text:
Versi katilu versi Sunda buhun.
Baheula, numutkeun salah sahiji prasasti, dikampung buhun nyingkur, kiduleun Palabuhan Ratu (duka naon nami buhunna) teh aya carita nu ceples saperti carita Romeo-Juliet. Aya sapasang jajaka jeung mojang Sunda nu teu bisa dipisahkeun deui. Kaditu kadieu duaan wae. Nu awewe keur ngarambet, ngahaja ditungguan ku nu lalaki bari maraban embe. Nu awewe keur napi, nu lalaki mulungan bakatul. Beungeut teu leupas ti nyerengeh jeung nyerengeh wae. Pokona hirupna teh “hanya untuk berdua”. Anteb pisan teuteupan duaannana teh. Jiga euwueh sasaha wae disakurilingna teh.
Ti saprak keuna purulukan jimat asih teu laas, manehna duaan teu bisa dipisahkeun deui, kajaba dipisahkeun ku peuting. Sanajan peuting, kaasih duanana disambung deui dina impian.
Padahal mun ditilik mah asa teu saimbang pisan. Nu awewe na geulis campernik, di lebahan Palabuhan Ratu baheula mah kaasup bentangna. Teu jauh mun direndengkeun jeung srikandi mah. Awakna jangkung lenjang kulitna hejo carulang, keureut beungeut ngadaun seureuh, tarangna lancah mentrangan, halisna ngajeler paeh, irungna kuwung-kuwungan. Ari imut matak ngirut, matak deungdeuleueun anu neuteup.
Ari nu lalaki dedegan jangkung henteu, pendek henteu. Arjuna teu jiga, Rahwana mana boa. Kulit hideung santen-na sakeclak (maksudna mah lestreng), rambut teu keuna ku angir. Mana gendut, gempal, jauh ti dedeg sampe rupa hade.
Tapi mun jodo mah teu kamana. Manehna bobogohan kamalinaan. Tapi dasar keur bobogohan, tikotok ge sarasa coklat pan. Wejangan kolot teu dipalire. Patuah sepuh teu diturut. Padahal pamali lin mun duaan wae, komo jaman baheula mah.
Hiji mangsa, manehna duaan teh jangjian di handapaeun tangkal kalapa, di hareupeun upluk-aplakna sawah tinggal panen. Srangenge enyay-enyayan. Angin ngahiliwir. Manuk piit ngaalokan duaan nu geus kahudang ku cinta.
Si geulis ngagelehe dina lahunan bebene hate. Si jajaka teutep deudeuh ngusapan tarang nu mentrang, bari nyarita:
“Neng Geulis, pupujan ati”
“Akang kasep jungjungan kalbu”
“Naon nu aya dina sawangan Neng Geulis ayeuna?”
“Kang…..”
“Hmmmm, sok atuh balaka..”
“Ah, Akang heula atuh”, gelenyeh imut
“Nya atuh, Akang rek balaka. Akang teh ….”
Caritana teh teu tamat. Sabab harita teu puguh naon sababna, dua hulu kalapa ragrag, ninggang sirah si Gempal. Jodo pati bagja cilaka. Nya didinya, asih pegat simpay.
Neng Geulis nu kanyenyerian, ngagerung ceurik. Hudang tina lahunan, kasampak bebene geus teu aya di kieuna. Dirawu sirah na, dikeukeup na dadana. Ngagerung deui ceurik, leuwih tarik, waktu manehna nyidi-nyidik hiji tanda dina tangkal kalapa nu ngabuktikeun asih manehna duaan.
Jiga kieu tandana teh:
PAL + ENTIN (maksudna mah Gempal jeung Entin)
Si Geulis teu inget kana purwa daksina, terus wae gogorowokan, nyebut kakasih manehna jeung bebenena. Sabab manehna urang sunda – nu patuker wae antara “p” jeung “f”, atuh manehna teh ngagorowok FAL …. ENTIN, FAL.
Lila lila eta kecap teh jadi nyambung, jadi weh FALENTIN.
Ngarah saluyu jeung jaman, eta kecap teh jadi VALENTINE
Cag,
14 Feb 2009, 20.30pm
en be: sebagian basa Sunda nu hade tata basana dicutat tina sasauran-na Kasepuhan O Hashim


c: text/html

text:
Warna primér
Warna primér nurutkeun téori warna pigmén ti Brewster nyaéta warna-warna dasar. Warna-warna séjén dijieun tina kombinasi warna-warna ieu.
Eusi
Téori warna cahaya[édit | édit sumber]
Mimitina, manusa nganggap yén warna primér téh kawangun ku warna beureum, konéng, jeung héjo. Tapi dina panalungtikan satuluyna, disebutkeun tilu warna primér téh nyaéta:
Warna ieu saterusna dipikawanoh salaku warna pigmén primér anu dipaké dina dunya seni rupa. Campuran dua warna primér ngahasilkeun warna sékundér. Campuran warna sékundér jeung warna primér ngahasilkeun warna térsiér.
Téori warna pigmén[édit | édit sumber]
Sacara téknis, beureum - konéng - biru, sabenerna lain warna pigmén primér. Tilu warna pigmén primér nyaéta magénta, konéng sarta cyan. (Ku alatan éta lamun nyebutkeun "beureum, konéng, biru" minangka warna pigmén primér, mangka "beureum" nyaéta cara anu kurang akurat pikeun nyebutkeun "magénta" sedengkeun "biru" nyaéta cara anu kurang akurat pikeun nyebutkeun "cyan"). Biru sarta héjo nyaéta warna sékundér dina pigmén, tapi mangrupa warna primér dina cahaya, babarengan jeung beureum.
Landasan biologis[édit | édit sumber]
Warna primér nyaéta lain milik cahaya, tapi leuwih mangrupa konsép biologis, anu didasarkeun kana réspon fisiologis panon manusa kana cahaya. Sacara fundaméntal, cahaya nyaéta spéktrum sinambungan ti panjang gelombang, anu hartina aya jumlah warna anu teu kahingga. Tapi, panon manusa normalna ngan ngabogaan tilu rupa pakakas panarima/réséptor anu disebut sél congcot (anu aya dina rétina). Ieu anu ngaréspon panjang gelombang cahaya tinangtu. Manusa sarta spésiés séjén anu ngabogaan tilu rupa réséptor warna disebut mahluk trichromat.
Spésiés anu dipikawanoh minangka tetrachromat, nu boga opat réséptor warna, ngagunakeun opat warna primér. Manusa ngan bisa nempo gelombang nu panjangna nepi ka 400 nanométer, warna wungu, sedengkeun mahluk tetrachromat bisa nempo warna ultraviolét (saluhureun wungu]] nepi ka 300 nanométer, warna primér kaopat ieu jigana perenahna dina spéktrum nu panjang gelombangna leuwih pondok, sarta jigana warna magénta spéktral murni leuwih ti saukur magénta anu ku urang katempo minangka campuran tina beureum jeung biru.
Réa sato tina golongan manuk jeung sato marsupial mangrupa mahluk tetrachromat.
Warna primér aditif[édit | édit sumber]
Pakakas / média anu ngagabungkeun pancaran cahaya pikeun nyiptakeun rasa warna ngagunakeun sistem warna aditif. Televisi nyaéta anu pangilaharna. Warna primér aditif nyaéta beureum, héjo jeung biru. Campuran warna cahaya beureum jeung héjo, ngahasilkeun nuansa warna konéng atawa jingga. Campuran héjo jeung biru ngahasilkeun nuansa cyan, sedengkeun campuran beureum jeung biru ngahasilkeun nuansa wungu jeung magénta. Campuran kalawan proporsi saimbang ti warna aditif primér ngahasilkeun nuansa warna kulawu; lamun tilu kelir ieu dihijikeun, mangka hasilna nyaéta warna bodas. Ruang warna/modél warna anu dihasilkeun disebut RGB (red, green, blue).
Warna primér subtraktif[édit | édit sumber]
Média anu ngagunakeun pantulan cahaya pikeun ngahasilkeun warna, maké padika campuran warna subtraktif.
Tradisional[édit | édit sumber]
Beureum, konéng, biru / RYB (red, yellow, blue) mangrupa runtuyan sajarah tina warna primér subtraktif, hususna dipaké dina seni rupa (seni lukis). Ruang warna RYB ngajadikeun triad warna primér dina hiji bunderan warna standar; ogé warna sékundér: wungu, oranyeu/jingga sarta héjo. Triad warna kaususn ku 3 warna anu ekuidistan (jarakna sarua) dina hiji bunderan warna.
Pamakéan warna beureum, biru, konéng minangka warna primér ngahasilkeun gamut (wengkuan warna) anu rélatif heureut, di mana, sawatara warna henteu bisa dihontal ku campuran kasebut. Alatan alesan éta, pacitakan warna modéren ngagunakeun campuran warna magénta, konéng, cyan.
CMYK[édit | édit sumber]
Dina industri pacitakan, pikeun ngahasilkeun warna variatif, dilarapkeun pamakéan warna primér subtraktif: magénta, konéng sarta cyan dina ukuran anu rupa-rupa.
Campuran konéng jeung cyan ngahasilkeun nuansa warna héjo; campuran konéng jeung magénta ngahasilkeun nuansa warna beureum, sedengkeun campuran magénta jeung cyan ngahasilkeun nuansa biru. Dina téori, campuran tilu pigmén ieu dina ukuran anu saimbang baris ngahasilkeun nuansa warna kulawu, sarta baris jadi hideung lamun tiluanana disaturasikeun sacara pinuh, tapi dina prakprakanana hasilna condong jadi warna kotor semu coklat. Ku alatan éta, remen ogé dipaké kelir kaopat, nyaéta hideung, minangka tambahan ti cyan, magénta sarta konéng. Ruang warna anu dihasilkeun saterusna disebut CMYK (Cyan, Magenta, Yellow, Black). Hideung disebut "K" (key) tina istilah "key plate" dina pacitakan (plat citak anu nyiptakeun rinci artistik dina gambar, biasana ngagunakeun warna mangsi hideung).

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Naskah Wangsakerta
Naskah Wangsakerta nujul ka sakumpulan naskah nu disusun ku Pangéran Wangsakerta pribadi atawa nu disusun ku "Panitia Wangsakerta". Dumasar eusi Pustaka Rajyarajya i Bhumi Nusantara parwa (bagian) V sarga (jilid/naskah) 5 nu mangrupa daptar pustaka, sahanteuna pabukon Karaton Cirebon ngoléksi 1703 judul naskah, 1213 di antarana mangrupa karya Pangéran Wangsakerta saparakanca.
Panitia Wangsakerta[édit | édit sumber]
Dina pamuka unggal naskah karya Wangsakerta salawasna diémbarkeun ngeunaan prosés dijieunna naskah-naskah éta. Panitia—nu dipingpin ku Pangéran—Wangsakerta ieu dimaksudkeun pikeun nyumponan amanat ramana, Panembahan Girilaya, sangkan nyusun kisah karajaan-karajaan Nusantara. Panitia ngadeg pikeun ngayakeun gotrasawala antara para ahli (sajarah) ti sakuliah Nusantara, nu hasilna disusun jeung ditulis jadi naskah-naskah nu kiwari katelah Naskah Wangsakerta téa. Gotrasawala ieu lumangsung taun 1599 Saka (1677 M), sedengkeun panyusunan naskah-naskahna méakeun waktu nepi ka 21 taun (réngsé 1620 Saka, 1698 M).
Karya Panitia Wangsakerta[édit | édit sumber]
Naskah-naskah nu dihasilkeun ku Panitia Wangsakerta bisa digolongkeun kana sababaraha judul:
- Pustaka Rajyarajya i Bhumi Nusantara
- Pustaka Pararatwan
- Pustaka Carita Parahyangan i Bhumi Jawa Kulwan
- Pustaka Nagarakretabhumi
- Pustaka Samastabhuwana
- Salinan kitab-kitab hukum Majapahit
- Kumpulan carita, katha, jeung itihasa
- Pustaka ngeunaan raja désa jeung raja alit
- Salinan rupa-rupa naskah Jawa Kuna
- Mahabharata
- Kumpulan kathosana
- Salinan prasasti
- Salinan surat-surat perjangjian sabalad
- Naskah ngeunaan carita para padagang
- Naskah dina rupa-rupa basa séjén jeung deungeun
- Kumpulan widyapustaka (anéka élmu)
- Pustaka kaislaman
- Sarwakrama raja-raja Salakanagara
- Sarwakrama raja-raja Tarumanagara
- Sarwakrama raja-raja Galuh jeung Pajajaran
- Sarwakrama raja-raja Galuh
- Sarwakrama raja-raja Jawa Tengah jeung Wétan
- Raja-raja jeung pangagung Majapahit
- Raja-raja jeung pangagung Bali
- Raja-raja jeung pangagung Janggala jeung Kadiri
- Raja-raja jeung pangagung Sriwijaya
- Raja-raja wewengkon Bali, Kadiri, jeung Janggala
- Salinan naskah-naskah karya Prapanca
Kaayaan naskah[édit | édit sumber]
Naskah-naskah Wangsakerta disimpen di Musium Sri Baduga, Bandung. Naskah-naskah ieu ditulis maké mangsi hideung dina kertas daluang. Numutkeun Arsip Nasional, umur ieu keretas téh kira saratus taunan. Sigana, naskah-naskah nu aya téh mangrupa naskah salinan nu ditulis kira ahir abad ka-19.
Kontrovérsi[édit | édit sumber]
Kapanggihna naskah Wangsakerta dina taun 1970-an, lian ti nimbulkeun rasa bungah jeung hélok nu kacida alatan kalengkepanana, pikeun sawatara pihak nimbulkeun rasa mangmang, malah sababaraha ahli nyangka yén ieu naskah téh aspal (asli tapi palsu). Di antara alesan-alesan nu ngaragukeun ieu naskah, nyaéta:
- historis teuing, teu galib jeung umumna eusi naskah nu sajaman (babad, kidung, tambo, hikayat);
- akurna eusi naskah jeung karya-karya sarjana Kulon (J.G. de Casparis, N.J. Krom, Eugene Dubois, jsb.), antukna aya sangkaan yén ieu naskah dijieun ngarujuk ka karya sarjana-sarjana tadi (lain dijieun abad ka-17);
- kaayaan fisik naskah (keretas/daluang, mangsi, wangun aksara) can katalungtik.
Rujukan[édit | édit sumber]
- Ayatrohaédi. 2005. Sundakala: cuplikan sejarah Sunda berdasarkan naskah-naskah "Panitia Wangsakerta" Cirebon. Pustaka Jaya, Jakarta. ISBN 979-419-330-5
- Ékajati, Édi S. 2005. Polemik Naskah Pangeran Wangsakerta. Pustaka Jaya, Jakarta. ISBN 979-419-329-1
- Hérlina Lubis, Nina. 2002. Kontrovérsi tentang Naskah Wangsakerta. Humaniora 1: 20-26.


