text:
Sajarah bahasa Sunda
Basa Sunda ti mangsa ka mangsa ngalaman kamekaran jeung parobahan boh dina pungsina kitu deui dina wanguna. Di handap ieu mangrupakeun pedaran ngeunaan kamekaran basa Sunda ti mangsa ka mangsa:
Mangsa I (saméméh abad ka-16 M)
Nepi ka taun 1600 Maséhi, basa Sunda téh mangrupa basa nagara di karajaan Salakanagara, Galuh, Kawali, Sunda, jeung Pajajaran. Dina ieu mangsa, basa Sunda kaasupan ku basa Sansakerta saperti anu katémbong dina prasasti titinggal Purnawarman, malah aksarana ogé maké aksara Pallawa.
Basa sunda alam harita dipaké dina widang kanagaraan, kasenian, jeung kahirupan sapopoé, loba kitab ageman anu ditulis dina basa Sunda sarta ngagunakeun aksara Sunda (kuna) saperti Siksa Kanda ng Karesian, Carita Parahyangan, Darmasiksa, jeung Guru Talapakan. Geura titénan basa Sunda nu dipaké alam harita, boh nu aya dina prasasti atawa nu aya dina karya sastrana:
· Transkripsi prasasti Ciaruteun titinggal Purnawarman
Jayaviclasya tarumendrasya hastinah airavabhasya vibhatidam padadavayam
nu hartina: ieu (tapak) dua sampéan airawata anu gagah perkasa, gajah inguan pangawasa taruma nu mawa kadigjayaan.
· Transkripsi prasasti Pasirmuara di Cibungbulang, titinggal karajaan Sunda
ini sabdakalanda rakryan juru pengambat I kawihadji panca pasagi marsandeca barpulihkan hadji sunda
nu hartina: ieu téh ucapan Rakeyan Juru Pengambat dina taun saka 458 nu nétélakeun yén pamaréntahan daérah dipulihkeun ku Raja Sunda.
· Transkripsi prasasti Astana Gede titinggal karajaan Sunda di Kawali
nihan tapa kawali nu sanghiyang mulia tapa bhagya parebu raja wastu mangadeg dikuta kawali nu mahayuna kadatuan surawisesa nu marigi sakuriling dayeuh nu najur sgala desa. Aya ma nu pandeuri pakena gawe rahayu pakeun heubeul
nu hartina: ieu nu tapa di Kawali téh nyaéta tapana nu mulya lir déwa. Gusti nu bagja, Raja Wastu nu ngéréh di kota Kawali, nu parantos mapaés Karaton Surawisésa nu ngadamel kakalén sakuriling dayeuh, nu nyantosa sakuliah wewengkon, muga-muga kapayunna aya nu kersa midamel kasaéan sangkan punjul sajagat.
Mangsa II (1600-1800 Maséhi)
Basa Sunda dina mangsa ieu geus kapangaruhan ku basa Arab jeung basa Jawa, basa Arab asupna kana basa Sunda ngaliwatan pasantrén, ari basa Jawa asupna kana basa Sunda ngaliwatan padaleman (pamaréntahan). Harita di tatar Sunda geus jlug jleg pasantrén, umumna ajengan nu ngadegkeun pasantrén di urang kungsi masantrén di wétan, jadi salian ngasupkeun basa Arab kana basa Sunda pasantrén ogé milu ngasupkeun basa Jawa deuih. Nya di antarana ngaliwatan pasantrén deuih asupna wawacan jeung sarupaning upacarana téh. Kitu deui widang pamaréntahan, harita tatar Sunda kaéréh ku Mataram, para gegedén Sunda (dalem) sataun sakali kudu séba ka dayeuh Mataram, tara sakeudeung di dituna téh, balikna mawa adat cara kadaleman Jawa, nya mangsa harita mimiti asupna “undak usuk basa” kana basa Sunda téh, nu mangrupa pangaruh tina basa Jawa (contono dina naskah Wawacan Sulanjana).
Mangsa III (1800-1900 M)
Dina ieu mangsa, basa Sunda mimiti kaasupan ku basa Walanda, ngaliwatan para bupati jeung pagawé Walanda. Mémang harita mah wewengkon Sunda téh geus aya dina genggeman pamaréntah Hindia Walanda, nya harita medalna buku basa Sunda anu ditulis ku aksara Latén téh. Basa Sunda mimiti dijadikeun ulikan bangsa deungeun utamana bangsa Walanda, salian ti éta basa Sunda ogé mimiti kaasupan basa Malayu deuih. Harita aya katangtuan ti bangsa Walanda sangkan bangsa pribumi, kaasup urang Sunda kudu ngagunakeun basa Malayu minangka lingua franca-na (contona aya dina Wawacan Panji Wulung taun 1876).
Mangsa IV (1900-1945 M)
Dina ieu mangsa, sakola-sakola beuki réa, basa Sunda terus digunakeun sarta diajarkeun di sakola-sakola. Para panalungtik basa Sunda beuki loba deuih, boh bangsa deungeun atawa urang Sundana sorangan, beuki témbong baé pangaruh basa Walanda kana basa Sunda téh, nepi ka harita mah teu saeutik urang Sunda nu nyaritana direumbeuy ku basa Walanda, utamana kaom palajar. Basa Sunda pacampur jeung basa Arab, Jawa, Malayu, jeung Walanda dipaké dina widang atikan jeung kabudayaan, pikeun nuliskeunana geus prah maké aksara Latén. Dina ieu mangsa, medal pustakamangsa jeung kalawarta dina basa Sunda saperti Papaés Nonoman (1915), Pasoendan (1917), Poesaka Soenda (1923), jeung Sipatahoenan (1923).
Mangsa V (1945-kiwari)
Mangsa ti taun 1945 nepi ka kiwari sok disebut ogé mangsa sabada perang, basa Sunda dipaké dina kahirupan sapopoé, pustakamangsa, sastra, kabudayaan, jeung buku-buku atawa kapustakaan. Mangsa ieu basa Sunda loba kapangaruhan ku basa Indonésia. Dina istilah-istilah basa kosta méméh asup kana basa Sunda téh umumna ngaliwatan heula basa Indonesia, utamana nu dipaké ku masarakat kota, nepi ka aya istilah “Sunda kamalayon” geuning, nyaéta basa Sunda anu reumbeuy kapangaruhan ku basa Malayu (Indonesia).
Disalin ti “http://su.wikipedia.org/wiki/Sajarah_Basa_Sunda”
BASA SUNDA DI PANGUMBARAAN
ku Dédi Gumelar (Miing Bagito)
Alhamdulillah, sim kuring masih kénéh dipaparin umur ku Gusti Alloh Swt., dugi ka tiasa ngiring ilubiung icikibung dina Kongrés Basa Sunda VIII di Kabupatén Subang. Ieu téh mangrupi kasempetan nu kadua kalina sim kuring dipentés sasanggem dina forum Kongrés Basa Sunda. Kapungkur nalika Kongrés Basa Sunda VII Taun 2001 di Garut, sim kuring ogé dipentés kedah ngadugikeun kamandang perkawis kamekaran basa Sunda. Mung jejerna anu bénten téh. Nalika di Garut mah sim kuring téh medar perkawis “Basa Sunda di Kalangan Artis”. Ari ayeuna janten diperedih kedah medar perkawis “Basa Sunda di Pangumbaraan”. Bet janten ngalegaan ambahanana téh. Nanging sanaos kitu, ieu téh mangrupi pangajén anu kalintang ageungna kanggo sim kuring mah. Hatur nuhun kana kapercantenanana, mugia baé aya mangpaatna kanggo urang sadayana, hususna kanggo kamekaran basa Sunda ka payunna.
Tangtosna baé naon anu badé dipedar ku sim kuring téh tebih kana disebat pedaran ilmiah mah. Ieu mah sakatimu-timu baé, bahanna kénging ruwal-rawél dumasar kana pangalaman anu karandapan sareng anu karaos ku sim kuring salami di pangumbaraan. Mangga nyanggakeun.
Cariosna sim kuring ayeuna nuju ngumbara di Jakarta. Sanaos antawis Jakarta sareng lembur sim kuring di Pandéglang, Banten, ayeuna mah tiasa didongkang ku waktos anu mung ukur jamjaman, namung sim kuring ku ayeuna mah langkung sering aya di Jakarta. Anu manima Jakarta, tempat pamungpungan rupa-rupa sélér bangsa sa-Nusantara. Ti nu hideung ka nu bodas, dugi ka nu bulé aya di dinya. Ditambih deuih ku sesebatan Kota Méropolitan, tempat aworna warna-warni kahirupan. Tangtos baé mibanda sosio-kultural anu ganjor sareng lembur sim kuring, anu sanaos ayeuna tos misah raga sareng Propinsi Jawa Barat janten kalebet ka Propinsi Banten, namung ari dina leresan kasundaanana mah henteu acan robih. Tetep Sunda boh jiwa boh ragana. Éta katingal, di antawisna baé tina basa anu digunakeunana. Angger basa Sunda, sanaos tangtosna ogé basa Sunda dialék Banten. Atuh dugi ka danget ieu urang Pandéglang sareng sabudeureunana masih kalebet sélér bangsa Sunda ti Banten. Dina kontéks éta, kalungguhanana henteu bénten ti sélér bangsa Sunda ti Priangan, ti Subang, sareng sajabina. Dugi ka danget ieu, masih kénéh dianggap sami-sami urang Sunda. Komo deui ayeuna sim kuring masih kénéh diangken, malih kedah sasanggem deuih dina ieu Kongrés Basa Sunda.
Ku margi aya paripaos “kudu pindah cai pindah tampian” téa, otomatis salami sim kuring ngumbara téh kedah nyaluyukeun diri sareng kaayaan di pangumbaraan. Kitu deui dina leresan kedah ngagunakeun basana. Sadidinten sim kuring kapaksa kedah ngagunakeun basa Indonesia, seseringna mah basa Indonésia dialék Jakarta, anu langkung populér disebut basa Batawi téa. Malih sakapeung mah diwuwuhan ku “basa gaul”, utamina upami nuju ngariung sareng kalangan tertentu, anu sering disebat ku infotainment mah kalangan selebritis. Namung upami kaleresan patepang atanapi ngempel sareng urang Sunda deui mah atanapi anu kawitna ti Tatar Sunda, sapertos Bandung, sim kuring ogé osok ngagunakeun basa Sunda. Duka kumaha, karaosna asa langkung anteb, langkung teleb, sareng langkung akrab upami ngagunakeun basa Sunda. Perkawis leres-henteuna, merenah-henteuna basa Sunda anu digunakeun ku sim kuring sabatur-batur, éta mah sanés deui. Mangga nyanggakeun ka para ahli basa Sunda.
Kiwari, numutkeun sim kuring mah aya kamekaran anu pikabungaheun. Seueur artis sareng kalangan anu disebat selebritis téa, mibanda kasang tukang ti Tatar Sunda, boh urang Sundana sorangan boh anu kantos lami nganjrek di Tatar Sunda. Salawios contona, mangga baé titénan présénter di TV-TV swasta nasional. Sakapeung mah apan celetak-celetukna téh tos teu asa-asa deui upami ngagunakeun kekecapan sareng istilah-istilah basa Sunda. Komo upami nuju ngariung di luar panggung mah. Éh, da teu asa di Jakarta atuh, tapi asa di Tatar Sunda wé dina hog-hagna, dina sempal guyonna, sareng sajabina téh. Ieu ngandung hartos, yén tatali émosional urang Sunda kana basana téh, nya éta basa Sunda, tetep nganteng sanaos di mana baé ayana. Rupina kana seni-budayana ogé henteu tebih ti kitu. Duka kumaha, upami sim kuring patepang sareng urang Sunda deui di pangumbaraan, da mani asa papendak jeung dulur atuh. Komo upami pendakna di luar Pulo Jawa mah. Dina diperedih bantosanana ogé, upamina, asal anu kadada-kaduga da mani asa terus jeung hate atuh. Aya tatali émosional anu sesah dicarioskeunana.
