text:
Dumasar titinggal tinulis anu mangrupa prasasti jeung naskah, dina abad wewelasan urang Sunda geus katembong gede kasadaran sajarahna.
Sababaraha prasasti anu dikaluarkeun ku raja Sunda disebutna sakakala. Eta istilah ngandung harti pangeling-ngeling; pangeling-ngeling ka mangsa katukang. Jadi, prasasti sakakala hartina prasasti anu dikaluarkeun atawa eusina pikeun mieling hiji hal (kajadian, kaayaan) anu geus kalakonan. Beda jeung prasasti piteket, nya eta prasasti anu dikaluarkeun pikeun mutuskeun hiji hal atawa anu eusina kaputusan raja ngeunaan hiji hal. Eusi prasasti sakakala nyaritakeun kajadian atawa kaayaan mangsa katukang, ari prasasti piteket ngembarkeun hal anu kajadian harita. Kukituna prasasti sakakala leuwih eces nembongkeun kasadaran sajarahna tibatan prasasti piteket, sok sanajan duanana oge ngandung ajen dokumen historis. Prasasti Batutulis anu aya di kota Bogor ayeuna bisa dijadikeun conto prasasti sakakala. Ieu prasasti anu ditulis make basa Sunda (kuna) dikaluarkeun ku Prabu Surawisesa (raja Sunda nu marentah taun 1521-1535) taun 1533 pikeun mieling ramana, Sri Baduga Maharaja (raja Sunda nu marentah taun 1482-1521), anu pupus 12 taun kalangkung (1521) bari sakalian ngayakeun upacara srada, nya eta upacara pikeun nyampurnakeun arwah luluhur. Dina ieu prasasti dicaritakeun ngeunaan gelar Sri Baduga Maharaja anu sababaraha kali gentos luyu sareng kalungguhanana, luluhur Sri Baduga, jeung hasil garapanana. Unina awal eta prasasti kieu. "Wan na pun. Iti sakakala Prebu Ratu purane pun. …" (Mugi-mugi salamet. Ieu tanda mieling haturan Prebu Ratu almarhum. …). Conto prasasti piteket nya eta prasasti Sanghiyang Tapak anu dikaluarkeun ku Sri Jayabhupati, raja Sunda taun 1030-1042. Ieu prasasti ngabewarakeun kaputusan Sri Jayabhupati ngeunaan wates daerah kabuyutan (daerah kaagamaan) Sanghiyang Tapak, larangan ngaganggu eta daerah kabuyutan, larangan ngala lauk di walungan nu aya di eta daerah, jeung ancaman hukuman ka sing saha anu ngalanggar larangan-larangan kasebut.
Luhurna kasadaran sajarah urang Sunda harita katembong oge tina amanat Rakeyan Darmasiksa, raja Sunda taun 1175-1297, ka putra-putuna, jembarna ka sakumna urang Sunda sapandeurieunana. Eta amanat kaunggel dina naskah Amanat Galunggung anu ditulis dina daun lontar make aksara jeung basa Sunda (kuna). Unina kieu.
"Hana nguni hana mangke, tan hana nguni tan hana mangke.Aya ma beuheula aya tu ayeuna, hanteu ma beuheula hanteu tu ayeuna.Hana tunggak hana watang, tan hana tunggak tan hana watang.Hana ma tunggulna aya tu catangna."
(Aya bareto aya jaga, lamun teu aya bareto moal aya jaga.Aya baheula aya ayeuna, lamun teu aya baheula moal aya ayeuna.Aya iteuk aya dahan, lamun teu aya iteuk moal aya dahan.Lamun aya tunggul tangtu aya urut tangkalna.)
Hiji cecekelan hirup manusa anu sifatna historis, ngandung tilu dimensi sajarah: mangsa katukang, mangsa ayeuna, jeung mangsa nu bakal datang. Yen dina ngalakonan hirup alam ayeuna perlu nyoreang jeung ngaca ka alam tukang sarta seukeut deuleu jeung teteg hate dina nyanghareupan alam nu bakal kasorang. Sabab, saur Ayatrohaedi oge, sajarah teh nya eta tapak lacak nu kasorang, cecekelan urang leumpang, enggoning ngudag tujuan.
Atuh babaran sajarah anu luyu jeung eta kasadaran sajarah aya contona, seperti babaran sajarah nu aya dina naskah Bujangga Manik (disusun memeh taun 1511) jeung naskah Carita Parahiyangan (disusun teu lila ti saruntagna Karajaan Sunda). Bujangga Manik nyaritakeun pangalaman pangarangna (Prabu Jaya Pakuan) nalika ngalalana ngurilingan Pulo Jawa jeung Bali. Sacara ringkes Carita Parahiyangan nyaritakeun sajarah Karajaan Sunda jeung Karajaan Galuh ti mimiti ngadeg nepi ka runtagna. Raja-raja Sunda jeung Galuh ditataan saurang-saurang bari disebutkeun lilana nyekel pamarentahan.
Hanjakal pisan kasadaran sajarah jeung cara nyusun sajarah kitu teh henteu lana, da sabadana mah sajarah teh dihartikeunana meh sarua jeung legenda, malah sarua jeung mitologi. Atuh carita-carita sajarahna oge disusun dumasar eta harti nepi ka eusina pacampur antara sajarah jeung legenda atawa mitologi. Tegesna, sajarah meh taya bedana jeung dongeng. Gambaran sajarah kitu teh babakuna lamun nyaritakeun zaman Karajaan Sunda, Karajaan Galuh, jeung sumebarna Islam di Tanah Sunda. Katembong pisan saruntagna Karajaan Sunda jeung Karajaan Galuh urang Sunda ngagungkeun eta dua karajaan. Zaman harita dianggapna, malah dipercaya, sabage zaman ideal urang Sunda. Katelahna zaman harita teh zaman subur ma'mur loh jinawi, rea ketan rea keton, tata tengtrem kerta raharja. Tapi ngagungkeunana ku carita anu sifatna legendaris atawa mitologis boh dina wangunan tradisi lisan boh dina wangunan tradisi tulisan. Tradisi lisan ngawujudna dina carita pantun, carita legenda hiji tempat, kapercayaan sabubuhan masyarakat, saperti carita pantun Mundinglaya di Kusumah, Ciung Wanara, Lutung Kasarung, legenda leuweung Sancang, kapercayaan kana maung kajajaden anu asalna rayat Pajajaran. Tradisi tulisan ngawujud dina naskah, saperti Babad Pajajaran, Carios Prabu Siliwangi, Wawacan Kean Santang, Sajarah Banten, Carita Dalem Pasehan. Mundinglaya di Kusumah, putera raja Pajajaran, bisa ngapung nyaba ka langit padahal henteu jangjangan sarta bisa ngelehkeun mahluk gaib raksasa (Jonggrang Kalapetung) ku kakuatan gaib. Ciung Wanara keur mangsa orokna dipalidkeun ka walungan, terus nyangsang dina badodon (alat paranti ngala lauk) Aki Balangantrang, tapi henteu kua-kieu, salamet. Guruminda, putera (dewa) Sunan Ambu, ti kaindraan turun ka dunya bari nyamar jadi lutung (Lutung Kasarung) sangkan patepung jeung putera mahkota, Purbasari. Ku kakuatan gaib Guruminda bisa ngayakeun karaton nu singsarwa endah jeung ngabendung walungan masing-masing dina waktu ukur sapeuting. Kean Santang, putera raja Pajajaran Prabu Siliwangi, bisa napak rancang dina beungeut cai laut nyebrang nepi ka tanah Arab. Di Arab Kean Santang tepang sareng Bagenda Ali, oge Nabi Muhammad. Kean Santang lebet Islam, alatan eleh jajaten teu mampuh nyabut iteuk Bagenda Ali anu ditanclebkeun kana taneuh. Sunan Burung Baok, putera Prabu Siliwangi, bisa nerus bumi ti Pakuan (Bogor) ka Suci (Garut) bulak-balik.
Harti jeung gambaran sajarah kitu teh di kalangan tertentu masyarakat Sunda masih keneh lumangsung nepi ka ayeuna. Nepi ka taun 1984 hiji tokoh Sunda di Bandung sok ngadatangkeun roh Prabu Siliwangi anu ngajirim dina awak anak buahna. Sacara teu sadar eta anak buahna nembangkeun kidung anu pikasediheun bari gerak-gerikna siga maung. Dina hiji pajumuhan ilmiah sim kuring kungsi medar sababaraha urang raja Sunda anu hengker tur goreng adat jeung laku-lampahna nepi ka ngabalukarkeun karajaan jadi nyirorot kakuatanana, malah ahirna mah runtag samasakali (1579). Teu lila ti harita muncul komentar-komentar anu sifatna emosional ti sababaraha tokoh Sunda. Aranjeunna nganaha-naha sarta henteu nampi eta pedaran kalawan alesan anu teu jelas. Ringkesna mah, aranjeunna henteu suka raja Sunda digogoreng kitu. Padahal pedaran sim kuring dumasar kana informasi tina naskah Carita Parahiyangan anu disusun ku pangarang warga keneh Karajaan Sunda. Minangkana mah eta pangarang manghanjakalkeun ka raja-raja Sunda anu talajakna kitu.
Harti jeung gambaran sajarah Sunda saperti dipedar di luhur teh mimiti muncul dina awal abad ka-18 sanggeus kabudayaan Jawa asup ka jero kabudayaan Sunda. Asupna kabudayaan Jawa ka Tanah Sunda di mimitian ku asupna kakawasaan Kasultanan Mataram ka Priangan (1625) jeung ka Cirebon (1650). Saenyana dina ahir abad ka-17 nepi ka awal abad ka-18 masih aya keneh tulisan sajarah (historiografi) anu sifatna historis dihasilkeun di Tatar Sunda, nya eta ti Cirebon jeung ti Banten anu geus ngajanggelek jadi karajaan Islam (kasultanan). Bisa jadi eta tulisan sajarah teh, di sagigireun masih keneh aya pangaruh alam pikiran zaman samemehna, oge dipangaruhan ku konsep sajarah nurutkeun paham Islam. Asupna kabudayaan Islam ka Tatar Sunda dimimitian ku kagiatan buniaga jeung mukimna para sodagar Islam di palabuan-palabuan Karajaan Sunda. Eta kaum muslimin ditangtayungan ku Kasultanan Demak (1475-1546). Tapi sanggeus kakawasaan di Tanah Sunda aya dina cangkingan pamarentah kolonial Walanda (ti wangkid 1800) harti jeung gambaran sajarah anu miboga sifat legendaris/mitologis teh beuki ngandelan tur nerekab ka meh sakumna masarakat Sunda. Sigana mah eta teh perlambang kaayaan sabenerna yen urang Sunda geus teu boga kakawasaan deui di lemah caina, anu nyampak ngan kakawasaan nu aya di awang-awang atawa dina lamunan. Pikeun ngabeberah hate nya digambarkeun yen urang Sunda bisa hirup kumbuh pacampur jeung mahluk gaib, malah bisa ngelehkeun maranehanana.
