text:
Dr.(H.C.) Drs. H. Mohammad Hatta, atawa populér minangka Bung Hatta (lahir di Bukittinggi, Sumatera Kulon, 12 Agustus 1902 – pupus di Jakarta, 14 Maret 1980, dina umur 77 warsih) nyaéta saurang pajoang, nagarawan, sarta ogé Wawakil Présidén Indonésia anu kahiji.
Bung Hatta ogé dipikawanoh minangka Bapa Koperasi Indonésia. Bandara Internasional Jakarta ngagunakeun ngaranna pikeun ngahormatan jasana minangka salasaurang proklamator kamerdikaan Indonésia.
Salasahiji anak awéwé anjeunna, Meutia Hatta, nyekel kalungguhan Menteri Nagara Pemberdayaan Awéwé dina Kabinét Indonésia Bersatu lulugu Présidén Susilo Bambang Yudhoyono.
Like this:
Like Loading...
Related


c: text/html

text:
—
Pangarang : M.A. Salmun
—
Bari rurusuhan, geblus kuring abus ka kelas 2. Teu alak-ilik heula, gék baé diuk sabada neundeun koper leutik di luhureun pangdiukan. Ari gék, ari léong karéta madju. Bis baé katinggaleun, mangkaning peutingna kudu biantara dina kongrés Basa Sunda di Bandung. Mun seug katinggaleun karéta téh, leuh!
Modjang djeung nonoman téa bangun gumbira pisan ngawangkong, siga nu sakaresep. Ari ngaromongna, malum dina karéta api, sora téh réa nu ratjleng arasup kana tjeuli kuring. Rupa-rupa nu diomongkeun mah. Ari kuring, rumasa geus djadi aki, bisi nu ngarora “kagokeun” atawa éraeun, pura-pura nundutan baé, teu opénan. Ti lebah Karawang, kadéngé njaritakeun bab Kongrés Basa Sunda djeung Kasusastraan, malah sidik pisan njabit-njabit ngaran kuring, M.A. Salmun, djeung buku kuring nu pangajarna ”Gogoda Ka nu Ngora”.
Modjang : “Hayang ka nu ngarangna, pantesna téh geus kolot, tjetuk huis”.
Nonoman : “Ah, teu kolot teuing. Da kuring gé wawuh, malah loma. Kolot meueusan baé ti kuring mah. Kitu tah, umur 28-30 tahun.”
Modjang : “Di mana papanggih?”
Nonoman : “Méh unggal poé di Djakarta, malah sering bareng laladjo. Karesepna téh kana film dangsa. Bangsaning Rita Hayworth, Esther Williams ataw Jane Russel djeung Marillyn Monroe tara diliwat. Kuring mah djeung Salmun téh sok, silaing-déwék baé ari njarita téh”
Modjang : “Tegep djelemana téh?”
Nonoman : “Ah teu teusing. Hideungna lestreng, sabréhan mah arék djiga Ambon, ngan ieu mah, asal urang bisa ngolona baé, ménta naon-naon gé mo teu dibéré.”
Modjang : “Untung mun kuring wawuh djeung Salmun, rék ménta dipapatahan ngarang. Ngan sugan engké peuting dina Kongrés bisa wawawuhan. Aéh, ké lanan, aja kaperluan heula.”
Modjang indit. Ari diténdjo bari mélétét pura-pura lilir, bét ka kamar leutik. Aja kahajangna meureun.
Sidik modjang teu aja, kuring njaring enjaan bari ngadjak ngomong ka nonoman:
Kuring: “arék ka mana silaing téh , eui?”
Nonoman (bangun ambek): “ngomong ka saha andjeun téh? Siluang-silaing tjara ka nu geus loma?”
Kuring: “Entong pura-pura teu wawuh silaing ka déwék. Apan biasana gé urang sok silaing-déwék, sok bareng laladjo Rita Hayworth.” (Kuring ngodok pésak, némbongkeun kartu abodemén keréta api Bogor-Djakarta. Djaba ti tétéla ditulis ngaran téh, potrét ogé nembrak, moal samar, jén kuring téh M.A.Salmun).
Nonoman (raj pias bangun kasima): “Pangapunten baé atuh. Abdi téh kasamaran. Dikinten ku abdi mah bapa téh babah.”
Kuring: Entong leutik haté. Bapa gé ngora heula. Hidep téh meureun keur némbongkeun “pamor” ka istri nu tadi, nja. Kaharti ku bapa gé. Saha éta téh?”
Nonoman (késang mana téh ngutjur): “Wiharti. Sangemna mah Sastrawati.”
Kuring: “Euh, paingan magar rék ka Kongrés Basa Sunda, atuh. Ku hidep téh keur dipiloma meureun nja. Kuma karep, bapa mah rék pura-pura teu kungsi njarita djeung hidep,” (kuring pura-pura nundutan deui. Wanita téa balik ti tjai diuk deui di tempatna).
Wiharti, modjang téa: “Njaritakeun naon. Tadi téh, nja. Euh, éta, taeun…., Salmun, nja…”
(Djuruladén karéta-makan njampeurkeun).
Nonoman: “Oranje-kreus, dua. Nu hidji mah sing réa és na.”
Djuruladén: “mangga”. (Terus indit baé).
Serusna modjang djeung budjang téh ngawangkong, bab film, atlétik, politik djeung kabeuki masing-masing. Unggal wiharti arék ngagilek kana urusan Sastra djeung Basa, nonoman téa rikat méngkol keunnana. (Sabot kitu djuruladén njodorkeun inuman anu dipesen téa). Bari mélétét ku kuring katéndjo, jén nonoman téa pohara geumpeurna, sangkilang digojor ku oranje–kreus–és téh késangna ngutjur baé.
Wiharti (haréwos Bodjong ): “Itu babah ti barang tjlak di Setatsion Kota, nepi ka liwat Sasaksaat, ku tibra molor téh kawasna sapeupeuting tas tjekih.”
Kuring mélétét, katéndjo nonoman téa njiku lalaunan ka modjang. Maksudna tangtu njaram ngomongkeun kuring. Tjikkikik Wiharti kadéngé seuri. Ari kuring kalah pura-pura gundam. Njaring bari kukuliatan.
Kuring : “Hajjjaaaah, tjialat, tji tjéng tun, boh kéhkih.”
Wiharti :”Hi, hi, hi, hi, hih.”
Nonoman : “St, st, …… aéh, geus rék Padalarang geuning.”
Di Padalarang karéta eureun. Dua modjang arunggah pairing-iring. Nu pandeuri ngarérét ka lebah kuring.
Modjang I : “Aéh-aéh geuning bapa ……!” (bari ngageroan baturna ti heula) :”Jajah, Jajah, ka dieu geura! leu aja Pa Salmun!”
Modjang II (Rokajah) (bari njampeurkeun) : “Aja Pa Salmun? Aéh, bapa haturan!! Teu sareng adi Itjeu? Mana Ibu? Badé angkat ka mana Bapa téh?”
Kuring : “Baku Jajah mah, ari nanja téh ngaburudul, tara ngadago didjawab hidji-hidji. Ieu di dieu dariukna. Keun bapa mah rék nangtung. Ti Djakarta kénéh diuk baé, tjarangkeul. Tah, Nani di dieu, Jajah di dinja, Bapa hudang.” (bari nantung)
Modjang I : “Sawios atuh, Pa. Mangga baé tjalik-tjalik.”
Rokajah djeung Sunarni dariuk, kuring nantung, bari ngaluarkeun wadah roko paméré urut murid, mangkaning diaksaraan baradag pisan, “M.A. Salmun”, diténdjo sarérét gé katara.
Wiharti anu diuk hareupeun kuring rét kana beungeut, rét kana ngaran anu diturih dina wadah roko, rét ka Rokajah djeung Sunarni, anu kadéngéeun ngomong-ngomong, “Ti djaman ninggalkeun S.G.A kakara ajeuna papanggih deui”. Ana burilak téh Wiharti ngadelék ka nonoman, bari kuraweud baeud, anu haseum téa bangun ambek.
Tjeg kana koper leutikna, djengkét indit, bari sakali deui ngadelékan ka nonoman. Teu réa omong djaba ti kukulutus: “Si Teu Ujahan!”
Wiharti katjiri pisan, jén kaisinan ku kuring. Geus teu kaduga diuk leuwih lila di hareupeun, pasosoré pindah ka daréksi tukangeun nu éta. Ari nonoman téa? Puguh baé samar polah. Wiwirang di kolong tjatang. Tjeg baé deui kana koperna, pindah ka daréksi hareupeun daréksi kuring, misah ti Wiharti.
Rokajah: “Naha Pa, geuning éta duaan téh siga nu birat? Saha éta téh? Sanés réntjang bapa? Naha aja abdi parindah?”
Kuring: “Hidji-hidji atuh pertanjaan téh. Jajah mah biasa, ari barangtanja téh sok diborong.” (kuring diuk di urut Wiharti. Ari gék, bet aja nu kadiukan, barang diilikan, sihoréng lokét leutik. Moal teu nu Wiharti, tadi tinggaleun, rusuh teuing “birat”).
Kuring kalawan ringkes, njaritakeun pangalaman tadi ka urut murid-murid. (Maranéhna tas ka ondangan ti Ratmini, urut murid kuring kénéh, kamari nikahna). Sunarni mani sosongkolan mentjétan beuteung, bawaning ngeunah seuri ngadéngé tjarita kuring. Ari Rokajah mah ngan tjalangap baé, geus teu soraan balas seuri.
Deukeut ka Tjimahi, si Djuruladén mupul gelas bari nagih bajaran. Bawaning béra djeung gugup, nonoman tadi djung baé indit, teu nolih babajar heula.
Djuruladén: “Dupi nu tjaralik di dieu téh lalungsur, kitu Pa?”
Kuring: “Parindah. Keun baé urut nginumna mah ku kuring dibajarna. Sabaraha? Sobat kuring ‘nu istiméwa’ pamegetna mah.”
Oranje-kreus ku kuring dibajar, bari diager-ager ku urut murid, pokna gé: “Nja diupat sataker kadaék, nja plok tombok.”
Kuring njéréngéh baé, teu némbalan. Sabot kitu Wiharti njampeurkeun. Moal teu njusul lokétna anu tinggaleun modjang téh. Enja baé. Éra-éra gé nanjakeun.
Kuring: “Lokét téh, jaktos katilar. Malah itu raksukan haneut sareng bongsang oléh-oléh gé teu katjandak. Entong ngalih atuh, raridu. Mangga tjalik deui baé di dieu.”
Wiharti: “Itu koper di ditu da.”
Kuring: “sawios, dibantun ku Bapa. Nomer sabaraha paragi tjalikna téh? Mangga Endén mah tjalik-tjalik baé di dieu.”
Wiharti: “Teu émut nomerna mah. Tjaket panto gédéngeun istri sepuh, da.”
Kuring miheulaan, indit njokot koper. Atuh kapaksa Wiharti diuk deui dina urutna. Ari kuring balik deui, kasampak tilu modjang geus wawawuhan. Jajah katara mengkek piseurieun, pipina geus kembung-kembung baé. Ari kuring geus diuk deui, tjong téh Wiharti njodorkeun leungeun, ngadjak mundjungan, bari ngomong:
Wiharti: “Abdi téh njanggakeun samudaja kalepatan, mugi Bapa ngahapunten, tilas abdi tadi upat-sinuat. Teu nginten meueus-meueus atjan, wiréh nu diupatna dipayuneun pisan abdi.”
Kuring ngahelas tapi kapiasem. Bisi éraeun, didjawab téh: “Ih, naon téa? Da Bapa mah teu nguping naon-naon. Apan kauninga, ti barang tjlak gé mondok tibra pisan.”
Kawasna ku Jajah katangén, jén kuring téh mereketkeun manéh nahan piseurieun. Geus karuhan Jajah mah ti tatadi gé pipina melendung, ajeuna teu kawawaeun, ngan barakatak baé seuri bari ngadjembél Sunarni kana pingpingna. Nu didjambél ngagurubug bari aduh tapi terusna ngabarakatak.
Dasar barudak bareuki seuri. Aéh…..nepi wéh ka Bandung.***
M.A. SALMUN (madjalah Tjandra 1954)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
- Posts: 138
- Hatur nuhun narima: 42
-
-
-
-
-
-
Ngabejaan urang jeung anggota kami anu anjeun, naon nu dipikaresep jeung kunaon anjeun jadi anggota Rikoooo.
Urang ngabagéakeun sadaya anggota anyar jeung asa ningali anjeun kira-kira loba!
Ngabejaan urang ngeunaan anjeun
- Dariussssss
- topik Author
- offline
- anu ngolola
-
Jadi, pantun sarerea. ngaran mah David jeung aku Forum Moderator anyar. Teu sangka nu cara anu pangalusna pikeun kick-off sababaraha aktivitas dieu pikeun muka topik ieu papanggih anjeun sadaya.
Ngabejaan urang ngeunaan anjeun, naon kungsi mikir penting.
Ngabagéakeun.
Punten Lebet or Ngadamel akun ngagabung paguneman.
Hello Daud,
Wilujeng sumping di tim Rikoooo,
I'am Erik pencipta jeung manajer Rikoooo.com.
Aku bener pleased boga anjeun nepi ka dieu, ieu Forum Anjeun. anjeun geus boss
Kuring bakal nyieun hiji annouce di newsletter urang saterusna ngabejaan dulur ngeunaan forum anyar ieu.
Bagja hiber everyone
Erik
Erik - General Administrator - Sok bagja pikeun mantuan
Punten Lebet or Ngadamel akun ngagabung paguneman.
Baraya, ngaran mah Aan
Kami hiji enthusiast pesawat ti Indonesia
Nice pendak sareng anjeun sadayana
Punten Lebet or Ngadamel akun ngagabung paguneman.
- Dariussssss
- topik Author
- offline
- anu ngolola
-
- Posts: 138
- Hatur nuhun narima: 42
-
-
-
-
-
-
Hatur nuhun sadaya jadi jauh. Asa nempo loba, tulisan leuwih jeung leuwih aktivitas di dieu di mangsa nu bakal datang.
Cheers.
Punten Lebet or Ngadamel akun ngagabung paguneman.
Hello All Ngaran mah Is Terry (FCAIR) Kami a USAF Awak Kapala pensiunan. Ngan meunang kabetot dina FSX jeung sim ngalayang sanggeus sababaraha taun. loka anyar Great, undeuran Heboh. Bingah ngalayang ka dulur
Punten Lebet or Ngadamel akun ngagabung paguneman.
Baraya - Aku John ti basisir kidul Inggris. Ayeuna pensiunan, simulator hiber kahiji mah ngajalankeun dina ZX81, dimuat ku tape, sarta diwangun tina B737 (sumur altimeter jeung ASI) digambarkeun ku grafik pisan blocky ngalayang antara blok A jeung blok B hideung jeung bodas - jeung lamun tumaros katuhu anjeun nempo "tetempoan", blob hideung sejen disebut C. mereun barang. Saprak harita mah geus kungsi unggal Flightsim nu Microsoft geus dihasilkeun, progressing ngaliwatan rupa-rupa komputer ti hiji 8086 ngaliwatan 384, 486, Pentium, ditambah leuwih saeutik, pikeun I7 mah kiwari. Kuring geus meunang lisénsi swasta dina nu geus sababaraha ratus jam dina 152s jeung PA28s - no deui kiwari alatan biaya ngalayang di dieu di Inggris. putra My ogé dipaké Flightsims, meunang kutu jeung diajar ngapung, jeung ayeuna jeung 4000 jam dina beubeur-Na dina (real) A319 / 320s ngan rék balik pikeun tiket Kaptén-Na sacara. Datang di sakuliah Rickoooo ku tetempoan Kapuloan Kanaria freeware anu pohara impressive - jadi loba hatur nuhun keur éta. Great nempo hiji kaca Inggris salaku sanajan hirup teu leuwih ti 50 mil ti Perancis pamahaman mah basa maranéhanana jauh ti alus.
