text:
Kaiser Chiefs
Kaiser Chiefs nya éta grup musik rock alternative, post punkn revival jeung new wave asal Leeds, Yorkshire Kidul, Inggris[1]. Kaiser Cheifs dibentuk taun 1997, jeung miboga lima personil, diantarana: Ricky Wilson, Andrew ‘Whitey’ White, Simon Rix, Nick ‘Peanut’ Baines, jeung Nick Hodgson[1].
Kabentukna Kaiser Chiefs[édit | sunting sumber]
Saacan ngabentuk grup musik, Nick Hudgson, Nick Baines, jeung Simon Rix nya éta babaturan sakelas di St. Mary's School, Menston Bradford[1]. Sabada réngsé sakola, Rix jeung Baines ngalanjutkeun sakola ka Universitas di Taun 1996, sedengkeun Hudgson cicing di Leeds, terus papanggih jeung Andrew White katut Ricky Wilson[1]. Maranéhna satuju pikeun nyieun hiji grup musik anu dingaranan Runston Parva, anu terus diganti jadi Kaiser Chiefs sabada Rix jeung Baines ngilu asup ka ieu grup musik[1]. Ngaran Kaiser Chiefs sorangan dicokot tina ngaran klub sépak bola asal Afrika Kalér, Kaizer Chiefs[1].
Diskografi[édit | sunting sumber]
Taun 2005, Kaiser Chiefs ngarilis album EMPLOYMENT, anu diteruskeun ku album YOURS TRULY, ANGRY MOB dina taun 2007[2]. Kaiser Chiefs ngarilis album OFF WITH THEIR HEADS taun 2008, anu pamungkas nya éta album THE FUTURE IS MEDIEVAL taun 2011 ieu[2].
Référénsi[édit | sunting sumber]
- ↑ a b c d e f Kaiser Chiefs-Kapanlagi.com (diaksés tanggal 7 Nopémber 2011)
- ↑ a b (en)Diskografi Kaiser Chihefs (diaksés tanggal 7 Nopémber 2011)


c: text/html

text:
Ozzy Osbourne
John Michael Osbourne atawa anu kasohor Ozzy Osbourne nya éta vokalis grup musik heavy metal Black Sabbath anu kakoncara dina éra 70an[1]. Ozzy lahir di Aston, Birmingham, Inggris tanggal 3 Désémber 1948[1]. Bapana nya éta tukang nyieun pakakas, sedengkeun Indungna gawé di pausahaan mobil, Lucas[2]. Ozzy nya éta anak ka 4 ti 6 sadulur, manéhna meunangkeun landian Ozzy nalika SD[2]. Osbourne anu boga masalah dyslexia ieu kaluar ti sakola nalika umur 15 taun, tuluy manéhna digawé, Ozzy ogé kungsi dipenjara alatan ngarampok[2]. Ozzy asup grup musik babaturanna, Earth, anu engkéna jadi Black Sabbath[2]. Salila hirupna, Ozzy ngalaman masalah jeung narkoba katut narkotika anu nyababkeun Ozzy kudu direhabilitasi[1].
Ngeunaan kahirupan pribadina, Ozzy geus nikah 2 kali[1]. Pertama, Ozzy nikah jeung Thelma Mayfair (1971-1981) anu disinugrahan 2 anak, diantarana: Louis Osbourne jeung Jessica Starshine Osbourne[1]. Istri kaduana nya éta Sharon Osbourne anu ditikah taun 1982, tina ieu hubungan, Ozzy disinugrahan 2 anak, diantarana: Aimee Osbourne, Kelly Osbourne jeung Jack Osbourne[1]. Sabada teu produktip di Black Sabbath, debut karir solo Ozzy dimulai dina taun 1979[1]. Albumna Blizzard of Ozz (1980), Diary of a Madman jeung No More Tears (1991), jadi album suksésna salila karir solo[1]. Dua album ieu kajual leuwih ti 4 juta kopi di Amerika[1].

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Assalammu'alaikum wr..wb..
Wileujeung sonten rerencang bloger, kumaha sadayana daramang?? Dinten ayena Abdi salaku admin HAHLADA BLOG Bade ngabagikeun Laguna Almarhum Kang Uyan.
Enya sa teu acan kana topik abdi bade ngapatepangkeun heula, kang uyan teh leres namina sapertos Uyan Suryana anu tiasa disebut Yan Asmi (lahir ti Sukabumi, Jawa Barat , 15 Juli 1959 pupus di Sukabumi, 29 Maret 2010 umur 50 tahun) Kang uyan teh tukang bobodor Indonesia anu ntos kakenal sepertos anggota grup bodor D'Bodor sareng Us Us jeung Kusye.
Nah ayena abdi bade ngabagikeun Laguna Kang uyan anu judulna Hayang apel iyeu dihandap lirik laguna kang uyan :
by Lirik
Mak...
Uyan teh geus gede...
Mak...
Uyan teh geus boga gawe...
Hayang jiga batur Ulin ka awewe Geus teu kuat hayangeun ngasaan apel
Mak...
Uyan teh geus stil Teu jiga baheula kucel jeung deukil Itu geura aya awewe nyirintil Bangun hayangeun di cabak pipi
reff:
Sumpah mak...
Manehna bahenol Wajar ma lamun uyan kacantol Bongan ma maneh na sok tulal tolol
Ah isukan mah arek di bere surat
Balik deui ka reff:
Sok mangga bilih hoyong Mp3 na candak wae didie
Silahkan download Mp3nya.
WASSALLAM


text:
Reungit
Reungit mangrupakeun anggota famili Culicidae; serangga nu boga sapasang jangjang nu bisa nilep, sapasang halter, awakna langsing manjang, sarta suku nu paranjang. Nu bikang ti kalolobaan spésiés reungit nyeuseup getih ti sato séjén, kaasup manusa. Ukuranana rupa-rupa, tapi ilaharna mah tara leuwih ti 15 mm (0,6 inci). Beuratna ukur 2-2,5 mg. Hiberna bisa nepi ka 1,5-2,5 km/jam, sarta lolobana hirup peuting.
Famili Culicidae kaasup ordo Diptera, ngawengku 3500-an spésiés dina tilu subfamili: Anophelinae (3 genera), Culicinae (9 genera; leuwih ti 80%-na ti sakabéh spésiés), jeung Toxorhynchitinae (1 genus). Generana ngawengku Anopheles, Culex, Psorophora, Ochlerotatus, Aedes, Sabethes, Wyeomyia, Culiseta, jeung Haemagoggus. Dina famili Anophelinae aya genep subgenera: Stethomyia, Lophopodomyia, Kerteszia, Nyssorhynchus (kabéhanana ti Amérika Kidul), Cellia (Dunya Buhun wungkul), jeung Anopheles (sakuliah dunya).
Reungit nu sok nyeuseup getih téh nu bikang, sedengkeun nu jalu mah kana mamaduan. Malah Toxorhynchites mah teu nyeuseup getih, sabab kabeukina téh ngahakanan reungit lianna. Tapak nyoco reungit ilaharna aya kénéh nepi ka itungan jam, dina bentuk titik beureum jeung béntol nu diaméterna kira sasénti. Tah, sumebarna panyakit kayaning malaria jeung virus Nil Kulon (West Nile Virus) téh nalika reungit nyoco. Ku kituna, pikeun ngontrol populasina, pamaréntah lokal biasana mah ngampanyeukeun ka masarakat sangkan miceunan wadah-wadah/runtah nu bisa nampung cai, migunakeun péstisida, jeung bahan organik lianna.
Daptar eusi
Biologi[édit | sunting sumber]
Reungit bikang lolobana boga bagian sungut nu ngabentuk tulalé pikeun nojos kulit mamalia (ogé kadang nyoco manuk, réptil, jeung ampibi) nalika nyedot getihna. Sabalikna ti jarum nu lemes, tulalé reungit mah rérégéan nu ngurangan titik antel jeung kulit nu keur ditojos — maksudna sangkan ngurangan rangsangan sarap sahingga nalika dicoco téh teu karasa (baca bab Reungit jeung kaséhatan di handap pikeun dadaran ngeunaan béntolna). Pikeun kamekaran endogna, reungit bikang butuh protéin. Kusabab normalna mah reungit téh ukur dahar sari kembang/madu jeung cairan bungbuahan nu teu ngandung protéin, mangka reungit bikang butuh getih pikeun nyumponan pangabutuh protéinna.
Reungit nu ngalaman métamorposis lengkep, ngaliwatan opat hambalan dina hirupna: endog, jentik, pupa, jeung sawawa — hiji prosés nu digambarkeun ku filsuf Yunani Aristotel. Lilana tilu hambalan nu awal gumantung ka suhu jeung spésiésna. Culex tarsalis bisa ngaréngsékeun siklus hirupna dina jangka 14 poé dina 20 °C sarta ukur sapuluh poé dina 25 °C. Pikeun spésiés lianna, daur hirup téh lilana antara opat poé nepi ka sabulan. Larvana taya lian ti jentik nu sok kapanggih dina cai; ngarénghap nyeuseup oksigén atmospir ngaliwatan sipon/solobong dina tungtung buntutna. Pupa-na méh sarua jeung jentik, tapi ngarénghapna ngaliwatan "tanduk" dada nu napel dina spirakel dadana. Kahakanan jentik lolobana mangrupa mikroorganisme, tapi aya ogé nu ngamangsa jentik lianna.
Reungit di wewengkon nontropis mah ngaliwatan mangsa tiris dina hambalan endog, najan aya ogé nu dina hambalan jentik atawa sawawa. Reungit genus Culex (véktor kasakit énsefalitis St. Louis) ngaliwatan mangsa tiris salaku bikang nu geus jalangan.
Reungit bikang ti spésiés nu sok nyeuseup getih nangtukeun mangsana ngandelkeun pangambeuna, utamana sénsitip kana karbon dioksida nu ditiupkeun tina engapan sarta sababaraha zat nu aya dina késang. Studi émpirik ngeunaan ieu nunjukkeun yén résiko dicoco téh nuturkeun sebaran binomial négatip. Lalaki/jalu nu lintuh, sarta boga golongan getih "O" mangrupakeun mangsa utama panyoco reungit. Reungit bisa nyusud panas, sahingga bisa manggihan mamalia getih haneut jeung manuk kalawan gampang (mun geus deukeut).
Reungit jeung kaséhatan[édit | sunting sumber]
Di AS, dicoco reungit téh kaitung ukur gangguan. Tapi, umumna di sakuliah dunya mah, komo di wewengkon tropis, reungit téh mangrupa masalah kaséhatan umum anu utama. Reungit téh népakeun panyakit dina itungan 700 juta unggal taunna, nu ngabalukarkeun palastrana hiji ti 17 urang [1].
Genus reungit anopheles mawa parasit malaria (baca Plasmodium falciparum) nu ngabalukarkeun mortalitas prématur, utamana barudak balita, nu sataunna nepi ka 1,3 juta urang palastra. Kalolobaan spésiés reungit bisa mawa cacing filariasis; parasit ieu ngabalukarkeun kasakit kaki gajah (elephantiasis), nu ayeuna ditandangan ku kira 40 jutaan urang. Kalolobaan spésiés reungit bisa mawa kasakit viral muriang konéng, demam berdarah, poliartritis épidemik, énsefalitis, muriang Rift Valley jeung virus Nil Kulon. Virus nu dibawa ku artropoda samodél reungit katelahna arbovirus.
Reungit nyocona dina waktu nu teu tangtu sarta jarang kanyahoan, tapi aya ogé sababaraha spésiés nu nyoco dina wanci-wanci nu tangtu; katémbongna tapak nyoco téh mangrupa balukar tina réaksi imun awak. Nalika nyoco awak manusa, reungit téh nyuntikkeun ciduh jeung anti-koagulan. PAs dicoco munggaran mah awak téh teu méré réaksi, tapi pas nu kadua kali jeung saterusna, sistim imun ngembangkeun antibodi sahingga aya inflamasi nu katémbong salaku béntol dina jangka waktu sapoé. Ieu ilaharna kaalaman nalika keur budak. Beuki mindeng dicoco, sénsitivitas urang beuki luhur, sahingga béntolna némbongan dina jangka sababaraha menit nalika réspon imun megatkeun saluran getih kapilér sarta ngumpulkeun cairanana handapeun kulit. Jalma sawawa aya nu jadi teu sénsitif sahingga mun dicoco reungit euweuh réaksina atawa réaksina saeutik pisan, tapi aya ogé nu jadi hiper-sénsitif sahingga nimbulkeun béntol nu badag tur nyeri.
Ngontrol reungit[édit | sunting sumber]
Aya dua cara pikeun ngontrol reungit: (1) program badag nu dikokolakeun pikeun ngurangan populasi reungit nu ngawengku wilayah anu lega, jeung (2) peta individual pikeun ngajaga diri jeung lingkungan dumukna.
Kiwari, program ngontrol reungit dumasar kana prinsip-prinsip integrasi ngokolakeun hama, nu biasana ngawengku sababaraha ukuran, dumasar kana pangaweruh urang ngeunaan daur hirup reungit[2]:
- ngurangan sumber - miceunan/ngaleungitkeun habitat baranahan reungit
- modifikasi habitat - manipulasi habitat pikeun ngahulag baranahan
- biokontrol - ngawanohkeun prédator reungit alami
- larvisida - migunakeun péstisida pikeun ngurangan populasi jentik
- adultisida - migunakeun péstisida pikeun ngurangan populasi reungit sawawa.
Ngusir reungit[édit | sunting sumber]
Panghulag atawa pangusir (repellant) reungit ilaharna ngandung salah sahiji zat DEET, ekstrak minyak Catnip, nepetalakton, ékstrak minyak sitrunéla atawa ékaliptus. Cara lian nyaéta ku maké kipas/hihid (sabab reungit mah teu resep kaanginan), atawa bahan-bahan nu ngandung alétrin. Aya ogé cenah cara lianna deui, nyaéta ku miara pepelakan anu ngaluarkeun zat nu teu dipikaresep ku reungit, tapi seuk para élmuwan mah jétu sotéh mun daun/bagian tutuwuhanana dibebek sahingga kaluar zat kimiana.
Sumber Rujukan[édit | sunting sumber]
- Mosquito, Wikipédia édisi basa Inggris (1 Maret 2006)
Tumbu kaluar[édit | sunting sumber]
- American Mosquito Control Association - Mosquito Information
- Mosquitoes and mosquito repellents: a clinician’s guide
- University of Florida Public Health Pesticide Applicator Training Manual - Chapter on Mosquitoes
- Mosquito Genomics WWW Server
- Mosquitoes - Micscape September 2003
- Mosquito pictures - Ngadadarkeun kahirupan katut poto-potona.