Aya dua masalah anu sajalan tur pikatajieun upama dibahas dina raraga ieu pedaran. Kahiji, masalah Pajajaran sabage jenengan karajaan. Kadua, masalah identitas Prabu Siliwangi. Dina meh sakumna tradisi tulis jeung tradisi lisan anu disusun sabada asupna pangaruh kabudayaan Jawa jeung kakawasaan Walanda, karajaan di Tanah Sunda samemeh asupna Islam make jenengan Pajajaran. Eta tradisi miboga sifat jeung ajen sastra. Padahal dina sumber-sumber sajarah mah (prasasti, naskah primer, beja ti mancanagara) di Tanah Sunda teu aya nagara anu jenenganana Pajajaran. Istilah Pajajaran atawa lengkepna Pakuan Pajajaran dina eta sumber sajarah dipake pikeun nyebut jenengan puseur dayeuh, lain ngaran nagara. Ari jenengan nagarana mah nya eta Sunda, Karajaan Sunda.
Timbulna Pajajaran jadi jenengan nagara, bisa jadi ngaliwatan proses luyu jeung perjalanan sajarahna. Ti taun 1579 Karajaan Sunda taya wujudna deui, sabab geus runtag. Nu masih aya keneh wujudna iwal ti titinggalna (prasasti, arca, batu tahta, benteng, jalan, makam, tatangkalan, tradisi lisan) nu dumuk di patilasan puseur dayeuh karajaan. Eta titinggal kasaksian keneh ku urang Walanda nu datang ka eta tempat taun 1687, 1690, 1703, 1704, jeung 1709. Sababaraha titinggal kasebut masih bisa disaksikeun keneh nepi ka kiwari. Bisa kaharti lamun zaman harita jenengan puseur dayeuh Pakuan Pajajaran mindeng disebut-sebut. Ahirna fungsi istilah Pakuan Pajajaran jadi robah. Anu tadina sacara gembleng sabage jenengan puseur dayeuh, saterusna pecah jadi dua. Pakuan pikeun jenengan puseur dayeuh sarta Pajajaran pikeun jenengan nagara. Memang istilah Pakuan Pajajaran asalna tina dua kecap anu miboga harti sewang-sewangan. Pakuan asalna tina kecap paku (ngaran sabangsaning tutuwuhan palm) atawa kecap akuwu (tempat padumukan raja), ditambah ahiran an atawa awalan pa jeung ahiran an anu nuduhkeun harti katerangan tempat; tempat anu loba tangkal pakuna atawa tempat padumukan raja. Pajajaran asalna tina kecap jajar, ditambah awalan pa jeung ahiran an anu nuduhkeun kaayaan tempat; kaayaan (tangkal paku atawa patempatan) nu ngajajar. Aya nu nafsirkeun Pakuan Pajajaran teh nuduhkeun loba tangkal paku anu ngajajar di sabudereun karaton atawa sabudereun puseur dayeuh. Aya oge tafsiran Pakuan Pajajaran teh nuduhkeun lima wangunan anu ngajajar di kompleks karaton. Dina Carita Parahiyangan eta lima wangunan karaton disebut jenenganana Sri Bima Punta Narayana Madura Suradipati.
Istilah Sunda sabage jenengan nagara kaluli-luli, lila-lila robah dipake jenengan wewengkon, penduduk, katut kabudayaanana, nya eta Tanah Sunda (oge Selat Sunda, Sunda Besar, Sunda Kecil, jeung Dataran Sunda), urang Sunda, jeung kabudayaan Sunda. Kituna mah memang aya kabiasaan di kalangan masarakat yen jenengan puseur dayeuh, malah jenengan karaton, sok dipake pikeun nyebut jenengan nagara, saperti Surosowan di Banten, Ngayogyakarta jeung Surakarta di Tanah Jawa.
Teu aya deui raja Pajajaran anu pangkamashurna iwal ti Prabu Siliwangi. Tegesna, Prabu Siliwangi teh raja Pajajaran anu taya tandingna. Waktu dimasalahkeun, naha Karajaan Pajajaran ngan boga hiji-hijina raja anu kamashur? Sacara tradisi jawabna teh, kusabab sadaya raja Pajajaran jenenganana Prabu Siliwangi. Kukituna aya Prabu Siliwangi kahiji, kadua, katilu, jeung saterusna, saperti oge raja Majapahit di Tanah Jawa, aya Prabu Brawijaya kahiji, kadua, katilu jeung saterusna. Samemeh jadi raja Pajajaran, Prabu Siliwangi ngalaman heula hirup prihatin kulantaran dipikangewa ku dulur terena. Memang anjeunna putra raja Pajajaran, nuju alit kakasihna Sang Pamanahrasa. Kasieunan mahkota karajaan ragrag ka Sang Pamanahrasa, anu memang hakna, dulur terena kungsi rek nandasa, tapi sacara gaib teu mempan. Saterusna Sang Pamanahrasa dibalur kulitna nepi ka rupana jadi hideung sarta dijual ka sudagar, tapi dijual deui ka raja daerah Sindangkasih nu perenahna di wewengkon Cirebon ayeuna. Kusabab laku lampahna hade tur loba kabisa, Sang Pamanahrasa dipulung minantu ku raja Sindangkasih, malah teu mangkuk lami diangkat jadi raja Sindangkasih ngagentos mertuana. Sanggeus identitasna kabuka sarta ku kamotekaran jeung kasantikaanana, ahirna Sang Pamanahrasa dijungjung lungguh raja Pajajaran. Ti harita jenenganana digentos jadi Prabu Siliwangi. Anjeunna kongas raja wijaksana, nyaah ka rayat, gede wawanen, loba akal tarekah, sareng sifatna adil palamarta. Cindekna, pribadi Prabu Siliwangi mangrupa tokoh manusa, pamingpin, sareng raja nu ideal. Eta anggapan, malah kapercayaan, hirup keneh di kalangan urang Sunda nepi ka kiwari.
Kiwari jenengan Karajaan Pajajaran jeung Prabu Siliwangi dipake pikeun ngajenenganan rupa-rupa hal, saperti lembaga pendidikan, jalan, majalah, organisasi. Basana teh ngalap berkah tina nanjungna Karajaan Pajajaran jeung seungitna Prabu Siliwangi sarta itung-itung ngalanggengkeun sajarah luluhur. Pajajaran diantarana dipake jenengan hiji universitas utama di Tanah Sunda, organisasi kasenian, jalan, majalah, teks lagu, jeung sajaba ti eta. Kitu deui siliwangi dipake jenengan kasatuan militer di Tanah Sunda, universitas, organisasi pamuda, bioskop, jalan, majalah/suratkabar, jeung sajaba ti eta.
Taun 1966 Moh. Amir Sutaarga ngumumkeun hasil panalungtikanana ngeunaan identitas Prabu Siliwangi ditilik tina jihad sajarah. Dumasar perbandingan rupa-rupa sumber boh anu miboga ajen sastra boh anu mibona ajen sajarah boh ajen sejenna anjeunna nyindekkeun yen Prabu Siliwangi sabage tokoh sastra identik sareng Sri Baduga Maharaja sabage tokoh sajarah. Eta tokoh teh luhung elmuna, loba hasil garapanana, gede wewesenna, sarta dipikaserab kapamingpinanana. Tapi nurutkeun Ayatrohaedi, tokoh sastra Prabu Siliwangi teh identik sareng tokoh sajarah Prabu Niskala Wastukancana, akina Sri Baduga Maharaja. Prabu Niskala Wastukancana (1371-1475) kongas wijaksana, nanjeurkeun hukum, hirup sederhana religius (satmata), sarta ngutamakeun kapentingan rayat. Pamiangan eta kacindekan dumasar kana katerangan naskah Sanghiyang Siksakandang Karesian yen taun 1518 jenengan Siliwangi geus jadi ngaran lalakon carita pantun. Kukituna mustahil raja anu nyangking kalungguhan keneh jenenganana parantos dianggo ngaran carita pantun anu sifatna sastra. Tapi deuih Ayatrohaedi henteu nolak kacindekan Moh. Amir Sutaarga. Saurna, bisa jadi duanana disinugrahan gelar Prabu Siliwangi ku rayatna, lantaran duanana raja agung tur populer. Saurna deui, jenengan Prabu Siliwangi asalna tina Prabu Wangi, gelar almarhum Prabu Maharaja, ramana Prabu Niskala Wastukancana, anu kawangikeun alatan gugur di Bubat (1357) nuju ngabela kahormatan nagara katut lemah caina.
Ahir Karajaan Sunda digambarkeun oge di jero kabudayaan Sunda. Gambaranana henteu negatif, lain aib, tapi sabage parobahan anu sifatna alamiah. Prabu Siliwangi keukeuh mageuhan agemanana (zaman heubeul), tapi henteu nyarek putrana (Walangsungsang, Rarasantang, Kean Santang) lebet Islam (zaman anyar). Prabu Siliwangi nutup lalakonna ku cara ngahiyang ka alam kalanggengan, putrana nguniang hudang nyieun sajarah anyar.
Kukituna, kaayaan urang Sunda katut lemahcaina dina mangsa Karajaan Pajajaran, nurutkeun kabudayaan Sunda mah mangrupa kaayaan ideal, mangsa Sunda jaya. Prabu Siliwangi digambarkeun sabage pahlawan kabudayaan Sunda. Timbulna gambaran kitu teh, jigana, kulantaran sabadana mangsa Karajaan Pajajaran, urang Sunda katut lemahcaina terus-terusan pinanggih jeung kaprihatinan, salilana aya dina kakawasaan deungeun (jati kasilih ku junti), tapi bari terus ngarep-ngarep tandangna deui Prabu Siliwangi kiwari sarta ngalaman deui zaman Pajajaran anyar. Dina sabagian teks lagu mah digambarkeun yen Prabu Siliwangi ngungun ningali ti alam kahiyangan kaayaan Tatar Sunda katut rayatna paburantak tur lara balangsak.
"Hasil meleng hasil ngimpleng, anjogna semet ngahuleng, Tatar Sunda paburantak, paburantak, rahayatna lara balangsak.Beak taun beak windu, ngabandungan nyerangkeun ti kaanggangan, lampahna pra seuweu-siwi, Pajajaran."
KARAJAAN SUNDA JEUNG KARAJAAN GALUH
1. Ngadegna Karajaan Kembar
Katompernakeun abad ka-7 Karajaan Tarumanaga anu ngadeg di Tatar Sunda ti mimiti awal abad ka-5 Masehi tinemu suda kakawasaan katut kakuatanana. Bisa jadi eta teh dilantarankeun ku eleh saingan di laut jeung Karajaan Sriwijaya ti wewengkon Sumatera Kidul. Tarumanagara anu puseur dayeuhna di basisir kaler (Sundapura?) di antara Jakarta-Bekasi kasieuhkeun pangupahjiwana jeung kaamananana ku mekarna Sriwijaya jadi nagara maritim di wewengkon Indonesia beulah kulon. Tapi pairing-iring jeung caremna Tarumanagara, di wewengkon pagunungan mitembeyan ngadeg dua karajaan anyar anu dingaranan Karajaan Sunda jeung Karajaan Galuh. Karajaan Sunda diadegkeun ku raja Tarusbawa, ari nu ngadegkeun Karajaan Galuh nya eta Wretikandayun. Duanana oge masih keneh sarerehan, tunggal teureuh Tarumanagara. Puseur dayeuh Karajaan Sunda nya eta Pakuan (kota Bogor ayeuna), perenahna di sisi walungan Ciliwung anu ngamuara di kota palabuan Kalapa (kota Jakarta ayeuna). Ari puseur dayeuh Karajaan Galuh kungsi aya dua tempat. Mimiti puseur dayeuhna di Bojong Galuh (wetaneun kota Ciamis kiwari), perenahna di antara tinemuna walungan Citanduy jeung walungan Cimuntur anu brasna ka Laut Kidul (Lautan Hindia ayeuna). Laju pindah ka Kawali (kalereun kota Ciamis) anu perenahna di tutugan Gunung Sawal. Wates alam wewengkon eta dua karajaan mangrupa walungan Citarum. Beulah kuloneun walungan Citarum mangrupa wewengkon Karajaan Sunda, kawetankeun wewengkon Karajaan Galuh. Wates alam wewengkon Karajaan Sunda beulah kaler, kulon, jeung kidul mangrupa laut, nya eta Laut Kaler (Laut Jawa ayeuna), Selat Sunda, jeung Laut Kidul. Ari wates beh kaler, wetan, jeung kidul Karajaan Galuh nya eta Laut Kaler, walungan Cipamali, jeung Laut Kidul. Beh wetan Karajaan Galuh tepung wates jeung Karajaan Majapahit anu puseur dayeuhna Trowulan (deukeut kota Mojokerto ayeuna), perenahna di sisi kali Brantas anu ngamuara di kota palabuan Surabaya ayeuna. Majapahit minangka karajaan urang Jawa (sukubangsa Jawa ayeuna).
