajaan. Najan dicaram ku Raja, prameswari keukeuh, antukna Raja kapaksa nganteur.
Waktu prameswari siram, Raja angkat metikan kembang. Eta kajadian teh dimangpaatkeun ku Ratu Raksasa nu mikabogoh Raja. Ratu Raksasa teh ngajanggelek mirupa prameswari asli, tuluy ngajak mulang ka karaton. Waktu prameswari nu asli rengse siramna, kageteun pohara da Raja teu aya di sakuriling taman.
Lantaran rumasa salah jeung ngawerakeun Raja, Prameswari teu mulang ka karaton. Prameswari ngantunkeun karaton tur hirup kadungsang-dungsang nepi ka anjog ka sisi leuweung. RW dilahirkeun, diasuh, jeung digedekeun ku alam sabudeureunana jeung ku kaprihatinan hiji indung. Tapi hal eta nu nyababkeun pribadi RW asak, mandiri, jeung tohaga.
Hiji mangsa RW nyalametkeun Cantaka (C) anak Raja palsu nu beungeutna kacida gorengna. Harita C rek digaley ku banteng wulung, ku RW disalametkeun. C nganuhunkeun ka RW. RW ngajawab kieu:
(Pupuh Asmarandana)
…
Raos abdi kenging Agan, Abdi darma ngabunuh Kabeh ge kagungan Agan. Sumawonna uncal deui, Piteuk tongo walangtaga, Leutikna pisan mun moyo, Gamparan anu kagungan, Enggeus puguh abdi, Tuan, Cantaka imut jeung nyatur, Heueuh maneh kitu pisan.
(Wawacan Rangga Wulung, kaca 22)
Tina eta pupuh Asmarandana, katiten yen nu saenyana mah (nu asli, nu otentik) ungkara teh: piteuk-tongo-walangtaga. Lain uteuk…
3
Nu jadi pamikiran kuring tina eta obrolan nya eta genep rupa: cara hiji ilmuan dina nepikeun pamadeganana, katalian hiji ilmuan, kajian linguistik (kabasaan), kajian sastra, kreativitas karuhun Sunda, jeung basa lisan nu keuna ku robah.
Hal nu kahiji. Dina cara medar permasalahan Pa Iswas memang tara bulat-beulit, tapi tara torojogan deuih. Anjeunna mah sok nohok permasalahan ku gaya nu manis, ku dialoh, ngalungkeun pertanyaan, muji tiheula, atawa kalan-kalan mah siga nu enya daria, serius, padahal…banyol. Memang gaya nyarita unggal jalma beda-beda kakeunaan ku sipat nu wajar, boga kapunjulan katut kakuranganana. Gaya Pa Iswas nu kitu, saeutik-gedena jadi perhatian kuring di sagigireun gaya nyarita sepuh-sepuh nu sejenna.
Hal nu kadua. Katalitian, ati-ati, jeung dariana hiji ilmuan memang jadi hal nu penting dina hiji perkara. Pa Iswas hiji ilmuan nu taliti, ati-ati, jeung daria tur tara nganggap hiji hal enteng sanajan eta permasalahan teh enteng, misalna. Tah, bisa jadi hal kahiji jeung kadua dianggap pangajen nu subjektif tapi saestuna urang bisa diajar tina kapunjulan hiji pribadi nu nyongcolang.
Hal nu katilu. Pa Iswas ngasongkeun hal kabasaan nu daek-teu daek kuring jadi mikir perkara eta. Sacara basajan diasongkeun evaluasi kana pakeman basa nu salah. Saliwat ku adegan struktur jeung eusi basa nu patali harti (ma’na), ungkara uteuk-tongo-walangtaga teh bisa ditarima.
Misalna bae, eta ungkara teh bisa dihartian sacara leksikal ku: 1) uteukna tongo jeung uteukna walangtaga, 2) uteukna tongo atawa uteukna walangtaga, 3) tongo teh aya uteukan, kitu deui walangtaga, 4) uteukna tongo teh ampir sarua/sarua pisan/beda/rada beda jeung uteukna walangtaga, 5) jste.
Eta ungkara oge bisa dihartian sacara idiomatik kieu: 1) sagala nu kumelip; nu katingal jeung nu teu katingal sagala kagungan Gusti –pangagung, pangawasa, saperti: kangjeng bupati kangjeng raja, kangjeng dalem, jsb., 2) hal nu sipatna musykil ayana –hese, sulit, tapi nyampak jeung kapanggih dina kanyataan hirup nepi ka jadi taya hal nu mustahil, 3) Gusti Allah Maha Kawasa kana sagala saniskara, 4) Gusti Allah teu ewuheun kana ciptaanana, 5) jste.
Tatapina ku rasa jeung pikir nu seukeut, eta ungkara teh sabenerna teu nincak kana aturan; aya nu teu satata dina kecap sesebutan barangna (nomina) jeung henteu satata dina harti kamusna (leksikal). Urang guar bae ku harti kamusna jeung ku kajian pakeman basana.
- Disawang tina harti kamus
1.1. Uteuk tongo-walangtaga
Uteuk hartina polo (otak). Tongo hartina sarupa kutu leutik dina taneuh tuhur, rupana beureum, nyocona pageuh. Walangtaga hartina ngaran sarupa insekta nu siga kutu anjing (KUBS, 1994: 555, 534, 498).
Lamun nitenan sacara kritis harti perkecap, urang bisa tumanya naha bet teu satata, naha kecap kahiji teu nyambung saeutik-eutik acan jeung kecap kadua-katilu? Kecap kadua jeung kecap katilu medar masalah sasatoan serangga; insekta (KUBS, 1994: 179) tapi naha kecap kahiji misah sosoranganan? Jeung naha kecap kahiji teu satata subwarna kecap barangna? Kapan kecap kahiji mah uteuk? Nu netelakeun kecap sesebutan barang bagian awak mahluk hirup, sedengkeun kecap jeung katilu mah kecap sesebutan barang pikeun sato.
1.2 piteuk-tongo-walangtaga
Piteuk hartina laleur gede nu sok euntreup ka/kana kuda/munding (KUBS, 1994: 398). Tongo wlangtaga sarupa hartina jeung bagian 1.1.
Sanggeus nitenan kecap perkecap dina ieu pakeman basa, jentre pisan ayana kasatataan dina kecap perkecap sesebutan barangna (sato piteuk, sato tongo, jeung sato walangtaga), jeung kasatatan antara harti jeung harti leksikalna (laleur jeung kutu teh dina elmu biologi, kaasup kana kulawarga/famili serangga/insekta).
- Disawang tina gaya basana
Ungkara piteuk-tongo-walangtaga teh pakeman basa. Pakeman basa teh ngawengku gaya basa nu biasa dipake dina paguneman lisan atawa dina tulisan. Gaya basa nyaeta rakitan basa nu dipake sangkan ngahudang pangaruh nu leleb/jero karasana ka nu ngaregepkeun atawa nu macana.
Gaya basa piteuk-tongo-walangtaga teh nurutkeun asal gelarna mah tina sesebutan nuduhkeun sabagian anggapan, sedengkeun nurutkeun patalina harti mah, ieu ungkara teh bisa kaasup kana gaya basa ngasor jeung nyilib. Dua hal ieu bakal kaguar dina kajian sastra. Gaya basa ngasor dipake pikeun ngasorkeun maneh, ngahandapkeun maneh, sangkan sopan teu dianggap adigung kumalungkung. Gaya basa nyilib dipake sangkan nu diajak nyarita teu eraeun atawa teu ngambek.
