text:
Urang Minang
Minangkabau atawa nu sok disingget Minang nyaéta kelompok etnik Nusantara nu basana Minang jeung ngajungjung ageman Minangkabau. Wewengkon ageman kabudayaanna ngawengku Sumatera Barat, sabeulah ti Riau, bagéan kalér Bengkulu, bagéan kulon Jambi, bagéan kidul Sumatera Utara, barat daya Aceh, ogé Negeri Sembilan di Malaysia.[1] Dina paguneman masarakat, urang Minang sok disebut orang Padang, nempo ka ngaran puseur dayeuh Sumatera Barat nyaéta dayeuh Padang. Namung masarakat ieu biasana bakal nyebut kelompokna ku sebutan urang awak (maksudna sarua jeung urang Minang éta sorangan).[2]
Nurutkeun A.A. Navis, Minangkabau leuwih ka kultur etnis ti salah sahiji rungkun Malayu nu mekar jeung badag sabab sistim monarki,[3] sarta ngagem sistim adat anu khas, anu dicirikeun ku sistim kakulawargaan ngaliwatan jalur awéwé atawa matrilinéal,[4] sanajan budayana ogé kacida kuat diwarnaan ku ageman agama Islam, sedengkeun Thomas Stamford Raffles, sanggeus ngalakukeun ekspedisi ka alas Minangkabau perenahna kalungguhan Karajaan Pagaruyung, nyebatkeun yén Minangkabau nyaéta sumber kakuatan jeung asak séké sélér Malayu, anu salajengna masarakatna sumebar ka Kapuloan Timur.[5]
Kiwari masarakat Minang mangrupa masarakat anu ngagem matrilinéal pangbadagna saalam buana.[6][7] Iwal ti éta, etnik ieu ogé geus nerapkeun sistem proto-demokrasi ti mangsa pra-Hindu kalawan ayana kabeungkeut rapetna adat keur nangtukeun hal-hal penting jeung pasualan hukum. Prinsip adat Minangkabau kaserat singkat dina kekecapan Adat basandi syara', syara' basandi Kitabullah (Adat sendina hukum, hukum sendina Al-Qur’an) anu artina adatpanutanna ajaran Islam.[8]
Urang Minangkabau kacida punjulna dina paniagaan, salaku profesional jeung intelektual. Aranjeunna mangrupa nu turunan agung ti tradisi buhun Karajaan Malayu jeung Karajaan Sriwijaya anu resep dagang jeung dinamis.[9] Hampir satengah jumlah sadaya anggota masarakat ieu aya di parantauan. Lolobana aya di dayeuh badag saperti Jakarta, Bandung, Pekanbaru, Medan, Batam, Palembang, dan Surabaya. Di luar wilayah Indonésia, etnis Minang looba aya di Negeri Sembilan, Malaysia jeung Singapura.
Masarakat Minang ngabogaan masakan has anu populer ku sebutan masakan Padang, jeung dipikaresep di Indonesia ogé nepi ka mancanegara.[10]
Eusi
- 1 Etimologi
- 2 Asal-usul
- 3 Agama
- 4 Adat jeung Budaya
- 5 Sosial kamasarakatan
- 6 Minangkabau parantauan
- 7 Urang Minangkabau jeung kiprahna
- 8 Rujukan
- 9 Literatur
- 10 Tumbu Luar
Etimologi[édit | édit sumber]
Ngaran Minangkabau asalna ti kecap, minang jeung kabau. Ngaran ieu dipakaitkeun jeung hiji sasakala has Minang anu dipikawanoh di jero Tambo. Ti tambo éta, ceunah dina hiji mangsa aya hiji karajaan asing (biasa disebut salaku Majapahit) anu datang ti laut anu barik naklukeun. Keur nyegah perang, masarakat ngusulkeun keur ngadu munding. Pasukan asing nyapukan jeung nyadiakeun hiji munding anu badag jeung agresif, sedengkeun masarakat nyadiakeun hiji énéng anu lapar jeung dibéré péso ditandukna. Dina perang, énéng anu lapar éta nyangka munding badang éta indungna. Ku kituna énéng éta lulumpatan néangan susu jeung tandukna nepi ka motong beuteung munding nu badag éa. Punjulna énéng éta ngainspirasikeun masarakat keur maké ngaran Minangkabau,[11] anu asalna ti ungkara 'Manang kabau' (artina menang kerbau). Ngaran Minangkabau ogé digunakeun keur nyebutkeun hiji nagari, nya éa Nagari Minangkabau anu ayana di kecamatan Sungayang, kabupaten Tanah Datar, provinsi Sumatera Barat.
Dina catetan sajarah Karajaan Majapahit, Nagarakretagama[12] taun 1365 M, ogé geus aya nyebutkeun ngaran Minangkabwa salaku salah sahiji ti negeri Malayu anu ditaklukeunna.
Sedengkan ngaran "Minang" (karajaan Minanga) éta sorangan geus disebutkeun di Prasasti Kedukan Bukit taun 682 Masehi jeung basana Sansekerta. Dina prasasti éta nyebutkeun yén pangadeg Karajaan Sriwijaya anu ngaranna Dapunta Hyang angkat ti "Minānga" ....[13] Sababaraha ahli anu ngarujuk ti sumber prasasti éta ngaduga, kecap barik ka-4 (...minānga) jeung ka-5 (tāmvan....) sabenerna kagabung, nrpi ka jadi mināngatāmvan jeung ditransliterasi kalawan ma’na walungan kembar. Walungan kembar maksadna dipercaya nunjuk ka papanggihna dua aliran Walungan Kamparm nyaéta Kampar Kénca jeung Kampar Katuhu.[14] Namung pamadegan ieu ditolak ku Casparis, anu ngabuktikeun yén "tāmvan" teu aya patalina jeung "panggih", sabab kecap panggih jeung muara ogé kapanggih di prasasti-prasasti titinggal zaman Karajaan Sriwijaya nu séjénna.[15] Ku kituna kecap Minanga ngadeg sorangan jeung identik jeung sebutan Minang éta sorangan.
Asal-usul[édit | édit sumber]
Ti tambo anu geus ditarima sacara tungturunan, nyaritakeun yén karuhun maranéhna asalna ti Iskandar Zulkarnain. Najan tambo éta teu kasusun sacara sistematis jeung leuwih ka sasakala babanding fakta sarta leuwih ngarujuk ka hiji karya sastra anu geus boga masarakat awam.[3]
Masarakat Minang mangrupa bagéan ti masarakat Deutro Melayu (Melayu Ngora) anu ngalakukeun migrasi ti daratan China Selatan ka pulo Sumatera di 2.500-2.000 taun baheula. Disawang kelompok masarakat ieu asup ti arah wétan pulo Sumatera, nyusur aliran Kampar nepi ka dataran luhur anu disebut darek jeung jadi kampung urang Minangkabau.[16] Sababaraha wewengkon darek ieu salajengna ngawentuk samacem konfederasi anu dipikawanoh ku ngaran luhak, anu disebut ogé ku ngaran Luhak nan Tigo, anu kasusun ti Luhak Limo Puluah, Luhak Agam, jeung Luhak Tanah Datar.[4] Dina mangsa pamarétahan Hindia-Walanda, wewengkon luhak ieu jadi wewengkon reitorial pamaréntahan anu disebut afdeling, dipupuhuan ku salah saurang residen jeung ku masarakat Minangkabau disebut ku ngaran Tuan Luhak.[3]
Saluyu jeung kamekaran jeung tumuwuhna masarakat, masarakat Minangkabau sumebar ka kawasan darek nu lian sarta ngawangun sababaraha kawasan anu tangtu jadi kawasan rantau. Konsep rantau keur urang Minang mangrupa hiji kawasan anu jadi panto asup ka alam Minangkabau. Rantau ogé boga fungsi salaku tempat néangan kahirupan, kawasan padagangan. Rantau di Minangkabau dipikawanoh ku Rantau nan duo kabagi ku Rantau di Hilia (kawasan basisir wétan) jeung Rantau di Mudiak (kawasan basisir kulon).
Mimitina sebutan urang Minang can dibedakeun jeung urang Melayu, namung ti abad ka-19, sesebutan Minang jeung Melayu mulai dibedakeun ti budaya matrilinéal anu angger babanding jeung patrilinéal anu diagem ku masarakat Melayu umumna.[17] Salajengna nyieun kelompok ieu terus lumangsung keur kapentingan sensus penduduk atawa pulitik.
Agama[édit | édit sumber]
Masarakat Minang kiwari pangagem agama Islam, lamun aya masarakatna kaluar ti agama islam (murtad), sacara langsung anu aya patalina dianggap kaluar ti masarakat Minang, dina istilahna disebut "dibuang sapanjang adat". Agama Islam disawang asup ngaliwatan kawasan basisir wétan, sanajan aya anggapan ti basisir kulon, utamana di kawasan Pariaman, namung kawasan Arcat (Aru dan Rokan) sarta Inderagiri anu aya di basisir wétan ogé geus jadi kawasan palabuan Minangkabau, jeung walungan Kampar, sarta Batang Kuantan nu huluna di kawasan alas Minangkabau. Sarta hal ieu ogé dipatalikeun jeung sesebutan Urang Siak ngarujuk ka jalma-jalma anu ahli jeung tekun dina agama Islam, masih tetep dipaké di dataran luhur Minangkabau.
Sateuacan Islam ditarima sacara luas, masarakat ieu ti sababaraha bukti arkéologis nunjukkeun kungsi ngagem agama Buddha utamana di mangsa Karajaan Sriwijaya, Dharmasraya, nepi ka mangsa pamaréntahan Adityawarman jeung anakna Ananggawarman. Salajengna parobahan struktur karajaan jeung munculna Karajaan Pagaruyung anu geus ngadopsi Islam dini sistim pamaréntahanna, najan nepi abad ke-16, Suma Oriental masih nyebutkeun ti 3 raja Minangkabau ngan hiji nu geus ngagem Islam.
Adat jeung Budaya[édit | édit sumber]
Adat jeung budaya Minangkabau ngaguratkeun ka indung (matrilinéal), pihak awéwé boga hak salaku pawaris harta pusaka jeung duduluran. Nurutkeun tambo, sistim adat Minangkabau nu mimiti diwanohkeun ku dua urang duduluran, Datuk Perpatih Nan Sebatang jeung Datuk Ketumanggungan. Datuk Perpatih ngawariskeun sistim adat Bodi Caniago anu demokratis, sedengkeun Datuk Ketumanggungan ngawariskeun sistim adat Koto Piliang anu aristokratis. Dina lalampahanna, dua sistim ieu dipikawanoh ku kelarasan ieu anu silih eusi jeung ngawangun sistim masarakat Minangkabau.
Dina masarakat Minangkabau, aya tilu pancang anu ngawangun jeung ngajaga kautuhan budaya sarta adat istiadat. Maranéhna nyaéta alim ulama, cerdik pandai, jeung ninik mamak, anu dipikawanoh ku Tali nan Tigo Sapilin. Tilu-tiluna silih lengkepan dina posisi nu sarua luhurna. Dina masarakat Minangkabau anu demokratis jeung egaliter, sakabéh urusan masarakat dimusyawarahkeun ku katilu unsur éta sacara mufakat.[18]
Basa[édit | édit sumber]
Basa Minangkabau mangrupa salah sahiji cabang basa Austronesia. Sanajan aya beda pamadegan ngeunaan patalina basa Minangkabau jeung basa Melayu, aya anu nganggap basa anu dituturkeun masarakat ieu salaku bagéan ti dialék Melayu, sabab lobana sasaruaan wanda kecap jeung wangun tuturan ti jerona, iwal ti éta justru nganggap basa ieu mangrupa basa mandiri anu beda jeung Melayu sarta aya ogé anu nyebutkeun basa Minangkabau mangrupa basa proto-Melayu.[19][20]
Lian ti éta di masarakat panutur basa Minang éta sorangan ogé geus aya sababaraha ragem dialék gumantung ka wewengkonna sewang-sewangan.[21][22]
Kasenian[édit | édit sumber]
Masarakat Minangkabau ngabogaan sababaraha ragem atraksi jeung kasenian, saperti tari-tarian anu biasa ditampilkeun dina pesta adat atawa nikahkeun. Di antara tari-tarian éta misalna Tari Pasambahan mangrupa tarian anu dipintonkeun boga maksud salaku ucapan pangbagéa wilujeng sumping atawa rasa hormat ka tamu istiméwa anu karek nepi, salajengna Tari Piring mangrupa wanda tarian kalawan gerak gancang ti pangibingna baru mawa piring di dampal leungeunna sewang-sewangan, anu dipirig ku lagu nu dipaénkeun ku talempong jeugn saluang.
Silek atawa Silat Minangkabau mangrupa hiji senu bela diri tradisional has Minangkabau ieu anu geus mekar ti bahaeula. Iwal ti éa, aya ogé tarian anu campur jeung silek anu disebut ku randai. Randai biasa pirig ku kakawihan atawa disebut ogé ku sijobang,[23] dina randai ieu aya seni drama dumasar skenario.[24]
Di sagigireun étam Minangkabau ogé punjul dina seni kekecapan. Aya tilu genre seni kekecapan, nyaéta pasambahan, indang, jeung salawat dulang. Seni kekecapan atawa silat lidah, leuwih munjulkeun kekecapan sindiran, kiasan, ibarat, alegori, metafora, jeung aphorisme. Dina seni kekecapan saurang diajarkeun pikeun mertahankeun kahormatan jeung harga diri tampa ngagunakeun sanjata jeung kontak fisik.[25]
Rumah adat[édit | édit sumber]
Rumah adat Minangkabau disebut Rumah Gadang, anu biasana diwangun di luhur taneuh kulawarga induk dina adat sacara tuturunan.[26] Imah Gadang ieu dijieun ngawangun opat pasagi panjang jeung dibagi ku dua bagéan hareup jeung tukang.[27] Umumna bahan kayu, jeung saliwat katingal saperti wangun imah panggung kalawan hateup anu has, nonjol saperti tanduk munding anu biasa disebut gonjong[28] jeung baheulana hateup ieu bahanna ijuk sateuacan diganti ku hateup seng.
Namung ngan awéwé jeung salakina, sarta anak-anakna anu cicing di imah gadang. Sedengkeun lalaki kaum anu geus ngabogaan istri cicing di imah istrina. Lamun lalaki anggota kaum nu teu acan nikah, biasana saré di surau. Surau biasana diadegkeun teu jauh ti komplek imah gadang éta, iwal ti fungdina salaku tempat ibadah, ogé fungsina salaku tempat cicing lalaki nu geus dewasa mung teu acan nikah.
Salian éta dina budaya Minangkabau, teu sakabéh kawasan diijinan ngadegkeun Rumah Gadang, ngan dina kawasan anu geus statusna nagari hungkul, imah adat diijinan diadegkeun.
Nikahan[édit | édit sumber]
Di adat budaya Minangkabau, nikahan mangrupa salah sahiji kajadian penting dina siklus kahirupan, jeung mangrupa mangsa alihan anu kacida aya artina dina ngawangun kelompok leutik kulawarga anyar ngalanjut tungturunan. Keur lalaki Minang, nikahan ogé jadi proses keur asup ka lingkungan anyar, nyaéta kulawarga istrina. Sedengkeun keur pihak awéwé, jadi salah sahiji proses dina nambahan anggota di komunitas rumah gadang aranjeunna.