Punten Lebet or Ngadamel akun ngagabung paguneman.
Hello FCAIR jeung viscount,
Hatur nuhun pikeun presentasi jeung ngabagéakeun ka forum anyar, urang kacida sumanget jeung bagja boga anjeun di dieu, ulah ragu posting jejer anyar jeung menta tulung ka masarakat. oge, upami Anjeun hoyong mantuan batur eta bakal gede, pangaweruh Anjeun pisan wilujeng sumping ka dieu, urang bakal cinta ka geus sababaraha palajaran kumaha-to, ngalayang, tutorials jeung saterusna dipasang di forum. Unggal kontribusi baris nyieun masarakat bagja.
Bagja hiber,
Erik
Erik - General Administrator - Sok bagja pikeun mantuan
Punten Lebet or Ngadamel akun ngagabung paguneman.
Dina titik ieu Kami salaku loba mahasiswa salaku kuring geus kungsi geus. Ieu bisa jadi butuh kuring bit pikeun meunangkeun kabéh in jeung beluk of FSX tapi kapan kuring bisa mantuan batur eta bakal pelesir gede keur kuring pikeun ngalakukeunana.
Blue langit dulur ..
Punten Lebet or Ngadamel akun ngagabung paguneman.
- Dariussssss
- topik Author
- offline
- anu ngolola
-
- Posts: 138
- Hatur nuhun narima: 42
-
-
-
-
-
-
Sakali deui, Wilujeng sumping Rikooo.
Punten Lebet or Ngadamel akun ngagabung paguneman.
Hiya urang, ngaran ngaran layar mah PAYSON. Kuring geus ngagunakeun simulators komputer bari cukup ayeuna, bobogohan deui ka salinan dipake Ubisoft sacara Sturmovik IL2. Dipindahkeun asup ka 10 taun WarBirds (sabenerna mantuan maranehna jeung kabina hiji bajoang maranehna hayang ngawanohkeun di buruan. Kuring oge ngagem kaluar sababaraha périferal diputer Sims ngempur leuwih maju Ubisoft sacara. Kuring pindah asup pikeun ngeunaan 5 taun Dunya tanghi, masih muterkeunana. (meunang mahal) kuring geus dipaké FSX salila kira 8 atawa 9 taun sarta murag asih format maranéhanana. Kaula masih aub jeung WoT sarta masih némbak-em-up di Ubisoft. Ayeuna mah kapanggih kaluar ngeunaan anjeun folks, éta gede boga pamilih badag planes ngapung.
Deui ka awan,
Salam, PAYSON
Punten Lebet or Ngadamel akun ngagabung paguneman.
forum Access
- Teu meunang: nyieun topik anyar.
- Teu meunang: walon.
- Teu meunang: pikeun nambahkeun attachements.
- Teu meunang: edit talatah Anjeun.


text:
Dalem Boncél
Posted by bujanggamanik dina Désémber 30, 2007
Ngendék welasan taun ………
Hiji poé ka lembur Kandangwesi aya hiji padagang bangkelan padagang barang-barang kolontong ngider ka lembur-lembur, ngadon mondok di imah Pa Boncél, lantaran kapeutingan.
Peutingna méméh saré, éta sémah jeung Pa Boncél ngarobrol. Omongna, dina ngiderkeun barang-barang, réa pisan tempat-tempat nu geus kapapay. Caringin ogé kungsi didatangan. Pokna, “Basa kuring dagang ngider ka Caringin, kabeneran di dinya keur aya raraméan ngistrénan dalem anyar. Ramé pisan. Teu kungsi satengah poé, barang-barang kuring geus payu kabéh. Padahal hargana ku kuring ditaékkeun dua kali lipet, malah aya nu tilu kali lipet.”
“Wah, untung pisan!” ceuk Pa Boncél unggut-unggutan.
“Kitu padagang mah mun keur untung téh,” omongna, “Tapi mun keur sial saperti ayeuna, keur dahar ogé méh-méhan heunteu aya.”
Jempling sakeudeung.
“Untung jeung sial téh geus suratan nasib, nya Pa.”
“Bener,” ceuk Pa Boncél.
“Saperti dalem nu anyar di Caringin téa, Pa. ceuk béja, anjeunna lain turunan ménak. Anjeunna jelema biasa baé. Asalna ti dieu ti Priangan. Jenenganana ogé heunteu saé saperti dalem-dalem nu séjén, ngan …. Boncél!”
“Saha jenenganana, Nak?” ceuk Pa Boncél kagét.
“Boncél, Pa. Dalem Boncél.”
“Boncél?” Ma Boncél nu keur nyeupah, milu kagét. Diukna pindah ngadeukeutan sémahna, pokna, “Anak kami nu leungit ogé, ngaranna Boncél.” Ti dinya ka sémahna Pa Boncél nyaritakeun perkara anakna nu leungit téa.
“Kumaha awakna Dalem Boncél téh, Nak?” ceuk Ma Boncél.
“Jangkung rada kuru, Ma.”
“Rada hideung.”
“Meureun katingal, aya naon dina pipina?”
“Mun teu salah ningal, dina pipina nu katuhu aya tanda hideung.”
“Bener! Bener! Manéhna anak kami Si Boncél!” ceuk Ma Boncél bari pék nyarandé kana bilik.
“Alhamdulillah, geuning diijabah cita-cita anaking téh,” ceuk Pa Boncél méh teu kadéngé.
“Si Ujang geus jadi jelema. Pohara bagjana nu jadi indung,” ceuk Ma Boncél bari nadahkeun leungeuna.
“Tapi … teu bisa jadi Dalem Boncél téh anak Ema jeung Bapa,” ceuk Ki Sémah, “Sabab nu jadi dalem téh kudu jelema anu pinter maca jeung nulis. Sedengkeun Ujang Boncél anak Ema jeung Bapa, kapan heunteu sakola.”
“Bener kitu. Tapi … teuing, nya; Bapa yakin pisan Dalem Boncél téh anak kami, Nak!” ceuk Pa Boncél.
“Enya,” ceuk Ma Boncél.”Ema apal pisan, Si Océn téh awakna jangkung kuru, kulitna semu hideung jeung dina pipina nu katuhu aya tanda hideung. Kitu, nu katingal ku anak ogé, lin?”
“Bener, Ma. Tapi. Naha anjeunna heunteu énggal mapagkeun Ema jeung Bapa ka dieu?” ceuk Ki Sémah téh.
“Meureun riweuheun kénéh ku réa pagawéan atawa meureun nyangka Ema Jeung Bapa geus teu araya di kieuna,” ceuk Pa Boncél.
“Ku lantaran kitu, alusna mah urang baé nu kaditu, Pa!” ceuk Ma Boncél.
“Caringin jauh pisan ti dieu téh, Ema jeung Bapa moal karuat di jalanna,” ceuk Ki Sémah, tuluy dicaritakeun kumaha jauh jeung susahna perjalanan ka ditu.
“Tapi urang rék indit ogé ka ditu, nya Pa?” ceuk Ma Boncél, “Ema geus sono pisan ka si Boncél. Maot di perjalanan ogé, teu panasaran. Iraha urang indit, Pa?”
“Ulah, Ma. Ema moal kuat. Keun engké mun kuring ka Caringin deui, ku kuring baris dicaritakeun ka anjeunna yén Ema jeung Bapa araya kénéh di kieuna, jeung pohara nganti-ngantina kasumpingan anjeunna,” ceuk Ki Sémah.
“Heunteu, Nak. Ema jeung Bapa kudu indit ka ditu. Ema geus teu tahan deui, hayang neuteup beungeut Si Océn sakali deui, saméméh Ema ninggalkeun ieu dunya nu fana. Isukan urang indit, nya Pa!”
Pa Boncél cicing baé. Atina bingung. Indit susah, heunteu indit … karunya ka Ma Boncél. Sakumaha teuing hanjakal manéhna, mun Ma Boncél maot saméméh kahayangna pikeun papanggih jeung anakna laksana. Saenyana manéhna sorangan ogé memang kacida sonona. Sanggeus dibeuweung diutahkaun dipikir enya-enya, ahirna diputuskeun pikeun indit. Ma Boncél bungaheun pisan.
Sanggeus Ki Sémah terang yén Ma jeung Pa Boncél maksa rék arindit, tuluy ku manéhna diterangkeun ka mana nujuna jeung jalan mana nu ku maranéhna kudu disorang.
Geus peuting pisan, kakara maranéhna sararé.(Hanca)
(Tina Dalem Boncél, Karya Ki Umbara)


text:
Dina bagian ieu, pangarang téks Sanghyang Sasana Maha Guru (SSMG) museurkeun pangajaranana kana ucap, lampah, jeung tékad nu aya dina diri manusa. Éta tilu poténsi manusa téh kudu dijaga kalawan enya-enya. Ucap, lampah, jeung tékad jadi cicirén kapribadian jalma.
Nu kaasup kana trimala téh nyaéta ucapan (sabda), paripolah (ulah), jeung maksud (ambek) nu teu merenah. Ucapan nu teu merenah di antarana: nyarékan tanpa sabab, ngahina, nyumpahan, nyela omongan, neluh, ngupat guru, sakur omongan nu teu merenah. Paripolah nu teu merenah di antarana: notok, nakol, newek, neunggeul, ngadagorkeun, nampiling, katut sakur paripolah hampang leungeun. Ari nu kaasup maksud (pikiran) nu teu merenah di antarana: ngira-ngira, nipu, mitnah, neluh, nganyenyeri haté, jeung goréng sangka. Sakabéh nu teu merenah éta nu ngotoran tilu poténsi manusa téh.
Saupama trimala keuna ka jalma nu nyekel kakawasaan (prabu, rama, resi, jeung tarahan) disebutna trimala wisésa. Temahna, nu nyekel kakawasaan bakal sangeunahna dina ngajalankeun kakawasaannana. Aya nu keur susah kalah dijual atawa dijieun budak beulian, dirampas hakna, nepi ka dipaéhan. Nu kitu cenah nu jadi bibit buit kasangsaraan sarta jadi cicirén datangna mangsa kaancuran (kaliyuga) téh.
EUSI
Carékna Sanghyang Tu(ng)gal: “Na naha piangeneunana[1], sang hya(ng) pustaka ini? Kéna karah aing dék ngab(e)jalkeun carita, metuna sanghya(ng) siksa guru, ti sanghya(ng) siksa.” [Ndeh nihan sang hya trikaya madala parisuda ngaranya Trika]
Ini ma na timpalkeuneun, mulah dék mitemen[2] iña sang séwaka darma. Na puhun awah-awuh, tangkal ning /14v/ papa (ka)lésa, wwit ning kaliyuga, hétu ning papa ning (na)raka. Ngara(n)na, trimala, guna.
Nihan lwirnya[3]: ika sinangguh trimala ngaranya, kadyangganing gangsa lawan malam, tambaga lawan timah. Apa ta kangken[4] tambaga lawan timah?
Ning kang tridusta: (sabda tan yukti), ulah tan yukti, ambek tan yukti. Ginawayaken sabda mahala, ulah mahala, ambek mahala.
Ini byaktana, ulah mahala: notok mokol, newek meureup, ngadeudeul, no(ñ)jok ñakétro(k), nampar na(m)pélang, sakwéh[5] ning lekas tangan, ya ulah mahala, ngaranya.
Sabda mahala ngara(n)na: torong gasong tanpa karana, campe(la)k sabda, ñumpah madahkeun, ngadudu, neluh, ngupat guru, sakwa(é)h ning sabda tan yukti, ya sabda mahala ngaranya.
Ambek mahala ma ngaranya: kira-kira, budi-budi, ngajerum, ngagunaan, mijaheut[a] /14r/ [t]an, nganeluh[6], ngaracun, hiri paywagya. Ageus ma nu mupu maling papa(ñ)jingan[a] méda rungahadang. Sing sawatek tan ywagya, dipitwah dipih(e)dap, ya éta ambe(k) mahala. Yata sinangguh trimala ngaranya.
Nihan sinangguh trimala wisésa ngaranya. Hana ya di sang prabu, rama, resi, mwang tarahan. Ini byaktana, aya ta kajeueung nu duka, dijual dihulunkeun, dirampas dipihéhan. Yata sinangguh pañca kapataka ngaranya, sinangguh trima(la) wisésa ngaranya, ling sang pandita (3).
TARJAMAHAN
Carékna Sang Hyang Tunggal: “Naon atuh lenyepaneunana, tina ieu buku suci téh? Ah, sababna alatan kami dék ngagelarkeun carita, gelarna sanghyang siksa guru (ajaran suci guru), tina ‘sanghyang siksa’ (ajaran suci).
Ieu pikeun babandingankeuneun. Ulah dék ngukuhan nu kitu wahai nu ngarabdi kana darma! Tanwandé jadi sumber tina bancang pakéwuh, sumber tina/14v/ kasangsaraan tur kahinaan, awal tina jaman burakrakan, cukang lantaran kasangsaraan di naraka. Éta disebutna téh, trimala (tilu kaayaan kotor), (dina) laku lampah.
Nya ieu wujudna téh. Ieu nu disebut trimala, lir ibarat gangsa jeung lilin, tambaga jeung timah. Naon nu diibaratkeun tambaga jeung timah téh?
Ieu tilu kajahatan téh: ucapan nu teu merenah, paripolah nu henteu merenah, maksud nu teu merenah; ngalakukeun ucapan nu jahat, laku lampah jahat, maksud yang jahat.
Ieu tegesna paripolah jahat: notok, nakol, newek, meureup, neunggeul, nonjok, nenggarkeun, nampiling, jeung sakur laku lampah tina hampangna leungeun, nya éta nu disebut laku lampah jahat téh.
Nu disebut ucapan jahat: nuduh jeung nyarékan tanpa sabab, ngalélécé dina omongan, nyumpahan sarta moyok, nyela, neluh, ngupat guru, katut sakur omongan nu teu pantes, nya éta nu disebut sabda mahala (ucapan jahat) téh.
Nu disebut maksud jahat: ngira-ngira, nipu, mitnah, nyihir, nganyenyeri ati, /14r/ neluh, ngaracun, hiri dengki jeung goréng sangka. Kitu deui nu ngala pepelakan batur, maling, asup tanpa idin, napsu pikeun ngarogahala. Sakur nu henteu pantes, dilakonan sarta diniatan, nya éta nu disebut maksud jahat téh. Nya éta nu disebut trimala téh (tilu kaayaan kotor).