Lamun nilik kana harti idiomatik kahiji, piteuk-tongo-walangtaga teh hartina: sagala nu kumelip; ti nu katingal nepi ka teu katingal sagalana kagungan Gusti; pangagung; pangawasa (kangjeng bupati, kangjeng raja, kangjeng dalem, jsb.). Ieu gaya basa teh raket patalina jeung kasang tukang masarakat Sunda baheula nu numutkeun Pa Iswas mah ma’nana teh nyaeta: 1) refleksi tina kateudayaan masarakat leutik dina nyanghareupan kakawasaan para gegeden, 2) sikep pasrah rahayat dina ulun kumawula ka pangawasa.
Eta gaya basa ngasor jeung nyilib teh jadi kacapang an, jadi pakeman nu geus ngalemah dina paguneman, nu ahirna mibanda pungsi: 1) panganteb bumakti ka pangawasa, 2) nyindiran kana sagala kalakuan pangagung nu sakarep ingsun, jeung 3) alat pikeun leletak, nu dimangpaatkeun ku menak nu julig jeung hianat ka rahayat!
Hal nu kaopat. Kajian sastra nu dipatalikeun jeung faktor sosial nu ngawujud dina sosiologi sastra jeung sajarah Sunda. Kasang tukang kahirupan sastra Sunda dipangaruhan ku kahirupan sosial masarakatna nu agraris. Eta hal teh ngarefleksikeun sastra jeung budaya Sunda jadi sastra jeung budaya agraris (pertanian). Kitu deui dina gaya basa; piteuk-tongo-walangtaga bakal kapanggih budaya dipakena kuda jeung munding minangka sarana patali marga/transportasi jeung sarana tatanen.
Kuda jeung munding tersirat dina kecap sato piteuk. Piteuk teh laleur gede nu sok eunteup jeung ngaronom kuda atawa munding. Eta piteuk teh sok dipacokan ku manuk jalak. Ti dinya katiten ku urang, yen unggal komunitas teh hiji ekosistem nu silih untungkeun jeung silih mangpaatkeun.
Tina kecap tongo tersirat taneuh tuhur (jeung ngebul) nu nandakeun kondisi geografis Tatar Sunda dina mangsa datang katiga atawa halodo. Dina usum katiga, biasana taneuh teh sok angar, garing, atawa ngebul. Bibit kasakit mahabuna gancang. Kasakit ateul, salesma, batuk, jadi kasakit rahayat nu bibit kumanna dibawa ku angin usum tuluy hirup dina taneuh, dina cai, dina angin.
Tapi anehna, taneuh kebul mah sok dipikaresep bocah. Padahal dina taneuh kebul, sakadang tongo hirup lugina. Waktu budak ulin taneuh, eta sato teh napel jeung nyoco budak –biasana nyocona kana larangan budak lalaki atawa awewe. Nu dicocona tuluy bentol jeung beureum, karasana cenah ateul jeung peurih.
Tina kecap walangtaga tersirat sato anjing nu biasa diingu ku urang Sunda. Diinguna ieu sato patali jeung pepelakan nu sok diranjah ku bagong, atawa dipakena ieu sato pikeun buburu (moro) peucang; mencek; banteng, jste –aos novel Pangeran Kornel, Mantri Jero, jste (dina wawacan Rangga Wulung oge ning?). Anjing jadi pakarang nu penting harita –jadi, mungkin wae Si Tumang bapana Sangkuriang ge refleksi hiji kapentingan jeung ‘pamujaan’ masarakat harita kana sato anjing nu sakitu gede gunana.
Tina kekekcapan nu geus dipedar ngaliwatan sosiologi sastra, urang bisa nyurahan yen: 1) piteuk hartina harta/rajakaya penting tur mahal, nu dilambangkeun ku munding atawa kuda, sarana pikeun tatanen jeung transportasi rahayat harita, nu dagingna oge jadi sumber pangan nu mahal, 2) tongo hartina budak awewe atawa budak lalaki, 3) walangtaga hartina ingon-ingon inguan sejenna.
Harti jembarna mah kieu: anak incu oge dipasrahkeun pikeun kapentingan pangawasa mah, teu kahalangan ku nyaah, asih, atawa cinta –baca carpon Apun Gencay karya Yus Rusyana. Eta anak-anak rahayat teh rek dijadikeun ponggawa, selir, kaulinan, bujang, jeung sajabana oge, baris dipasrahkeun asal dipundut ku nu ngawasa harita. Geus puguhing rajakaya boh ingon-ingon boh hasil tani, sadayana ge kagungan Gusti. Rek iraha dipundutna ge nyanggakeun bae.
Harti konotasi ieu pakait pisan jeung gaya basa asal gelarna ungkara piteuk-tongo-walangtaga. Rahayat harita nganggap jeung malibirkeun kapalay para pangawasa teh kana sato hewan nu dianggap bisa ngawakilan harti saenyana. Tangtu bae rahayat teh moal togmol nyarita, yen nu dipikapalay teh kapan ieu, ieu, ieu, jeung ieu, tapi maranehna nyilibkeunana dina gaya nu ngasor, sangkan sopan jeung merenah lantaran sieun atuh dibenduan ku pangagung harita. Kabayang kokompodanana ngadenge sora kudana. Eta teh wangun kapasrahan, tumut, jeung satiana rahayat ka nu molah nagara.
Upama wasaeun mah meureun maranehna teh nyaritana kieu: “Lamun dibandingkeun jeung kakawasaan pangagung mah taya hartina atuh pangabakti rahayat mah. Tong boroning rajakaya jeung anak, dalah nyawa oge ditandonkeun demi nu molah nagara. Kapan pancen jadi pangagung teh abot jeung bangga, matak dina ngahampangkeun pancen teh rahayat kudu bakti.” Tah kecap rajakaya jeung anakna dibungkus ku piteuk-tongo-walangtaga.
Unikna, ti dieu oge sigana mimitina ieu ungkara piteuk-tongo-walangtaga teh robahna jadi uteuk-tongo-walangtaga tina pamikiran yen nyawa rahayat taya hargana pikeun pangagung. Uteuk leuwih deukeut kana pamikiran, kana nyawa manusa. Kaduana ku dedenge tara jeung teu apal mimitina tea, nepi ka ungkara ieu bisa robah.
Hal nu kalima. Nu jadi pikiran kuring pinterna kolot baheula nyiptakeun jeung merenahkeun pakeman basa, disagigireun nyiptakeun hiji sesebutan kana hiji jejer caritaan.
Geus pada apal meureun yen urang Sunda mah mibanda kabeungharan kecap nu taya tandingna. Lamun dipaluruh tina sajarah Sunda jeung asal-muasalna mah meureun, bisa jadi kabeungharan kecap atawa basa Sunda teh gelarna waktu jaman Sunda diereh ku Mataram, jaman ‘abdiii dalem, Sunda kiilen?”, jaman rahayat Sunda pasrah sadaya-daya taya hojahna dina ketak. Horeng hojahna teh dina basa, nu pinuh ku sindir sampir, silib siloka, jeung guguyon! Tapi hal eta jadi hiji hal nu positif, jiwa-jiwa nu katandasa teh ngagelarkeun kreativitas nu pohara ngaliwatan basana!
Kiwari kabeungharan basa urang Sunda teh geus karasa laleungitan, loba basa jeung kecap-kecap nu laleungitan tina kahirupan. Sanajan hal eta wajar, tapi lamun taya usaha ngarumatna, bisa jadi bakal dosa ka urangna. Lantaran Allah kapan nyiptakeun bangsa-bangsa manusa teh jeung basana sewang-sewang. Lamun basana teu dipiara meureun hianat kana kahirupan nu diciptakeun ku Mantenna? Atawa memang urang Sunda mah geus teu ngarasa boga kawajiban moral kana basana? Atawa ieu pedaran teh kaleuleuwihi? Jawabanana kudu ku elmu jeung hate nu permana.