text:
Rutaceae
Rutacéae nyaéta salah sahiji kulawarg tutuwuhan tina ordo Sapindales nu aya dina kelompok utama Angiospermae (Tutuwuhan kembangan).[1][2] Rutacéae mangrupa tutuwuhan hérba, semak, jeung tatangkalan nu miboga kelenjar barelang, umumna bau jujukutan.[3] Kulawarga ieu diwangun ku antara 150 genus jeung 1.500 spésiés nu dicirian ku ayana loba cucuk jeung tangkai nu jangjangan.[3] Kulawarga ieu miboga daun alternatif atawa sabalikna, sederhana atawa wangun palma atawa daun pinatel,atawa kadang-kadang garedé atawa leleuitik wangun cucuk; stipula henteu boga.[3] Kembangna sok miboga seungit amis, hampir sok biséksual, jeung actinomorfik atawa kadang-kadang zygomorfik.[3] Kembang ieu diatur keur penyerbukan, nu diurus ku gegeremet kawas laleur leutik atawa odéng.[2] Kembang-kembang miboga warna nu jelas, aromatik jeung miboga néktar.[2] Buah tina ieu kulawarga rupa rupa, misalna kapsul (genus Ruta), folikel (Zanthoxylum), drupes (Amyris), béri (Triphasia), samaras (tangkal hop), jeung shizocarps (Helietta).[2] Buah jeruk sabanerna mangrupa béri nu dimodifikasi.[2] Kulawarga ieu penting pikeun sajumlah gedé tutuwuhan hias jeung dahareun.[4] Loba vareitas na nu dibudidayakeun kawas jeruk, lémo, atawa jeruk bali.[4] Loba varietas asli nu dibudidayakeun salaku tutuwuhan hias, hususna spésiés Boronia, Crowéa, Eriostemon, Phebalium jeung Corréa.[4]


text:
Maluku Kalér nyaéta hiji propinsi di Indonésia. Propinsi ieu diwangun dumasar Undang-Undang Nomer 46 Taun 1999 tanggal 4 Oktober 1999. Propinsi ieu ngawengku sababaraha pulo di Kapuloan Maluku.
Populasi Maluku Kalér aya 855.627 jiwa (sénsus 2003).
Ibukota propinsi ie nyaéta Ternaté, tapi aya rencana mindahkeun ka Sofifi.
- Kabupatén Halmahéra Barat
- Kabupatén Halmahéra Selatan
- Kabupatén Halmahéra Tengah
- Kabupatén Halmahéra Timur
- Kabupatén Halmahéra Utara
- Kabupatén Kapuloan Sula
- Kota Ternaté
- Kota Tidoré
Daptar gubernur Propinsi Maluku Kalér:


text:
Hasil Pencarian
Hasil pencarian untuk kata kunci nyepenna (1)
- Dongeng Sasakala: SELAT SUNDA JEUNG GUNUNG KRAKATAU
1 Mar 2002 - 2:31 am
Jaman baheula di pulo Jawa beulah Kulon, ngadeg hiji karajaan nu diratuan ku Prabu Rakata. Sang Prabu kagungan putra dua. Anu cikal jenengan Raden Sundana, anu bungsu Raden Tapobrana. Harita mah Pulo Jawa sareng Sumatera teh ngahiji.
Ku margi Prabu Rakata parantos sepuh pisan, teras masrahkeun karajaan ka putra-putrana. Karajaan teh dibagi dua. Anu palih Wetan ka Raden Sundana, nu palih Kulon ka Raden Tapobrana.


text:
Badak
Badak mangrupa salah sahiji ti lima spésiés odd-toed ungulate nu hirup kénéh ti kulawarga Rhinocerotidae. Nu lima téh kabéh gé tulén Afrika atawa Asia.
Kulawarga[édit | édit sumber]
Kulawarga Rhinocerotidae
- Ceratotherium
- C. simum - Badak Bodas
- Dicerorhinus
- D. sumatrensis - Badak Sumatra
- Diceros
- D. bicornis - Badak Hideung
- Badak
- R. unicornis - Badak India
- R. sondaicus - Badak Sunda
- Coelodonta
- C. antiquitatis - Badak Woolly (lastari)
- Elasmotherium
- E. sibiricum - Badak Raksasa (lastari)
Sababaraha spésiés badak lastari dina mangsa géologis anyar, nyaéta Giant Unicorn jeung Badak Woolly mangsa Eurasia: masih kénéh dipadungdengkeun naha ieu téh alatan manusa atawa robahna iklim.
Sato mirip badak munggaran némbongan mangsa Eosin, lajeng dina mangsa Miosin ahir norojol rupa-rupa spésiés, nu lolobana ngaraksasa. Di antarana Indricotherium nu beuratna kira 30 ton nu mangrupa mamalia terestrial pangbadagna (nu geus kanyahoan). Badak mimiti kabasmi nalika mitembeyan mangsa Pliosin di Amérika Kalér jeung mangsa Pleistosin di Asia Kalér jeung Éropa.
Spésiés nu kiwari aya kénéh kagolongkeun kana tilu suku. Badak Sumatra nu kiwari dina kaayaan kritis mangrupa hiji-hijina ti golongan primitif, Dicerorhinini, nu aya ti jaman Miosin (kira 20 juta taun ka tukang). Nu ogé kaasup tribe ieu nyaéta Badak Woolly ti Éropa kalér jeung Asia nu geus lastari. Aya dua spésiés Rhinocerotini nu hirup kénéh, nyaéta Badak India jeung Badak Jawa nu duanana kiwari kaancam lastari. Spésiés Afrika nu aya kénéh, Badak Putih jeung Badak Hideung, diverged during the éarly Pliocene (about 5 million yéars ago) but the Dicerotini group to which they belong originated in the middle Miocene, about 14 million yéars ago. Béda nu utama nyaéta bentuk sungutna: White rhinos have broad flat lips for grazing and black rhinos have long pointed lips for éating foliage.
Badak hibrid[édit | édit sumber]
Hiji hibrid subspésiés Badak Bodas (Ceratotherium s. simum x C. s. cottoni) kungsi dikawinkeun di Kebon Binatang Dvurkralv (Zoological Garden Dvur Kralove nad Labem) di Républik Céko taun 1977.
Cula Badak[édit | édit sumber]
Ciri anu minculak ti badak mah cula dina irungna, nu béda ti sato séjén nu tandukan, mangrupa keratin, bulu nu kacida pepetna.
Cula badak aya dina resép-resép ubar di Asia, sarta keur gagang péso/badi di Yaman jeung Oman. Tina sésa lima spésiés badak nu aya kénéh, kabéhanana pikahariwangeun: nu rada aman téh Badak Bodas; Badak Jawa ngan kari sababaraha puluh (kira 60 dina taun 2002, di Ujungkulon), nu kaasup mamalia nu paling kaancam lastari.
Kampanyeu miara badak dimimitian taun 1970-an, tapi angger baé populasina mah nyirorot pisan, najan geus diharamkeun jual-beulina ogé.
Tukang mareuman seuneu[édit | édit sumber]
Aya sababaraha carita ngeunaan badak nu sok mareuman seuneu, nu lolobana mah ti wewengkon Malaysia jeung Burma. Malah dina basa Malayu mah boga ngaran husus, nyaéta 'badak api', nu bakal nyampeurkeun sarta langsung mareuman (ku cara dijejekan) seuneu. Dina hiji film (dokuméntér) ngeunaan badak afrika, mémang karékam ayana badak nu nyuruduk sarta ngajejekan seuneu nu ngahaja dihurungkeun.
Rujukan[édit | édit sumber]
- Rhinoceros, Wikipédia édisi basa Inggris per 23 Oktober 2005.
- Chapman, Jan. 1999. The Art of Rhinoceros Horn Carving in China. Christies Books, London. ISBN 0-903432-57-9.
- Laufer, Berthold. 1914. "History of the Rhinoceros." Dina Chinese Clay Figures, Part I: Prolegomena on the History of Defence Armor. Field muséum of Natural History, Chicago, kc. 73-173.


text:
Kerang
Kerang nyaéta salah sahiji sato anu hirup di cai, sarta sato ieu mibanda cangkang anu teuas pikeun nangtayungan awakna anu beyé.[1] Ukuran cangkangna nyaéta simétris landian sarua ku kituna bisa nutupan kalayan alus.[1] Sajaba ti éta kerang mibanda rasa anu cukup ngeunah lamun dikokolakeun kalayan alus.[1]
Sato laut sajaba lauk ieu miboga kandungan kolésterol anu luhur, alatan éta ulah dikonsumsi saban poé, kajaba diimbangan kalayan dahar buah supaya nyegah kolésterol kawas apel sarta anggur beureum.[1]
Aya ogé anu mibanda sasaruaan kalayan kerang nyaéta tiram sarta mutiara (sajenis kerang tapi anu bisa ngahasilkeun mutiara), tapi soal rasa kerang tetep leuwih punjul.[1] Tiram rasana amis ku kituna leuwih ngeunah lamun dijadikeun penyedap kawas saos tiram.[1]
Mangpaat:
Kerang sumber vitamin B12, nutrisi penting pikeun kaséhatan kardiovaskular.[2] Vitamin ieu miboga peran pikeun ngajinakkeun homosistein, zat kimia anu bisa ngarusak dinding pembuluh getih.[2] Kira-kira 100 gr kerang ngandung 33 persén vitamin B12 ti kaperluan unggal poéna. Konsumsi vitamin B12 ogé baris nangtayungan kolon ti panyakit kanker alatan nyegah lumangsungna mutasi sél.[2] Sajaba ti éta, kerang miboga asam lemak omega 3, magnesium, sarta kalium, anu alus pikeun sistem kardiovaskular, sehingga alus minangka nu ngajaga jantung.[2]


text:
Hasil Pencarian
Hasil pencarian untuk kata kunci sangu (2)
- Kawih Sunda III
21 May 2002 - 1:24 am
Diraksukan kabaya
Nambihan cahayana
Dangdosan sederhana
Mojang priangan
Umat-imut lucu
Sura-seuri nyari
Larak-lirik keupat
Mojang Priangan
Mojang ti Priangan
Lucu sae atikan
Sae basa sopan
Mojang Priangan
- CARITA PARAHIYANGAN
30 Nov 2001 - 1:06 am
Carita Parahiyangan teh hiji naskah kuno titilar Karuhun Urang sunda ti Galuh anu pohara munelna, ieu naskah teh luhur pisan ajen sajarahna, teu eleh ajenna najan dibandingkeun jeung pararaton atawa Nagarakretagama, nyaeta anu nyaritakeun hal ihwal katut kaayaan Singasari jeung Majapahit.
Carita Parahyiangan eusina nyarsilahkeun kaayaan pulo Djawa anu nyurug ka bagian Beulah kulon jeung sabagian ka Beulah Wetan; malah nyarsilahkeun Raja Sanjaya basa angkat ti Galuh ka tatar Wetan.
Tempat-tempat atawa daerah anu ditulis dina ieu naskah Carita Parahiyangan sabagian parantos kaungsi raratanana, sarta ti eta tempat-tempat teh loba bahan-bahan sejenna anu bias diguar.


text:
Bada isa di imah Bapa Raksa!
Di dapur jeung di patengahan, ramé kénéh ku nu paropolah. Peuting éta peuting katujuhna Ki Maléndra-anak Bapa Raksa. Ari Bapa Raksa téa, saturun-turunana kaceluk jelema garagah.
Di tepas hareup geus réa lalaki kolot ngora, hempak sarila pahareup-hareup. Sawaréh bari nyarandé kana bilik. Gor-gar ngawarangkong, bari ngadaragoan anu tacan datang.
Di luar poék bulan. Cihujan tina talang ngeclakan kénéh kana tarétépan. Angin anu asup tina sela-sela bilik, nyelesep mawa tiris munggah nyecep.
“Éta mah jurig cekak,” ceuk Ki Bangsa nu diuk gigireun pribumi, “Aya ku kokomoan béak karep, sapuluh teu dikarikeun hiji-hiji acan.”
“Komo kaula mah lima welas!” ceuk Ki wangsa ti kéncaeunana.
“Ari anu kaula mah Si Jelug jeung Si Bibit calageur deui, ngan tilu poé geringna téh,” ceuk pribumi.
“Bejana, lain ngan di lembur urang baé pagebug hayam téh,” ceuk Ki Nata nu diuk deukeut panto kaluar.
“Enya da, di unggal désa,” ceuk Ki Dipa ngéngklokan. Éta baé, sémah urang kidul nyaritakeun, sémah urang kalér kitu kénéh.”
“Ari nu anéh mah kaula,” ceuk Ki Waria nu diuk gigireun Ki lebé.
“Kumaha anéhna téh?” ceuk Ki Lebé.
“Aya samingguna kaula kaleungitan siwur ti dapur,” omongna, “Ditatanyakeun ka tatangga sugan aya anu nginjeum, weléh. Malah cenah aranuna ogé teu araya, arilang tanpa karana.”
“Tuluyna kumaha?” ceuk Ki Lebé deui.
“Ari tadi soré, bet kapanggih deui geus ngagantung dina parantina. Jeung anéhna sarua deuih nu tatangga-tatangga ogé araya deui.”
“Ih, sugan téh kaula baé!” ceuk Ki Wira.
“Ari kaula mah samak anu kitu téh!” Ki Saca nambahan.
“Kaula mah aseupan!” ceuk Ki Asta.
“Lain ngaléléwé, kaula gé piring sadua-dua!” omong Ki nangga.
Ki Lebé unggut-unggutan.
“Kuring deuih héran mah! Ki Sastra budak ngora ahli lalajo, milu némbrong.
“Naon héranna téh?” ceuk pribumi.
“Meureun saréréa ogé pada mireng—ngan peuting ieu nu henteu téh—di palih kalér ngageder gang-ging-gung sora gamelan.
“Enya kaula ogé ngadéngé,” ceuk nu diuk gigireunana.
“Kaula ogé! Kaula ogé!” raong nu ngaenyakeun.
“Ku kuring jeung babaturan kungsi dipaluruh,” ceuk Ki Sastra nuluykeun caritaanana. “Ingetan téh paling ogé di Gresik, da sada deukeut téh!”
“Tuluy?” ceuk Ki Lebé.
“Di Gresik…teu aya! Di Kalér kénéh. Dipapaykeun ka Kojéngkang…teu aya! Di Kalér kénéh. Panasaran terus ka Kalimanggis…teu aya kénéh! Masih di kalér kukupingan téh!”
“Tuluyna kumaha?” ceuk Ki lebé bangun panasaraneun pisan.
“Ku lantaran geus peuting teuing jeung geus capé kuring baralik deui baé. Éta héranna téh ku sada deukeut pisan. Isukna, kuring papanggih jeung urang kalér nu dagang pindang. Manéhna nanyakeun di mana cenah nu aya pésta, da kadéngéna ti lemburna mah gang-ging-gungna téh di beulah Kidul. Ari urang Kidul, nyangkana téh di urang!”
“Ceuk kolot mah éta téh siluman di Tegal Ula keur gawéan!” omong Aki Candra nu pangkolotna di dinya.