Dina prosesi nikahan adat Minangkabau, biasa disebut baralek, boga sababaraha tahapan anu umum dilakukeun. Dikawitan ku maminang (ngalamar), manjapuik marapulai (ngajemput calon salaki), nepi ka basandiang (resepsi). Sanggeus maminang jeung muncul kasapukan manantuan hari (nangtukeun poé nikahan), ku kituna salajengna dilanjutkeun ku nikahan sacara Islam anu biasana dilakukeun di Masigit, sateuacan dua calon resepsi. Di nagari nu tangtu sateuacan ijab kabul dihareupeun panghulu atawa tuan kadi, salon salaki bakal dibéré gelar anyar salaku sebutan gaganti ngaran leutikna.[29] Salajengna masarakat bakal nyebutna kalawan gelar anyar. Gelar sebutan éta biasana dimimitian ku sutan, bagindo atawa sidi di kawasan basisir. Sedengkeun di kawasan luhak limo puluah, méré gelar ieu teu lumaku.
Sosial kamasarakatan[édit | édit sumber]
Séké Sélér[édit | édit sumber]
Bangsa dina tatanan masarakat Minangkabau mangrupa basis ti organisasi sosial sakaligus tempat perang kakawasaan anu fundamental. Wangenan mimiti suku dina Basa Minang bisa boga maksud satu per-empat, nepi ka lamun dipatalikeun jeung nangtungkeun hiji nagari di Minangkabau, bisa disebutkeun sampurna lamun geus kawengku ku komposisi opat suku anu nyicingan tempat éta. Salajengna, unggal suku dina tradisi Minang, diéntép ti gurat pancakaki anu sarua ti indung jeung disawang ti hiji tungturunan karuhun anu sarua.[4]
Salain salaku basis pulitik, sélér ogé mangrupa basis ti unit-unit ekonomi. Kabeungharan ditangtukeun ku kapamilikan taneuh kulawarga. Harta, jeung sumber-sumber hasil séjénna anu sakabéhna dipikawanoh salaku harta pusaka. Harta pusaka mangrupa milik babarengan ti sakabéh anggota kaum-kulawarga. Harta pusaka teu bisa dijualbeuli jeung teu jadi milik pribadi. Harta pusaka samacem dana jaminan babarengan keur ngajaga anggota kaum-kulawarga ti kamalaratan. Lamun aya anggota kulawarga anu ngalaman kasusaha atawa meunang bala, ku kituna harta pusaka bisa digadékeun.
Sélér kabagi ka sababaraha cabang kulawarga anu leuwih leutik atawa disebut payuang (payung). Aya ogé unit anu pangleutikna sanggeus sapayuang disebut saparuik. salah sahiji paruik (beuteung) biasana cicing di hiji rumah gadang sacara babarengan.[30]
Nagari[édit | édit sumber]
Daerah Minangkabau kasusun ti sababaraha nagari. Nagari ieu mangrupa daerah otonomi kalawan kakawasaan luhur di Minangkabau. Teu aya kakawasaan sosial jeung pulitik séjénna nu bisa turut campur adat di hiji nagari. Nagari anu béda bakal ngabogaan sipat adat anu béda. Unggal nagari dipingpin ku salah sahiji dewan anu kawengku ti pupuhu adat ti sakabéh sélér anu aya di nagari éta. Dewan ieu disebut salaku Kerapatan Adat Nagari (KAN). Jeung hasil musyawarah jeung mufakat dina dewan ieu hiji kaputusan jeung aturan anu ngabeungkeut keur nagari anu dihasilkeun.
Faktor utama anu nangtukeun dinamika masarakat Minangkabau nyaéta ayana kompetisi anu konstan antar nagari, kaum kulawarga, jeung individu keur meunangkeun status jeung prestise.[31] Ku kituna unggal sirah kaum bakal lomba keur ngaronjatkeun prestise kaum-kulawargana jeung néangan kabeungharan (dagang) sarta nyakolakeun anggota kaum ka tingkat anu pangluhurna.
Dina ngawangun hiji nagari ti baheulana geus dipikawanoh ku istilah wejangan anu aya di masarakat adat Minang éta sorangan nyaéta Dari Taratak manjadi Dusun, dari Dusun manjadi Koto, dari Koto manjadi Nagari, Nagari ba Panghulu. Jadi dina sistim administrasi pamaréntahan di Minang dimimitian ti struktur pangrendahna disebutkeun ku Taratak, salajengna mekar jadi Dusun, salajengna mekar jadi Koto jeung salajengna mekar jadi Nagari. Biasana unggal nagari diwangun minimal geus kawengku ku 4 sélér anu ngadomisili kawasan éta.[4] sirah kaum bakal lomba keur ngaronjatkeun prestise kaum-kulawargana jeung néangan kabeungharan (dagang) sarta nyakolakeun anggota kaum ka tingkat anu pangluhurna.
Dina ngawangun hiji nagari ti baheulana geus dipikawanoh ku istilah wejangan anu aya di masarakat adat Minang éta sorangan nyaéta Dari Taratak manjadi Dusun, dari Dusun manjadi Koto, dari Koto manjadi Nagari, Nagari ba Panghulu. Jadi dina sistim administrasi pamaréntahan di Minang dimimitian ti struktur pangrendahna disebutkeun ku Taratak, salajengna mekar jadi Dusun, salajengna mekar jadi Koto jeung salajengna mekar jadi Nagari. Biasana unggal nagari diwangun minimal geus kawengku ku 4 sélér anu ngadomisili kawasan éta.[4]
Panghulu[édit | édit sumber]
Panghulu atawa biasa anu dibéré gelar kalawan datuk, mangrupa pupuhu kaum kulawarga anu diangkat ku anggota kulawarga keur sakabéh problem kaum. Panghulu biasana lalaki anu kapilih di antara anggota kaum lalaki séjénna. Unggal kaum-kulawarga bakal milih lalaki anu mahér dina nyarita, wijaksana, jeung paham ka adat, keur ngadiukan kalungguhan posisi ieu. Hal ieu dilantarankeun anjeunna boga tanggung jawab ngurus sakabéh wakil kaum dina masarakat nagari. Unggal panghulu ngadeg sajajar jeung panghulu nu séjénna, nepi ka dina rapat nagari sakabéh panghulu anu diwakilan unggal kaum boga niléy sarua.
Saluyu jeung nambahna anggota kaum, sarta masalah jeung konflik intern anu muncul, ku kitu sakapeung dina hiji kulawarga posisi kapanghuluan ieu dipecah jadi dua. Atawa sabalikna, anggota kaum anu makin saeutik jumlahna, sok bakal ngagabungkeun gelar kapanghuluan ka kulawarga séjénna anu sabangsa.[32] Hal ieu ngakibatkeun robahna jumlah panghulu dina hiji nagari.
Ngabogaan panghulu anu ngawakilan sora kaum dina rapat nagari, mangrupa hiji prestise jeung harga diri. Nepi unggal kaum bakal usaha sakuatna keur panghuluna sorangan. Kaum-kulawarga anu gelarna kapanghuluanna geus lila kalipet, bakal usaha ngarojatkeun deui posisina ti néangan kabeungharan keur "meuli" gelar panghuluna anu geus lila runtag. Ngadegna panghulu ngaluar biaya badag, nepi ka tekenan keur ngadegkeun panghulu sok muncul ti kulawarga beunghar.[33]
Karajaan[édit | édit sumber]
Dina laporan Hubert Joseph Jéan Lambert de Stuers[34] ka pamaréntah Hindia-Walanda, nyebatkeun yén di alas Minangkabau, teu kungsi aya kakawasan paméntahan puseur dihandapeun saurang raja. Ngan aya nagari-nagari leutik nu mirip jeung pamaréntahan polis-polis di mangsa Yunani kuno.[35] Mung ti sababaraha prasasti anu kapanggih di alas Minangkabau, sarta ti tambo nu aya di masarakat, etnis Minangkabau kungsi aya di hiji sistem karajaan anu kuat kalawan daerah kakawasaan ngawengku pulo Sumatera ogé nepi ka Semenanjung Malaya. Sababaraha nu aya wewengkon Minangkabau antarana Karajaan Dharmasraya, Karajaan Pagaruyung, jeung Karajaan Inderapura.
Minangkabau parantauan[édit | édit sumber]
Minangkabau parantauan mangrupa istilah keur urang Minang anu hirup di luar provinsi Sumatera Barat, Indonesia. Parantauan mangrupa proses interaksi masarakat Minangkabau jeung dunya luar. Kagiatan ieu mangrupa hiji lalampahan pangalaman jeung géografis, kalawan ninggalkeun kampungna keur néangan kahadéan hirup di nagara batur. Kulawarga anu geus heubeul ngabogaan traidisi rantau, biasana ngabogaan dulur di unggal dayeuh di Indonésia jeung Malaysia. Kulawarga anu pangkuatna dina ngamekarkeun tradisi rantau biasana dating ti kulawarga pangrajin-pangrajin, jeung nu nungtut élmu agama.[36]
Nu ngarantau biasana geus angkat ngarantau ti umur welasan taun, boh salaku padagang atawa nungtut élmu. Keur sabagéan badag masarakat Minangkabau, ngarantau mangrupa salah sahiji cara anu idéal keur ngahontal kasuksesan. Kalawan ngarantau ogé prestise jeung kahormatan individu di tengah lingkungan adatna.
Ti parantauan, unggal nu ngarantau biasana ngirimkeun sabagéan hasilna ka kampongna keur diinvestasikeun dina usaha kulawargana, nyaéta ngalobaan sawah, nyepeng kendali ngolah lahan, atawa ngajemput sawah-sawah anu digadékeun. Artos ti unggal nu ngarantau biasana ogé dipaké keur ngarenovasi sarana-sarana nagari, saperti masigit, jalan, atawa gawir sawah.
Jumlah parantau[édit | édit sumber]
Etos ngarantau urang Minangkabau kacida luhurna, nepi ka disawang pangluhurna di Indonésia. Ti hasil studi anu kungsi dilakukeun ku Mochtar Naim, ti taun 1961 aya nepi ka 32% urang Minang anu domisilina di luar Sumatera Barat. Salajengna di taun 1971 jumlahna nambah jadi 44%.[37] Dumasar sensus taun 2010, etnis Minang anu dumuk di Sumatera Barat jumlahna 4,2 juta jiwa, kalawan disawang nepi ka sabagéan urang Minang aya di parantauan. Mobilitas migrasi urang Minangkabau kalawan proporsi badag aya di rentang antara taun 1958 nepi ka taun 1978, di dinya leuwih ti 80% parantau anu netep di luar Minang geus kaluar ti Minang ti mangsa colonial Walanda.[38] Nempo data éa, ku kituna aya parobahan nu kacida badag di etos ngarantau urang Minangkabau dibandingkeun sélér nu lian di Indonésia. Sabab nurutkeun sensus taun 1930, parantau Minangkabau ngan 10,5% dihandap suku Bawéan (35,9%), Batak (14,3%) jeung Banjar (14,2 %).
Naming teu aya angka pasti ngeunaan jumlah urang Minang di parantauan. Angka-angka anu ditampilkeun dina itungan, biasana ngan ngasupkeun parantau anu lahir di Sumatera Barat. Naming can ngawengku turunan-turunan Minang anu geus sababaraha generasi ngajrek di parantauan.
Para parantau Minang, hamper sakabéhna aya di dayeuh-dayeuh badag Indonésia jeung Malaysia. Di sababaraha dayeuh, jumlah urang Minang kacida lobana nepi ka jadi mayoritas. Di Pekanbaru, parantau Minang jumlahna 37,7% ti sakabéh masarakat kota, jeung jadi etnis pangbadagna di dayeuh éta.[39] Jumlah ieu ngalaman panurunan lamun dibandingkeun jeung taun 1971 anu nepi ka 65%.[40] Di dayeuh séjénna, jumlah urang Minangkabau nepi ka 10% atawa leuwih ti sakabéh panduduk dayeuh éta nyaéta Takengon (25,9%), Sigli (25,4%), Tanjung Pinang (20%), Binjai (16,6), Sibolga (16,6%), Sabang (15,9%), Gunungsitoli (14,5%), Tanjung Balai (13,9%), Medan (13,5%), Padang Sidempuan (13,3%), Palembang (10%), sarta Jakarta (10%).[37]
Gelombang rantau[édit | édit sumber]
Ngarantau di etnis Minang geus lumangsung geus lila. Sajarah nyatet migrasi nu munggaran di abad ka-7, di mana loba padagang-padagang emas anu asalna ti alas Minangkabau ngalakukeun padagangan di muara Jambi, jeung kalibet di pangwangunan Karajaan Malayu.[41] Migrasi badag kajadian di abad ka-14, di dinya loba kulawarga Minang anu pindah ka basisir wétan Sumatera. Maranehna nyieun koloni-koloni dagang di Kabupaten batubara, Kabupaten Pelalawan, nepi ka lintas laut ka Penang jeung Negeri Sembilan, Malaysia. Babarengan jeung ombak rantau Minang loba anu netep di Meulaboh, Aceh tempat tungturunan Minang anu dipikawanoh ku sebutan Aneuk Jamee; Barus, Mandailing Natal, nepi ka Bengkulu.[42] Sanggeus Kasultanan Malaka dicekel ku Portugis di taun 1511, loba kulawarga Minangkabau anu pindah ka Sulawesi Selatan. Maranehna jadi pangrojong Karajaan Gowa, salaku padagang jeung administrator karajaan. Datuk Makotta jeung istrina Tuan Sitti, salaku cikal bakal kulawarga Minangkabau di Sulawesi.[43] Ombak migrasi salajengna kajadian di abad ka-18, nyaéta nalika Minangkabau ngabogaan hak istimewa keur nyicingan kawasan Karajaan Siak.
Dina mangsa panjajagan Hindia-Walanda, migrasi badag deui kajadian di taun 1920, nalika pakebonan bako di Deli Serdang, Sumatera Timur mimiti dinuka. Dina mangsa kamerdikaan, Minang parantauan loba nyicingan dayeuh badag di Jawa, di taun 1961 jumlah parantau Minang utamana di Jakarta ngaronjat jadi 18,7 dibandingkeun jeung tingkat kamekaran panduduk dayeuh nu ngan 3,7 kali,[44] jeung dina taun 1971 etnis ieu disawang jumlahna geus 10% ti jumlah panduduk Jakarta mangsa harita.[45] Kiwari Minang parantauan geus kasebar di nagara-nagara luar nagri.
Parantauan intelektual[édit | édit sumber]
Di ahir abad ka-18, loba mahasiswa Minang anu ngarantau ka Mekkah keur neuleuman agama Islam, di antarana Haji Miskin, Haji Piobang, jeung Haji SUmanik. Nepina di lemah cai, aranjeunna jadi panyokong kuat gerakan Paderi jeung nyebarluaskeun pamikiran Islam anu murni di sakabéh Minangkabau jeung mandailing. Ombak kadua parantauan ka Timur Tengah kajadian di awal abad ka-20, anu dimotoran ku Abdul Karim Amrullah, syékh Tahir Kalaluddin Al-Azhari, Muhammad Jamil Jambek, jeung syékh Ahmad Khatib al-Minangkabawi.
Salian Timur Tengah, mahasiswa Minangkabau ogé loba nu ka Eropa. Maranehna nyaéta Abdoel Rivai, Muhammad Hatta, Sutan Syahrir, Roestam Effendi, jeung Nazir Pamuntjak. Intelektual séjén, Tan Malaka hirup ngumbara di dalapan nagara Eropa jeung Asia, ngawangun jaringan gerakan kamerdikaan Asia. Sakabéh mahasiswa Minang éta, anu ngarantau di Eropa ti abad ka-19, jadi pajoang kamerdikaan jeung nu ngadegkeun Républik Indonésia.[46]
Sabab ngarantau[édit | édit sumber]
Faktor budaya[édit | édit sumber]
Aya loba pedaran dina fenomena ieu, salah sahiji sababna nyaéta sistim matrilinéal. Ku sistim ieu, pangawasaan harta pusaka dicepeng ku kaum awéwé sedengkeun hak kaum lalaki dina hal ieu leutik pisan. Salian ti éta, sanggeus akil baligh lalaki teu meunang saré di imah kolotna, sabab imah ngan keur kaum awéwé jeung salakina, sarta anak-anakna.