Hal nu kagenep. Hal nu pamungkas nyaeta basa mah gumantung pisan kana situasi, waktu, lingkungan, katut jalma nu diajak nyaritana. Jentre pisan basa lisan mah keuna ku parobahan. Sanajan eta parobahan teh salah, tapi masarakat mah nganggapna teh bener bae, nepi ka lila ti lila nganggap nu salah teh bener, nu bener teh salah.
Ku kituna, najan basa nu hirup di masarakat mah manasuka (arbiter) jeung ragem tur disaluyuan ku sakabehna (konvensional) tapi tetep kudu aya ahlina nu baris ngenyed, ngadalian, nungtun, jeung nunjukkeun bebeneran ngaliwatan elmu pangaweruh; sangkan teu sasar satuluyna. Saperti ungkara gaya basa piteuk-tongo-walangtaga wae, kapan nu bener mah geuning piteuk, lain uteuk, komo iteuk mah, lain!
Kitu wae heula, langkungna mah wallahu’alam.*
Referensi
LBSS. 1994. Kamus Umum Basa Sunda. Bandung: Tarate.
Sudaryat, Yayat. 1996. Pedaran Basa Sunda. Bandung: CV Geger Sunten.
———–, 1997. Ulikan Semantik Sunda. Bandung: CV Geger Sunten.
Wawacan Rangga Wulung


text:
Seni tari
Seni Tari, Igel nyaéta ékspresi jiwa nu diébréhkeun ku wangun-wangun gerak ritmis nu éndah.[1]Seni tari mangrupa gerakan nu éndah sarta boga wirahma nu boga dua unsur penting nya éta gerak jeung wirahma.[1]Gerak nya èta gejala primér sarta wangun nu spontan dina kahayang jiwa. Sedengkeun wirahama nya èta sora nu kaatur nu milu gerak kasebut.[1]
Daptar eusi
Macem atawa Sipat Seni Tari[édit | édit sumber]
Seni tari digolongkeun jadi opat golongan, nya éta[2]:
- Tarian primitif atawa tari rahayat, nya éta tarian nu basajan jeung spontanitas sarta gerak jeung wirahma nu euweuh aturanana.
- Tari Klasik, nya éta jenis tarian nu kuat aturanana jeung hukumna, wujudanana abstrak sarta miboga falsafah nu jero.
- Tarian Modern, nya éta jenis tarian nu leupas, bebas tina aturan jeung sagala macem tradisi tari salaku wangun inovasi jeung èksprési anu bêbas.
- Tarian Kontémporér, nya éta jenis tari nu lepas tina aturan jeung tradisi tari.
Ragem Tari Mancanegara[édit | édit sumber]
Asia[édit | édit sumber]
Tari nu mekar di India jeung sababaraha nagara Asia nu séjèna nya èta Tari Odissi.[1] Tari ieu kabagi jadi sababaraha bagèan jeung biasana dilakukeun ku awéwé di pelataran kuil.[1]Samentara éta di Mongolia aya tari Bielgee (tari awak). Tari ieu kawas pantomim, Nu ngigelna mintonkeun adegan sapopoè nu ngumbara, saperti merah sapi, masak, sarta moro.[1]Di wilayah Jepang diwanoh festival O-bon waktu masarakatna Jepang mere hormat ka karuhun nu geus maot.[1]Sedengkeun di Korea loba pisan ragem tarian, sabagèan gedéna mangrupa gerak ngadalikeun awak bagean luhur.[1]Nu ngigel biasana awèwè jeung biasana makè han bok (pakean tradisi Korèa) sarta mak karémbong di leungeunna, Salah sahiji tarian Korèa nu kasohor nyaèta Tari Kipas.[1]
Eropa, Amèrika, Australia[édit | édit sumber]
Tari ieu sipatna sosial jeung ngabogaan ajèn seni anu basajan.[3]Tari tradisional biasana dipirig ku pakakas musik nu tradisional saperti kendang, suling, jsb. Conto tarina nya éta Minuèt ti Prancis, Waltz ti Jerman, Mazurka ti Polandia, jeung tari hujan ti Amerika Serikat.[3]
Balèt nya éta ragem tari nu lahir di Prancis di jaman Raja Louis XVI, anu terus mekar ampir di sakumna dunya.[2] Balét atau ba'la asalna ti basa Italy (ballarè) nu hartina ngigel tèa. Balèt nyaèta tarian ku tradisi, teknik, jeung wangun gerakan nu boga ciri mandiri, jeung bèda jeung wangun gerakan tèater sèjèna.[2]
Dansa kagolong tari nu pasangan atawa jumplukan.[2]Nepi abad ka-19 dansa diragakeun sacara jumplukan, saterusna lahir wangun dansa/tari waltz salaku tari nu pasangan nu dilakukeun ku dua urang (awèwè jeung lalaki).[2]Dansa aya dua macem, di antarana dansa rohangan pèsta jeung dansa modérn.[2]
Salsa nya éta salah sahiji tarian Latin nu jadi inspirasi tarian di dunya.[3]Tari Salsa dipirig ku musik Salsa nu asalna ti Son Kuba.[3]Musik Saslsa mangrupa gabungan antara musik tradisional Afrika, Kuba, sarta wirahma Amèrika Latin.
Tari tap dicokot tina sora ketukan atawa hentakan nu asalna tina piringan logam leutik nu ayana dina sapatu nu nari dina luhur lantè nu tarik.[3]
Tari Kontemporer nyaéta hiji tarian nu mekar di jaman kiwari, gerakan-gerakanna diciptakeun ku selera jaman kiwari.[3]Contona gerakan nu ngaliuk-liuk bagèan tutuwuhan nu katiup angin, salaku gambaran kahirupan manusa jaman kiwari nu keur kauji ku masalah hirup sarta èkonomi.[3]
Daptar Tari Nusantara[édit | édit sumber]
Tari Saman biasana dimimitian kalayan salam bubuka ti syekh (pemuka adat atawa lulugu ti tari Saman). Saterusna, ditepikeun nasèhat-nasèhat ngeunaan ngajalankeun kahirupan di dunya. Tarian ieu dipigawé saeutikna ku dalapan urang. Sakapeung, dipigawé ku 17 jelema.[5]
- Sumatera Utara: Tari Tor-Tor
- Sumatera Barat: Tari Piring
- Jambi: Tari Sekapur Sirih
- Bengkulu: Tari Andun
- Riau: Tari Joget Lambak
- Sumatera Selatan: Tari Gending Sriwijaya
- Bangka Belitung: Tari Putri Bekhusek
- Lampung: Tari Jangget
- Banten: Tari Topeng
- DKI Jakarta: Tari Ronggeng
- Jawa Barat: Tari Jaipong
Jaipong nya éta seni tari nu gelar dina kreativitas saurang seniman asal Bandung, Gugum Gumbira.[1]Karya jaipongan nu mimiti dipikawanoh ku masarakat nyaèta tari "Daun Pulus Keser Bojong jeung Rendèng Bojong".[1]Duanana mangrupakeun ragem tari wanoja jeung tari pasangan (lalaki jeung awèwè).[1]
- Jawa Tengah: Tari Gandrung
- Yogyakarta: Tari Serimpi
- Jawa Timur: Tari Remong
- Nusa Tenggara Barat: Tari Mpaa Lengo
- Nusa Tenggara Timur: Tari Perang
- Kalimantan Barat: Tari Monong
- Kalimantan Tengah: Tari Tambun dan Tari Bungai
- Kalimantan Selatan: Tari Baksa Kembang
- Kalimantan Timur: Tari Gong
- Gorontalo: Tari Paule Cinde
- Sulawesi Utara: Tari Polo-Palo
- Sulaweai Tengah: Tari Paule Cinde
- Sulawesi Tenggara: Tari Balumpa
- Sulawesi Selatan: Tari Kipas
- Sulawesi Barat: Tari Kipas
- Maluku: Tari Lenso
- Maluku Utara: Tari Lenso
- Irian Jaya Barat: Tari Perang
- Papua: Tari Selamat Datang
Rujukan[édit | édit sumber]
- ↑ a b c d e f g h i j k l (id)Neo Quantum. .Seni Budaya IX .Suara Media Sejahtera HAL. 35
- ↑ a b c d e f (id)Dra. Elok Mufidah.Seni Budaya .CV Arya Duta Hal 40
- ↑ a b c d e f g h i j k l m (id)Maulana, Lawuningrum, Nurus. Seni Budaya IX .Suara Media Sejahtera HAL. 35
- ↑ (id)Lintas Media. Atlas Propinsi Inonesia-Dunia. Lintas Media Jombang Hal. 7
- ↑ (id)Tari Saman (Diakses tanggal 23 September 2011)


text:
Di front office Hotel.