- Close up mosquito pictures - Poto close up reungit nalika keur nyoco jeung keur jalangan.
- Frequency of Mosquito Wings
- Mosquito Species of the British Isles (dokumén PDF)
- The evolution of DDT resistant mosquitoes
- CDC Division of Vector-Borne Infectious Diseases - Émbaran ngeunaan virus Nil Kulon (West Nile virus) jeung kasakit alatan reungit lianna.
- New Zealand Dermatological Society Incorporated - Cocoan serangga katut cara numpurkeunana.


text:
Tés hipotésa statistik
Salah sahiji hal nu pakait jeung meupeuskeun masalah nyaeta nyieun kaputusan nu hade dumasar kana hipotesa nu teu pasti ngaliwatan panalungtikan. Tes hipotesa statistik, atawa leuwih ilahar disingkat, tes hipotesa, nyaeta algoritma keur nangtukeun alternatip (keur atawa lawan hipotesa) nu ngaminimalkeun resiko kasalahan.
Kaca ieu ngajentrekeun nu remen digunakeun dina tes hipotesa. Tina panempo Bayesian, ngarupakeun hal nu pas keur make tes hipotesa dina kasus teori kaputusan normatip (hususna dina masalah pamilihan model) sarta mungkin keur ngumpulkeun bukti pitulung hipotesa saperti make konsep rasio likelihood nu disebut Bayes factors.
Aya sababaraha hal nu perlu disiapkeun samemeh nalungtik data.
- Hipotesa kudu ditangtukeun dina watesan matematika/statistik sangkan mungkin ngitung probabiliti hipoetsa sample bener. Conto: Respon mean kana "perlakuan" salila uji sarua jeung respon mean kana "placebo" dina grup kontrol. Respon duanana mibanda sebaran normal nu nilai mean teu dipikanyaho sarta nilai simpangan baku nu sarua tur dipikanyaho.
- Hiji tes statistik kudu dipilih nu bakal nyimpulkeun informasi dina sampel nu pakait jeung hipotesa. Saperti statistik nu dipikanyaho salaku statistik kacukupan. Statistik kacukupan keur hiji parameter tina sebaran, aya lamun jeung lamun bentuk sebaran-na kaasup kana kulawarga eksponensial. Dina conto diberekeun di luhur, mungkin bakal aya beda numeris antara dua sampel mean, m1 − m2.
- Sebaran tes statistik dipake keur ngitung susunan probabiliti nilai nu mungkin (ilaharna hiji interval atawa gabungan intervals). Dina conto ieu, beda antara means sampel bakal mibanda sebaran normal nu simpangan baku-na sarua jeung faktor waktu simpangan baku nu ilahar numana n1 jeung n2 nyaeta ukuran sampel.
- Antara sakabeh susunan nilai mungkin, kudu dipilih hiji nilai nu dianggap ngawakilan kajadian ekstri tinimbang hipotesa. Ieu disebut daerah kritis uji statistik. Sebaran uji statistik aya dina daerah kritis lamun hipotesa bener sarta disebut nilai alpha (atawa ukuran) tina uji statistik.
Sanggeus data aya, uji statistik diitung sarta ditangtukeun dina jero daerah kritis.
Lamun uji statistik aya dina jero daerah kritis, maka kasimpulanna nyaeta
- Hipotesa salah atawa
- Kajadian probibilti kurang atawa sarua jeung alpha geus kajadian.
Panaliti geus milih antara dua logika alternatif ieu. Dina conto bisa disebutkeun: respon observasi kana perlakuan signifikan sacara statistik.
Lamun tes statistik di luar daerah kritis, ngan hiji kasimpulan nyaeta
- Teu cukup kajadian keur nolak hipotesa.
Ieu teu sarua salaku kajadian keur hipotesa. Hal ieu teu bisa dipake salaku alesan, sabab kurangna kajadian tinimbang hipotesa. Dumasar kana hal ieu, kamajuan pananglutikan sacara statistik ku ngurangan kasalahan, lain ku manggihkeun bebeneran.
Tempo ogé[édit | sunting sumber]
falsifiability -- tiori statistik -- statistik terapan -- null hypothesis


text:
balik tandur téh mawa belut opat siki, paméré adi beuteung. Ditalian ku jukut, keur si Nyai. Heug kabeukina téh beuleum belut diawuran uyah. Puguh geus sababaraha poé mondok di imah, datangna gé sorangan bari panon carindul. Kuring surti. Meureun paséa jeung salakina. Tapi teu ieuh tunyu-tanya. Nepi ka kiwari gé teu ditanya. Baé! Engké gé geus leler mah tangtu nyarita sorangan.
Ngan salaki nu gereget téh.
“Geura talék si Nyai téh, Iyeung!” omongna basa si Nyai keur meuli sambeleun ka warung.
“Teu kudu ditalék, engké gé ngomong sorangan!” témbal téh.
“Hih, ari nyanéh sok didadago nepi ka nyaritana! Anggursi tanya méh pararuguh. Jeung teu hadé wé awéwé ngejat ti imah, pajar ku urang teu diwarah!” ceuk salaki daria.
“Ké meureun da salakina gé nyusul ka dieu!” tempas téh.
“Iraha? Ning geus aya opat poéna taya nyusul!” nyureng salaki téh ngomongna. Jep wé teu nembalan. Sangheuk paréréa omong. Da nu leuwih ngageremet na haté mah kuring nu jadi indungna. Ngan nyabar-nyabar manéh.
“Dana! Dana!” kadéngé sora Kang Muhtar di tepas.
“Buka wéh, Akang! Da tara disosi,” kuring némbalan, bari ngisedkeun bujur, ngajauhan salaki.
Reket… panto tepas dibuka. Sup Kang Muhtar ngajingjing kérésék leutik.
“Ngirim naon, Kang?” ceuk salaki bari nyéréngéh seuri.
“Bako… paméré si Adun,” témbalna bari gék diuk sila tutug gigireun salaki kuring.
“Sok ngeunah meunang ngabungbuan si Adun mah,” ceuk salaki kuring bari muka kérésék. Ngajewol saeutik, pek diambeuan.
“Bener, mani seungit kieu,” omongna deui. Panasaran, kuring pipilueun ngajewol sagedé sisig. Terus diambeuan. Enya wé mani seungit panéli. Mun kongang mah hayang ngahuapkeun.
“Boga daun kawungna?” Kang Muhtar nanya bari ngarérét ka salaki.
“Aya. Cokot geura Iyeung dina palang dada!” ceuk salaki bari ngarérét. Kuring cengkat. Koloyong ka enggon, nyokot daun kawung meunang neukteukan, terus dibeungkeutan. Celenun dicokot dua beungkeut.
Léos ka tepas deui. Sok daun kawung digolérkeun hareupeunana.
“Dibawa sabeungkeut nya ku uing! Puguh teu boga daun kawung-daun kawung acan di imah téh. Meulian pahpir, ngadat nu di imah,” omongna bari ngalinting bako.
“Sarua awéwé mah di mana-mana gé kitu! Teu kaop kacocéng duit balanja!” ceuk salaki bari ngarérét ka kuring. Kuring jamedud.
“Heueuh. Padahal kudu ngarti, usum ngijih kieu mah hésé ngala daun kawung téh. Nya hese ngalana, nya hésé ngarautanana.” témbal Kang Muhtar daria.
Kuring ngaléos ka dapur nyokot téko jeung kurud gula kawung sésa tadi isuk. Sok disodorkeun.
“Si Nyai di dieu kénéh?” tanya Kang Muhtar rada ngaharéwos.
“Di dieu!” témbal téh heureut.
“Kamari tepung jeung salakina deuk menerkeun cai, nanyakeun si Nyai. Sok tepung jeung si Nyai?”
“Dibéjakeun sok tepung?” tanya kuring panasaran.
“Nya dibéjakeun atuh. Malah tunda talatah, iraha hayang dipapagkeun cenah!” omong Kang Muhtar daria. Kuring ngahuleng. Sarua salaki gé ngahuleng. Na bet nanya iraha hayang dipapagkeun? Belegug béak karep boga minantu téh.
“Nurustunjung nya kalah nyarita kitu. Téang kuduna mah ka dieu!” ceuk kuring kuraweud.
“Heueuh da si Nyai téh puguh indung-bapana. Puguh padumukanana. Lamun geus teu suka sok nyarita. Meungpeung tacan boga anak.” sora salaki ngageter bangun nahan kakeuheul.
“Geus ditanya anak urang aya naon masalahna?” ceuk Kang Muhtar kalem.
“Acan!” témbal téh heureut.
“Kuduna mah tanya heula anak urangna, bisi sual leutik digegedékeun. Malum barudak, tara asak pikir!” ceuk Kang Muhtar bari kop kana gula meunang ngurud, nyomot saeutik terus dibaheum.
“Nya éta acan!” témbal salaki daria.
“Salah kitu téh! Mana kudu diajar ka nu geus boga minantu. Sagala gé aya téhnikna,” ceuk Kang Muhtar bari seuri. Kuring jeung salaki seuri konéng. Karék nyaho, nyanghareupan minantu gé aya téhnikna. Boa nyaah ka incu gé aya téhnik, méh teu nyaah dulang.
Haté beuki marojéngja. Hayang nalék si Nyai, tapi ti mana mimitina muka obrolan. Moal mungkin lamun ujug-ujug nanyakeun, ku naon maké pundung. Bisa-bisa si Nyai ngadon ceurik aleuk-aleukan, ngagareuwahkeun tatangga.
Na da reup peuting téh taya kangeunahan. Hésé saré. Padahal biasana gé tibra-tibra waé ti entas solat isa téh. Capé apan beurangna. Ari ieu mah capé ogé henteu tunduh. Panon teu bisa saré, haté ngabacéo. Boa si Nyai téh dipangnyaléwéngkeun! Boa si Nyai téh unggal poé dipaséaan! Boa si Nyai téh dikaniaya awakna!
Mun geus boga pikiran kitu, isukna beungeut si Nyai ditelek-telek, bisi aya geuneuk tapak neunggeul. Leungeunna, sukuna, kabéh ditelek-telek nu sakirana teu ka tutupan ku baju mah.
Rebun kénéh si Nyai geus saged. Bangun deuk ngilu ka kebon. Puguh deuk ngaseukan palawija, beak disurungkuy anak bagong.
“Amah, Nyai deuk milu ka kebon!” omongna bari gék diuk dina jojodog hareupeun hawu.
“Hayu wé,” témbal téh bari jongjon nimbel sangu. Deuk mumuluk di kebon, méh ngeunah. Jaba keur loba téspong keur coél sambel. Lakar daék metik.
“Atuh timbelna émbohan deui, da Nyai gé deuk mumuluk di ditu,” omongna bari ngarérét. Sieun ukur mawa satimbel meureun.
“Puguh atuh, da si Apa gé deuk milu ka kebon. Pan comrang, mani mayakpak, sina dialaan keur juaIeun ka pasar,” témbal téh.
“Ngeunah nya Amah angeun lodéh maké comrang,” omongna bari ngoérkeun ruhak. Combrang, kembang honjé téa.
“Tangtu wé ngeunah mah! Nyai osok kitu ngangeun lodéh maké comrang?” Kuring malik nanya.
“Osok. Pan si Aa mah kabeukina,” omongna daria. Asa mobok manggih gorowong nyebut-nyebut si Aa téh. Geuning manéhna nu muka obrolan téh. Teu kudu lieur-lieur kuring néangan piomongeun.
“Karunya atuh Nyai, si Aa taya anu mangngangeunkeun lodéh dicomrangan!” ceuk kuring bari ngarérét.
“Baé, aya si Lilis sok ka imah!” témbalna bari bangkenu. Meg kana haté téh. Ieu inti pasualan téh. Si Nyai teu sadar mukakeun eusi haténa.
“Teu kudu ambek, da ari jeung tatangga mah biasa sili-anjangan,” ceuk kuring datar.
“Aya leuwihna ieu mah! Kahiji randa gélényé! Kaduana, mun geus ngobrol jeung si Aa téh mani sok poho waktu, uplek naker. Si Aa-na gé mani sok pogot-pogot ngobrolna téh. Jaba tepak-toél, ih sebel Nyai mah!” omongna jejebris.
Kuring ngarénghap. Haté kuring bisa ngarasakeun héabna haté anak. Panas kahuru. Tapi kuring teu meunang némbongkeun katungenah haté ka si Nyai.
“Na Nyai tara milu ngariung?” tanya téh.
“Osok, tapi ukur sakeudeung-sakeudeung, da loba pagawéan. Nyangu téa, kukumbah téa, jajait popoéan. Remenna mah diculkeun wé duaan. Ijid!” omongna teugeug.
“Sok di mana ngobrolna?”
“Di balé, osok ogé ngobrolna di dapur mun pareng si Aa keur di dapur mah. Teu ngarti sakitu Nyai sok buad-baeud téh, haré-haré wé,” omongna bangun gemes.
“Si Aa geus ditanya, aya hubungan naon remen ngobrol jeung si Lilis téh?”
“Remen. Tapi da jawabanana téh, mun urang aya hubungan jeung Lilis moal teuing ngobrol dibawa ka imah, enggeus wé di saung atawa di imah kolot si Lilis. Da taya nanaon cenah gé, ukur curhat si Lilis téh, pédah popotonganana téh babaturan si Aa keur di ésdé. Sobatna.” témbal si Nyai daria.
Kuring répéh. Leungeun jongjon mungkusan lauk asin jeung sambel oncom.
Haté bisa ngararasakeun panas peurihna, mun kalakuan salaki kawas kitu. Kuring gé kungsi nyorang kapeurih ti salaki, basa si Nyai karék kelas dua ésdé. Salaki katohyan bobogohan jeung si Érma ungkluk kahot pindahan ti kota. Nyingkah sotéh meureun ka lembur pédah di kotana geus teu payu, da geus umuran. Ngan salaki kuring wé lolong mata, ngora-ngora daék ka ungkluk nini-nini. Ari cenah mah kabéh lalaki di lembur téh kaparélét, da puguh beungeutna pinuh ku susuk. Malum awak dagangan, kumaha carana méh payu.
Kuring gé harita asa rék édan dipangnyéléwéngkeun téh. Nyeriii… moal aya tandingna. Meureun si Nyai gé, moal jauh ti kitu haténa. Asa rék gélo, asa rék édan, dunya asa heureut, langit gé asa dina tuur.
Na atuh lalakon kuring bet kaalaman ku anak?
“Tong waka goréng sangka, bisi enya saukur curhat,” ceuk kuring neger-neger manéh. Tapi da haté teu beunang dibohongan, kuring yakin minantu jeung si Lilis téh aya pakuat-pakait ati.