Nya ieu nu disebut ‘trimala wisésa’ (tilu ceda dina kakawasaaan). Ayana di sang prabu, rama, resi jeung tarahan. Ieu écésna mah: aya nu katingali keur susah, kalah dijual dijieun budak beulian, atawa dirampas jeung dipaéhan. Nya éta nu disebut ‘pancakapataka’ (lima kasangsaraan), disebut ogé ‘trimala wisesa’ (tilu kaayaan kotor dina kakawasaan), omongan Sang Pandita (3).
Cag.


text:
Kritik sastra Sunda
Kritik sastra Sunda nyaéta karangan wangun prosa anu eusina medar atawa ngaguar masalah sastra, pangarang, atawa bagbagan tiori sastra Sunda.
Eusi
Sajarah Kamekaran Kritik Sastra Sunda[édit | édit sumber]
Kritik sastra asup kana kasusastran Sunda téh ngaliwatan urang Walanda ampir babarengan jeung wangun sastra moderen liana, saperti sajak, carita pondok, jeung novel. Wangun éséy mimiti gelarna dina sastra Sunda kira-kira dina mangsa taun 1930-an, di antarana karangan R. Memed Sastrahadiprawira ngeunaan Basa Sareng Kasusastran Sunda. éta karangan téh kungsi dimuat dina majalah Pusaka Sunda Taun VII No 7 jeung 8. saméméh dimuat dina éta majalah mah éta esey téh mangrupa bahan ceramah nu diayakeun ku pakumpulan Sekar Rukun.Lian ti R.Memed Sastrahadiprawira, pangarang mangsa saméméh perang anu sok nulis esey téh di antarana H.Hasan Mustapa, Husein Djajadiningrat, R.Satjadibrata, R.I.Adiwidjaja, D.K.Ardiwinata, Patah Nataprawira, M.A Salmun,jrrd. Masalah anu dipedarna lain baé masalah sastra, tapi sagala rupa masalah upamana masalah basa, masalah kasenian/kabudayan, masalah agama, masalah atikan, masalah tatanen, masalah palsafah,masalah adat istiadat, prak-prakan cara nyieun film, prak-prakan cara ngarang, jsb. (Yetty Kusmiyati Hadish, 1988). Esey-esey anu ditulis ku para pangarang mangsa saméméh perang téh pangpangna dimuat dina majalah jeung surat kabar basa Sunda saperti Sastra Winangun, majalah Pusaka Sunda (1923), majalah Papaes Nonoman (1915), majalah Pajajaran (1918), majalah Volksalmanak Sunda (1919), majalah Parahiangan, jeung surat kabar Sipatahunan (1923).béda jeung wangun sastra saperti carpon, sajak, novel, atawa drama, wangun esey mah henteu pati mekar.
Kakara dina mangsa sabada perang dunya kadua wangun esey mimiti mekar nuturkeun kamekaran jaman. Dina sastra Sunda mangsa sabada perang nu munggaran naratas nulis wangun esey téh nyaéta Ajip Rosidi, kira-kira mangsa taun 1950-an. Esey-esey sastra anu ditulis ku Ajip Rosidi mangsa harita pangpangna mah mangrupa kritik kana kaayaan kahirupan sastra anu masih kénéh katalikung ku kabiasaan nyastra mangsa saméméh perang, utamana mah masih ngagegedékeun wangun guguritan, dangding, jeung wawacan. Esey-eseyna réa dimuat dina majalah jeung surat kabar saperti majalah Sunda, majalah Kiwari, majalah Pembimbing Pembaca, majalah Mangle, surat kabar Siliwangi, surat kabar Sipataunan, surat kabar Pikiran Rakyat, Kalawarta LBSS, jsb.Ajip Rosidi dina sawatara eseyna kungsi ngeritik ka sawatara pangarang Sunda saméméh perang anu sikepna kolot anu sok leuwih ngagul-ngagul jeung ngagung-ngagung wangun dangding jeung wawacan. Sabalikna ka pangarang-pangarang moderat cara Moh.Ambri, DK.Ardiwinata, Joehana, H.Hasan Mustapa, R.Memed Sastrahadiprawira,jsb anu geus ngahasilkeun karya sastra moderen, anu saméméhna mah kurang diajenan, Ajip Rosidi kacida ngajenanana.
Karya-karya pangarang nu kaasup golongan nu kadua,lian ti dibéré sawangan jeung bobot pangayon kalawan objektif tur proporsional téh ogé diwanohkeun ka masrakat tur dituduhkeun ajén inajenna. Buku-buku karya pangarang nu geus diterbitkeun dina jaman saméméh perang jeung sabada perang nu kungsi disawang atawa ditulis kritik sastrana nyaéta buku novel Baruang ka nu Ngarora karya D.K.Ardiwinata, Dogdog Pangrewong, kumpulan carita pondok munggaran karya G.S, Neangan, kumpulan carita pondok karya Caraka, Papacangan, kumpulan carita pondok karya Rusman Sutiasumarga, Jurig, kumpulan carita pondok karya Tini Kartini, jeung Lalaki di Tegal Pati, kumpulan sajak Sunda nu munggaran,karya Sajudi, jeung réa-réa deui karangan séjénna boh nu gelar ti pangarang entragan saméméh perang, boh ti pangarang entragan sabada perang.
Esey-esey jeung kritik sastra karya Ajip Rosidi, anu saméméhna bacacar dina sawatara majalah jeung surat kabar saperti majalah Sunda, majalah Kiwari, majalah Mangle, jeung surat kabar Sipataunan, satuluyna mah dikumpulkeun jadi buku nyaéta Beber Layar (1964), Dur Panjak (1966), Ngalanglang Kasusastran Sunda (1983), Dengkleung Dengdek (1986), Haji Hasan Mustapa jeung Karya-karyana (1988),Pancakaki (1996), Eundeuk-eundeukan (1998), jeung Ayang-ayang Gung (2005). Lian ti anu ditulis dina basa Sunda, aya deui buku anu husus ditulis dina basa Indonésia nyaéta Kesusastraan Sunda Dewasa Ini (1966) jeung Manusia Sunda (1984) anu eusina mangrupa pedaran perkara sastra Sunda, utamana karya sastra sabada perang jeung pedaran husus nu ngaguar tokoh-tokoh sastra jeung non sastra Sunda, minangka representasi manusa Sunda.
Sabada ditaratas ku Ajip Rosidi, wangun esey jeung kritik sastra dina kasusastran Sunda téh jadi mekar bareng jeung wangun sastra moderen séjénna. Buktina réa pangarang nu nuturkeun tapak lacak Ajip Rosidi narulis esey jeung kritik sastra, pangpangna dina majalah Kiwari,majalah Sunda,majalah Mangle jeung surat kabar Sipataunan, anu daria nyadiakeun lahan rubrik-rubrik keur tulisan wangun esey jeung kritik sastra. Upamana, dina majalah Sunda, anu kabeneran diredaksian ku Ajip Rosidi, disadiakeun rubrik Bobot Pangayon. Ieu rubrik husus pikeun madungdengkeun jeung nyawang karya-karya sastra moderen, boh anu geus diterbitkeun mangrupa buku, boh karya nu dimuat dina éta majalah. Dina majalah Mangle, utamana sabada diredaksian ku Yus Rusyana, Wahyu Wibisana, Dudu Prawiraatmadja, jeung Saini K.M. sarta ka dituna diteruskeun ku Muh.Rustandi Kartakusuma, disadiakeun rubrik husus “Sawangan” jeung “Urang Leuleui Leuyangkeun”. Rubrik “Sawangan”mah diajangkeun pikeun kritik sastra kana buku-buku sastra nu geus diterbitkeun, ari rubrik “Urang Leuleui Leuyangkeun” mah husus keur carita-carita pondok anu kungsi dimuat dina Mangle. Nu méré sawanganana ogé teu kudu pangarang wae, tapi ti nu maca ogé bisa nembrakkeun kritik jeung sawanganana. Hanjakal dina ieu rubrik, henteu kalawan daria dihususkeun tulisan kritik sastra anu nyosok jero, tapi ukur sawangan sausap saulas; bisa jadi ukur komentar saperluna, minangka kesan-kesan kana carpon nu geus dibaca. saméméhna dina awal taun 60-an aya rubrik “Bale Rancage” mangrupa rubrik umum keur esey-atawa karangan-karangan anu patula-patali jeung basa, sastra, seni jeung kabudayaan Sunda.
Pangarang Esey jeung Karyana[édit | édit sumber]
Dina majalah jeung surat kabar nu terbit dina taun 50-an nepi ka 60-an, pangarang nu sok nulis esey jeung kritik sastra téh di antarana:
- Utuy T Sontani nulis esey “Don Quisot jeung Hamlet” (1952), “Kakayaan Batin Ki Sunda” (1957), “Nyawang Kasusastraan Sunda Moderen” (1958).
- Popo Iskandar nulis esey “Realisme Dina Sastra Sunda Kiwari” (1966), “Moh.Ambri, Bapa Realisme Dina Sastra Sunda” (1966), “Neangan Pangajen Anyar Dina Sastra Sunda Kiwari” (1967), “Sempalan Coqueterie” (1967), Paséa, Kumpulan Carpon Tini Kartini” (1966), “Babu Kajajade, "Syarif Amin” (1966), Di Luhureun Jukut Reumis, "Yus Rusyana” (1966), “Randa Bengsrat, Yus Rusamsi” (1966), Ombak Laut Kidul, "Rachmat M Sas Karana” (1966), “Kesusastraan Sunda Dewasa Ini, "Ajip Rosidi” (1967),jrrd.
- Saini K.M. nulis esey “Catetan Munggaran Dina Maluruh Ugeran-ugeran Dasar Metode Kritik Sastra” (1966), “Pangarang Nu Sawawa” (1967), “Bacaan Cabul” (1967),jsb.
- Yus Rusyana salah saurang dosen sastra Sunda di FKSS IKIP Bandung nulis esey-esey pondok pedaran bagbagan sastra Sunda dina rubrik “Bale Rancage”, di antarana : “Carita Pantun”, “Wawacan”, “Carita Pondok”, “Roman” (1963), “Sastra Teh Micangcam Kahirupan”, “Sawatara Roman Dina Sastra Sunda” (1963), “Baruk, Naon Ari Sastra ?” (1967), “Agan Permas,Roman Karangan Joehana” (1967),jrrd.
- Ajatrohaedi nulis esey “Paguneman Dina Sastra Sajarah” (1966).
- Muh. Rustandi Kartakusumah nulis esey “Cinta Asih Dina Implengan Nenden “ (1966).jsb.
- Dudu Prawiraatmadja nulis esey “Carita Barudak Dina Kasusastraan Sunda” (1968).
- Duduh Durahman , beunang disebutkeun pangproduktifna jeung pangkonsistenna nulis esey jeung kritik sastra, utamana sawangan carita pondok anu réa dimuat dina majalah Mangle. Sawangan-sawangan carpon teu saat-saat ditulis nepi ka taun 80-an. Esey jeung kritik beunang Duduh Durahman anu kapanggih di antarana : “Beja ti Pangberokan”, “Tibelat”, “Pokrol Bambu”, “Rek Ngiring Mikanyaah”, “ Milih Piminantueun”, “Payung Butut”, “Karmawicitra, Dongeng Ambri Nu Teu Hasil”,”Iskandarwassid Pangarang Bulu Taneuh”, “Pangarang jeung Maranehna Nu Boga Dunya Sorangan”, “Kuwu jeung Masigit Dina Panineungan Ahmad Bakri”,jrrd. Nuturkeun produktifitas Ajip Rosidi, esey jeung kritik sastra karya Duduh Durahman gé nu asalna pabalatak dina majalah jeung surat kabar téa, satuluyna mah dikumpulkeun jadi buku nyaéta Catetan Prosa Sunda (1984) jeung Sastra Sunda Sausap Saulas (1991).
Kamekaran saterusna, esey jeung kritik sastra beuki réa nu narulis, lain baé para pangarang ti entragan taun 50-an jeung 60-an tapi ti entragan sapandeurieunana tug nepi ka entragan kiwari gé tetep narulis. Entragan taun 70-an nepi ka 80-an saangkatan jeung Usep Romli HM nu sok nulis esey najan teu pati produktif di antarana nyaéta : Juniarso Ridwan, Eddy D Iskandar, Beni Setia, Karno Kartadibrata, Taufik Faturohman, Tatang Sumarsono, Abdullah Mustappa,Hendarsyah Permana, Aan Merdeka Permana, Yoseph Iskandar,jrrd. Karya-karyana bisa kapanggih dina majalah Manglé jeung SKM Galura.
- Usep Romli HM nulis esey “Cidepit Herang Caina, karangan Aam Amilia” (1968), “Lain Pesta Tujuh Belas Agustus” (1971), “ Patepung Tengah Peuting karya Winarya” (1973), “Humor Unsur Dominan Dina Karya-karya Ahmad Bakri” (1976), “Puisi-puisi Panyajak Sunda Mutahir” (1976), “Suasana Kahirupan Sastra Sunda Jero Sawindu, 1969-1977” (1979),jrrd.
- Juniarso Ridwan nulis esey “Carpon Budaya Tea” (1976), “Emily Dickinsons Panyajak Abad 19”, (1978), “Kudangna Apresiasi Sastra di Kalangan Barudak Ngora” (1978), “Apresiasi Sajak Rumaja” (1978).
Kamekaran Mangsa Kiwari[édit | édit sumber]
Kiwari, wangun esey jeung kritik sastra téh geus dalit jeung para pangarang, nepi ka hiji pangarang lian ti produktif narulis karya fiksi mangrupa carpon jeung puisi atawa carita nyambung téh ogé sok aya nu narulis esey deuih. Komo da majalah jeung surat kabar basa Sunda bener-bener méré tempat pikeun nu sok narulis esey atawa kritik sastra.Majalah Mangle, majalah Cupumanik, jeung SKM Galura, méré tempat anu cukup pikeun ngawadahan esey jeung kritik sastra. Di Mangle sok diwadahan dina rubrik “Kolom”, “Bahasan”, atawa rubrik husus suplemen kabudayaan “Dangiang”. Di Cupumanik kungsi aya rubrik husus “Panyungsi Sastra” tuluy dititipkeun dina rubrik “Lalayang Girimukti” atawa dina “Sempalan Cupumanik” . Dina SKM Galura, waktu diasuh ku Abdullah Mustappa jeung Usep Romli HM taun 90-an disadiakeun rubrik husus ”Golempang”, kaayeunakeun sabada diredaksian ku Eddy D Iskandar jeung Rosyid E Abby, disadiakeun rubrik “Esey” najan henteu sacara husus pikeun esey jeung kritik sastra Sunda, tapi sifatna umum,masalah naon bae, upamana sosial, politik, atikan, kawijakan pamaréntah, masalah kabudayaan, masalah kasenian, jsb.
Ti entragan taun 90-an nepi ka taun 2000-an muncul para pangarang esey atawa kritik sastra, boh nu dimuat dina Majalah Mangle, boh nu dimuat dina majalah Cupumanik atawa koran Galura. Mun nilik umurna mah, kawilang ngarora kénéh, malah aya nu masih status mahasiswa kénéh. Saha baé pangarang nu sok nulis esey atawa kritik sastra Sunda kiwari téh ? di antarana aya nu muncul ti komunitas sastra jeung budaya Sunda di lingkungan paguron luhur cara di UNPAD, nyaéta ti komunitas “Rawayan” jeung komunitas “Dangiang” saperti Teddy AN Muhtadin,Dian Hendrayana, Darpan, Cecep Burdansyah, Hawe Setiawan,jsb. Kitu deui di komunitas “Institut Nalar” Jatinangor” sok rajeun aya nu nulis esey atawa kritik sastra upamana Hikmat Gumelar. Ti lingkungan kampus jeung guru ogé kalan-kalan aya nu sok ngahajakeun nulis esey atawa kritik sastra upamana Agus Suherman, Chye Retty Isnendes, Deni Hadiansyah, jeung Hadi AKS.