Sabada sim kuring ngobrol sareng sababaraha urang Sunda anu aya di luar Tatar Sunda, sanés baé anu nuju ngumbara di Jakarta, tétéla geuning aya rasa anu sami. Aya katineung, aya kasono, ka dituna aya kanyaah sareng kahéman kana budayana sorangan. Kalebet basa sareng sastrana, basa sareng sastra Sunda. Namung “kendalana” ogé ampir sami deuih. Di antawisna kirangna referénsi, boh anu mangrupi buku bacaan boh media sanésna anu tiasa katampi. Boh anu ngagunakeun basa Sunda, boh anu medar perkawis kasundaan sanésna. Ieu panginten émutaneun urang sadayana, anu sami-sami mikanyaah sareng kagungan patékadan kanggo ngamumulé basa, sastra, katut seni-budaya Sunda.
Ngalangkungan ieu kongrés, Sim kuring miharep aya tarékah kanggo ngahiap sareng ngaraéh urang Sunda nu aya di pangumbaraan. Perkawis cara sareng programna, mangga baé nyanggakeun ka sadayana. Margi numutkeun sim kuring, urang Sunda anu aya di pangumbaraan téh (di mana baé ngumbarana), mangrupi poténsi anu tiasa janten aya mangpaatna enggoning ngamumulé sareng ngamekarkeun budaya Sunda, tangtos baé kalebet basa sareng sastra. Malih tiasa janten sanés dina widang seni-budaya wungkul. Mung masalahna kumaha cara umajak sareng ngalap mangpaatna? Éta mah, sakali deui, mangga nyanggakeun ka sadayana. Urang sami-sami émutan. Mung insya Alloh, upami parantos aya kasapukan, sim kuring ogé moal cicingeun.
Cag, sakieu baé heula. Hapunten upami basana kirang tata, kirang merenah gékgékanana. Hapunten deuih upami pedaranana anu henteu ninggang kana kekecrék. Ieu mah minangka ngiring bingah baé kana lumangsungna Kongrés Basa Sunda VIII di Subang, piraku sugan upami teu aya mangpaatna pisan mah.
Hatur nuhun.
GERAKAN NGAGUNAKEUN BASA SUNDA
GERAKAN NGAGUNAKEUN BASA SUNDA
DI LINGKUNGAN PAMARÉNTAH
Ku Bupati Bandung
BUBUKA
Kasang Tukang
Pancén utama Basa Sunda nya éta alat komunikasi, sedengkeun konstruksina mangrupa ayat-ayat anu panjangna kauger tur puguh watesna (Yudibrata, 1990:11).
Kiwari Basa Sunda téh mibanda kalungguhan jadi basa daérah luyu jeung UUD 1945, Bab XV, penjelasan pasal 36 yén wewengkon-wewengkon anu mibanda kénéh basa daérah saperti Basa Sunda, Jawa, Madura jeung Bali anu dipiara tur diparake kénéh ku masarakatna, basa daérahna bakal dipiara tur diajénan ku nagara. Ari sababna éta basa-basa téh mangrupa salah sahiji unsur kabudayaan Nasional.
Sakumaha anu dicindekkeun ku Seminar Politik Bahasa Nasional di Jakarta tahun 1975 yén patali jeung kalungguhannana jadi basa daérah, Basa Sunda téh mibanda kagunaan jadi lambang kareueus daérah, lambing identitas daérah, pakakas gaul di lingkungan kulawarga jeung masarakat daerah, basa panganteur di sakola dasar ti mimiti kelas I nepi ka kelas III, pangrojong basa Nasional jeung pangrojong sarta pamekar kabudayaan Nasional (Bahasa dan Sastra tahun I No. 1975).
Pon kitu deui dina Garis-garis Besar Haluan Negara, hususna dina widang kabudayaanana, ditétélakeun yén pembinaan basa daérah dilaksanakeun dina raraga mekarkeun basa Indonésia katut budaya Nasional minangka salah sahiji sarana idéntitas Nasional.
Luyu jeung pedaran di luhur, Basa Sunda minangka salah sahiji unsur budaya daérah perlu dipiara jeung dimumulé. Lumangsungna interaksi jeung komunikasi di lingkungan masarakat Sunda kudu “ajakan” pikeun Basa Sunda jadi basa daérah.
Masalah
Ayana kontak budaya masarakat Sunda jeung tatamu ngabalukarkeun loba dipakéna “Basa Indonésia – Jajakartaan” dina komunikasi masarakat Sunda jeung sasama masarakat Sunda pon kitu deui jeung tatamu. Upama situasi teu nyunda ieu téh henteu ditarékahan tinangtu bakal langka nu bisa Basa Sunda, antukna éksistensi Basa Sunda gé bisa-bisa musnah.
Ku kituna, pamaréntah daerah Propinsi, Kabupaten jeung Kota di Jawa Barat perlu netepkeun kawijakan nu bisa méré hawa keur hirup-huripna Basa Sunda.
GERAKAN NGAGUNAKEUN BASA SUNDA DI LINGKUNGAN PAMARÉNTAHAN
Dumasar Undang-undang Nomor 32 taun 2003 ngeunaan pamaréntahan daérah, dijéntrékeun yén hal-hal anu pangpokona dina sistim pamaréntahan daérah nya éta pelaksanaan otonomi daérah nu lega tur konkrit anu dipaparinkeun ka Propinsi, Kabupatén jeung Kota. Hartina, pamaréntahan Kabupatén téh boga kawenangan dina ngayakeun pamaréntahan ti mimiti rarancang, pelaksanaan, pengolahan jeung évaluasi.
Rarancang Gerakan Ngagunakeun Basa Sunda
Luyu jeung Peraturan Daérah Nomor 5 taun 2003 BAB II Pasal 2 ngeunaan Pemeliharaan Bahasa, Sastra dan Aksara Daérah, gerakan ngagunakeun Basa Sunda saestuna ngandung rupa-rupa tujuan :
a.pikeun ngantebkeun éksistensi makéna Basa Sunda nepi ka jadi faktor pangrojong pikeun tumuwuhna jati diri jeung kareueusna daerah.
b.ngantebkeun kalungguhan tur pancén Basa Sunda.
c.nangtayungan, ngamekarkeun, tur ngamanpaatkeun Basa Sunda pikeun pamekaran budaya Nasional.
d.ngaronjatkeun ajén makéna Basa Sunda.
e.(Perda No. 5, 2003:3)
Ayana kawijakan ngeunaan gerakan ngagunakeun Basa Sunda di lingkungan pamaréntahan téh implikasina mah bakal karasa dina sakumna widang kamasarakatan di masarakat Sunda.
Numutkeun Koentjaraningrat (1994:16-17) aya dalapan pranata kamasarakatan. Patali jeung kawijakan ngagunakeun Basa Sunda, aya genep pranata nu diperedih pikeun miara jeung ngamumulé Basa Sunda. Éta pranata téh ngawengku scientific institutions, educational institutions, aesthetic and recreational institutions, religius institutions, domestic institutions jeung political institutions-na sorangan.
Kawijakan diayakeunna panataran, seminar, lokakarya, kongrés, sawala, aprésiasi, panaluntikan jeung kagiatan sarupa séjénna ngagunakeun Basa Sunda, mangrupa usaha ngahirup-huripkeun Basa Sunda dina widang paélmuan.
Kawijakan ngagunakan Basa Sunda di sakola tur nyadiaan bahan-bahan bacaan Basa Sunda mangrupa usaha miara Basa Sunda di lingkungan atikan.
Kawijakan maparin pangajén ka sastrawan atawa pinunjul pasanggiri nu ngagunakeun média Basa Sunda mangrupa usaha ngaronjatkeun Basa Sunda dina widang budaya jeung pariwisata.
Kawijakan netepkeun yén Basa Sunda kudu tetep dipaké dina hutbah, caramah jeung acara kaagamaan séjénna mangrupa usaha ngamekarkeun Basa Sunda dina widang kaagamaan.
Kawijakan dipakéna Basa Sunda di lingkungan masarakat jeung kulawarga geusan ngantebkeun éksisténsi Basa Sunda dina interaksi masarakat Sunda.
Patali jeung usaha ngamumulé Basa Sunda di lingkungan pamaréntahan sorangan, aya dua kawijakan anu ditetepkeun, éta kawijakan téh ngawengku:
a.netepkeun Basa Sunda jadi basa resmi kadua di sagédéngeun Basa Indonésia nalikan ngalaksanakeun pancen pamarentah daérah.
b.sakabéh pagawé kudu ngagunakeun tur ngawasa Basa Sunda pikeun mancén gawé di lingkungan pamaréntahan daérah luyu jeung aturan perundang-undangan nu lumaku.
Pelaksanaan Gerakan Ngagunakeun Basa Sunda
Pelaksanaan gerakan ngagunakeun Basa Sunda di lingkungan pamaréntahan Kabupatén Bandung ditegeskeun deui ku ayana instruksi Bupati Bandung ping 6 Oktober 2004 dina Pasanggiri Biantara Basa Sunda.
Ku kituna, kawijakan-kawijakan anu asalna mangrupa rarancang sakumaha dipérélékeun saméméhna, saterusnamah dilaksanakeun ku sakumna pranata masarakat.
Munggaran widang budaya jeung pariwisata maparin pangajén ka pinunjul Pasanggiri Basa Sunda ping 6 Oktober 2004. Dilajengkeun di widang pamaréntahan, Basa Sunda dipaké jadi basa resmi kadua contona baé, Bupati, Camat, Kepala Désa jeung aparat liana, maké Basa Suna lain ukur dina interaksi teu resmi tapi dina interaksi resmi, modél méré pangjajap.
Pon kitu deui dina widang atikan, ti mimiti TK nepi ka Paguron Luhur, boh guruna, boh muridna, boh karyawanna wajib ngagunakeun Basa Sunda unggal poé Juma’ah.
Di lingkungan masarakat sunda nu sipatna informal jeung non formal, Basa Sunda dipaké dina interaksi sosial.
Hutbah jeung caramah dina kagiatan kaagamaan ditepikeun maké média Basa Sunda.
Diayakeunna sawala, panataran jeung kagiatan séjénna nu ngagunakeun Basa Sunda boh nu diayakeun ku pamaréntah sorangan boh hasil rukun gawé jeung pranata liana.
Pengolahan jeung Évaluasi Gerakan Ngagunakeun Basa Sunda
Dumasar pelaksanaan gerakan ngagunakeun pamaréntahan tadi, aya sababaraha anu katitén.
Pasanggiri nu diayakeun can ngalibatkeun sakuma lapisan masarakat sabab pamilonna diwatesanan pikeun pihak nu tangtu.
Ayana kabiasaan dipakéna Basa Sunda sacara kontinuitas di lingkungan pamaréntahan, ngabalukarkeun matak gejedna komunikasi nalika maké Basa Sunda, pangpangna mah dina situasi teu resmi loba anu salah ngalarapkeun basa.
Rupa-rupa parobahan geusan mangaruhan nonoman sunda, antukna teu saeutik anu leungiteun cekelan, kaasup dina kabasaannana. Patali jeung éta hal aya istilah “gengsi”dina maké Basa Sunda, ieu hal hésé leungitna can pati disosialisasikeun. Sabab masih aya barudak sakola nu teu apal kana éta kawijakan tur nu apal ogé, teu pati maliré éta kawijakan.
Ieu hal luyu jeung nu ditétélakeun ku Steward yén patali jeung ajén basa bisa disebutkeun yén dimana baé unggal basa téh aya anu dianggap worthy minuhung ajénna. Ku kituna mindeng digunakeun. Basa Sunda dianggap teu worthy ku barudak ayeuna (Fishman, 1977 : 352).
Upama dititénan anu tetep konsistén ngagunakeun Basa Sunda dimana waé jeung iraha waé nya éta seniman tradisional dina magelarkeun kasenianana.
Pohara hétérogénna masarakat sunda ayeuna ngabalukarkeun kasempetan maka Basa Sunda boh informal boh non formal téh héngkér pisan. Babakuna di lingkungan kulawarga, ibu-ibu henteu ngusahakeun Basa Sunda jadi basa indung atawa basa ka hiji. Padahal dina ngawasa basa kahiji téh merlukeun usaha sakumaha anu ditétélakeun ku Samsuri (1981:3) yén pinterna budak maké basa téh lantaran dipaké di lingkungan kulawargana jeung lingkungan masarakatna.