“Haté pamajikan teu bisa dibohongan Amah. Teu bisa dipaling!” témbal si Nyai daria. Jep wé kuring teu nyarita deui. Timbel jeung bungkusan asin diasup-asupkeun kana boboko. Méh engké datang salaki ti pancuran kari jung indit.
Karék gé deuk mangku boboko deuk dipindahkeun kana bangku, kadéngé panto tepas aya nu muka. Saha? Da salaki mah sok jalan ka dapur balik ti pancuran téh.
Kuniang kuring nangtung. Karék gé deuk ngaléngkah, geus rerekétan palupuh di tengah imah. Panon neges-neges nu keur leumpang muru dapur. Ning Jang Sobur, minantu kuring, salaki si Nyai. Na ngadak-ngadak nyel téh ambek. leu Ialaki anu ngaraheutan haté si Nyai téh! leu mangkelukna. Mun teu boga wiwaha mah hayang nampilingan. Hayang nyabok. Hayang ngarangsadan, méh raca beungeutna ku kuku. Tapi minantu ngarawu leungeun kuring bari nyuuh.
“Hampura abdi Amah! Niat mapagkeun si Nyai!” omongna daria.
Biwir cakep teu némbalan. Jung si Nyai nangtung. Katémbong ngahégak nahan kaambek.
“Na maké los-los ka dieu? Sing jongjon wé di imah ngawadul jeung si Lilis!” Omong si Nyai teugeug.
“Heueuh hampura Aa, Nyai!” sora Jang Sobur laun.
“Hampura, hampura, geus seubeuh?” sora si Nyai ayeuna mah dareuda semu rék ceurik.
“Demi Alloh, Nyai! Seubeuh naon? Da Aa mah teu ngalakukeun nanaon. Teu mapagkeun sotéh, éra ku Amah jeung Apa, Nyai balik teu dianteurkeun. Bongan Nyai hayang ka dieu, teu bébéja ka Aa kalah ngabongohan,” omong minantu daria. Sirah asa ngadak-ngadak pinuh ku getih. Lieur.
Kuring ngaléos, api-api ka luar. Padahal ngajengjen nangtung di pipir bari ngadéngékeun nu hog-hag.
*
Si Nyai teu daék dibawa balik. Jang Sobur ngéléhan, mondok di imah kuring. Saréna teu dibawa di enggon ku si Nyai, tapi ngaringkuk di tengah imah.
Salaki sok ninitah sangkan Jang Sobur saréna di enggon. Tapi si Nyai kalah jejebris, teu daékeun. Kuring mah teu pipilueun, da karasa ku sorangan, mun haté geus raheut ku salaki, dideukeutan gé embung. Mun hayang jejem deui haté téh butuh waktu taun-taun.
Mun isuk-isuk minantu mulang ka lemburna da puguh boga uruseun, ngebon tomat jeung cabé. Seug kudu dipiara diapik-apik tangkal tomat jeung cabé mah. Nyemprot teu meunang sagawayah. Karasa, kuring gé kungsi ngebon tomat jeung cabé, taun tukang mah kalah buntung hayang untung téh, kaburu ngijih mantén.
Bari jeung haté bayeungyang gé ku minantu, teu weléh wé ari deuk indit mah disadiaan sangu haneut anu pulen meunang ngakeul jeung beuleum asin. Da si Nyai mah tara daék pisan mairan. Kalah ngaringkuk wé, dikarimbun samping di enggonna.
Ku kituna mah pantes da asa diteungteuinganan. Nyolok mata buncelik. Moal ngabibisani.
Mun Jang Sobur geus indit, karék si Nyai ka luar ti enggonna.
“Tuluy, Amah?” pokna, nu dimaksud téh salakina.
“Tuluy!” témbal téh bari pépérén piring kalotor. Sup-sup diwadahan kana boboko parantina, boboko buntung taya sokoan.
“Nyeri haté Nyai mah enya gé ari di imah téh saukur ngobrol. Da sok aya béja, aya nu manggihan di émpang Mang Udi keur ngalobrol handapeun tangkal kalapa. Nu kitu taya hubungan nanaon? Sok wé pikiran ku Amah!” omong si Nyai bari ngoér-ngoér ruhak nu beureum burahay.
“Amah teu nanaon, kumaha Nyai. Hayang pegat, hempék! Deuk manjang, éta nu diteda, da nu ngarasakeun mah Nyai sorangan,” ceuk kuring bari regeyéng mindahkeun boboko nu dieusi piring kotor ka deukeut lawang panto dapur. Si Nyai ayeuna mah nu sok gégéroh ka pancuran téh. Nya engké mah si Nyai mulang deui ka salakina, kapaksa wé ku sorangan deui.Si Nyai kalah ngahuleng. Sirahna ngeluk tungkul neuteup lebu tiis hareupeun sungut hawu, dikoér-koér ku régang awi.
Beurat meureun pipisahan jeung salaki nu geus ngahiji aya tilu taunna. Acan sotéh boga anak, bané wé turunan carang. Kuring gé boga si Nyai téh geus kawin tujuh taun, bari ukur saésé-éséna, geus boga si Nyai téh teu kungsi kakandungan deui. Mana kacida beuratna ku anak téh. Ceuk nu bohong mah kawas nanggeuy endog beubeureumna, dienod naker. Disusuan gé nepi ka umur tilu taun satengah. Nepi ka saat cisusu téh lin bobohongan.
Tapi ning ari geus sawawa mah ku batur ngadon dinyényeri. Deuk teu hanjelu kumaha? Enya ari ningali sareat mah ngeunah. Karék kawin dalapan bulan gé geus dipangnyieunkeun imah ku mitohana téh. Lega, ukuran salapan ka dualas méter imahna gé. Atuh keur dahar sapopoé apan salakina dititah ngagarap sawah jeung kebon ku kolotna. Lakar daék ngaluarkeun tanaga téh lin bobohongan. Tapi nya kitu ari haté rungsing teu ngeunah mah, balik wé ka kolot.
“Amah!” sora si Nyai laun. Kuring ngarérét.
“Naon, Nyai?” pok téh.
“Amah, Nyai téh teu héd bulan ieu. Jaba ngaruy waé sararebel,” omongna bari angger tungkul.
Kakeuheul ka minantu leungit. Haté surak. Biasana mun telat héd bari dibarengan sararebel téh cirining nyiram. Baréto gé kuring kitu. Tapi biwir teu daék engab, da haté ngaguruh ku kabungah. Boga incu! Alhamdulillah. Tapi ras deuih, kana kaayaan rumah tangga si Nyai, na Gusti mani saimbang méré kasusah jeung kabungah téh.
“Nyiram kitu Nyai téh, Amah?” sora si Nyai tatag naker.
“Enya. Enya nyiram mun kitu téh!” témpas kuring daria.
“Atuh Amah téh bakal boga incu nya!” Omong si Nyai bari seuri konéng. Manéhna gé sarua meureun haténa jeung kuring, marojéngja.
Incu! Kuring bakal boga incu! Bakal ngangais incu. Deuk dibawa balanja sambeleun ka warung si Ipah. Deuk dibawa ulin ka tatangga, diaais. Deuk dibawa ka kebon, digolérkeun dina saung. Ih, ih naba bet dibawa ka kebon? Atuh dicoco reungit digolérkeun di jero saung mah. Seug di kebon mah reungitna gé sagedé-gedé anak bedul. Moal ah, moal dibawa ka kebon. Moal dibawa ka sawah.
Hayang lalaki hayang awéwé incu téh? Baé lah sajolna waé, deuk lalaki deuk awéwé gé sarua. Nya lamun meunang nawar mah mending awéwé waé. Téréh hideng, téréh aya nu nalang-nalang gawé dapur. Ngan meureun Iamun hayang hajat téh tangtu lila ari anak awéwé mah, ngadagoan welas-welas taun. Lalaki baé kitu? Heueuh méh téréh hajat. Umur opat taun disunatan. Sina naék kuda rénggong, nanggap golék sapoé sapeuting. Kacipta, nyieun balandongan hareupeun imah, maké rarangkén keretas warna-warni. Kaupahan meureun capé jeung tunduh téh. Nya kudu ti ayeuna meureun ngeureut neundeun téh keur nyunatan incu. Ulah gampil ngaluarkeur segon ti leuit. Seug lin waragad saeutik hayang hajat rongkah téh. Domba gé moal cukup dua.
Pikiran ngalayang, nepi ka rencana dék nyunatan. Nepi ka domba nu aya di kandang gé geus kabayang téh keur disisit di pipir imah ku si Momod, jago meuncit domba di lembur kuring. Tara kaambeu bau dagingna.
“Amah, ku naon sura-seuri sorangan?” jéntré sora si Nyai. Gebeg, haté ngaranjug. Reuwas asa katohyan.
“Astagfirulloh.” ukur sakitu nu kedal tina biwir kuring.
“Ngalamun naon, Amah? Ngalamun Nyai boga anak taya bapaan? Na da bapana mah sidik aya si Aa.” omongna bari seuri konéng. Ah, tojaiah pisan jeung pamikir anak. Puguh kuring mah keur mikiran nyunatan incu.
“Lin mikiran nu kitu Amah mah Nyai!” témpas téh bari jung nangtung. Boboko nu dieusi wadah kumbaheun dikélék, deuk ka pancuran.
“Biasana gé ku Nyai kukumbah mah Amah!” ceuk si Nyai daria.
“Ku Amah wé! Nyai mah teu meunang loba nanjak-mudun, bisi udulan,” témbal téh bari ngingkig ka lebakeun.
Leumpang rurusuhan naker. Hayang geura-geura tepi ka pancuran. Hayang geura gok jeung nu keur galégéroh di cai. Deuk dicaritakeun yén si Nyai keur nyiram. Deuk dibéjakeun yén kuring sakeudeung deui boga incu. Deuk ngabuis wé nyarita. Moal éléh ku si Kokoy. Ning manéhna gé basa anakna nu cikal ngajuru, mani nepi ka ngacay nyaritakeun incu téh. Teu di mana-teu di mana. Ngan incu jeung incu wé nu dicaturkeun téh. Tangka dijarebéngan ku kuring jeung si Una mah. Bakat ku bosen caritana. Ih, ari pék ning karasa ku sorangan, karek nyiram gé geus édan sungut. Komo mun geus ngajuru, tangtu bakal leuwih édan batan si Kokoy.
Biwir nyéréngéh sorangan.
Datang ka pancuran téh kosong taya sasaha. Na da mani hanjelu béak tikarep. Diwalah-walah aya si Empat, aya si Jéjén, kalah lowong. Bé lah, engké di warung si Ipah bari balanja. Sugan wé loba kénéh jelema nu baralanja.
Gura-giru naker kukumbah piring téh. Hayang geura ka warung si Ipah. Hayang geura ngumumkeun ka urang lembur, yén kuring deuk boga incu.
Kapopohokeun pasualan si Nyai mah. Kapopohokeun katugenah ku minantu mah. Nu aya na pikiran kuring iwal ti orok lalaki nu bonyo roroésan bari ngéar ceurik hayang nyusu.
Wadah nu geus beresih diasup-asupkeun kana boboko. Sok ditunda na batu lémpar paranti ngagiles seuseuhan. Kalacat naék ka luhur, metik daun sélong keur ngasay. Teu jauh da mun jangkung mah kadongkang da dahanna téh ngaroyom ka pancuran.
Mandi gé gancang naker. Asal suku jeung beungeut dikasay, méh rada lemes.
“Hih, geuning manéh Inah! Sugan téh kunti kabeurangan keur mandi,” ceuk si Dédah bari iirihilan. Dasar si Goté. Si Centil. Batur sabangku keur di ésdé manéhna téh.
“Goblog siah Dedah, ngareureuwas batur!!” ceuk kuring, bari ngéprétkeun cai tina dampal leungeun kana sukuna.
“Mani anteng mandi téh. Kawas parawan jekékan,” omong Dédah bari nambrukeun baju kalotor na batu lémpar.
“Parawan jekékan tiono, sakieu susu geus rayud téh,” témbal téh.
“Heueuh, da kabéh gé nu geus boga anak mah sok rarayud!” omongna bari nandékeun émbér karét kana pancuran. Geus pinuh diangkat, dipaké maseuhan seuseuhan.
“Komo uing deuk incuan, Dédah!”
“Hah, deuk incuan? Téréh jadi nini atuh? Sukur wé lah. Batur mah ning sapantar si Nyai téh geus aranakan aya nu dua. Si Nyai mah elat. Sabaraha taun nya kosongna?” tanya si Dédah daria.
“Tilu taun.”
“Jaman kiwari mah kosong tilu taun téh rékor, Inah! Pan kaloloba-anana mah, kawin opat bulan geus brul-brol ngajuru,” ceuk si Dédah bari nyeuleukeuteuk seuri.
“Éta mah nu maké persekot meureun,” témpas téh.
“Heueuh dipersekotan. Da éta ning ayeuna mah di lembur urang téh sok aya nu usaha kana pilem cabul tina pisidi,” ceuk si Dédah daria.
Kuring curinghak. Karék ngadéngé, di lembur aya nu usaha kitu.
“Nu balég nyarita téh Dédah?”
“Daék medu! Aing gé karék nyaho ti si Érté. Geus kaambeu ayeuna téh ku aparat. Aya bahan digerebeg. Boa dilaporkeun ka pulisi,” omongna daria.
“Urang mana Dédah?” tanya téh panasaran.
“Urang Lembur Cikadu. Inget baréto salaki manéh kagémbang ku ungkluk nini-nini urang Cikadu? Tah, anakna si ungkluk éta nu di imah muter pilem cabul, bari dipéntaan bayaran téh. Mahal mayar na gé mun hayang lalajo pilem cabul téh, dua létereun béas!” ceuk si Dedah bangun nyaho pisan.
“Manéh sok milu lalajo boa?” tanya téh bari seuri.
“Na ari sia nuduh téh sangeunahna. Aing mah Inah teu kudu lalajo, da sorangan gé sok maén pilem cabul jeung bapana si Ujang!” omongna bari seuri. Kuring gé seuri, kacipta.
“Ari dina pilem kumaha, nya? Ditémbongkeun beungeutna? Iy, rujit aing mah!” ceuk kuring bari kecrot nyiduh.
“Nanyakeun ka aing manéh mah, Inah! Teu sudi teuing kudu lalajo nu kitu. Ti jaman baheula gé, lembur urang mah beresih. Ayeuna wé dikotoran ku nu anyar daratang. Pan maru manéh gé aslina mah ti dayeuh lin?” ceuk si Dédah bari seuri. Kuring baeud.
“Ungkluk nini-nini goblog nya si Érma mah. Amit-amit. Kalakuanana gé nurun ning ka anakna. Abong uyah mah tara téés ka luhur,” ceuk kuring bari ngajéwang daun sélong tina luhureun bak, sok dipiceun di jalan, da bisi murag kana cai.