Ti antara pangarang-pangarang entragan ngora nu ditataan bieu sigana mah perlu méré perhatian husus ka Hawe Setiawan jeung Teddi AN Muhtadin, dua pangarang esey anu salian ti produktif nulis téh ogé tilikan-tilikanana daria tur ‘berbobot’ deuih. Hawe Setiawan, pangarang esey anu legok tapak genteng kadek dina urusan tulas-tulis, najan kaahlianana mah dina widang jurnalistik, lain ti jurusan Sastra Sunda, tapi kaparigelan nulis jeung gaya nembrakkeunana dipuji ku Abah Duduh Durahman. Ari Teddi AN Muhtadin mah geus puguh deui da manukna dina urusan ieu mah,lian ti akademisi; jadi dosen sastra Sunda di UNPAD téh kapan mingpin jeung ngasuh para pangarang ngora dina kmomunitas “Rawayan” anu mekelan jeung ngalatih kana kurung-karang jeung pangpangna mah mekelan wawasan seni budaya ka para anggotana ngaliwatan diskusi jeung sawala budaya. Lian ti nu dua bieu, aya deui mahasiswa nu kalawan rajin sacara otodidak ngulik sorangan diajar esey jeung kritik nepi ka maherna nyaéta Atep Kurnia. Tulisanana dimuat dina majalah Cupumanik, Mangle, Seni Budaya, jeung koran Pikiran Rakyat dina basa Indonésia. Malah salah sahiji eseyna nu dimuat dina majalah Seni Budaya anu judulna “Nasib Roman Sunda Ngepop” kapilih jadi pinunjul 1 Hadiah Sastra LBSS taun 2006.
Buku-buku Esey nu Diterbitkeun[édit | édit sumber]
Lamun dibandingkeun jeung buku-buku kara sastra kréatif saperti carita pondok, novel, atawa sajak, buku-buku esey mah kawilang saeutik pisan. Buku nu diterbitkeun téh ay nu mangrupa kumpulan esey wungkul, aya ogé nu mangrupa kumpulan esey jeung kritik sastra. Buku-buku kumpulan esey jeung kritik sastra nu geus diterbitkeun nepi ka kiwari di antarana nyaéta: Dur Panjak karya Ajip Rosidi (1966), Beber Layar karya Ajip Rosidi (1966),Catetan Prosa Sunda karya duduh Durahaman (1984) Sastra Sunda Sausap Saulas karya Duduh Durahman (1993), Wirahma Sajak karya Abdullah Mustappa (1983)


text:
Karinding
Karinding nyaéta salah sahiji alat musik tradisional Sunda anu cara maénna dibetrik ku tungtung ramo bari diteundeun dina baham. Ieu waditra téh kaasup jenis lamelafon atawa idiofon. Biasana dijieun tina bahan palapah kawung atawa tina awi. Karinding mangrupa waditra tina kulawarga harpa mulut, masih kénéh sajenis jeung génggong (Bali), ogé kuriding ti (Kalimantan Kidul).
Sumebarna[édit | édit sumber]
Karinding sumebar kalawan lega di wewengkon Banten jeung Jawa Kulon. Ari di Banten, utamana aya di kampung Gajéboh wewengkon adat Baduy. Di Jawa kulon aya sababaraha wewengkon nu dipikawanoh minangka wewengkon nu ngahasilkeun karinding, nyaéta: Citamiang, Pasirmukti, Cineam, Tasikmalaya, lingkung Karinding Sadulur (Kasalur), Cikunten Mangkubumi, (Tasikmalaya), Lingkung Karinding Tunggal Ciamis, Lewo Malangbong, (Garut), jeung Cikalongkulon (Cianjur) nu nyieun karinding tina palapah kawung. Di wewengkon Limbangan jeung Cililin mah, karinding téh dijieunna tina awi, ieu nandaan taun dijieunna, jeung nu makena gé para wanoja istri. Hal ieu katiten tina wangunna nu jiga cucuk gelung nu gampil ditancebkeun dina gelung para wanoja rambut. Karinding tina kawung lolobana dipaké ku lalaki, wangunna leuwih pondok ngarah bisa diselapkeun dina wadah bako. Wangun karinding aya tilu buku (ruas).
Cara Nabeuhna[édit | édit sumber]
Karinding disimpen dina biwir, terus tepak bagian paneunggeulna ngarah kacipta résonansi sora. Karindng biasana ditabeuh sacara solo atawa grup (2 nepi ka 5 urang). Hiji di antarana disebut juru kawih anu ngatur ritem. Di wewengkon Ciawi, baheulana karinding diulinkeun jeung takokak (pakakas musik bentukna kawas daun). Kiwari, nabeuh karinding diinovasi dibarungan ku pakakas musik séjénna.
Sangkan jadi wirahma, carana karinding ditabeuhna ku cara semu ditiup ku hawa tina baham. bédana nabeuh karinding jeung alat musik jenis mouth harp séjénna nyaéta lebah tepakan. Ari nu séjénna mah ditoèl. Nya ku cara ditepak loba kapanggih wirahma anu béda-béda. Ketukan tina waditra karinding disebutna Rahel, nyaéta keur ngabédakeun saha anu kudu nepak tiheula jeung satuluyna. Nu tiheula makè rahél kahiji, anu kadua maké rahél kadua, jeung saterusna.
Euyeubna sora nu dihasilkeun ku karinding nimbulkeun rupa-rupa sora anu mirip sora wirahma waditra séjén, antarana baé sora kendang, goong, saron bonang atawa bass, rhytm, melodi jeung sajabana. Malah ku karinding bisa nyieun lagu sorangan, sabab cara nepakna anu béda jeung sora tina baham nu bisa divariasikeun bisa ngagampangkeun urang ngahasilkeun sora nu warna-warni. Ceuk kolot, baheula mah ngalagu téh bisa ku karinding, upama urang geus maher ngulinkeun sora karinding, bakal manggihan atawa ngahasilkeun sora pikeun nyarita, tapi sora anu kaluarna sada sora robotik.
Mangpaatna[édit | édit sumber]
Karinding téh dipercaya boga mangpaat pikeun pikeun ngusir hama di sawah. Sora anu dihasilkeun tina ke leterna jarum karinding kaitung sora nu handap low decible. Sorana dihasilkeun tina ditabeuhna gagang karinding ku tungtung curuk nu ditepak-tepakkeun. éta sora nu kaluar téh ngan kadenge ku sabangsa sasatoan insekta, kayaning wereng, simeut, jangkrik, atawa ogé ku manuk, jeung sajabana. Kiwari éta sora téh disebutna ultrasonik. Sanajan kitu, can aya panalungtikan ilmiah anu husus ngulik perkara sora karinding patali jeung mangpaatna kana ngusir hama. Salian ti ngusir hama, mangpaat karinding ogé pikeun ngabeberah manéh, sangkan betah waktu jaga sawah atawa huma.
Rujukan[édit | édit sumber]
- Mengungkapkan Cinta Lewat “Karinding”, artikel PR Online.
- Bunyi Karinding yang Futuristik , artikel PR Online
- Blog ngeunaan karinding


text:
Ramo
Ramo basa Indonésiana jari; basa Inggris digit (finger atawa toe) nyaéta bagéan tina awak anu pernahna dina leungeun jeung suku kenca jeung katuhu. dina kaayaan normal/umum ramo téh jumlahna aya lima, tayalian ti[1]
Ramo diwangun ku sabubuhan bagéan tulang[2] anu ieu tulang téh dibungkus ku daging tur otot, henteu ngan manusa baé anu mibanda ramo, lolobana sato ogé mibanda ramo sok sanajan lobana henteu tangtu nepi ka lima. Pikeun jalma anu pégo (henteu bisa nyarita) mangsa nepikeun maksud atawa hubungan komunikasi jeung anu séjéna ku jalan maké ramo anu diusikkeun atawa digerakeun dina wanda anu geus ilahar tur mibanda harti anu baris dikanyahokeun kunu nénjokeun atawa batur ngobrolna.


text:
Selat Sunda
Selat Sunda nyaéta selat antara pulo Jawa jeung Sumatra di Indonésia. Selat ieu ngahubungkeun Laut Jawa jeung Samudra Indonésia.
Lébar dina titik nu pangheureutna—nu aya lebah tungtung kalér sapanjang kira 30 km—kurang-leuwih 30 km. Sedengkeun titik panglébarna, kurang-leuwih sapanjang 100 km, ogé boga jarak 100-an km. Aya sababaraha pulo leutik na selat ieu; gunung Anak Krakatau aya di salah sahijina.
Salaku salah sahiji jalur peupeuntasan utama ti Laut Cina Kidul ka Samudra Indonésia (nu hiji deui nyaéta Selat Malaka), Selat Sunda geus lila dianggap penting pikeun navigasi. Najan mibanda kalemahan sabab déét jeung loba batuna, tapi nguntungkeun sabab leuwih pondok batan Selat Malaka, antukna ancaman bajak laut leuwih leutik.
Awal taun 1942 lumangsung perang Selat Sunda, armada Jepang nu dipingpin ku Laksamana Kenzaburo Hara ngancurkeun armada Sekutu USS Houston jeung HMAS Perth nalika nyegat sangkan teu balabuh di Jawa.


text:
Tags
bahasa (5) balita (1) bencana alam (5) berita (22) bisnis (16) blogger (1) bodor (1) cinta munggaran (2) copas (44) dongeng sunda (15) dunia islam (9) fakta (24) gallery (2) handphone (3) ibu hamil (2) info anda (6) kematian (2) kisah (1) makanan (11) manfaat alam (7) masakan (4) motivasi (12) nokia (3) nulis sunda (29) penomenal (8) puasa (1) puisi (1) pupuh sunda (11) religi (7) sains (1) sajarah (7) sofa (2) thema (1) trick hp (1) trik blog (2) usaha (13) wisata (4)
00:41
carita
Jaman keur budak sok ngadengekeun dongeng teh. Ari mimindengna mah, dongeng ti nini kuring. Dongeng Si Kabayan Ngala Tutut, dongeng Peucang Balap Lumpat, atawa dongeng Raja Beuki Gedang. Tapi, nini kuring oge resepeun ngadengekeun dongeng teh. Dongeng tina radio. Nya kapaksa bae, ari can tunduh mah, kuring oge milu ngabandungan. Bet terus resep deuih. Sakapeung sok nyipta-nyipta, hayang jadi tokoh sakti dina dongeng. Kawasna mah taya bedana jeung barudak ayeuna, resep kana tokoh-tokoh pilem dina televisi. Nya ari karah ku unggal peuting mah ngadengekeunana, sok aya bae carita anu inget keneh nepi ka ayeuna.
Teuing kumaha mimitina, pangna carita nyambung dina radio sok disebut dongeng Sunda. Apan ceuk kamus LBSS oge, anu disebut dongeng mah (lolobana) carita anu pamohalan kajadian. Upamana bae, dongeng Sakadang Monyet jeung Sakadang Kuya, dongeng Si Kabayan, Sasakala Tangkuban Parahu, jeung rea-rea deui. Bisa jadi, pangna disebut dongeng teh, carita nyambung dina radio kaasup sastra lisan. Henteu unggal jelema bisa maca naskahna. Naskahna paranjang, aya nu nepi ka rebuan lambar. Langka anu dicitak jadi buku, lolobana mah hasil ketikan bae, ukur sababaraha eksemplar deuih.
Masarakat pilemburan mah geus biasa nyebut dongeng kana carita nyambung dina radio teh. Atuh dina ieu tulisan oge, urang sebut bae dongeng Sunda. Upama nu geus dibukukeun, urang sebut bae roman panjang.
Beda jeung karya sastra Sunda sejenna, dongeng dina radio mah henteu pati diadu-renyomkeun. Henteu sakabeh kritikus sastra apaleun, kumaha kaayaan dongeng Sunda ayeuna. Henteu kawas carpon atawa sajak, meh unggal sastrawan nalungtik kamekaranana. Malah dina diskusi sastra, anu dipadungdengkeun sabudeureun karya sastra nu geus “ilahar”; novel, roman, carpon, sajak jeung dangding. Tara kasabit-sabit perkara dongeng Sunda mah.
Bisa jadi, lantaran dongeng Sunda mah beda deui komunitasna. Ukur masarakat pilemburan bae anu ngabandunganana teh, kitu oge lolobana generasi nu geus kolot. Hartina, “konsumenna” urang pasisian bae, anu henteu apaleun naha dongeng teh karya sastra atawa lain. Tara ieuh masualkeun pangarangna, tema carita, guluyurna carita jeung sajabana. Nu penting mah rame jeung matak panasaran.
Carita dina dongeng, ngaharib-harib kana novel. Strukturna oge sarua jeung novel; aya tokoh-tokohna, puguh setting-na, alur atawa plot, kaasup klimaks jeung anti-klimaks. Lantaran alur caritana panjang, tokohna oge lain hiji-dua. Malah nepi ka puluhan urang.
Sakabeh naskah dina dongeng Sunda, make gaya realismeu, konvensional, malah aya nu ngadeukeutan kana sastra klasik. Sareretan mah, bet asa mindahkeun kahirupan nu sanyatana. Lain ukur dipotretan sajorelatan, tapi ditetek nepi ka bubuk leutikna. Malah keur pangarang dongeng mah, panalungtikan kana hiji kajadian teh kudu enya-enya. Hartina, lain saukur ngumbar imajinasi, tapi dieuyeuban ku data jeung pakta.
Jejer carita dina dongeng Sunda, lolobana mah kahirupan di pilemburan. Malah loba anu nyokot kasangtukang kahirupan masarakat Sunda jaman beh ditu. Basa jaman keneh para “jawara”, boh anu hubunganana jeung mangsa penjajahan, boh carita anu ngaharib-harib pilem “laga”. Dina lalakon para jawara, anu dicaritakeun teh dunya kadugalan. Di dinya aya tokoh anu dianggap pahlawan, bebela ka rahayat, tapi boga kasaktian luar biasa. Aya tokoh utama, aya tokoh antagonis. Biasana, tokoh utama jeung antagonis boga pangabisa nu ampir saimbang. Tapi dina pamustunganana mah, tokoh utama sok pinanggih bagja, bisa ngahontal cita-citana. Najan sakapeung mah, carita silat dina dongeng Sunda, kawas nu kapangaruhan ku carita-carita silat anu datangna ti Cina.
Dongeng Sunda dina carita silat anu kungsi sohor teh Si Rawing karangan Yat R. Dibacakeunana ku Wa Kepoh deuih, puguh bae matak jadi kacapangan balarea. Si Rawing beunang disebutkeun dongeng super panjang. Eta we, dibacakeunana oge nepi ka sataun leuwih. Dina eta carita, Si Rawing teh tokoh silat anu resep heureuy, kalakuanana sakapeung mah siga nu owah. Tapi boga pangabisa nu luar biasa. Si Rawing asa ngaharib-harib kana tokoh Wiro Sableng beunang Bastian Tito. Malah ku suksesna Si Rawing, nepi ka dipilemkeun sagala rupa. Dongeng silat sejenna anu kungsi “rame” dina radio teh di antarana Si Buntung Jago Tutugan, Nyi Ganting (Ahmad Afandi Asgar), Si Bongkok, jeung rea-rea deui.