Unggal nu ngarantau balik deui ka kampungna, biasana bakal nyaritakeun pangalaman ngarantau ka barudak kampungna. Daya irut kahirupan nu ngarantau ieu nu boga pangaruh di masarakat Minangkabau ti leutik kénéh. Saha waé nu teu pernah nyoba ngarantau, ku kituna manéhna sok dihina ku babaturanna.[47] Hal ieu nu jadi sabab lalaki Minang milih ngarantau. Ayeuna awéwé Minangkabau ogé biasa ngarantau. Teu ngan saukur alesan ngilu lalaku, ngan hayang pisan dagang, napakan karier jeung ngalanjutkeun pendidikan.
Nurutkeun Rudolf Mrazek, sosiolog Walanda, dua tipologi budaya Minang, nyaéta dinamisme jeung anti parokialisme ngalahirkeun jiwa merdika, kosmopolitan, egaliter, jeung wawasan nu jembar, hal ieu nu nyababkeun kawentukna budaya ngarantau di masarakat Minangkabau.[48] Sumanget keur ngarobah nasib kalawan nyukcruk élmu jeung kabeungharan, sarta wejangan Minang nu nyebutkeun Karatau madang dahulu, babuah babungo alun, marantau bujang dahulu, di rumah paguno balun (leuwih hadé angkat ngarantau batan dikampung can aya gunana) ngabalukarkeun lalaki Minang keur angkat ngarantau ti ngora kénéh.
Faktor ekonomi[édit | édit sumber]
Pedaran sanés nyaéta tumuwuhna panduduk anu teu kaaping ku sumber daya alam anu bisa diolah. Lamun baheula hasil tatanén jeung ngebon, sumber nu punjul di tempat maranéhna hirup bisa ngahirupan kulawarga, ku kituna dina mangsa kiwari hasil sumber daya alam anu jadi panghasilan punjul maranéhna éa teu cukup keur méré hasil keur minuhan kabutuhan babarengan, sabab kudu dibagi jeung sababaraha kulawarga. Salian ti éta nyaéta mekarna kasempetan anyar kalawan dibukana daerah pakebonan jeung patambangan. Faktor-faktor ieu anu salajengna ngarojong kana urang Minang kudu angkat ngarantau di nagri batur. Keur kadatangan nu munggaran di lemah rantau, biasana nu ngarantau nganjrek heuka di imah dunsanak anu dianggap salaku induk semang. Nu ngarantau anyar ieu biasana profesina salaku padagang leutik.
Salian ti éta, ekonomi masarakat Minangkabau ti baheula geus dirojong ku kamampuan dagang, utamana ngadistribusikeun hasil bumi maranéhna. Kawasan alas Minangkabau, sacara géologis ngabogaan cadangan bahan baku utamana emas, tambaga, timah, seng, merkuri, jeung beusi, sakabéhna bahan éta geus mampu diolah ku maranéhna.[49] nepi ka sebutan suvarnadvipa (pulau emas) anu muncul ti carita sasakala di India sateuacan Masehi, mungkin ogé ngarujuk ka Pulo Sumatera sabab hal ieu.[50]
Padagan ti Jazirah Arab abad ka-9, geus ngalaporkeun yén masarakat di Pulo Sumatera geus ngagunakeun emas dina padaganganna. Salajengna dilanjutkeun di abad ka-13 dipikanyaho aya raja di Sumatera anu ngagunakeun mahkota emas. Tomé Pires di abad ka-16 nyebutkeun yén emas anu didagangkeun di Malaka, apnchur (Barus), Tico (Tiku) jeung Priaman (Pariaman), asalna ti kawasan alas Minangkabau. Disebutkeun ogé kawasan Indragiri di sehiliran Batang Kuantan di basisir wétan Sumatera, mangrupa puseur palabuan ti raja Minangkabau.[51]
Dina prasasti anu ditinggalkeun ku Adityawarman disebut yén anjeunna nyaéta pangawasa bumi emas. Hal ieu jadi hiji sabab, ngarojong Walanda ngawangun palabuan di Padang[52] jeung nepi abad ka-17 Walanda masi nyebut “nu ngawasa emas” ka raja Karajaan Pagaruyung.[53] Salajengna ména Thomas Diaz keur nalungtik hal éta, ti laporanna manéhna asup ka alas Minangkabau ti basisir wétan Sumatera jeung manéhna papanggih jeung saurang raja Minangkabau nalika éta (Rajo Buo), jeung raja éa nyebutkeun yén salah sahiji pagawéan masarakatna nyaéta ngadulang emas.[54]
Sementara itu dari catatan para géologi Belanda, pada sehiliran Batanghari dijumpai 42 tempat bekas penambangan emas dengan kedalaman mencapai 60 m sarta di Kerinci waktu itu, méré ka masih menjumpai para pendulang emas.[55] Sampai abad ke-19, legenda akan kandungan emas pedalaman Minangkabau, masih mendorong Raffles untuk membuktikannya, sehingga dia tercatat sebagai orang Eropa pertama yang berhasil mencapai Pagaruyung melalui pesisir barat Sumatera.[56]
Faktor perang[édit | édit sumber]
Sababaraha perang ogé nimbulkeun ombak pindahna masarakat Minangkabau utamana ti daérah konflik, sanggeus perang Padri,[57] muncul gerakan barontak ti Batipuh nentang “tanam paksa” Walanda, disusul barontak Siti Manggopoh nangtang Belasting jeung gerakan komunis taun 1926-1927.[58] Sanggeus kamerdikaan muncul PRRI nu ogé nyababkeun munculna eksodus gedé-gedéan masarakat Minangkabau ka daérah séjén.[45] Ti sababaraha perang ieu, nembongkeun yén masarakat Minang nu teu resep panindasan. Maranéhna bakal ngalakukeun palawanan kalawan kakuatan fisik, mung lamun teu mampuh maranéhna leuwih milih angkat ninggalkeun kampungna. Urang sakai dumasar carita tungturunan ti sesepuhna nyebutkeun yén maranéhna asalna ti Pagaruyung.[59] Urang Kubu nyebutkeun yén urang ti Pagaruyung nyaéta dulurna. Kamungkinan masarakat kaasing ieu kaasup masarakat Minang nu ngalakukeun resistansi kalawan ninggalkeun kampung maranéhna sabab teu daék narima parobahan di nagri manéhna. De Stuers sateuacanna ogé ngalaporkeun yén masarakat Padangsche Bovenlanden kacida beda jeung masarakat di Jawa, di Pagaruyung manéhna nyaksian masarakatna percaya diri jeung teu minder ka urang Eropa. Manéhna ngarasakeun sorangan, panduduk lokal nu liliwatan dihareupeunna tampa meunang kaistimewaan, malihan aya panduduk nu ménta udud, sarta ménta seuneu keur udud éta.[34]
Ngarantau dina sastra[édit | édit sumber]
Fenomena ngarantau dina masarakat Minangkabau, loba jadi inspirasi ti seniman. Hamka, dina novelna Merantau ke Deli, caritan ngeunanaam pangalaman hirup ngarantau Minang ka Deli sarta nikah jeung awéwé Jawa. Novelna nu séjén nyaéta Tenggelamnya Kapal Van der Wijck ogé carita ngeunaan anak rantau Minang nu balik ka kampungna. Di kampung, manéhna meunang bangbaluh ti masarakat Minang nu mangrupa induk bakona sorangan. Salian novel karya Hamka, novel karya Marah Rusli, Siti Nurbaya jeung Salah Asuhanna Abdul Muis ogé nyaritakeun carita rantau Minang. Dina novel-novel éta, dicaritakeun ngeunaan pasinggungan lalaki Minang jeung adat budaya Barat. Novel Negeri 5 Menara karya Ahmad Fuadi, nyaritakeun parantau Minang nu diajar di Pasantren Jawa nu ahirna jadi urang nu sukses. Dina wangun nu béda, liwat karyana nu judulna Kemarau, A.A Navis ngajak masarakat Minang keur ngawangun kampungna nu loba ditinggalkeun ku nu ngarantau.
Novel nu carita ngeunaan ngarantau Minang éta, biasana eusina krikit sosial jeung panulis ka adat budaya Minang nu kolot jeung katinggaleun. Salian dina wangun novel, carita parantau Minang ogé dicaritakeun dina film Merantau karya sutradara Inggris, Gareth Evans.
Urang Minangkabau jeung kiprahna[édit | édit sumber]
Urang Minang kasohor salaku kelompok nu boga atikan, ku kituna maranéhna sumebar di sakabéh Indonésia ogé nagara-nagara dina sababaraha macem profesi jeung kaahlian, antarana salaku politisi, panulis, ulama, pangajar, jurnalis, jeung padagang. Dumasar jumlah populasi nu relatif leutik (2,7% ti panduduk Indonésia), Minangkabau mangrupa salah sahiji bangsa nu suksés jeung loba nu geus kahontalna.[60] Majalah Tempo dina edisi husus di taun 2000 nyatet yén 6 ti 10 tokoh penting Indonésia di abad ka-20 mangrupa urang Minang.[61] 3 ti 4 urang nu ngadegkeun Républik Indonésia nyaéta putra-putra Minangkabau.[62][63]
Kaberhasilan jeung kasuksesan urang Minang loba dihontal nalika di parantauan. Ti baheula geus angkat ngarantau ka sababaraha daerah di Jawa, Sulawesi, semenanjung Malaysia, Thailand, Brunei, nepi Philipina. Di taun 1390, Raja Bagindo ngadegkeun Kasultanan Sulu di Filipina kidul.[64] Di abad ka-14 urang Minang ngalakukeun migrasi ka Negeri Sembilan, Malaysia jeung ngangkat raja keur nagri anyar éta ti kaum maranéhna. Raja Melewar mangrupa raja munggaran Negeri Sembilan nu diangkat di taun 1773. Di tungtung abad ka-16, ulama Minangkabau Dato Ri Bandang, Dato Ri Patimang, jeung Dato Ri Tiro, nyebarkeun Islam di Indonésia timur jeung ngaislamkeun Karajaa Gowa. Sanggeus huru-hara di Kasultanan Johor, di taun 1723 putra Karajaan Pangaruyung nu gelarna Sultan Abdul Jalil Rahmad Syah I nu sateuacanna ogé mangrupa Sultan Johor ngadegkeun Karajaan Siak di daratan Riau.[65]
Kadatangan reformis Muslim nu nungtut élmu di Kairo jeung Mekkah mangaruhan sistim atikan di Minangkabau. Sakola Islam modérn Sumatera Thawalib jeung Diniyah Putri loba ngalahirkeun aktivis anu loba boga peran dina proses kamerdikaan, antarana A.R Sutan Mansur, Siradjuddin Abbas, jeung Djamaluddin Tamin.
Dina periode 1920 - 1960, loba politisi Indonésia boga pangaruh ti ranah Minangkabau. Jadi salah sahiji motor pajoangan kamerdikaan Asia, di taun 1923 Tan Malaka kapilih jadi wakil Komunis Internasional keur wilayah Asia Tenggara. Politis Minang séjénna Muhammad Yamin, jadi pelopor Sumpah Pemuda nu ngahijikeun sakabéh rakyat Hindia-Walanda. Di jero Volksraad, politisi asal Minang nu pangpentingna. Maranéhna antarana Jahja Datoek Kajo, Agus Salim, jeung Abdul Muis. Tokoh Minang séjénna Mohammad Hatta, jadi ko-proklamator kamerdikaan Indonésia. Sanggeus kamerdikaan, opat urang Minangkabau diuk salaku perdana menteri (Sutan Syahrir, Mohammad Hatta, Abdul Halim, jeung Muhammad Natsir), saurang présidén (Assaat), saurang salaku wakil présidén (Mohammad Hatta), saurang jadi pamingpin parlemen (Chaerul Saleh), jeung sababaraha jadi menteri, di antarana nu cukup kawentar nyaéta Azwar Anas, Fahmi Idris, jeung Emil Salim. Emil jadi urang Indonésia panglilana di kamentrian RI. Minangkabau, salah sahiji ti dua etnis salian etnis Jawa, nu ngabogaan wakil ti unggal kabinet pamaréntahan Indonésia. Salian ti pamaréntahan, di masa Demokrasi Liberal parlemen Indonésia didominasi ku politisi Minang. Maranéhna kagabung ka jero aneka macem partéy idéologi, islamis, nasionalis, komunis, jeung sosialis.
Di sagigireun ngajabat gubernur Sumatera Tengah/Sumatera Barat, urang-urang Minangkabau ogé diuk salaku gubernur di Indonésia. Maranéhna nyaéta Datuk Djamin (Jawa Barat), Daan Jahja (Jakarta]), Muhammad Djosan jeung Muhammad Padang (Maluku), Anwar Datuk Madjo Basa Nan Kuniang jeung Moenafri (Sulawesi Tengah), Adenan Kapau Gani (Sumatera Selatan), Eni Karim (Sumatera Utara), sarta Djamin Datuk Bagindo (Jambi).[66]
Sababaraha partéy pulitik Indonésia anu diadegkeun ku politisi Minang. Pari jeung Partai Murba diadegkeun ku tan Malaka, Partai Sosialis Indonésia ku Sutan Sjahrir, PNI Baru ku Mohammad Hatta, Masyumi ku Mohammad Natsir, Perti ku Sulaiman ar-Rasuli, jeung Persatuan Muslim Indonésia ku Rasuna Said. Salian ngadegkeun partéy politik, politisi Minang ogé loba ngahasilkeun buku-buku nu jadi bacaan wajib ti aktifis pergerakan. Buku-buku bacaan utamana nyaéta, Naar de Republiek Indonesia, Madilog, jeung Massa Actie karya Tan Malaka, Alam Pikiran Yunani jeung Demokrasi Kita karya Hatta, Fiqhud Dakwah jeung Capita Selecta karya Natsir, sarta Perjuangan Kita karya Sutan Sjahrir.
Panulis Minang loba mangaruhan kamekaran basa jeung sastra Indonésia. Maranéna namekarkeun basa ngaliwatan sababaraha macem karya tulis jeung kaahlian. Marah Rusli, Abdul Muis, Idrus, Hamka, jeung A.A Navis boga karya ngaliwatan panulisan novel. Nur Sutan Iskandar novelis Minang séjénna, kacatet salaku panulis novel Indonésia nu pang produktif. Chairil Anwar jeung Taufik Ismail karyana ngaliwatan panulisan sajak. Sarta Sutan Takdir Alisjahbana, novelis sakaligus ahli tata basa, ngalakukeun modérnisasi basa Indonésia nepi bisa jadi basa persatuan nasional. Novel-novel sastrawan Minang saperti Siti Nurbaya, Salah Asuhan, Tenggelamnya Kapal Van Der Wijck, Layar Terkembang, jeung Robohnya Surau Kami geus jadi bahan bacaan wajib keur siswa sakola ti Indonésia jeung Malaysia.
Salian ngaliwatan karya sastra, ngamekarkeun basa Indonésia ogé dilakukeun ku jurnalis Minang. Maranéhna antarana Djamaluddin Adinegoro, Rosihan Anwar, jeung Ani Idrus. Di sagigireun Abdul Rivai anu disebut salaku Perintis Pers Indonésia, Rohana Kudus nu medalkeun Sunting Melayu, jadi wartawan sakaligus nu boga koran awéwé munggaran di Indonésia.