“Nya heueuh, da ceuk béja gé anakna nu awéwé nu geus rumaja, nuluykeun pagawéan indungna, jadi palacur di tempat.”
“Nu mana Dédah?”
“Nu buukna sok dibeureuman. Ah, moal nyaho manéh mah. Da mantogna ka lembur gé ukur sabulan sakali, setor ka indungna.” pokna, daria naker sora si Dédah téh. Deuk teu percaya kumaha. Jeung pantes si Dédah mah sagala nyaho kalakuan urang lembur Cikadu, apan remen bulak-balik ka Cikadu dagang kutang jeung calana budak. Baréto gé kuring, nyahona salaki kaédanan ku si Erma téh ti manéhna. Da geunjleung atuh. Budak ngora kaédanan ka ungkluk nini-nini. Mani sok ijid mun ngadéngé ngaran Érma téh. Ijid, cua. Komo mun nempo beungeutna. Iy, jiga kumaha nya ayeuna, geus welasna taun teu nempo? Ruksak meureun beungeutna. Da loba diropéa. Loba diomé. Kacipta harita basa keur ngontrog, nempo beungeutna kawas barongsay. Luhureun panon téh hejo, sakuriling sisi-sisi matana hideung kawas bueuk. Ari wedak aya opat dimna, da mani nepi ka maplak bodas. Padahal aslina mah ceuk si Dédah gé hideung bari loba kokoloteun. Komo ayeuna. Awakna gé geus eunyeuh meureun, urut dipaké lalaki batur.
Nepi ka balikna ti pancuran, obrolan jeung si Dédah masih dédéngétun. Gusti mah bisa nyurupkeunana, indung ungkluk kahot, anakna nu awéwé dibentuk sina jadi ungkluk generasi penerus. Nu lalaki jadi tukang ngaruksak jiwa barudak, muka pilem cabul. Pararantes.
Di tepas, si Nyai keur uplek ngobrol jeung salakina. Angger wé si Nyai mah bubudénna kuraweud hangseur. Tapi aya mendingna kétang, sabada ku kuring di ubar-abér ka nu bisa, jadi robah saeutik. Da puguh duanana diubaran téh. Anak jeung minantu. Anak sina cageur haténa, minantu sina soléh sina tamplok kanyaahna ka si Nyai. Ulah beunang kagoda ku awéwé séjén.
Satadina mah teu hayang uubar ka nu bisa téh. Tapi si Dédah keukeuh ngajak. Da cenah minantu manéhna gé kungsi kabéngbat ku awewé bangor, tapi ukur bubulanan, kaburu diubaran ka Cigadog, dukun wacis nu geus sohor ka mana-mana.
Mémang teu bohong, da basa kuring uubar gé semah téh geus loba, ngantri. Malah aya urang kota sagala.
“Na teu ka sawah, Ujang?” tanya téh.
“Geus bérés, Amah. Kari ngadagoan rambéteun. Jeung ongkoh rada muriang ieu téh!” témbal minantu daria.
“Pangmeulikeun ubar atuh, Nyai!” ceuk kuring bari ngarérét ka si Nyai. Tapi nu dirérét angger wé manyun, bangkenu.
“Sina meuli wé sorangan! Boga cokor!” omong si Nyai heuras. Salakina ukur nyéngir.
“Ulah kitu eum, pamali!”
“Wah, pamali téh ka salaki nu kumaha atuh Amah!” ceuk si Nyai bari ngarérét ka salakina. Kuring geuwat ngaléos ka jero. Sangheuk papanjangan. Apan kudu dipahing papaséaan keur kakandungan mah, bisi matak goréng ka nu watek orok.
Léos baé ka dapur. Tacan ngahaneutkeun sangu ongkoh. Lebar sangu kamari soré loba kénéh.
Karek gé gap kana korék api, deuk ngahurungkeun seuneu, kadéngé panto tepas ngageblug, dibantingkeun.
Astaghfirulloh, tangtu tatéh kalakuan si Nyai! Goréng adat pisan. Kuring lumpat ka hareup. Enya wé si Nyai lumpat ka enggonna bari ceurik. Geuwat disusul, bisi kuma onam.
Si Nyai nginghak dina kasur lépét nu ngagelar na palupuh, nangkuban. Katémbong tonggongna eundeur.
“Ku naon deui, Nyai? Lin bieu téh keur ngalobrol di balé?” tanya téh leuleuy.
“Angger kalakuan si Aa téh, Amah! Aya nu bébéja digawé di kebon téh dibaturan ku si Lilis!” omong si Nyai bari nginghak.
“Mana gé balik atuh, ari deuk manjang mah,” témpas téh.
“Nyai téh geuleuh nempo beungeut si Aa téh. Amah!” omongna semu nyéntak. Biwir nyéréngéh.
“Biasa anu keur kakandungan mah sok kitu. Ké gé mun kakandungan geus opat-lima bulan mah, leungit rasa ceuceub téh. Eta mah gogoda, Nyai!” ceuk kuring bari mencétan sukuna.
“Jeung lamun rumah tangga ulah sok sadéngé-déngéna, Nyai. Boa tatéh nu hayang ngaruntagkeun rumah tangga Nyai. Nu sirik nempo Nyai rumah tangga anyar geus boga imah, boga pacabakan. Saha nu nyaho eusi haté jelema.”
“Da Nyai mah ceuk sobat,” témbalna heureut.
“Eta sobat Nyai téh nu sok ka dieu? Kutan boga kurir Nyai téh? Tong percaya teuing, saha nu nyaho éta sobat téh boga haté béngkok. Urang teu bisa ngabadé,” ceuk kuring daria. Ah, na bet mangmeunangkeun minantu? Lin keuheul ka minantu téh? Atawa pédah si Nyai reuneuh, rék boga anak kudu aya bapana?
Mémang sakumaha ambekna gé ka minantu, moal bisa ambek pisan, sabab tacan yakin enya henteuna minantu téh nyéléwéng.
Kuring ka luar ti enggon si Nyai, nyampeurkeun Jang Sobur nu keur ngahuleng di balé sorangan.
Gék diuk gigireunana.
“Apa ka mana, Amah?” tanyana bari ngarérét. Mani ngadak-ngadak ratug haté téh, inggis nyérénkeun si Nyai ka bapana. Seug si Nyai téh keur kakandungan. Kumaha lamun diserahkeun?
“Ka kebon deuk ngagemuk céngék. Melak céngék lima puluh tangkal, sugan wé kajadian. Seug ayeuna gé keur ngaraja regana!” témbal téh.
“Sukur wé Amah melak céngék mah, da di ditu mah teu ngebon céngék, keur usum cacar daun.”
“Heueuh barina gé tong sarua ngebon téh, méh bisa silikirim.” ceuk kuring bari nyéréngéh, manéhna seuri.
“Enya, ngan moal bisa silipentaan obat-obatan.” témpasna.
“Na teu maké gemuk kandang?” tanya téh daria.
“Ari gemuk mah dicampur, nya ti toko nya gemuk kandang. Ngan obat nu disemprotkeun mah pasti ti toko.”
“Heueuh da urang mah tacan bisa nyieun sorangan! Lain, Ujang. Amah mah teu daék pipilueun kana urusan rumah tangga Ujang, ngan dék nanya ka Ujang!” ceuk kuring daria. Ayeuna giliran minantu nu reuwaseun ku omongan kuring.
“Aya naon, Amah?”
“Ari Ujang atoh si Nyai keur nyiram? Deuk boga anak?” tanya téh bari mencrong beungeutna.
“Puguh wé atoh mah, Amah! Lalaki gélo deuk boga anak teu atoh mah. Komo ieu ngadagoan tilu taun,” omongna teu éléh daria. Plong haté rada ngemplong.
“Sukur we, ngan meureun Ujang kudu nyaho. Nu keur nyiram mah sok unggah adat, sok teu pikahartieun adatna. Amah gé baréto kitu, keur nyiram ku si Nyai. Mun saré téh embung dideukeutan. Hayang papisah paparahna mah. Da ngambeu késang salakina asa cua, asa geuleuh. Komo nempo beungeut salaki mah embung pisan. Ah, teuing kumaha bet sok kitu. Ké eureun-eureun panyakit cua téh geus beuteung opat atawa lima bulan,” ceuk kuring bari ngarénghap heula. Nempo minantu cicing waé, kuring neruskeun deui nyarita.
“Komo mun salaki aya kasalahan, dalah taya kasalahan gé sok ceuceub jeung rujit wé.”
“Kutan kitu, Amah?” tanyana bangun panasaran.
“Enya.”
“Paingan si Nyai embung waé dibawa balik.” omongna lalaunan.
“Wayahna. Komo, lin boga pasualan jeung si Nyai téh?’’ tanya kuring. Minantu tungkul.
“Rumaos abdi salah, Amah. Bébas teuing jeung babaturan. Satadina da pira ngobrol, ngadédéngékeun nu keur ngumbar kasedih. Sugan téh moal jadi mamala. Tapi da abdi téh geus sundak-sanduk ménta dihampura, najan abdi teu ngalakukeun nanaon gé. Ngan si Nyai teuas pisan haténa.” omong minantu bangun nu sedih. Rét ditempo beungeutna, enya wé ning nguyung. Panonna carelong, kurang saré. Saha nu ngeunah atuh saré saukur ngaringkel di juru imah, bari dikarimbung sarung. Da kuring mah yakin, lin saré tapi nyileuk bari ngaringkuk.
Aya rasa karunya. Tapi nu kuat lain rasa karunya ka minantu, da bongan geus cohék kalakuanana ngaraheutan haté si Nyai. Éta rasa nu kuat téh, karunya ka incu bisi gubrag ka dunya taya bapana, da geus papisah! Tah rasa éta nu nyababkeun kuring ayeuna daék diuk ngaréndéng bari ngobrol pipilueun kana urusan rumah tanggana. Sakumaha geus kuciwana gé ka minantu, ditahan wé.
“Geus aya sawelas poé si Nyai di dieuna téh, nya?” ceuk kuring datar.
“Tos badé dua minggu, Amah!” témpasna.
“Hih, asa cikénéh rarasaan téh.”
“Abdi mah puguh asa tos mulan-malén ditinggalkeun ku si Nyai téh. Imah tiiseun. Hawu tiis, da tara aya nu niup seuneu. Asa kiamat sugro!” omongna semu nalangsa.
“Tah kitu awéwé mah, Ujang. Lamun meunang kateungeunah téh sok poho kana nanaon. Dalah imah ublug-ablag gé tangtu bakal ditinggalkeun! Da kabéh awéwé gé bakal kitu, ari rumah tangga téh néangan kasukaan, kabagjaan haté, katengtreman batin. Mana Amah peupeujeuh ka Ujang, ulah sok ngamomorékeun haté awéwé. Lin mangmeunangkeun si Nyai pédah sarua awewé atawa pédah anak Amah, lain! Ngan diajar tina pangalaman hirup mah kitu! Tapi hampura, nya. Lin maksud Amah deuk pipilueun kana urusan rumah tangga Ujang jeung si Nyai! Da teu bisa didikté ku batur kangeunahan rumah tangga mah. Teu karasa ku batur deuih. Ari kolot mah sakadar ngélingan bisi kadalon-dalon!” ceuk kuring bari ngarénghap panjang. Da mani asa plong haté téh longsong, sagala anu diheungheum welas-welas poé téh, kaluar kabéh, budal.
Katémbong panon minantu carinakdak.
“Nyai! Nyai! Ka dieu?” rada tarik ngageroan si Nyai téh bisi teu kadéngéeun.
Lila naker, karék nyampeurkeun. Gek diuk, ngaréndéng jeung kuring. Si Nyai diteuteup salila-lila. Kahayang mah si Nyai téh cicing di dieu. Saimah jeung kuring nu kungsi ngakandung, nu kungsi tihothat ngurus sagalana. Tengtrem aya anak téh. Tapi teu meunang égois! Teu meunang hawek! Si Nyai geus boga salaki, geus boga rumah tangga sorangan. Malah sakeudeung deui si Nyai téh bakal jadi indung. Kuring teu meunang ngeukeuweuk waé si Nyai. Entong jadi jelema katilu anu ngaruksak rumah tangga. Kadar minantu aya kasalahan, nya hampura wé, asal ulah deui-deui. Piraku si Nyai teu bisa ngahampura, ning kuring gé baréto bisa ngahampura ka salaki. Éta nu kudu dipelakkeun kana haté anak téh. Lain amarah jeung dengdam.
“Nyai, geus lila teuing ninggalkeun lembur téh, pamali! Lin Amah ngajujurung. Ngan teu pantes awéwé ninggalkeun salaki, ninggalkeun imah tanpa sabab. Sok wé urusan Nyai jeung salaki béréskeun di imah. Sing karoloteun, pan urang téh deuk boga turunan. Sing nyaah kana turunan. Éta téh titipan ti Gusti nu kudu dimumulé ku duaan. Jung geura marulang. Silihampura, da urang mah umat muslim,” ceuk kuring daria. Si Nyai nyegruk ceurik. Salakina gé bedah cimatana. Sarua kuring gé hayang ceurik, tapi ditahan. Maenya indung kudu épés méér nyanghareupan pasualan anak. Indung kudu jadi conto anak dina nyanghareupan ombak kahirupan rumah tangga, anu sakumaha gedéna gé. Sabab rumah tangga anak karék sirungna, saha nu nyaho ka hareupna bakal manggih ombak nu leuwih gangas.
Bari masih ngaringhak si Nyai ngaléos ka enggonna, nyokot kantong wadah pakéan.
Basa duanana paramitan, katémbong si Nyai juuh deui cimatana.
“Ka Apa wartoskeun, Amah. Si Nyai dicandak ku abdi!” Ceuk minantu daria.
“Heug da ku nu hakna. Ngan mihape, pangjagakeun haténa. Pangjagakeun awakna. Seug keur kakandungan.” ceuk kuring daria. Minantu ukur unggeuk. Leos duanana arindit.
Cimata juuh teu kabendung. Cimata kabungah. Kuring geus salamet bisa jadi indung anu bijaksana. Bisa jadi indung anu teu égois. Bisa jadi indung anu adil, teu biluk ka anak sorangan.Haté surak ayeuh-ayeuhan balap jeung cimata anu beuki juuh


text:
Sastra Sunda • Éséy • Kemis, 12 Juli 2012 06:53
AYA deui saenyay harepan, ku dikaluarkeunana Peraturan Daérah (Perda) Kabudayaan Provinsi Jawa Barat Taun 2003. Pangpangna mah Perda Nomor 5 Taun 2003, ngeunaan ngarawat-ngaruwat basa, sastra jeung aksara daérah. Sok sanajan sosialisasi ngaliwatan buku anu ngamuat éta Perda téh kacida loba kasalahan citak, tapi muga baé henteu jadi alamat pigoréngeun dina raraga ngajalankeunana. Anggap waé kurang tulaténna dilantarankeun ku kaayaan basa, sastra, jeung aksara daérah anu rada darurat. Mémang ana dilenyepan mah kacida ironis-na, hiji buku anu ngamuat aturan ngeunaan basa, tapi basana kacida henteu luyu jeung aturan.