Aya deui carita anu nyokot kasangtukang sajarah jeung tina carita pantun. Pantun Ogin Amarsakti, lalakon budak anu dipiceun tea, kungsi disadur kana dongeng Sunda. Kitu deui dongeng Sangkuriang jeung Lutung Kasarung. Malah anyar keneh, Aan Merdeka Permana, pangarang anu ayeuna redaktur koran Galura, nyieun dongeng Silalatu Gunung Salak, anu dibacakeun ku Wa Kepoh.
Euyeub pisan kasangtukang carita dina dongeng Sunda teh. Geus karuhan carita kahirupan sapopoe mah, henteu kaitung jumlahna. Dalah anu enya-enya ngayakeun panalungtikan oge, teu kurang-kurang. Upamana bae, nyokot kasangtukang jaman kolonial Walanda. Nyaritakeun kumaha kejemna kaom penjajah mangsa harita.
Di antara para pangarang dongeng mah, kakara Ahmad Afandi Asgar (AA) anu karanganana sari-sari jurnalis teh. Lebah dieu, memeh prak ngarang teh katembong AA ngayakeun heula panalungtikan. Lain saukur ngimpleng ngumbar imajinasi. Tina kituna, karasa pisan naskah-naskahna teh aya “nyawaan”. Beunang disebutkeun punjul ti pangarang dongeng sejenna. AA pinter pisan palebah ngolah campuhna rasa Si Tokoh, palebah nyaritakeun kajadian nu matak ketir.
Lolobana, naskah beunang AA didongengkeun ku Wa Kepoh, Si Raja Dongeng tea. Dibekelan ku pangaweruh kana basa Sunda nu beunghar pisan, AA bisa ngahudangkeun rasa nu ngadengekeun dongeng. Boh dina waktuna sedih, boh dina waktuna bungah.
Dina Romusha upamana, dongeng panjang anu nyokot kasangtukang mangsa penjajahan Jepang, AA mani persis pisan nyaritakeun kahirupan mangsa harita. Dina henteu ngalamanana oge, paling copel AA macaan heula buku ngeunaan para romusha. Istilah-istilah dina basa Jepang, milu diasupkeun kana ieu carita. Katembongna, AA mere kayakinan, yen anu dicaritakeunana teh enya-enya kajadian. Lain ukur dongeng. Malah apan AA mah lampar pisan, nyaritakeun kaayaan di nagara Birma sagala rupa, tempat dibuangna para romusha.
Basa Sundana alus, merenah, beunghar naker ku idiom. AA tapis pisan nyaritakeun tokoh Sukma, lalaki goreng patut anu jadi pahlawan dina ieu carita. Kumaha diganggayongna Si Tokoh, disiksa, dipitenah, nepi ka ngalaman kajadian nu matak ngangres. Hal-hal anu “manusiawi”, ditembrakkeun bari henteu karasa dijieun-jieun. Sukma, lalaki goreng patut, kabiruyungan kawin ka Anis, mojang geulis rancunit bentangna lembur Panagan. Kumaha peurihna hate Mang Sura, babaturan Sukma anu saumur-umur jadi bujang kolot, henteu pernah kawin. Anis deuih, anu bisa ngajaga kapengkuhanana, sajeroning ditinggalkeun ku Sukma anu jadi romusha. Anis anu mangbulan-bulan babarengan jeung Mang Sura, ampir-ampiran ngudaran kahormatanana.
Romusha mah carita anu pinuh ku rupa-rupa rasa, rupa-rupa kajadian. Dipitenah, terus katalangsara, pamustunganana “balas dendam”. Asa nyeueung carita Monte Christo, beunang Alexander Dumas tea.
Lain ukur Romusha, dongeng beunang AA anu beunang disebutkeun punjul teh. Aya deui carita anu nyokot kasangtukang pulo napi Nusakambangan. Ahmad, dina ieu carita, dipitenah nepi ka dibuang ka Nusakambangan. AA imeut pisan nyieun deskripsi tempatna hotel perdeo teh. Kaasup kalakuan manusa anu henteu ilahar. Juragan Durga, patugas di ieu pulo, bet resepeun ka lalaki (homoseks?). Bisa jadi lantaran di eta pulo mah langka awewe. Ahmad anu terus kakaburan jeung baturna (Si Joglo), nepi ka kudu ngojay meuntas sagara. Sukuna buntung disamber lauk hiu. Palebah kakaburanana mah, breh bae asa nyeueung pilem Joni Indo.
Aya deui dongeng beunang AA teh, anu nyaritakeun panalungtikan para mahasiswa kedokteran ka hiji tempat anu masarakatna katarajang kasakit kusta. Dongeng nu ieu mah (poho deui judulna) asa ngaharib-harib kana carita detektif. Imah geueuman, sora nu aneh, nepi ka munculna tokoh anu muhit ka dedemit. Konflik antara tokoh nu pabentar (murid ajengan jeung nu muhit dedemit), dicaritakeunana henteu nerag, bangun ngahaja sina matak panasaran.
Carita dina dongeng Sunda oge aya nu ngamangpaatkeun mitos. Tradisi jeung adat tali-paranti masarakat Sunda jaman beh ditu, diungkab deui dina racikan lalakon. Ka dituna, aya nu memper kana kapercayaan sabagean masarakat kana hal-hal supranatural. Anu ceuk sawareh mah sok disebut tahayul tea; upamana bae carita ngeunaan jurig, nagara siluman, nagara jin, atawa tempat-tempat anu dianggap sanget.
Dina sastra tulisan oge, aya pangarang anu sok nyaritakeun alam gaib teh. Kawas Moh. Ambri dina “Munjung”, atawa puriding-puringkakna Ki Umbara, sastrawan senior anu mindeng pisan nulis carita “jurig”.
Di Sumedang, aya pangarang dongeng, Ki Leuksa ngaran sandi asmana. Spesialis carita jurig. Meh sakabeh dongengna, loba nyaritakeun kahirupan manusa anu dipatalikeun jeung alam lelembutan. Geus aya puluhna, boa ngaratus, naskah dongeng anu ditulisna teh. Naskah-naskah dongengna kungsi dibacakeun ku Mang Bahar ti radio Jussan Sumedang, Mang Engkos ti radio Duta (ayeuna radio Citra), malah anu ku Wa Kepoh oge aya.
Subscribe to: Posts (Atom)


text: Janari. Keur meujeuhna ngeunah kenéh ngaréngkol. Ma Eja geus tuturubun muru kokoco di landeuh. Geus ampir saminggu, dunya karasa simpé. Sora jangkrik nu biasa maturan, lebeng teuing kamana. Kitu deui sora bangkong. Jep, dunya karasa tiiseun. Jempé. Balik deui ka Ma Eja, rérés wudhu rap kana mukena. “Astagfirulloh!” Ukur betus dina haté. Ngadak-ngadak pireu. Rét, ka na jandela. Aya nu hurung ngempur béh kulon. Sidik kareungeu, rébuan basa indung ngadeuheus ka alak paul. Nanggeuy langit nu deuk runtuh…*


text:
Dinosaurus
Dinosaurus mangrupa sato vertebrata nu ngadominasi ékosistim darat salila leuwih ti 160 juta taun (munggaran mucunghul kira 230 juta taun ka tukang). Dominasi dinosaurus tumpur dina ahir mangsa Cretaceous 65 juta taun ka tukang, alatan kajadian alam nu maéhan spésiés-spésiésna. Para ahli loba nu nganggap manuk modéren salaku turunan langsung ti dinosaurus téropoda.
Ti saprak munggaran kapanggih salaku fosil dina abad ka-19, dinosaurus jadi pangirutan jalma réa di musium-musium di sakuliah dunya. Dinosaurus jadi bagian tina budaya dunya sarta tetep populér, utamana pikeun barudak. Misalna dina pilem Jurassic Park (Taman Jurasik), nu ogé dirojong ku papanggihan-papanggihan nu terus kagali nepi ka kiwari.
Istilah dinosaurus ogé dipaké sacara informal pikeun ngagambarkeun réptil prasajarah, kayaning pélikosaurus Dimetrodon, ptérosaurus jangjangan, sarta ihtiosaurus cai, plésiosaurus, jeung mosasaurus, najan sabenerna mah lain dinosaurus.
Eusi
- 1 Dinosaurus téh naon?
- 2 Ulikan ngeunaan dinosaurus
- 3 Padungdengan
- 4 Téori kapunahan
- 5 Jujutan kapanggihna
- 6 Jihat agama
- 7 Baca ogé
- 8 Rujukan
- 9 Tumbu kaluar
Dinosaurus téh naon?[édit | édit sumber]
Watesan[édit | édit sumber]
Superordo atawa klad "Dinosauria" mimiti dipaké sacara formal ku Richard Owen, lmuwan Inggris, taun 1842. Istilah ieu diturunkeun tina kecap basa Yunani deinos ("kacida badagna") sauros ("kadal" atawa "réptil"). Owen milih ieu istilah pikeun némbongkeun nunjukkeun rasa hélokna kana ukuran jeung "kaagungan" sato nu geus lastari ieu, lain alatan kasieun mun enya nyanghareupan ieu sato raksasa.
Dinosaurus téh rupa-rupa pisan. Aya nu hérbivora, tapi lolobana mah karnivora. Aya nu leumpangna ku dua suku, aya nu ku opat suku, aya ogé nu bisa duanana (misalna Amosaurus).
Dina taksonomi filogénétik, dinosaurus téh kawates pikeun sakabéh turunan karuhun umum (common ancestor) Triseratop jeung manuk modéren.
Ukuran[édit | édit sumber]
Sato nu ngalaman fosilisasi téh perséntasena saeutik pisan, sarta lolobana mah kakubur na taneuh. Ku kituna, para élmuwan ogé meureun teu pasti pisan ngeunaan dinosaurus nu pangbadagna atawa nu pangleutikna. Nu kagali dina kaayaan lengkep mah ukur saeutik, komo nepi ka aya kulit atawa jaringan lemesna mah, jarang pisan. Ngawangun ulang rorongkong ku ngabandingkeun morfologi tulang jeung spésiés nu dipikawanoh sarupa, mangrupa seni nu teu pasti.
Dinosaurus pangbadagna jeung pangleutikna
Sanajan bukti-buktina teu lengkep, sacara umum mah tétéla yén golongan dinosaurus téh kaasup badag. Ti golongan dinosaurus, nu kasebut raksasa téh Sauropoda. Sauropod pangleutikna leuwih badag batan nu lianna di habitatna, sedengkeun nu pangbadagna dianggap mangrupa mangkeluk pangbadagna nu kungsi kumelendang di alam dunya.
Dinosaurus pangjangkungna sarta pangbeuratna (dumasar rorongkong lengkep), nyaéta Brahiosaurus, nu kapanggih di Tanzania antara 1907–1912. Rorongkong ieu geus dipindahkeun sarta dipintonkeun di Musium Humboldt di Berlin: jangkungna 12 m, sedengkeun beuratna meureun antara 30.000–60.000 kg (33–66 ton). Dinosaurus pangpanjangna nyaéta Diplodokus: 27 m, kapanggih taun 1907 di Wyoming, AS, dipintonkeun di Musium Sajarah Alam Carnegie, Pittsburgh.
Aya dinosaurus nu leuwih badag, tapi teu pasti pisan, ku sabab kasimpulan ieu ngan dumasar kana sabagian leutik conto fosil nu teu lengkep.
Ukuran rata-rata
"Ukuran rata-rata dinosaurus" di dieu bisa dipadungdengkeun. Bukti nu aya nunjukkeun yén niléyna béda di saban yuga, antara yuga Triasik, Jurasik awal, Jurasik ahir, jeung Krétasius. Ceuk Bill Erickson, "Siger tengah beurat dinosaurus téh antara 500 kg nepi ka 5 métrik ton [...] Dalapan puluh persén biomasa ti formasi Morrison Ahir Jurasik di kulon AS téh mangrupa stégosaurus jeung sauropod; nu panungtung ieu beuratna 20-an ton."
Paripolah[édit | édit sumber]
Interprétasi ngeunaan paripolah dinosaurus sacara umum dumasar kana dedegan fosil awak jeung habitatna, simulasi komputer biomékanikana, sarta tina babadingan jeung sato modéren nu mibanda perenah ékologis nu sarupa. Ku kituna, pamahaman kiwari ngeunaan paripolah dinosaurus téh dumasar kana spékulasi, sarta bakal salawasna kontroversial. Najan kitu, aya kasapukan umum yén sababaraha paripolah nu ilahar aya dina buhaya jeung manuk, dulur dinosaurus pangdeukeutna, ogé ilahar pikeun dinosaurus.
Bukti munggaran ngeunaan polah ngagorombol aya dina papanggihan 31 dinosaurus Iguanodon taun 1878 di Bernissart, Bélgia, nu kakubur sanggeusna tigebrus sarta kakubur dina jungkrang. Bukti nu sarupa ogé aya dina papanggihan spésiés-spésiés dinosaurus lianna. Tapak ratusan (atawa malah rébuan) hérbivora nunjukkeun yén hadrosaurid (duck-bill) pindah ngagorombol, kawas Bison Amérika atawa Antelop Afrika. Tapak sauropod nunjukkeun yén sasatoan ieu migrasina téh babarengan sababaraha spésiés bari salawasna ngajaga anak-anakna tetep di tengah rombongan, sahingga kajaga kasalametanana.
Papanggihan Jack Horner taun 1978, nyaéta mangrupa sayang Maiasaura ("dinosaurus nu indungna bageur") di Montana nunjukkeun yén indung dinosaurus tetep ngasuh anakna sanggeus borojol/megar. Aya ogé bukti nu nunjukkeun yén dinosaurus yuga Krétasius, kayaning sauropod Patagonia Saltasaurus (papanggihan taun 1997), boga kabiasaan nyayang nu sarupa, sarta ngabentuk koloni sayang nu lega kawas pinguin. Maniraptora Mongolia (Oviraptor) kagali dina posisi nyileungleum kawas hayam taun 1993. Tapak ogé ngabuktikeun ayana kabiasaan ngasuh di antara sauropod jeung ornitopod di Pulo Skye di Inggris. Sayang jeung endog mindeng pisan kapanggih, nu nunjukkeun paripolah nu sarupa jeung manuk/buhaya modéren.
Ulikan ngeunaan dinosaurus[édit | édit sumber]
Pangaweruh ngeunaan dinosaurus dihasilkeun tina rupa-rupa catetan fosil jeung non-fosil, nyaéta fosil tulang, tai, tapak, gastrolit, bulu, imprési kulit, jeroan, jeung jaringan lemes. Anapon widang-widang anu ngarojong tumuwuhna ieu pangaweruh, di antarana fisika, kimia, biologi, jeung élmu bumi (di mana paléontologi mangrupa salah sahiji sub-disiplina).