Ieu dua karajaan disebut kembar, lantaran duanana lahir dina waktu anu meh bareng (akhir abad ka-7 Masehi) tur perenahna parerendeng. Di sagigireun eta, tali mimitran diantara duanana raket pisan boh dina kakulawargaan boh dina kanagaraan. Malah mindeng kajadian kakawasaan raja di hiji karajaan ngurung kakawasaan di karajaan nu hiji deui, boh kulantaran boga hak tina alatan pernikahan boh kulantaran boga hak tina alatan turunan (sagetih), saperti nalika pamarentahan raja Sanjaya (623-632), Rakeyan Darmasiksa (1175-1297), Perbu Niskala Wastukancana (1371-1475), Sri Baduga Maharaja (1482-1521). Sok sanajan kitu, sawaktu-waktu mah kajadian oge pagetreng diantara eta dua karajaan, kulantaran parebut kadudukan jeung beda pamadegan di antara para pamingpinna, tapi henteu ari nepi ka ngabalukarkeun bengkah duduluran katut peperangan rongkah mah. Keur urang luar Sunda mah ieu dua karajaan katelahna Karajaan Sunda bae.
2. Kahirupan Ekonomi
Pindahna puseur dayeuh karajaan ti basisir (Tarumanagara) ka pagunungan mawa dampak ka nagara katut rakyat Karajaan Galuh jeung Karajaan Sunda leuwih ngutamakeun kahirupan tatanen tibatan kagiatan buniaga. Harita tatanen urang Sunda anu ngabaku nya eta ngahuma, melak pare di huma, di lahan anu tuhur, lain di lahan baseuh (sawah). Tanah di Tatar Sunda memang lendo, bubuhan leuweung geledegan keneh, lapisan taneuh bagian luhur loba nu asalna tina lebu gunung api anu bitu, tingparentul gunung anu mindeng ngadatangkeun hujan nepi ka cai curcor, walungan ting raringkel di ditu di dieu. Kukituna teu wudu mucekil hasil tina tatanen teh. Lian ti nyukupan pikeun dahar sapopoe, paleuleuwih beasna dijual ka mancanagara. Hasil melak pedes oge, lolobana mah iangkeuneun ka mancanagara. Mangsa harita pedes, cengkeh, jeung pala anu disebut rempah-rempah jadi barang dagangan internasional anu dijual sacara tatalepa nepi ka Eropa.
Sasela-selaning ngahuma, loba patani anu sok moro sato ngarah daging, kulit, tanduk, jeung culana. Sato-sato anu sok diboro kayaning uncal, peucang, banteng, badak, jeung rea-rea deui. Di sagigireun eta, para patani migawe oge nyadap tangkal kawung pikeun diala lahangna. Lahang teh mangrupa cai anu kaluar tina langgari kawung, rasana amis matak seger kana badan. Tapi babakuna lahang jadi bahan pikeun nyieun gula, disebutna gula kawung. Hasil tina nyadap oge mokaha, bisa ngajual gula kawung ka para padagang boh padagang pribumi boh padagang ti mancanagara.
Ti jaman Tarumanagara basisir kaler jadi jalan dagang laut internasional anu nyambungkeun tata buniaga ti wewengkon Indonesia ka Asia Kidul, Asia Kulon, katut Asia Wetan. Barang dagangan anu laris mangsa harita nya eta emas, rempah-rempah, kaen, beas. Lila-lila mah di wewengkon ieu dua karajaan ngadeg sababaraha kota palabuan. Nurutkeun catetan Tome Pires, urang Portugis anu ngideran jaladri Indonesia taun 1513, aya 6 kota palabuan sapanjang basisir kaler wewengkon Karajaan Sunda, ngajajar ti kulon ka wetan nya eta Banten, Pontang, Cikande, Kalapa, Karawang, jeung Cimanuk. Kota palabuan Cirebon jeung Japura, ceuk Tome Pires, geus misah ti Karajaan Sunda.
Di jero karajaan aya sabaraha jalan anu nyambungkeun hiji daerah jeung daerah sejen, hiji kota jeung kota sejen. Diantarana jalan gede anu nyambungkeun puseur dayeuh Pakuan jeung puseur dayeuh Galuh ngaliwatan jalan kaler jeung jalan kidul. Kitu deui jeung daerah Banten di beh kulon disambungkeun ka Pakuan ku dua jalan ngaliwatan jalan kaler jeung jalan kidul. Jalan kaler mapay padataran anu sajajar jeung basisir kaler, jalan kidul mah mileuweungan mapay wewengkon pagunungan. Mangsa harita walungan dijadikeun jalan oge anu ngahubungkeun daerah basisir jeung daerah pagunungan make kapal atawa parahu. Walungan anu kakoncara loba balawiri parahuna nya eta Cibanten, Cisadane, Ciliwung, Citarum, jeung Cimanuk. Walungan Ciliwung ngahubungkeun puseur dayeuh Pakuan, katelah oge Pakuan Pajajaran, jeung kota palabuan Kalapa. Ti ieu kota palabuan merlukeun waktu dua poe perjalanan make kapal pikeun ngajugjug ka Pakuan. Kalapa minangkana mah kota palabuan panggedena jeung pangramena di Karajaan Sunda mah. Kapala kota palabuanana oge gede wibawa jeung pangaruhna.
Penduduk puseur dayeuh Pakuan Pajajaran kurang leuwih 50.000 jiwa jumlahna. Dina tanggal 21 Agustus 1522 di dieu kungsi ditanda hiji perjangjian gawe bareng dina widang ekonomi jeung pertahanan antara gegeden Karajaan Sunda jeung gegeden urang Portugis anu puseur kagiatanana di Malaka.
3. Pamarentahan
Karajaan diparentah ku raja. Jaman harita kadudukan raja dumasar kana konsep kultus dewaraja, nyaeta pandangan yen raja teh sabage wakil dewa di bumi. Kukituna raja kacida dihormatna, malah tampolana disembah ku rayatna siga ka dewa. Raja nyekel kakawasaan mutlak tur miboga hak turun-tumurun ngalinggihan tahta karajaanana. Lilana raja marentah henteu diwatesanan, umumna mah dugi ka pupusna atanapi dugi ka ngaraos sepuh sareng hoyong ngahenang-ngahening museurkeun lelembutanana kana kahirupan jaga sabada ninggalkeun dunya.
Aya aturan anu nangtukeun saha pigentoseun raja anu pupus atanapi anu ngecagkeun kalungguhan. Eta aturan nangtukeun daftar prioritas hak waris dumasar kana tingkat padeukeutna hubungan getih raja jeung anu bakal ngagantina. Anu pangluhurna nya eta putra raja pameget ti prameswari anu cikalna. Upama cikalna putra istri nya turun ka putra pameget adina anu kahiji, kadua, jeung saterusna. Upama teu aya putra pameget ti prameswari, turun ka putra pameget ti selir. Upama teu aya putra pameget bisa oge turun hak waris ka putra istri. Raja anu teu kagungan putra, ragrag hak warisna ka saderek sagetih. Kungsi kajadian hak waris karajaan ragrag ka minantu (lalaki).
Pamarentahan Karajaan Sunda jeung Karajaan Galuh disusun ku wangunan federasi. Ku kituna aya raja pamarentah puseur anu nyekel kakawasaan sakumna karajaan tur linggihna di puseur dayeuh nagara, gelarna maharaja. Aya oge raja-raja di daerah anu nyekel kakawasaan di daerah-daerah. Umumna raja di daerah masih keneh katalian dulur (getih, pernikahan) jeung raja di puseur, malah aya raja daerah anu naek pangkat jadi raja puseur, waktu jabatan raja di puseur kosong. Rakeyan Darmasiksa, upamana, memeh mangku kaprabon di Pakuan, kungsi jadi raja daerah heula di Saunggalah.
Di sabudereun raja aya pajabat-pajabat anu mangku pancen masing-masing, kayaning patih (anu ngajalankeun pamarentahan sapopoe), mangkubumi (anu ngatur urusan tanah), lengser (pangbantu pribadi raja), nu nangganan (pajabat nu nguruskeun masalah jeung daerah), wado (pajabat puseur nu aya di daerah), hulujurit (panglima perang), jurubasa darmamurcaya (penterjemah rupa-rupa basa). Kitu deui di daerah aya sababaraha pajabat daerah anu ngabantu raja daerah, kayaning pangurang dasa calagara anu pancenna nagihan pajeg. Raja daerah boga hak pikeun mungut pajeg ka rayat. Sabagian tina eta pajeg digunakeun pikeun ngajalankeun pamarentahan di daerah (pangwereg), sabagian deui disetorkeun ka pamarentah puseur (pamwatan). Sabalikna, raja daerah boga kawajiban datang ka puseur dayeuh sabage tanda satia ka raja puseur bari sakalian masrahkeun pajeg jeung upeti anu mangrupa hasil bumi ti eta daerah.
Pamarentahan diatur ku rupa-rupa papagon anu disusun nungtut unggal generasi.
Undang-undang (papagon) pamarentahan munggaran nya eta Sanghiang Watangageung anu disusun ku Rahiyangta ri Medangjati kira-kira dina abad ka-7. Saterusna eta papagon dilengkepan saban waktu upama katimbang perlu, nepi ka ahirna aya undang-undang pikeun ngatur kagiatan kaagamaan (dewasasana), pamarentahan (rajasasana), jeung kahirupan rayat sakumna (manusasasana). Eta aturan dumasar kana dua sumber hukum, nya eta ajaran agama (Hindu, Buddha, Jatisunda) jeung ajaran luluhur (patikrama, purbastiti, purbajati). Karajaan Sunda ngutamakeun pisan aturan (hukum) dina ngolah nagarana nepi ka digambarkeun waktu hukum dicekel pageuh, nagara tinemu aman santosa, kerta raharja; tapi waktu hukum disapirakeun, nagara nyorang awut-awutan, malah ahirna mah (1579) runtag samasakali.