Di Indonésia jeung Malaysia, disagigireun urang Tionghoa, urang Minang jeung kawentar salaku pangusaha nu punjul. Loba pangusaha Minang sukses bisnis di widang padagangan tekstil, rumah makan, hotel, pendidikan, jeung rumah sakit. Di antarana figur pangusaha sukses nyaéta, Abdul Latief (pemilik TV One), Basrizal Koto (nu ngabogaan paternakan sapi pangbadagna di Asia Tenggara), Hasyim Ning (pangusaha ngarakit mobil munggaran di Indonésia), jeung Tunku Tan Sri Abdullah (nu boga Melewar Corporation Malaysia).
Loba ogé urang Minang nu sukses di dunya hiburan, ti sutradara, produser, penyanyi, atawa artis. salah sahiji sutradara jeung produser aya Usmar Ismail, Asrul Sani, Djamaludin Malik, jeung Arizal. Arizal nepi ka jadi sutradara jeung produser film nu panglobana ngahasilkeun karya. Sakurang-kurangna 52 film jeung 8 sinetron dina 1.196 episode geus dihasilkeunna. Film-film karya sinéas Minang, saperti Lewat Djam Malam, Gita Cinta dari SMA, Naga Bonar, Pintar Pintar Bodoh, jeung Maju Kena Mundur Kena, jadi film panghadéna nu loba ditongton.
Pemeran jeung penyanyi Minang nu kawéntar di antarana nyaéta Ade Irawan, Dorce Gamalama, Eva Arnaz, Nirina Zubir, jeung Titi Sjuman. Seniman séjénna, ratu kuis Ani Sumadi, jadi pelopor dunya kuis di Indonésia. Karya-karya manéhna saperti kuis Berpacu Dalam Melodi, Gita Remaja, Siapa Dia, jeung Tak Tik Boom jadi salah sahiji acara favorit kulawarga Indonésia. Di sagigireun maranéhna, Soekarno M. Noer sarta putrana Rano Karno, mungkin jadi pagawé hiburan pangsuksesna di Indonésia, salaku aktor jeung sutradara film. Di taun 1993, Karno's Film usaha film bogana kulawarga Soekarno, produksi film seri kalawan peringkat pangluhurna sapanjang sajarah film Indonésia Si Doel Anak Sekolahan.
Di luar negeri, urang Minangkabau ogé dipikanyaho konstribusina. Di Malaysia jeung Singapura, antarana Tuanku Abdul Rahman (Yang Dipertuan Agung munggaran malaysia), Yusof bin Ishak (présidén munggaran Singapura), Zubir Said (komposer lagu kabangsaan Singapura Majulah Singapura), Sheikh Muszaphar Shukor (astronot munggaran Malaysia), Tahir Jalaluddin Al-Azhari jeung Adnan bin Saidi. Di nagri Walanda, Roestam Effendi nu ngawakilan Partai Komunis Walanda, jadi hiji-hijina urang Indonésia nu kungsi diuk salaku anggota parlemen.[67] Di Arab Saudi, ngan Ahmad Khatib Al-Minangkabawi, urang non-Arab nu kungsi jadi imam besar Masjidil Haram, Mekkah.
Rujukan[édit | édit sumber]
- ↑ Josselin de Jong, P.E. de, (1960), Minangkabau and Negeri Sembilan: Socio-Political Structure in Indonesia, Jakarta: Bhartara
- ↑ Kingsbury, D., Aveling, H., (2003), Autonomy and disintegration in Indonesia, Routledge, ISBN 0-415-29737-0
- ↑ a b c d e Batuah, A. Dt. & Madjoindo, A. Dt., (1959), Tambo Minangkabau dan Adatnya, Jakarta: Balai Pustaka.
- ↑ Reid, Anthony (2001). "Understanding Melayu (Malay) as a Source of Diverse Modern Identities". Journal of Southeast Asian Studies 32 (3): 295–313. doi:10.1017/S0022463401000157.
- ↑ Evers, Hans-Dieter, Korff, Rüdiger, (2000), Southeast Asian Urbanism, LIT Verlag Münster, Ed.2nd , hlm.188, ISBN 3-8258-4021-2
- ↑ Ong, Aihwa, Peletz, Michael G., (1995), Bewitching women, pious men: gender and body politics in Southeast Asia, University of California Press, hlm. 51, ISBN 0-520-08861-1
- ↑ Jones, Gavin W., Chee, Heng Leng, and Mohamad, Maznah, (2009), Muslim-Non-Muslim Marriage: Political and Cultural Contestations in Southeast Asia, Chaptep 6: Not Muslim, Not Minangkabau, Interreligious Marriage and its Culture Impact in Minangkabau Society by Mina Elvira, Institute of Southeast Asian Studies, ISBN 978-981-230-874-0
- ↑ Graves, Elizabeth E. (1981). The Minangkabau Response to Dutch Colonial Rule Nineteenth Century. Itacha, NY: Cornell Modern Indonesia Project #60. p. 1.
- ↑ Ramli, Andriati, (2008), Masakan Padang: Populer & Lezat, Niaga Swadaya, ISBN 978-979-1477-09-3.
- ↑ Djamaris, Edwar, (1991), Tambo Minangkabau, Jakarta: Balai Pustaka.
- ↑ Brandes, J.L.A., (1902), Nāgarakrětāgama; Lofdicht van Prapanjtja op koning Radjasanagara, Hajam Wuruk, van Madjapahit, naar het eenige daarvan bekende handschrift, aangetroffen in de puri te Tjakranagara op Lombok.
- ↑ Cœdès, George, (1930), Les inscriptions malaises de Çrivijaya,BEFEO
- ↑ Purbatjaraka, R.M. Ngabehi, (1952), Riwajat Indonesia, I, Djakarta: Jajasan Pembangunan.
- ↑ Casparis, J.G. de, (1956), Prasasti Indonesia II, Dinas Purbakala Republik Indonesia, Bandung: Masa Baru.
- ↑ Graves (1981), p. 4.
- ↑ Andaya, L.Y., (2008), Leaves of the same tree: trade and ethnicity in the Straits of Melaka, University of Hawaii Press, ISBN 0824831896
- ↑ Westenenk, L. C. (1918). De Minangkabausche Nagari. Weltevreden: Visser. p. 59.
- ↑ Simanjuntak, Mengantar, (1982), Aspek bahasa dan pengajaran, Sarjana Enterprise.
- ↑ Garry, J., Carl R., Rubino, G., (2001), Facts about the world's languages: an encyclopedia of the world's major languages, past and present, H.W. Wilson, ISBN 0-8242-0970-2.
- ↑ Medan, Tamsin, (1985), Bahasa Minangkabau dialek Kubuang Tigo Baleh, Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa, Departemen Pendidikan dan Kebudayaan.
- ↑ Nadra, (2006), Rekonstruksi bahasa Minangkabau, Andalas University Press, ISBN 979-3364-55-6.
- ↑ Phillips, Nigel, (1981), Sijobang: sung narrative poetry of West Sumatra, Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-23737-6.
- ↑ Pauka K., (1998), Theater and martial arts in West Sumatra: Randai and silek of the Minangkabau, Ohio University Press, ISBN 978-0-89680-205-6.
- ↑ Suryadi (2010), Masa Depan Seni Bersilat Lidah Minangkabau, Padang Ekspres.
- ↑ Graves, Elizabeth E., (2007), Asal-usul elite Minangkabau modern: respons terhadap kolonial Belanda abad XIX/XX, Jakarta:Yayasan Obor Indonesia, ISBN 978-979-461-661-1.
- ↑ Azinar Sayuti, Rifai Abu, (1985), Sistem ekonomi tradisional sebagai perwujudan tanggapan aktif manusia terhadap lingkungan daerah Sumatera Barat, hlm. 202, Departemen Pendidikan dan Kebudayaan, Proyek Inventarisasi dan Dokumentasi Kebudayaan Daerah.
- ↑ Navis, A.A., Cerita Rakyat dari Sumatera Barat 3, Grasindo, ISBN 979-759-551-X.
- ↑ Idris, Soewardi (2004). Sekitar Adat Minangkabau. Jakarta: Kulik-Kulik Alang, Himpunan Eks-Siswa SMP Negeri Solok Masa Revolusi, 1946-1949,.
- ↑ de Jong, P.E de Josselin (1960). Minangkabau and Negeri Sembilan: Socio-Political structure in Indonesia. Djakarta: Bhartara. p. 10.
- ↑ Graves (1981), p. 11.
- ↑ Stibbe (1869). Het Soekoebestuur in de Padangsche Bovenlanden. p. 33.
- ↑ Graves (1981), p. 25.
- ↑ a b Laporan kepada Gubernur Jendral, 30 Agustus 1825, Exhibitum, 24 Agustus 1826, No. 41.
- ↑ Bonner, Robert Johnson (1933). Aspects of Athenian democracy Vol 11. University of California Press. pp. 25–86.
- ↑ Graves (1981), p. 40.
- ↑ a b Naim, Mochtar. Merantau, Minangkabau Voluntary Migration, University of Singapore.
- ↑ Kato, Tsuyoshi (2005). Adat Minangkabau dan merantau dalam perspektif sejarah. PT Balai Pustaka. ISBN 979-690-360-1.
- ↑ [http://bappeda.pekanbaru.go.id/artikel/1/peran-budaya-melayu-dan-kewirausahaan/page/2/ Peran Budaya Melayu dan Kewirausahaan. Bappeda Kota Pekanbaru
- ↑ Barbara Watson Andaya, Recreating a Vision. Daratan and Kepulauan in Historical Context, 1997, p.503
- ↑ Munoz, Paul Michel (2006). Early Kingdoms of the Indonesian Archipelago and the Malay Peninsula.
- ↑ Dobbin, Christine. Gejolak Ekonomi, Kebangkitan Islam, dan Gerakan Paderi, Minangkabau 1784 – 1847.
- ↑ Melayu-Bugis-Melayu dalam Arus Balik Sejarah, www.rajaalihaji.com, 24 December 2008, diakses tanggal 22 July 2011
- ↑ Castles, Lance (1967). Religion, politics, and economic behaviour in Java: the Kudus cigarette industry. Yale University.
- ↑ a b Syamdani, (2009), PRRI, pemberontakan atau bukan, Media Pressindo, ISBN 978-979-788-032-3.
- ↑ Poeze, Harry A. In het Land van de Overheerser: Indonesiër in Nederland 1600-1950.
- ↑ Radjab, Muhammad (1950). Semasa Ketjil di Kampung (1913-1928): Autobiografi Seorang Anak Minangkabau. Djakarta: Balai Pustaka.
- ↑ Prof. Dr. H. Ahmad Syafii Ma'arif, Satu Nomor Contoh Produk Tradisi Merantau, Antara Sumbar, 5 November 2008, diakses tanggal 22 July 2011
- ↑ Bemmelen Van R.W., (1970), The Geology of Indonesia, The Haque.
- ↑ Wheatley P., (1961), The Golden Khersonese, Kuala lumpur, pp.177-184
- ↑ Cortesao A., (1944), The Suma Oriental of Tome Pires, London:Hakluyt Society.
- ↑ Marsden W., (1811), The History of Sumatra, London
- ↑ NA, VOC 1277, Mission to Pagaruyung, fols. 1027r-v
- ↑ Haan, F. de, (1896), Naar midden Sumatra in 1684, Batavia-'s Hage, Albrecht & Co.-M. Nijhoff. 40p. 8vo wrs. Tijdschrift voor Indische Taal-, Land- en Volkenkunde, Deel 39
- ↑ Tobler A., (1911), Djambi-Verslag, Jaarboek van het Minjwezen in Nedelandsch Oost-Indie: Verhandelingen, XLVII/3.
- ↑ Raffles, Sophia, (1830), Memoir of the life and public services of Sir Thomas Stamford Raffles, London: J. Murray.
- ↑ Nain, Sjafnir Aboe, (2004), Memorie Tuanku Imam Bonjol (MTIB), transl., Padang: PPIM.
- ↑ Kahin, Audrey R.,(2005), Dari pemberontakan ke integrasi: Sumatra Barat dan politik Indonesia, 1926-1998, Yayasan Obor Indonesia, ISBN 978-979-461-519-5.
- ↑ Suparlan, Parsudi (1995). p. 73.
- ↑ Kato, Tsuyoshi (2005). Adat Minangkabau dan merantau dalam perspektif sejarah. PT Balai Pustaka. p. 2. ISBN 979-690-360-1.
- ↑ Majalah Tempo Edisi Khusus Tahun 2000, Desember 1999.
- ↑ Tim Wartawan Tempo, "4 Serangkai Pendiri Republik", Kepustakaan Populer Gramedia, Jakarta (2010)
- ↑ Empat Pendiri Republik Indonesia adalah Soekarno, Hatta, Sutan Sjahrir, dan Tan Malaka
- ↑ Naim, Mochtar. Merantau.
- ↑ Sejarah Kerajaan Siak Sejarah Kerajaan Siak, diakses tanggal 22 July 2011
- ↑ Budaya Merantau Orang Minang (1) Kalaulah di Bulan Ada Kehidupan, Pos Metro Padang, 10 October 2008, diakses tanggal 24 July 2011[tumbu nonaktif]
- ↑ Mengenang Sastrawan Rustam Effendi, Tempo Interaktif, 2 June 1979, diakses tanggal 22 July 2011
Literatur[édit | édit sumber]
- (de) Astrid Kaiser: Mädchen und Jungen in einer matrilinearen Kultur. Interaktionen und Wertvorstellungen bei Grundschulkindern im Hochland der Minangkabau auf Sumatra. Kovac, Hamburg 1996 ISBN 3-86064-419-X
- (de) Ute Marie Metje: Die starken Frauen. Gespräche über Geschlechterbeziehungen bei den Minangkabau in Indonesien. Campus, Frankfurt am Main und New York 1995, ISBN 3-593-35409-8
- (de) Dieter Weigel: Reisemosaik bei den Minangkabau. Sumatra. Heiteres, Ernstes, Alltägliches, Unglaubliches. Jahn und Ernst, Hamburg 1998, ISBN 3-89407-208-3 (Erlebnisbericht)
- A.A. Navis, Curaian Adat Minangkabau
Tumbu Luar[édit | édit sumber]
- RantauNet Mailing List Komunitas Minangkabau (Urang Awak) yang pertama dan terbesar di Internet (sejak 1993).
- Cimbuak.net Komunitas virtual masyarakat Minangkabau di dunia maya.
- Kaskus Regional Minang Online Komunitas masyarakat Minangkabau di dunia maya.
- (id) MinangForum.Com Forum komunitas masyarakat Minangkabau.
- (id) Pelaminan Minang Mengupas sedikit mengenai adat istiadat dan sejarah masyarakat Minangkabau dan merupakan salah satu pelestari perkawinan adat minangkabau asli.
- (id) Sejarah Tari Piring.
Tulisan kandel


c: text/html

text:
“mengapa rasa percaya diri (self confidence) begitu penting dalam-kehidupan individu, lalu apakah kurangnya rasa percaya diri diperbaiki sehingga tidak menghambat perkembangan individu dalam menjalankan tugas sehari-hari maupun dalam hubungan interpersonal. Jika memang rasa kurang pencaya diri dapat diperbaiki, maka langkah-langkah apa yang harus dilakukan.”