Padungdengan[édit | édit sumber]
Getih haneut?[édit | édit sumber]
Padungdengan ngeunaan régulasi temperatur awak dinosaurus geus aya ti taun 1960-an. Mimitina mah para lolobana élmuwan téh teu satuju mun dinosaurus bisa ngatur suhu awakna. Ka dieunakeun, éndotérmi dinosaurus malah jadi kasapukan balaréa, sedengkeun padungdenganana pindah kana mékanisme pangaturan suhuna.
Hubungan antara dinosaurus buluan jeung manuk[édit | édit sumber]
Manuk jeung dinosaurus lain-unggas mibanda fitur-fitur nu sarupa. Manuk jeung dinosaurus teropod boga leuwih ti saratus fitur nu mirip, sahingga sacara umum diaku salaku dulur kuna anu pangdeukeutna.
Bukti dinosaurus Sénozoik[édit | édit sumber]
Dina taun 2002, paléontolog Zielinski jeung Budahn ngalaporkeun kapanggihna fosil tulang cokor hadrosaurus di El Ojo, Amérika Kidul. Formasi tempat kapanggihna nunjukkeun yén asalna ti yuga Paléosin awal, kira 64,5 juta taun ka tukang. Mun bener, lain ngised ka strata éta alatan kajadian alam lainna, ieu jadi bukti yén aya populasi dinosaurus nu salamet, sahanteuna salila satengah juta taun, nepi ka yuga Sénozoik.
Ngahirupkeun deui dinosaurus[édit | édit sumber]
Kamajuan téhnologi pikeun sabagian jalma kadang dihubungkeun jeung harepan bisa ngahirupkeun deui dinosaurus. Dina buku Jurassic Park karangan Michael Crichton, nu mopulérkeun ieu pamanggih, élmuwan ngagunakeun getih tina fosil reungit nu kakurung ku geutah tangkal jaman Mésozoik pikeun ngawangun ulang DNA dinosaurus, sarta ngeusi jurang kromosomna ku gén bangkong modéren. Mun ditilik sacara ilmiah, téhnik ieu téh hésé pisan kalaksana. Nu utama mah ku sabab DNA téh bakal ruksak kahakan waktu, alatan keuna ku udara, cai, jeung radiasi (luruhna DNA bisa diukur ku uji rasemisasi).
Aya dua laporan ngeunaan hasilna ékstraksi DNA kuna tina fosil dinosaurus, tapi hasil pamariksaan nunjukkeun yén dua laporan ieu teu bisa dikonfirmasi. Najan kitu, péptida visual fungsional ti dinosaurus (téoritis) kungsi dihasilkeun ngagunakeun métode wangun ulang filogénétik kana runtuyan gén spésiés dulurna nu hirup kénéh (réptil jeung manuk).
Mun téa mah DNA dinoasurus bisa diwangun ulang, tetep baé bakal susah "numuwuhkeun" dinosaurus ngagunakeun téhnologi kiwari, sabab euweuh spésiés ayeuna nu bisa nyadiakeun zigot pikeun prosés émbriogenesisna.
Kapanggihna jaringan lemes dina fosil dinosaurus[édit | édit sumber]
Dina jurnal Science bulan Maret 2005, Dr. Mary Higby Schweitzer saparakanca ngémbarkeun matéri jaringan lemes tina jero tulang cokor Tyrannosaurus rex nu umurna 68 juta taun (ti Formasi Hell Creek di Montana). Sanggeus kacokot, jaringan ieu diréhidrasi.
Sanggeus fosil tulang ieu diolah sababaraha minggu pikeun miceun kandungan mineral tina solobong sungsum tulangna (prosésna katelah demineralisasi), Schweitzer manggihan struktur weuteuh kayaning saluran getih, matriks tulang, jeung jaringan panyambung (serat tulang). Pamariksaan maké mikroskop nunjukkeun yén jaringan lemes dinosaurus téa téh malah masih alus nepi ka tingkat sélulér. Watek jeung kandunganana mah can pertéla pisan, sedengkeun kapentingan papanggihan ieu ogé can écés rék ka mana léosna.
Téori kapunahan[édit | édit sumber]
Punahna dinosaurus sacara masal sarta ngadadak, nu lumangsung kira 65 juta taun ka tukang, mangrupa hiji kajadian anu acan bisa kabongkar dina paléontologi. Sasatoan nu séjén gé loba nu ngilu punah dina mangsa harita téh, kayaning amonit (moluska mirip nautilus), mosasaurus, plésiosaurus, ptérosaurus, kuya jeung buhaya hérbivora, bangsa manuk, jeung loba pisan kelompok mamalia. Nu ngabalukarkeun ieu kajadian, geus mimiti ditalungtik ti taun 1970-an. Kiwari, aya sababaraha téori nu diaku ku para ahli.
Tabrakan astéroid[édit | édit sumber]
Téori tabrakan astérioid, nu munggaran diajukeun ku Walter Alvarez ahir 1970-an, numbukeun kapunahan dina tungtung yuga Krétaséus jeung tabrakan kira 65.5 juta taun ka tukang. Alvarez ngajukeun yén ngaronjatna kadar iridium ngadadak nu kacatet sumebar di sakuliah dunya. Bukti-bukti nu aya nunjukkeun yén banda angkasa nu neunggar Tanjung Yucatán téh diaméterna 10 km, sahingga nyiptakeun kawah Chicxulub nu lébarna 170 km nu ngabalukarkeun kapunahan masal. Para élmuwan can sapuk ngeunaan hal ieu, naha punahna dinosaurus téh gara-gara kajadian ieu atawa kajadian saméméhna. Ceuk sabagian élmuwan, météor ieu ngabalukarkeun nyirorotna suhu Bumi, tapi ceuk sabagian nu lain, kajadian ieu téh justru ngaronjatkeun suhu Bumi.
Najan gancangna kapunahan ieu teu bisa dicindekkeun tina catetan fosil wungkul, sababaraha modél nu kungsi dijieun tetep nunjukkeun yén kajadian ieu téh lumangsung gancang, saharita. Kasapukan para élmuwan nu satuju kana ieu téori nyebutkeun yén kajadian ieu téh sakaligus nyiptakeun kapunahan boh sacara langsung (alatan panas tina tabrakan météorit) sarta sacara teu langsung (alatan nyirorotna suhu balukar tina katutupna sinar srangéngé ku rabengna kebul tina tabrakan tadi).
Hujan astéroid—awan Oort[édit | édit sumber]
Sarupa jeung téori tabrakan Alvarez (nu ngalibetkeun hiji astéroid atawa komét), téori ieu ngunggelkeun leupasna komét-komét tina awan Oort alatan gangguan gravitasi balukar tina aya béntang nu ngaliwat. Hiji atawa sababaraha ti ieu komét nubruk Bumi dina waktu nu méh bareng, sahingga ngabalukarkeun kapunahan saampar dunya. Sarua jeung tubrukan astéroid, kajadian ieu ngabalukarkeun nyirorotna suhu global.
Parobahan lingkungan[édit | édit sumber]
Dina puncak jaman dinosaurus, di kutub téh euweuh és, sedengkeun beungeut laut ayana 100-250 méter luhureun beungeut laut ayeuna. Suhu Bumi ogé leuwih saragam, ti kutub ka katulistiwa téh bédana ukur 25 °C. Rata-ratana mah, suhu atmosfir téh leuwih haneut; di kutub leuwih haneut 50 °C batan ayeuna.
Komposisi atmosfir dina jaman dinosaurus ogé béda ti ayeuna. Kadar karbon dioksida 12 kali ti kadar ayeuna, sedengkeun kadar oksigén di atmosfir gé 32-35% (ayeuna mah ukur 21%). Najan kitu, dina Krétasius tungtung, lingkungan téh ngadadak obah. Aktivitas gunung api nyirorot, sahingga suhu niisan alatan nyirorotna kadar CO2. Kadar oksigén di atmosfir ogé mimiti obah nepi ka tungtungna nyirorot ogé. Sabagian élmuwan boga hipotésis yén parobahan iklim, katambah ku leutikna kadar oksigén, ngabalukarkeun paéhna rupa-rupa spésiés.
Jujutan kapanggihna[édit | édit sumber]
Fosil dinosaurus geus dipikawanoh salila rébuan taun sajarah manusa, najan watek nu sabenerna mah can bener-bener jéntré; ku urang Cina mah dianggap tulang naga, sedengkeun urang Éropah percaya yén éta téh ruruntuk raksasa sarta mangkeluk lian nu paraéh alatan Caah Badag.
Spésiés dinosaurus nu munggaran diidéntifikasi nyaéta Iguanodon, kapanggih taun 1822 ku ahli géologi Inggris Gideon Mantell, nu dianggap sarupa jeung tulang iguana modéren. Dua taun ti harita, William Buckland, profésor géology di Universitas Oxford, ngagali fosil tulang Megalosaurus bucklandii deukeut Oxford. Buckland lajeng jadi jalma munggaran nu ngalaporkeun papanggihanana dina jurnal ilmiah.
Ulikan ngeunaan "kadal fosil raksasa" ngadadak jadi pangirutan élmuwan Éropah jeung Amérika, sahingga taun 1842, istilah "dinosaur" ieu diwanohkeun ku ahli paléontologi Inggris, Richard Owen. Anjeunna manggihan yén ruruntuk nu geus kapanggih, Iguanodon, Mégalosaurus, jeung Hilaosaurus, mibanda fitur-fitur nu béda, sahingga nempatkeun éta fosil dina golongan taksonomi nu béda. Kalawan pangrojong ti Pangéran Albert ti Saxe-Coburg-Gotha, salakina Ratu Victoria, Owen ngadegkeun Natural History Museum (Musium Sajarah Alam) di Kensington Kidul, London, pikeun mintonkeun koléksi nasional fosil dinosaurus sarta banda biologi jeung géologi lianna.
Taun 1858, dinosaurus Amérika munggaran kagali di kota leutik Haddonfield, New Jersey (sabenerna mah geus kapanggih ti saméméhna, tapi can kaulik). Mangkeluk ieu dingaranan Hadrosaurus foulkii, tina ngaran kota jeung nu manggihanana, William Parker Foulke. Papanggihan ieu penting pisan, sabab Hadrosaurus mangrupa rorongkong dinosaurus munggaran nu kapanggih dina kaayaan méh lengkep, nepi ka pertéla watek bipédalna. Papanggihan révolusional, sabab saméméhna mah para élmuwan téh yakin yén dinosaurus téh leumpang maké opat suku, kawas ilaharna kadal.
Jihat agama[édit | édit sumber]
Ngeunaan dinosaurus, aya sababaraha kelompok agama nu boga anggapan nu béda jeung galibna nu ditampa ku para élmuwan. ku sabab ieu anggapan téh dumasar kana kayakinan, para élmuwan nganggap interprétasi ieu lain lawaneun panalungtikan ilmiah. Mangga bukaan artikel-artikel nu langkung museur kana ieu jejer:
- Sawangan agama ngeunaan dinosaurus
- Kréasionisme
- Kréasionisme Bumi Kuna
- Kréasionisme Bumi Ngora
- Agama jeung élmu
Baca ogé[édit | édit sumber]
Rujukan[édit | édit sumber]
- Dinosaur, Wikipédia édisi basa Inggris per 15 Pébruari 2006.
- Kevin Padian & Philip J. Currie (1997). Encyclopedia of Dinosaurs. Academic Press. ISBN 0-12-226810-5. (Artikel-artikelna ditulis ku para ahli).
- Paul, Gregory S. (2000). The Scientific American Book of Dinosaurs. St. Martin's Press. ISBN 0-312-26226-4.
- Paul, Gregory S. (2002). Dinosaurs of the Air: The Evolution and Loss of flight in Dinosaurs and Birds. Baltimore: The Johns Hopkins University Press. ISBN 0-8018-6763-0.
- Weishampel, David B. (2004). The Dinosauria. University of California Press; éd ka-2. ISBN 0-520-24209-2.
Tumbu kaluar[édit | édit sumber]
- Dinosaurs & other extinct creatures ti Natural History Museum. Loka populér di London, ngandung gambar jeung katrangan-katrangan anu lengkep.
- History of Dinosaur discovery Kala papanggihan dinosaurus.
- Dinosaurs: Facts and Fiction ti United States Geological Survey. Dadaran populér.
- Dinosaurs ti BBC. Loka populér, dilengkepan ku gambar.
- Discussions ti DinoData. Kumpulan padungdengan modéren ngeunaan dinosaurus.
- Dinosauria ti Musium Paléontologi UC Berkeley.
- The Dinosaur News headline ngeunaan dinosaurus ti sakuliah dunya. Warta anyar, kaasup papanggihan jeung rupa-rupa pamanggih, dilengkepan ku tumbu ka loka-loka lianna.
- OPUS: Dinosaur by Daniel Bensen Galeri lukisan dinosaurus.


text:
Purnama Peuting Katiga
Séptémber 29, 2010 Tunda talatah
Mangle – Sora jam salendro ti jero imah heubeul pulas bodas, nu sawareh jandelana ngaremplong keneh, ngelentrung salapan kali. Nyalabarkeun halimpu lalampahan waktu. Ngahontal pakarangan. Jam salapan peuting. Peuting katiga. Tengah taun.
Bulan ngaringkang ti beulah wetan, nepungan angkrek pulas bungur nu mangkak lebah juru pakarangan. Aya wanoja dina korsi, handapeun kiceup bentang, handapeun langit anu bangun nabeuh gending nyinglar ulas-ulas mega. Handapeun lenglang nu ngahaleuang. Wanoja ngaderes angin nyecep. Nyeuseup nu lawung. Cahaya jeung sambuang. Kalimah bulan mugurkeun ngungun angkrek bungur, pulas nu ngadadak ngawihkeun dalingding tembang kasmaran lebah peuting katiga.
Wanoja ngarasakeun aya nu milu mangkak lebah jero dadana. Najan teu surti kana basa nu keur lumangsung harita. Rea ungkara jeung wirahma nu teu mibanda sora. Aya nu sosonoan. Silih hontal. Ngahontal rohang-rohang simpe lebah hatena. Aya nu usik jadi igel lebah urat-urat getihna. Ah, mun manehna geus cunduk meureun bakal rea kalimah ngarongheap nepikeun harti saban nu usik. Wanoja gumerentes sorangan.
Wanoja ngarenghap. Namperkeun renghap bulan, renghap angkrek. Nyorangan.
Sinta. Wanoja tea. Buukna nu galing laun katebak angin, lir daun sapakarangan. Siga gugupay. Gugupay ka nu rek jol nedunan jangji anu kungsi kalisankeun. Kitu pisan. Nyorangan di pakarangan. Nganti nu lawas miang. Miang mawa mangpirang harepan, neundeun katineung anu laun-laun rosa jadi kahariwang. Nganti Manehna. Manehna anu nu baris mulang tengah taun ayeuna. Saukur saregang kalimah, anu lima taun katukang dipasrahkeun ku manehna, anu ngagariskeun jirim wanci nu kudu dianti. Sinta nganti pinasti. Peuting ieu. Tina menit kana menit. Moal boa saban detikna oge. Tina detik kana detikna asa anggang. Ngangkleung. Lir meuntasan sagara anu motah.