Gumelarna Perda Kabudayaan pisan, anu ngajurung lahirna ieu tulisan. Basajan baé ari eusina mah; lamun kahirupan basa Sunda geus pikaketireun, kawasna bakal kaleuleuwihi upama ngimpi hayang ngamajukeun sastra jeung aksara-na. Kawasna saréréa ogé geus pada apal, mun yén dina mangsa ayeuna, urang Sunda sorangan geus loba anu méh teu waranoheun kana Basa-na sorangan. Contona dina pakumbuhan hirup sapopoé, mindeng pisan manggihan urang Sunda anu ngarasa éra (baca: géngsi) atawa nu ngarasa éra lantaran sieun salah ngagunakeun basa Sunda. Demi alesanna tangtu klise deui baé; sieun salah nempatkeun kecap-kecapna. Pang kitu, lantaran dina Basa Sunda mah aya undak-usuk téa. Sieun disebut teu sopan, sieun dituding teu apal tata-krama, jeung kasieun-kasieun séjénna. Tangtuna lamun diantepkeun kaya kieu, sigana beuki lila, Basa Sunda bakal mingkin dipikasieun, anu antukna kapopohokeun, atawa ngahaja dipopohokeun.
Dumasar kana kaayaan siga kitu, taya salahna upama kiwari geus waktuna pikeun mikiran kumaha-kumahana nuntaskeun perkara undak-usuk Basa Sunda, anu geus mindeng jadi polemik ti jaman sawatara taun katukang tug nepi ka ayeuna. Undak-usuk Basa Sunda, hiji format warisan Mataram, anu ngajadikeun urang Sunda kabagi jadi sababaraha tingkatan status sosial; cacah pisan, cacah, rada ménak, ménak, ménak pisan, jsb. Écés pisan, kudu aya torobosan pikiran anyar pikeun ngaleyurkeun perkara undak-usuk Basa Sunda.
Nyarita basa, sastra, jeung aksara Sunda, tangtuna moal bisa leupas tina pers Sunda (baca : pers basa Sunda). Pang kitu, sabab Pers Sunda minangka pangeras anu mujarab pikeun ngamajukeun sastra Sunda. Hanjakal pisan, deui-deui nasib sastra Sunda kurang hadé, lantaran kiwari pers Sunda ukur bisa ngumbar panineungan; nyawang mangsa keur aya dina kajayaan, jeung siga anu teu sumanget mapag poé isukan. Pers Sunda kudu hirup di antara aweuhan pers nasional jeung dunya; di antara perang komunikasi nu beuki mahabu. Demi kasakit anu karandapanana, beuki parna, ngarumpuyuk teu walakaya di rohangan gawat darurat bari nganti-nganti mangsana ajal.
*
TAUN 2001, minangka taun bergéngsi keur urang Sunda. Aya dua hajat gedé anu digelar méh dina waktu anu bareng; Konfrensi Internasional Budaya Sunda (KIBS) I, bulan Agustus di Bandung jeung Kongrés Bahasa Sunda (KBS) VII bulan Nopémber di Garut. Tina rupaning tumpukan masalah kasundaan anu dipadungdengkeun, Pers Sunda milu némbrong, sok sanajak ukur jadi jejer anu kurang dipaliré. Dina KIBS I, Duduh Durahman anu ngasongkeun makalah ngeunaan ngolah Média Massa: Kasus Manglé, ukur diluuhan ku 20 urang, tina 500 pamilon KIBS. Pon kitu deui, basa Abdullah Mustappa ngadadarkeun makalah Pers Sunda Kumaha Boa dina KBS VII, nu milu aub téh teu leuwih ti 19 urang, bari jeung kalolobaanna mah ti golongan kolot.. Padungdengan ngeunaan Pers Sunda siga barang langka nu aya di hareupeun masarakat Sunda-na sorangan. Nasib Pers Sunda ukur jadi kahariwang sabagéan leutik urang Sunda, pangpangna mah ti generasi kolot, nu kungsi jeung leuwih ti heula icikibung dina Pers Sunda. Atawa pikeun maranéhna anu resep ngumbar panineungan. Méh saban taun, Majalah Mangle nurunkeun laporan kamekaran Pers Sunda ku cara ménta pamanggih sababaraha tokoh, boh ti pakar komunikasi atawa mantan jurnalis Sunda. Tapi tarékah éta, henteu kapetik hasilna, kaala buahna, sabab ukur malikan deui pikiran heubeul, bari taya réalisasi anu leuwih kongkrit, antukna nepi ka kiwari ogé, Pers Sunda masih kénéh dilimpudan ku suasana pesimistis.
Upama pers nasional jeung pers dunya ibarat anu balap dina perkara téréhna waktu, pas jeung ka-akuratan berita ku ngamangfaatkan teknologi komunikasi, Pers Sunda mah masih sibuk ngurus dapur sorangan; kumaha ngabebenah SDM, ngoméan manajemén jeung mikiran kahirupanana sangkan ulah hirup teu neut paeh henteu hos. Upamana dina KIBS, Duduh Durahman ngadadarkeun kaayaan majalah Mangle anu salawasna henteu eureun medal ti taun 1957, sanajan ngalaman oplah ngurangan ti taun ka taun. Mangle bisa terus hirup ku ngandelkeun para pamaca nu satia. Sanajan di jerona aya iklan, tapi karéréanna mah ukur iklan barter jeung média séjén, atawa iklan taunan, saperti Idul Fitri jeung milangkala hari jadi kota-kota di Jawa Barat. Tong boro mikiran profesionalime jurnalistik, di jero Mangle sorangan masih aya dualisme; maranéhna nu hayang ngajadikeun Mangle minangka majalah hiburan (ngutamakeun karya fiksi) jeung maranéhna nu hayang ngajadikeun Mangle minangka majalah berita (ngutamakan tulisan jurnalistik).
Pasualan intern-ekstern anu ngalantarankeun Pers Sunda ngalanglayung, geus bisa dikira-kira. Keur sakadar malikan deui pikiran heubeul, masalahna téh taya lian kurangnya investasi (modal), manajemén, kurangna kasejahteraan karyawan (nu ngokolakeun Pers Sunda), kurangna SDM (aya gantar kakaitan jeung masalah kasejahteraan), jeung satumpuk perkara séjénna. Iwal ti éta –nginjeum istilah kliseu-- pangaruh transpormasi sosial-budaya jeung penyempitan basa Sunda di kalangan masarakat Sunda, nu ngalantarankeun oplah media cetak basa Sunda jadi noron.
Anéhna, dina kondisi siga kitu, masih kénéh ngarasa reueus, sabab Pers Sunda leuwih maju upama dibandingkeun jeung pers étnis séjén (Mangle, No. 1851), sok sanajan kiwari Pers Sunda geus teu nyunda (Kompas, 23/07/2001). Sigana urang kudu ngarasa éra, atawa sabalikna jadi gedé haté ku ayana naon rupa anu dikedalkeun ku Sakdani Darmopamudjo, pupuhu PWI Cabang Surakarta manten. Nurutkeun anjeunna, pers basa Jawa di Jawa Tengah tinggal panineungan, geus taya deui koran atawa majalah nu medal kalayan ngagunakeun basa Jawa. (di Jawa Timur, medal kénéh majalah basa Jawa; Penyebar Semangat jeung Jayabaya, di Yogyakarta ogé masih medal Joko Lodhang). Béda jeung kaayaan di kalangan masarakat Sunda. Di sagédéngeun basa Sunda, di kalangan keluarga Sunda ogé, majalah Sunda loba kénéh dipajang di rohangan tamu minangka lambang idéntitas jeung kareueus," (Suara Merdeka, 14/02/2002).
Ngumbar Panineungan
Kiwari masarakat Sunda boga dalapan média massa cetak anu ngagunakeun basa Sunda; koran Galura (Grup Pikiran Rakyat, ) Koran Kudjang, Majalah Mangle, Majalah Seni Budaya Swara Cangkurileung, Majalah Cupumanik, koran Giwangkara, koran Mandiri (?), Majalah Suara Daerah (intern PGRI Jabar) jeung Bhinneka Karya Winaya (intern KOPRI Jabar). Suara Daerah jeung Bhinneka Karya Winaya ukur ngagunakeun basa Sunda minangka suplemen.
Keur sakadar ngumbar panineungan, urang Sunda kungsi boga 36 média basa Sunda (Derap Pembangunan Pers di Jawa Barat, BPPP, 1987). Dua di antarana koran basa Sunda anu medal unggal poé: Sinar Pasoendan (1933-1942) jeung Sipatahoenan (1924-1942 di Tasikmalaya jeung 1969-1985 di Bandung). Demi Majalah Sunda anu pangkolotna nyaéta Parahiangan (1919), anu dipedalkeun ku Balai Poestaka Jakarta, asuhan M.A. Salmoen jeung R. Satjadibrata. Hanjakal pisan, koran jeung majalah éta, hiji-hiji nungtutan pareum. Ari cukang lantaranna téh perkara modal jeung robahna hawa politik. Kudjang (1956), Mangle (1957), Swara Cangkurileung (1970) minangka média basa Sunda pangkolotna, nu masih medal tug nepi ka kiwari, sok sanajan dibarengan ku kabasajanana.
Harita, Pers Sunda bisa dijieun pacabakan ku para karyawanna. Ku ayana oplah nu loba, gajih karyawan ogé bisa kaperhatikeun. Oplah Mangle ogé kungsi nepi ka nincak angka 90.000 eksemplar, tapi perlu ditaliti deui, naha oplah anu kacida lobana téh lantaran tulisan jurnalistik-na atawa lantaran Mangle minangka majalah hiburan nu loba ngamuat karya fiksi.
Nasib pers Sunda beuki surem waé, lantaran ampir taya deui nu bisa dirarasakeun kanikmatan masarakat, ku ayana média basa Sunda. Pers Sunda monoton pisan, konvensional, henteu aya daya tarik keur nu meuli. Apan masarakat urang geus kabéngbat ku berita nu sarwa téréh, nu bisa kapanggih dina tayangan télévisi bari teu kudu mayar biaya langganan. Sok sanajan masih aya nu ngalanggan koran/majalah Sunda, kawasna lantaran rasa kacintaan maranéhna kana basa Sunda, atawa ukur némbongkeun kanyaahna.
Tulisan jurnalistik dina pers Sunda malah beuki henteu tokcér, sabab henteu karasa guligahna. Sanajan aya tulisan anu rada nyérémpét kana feature, leuwih ngadeukeutan gambaran profil tokoh anu dibarung ku sagala kasuciannana; préstasi para pajabat atawa biografi instansi pamaréntah ti nu panghandapna nepi ka pangluhurna (disundakeun tina: Pantau No. 023, Maret 2002). Demi tulisan-tulisan anu kritis, henteu nyosok jero , anu antukna karasa hambar. Padahal para jurnalis Sunda geus dibibita ku Hadiah Sastra Jurnalitik Moh. Koerdi ti Paguyuban Pasundan. Puguh baé, hal ieu dilantarankeun SDM anu kurang profesional, pakaitna jeung teu mampuhna pangusaha Pers Sunda pikeun mayar gajih anu cukup. Rék kumaha para jurnalis Sunda bisa nyioeun tulisan nu berbobot, upma di sisi séjén manéhna kudu boga profesi ganda pikeun nyumponan kabutuhan hirupna; jadi montir alat elektronik, makelar, tukang kiridit, atawa usaha séjénna (disundakeun: Duduh Durahman, Makalah KIBS).
Perkara saperti kitu, mindeng pisan dikedalkeun ku para inohong jeung pamikir Sunda. Salian ti KIBS jeung KBS, Pers Sunda kungsi dipadungdengkeun dina Pelatihan Jurnalistik Sunda (1997), Kerja Latihan Wartawan (2000) jeung Semiloka Pers Daerah (2001). Hanjakal piosan, anu jadi pamilonna éta-éta kénéh, ampir euweuh padungdengan nu ramé. Najan aya ideu-ideu hadé, tapi can kungsi aya lajuning laku-na. Sanggeus diskusi bubar, gagasan jeung ideu-ideu-na ogé milu bubar, anu antukna pikiran ngeunaan pers Sunda ukur jadi sabangsaning seremonial dina acara-acara resmi. Nurutkeun Dédy Djamaludin Malik, ketua STIKOM Bandung, aya problém komunikasi nu ngalantarankeun mundurna pers Sunda. Kiwari pers Sunda tacan bisa ngarampa kabutuhan masarakat, ukur sawates nuturkeun kahayang rédakturna (Disundakeun: Kompas, 16/07/2001). Enya, naon atuh kabutuhan masarakat Sunda téh?
Nginjeum istilah Tempo, hiji média massa cetak kudu ngeunah dibacana jeung perelu. Pon kitu deui Pers Sunda. Upama masarakat boga anggapan basa jurnalistik Sunda kiwari hésé dihartikeun, bulat-beulit teuing atawa ukur ngulinkeun kekecapan, atuh puguh antusias atawa sumanget keur macana ogé jadi kurang. Komo deui lamun dikiruhan ku kecap "henteu perelu". Upama harga BBM naék misalna, Pers Sunda milu latah milu ngamuat berita anu geus béak dibéréndélkeun ku pers basa Indonesia. Padahal sigana di Tatar Sunda ogé masih kénéh aya pakampungan "anti" BBM jeung listrik, ngagunakeun suluh keur ngasakan, ngagunakeun minyak kaliki keur nyaangan. Tah, naha berita éta can kungsi ditoél? Jawabanana balik deui kana masalah heubeul: SDM jeung kasejahteraan.
Tangtangan séjénna nyaéta teknologi komunikasi. Upama berita bisa dikirim sajorélat, kalangan pers Sunda aya kénéh nu masih ngagunakan perangko keur ngirim berita. Konvensional, kanyataan. Gagap teknologi mémang kaalaman ku sababaraha kalangan, pangpangna kolot urang nu geus henteu sempet deui diajar nu "gitu-gituan". Koran Galura bisa disebut pangunggulna. Di sagédéngeun édisi cetak, Galura ngamangfaatkeun média cyber. Sok geura nganjang ka www.galura.com. Tulisan jurnalistik basa Sunda bisa ditingali atawa di-download di dinya. Teu lila, Majalah Mangle nuturkeun Galura, tapi umurna teu lila, da ayeuna geus leungit tanpa lebih ilang tanpa karana di dunya maya. Anu nagen téh www.cupumanik.com.