4. Kaagamaan
Kahirupan jaman harita raket pisan pakaitna jeung kapercayaan tur kagiatan kaagamaan. Agama anu dianut nyoko kana ajaran agama Hindu jeung agama Buddha anu asalna ti India. Eta dua agama asup ka Tatar Sunda ti jaman Karajaan Tarumanagara keneh. Bukti-bukti anu kapanggih ngeunaan eta hal, saperti candi Cangkuang di Garut, candi Batujaya di Karawang, patung Buddha di Talaga (Majalengka), arca Syiwa di Kendan (Bandung). Sok sanajan kitu, dibandingkeun jeung pangaruh agama Hindu/Buddha anu tumerap di Tanah Jawa (Mataram, Kediri, Singasari, Majapahit), pangaruh eta dua agama di Tatar Sunda kaasup leutik pisan. Titinggal mangrupa patilasan punden berundak, kabuyutan, arca tipe Polynesia, jeung naskah nembongkeun yen sabagian gede masyarakat Sunda jeung Galuh ngagem agama Jatisunda, nya eta agama hasil sinkretisme kapercayaan ka arwah luluhur, ajaran Hindu, jeung ajaran Buddha. Dina ieu hal urang Sunda alam harita geus ngabogaan konsep sorangan ngeunaan kaagamaan anu ngurung tilu hal, nya eta (1) kapangeranan, (2) kahirupan sanggeus nyawa ninggalkeun raga, jeung (3) cara-cara pikeun nyalametkeun diri boh keur salila kumelendang di ieu dunya boh keur hirup jaga di aherat.
Tilu dewa (Trimurti) anu dianggap pangeran pangluhurna ceuk agama Hindu (Brahma, Wisnu, Syiwa), nurutkeun ajaran Jatisunda, perenahna sahandapeun sanghiyang. Jadi, sanghiyang minangka unsur kakawasaan anu pangluhurna. Sanghiyang nyiptakeun alam sagemblengna. Sanghiyang ngatur sakumna mahluk. Sacara mutlak Sanghiyang nyekel kakawasaan di jagat raya. Tempat dumuk Sanghiyang di Kahiyangan anu pernahna di luar alam dunya ieu. Kahiyangan teh alam anu suci, sepi, tur langgeng taya gangguan kahirupan dunya.
Asup ka alam Kahiyangan katut hirup ngahiji sareng Hiyang sabada nyawa ninggalkeun raga mangrupa panyileukan manusa, sabab nya di dinya nyampak kabagjaan abadi. Eta panyileukan bisa kahontal, upama manusa salila hirupna di alam dunya ngagungkeun tur nyembah Hiyang sarta loba nyieun kahadean ka sasama manusa, laku lampahna hade luyu jeung pancen hirupna.
Kasalametan jeung kabagjaan hirup di alam pawenangan (dunya) jeung di alam kalanggengan (aherat) gumantung kana ajen tapa hiji jalma anu dilakonan salila hirupna di alam dunya. Tapa teh nya eta garapan gawe nurutkeun kaahlian jeung pagawean masing-masing. Lamun tapana hade tur daria, kahirupan di dunya jeung di aheratna oge pinanggih kasalametan jeung kabagjaan. Tapi sabalikna, lamun tapana goreng, kahirupanana oge bakal tinemu jeung kacilakaan katut katunggaraan boh di dunya boh di aherat.
5. Basa, Aksara, jeung Sastra
Yakin pisan yen masyarakat Sunda zaman Karajaan Sunda jeung Karajaan Galuh geus ngabogaan basa jeung aksara. Eta hal teh dumasar bukti-bukti mangrupa titinggal tinulis (prasasti, naskah, jeung catetan urang mancanagara). Salian ti eta, zaman harita urang Sundana sorangan ngaku yen geus ngabogaan basa jeung aksara sorangan. Kiwari basa jeung aksara anu dipake zaman harita disebutna basa Sunda Kuna jeung aksara Sunda Kuna. Eta sesebutan pikeun ngabedakeun jeung basa Sunda ayeuna anu katelah basa Sunda Modern. Adeg-pangadeg aksara Sunda Kuna jeung kabeungharan kecap basa Sunda Kuna dipangaruhan ku basa Sansekerta jeung aksara Palawa anu asalna ti India.
Hanjakal pisan basa jeung aksara Sunda Kuna henteu lana hirupna, kulantaran menak-menak Sunda kabongroy ku basa jeung aksara anyar ti piluaran ti mimiti ahir abad ka-17. Atuh ieu basa jeung aksara teh pegat di tengah jalan, henteu nyambung ka zaman satuluyna. Balukarna loba nu nyangka, kaasup urang Sundana sorangan, yen urang Sunda teu bogaeun aksara sorangan jeung basana henteu bisa dipake masamoan dina kahirupan sastra, kanagaraan, jeung elmu pangaweruh. Kitu deui, lamun urang Sunda kiwari maca teks Sunda Kuna, aksarana teu kabaca sarta basana teu kaharti. Kumaha wujud basa Sunda Kuna teh? Ieu contona sakadar ubar kapanasaranan. "Nya mana sang rama enak mangan, sang resi enak ngaresisasana, ngawakan na purbatisti, purbajati. Sang disri enak masini ngawakan na manusasasana, ngaduman alas pari-alas." Tarjamahna: "Mana sang rama tengtrem nguruskeun bahan pangan. Sang resi tengtrem ngajalankeun palaturan karesianana, ngamalkeun tali-paranti karuhun, adat baheula. Sang disri tengtrem ngaracik rupa-rupa ubar. (Raja) ngalaksanakeun aturan kahirupan manusa, ngabagi-bagi leuweung jeung tanah di sabudereunana."
Aksara Sunda Kuna dijieun sanggeus urang Sunda wanoh kana aksara Palawa pikeun nuliskeun basa Sanskerta. Kumaha cara nuliskeun basa Sunda? Kalawan cecekelan aksara Palawa, nya dijieun aksara Sunda (Kuna) pikeun ngawujudkeun basa Sunda (Kuna) sacara tinulis. Ti harita gubrag ka dunya aksara Sunda (Kuna). Abjadna dumasar kana engang dina kecap anu jumlahna 18 sarta unina: ka ga nga, ca ja nya, ta da na, pa ba ma, ya ra la, dan wa sa ha. Aya oge aksara lambang vokal mandiri, angka, jeung tanda pikeun lambang sora vokal sejen katut tambahan tanda lianna.
Puisi zaman harita diwangun ku susunan jajar demi jajar anu unggal jajar kauger ku 8 engang. Eta wangunan puisi teh disebutna carita pantun. Pantun mangrupa seni pertunjukan asli urang Sunda. Juru pantun nembangkeun carita pantun bari dipirig ku kacapi. Ku kituna carita pantun miang tina tradisi lisan. Conto puisi jenis pantun kaunggel di handap ieu.
Ambuing karah sumangerIbu wilujeng kantun Pawekas pajeueung beungeut Panungtung patembong rarayambu kita deung awakingibu sareng diri abdi
Sapoe ayeuna diniSapoe poe ieu pisanpajeueung beungeut deung aingpatepung lawung sareng sim abdiMo nyorang pacarek deui(Jaga mah) moal ngalaman pataros deui
moma tina pangimpianiwal dina pangimpianpajeueung beungeut di bulanpatepung lawung di bulanpatempuh awak di anginpasalisir awak di angin
6. Runtagna Karajaan
Iwal ti nyatet kota-kota palabuan di Karajaan Sunda jeung kagiatanana, Tome Pires nyatet oge kaayaan Karajaan Sunda anu pakait jeung sabab runtagna ieu karajaan. Dicaritakeun yen harita raja Sunda nyieun kawijakan pikeun ngawatesanan jumlah padagang muslim buniaga di wewengkon Karajaan Sunda, sabab ngarasa hariwang ku mekarna buniaga jeung jumlah kaum muslimin. Memang harita geus loba padagang muslim bubuara di kota palabuan Cimanuk, malah kota palabuan Cirebon jeung Japura mah geus misahkeun diri ti lingkungan Karajaan Sunda. Kabejakeun oge di kota palabuan Banten jeung Karawang geus aya para padagang jeung kaum muslimin sejenna anu mukim. Atuh rayat Sunda mimiti nungtutan pindah agama jadi ngagem agama Islam. Keur pamarentah puseur mah eta hal teh jadi ancaman anu sawaktu-waktu ngbarubahkeun. Memang teu mangkuk lila ti harita timbul daerah-daerah anu baruntak, untung Prabu Surawisesa (1521-1535) masih keneh kuat mingpin pasukan pikeun ngungkulanana.
Sapupusna Prabu Surawisesa, raja-raja Sunda (4 raja) teuing ku hengker tur sikep paripolahna henteu hade, leuwih loba ngutamakeun kasenangan dirina tibatan ngurus nagara jeung rayat. Di ditu di dieu timbul deui nu baruntak, teu bisa diungkulan. Banten misahkeun diri. Ahirna Karajaan Sunda teu mangga pulia nyanghareupan kakuatan gabungan Cirebon, Banten, jeung Demak anu ngarurug puseur dayeuh Pakuan Pajajaran taun 1579.
DI KUTIF Ti S. EkadjatiGurubesar Tamu Research Institute for Languages and Cultures of Asia and Africa Tokyo University of Foreign Studies(disalin tina Majalah Manglé, édisi online)


c: text/html

text:
Sésar
Sésar atawa fault nyaéta rengat dina babatuan nu nuduhkeun ayana gerak rélatif.
Sésar mayor nu kajadian dina intip bumi mangrupakeun hasil tina shear motion tur zona sésar aktif mangrupakeun zona nu pikahariwangeun ku kamungkinan ayana lini.
Lini disababkeun ku énérgi salila kajadian ngagésér nu gancang dina sapanjang widang sésar. Lamun sésar kajadian di sagara mangka boga potensi ayana sunami.
Aya sababaraha tipe sesar, diantarana :
- Sesar normal
- Sesar naek (thrust fault)
- Sesar geser (strike-slip or transform, atawa wrench fault)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Carpon - LALAKON AWON
Ku Godi Suwarna
AWON. Sakitu-kituna ngaranna téh. Teu kurang teu leuwih. Duka kumaha pipikiran jenatna kolot-kolotna pangna méré ngaran kawas kitu. Disebut goréng patut da henteu manéhna téh. Malah mun ditilik-tilik, nya aya rupaan wé sakitu mah. Pédah teu kasartaan wungkul. Éta wé geura, barang pakéna téh teu weléh rangkedut baé. Kungsi éta gé manehna téh maké pakéan rada pantes. Diberé lungsuran seragam pagawé negri ku Mang Sidik, pesuruh SD. Na da éta mah, guru-guru sadésa ngadon ribut Ngaromongkeun. Teu sarukaeun. Seragam saenya-enya dipapaké ku jelema kitu, ceuk nu karukulutus. Mang Sidikna ogé diseukseukan ku Kepala Sakola. Atuh manéhna téh teu tulus ganti pakéan. Balik deui wé mamaké gidril, saban poé, ka mamana, bari jeung gogodombrangan éta téh.
“Jih, étah, Mang Awon mani saé kitu, eum!”
“Uhun. Mang Awon mah saé baé da!”
“Naha sakitu saé bet di-awon-awon?”
“Ah, sakali Awon mah tetep wé awon!”
Dina hiji mangsa, isuk-isuk, barudak SD mani raéng ngaheureuyan Manéhna ngan ukur imut bari jongjon wé digawé, nyapuan buruan balédésa Kitu biasana, boh ku budak boh ku kolot, manéhna téh teu weléh digareuhgeuykeun. Nya kitu, diheureuyan atawa dicarekan ku saha baé ogé manéhna mah teu weléh imut jeung imut. Imut nu matak deungdeuleueun ceuk Mang Sidik téa mah.
Rengsé sasapu, ger, ngadurukan runtah. Deregdeg ka jero rék nyokot bandéra. Rohangan karosong keneh. Can aya pamong nu ngantor najan geus nyedek ka beurang. Dirigdig deui ka buruan bari mamawa bandera. Bandera dikelat. Manehna mundur tuluy ngahormat kana bandera. Kituna téh bari ngawih lagu Dengkleung, da ngan eta-etana nu apal. Hansip ngadon tingcalengir sabot nyerangkeun nu keur upacara sosoranganan.