Sinta ngusap pangdiukan kosong gigireunana. Dina korsi ieu pisan. Korsi anu diajangkeun duaneun. Sinta jeung Manehna salawasna mulan mun pareng bulan purnama. Madungdengkeun kasakten cahaya anu tohaga ngaruntuhkeun wewesen mongkleng. Kalan-kalan ngararampa gumiwang langit, mapandekeun jeung ngemprayna dada sewang-sewang.
Mulang. Mulang. Mulang kana panineungan. Hiji peuting nu sejen. Peuting katiga nu sejen. Lima taun katukang. Nya harita pisan manehna neuteup ku teuteup anu lian ti sasari. Teuteup anu sejen. Anteb. Museur. Tapi geuning kalah ngalahirkeun kelemeng leuweung keueung. Tangkal-tangkal anu rarembet dak dumadak ngolebat jeung halimunna anu mupus saban rarambu, mupus saban jalan. Sakedapan purnama gumeleter. Cahaya paregat tuluy muguran jadi sirung di manana, ngungun pulas bungur.
Mimitina tina korsi. Teuteup eta kiwari bet asa ningker sabudeureun. Jadi teuteup anu leuwih sejen dina implengan. Aheng. Asa nyalingker dina pucuk tihang bandera, anu tambang pangerekna bangun katirisan misono kelebet . Ngintip tina saban daun samoja. Ngeteyep sapanjang pager.
Ah, isarah kalan-kalan sakadar isarah, Sinta mapalerkeun geter anu teu kabaca rusiahna. Tuluy ngimpleng-ngimpleng nu baris ngarongheap lebah panto pager. Meneran dinya pisan. Handapeun neon jalan. Manehna biasana ngajanteng heula. Meungkeut buuk panjangna. Nyekeskeun korek api, nyeungeut roko. Roko bodas. Mentol. Satutasna tilu kali nyerebungkeun haseup, nyurungkeun panto beusi. Sora nu ngageret manjang. Manehna ngalengkah. Kaos hideungna. Calana levisna. Ransel biruna. Tara ka mamana deui. Lempeng muru korsi ieu. Korsi nu kiwari karampa haneut. Lir haneut awak manehna. Peuting ieu mah. Geus diniatan mun geus katenjo rentang-rentang ringkangna manehna, Sinta arek mapag kaluar. Mangnyeungeutkeun rokona. Mangmukaeun panto pager. Arek dikaleng muru korsi. Arek nembongkeun kasono.
Paduduaan. Ukur paduduaan. Silih lawungkeun kalangkang nu dipaparinkeun ku bulan. Saban purnama. Mun paduduaan, Sinta apal, Manehna bakal ngamimitian murak ringkang nu kajuringkangkeun sabulan campleng. Sorana semu gumeleter bangun anu nyidem usum tiris. Haseup rokona nu langgeng nyerebung muput saban kekecapan. Tuluy ngalelebah naon anu keur diguntrengkeun daun kana daun. Ngimpleng-ngimpleng nu diharewoskeun angin. Saeusi pakarangan sok tuluy diwawaas caritana sewang-sewang. Cenah mah tihang bandera miceuceub tangkal samoja. Ari daun migeugeut taneuh. Bet kawas carita anu ngagambarkeun kahirupan. Tara bosen ngabandungan nu tuluy ngamalirkeun gerentes. Ti purnama ka purnama. Manehna salawasna ngasongkeun dunya nu anyar keur Sinta, ngasongkeun sagara jeung parahuna. Balayar. Lalayaran sapanjang peuting, sapanjang purnama..
“Sinta, Bulan tara jalir kana jangjina. Ngan mega kalan-kalan wangkedang memeh usumna.” kitu cek manehna dina geter sora anu sejen. Dina hiji peuting anu sejen tea. Dina teuteupna anu sejen.
Lima taun. Manehna ngiles. Musna. Taya iber atawa beja, estuning simpe. Da kitu carek duanana. Sinta ukur mulasara saban geter anu namper ku jempling. Api-api jempling, saestuna kasono motah ngajaul jadi pucuk-pucuk guligah nu ngaduruk kalbuna. Saban purnama sapanjang lima taun. Sinta ukur nepungan korsi nu molongpong. Dadana asa gorowong. Asa aya ajag nu nu ngagorogotan rohang-rohang dada. Tuluy babaung sapanjang waktu.
Sinta nyirian wanci ku angkrek pulas bungur. Sakadar nandaan mangsa. Satutasna manehna miang. Apan Sinta tuluy dikawinkeun ku kolotna. Kawas carita Siti Nurbaya. Dijodokeun. Teu kungsi amprok heula. Langsung pruk jatukrami. Sakadar tuhu ka sepuh. Taya bogoh atawa geugeut. Estuning taya geter. Teu burung geuning lungsur-langsar rumah tanggana. Kalan-kalan Sinta sok ngahelas mun nyanghareupan salakina. Enya. Salakina teu apaleun nu dipihukumna satemena ukur nyanghareupkeun beungeut. Sedeng atina apan salawasna mungkir ka Manehna. Asa jadi jelema hianat. Ucap jeung lampah ka salakina, pasalia jeung hate. Tapi apan cinta teu bisa dipaksakeun. Najan kitu, Sinta beuki tapis nyumputkeun nu nyangkaruk. Ngayonan anu mikanyaah. Najan kabagjaan ukur semu. Kahirupan lumangsung lir amis jeung maduna. Malah apan geus batian. Nenden. Geus dua taun Sinta jadi indung.
Salakina geus apaleun mun meneran purnama, Sinta sok menta mulang ka imah indungna. Geus rupa-rupa alesan. Najan salakina tara tatanya oge, tara tetelepek. Sinta ngarasa alesan perlu sangkan salakina ngarasa dihargaan, teu asa disapirakeun.
Ukur Indungna anu sok rada rewel mimitina mah. Dina taun-taun munggaran kawin kituna teh. Ari kadieukeuna mah bangun anu geus biasa. Tara owel. Paling menta incuna, Nenden, dibawa. Atuh jadi kawas ritual bulanan tungtungna mah, mulang ka imah indungna teh. Saban bulan purnama salakina leungiteun Sinta. Keur Sinta bulan purnama ukur keur manehna. Taya nu lian.
“Tos wengi, Neng. Mending di lebet geura. Urang tutup-tutupkeun nya. Nembe aya telpon ti ramana Nenden.” saurang wanoja tengah tuwuh. Ngarongheap. Neuteup nu anteng di juru pakarangan. Bet aya kolebat mangkarunyakeun mangsa aya nu mere isarah ku gideug anu laun. Gideug anu lebet ku katineung. Mugurkeun carita nu langgeng nganti lalakon. Gideug nu matak ngarengkog lengkah nu ngadeukeutan.
“Bilih lebet angin, Bibi mah. Mani nyecep kieu.” Bibi ngarapetkeun baju haneutna. Tuluy nyacampah angin.
“Antep we, Sumi. Kawas teu apal kana adatna. Pangmikeunkeun jeket anggur. Moal ngolesed bisi budakna hayang dipepende oge.” sora nu mairan ti jero imah. Indung Sinta.
Bi Sumi ngojengkang deui ka jero. Teu lila geus mawa jeket. Pek diasongkeun ka Sinta. Sinta nampanan. Jeket disimpen dina lahunan.
“Euleuh, mani ngebrak kieu.”
Bi Sumi tanggah. Bulan buleud. Belenong semu perak. Bentang-bentang kumariceup. Tingburicak.
“Asa emut nuju alit di lembur, Neng. Ngabungbang. Arameng sareng kalangkang di buruan. Tetembangan saruka bungah. Ah, ayeuna kari hirup dina panineungan. Panineungan mah ukur panineungan. Kabagjaan anu moal kasorang deui. Janten rus-ras ieu teh.”
Sinta mencrong Bi Sumi anu keur tatanggahan bari nangkeup harigu. Bi Sumi teh anu ngasuh Sinta ti bubudak. Nyaah jeung bela alahbatan ka anak sorangan. Ukur Bi Sumi nu apal kajadian Sinta jeung Manehna. Ukur Bi Sumi anu surti pangna angkrek bungur salawasna aya di juru pakarangan.
“Lima taun, Bi. Korsi ieu taya nu ngeusian.” Sinta ngagerendeng. Jeket ayeuna mah ditatangkeup. Bi Sumi kalah anteng api-api teu ngadenge anu hayang dipairan. Geus lawas hayang ngingetan Sinta, anu teuleum dina carita katineung. Bi Sumi kawas anu ngawahan. Antara panineungan sorangan, jeung kalakuan Sinta anu cek pangrasana mah micinta anu teu samistina. Bi Sumi hayang Sinta buleud ngambah rumah tangga. Ngubur mangsalawas.
“Lima taun, Bibi. Asa karek kamari. Asa geus ratusan taun. Ayeuna bakal cunduk. Tingali kembang mani mangkak kitu, Bi. Bungur siga anggur.” Sinta malikan deui ngeunaan waktu. Geus lain rusiah jang Bi Sumi mah. Taya rusiah anu disumputkeun.
“Bongan kalah ngangantos anu teu karuhan, nu liwat mah, Eneng, keun sina ngaliwat. Keur naon ngangantos, misono anu teu kudu dipisono. Apan Eneng tos sadrah dipasrahkeun ka nu milari. Kembang, Neng, masrahkeun diri kana seungit, warna mah mung pupulasan. Apan kucubung oge bungur.” cek Bi Sumi bari ngareret.
“Purnama ayeuna manehna bakal nedunan janjina, Bi. Bakal ngeusian korsi ieu deui.” Sinta rada kerung ngadenge ucapan Bi Sumi anu kawas nganaha-naha. Padahal salila ieu Bi Sumi tara ieuh baranggeureuh.
“Cek, Bibi mah. Teu aya gunana. Jarak sareng waktu sok ngarobih jalmi, Neng. Mudah-mudahan atuh Eneng ge tiasa robih.”
“Ari Bibi…” Sinta mencrong seukeut. Bi Sumi bet ngaraheutan hatena. “Nganganti lima taun. Nganganti kabagjaan. Pamohalan arek ngagilir.”
Bi Sumi malik neuteup nu mencrong. Teuteup deudeuh. Kagok asong pikirna. Teu hayang nejo Sinta mulang deui kana lalampahan mangsa lawas. Teu narima. Apan Bi Sumi oge anu milu mangaruhan indungna Sinta, lima taun katukang, sangkan gagancangan ngajodokeun sarta ngawinkeun Sinta. Malah mah api-api nyarita katitipan saur ku bapana Sinta nu harita gering parna. Pajar hayang nenjo Sinta lakirabi memeh nepi kana waktuna.
“Purnama ieu saksina, Bi. Asih anu nu pangasihna. Moal jalir kana pasini. Moal hianat kana rasa. Manehna bakal datang deui cara baheula. Di dieu, di korsi ieu. Carita nu pegat bakal tatan-tatan lumampah deui.” Sinta miceun beungeut kana bulan nu beuki luhur. Ningali teuteup Bi Sumi keur Sinta kalah ngaliarkeun deui teuteup nu aheng. Rabeng. Lain teuteup lebah peuting nu sejen tea. Ieu mah aheng jeung seukeut badis matapeso.
“Purnama, Neng. Jang Bibi. Asa nembrak keneh lalakon puluhan taun kapengker. Nuju ngabungbang sarukabungah. Namina oge di lembur. Purnama teh diantos pisan. Ngabungbang janten impian. Samemehna sarerea ngarereka naon anu bakal dilampahkeun handapeun bulan. Hiji purnama, harita pisan, Bibi keur tetembangan. Jol sora pestol tingjaledor. Teu kantos lami aya beja, bapa Bibi tiwas. Na atuh, breg teh gorombolan ngaraksuk lembur. Duka gorombolan duka tentara. Duka lamun garong. Bibi mah teu terang. Nu terang mah, harita sadaya bubar katawuran. Imah-imah diduruk. Bibi anu keur tetembangan kalah ngahuhuleng. Tuluy ceurik. Tagiwur. Ningali imah Bibi ngabebela. Indung Bibi oge teu kapuluk. Purnama ngaduruk sagalana, Neng. Purnama sakadar purnama. ” Bi Sumi laju ngaheruk. Laun ngawih Kembang Tanjung.
“Bibi mah ngarang!” Sinta rada tegeg. Najan kitu Sinta apal Bi Sumi can kungsi bohong. Ngan teu narima lamun purnama jadi isarah sedih, atawa tumpurna hirup jeung harepan. Tumpurna cinta. Keur Sinta purnama hartina Manehna. Taya nu lain.
Bi Sumi humariring. Ngalengis sorangan. Ngalengis keur dirina. Ngalengis keur Sinta. Taya deui kalimah anu bisa dikamalirkeun jang ngageuing Sinta.
“Cek Bibi mah, cekap Nenden janten korban Eneng ngeukeuweuk cinta nu sanes samistina. Apan Eneng harita ngahaja masihan nami eta ka putra Eneng. Naon lepatna pami kanyaah ditamplokeun ka Nenden.” Bi Sumi mungkas obrolan, sabada aya nu nyalukan ti jero imah.
” Bibi….!” Sinta nyereng. Jep jempe. Baeud lain bobohongan.
Bi Sumi nuluykeun humariring bari ngalengkah lungse ka jero imah.
Sinta. Bulan. Angkrek bungur. Langit tambah ngebrak. Pakarangan lir kalang sambuang jeung cahaya. Marakbak.
Laun aya mobil sedan ngarongheap. Eureun meneran panto pager.
Sinta curinghak. Gentak cengkat. Barang nenjo anu turun tina mobil. Nenjo rimbagna. Jeket murag tina tangkeupan. Jol lumpat muru nu anyar turun. Mapagkeun nu keur meungkeut buuk. Sora ngageret. Panto pager muka. Silih teuteup.
“Sinta!”
“Nenden!” jol gabrug wae Sinta ngagabrug anu anyar datang. Namplokkeun kasono ku rangkulan anu pageuh kawas nu hayang liket salalawasna.
Nenden, Manehna tea, ngusapan buuk Sinta. Ngantep anu pogot nangkeup raket. Dina mobil aya anu lampu jerona dicaangkeun aya dua budak buukna parirang nu katenjona kembar sarta saurang lalaki bule anu nyekel setir. Marerong anu silih gabrug.
“Sinta. Kumaha damang?” Nenden ngolesedkeun rangkulan. Neuteup Sinta anu masih geugeut teu bisa nyarita.
“Sinta. Itu kenalkeun. Oleh-oleh ti Amerika.” Nenden semu heureuy.
“Saha, Nen?” Sinta ngarenjag. Mencrong Nenden. Mencrong mobil. Bulak-balik. Cangcaya mekar dina panonna.
“Ari Sinta. Caroge sareng buah hati atuh. Sinta tos kagungan putra?” Nenden seuri nenjo rindat Sinta anu bangun reuwas. Rampang-reumpeung.
“Nen!”Sinta undur-unduran. Tutunjuk ka Nenden anu katenjona hemeng ku kalakuan Sinta.
“Sinta, ku naon?” Nenden ngadeukeutan anu mimiti nyegruk.
Sinta teu nembal. Lumpat muru imah bari hujan cimata. Teu malire Nenden anu ngahuleng lebah pager. Nenden ngarenghap panjang. Cumalimba. Nyusut nu rembes. Masang imut. Malik deui kana mobil. Cacarita ka salakina. Geblus kana mobil. Mobil laju lalaunan ninggalkeun pakarangan. Bulan. Jeung Angkrek bungur.