Kabayan : Neng, sadiakeun kamar hiji anu kasurna hipu, jandela na gede, jeung nyanghareup ka kota ….
Petugas : Mangga Pa , bade anu nyalira atau kangge duaan??
Kabayan : hallahhh si neng nya, kangge sorangan weh atuh, da abi mah teu nyandak pun bojo….
Petugas : Manggga , Pa. Kamar no 105 di lantai 10. ieu koncina….. Pa, pang jajapkeun si bapak ieu ka kamar nomer 105…
Pelayan Hotel : Siap, mangga ngiring ka sim kuring Pa… ( bari nyandak tas na si kabayan)
Kabayan : hayuu…
Teu kungsi lila si kabayan lebeut kanu kamar… tp anjeuna hulang huleung….
Kabayan : Teu salah kamar Jang? naha kamar teh meuni leutik2 teuing, nya euweuh ranjang jeung kasur deui, euweuh TV, jandelana mana? Kamar caina mana?… rek nanaonan ari aing sare dinu tempat kieu patut… teu narima aing lamun kieu mah..!! mending bedho…. !!!
Pelayan Hotel : Sabar atuh kang, ieu mah lift, sanes kamar hotel….


text: Beuki dieu beuki loba jalma di dunya.Jalma pasti disada teu beurang teu peuting ngocoblak bae.Komo nu ngarana awewe geus katelah boga biwir dua.Disada stereo,cerewed teu eureun-eureun,meni matak gandeng.Komo mun di pasar mah meni gandeng pisan,sok parea-rea omong, patawar tawar harga.sora Gandeng matak sok jangar kana sirah komo nu gandeng nyaritakeun batur nu can puguh benerna.Asa ku tenang mun keur peuting,sepi euweuh sora jalma nu baceo teu puguh.Boga biwir kudu dijaga tong dileuleuwihan,matak gandeng!!


text:
Infrabeureum
Infrabeureum atawa inframerah nyaéta radiasi éléktromagnétik dina panjang gelombang nu leuwih panjang ti cahaya katémbong, tapi leuwih pondok ti radiasi gelombang radio. Kecap infra beureum hartina "di handapeun beureum" (tina basa Latén infra, "handap"), beureum mangrupa warna ti cahya katémbong. Radiasi infrabeureum ngabogaan panjang gelombang antara 700 nm jeung 1 mm.
Daptar eusi
Tempo ogé[édit | édit sumber]
Tumbu kaluar[édit | édit sumber]
Jurnal[édit | édit sumber]
- Infrared Physics and Technology (Elsevier) (last access June 2005).
Ramatlokla[édit | édit sumber]
- Infrared Spectroscopy NASA Open Spectrum wiki site.


text:
Dano Toba
Dano Toba nya éta salah sahiji dano nu panggedéna sadunya, sarta nu panggedéna tur pangkakoncarana di Indonésia.[1] Panjangna 100 kilométer, lébarna 30 kilométer, saking ku gedéna Dano Toba mah siga sagara.[1] Ditengah-tengah Dano Toba aya pulo leutik ngaranna Pulo Samosir.[1][2] Dumasar panalungtikan ti Universitas Teknologi Michigan Amérika Serikat, baheula 75.500 taun katukang, di sabudeureun wewengkon Dano Toba aya gunung bitu anu ngabalukarkeun musnahna manusa, sato, jeung tutuwuhan di sabudeureunana, batuan tur lebu vulkanikna sumebar nepi ka 2000mmjauhna tur ngabalukarkeun daérahna poék katutupan ku lebu vulkanik.[1] Tapak bituna éta gunung téh jadi kawah anu gedé tur lila kalilaan kaeusian cai jadi dano.[1] Dano Toba perenahna di sababaraha kabupatén, nya eta Kabupatén Simalungun, kabupatén Samosir, kabupatén Tapanuli Utara, kabupatén Humbang Hasundutan, kabupatén Karo, kabupaten Dairi, Sumatera Utara.[1] Ieu dano téh mangrupa tempat wisata anu kumplit, aya wisata alam, wisata spiritual, sajarah, arsitektur sarta kuliner.[2] Dano Toba miboga niléy magis jeung niléy kosmologis, sabab dipercaya minangka tempat cicingna Namboru (Tujuh déwi karuhun urang Batak).[1] Saupama masarakat Batak arék ngayakeun acara disabudeureun ieu dano, kudu sanduk-sanduk papalaku heula ka Namboru.[1]


text:
Méga
Méga atawa awan téh nyaéta kumpulan keclakan cai anu jadi kristal és turta ngambacang di wiati. Mun poéna keur hadé, awan anu ipis éndah pisan katingalina, tapi dina waktu nu lian bisa jadi totondén bakal aya hujan atawa guludug. Hawa salawasna ngandung saab cai dina wangun gas anu teu kaciri. Jumlah saabna cai ka hawa gumantung kana suhu hawana. Météorologis (Jalma nu nalungtik perkara cuaca) ngabagi méga dumasar kana dedegan fisikna, nyaéta méga cirrus, kumulus, jeung stratus.
Méga nyaéta kumpulan uap cai nu ngambang di atmosfir di saluhureun Bumi atawa banda planet lianna, saperti Bulan. Katempona siga haseup warna bodas atawa kulawu di langit. Cabang météorologi ngeunaan awan disebut népologi.