“Ka dieu heula sakeudeung, Won,” ceuk Pa Ulis pabeubeurang, tuluy ngoyoyod ka pipir. Awon ngiclik nuturkeun.
“Apal imah Nyi Nenih, Won?” Pa Ulis haharéwosan.
Awon unggeuk.
“Kieu, Won. Panganteurkeun ieu, ka Nyi Nenih,” Pa Ulis ngusiwel, ngaluarkeun amplop dines tina sakuna. “Béjakeun, Won, Bapa keur sibuk kituh. Kadé tong comel, nya!”
Awon imut. Imut nu matak deungdeuleueun tea ceuk Mang Sidik mah. Katenjona rada nyiak Pa Ulis gé. Era jigana. Bangun nu ngarasa rumasa keur boga dosa. Tapi da ngan Si Awon-awonna nu dipercaya. Awon imut bari manggut. Pa Ulis katenjo rampang-reumpeungna.
Rada jauh imah Nyi Nenih téh, nenggang, di tonggoh, di tungtung lembur. Awon ngagedig bari teu weleh umat-imut. Najan ceuk batur kurang saeundan, lamun amis budi mah nu sejen gé tangtu bakal nyaraaheun, dunya bakal jadi lega, kitu ceuk jenatna akina nu teu weleh kapireng baé, najan teu kaharti kabeh.
“Bang Awon, apa masih tetep awon, rojer?” ceuk Jang Dudung nu keur ngariung jeung baturna papada pamuda nganggur.
“Jin, lain gé Kang Awon mun teu awon mah, nyah?” nu sejenna mairan.
Awon ukur imut sabot ngagidig, teu maliré pamuda nu garugupay ban ngaracung-ngacungkeun botol. Sajajalan Awon ngahariring Dengkleung, dibulak-balik. Sanggeus ngesang, Awon anjog ka buruan imah Nyi Nenih nu hieum ku tangkal sawo. Panggung imahna téh. Barala da teu kaurus. Nyi Nenih téh hirup kadua ninina nu geus pikun pisan.
Sanggeus pupuntenan sawatara lila, Nyi Nenih ngulutrak. Didadaster. Ngaléléké. Buukna acak-acakan. Sédowna ngadaragleg keneh. Lipstikna ludang-lading kana pipi jeung gadona. Karek hudang pisan jigana mah.
“Jih, Awon geuning? Aya naon, Won?” Nyi Nenih diuk dina golodog, gigireun Awon.
“Ieu, ti Pa Ulis ...”Awon ngasongkeun amplop.
“Gering puguh uing téh,” Nyi Nenih nyoekeun amplop dines, aya duitan salambar. “Jurig sugan! Cedit-cedit teuing mangkeluk téh! Teu kawas mun keur aya kahayang!! Nyaho aing keur gering!”
“Gering? Nyeri naon, Nyai?” Awon imut mani nganjut.
“Rieut. Sarebel baé deuih,” Nyi Nenih leuleuy sanggeus nenjo imut Awon.
“Jin, atuh. Pencetan, Nyai?”
Nyi Nenih unggeuk tuluy nukang bari rada ngadayagdag. Awon imut. Nyi Nenih didangheuakeun. Tarangna diurut, turun kana beuheungna, kana pundukna nu ngaliglag. Aya kulit mani lemes kieu, ceuk Awon nu mindeng mencetan Hansip. Imut Awon beuki nganjut, beuki leleb. Imut Awon digebah ku nu nyorowok: “Nanaonan ieu téh? Maneh keur naon di dieu?”
Ngarenjag duanana gé. Ret. Singhoreng Pa Kulisi geus ngajega bari ngumis. Awon gancang nangtung. Ajeg. Ngahormat. Kitu biasana mun tepung jeung Pa Kulisi. Nu dihormatna mah ngadon ngabalieur, ngadon meletet kana daster anu nyingkab, ka nu ngaboleklakna.
“Keur naon ari maneh, Awon?”
“Siap, Komandan! Nuju mencetan, Komandan!” Awon daria naker, teu weleh ngahormat nurutan Hansip, ngan ditungtungan ku imut ieu mah.
Nyi Nenih nyikikik.
“Sia mah. Batur digarawé, ieu kalah ngahénén jeung nu dénok!” Pa Kulisi angger meletetan pingping.
“Ari Aa? Badé naon siang-siang ka dieu?” Nyi Nenih ngadilak, ngoyag-ngoyag pingping nu keur dipencrong ku Pa Kulisi.
“Ngon... trol wé atuh. Pajar gering apan.” walon Pa Kulisi. “Indit kaituh. Awon!”
“Siap, Komandan! Dilaksanakan, Komandan!” cenah, ngahormat, tuluy balik kanan.
Nyi Nenih nyeuleukeuteuk.
Nu diseungseurikeunana mah noyod wé. Awon ngahariring Dengkleung, lagu nu ngan sakitu-kituna tea. Ngalieuk deui sotéh pedah Nyi Nenih ngagerewek bangun getek. Barang malik, horeng nu duaan téh geus arasup ka imah. Pantona meundeut. Tapi da kadenge keneh sora Nyi Nenih aduh-aduhan. Parna kitu geringna? Ceuk Awon, tuluy balik deui rurusuhan. Lalaunan manehna muka panto. Kasampak Pa Kulisi jeung Nyi Nenih keur patutumpuk dina korsi panjang, di tepas.
Kadengé sora Nyi Nenih nu hos-hosan sada entog.
“Peryogi nyaur Pa Mantri, Komandan?” Awon hariwangeun pisan.
Puguh wé, Pa Kulisi ngagurubug badis nu direwég kanjut.
“Siah, dasar jelema eusleum! Mantog, Awooon!” Pa Kulisi tibubuncelik, ngangsrodkeun calana dinesna.
Awon ngarenjag, reuwas. Tapi tuluy manehna imut. Imut nu matak deungdeuleueun ceuk Mang Sidik tea mah. Nenjo imut Awon, Pa Kulisi bangun anu rada nyeblak. Bangun teu pararuguh rarasaan. Pa Kulisi ngajeten. Pias. Awon ngahormat, balik kanan tuluy ngagedig deui.
Beu, parna Nyi Nenih téh! Renghapna gé mani hos-hosan kitu! Sada entog! Untung wé aya Pa Komandan! Mun euweuh Komandan mah uing meureun kariripuhan! Bieu gé terus wé geuning dijampe! Karek apal. Komandan téh horeng bisa ngubaran! Omong Awon.
Pasosoré, Awon ngagidig deui ka imah Nyi Nenih. Rek ngalongok. Teu weleh kadengé baé, sora Nyi Nenih nu hos-hosan sada entog basa dijampé ku Pa Kulisi tea. Awon ngeupeul cau tilu siki, sesa Pa Kuwu di kantor. Karunya! Rek saha nu ngurusna! Boga nini geus pikun kitu! Ceuk Awon nu keur ngagedig.
Na atuh. di buruan imah Nyi Nenih. Awon bet pasarandog jeung dununganana, Pa Kuwu. Pa Kuwu keur memener baju jeung calana dinesna. Awon rikat nyumputkeun cau kana saku. Rumasa. Rumasaeun nyokot cau teu bebeja.
Awon kuram-kireum da puguh Pa Kuwu téh jalma nu pangdipikaserabna.
“Kateterasan Nyi Nenih téh, Pa?” Awon alangah-elengeh.
Pa Kuwu ngarenjag da keur malaweung tea.
“Na da Bapa mah ... Bapa mah tas neang sapi...” tembal Pa Kuwu teu pupuguh.
“Oh, teu damang deuih sapina, Pa?”
“Geus aya nu rek nukeuran ku sawah ...” Pa Kuwu beuki teu puguh.
Awon imut. Imut nu matak deungdeuleueun tea. Nenjo imut Awon, Pa Kuwu ngejat tuluy ngabigbrig badis nu tas tepung jeung jurig dempak. Reuwas awon gé, meh lumpat ngudag Pa Kuwu. Bari hemar-hemir, Awon luak-lieuk, tatanggahan kana tangkal sawo. Tapi da sidik taya nanaon.
Ret ka imah Nyi Nenih. Rarat-reret. Sarimpe.
“Saré Nyi Nenihna gé. Dikirim obat ku Pa Kuwu. Heg obatna téh nu marahal tea,” Awon yakin pisan da puguh bageur tea Pa Kuwu mah.
Awon teu wani unggah, bisi ngaganggu. Ngan barang inget kana cau, manehna tuluy ngahuleng. Cau dialak-ilik. Dipikiran kudu kumaha mikeunna. Da piraku ari kudu dibawa balik deui mah. Tungtungna, cau téh ditunda wé dina golodog.
“Jangeun ninina. Lumayan. Nyi Nenih mah geus dikirim apan ku Pa Kuwu! Nu ngeunah wungkul dahareunana oge,” cenah ban ngaleos.
Kakocapkeun, peutingna di baledesa—enya, Awon téh sok ngagojod di dinya wé, matuh, da puguh teu bogaeun imah tea—sarena teu pati tibra. Ngimpi diudag-udag baé ku sapi gering nu hos-hosan sada entog. Ngimpi ngapung jeung Nyi Nenih bari nananggeuy cau tilu siki. Manehna jeung Nyi Nenih murag tina mega malang, ngagebrus kana cubluk. Dina cubluk. Pa Kuwu, Pa Kulisi, Pa Ulis, jeung batur salelembur ngadon silih reweg, silih segag, silih cakar. Parebut cau nu ngan ukur tilu siki. Awon ceurik, ngadingdiut di pangimpianana.
“Ari Awon can hayang rarabi?” Pa Kuwu nalek, hiji mangsa, heuleut tilu bulan sanggeus Nyi Nenih gering tea.
Awon teu nembalan, kalah tatanggahan mencrong Galudra.
“Jen, kalah ngalamun! Kumaga mun dikawinkeun ku Bapa? Daek, Won?”
Kawin. Lebeng pisan. Teu kapikireun. Teu kaciptaeun.
“Ka Nyi Nenih daek, Won?” Pa Kuwu beuki nyedekeun.
“Engké Nyi Nenihna dibaturan ku abdi, kitu?” Awon kalah malik nanya ban ngagaroan sirah.
“Enya kitu. Engké Awon sarena pindah ka imah Nyi Nenih,” Pa Kuwu rada seuri.
“Saha atuh engké nu ngemitan baledesa?” Awon bingung.
“Ah, cuang nitah batur wé. Kumaha? Daek Won?” Pa Kuwu mimiti teu sabar.
Tungtungna mah Awon téh unggeuk najan bingungeun keneh pisan. Bray weh, Pa Kuwu munggah marahmay. Kitu deui Pa Kulisi. Kitu deui Pa Ulis. Beja yen Awon rek kawin ka Nyi Nenih tereh pisan narekabna. Loba lalaki, nu bujangan jeung nu boga pamajikan, ujug-ujug plung-plong haté barang mireng eta beja. Sugan wé baleg ari geus kawin mah, kitu ceuk kaum ibuna.
Mang Sidik nu ngajenghok mah, tuluy ngaheruk meunang sawatara poe.
“Nyaan Awon téh rek kawin?” Mang Sidik ngahaja nepungan Awon.