Sabtu, 09 Oktober 2010
Mantra
Mantra ka asup kana wangun puisi (wangun ugeran) bebas. Eusi mantra anu dianggap ngandung kakuatan gaib teh dipapatkeun ku nu boga maksud hayang meruhkeun nu sejen atawa nanjeurkeun kakuatan jeung komara pribadi. Hal-hal anu kudu di pigawe sangkan mantra teu cambal disebutna pameuli, saperti puasa, mati geni, tatapa, tirakat, ngisat diri, jsb.
Rosidi, 1995 : “Mantra sok dimuat dina majalah, timimiti Poesaka Soenda (1920-an) nepi ka kiwari”.
Tujuan digunakeuna mantra diantarana pikeun kasalametan/kamaslahatan (ngubaran nu gering), pikeun ngawasa sukma nu lian, sangkan diri pinunjul, sangkan padamikaasih, sangkan bedas, salamet gede sima, ludengan nyinglar, jeung ngariksa.
Dina KUBS mah, mantra teh hartina jampe.
Numutkeun sawatara ahli, mantra teh gumelarna dina mangsa animism/dinamisme, raket patalina jeung kapercayaan urang Sunda alam harita. Dina kamekaranana, kapangaruhan ku ageman urang Sunda sapandeurieunana. Hal eta kapanggih dina sawatara mantra anu ngagunakeun kekecapan tina basa Arab. Bisa jadi mangrupa bukti, sanajan urang Sunda geus ngagem agama Islam, tapi henteu ngaleupaskeun sagemblengna kapercayaan warisan karuhun.
Klasifikasi Mantra (Rusyana) :
Asihan
Jangjawokan
Ajian
Singlar
Rajah
Jampe
Asihan nya eta mantra nu dipake pikeun ngawasa atawa mangaruhan sukma nu lian, nu dipikacinta supaya bogoheun, jeung nu mapatkeunana pinunjul kakasepanana atawa kageulisanana nepi ka pada mikaasih (Rusyana, 1970)
Conto : Asihan si burung pundung
Asihan aing si burung pundung
Maung pundung datang amum
Badak galak datang depa
Oray laki datang numpi
Burung pundung burung cidra ku karunya
Malik wales malik asih ka awaking
Jangjawokan nya eta mantra nu dipake pikeun atawa rek milampah hiji pagawean. Tujuanana sangkan pinunjul hasilna, tur nu ngalampahkeunana aya dina kasalametan atawa karahayuan (Rusyana, 1970)
Conto : Paranti seuri
Puruluk buruy tina huntu
Paralak bay tina letah
Seukeut seuri tajem pantes
Pret mayang pret solasih
Ret nu hayang ret nu asih
asih ka seuri awaking
Si semar hah-hah-hah-hah
Si semar hih-hih-hih-hih
Si semar angguletik angguliyeng
(Rosidi, 1995)
Ajian nya eta mantra nu dipake pikeun meunangkeun kakuatan pribadi. Misalna sangkan ludeungan, bedas, awet ngora, jsb. Atawa pikeun ngajaga lembur, raja kaya, pepelakan, ingon-ingon, jsb. Salianti pikeun ngajaga diri oge, ajian sakapeung diparuhit ku tukang teluh (Rusyana, 1970).
Conto : Ajian pikeun kabedasan
Dampal suku ngabatu datar
Bitis batu wilis
Nyurup ka badanna
Nyurup ka sungsumna
Getih sabadan
Bulu sabadan
Bedas ngala ka aki
Bismillah
(Sumarsono,1983)
Singlar dipake pikeun nyinglarkeun gangguan jurig, kuntilanak, leleembut, musuh, sasatoan nu galak, jeung nu ngaganggumanusa (Rusyana, 1970). Tujuanana sangkan meunang karahayuan jeung tujuan sejenna nu hade.
Conto : Singlar ka musuh
Curulung cai ti magung
Barabat ti awang-awang
Cai tiis tanpa bisi
Mun deuk nyatru ka si itu
Mun deuk hala ka si eta
Anaking palias teuing
Rajah nya eta mantra nu dipake upama rek ngambah leuweung anu sanget, muka pihumaeun, nyieun babakan, nalukeun siluman-siluman, ngaruat, jsb (Rusyana, 1970). Salain eta, rajah mangrupa bubuka dina carita pantun, aya rajah bubuka jeung rajah panutup (pamunah).
Conto : Rajah muka pihumaeun
Bismillahirrohmaanirrohim
Nyi usuk-usuk bumi
Aki usuk-usuk bumi
Manyusup bumi pakuan
Sri angko wulu tumpuh timur tatar wetan
Nya di dieu lemah putih pipareeun
Sri bangbang sri bujang ka kidul
Istan istan
Jampe nya eta mantra nu dipake paranti nyageurkeun kasakit jeung kacilakaan, upama kabeureuyan, jengkoleun, jsb (Rusyana, 1970)
Conto : jampe dicoco kala
Kalaka kaliki
Kala lumpat ka sisi cai
Aing nyaho ngarran sia
Ngaran sia kuli kai
Tawa tawe
Ditawa ku sang indung putih
Tiis tipeuting waas tibeurang
Paripurna hurip waras
Bahan bacaan :
Rosidi, ajip. 1995. Puisi Sunda Jilid 1.Bandung: Geger Sunten.
Rusyana, Yus. 1970. Bagbagan Puisi Mantra Sunda. Bandung: Proyek Penelitian Pantun jeung Foklor Sunda.
Rusyana, Yus. 1980. Panyungsi Sastra. Bandung : Gunung Larang.
Salmun, M.A. 1963. Kandaga Kasusastraan Sunda. Bandung-jakarta: Ganaco N.V.
Samsudin. 1989. Model Pangajaran Mantra di SPG pasundan Bandung (skripsi). Jurusan Pendidikan Bahasa Daeerah FPBS IKIP Bandung.
Suryani, Dra. Eliis. 1999. Mantra Dalam Naskah Sunda. Jurusan Pendidikan Sastra Sunda UNPAD.
Sumarsono, tatang. 1984. Pedaran Sastra Sunda. Bandung: Medal Agung.
Kawih
Nalika ngareungeu pangajaran ngeunaan kawih, tangtu ahirna kudu apal jeung bisa ngabedakeun antara kawih jeung kasenian sunda sejenna. Saperti kakawihan, tembang, pupuh, jeung pupujian. Dijentrekeun ieu di handap.
- Kawih -
Dina Kamus Umum Basa Sunda (KUBS, 1995) wangenan kawih nya éta rakitan basa sabangsa dangding nu teu make patokan pupuh. Kawih téh lalaguan Sunda bébas, anu henteu kauger atawa kaiket ku aturan, boh laguna, boh rumpakana. Lalaguan pop Sunda karangan Nano S., Doel Sumbang, atawa nu sok dihaleuangkeun ku seniman calung Héndarso, éta téh lagu kawih.
Kawih jeung kakawihan ngabogaan sasaruaan nya éta sarua rakitan sabangsa dangding anu henteu ngagunakeun patokan pupuh, sedengkeun bédana nya éta tina fungsina, mun kawih mah saukur didangdingkeun atawa dilagukeun sedengkeun kakawihan mah ngabogaan fungsi tambahan nya éta dipaké dina kaulinan barudak.
Di handap ieu, mangrupa salah sahiji conto kawih
Hanya Ingin Kau Tahu (Sunda)
Ku: Cindy Nursiva
Duh karasana nu endah kapeurih ati
Hancurna ieu harepan nu pegat tina cintana
Teu nyanding abadi najan anjeun nu geus ngarti
Najan anjeun nu geus surti
Pamikir anjeun abdi teu ngarti
Reff: Ooh, naha anjeun teu ku harianeun
Beuratna kacinta sawangan implengan jeung salira
Keur milampah sesa mangsa nu ayeuna
Dina waktu ieu dina ahirna pas panungtungan
oo.. oo.. oo..
sok sanajan kitu ngan ukur tina impian
ngan ukur tina implengan ngan ukur hiji catetan
teu nyanding abadi najan anjeun nu geus ngarti
najan anjeun nu geus surti pamikir anjeun abdi teu ngarti
** reff
Pupujian
Bisa dipastikeun yén ayana pupujian di masarakat Sunda téh sabada urang Sunda ngagem agama Islam. Hal ieu luyu jeung eusi pupujian nu salawasna ngeunaan kaagamaan.
Pupujian téh nya éta puisi buhun anu eusina nyoko kana ajaran agama Islam. Pupujian téh asalna tina sa’ir, nya éta puisi tina sastra Arab. Nu matak umumna pupujian wangunna téh méh taya bédana jeung sa’ir. Diwangun ku opat padalisan dina sapadana, sarta unggal padalisan diwangun ku dalapan engang. Tapi aya ogé anu diwangun ku dua padalisan dina sapadana; genep padalisan dina sapadana; jeung sajabana. Purwakanti nu aya dina pupujian, umumna purwakanti laraswekas.
Kartini spk. (1986:10) nyebutkeun yén pupujian téh gelarna di wewengkon pasantrén. Nyebarna pupujian ngaliwatan para santri, ti dinya ka masarakat, sarta ka sakola-sakola kaagamaan. Dina mangsa mimiti aya agama Islam, para kiayi satekah polah nepikeun pangajaran agama, salah sahijina dina wangun pupujian (Rusyana, 1971:12).
Cara macana, pupujian téh sok dikawihkeun atawa dinadomkeun. Umumna dibaracana téh di masjid saméméh solat, di madrasah, pasantrén, jeung dina acara-acara anu aya patalina jeung ka Islaman.
Fungsi Pupujian
Minangka seni, pupujian ngabogaan fungsi ekspresi pribadi jeung fungsi sosial. Dumasar hasil panalungtikan, fungsi social pupujian leuwih nonjol dibandingkeun jeung fungsi ekspresi pribadi (Rusyana, 1971:7). Pupujian digunakeun pikeun mangaruhan pikiran, parasaan, jeung kalakuan manusa, di sagigireun pikeun nepikeun ajaran agama. Pupujian mangrupa salah sahiji media atikan, nu eusina ngandung rupa-rupa naséhat jeung pangajaran agama, ku cara diapalkeun.
Papasingan Pupujian
Disawang tina eusi, pupujian téh bisa digolongkeun kana sababaraha golongan, diantarana:
a. Muji ka Gusti Alloh
Contona:
Ya Alloh nu sipat rohman
Ni’matna ngawalatraan
Sadayana kabagian
Ka nu kapir ka nu iman
b. Solawat ka Kangjeng Nabi
Contona:
Rohmat Alloh salam Alloh
Ka Toha utusan Alloh
Rohmat AAlloh salam Alloh
Ka Yasin kakasih Alloh
c. Do’a jeung Tobat ka Pangeran
Contona:
Mugi Gusti ngahampura
Kana dosa jisim abdi
Sareng dosa ibu rama
Dulur muslimat muslimin
d. Pepeling
Contona:
Anak Adam di dunya anjeung ngumbara
Hirup anjeun di dunya téh moal lila
e. Ajaran Agama
Contona:
Pardu wudu aya genep sadayana
Hiji niat kadua ngumbah rarayna
Tiu ngumbah leungeun dua jeung sikuna
Opat ngusap saalit tina sirahna
Lima ngumbah suku dua jeung muncangna
Genep tartib sing puguh runtuyanana
Sedengkeun M.A. Suparman (dina Rosman, 1988) ngabagi pupujian jadi opat, nya éta:
a. nu heubeul muji ka nu heubeul
b. nu heubeul muji ka nu anyar
c. nu anyar muji ka nu heubeul, jeung
d. nu anyar muji ka nu anyar
Pupuh ♥ ♥ ♥
Pupuh nya eta rakitan puisi (wangun ugeran) tradisional, anu ka uger ku rupa-rupa patokan boh wangunan boh eusina. Pupuh nya eta puisi anu kauger ku guru lagu, guru wilangan jeung jumlah padalisan dina sapada.
Anu dimaksud guru lagu nya eta sora (vokal) dina engang panungtung unggal padalisan. Sedengkeun guru wilangan nya eta jumlah (reana) engang dina unggal padalisan.
Dina sastra Sunda pupuh teh aya tujuh belas nya eta : Kinanti, Asmarandana, Sinom, Dandanggula, Balakbak, Maskumambang, Ladrang, Pucung, Lambang, Mijil, Durma, Pangkur, Gambuh, Gurisa, Wirangrong, Magatru, jeung Jurudemung. Nu tujuhbelas ka bagi kana dua kelompok nya eta:
1. Sekar ageung (KSAD) nya eta Kiananti, Sinom, Asmarandana, Dangdangula, di sebut sekar ageung lantaran pang seringna di pake dina guguritan.
2. Sekar alit nya eta sesa tina sekar ageung, disebut sekar alit lantaran pupuh ieu langka dipake dina guguritan atawa puisi heubeul liana.
a. Asmarandana
Numutkeun M. A. Salmun (1963) :47) kecap asmarandana teh asalna tina basa Sansekerta “Smara” jeung “dahana” ; smara ( asmara) hartina birahi atawa duriat, dahan hartina seuneu. jadi hartina nya eta seunue birahi. Watek pupuh Asmarandana umumna digunakeun pikeun ngagambarkeun birahi, silih asih atawa nasihat.
Conto pupuh Asmarandaan
Mun ujang nyiar pangarti
Terus sakola ka kota
Sing jadi murid rancage
Bener pinter bari sehat
Mika heman sasama
Asih kanu jadi guru
Gaganti ema jeung bapa
Analisis pupuh diluhur
1) Jumlah padalisan dina sapasang : 7 padalisan
2) Guru wilangan jeung guru lagu
a. Padalisan ka 1 : 8i
b. Padalisan ka 2 : 8a
c. Padalisan ka 3 : 8 e/o
d. Padalisan ka 4 : 8a
e. Padalisan ka 5 : 7a
f. Padalisan ka 6 : 8a
g. Padalisan ka 7 : 8u
3) Watek dina ieu pupuh nya eta piwuruk tawa nasihat, ti hiji kolot kanu jadi anak. Piwuruk eta ka gambar dina padalisan “Sing jadi murid rancage, bener pinter bari sehat, mika heman ka sasama, asih kanu jadi guru.”
b. Dangdanggula
Numutkeun M. A. Salmun (1963 : 47) ngaran dangdanggula tina kecap dangdang, robah jadi dengang hartina kawih. Jadi dangdanggula hartina kawih manis. Pupuh Dangdanggula mindeng digunakeun dina wawacan/guguritan jeung kaasup kana sekar ageung. Watekna kabungah/kaagungan.
Conto pupuh Dangdanggula
Pasosore nyawang Bandung asri
Basa kuring ulin ka Isola
Tidieu ti belah kaler
Tembong di lingkung gunung
Kota kembang bangun nu sepi
Bet teu kapieng sora
Da geus puguh jauh
Langitna kacida lenglan
Estu taya mega bodas aling-aling
Poe ieu bnengras pisan
Analisis pupuh diluhur
1) Jumlah padalisan dina sapasa : 10 padalisan
2) Guru wilangan jeung guru lagu
a. Padalisan ka 1 : 10i
b. Padalisan ka 2 : 10a
c. Padalisan ka 3 : 8 e/o
d. Padalisan ka 4 :7u
e. Padalisan ka 5 : 9i
f. Padalisan ka 6 :7a
g. Padalisan ka 7 : 6u
h. Padalisan ka 8 : 8a
i. Padalisan ka 9 : 12i
j. Padalisan ka 10 :7a
3) Watek pupuh nu kagambar dina eta pu[puh nya eta kaendahan
c. Balakbak
Pupuh Balakbak di[ake pikeun ngagambarkeun pikakaseurieun / lulucon. Guru wilanganana (ngaruntuy) 15,15, 15, engang jeung guru laguna e, e, e. Pupuh Balakbak kaasup sekar alit.