text:
salam jumpa
my
geus disangka tianggangna pasti balesan na kieu matak saia nyebut obatna make buah oge
balasan buat my
Jadi jalma mah pasti sok loba kahayang ... tah mun teu boga duit teh sok nyeri sirah kulantaran naon tah
kusabab kahayangna teu kacumponan kabeh da lobaan keneh kahayang dibanding jeung duitna
Cing sabar weh nya
kudu sing bisa ngatur jeung kontrol kana kahayang teh ameh teu jangar kanu babatok=)) pan aya paribasa duit mah sukuna opat urang mah suku na oge ngan dua matak nungarana ngudag duit teh hese
sok ti ayeuna mah sing bisa ngatur pengeluaran atuh da geuningan kitu duit mah sukuna ge 4 heu heu heu
Atuh ceunah ayeuna mun keur boga duit teh osok goler
wajar weh da keur senang meureun ngan ari keur saia mah dek boga dek teu boga duit angger weh goler ameh kacirina senang jeung sok aya efekna mun make icon goler teh jadi asa kabrangbrangkeun
Ceuk saya ge
geus disangka tianggangna pasti balesan na kieu matak saia nyebut obatna make buah oge
anu jelas mah panyakit my mah asal ulah ku buah dada jeung buah zkar da ari eta mah mah moal matak wareg ngan ukur bisa matak nikmat hungkul
teangan weh buah anu matak seger, matak sehat jeung matak wareg suganan ari ku bung buahan mah panyakit teh rada jararauh
(hampura ah lain dek jorang atawa dek ngahina atawa dek pelecehan)
my saia mah lain si kapten saia mah gilang jeung barina oge buah saia atawa buah si kapten mah moal bisa dikirim da hese diala na oge
Tapi ieu mah aya bonus buat my jeung anu lainna tah dihandap ieu aya link keur pengobatan sok weh sedot olangan sugan weh bisa ngabantu kanu keur butuheun nya


text:
1Murid nu dua welas teh disaur ku Isa, tuluy dipaparin pangawasa pikeun nundung roh-roh jahat, nyageurkeun panyakit-panyakit, jeung rupa-rupa kalemahan badan. 2Ieu ngaran-ngaranna rasul-rasul anu dua welas teh: Nu mimiti Simon, anu sok katelah Petrus tea, jeung dulurna Andreas; tuluy Yakobus bin Sebedeus jeung Yahya dulurna; 3tuluy Pilipus jeung Bartolomeus; Tomas jeung Mateus, petugas pajeg tea; Yakobus bin Alpius jeung Tadeus; 4Simon urang Selot jeung Yudas Iskariot; Yudas teh anu hianat ka Isa tea. 5Rasul nu dua welas teh ku Isa diutus sarta didawuhan kieu, “Poma, maraneh ulah nepi ka mengpar kana jalan bangsa deungeun atawa asup ka kota urang Samaria; 6tapi nu kudu dijugjug teh, nya eta domba-domba Israil nu geus kabur ninggalkeun umat-Na. 7Geura arindit, tuluy embarkeun yen Karajaan Sawarga teh geus tereh ngadeg; 8hirupkeun deui nu paraeh; cageurkeun nu lepra; tundung roh-roh setan. Ieu hal, katampana ku maraneh teh, henteu kudu mayar; ku sabab eta, mikeunna oge ulah menta dibayar. 9Poma, ulah mawa barang emas-emasan, perak, atawa tambaga dina beubeur maraneh; 10ulah mawa bekel keur di perjalanan, entong mawa baju dua rangkep, tarumpah, atawa iteuk; sabab ari anu barang gawe mah, sakuduna narima buruhan. 11Lamun maraneh asup ka hiji kota atawa ka hiji desa, teangan saha di dinya anu pantes; di dinya maneh kudu nganjrek teh, tepi ka waktuna maneh kudu indit deui ti dinya. 12Lamun maraneh rek asup ka imahna, kudu uluksalam heula ka nu boga imah. 13Lamun manehna suka narima ka maneh, salam maneh teh ditarima; lamun henteu sukaeun, tangtu uluksalam maneh balik deui ka maraneh. 14Lamun aya anu teu sukaeun kaanjangan sarta embungeun ngadengekeun kana omongan maneh, maneh kudu indit ti eta imah atawa ti eta kota; tuluy gibrigkeun kekebul taneuhna tina suku. 15Ceuk Kami: Nasibna kota Sadumu jeung Gomora bakal leuwih hade, ti batan nasib eta kota: Jaga dina poean Pangadilan. 16Masing inget, maraneh diutus ku Kami teh, henteu beda ti domba anu digiring ka tengah-tengah ajag. Ku sabab eta, maraneh kudu pinter kawas oray, lantip kawas japati. 17Tapi maraneh kudu tetep waspada, ka sing saha oge. Sabab ti antara maranehna teh, bakal aya nu baroga maksud nyerenkeun maraneh ka Majelis Agama sarta maraneh bakal dihukum rangket di tempat-tempat pangibadahanana. 18Maraneh bakal dihadepkeun ka parapembesar jeung raja-raja tina lantaran Kami. Hal ieu teh, pikeun jadi saksi ka maranehna jeung ka sakur anu teu wawuh ka Allah. 19Upama maraneh nepi ka diserenkeun; poma, ulah salempang kumaha atawa naon nya piomongeun; sabab dina waktu eta pisan, maraneh bakal dipaparin pituduh naon anu kudu diucapkeun. 20Sabab anu nyarita teh lain maraneh, tapi Ruh Allah Rama anu ngadawuh di jero diri maraneh. 21Dulur jeung dulur bakal silih dakwa, supaya nu hiji dipaehan; kitu keneh bapa ka anak. Barudak bakal ngalawan ka nu jadi kolot, malah nepi ka wani maehan. 22Maraneh bakal dipikageuleuh ku sarerea tina lantaran ngaran Kami; tapi sing saha anu satia nepi ka panungtungan mah, bakal salamet. 23Upama maraneh dikaniaya di hiji kota, kudu nyingkir ka tempat sejen. Sabab Kami ngabejaan ka maraneh, yen samemeh kota di Israil kaider kabeh, Putra Manusa bakal rawuh manten. 24Ari murid moal ngungkulan guruna; kitu deui bujang, moal ngungkulan dununganana. 25Geus untung, lamun si murid bisa kaaku disajajarkeun jeung guruna atawa bujang disajajarkeun jeung dununganana. Lamun nu boga imah geus disebut Beelsebul, mo aya hesena nyebut Beelsebul ka saeusi imahna. 26Ku sabab eta, maranehna mah ulah dipikasieun. Euweuh perkara anu gelap anu moal teu kaboker atawa perkara nu buni anu moal teu kapanggih. 27Naon nu ku Kami dicaritakeun ka maraneh di nu poek, ku maraneh kudu dicaritakeun deui di nu caang; sakur nu diharewoskeun kana ceuli, ku maraneh kudu diuar-uarkeun ti luhur suhunan. 28Ulah sieun ka nu rek ngabinasa ka awak maneh, tapi teu bisaeun ngabinasa kana nyawa maneh; kudu sarieun teh, ku anu bisa ngabinasa badan jeung nyawa maraneh di naraka. 29Ari manuk piit, dijualna teh, lain dua saduit? Sanajan kitu, moal aya anu ragrag kana taneuh ari henteu dikersakeun ku Rama maraneh mah. 30Malah buuk dina sirah maraneh oge geus kaitung jumblahna. 31Ku sabab eta, ulah hariwang, maraneh teh leuwih punjul ti batan manuk piit. 32Jeung deui, sing saha anu ngaku ka Kami di hareupeun umum, tangtu diaku deui ku Kami di payuneun Ama Kami nu linggih di Sawarga. 33Sabalikna, sing saha nu ngangles ka Kami di hareupeun umum, tangtu diangles deui ku Kami di payuneun Ama nu linggih di Sawarga. 34Ulah boga sangkaan yen Kami bakal ngadatangkeun karapihan ka ieu dunya. Saenyana mah, Kami datang teh lain mawa karapihan, tapi mawa pedang. 35Kami datang rek nimbulkeun pasalia antara anak lalaki jeung bapa, anak awewe jeung indung, antara minantu awewe jeung mitoha awewe, 36sarta batur-batur saimahna bakal jadi satru. 37Sing saha anu leuwih nyaah ka indung bapa, ti batan ka Kami, henteu pantes jadi murid Kami; saha nu leuwih nyaah ka anakna, — boh awewe, boh lalaki — ti batan ka Kami, nu kitu henteu pantes keur Kami. 38Jeung deui, saha-saha nu teu daek manggul salibna sarta nuturkeun ka Kami, nu kitu ge teu pantes keur Kami. 39Saha-saha anu ngabelaan nyawana, bakal kaleungitan nyawana; saha-saha nu kaleungitan nyawana tina lantaran Kami, nyawana bakal salamet. 40Sing saha nu daek ngaku ka maraneh, eta teh sarua jeung ngaku ka Kami. Saha-saha nu daek ngaku ka Kami, eta teh geus daek ngaku ka Nu geus ngutus ka Kami. 41Saha-saha anu daek ngaku ka nabi sakumaha pantesna, manehna bakal narima ganjaran anu geus ngabaku keur nabi; jeung deui, saha-saha anu daek narima jelema bener sakumaha mistina, bakal diganjar ku ganjaran anu geus baku keur jelema bener. 42Sing saha anu nyuguhan nginum, — sanajan ngan ukur cai herang sacangkir — ka nu panglaip-laipna ti antara murid-murid Kami, ceuk Kami ka maraneh: Anu kitu oge moal kaliwat, tangtu baris narima ganjaran.”