“Aya deui anu anéh téh!” ceuk Ki Darma.
“Naon?” ceuk pribumi bari seuri.
“Éta basa genep poé ka tukang aya angin puyuh ngaliwat, dapuran awi nu wétaneun imah kaula kawas anu dirabut baé, rungkad ka akar-akarna. Padahal anu séjén mah tiba busik.!”
“geus, ah!” ceuk Aki Candra, “Peuting teuing. Urang mimitian tahlil téh. Peundeutkeun pantona, Nata! Tiris!”
Ki Nata nutupkeun panto.
Nu ngarobrol jep jempé. Nu keur arudud, tuluy ngekesek rokona kana palupuh. Kuntungna ditareundeun tukangeunna, dina senténg.
Pok Bapa Raksa tindak:” Kaula bungah taya hinggana, andika saréréa geus merlukeun daratang nyumponan panéang kaula. Ku lantaran peuting ieu téh peuting katujuhna, dipénta kerna Allohna ka saréréa, hayang dipangratibkeun.muga-muga anak kaula Ki Maléndra, meunang rahmat kubur, dihampura sagala dosana, ditarima iman Islamna.”
Dijawab ku saréréa : “Amin ! Amin ! Amin !”
“Prak Lebé mimitian !” ceuk pribumi deui.
Song ti tukang nu nyodorkeun cikembang warna tujuh dina kendi, nu isukna rék di kucurkeun luhur pajaratan Ki Maléndra. Dituturkeun ku parupuyan ngebul. Seungit menyan meni mabek.
Pes damar dipareuman, poék teu katingal curuk-curuk acan. Gerendeng Ki Lebé ngamimitian …
Beuki lila nu ratib beuki husu’. Marujina beuki rosa. Dina palebah : La-ila-ha-ilal-loh ! La-ila-ha-ilal-loh ! La-ila-ha-ilal-loh ! … imah téh riyeg ka kénca, riyeg ka katuhu, wantu imah panggung enggeus kolot.
“Trok, trok, trok,” nu ngetrokan panto tilu kali ti luar.
Rekét Ki Nata muka panto lalaunan, omongna ngaharéwos :” Rampés asup baé.”
“Kaula … Ki Maléndra !” ceuk nu ngabelegedeg hideung dina golodog.
“Sa – – ha ?” ceuk Ki Nata, sorana ngadégdég.
“Kaula Ki Maléndra !”
Gurubug Ki Nata ngejat bari ngajerit : ”Jurigna da-taaang !”
Nu dariuk deukeut panto : lengo gurubug, lengo gurubug ; tuluy pagulung-gulung di nu poék, maruru panto ka patengahan. Nu ratib jep jempé.
Bapa Raksa nanya bedas : “Aya naon? Aya naon?”
“Itu jurigna dataaang ! Ngabelegeded hideung dina golodog!”
“Jurig naon ?”
“Jurig Ki Maléndra !”
Jelema-jelema jadi ribut, mangkaning poék letek. Atuh pagulung-gulung silih cekel silih puntangan, pakenyang-kenyang. Di luar kadéngé anu nyikikik, sorana pikasieuneun.
Béja aya jurig geus nyebar ka patengahan jeung ka dapur. Beuki ramé. Awéwé-awéwé pating jéréwét, barudak pating jarerit. Damar pas-pes kadupak ku nu pagulung-gulung. Brang-bréng-brong anu ngadupak sééng, anu ngadupak téténong, anu ngadupak idangan. Tingaraduh anu paadu tarang. Brag-brig-brug anu narutupkeun panto. Kolot-kolot pating gelendeng babacaan jeung paparancahan.
“Damar! Damar!” ceuk Bapa Raksa. Tapi bororaah aya nu wani nyeungeut damar, kalah ka pabuni-buni nyamuni.
Bapa Raksa satengah ngagorowok : “Caricing! Urang sidikkeun!”
Bapa Raksa maju ka hareup kana deukeut panto ka luar. Nu réa ngaharéphép.
Bapa Raksa : “Jurig nyingkir sétan leumpang ! Sétan wisésa, manusa kawasa. Saha éta?”
“Kuring, Pa!” ceuk nu ngabelegeded hideung dina taweuran.
“Kuring saha?”
“Kuring … Ki Maléndra!”
Jelema anu tadi ngaharéphép, ayeuna moyég. Nu barabacaan beuki baredas. Moal boa nu barorangan mah, karokoplokan birit.
“Ki Maléndra anak kami?” ceuk Bapa Raksa deui.
“Enya, Pa!”
“Lain! Ki Maléndra anak kami mah geus maot, tujuh poé ka tukang!”
Ki Lebé teu eureun-eureun istigpar.
Bapa Raksa ngusap beungeut: “Ya Alloh, muga-muga Si Ujang meunang rahmat kubur. Yeuh Maléndra, manéh ulah ganggu, da geus béda alam. Manéh mah geus jadi urang Kasucian. Nu matak kami tahlil unggal peuting ogé, mangnedakeun ka Nu Kawasa, muga manéh dihampura dosa.”
“Kuring henteu maot, Pa!” Ceuk nu ngabelegedeg hideung sakali deui.
“Jurig bungkeuleukan sugan ieu mah!”
Bapa Raksa awong-awongan.
“Lain, Pa, lain jurig. Tapi ieu kuring Ki Maléndra. Geura mangga acongan!”
Bapa Raksa: “Lamun bener manéh Ki Maléndra anak kami, tangtu aya cirina!”
“Naon cirina, Pa?”
“Sakti kawas akina, gagah kawas bapana!”
”Insya Allah!”
Teu antaparah deui, gampleng….anu ngabelegedeg hideung téh dipeupeuh lebah puhu ceulina. Anu lian, ulah bon diteunggeul kitu, kakara dicekel leungeun ogé ku Bapa Raksa mah geus ampun-ampunan. Da tangtu tutungna téh, wantu bapa Raksa ngagem aji Semu –Gunting. Ari ieu teu régrog-régrog acan, sumawonna mun rubuh, kalah ka nyikikik seuri. Omongna: “Kuring gagah kawas Bapa!”
Ceg cangkéngna dicekel ku Bapa Raksa ku dua leungeun, jung dijungjungkeun, keleweng dialungkeun ka pipir kana dapuran cau…gubrah!
“Hahahah, kuring sakti kawas Aki!”
Bapa Raksa: “Maléndra!”
“Nun!”
Bapa Raksa malik ka tukang, bari ngomong:” Kawas-kawas enya Ki Maléndra. Seungeut damar! Urang acongan beungeutna!”
Bapa Raksa turun ti imah, mawa cempor keur ngacongan. Nu séjén teu aya nu wani nuturkeun. Lebé ogé ngan ukur nangtung di golodog bari teu kendat babacaan.
Bapa Raksa: ”Maléndra! Di mana manéh?”
Jawabna: “Di dieu, Pa!”
“Ku naon cicing baé di dinya? Ka dieu kaluar!”
“Teu bisa, Pa! ieu suku duanana nyeblok kana taneuh nepi kana tuur!”
Ku Bapa Raksa disampeurkeun, tuluy didamaran. Mimitina beungeutna, tuluy sukuna. Sanggeus sidik, pok manéhna ngomong: “Teu salah deui, enya manéh téh Ki Maléndra anak Bapa.”
Bapa Raksa tuluy nyalukan nu réa: “Ka darieu, ulah sieun-sieun! Enya Ki Maléndra ieu téh! Mawa deui damar jeung pacul!”
Nu pangheulana nyampeurkeun Ki lebé, tuluy nu mawa damar, ditéma ku nu mawa pacul, ti dinya kakara nu réa. Malah awéwé-awéwé ogé nu teu barorangan mah, pada nyalampeurkeun, ngagembrong!
Ceuk Bapa Raksa: “lamun ieu lain Ki Maléndra, tangtu beungeutna geus tutung diteunggeul, jeung geus rikes awakna atawa potong bincurangna dibalangkeun. Tapi ieu mah kalah ka nyeblok sukuna. Pék geura kali, aya gancang urang nanggap lalakonna!”
Cruk-crek pacul nu ngali suku, pili genti bari teu ngomong sakemék. Teu lila polonyon-polonyon suku Ki Maléndra kénca-katuhu, ditarik ka luhur. Geus kitu Ki Maléndra dituyun ku bapana, dibawa asup ka imah, dituturkeun ku nu réa bari patingharéwos.
Ceg-ceg kana gamparan jeung bakiak, tuluy ngarumbah suku di pipir ku cihujan tina jambangan. Cut-cat arunggah deui ka tepas.
Di imah geus caang deui.
Di tepas hareup, lebu jeung areng parupuyan awur-awuran. Kembang warna tujuh acak-acakan, kendina peupeus, caina ngabayabah dina samak, kaleyek ku nu pagulung-gulung tadi.
Lalaki-lalaki tuluy dariuk deui, harempak sarila kawas tadi basa méméh aya jurig. Awéwé-awéwé arasup deui ka patengahan jeung ka dapur. Ki Maléndra diuk tungkul, da pada marelong.
Pok Bapa Raksa ngomong: “Méméh urang nanggap lalakon nu tas maot, “Ki Maléndra seuri, “Palajangkeun heula idangan—ulah anu kaleyek mah—urang muji sukur ka Pangéran, réhna Ki Maléndra geus hirup deui kalawan salamet.”
Tacan gé tuhur biwir nu nyarita geus sur-sor idangan dibéréskeun. Sanggeus bérés, pok deui Bapa Raksa nyarita: “Sok Lebé geurra maca do’a salamet!”
Galantang Lebé ngado’a kawas kacang ninggang kajang. Nu réa raong: “Amin! Amin! Amin ya Alloh!
Réngsé ngado’a brak balakécrakan. Sésana, tuluy dibarungkus ku berekat.
“Lain,” ceuk Bapa Raksa ngamimitian nanya Ki Maléndra, “Kumaha pangna manéh hirup deui? Da ceuk Babah Kan Sun mah, manéh téh tétéla geus maot kacéot ku cai museur.”
“Kieu, Pa!” témbal Ki Maléndra.
Awéwé-awewe pasedek-sedek ronghok dina panto ka patengahan, sawaréh naroong. Tuluy jarempé lir gang katincak. Kabéh paningal ngumpul ka Ki Maléndra.
“Geuning harita,” omong Ki Maléndra nuluykeun caritaanana, “Mun teu salah mah poé Jumaah isuk-isuk. Kuring jeung Bah Kan Sun arindit ka Situ Limbungan, niat numbak deleg nu sok ngangkang téa.”
“Enya teu salah, poé Jumaah harita téh,” ceuk bapana.
“Saréréa ogé pada terang,” ceuk Ki Maléndra deui, “Limbungan téh situ hiang. Situna aya dua. Nu hilir gedé jeung jero, ari nu girang leutik sarta déét. Lebah ngocorna cai ti nu girang ka nu hilir téh, nyurug sarta museur. Ti lebah dinya deleg téh kaluar asupna.
Lila kuring jeung bah Kan Sun ngadagoan ngangkangna téh. Eta baé ti jam dalapan, témbong-témbong ngangkang di nu leutik téh, kira-kira jam dua welas.
Aya ku gedé éta mah deleg, téténjoan téh huluna ogé sagedé kalapa. Bah Kan Sun ngaharéwos ka kuring: “Pegat ku manéh di lebah urut kaluarna. Bisi panumbak kami nyalahan, ulah mabal ka hilir!”
Bari teu némbalan, kuring ngeteyep ngadeukeutan liang paranti kaluar asupna téa. Crub kuring ancrub lalaunan, tuluy nangtung deukeut cai anu museur téa. Bah Kan Sun ngadodoho bari nyekel tumbak.
Teu lila Bah Kan Sun katingal ngangkat tumbakna ka luhur, mani tipepereket. Panonna teu ngiceup, museur kana sirah deleg. Héat…dilempagkeun, creb! Seblak…geduk kana tuur! Gujubar…rubuh nangkub. Durukduk…kagusur. Blus kuring kana cai museur!
‘Ha, ha, hah!’ di tukangeun aya nu seuri. Ari dilieuk sihoréng budak ngora belekesenteng. Jangkung gedé, awak busekel.
‘Baruk gagah Ki Maléndra téh!’ omongna.
‘Na, saha andika?’ ceuk kuring, ‘Jeung di mana ieu téh?’
‘Ngaran kami Sabakangkang. Bapa kami nu ngageugeuh di dieu.’
‘Saha nu ngageugeuh di dieu téh?’
‘Demang Kalangburang!’
‘Jadi ieu téh Kademangan?’
‘Enya, hayu urang ngadeuheus ka Bapa!’


text:
Minggu, 22 Juli 2012
Carpon Deri Hudaya
Langit lénglang taya alang-alang. Matapoé nyaangan suklak-sikluk alam. Nu lalar-liwat di jalan nyangking katengtreman dina enggoning ngajugjug tujuan hirupna séwang-séwangan. Nu tumpak kandaraan aya, nu leumpang basajan aya. Éstuning betah nénjo, betah ngabandunganana. Aya nu silih sigeung meueusan mah jamakna, kangaranan jalma hirup. Sedengkeun gedong-gedong sigrong nu resik tur jalugjug jangkung, lir hormateun saung katut jongko padagang nu ngabaris-narémpél kana dingdingna, minangka tanda yén lalampahan jaman téh geus nincak undakan langit kelas déwa, hasil pangwangunan dina pirang-pirang abad lila.
Cuh! Aki Marat nyiduh, laju medar deui riwayat hirupna, ditujukeun ka incu hiji-hijina nu diuk dina salah sahiji bangku. “Cu, Aki téh milu révolusi….”
Ah, méh unggal nyimpang ka ieu saung sirop, nu ngawuwuhan dagangan Ki Marat téh ukur kecap révolusi, révolusi, perjuangan, jeung perjuangan. Tapi keur sauingeun mah tara matak bosen kétang. Beuki remen mireng anggur beuki saregep baé. Teu siga mirengkeun pidato di tempat-tempat resmi atawa telepisi nu matak muruluk tai ceuli. Bubuhan meuereun, anu dicaritakeun Ki Marat mah kaalaman ku dirina sorangan. Lain diwangwang, lain pakeun nyiar kauntungan deuih.
Minggu, 15 Juli 2012
Feature Prayoga Adiwisastra
LOLONGOK KA CANDI BOJONG MÉNJÉ
“SITUS CANDI BOJONGMENJE. BALAI PENGELOLAAN KEPURBAKALAAN JARAHNITRA DISBUDPAR JAWA BARAT”. Kitu aksara nu kaungel dina plang saméméh léngkah anjog ka candi nu rék dijugjug. Éta plang nu katémbong karahaan di beulah luhur jeung handapna téh weweg nangtung di sisi jalan nu teu kendat gumuruh ku lalar liwatna kandaraan.