Awon unggeuk bari imut. Nenjo imut Awon, Mang Sidik kalah ngalimba. Rus-ras ka kulawarga, ka dulurna Awon nu kabeh geus tilar dunya.
“Pikiran heula, Won. Ulah rurusuhan.” Mang Sidik dareuda.
“Ah, uing mah kumaha Pa Kuwu wé, Mang. Bageur Pa Kuwu mah da,” omong Awon. “Karunya cenah Nyi Nenih téh ceuk Pa Kuwu ogé. Jaba ninina geus maot apan. Keueungeun. Kudu dikemitan ceuk Pa Kuwu téh.”
“Nya ari kitu onaman,” tuluyna mah Mang Sidik téh ngabarabat mamatahan nu rek laki-rabi, mamatahan Awon nu ukur imut jeung imut.
Kacaturkeun, ger weh kawin. Ramé sakitu mah. Nu daratangna loba. Nyarambungan. Kasep geuning Awon téh ari dangdan mah, ceuk nu nyaraksian. Ti Pa Ulis supenirna telepisi, urut-urut baé mah. Pa Kulisi meré kongkorong. Jang Dudung mah ngadon heureuy, ngadon mungkus pel anti sepilis. Pa Kuwu ngaharewos ka Awon, ti Bapa mah sawah dua ratus bata, cenah. Tuluy Pa Kuwu ngaharewos ka Nyi Nenih nu beuki gumuleng baé. Nyi Nenih unggeuk mani haget.
Bagja Awon téh. Bungaheun pisan. Imutna teu pegat-pegat. Sapopoé umat-imut. Ras deui kana caritaan akina. Enya we! Batur téh nyaraaheun geuning! Padahal dulur gé lain! Hanjakal kawin téh teu ti bareto! Carek Awon nu terus imut jeung imut.
“Saré di tepas wé. Tipi bisi aya nu maling!” Nyi Nenih nyurungkeun, peutingna, basa Awon nyampeurkeun ka kamar.
“Moal keueung kitu, Nyai?” Awon mundur deui.
“Ah. da lain bolon! Sorangan biasana ge!” Nyi Nenih nyentak tuluy ngagebrugkeun panto kamar.
Awon ngahuleng. Tapi kapan ceuk Mang Sidik ogé kudu silih eledan ari jeung pamajikan mah. Awon imut deui. Kayungyuneun meureun pedah boga pamajikan ludeungan. Sanggeus karalang-kuriling teu puguh cabak, tungtungna mah Awon nyangsaya dina korsi panjang. Dina korsi eta pisan Nyi Nenih téh dijampe ku Pa Kulisi, bareto.
Awon lalajo telepisi nu teu disetel. Ramé geuning, ceuk Awon pedah keur bungah. Dina tipi, katembong manehna keur pangantenan. Jenatna indung bapana tarurun ti langit, tarumpak kuda, diiringkeun ku widadari nu naranggeuy cau sasikat sewang. Awon seuri da geuning beungeut kuda téh bet siga Pa Ulis jeung Pa Kulisi. Dulur-dulurna, nu geus talilar dunya, ngariung di balandongan. Nanggap wayang. Beungeut wayang téh kabeh jiga manehna. Sindenna teu eureun-eureun ngahaleuang lagu Dengkleung.
Barang lilir, kadengé sora nu hos-hosan ti kamar. Sora nu humarurung deuih. Awon ngojengkang, ngadeudeukeutan panto kamar. Kadengé sora nu rereketan. Bangsat kitu? Ceuk Awon sabot noong tina bilik carang. Nu katenjo ukur korsi. Aneh. Bet aya kulit oray nu nyampay dina korsi. Awon gigisik. Noong deui. Jeket. Jeket Pa Kuwu geuning nu nyampay téh. Apal da sok mangnyeuseuhkeun.
Naha aya jeket Pa Kuwu di dinya? Awon bingung.
Nu hos-hosan, nu humarurung, nu rereketan, beuki lila beuki tarik.
“Nyi! Nyi! Ku naon? Gering, Nyai?” Awon ngetrokan panto.
Sora-sora ti kamar ngadadak jempé. Leuh, boa maot, Awon reuwaseun.
“Buka, Nyai! Buka! Buka heula, yeuh!” Awon ngagudrag-gudrag panto.
“Naon ieu téh? Peuting-peuting ngadon riweuh!” sora Nyi Nenih semu haroshos.
“Teu kua kieu, Nyai? Teu gering?” Awon hariwangeun pisan.
“Meugeus gandeng! Teu pupuguh! Ngaganggu nu keur sare!” Nyi Nenih nyentak.
“Nyaan teu ku ...”
“Gandeng! Gandeng! Molor ka dinyah!”
Ngemplong geus kitu mah. Melang tuda, bisi kumaonam, cenah. Da ceuk Mang Sidik ogé kudu tulaten, kudu nyaah ka pamajikan mah. Awon seuri maur Rumasa. Bet ngaganggu nu keur saré, nu keur ngimpi boa, keur ngalindur. Ras kana jeket Pa Kuwu. Ah, tetenjoan wé meureun eta mah, lulungu tuda, cenah bari ngagoledag deui.
Geus kitu mah guher deui baé dina korsi panjang. Geus ngimpi deui baé. Nyambung. Ngimpi kawin. Ratu Entog panganten awewena teh. Badag pisan entogna gé. Badag bujur. Jeung disada baé deuih. Hos-hosan. Imah eundeur basa Ratu Entog ngagarapak da disampeurkeun ku oray sanca nu kaluar tina jaket Pa Kuwu. Oray Sanca beuki lila beuki badag, beuki panjang, beuki buleud. Ratu Entog dibeulitan ku Oray Sanca. Ratu Entog jeung Oray Sanca disarada babarengan. Sorana sarua hos-hosan.
“Pareuman tipina. Awon! Geura sare!” Nyi Nenih gegebes, peuting isukna, basa Awon keur lalajo telepisi nu karek meunang menerkeun.
“Jih, raramena, Nyai! Kagok atuh,” Awon imut.
“Pareuman! Uing rek sare! Rarieut!” Nyi Nenih ngulas-ngulas lipstik, midang keneh najan peuting beuki peuting.
“Meunang Akang saré di kamar, Nyai?” pokna sabot mareuman telepisi. “Rea reungit di dieu mah. Tuh, mani barentol kieu.”
“Ah, di dinya wé, dina korsi. Tungguan tipi!”
“Jih. apan cikeneh gé dina tipi, sararena téh bareng di …”
“Dina tipi sotéh. Imah uing mah lain tipi!”
“Tadi, ceuk Jang Dudung. Akang kudu saré di kamar, cenah!”
“Jelema burung Si Dudung mah! Didenge-dengé teuing! Meugeus di dinya we!”
Sora nu hos-hosan téh peuting harita gé geus kadengé deui baé. Sora nu seuhah deuih. Kitu deui peuting isukna. Peuting isukna deui. Ti peuting ka peuting. Geus tara dipikiran ieuh. Kitu biasana meureun, sarena sok ngimpi baé, sok ngalindur baé, ceuk Awon. Paling ogé sok ras deui kana impianana sorangan, ka Ratu Entog jeung Oray Sanca tea. Awon seuri da geuning beuki dieu Nyi Nenih téh beuki jiga Ratu Entog.
Bujurna beuki badag baé. Beuteungna deuih. Leumpangna ngagetot badis entog nu rek ngendog. Ka dieunakeun mah tara kadengé ngalindur Nyi Nenih téh. Jaba jadi bageur deuih. Paingan ceuk Mang Sidik, bageur cenah engké gé, asal Awonna sabar wé. Ngan edas ogoanana. Kudu digeberan baé. Atoh wé Awon mah. Atoheun pisan. Komo barang mimiti meunang asup ka kamarna mah. Sapeupeuting Awon ngahihidan Nyi Nenih bari ngahariring Dengkleung.
Kacaritakeun, heuleut lima bulan ti tas dikawinkeun tea, Nyi Nenih geus ngalahirkeun. Orokna lalaki Kasep. Mani rabul nu ngalongokna gé. Abring-abringan. Lalaki wungkul. Awon beuki ngarasa dipikanyaah. Ku nu ngarubung, orok téh sok disaridik-sidik, tuluy saleuseurian bari silih tunjuk irung.
“Jiga Pa Ulis, Won!” aya nu pok nyarita kitu.
“Jih, puguh jiga Pa Kulisi!”
“Tarangna! Tingal tarangna! Tarang Pa Kuwu!”
Reueus wé nu aya Awon mah. Reueus pisan. Sugan atuh katuliskeun jadi pamong, cenah. Orok teu weleh diteuteup. Teu weleh geugeut. Teu weleh hayang deukeut baé. Teu weleh hayang nungguan di kamar. Tapi sanggeus Nyi Nenihna jagjag mah Awon téh teu meunang asup ka kamar. Tong boro mangku, teu meunang nyabak-nyabak acan. Bisi katepaan, ceuk Nyi Nenih.
Kakocapkeun hiji mangsa. sanggeus rengsé ngariung nyukuran orok, peutingna téh bulan ngempray kasawang ti tepas jempling. Awon ngabaheuhay dina korsi panjang. Asa jadi lalega tepas téh, buruan deuih ituh, ceuk Awon nu ras deui kana omongan akina.
Awon nyetel tipi. Sorana dileutikan pisan da bisi ngagareuwahan orok nu keur tibra. Sabot lalajo. Awon rut-ret kana panto kamar, ngarep-ngarep Nyi Nenih kaluar bari ngais budak. Kacipta baé, sirah orok nu bolenang karek meunang nyukuran. Kacipta lemesna mun diusapan. Hayang ngais deui. Hayang ngeyong. Hayang ngahariringan. Hayang...
“Hayang daging Oraaay!” Ratu Entog kutap-ketap.
“Hayang daging Entooog!” Oray Sanca kutap-ketap.
“Hayang daging oroook!” Ratu Entog ngacay.
“Hayang daging oroook!” Oray Sanca ngelay.
“Hos! Hos! Hos!” ceuk Ratu Entog.
“Hosss! Hosss! Hosss!” ceuk Oray Sanca.
Awon ngorejat. Hudang. Culang-cileung. Bulan ngempray keneh. Tipi hurung keneh. Dina tipi, aya awewé gegelehean di basisir. Aya lalaki nyampeurkeun. Awewé jeung lalaki tuluy patangkod-tangkod. Ti kamar. geus kadengé deui baé sora nu hos-hosan. Ras deui kana impianana dkeneh, ka Ratu Entog jeung Oray Sanca tea. Awon seuri.
Sora anu hos-hosan téh mimitina lalaunan, laun-laun beuki tarik. Na atuh, orok ujug-ujug ngagoar. Awon curinghak. Jol kacipta orok dibeulitan ku Oray Sanca, dilolodok ku Ratu Entog. Awon ngojengkang, rek ka kamar, rek nulungan budak. Tapi Awon diuk deui. Teu wani da sieun dicarekan. Dina tipi, nu keur patangkod-tangkod aya nu ngintip. Lalaki jabrig nyangking balati gedé. Ceurik orok beuki tarik. Awon ngojengkang deui. Rek lahlahan ngetrok panto. Panto kamar muka manten. Breh. Ratu Entog ulag-ileug. Awon hemar-hemir Disidik-sidik. Nyi Nenih geuning. Nyi Nenih nangtung di lawang, bulucun semu ngesang, mangku orok nu gogoaran.
“Leweh baé budak téh! Pependé, yeuh! Dieyong geura!” Nyi Nenih ngasongkeun orok jeung pangaisna.