Copyright
Learn More


text:
Tapi eta mah baheula, jaman tai kotok dilebuan. Ayeuna mah jaman tai kotok dipel make 'cairan pembersih'. Nya beresih, nya seungit. Nagara pinunjul jaman kiwari euweuh deui iwal nagara nu ngawasa informasi. Matak mun hayang bagsana maju, ra'yat Indonesia kudu pinter. Sangkan pinter, tangtu kudu dibiayaan. Ti mana biayana? Nya duit urang-urang keneh, nu dikokolakeun ku pamarentah/nagara. Jadi tugas pamarentah diantarana kudu ihtiar sangkan sakola murah. Ieu wajib tur teu bisa ditawar-tawar.
Lian ti eta, akses masarakat kana informasi teu meunang disengker. Lain ukur ku aturan, tapi oge ulah disengker ku kaayaan. Ulah nepi ka jiga kaayaan kiwari. Hayang pinter ngunjalan elmu tina internet, kasengker ku biaya akses nu mahal kabina-bina tur teu walatra, sabab fasilitasna kabeh museur di kota. Hartina can aya kadariaan ti pamarentah pikeun mangmeunangkeun ra'yat leutik di di pasisian. Nu diwowoy salila ieu memang masarakat kota. Buktina di kota mah sagala gampang.
Sawatara ka tukang, Menkominfo kungsi kedal ucap rek ngawangun hotspot haratis di padesaan. Tujuanana sangkan masarakat di pilemburan henteu tinggaleun informasi dibandingkeun jeung masarakat kota. Hanjakal nepi ka danget ieu buktina teu embol-embol. Hotspot haratis ukur lamunan. Akses internet angger mahal. Teuing mun pa mentri teh geus limpeuran nepi ka poho kana jangjina. Pamustunganana, urang lembur mah angger ngalamot curuk.
Padahal lamun bener pamarentah daria boga niat hayang ra'yatna pinter, matak naon mun operator seluler nu boga tower BTS rebuan tur nepi ka kampung-kampung teh diwajibkeun nyadiakeun hotspot internet haratis, itung-itung implementasi tina CSR (Corporate Social Responsibility) alias Tanggung Jawab Sosial Perusahaan. Ulah ngan ngedukan untung ti ra'yat leutik wungkul, tapi kudu aya oge ketakna sangkan ra'yat di pilemburan beuki palinter. Unggal ngadegkeun BTS, kudu nyieun hotspot internet haratis, sakalian ngamangpaatkeun towerna.
Jigana mun kitu, lain pamohalan lamun miharep Indonesia jadi nagara maju, nu ra'yatna teu tinggaleun sual teknologi jeung informasi. Minimal, Tata Danamihardja moal kukulutus unggal bulan, gara-gara rekening telepon terus-terusan tekor, gara-gara dipake ngeblog :-)
Pa Mentri, araya kitu?
Manawi kalandep, mangga tingali seratan sanesna:


text:
alat luar biasa dimaksudkeun pikeun jadi flown dina modeu kabina virtual jeung realisme gede.
Nu Cessna 310 diwangun leuwih 5400 salinan salila taun 27 produksi anak. Nu Cessna 310 ieu dipasarkan di versi aslina di 1954 (hiber kahiji Jan. 3, 1953) pikeun minuhan kompetisi of Beechcraft Baron jeung Piper Aztec jeung sajabana. Anjeunna tuluy pindah ngaliwatan leuwih ti lima belas vérsi. Cruising laju 360 km / h, max payload 861 kg, 783 liter tanghi suluh jeung tip jangjang pilihan, Consumer rata hourly tina liter 122
Maca "MUST_READ.rtf" file nu hadir kalawan eta, parentah penting jeung manuver steering nu diperlukeun.


text:
Azerbaijan
-
Artikel ieu ngeunaan hiji nagara di wewengkon Eurasia. Keur kagunaan sejen, tempo Azerbaijan (disambiguasi).
Azerbaijan (Basa Azerbaijan: Azərbaycan), resmina Républik Azerbaijan (Basa Azerbaijan: Azərbaycan Respublikası) nyaéta hiji nagara di wewengkon Kaukasus di Eurasia. Aya dina silang Asia Kulon jeung Éropa Wétan,[5] nagara ieu diwatesan ku Laut Kaspia di wétan, Rusia di kalér, Géorgia di kalér-kulon, Arménia di kulon, sarta Iran di kidul. Eksklave Nakhchivan diwatesan ku Arménia di kalér jeung wétan, Iran di kidul jeung kulon, kalawan wates pondok jeung Turki di kalér-kulon.
Azerbaijan téh mangrupa hiji républik kahijian sékulér. Nagara ieu mangrupa salsahiji ti 6 nagara Turk merdika ogé hiji anggota aktip ti Déwan Turk sarta komunitas TÜRKSOY. Azerbaijan miboga hubungan diplomatik kalawan 158 nagara sarta mangrupa anggota dina 38 organisasi internasional.[6] Nagara ieu mangrupa salah sahiji anggota pawangun GUAM sarta Organisasi keur Palarangan Pakarang Kimia sarta Pasamakmuran Nagara-Nagara Merdika (CIS).[7] Dina 9 Méi 2006, Azerbaijan dipilih pikeun kaanggotaan dina Déwan Hak Asasi Manusa ku Majelis Umum Pasarikatan Bangsa-Bangsa (wayah jabatan mimiti 19 Juni 2006).[8]
Daptar eusi
Sajarah[édit | édit sumber]
Sajarah awal panyicing wewengkon nu ayeuna diwanoh salaku Azerbaijan nyaéta bangsa Albania Kaukasia, bangsa anu ngomong basa-basa Kaukasus anu kaluarna ti wewengkon ieu. Sajarahna mah, Azerbaijan geus ditangtayungan ku raloba bangsa, kaasup urang Pérsia, Yunani, Romawi, Arménia, Arab, Turki, Mongol, jeung Rusia.
Karajaan kahiji anu aya dina wewengkon Azerbaijan ayeuna nyaéta Mannae dina abad ka-9 SM, lumangsung nepi ka taun 616 SM basa jadi bagian ti Kakaisaran Média, anu saterasna jadi bagian ti Kakaisaran Pérsia dina taun 549 M. Kasatrapan Atropatene jeung Albania Kaukasia diwangun dina abad ka-4 SM sarta kaasup kirang leuwih wewengkon nagara kabangsaan Azerbaijan jeung bagian kidul ti Dagestan ayeuna.
Islam kasebar gancangna di Azerbaijan mimiluan futuhat dina abad ka-7–8. Saenggeus pamaréntahan Kakhalifahan Arab ngaleutik, sababaraha nagara semi-merdika geus kabentuk, salah sahijina téh Kasultanan Shirvanshah. Dina abad ka-11, Turki Seljuk nu nalukkeun jadi kakuatan dominan di Azerbaijan jeung neundeun dasar étnis Azerbaijan ayeuna. Dina abad ka-13-14, wewengkon ieu ditarajang ku bangsa Mongol-Tatar.