Candi Bojong Ménjé perenahna mah di Kampung Bojong Ménjé RT 03 RW 02, Désa Cangkuang, Kecamatan Rancaékék, Kabupatén Bandung. Kurang leuwih aya dina 698 m luhureun beungeut cai laut. Ti puseur dayeuh Kota Bandung mah aya kana 24 km, laju ngétan mapay Jalan Raya Rancaékék nu nepungkeun Kota Bandung jeung Garut-Tasikmalaya-Ciamis. Mun jolna ti Kota Bandung, di beulah katuhu éta plang bakal natrat katempo. Ti éta plang, kira-kira 200 m urang bakal anjog ka Candi Bojong Ménjé, sanggeus mapay lulurung gang nu di kénca-katuhueunana méh pasesedek ku padumukan masarakat.
Sabtu, 14 Juli 2012
Esey Fitria Puji Lestari
BALA-BALA VS KFC
Jaman ayeuna sok disebut ogé éra globalisasi sabab lawang panto dunya ayeuna mah geus dibaruka. Atuh balukarna kahirupan manusa téh jadi pacampur. Dunya nu lega jadi ngaleutikan, malahan bisa diragum ku smart phone anu ukur sagedé dampal leungeun. Bisa dipelong jeung dipencrong iraha waé tur di mana waé; teu kawatesanan ku tempat jeung waktu, kari klik kari pencét, béja ti ditu ti dieu mo anggeus saitungan ramo, moal burung katarampa. Ngobrol jeung urang Jepang atawa Jerman gé ayeuna mah lain perkara nu hésé deui, teu kudu meuntas heula laut. Sagalana éstu bisa kalaksana kalawan prosés nu instan.
Ku kuring sorangan globalisasi téh dibéré rumus take and give, sabab nu karasa ku kuring mah globalisasi téh enas-enasna mah prosés méré jeung narima; aya anu nyokot aya nu méré, aya nu nyodor-nyodor aya nu namprak nampanan, aya nu mangaruhan jeung nu dipangaruhan.
Esey Abhurizal
SAJARAH MARGAHAYU
Numutkeun Kamus Basa Sunda R.A. Danadibrata, kecap Margahayu téh mangrupa ringkesan tina kecap “marga rahayu”, jalan, lantaran jadi rahayu. Margahayu mangrupa hiji wewengkon nu aya di Kabupatén Bandung, Provinsi Jawa Barat. Ieu wewengkon raket pisan jeung sajarah, lantaran harita dina mangsa kolonial kungsi ditempatan ku para panjajah Walanda, tuluy ku Jepang.
Nalika mangsa kolonial Walanda saenyana mah ngaranna téh Bumi Margahayu. Asal-usul kecap Margahayu sorangan miboga harti warga anu ngahiji, ngabeungkeut, sabilulungan pikeun gotong royong dina ngalaksanakeun rupa-rupa kagiatan. Baheula mah Margahayu asupna ka Kecamatan Dayeuhkolot, hal éta lantaran wewengkon Margahayu téh kacida legana. Nalika taun 1982 aya pemekaran désa jadi 3 wewengkon, nya éta désa Margahayu Selatan, Margahayu Tengah, jeung Margahayu Utara. Tuluy dina taun 1992 robah jadi Kecamatan Margahayu.
Éséy Arif Abdilah
Basa Sunda; Idéntitas Urang Sunda
Pasualan urang Sunda jeung budayana mindeng pisan jadi gunem catur. Boh éta di kalangan akademisi, boh éta di kalangan pamaréntah. Éta pasualan téh bangun nu moal béak-béak pikeun dipadungdengkeun. Boh dina padungdengan sacara formal, boh dipadungdengkeun dina acara non formal-ari ngopi di warung-. Urang sering mendakan nu nyebutkeun yén urang Sunda ayeuna geus teu wanoh deui kana budayana-utamana di budak ngora-, budaya Sunda ayeuna geus mimiti kagéséh ku budaya deungeun, jrrd.
Saméméh nincak kana pasualan di luhur, bawirasa perelu ayana watesan ngeunaan urang Sunda éta sorangan. Saha jeung nu mana ari anu disebut urang Sunda. Urang Sunda nu baris diguar dina ieu tulisan nyaéta urang Sunda anu sacara biografi tur geografis aya di wilayah Sunda (Jawa Barat), dina harti nu lahir tur netep di wewengkon Sunda. Nilik kana pasoalan nu nyebutkeun yén urang Sunda geus teu wanoh deui kana budayana-utamana budak ngora-. Bawirasa kaleuleuwihan.
Pamadegan saperti kitu memang teu matak bener kabéh. Da dina faktana mah loba urang Sunda ayeuna nu masih reueus kana budayana sorangan. Teu saeutik loba kabéhdieunakeun komunitas-komunitas nu maké ngaran Sunda, boga tujuan hayang nanjeurkeun deui budaya Sunda. Umpamana baé komunitas Hong, ku henteu ogé geus méré kontribusi nu leuwih dina ngokolakeun barudak sangkan résép deui ka nu ngaranna kaulinan barudak. Saung Angklung Ujo, nu masih boga karep kana kasenian angklungna, Téater Sunda Kiwari nu masih nagen kana drama Sundana, jeung loba deui komunitas séjénna nu tangtuna teu bisa katataan ku panulis sorangan. Nu sarwa boga kanyaah tur karep pikeun nanjeurkeun deui Ki Sunda.
Esey Nursolihah
Mahasiswa Sunda kudu “Galau”
Inget kénéh mangsa harita, basa mimiti asup kuliah. Teu saeutik nu nanya naon pangna asup ka Jurusan Basa Sunda téh? Diwaler wé saayana, ku sabab cenah guru basa Sunda téh keur dibutuhkeun pisan. Enya moal munapik, kapan pangna asup ka Jurusan Basa Sunda téh hayang geura gancang meunang pagawéan, nya jadi guru basa Sunda téa. Kitu sigana mah anu jadi cukang lantaran loba pisan para calon mahasiswa nu daftar ka Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah, Universitas Pendidikan Indonesia.
Heuleut sababaraha lila ti saprak kuliah, kakarék nyaho yén anu jadi dadasar pangna guru Basa Sunda keur dibutuhkeun pisan téh nya éta loba kénéh sakola di Jawa Barat anu guru basa Sundana lain asli lulusan ti Jurusan Basa Sunda, balukarna proses pangajaran basa Sunda di sakola téh teu efektif. Hal ieu ngalantarankeun basa Sunda kurang dipikawanoh ku para nonoman. Katurug-turug di lingkungan kulawarga ogé tétéla kondisina teu jauh béda. Geus arang nu maké basa Sunda dina komunikasi sapopoéna, pangpangna di daérah pakotaan.
Nyirorotna jumlah panyatur basa Sunda di Jawa Barat anu bisa jadi cukang lantaran Pamaréntah Provinsi Jawa Barat ngaluarkeun Perda No. 5 Taun 2003, anu eusina téh ngeunaan pemeliharaan bahasa, sastra, dan aksara daerah. Ieu Perda mangrupa lajuning laku tina kaputusan nu ditetepkeun UNESCO dina taun 2000, nya éta netepkeun ping 21 Februari minangka poé basa indung internasional (International Mother Language Day). Demi anu jadi tinimbanganana téh, UNESCO hayang méré pangajén kana basa-basa daérah, sakaligus hayang ngawawarkeun deui dipakéna basa-basa daerah ka para panyaturna di sakuliah dunya. Tina kaputusan UNESCO baris katitén, geuning teu hungkul basa Sunda nu keur hoshosan pikeun nanjeur deui téh, horéng loba basa-basa daérah di sakuliah dunya anu keur ngarandapan kasus nu sarua, nya éta kaleungitan panyaturna.
Esey Prayoga Adiwisastra
PERKARA CARPON TARJAMAHAN
Kana carita ti nagara deungeun mah tangtu saréréa gé geus moal bireuk deui. Enya. Contona baé, carita Robinson Crusoe jeung Guliver. Kataksir rumaja jeung kolot gé geus pada-pada apal. Kapan carita Guliver mah kungsi dijieun filmna sagala. Cukang lantaranana mah bisa jadi rupa-rupa, aya nu tina maca, aya nu lalajo filmna, atawa aya ogé nu kungsi ngabandungan caritana ti batur. Hartina, urang Sunda wawuh kana karya sastra tarjamahan—utamana dina wangun prosa—téh geus ti baheula mula.
Dina abad ka 16 naskah Siksa Kandang Karesian geus méré bukti katerangan, yén dina jaman harita geus aya panarjamah, atawa nu harita disebut juru basa darmamurcaya. Néma kana jaman sumebarna agama Islam, jeung jaman Mataram ngeréh tatar Sunda, harita geus loba Kitab Fiqih, jeung wawacan nu beunang narjamahkeun tina basa Arab. Dina mangsa kolonial Walanda putra Moh. Moesa nyaéta R. Kartawinata (R.A.A. Soeria Nata Legawa), diantarana geus narjamahkeun Carita Kapitén Bontekoe (1874) jeung Carita Robinson Crusoe (1879). Salian ti Carita Robinson Crusoe, anu disabit-sabit tadi nyaéta Lalampahan Guliver, kapan kungsi ditarjamahkeun ku R. Haroen Al Rasyid tina karangan D.J Swift kana basa Sunda. Ogé kungsi aya misionaris ti Walanda, saperti Sierk Coolsma nu kungsi ngulik basa Sunda pikeun nyebarkeun agamana, utamana pikeun narjamahkeun kitab Injil kana basa Sunda.
Carpon Fitria Puji Lestari
LUKISAN PIAS
Basa teu kahaja amprok isuk tadi di tempat népak, paromanna datar. Teu puguh. Lain baeud, ogé lain daréhdéh. Teu kahaja malah mah paamprok teuteup, tapi da teu silih paalung-alung imut, sumawonna patanya mah. Boh kuring, boh manéhna buru-buru ngeluk tungkul.
“Téh Ilma, nu Ipah mah tong nganggé sambel!” pok téh, nutupan rasa samar polah.
Tuluy wé geus meunang sangu mah ngaléos. Sorangan. Teu cara sasarina. Sok layeut babarengan ka mana-mana gé biasana mah. Ngalukis carita demi carita dina kanvas kahirupan ku mangrupa-rupa pulas. Beureum, kayas, biru. Ah, kamari-kamari mah népak téh bareng, nyeseuhan jeung mandi bareng, indit ngaji bareng. Tempat diuk boh lamun keur ngaji boh keur sakola teu weléh deukeut.
Geus dua poé jeung ayeuna kieu téh, teuing rék nepi ka iraha kuring jeung Riyah teu patanya cara kieu. Dua poé gé asa kasiksa, enya kuring nu salahna mah. Teuing atuh teuing, da rasa téh teu panonan. Tonggoy naker. Anteng mikatresna. Anteng nyulam harepan ku giungna kagandrung. Ketangan Riyah, da kuring mah teu rumasa salah, nu salah mah rasa tresna nu eunteup dina pucuk kalbu. Pék salahkeun Mang Rahmat nu teuteup lindukna geus ngagupay sukma. Lir jamparing tan wujud nu niruk dada, nembus parat kana rasa.
Mang Rahmat nu salah mah Riyah, ngadon poho ngakutan suluh ka dapur. Kuring keur piket masak, kakara jebul mawa suluh. Mang Rahmat Riyah,
Carpon Deri Hudaya
Si Uing
: Calvino, Rosa & Malna
“Ma, kumaha sawarga téh?” ceuk Si Uing dina jero haténa.
Cacing jeung bilatung utey dina panon celong Si Uing. Alijigimbrang dina kongkolak mata Si Uing. Laju bijil, mapay-mapay dua pipi Si Uing. Hiji, hiji, hiji, antukna ngaratus antukna ngarébu.
Si Uing nu geus lunta ti kulawargana, ti lemburna, ti kotana, sarta ti nagarana sorangan téh dieuntreupan ku rasa sono. Sono ka jalma anu geus ngalahirkeun dirina, ka Emana sorangan, nu teuing turunan ti mana. Ceuk sakaol mah Ema téh urang walanda. Tapi Si Uing cangcaya sanggeus mireng katerangan, yén Ema téh turunan Majapahit. Aya ogé nu ngaharéwos ka Si Uing, yén Ema téh urang India, urang Cina, urang Saudi Arabia, urang Madagaskar, jeung aya nu nyebut yén Ema téh pituin Amérika.
Unggal katerangan nu katarima téh béda-béda, ngalantarankeun kahirupan sapopoé Si Uing uplek jeung kapanasaran nu nyaliara di sakujur kasadaranana. Kasang tukang Ema kudu puguh salsilahna, sabab éta kasang tukang téh bakal jadi bagéan sajarah anu penting. Jeungna deui, lamun éta sajarah kapaluruh jujutanana, Si Uing bakal boga lilingeran dina nyorang jaman tur kahirupan. Kapan sajarah téh teu béda jeung kaca spion dina kandaraan. Upama teu boga kaca spion, tangtu moal bisa niténan kaayaan di tukang. Upama teu bisa niténan kaayaan di tukang, teu munasabah, ka dituna téh katabrak batur. Katabrak kandaraan nu aya di tukang, nu ngadodoho, nu rébo ku mangpirang ancaman. Kitu ceuk kayakinan Si Uing saméméh amitan, saméméh ngalalana ka tempat-tempat nu jauh téh, tempat-tempat nu teu boga ngaran sarta teu nyampak dina peta.
Sajak Ari Andriansyah
SURAT SALAMBAR SAJAK
Tina seuseukeut simpé
Tina sataranjang raheut jeung kapeurih
Kecap-kecap ngabayabah giblegan getih
Ngabatu jadi ruruhit pati
Rangseb ngajamparing wanci
Arjasari, 2007
SURAT SAGARA
-Surat lawas keur Acéh-
Ka mana deui léngkah téh tujulna?
Lana temen raga kapahung leungiteun usum jeung halimun
Sabada lambak ngaremkeun raranggkang sarakan
Malidkeun purnama jeung matapoé
Di dieu, di lebah lilindu hahangit langit
Saban raga teu reureuh nyusud windu-windu nu lawas kakubur
Ti bugang ka bugang, rarangsak rasa, bangkarak harepan
Katut réwuan aweuhan jerit nu kakubur sarah cimata
Esey Ari Andriansyah
LAMBANG NAGARA
Lambang RI jero ngandung harti
lamun bener diamalkeunana
Persatuan tangtu témbong
teu cukup ku disebut
atawana apal ‘na biwir
Bhinéka Tunggal Ika
maksudna gumulung
kabéh sélér-sélér bangsa
béda-béda tatapi asal sagetih
béda tapi saasal
(Pupuh Dangdangula, dicutat tina Seni Swara Sunda/Lagu-lagu Pupuh, 1974, susunan Mang Koko jeung P. Nataprawira).