Patali jeung kawijakan ngayakeun panataran, sawala jeung kagiatan séjénna nu ngagunakeun Basa Sunda kawilang euyeubna.
Dumasar péréléan di luhur, rarancang gerakan ngagunakeun basa sunda di lingkungan pamaréntahan geusan méré kasempetan keur miara jeung nagmumulé Basa Sunda. Hanjakal dina pelaksanaannana, tong boro kawijakan pamaréntah nu jieun keur miara Basa Sunda dina widang séjénna dakon di lingkungan pamaréntahanana sorangan gé, bisa ka baca ku urang yén hésé rék ngabiasakeun ngagunakeun Basa Sunda, sok dina sanajan komunikasi teu resmi.
PANUTUP
Bisa dicindeukeun yén kawijakan ngenaan gerakan ngagunakeun basa sunda di lingkungan pamaréntahan ngawengku sababaraha tahapan. Kahiji tahapan rarancang, nya éta nyieun kawijakan. Kadua pelaksanaan kawijakan. Katilu pengolahan jeung évaluasi, nya éta luyu henteuna kawijakan nu geus dijieun jeung kanyataan dilapangan.
Kawijakan ngagunakeun Basa Sunda nu dirancang ku pamaréntah téh lumaku keur sakumna widang kamasarakatan. Nu jadi poko dina ieu gerakan téh nya éta masarakat sunda ngabiasakeun maka Basa Sunda jadi media komunikasi di lingkungan. Ieu hal maksudna, nya éta urang sunda. Sok sanajan dina pelaksanaan éta kawijakan téh can nyumponan harepan jeung udagan, lebah dieu urang kudu bisa ngungkulan éta pasualan.
Kukituna, rarancang nu geus dijieun téh saterusna kudu disosialisasikeun sarta dimasarakat perlu dimekarkeun iklim sosial nu mangaruhan suasana kabasaan masarakat sunda sangkan sakumna kawijakan bisa dilaksanakeun.
Pancen miara jeung ngamumulé Basa Sunda téh pancen urang saréréa. Urang Sunda boh pituin boh tatamu nu cicing di tatar Sunda kudu soson-soson make Basa Sunda dina komunikasi sapopoé. Mudah-mudahan idéntitas kabudayaan urang sunda tetep nanjeur tur mekar.
DAPTAR PABUKON
Fisman. 1977 Reading In The Sociology Of Language. New York: Mounton Publisher.
Halim, Amran. 1975. Fungsi Politik Bahasa Nasional Dalam Bahasa dan Sastra. Nomor I Tahun I.
Koentjaraningrat. 1994. Kebudayaan, Mentalitas dan Pembangunan. Jakarta: Gramédia.
Pusat Pengembangan dan Pembinaan Bahasa 1975. Hasil Perumusan Seminar Politik Bahasa Nasional. Jakarta: Depdikbud.
Samsuri. 1981. Analisa Bahasa. Jakarta: Erlangga.
Yudibrata, Karna. 1990. Bagbagan Maké Basa Sunda. Bandung: Rahmat Cijulang.
SUMBER SÉJÉN
Undang – undang Nomor 32 Tahun 2003 tentang Pemerintah Daerah.
Peraturan Daérah Propinsi Jawa Barat Nomor 5 Tahun 2003, tentang Pemeliharaan Bahasa dan Aksara Daerah.
BASA LULUGU JEUNG BASAPRAJA
BASA LULUGU JÖŊ BASAPRAJA
TARÉKAH SAŊKAN LANA*)
Ku Ayatrohaédi
(Ruruntuk pagawé nagri)
Pamuka
Taun 1864 Pamaréntah Hindia Walanda mindahkön pakәmitan Preanger Regent-schappen ti Cianjur ka Banduŋ. Dibandiŋkön jöŋ Batawi (nu diawalan ku Kalapa, néma ka Jayakarta, Batavia, mәntog di Jakarta), Buitenzorg (awitna mah Pakwan Pajajaran tur ayöna nәlah Bogor), Sumәdaŋ (mataholaŋna diwastu diya diŋaran Kutamaya), Ciamis nu karuhunna sohor Galuh téa), atawa Cirәbon (jujutanana ti Caruban, Sarumban, Carbon, malah kuŋsi diwalandakön jadi Cheribon), Banduŋ téh orok kénéh pisan. Mun harita gupernur jéndral H.W. Daendels nu kamashur katelah Mas Galak téa tö boga hojah ñiön dayöh añar saŋkan tö jolok töiŋ mah, sigana tug tәpi ka kiwari ogé uraŋ moal boga dayöh maŋaran Banduŋ nu jadi kaagul katut karöös urang saréréa, kaasup pisaröksökönana.
Saŋgös dibәnum jadi pakәmitan, orok téh morontod, boŋsor. Bubuhan sagala ka-pәrluanana dipupujuhkön pisan. Paŋpaŋna nu aya hubuŋanana jöŋ atikan, pamaréntahan, kabudayan, talimarga, jöŋ lian-lianna. Di antarana, ŋadәgkön sakola nu ŋajarkön basa Sunda. Basa Sunda nu diajarkön, taŋtuna ña anu kiwari ku uraŋ saur manuk disәbut basa lulugu téa.
2. Nu kumaha basa lulugu téh?
Lantaran Banduŋ jadi pakәmitan tur sakola nu ŋajarkön basa Sunda ogé babakuna aya di diña, munasabah pisan mun aya aŋgapan yén nu disәbut basa lulugu téh ña basa uraŋ Banduŋ, dialek atawa basapraja Banduŋ. Kuma tö rek kitu göra. Kapan D.K. Ard-winata (nu sok sanajan bapana uraŋ Bugis) nu bukuna loba digunakön minaŋka bacaan di sakola, matuh di Banduŋ. Atuh Suriadiraja, guru basa nu ñusun sawatara buku ajar jöŋ bacaan basa Sunda (Panjoengsi Basa, Gandasari) ogé sarua, matuh di Banduŋ.
Ku kituna, lamun dina Koŋrés Basa Sunda taun 1927 aya nu nulis makalah nu ösi-na maŋrupa patarosan, “(kәcap-kәcap) basa wәwәŋkon mana döi nu bisa diasupkön kana basa lulugu?”, sahәntöna ogé ña matak jadi patarosan. Atawa, jadi alәsan pikön nétélakön yén ari kitu mah basa lulugu téh lain basapraja Banduŋ, copelna ña tö sarua (sagәmblәŋ-na) jöŋ basa uraŋ Banduŋ. Ku kituna, basa lulugu basa Sunda mah hәntö tuturut mundiŋ ka döŋön. Kapan cék para widyabasaman mah, nu disәbut basa lulugu basa Pәrancis ña éta basapraja Paris, Iŋgris basapraja London, Sәpañol basapraja Madrid. Umumna basa-praja dayöh nu jadi pakәmitan nagarana. Nu rada béda téh basa lulugu Itali: lain basa-praja Roma, tapi basapraja Firenza atawa Florence, lantaran Dante Alighieri, sastrawan Itali nu kacida kawәntarna, matuh di éta dayöh.
Patarosan dina koŋrés bisa disurahan yén basa lulugu Sunda nu diajarkön téh, ari kitu mah ŋahaja dijiön! Saha nu ñiönna? Babari ñukcrukna: Moal saha, taŋtuna ña Suria-diraja. Sahәntöna anjönna ŋiriŋ marajian morojolna orok nu jadi basa lulugu. Sok sanajan tö cәples, jasa Suriadiraja téh tö kuraŋ ajen mun dibandinŋkön kana jasa Einar Haugen, jalma nu ŋalantarankön uraŋ Norwegia kiwari boga basa soraŋan. Kapan saméméhna mah, maŋsa Norwégia masih kabawah ku Dénmark, nu aya téh ukur basa Dénmark basapraja Norwégia. Saŋgös jadi nagara katut baŋsa nu sapantar, satata, sadarajat boh jöŋ Dénmark boh jöŋ Swédia, Haugen boga pamadәgan: hadéna mah nagara baŋsa nu mandiri boga basa soraŋan. Saŋkan kacapaŋan basa cicirén baŋsa ulah saukur kaagul uraŋ Sunda. Padahal dina pakumbuhan sapopoé maŋsa kiwari, nu löwih sәriŋ kabanduŋan téh, lamun lain basa Batawi atawa basa Malayu, ña basa nu siga basa Iŋgris!
Haugen taya röröhna, taya bosәnna “ŋadagaŋkön” basa ciciptanna, ŋagunakön meh sakumna sarana nu kaәroŋ bias ŋarojoŋ usaha. Babakuna ña sarana atikan, bacaan, tulisan, bari taŋtuna tara poho kana maksudna. Hasilna? Uraŋ Norwégia kiwari boga basa soraŋan, basa Norwégia, sok sanajan ari nurutkön widyabasa mah éta téh ukur basapraja basa Dénmark.
3. Ari basapraja, naon?
Dumasar kәkәcapanana mah, basapraja bisa dirucat jadi basa jöŋ praja. Duana-na ogé kәcap nu kacida lomana dina pakumbuhan uraŋ. Kapan aya kotapraja, swapraja, pamoŋpraja, lain? Dalah kiwari nambahan ku pulisi praja nu lain pulisi, sarua jöŋ gubәrnur jendral atawa sekretaris jendral nu tö kudu jéndral. Kapan maŋsa dijajah ogé, boh ku Kumpәni boh ku Hindia Walanda, di sakuliah Indonésia ŋan aya sauraŋ nu jadi gubәrnur jéndral téh. Mana urusan réréana mah bérés (sok sanajan kumaha ñurahanana ogé!). Saŋgös mәrdika, babakuna jaman orba, meh kabéh kaluŋguhan gubәrnur dicaŋkiŋ ku jéndral. Atuh kaharti mun urusan jadi löwih pakucrut ogé!
Tapi, saŋgös “dikawinkön” jadi basapraja, göniŋ réa nu araya di diö ogé kәruŋ? Ah, löwih loma kana istilah atawa kәcap dialék, öy! komәntarna. Tah, istilah dialék nu aya réŋkolna dina surat ogé: “Ngahirup-huripkeun Basa Sunda Lulugu jeung Dialék”, kitu unina (sabab ñutat, éjahanana ogé sakumaha buktina waé). Saәñana, sakuraŋ-kuraŋ-na sabasasundaön, istilah basapraja löwih mәrәnah manna dialék. Kapan hartina basapraja téh ‘basa nu digunakön ku praja atawa rahayat (di daérah atawa wәwәŋkon), padahal istilah dialék nah sahәntöna kudu bari iŋәt kana sajarah sagala!
Méré ŋaran hiji basapraja téh bisa babari, tapi tö mustahil hésé. Babari da uŋgal padumukan ogé bisa dipaké pikön ŋaranan basa sapopoé maranéhna. Lantaran babari, jadi hésé muguhkön. Aya basapraja Priangan, tapi ogé aya basapraja Sumәdaŋ, basapraja Buahdua, basapraja Ujuŋjaya. Aya basapraja Cirәbon, Majalәŋka, Jatiwaŋi, Buntu, Əntuk. Ti nu ŋawәŋku karәsidénan, kabupatén, kawadanan, kacamatan, désa, nәpi ka dukuh.