Azerbaijan téh mangrupa bagian ti Kasultanan Pérsia Safawiyah dina abad ka-15–18. Ogé ngalaman waktos singket kapeupeusan bangsawan dina tetengahan abad ka-18 nepi ka mimiti abad ka-19, jeung diwangun kana kakhanan-kakhanan anu merdéka. Nyusul Perang Pérsia-Rusia antara Kasultanan Pérsia Qajar, kawas Ganja, Guba, Baku, jeung kakhanan-kakhanan merdika séjénna, jeung Kakaisaran Rusia, Azerbaijan direbut Rusia liwat Pajangjian Gulistan dina 1813, jeung Pajangjian Turkmenchay dina 1828, jeung sababaraha pajangjian nu leuwih awal antara tsar Rusia jeung para khan tepung ahir dina dasawarsa kahiji abad ka-19. Dina taun 1873, minyak ("emas hideung") dipanggihan di kota Baku, anu engkéna jadi ibu kota Azerbaijan.
Saenggeus labuhna Kakaisaran Rusia dina Perang Dunya I, Azerbaijan bareng Arménia jeung Géorgia jadi bagian ti Républik Fédérasi Démokratik Transkaukasia. Wanci républik éta bubar dina Méi 1918, Azerbaijan ngadéklarasikeun kamerdékaanna salaku Républik Démokratik Azerbaijan. RDA mangrupa nagara républik anu populasina mayoritas Muslim jeung ngan lumangsung 2 taun, ti 1918 nepi ka 1920, saméméh Tentara Beureum narajang Azerbaijan. Dina Maret 1922, Azerbaijan, bareng jeung Arménia jeung Géorgia, jadi bagian RSFS Transkaukasia (RSFST) dina Uni Soviét anu masih kénéh anyar kawangun. Dina 1936, RSFST bubar sarta Azerbaijan teras jadi républik bagian RSUS salaku RSS Azerbaijan.
Dina Perang Dunya II, Jérman Nazi narajang Uni Soviét. Tujuan utama panarajangan Operasi Édelwéiss Adolf Hitler nyaéta ngawasaan ibu kota beunghar minyak Azerbaijan, Baku. Lantaran alesan perang, pagawé minyak Soviét diwajibkeun gawé teteruesan sarta wargi nagarana ngagali parit jeung halangan antitank pikeun nyegah kamungkinan panarajangan musuh. Tapi, Operasi Édelwéiss gagal. Armada Jérman gagal dina pagunungan Kaukasus, manéhna éléh dina Patempuran Stalingrad.
Dina 1990, urang Azeri ngarumpul pikeun mrotés kakawasaan Soviét jeung ménta kamerdékaan. Démonstrasi éta dipareuman ku mimiluanna Soviét dina kajadian anu ayeuna disebat ku urang Azeri salaku Januari Hideung. Tapi dina 1991, Azerbaijan ngadéklarasikeun kamerdékaanna nalika labuhna Uni Soviét. Taun-taun awal kamerdékaanna dialihkeun ku perang ka Arménia jeung gerakan séparatis Arménia dina wewengkon Nagorno-Karabakh. Sanajan aya gencatan pakarang ti 1994, Azerbaijan heuteu ngaréngsékeun konflik jeung Arménia ngeunaan wewengkon anu kalobaannana dieusian ku urang Arménia. Saprak ahir perang, Azerbaijan heunteu boga kawasa deui dina 14% - 16% wewengkonna kaasup Nagorno-Karabakh.[9][10]
Étimologi[édit | édit sumber]
Aya sababaraha hipotésis anu patali kana asalna ngaran "Azerbaijan". Téori nu pangumumna nyaéta éponimna, Azerbaijan dingaranan dumasar kana Atropates, satrap (gubernur) Média Iran, nu ngawasaan hiji wewengkon anu aya di Azerbaijan jeung Iran modérn anu disebut Atropatene.[11] Dipercaya yén ngaran Atropates diturunan ti akar Basa Pérsia Kuna nu hartina "dilindungan ku seuneu"[12].
Aya ogé anu boga pamadegan lian anu ngabéjaan yén istilah ieu nyaéta Turkifikasi tipis ti Azarbaijan, vérsi ngaran Pérsia asli anu di-Arab-keun Âzarâbâdagân, diwangun tina âzar+âbadag+ân (âzar=seuneu; âbâdag=wewengkon kokolaan; ân=rarangkén jamak); yén tradisionalna kecap éta hartina "lemah seuneu abadi" atanapi "lemah seuneu", anu meureunan ngabéjaan sacara teu langsung, kuil seuneu Zoroastrianisme di wewengkon ieu. Sababaraha sajarawan Azeri mibanda pamadegan yén ngaran éta diwangun ti 4 unsur basa Azerbaijan: az+er+bay+can, nu hartina "lemah urang Az nu wanian" atanapi "hiji patempatan anu diluhuran pikeun kaom beunghar jeung ageung". Puitisna, Azerbaijan disebut ogé Odlar Yurdu ("Nagara Seuneu (Abadi)").
Babagian administratif[édit | édit sumber]
Azerbaijan kabagi kana 10 wewengkon ékonomi, 66 rayon (rayonlar, tunggal rayon), jeung 77 kota (şəhərlər, tunggal şəhər) nu mana 11 di antarana diparéntah langsung ku républik.[13] Di Azerbaijan, aya ogé Républik otonom (muxtar respublika), nyaéta Nakhchivan.
Catetan: Kota anu diparéntah langsung ku nagara dicitak miring.
Rujukan[édit | édit sumber]
- ↑ 11 July – The International Population Day, The demographic situation in Azerbaijan, The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan, 11 July 2011, ditarima 12 Juli 2011
- ↑ a b c d "Azerbaijan:Report for Selected Countries and Subjects". International Monetary Fund. Diakses pada 12 April 2011.
- ↑ "Distribution of family income – Gini index". The World Factbook. CIA. Diakses pada 1 Séptémber 2009.
- ↑ "Human Development Report 2010". United Nations. 20 Januari 2010. Diakses pada 4 Nopémber 2010.
- ↑ Azerbaijan bisa jadi bagian ti Asia jeung/atanapi Éropa. Klasifikasi PBB ngeunaan wewengkon-wewengkon dunya nempatkeun Azerbaijan dina Asia Kulon; CIA World Factbook CIA.gov, NationalGeographic.com, jeung Encyclopædia Britannica ogé nempatkeun Géorgia di Asia. Sabalikna, loba sumber nempatkeun Azerbaijan di Éropa, saperti BBC NEWS.bbc.co.uk, Merriam-Webster's Collegiate Dictionary, jeung Worldatlas.com.
- ↑ "Azerbaijan: Membership of international groupings/organisations:". British Foreign & Commonwealth Office. Diarsipkan dari yang asli pada 31 Juli 2003. Diakses pada 26 Méi 2007.
- ↑ Europa Publications Limited (1998). Eastern Europe and the Commonwealth of Independent States. Routledge. p. 154. ISBN 1857430581, 9781857430585 Cék ajén
|isbn=(help).
- ↑ "Elections & Appointments – Human Rights Council". United Nations. Diakses pada 3 Januari 2009.
- ↑ Thomas De Waal. Black Garden: Armenia And Azerbaijan Through Peace and War. New York: New York University Press, h. 240. ISBN 0-8147-1945-7
- ↑ CIA — The World Factbook. Azerbaijan.
- ↑ Historical Dictionary of Azerbaijan oleh Tadeusz Swietochowski dan Brian C. Collins, ISBN 0-8108-3550-9 (dicandak 7 Juni 2006).
- ↑ The Azerbaijani Turks: Power and Identity Under Russian Rule oleh Audrey Altstadt, ISBN 0-8179-9182-4 (dicandak 7 Juni 2006).
- ↑ "The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan, Administrative and territorial units of Azerbaijan Republic". Azstat.org. Diakses pada 22 Méi 2011.
Bacaan salajengna[édit | édit sumber]
- Olukbasi, Suha. Azerbaijan: A Political History (I.B. Tauris, 2011) 292 pages; $90). Focus on post-Soviet era.