Sora jam salendro di jero imah heubeul pulas bodas ngelentrung sapuluh kali. Bangun marengan Sinta nu ngagukguk kanyenyerian di hiji kamar. Nganti lima taun saukur, manahoreng saukur nganti matapeso nubles tatu. Nyuuh siraheun budakna anu tibra dina ranjang. Nenden. Nenden anu sejen.
Bi Sumi humariring keneh bari meundeut-meundeutkeun jandela. Sora jam ngahontal pakarangan. Bangun hayang ngelentrung ka alak paul. Hayang ngajaul purnama.
Purnama peuting katiga. Tengah taun. Jam sapuluh peuting. Aya nu mugur katebak angin. Carita cinta nu mikung muguran. Bungur. ***


text:
GAGAK LUMAYUNG
KULA SUNDA TI KI SUNDA, KULA SUNDA KEUR KI SUNDA
Minggu, 26 Desember 2010
Sajarah Basa Sunda
Mangsa I (saméméh abad ka-16 M)
Nepi ka taun 1600 Maséhi, basa Sunda téh mangrupa basa nagara di karajaan Salakanagara, Galuh, Kawali, Sunda, jeung Pajajaran. Dina ieu mangsa, basa Sunda kaasupan ku basa Sansakerta saperti anu katémbong dina prasasti titinggal Purnawarman, malah aksarana ogé maké aksara Pallawa.
Basa sunda alam harita dipaké dina widang kanagaraan, kasenian, jeung kahirupan sapopoé, loba kitab ageman anu ditulis dina basa Sunda sarta ngagunakeun aksara Sunda (kuna) saperti Siksa Kanda ng Karesian, Carita Parahyangan, Darmasiksa, jeung Guru Talapakan. Geura titénan basa Sunda nu dipaké alam harita, boh nu aya dina prasasti atawa nu aya dina karya sastrana:
• Transkripsi prasasti Ciaruteun titinggal Purnawarman
Jayaviclasya tarumendrasya hastinah airavabhasya vibhatidam padadavayam
nu hartina: ieu (tapak) dua sampéan airawata anu gagah perkasa, gajah inguan pangawasa taruma nu mawa kadigjayaan.
• Transkripsi prasasti Pasirmuara di Cibungbulang, titinggal karajaan Sunda
ini sabdakalanda rakryan juru pengambat I kawihadji panca pasagi marsandeca barpulihkan hadji sunda
nu hartina: ieu téh ucapan Rakeyan Juru Pengambat dina taun saka 458 nu nétélakeun yén pamaréntahan daérah dipulihkeun ku Raja Sunda.
• Transkripsi prasasti Astana Gede titinggal karajaan Sunda di Kawali
nihan tapa kawali nu sanghiyang mulia tapa bhagya parebu raja wastu mangadeg dikuta kawali nu mahayuna kadatuan surawisesa nu marigi sakuriling dayeuh nu najur sgala desa. Aya ma nu pandeuri pakena gawe rahayu pakeun heubeul
nu hartina: ieu nu tapa di Kawali téh nyaéta tapana nu mulya lir déwa. Gusti nu bagja, Raja Wastu nu ngéréh di kota Kawali, nu parantos mapaés Karaton Surawisésa nu ngadamel kakalén sakuriling dayeuh, nu nyantosa sakuliah wewengkon, muga-muga kapayunna aya nu kersa midamel kasaéan sangkan punjul sajagat.
Mangsa II (1600-1800 Maséhi)
Basa Sunda dina mangsa ieu geus kapangaruhan ku basa Arab jeung basa Jawa, basa Arab asupna kana basa Sunda ngaliwatan pasantrén, ari basa Jawa asupna kana basa Sunda ngaliwatan padaleman (pamaréntahan). Harita di tatar Sunda geus jlug jleg pasantrén, umumna ajengan nu ngadegkeun pasantrén di urang kungsi masantrén di wétan, jadi salian ngasupkeun basa Arab kana basa Sunda pasantrén ogé milu ngasupkeun basa Jawa deuih. Nya di antarana ngaliwatan pasantrén deuih asupna wawacan jeung sarupaning upacarana téh. Kitu deui widang pamaréntahan, harita tatar Sunda kaéréh ku Mataram, para gegedén Sunda (dalem) sataun sakali kudu séba ka dayeuh Mataram, tara sakeudeung di dituna téh, balikna mawa adat cara kadaleman Jawa, nya mangsa harita mimiti asupna "undak usuk basa" kana basa Sunda téh, nu mangrupa pangaruh tina basa Jawa (contono dina naskah Wawacan Sulanjana).
Mangsa III (1800-1900 M)
Dina ieu mangsa, basa Sunda mimiti kaasupan ku basa Walanda, ngaliwatan para bupati jeung pagawé Walanda. Mémang harita mah wewengkon Sunda téh geus aya dina genggeman pamaréntah Hindia Walanda, nya harita medalna buku basa Sunda anu ditulis ku aksara Latén téh. Basa Sunda mimiti dijadikeun ulikan bangsa deungeun utamana bangsa Walanda, salian ti éta basa Sunda ogé mimiti kaasupan basa Malayu deuih. Harita aya katangtuan ti bangsa Walanda sangkan bangsa pribumi, kaasup urang Sunda kudu ngagunakeun basa Malayu minangka lingua franca-na (contona aya dina Wawacan Panji Wulung taun 1876).
Mangsa IV (1900-1945 M)
Dina ieu mangsa, sakola-sakola beuki réa, basa Sunda terus digunakeun sarta diajarkeun di sakola-sakola. Para panalungtik basa Sunda beuki loba deuih, boh bangsa deungeun atawa urang Sundana sorangan, beuki témbong baé pangaruh basa Walanda kana basa Sunda téh, nepi ka harita mah teu saeutik urang Sunda nu nyaritana direumbeuy ku basa Walanda, utamana kaom palajar. Basa Sunda pacampur jeung basa Arab, Jawa, Malayu, jeung Walanda dipaké dina widang atikan jeung kabudayaan, pikeun nuliskeunana geus prah maké aksara Latén. Dina ieu mangsa, medal pustakamangsa jeung kalawarta dina basa Sunda saperti Papaés Nonoman (1915), Pasoendan (1917), Poesaka Soenda (1923), jeung Sipatahoenan (1923).
Mangsa V (1945-kiwari)
Mangsa ti taun 1945 nepi ka kiwari sok disebut ogé mangsa sabada perang, basa Sunda dipaké dina kahirupan sapopoé, pustakamangsa, sastra, kabudayaan, jeung buku-buku atawa kapustakaan. Mangsa ieu basa Sunda loba kapangaruhan ku basa Indonésia. Dina istilah-istilah basa kosta méméh asup kana basa Sunda téh umumna ngaliwatan heula basa Indonesia, utamana nu dipaké ku masarakat kota, nepi ka aya istilah "Sunda kamalayon" geuning, nyaéta basa Sunda anu reumbeuy kapangaruhan ku basa Malayu (Indonesia).
PRASASTI KAWALI
Nihan tapak walar nu siya mulia
Tapak inya Prabu Raja Wastu
Mangadeg di Kuta Kawali
Nu mahayu na kadatuan Surawisesa
Nu marigi sakuliling dayeuh
Nu najur sakala desa
Aya ma nu pandeuri
Pakena gawe rahayu
Pakeun heubeul jaya dina buana
PRASASTI KAWALI II
Aya ma
Nu ngeusi inya Kawali ini
Pakena kerta raharja
Pakeun nanjejur nu juritan
PRASASTI BATUTULIS
Wang na pun
Iti sakakala Prabu Ratu
Purane pun
Diwasti diya wingaran
Prebu Guru Dewata Prana
Diwastu diya dingaran
Sri Baduga Maharaja Ratu Haji
Di Pakwan Pajajaran
Sri sang Ratu Dewatu pun
Nya nu nyusuk na Pakwan
Diya anak Rahiyang Dewa Niskala
Sang sida mokta di Guna Tiga
Incu Rahiyang Niskala Wastu Kancana
Sang sada mokta ka Nusa Larang
Y siya nu nyiyan sakakala gugunungan
Ngabalay nyiyan samida
Nyiyan Sang Hiyang Talaga Rna Mahawijaya
Ya siya pun
I Saka panca pandawa ngeban bumi
(Transkripsi Hasan Djafar,1991


text:
Villa Java Tarogong Garut Sewa Villa Harga Murah 13 Sep 2015 Villa Java Tarogong Garut-Menginap di villa merupakan salah satu alternatif bagi Mulih Ka Desa Garut Hotel Suasana Pedesaan Sunda. Villa Garut Untuk Tahun Baru Terbaik Telp, SMS, WA Villa ini terletak dekat dengan kawasan wisata puncak darajat garut, udaranya yang sangat dingin selalu menjadi pilihan berbagai wisatawan Villa Garut Murah cuma 500rb Permalam Muat 5 Orang Adryan dan Gubernur Jawa Tengah Villa Java Tarogong Wisata di Garut HDG Team 2 Mar 2016 Daftar Tempat Wisata di Garut Jawa Barat 22.07 Villa di Garut No comments Untuk harga sewa menginap di Villa Java Tarogong ini .
Villa Java Pasawahan Garut Facebook 22 suka. Villa Java is a private villa in Pasawahan Garut West Java Indonesia we offers a wide range of Garut 1, Jawa Barat, Indonesia 62 817-434-939. Disewakan Villa Garut Mitula Properti House Rent 5 Bedrooms In Garut West Java. Garut (Tarogong 300 m² Rp Villa Joglo Samarang Garut Jawa Barat Murah Nyaman Sejuk. Garut (Garut Kota). villa java pasawahan garut Adryan Fitra GaiaBabyFood 4 hari yang lalu Villa Java Pasawahan di Garut Nginep Di Garut-Tarif harga 2 Sep 2013 wisata berkuda, pemandian cipanas banyuresmi Garut Jawa Barat.
Sewa Villa di Garut HdG Team Location: Kota Garut, Kotakulon, Garut Kota, Kabupaten Garut, Jawa Barat 44112, Indonesia Sudah sekian lama Villa di Garut tidak melakukan update tempat menginap dan Location: Pasirwangi, Garut Regency, West Java, Indonesia Villa Java, Tarogong Kaler, Indonesia Traveloka Villa Java Booking online Villa Java di Tarogong Kaler, jaminan harga terbaik bebas booking fee di Traveloka Jawa Barat (1.036 hotel Garut (32 hotel . alexandriacatoloca: villa java tarogong garut villa murah 20 Des 2015 Bedong is in West Java Java situated between Buleud Wetan and Doyong Villa intan regency Blok semeru no 12b tarogong garut jawa barat
thegoatbarn: villa java tarogong garut villa murah 20 Des 2015 7 Agt 2015 Villa Java Pasawahan Garut Lihat di Urbanindo Villa Java Pasawahan Garut Jl Tarogong Garut Jawa Barat 5 2 80 m2 75 m2 Villa Java Tarogong Hotel di Garut HdG Team 1 Agt 2013 Selain Villa Amertha Cipanas kali ini tim Garut Hotel kembali menyampaikan salah satu Villa di kawasan Tarogong yaitu Villa Java. monsterbogo: villa java tarogong garut villa murah 20 Des 2015 Tarogong Kaler Airbnb airbnbcoid Indonesia Jawa Barat Sewa dari orang-orang di Tarogong Kaler mulai dari Rp113140malam our view
Villa Pasawahan Tarogong Garut YouTube FULL INFO KLIK http goo.gl/fyki7N Villa Murah di Garut yang dekat dengan air cipanas Garut ▶ 0:31 villa di garut SIBENTANG Private Villa Cipanas Sumber Alam Jawa Barat Info 081312212041 BBM villa di garut SIBENTANG Private Villa Cipanas Sumber 20 Des 2015 7 Sep 2015 Villa intan regency Blok semeru no 12b tarogong garut jawa barat Kunjungi villa java tarogong garut cara mengecilkan perut yang
▶ 2:51 20 Des 2015 tripadvisorin Asia Indonesia Java West Java Garut SEWA VILLA DI GARUT JAWA BARAT Vila sibentang private villa sumber alam thecreationfallacy: villa tarogong garut villa murah 20 Des 2015 CV West Java Other Services Other West Java South East Asia Indonesia Villa intan regency Blok semeru no 12b tarogong garut jawa barat villa java tarogong garut villa murah asiancastings Villa Java Pasawahan Dalam Di GARUT, Indonesia. Diklasifikasikan sebagai Kyai Haji Masduki, Banyuresmi, Garut, Jawa Barat, 44191. Mobile Phone 0812
villa java tarogong garut villa murah loveonabrush Villa Java Pasawahan Garut Menyediakan Menjual Produk Jasa Kampung naga, wisata berkuda, pemandian cipanas banyuresmi Garut Jawa Barat. Villa Java Pasawahan Hotel Garut, GARUT Villa Java Pasawahan Garut, West Java Other Services Other West Java, South East Asia, Indonesia Raya Samarang, Jawa Barat 44151, Indonesia. Villa Java Pasawahan Garut Villa Losmen banyuresmi The latest Tweets from Villa Java Garut VillaGarut Private Villa Holiday Ideas From Pasawahan Garut West Java Indonesia Be Inspired by Our
Villa Java Pasawahan Garut, West Java Bisnzz 10 Jan 2016 Termasuk juga dengan kota Garut. Kota Garut merupakan salah satu kota yang terletak di wilayah provinsi Jawa Barat. Kota ini tidak pernah Villa Java Garut VillaGarut Twitter 20 Des 2015 Swiss van Java Garut City Walk Garut Wikimapia wikimapiaorg World Indonesia Jawa Barat Garut Swiss van Java Garut City Walk is Villa Java Tarogong Garut untuk Berlibur dengan Rombongan 26 Agt 2015 Villa Java Tarogong Garut Murah dan Nyaman untuk 20 Orang dan nyaman di garut Villa Cipanas 3 Kamar Garut Jawa Barat Villa Darajat
thefreewarechronicle: villa java tarogong garut villa murah 8 Mar 2014 Villa java pasawahan tarogong cipanas adalah penginapan yang Nyaman Di bawah Kaki Tarogong kaler -Garut-Jawabarat-Indonesia. Guesthouse Murah Di Garut: Villa Java Tarogong Garut 1 Apr 2015 Hampir setiap minggu Villa Java Tarogong ada yang menyewa Kota Garut, Kotakulon, Garut Kota, Kabupaten Garut, Jawa Barat 44112 . Villa Java Pasawahan Cipanas Garut Rijal Maulana 22 Jun 2015 Pemandu Wisata Paling Berpengalaman di Garut, HdG Team Garut, Kotakulon, Garut Kota, Kabupaten Garut, Jawa Barat 44112, Indonesia.
Villa Java Tarogong Villa di Garut Private Villa Holiday Ideas From Pasawahan Garut West Java Indonesia Be Inspired by Our Perempuan dalam Budaya Suku Sunda http t.co/zs6BOFDLud Villa Java Garut 1 Nov 2015 villa java pasawahan garut villa java pasawahan garut “Regency of Kuningan Rekomendasi Hotel Murah di Garut Jawa Barat Situs Hotel Old Tweets: VillaGarut (Villa Java Garut TweetTunnel
Info Wisata villa java pasawahan garut Situs web Pelajari lebih lanjut