Hartina, nәpi ka kiwari ogé, sawala ŋönaan basa jöŋ basapraja can réŋsé. Barina ogé, tö kudu diréŋsékön, ŋarah para widyabasaman tö wәléh boga hanca. Aya éta ogé nu gös disaluyuan mah ŋönaan naon nu disәbut basapraja téh. Cenah, basapraja téh ñaéta pacaturan nu digunakön di hiji pakumbuhan, nu aya bédana jöŋ pacaturan di pakumbuhan lian (babakuna nu nataŋga), ŋan hәntö ari nәpi ka talimarga tö ñambuŋ mah, bubuhan éta pakumbuhan téh masih kawәŋku ku basa nu sarua. Sok sanajan aya waé salah paham mah, babakuna mun aya kәcap nu sarua tapi béda hartina. Babakuna kәcap nu aya patalina jöŋ kaayaan éta pakumbuhan. Contona, mun urang Kuniŋan ñәbut giraŋ, maksudna pasti ‘kulon’. Padahal, pikön uraŋ Jatiwaŋi hartina ‘kidul’, ari kör uraŋ Ciamis ‘kalér’. Boa kör uraŋ Tasik mah hartina ‘wétan’. Nu jadi cukaŋ lantaran gunuŋ Cirәmay nu ŋalaŋlauŋ di diña, tәmpat mimiti ŋamalirna waluŋan di daérah éta …
Aya döi cara ŋaranan basapraja. Hәntö dumasar ŋaran tәmpat kumaha kahayaŋ nu miboga eta pacaturan. Nu iö mah dasarna téh pangawәruh basa. Mun sög dititenan, uraŋ Sunda di daerah pawetanan, kayaniŋ Tasik, Ciamis, Majalәŋka, Kuniŋan, jöŋ Sumәdaŋ, tö sirikna uŋgal ŋambәkan wae kәdal ucap pakbәlәdug, paksәŋok, atawa pakgubrag téh. Padahal uraŋ pakulonan (Banduŋ, Cianjur, Sukabumi, Bogor parat ka Bantәn) dina kәdalna ogé ŋabәlәdug, ŋagubrag, töiŋ kumaha ari paksәŋok mah. Dumasar cirri-ciri nu aya dina pacaturanana, moal aya basapraja Priaŋan atawa Bantәn téh; nu aya ñaeta basa-praja pak- jöŋ basapraja ŋa-. Cara séjénna, kahirupan sapopoé nu digunakön téh. Upamana waé, kumaha disәbutna ‘kapala désa’ di pakumbuhan. Mun iö nu dipaké, mörön nu aya téh basapraja jaro, lurah, jöŋ kuwu.
4. Kumaha tarékah saŋkan lana?
Jadi, manan maseakön basapraja mana nu masih bias diasupkön kana basa lulugu, löwih ŋabadamikön kumaha tarekahna saŋkan boh basa lulugu boh basapraja bisa lana di-gunakön dina pakumbuhan sapopoé. Lain sakaiŋәt lamun ti aŋgalna kénéh aya dua ŋaran nu disabit-sabit: Suriadiraja jöŋ Haugen téh. Maksudna, batan hésé néaŋan carana, asa löwih hadé nurutan hojah éta dua inohoŋ. Kapan saәñana mah éta-éta kénéh waé nu tәpi ka kiwari digunakön ogé. Nu béda téh ukur carana, kawantu kiwari mah téknologi gös mәlәsat kadia kilat. Hartina, saranana mah éta-éta kénéh, ŋan kudu ŋamaŋpaatkön tékno-logi.
Jadi, sarana nu éta-éta kénéh téh maŋrupa atikan, bacaan, sawala, aturan (ka-wijaksanaan). Dina söhsöhanana, kabéh ogé ñokona dina kawijaksanaan, di antara nu ŋa-jirim dina dasar hukum, tujuan, cara, sarana atikan. Lian ti eta, tö kuraŋ-kuraŋ pәntiŋna ña taŋtuna ogé “bahan atahna”: murid. Tapi murid mah rék dikumahakön ogé nurut waé, da puguh tö tәraŋ nanaon.
Ku kituna, lamun nәpi ka kajadian walikota Taŋәraŋ kuŋsi brukbrak balaka moal rék ŋajarkön basa daérah (Sunda) di daérahna, tö salah-salah töiŋ. Sabalikna, éta téh tö bәnәr. Alәsanana, masrakat Taŋәraŋ dina pakumbuhan sapopoé méh tara ŋagunakön basa Sunda; jadi jaŋ naon ŋaajarkön nu méh mubadir? Hanjakalna, nolak basa daérah sabab mubadir, tapi ŋahucuhkön basa Iŋgris ti teka kénéh! Sarua mubadirna mah, ŋan basa Iŋgris mah aya onjoyna: dina maŋsana barudak téh pasti kudu diajar basa Iŋgris. Kapan para pamiŋpin ogé tara kәndat mәcut saŋkan para nonoman dialajar basa kosta (babakuna ña basa Iŋgris), cәnah mah “untuk mәŋәjar ketәrtiŋgalan di bidaŋ ilmu dan téknologi”. Pañaŋkana, mun rek jadi ahli ñiön jajamu, tәtәp kudu bisa basa Iŋgris, lain basa Jawa, Sunda, atawa Bali …
Sigana walikota Taŋәraŋ kitu kalakuan téh lantaran basa daérah (Sunda) dina kurikulum kiwari dijadikön muatan lokal nu bisa naon baé anu moal diujikön. Padahal baréto mah basa daérah jadi basa paŋantör nәpi ka kәlas tilu; ti kәlas opat jadi mata ajar wajib (di SR, lain di SD!).
Padahal Koŋrés Pamuda Sunda satәŋah abad nu kaliwat, dina salah sahiji hasilna ŋadoŋsok Pamaréntah saŋkan ŋajuŋjuŋ luŋguh basa daérah jadi basa rәsmi kadua di daérahna masiŋ-masiŋ. Padahal, réa pisan warisan karuhun nu can kaboŋkar naon waé ösina, lantaran kiwari nu bias maca naskah buhun jumlahna ukur wәwәlasan, ari naskahna dina hәntö ŋarewu ogé, ukur ŋaratus mah pasti …
Lian nu dituliskön dina basa lulugu (ah, harita mah can aya basa lulugu kétah!), naskah buhun tö kuraŋ-kuraŋ nu dituliskön dina basapraja. Kaasup nu dina basa Cirәbon. Ku kituna, basapraja ogé kuduna mah ulah diharamkön diajarkön, maŋrupa cukaŋ saŋkan ŋarti basa lulugu.
5. Pamunah
Antukna mah kabéh ogé mulaŋ ka uraŋ. Kapan saur Haji Hasan Mustapa ogé,
Ŋalantuŋ batur sakuruŋ
kuraŋ pakuraŋ pakuriŋ
kuriŋ pakuraŋ pakuraŋ
kuraŋ pakuraŋ pakuriŋ
kuriŋ pakuriŋ pakuraŋ
kuraŋ pakuraŋ pakuriŋ
BASA SUNDA DINA MÉDIA CITAK
BASA SUNDA DINA MÉDIA CITAK
LOBA TEUING TINIMBANGAN? *)
ku Abdullah Mustappa
Katompérnakeun taun 1952, kantor Jawatan Kabudayaan di Bandung ngaluarkeun majalah, ngaranna Budaya, dina basa Sunda. Ukuranana 14,5 sm ka 21,5 sm, kandelna 42 kaca (teu kaasup jilidna). Di béh handap, aya katerangan: Wawaran Jawatan Kabudayaan Jawa Kulon Kamantrén PP & K1.
Nu hayang disabit di dieu, lantaran aya patalina jeung tulisan, nya éta istilah Jawa Kulon. Majalah Budaya téh mangrupa wawaran atawa kalawarta anu medal kalawan mayeng tur dikaluarkeun ku hiji kantor ti Jawatan pamaréntah. Matak beunang disebutkeun istilah Jawa Kulon gé sasat resmi anu jolna, atawa rék ditawarkeun, ku pamaréntah.
Tapi sakaterang mah, istilah Jawa Kulon téh henteu popular atawa terus dipaké jadi sesebutan resmi dina hirup sapopoé. Malah ayeuna mah, apan sasat geus tara kadéngé deui. Sakur média citak dina basa Sunda nu ayeuna aya kénéh, taya hiji gé anu nyebut Jawa Kulon. Kum waé saréréa gé nyebutna téh Jawa Barat.
Naon sababna pangna istilah Jawa Kulon sasat henteu ditarima lain baé ku urang Sunda tapi ogé ku urang Jawa Barat umumna, tangtu aya alesanana. Éta alesan téh bias nyoko kana urusan basa, atawa bias baé nyoko kana alesan séjén, kaasup soal sikep pulitik urang Sunda. Dina Kongrés Pamuda Sunda, nu diayakeun dina taun 1956 upamana, salasahiji proklamasi téh apan lain netepkeun sesebutan propinsi Jawa Barat jadi Jawa Kulon tapi jadi propinsi Sunda. Nu diusulkeun jadi propinsi Jawa Kulon mah nyaéta Jawa Tengah. Di sagigireun éta, aya anu ngahudang kapanasarn: nepi ka mana silih pangaruhanana antara masarakat jeung media citak dina urusan basa? Nu dimaksud di dieu tangtu wé antara media citak basa Suda jeung kahirupan sapopoé urang Sundana sorangan.
Nurutkeun catetan Roesjan, urang Sunda geus boga média citak dina taun 1894. nya éta ku kaluarna Sunda Almanak anu medal sataun sakali, dicitak ku Van Dorp di Semarang. 2) Kangaranan almenak anu kaluarna sakali dina sataun, bias kaharti lamun pangaruhna kana hirup kumbuh urang Sunda sapopoé téh teu sabaraha.
Duawelas taun ti harita, kaluar Panemu Guru. Nu ieu mah leuwih kerep, medalna dua bulan sakali. Disebutkeun, “nu jadi rédaksina réngréngan ‘Mantri Sunda’ di Bandung, basana puguh wé bérés”.
Sigana mah di dieu huluwotanana téh.
Media citak basa Sunda, ti baheula nepi ka ka ayeuna, méh salawasna dikokolakeun ku réngréngan Mantri Sunda téa. Dalah anu narulis milu ngeusianana ogé henteu jauh ti dinya. Kitu deui nu macana. Nu matak nepi ka ayeuna, media citak Sunda mah loa pisan ulukutek dina urusan sakola jeung guru.
Nu digolongkeun kan réngréngan MantriSunda téh (wayahna, rang terus sebut kitu baé susuganan bakal aya maunatna), tangtuna gé aranjeunna anu pangaweruhna kana basa Sunda geus diaku kalayan resmi. Nu matak munasabah lamun basa Sundana disebut bérés gé. Basa Sunda anu diparaké dina tulisan dina media citakna gé, tangtu tuhu kana papagon basa sakumha anu diajarkeun di sakola-sakola.
Di lebah dieu bakal aya pasualan anu kawilang penting tapi salila ieu sigana mah tacan ditembrakkeun kalawan daria. Geus jadi cecekelan saréréa anu sapopoéna icikibun dina media cita, yén basa an dipaké dina media citak mah (kayaning Koran atawa majalah anu medlna kerep; tapi lain bangsaning jurnal anu medalna ampleng-amplengan), nya éta basa sapopoé. Hartina ragam basa anuhirup jadi alat komunikasi di masarakat. Mindeng kajadian, basa anu komunikatif téh gugon kana pakem atawa patokan basa anu bérés téa.
Mémang lain urusan gampang pikeun nyirikeunana téh. Basa anu dipaké tur hirup sapopoé apan terus robah. Di sagigireun aya nambahanana, aya ogé nguranganana. Jeung soal ieu téh kajadian jeung kaalaman ku basa naon baé. Ngan bédana téh meureun, dina basa séjén mah robah-robahna basa téh terus dititénan jeung dicatet,dina basa Sunda mah tacan nepi ka dinya. Salasahiji ukuranana, nepi ka kiwari tacan aya kamus basa Sunda anu medal kalawan periodic, boh uggal taun boh dua taun sakali. Padahal kamus téh penting minangka catetan ngeunaan tilem-timbulna kecap-kecap, boh nu anyar boh nu heubeul.
Ari basa Sunda anu dipaké dina media citak téa, kumaha?
Dina majalah Budaya téa aya salasahiji tulisan nu ku nu nulisna disebut reportage (reportase atawa laporan jurnalistik). Judulna, Sindang Sakedap ka Toko Buku “Tempo”! (éjahanana disaluyukeun sareng ayeuna):
Upama urang mapay turut sisi jalan Dago téh urang ngalangkungan jalan Merdéka tadi; leresan parapatan jalan Acéh jalan Dago, parantos katon papan-wawaranana dicét konéng nganggo seratan: Toko-buku “TEMPO’ CV. Ti luarna kénéh salebeteun kaca anu harérang, témbong rui-rupi buku ngagelar anu diatur rapih pisan. Sumangga urang lebetan; tangtos urang diangken kalayan sugemana ku para juru-ladénna, kitu deui ku Pangasuhna.