Conto pupuh Balakbak
Aya warung sisi jalan rame pisan , Citameng
Awewena-Awewea luas-luis geulis pisan, ngagoreng
Lalakina-lalakina los ka pipir nyoo monyet, nyanggeren
Analisis pupuh di luhur
1) Jumlah padalisan dina sapada : 3 padalisan
2) Guru wilangan jeung guru lagu :
a. Padalisan ka 1 : 15e/12+3e
b. Padalisan ka 2 : 15e/ 12+3e
c. Padalisan ka 3 : 15e/12+3e
3) Watek Pupuh
Watek dina ieu pupuh nya eta ngagambarkeun warung di sisi jalan anu rame tur aya guguyon ti tukang warungna eta.
Sisindiran
Sisindiran téh asalna tina kecap sindir. Istilah sindir digunakeun ku M.A.Salmun (1963:19,23) pikeun salahsahiji golongan basa janget (plastisita basa) hartina malibirkeun maksud, henteu togmol atawa poksang ceplak Pahang. Sindir, kecap atawa omongan anu hartina henteu sacéréwélna. Sisindiran nya eta kasenian ngareka basa anu diwangun ku cangkang jeung eusi pikeun ngedalkeun maksud anu henteu saceplakna bari dipamrih karesmianana (Salmun, 1958:51).
Sisindiran kaasup wangun sastra lisan Sunda nu kaitung lana. Dina naskah Sanghyang Siksa Kandang Karesian, nu rengse ditulis dina taun 1518, tina eta naskah kapanggih yen dina mangsa harita oge sisindiran teh geus hirup, kaasupna kana kelompok kawih, kelompok seni sora lain kelompok sastra. Ku kituna, dina Wibisana dkk (2000:431-493), sisindiran kaasup kelompok sastra lagu.
Sisindiran kaasup kana wangun sastra lisan, ku kituna gancang pisan robahna ti waktu ka waktu teh, luyu jeung kahirupan masarakat Sunda nu makena. Salian ti gelar wangun lisan, aya oge sisindiran nu ngahaja ditulis ku urang Sunda, diantarana sisindiran karangan haji Hasan Mustapa.
Wangun Sisindiran
Rarakitan
Rarakitan asal kecapna tina rakit. Ari rakit ngabogaan harti sabage alat patalimarga di cai, biasana dijieun tina awi atawa kai. Puhuna ngahaja sina papak, ngarah alus katempona. Ari tungtungna mah sok recol teu puguh. Nu dimaksud rarakitan dina karya sastra oge hartina meh ngaharib-harib kana harti rakit anu ilahar kapanggih di cai, nya eta mangrupa karangan ugeran anu padalisanana papak di puhuna.
Dina Kamus Istilah Sastra, nurutkeun M.A. salmun (1963:61-62), disebut rarakitan teh pedah awal dina padalisan-padalisan cangkang dipake deui atawa dibaliken deui dina padalisan eusi, nepi ka siga masang ngarakit. R. Satjadibrata (1954) netelakeun dumasar kana dipakena, rarakitan teh nya eta sisindiran anu biasa dikawihkeun ku bodor reog.
Rarakitan, nya eta salah sahiji bangun sisindiran anu mentingkeun papak atawa saruana kecap anu aya dina puhu jajaran cangkang jeung eusi. Salianti eta, antara cangkang jeung eusi teu pada papak di puhuna (mindoan kawit). Salianti eta, antara cangkang jeung eusi teh kudu sasora sarta murwakanti engang panungtungan dina unggal padalisan (laraswekas). Jumlah engangna dina unggal padalisan aya 8 (dalapan) engang. Jumlah padalisan dina sapadana mangrupa bilangan jangkep; satengahna cangkang jeung satengahna eusi. Kiwari anu populer teh rarakitan anu sapadana diwangun ku opat padalisan; dua cangkang jeung dua deui eusi.
Disawang tina eusina, rarakitan teh bisa dipasing-pasing deui jadi tilu golongan, nya eta:
1. Rarakitan anu sifatna silih asih.
Contona;
Sapanjang jalan Soreang
Moal weleh diaspalan
Sapanjang tacan kasorang
Moal welwh diakalan
2. Rarakitan anu sifatna piwuruk.
Contona;
Sing getol nginum jajamu
Nu guna nguatkeun urat
Sing getol neangan elmu
Nu guna dunya aherat
3. Rarakitan anu sifatna sesebred (guguyon).
Contona;
Majar maneh cengkeh koneng
Kulit peuteuy dina nyiru
Majar maneh lengkeh koneng
Kulit beuteung mani nambru
Paparikan
Paparikan asal kecapna tina parek, hartina deukeut. Nu dimaksud deukeut di dinya nya eta deukeut sora vokalna, utamana sora vocal dina engang panungtung. Sarua jeung rarakitan, disawang tina eusina paparikan oge bisa dipasing-pasing jadi tilu golongan, nya eta:
1. Paparikan anu sifatna silih asih.
Contona;
Pucuk tiwu akar bangban
Amis mata di susukan
Mun rek milu geuwat dangdan
Cimata geura susutan
2. Paparikan anu sifatna silih piwuruk.
Contona;
Ka kulah nyair kapiting
Ngocok lobak bobodasna
Ulah sok liar tipeuting
Osok loba gogodana
3. Paparikan anu sifatna sesebred (guguyon).
Contona;
Poe Saptu poe Kemis
Salasa beuleut-beuleutan
Saha itu muril kumis
Leumpangna eundeuk-eundeukan
Wawangsalan
Wawangsalan nyaeta karangan anu diwangun ku sindir jeung eusi. Dina sindir diwangun deui ku cangkang jeung wangsal. Anu dijieun wangsalna teh tara ditetelakeun. Kudu diteangan tina bagian eusi. Wangsal teh sok murwakanti jeung salahsahiji kecap anu aya dina bagian eusi tea. Umumna eusi wawangsalan teh mangrupa silihasih, cinta batawa birahi.
Nilik kana wangunna, wawangsalan teh diwangun ku dua padalisan: sapadalisan sindir sapadalisan deui eusi. Jumlah engang dina unggal padalisan nyaeta 8 engang.
Conto wawangsalan:
Belut sisit saba darat,
kapiraray siang wengi. (oray)
Wangun sisindiran
Salah sahiji carita nu dibalibirkeun téh nya éta ngaliwatan sindir, aya nu nyebutkeun sindir sampir aya ogé nu nyebutkeun Sisindiran. Ari maksudna mah sarua, sabada jalma nu diajak nyarita disindiran, dipiharep manéhna surti kana naon nu diucapkeun ku nu mere sindiran éta.
Sindir sampir wangunna mangrupa ungkara kalimah. Upamana baé mun aya jalma nu datangna kabeurangan tapi disindiran “Meuni isuk teuing dating téh”.
Beda jeug sindir sampir, wangun sisindiran mah ngahaja diatur sina merenah guru wilanganna jeung guru laguna. Umumna sisindiran diwangun ku opat padalisan. Padalisan kahiji jeung padalisan ka dua mangrupa cangkangna, sarta padalisan katilu jeung padalisan kaopat
DAFTAR PABUKON
Ruhaliah. 2002. Diktat Kuliah Sajarah Sastra Sunda. Ruhaliah: Bandung.
Salmun, M.A. 1958. Kandaga Kasusastraan. Ganaco: Djakarta.
Tamsyah, Budi Rahayu. 1994. Pangajaran sastra Sunda Pikeun SD, SLTP, SMU, jeung Umum. Pustaka Setia: Bandung.
Hadi, Ahmad. 1991. Peperenian (kandaga Unak-anik Rusiah Basa Sunda). Geger Sunten: Bandung.
Iskandarwassid. 1996. Kamuus Istilah Sastra. Geger Sunten: Bandung.
Faturohman, Taufik. 1983. Djatnika: Bandung.
Rusyana, Yus. 1982. Panyungsi Sastra. Gunung larang: Bandung.
Rapat
Rapat mangrupa hiji kagiatan pikeun ngarengsekeun pasualan nu dianggap penting pikeun dibadamikeun jeung dipatotoskeun ku jalma rea. Aya sawatara hal anu perlu diperhatikeun dina rapat, diantarana:
Tatahar rapat
Bubuka rapat, jeung
Medar materi rapat
Tatahar rapat atawa persiap, diperlukeun saacan kagiatan rapat dilaksanakeun. Sedengkeun anu perlu ditataharkeun nya eta:
Saha wae nu rek diondang dina rapat
Naon nu rek dirapatkeun
Iraha waktuna
Dimana tempatna
Bubuka rapat, dimaksudkeun pikeun ngawilujengkeun ka nu hadir. Saperti ucapan-ucapan salam anu geus umum dipake, jeung panganteur. Lebah dieu pamingpin rapat nyebutkeun maksud jeung tujuannana.
Medar materi rapat, mangrupa kagiatan saenggeus muka rapat, nya eta ngawincik bahan nu rek dirapatkeun. Wincikan tina topic nu geus ditangtukeun.
Aya sababaraha hal nu perlu diperhatikeun upama rek mingpin rapat, sangkan lumangsung kalawan lancer. Diantarana:
1. Catet materi nu rek dirapatkeun
2. Siapkeun notulen, nya eta tukang nulis hal-hal anu penting dina rapat. Utamana hasil rapat
3. Usahakeun rapat dimimitian saluyu jeung waktu nu geus ditangtukeun
4. Sanggeus sarerea karumpul, langsung buka:
Ngucapkeun salam
Ngahaturkeun nuhun ka nu hadir
Sebutkeun materi/pasualan nu rek dirapatkeun
Sakira perlu sebutkeun tata-tertib salila rapat
5. Dina waktuna mere kasempetan ka hadirin nyarita, kudu diwatesan boh waktuna, boh jumlahna.
6. Upama aya pananya, jawabanana ulah ngayayay, tapi sing tandes jeung ringkes.
7. Upama geus meunang kacindekan, gancang tutup. Ulah poho ngahaturkeun nuhun ka nu hadir.
Istilah-Istilah
Béngkong: tukang nyunatan
Candoli: awéwé tukang ngatur kadaharan di nu hajat
Paraji: tukang ngurus jalma anu ngalahirkeun
Jagal: tukang meuncit sapi atawa munding
Kabayan: tukang babantu/ditutah-titah
Kuncén: tukang miara/miara makam, tempat karamat
Merebot: tukang nakol bedug di masjid
Modin: tukang adan
Nayaga: tukang nabeuh gamelan
Pamatang: tukang moro
Pamayang: tukang ngala lauk di laut
Panday: tukang nyieun parabot tina beusi
Istilah waktu
Balébat: mimiti témbong cahaya panon poé (jam 04.30-05.00)
Carangcang tihang: wanci liwat pajar (jam 05.00-05.30)
Haneut moyan: cahya panon poé meujeuhna genah dipaké moyan (08.00-08.30)
Rumangsang: cahya panon poé geus mimiti karasa panas (jam 09.00-an)
Pecat sawes: munding anu dipaké pikeun ngagarap sawah geus dibuka tali sawedna (jam 10.00-an)
Tangangé: wanci tengah poé (jam 12.00)
Lingsir ngulon: panon poé geus ngésér ka Beulah kulon (jam 12.30-13.00)
Tunggang gunung: panon poé katénjona aya di luhureun gunung (jam 16.00-17.00)
Sariak layung: layung di langit geus mimiti ngempur (jam 17.30-18.00)
Sareupna: wanci magrib (jam 18.00-18.30)
Sarereuh budak: wanci budak geus saré (jam 20.00)
Sareureuh kolot: wanci kolot geus saré (jam 22.00)
Tengah peuting: jam 24.00
Janari gedé: jam 02.00-03.00
Janari leutik: jam 03.00-04.00
Istilah Paélmuan
Palintang: élmu palak atawa élmu béntang
Pranata mangsa: élmu ngeunaan usum nu aya kakaitanana jeung tatanén
Undag: élmu wangunan
Kawedukan: élmu ngeunaan kakuatan awak
Tatapraja: élmu pamaréntahan
Kasantikan: élmu perang
Serat kanayagan: élmu ngeunaan laras (musik)
Caturangga: élmu ngeunaan kuda
Paramasastra: élmu ngeunaan basa
- Istilah Olahraga –
Kiper: salah sahiji posisi pamaén maénbal, tukang ngajaga gawang supaya ulah kaasupan
Tosser: salah sahiji posisi pamaén voli, tukang méré bal seméseun
Libéro: salah sahiji posisi pamaén maénbal. Tukang ngajaga serangan musuh
Free kick: sépakan bébas, hadiah ti wasit, lantaran musuh ngalanggar aturan
Ténis: salah sahiji cabang olahraga nu ngagunakeun rékét jeung ba;
Parobahan Harti
Harti dina hiji basa téh mindeng barobah. Aya lima perkara anu jadi panglancar kana robahna harti, nyaéta:
1. Basa mibanda sifat barobah;
2. Dina basa sok aya wangunan samar (vaguaness);
3. Dina basa sok aya wangunan anu mibanda harti (ambigous);
4. Dina basa sok kajadian leungitna dadasar; jeung
5. Ayana struktur léksikal.
Jaba ti éta aya genep faktor panyabab robahna harti, nyaéta faktor: (a) linguistik, (b) sosiologis, (c) psikologis, (d) historis, (e) basa deungeun, jeung (f) pangabutuh kana kecap anyar. Parobahan harti aya sababaraha rupa atawa prosés, kayaning:
a. Ngajembaran (generalisasi)
Ngajembaran nyaéta robahna harti kecap anyar anu ambahanana leuwih jembar batan harti kecap heubeul.
- Bapa harti asalna ‘sesebutan ka salakina indung urang’ ayeuna hartina ngalegaan ‘unggal lalaki kolot tur pantes meunang panghormat’.
b. Ngaheureutan (spesifikasi)
Ngaheureutan nyaéta robahna harti kecap anyar anu ambahanana leuwih heureut batan harti kecap heubeul.
- Sarjana harti asalna ‘jalma nu luhung ku élmu, jembar pangabisa’; ayeuna harti ngaheureutan ‘gelar akademis ti paguron luhur’.
c. Ngaluhuran (ameliorasi)
Ngaluhuran nyaéta robahna harti kecap anyar anu ajénna leuwih luhur batan harti kecap heubeul. Contona:
- Wanita harti asalna ‘sesebutan keur ka sato bikang, robahan tina banita, batina, betina’; ayeuna mah ajénna karasa leuwih luhur batan awéwé.
d. Ngahandapan (pejorasi)
Ngahandapan nyaéta robahna harti kecap anyar anu ajénna leuwih handap batan harti kecap heubeul. Contona:
- Bujang jeung lanjang harti asalna mah ‘sesebutan ka jajaka jeung parawan’; ayeuna mah konotasina karasa leuwih handap nyaéta ‘nu mantu-mantu kana pagawéan rumah tangga; babu’.
Kecap Serepan
a. Kecap Serepan tina Basa Indonesia
Umumna urang Sunda téh nggunakeun dua basa (dwibahasawan) dina hirup kumbuh sapopoéna, nyaéta basa Sunda jeung basa Indonesia. Munasabah upama loba kecap-kecap basa Idonesia anu asup kana basa Sunda. Kecap-kecap anu diserep sagemblengna, biasana mangrupa istilah anu euweuh sasaruanana dina basa Sunda.