Rumpaka pupuh di luhur téh mangrupa gambaran kumaha luhungna eusi lambang nagara Indonésia (Garuda Pancasila). Nu mibanda ajén simbolis jeung historis (historico-political gentleman agreement) pikeun lalampahan ieu bangsa. Lain perjuangan énténg-énténg. Ngabutuhkeun leunjeuran waktu nu sakitu ngembatna. Dina nyorang rupaning hambalan jeung halangan. Lain baé ditebus ku perjoangan héroik, tapi ogé ngayonan rupaning titinggal kolonialisme nu masih dalit jeung kahirupan nepi ka kiwari.
lamun bener diamalkeunana
Persatuan tangtu témbong
teu cukup ku disebut
atawana apal ‘na biwir
Bhinéka Tunggal Ika
maksudna gumulung
kabéh sélér-sélér bangsa
béda-béda tatapi asal sagetih
béda tapi saasal
(Pupuh Dangdangula, dicutat tina Seni Swara Sunda/Lagu-lagu Pupuh, 1974, susunan Mang Koko jeung P. Nataprawira).
Rumpaka pupuh di luhur téh mangrupa gambaran kumaha luhungna eusi lambang nagara Indonésia (Garuda Pancasila). Nu mibanda ajén simbolis jeung historis (historico-political gentleman agreement) pikeun lalampahan ieu bangsa. Lain perjuangan énténg-énténg. Ngabutuhkeun leunjeuran waktu nu sakitu ngembatna. Dina nyorang rupaning hambalan jeung halangan. Lain baé ditebus ku perjoangan héroik, tapi ogé ngayonan rupaning titinggal kolonialisme nu masih dalit jeung kahirupan nepi ka kiwari.
Esey Aditia Gunawan
Sistim Sora Basa Sunda Buhun
Sanajan bari éra parada, sawadina urang nganuhunkeun kana sumbangan pamikiran Noorduyn jeung Prof. A.Teeuw, anu sacara gemet geus narékahan nalungtik basa Sunda buhun. Ulikan kabasaan Sunda buhun nu dipigawé ku Noorduyn jeung A.Teeuw ngawengku 51 kaca tina 554 kaca dina bukuna “Tiga Pesona Sunda Kuna” (édisi Inggrisna: Three Old Sundanese Poems, KITLV, 2006) wedalan Pustaka Jaya, 2009. Keur saayeunaeun mah, éta ulikan téh mangrupa ulikan anu panglengkepna ngeunaan basa Sunda buhun.
Ulikan kabasaan Sunda buhun Noorduyn jeung Teeuw ngawengku dua aspék basa, nyaéta fonologi (sora basa) jeung morfologi (wangun parobahan kecap). Teu nepi kana ulikan sintaksis mah. Munasabah, da téks nu dijadikeun dasar ulikanana téh winangun puisi anu hésé dijadikeun dasar pikeun ngaguar kalimah alatan kauger ku metrum dalapan engang téa.
Ieu pedaran baris museur kana sistim sora nu aya dina kaca 35 bukuna Noorduyn jeung Teeuw. Éta dua sarjana nyatet yén, aya parobahan sora palatal tan soraan c dina basa Sunda buhun (BSb) jadi t dina Basa Sunda kiwari (BSk). Upamana dina kecap mauc dina BSb jadi maut ‘metot’ dina BSk, imuc (BSb) jadi imut (BSk), maracan (BSb) jadi maratan (BSk), jsté. Éta sora c nu jadi t téh méh sakabéhna aya dina tungtung kecap atawa morfém. Tegesna, dina basa Sunda buhun mah sora c téh bisa diteundeun dina tungtung kecap, padahal urang terang yén sora c téh teu bisa diteundeun dina tungtung kecap basa Sunda kiwari. Ana kitu mah, fénoména kabasaan ieu jadi ciri anu mandiri dina basa Sunda buhun nu béda jeung basa Sunda kiwari.
Esey Aditia Gunawan
Naskah Sunda: Khazanah, Akses, dan Identitas
Urang buka tutungkusan
Nu kahalang ku pipinding
Dina gebang séwu lontar
Dina tulis titis tulis
Maca uga na waruga
Atra sétra kanti sukma
Pendahuluan
Satu tahun yang lalu, tepatnya tanggal Juli tahun 2010, Masyarakat Pernaskahan Nusantara (MANASSA), sebuah organisasi profesi di Indonesia yang bergelut di bidang pernaskahan, mengadakan Simposium Internasional Pernaskahan Nusantara (SIPN) yang ke-13. Tema yang diangkat dalam simposium tersebut kiranya cukup strategis, yaitu “Akses dan Identitas”. Dengan mengangkat tema tersebut, kondisi dunia pernaskahan Nusantara dewasa ini dapat terlukiskan dengan cukup jelas, sekaligus memunculkan persoalan-persoalan baru yang mendorong kita untuk merumuskan pemecahan masalah seputar dunia pernaskahan dewasa ini.
Sajak Rudi Riadi
SAJAK TEPUNG TAUN
Peunggas deui, peunggas deui
Dina hégak nu sarua, dina napas nu éta-éta kénéh
Tapi panon teu bisa dibobodo
Ngarambat jadi buuk nu kulawu
Jeung tulang nu mimiti regas.
Hiji-hiji tangkal mangsa dituaran di kebon umur.
Nu nyésa ukur kalangkangna nu teu kungsi sirungan
Ijroil teu weleh getén ngalongokan.
“Mun teu ayeuna nya isukan giliran anjeun..”
cenah bari ngabar ragaji wanci.
Sajak Darpan
Cimata Mavi
Mun seug éta pélor nembus hanalam
Kuring moal rék midangdam kanyenyerian
Tapi ménta piara acining kamanusaan
Ulah dikotoran, lantaran éta téh sosoca urang
Mun ieu kapal dikaremkeun sakalian
Kuring rék ngaiklaskeun amarah milu kelem
Ngan poma ulah miceun haté nu beresih
Lantaran éta téh hiji-hijina jalan asih
Kuring geus netepkeun ieu nyawa nu ngan hiji-hijina
Rék ditumbalkeun keur saha baé nu miduli
Yén di Tanah Gaza aya baraya jenuk
Nu tingkeleter nyawana ditodong laksa ririwa
Sepa mamaras dikerekeb kakeueung
Ieu cimata kuring, cimata Mavi Marmara
Moal lantis ku panasna pélor kagangasan
Saméméh nepi ka Tanah nu ditandasa
Pikeun nacebkeun jatina rasa manusa
Mei, 2010
Esey Darpan
Bungbulang
Bungbulang. Henteu maké ci, henteu Cibungbulang, cara ilaharna ngaran-ngaran tempat. Siga Cikelét, Cijayana, Cipalebuh, jeung sajabana. Cukup ku Bungbulang. Bisa jadi barudak ayeuna mah teu apaleun, naon ari Bungbulang. Boa nu geus karolot gé. Ari sababna, kiwari beuki langka baé bungbulang téh.
Bungbulang téh sabangsa jambu. Kitu ujaring Kamus Umum Basa Sunda kaluarana Lembaga Basa jeung Sastra Sunda (LBSS). Kitu deui ceuk Kamus Basa Sunda Sacadibrata, diterangkeun yén bungbulang téh ngaran sarupa jambu. Hanjakal henteu didéskripsikeun bari tétéla kumaha tangkalna, siga kumaha buahna, sok di tempat kumaha jadina, atawa dina hawa kumaha jadina.
Kuring sorangan can kungsi nempo kumaha rupa bungbulang. Teuing tah, naha di Bungbulangna sorangan aya kénéh atawa geus euweuh. Panasaran puguh gé. Nu puguh tangtu kungsi réa kapanggih atawa réa jaradi. Éta baé, kungsi jadi judul lagu sagala. Kawas nu kungsi dihaleuangkeun ku seniman kacapai jenaka Utun-Dekok dina Jentréng Jambret. Majar téh:
Bungbulang dina gawir
Pacar kéré kaanginan
Da kaanginan .....
Bungbulang téh sabangsa jambu. Kitu ujaring Kamus Umum Basa Sunda kaluarana Lembaga Basa jeung Sastra Sunda (LBSS). Kitu deui ceuk Kamus Basa Sunda Sacadibrata, diterangkeun yén bungbulang téh ngaran sarupa jambu. Hanjakal henteu didéskripsikeun bari tétéla kumaha tangkalna, siga kumaha buahna, sok di tempat kumaha jadina, atawa dina hawa kumaha jadina.
Kuring sorangan can kungsi nempo kumaha rupa bungbulang. Teuing tah, naha di Bungbulangna sorangan aya kénéh atawa geus euweuh. Panasaran puguh gé. Nu puguh tangtu kungsi réa kapanggih atawa réa jaradi. Éta baé, kungsi jadi judul lagu sagala. Kawas nu kungsi dihaleuangkeun ku seniman kacapai jenaka Utun-Dekok dina Jentréng Jambret. Majar téh:
Bungbulang dina gawir
Pacar kéré kaanginan
Da kaanginan .....
Sajak Darpan
Beja keur dr. Rossa
sapertos waos nu ku salira sok diparios
lembur urang nuju koropok ku ulam
kedah ditambal atawa dicabut sakantenan
supados ulah teras nyanyautan
hanjakal salira tos tebih
teu kantos nyaksian kota rujit ku ririweuh
emut kana piwuruk tina lambey nu beueus
supados ieu karang waos dipapras
abdi teu kabujeng beberesih karang waos
da karangna nyebar ka mamana
ka kantor partai dugi ka kas dinas
kaambung hangru tur matak hanyir
pulitisi teu sapertos dokter gigi
marios ku ramo lemes bari taliti
aranjeunna tega ngabungkem taya rasrasan
teu miduli musuhna tos teu waosan
aya gigi bungsu nu malang dina gugusi
akarna di lembur huluna nyangked di Singapur
saenggalna kedah dioperasi
Fiksimini Darpan
Kebon Awi 7
Jalan satapak di kebon awi, nyagak. Ngenca jeung ngatuhu. Hena jeung Nyimas kudu pisah. "Euceu kudu balik. Hampura teu bisa jajap," ceuk Nyimas. Hena imut leutik. Ret ka daun-daun awi nu marencos, seahna atra pisan. Pokna, "Saha nya Ceu, nu boga ieu kebon ayeuna?" Nyimas maledogkeun teteup ka jauhna, "Pami teu lepat mah Ki Imron." Hena nanya deui, "Ari urang harita tepang sareng kang Hijar teh di mana nya?" Nyimas teu berag ditanya kitu teh. Pokna, "Omat pikanyaah kang Hijar, sapertos Euceu nyaah ka anjeunna." Hena ngarenghap, pokna, "Mun lain Kang Hijar, abdi piraku tega ngarebut ti Euceu." Nyimas laju ngaleos, teu nembal, ninggalkeun Hena nu matung di tengah kebon.
Fiksimini Darpan
Kebon Awi 6
"Sebatkeun barang nu pangdipikaresep ku Aang," ceuk nu awewe bari nyenderkeun taktakna ka lalaki nu keur ngalageday dina sofa, di coffee-corner hiji mall. Waltz ngagalindeng dina loudspeaker. Nu lalaki nyuruput coffeefloat. "Lambey salira," tembalna. "Sebatkeun nagara mana anu ku Eulis hoyong dianjangan," pokna deui. Nu awewe imut kareueut, tuluy ngaharewos ditompokeun, "Nepal... Ayeuna sebatkeun tempat nu pangromantisna numutkeun Aang." Nu lalaki peureum, siga nginget-nginget hiji tempat. "Kebon awi," pokna. Puguh bae nu awewe kerung, "Naha?" Nyah nu lalaki beunta sabada lila teu nyoara. Atra na panonna ngembeng cimata. Pokna, "Waktos karek brol, Aang ditinggalkeun sosoranganan di dinya...."
Fiksimini Darpan
Kebon Awi 5
Sajolna oge langsung mariksa gambar proyek. "Geus sabaraha persen nu anggeus?" pokna ka mandor. Mesin budoser ngaguruh. Dangdut ngagendrung. Kekebul mumbul. "95 %. Kantun kebon awi di payun," tembal mandor bari nunjuk kebon awi nu rada nonggoh. Manehna nelek-nelek kebon awi nu dituduhkeun. Kerep, hejo, iuh, ngaberes leunjeuranana, seah dangdaunana. Manehna muka helm proyek, siga kasirep, panonna manco siga manggih anu aneh. Laju ngadeukeutan kebon awi, halon. "Paehan mesin!" manehna ngagorowok ka supir buldoser, ngabagug satilu-tilu, keur ngagarap pematangan lahan jalan tol nu geus nepi ka kebon awi. "Paehan!!!" manehna nyentak. Laju sepi, dangdut teu muni. Angin ngahiuk, kekebul nyingray. Breh kebon awi, beuki atra. Hear daunna, seah ku angin. "Bet siga di kuburan Ema...." pokna, semu ngaharewos.
Fiksimini Darpan
Kebon Awi 4
Rebun-rebun keneh. "Manawi kawidian, Jang, Emang menta awi saleunjeur," pokna ka nu boga kebon. "Tuar bae, Mang. Pek milihan," tembal nu boga. Leumpangna beda ti sasari, teu nangan pisan. Bedog ngampleh bae dina leungeun nu ngarorongkong. Ku panasaran, nu boga kebon nyusul. Kasampak nu nuar awi teh geus nyiksrikan regang jeung mamata. Kolokop pabalatak. Alum pisan. Etah, panon ge rambisak. "Ku naon ari Emang?" ditanya kitu kalah ngabetem. Seah dangdaunan. "Bisi teugeug teuing tadi kuring nembalan, hampura." Manehna ngagisik panon ku tonggong dampal leungeunna. "Henteu Jang. Emang butuh padung keur Si Bungsu. Langlayeuseun ti magrib keneh. Ari janari, bet geus teu ngarenghap deui..." Teuteupna dibaledogkeun kana pucuk-pucuk awi nu gugupay.
Fiksimini Darpan
Kebon Awi 3
Gurudag ka kebon awi. Duanana renghap ranjug. "Naha da geus lila ge tara aya razia ka jembatan teh. Kasebelan!" nu dibaju koneng murukusunu, bari nyeungseungkeun BH nu diganjel busa. "Mangkaning ieu nu indung," ceuk nu dibaju hejo bari ngaragapan erok terusan nu rangsak ku tunggul bitung. Purnama ngambang dina pucuk-pucuk haur. "Lumpatna mah ka dinya, batrean!" aya nu ngagorowok. Nu dibaju koneng muriang ku merang nu retep dina peupeuteuyan. Nu dibaju hejo tipepereket kana buku bitung, teu miduli mamata nojosan dampal leungeunna. Geblig, korosak, sora sapatu lars ngadeukeutan.
Fiksimini Darpan
Kebon Awi 2
Jamparing ngabelesat di antara gombong nu tingpelentung. Hanjakal boroan nyingcet ka dapuran nu rada kerep. Ari ringkang, boroanana geus ngaleupaskeun deui tali gondewa, jamparingna tanding angin ngincer manehna nu nyalindung dina gombong doyong. Mun teu gancang ngagiwar tangtu leungeun katiir. Ruruhit jamparing nurih kolokop garing, rangsak. Nyaan, Aang luluasan, gerentesna. Ramona nu lencop narik deui jangjang nu geus dipasang na tali gondewa. Reup, renghap. Reketek tali dipentang. Sakilat luncat, awak lempay diragragkan bari ngaleupaskeun jamparing nu kadua. Ruruhitna nanceb pisan kana puhu leungeun boroan nu teu kaburu ngagiwar, bru ninggang iwung nu renung. Alon ku manehna disampeurkeun. Lawon bodas nu dipake nalian gelung jucungna ririaban. Reketek jamparing nu katilu dilelempeng, ayem, ditojokeun kana jajantung lalaki boroanana nu muringis renung kesang. Pokna, "Ang, ieu cinta abdi nu panungtungan."