Took-buku “TEMPO” ieu nembé pisan campleng satengah taun ngadeg, parandéné kitu parantos sagala rupi buku anu macem kumaha baé anu teu aya di dinya; sasat sayag sapuratina, teu éléh géléng ku took-toko buku anu arageungna ogé di Kota Bandung. 3)
Bandingkeun jeung basa Malayu anu dipaké dina Koran Bintang Betawi (17 Juni 1905). Judulna, Komedie Bengalan di Gambir:
Semalem ada brapa banyak orang sudah dateng menonton di komedie Bengalan di tanah lapang Gambir sampe tida ada tempat lagi buwat orang-orang bangsa anak negri.
Dari permaenannya itu yang sudah di kasi tenjuk semuanya bagus apa lagi badutnya yang di kasi beklai sama orang yang amat lucuny, maka siapa yang blom tau menonton ini komedie baiklah dengen mata sendiri. 4)
Saméméh Sipatahunan, media citak basa Sunda umumna medalna téh bulanan atawa mingguan. Jadi aya waktu anu cukup pikeun para rédakturna dina mémérés tulisnana. Jadi dina mangsana medal téh, basana kapiara sajalan jeung patokanana. Dina media anu saperti kitu, beunang disebutkeun langka aya tulisan anu wandana laporan jurnalistik. Dina ayana ogé, sakumaha anu katémbong dina Manglé sabada frekuensi medalna jadi mingguan. Leuwih loba nyaritana batan ngalaporkeunana.
Béda jeung anu kaalaman ku Sipatahunan anu kudu medal unggal poé. Di sagigireun alesan-alesan séjén (bangsaning modal jeung urusan manajemén) anu jadi sabab tutupna éta Koran téh apan lantaran medalna leuir baé. Béda jeung koran-koran basa Indonésia anu subuh gé geus nepi ka nu maca, Sipatahunan mah bias kakara katarima isukna lamun dikirim ka tempat nu jauh mah. Ari pangna kitu, lantaran nyokona dina gawé rédaksi.
Para waratawan jeung rédaktur téh henteu bias nulis kalawan gancan lantaran kudu nyalin sakumna warta anu méh kabéh sumberna dina basa Indonésia (atawa basa asing). Naon sababna urang Sunda nu jaradi rédaktur ari nulis berita dina basa Indonésia bias gancang tapi teu kitu mun kudu nulis dina basa Sunda?
Nepi ka ayeuna soal éta téh tacan aya bongbolonganana.
Waktu Tatang Sumarsono kapapancénan kudu nerbitkeun deui Kujang, anu panghéséna téh cenah néangan sahanu bakal diajak jadi rédaktur jeung wartawan turta bias langsung diajak gawé. Éta kajadian téh kaalaman dina mangsa-mangsa boh Unpad boh UPI unggal taun ngawisuda lulusan ti jurusan Sastra Sunda.
Nepi ka ayeuna tacan kanyahoan kumaha atawa di mana merenahkeun média citak basa Sunda dina hirup kumbuh urang Sundana sorangan. Naha cukup ku jadi média panglipur sakumaha anu mindeng disebut-sebu kiwari? Atawa, naha aya kénéh kamungkinan nyicingan makom minangka bagéan atawa parabot dina pajamanan informasi saperti anu keur karandapan ku urang kiwari? Soal merenahkeun média basa Sunda di mana-mana téh engkéna bakal aya pangaruhna kna peran basa Sundana sorangan.
Nu matak seunggah ka sing saha anu sapopoé ulinna dina média citak basa Sunda téh lain ngan semet héséna néangan tanaga anu tapis make basa Sunda, tapi ogé nyoko dina basa Sundana sorangan. Nepi ka ayeuna, méh naon baé anu arék ditulis basa Sunda sumberna téh keukeuh aya pakaitna jeung basa séjén, babakuna basa Indonésia tapi basa asing gé (utamana basa Inggris) teu kurang-kurang. Wartawan anu ngawawancara atawa rédaktur anu keur narjamahkeun, méh kudu baé digondéng ku kamus. Henteu anggeus ku semet dinya, lantaran ungkara kalimah dina basa Sunda henteu salawasna sajalan jeung ungkara kalimah dina basa séjén. (Bandingkun réportase basa Suda dina majalah Budaya anu ambay-ambayan jeung berita basa Malayu anu togmol dina Bintang Betawi di luhur). Nu disebut narjamahkeun gé lolobana mah leuwih pas lamun disebut nyaritakeun deui. Pdahal pikeun bias nyaritakeun deui téh, nu nulisna kudu tapis lain baé kana dua-tilu basa, tapi ogé ungkara-ungkara spesifik anu mémang geus nyampak dina urusan éta.
Média citak anu alus umumna lain baé ngan semet akurat dina urusan matéri tuisanana, tapi ogé nepi ka mana bias milu nyumbang, ngabeungharan basa nu dipakéna. Dna basa Sunda, sanajan Sipatahunan geus lila teu terbit, tapi aya kénéh sababaraha hiji média citak anu mayeng medal nepi ka ayeuna. Nepi ka mana sumbangan éta média kana kabeugharan basa Sunda?
Lamun tadi dina awal ieu tulisan disabit-sabit soal istilah Jawa Kulon, éta mah minangka salasahiji conto kumaha hiji istilah ditawarkeun ku média citak teu kurang-kurang kahayang pikeun nawarkeun istilah atawa kecap anyar dina basa Sunda anu maksudna susuganan bias ditarima ku balaréa. Tapi lolobana mah iat kitu téh henteu nepi ka prakna. Tinimbanganana tampolana rupa-rupa.
Padahal conto anu positif. Basa nyanghareupan Kongrés Basa Sunda di Cipayung kungsi padungdengan heula néangan kecap dina basa Sunda pikeun ngaganti kecap peserta. Waktu ahirna sapuk milih kecap pamilon, éta gé henteu lulus bangles, aya anu kalawan togmol nyebut éta kecap téh méngpar tina papagon anu geus aya.
Tapi kabuktian éta kecap téh bias ditarima tur diparaké nepi ka ayeuna. Dina urusan make basa Sunda, nu disanghareupan ku média citak basa Sunda ayeuna bias dipastikeun jauh leuwih beurat batan nu disanghareupan ku urang Siatahunan harita. Babakuna sanggeus média komunikasi ceuyah saperti kiwari. Urang Sunda nu aya di Bandung kungsi kagét waktu ngadéngé kecap euy dipaké ku hiji radio kalawan maksud anu béda pisan. Asalna, éta kecap dina ‘wanda’ anu anyar téa, tétéla geing teu matak nanaon. Kitu deui kecap jomlo nu diparaké ayeuna, babakuna di lingkungan artis, geus méngpar tina harti asalna.
Kecap euy jeung jomlo bias disebutkeun jadi ku manéh. Sanajan teu aya réngkolna dina kaputusan kongrés atawa perda tapi diparaké dina lingkunganana. Lingkungan atawa komunitas anu saperti kitu mémang bisa leuwih laluasa, leuwih bébas malah bisa leuwih nganteur kana pangabeuki jeung karesepna. Asal nu diajak nyarita henteu salah harti, bérés.
Ari média citak basa Sunda henteu kitu. Kecap anu tinulis mémang henteu bisa ceplas-ceplos saperti dina lisan. Tapi kuduna mah aya pangjurung anu leuwih kuat nepi ka leuwih panceg, yén taya anu teu robah jeung teu aya basa anu teu kapangaruhan ku basa séjén. Média citak dina basa Sunda, anu dina hirup kumbuh kiwari geus ditarima jadi salasahiji alat komunikasi anu penting, kudu ulah bosen-bosen nawarkeun jeung maké kecap-kecap anyar; bias bener-bener anyar, nyalin kecap tina basa deungeun kana lapal létah urang, ngahirupkeun deui kecap heubeul anu geus tara dipaké, atawa méré harti séjén kana kecap anu geus aya. Komo lamun niat kitu téh dideudeul ku lembaga-lembaga anu aya patalina jeung urusan basa Sunda.
Lamun uarang bias ngumpulkeun sakur kecap nu kungsi aya dina basa Sunda, boh nu hartina alus boh anu goréng, kaasup anu ayeuna geus tara diparaké deui, sigana minangka keur modal anyar mah geus lumayan. Minimal basa Sunda bisa jadi pemegang saham mayoritas dina system komunikasi papada urang sorangan. ***
Cijawura Indah 18 Juni 2005
*) Didugikeun dina Kongrés Basa Sunda di Subang Juni 2005
- Henteu aya titimangsa anu écés. Ngan dina ‘Purwaka’ ti Pangasuh (kaca 3) ditulis Bandung Nopember 1952. Di kaca 2 ogé aya iklan pertunjukan mal Mr Devdatta Jetley anu bakal lumangsung di YPK tanggal 24-25-26 Desember 1952)
- Majalah Budaya nomer 1 kaca 9
- Majalah Budaya nomer 2 kaca 12
- Koran Tempo, 17 Juni 2005


c: text/html

text:
Senin, 28 Januari 2013
Ubar Tradisional Asam Urat jeung Rematik
Asam urat jeung rematik teh salah sahiji kasakit anu sering dirasakeun ku anu asam urat dina awakna leuwih teuing. Loba obat tradisional nu sok dipake pikeun ngubaran eta kasakit. Eta hal the lantaran obat tradisional leuwih aman sarta teu nimbulkeun efek samping. ”Ubar asam urat jeung rematik biasana ngagunakeun obat modern. Tapi, teu saeutik, ubar modern justru nimbulkeun akibat mangrupa gangguan kana lambung. Ku kituna, teu salah upama urang ngagunakeun obat tradisional rematik dan asam urat,” ceuk Ning Harmanto, terapis obat tradisional.
Ubar tradisional pikeun asam urat dan rematik, mangrupa akar tutuwuhan anu hirup subur di Indonesia. Ceuk Harmanto, tutuwuhan anu alus pikeun ubar kasakit asam urat adalah Sidaguri atawa Sida rhombifolia L. Ubar tradisional sidaguri bisa digunakeun boh sacara mandiri boh dicampurkeun jeung bahan-bahan sejenna kayaning mahkota dewa.
Sidaguri teh tumuwuh kalawan bebas di unggal tempat. Jangkungna sameter nepi ka 2 meter di daerah tropis anu luhurna 1.400 meter di atas permukaan laut. Ciri-cirina dauna rada buleud siga endog tur sisina reregean. Panjang dauna 1 - 4 centimeter rubakna 1 - 2 centimeter. Kembangna tunggal anu kuneng rupana. Eta kembang mekar dina mangsa beurang tur ngan kuat salila tilu jam. Sedengkeun buahna mangrupaa kandaga.
Khasiat sidaguri lantaran ngandung zat kimiawi mangrupa alkaloid, kalsium oksalat, tanin, saponin, fenol, asam amino, minyak terbang, dan zat philegmatic. Tangkalna ngandung tanin jeung kalsium oksalat. Pon kitu dina akarna kakandung kaloid, steroid dan efedrine. Sakabeh bagian tina eta tangkal bisa dipake pikeun ubar boh dina kaayaan baseuh boh garing. Salian pikeun ngubaran asam urat dan rematik, sidaguri mangpaat pikeun ngubaran kasakit flu, demam, malaria, radang amandel, radang usus, disentri, nyeri beuteung, sakit kuning, kencing batu, bisul, radang kulit tur nanahan, jeung eksim. Khusus akarna, digunakeun pikeun ngubaran influenza, asma, nyeri huntu, sariawan, disentri, hese miceun/sembelit jeung rematik.
Pikeun kasakit luar, sidaguri digunakeun mangsa seger keneh ku cara dilemeskeun satuluyna dibalurkeun. Sedengkeun, pikeun kasakit jero sidaguri digodog dina kaayaan baseuh atawa garing sarta bisa dicampur jeung bahan-bahan sejenna. Kasakit luar nu bisa diubaran ku sadagori di antarana kudis, bisul, bareuh lantaran tulangna potong, raheut, kulit gateul, nyeri huntu jeung ku seungseureudan.