“Karasa beuteung deui, Nyai?” Awon ngarawu orok.
Nyi Nenih teu nembalan, kalah gura-giru meundeutkeun panto.
“Dibaju geura, Nyai. Bisi asup angin keh.” Awon ngais budak.
Teu weleh geugeut ka orok téh Teu weleh ditatap. Teu weleh diusap. Orok dieyong-eyong bari diharinngan. Dengkleung. Sora ti kamar mimiti kadengé deui. Dina tipi, nu keur patangkod-tangkod dibongohan. Si Jabrig ngaheumbat. Gabres. Gabres. Getih muncrat maseuhan kikisik. Sora ti kamar beuki tarik. Jol kacipta. Ratu Entog gutat-getot beurat ku bujur. Oray Sancana calawak. Tuluy garulet. Silih lodok. Silih pacok. Silih cokcrok. Dina tipi. Si Jabrig terus ngahanca nu keur kokoloyongan. Gabres deui. Gabres deui. Dicehcer. Terus dicehcer. Getih busrat-basret. Tapi teu direret-reret acan. Si Jabrig terus ngaheumbat. Sakali deui. Gabres deui. Ngaheumbat deui. Gabres. Gancang Awon mareuman telepisi bari terus humariring.
Sora nu hos-hosan, sora nu humarurung, sora nu nyikikik. sora nu ceplak, sora nu rereketan awor jeung hariring Dengkleung.
Jempling tungtungna mah. Jempling pisan.
“Ujang rek jadi naon jaga? Jadi Pamong? Ah, jadi naon wé nya, Jang. Asal bageur,” Awon ngaharewos, nompo kana ceuli budak nu geus tibra deui.
Ti kamar kadengé sora nu batuk, ditungtungan ku cikikik.
“Sing amis budi Ujang mah, nya?! Ngarah rea nu nyaraaheun. Sing amiiis téh nya, Jang?”
Awon imut bari nyium budak. Awon bangun hayang nepakeun imutna nu matak deungdeuleueun tea. Awon seuri barang nenjo orok ngarenyu nu imut. Aya nu nyalangkrung dina juru panon Awon.
Di buruan, caang bulan beuki ngebrak.***
=====
Catetan:
Pinunjul I Pasanggiri Ngarang Fiksi Paguyuban Pasundan/Hadiah Sastra DK Ardiwinata 1997. Dimuat dina Majalah Manglé No. 1628, Oktober 1997
__._,_.___
http://groups.yahoo.com/group/baraya_sunda/
[Ti urang, nu urang, ku urang jeung keur urang balarea]
__,_._,___


text:
Tiongkok
- Pikeun nagara anu dipikawanoh jeung sebutan China atawa RRC, tempo Republik Rahayat Tiongkok.
Tiongkok nyaéta kecap anu dipaké sarta geus diadaptasikan ka dina éjahan basa Indonésia pikeun nunjuk ras atawa suku, nagara sarta sagala hiji hal anu patali jeung Républik Rahayat Tiongkok (RRT). Tiongkok asalna ti dialek Hokkien anu ngarujuk ka Zhongguo dina basa Mandarin. Zhongguo sorangan hartina nyaéta nagara tengah.
Di Indonésia pamakéan kecap "Cina" ku nu nyicingan pituin Indonésia pikeun nunjuk ka ras atawa suku atawa pribadi mindeng dianggap minangka hal anu pohara garihalna (kawas kecap "nigger" pikeun jelema kulit hideung di Amérika), lantaran éta, pamakéannana pikeun nunjuk ras atawa suku atawa pribadi mangrupa hal anu bisa dihartikeun daweung pohara rasial. Asal konotasi ieu, nurutkeun hiji tulisan di KOMPAS [1], nyaéta ti jalma-jalma di Tiongkok Daratan anu nganggap kecap Cina éta diasosiasikeun jeung kecap shina (支那), hiji kecap anu sawajarna dipaké ku urang Jepang pikeun ngécé urang Tionghoa saprak Perang Tiongkok-Jepang Kadua.
Minangka alternatif, kecap Tionghoa atawa sakapeung China bisa dipaké pikeun nunjuk ka pribadi, suku atawa ras. Pihak Kadubes RRT di Indonésia sorangan leuwih mikaresep kecap "Tiongkok" (atawa sahanteuna "China") batan "Cina".


text:
kumpulan carita/dongeng pikaseurieun pikeun saha wae anu resep tur daek kana ngamumule budaya sunda
Kamis, 14 Juli 2011
NU SUING
Wa haji : Cing jang sebutkeun alif
Ardasim : aliiiiip
Wa Haji : baaaa
Ardasim : mpaaa
Wa Haji : lain mpa tapi baaaa, perhatikeun ku maneh dina harkat jeung tajwidna (si uwa rada muncereng)
Wa Haji : sok sakali deui....baaaa..!!
Ardasim : mmmmpaa..
Wa Haji : ( keuheul jeung ngamaklum) sok tuluykeun..!!
Wa Haji : jim..
Ardasim : jiiiip..
Wa Haji (ambeek) lain jip atuh, tapi jim..cing sok sebutkeun..!
Wa Haji : jiiiim
Ardasim : Jiiiiip
Wa Haji : lain jip!!eta mah treuk goblog..!!!


text:
Kebab
Kebab nya éta kadaharan anu dijieun ti daging sapi, digiling garihal saterusna dikokolakeun kalayan samara-samara husus. [1] Diprosés ngaliwatan tilu tahapan, nya éta pencampuran samara, nyétak, sarta dipasak. [1] Samémeh didahar, daging Kabab anu kadelna kurang leuwih 1 cm dipotong manjang ukuran 3 x 17 cm, saterusna dibeuleum dina kawali anti leget.[1] Didaharna jeung Tortila, roti has Meksiko, dicampur sayuran sarta rupa-rupa saos pilihan, saterusna digulung sarta dibeuleum balik. [1]
Sajarah[édit | sunting sumber]
Kadaharan has Wétan Tengah ieu nurutkeun sajarahna asalna ti Turki. [1] Tapi aya ogé anu ngomong ti Arab anu disebut Kabbeh. [1] Kadaharan has ieu mimitian ngalegaan sabot para padagang Turk ngayakeun kontak kalayan masarakat dayeuh Berlin, Jerman kira-kira abad 18. [1] Aslina daging kabab dibeuleum, tuluy ditambah roti pita, paprika, sarta saos. [1] Dina tumuwuhna ngalaman parobahan luyu jeung kabiasaan masarakat Jerman. [1] Di mana Kabab disajikeun ogé jeung rupa-rupa roti sarta salad. [1] Kiwari Kabab geus merambah sagala rupa belahan dunya, Éropa Kulon, Éropa Wétan, Amérika, Kanada, Australia, Jepang, Cina, Malaysia, Indonésia. [1]
Kebab Pangmahalna di Dunya[édit | sunting sumber]
Saurang koki asal Inggris, Andy Bates, ngawanohkeun kabab pangmahalna di dunya. [2] Seporsi kabab ngaranna King of Kabab ieu dijual saharga £750 atawa leuwih Rp10 juta. [2] Keistimewaan kabab éta perenahna dina pilihan bahanana. [2] Manéhna milih daging domba pangalusna anu sawaktu hirupna meunang asupan kadaharan pangalusna dibandingkeun domba-domba séjén.[2] Manéhna ogé ngasupkeun daun mint anu geus dikeueum dina anggur minangka pelengkap. [2] Sajaba ti éta, manéhna ogé nambahan yoghurt, sapedes, bonténg ogé daun emas anu bisa didahar, tomat Coeur de Boeuf, sarta kéju feta anu umurna kolot.[2]


text:
Si Unyil
Si Unyil nyaéta tokoh karakter bonéka budak ciptaan Drs. Suyadi (tokoh Pa Radén).[1] Mimiti ngajumantara tanggal 5 April 1981, di Télévisi Républik Indonésia (TVRI) unggal poé minggu jam 8 isuk-isuk kalawan total épisode 603.[2] Si Unyil hadir di layar télévisi dina mangsa salila 12 taun (1981-1993).[2] Prédikatna minangka maskot dalapan puluhan pantes dicangking ku ieu tokoh bonéka nu maké kopéah jeung pipina gembil téh. Unyil diproduksi ku PPFN – Pusat Produksi Film Negara di jaman Orde Baru.[2]
Salila 20 taun, tokoh Si Unyil jadi salah sahiji figur anu ngawakilan ikon Indonésia.[2] Tapi alatan hal-hal nu tangtu kayaning munculna stasiun-stasiun télévisi swasta nyababkeun Si Unyil teu disiarkeun deui.[2] Ikon budaya Indonésia nyaéta salah sahiji figus anu bisa ngawakilan sakumna masarakat Indonésia dina rupa-rupa aspék kahirupan. Carita Si Unyil geus nyirorot pisan, kusabab ayana kamekaran téhnologi jeung informasi mangsa kiwari.[2]
Sabada beuki réana stasiun TV di Indonésia, Si Unyil beuki nyirorot salila 20 taun katompérnakeun nepika kiwari alatan beuki réana film-film deungeun kalawan carita anu rupa-rupa.[2]
Daptar eusi
Figur Si Unyil[édit | sunting sumber]
Si Unyil geus jadi salah sahiji bagian anu teu bisa dipisahkeun tina budaya populér di Indonésia alatan midanda ciri has anu béda jeung tokoh-tokoh budak séjénna.[2]
Bapa jeung indungna Si Unyil nyaéta tipikal kolot Jawa. Karesep Pa Unyil (Pa Sirod) téh nyaéta ngingu perkutut, sawatara Bu Unyil (Bu Maimunah) teu weléh sibuk ku nyiru.[3]
Unyil ogé sok minton kalawan musikal. Unyil sabalad-balad boga band au ngaranna Band Dekil.[3] Unggal ngarayakeun pangéling-ngéling 17 Agustus atawa Sumpah Pemuda, band Dekil mindeng tampil di hareupeun Pa Lurah, Ibu Guru, jeung gegedén-gegedén désa lianna.[3] Lagu hit Aku Anak Sehat ogé dalah suksés alatan Unyil saparakanca.[3] Nalika IPTN hasil nyieun pesawat sorangan (CN235)[4] jeung dingaranan Tetuko (ngaran leutik Gatot Kaca)[5] ku Présidén Suharto, mangka band Dekil resmi diganti ngarana jadi Band Tetuko.[3]
Band Dekil[édit | sunting sumber]
vocalist: Melani,
drum :Endut,
gitar: Unyil dan Usro
keyboard : Ucrit
Éksprési bonéka tokoh-tokoh dina Si Unyil umumna mah basajan.[3] Sahenteuna aya lima éksprési, nu hartina aya lima pasemon bonéka nyaéta normal (biasa), ngambek (kalawan halis nu ampir ngahiji), ceurik, seuri, jeung éksprési sangeus paséa (buuk awut-awutan kalawan aya warna biru dina sakubeng panon alatan urut buenang kateunggeul).[3]
Séting Latar[édit | sunting sumber]
Latar panggung Bonéka Si Unyil nyaéta di hiji désa manaboa nu ngaranna Désa Suka Maju.[3] Éta désa téh héjo ngémploh ku tatangkalan, malah mah boga leuweung lindung sagala.[3] Désa Suka Maju téh nyaéta hiji proyék désa idéal, désa percontohan pamaréntah minangka sponsor utama Si Unyil.[3]
Dipupuhuan ku Pa Lurah (maké kaca mata, kumisna ipis, jeung boga rupa gado anu nyungcung pisan), désa Suka Maju ogé mintonkeun wawasan Bhinéka Tunggal Ika.[3] Aya Pa Radén anu Jawa féodal, Bu Bariah anu Maduro-Suroboyo, Bang Togar ti Médan, Meilani jeung kulawargana anu Tionghoa.[3] Ku lengkep-lengkepna désa Suka Maju, béncong nu sok ngamén jeung nu gélo ogé diondang asup ka ieu désa.[3]
Unyil mémang dimaksudkeun minangka program pangatikan (sakaligus hiburan) pikeun barudak sangkan jaga jadi warga nagara anu alus.[3] Dina épisode-épisode awal, Si Unyil tampil matak pikaboseneun sabab karakter nu aya masih kénéh lempeng bersih.[3] Kakara dina épisode-épisode satuluyna tokoh Pa Radén (ngaran lengkepna, Radén Mas Singomenggolo Jalmowono) anu medit-féodal-témpraméntal, Pa Ogah, Pa Abléh, (duanana pangangguran sakaligus pangedulan kabina-bina) dihadirkeun.[3] Tuluy ngaruntut karakter Béhom (palaku kriminal sajati, botak jeung matak pikasieuneun kalawan halisna ngahiji melengkung ka luhur), Bibi Céréwéd, Bu Bariah, Engkong, jeung sababaraha karakter numpang liwat (misalna Joni alias Jontor, alo Bibi Céréwéd ti Jakarta, anu teu weléh maké kaca panon hideung jeung walkman dina ceulina).[3]
Dina bagian barudak anu jadi fokus ieu sérial téh, salian ti Si Unyil anu jadi tokoh utama, rupa-rupa karakter kuat ogé milu hadir.[3] Aya Ucrit, Usro anu borangan tapi lamun gelut teu pernah mundur.[3] Duanana aya dina géng anu sarua jeung Si Unyil.[3] Dina géng nu séjénna, nyaéta géng anu teu weléh paséa jeung géng Si Unyil, aya Endut, Cuplis, jeung Pésék (alias Kendar).[3] Di bagian barudak awéwé, aya trio Tinah-Siti-Meylani nu jadi panglengkep.[3] Dina sababaraha épisode sempet ogé muncul karakter Tini, alona Pa Radén, nu mindeng jadi korban féodalisme mamangna.[3] Mamangna alias Pa Radén maksakeun pikeun nyebut tini ku ngaran Tineke (ngaran anu semu-semu ngawalanda), sawatara jalmana mah leuwih resep disebut Tini baé.[3]
Misi, Jargon jeung Hit[édit | sunting sumber]
Minangka produk nagara Si Unyil teu leupas tina rupa-rupa misi.[3] Alatan kuatna misi pamaréntah, matak sababaraha épisodena ogé maké ngaran program pamaréntah minangka judulna.[3] ABRI Masuk Désa, Operasi Bersih, Buta Aksara, Hardiknas, Cinta Lingkungan, Buta Senja nyaéta sababaraha judul diantara program pamaréntah anu diséréd asup kana serial Si Unyil jeung jadi judul épisode.[3]
Alatan éta hal ogé, rupa-rupa jargon upamana Aku Anak Sehat, Gotong Royong, Kerja Bakti ,Toleransi jeung Tenggang Rasa jadi jargon anu mindeng dipaké dina pagunemanana.[3]
Rumpaka lagu Aku Anak Sehat:
- Aku anak sehat, tubuhku kuat,
- karena ibuku rajin dan cermat.