Ré-generasi
Nilik kompleks-na perkara pers Sunda, jorojoy aya pananya dina jeroning haté: Naha pers Sunda masih kénéh bisa disalametkeun? Hésé pisan ngabayangkeun kondisina 30 taun nu baris datang. Upama kolot urang nu salila ieu satia majang di rohangan tamu, koran/majalah Sunda minangka kareueus, dina hiji mangsa miheulaan ngantunkeun, rék saha nu ngalanggan pers Sunda satuluyna? Jeung upama para redaktur kahot geus pangsiun, saha nu bakal ngokolakeun pers Sunda?
Kabéhdieunakeun beuki kapikir, perkara regenerasi téh minangka bagéan anu pangpentingna dina ngalestarikeun kahirupan pers Sunda sangkan hirupna leuwih panjang. Kilang kitu, ngalahirkeun ré-generasi Pers Sunda, lain pikiran anu anyar, tapi nepi ka kiwari pamanggih éta téh, ukur jadi pangeusi sirah jalma-jalma tukang malikir. Taya guam nu nyata pikeun nyiptakeun generasi anyar. Basa Pers Sunda dipadungdengkeun dina KIBS jeung KBS, méh taya generasi anyar nu kataji—salian ti kalangan pers Sunda éta sorangan. Naha hal ieu téh lantaran sikep otoriter kolot-kolot urang nu nganggap generasi anyar sarwa héngkér dina ngokolakeun Pers Sunda, kaasup dina ngagunakeun basa Sunda?
Di Jawa Barat, aya ratusan, malah boa rébuan mahasiswa nu neuleuman jurnalisme. Sabaraha urang di antara maranéhna nu apal kana sejarah Pers Sunda, atawa kahudang pikeun ancrub kana Pers Sunda? Pasti jumlahna saeutik pisan. Sanajan aya sawatara mahasiswa nu ngayakeun job training di paimahan Pers Sunda, ampir taya nu kataji pikeun tuluy neuleumanana. Maranéhna ukur nganggap Pers Sunda minangka tempat eksperimen. Malah salila ieu nu ngokolakeun Pers Sunda ogé, loba ti kalangan pangarang nu alih pacabakan jadi wartawan.
Upama Pers Sunda bisa ngarangkul maranéhna, ngahudang kareueusna kana Pers Sunda, aya sababaraha mangfaat anu bisa kapanggih. Kahiji, maranéhna leuwih apal kahayang generasi ngora sacara umum, antukna Pers Sunda apal kana médan nu bakal disorangna isuk jaganing géto. Kadua, idealisme maranéhna kaitung kuat, anu antukna –keur saheulaanan-- kasejahteraan bisa jadi nomer dua. Katilu, kanyahona ngeunaan bidang séjén nu aya patalina jeung pers, contona dunya cyber, desain grafis jeung sajabana, bisa ngarojong kamajuan Pers Sunda di mangsa nu baris datang.
Puguh waé lain hartina Pers Sunda kudu diformat sakumaha kahayang generasi ngora. Tapi tarékah pikeun ngahudang rasa kataji maranéhna, misalna ku ngayakeun Lomba Nulis Artikel Pers Sunda, Ngawanohkeun pers Sunda di paguron Luhur jeung sakolaaan, bisa ngadatangkeun suasana anyar. Maranéhna ogé kuduna dibéré kalaluasaan pikeun ngagunakeun basa Sunda anu demokratis, henteu disengker ku aturan itu-ieu, henteu dibeungbeuratan ku tumpukan undak-usuk. Keun baé maranéhna ngagunakeun basa Sunda saayana, sanajan henteu "nyunda", batan henteu pisan. Mémang jalma-jalma nu arogan jeung nganggap basa Sunda maranéhna pangbenerna, bakal nganggap ieu tarékah minangka awal tina ruksakna basa Sunda. Tapi ngarah generasi ngora kataji ku basa Sunda, diperelukeun hiji proses, jeung tangtuna urang kudu leuwih ngarti jeung apal kana dunya maranéhna. Ku ayana kitu, Héy…dulur-dulur generasi ngora, hayu wang gunakankeun basa Sunda nu maranéh bisa. Isuk jaganing géto, maranéh bakal apal basa Sunda nu alus jeung nu bener, sakumaha maranéh ngarti kana basa-basa séjén!
Sakali deui, kalangkang Otonomi Daérah jeung diberlakukeunana Perda Jabar No. 5 tahun 2003, muga baé bisa ngoméan nasib Pers Sunda, pon kitu deui ngeunaan ré-generasi. Lamun tarékah ieu geus dipecakan, tapi masih kénéh taya hasilna, urang masih kénéh bisa reueus, sabab geus kungsi ihtiar. Apan nu wajibna mah ihtiar, lin? Sanajan pamustunganana pers jeung sastra Sunda kudu dikurebkeun, tapi maotna bakal khusnul khotimah, arwahna pasti tengtrem di alam ditu, jeung kahirupanana bakal dipikatineung minangka bagéan tina paradaban manusa.***
Jumaah, 05 Désémber 2014 02:44
Kemis, 04 Séptémber 2014 09:19
Jumaah, 18 Juli 2014 02:37
Rebo, 28 Méi 2014 01:32
Rebo, 28 Méi 2014 01:09


text:
Getih
Getih téh nyaéta jaringan sumebar nu mangrupa cairan plasma jeung sél (sél getih beureum, sél getih bodas, platélét). Istilah médis nu patali jeung getih biasana sok maké émbohan/awalan hémo- atawa hémato-, tina kecap Yunani "haima" nu hartina "getih".
Fungsi utama getih nyaéta pikeun ngasupan zat-zat gizi (oksigén, glukosa), unsur-unsur pangganti jaringan sarta miceun runtah (kawas karbon dioksida jeung asam laktat). Getih ogé jadi patalimarga sél-sél (leukosit, sél tumor abnormal) sarta rupa-rupa zat (asam amino, lipid, hormon) sahingga bisa diangkut antarjaringan jeung antarorgan. Gangguan kana kandungan atawa sirkulasi getih bisa ngabalukarkeun karuksakan/gangguan jaringan.
Daptar eusi
Anatomi getih[édit | sunting sumber]
Getih diwangun ku sababaraha rupa korpuskel/sél; unsur bentukan ieu ngawengku kira 45% tina getih. Sésana mah mangrupa plasma getih, cairan semu konéng nu jadi média cair getih. Dina kaayaan normal, pH getih artéri téh 7,40. Pikeun babandingan, getih dina sakujur awak manusa téh 7% tina beuratna [1], sahingga jalma sawawa umumna dieusi getih 5 léter (2,7-3 léter mangrupa plasma). Mun digabungkeun, lega buengeut éritrosit dina anatomi manusa téh sarua jeung 2.000 kali lega pakulitan luar manusa.
Sél-sél nu ngeusi getih:
- Sél getih beureum atawa éritrosit (96%). Dina mamalia, sél ieu teu boga inti jeung organél, sahingga sacara ugeran teu kaasup kana golongan sél. Sél getih beureum ngandung hémoglobin getih nu nyebarkeun oksigén.
- Sél getih bodas atawa leukosit (3.0%), mangrupakeun anggota sistim imun nu ngancurkeun zat-zat inféktif.
- Platélét atawa trombosit (1.0%) nu pancénna dina ngabekukeun atawa koagulasi getih sarta dina inflamasi.
Plasma getih téh mangrupakeun leyuran nu ngandung 96% cai, 4% protéin plasma getih, sarta bahan renik lianna, di antarana
- albumin
- faktor koagulasi getih
- imunoglobulin (antibodi)
- hormon
- rupa-rupa protéin
- rupa-rupa éléktrolit (utamana natrium)
Sakabéh komponén getih di luhur ngabentuk cairan non-Newtonian nu pasipatan alirna unik luyu jeung wangunan saluran getih.
Fisiologi getih[édit | sunting sumber]
Produksi jeung degradasi[édit | sunting sumber]
Sél-sél getih dijieun dina sumsum tulang, dina prosés nu disebut hématopoiésis. Komponén-komponén protéin dijieun dina ati, hormonna dihasilkeun ku kelenjar éndokrin, sedengkeun fraksi cairna dikokolakeun ku peujit jeung ginjal.
Sél-sél getih didegradasi ku limpa jeung sél Kupffer dina ati. Ati ogé boga tugas meresihan protéin jeung asam amino (ginjal ngasékrésikeun protéin-protéin leutik kana urin). Umur hirup éritrosit umumna nepi ka 120 poé, nu salajengna sacara sistimatis diganti ku éritrosit anyar nu dihasilkeun tina prosés hématopoiésis.
Angkutan oksigén[édit | sunting sumber]
Oksigénasi getih diukur ku tekenan parsial oksigén. Oksigén sacara kimiawi 98.5% kabeungkeut ku Hémoglobin (Hb). Ukur 1.5% nu leyur sacara fisik. Molekul Hb mangrupakeun alat angkut oksigén dina mamalia sarta sababaraha spésiés lianna.
Iwal artéri pulmonal jeung umbilik katut vénana, artéri mawa getih nu ngandung oksigén ngajauhan jantung ka sakujur awak ngaliwatan arteriola jeung kapilér, tempat diserepna oksigén. Sabalikna, vénula jeung véna mawa getih nu geus teu ngandung oksigén balik deui ka jantung.
Warna[édit | sunting sumber]
Dina manusa jeung mahluk nu maké hémoglobin lianna, getih nu ngandung oksigén téh warnana beureum burahay, sedengkeun nu teu ngandung oksigén warnana leuwih kolot, beureum ati, nu bisa katempo nalika donor getih nu disedot tina véna. Mun ditilik ti luar, saluran getih nu ngageleng handapeun kulit awak urang katémbongna bulao[2].
Serangga[édit | sunting sumber]
Dina serangga, getihna (sebutanana hémolimfa) teu ngangkut oksigén (lawang nu disebut trahéa bisa ngasupkeun oksigén ti luar maké prosés difusi langsung ka jaringan). Getih serangga fungsina ukur mindahkeun gizi ka jaringan sarta miceun produk sésa.
Invertebrata leutik[édit | sunting sumber]
Dina sababaraha invertebrata leutik kawas serangga, oksigén langsung leyur dina plasma. Sato nu leuwih badag migunakeun protéin réspiratori pikeun ngaronjatkeun kapasitas ngangkut oksigén. Hémoglobin mangrupakeun protéin réspiratori nu paling umum aya di alam, sedengkeun krustaséa jeung moluska migunakeun hémosianin (bulao, ngandung tambaga).
Dina kalolobaan invertebrata, protéin pangangkut oksigén ieu téh leyur dina plasma getih, béda jeung vertebrata nu boga sél getih beureum nu hususon ngakut oksigén (sahingga ngaronjatkeun daya angkutna tanpa ngarobah viskositas atawa ngaruksak organ panyaring getih kawas ginjal.
Transpor karbon dioksida[édit | sunting sumber]
Nalika getih artéri sistemik ngalir dina kapilér, lumangsung difusi CO2 ti jaringan kana getih. Sawaréh (lolobana) aya nu leyur na getih (dina bentuk bikarbonat jeung ion hidrogén), sawaréh deui aya nu ngahiji jeung hémoglobin jadi karbamino hémoglobin.
Transpor ion hidrogén[édit | sunting sumber]
Déoksihémoglobin (hémoglobin nu geus ngaleupaskeun oksigén) boga fungsi séjén, nyaéta pikeun ngabeungkeut ion hidrogén; déoksihémoglobin mibanda afinitas éléktron leuwih luhur batan oksihémoglobin.
Kaséhatan jeung panyakit[édit | sunting sumber]
Diagnosis[édit | sunting sumber]
Tekanan getih jeung uji getih mangrupakeun papanggihan diagnostik pangilaharna dipaké pikeun mariksa getih jeung kaayaan umum awak.
Patologi[édit | sunting sumber]
Baca ogé panyakit getih
Gangguan sirkulasi jeung kandungan getih mangrupakeun sumber rupa-rupa panyakit.
- Tatu luar bisa ngabalukarkeun kakurangan getih. Trombosit bisa nulungan ngabekukeun dina kajadian tatu leutik, sedengkeun dina tatu badag mah kudu geuwat diubaran.
- Kapendetna sirkulasi bisa ngabalukarkeun rupa-rupa gangguan médis, ti iskémia nepi ka nékrosis jaringan jeung gangrene.
- Hémofilia, kasakit genetik nu ngabalukarkeun disfungsi salasahiji mékanisme koagulasi getih.
- Leukemia, kangker jaringan nu ngahasilkeun getih.
- Kurang getih, boh alatan trauma atawa lain (misalna nalika dibedah), ogé kasakit getih lianna kawas anémia jeung talasémia, kadang merlukeun transfusi getih. Sababaraha nagara boga bang getih pikeun nedunan pangabutuh getih (di Indonésia mah dikoordinir ku PMI).
- Getih mangrupakeun véktor penting dina inféksi. HIV, virus nu ngabalukarkeun AIDS, bisa tépa mun aya kontak getih, mani, atawa sékrési awak ti jalma nu geus kainféksi. Hépatitis B jeung C ditépakeun utamana ngaliwatan kontak getih.
- Inféksi getih disebut baktérémia atawa sépsis. Malaria jeung tripanosomiasis mangrupakeun inféksi parasitik nu ngaliwatan getih.
Natambaan[édit | sunting sumber]
Transfusi getih mangrupakeun terapi getih sacara langsung. Kusabab aya rupa-rupa golongan getih, getih donor jeung nu rék narimana kudu sarua (transfusi getih nu golonganana béda bisa ngabalukarkeun komplikasi anu parna).
Produk getih lian nu dipaké (disuntikkeun) nyaéta platélét, plasma getih, cryoprecipitate, sarta konsentrat faktor koagulasi.
Baca ogé[édit | sunting sumber]
Sumber rujukan[édit | sunting sumber]
- Blood, Wikipédia édisi basa Inggris per 15 Nopémber 2005


text:
Saturnus
Saturnus nyaéta hiji planét anu perenahna di tata surya di mana planét ieu kawéntar minangka planét nu mibanda cingcin. Jarak Saturnus pohara jauh ti Panonpoé. Alatan éta pisan, Saturnus henteu pati caang katempo ti Bumi. Saturnus ngurilingan panonpoé dina waktu 29,46 taun. Saban 378 poé, Bumi, Saturnus, jeung Panonpoé baris aya dina hiji gurat lempeng. Sajaba muteran panonpoé, Saturnus ogé ngalakonan rotasi (muteran sumbuna sorangan) dina waktu anu pohara singket, nyaéta 10 jam 14 menit.