Cara pikeun ngubaran kasakit bagian jero saperti rematik, gunakeun 60 gram Sidaguri digodog ngagunakeun 600 cc cai nepi ka sesana 300 cc, disaring tur diinum sapoe dua kali lobana sagelas. Kasakit liana nu bisa diubaran nyaeta gangguan pertumbuhan, radang usus, disentri, radang kelenjar payudara, sakit kuning, jeung cacing remi.
Salian ti daun Sadagori, pikeun ubar rematik bisa ngagunakeun daun salam (Syzygium polyanthum). Mangpaat sejenna nyaeta piekun ngubaran kasakit asam urat, stroke, kolesterol tinggi, melancarkan peredaran darah, radang lambung, diare, gatal-gatal, kencing manis, lian-lianna. Kandungan kimia din daun salam nyaeta minyak atsiri, tannin, jeung flavonoida. Bagian tina tangkal nu bisa dimangpaatkeun pikeun obat nyaeta daun, kulit tangkal, akar, jeung buahna.
Pikeun ngubaran asam urat parna, 10 lembar daun salam digodog make cai 700 cc sesakeun 200 cc, diinum haneut-haneut. Ngubaran stroke, 10 lembar daun salam, 50 gram jantung cau dipasak, dituang pikeun lalawuh. Pikeun nu kolesterolna leuwih teuing, 7 lembar daun salam jeung 30 gram daun ceremai digodog make cai lobana 600 cc sesakeun 300 cc. Diinum kalawan make aturan. Pikeun ngalancarkeun peredaran darah, 7 lembar daun salam jeung 30 gram daun dewa segar digodog make cai lobana 700 cc sesakeun 350 cc. diinum sapoe dua kali.
Cindekna ubar tradisional teh geuning loba pisan hasiat tur mangpaatna pikeun ngubaran rupa-rupa kasakit.
Langganan: Poskan Komentar (Atom)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Guam
-
Artikel ieu ngeunaan téritori piboga Amérika Sarikat. Keur GUAM, organisasi internasional Éropa wétan, tempo GUAM Organisasi pikeun Démokrasi jeung Kamekaran Ékonomi.
Guam (/ˈɡwɑːm/ ( dangukeun); basa Chamorro: Guåhån) mangrupakeun hiji téritori nu kaorganisasi, teu kagabung ti Amérika Sarikat, aya di Samudra Pasifik. Guam mangrupakeun hiji ti lima Téritori Amérika Sarikat kalawan hiji pamaréntahan sipil.[3][4] Guam didaptarkeun salaku hiji ti 16 téritori tampa pamaréntahan sorangan ku Komite Dékolonisasi Istiméwa ti Pasarikatan Bangsa-Bangsa.[5] Ibu kotana nya éta Hagåtña (baheula Agaña). Guam mangrupakeun bagian nu panggedéna jeung pangkidulna ti Kapuloan Mariana.
Urang Chamorro, padumuk asli Guam, kahijina cicing di pulo ieu kira-kira 4.000 taun baheula.[6] Dipanggih ku Ferdinand Magellan nalika ékspédisi Spanyol dina 6 Maret 1521, koloni nu kahiji diwangun dina 1668 ku Spanyol kalawan datangna padumuk kaasup Padre San Vitores, hiji misionaris Katolik. Pulo ieu dikawasaan ku Spanyol nepi ka 1898, basa ditingker ku Amérika Sarikat dina Perang Amérika Spanyol jeung teras resmina dibéré, salaku bagian ti Traktat Paris.
Tempo ogé[édit | sunting sumber]
Réferénsi[édit | sunting sumber]
- ↑ CIA Factbook: Guam
- ↑ "World Population Prospects – Table A.1". UN Department of Economic and Social Affairs. Diakses pada 21 Juli 2009.
- ↑ "U.S. Territories." DOI Office of Insular Affairs. February 9, 2007.
- ↑ "DEFINITIONS OF INSULAR AREA POLITICAL ORGANIZATIONS." Office of Insular Affairs. Retrieved October 31, 2008.
- ↑ History of U.N. Decolonisation Committee - Official U.N. Website
- ↑ Kanton Tasi - Guam's Draft Commonwealth Act
Tumbu kaluar[édit | sunting sumber]
- Guampedia
- Guam Portal
- Éntri Guam di CIA World Factbook
- Guam di Open Directory Project
- Atlas Guam Wikimedia, ngandung peta ngeunaan Guam.
- KUAM TV/AM/FM
-
Tingali ogé Guam di Wikivoyage
Koordinat: 13°26′40″N 144°44′12″E / 13.44444°N 144.73667°E


text:
Opera
Opera nyaéta salah sahiji wangun seni pintoan panggung, ti mimiti pintonan dramatis nepika pagelaran musik.[1] Opera téh drama nu ngandung musik jeung nyanyian[2] Dina magelarkeun sandiwara, opera maké élémén anu has téater kayaning artistik panggung, raksukan, jeung akting tapi kekecapan atawa rumpaka dina opera mah leuwih diyanyikeun daripada dicaturkeun.[1] Nu nyanyi téh sok bari dipiring ku énsambel musik ti mimiti orkestra leutik nepiha orkéstra simfoni pinuh.[1]
Opera tradisional kabagi dua modél nyanyian, nyaéta; résitatif, déklamasi jeung nyanyian anu nuju kana bagian tunggal anu dinyanyikeun.[1] Bagian pondok anu dinyanyikeun ogé dipasrahleun minangka ariosos.[1] Unggal nyanyian dina opera sok dipirig ku musik.[1] Nu nyanyi jeung peran maranéhna nalika minton disusun nuutkeun golongan dumasar gedé-leutikna sora maranéhna.[1] Mun nu nyanyina lalaki digolongkeun minangka sora bas nu ngawengku sora bas, bariton jeung alto.[1] Ana pon mun nu nyanyina wanoja, sorana dibagi kana contralto, mezzo-sopran, jeung sora sopran.[1] Masing-masing tina ieu klasifikasi téh boga sub bagian deui atawa fach kayaning liris panyanyi sopran, coloratura, spinto jeung dramatis sopran anu nyambungkeun sora panyanyi jeung pancén anu luyu pikeun warna nada sora jeung kualitasna.[1]
Opera téh kaideuan tina réa kasenian séjénna.[1] Can aya katerangan anu jelas naha ieu opera téh mangrupa wangun musik pangluhungna atawa lain nu mangrupa subjék padungdengan ti mimiti abad ka-17.[1] Seni visual kayaning ngalukis, dilaksanakeun pikeun ngajadikeun tongtonan visual di panggung, anu dianggap minangka bagian anu penting dina pintonan panggung.[1]
Nari ogé mindeng dianggap minangka bagian tina pintonan opera.[1] Alatan kitu, opera anu kawentar karya Richard Wagner anu nuju kana gaya minangka Gesamtkunstwerk, atawa karya seni adumanis.[1]


text:
Saidpur, Divisi Rangpur
-
Keur kagunaan séjén, tempo Saidpur.
Saidpur (Syedpur) (Basa Benggala: সৈয়দপুর) nyaéta hiji kota di Distrik Nilphamari, Divisi Rangpur, Bangladés . Bandar Udara Saidpur mangrupa salah sahiji bandar udara doméstik di Bangladés. Pabrik Karéta Saidpur, ngadeg taun 1870, nyaéta pabrik karéta nu panggedéna di Bangladés, nu mana minangka pabrik karéta utama pikeun Jalur Assam-Bengal.[1]
Rujukan[édit | sunting sumber]
Tumbu kaluar[édit | sunting sumber]
Koordinat: 25°47′N 88°54′E / 25.783°N 88.900°ECitakan:Bangladesh-stub


text:
Awak Golgi
Dina biologi sél, awak Golgi (atawa parabot Golgi, kompléks Golgi, diktiosom) mangrupakeun organél nu aya dina ampir sakabéh sél eukaryote, kaasup tutuwuhan, sato, jeung fungi. Ieu ngaran dicokot tina ngaran ahli anatomi Itali Camillo Golgi, nu munggaran medar ieu organél dina taun 1898. Pancén utama awak Golgi nyaéta pikeun ngolah protéin nu rék dipaké dina mémbran plasma, lisosom, atawa éndosom, sarta protéin lianna nu bakal dihasilkeun ku sélna.
Kalolobaan vésikel angkutan nu ninggalkeun rétikulum éndoplasma (RÉ), utamana RÉ lemes, téh diangkut ka awak Golgi pikeun dirubah, dipilah, sarta dikirimkeun ka tujuan ahirna. Awak Golgi aya di ampir sakabéh sél eukaryote, tapi utamana mah dina sél-sél nu loba nyékrésikeun protéin, misalna sél B plasma, sél sistim imun nu nyékrésikeun antibodi.
Pancén[édit | sunting sumber]
Awak Golgi kurang leuwihna mah kawas "kantor pos" dina sél: ngolah lipid, protéin, jsb. nu asup, sarta ngatur 'ékspor'na.
Vésikel angkutan ti rétikulum éndoplasma ngahiji jeung sisi cis awak Golgi (kana cisternae), terus mindahkeun protéin nu diangkutna kana lumén Golgi. Protéin salajengna diangkut ka bagian médial ngaliwatan sisi trans. Modifikasi biasana mangrupa glikosilasi jeung fosforilasi. Protéinna ogé dilabélan ku runtuyan molekul luyu jeung tujuan ahirna. Pikeun conto, awak Golgi nambahkeun labél manosa-6-fosfat pikeun protéin nu ditujukeun ka lisosom.
Mékamisme angkutan/transpor dina awak Golgi can pati jéntré; bisa ku jalan progrési cisternae (awak Golgi ojah, ngawangun cisternae anyar di sisi cis, lajeng diancurkeun di sisi trans) atawa ku jalan angkutan vésikel (vésikel leutik ngakut protéinna ti hiji cisternae ka nu salajengna, sedengkeun cisternae-na teu robah). Aya ogé nu hipotésis yén aya interkonéksi cisternae, sahingga molekul-molekul téh diakut dina jero awak Golgi alatan difusi, sedengkeun lokalisasi protéin pangeusi Golgi dihontal ku mékanisme nu can kanyahoan.
Mun geus nepi ka sisi trans, protéin téh dicantélkeun kana vésikel angkutan pikeun dibawa ka tujuan ahirna. Bentuk vésikelna ditangtukeun ku tipeu protéin jeung labél nu ditambahkeun.
Pikeun conto, kompléks Golgi boga pancén pikeun ngamodifikasi glikoprotéin (dipaké dina mémbran sél). Vésikel ti RÉ ngandung glikoprotéin nu basajan kénéh. Dina kompléks Golgi, glikoprotéin ieu ditambahan jeung dikurangan karbohidratna, sahingga ngahasilkeun rupa-rupa struktur dina protéinna. Sanggeus disékrésikeun kana sél, vésikelna ngahiji jeung mémbran sél lajeng ngaleupaskeun kandunganana.
Marengan modifikasi protéin, awak Golgi ogé aub dina angkutan lipid sabudeureun sél, kaasup nyieun lisosom, organél nu aub dina digesti.


text:
Manehna imut bari ngasongkeun leungeun. “Tiara Lestari,” pokna.
Kuring olohok. Maenya? Tiara Lestari anu terkenal tea? Siga nu surti manena unggeuk. Leungeuna masih ngasong. Kuring sadar, bari rada kapiasem gancang leungeuna teh ditampanan. Karasa haneut basa tapak leungeun patarema. Tapi leuwih haneut deui dina jero dada kuring. Meureun perbawa sikap manehna anu kacida someahna.
“Pa Handoko tos nelepon ngawartosan kan?” tanyana. Kuring gura-giru unggeuk. Oh, jadi manehna nyah anu dijangjikeun ke Pa Handoko teh. Paingan atuh basa telepon teh make sababaraha kali nyebut jempolan.
Sidik memang Jempolan. Tiara Lestari tea. Kuring akrab pisan jeung tangtunganan. Kapan geus mangpuluhkali ku kuring disidik-sidik. Mindengn pisan fotona dina internet teh dibuka. Apal pisan kana liku-liku awakna, nepi ka jero-serona. Enya kapan manehna teh perna jadi model dina
majalah dewasa di luar negri.