Carpon Chye Retty Isnendes
ISUKAN REK DIWISUDA
Nu tacan dicobaan teh toga jeung jubah wisudana. Lalaunan dikaluarkeun tina plastikna. Lah, ieu mah teu kudu disetrika sagala, ambeh kaciri sipatan urut nilepanana. Manehna seuri sorangan, kagugu ku pikiranana nu dusun. Rap topi togana dipake. Aduh meni gagah kieu ieu kuring, komo mun geus dijubah meureun… biwirna kunyem tuluy ngarenyu.
Tapi… aya nu leuwih anteb deui kareueusna. Lain, lain tina penampilan pisik nu ayeuna katenjo dina eunteung. Tapi di dieu yeuh, dina hate jeung rasa nu teu katara. Reueus, agul, ka dirina pribadi. Reueus, agul, pangpangna mah bisa ngabuktikeun ka mamah, yen bari kawin oge manehna bisa beres kuliahna tur lulus jadi sarjana.
Carpon Chye Retty Isnendes
CAHAYA NU NGABELESAT
"Wa, iraha bade ngaos ka Gunung Puyuh?” kuring nanya ka ua.
Ua henteu ngawalon, bet socana mencrong lami. Aya kacangcaya jeung kaheran sumorot dina heherangna.
“Ci ngiring, Wa!” deui-deui kuring ningal soca ua ngaborelak semu mureleng. Ua kuring nu ieu memang gede ambek, komo lamun aya hal nu patalina jeung kamulyan Islam. Pasti. Tangtu, ua teh teu percaya ka kuring nu tukang ulin. Samarukna meureun kuring teh rek milu ulin wungkul, pelesiran ka kota Sukabumi. Ah ua, naha hilap, kapan kieu-kieu oge kuring teh juara lomba doa-doa jeung juara pidato Islam. Enya, baheula, waktu kuring diajar ngaji di masjid, kapan ua ketua DKMna nuluykeun tapak lacak aki. Ua nu dipikagimir, dipikagigis ku ceplak pahangna, sorongot ambekna, jeung ngulit bawangna, ku jalma-jalma nu teu resep kana Islam.
“Ci mah bade ngiring ngaos Wa di Syamsul’Ulum. Saurna aya ‘tablig akbar’, nu tablegna ajengan petingan ti Gunung Puyuh?” Ua ngarindat ayeuna mah. Anjeunna cengkat tina calikna. Ningalian kalender. Katingal aya angka nu dibuleudan.
Carpon Chye Retty Isnendes
HUJAN DINA ULEKAN
Ahad nu ngepris ku cihalimun. Panonpoé sungkan nyingraykeun rérégan. Dangdaunan reumis cisocaan. Tingborélak tuluy murag. Di luar sepi lir taya kahirupan. Gambaranana burem lir buremna eunteung nu ditiup ku hawa tina baham, keprisna cihalimun mancawura jadi kristal-kristal ipis nu ngalingkupan sawangan manéhna.
Enya manéhna nyawang tina jandéla. Semet sakitu nu kasawang mah. Tapi gambaran suasana lir mélodi nu dikését tina biola atawa boa tarawangsa? Séréséétttt…peurih. Tuluy mokla nyakclak lalaunan tina juru haténa, minuhan juru panonna, ngagaréndang.
Peuting tadi gé hujan teu eureun-eureun, sapanjang jalan ngabaseuhan jas hujanna. Lir milu émpati kana haténa nu teuing dimana. Kanyeri, kapeurih, kasangsara, kawirang nimbulan haténa, nepi ka ingkah tina lungguhna. Motor diparkir di juru klinik. Cihujan maseuhan rarayna nu pucet.
“Tétéh parantos siap?” sora suster ngageureuwahkeun.
Manéhna unggeuk.
“Geuning nyalira? Akang teu ngiring?”
Fiksimini Darpan
Kebon Awi 1
Hear daun, seah di kebon awi. Manehna ngaharewos dina HP, "Abdi tos di kebon awi." Panjang cacarita, bari lajag-lejeg dina amparan kalakay, dina iuh-iuh kebon awi. Tiung gandolana nu disampaykeun dina taktak, sakapeung ngelebet ku angin. "Ku naon atuh teu yasa sumping? Dangukeun geura, Mozart, Bach... Tarawangsa? Mangga." Recet manuk haur. Tonggeret ngear di gawir. Langit bulao. Gek manehna sila di satengahing kebon, leungeun kencana ngucel tungtung tiung. Sakapeung imut, sakapeung panonna ngulincer ka congo-congo awi nu tingpelenoy. "Saur saha? Ah Aang mah..." Nepi ka wanci tunggang gunung, anteng teteleponan. Lanceukna nu nyerangkeun teu jauh ti dinya ukur beueus ku cipanon, bari ngeukeuweuk batre hape jeung kartu sim, nu ngahaja dilaanan tina HP nu keur dikeukeuweuk ku adina.
Carpon Darpan
Duet Maut
Bréw, meureun urang kudu iklas. Kudu iklas ditinggalkeun ku manéh. Da meureun kudu kitu gurat nasib urang. Nya di dieu manéh ku urang dikubur. Ngan hampura baé mun henteu maké patok. Tapi ieu tempat apan iuh pisan, jaba angin teu kendat ngahiliwir. Tiis cara sasari lamun urang niis di dieu, lamun geus jam-jaman papanasan. Teu kudu ka surga, kitu ceuk manéh, da di dieu cukup keur nuuskeun késang bari ngalelempeng cangkéng atawa nyanghunjarkeun suku nu lila dibawa nangtung. Cukup sakitu gé, teu kudu aya widadari, ceuk manéh. “Da manéh keur urang leuwih ti widadari,” sok kitu manéh nyarita ka urang.
Urang sok teu kuat nahan cimata, Bréw, mun inget kana éta omongan manéh.
Tapi sing tengtrem baé di alam manéh nu ayeuna. Keun urang mah, sina kakalayangan di alam urang. Manéh ulah melang ulah hariwang. Satungtung boga kénéh suku urang rék tuluy leumpang, satungtung boga kénéh ambekan urang moal rék ngeureunan hirup, pikeun néangan jalan takdir urang nu sajati. Najis mun urang kudu prustasi. Da urang gé mampuh kénéh, Bréw. Mampuh kénéh pikeun hirup keur néangan eusi kadut. Bisa kénéh nyanyi, bisa kénéh kucap-kiceup. Teuing lamun urang geus teu bisa engab mah, atawa urang kaserang struk. Du’akeun baé ku manéh Bréw, urang sing kuat ngalakonan hirup urang nu ayeuna, bari teu kudu dibarengan ku manéh.
Carpon Darpan
Si Beungeut Kapas
WELÉH jadi pikiran manéhna, boa pamajikanana téh jodo nu salah dirangkepkeun ka manéhna. Ari awéwé nu kuduna jadi jodo manéhna, jeung kuduna bagja ngarangkep jeung dirina, ayeuna sarua keur sangsara dikakaya ku salakina.
“Teu kudu panjang dipikiran. Bongan manéh mah siga resep ngajomblo. Kurang kumaha pantesna Si Iis. Pék sing runtut raut. Ku Ema didu’akeun. Sing adoh balai parek rejeki,” ceuk indungna basa ngajujurung kawin.
“Tapi pan kudu bogoh, Ma!” témbalna.
“Bogoh? Tai pedut!” ceuk indungna, tiis alahbatan és.
Bogoh, cinta, boa enya tai pedut. Buktina geuning si kuya, adina, anu saméméhna bobogohan jangkep méh opat taun, ari geus pruk kawin mah kalah hayoh gor-gar paséa. Can jangkep tilu bulan kawin, kalah tuluy ngalabring ka KUA deui.
Iis, pamajikanana, ngageubra ti isuk-isuk kénéh. Ku manéhna teu diganggu ieuh, da apal sok kumaha nyégagna. Sapopoéna gé kitu apan. Sok saré ti soré kénéh. Kabiasaanana nu maranti. Paribasa capé tas digawé ti isuk jedur nepi ka soré jedér. Tanaga kabéh kakuras di pagawéan. Salaki ukur mamanis, ukur jadi rurumbé.
“Cing atuh, da salaki téh boga kahayang. Hayang pamajikan satia, satuhu, bakti ka salaki…,” ceuk manéhna hiji mangsa, bakat ku keuheul nempo pamajikan unggal-unggal nyapirakeun.
“Ari Aang sorangan geus jadi salaki? Kumaha bisana lamun keur dahar sapopoé baé Iis kudu milu banting tulang? Kudu satia, satuhu? Kos jelema jejeg baé!” témbal pamajikanana.
Bep!
Carpon Darpan
SAPI JEUNG MEDALI
TI BAHEULA Si Lina téh cita-citana ngan hiji, hayang ka Arab. Hayang jadi té-ka-wé. Éta meureun sok dihatéan ku aing, indungna. Heueuh, pepeuriheun Éma teu bisa ka mamana, da teu sakola-sakola acan. Elin pék ka ditu, siga Ceu Emin. Tah, sok kitu dicaritaanana téh. Éta deuih meureun, mun nempo tatangga atawa kapilanceukna balik ti Arab téh sok reunceum jeung rébo baé. Tong boroning budak, aing gé sok kabita.
Tapi meureun Si Lina téh kudu sakola heula, ngarah boga ijasah. Da kudu boga ijasah cenah. Tah éta sababna aing kumejot hayang nyakolakeun manéhna téh. Bus ka SD. Paduli teuing bapana embung ngurusan gé. Rék modar rék kawin deui gé, ku aing moal dipikiran. Euweuh di imah gé pirang-pirang untung, batan aing té-bé-sé nempo pagawéanana unggal poé ukur ngagojod di imah.
Ceuk guruna Si Lina téh calakan. Lulus gé pangalusna. Waktu ku guruna dijurug-jurung sina nuluykeun ka SMP, aing mimiti mikir. Nya nanya ka Pa Suparman, kapala SD. “Ari ka Arab cekap ku ijasah SD, Bapa?”
“Ibu rék téga, budak umur 13 taun sina cecelengcengan di padang pasir?” ceuk Pa Suparman muncereng.
Rabu, 11 Juli 2012
Carpon Wasta Ai
BARUANG KA JALMA LEUTIK
Ayeuna urang keur ténar. Siga biduan keur naék daun euy! Rék teu kitu kumaha, unggal poé ngaran urang ngajeblag dina média massa. Digembor-gembor dina média éléktronik. Jadi jejer utama. Nu rétingna ngajaul ka langit. Dipadungdengkeun disaban tempat dipalikiran ku jalma tajir jeung pakir. Teu bosen-bosen ngomongkeun urang. Duka belegug atawa api-api belegug, yén ngomongkeun batur téh sarua jeung ngadahar bangké babaturan sorangan. Ah urang teu paduli nu baroga otak gé teu malikiran. Naha bet kudu riweuh ? Da geuning ayeuna mah nu kitu téh difasilitasi. Keun wé ah sugan nepi ka dowér!
“Bén, ngomong atuh euy! Meungpeung dibéré kasempetan. Iraha deui urang bisa ngomong? Apanan sasari mah urang ngan saukur jadi tunggul. Saksi bisu runtuyan kahirupan jalma nu barutuh ka urang, boh nu arédan boh nu saroléh. Teuing ti marana asalna mah? Ramé euy, ngabandungan kahirupan di Alam dunya. Siga pilem India.”
“Bén jawab atuh! Manéh mah bisa ngahirupan batur, tapi teu bisa ngahirupan diri sorangan. Naha manéh ngeunah saban poé digosipkeun? Naha manéh ngeunah hirup jadi bonéka jalma nu baroga korsi? Naha manéh teu karunya ka jalma leutik nu jadi korban pulitik? Hudang euy! Hudang ! Ieu dunya geus lieur, atawa manéh gé sarua keur lieur?”
Selasa, 10 Juli 2012
Dongéng Prayoga Adiwisastra
BABALIK PIKIR
Handapeun iuh-iuh tangkal kérsen nu keur sumedeng baruahan, Bah Amin diuk nyanghunjar bari teu weléh gegeber ku dudukuy samakna, tuda poé keur meujeuhna panas mentrang-mentring. Di dinya, manéhna ngadon reureuh sanggeus nanggung sampeu ti kebonna. Katémbong késang ngagarajag dina kulitna nu geus paréot, urat-urat leungeunna katingali mani raranteng. Gigireunana katémbong aya rancatan disarandékeun kana tangkal kérsen, carangka dua siki nu metet ku sampeu, sarta salang nu disina ngagapuy kana taneuh.
“Mana teuing bakal mucekilna peuyeum téh, sampeuna gé mani loba ayeuna mah,” ceuk Bah Amin bari pinuh ku pangharepan.
Keur kitu, ngadadak ku Bah Amin kadéngé sora tan katingalan, kawas paguneman nu teu katingali jirimna. Sanggeus hantem dilieukan dilelekan, horéng éta sora téh bijilna ti rancatan, salang, carangka, jeung sampeu gigireunana.
“Aéh, geuning nu bieu nyoara téh aranjeun opatan!” ceuk Bah Amin.
Fiksimini Ari Andriansyah
Potrét
Angin peuting. Angger ngahiur. Nyulusup kana sesela jandela kamar. Buku-buku ngabigeu. Calana jero. Kasur lagedu. Gegedoh. Kuntung. Hégak érloji. Gurilap balati. Katut katineung nu ngalumbruk dina ingetan. Hareupeun témbok. Teuteupna anteb. Ngaderes rupaning potrét. Potrét wanoja nu saules jeung pulas impian. Norah kalangkang lebah pigura lawas. Aya nu terus ngaruhit dina batinna. Tapi nu wakca saukur imut. Imut leleb. Imut nu kungsi nyangkalak mangpirang liliuh soca. Leungeunna ngalelebah malu paku. Laju ngarongkong potrét anyar. Diteuteup deui. Rét ka waruga wanoja gigireunna. “Sarimbag...” Sorana. Haroshos. Nyéh imut. Biwirna. Piligenti. Neueul kana potrét. Netel kana ambucuy wanoja. Diseuseup. Kareueut. Taya nu usik. “Nu kasalikur...” Sorana. Beuki haroshos. Nyéh deui imut. Laju nyéka getih nu lamokot dina beungeutna. Potrét nambahan dina témbok. Keureutan bugang tarapti dina koper. Angin peuting. Angger ngahiur. Nyulusup kana sesela sukma.