Kecap-kecap basa Sunda nu mangrupa serepan tina basa Indonesia, diantarana: arus, obat bius, jabatan, jatah, mandiri, rumah sakit, ganjil, perkebunan, perairan, tabungan, persatuan, canggih, pertandingan, penjaga sakola, penyair, percitakan, taun baru, cabang, banjir, liburan, manis, rumah makan, mérah jambu, serah terima, perikanan, nada, ruang tunggu, limbah, perumahan, pembantu, siaran (radio), nyuci (poto), penerbit, jst.
b. Kecap Serepan tina Basa Daérah Séjén
Tatar Sunda kungsi diéréh ku Karajaan Mataram (Islam) kira-kira abad ka-17. Munasabah upama pangaruh basa Jawa téh asup kana basa Sunda. Kecap-kecap basa Sunda nu mangrupa serepan tina basa Jawa, diantarana: kocak, luruh, natus, pamong, pungkas, sima, céték, gabah, pirimis, kangen, lemah, mangkat, pancén, saking, jst.
c. Kecap Serepan tina Basa Asing
Basa asing nu gedé pangaruhna kana basa Sunda ku cara ngabeungharkeun kosa kecapna nyaéta basa Arab, Walanda, jeung Sangsekerta. Tina basa séjén ogé loba, saperti tina basa Kawi, Cina, Portugis, Jepang, Inggris, Spanyol, jeung Prancis. Tapi jumlahna henteu loba cara nu asalna tina tilu basa tadi.
1. Serepan tina Basa Arab
Asupna pangaruh basa Arab kana basa Sunda marng jeung asup sarta mekarna agama Islam di Tatar Sunda. Komo deui umumna urang Sunda ngagem agama Islam. Conto serepan tina basa Arab, di antarana: ahir, akal, batal, gaib, hadiah, hajat, halal, hasil, iblis, kiblat, lahir, mahluk, ajaib, badan, darurat, hidayah, hakim, haram, hilap, ibadah, idin, jubah, kamus, kitab, lisan, makam, maksud, mupakat, pasal, rijki, salat, sukur, malarat, pikir, rahim, saréat, saum, tawakup, jst.
2. Serepan tina Basa Walanda
Sanajana Walanda geus asup ka urang ti awal abad ka-17, tapi meuwuhna pangaruh basa Walanda kana basa Sunda mah dina awal abad ka-20. Éta pangaruh asup sabada loba bangsa urang anu sakola. Conto serepan tina basa Walanda, diantarana: akte, aspal, baki, ban, baud, bohlam, bulao, anduk, bak, balok, bangku, baskom, béngkél, buku, buncis,dasi, dongkrak, émbér, gelas, hélem, kasur, kenék, laci, montir, pas, panik, setir, selang, setrum, dines, duit, elap, elat, erok, got, istal, kelas, kompor, lédeng, modél, peunteun, bor, sekrup, setrip, treuk, jst.
3. Serepan tina Basa Sangsekerta
Dina basa Sunda mah tina basa Sangsekerta téh kawilang loba. Bisa jadi lantaran dina hiji mangsa basa Sangsekerta kungsi jadi basa resmi sawatara karajaan di Tatar Sunda, saperti nu katembong dina prasasti-prasasti. Conto serepan tina basa Sangsekerta, di antarana: agama, angka, asmara, banda, ganda, garuda, guha, jaksa, jiwa, mangsa, méga, murka, naraka, nyata, paripurna, pidana, saksi, upacara, usaha, wacana, aksara, angkasa, budaya, cahaya, gapura, jagat, kuta, mastaka, mitra, nagara, nila, pahala, perkara, sukma, tresna, utama, jasa, jst.
4. Serepan tina Basa Kawi
Dumasar kana Kamus Umum Basa Sunda wedalan LBSS (1981), kecap serepan tina basa Kawi téh, di antarana: angkara, déwangga, doraka, hiang, layu, ménak, sarana, wibawa, daya, hingga, lalu, maya, sekar, wisma, jst.
5. Serepan tina Basa Portugis, diantara: baju, dadu, garpuh, karéta, korsi, méja, bako, bonéka, jandéla, mantéga, pésta, péstol, roda, sapatu, rénda, ronda, onar, jst.
6. Serepan tina Basa Perancis, di antarana: akur, komisi, losmén, medali, supir, karantina, kliseu, kongkur, perangko, sabun, kado, jst.
7. Serepan tina Basa Cina, di antarana: angpaw, cap, cét, emih, kecap, kuéh, loténg, tauco, bapaw, capcay, cingcaw, ginséng, lihay, pécay, moci, siomay, tahu, jst.
8. Serepan tina Basa Inggris, di antarana: bodi, hen, pinalti, serial, pérs, komputer, spiker, mik-ap, fotokopi, tip, terminal, diskét, bodigar, televisi, robot, jst.
- FUNGSI KALIMAH -
A. Kalimah Wawaran
Kalimah wawaran nyaéta kalimah anu eusina ngawawarkeun méré béja ka nu lian tur miharep résponsi nu mangrupa panitén wungkul. Dina basa tulisan biasa ditungtungan ku peun (.), ari dina basa lisan boga lentong.
contona: Manéhna keur indit ka Jakarta. Sumuhun, leres ieu bumina Wa Haji mah.
B. Kalimah Pananya
Kalimah pananya nyaéta kalimah anu eusina nanyakeun hiji perkara ka jalma lian sarta miharep résponsi nu mangrupa jawaban. Dina basa tulisan ditungtungan ku tanda pananya (?), ari dina lisan boga lentong.
contona: Manéhna téh mahasiswa UPI Bandung? Dimana meuli buku téh?
C. Kalimah Paréntah
Kalimah paréntah nyaéta kalimah anu eusina pikeun maréntah batur sangkan milampah pagawéan, atawa miharep résponsi nu mangrupa tindakan. Sina basa tulisan sok ditungtungan ku tanda panyeluk (!), ari dina basa lisan mibanda lentong.
Aya rupa-rupa kalimah paréntah kayaning:
1. Kalimah Panitah nyaéta kalimah anu dipaké pikeun nitah batur sangkan ngalakukeun hiji hal. Contona: Punten pangmésérkeun cai!
2. Kalimah pangajak nyaéta kalimah anu dipaké pikeun ngajak jalma lian ngarah digawé babarngan. Contona: mangga atuh urang tuang heula!
3. Kalimah pangharepan nyaéta kalimah anu eusina ngébréhkeun harepan lumangsungna peristiwa. Contona: muga-muga baé baé kuring jadi munggah haji taun ayeuna!
4. Kalimah panyaram/panyarék nyaéta kalimah anu eusina pikeun nyarék jalma lian sangkan ulah migawé pagawéan. Contona: Ulah garelut waé atuh!
5. Kalimah pangwawadi nyaéta kalimah anu eusina nganjurkeun atawa ngawawadian jalma lian sangkan ulah migawé pagawéan. Contona: saéna mah pami badé mondok lapor heula ka !
6. Kalimah pangjurung nyaéta kalimah anu eusina ngajurungkeun jalma pikeun migawé pagawéan. Contona: geuwat atuh bisi kaburu hujan!
D. Kalimah Panyeluk
Kalimah panyeluk (Interjéksi) nyaéta kalimah anu eusina ngébréhkeun rasa (émosi) panyaturna, upamana waé rasa gumbira, nalangsa, kagét, geuleuh, reueus, jst. Dina basa tulisan sok ditungtungan ku tanda panyeluk (!)
Nilik kana adegan internalna, kalimah panyeluk aya sababaraha rupa.
a. Kalimah Salam nyaéta kalimah anu wangunna matok, biasana dipaké waktu tepung jeung jalma lian, boh ngamimitian boh mungkaskeun omongan. Contona:
- Wilujeng énjing!
- Assalamualaikum!
b. Kalimah Panggentra (vokatif) nyaéta kalimah panyeluk nu diwangun ku nyebut ngaran, gelar, sesbutan, atawa pangkat geusan manggil atawa ngagentraan jalma lian. Contona:
- Asép!
- Pa Guru!
- Béca!
c. Kalimah Anteuran nyaéta kalimah panyeluk anu ngébréhkeun rasa panyatur, biasana tumali jeung kanyeri, kareueus, kakeuheul, antusiasme, jst. Contona:
- Aduh!, Euleuh!, Asyik!
NOVEL
Wangenan Novel
Kecap Novel asalna tina basa latén. Asal kecapna nyaéta novus nu hartina anyar, robah jadi novellus, tuluy robah deui jadi novel. Pangna disebut anyar lantaran dina kasusastraan Barat wangun novel leuwih pandeuri ayana batan wangun roman (Sumarsono, 1996:2).
Sakapeung istilah novel jeung roman dina sastra Sunda téh sok matak ngabingungkeun, saolah-olah dina sastra Sunda aya karangan nu disebut novel jeung aya karangan nu disebut roman. Hal ieu téh lain dina sastra Sunda waé, tapi ogé dina sastra Indonesia. Sakapeung ieu dua istilah téh sok nimbulkeun pabeulit harti. Ieu dya istilah téh kabéh ogé asalna ti nagri deungeun, nya éta Inggris. Istilah roman téh aya bédana. Éta hal ditétélakeun ku Clara Reeve dina Rene Wellek jeung Austin Warren saperti dihandap ieu :
“Teh novel is a ficture of real lifer and manner, and or teh time in wich it is writen. Teh romance, in lofty and elevated language, deskribes what happened nor is likely happen.”
”Novel merupakan gambaran kehidupan dan kebiasaan-kebiasaan yang nyata pada masa novel itu ditulis . roman, dengan bahasanya yang agung dan diagungkan, menggambarkan kehidupan yang tidak akan pernah terjadi.” (Budiaanta,1990 : 128).
Dumasar kana katerangan diluhur, nu ngabédakeun roman jeung novel téh nya éta novel mah ngagambarkeun kahirupan manusa sapopoé nu eusina (caritaan) leuwih réalistis, ari roman mah ngagambarkeun kajadian ahéng tur luar biasa, jeung dina eusina leubeut ku hal-hal nu sifatna imajinatif.
Dina sastra Sunda jeung sastra Indonesia mah istilah novel jeung roman téh dianggap sarua. Ieu hal saluyu jeung pamadegan jakob Sumardjo (1991:2) nu nétélakeun yén novel jeung roman téh saenyana mah éta-éta kénéh. Patali jeung hal nu kasebut diluhur, najan hartina sarua istilah nu rék dipilih téh novél. Hal ieu téh sangkan teu timbul pabeulit harti.
Sangkan écés ieu dihandap aya sababaraha pamadegan ngeunaan novél upamana:
a. Iskandarwassid (1992: 91) nyebutkeun novel nya éta prosés rékaan (fiksi) nu naratif (ngawuhud lalakon) umumna panjang sarta galur caritana atawa plot na kompleks (ngaran cabang).
b. Jakob Sumardjo jeung Saini K.M. (1996: 29) nyebutkeun:
“ Dalam arti yang luas novel adalah cerita berbentuk prosa dalam arti yang luas. Ukuran yang luas disini dapat berarti cerita dengan plot (alur) yang kompleks, karakter yang banyak, tema ynag kompleks, dan suasana yang beragam pula. Namun ukuran yang luas disini juga tidak mutlak demikian, mungkin ukuran yang luas hanya salah satu ansur fisiknya saja, misalnya temanya, sedang karakter, setting, dan lain-lainya hanya satu saja.
c. Tatang Sumarsono (1986: 63) nyebutkeun novel téh nya éta karangan fiksi anu ngagambarkeun kahirupan manusa sapopoé jalan caritana, loba bagian bagianna tapi angger gumulung dina hiji leunjeuran, dina eusi caritana digambarjeun watek para palaku, suasan, waktu, jeung tempat lumangsungna kajadian (carita).
d. Taufik Faturrahman (1983: 49) nyebutkeun novel nyaéta carita rékaan anu panjang, ditulisna dina basa lancaran, eusina ngagambarkeun kahirupan manusa anu lumangsung dina waktu jeung tempat anu dumuk.
e. Jakob Sumardjo (1981: 22) nyebutkeun yén novel téh diwengku ku ayan hiji carita poko sarta ditambah ayan sababaraha carita panglengkep, palakuna loba, ogé loba pasualanana. Tapi gumulung dina hiji leunjeuran.
f. Yus Rusyana (1981: 125) nyebutkeun yén novel téh carita nu panjang dina wangun lancaran, jalan caritana loba bagian- bagianana. Kitu deui palakuna loba. Atuh mangsa anu kacaturna ogé lila. Dina novel mah langka aya hal anu pamohalan. Palaku, jalan carita, tempat jeung waktu kajadian téh kaayaanana bisa katarima ku akal.
g. Nurutkeun “ The American College Dictonary” (1980: 830) nu dicutat ku Tarigan (1985:164) ditétélakeun yén “ Novel adalah suatu cerita fiktif, dalam panjang yang tertentu, yang melukiskan para tokoh, gerak, serta adgan kehidupan nyat yang representatif dalam suatu alur atau suatu keadaan yang agak kacau atau kusut”.
Dumasar tina sababaraha pamadegan diluhur, katangén yén teu sakabéh unsurna novel ngarancabang(kompleks), hal ieu katangén diluhur nurutkeun Jakob Sumaedjo jeung Saini K.M.
Nurutkeun Tarigan (1985: 165) biasana legana ukuran novel bisa ditilik tina jumlah kecapna. Hiji novel biasana jumlah kecapna paling saeutik 35.000 kecap, atawa 100 kaca, atawa leuwih kurang 2 jameun upama dibaca.
Unsur Intrinsik novel
Unsur-unsur anu aya di jero novel
Tema
Iskandarwassid (1992: 158) nyebutkeun anu disebut téma téh nya éta hiji tangtungan atawa hiji ageman anu sifatna abstrak, dipageuhan dian racikan karangan rékaan pikeun ngayakinkeun nu maca, bisa jadi ku pangarang ditembrakeun (ditulis) tapi mimindengna mah implisit.
Saterusna, Aminuddin (1991: 91) nétélakuen, “Tema adalah ide yang mendasari suatu cerita sehingga berperanan juga sebagai pangkal tolak dalam memaparkan karya fiksi yang diciptakannya.”
Pangarang dina nulis hiji karya sastra mibanda tujuan pikeun hal ka nu maca, lain ngan ukur nyarita. Nu dicaritakeun téh bisa mangrupa pasualan kahirupan jeung sawangan kana éta pasualan.
Téma mangrupa unsur penting lantaran bisa nunjukkeun pasualan nu rék nepikeun ku pangarang dina éta karyana. Tema anu dipilih bisa ngeunaan tangtungan hirup, ajaran agama, adat istiadat, ajaran moral, jeung sajabana.
Nurutkeun William Henry Hudson (Esten, 1990: 22), téma nu hadé nya éta hiji téma kudu hiji pasualan manusa anu lega tur leleb sarta bener-bener karasa jeung ditarima salaku pasualan kamanusaan.
Jadi, cindekna nu disebut téma téh nya éta anu jadi jejer utama atawa ide utama pamikiran pangarang anu timbul tina pasulan hirup.
Latar (setting)
Latar atawa setting nya éta gambaran waktu, kaayaan pajamanan, patempatan, lingkungan, suasana, jeung saterusna nu ngalantarankeun kajadian carita. Tegesna mangrupa salah sahiji dina adegan karangan. Merenah henteuna milih latar jeung ngadeskripsikeunana milu nangtukeun ajén karangan (Iskandarwassid, 1992: 75).