Mun ayeuna peureum oge bakal sagalan bakal atra kabayang dina wangwangan kuring. Kulitna nu hideung santen. Dina foto teh tembong beresih tur ngagurilap katojo sinar. Awakna, nu bulucun tangtu bae, lir janggelek karya seni. Irungna mancung. Kitu duei dadana. Ah, mun neuteup gambarna, pasti aya hawa nu nguniang jeroeun dada.
“Geuning kalah ngalamun.” Deg. Manehna keur imut bari neuteup kuring. Leengeuna noel. Kuring karek sadar. Salaman teh can dileupaskeun. Gura-giru kuring narik leungeun.
“Mangga atuh ka labet,” kuring ngajak. Manehna unggeuk baru ngalengkah nuturkeun.
Sanggeus ruratreret nempoan eusi ruangan manehna malik ka kuring.
“Tiasa dikawitan?” Hah? Aduh, tetela kuring deui-deui ngalamun.
“Kumaha?”
“Tiada dikawitan?”
Kuring gancang unggeuk. Manehna terus muka kimono. Di jerona taya deui hahalang najan salembar. Breh, awak nu mindeng jadi implengan teh ngajanggelek hareupeun kuring. Sampurna, teu beda tinda fotona.
Rada ngadegdeg basa leungeun mimiti pancen gawe teh. Usap ka kenca, usap ka katuhu. Terus ka luhur, ka handap, bulak-balik.
Manehna tembong husu diuk dina korsi. Posena estu matak ratug jajantung. Biwirna ngabelenyeh basa nempo kuring sababaraha kali menerkuen calana nu ujug-ujug karasa jadi sereg. Ah, paduli teuing. Leungeun kuring terus beraksi. terus, terus,terus. Ahirna tembong hasilna. Lukisan manehna taram-taram geus ngabentuk.(*)
Posts tagged basa sunda
Patepang Jeung Tiara Lestari
Manehna imut bari ngasongkeun leungeun. “Tiara Lestari,” pokna.
Kursus Kamasutra
Basa kayaan kantor keur simpe, brosur teh ku kuring dibuka. Tadi dibagi-bagi ku budak ngora di jalan nuju ka kantor. Harite teh langsung we dipesakan da tembong narik ati. “Kursus Kamasutra.” Kitu judulna teh.
Basa dibuka, kuring langsung kairut. Kursus teh diayakeun saminggu sakali. Waktuna malem minggu. Biayana memang rada mahal, Rp 1 juta sabulan. Tapi dina brosur teh dijanjiekun nilai tambah: langsung praktek. Teuing naon maksudna.
Lah-lahan nomor dina brosur teh ku kuring ditelepon. Nu narima awewe darehdeh naker. Kuring langsung nalungtik perkara kursus tea. Ternyata cenah memang aya praktek langsung. Tapi tiap peserta teh teu kudu mawa pasangan. Jadi praktekna jeung saha? Ditanya kitu teh Si eneng nyikikik. Kuring jadi ratug tutunggulan.
Lah-lahan sore eta keneh kuring langsung daftar. Transfer lewat ATM mayar biaya kursus teh. Sanggeus bukti pembayaran dibejakan lewat telepon, kuring langsung dibere alamat kursus: pertokoan Caladi di jalan Dadali. Kursus dimimitian poe sabtu. Bet karasa teu sabar ngadagoan poe munggaran
kursus teh.
Basa waktuna geus datang, kuring muru tempat kursus. Teu hese neanganan. Ruko leutik tempat kursus teh, diapit ku tempat fitnes jeung salon. Basa kuring asup, wanoja ngora ngabageakeun.
Kursus teh di lantey kadua. Semi privat, ceuk si wanoja teh, lantaran tiap peserta ditempatkeun di kamar sorangan-sorangan. Engke instruktur nu bakal ngadatangan tiap-tiap kamar mere pituduh.
Urang India instruktur kursus teh. Pangawakanana jangkung badag, kulitna hideung. Ngarana Kumar Singh. Sigana pas, yeuh. Kapan kamasutra teh seni bercinta ti India lin.
Moal dicaritakeun kumaha basa-basina si juragan Kumar teh. Kapan soal teori-teori mah dina buku jeung video oge loba lin. Satengah jam manehna mere penjelasan panjang lebar soal teori teh. Kuring unggeuk-unggeukan we, ambeh siga bener-bener ngarti.
“Kumaha tos ngartos? Tiasa dilajengkeun kana praktek?” Kang Kumar mungkas penjelasannana soal teori. Kuring gura-giru unggeuk. Tah, ieu bagian anu ku kuring dianti-anti teh.
Kumar ngagero dina lebah interkom. Teu lila aya nu keketrok kana panto. Kuring colohok basa nu keketrok asup teh.
Naha teu salah kitu? Ieu kitu layan kuring praktek teh? Beu, bangkok atauh ieu mah. Dreum ketah. Beungetuna manis, tapi awakna sigana leuwih ti 100 kg.
Kumar sigana surti kana kaheran kuring. “Praktek munggaran soal foreplay. Ieu janten ujian kangga bapa. Kumaha cara ngahudang birahi pasangan urang,” pokna.
Kuring garo-garo teu ateul. Naha taya deui nu leuwih langsing kitu? Tapi ah, antukna kuring nurut oge, siap-siap mraktekkeun teori pemanasan nu tadi dijelentrekeun.
Kuring nangtung papahareup jeung eneng gendut tea. Manehna ngagalenyu. Huntuna tembong rada koneng. “Sok mulai. cara ngusapan jeung nyium.” Kumar ngomando.
Si Endut teh ngadeuketan. Sok leungeuna kana dada kuring. Terus ngusapan, lemes kacida. Aduh, kuring langsung ngabirigidig. Memang lebah dada teh jadi titik lemah kuring. Ari geus kitu mah teu burung lungsur langsar. Kuring ngusapan manehna, manehna ngabales. Kuring nyucup pipina manehna sumerah. Leungeun kuring terus ngatapyak, nguap kaditu-adieu. Si eneng teh pinter pisan ngalayanana. Tapi basa adegan beuki panas, Kumar langsung motong. “Cukup, cukup!”
Si endut langsung ngajauhan. Terus ninggalkeun kamar bari maledog ku imut. “Pertemuan pertama tos lekasan. Urang teruskeun minggu payun,” ceuk Kumar. Kuring masih keneh hareugeungeun. Napsu teh keur ngaberung basa tadi dititah eureun.
Memeh ninggalkeun tempat kursus kuring ngaharewos ka Kumar supaya pas praktek lanjutan pasangan kuring diganti kunu leuwih sip. Manehna unggeuk bari ngegelenyu. Kuring mulang bari ngarasa reugreug.
Minggu hareupna, geus taya deui teori. “Langsung praktek,” Kumar ngomong bari imut. Kuring dag-dig-dug. Basa pasangan praktek dibawa ka kamar kuring olohok. Euleuh-euleun naha siga bentang film geuning. Beunget manis. Kulit sampulur koneng. Awakna oge estu sampurna ngabentuk biola. “Nani,” pokna ngenalkeun maneh bari ngasongkeun leungeun. Kuring gura-giru nampanan.
Sanggeus mere pesen nu kudu dipraktekeun, Kumar terus ninggalkeun kamar.
Sakedapan kuring jeung Nani pada ngabetem. Asa rada kagok. Tapi imut manehna terus nyairkeun suasana. “Mangga atuh urang ngawitan,” pokna. Kuring unggeuk.
“Kamari tos diajar carana pemanasan. Sok geura urang praktekeun deui.”
Teu cara kamari, ayeuna mah segut pisan kuring teh. Basa manehna ngadeukeutan leungeun kuring langsung gap kana leungeuna.
Praktek dimulai! Jeung lain bag-bagan pemanasan wungkul ni dipraktekeun teh, tapi oge langsung kanu leuwih jauh. Termasuk soal macem-macem posisi salila berhubungan.
Basa isukna kuring ngaharewos ka Si Odi, babaturan di kantor, manehna tembong teu percaya. “Ah maenya?” pokna bari kerung. Basa ku kuring dijelentrekeun ti awal nepi ka ahir lalampahan salila kursus, manehna langsung nyoara, “Atuh eta mah teu beda jeung pelacuran terselubung,” pokna.
Kuring langsung nyeuneu dikitukeun teh. Atuh sarua we jeung nyebut kuring lacur ari kitu mah. Terus we kuring teh ngajelaskeun elmu anyar nu ku kuring kapulungan tina kurses tea. Samemehna mah kapan timana teuing kuring apal kana nikmatna gaya  coming from behind .
“Alah, percuma apal loba gaya oge ari teu bisa dipraktekeun ka pamajikan mah,” tempas Odi.
Aeh, enya nya. Omongan si bebengok teh terus kapikiran. Peutingna, basa si bungsu geus reres dipepende, kuring noel imbit emana. Manehna tembong surti. “Urang di kamar tukang we, Pa.” pokna. Biasana kamar tukang teh dipake ku Si Yayah tapi pembantu teh geus dua poe balik.
Di kamar tukang, dina cahaya lampu nu remeng-remeng, hasil kursus teh ku kuring dipraktekkeun. Ti mimiti jurus pemanasan nepi ka gonta-ganti posisi. Tapi ternyata teu sesuai harepan. Basa Rina, pamajikan kuring, dititah ganti posisi manehna nolak bari jejebris. “Ih akang geuning aneh-aneh. Hayoh, diajar ti mana. Ngadon jajan di luar nya?”
Beu nu aya mah napsu kuring teh langsung we alum. Kamar tukang nu tadina pinuh ku harurung kanimat, akhirna malah caah ku amarah. Pamajikan curiga, kuring bebeakan nolak bari ambek.(*)
Malem Pangantenan
Mun nyarita soal malem panganten, sok inget ka jaman beheula. Waas.
Sapuluh taun katukang kuring ngalaman malem pangantenan anu unik. Harita
kuring bener-bener masih bau jaringao. Umur karek 17 taun tur hirup di desa.
Jadi sama sakali bolostrong soal hubungan asmara.
Kawin ge teu kahaja harita teh. Lulus ti SMP teu ieuh neruskeun da kolot teu boga biaya. Kuring langsung diajak Mang Karta –emang kuring– jadi laden manehna. Kabeneran bakatna kana ngurut teh tumurun ka kuring. Basa du SD keneh kuring geus bisa memener tulang nu misalah atawa potong. Teu kungsi diajar. Ukur sok nempo si mamang beraksi, terus bisa we kuring teh. Boga bakat alam kuring teh, cek si mamang mah.
Dua taun mantuan Mamang, akhirnya kuring beuki tapis kana memener urat jeung
tulang teh. Lantaran Mamang mimiti sering tik-tik brek, akhirnya kuring jadi
sering jadi andelan.
Urang tunda heula lalakon kuring. Kacaturkeun di kampung tatangga aya kembang
desa anu kawentar kamana-mana. Neng Mimin, putrana Pa Haji juragan sapi.
Umurna 30 taun, tapi geus jadi randa. Salakina nu ti heula diusir ku ramana
lantaran dua taun ngaligeuh.
Terkenal pisan Neng Mimin teh. Beungeut geulis, awak hade. Komo deui ramana
jalma jegud. Atuh puguh jajaka jeung para duda teh paheula-heula ngahelaran.
Ari kuring harita teh teu ieuh milu aub. Maklum umur ge karek 17 taun. Can
mikir-mikir kanu kitu.
Tapi hiji poe, kuring justru panggih jeung manehna. Malah bisa ngobrol lila
lisan. Malah kuring bisa nyekelan pingpingna bebas pisan. hehehe…tapi tong
boga pikiran ngeres heula. Hubungan kuring jeung manehna murni profesional.
Maklum si kembang desa teh harita kaserang salah urat dina lebah congo
pingping. Cenah lantaran labuh di kamar mandi.
Rada bangga ngubaran panyakitna teh. Maklum nyi randa teh tembong serba salah
tur serba kagok mun rek dirancet teh. Era tayohna mah. Ari kuring sih biasa.