Saturnus ngabogaan karapetan anu leutik alatan kalolobaan zat nu nyusunna mangrupa gas sarta cacai. Inti Saturnus ditorah kawangun ku batuan nu padet. Atmosfir Saturnus kasusun ku gas amonia jeung métana. Hal ieu tangtu henteu ngamungkinkeun ayana kahirupan di Saturnus.
Cingcin (lélépén) Saturnus pohara unik. Aya rébuan lélépén anu ngalingkung planét ieu. Bahan nu ngabentuk lélépén ieu masih tacan kapaluruh. Para élmuwan boga pamadegan, yén lélépén éta mustahil dijieun ku lémpéngan nu padet alatan baris ancur ku gaya séntrifugal. Tapi, mustahil ogé dijieun ku zat nu éncér alatan gaya séntrifugal baris ngabalukarkeun timbulna lambak. Jadi, sajauh ieu, ditorah yén anu pangmungkinna nu nyusun lélépén éta téh gundukan-gundukan es météorit.
Nepi ka taun 2006, Saturnus dipikanyaho ngabogaan 56 satelit alami. Tujuh diantarana cukup badag. Maranéhanana nyaéta Mimas, Enceladus, Tethys, Dione, Rhea, Titan (Satelit pangbadagna kalayan ukuran leuwih badag ti planét Merkurius), sarta Iapetus.
Daptar eusi
- 1 Wangun fisik
- 2 Rotasi jeung orbit
- 3 Lélépén Saturnus
- 4 Bulan
- 5 Pangimeutan
- 6 Penglihatan pangalusna
- 7 Daptar pustaka
- 8 Tumbu luar
Wangun fisik[édit | sunting sumber]
Saturnus ngabogaan wangun anu dempak di beulah kutub, sarta melendung di sabudeureun khatulistiwa. Diaméter katulistiwa Saturnus panjangna 120.536 km (74.867 mil) di mana diaméter ti Kutub Kalér ka Kutub Kidul sajauh 108.728 km (67.535 mil). Wangun anu dempak ieu dilantarankeun ku rotasina anu pohara gancang, muter saban 10 jam 14 menit waktu Bumi. Saturnus nyaéta hiji-hijina Planét di tata surya anu massa jinisna leuwih hampang batan cai. Sanajan inti Saturnus ngabogaan massa jinis anu leuwih beurat batan cai, planét ieu ngabogaan atmosfir anu ngandung gas, ku kituna massa jinis relatif planét ngan 0.69 g/cm³ (leuwih hampang batan cai), minangka hasilna, lamun Saturnus diteundeun di luhureun balong anu pinuh ku cai, Saturnus baris ngambang.
Atmosfer[édit | sunting sumber]
Komposisi[édit | sunting sumber]
Bagian luar atmosfir Saturnus dijieun tina 96.7% hidrogén sarta 3% hélium, 0.2% métana sarta 0.02% amonia. Dina atmosfir Saturnus ogé aya saeutik kandungan asetiléna, étana sarta fosfin.Saturn. MIRA. Retrieved on July 29, 2007
Awan[édit | sunting sumber]
Awan Saturnus, kawas Yupiter, muter kalawan laju anu béda-béda gumantung kana perenah garis lintangna. Henteu kawas Yupiter, awan Saturnus leuwih poék sarta awan Saturnus leuwih rubak di katulistiwa. Awan Saturnus nu panghandapna dijieun tina cai és, sarta kalawan kandel kira-kira 10 kilométer. {{Suhu]] Saturnus cukup tiit, kalawan suhu 250 K (-10°F, -23°C). Awan di saluhureunana ngabogaan kandel 50 kilométer, dijieun tina és amonium hidrogénsulfida (simbol kimia: NH4HS), sarta di luhureun awan kasebut aya awan és amonia kalawan kandel 80 kilométer. Bagian pangluhurna dijieun tina gas hidrogén sarta hélium, di mana kandelna kira-kira 200 sarta 270 kilométer. Aurora ogé dipikanyaho kabentuk ku mésosfir Saturnus. Suhu dina awan bagian luhur Saturnus pohara tiis, nyaéta satiis 98 K (-283 °F, -175 °C). Suhu dina awan bagian handap Saturnus leuwih panas batan anu diluar alatan panas anu dihasilkeun di bagian jero Saturn. Spinrad, Hyron. (2004). Saturn. National Aeronautics and Space Administration. Retrieved on July 29, 2007 Angin Saturnus mangrupa salah sahiji ti angin panggancangna di Tata Surya, ngahontal kecepatan 500 m/s (1.800 km/h, 1.118 mph),Hamilton, Calvin J. (1997). Voyager Saturn Science Summary. Retrieved on July 5, 2007. anu laér leuwih gancang batan angin anu aya di Bumi.
Pesawat jomantara Voyager 1 manggihan awan héksagonal deukeut kutub kalér Saturnus kira-kira dina garis bujur 78° beulah kalér. Cassini-huygens negeskeun hal ieu taun 2006. Henteu kawas kutub kalér, kutub kidul henteu némbongkeun wangun awan héksagonal sarta anu narik ati, Cassini manggihan angin puyuh jiga siklon tropis nu kakonci di kutub kidul kalawan dingding panon anu écés. Panimuan ieu jadi catetan alatan euweuh planét séjén kajaba Bumi di tata surya anu ngabogaan dingding panon.
Inti Planét[édit | sunting sumber]
Inti Planét Saturnus sarua jeung inti planét Yupiter. Planét ieu ngabogaan inti planét di puseurna sarta pohara panas, suhuna ngahontal 15.000 K (26.540 °F, 14.730 °C). Inti Planét Saturnus pohara panas sarta mancarkeun panas kira-kira 21/2 kali leuwih rongkah batan jumlah énergi anu ditarima Saturnus ti Panonpoé. Inti Planét Saturnus sarua badagna jeung Bumi, tapi jumlah massa jinisna leuwih badag. Di luhur inti Saturnus aya bagian anu leuwih ipis anu mangrupa hidrogén métalik, kira-kira 30.000 km (18.600 mil). Di luhureun bagian kasebut aya wewengkon cacai hidrogén sarta hélium.Saturn. National Maritime Musieum. (2007). Retrieved on July 29, 2007. Inti planét Saturnus téh beurat, kalawan massa kira-kira 9 nepi ka 22 kali leuwih beurat batan massa inti Bumi.Fortney, Jonathan J. (2004). "Looking into the Giant Planets". Science 305 (5689): 1414-1415. Retrieved on April 30, 2007.
Medan gaya[édit | sunting sumber]
Saturnus ngabogaan médan gaya alami anu leuwih leutik batan Yupiter. Médan gaya Saturnus unik alatan sumbuna simétris, henteu kawas planét séjénna. Saturnus ngahasilkeun gelombang radio, ngan leutik teuing pikeun kawénéhan ti Bumi. Bulan boga Saturnus, Titan nguriling di bagian luar médan gaya Saturnus sarta muncratkeun plasma ka wewengkon atmosfir Titan anu anu diionisasi.Russell, C. T.; Luhmann, J. G. (1997). Saturn: Magnetic Field and Magnetosphere. UCLA - IGPP Space Physics Center. Retrieved on July 29, 2007.
Rotasi jeung orbit[édit | sunting sumber]
Jarak antara Panonpoé jeung Saturnus leuwih ti 1.4 milyar km, kira-kira 9 kali jarak antara Bumi jeung Panonpoé. Perlu waktu 29,46 taun Bumi pikeun Saturnus ngurilingan (ngorbit) Panonpoé anu dipikanyaho kalawan ngaran période orbit Saturnus. Saturnus ngabogaan période rotasi salila 10 jam 14 menit waktu Bumi. Tapi, Saturnus henteu ngalakonan rotasi anu konstan. Période rotasi Saturnus gumantung kana laju rotasi gelombang radio anu dikaluarkeun ku Saturnus. Pasawat jomantara Cassini-huygens manggihan yén pancaran radio ngalaunan, sarta période rotasi Saturnus ngaronjat naék. Henteu dipikanyaho hal naon anu ngabalukarkeun gelombang radio ieu ngalaunan.
Lélépén Saturnus[édit | sunting sumber]
Saturnus kawéntar alatan lélépén nu aya di planétna, anu jadi salah sahiji obyék nu bisa katempo pangahéngna dina sistem tata surya.
Sajarah[édit | sunting sumber]
Lélépén éta munggaran katempo ku Galileo Galilei dina taun 1610 ku cara noong maké teleskop. Manéhna saterusna nulis ka adipati Toscana yén "Saturnus henteu sosorangan, tapi diwangun ku tilu objék anu ampir paantel sarta henteu usik. Dina taun 1612 sudut lélépén nyanghareup pas kana bumi sarta lélépén kasebut teu katempo, sarta saterusna dina taun 1613 lélépén éta mecenghul deui, anu ngabalukarkeun Galileo katalimbeng.
Masalah lélépén éta masih jadi kapanasaran, ku kituna dina taun 1655 Christian Huygens, noong Saturnus ngagunakeun teleskop anu leuwih kuat daya tempona batan teleskop anu dipaké ku Galileo.
Dina taun 1675 Giovanni Domenico Cassini nyindekkeun yén lélépén Saturnus sabenerna diwangun ku rupa-rupa lélépén anu leuwih leutik sarta aya rohang antara maranéhanana, bagian pangbadagna dingaranan Divisi Cassini.
Dina taun 1859, James Clerk Maxwell mintonkeun yén lélépén kasebut henteu padet, tapi dijieun tina partikel-partikel leutik, anu masing-masing ngurilingan Saturnus, sarta lamun henteu ngurilingan planét kasebut, lélépén éta baris henteu stabil atawa papisah.James Clerk Maxwell on the nature of Saturn's rings. Retrieved on July 6, 2007. James Keeler ngulik lélépén éta ngagunakeun spéktrométer dina taun 1895 anu ngabuktikeun yén teori Maxwell bener.
Wangun fisik lélépén Saturnus[édit | sunting sumber]
Lélépén Saturnus bisa ditoong ngagunakeun teleskop modéren nu daya toongna basajan atawa nu kuat. Lélépén ieu ngampar 6.630 km nepi ka 120.700 km di luhureun hatulistiwa Saturnus, sarta diwangun ku babatuan silikon dioksida, oksida beusi, sarta partikel és jeung batu. Aya dua téori ngeunaan asal lélépén Saturnus. Téori kahiji diusulkeun ku Édouard Roche dina abad ka-19, nganyatakeun yén lélépén kasebut mangrupa ruruntuk bulan Saturnus anu orbitna deukeut pisan jeung Saturnus sahingga peupeus alatan kakuatan pasang surut. Kaol ti téori ieu nyaéta bulan kasebut peupeus alatan tubrukan jeung komét atawa asteroid. Téori kadua nganyatakeun lélépén kasebut asalna lain tina bulan Saturnus nu ancur, tapi titilar nébula nu ngawangun Saturnus. Téori ieu henteu ditarima mangsa kiwari disababkeun lélépén Saturnus dianggap henteu setabil lamun ngaliwatan période salila jutaan taun, sarta dianggap kakara kabentuk.
Wahana angkasa Voyagers bisa nempo lélépén kasebut miboga struktur seni anu diwangun ku rébuan bagian nu leuwih leutik. Struktur ieu dipercaya kabentuk alatan tarikan gravitasi bulan-bulan Saturnus ngaliwatan sagala rupa cara. Sawaréh bagian dihasilkeun alatan bulan leutik anu ngaliwat kawas Pan, sarta réa deui bagian anu tacan kapanggih, samentara sawaréh lélépén leutik katahan ku médan gravitas satelit leutik kawas Prometheus jeung Pandora. Bagian séjén kabentuk alatan résonansi antara période orbit partikel di sawatara bagian jeung bulan anu leuwih badag anu perenahna leuwih laér.
Bulan[édit | sunting sumber]
Saturnus ngabogaan 59 bulan, 48 diantarana ngabogaan ngaran. Salasahiji tina bulan pangbadagna nyaéta Titan, leuwih badag ti planét Merkurius sarta hiji-hijina bulan di atmosfir anu ngabogaan atmosfir anu kandel.
Pangimeutan[édit | sunting sumber]
Pangimeutan dina jaman kuna[édit | sunting sumber]
Saturnus geus dipikanyaho saprak jaman prasejarah.Citakan:Cite ramat Dina jaman kuna, planét ieu téh mangrupakeun planét panglaérna ti antara 5 planét anu dipikanyaho di tata surya (kaasup Bumi) sarta dianggap sipat utama dina rupa-rupa mitologi. Dina mitologi Kakaisaran Romawi, Déwa Saturnus nyaéta déwa tatanén jeung panén. Bangsa Romawi nganggap Saturnus sarua jeung Déwa Yunani Kronos. James Evans (1998). The History and Practice of Ancient Astronomy, 296-7, Oxford University Press..
Dina astrologi Hindu, aya 9 planét di mana Tata Surya dipikanyaho kalawan ngaran Navagraha. Saturnus, salah sahiji ti maranéhanana, dipikanyaho kalawan ngaran "Sani" atawa "Shani," hakim ti sakabéh Planét, sarta nangtukeun sakumnana lampah boh goréng boh alus anu dipigawe ku maranéhanana.Citakan:Cite ramat Kabudayaan Tiongkok jeung Jepang kuna nyirian Saturnus minangka béntang Bumi (土星). Hal ieu dumasar kana 5 unsur anu sacara tradisional dipaké pikeun ngagolongkeun unsur alami. Urang Ibrani kuna nyebut Saturnus kalawan ngaran "Shabbathai". Malaékatna nyaéta Cassiel. Kapinterna, atawa jiwa méré mangpaat, nyaéta Agiel (layga), sarta jiwana (jiwa poék) nyaéta Zazel (lzaz). Urang Turki Usmania jeung urang Malayu méré ngaran "Zuhal", nu asalna tina basa Arab زحل.
Pikeun nempo lélépén Saturnus diperlukeun saeutikna teleskop kalawan diaméter 75 mm. Galileo kungsi katalimbeng ku lélépén Saturnus sarta mikir yén Saturnus ceulian. Christian Huygens ngagunakeun teleskop kalawan daya toong anu leuwih badag sarta manéhna manggihan yén lélépén éta téh lélépén Saturnus. Huygens ogé manggihan bulan milik Saturnus, Titan. Henteu lila ti harita, Giovanni Domenico Cassini manggihan 4 bulan séjénna, Iapetus, Rhea, Tethys jeung Dione. Dina taun 1675, Cassini ogé manggihan rorongkrang anu disebut divisi Cassini.Citakan:Cite ramat
Saprak harita, euweuh timuan deui nepi ka taun 1789 sabot William Herschel manggihan 2 bulan lianna, Mimas jeung Enceladus. Bulan Hyperion, anu ngabogaan résonansi orbit babarengan Titan, kapanggih dina taun 1848 ku tim ti Britania Raya.