Fiksimini Aditia Gunawan
Bagavad-gita
“Héy putra Kunti! Mangka iyatna! Sadaya bagja katut cilaka ukur saheulaanan. Lir bagantina usum. Nu saéstu, ti bihari baring supagi, taya saurang nu ilang di antara urang. Kurawa atawa Pandawa. Inget! Rayi téh nyanding gelaran satria. Ksat téh nganyenyeri, trayaté téh nangtayungan. Nangtayungan darma najan kudu ngarah pati, hakékatna. Geura pentangkeun gondéwa! Puseurkeun kana tujuan anu mulya!”
Mireungeu Kresna tatag sasauran, Arjuna ngeleter binarung ketir. Ras ka Dorna jeung Bisma. Guru sepuh nu jaradi musuh.
“Kang Rayi émut kana piwulang Sang Resi Dorna nalika diajar manah manuk?”
“Yaktos, Kakang Prabu!”
“Di antara paraputra Pandu, kapan mung Kang Rayi nu kasinugrahan seukeut paneuteup? Kapan Kang Rai nu ukur mencrong kana hulu manuk basa mentangkeun gondéwa, saheulaanan dulur-dulur Kang Rayi panénjona meléng kana pangpung, kana tatangkalan nu ngarandakah, ka sanak baraya, kana sakur pangbibita? Sawadina Rayi seukeut ngalenyepan maksud Kakang.”
“Sumuhun Kakang ... tapi saéstuna harita téh Rayi ngemu rusiah nu tacan kakedalkeun.”
“Balaka, Partha, balaka!”
“Sajaba huluna téh, Rayi ningal panonna, tur tina panonna katémbong cai nu ngembeng.”
Mireungeu Kresna tatag sasauran, Arjuna ngeleter binarung ketir. Ras ka Dorna jeung Bisma. Guru sepuh nu jaradi musuh.
“Kang Rayi émut kana piwulang Sang Resi Dorna nalika diajar manah manuk?”
“Yaktos, Kakang Prabu!”
“Di antara paraputra Pandu, kapan mung Kang Rayi nu kasinugrahan seukeut paneuteup? Kapan Kang Rai nu ukur mencrong kana hulu manuk basa mentangkeun gondéwa, saheulaanan dulur-dulur Kang Rayi panénjona meléng kana pangpung, kana tatangkalan nu ngarandakah, ka sanak baraya, kana sakur pangbibita? Sawadina Rayi seukeut ngalenyepan maksud Kakang.”
“Sumuhun Kakang ... tapi saéstuna harita téh Rayi ngemu rusiah nu tacan kakedalkeun.”
“Balaka, Partha, balaka!”
“Sajaba huluna téh, Rayi ningal panonna, tur tina panonna katémbong cai nu ngembeng.”
Sajak Ari Andriansyah
PANGBÉROKAN
Sajeungkal-sajeungkal kérépés umur diruang rumasa
Bréh, raratan carita ngepung watangan tineung
Di dieu ukur simpé
Di dieu ukur peteng
Karisi teuing ku lantip ngukuntit usik
Harepan leupas ti rénghap ka rénghap napas
2007
PANARUBAN
Sésa hujan masih kénéh juuh di sapanjang jalan
Lalaunan geter angin ngadalingdingkeun ruruhit jempling
Beungeut lembur bangun langgeng diharudum halimun
Sedeng héab katiga geus lawas kiwari kari beueusna
Di antara lewang jeung kasimpé nu tigin ngaranggeum waruga
Lalampahan beuki lampar néangan sésa umur nu maluguran
Carpon Ari Andriansyah
PEUTING JEUNG BABAUNG
Peuting deui nu ngauban. Taya rénghap bulan. Taya hégak béntang. Sanggeus indung peuting jadi hiji-hijina boéh nu ngarurub lembur. Meredong. Di antara dora lembur jeung dapuran haur, simpé haben diguar jeung dikaluat. Sedeng tina sesela bilik nu karancang jeung suhunan nu ngaharelob, angin teu reureuh ngahiliwirkeun ruruhitna.
Hawar-hawar tihang listrik ngabelentrang sapuluh kali. Disusul laungna anjing babaung.
Handapeun ngetétna bohlam, manéhna angger diuk dina korsi hoé. Dadana nu rangkebong jeung kulit beuheungna nu marondoyot ku kakolotan, karungkupan kaméja jeung sarung leuseuhna nu dibeulitkeun. Kitu deui beungeutna nu kanyos dirimbun ku janggot jeung kumis nu paselang jeung huis. Tapi katangén kénéh sepir jeung tapak dedeg sembadana.
Panonna hurung. Haseup terus ngelun jeung nyerebung tina sesela ramo jeung irungna. Ngageterkeun ambekan nu teu sawirahma jeung hégak jarum jam. Bari teu eureun ngaduruk lintingan demi lintingan carita. Nu seuneuna langgeng ngagugudag dina dadana. Ngahuru sakabéh katineung jeung kapeurih heubeul.
”Anak sia, Warji, nu jadi indung rurusuh di lembur urang téh! Anak sia!”
Sajak Kiki Pratiwi
KALANGKANG INDUNG
Ukur kalangkang nu némbongan ‘na ieu eunteung
Nu ngadon gugupay mapay jemplingna peuting
Palangsiang nu diacung-acung ngan balati
Bareng jeung instrumentalia dangding suwung
Nu ceunah warnaning tineung
Gelas jeung rupaning anggur midangkeun kapireu ungkara asih anjeun
Lalaunan tétés demi tétés getih kumolocor
Geuning réma anjeun jeung balati ngusap ieu pameunteu
Anjeun ukur kalangkang jeung dimana téa?
Padahal ieu raga baris ngalalantis sono
Kapan can kungsi anjog ‘na lahunan
Satengahing waktu anteng nyidem tatu
Rumanggieung ngukir lukisan anjeun
Indung, salira teu weléh atra!
Bandung, 2011
Kiki Pratiwi, lahir di Ciamis. Mahasiswa Jurusan Pendidikan Basa Daerah, UPI Bandung entragan 2009.
Ukur kalangkang nu némbongan ‘na ieu eunteung
Nu ngadon gugupay mapay jemplingna peuting
Palangsiang nu diacung-acung ngan balati
Bareng jeung instrumentalia dangding suwung
Nu ceunah warnaning tineung
Gelas jeung rupaning anggur midangkeun kapireu ungkara asih anjeun
Lalaunan tétés demi tétés getih kumolocor
Geuning réma anjeun jeung balati ngusap ieu pameunteu
Anjeun ukur kalangkang jeung dimana téa?
Padahal ieu raga baris ngalalantis sono
Kapan can kungsi anjog ‘na lahunan
Satengahing waktu anteng nyidem tatu
Rumanggieung ngukir lukisan anjeun
Indung, salira teu weléh atra!
Bandung, 2011
Manglé No. 2319
Kiki Pratiwi, lahir di Ciamis. Mahasiswa Jurusan Pendidikan Basa Daerah, UPI Bandung entragan 2009.
Carpon Kiki Pratiwi
JEUNG ANGIN
Ti iraha urang anteng sosobatan angin? Boa bakal langgeng salawasna. Teu nanaon da geuning tétéla anjeun anu satia. Satia niiskeun hate. Satia mirengkeun aral subaha. Resep temen langgeng sosobatan jeung anjeun mah, Angin. Teu jiga si Gilang jeung si Redi nu resep heureuy nyabakan harigu budak awéwé. Teu jiga si Amir nu resep noongan rok budak awéwé. Teu jiga si Siska jeung si Lia nu leuwih anteng ulin jeug bonéka Barbie nu rupana jiga jurig.
Boa didieu urang munggaran tepung téh, Angin. Dina jandéla nu haat jadi saksi kasono urang. Kasono nu ngancik saban wanci. Kasono nu boa-boa numuwuhkeun rasa nu teu biasa téa. Bogoh meureun ceuk batur mah.
Angin, dina detik ieu séja nganti anjeun. Bari meureumkeun mata, nyeuseup jero anjeun. Méré hawa seger pikeun bayah, mawa katigin, méré kakuatan. Bari beunta lalaunan, imut leleb ka anjeun. Ukur anjeun.
Na lahunan anjeun urang anteng sosonoan. Hiliwir anjeun teu weleh ngusap-ngusap ieu sirah. Asihing anjeun nu atra karasana. Dina lahunan anjeun urang ngawang-ngawang. Mapay tiap lalambar langit tuluy didinya urang ngukir mangpirang impian sarta manglaksa rusiah urang duaan.
Sanggeus éta, masih dina lahunan anjeun, urang neruskeun lalampahan mapay éndahna katumbiri. Éndah pisan taya papadana. Sarwaning warna.
“Katumbiri téh cukang ka sawarga, tempat ngancikna para pohaci!” ceuk anjeun harita.
Carpon Ari Andriansyah
ALI MENENG
Tihang listrik ngabelentrang sapuluh kali.
Peuting. Ngalinjing. Bareng jeung angin nu ngahiberkeun bau runtah ka unggal rohang kamar. Juru-juru kosan. Sédong-sédong gang. Susukan ngeuyeumbeu. Kumarayap kana amparan kasur. Lomari. Buku-buku ngabigeu. Salib nu ngadaplok dina témbok. Kalénder pias. Potrét lawas. Baju ngalumbruk. Daster. Calana jero. Jeung gelas demi gelas kopi nu nyaab dina genggerong.
Boa di dieu jalan téh buntuna. Boa di dieu léngkah téh kandegna. Saniskara ungkara, aweuhan carita urang nu sapanjangna sirungan jeung muguran. Sanggeus rénghap lawas kapahung dina ringkelna gurat nasib nu taya tungtung. Di ieu kota nu salawasna kosta pikeun harepan jeung kasatiaan.
Tapi naon hartina mulasara harepan jeung kasatiaan? Waktu. Samagahaning laku. Saukur cahya samar nu ngalangkangan lalakon sasar. Kawas léngkah urang nu salawasna ditalikung karémpan. Bari banget teu ngarti, isarah naon pangna urang kudu lana tepung? Ngongkoyangkeun roncé asih jeung karisi kana tohagana pamadegan séwang-séwang. Kawas urang nu lana tepung pikeun nu kasakitu kalina. Bari maneuh ninun lamunan. Nyulam jempling. Ngajarumat peuting.
“Kang, rék kumaha waé urang téh?”
Sajak Ari Andriansyah
RANJANG PANGANTÉN
Peuting luminjing
Kalakay waktu detikna teu kungsi kacatet
Ukur sora haréwos nu nungtut muguran
Jeung haroshos napas tina rekét nu pamungkas
Lalaunan jamparing rangseb ti rénghap ka rénghap
Arjasari, 2008
PENTAGON
Peuting deui nu ngauban
Sanggeus ringkang ngararangkang dirérab héhéab beurang
Di dieu saban raga balitungan jeung karémpan séwang-séwang
Perkara lalakon nu tacan kasorang atawa impian nu terus ngalangkang
Tapi bet jempling jeung jempling deui nu ngantengAntara tungtung tutugan lembur jeung gapura kota nu beuki kosta
Kalimah demi kalimah, kecap demi kecap, rénghap jeung léngkahna
Nu ku urang salawasna diacungkeun dina réwuan peureup,
Kélébét bandéra, bébér spanduk, lambaran poster, gorowok megaphone,
Galantang mangpirang sora, jeung beulitan lawon beureum dina sirah
Harita geus jadi milik maranéhna
Sajak Deri Hudaya
Ieu ketak lir haseup roko
Nunutur bujur angin kamana boa
Mangpirang lolongkrang ngabangkarak
Pagaliwota reujeung kekebul dunya
Tinggal kuntung kaduhung
Anu nanceb mangrupa tetengger
Sajak Tukang Dagang
Hiji jalma maké papakéan ruwak-rawék
Lumpat tibabaranting. Manéhna nyorowok
Mapakan gerungna mesin-mesin citakan duit:
“Gera beuli dagangan kuring.
Baju hideung, calana hideung, sarta payung hideung.
Pangéran geus maot tadi peuting. Nalika bulan keur
Meujeuhna molotot. Gera beuli dagangan kuring!
Naha moal nyekar?”
Manéhna ngiles tina tungtung teuteupan,
Nyorang pudunan. Nuju lemah pajaratan.
Galura, 1 Mei 2011
Carpon Ari Andriansyah
BUGANG BULAN
Cungcuing. Cungcuing ngelak deui. Nurih lalanggong langit.
Girimis. Ngepris. Jarum-jarum girimis rangseb deui ngajarumat saban léngkah. Satampah lemah. Imah. Katut totoangna nu karanjah caah. Sedeng angin. Angin peuting. Angin nu salawasna ngarara saniskara tangara. Angger ngagelebug ka kidulkeun. Ngahiur ka tungtung lembur. Ngendag-ngendag jajaran tangkal kalapa jeung pucuk janur. Parat ka saban kandang ingon-ingon jeung ronggos baluntas nu ditingker ringkang cileuncang.
Gumuruh. Séah walungan terus gumuruh. Bareng jeung sora-sora ahéng dina léléngkah angin. Ngaraas babantar jempling. Ngarayap ka hilir peuting. Di dieu. Waktu lir congo bedog nu diteueulkeun dina jajantung. Sanggeus saban raga teu reureuh ngemitan demitna harepan. Nganti ranggeuyan ringsang nu saukur rumekah dina kalangkang impian.
Panén. Panén saukur ungkara nu ditilar galindengna. Saukur jemplang nu anggang tina wirahma. Silung. Silung dina saban padalisan implengan. Naon hartina hégak jeung késang nu salawasna ditandonkeun? Lalakon kapan geus tilem dina upluk-aplakna rorogan nu mirupa sagara cileuncang. Pasini rarabi asih geus lawas udar tina simpayna. Ringkangning pati ngukuntit ti usik ka usik.
Esey Aditia Gunawan
Sastra Munggu ring Gebang
Dina basa Sunda kiwari mah, pihartieun judul di luhur téh “Tulisan dina daun gebang”. Éta kalimah téh meunang nyutat tina bagian katilu teks Sanghyang Sasana Maha Guru (SSMG). Teks SSMG téh ditulis dina daun lontar, ngagunakeun basa jeung aksara Sunda buhun. Ieu téks téh kira-kira ditulis antara ahir abad ka-15 nepi ka awal abad ka-16. Ku sakalimah kitu gé bet jorojoy kapanasaran. Naon nu dimaksud tulisan dina daun gebang téh?
Saéstuna tulisan dina daun gebang téh ukur hiji tina sapuluh rupa tulisan. Dumasar teks SSMG, tulisan téh dibagi jadi sapuluh rupa. Nu matak narik, babagianana téh dumasar kana alas tulisna, ngawengku: emas, pérak, tambaga, waja, beusi, batu, padung, awi, lontar, jeung gebang. Dina ieu tulisan mah nu rék dibahas téh husus perkara tulisan dina daun gebang. Naon maksudna? Sarta saperti kumaha wangunna?