- Semasa aku bayi, selalu diberi ASI,
- makanan begizi dan imunisasi.
- Berat badanku ditimbang slalu.
- Posyandu menunggu setiap waktu.
- Bila aku diare, ibu telah waspada,
- pertolongan oralit telah siap sedia[6]
Sanajan kerep pisan diwuwuhan ku misi, dina réa épisode Si Unyil tetep tampil méncrang, matak pikaseurieun, ngabumi, beunghar ku karakter nu ahirna jadi hit nasional. Rupa-rupa istilah anu jadi jargon tayangan carita bonéka Si Unyil diantarana:[3]
Musik : Cis Kacang Buncis Nyéngclé. . . . Pembukaan film Si Unyil
- Si Unyil :[3]
- mari kita kémon!
- en de nehen ... en de teken ... bota cae ... cale cale .... rang tang ting ting ... wek wek wek wek ... kokkok kokok ... petok petok ... (lamun keur ngaheureuykeun basa Walanda Pa Raden)
- Sampai disini dulu teman temaan, MERDEKA!!
- Engkong: [3]
- hayaaa...!!
- "Hayyaaa Wung-wung, lagi-lagi luwi, lagi-lagi luwi, hayyaaa".
- Balad-balad Si Unyil:[3]
- hompimpah... unyil kuciiiiinngg!!!
- Pa Ogah: [3]
- cepé duluu dong,.. hajar Bléh!
- Bu Bariah: [3]
- jak..e..rujakkkk...
- jak..e..petisss...
- yang sepincuk harganya cuma seratus
- Pa Abléh:[3]
- mémblé
- Pa Abléh jeung Pa Ogah:[3]
- ngantor di poskamling, proyék.
- es dung dung ... es dung dung ... es dung dung .... es dung dung .... (laguna Pa Ogah lamun rek papanggih jeung Pa Ableh atawa keur jalan-jalan)
- Pa Radén:[3]
- Cai kendi (susuguhu pikeun barudak anu namu ka imahna Pa Radén, alatan Pa Radén anu pohara meditna),
- éncok kumat (jurus nyingkah lamun rék kerja bakti),
- sol do iwak kebo
- re mi fa sol iwak tongkol
- mi re mire gule kare enak rasane
- Nu Gélo:[3]
- dhi mmannaa annakkuuuh!!??...dhi mamaannaa estrikuuhh!!?(sabari nyenyepeng daun gedang)
Husus pikeun Pa Ogah, Pa Radén jeung Bu Bariah, sok komo maranéhna tuluy hirup dina wujud manusa asli, ngarambah dina acara panggung hiburan barudak, jeung ahirna jadi tokoh panghibur sakaligus palawak.[3] Sawatara Si Unyil sorangan teu bisa meunang kasuksésan anu sarua jeung kompatriot-kompatriotna.[3]
Unyil raket pisan kana kahirupan sapopoé, malah sok aya nnu nepika ditelah maké sesebutan karakter dina carita Si Unyil. Misalna baé:[3]
- nu botak kudu pasrah disebut minangka Si Cuplis, atawa Pa Ogah [3]
- anu épés méér ditelah Si Kinoi (dulur Si Unyil), [3]
- jalma sawawa anu kumisna kandel ditelah Pa Radén, [3]
- awéwé anu ékstra bawél sok ditelah Bibi Céréwéd. [3]
- awéwé anu gendut sok disebut Bu Bariah[3]
- anu biwirna rada jeding pasti ditelah Abléh [3]
- budak ogoan pasti ditelah Si Kinoy [3]
- budak dugul pikarunyaeun tapi pikasebeleun ditelah Si Cuplis.[3]
Dongéng jeung Agama[édit | sunting sumber]
Tapi Si Unyil teu ngan saukur nyaritakeun ngeunaan kahirupan nyata di désa Suka Maju anu sakapeung pohara pinuhna ku jargon jeung pesen pamaréntah.[3] Dina sababaraha épisode panggung bonéka Si Unyil ngadadak rubah jadi latar carita-carita dongéng anu akrab jeung barudak.[3] Kacatet diatarana dongéng Atu Belah, Ayu Berubah Rupa, Timun Mas, Uti jeung Raksasa, jeung sajabana.[3] Dina épisode-épisode ieu pisan karakter-karakter anyar (bonéka anyar) dimunculkeun, jeung carita Si Unyil teu ngan saukur lumangsung ti sakola, imah jeung pos kamling.[3]
Nalika poé agung, Unyil ogé ngusung carita-carita kaagamaan dina wangun dongéng.[3] Carita hijrahna Nabi Muhammad kungsi direkam dina épisode nu judulna ''Hijrah''.[3] Ogé nalika natal, dina hiji carita alkitab, kota Betlehem diusahakeun pikeun dihadirkeun dina wangun panggung bonéka lengkep jeung lalaki Semit nu maké kafiyéh jeung tumpak onta.[3]
Ngeunaan warna-warni umat pangagem agama ogé pohara ditonjolkeunna dina ieu sérial bonéka Si Unyil téh.[3] Unyil anu muslim teu asa-asa ngucapkeun pangwilujeng natal ka Ucrit anu katolik jeung Méylani anu protéstan.[3] Kitu ogé sabalikna, kumaha Méylani jeung Ucrit ilubiung ngingetkeun kawajiban puasa pikeun karakter anu kabeneran muslim saupama kabeneran bulan ramadhan datang.[3] Unggal momen kaagamaan (ramadhan, idul fitri jeung idul adha, natal), Si Unyil baris ngusung téma anu sarupa, kalawan harmoni toléransi jeung ténggang rasa anu leket.[3]
Wawakil Figur Budaya Indonesia[édit | sunting sumber]
Si Unyil mibanda sifat anu pohara hadéna jeung pohara sopan ka saha baé.[2]Iwal ti éta, Unyil teu weléh soméah ka balaréa.[2] Éta sifat Si Unyil téh ngawakilan budaya masarakat Indonésia pisan anu mibanda sifat saperti kitu nu memang kawentar soméah jeung sopan ka jalma lian.[2]
Si Unyil dina kamekaran jaman Indonésia bisa disebut minangka sajarah dina dinya hiburan Indonésia kalawan boga jasa anu penting dina kamajuan hiburan jeung pangatikan di Indonésia.[2]
Si Unyil minangka tokoh hiburan jeung atikan di Indonésia pohara dipicinta ku masarakat Indonésia dina mangsana.[2] Sanajan geus vakum salila 20 taun lilana dina dunya hiburan, tapi ngaranna tetep jadi tokoh hiburan anu bisa malikkeun citra budaya bangsa Indonésia dina dunya hiburan anu kiwari réa dipinuhan ku tokoh-tokoh idola barudak deungeun.[2]
Dina tayangan film, Si Unyil katingal pikaresepeun.[2] Dina caritana mibanda unsur-unsur pangatikan anu ngajak panongton pikeun milampah kahadéan jeung silih asih ka sakumna mahluk ciptaan Nu Maha Kawasa.[2] Pohara pentingna pangatikan pikeun masarakat Indonésia, sangkan ngajadikeun ieu nagara beuki maju nu teu teu éléh ku nagri deugeun.[2]
Masarakat Indonésia ogé réa pisan meunang pangatikan tina carita Si Unyil kucara nyonto atawa mireng kekecapan Si Unyil saparakanca dina carita si Unyil kalawan daria.[2]
Sumber[édit | sunting sumber]
- ↑ (id)Sekilah Suyadi (diakses 26 Oktober 2011)
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q r (id) Pentingnya Keteladanan (diakses tanggal 26 Oktober 2011)
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac ad ae af ag ah ai aj ak al am an ao ap aq ar as at au av aw ax ay az ba bb bc bd be bf bg bh (id)Hompimpah, Unyil Kucing!! (diakses tanggal 25 Oktober 2011)
- ↑ (en)CN-235 Tetuko (diakses tanggal 27 Iktober 2011)
- ↑ (id) Jabang Tetuko Pergelaran Wayang Modern (diakses tanggal 27 Oktober 2011)
- ↑ (id)Aku Anak Sehat (diakses tanggal 27 Oktober 2011)