Dina taun 1899, William Henry Pickering manggihan satelit Phoebe. Panalungtikan dina abad ka-20, negeskeun yén Titan ngabogaan atmosfer anu kandel, di mana Titan jadi bulan anu unik diantara bulan di Tata Surya séjénna.
Pioneer 11[édit | sunting sumber]
Saturnus didatangan ku Pioneer 11 dina bulan Séptember taun 1979. Pioner 11 ngalayang 20.000 kilométer ti awan Saturnus bagian luar. Dihasilkeun gambar Saturnus sarta sawatara bulanana kalawan résolusi nu leutik. Resolusi gambar kasebut henteu alus pikeun nempo sipat pabeungeutan planét kasebut. Pasawat angkasa ogé nalungtik lélépén Saturnus, diantara timuan-timuanana, aya cincin-f sarta fakta yén lolongkrang hideung dina lélépén nu caang lamun ditempo ka arah panonpoé, dina kalimah séjén, maranéhanana lain material kosong. Pioneer 11 ogé ngukur suhu Titan.Citakan:Cite ramat
Voyager[édit | sunting sumber]
Dina bulan Nopémber taun 1980, Voyager 1 ngadatangan Saturnus. Pasawat angkasa ieu ngirim gambar Planét Saturnus, lélépén jeung satelitna dina resolusi nu alus. Munggaran ditalungtik sipat pabeungeutan rupa-rupa bulanna. Voyager 1 ngalayang deukeut Titan, sarta ngaronjatkeun pangaweruh manusa ngeunaan Titan, sajaba ti éta, Voyager 1 ogé ngabuktikeun yén atmosfir Titan henteu bisa diliwatan ku panjang gelombang cahaya, ku kituna, euweuh wincikan ngeunaan pabeungeutan Titan.Citakan:Cite ramat
Sataun satuluyna, dina bulan August taun 1981, Voyager 2 neruskeun panalungtikan Saturnus. Leuwih réa dihasilkeun poto bulan-bulan Saturnus nu dicokot dina jarak deukeut. Tapi apes, mangsa ngalayang, kaméra satelit nyangked pikeun sawatara poé. Gravitasi Saturnus dipaké pikeun ngarahkeun arah pasawat angkasa luar kasebut nuju ka arah Uranus.
Satelit kasebut manggihan sarta ngécéskeun sawatara satelit anyar anu nguriling deukeut lélépén Saturnus. Maranéhanana ogé manggihan lolongkrang leutik Maxwell jeung Keeler (lolongkrang nu legana 42 km dina lélépén Saturnus).
Cassini[édit | sunting sumber]
Dina tanggal 1 Juli 2004, pasawat angkasa luar Cassini–Huygens ngalakonan manuver SOI (Saturn Orbit Insertion) sarta ngasupan orbit Saturnus. Saméméh SOI, Cassini geus ngulik sistem ieu. Dina bulan Juni taun 2004, Cassini geus kakalayangan deukeut Phoebe, sarta méré data jeung gambar kalawan resolusi nu alus.
Lalampahan Cassini ka bulan pangbadagna Titan hasil meunangkeun gambar talaga badag jeung basisir sarta sawatara pulo jeung pagunungan. Cassini ngabéréskeun 2 kali lalampahan ka Titan saméméh ngaluarkeun satelit Huygens dina tanggal 25 Désémber 2004. Huygens turun ka beungeut Titan dina tanggal 14 Januari 2005, ngirim data salila turun ka atmosfir sarta mangsa badarat. Salila taun 2005, Cassini ngalakonan sawatara lalampahan ka Titan jeung satelit anu ngandung és. Lalampahan Cassini ka Titan anu pamungkas dijadwalkan dina tanggal 19 Juli 2007.
Saprak awal taun 2005, élmuan geus nalungtik guludug di Saturnus, anu kapanggih ku Cassini. Kakuatan guludug di Saturnus ditorah 1000 kali leuwih badag batan guludug di Bumi. Para élmuan percaya yén guludug ieu téh guludug pangkuatna anu kungsi katémbong.Citakan:Cite ramat
Dina tanggal 10 Maret 2006, NASA ngalaporkeun yén, ngaliwatan gambar, satelit Cassini manggihan fakta-fakta ngeunaan cai anu muncrat dina geiser di salah sahiji bulan Saturnus, Enceladus. Gambar kasebut ogé mintonkeun partikel cai kasebut dipancarkeun ogé tina és. Nurutkeun Dr. Andrew Ingersoll ti Institut Téknologi California, "Bulan séjénna di tata surya ngabogaan sagara cai anu katutup ku és. Bédana jeung di bumi, di dieu cairan cai moal leuwih ti 10 méter sahandapeun beungeut bulan."Citakan:Cite ramat
Dina tanggal 20 Séptember 2006, hiji poto ti satelit Cassini nimu lélépén Saturnus anu tacan kapanggih, diluar lélépén utama Saturnus anu leuwih caang sarta dina jero lélépén G jeung E. Lélépén ieu mangrupa hasil tina tabrakan météor jeung 2 bulan Saturnus.Citakan:Cite ramat
Dina bulan Juli taun 2006, Cassini nimu bukti munggaran ayana talaga hidrokarbon deukeut kutub kalér Titan, anu dikonfirmasi dina bulan Januari taun 2007. Dina bulan Maret taun 2007, sawatara gambar mintonkeun yén deukeut kutub kalér Titan aya "lautan" hidrokarbon, anu pangbadagna di mana legana ampir salega Laut Kaspia.Citakan:Cite ramat
Dina taun 2006, satelit éta geus nimu sarta negeskeun 4 satelit anyar. Misi utama satelit ieu lekasan taun 2008 sabot pasawat luar angkasa ieu ngabéréskeun 74 misi ngurilingan orbit di sabudeureun planét.
Penglihatan pangalusna[édit | sunting sumber]
Saturnus nyaéta planét panglaérna ti 5 planét anu panggampangna ditempo jeung panon buligir, sarta 4 planét séjénna nyaéta Merkurius, Venus, Mars, sarta Yupiter (Uranus sarta 4 Vesta katémbong jeung panon buligir sabot langit gelap), sarta planét pamungkas anu dipikanyaho ku astronom mimiti nepi ka Uranus kapanggih warsih 1781. Saturnus mecenghul dina penglihatan panon buligir dina waktu langit peuting minangka titik caang sarta boga warna konéng. Bantuan optik (teleskop) digedéan sahenteuna 20X diperlukeun pikeun nempo lélépén Saturnus pikeun réa jelema. Citakan:Cite ramat
Saturnus jadi udagan observasi sabot katémbong di langit, Saturnus sarta lélépénna pangalusna ditempo sabot planét éta aya dina posisi nu tangtu. Dina posisi tanggal 13 Januari 2005, Saturnus mecenghul pangcaangna nepi ka warsih 2031 baris leuwih caang, utamana alatan orientasi anu alus ti Bumi.Citakan:Cite ramat
Daptar pustaka[édit | sunting sumber]
- Karttunen, H.; Kröger, P.; et al. (2007). Fundaméntal Astronomy, New York: Springer, 5th edition. ISBN 3-540-34143-9.
- Lovett, L.; Horvath, J.; Cuzzi, J. (2006). Saturn: A New View, New York: Harry N. Abrams, Inc.. ISBN 0-8109-3090-0.
- Surya, Yohanes. Fisika éta Gampang, Jakarta: Grafindo, Erlangga.
Tumbu luar[édit | sunting sumber]
- Introduction to Saturn by NASA's Solar System Exploration
- Saturn Fact Sheet, by NASA
- Cassini-huygens mission to Saturn, by NASA
- Research News about Saturn
- General information about Saturn
- Studies on the Rings of Saturn


text:
Taylor Swift
Taylor Alison Swift atawa nu leuwih kasohor ku sebutan Taylor Swift nya éta salasahiji musisi.[1] Lahir di Pennsylvania tanggal 13 Desember 1989.[2] Bakatna dina widang nyanyi geus aya ti leuluetik kénéh.[1] Swift dumuk di Pennsylvania bareng jeung kolotna sarta dulur lalakina Austin.[1]
Pangaresepna dina widang musik kapangaruhan ku LeAnn Rimes, Dolly Parton, Shania Twain, Patsy Cline, jeung ninina sorangan.[1] Nalika umurna 10 taun, Taylor Swift geus bisa nyieun lirik lagu sarta geus biasa minton hareupeun jalma réa.[1] Lulus ti Akademi Harun, sakola Kristen SMA Hendersonville, Tennessee dina bulan Juli 2008.[2][1] Sobat deukeutna nya éta Selena Gomez, Miley Cyrus jeung Demi Lovato.[2] Ngamimitian debutna ngaliwatan jalur indi taun 2006.[1] Swift ngamimitian karirna kalawan ngrilis single Tim Mc Graw sarta langsung asup kana tangga lagu U.S.Billboard.[1]
Tanggal 24 Oktober 2006, Swift ngarilis albeumna kalawan judul Taylor Swift.[1] Ampir sakabéh lagu nu aya dina ieu albeum mangrupa ciptaan Swift sorangan.[1] Ieu albeum jadi jawara di tangga lagu Billboard Top Country.[1] Swift ogé ngaluarkeun albeum Sounds of the Season nu dirilis dina tangggal 16 Oktober 2007.[1] Taun 2008 ngarilis albeum Fearlees.[1] Tina ieu albeum, Swift dilélér hadiah Academy of Country Music Awards ka-44 dina kategori Album of The Year. Swift ogé narima crystal milestone salaku artis musik country.[1] Salian ti éta, Swift ogé meunangkeun BestFemale Video dina 2009 VMAs.[1]


text:
“BERMUTU” SING NGAJADIKEUN AJEGNA HATÉ
Ku: Baban Etha*)
Kiwari jaman geus nembrak kamajengannana. Utamina dina widang ngatik ngadidik murangkalih. Sok sanajan parantos nyampak ajén dirina, geuning para guru masih kénéh ngaraos ngagaduhan kawajiban nyiar élmu. Ku jalan nuluykeun pendidikan, seminar, diklat, sok komo deui ayeuna mah aya kagiatan anu disebut KKG BERMUTU, MGMP, KKKS, KKPS, di tambih dina widang komputer (ICT) ngeureuyeuh dileukeunan margi kacida pisan peryogina kanggo luang atanapi wawasan para guru.
Ngan hanjakal diantara dulur urang masih aya kénéh nu can ajeg haténa, enggoning dina ngatik ngadidik murangkalih, padahal dina kahirupan ayeuna saleresna parantos aya simbulna.
Sepuh-sepuh urang kapungkur parantos nguningakeun éta simbul téh, ngan urang teu acan tiasa nafakuranana kalayan ngalaksanakeunana. Anu antukna urang sok tisolédat lengkah, labuh ku pangabutuh, lengit aturan ku alatan duit.
Tah ayeuna simbul téh, yu…..!!! urang tafakuran, salah sahiji contona; upami ngawangun bumi, dina susuhunan sok aya lawon bodas sareng lawon beureum, teras dipaku ku paku emas. Lamun dihartikeun éta téh, hiji simbul keur diri urang salaku manusa anu kumelip di alam dunya. Anu leuwih jelasna Paku Emas téh bénten sareng paku anu dijieun tina beusi, tina awi, ogé kayu. Tong boro awi atawa kayu dalah beusi ogé, bakal keuna ku karat atawa taihiangan komo lamun kahujanan, kaanginan lila-lila éta paku téh bakal rapuh, bakal leungit kakuatannana, kaajegannana. Tapi lamun paku Emas sok sanajan leutik bakal kuat, moal keuna kuburuk, bobo atawa regas, moal taihiangan sok sanajan kahujanan kaanginan. Insya Allah Paku Emas bakal tetep weuteuh, bakal kuat, ajeg sabihara-sabihari, sok sanajan lilana puluhan taun.
Lur….!!! Baraya………!!!!!
Mangga urang émutan diri urang, cik kalebet paku anu mana??? Paku beusi, paku awi, paku kayu atawa Paku Emas? Anu hartosna kakuatan sareng ajénna parantos jéntré.
Paku Emas anu aya di susuhunan bumi anu dipapaés ku lawon bodas sareng lawon beureum, lamun diibaratkeun dina raga urang mah nyaéta HATE anu dipapaesan ku kaberesihan kalayan luyu sareng angen-angen urang.
Tah lamun kitu mah, urang kudu ngabogaan pamadegan saperti Paku Emas. Sing ajeg haté, sing kuat haté, ulah gampang kabiruyungan ku hal-hal anu ngabalukarkeun ngarugikeun diri urang sorangan komo deui ngarugikeun batur. Cindekna mah haté kudu ajeg ulah saperti pucuk awi ka anginan, ayeuna beureum isuk bodas, jangji kitu henteu kieu, jeung réa-réa deui alesan anu sejena. Tapi pamadegan modél kitu téh jigana ayeuna mah geus leungit. Tah lamun aya ogé nu kitu téh henteu ajeg pamadeganana, ceuk budak ayeuna mah henteu PD (percaya diri), haté modél kitu yu urang jauhkeun, hayu urang incahan, sabab bakal ngabalukarkeun ka dulur-dulur nu di lembur bakal tagiwur ka baraya anu di kota bakal paraséa. Mangkana urang kedah terang harti sareng tujuan hirup, anu diwangun ku aksara H – I – R – U – P . Anu ngandung harti :
H – Hate urang kudu beresih.
I – Iman urang sing ajeg, teguh jeung kuat.
R – Runtut raut jeung sasama.
U – Usaha dina jalan anu dipiridho ku Allah SWT.
P – Pasrah kana naon-naon anu geus di tangtukeun ku Gusti Allah.
Pentingna mah urang ulah mengpar tina aturan anu geus ditangtukeun ku Agama, Bangsa, jeung Nagara.
Ku kituna, mangga ayeuna urang silih tembrakeun pangabisa, pagempungan dina pangaweruh, silih saliksik pangarti, sangkan ieu BERMUTU teh aya tapakna, katingali cirina, ngolebat baé babasanana. Mangga geura AJEGKEUN HATÉ Ulah …………….. utamina dina widang ngatik ngadidik murangkalih. Rupina rahayat sakabéh bakal ngoréjat haténa, saupami parantos paheuyeuk-heuyeuk leungeun paantay-antay panangan. Antara si leutik jeung si gedé, si bodo jeung si pinter, (bawahan sareng atasan), sing sareundeuk saigel sabobot sapihanéan. Ulah nepi ka aturan teh luntur ku ………….. (mangga éta mah émutan sareng tafakuran ku sadayana). (*Ketua FKKG II Sumedang)