Esey Aditia Gunawan
Naskah Sunda Kuna jeung Naskah Merbabu
Bulan Maret taun 1865, Radén Saléh, juru lukis nu kawentar, ngaprak pulo Jawa pikeun ngumpulkeun jeung ngagambar timuan paleontologi. Sajaba ti hasil nimu timuan paleontologi téh, anjeunna hasil ogé ngumpulkeun naskah-naskah buhun nu masih dicepeng ku pribumi. Éta naskah nu dikumpulkeun téh laju disumbangkeun ka Masarakat Seni jeung Pangaweruh Batavia (BGKW), lembaga élit cendikiawan mangsa harita. Samalah, sababaraha naskah anu teu bisa kacokot sabab teu diwidian ku nu mibandana (hartina harita gé teu bisa dipaksa), ngahaja disalin di tempatna kapanggih. Nu ngawaragadanana, Radén Saléh ku anjeun.
Ceuk katerangan Pleyte (1914), nalika Radén Saléh anjog ka Cikuray, anjeunna kungsi tepung jeung incuna Kai Raga. Kai Raga téh dipikawanoh minangka salasahiji pangarang (atawa leuwih merenah juru salin) naskah Sunda buhun ti Gunung Larang Sri Manganti (ngaran heubeul ti Cikuray). Éta katerangan téh dimangpaatkeun Pleyte pikeun ngira-ngira waktu hirupna Kai Raga. Ditambah ku katerangan paleografis aksara nu digunakeun dina naskah Waruga Guru, dumasar itungan Pleyte, Kai Raga téh hirup dina awal abad ka-18.
Sajak Ari Andriansyah
BANDUNG-TANGERANG
Teuing ku pias srangéngé meleték dina kaca jandéla
Basa urang teu reureuh-reureuh ngitung pudunan milang tanjakan
Sedeng méga teu katangén ngaléosna sanggeus kabeledig angin
Sapanjang jalan, jalan panjang rumingkang ringkang karingrang
Beus geus jauh mangprung mubus lulurung-lulurung beurang
Sakolébat mangpirang pasir jeung mumunggang ditilar poé
Tapi urang angger padungdeng ka mana nya pangjugjugan?
Lambaran gambar kakelar horéng rocét ku warna-warni pulas mangsa
Taya nu bisa diguratkeun iwal ti bangkarak jirim sorangan jeung sesemplékan
Rasa nu raca. Urang meureut deui késang, meureut deui cimata
Pikeun ieu lalampahan nu lawas béakeun léngkah
Teuing ku pias srangéngé meleték dina kaca jandéla
Basa urang teu reureuh-reureuh ngitung pudunan milang tanjakan
Sedeng méga teu katangén ngaléosna sanggeus kabeledig angin
Sapanjang jalan, jalan panjang rumingkang ringkang karingrang
Beus geus jauh mangprung mubus lulurung-lulurung beurang
Sakolébat mangpirang pasir jeung mumunggang ditilar poé
Tapi urang angger padungdeng ka mana nya pangjugjugan?
Lambaran gambar kakelar horéng rocét ku warna-warni pulas mangsa
Taya nu bisa diguratkeun iwal ti bangkarak jirim sorangan jeung sesemplékan
Rasa nu raca. Urang meureut deui késang, meureut deui cimata
Pikeun ieu lalampahan nu lawas béakeun léngkah
Esey Aditia Gunawan
SIKSA KANDANG, SIKSA KURUNG, SIKSA DAPUR
Nepi ka kiwari masih kénéh aya nu ngabédakeun, cara ngéjah kecap kandang dina kecap ‘siksa kandang karesian’ téh. Sawaréh aya nu dihijikeun kandang, sawaréhna deui dipisahkeun kanda ng. Nu ngéjahna dipisahkeun boga anggapan, yén kecap kandang téh asal kecapna tina kanda (Jawa kuna) nu hartina ‘bagian’ diwuwuhan ku kecap pangantét –ng. Cindekna Siksa Kanda ng Karesian téh cenah mah ‘bagian aturan nu aya di karesian’. Ana kitu mah, kadituna tangtu bakal manggih siksa-siksa nu lain, siga kanda ng kadatuan (bagian di karaton), kanda ng kahulunan (bagian di rahayat leutik) jst.
Dina téks Sunda Kuna Sanghyang Sasana Maha Guru (SSMG) bagian kadua, écés yén kecap kandang lain tina kecap kanda ng, tapi kecap kandang, nu hartina méh sarua jeung dina basa Sunda kiwari ‘kandang, kurung’. Bédana, dina basa Sunda kiwari mah kecap kandang téh leuwih heureut nyaéta tempat neundeun sasatoan. Kecap kandang, kurung, jeung dapur sakabéhna nuduhkeun hiji diménsi, hiji wengkuan. Nya siksa kandang, siksa kurung, jeung siksa dapur ieu, nu nguger masyarakat Sunda mangsa harita sangkan gugon kana tetekon.
Carpon Aditia Gunawan
DUA BELAS PURNAMA
Randu ngaranna, lalaki langit lalanang jagat. Jajaka leubeut angen-angen. Buktina, peuting tadi sirahna teu weléh tanggah. Aya nu tingkaretip lebah matana, kalangkang béntang, rasi béntang langlayangan lebah sorotna bangun nuduhkeun jalan ngembat ngalér, sawirahma jeung kasapihna buuk ti béh kidul. Sedeng leungeun keukeuh nineung mulang deui ka wétan, mangsa suku lingsir ngulon.
Teu apal ka sabaraha kalina béntang patingbelesat lebah kongkolak, nepi ka basa cahya srangéngé nojo kamar jandélana, katémbong atra tapak-tapakna nu ngagurat beureum sakuriling jagat hideungna basa manéhna ngeunteung. Ana ngeunteung, nu katémbong ukur awakna sorangan nu kacida dipikaceuceubna.
Jeung Randu ngantep kaayaanana kawas kitu. Kawas nu teu bisa ninggalkeun kabiasaanana. Biasana ogé nu nyaring sanggeus manéhna sok tuluy mérésan buukna, sok tuluy ngagaléntoran beuheungna. Sok tuluy... Nu matak nepi ka ayeuna Randu ngantep kaayanana kawas kitu.
Fiksimini Prayoga Adiwisastra
BIHARI
Sardi terus maluruh tapak reujeung lacak tengahing kelemeng lulurung gang. Nyusud-nyusud nu geus lawas nilar imah tur haténa. Gegedoh kasono jeung kamelang geus lawas namper dina haté jeung pikirna. Sardi teu ieuh hayang mulang deui ka mangsa bihari. Enya. Mangsa nu mawa manéhna nyorang kahirupan nu éstu nunggelis, jauh ka sintung kalapa. Taya geusan pamuntangan sapisan.
Leungeunna masih ngeukeuweuk poto indungna mangsa keur ngora. Lebah tungtung gang, samar-samar katénjo jirim nu keur ngalulungsar. Awéwé. Rét kana poto indungna, persis pisan.
Leungeunna masih ngeukeuweuk poto indungna mangsa keur ngora. Lebah tungtung gang, samar-samar katénjo jirim nu keur ngalulungsar. Awéwé. Rét kana poto indungna, persis pisan.
"Ma, Ma Ani, ieu anak Ema!" Sardi teu kaampeuh ku kasono.
"Bener kuring Ani, tapi kuring can boga anak!" témbal éta awéwé.
Sardi ngerejet. Leng, ngaheneng sajongjongan. Tungtungna manéhna sadar, yén dirina keur kasarung dina alam saméméh dirina kumelendang. Alam bihari.
"Kaluarkeun aing ti dieu!"
Jorélat, Sardi natit muru alam kiwari.
Sajak Lugiena De
DI BALONG ISOLA
Ngeunteung na beungeut cai
Kajeueung deui mangpirang ceda bihari
Jeung saniskara tatu nu hamo walagri
Rupa beungeut angger raca
Najan rasa nu kungsi balitunganana
Na beungeut cai néang tangtungan
Bet raga badag nu angger ngalangkangan
Jeung ledrekna raratan sorangan
Sedeng satukangeun ulat cai nu ayem
Weléh teu kaimpleng naon anu disidem
2007
Ngeunteung na beungeut cai
Kajeueung deui mangpirang ceda bihari
Jeung saniskara tatu nu hamo walagri
Rupa beungeut angger raca
Najan rasa nu kungsi balitunganana
Na beungeut cai néang tangtungan
Bet raga badag nu angger ngalangkangan
Jeung ledrekna raratan sorangan
Sedeng satukangeun ulat cai nu ayem
Weléh teu kaimpleng naon anu disidem
2007
Tamba Heuay
Neda tawakup, naskah teu acan diposting.
Inohong
Neda tawakup, naskah teu acan diposting.
Panggung Wayang
Neda tawakup, naskah teu acan diposting.
Lagu Kapegung
Neda tawakup, naskah teu acan diposting.
Tutungkusan
Neda tawakup, naskah teu acan diposting.
Wara-wiri
Neda tawakup, naskah teu acan diposting.
Kurusetra
Neda tawakup, naskah teu acan diposting.
Esey Aditia Gunawan
Tacan, Acan, Teu Acan
Sakur anu diajar basa Sunda teu weléh ngarasa hémeng ku kecap acan jeung teu acan. Teu matak hémeng kumaha? Kecap acan anu diwuwuhan ku kecap pamungkir ‘teu’ bet teu ngarobah harti. Ahli basa Sunda, Wahyu Wibisana, kungsi nulis perkara ieu dina dua artikelna, nyaéta ‘Acan téh sarua jeung enggeus?’ jeung ‘Kecap acan béh dituna’ nu dimuat dina buku kumpulan artikel kabasaan karangan anjeunna Ngamumulé Basa Sunda (Wedalan Kiblat Buku Utama, 2011).
Dina artikel ‘Acan téh sarua jeung enggeus?’, anjeunna masihan conto pamakéan kecap tacan jeung teu acan dumasar kana buku Soendaasch-Hollansch Samenspraken anu terbit taun 1891. Tina conto-conto kalimah nu nyampak dina éta buku, Wahyu Wibisana nyatet dua perkara penting patali jeung kecap teu acan jeung tacan. Saperkara, kecap teu acan jeung tacan téh sarua hartina. Kecap tacan mangrupa wancahan tina teu acan, saperti taya tina teu aya, kadé tina mangkadé, mangkadé tina mangka hadé.
Kadua perkara, kecap tacan jeung teu acan béda larapna. Kecap teu acan digunakeun ku jalma nu status sosialna leuwih handap nalika nyarita ka nu status sosialna saluhureun. Kitu deui sabalikna, kecap tacan digunakeun ku nu status sosialna luhur nalika nyarita ka nu status sosialna sahandapeun.
Buletin No. 41/April 2012
Hapunten, teu acan diposting.
Sajak Aditia Gunawan
kertas
pilakadar nilepan kertas jadi parahu
masrahkeun angkleungna kana kamalir cai
kana usum nu dideres cacarakan
kana sawal nu mulangkeun ka sarakan
pilakadar nilepan kertas jadi kapal
masrahkeun apungna kana getas jangjang
kana hiuk angin nu haroshos
kana palintangan pamayang
pilakadar nilepan kertas jadi lain nanaon
ngalakaykeun pirang-pirang kotrétan lawas
2012
Feature
ÉLEGI GELEBEG
Laporan Prayoga Adiwisastra
Angkeuhan mulang ka lembur harita téh rék sakalian mipit deui panineungan tina ranggeuyan pangalaman lawas. Nganteng kénéh dina lelembutan, mangsa keur leutik ku indung jeung bapa sok remen diajak tumpak gelebeg ka imah Aki di lembur. Harita diuk téh sok di hareup gigireun kusir, kajurung ku kapanasaran hayang nempo kusir ngadalikeun kuda. Gelebeg téh mideng metet pisan ku nu tarumpak jeung babawaanana ti pasar. Sakapeung sok karunya ningali kuda nu ngaregéh mangsa nyorang tanjakan. Bet ayeuna kabéjakeun gelebeg jumlahna geus ngurangan. Beu, kumaha teuing nasibna?
Barang anjog ka parapatan Pasar Kecamatan Pléréd, Kabupatén Purwakarta, enya baé délman jeung ojég mani ngajalajar di sisi jalan. Tayohna mah tepi ka nyontang jalan raya. Ku kituna, teu matak héran mun lebah dinya remen macét téh. Kawuwuh hawa beurang nyongkab kacida, turta haseup kandaraan sarta kekebul beuki nambahan karungsing tengahing beurang bayeungyang.
Langganan: Postingan (Atom)


text:
Kangkung
Kangkung (Ipomoea aquatica Forsk.), ogé dipikawanoh minangka Ipomoea reptans Poir1. mangrupa tutuwuhan anu kaasup sayur-sayuran sarta dipelak dijadikeun kadaharan. Kangkung réa dijual di pasar-pasar. Kangkung loba tumuwuh di wewengkon Asia sarta mangrupa tutuwuhan anu bisa ditepungan di mana-mana utamana di tempat nu aya caian.
Kangkung ogé mangrupa kadaharan salah sahiji spésiés sato nyaéta Chersina, atawa kuya.
Gambaran[édit | édit sumber]
Aya dua rupa kangkung. Kangkung miboga daun anu leueur sarta ngawangun mata panah sapanjang 5-6 inci. Tutuwuhan ieu mibanda tangkal anu ngareuy kalawan daun nu selang-seling sarta tangkal anu ajeg dina puhu daun. Tutuwuhan ieu boga warna héjo sepa sarta ngahasilkeun kembang nu warnana bodas, anu ngahasilkeun kantong anu ngandung opat siki binih. Aya ogé wanda daun rubak sarta daun heureut.
Budidaya[édit | édit sumber]
Aya dua rupa cara melak nu ditarékahan: garing sarta baseuh. Dina dua cara ieu, maké bahan organik (kompos)anu rada loba jeung cai supaya kangkung bisa tumuwuh kalawan subur.
Dina cara melak garing, kangkung dipelak dina jarak 5 inci. Kangkung bisa dipelak tina siki binih atawa keureutan akar. Kangkung mindeng dipelak dina pabinihan saméméh dipindahkeun ka kebon. Daun kangkung bisa dipanén sanggeus 6 minggu dipelak.
Lamun cara melak baseuh anu dipaké, potongan sapanjang 12-inci dipelak dina leutak sarta diantepkeun baseuh. Sawaktu kangkung tumuwuh, wewengkon baseuh dikeueum ku cai saluhur 6 inci. Kocoran cai ieu saterusna dieureunkeun lamun taneuh kudu digemburkeun. Panén bisa dipigawé 30 poé sanggeus melak. Lamun pucuk pepelakan dipetik, cabang dina sisi daun baris tumuwuh deui sarta bisa dipanén saban 7-10 poé.
Sawaktu kembangan, pucuk kangkung tumuwuh kalawan laun, tapi pabajoan taneuh sarta panén condong ngahangkeutkeun leuwih réa daun anu dihasilkeun.
Pamangpaatan[édit | édit sumber]
Ampir sakabéh pepelakan ngora bisa didahar. Alatan kangkung kolot boga serat (tapas) nu liat, pucuk anu ngora leuwih dipikaresep. Pucuk bisa didahar atah atawa diasakan kawas bayem. Kangkung mindeng ogé diloték.