Tumbu kaluar[édit | édit sumber]
- Informasi umum
- Azerbaijan International
- Yayasan Heydar Aliyev
- Azerbaijan di Open Directory Project
- Éntri Azerbaijan di CIA World Factbook
- Azerbaijan di University of Colorado at Boulder
- Profil Nagara ti BBC
- Pamaréntahan
- Média warta
- Pelesir
- Portal Pelesir Azerbaijan
- Atlas Azerbaijan Wikimedia, ngandung peta ngeunaan Azerbaijan.
-
Tingali ogé Azerbaijan di Wikivoyage
40°18′N 47°42′E / 40.3°N 47.7°E
Albania · Andorra · Arménia1 · Austria · Azerbaijan1 · Bélarus · Bélgia · Bosnia jeung Hérzégovina · Britania Raya (Inggris, Irlandia Kalér, Skotlandia, Wales) · Bulgaria · Céko · Dénmark · Éstonia · Finlandia · Géorgia1 · Hungaria · Irlandia · Islandia · Italia · Jérman · Kazakhstan2 · Kroasia · Latvia · Liechtenstéin · Lithuania · Luksemburg · Makédonia · Malta · Moldova · Monako · Monténégro · Norwégia · Perancis · Polandia · Portugal · Romania · Rusia2 · San Marino · Sérbia · Siprus1 · Slovakia · Slovénia · Spanyol · Suis · Swédia · Turki2 · Ukraina · Vatikan · Walanda · Yunani
Apganistan · Arab Saudi · Arménia1 · Azerbaijan1 · Bahrain · Bangladésh · Butan · Brunéi · Cina · Géorgia1 · India · Indonésia · Irak · Iran · Israél · Jepang · Kamboja · Kazakhstan3 · Kirgizstan · Koréa Kalér · Koréa Kidul · Kuwait · Laos · Libanon · Maladéwa · Malaysia · Mesir3 · Mongolia · Myanmar · Nepal · Oman · Pakistan · Pilipina · Qatar · Rusia3 · Singapura · Siprus1 · Sri Lanka · Suriah · Tajikistan · Thailand · Timor Lésté2 · Turki3 · Turkménistan · Uni Émirat Arab · Uzbékistan · Viétnam · Yaman · Yordania
Arménia · Azerbaijan · Bélarus · Kazakhstan · Kirgizstan · Moldova · Rusia · Tajikistan · Uzbékistan
Nagara panénjo
Afrika Tengah • Bosnia jeung Hérzégovina • Muangthai
Organisasi jeung masarakat Muslim panénjo
Front Pangbébas Nasional Moro • Républik Turki Siprus Kalér
Organisasi panénjo internasional
Organisasi Sabilulungan Ékonomi • Uni Afrika • Liga Arab • Gerakan Non-Blok • PBB
Afrika Kidul · Républik Afrika Tengah · Aljazair · Apganistan · Angola · Antigua jeung Barbuda · Arab Saudi · Bahama · Bahrain · Bangladésh · Barbados · Belarus · Belize · Bénin · Bhutan · Bolivia · Botswana · Brunéi · Burkina Faso · Burundi · Chad · Chili · Djibouti · Dominika · Républik Dominika · Ékuador · Éritréa · Éthiopia · Filipina · Gabon · Gambia · Ghana · Grénada · Guatemala · Guinéa · Guinéa-Bissau · Guinéa Khatulistiwa · Guyana · Honduras · India · Indonésia · Iran · Jamaika · Kamboja · Kamérun · Kénya · Kolombia · Komoro · Républik Kongo · Républik Démokratik Kongo · Koréa Kalér · Kuba · Kuwait · Laos · Lésotho · Libanon · Libéria · Libya · Madagaskar · Maladéwa · Malawi · Malaysia · Mali · Mauritania · Mauritius · Mesir · Mongolia · Maroko · Mozambik · Myanmar · Namibia · Nepal · Nikaragua · Nigér · Nigéria · Oman · Pakistan · Paléstina · Panama · Pantai Gading · Papua Nugini · Peru · Qatar · Rwanda · Saint Lucia · Saint Vincent jeung Grenadines · Sao Tome jeung Principe · Sénégal · Seychelles · Siérra Léone · Singapura · Somalia · Sri Lanka · Sudan · Suriname · Swaziland · Suriah · Tanjung Vérdé · Tanzania · Thailand · Timor Lésté · Togo · Trinidad jeung Tobago · Tunisia · Turkménistan · Uganda · Uni Émirat Arab · Uzbékistan · Vanuatu · Vénézuéla · Viétnam · Yaman · Yordania · Zambia · Zimbabwé
Arménia · Azerbaijan · Brasil · Republik Rahayat Cina · Él Salvador · Kazakhstan · Kosta Rika · Kroasia · Kyrgyzstan · Méksiko · Monténégro · Sérbia · Ukraina · Uruguay
Turkik Kulon
Azerbaijan1
Bashkortostan (Rusia)
Chuvashia (Rusia)
Siprus Kalér
Républik Altai (Rusia)
Khakassia (Rusia)
Gagauzia (Moldova)
Kabardino-Balkaria (Rusia)
Karachay-Chérkéssia (Rusia)
Karakalpakstan (Uzbékistan)
Kazakhstan
Kirgizstan
Sinjiang (Cina)
Tatarstan (Rusia)
- Pages using ISBN magic links
- Nagara anggota Déwan Éropa
- Azerbaijan
- Nagara dwibuana
- Kaukasus
- Nagara di Asia Kulon
- Nagara di Éropa
- Nagara Wétan Deukeut
- Nagara nu dilingkung
- Nagara Turk modérn
- Républik
- Wewengkon nu maké basa Rusia
- Wewengkon nu ngadeg taun 1991
- Asia Kulon
- Anggota OSI
- Anggota CIS
- Anggota Pasarikatan Bangsa-Bangsa


text:
Alkitab
Alkitab mangrupa kitab suci Kristen . Alkitab kabagi jadi dua bagian utama: Perjangjian Anyar jeung Perjangjian Heubeul. Babagian ieu disebut "Perjangjian" ku sabab Pangeran bangsa Israél atawa Yahwe nyieun perjanjian. Perjangjian munggaran nyaéta antara Nabi Musa jeung urang Yahudi, sedengkeun nu kadua antara Yesus Kristus jeung sakabéh umat manusa.
Kecap 'Alkitab' sorangan asalna tina basa Arab Kutiba nu hartina katetepan-katetepan/hukum, nu mangrupa aturan-aturan dina ngajalankeun ageman
Ampir kabéh buku Perjangjian Heubeul ditulis dina basa Ibrani, kajaba sawatara bagian anu ditulis dina basa Aram ti kitab Daniel sedengkeun kabéh buku Perjangjian Anyar ditulis dina basa Yunani.
Dumasar eusina sarta gaya nulisna, Perjangjian Heubeul bisa digolongkeun jadi 5 bagéan utama nyaéta Kitab Taurat (5 kitab), Kitab Sajarah (12 kitab), Kitab Puisi (5 kitab), Kitab Nabi-nabi Besar (5 kitab) sarta Kitab Nabi-nabi Leutik (12 kitab). Sedengkeun golongan keur Perjangjian Anyar nyaéta Kitab Injil (4 kitab), Kitab Sajarah (1 kitab), Kitab Surat Rasuli (21 kitab) sarta Kitab Wahyu (1 kitab).
Sajaba ti éta ti saprak baheula aya sawala ngeunaan kanon Alkitab: buku naon waé anu bisa dianggap bagian ti Alkitab. Dina abad ke-3 SM, Alkitab Ibrani atawa Tanakh ditarjamahkeun dina basa Yunani. Tarjamahan ieu disebut Septuaginta, tapi ngamuat sajumlah buku anu henteu aya dina vérsi Yahudi. Buku-buku ieu disebut buku-buku Deuterokanonika.