Amanat
Pesen anu nyangkaruk dina hiji carita nu haying ditepikeun panulis kanu maca. Unggal carita, pasti pangarang mibanda maksud atawa hal-hal anu hyng ditepikeun ka nu maca, éta maksud pangarang téh mangrupa amanat. Amanat aya anu langsung nembrak karasa ku nu maca, aya anu dibalibirkeun henteu togmol. Amanat biasana nepikeun hiji ajaran moral, atawa pesen sangkan masarakat robah kaayaanana, boh kahirupan fisikna boh kahirupan batinna atawa rohanina.
Galur/ plot
Runtuyan kajadian atawa kagiatan nu aya dina hiji carita
pangarang ngamiitian carita ngaliwatan hiji kajadian anu matak panasaran atawa nimbulkeun pananya, atawa suspense. Atawa mungkin baé henteu, Sanggeus kitu maju kana klimaks, sarta ahirna nepi karéngséna masalah.
Palaku/tokoh
Palaku/ tokoh anu ngalalakon
Wangun Ekstrinsik
Sudut pandang pangarang
Sudut pandang nu maca
Asupna novel kana sastra Sunda teh mangrupa pangaruh sastra Barat, utamana Walanda. Novel munggaran dina sastra Sunda nyaeta Baruang ka nu Ngarora karangan Daeng Kanduruan Ardiwinata (D.K> Ardiwinata), terbit taun 1914. Upama dibandingkeun jeung novel munggaran dina sastra Indonesia, Azab dan Sengsara karangan Merari Siregar, anu terbit taun 1920, leuwih ti heula genep taun. Jadi kurang merenah upama novel dina sastra Sunda teh mangrupa pangaruh tina sastra Indonesia.
Papasingan Novel
1. Novel Barudak
Novel barudak nyaeta novel anu diajangkeun pikeun bacaeun barudak. Masalah anu dicaritakeunana, masalah-masalah anu raket patalina jeung kahirupan barudak. Kitu deui dina cara nyanghareupan jeung ngarengsekeun eta masalah, luyu jeung pikiran katut jiwa barudak. Palaku utamana oge barudak deuih.
Novel barudak jeung pangarangna dina sastra Sunda, di antarana:
a. Samsudi: Budak Teuneung, Budak Minggat
b. Tatang Sumarsono: Miang jeung Kaludeung, Si Paser
c. Hidayat Soesanto: Guha Karang Legok Pari, Bima Rengkung
d. Ahmad Bakri: Nu Sengit Dipulang Asih
2. Novel Rumaja
Novel rumaja nyaeta novel anu eusina nyaritakeun masalah-masalah rumaja. Kitu deui palaku utamana oge pararumaja. Sawatara conto novel rumaja nyaeta Cinta Pabeulit karangan Eddy D. Iskandar, Rini karangan Yoseph Iskandar, Lalangse karangan Aam Amilia.
3. Novel Dewasa
Novel dewasa, tangtu bae diajangkeun pikeun bacaeun anu geus dewasa (sawawa). Eusina nyaritakeun masalah-masalah jalma anu geus dewasa. Kitu deui jeung palaku utamana. Conto novel dewasa Rusiah nu Goreng Patut beunang Yuhana jeung Sukria.
Dumasar kana temana jeung masalah anu dicaritakeunana, novel Sunda bisa dipasing-pasing jadi:
1. Novel Silihasih
Novel silihasih nyaeta novel anu eusina nyaritakeun cinta asmara palaku utamana. Contona: Lain Eta karangan Moh. Ambri, Cinta Pabaliut karangan Eddy D. Iskandar, Lalangse karangan Aam Amilia, Manehna karangan Syarif Amin.
2. Novel Kulawarga
Novel rumah tangga nyaeta novel anu eusina nyaritakeun masalah kulawarga palaku utamana. Contona: Pipisahan karangan R.A.F., Puputon karangan Aam Amilia.
3. Novel Sosial
Novel sosial nyaeta novel anu eusina nyoko kana masalah sosial, saperti kateuadilan, kateureugeujeungan, atawa gejolak sosial dina hiji mangsa. SI palaku bisa jadi mangrupa subyek, korban, atawa saksi eta kaayaan. Contona: Lembur Singkur karangan Abdullah Mustappa.
4. Novel Misteri
Novel misteri nyaeta anu eusina nyaritakeun hal-hal anu ngandung rusiah, anu biasana kabuka dina bagian ahir eta novel. Upamana bae nyaritakeun neangan palaku rajapati atawa palaku kajahatan sejenna. Contona: Laleur Bodas karangan Samsu (Sambas jeung Susangka), Si Bedog Panjang karangan Ki Umbara.
5. Novel Sajarah
Novel sajarah nyaeta novel anu eusina ngandung unsur-unsur sajarah. Boh palaku utamana boh kajadianana nyoko kana sajarah. Contona: Pangeran Kornel jeung Mantri Jero karangan R. Memed Sastrahadiprawira.
6. Novel Jiwa
Novel jiwa nyaeta novel anu eusina nyaritakeun hal-hal anu patali jeung jiwa palaku utamana. Contona: Arca beunang Ningtun Julaeha.
♥ DONGENG ♥
Dongeng nyaeta carita rekaan anu mere kesan pamohalan tur ukuranana parondok. Kesan pamohalan dina dongeng upamana wae aya sasatoan bisa nyarita kawas jelema (saperti dongeng “Sakadang Kuya jeung Sakadang Monyet), aya parahu jadi gunung (“Sasakala Tangkuban Parahu”), jelema jadi maung (“Sasakala Maung Panjalu”), jeung sajabana.
Eusi dongeng umumna ngandung atikan moral. Upamana bae jalma bener tangtu meunang pahala, jalma salah tangtu bakal meunang siksaan atawa cilaka; supaya maksudna tinekanan kudu ngagunakeun akal; atawa kudu hirup sauyunan ambeh repeh-rapih.
Dongeng teh karya balarea, hartina tara kanyahoan saha anu ngarangna. Sumebarna sacara lisan, dongeng didongengkeun deui. Munasabah upama aya hiji dongeng mibanda rupa-rupa versi.
Papasingan Dongeng
Dumasar kana eusina, dongeng teh bisa dipasing-pasing jadi sababaraha golongan, nyaeta (1) dongeng sasatoan; (2) dongeng sasakala; (3) dongeng babad; (4) dongeng jelema biasa; (5) dongeng paranabi/wali; (6) dongeng pieunteungan; (7) dongeng pamuk.
Fabel
Dongeng sasatoan (fabel) nyaeta dongeng anu palakuna sasatoan sarta paripolahna dicaritakeun kawas jelema, upamana bae bisa nyarita jeung ngagunakeun akal pikiran. Contona: dongeng sakadang kuya jeung sakadang monyet.
Parabel
Dongeng kahirupan jalma biasa (parable) nyaeta dongeng anu eusina nyaritakeun jalma biasa. Contona dongeng-dongeng Si Kabayan.
Babad/Sage
Dongeng babad (sage) nyaeta dongeng anu eusina nyaritakeun kajadian atawa jelema anu ngandung unsure sajarah. Contona: babad Cirebon, dongeng Syeh Abdul Muhyi.
Sasakala/legenda
Dongeng sasakala (legenda) nyaeta dongeng anu eusina nyaritakeun asal-muasalna kajadian hiji tempat, barang, sasatoan atawa tutuwuhan. Contona: sasakala maung panjalu.
Mite
Carita paranabi/wali kaasup kana mite nyaeta carita anu eusina patali jeung kapercayaan masarakat kana bangsa lelembutan atawa hal-hal anu gaib. Contona: dongeng nyi roro ki dul.
Pamuk
Dongeng pamuk nyaeta dongeng anu nyaritakeun kagagahan atawa kasakten hiji jalma, tur biasana aya patalina jeung tokoh atawa kajadian sajarah. Contona: pangeran kornel.
Dongeng Pieunteungeun
Dongeng pieunteungeun didieu nyaeta dongeng anu eusina mangrupa tuladan pikeun manusa. Bisa dongeng sasatoan, dongeng jalma biasa, jeung sajabana.
Upama ngadongéng, aya sawatara hal anu kudu diperhatikeun, nya éta:
1. Lafal
Lafalna kudu béntés, jelas kadéngéna sarta tétéla ucapanana.
2. Lentong
Lentongna kudu merenah. Iraha lentongna kudu turun jeung kudu naék.
3. Pasang peta
Pasang peta ngawengku paroman (mimic) jeung gerak-gerik (gestur) waktu ngadongéng. Paroman kudu luyu jeung dongéng anu keur dicaritakeun.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Hasil Pencarian
Hasil pencarian untuk kata kunci cumponan (8)
- Ngaruat di Ciburuy ku Kaset Ketuk Tilu
20 Feb 2006 - 2:30 am
Mun tas aya nu cilaka di Situ Ciburuy kudu ngaruat bari nanggap ketuk tilu. Ngan ku sabab kasenian ketuk tilu kiwari geus langka, atuh ngaruat teh cukup nyetel kasetna we wungkul.
Sigana pikeun urang Sunda mah pada apal kana lagu "Bubuy Bulan" anu rumpakana : Bubuy bulan, bubuy bulan sangray bentang, panon poe, panon poe disasate, unggal bulan, unggal bulan abdi teang, unggal poe, unggal poe oge hade. Situ Ciburuy laukna hese dipancing.. jeung saterusna.
- SAHA ARI URANG SUNDA TEHH.R. Hidayat Suryalaga
23 Jul 2003 - 10:57 pm
Hiji waktu nu geus kalaiwat dina riungan para tokoh Urang Sunda jeung sawatara anggota DPRD Prop. Jabar basa ngabahas "milih pigupernureun/wagup Prop. Jabar", ti antara anu hadir aya nu nanyakeun ka anggota DPRD Prop. Jabar tea, saha jeung nu kumaha anu disebut SUNDA teh. Ti antara anggota DPRD Prop. Jabar nu aya harita saurang oge taya nu bisa nerangkeun kalawan jentre. Ieu kaaayan teh ngagambarkeun yen wawakil rayat Sunda teh dina buktina mah henteu apaleun kana saha jeung naon anu diwakilanana. Estu pikasediheun pisan. wawakil urang Sunda teu ngartieun kana saha jeung naon ari SUNDA teh.
- NADOMAN NURUL HIKMAH, DARAS I (bagian 3)Al Baqarah (Surat Kadua) - Ayat 31 d/k 50
9 Jan 2003 - 6:25 pm
21. MANUSA DIPAPARINAN AKAL (:2/31,32,33,34) - rhs, 3 Syawal 1421 H
- Manusa unggul darajat, dibanding jeung malaikat,
margi ku Kersa Ilahi, dipaparinan pangarti.
- Dipaparinan katerang, apal ngaran barang-barang,
malaikat mah teu terang, kana ngaran barang-barang.
- Eta unggulna manusa, dipaparin pangabisa,
ku Alloh Maha Kawasa, Hakim Maha Wijaksana.
- Alloh Nu Maha Uninga, kana rasiahna jalma,
nu kedal mangrupi lisan, boh nu buni disimbutan.
- Manusa unggul darajat, dibanding jeung malaikat,
- NADOMAN NURUL HIKMAH, DARAS IAl Baqarah (Surat Kadua) - Ayat 1 d/k 18
18 Nov 2002 - 1:49 pm
1. ALLOH ANU MAHA UNINGA (:2/1,2) - rhs, 1 Syawal 1421 H
- Alloh Nu Maha Uninga, kana sadaya dawuh-Na,
mungguhing urang manusa, wajib kedah percantenna.
- Kana Qur'an ulah hamham, ulah waswas ragu-ragu,
upami urang mihamham, tangtos urang buntu laku.
- Sadaya umat Pangeran, kedah kenging tuduh jalan,
nu mawi lumungsur Qur'an, pikeun tuduh jalan iman.
- Tawisna nu takwa to'at, yakin ayana aherat,
solatna teh tara pegat, ku Alloh tangtos dirahmat.
- Alloh Nu Maha Uninga, kana sadaya dawuh-Na,
- BASA INDUNG PITUDUH PIKEUN HIRUP APANJANG-APUNJUNGKu: Drs. R.H. Hidayat Suryalaga
13 Jun 2002 - 7:00 am
Upami urang nengetan sareng ngalenyepan "hariring indung" dina rumpaka di luhur ku urang bakal karaos pisan, ayana rupi-rupi rasa: harepan, kanyaah, kaiklasan, cita-cita, du'a ti nu jadi indung ka putrana nu jadi jimat manah kembang soca pupunden ati ibu ramana. Ti nalika jabang bayi aya dina lebet kandungan keneh, nu jadi indung mah parantos galecok "sasauran" sareng putra nu dikandungna, basana teh: "Utun-Inji, jabang bayi, masing lulus-banglus, berkah salamet, jauh balai-parek rejeki, pait daging pahang tulang. Amit-amit jabang bayi, ulah rek saturut-turutna, ari lain turutaneun mah, ulah sadenge-dengena ari lain dengekeuneunana, ulah satenjo-tenjona ari lain tenjoeunana, ulah saomong-omongna ari lain omongkeuneunana.


text:
Alam
Alam mangrupa dunya alami anu utamana dina wujud asli/dasarna jeung leupas tina pangaruh manusa.
Dunya alami[édit | édit sumber]
Nurutkeun skala atawa ukuran mah, 'alam' téh ngawengku sagala rupa nu dimimitian ku ukuran mayapada nepi ka ukuran subatomik, kaasup sagala rupa sato jeung tangkal, sagala pakaya alam, mineral, jeung kajadian-kajadianana, sarupaning topan, gunung bitu, banjir sarta lini). Ogé kaasup paripolah sasatoan jeung sagala rupa prosés nu patali jeung objék-objék nu teu nyawaan.
Métafisik[édit | édit sumber]
Dina lingkup filosofi, sawangan yén dunya materil sarupaning atom, sasatoan, graviti, béntang, angin, mikroba, jsb. sabenerna aya sacara mandiri anu leupas tina pangaruh urang. Nu kitu disebutna réalisme, sabalikna ti idéalisme.
Nu alami jeung nu artifisial[édit | édit sumber]
Mindeng dibédakeun antara "alami" jeung "artifisial" (="jieunan manusa"). salah sahiji cara ngabédakeunana nyaéta ku ngiwalkeun pikiran tina widang alami. Cara séjén nyaéta lain ukur ku ngiwalkeun pikiran, tapi ogé ku ngiwalkeun manusa jeung sagala pangaruhna. Dina dua cara ieu, wates antara alami jeung artifisial hésé pisan diguratkeunana (tempo mind-body problem).
Sababaraha urang percaya yén masalah ieu paling hadé disingkahan ku nyebutkeun yén sagalana alami. Tapi lamun sagalana disebutkeun alami, konsép "artifisial" geus teu bisa deui diécéskeun. Dina sagala kajadian, ambiguitas ngeunaan béda antara "alami" jeung "artifisial" ngawangku widang seni, literatur jeung filosofi.
Konsép nu pakait[édit | édit sumber]
Istilah élmu alam dipaké utamana:
- pikeun nandaan ulikan ngeunaan prosés-prosés alami nu bébas tina pangaruh kagiatan manusa, béda jeung élmu sosial; jeung
- pikeun nandaan élmu-élmu nu maké métode ilmiah, béda jeung, misalna, matematik jeung élmu komputer.
Istilah filosofi alami asalna dipaké pikeun widang élmu nu ayeuna disebut fisika.
Téologi alami ngajégang antara disiplin téologi jeung filosofi ageman.
Dina widang atikan jeung nu patalina, kontras antara "alami/artifisial" katémbong salaku "alami jeung nurtur".
Tempo ogé: praeternatural, unnatural, jeung supernatural.
Tempo ogé[édit | édit sumber]
- biofili
- Sobat alam
- Wilangan alami (wilangan Planck)