Teu ieuh boga pikiran lain-lain. Profesional mun ceuk basa ayeuna mah. Atawa
mungkin perbawa umur nu karek manjing baleg jadi can rada wawuh kana nu
aneh-aneh siga kitu.
Aya kana tujuh kali ngubaran si teteh teh. Kitu kuring ngabasekeun manehna
nyi randangora teh, lantaran umurna nu jauh di luhureun kuring. Sanajan mimitina rada karagokĀ lila-lila mah jadi lancara sesi pengobatan teh. Malah jadi sering uplek
ngobrol. Sifat kuring nu resep banyol jadi samara keur ngalancarkeun obrolan.
Tapi kuring teu nyangka, perkara ngarancet pingping teh tetela jadi manjang.
Saminggu ti saprak si teteh cageur, kuring digero ku Pa Haji.
Lir dibentar gelap basa Pa Haji tog mol nanya: kuring daek teu jadi salaki Teh Mimin?
Harita teh kuring ukur calangap bari taya sora nu kaluar. Kaget jeung bingung
pagalo jadi hiji. Jadi tujuh kali ngarancet manhena kuring bisa ngirut hate si bentang desa? Asa teu percaya.
“Intina mah Jang, anak Bapa teh menta tanggung jawab bongan geus disasaran pingpingna sababaraha kali,” ceuk Pa Haji bari ngagelenyu.
Kuring garo-garo teu ateul. Tanggung jawab? Har lain kuring mah ukur nulung wungkul. Da hate ge berseih taya dibarung ku napsu. Lamun si tetehna ngarasa lain eta mah atuh salah manehna. Tapi teu ieuh dikedalkeun eusi hate teh.
Kuring akhirna dibere waktu ku pa Haji keur mikir jeung badami jeung kolot. Tapi tetela ema jeung bapa kuring langsung satuju malah nyebut eta teh oge kasempetan emas nu moal tangtu bakal datang deui. Kitu deui Mang Karta satuju pisan mun kuring kawin ka Teh Mimin teh. Ari kuring dipikir-pikir teh teu boga alesan keur nolak.
Jadi singget carita pruk we kuring teh ka Teh Mimin. Hajatna dirarame ku nanggap wayang sagala. teu heran da Pa Haji teh kapan jalma jegudna tur loba banda.
Moal dicaturkeun soal geumpeurna kuring basa dirapalan oge kakaget kawawuh kuring nu langsung diucapkeun basa ngucapkeun salamet bari sasalamen. Urang langsung kana soal malem pangetenan bae.
Harita teh jam kira-kira 11.00 peuting. Kuring jeung si teteh geus dititah bus ka jero kamar. Padahal di luar wayang karek dimimitian.
Di jero kamar kuring asa leuwih geumpeur batan basa dirapalan. Kuring bener-bener teu boga cecekelan naon nu kudu dilakukeun. Dua poe katukang basa nanya ka Mang Karta kalah dijawab bari nyakakak. “Nu kitu mah teu kudu dipapatahan. Alami. Lila-lia ge pasti kapanggih sorangan carana,” pokna. Alami? alami nanahaon. Bukti kuring jadi bingung siga kieu.
“Geuning kalah ngalamun.”
Gebeg. Si teteh nu keur meresihan pupulas beungeut mencrong kuring tina eunteung. Paromana marahmay sanajan tembong gurat kacape nu kawilang atra. Di kitu keun teh kuring beuki samar polah.
Si Teteh cengkat. Beungeutna geus beresih tina wedak jeung lipenstip. Manehna terus ngagoledak kana ranjang. Nempo kuring masih keneh ngajanteng deukeut panto manhena ngagupayan baru nepakan kasur gigireunana. Kaleked kuring ngadeukeutan. Kalacat naek kana ranjang. Dug gigireunana. Awak kuring karasa kacida tegangna. Jantung siga bedug lebaran, dag-dig-dug taya eureuna.
“Naha ngajeten wae? Kunaon? Isin? Piraku ka bojo sorangan isin.”
Kuring teu nembal. Awak ge teu usik. Sakedapan pada ngaheneng. Karsa aya seungit malati campur jeung bau awak si teteh nu minuhan irung. Pikiran kuring asa tambah butek tur pabaliut. Boro-boro bisa ngalucu jiga basa keur ngarance manehna bareto.
“Ayi bendu ka teteh?”
Kuring kaget. Gideug bari ngareret. Manehna keur neuteup ka kuring bari sare nyangigir. Kuring gura-giru malikkeun paneuteup ka lalangit kamar.
“Naha geuning ti tadi bet cicing bae?”
Kuring teu nembal. Ari kitu kedahna kumah? Dina hate wungkul nanya kitu teh, ari baham mah teu wani kedal.
“Ayi teh kapaksa mihukum teteh teh?”
Kuring gura-giru gideug.
“Naha atuh bet siga nu bendu?”
“Ah, henteu,” tembal teh. Karasa sora teh ngageter.
“Upami henteu bendu, na atuh tetehna diantepkeun bae? Kapan itu teh malem pangantenan urang?”
“Ari..ari kitu kedah..kumaha?”
Kareret si teteh teh kerung. “Har, naha teu terang kitu?”
Kuring gideug lalaunan. Karasa beungeut panas.
“Memang teu aya nu masihan terang?” kadenge siga bari nyerengeh nanya kitu teh.
Kuring gideug deui.
“Tong bingung lah. Engke ku teteh dibingbing.”
Kuring ngareret. Nu geulis teh keur imut leleb bari neuteup. Gura-giru kuring miceun deui teuteupan. Aneh, bet asa aya nu ngageter jeroeun dada.
Rada lila simpe. Tapi dina jeroeun dada mah galecrok rame pisan.
“Eu..abdi kedah…kumaha?” Kuring ahirna ngawani-wani karep. Ari panon mah angger nengetan lalangit.
“Emh..kumaha nya? Panginten mimitina mah urang kedah sami-sami muka pakean.”
Kitu na teh si teteh bari cengkat, ngadon diuk. Terus ngalaan kancing kabayana. Kuring gancang nurutan. Tapi leungeun teh karasa ngadegdeg basa mukaan kancing jas. Basa kabaya geus leupas, si teteh terus ngudaran samping. Kuring oge sok ngalaan calana panjang.
Pada-pada ngan ukur make pakean jero kuring terus nuturkeun basa si teteh dud deui kana kasur. Dulag jeroeun dada kuring karasa beuki tambah rosa.
Di pirig ku sora wayang anu terus ngemprung, malem pangantenan teh ahirna laksana. Si teteh ngabingbing kuring salengkah demi salengkah kalayan sabar pisan. Tapi ngan mimitina wungkul mapatahan teh. Basa geus ngalincak nu kadua, komo deui anu saterusna, kuring teh geus langsung bisa sorangan. hehehe.
Malem panganten eta teh moal kapopohokeun. Oge malem pangentenan anu kadua.
Memang kuring teu manjang jeung si teteh teh. Gusti Allah mundut anjeuna lima taun kaliwat. Kaguguran basa ngandung anak kuring anu lila dianti-anti.
Ngan ukur opat bulan nyorangan, Kuring bet ngalaman pangantenan deui. Kuring deui-deui dikumaha ku Pa Haji, mitoha kuring tersayang. Manehna sigana beurat kaleungitan kuring anu geus jadi kapercayaan dina usaha balantik sapi. Nyaah ku hubungan anu geus terbina, pokna basa anjeuna nawaran kuring kawin jeung Neng Titin, adina Si Teteh. Rek nolak oge teu wasa kuring teh. Komo deui da Neng Titin teh teu eleh geulisna ku lanceukna.
Antukna pruk we kuring kawing deui. Pa Haji nanggap wayang deui. Kuring pangantenan deui. Ngan bedana dina malem pangentan anu kadua ieu mah kuring nu jadi pembimbing teh. Ma’lum Neng Titin teh kapan masih keneh ngora pisan, karek 17 taun, persis pisan jeung umur kuring basa pruk ka lanceukan.
Ayeuna gues lima taun kuring ngajiji jeung Titin. Pa Haji geus taya dikieuna, mulang ka kalanggengan tilu taun katukang. Kabeh kakayaanna brug ka anakna hiji-hijina, Nya Neng Titin pisan, anu ayeuna geus maparin kuring tilu budak ka kuring. Hirup kuring ayeuna estu genah merenah.(*)
Hirup Teh Teuing Ku Endah
Hirup teh aya ku genah. Senang, henang-hening. Geus leuwih sataun kuring luntang-lantung. Ukur nulis jeung ngajurungkeun
keresep. Kalan-kalan nguseup, kadang-kadang jalan-jalanan nyuksuk padesaan.
Teu ieuh bingung ku kabutuh dapur. Dua buku karya kuring nu jadi best seller bener-bener jadi berkah. “Roman Nyai Pohaci” nepi ka kiwari geus cetak ulang 5 kali. Buka kadua, “Asmara dina galindeng tembang” malah leuwih sip: geus 8 kali cetak ulang. Unggal bulan kuring tinggal namprak narima royaltina.
Eta dua buku dina basa sunda oge geus ngajawulkeun ngaran kuring. Penerbit
teh ayeuna mah parebut menta naskah. Majalah jeung koran basa sunda oge teu eureun menta tulisan. Televisi basa sunda oge terus menta naskah drama. Kuring nya tangtu bae tambah ma’mur. Kipas-kipas. Nikmat pisan.. komo mun geus diuk bari nyerebungkeun roko siga kieu mah.
“Hayoh akang ngalamun bae.”
Gebeg. Tembong Heni diuk na ranjang. Awakna bulucun, ukur katutupan ku simbut anu geus teu puguh posisina. Kuniang manehna hudang, hayoh ngalendotan kuring nu keur diuk dana korsi.
“Ngalamun naon si kang?”
“Ngalamun kahirupan.”
“Yey, kahirupan dipikiran. Mending dini’mati,” pokna bari pegeuh nangkeup. Teu kaampeuh napsu kuring teh kahudang deui. Padahal kareak satengah jam katukang kuring jeung manehna ngabedahkeun katresna.
“Hayu Kang, dina kasur,” pokna, semu haroshos.
Coba etah, nikmat pisan lin? Heni teh jadi bukti sampurnana kahirupan kuring. Umurna karek 23. Kungsi jadi penari jaipong, tapi langsung pangsiun basa jadian jeung kuring. Karek genep bulan pruk ngahiji teh. Manehna estu wanoja simpel. Asal duit bulanan beres, tara ieuh make barang tanya urusan lain-lain. Pokona mun kuring keur amprok jeung manehna waktu teh bener-bener dimaksimalkeun keur nyesep madu asamara.
Basa kuring ninggalkeun kontrakan Heni, posel teh disada. Langsung diangkat.
“Pa, nuju dimana?” Pamajikan ternyata. Lain, lain Heni, tapi pamajikan kuring nu asli. Sumi. Manehna nu kaiket tali rumah tangga jeung kuring tujuh taun terakhir.
“Nuju di jalan, Mah. bade uih,” tembal teh. “Hoyong dioleh-olehan martabak, teu?”
Manehna ngaenyakeun. Telepon ditutup. Tapi langsung kadenge aya pesen anyar asup. Gancang dibaca. “Diantos di bumi. Si Om nuju ka Jakarta. Sono pisan yeuh.”
Ti Mayang geuning. Beu penyanyi petingan kuring teh ngajak papanggih. Geus dua minggu kuring teu amprok jeung manehna. Maklum Si Om anu ngampihan manehna terus ulukutek bae di imahna. Cenah proyekna di Jakarta keur sepi.
Gancang kuring mencet nomor imah. “Mah, punteng apa teu jadi uih. Bieu aaya telepon ti penerbit. Sigana rek mesen naskah. Engke wengi lah martabakna dipangmeserkeun.”
Beres. Dius we kuring ka beh wetan, muru ka pangkuan Mayang, penyanyi pub anu bahenol nerkom. Leuh asa sono pisan ka si eneng teh. Kacipta mun tas gulung teh kuring sok ditangkeup ku manehna bari dihariringan, siga budah nu keur dipepende indungna. Aduh-aduh, aya ku endah jeung ni’mat pisan hirup teh.
“Akang, akang!”
Kuring kaget. Luncat, ampir labuh. “Akang ngimpi naon etah? Sare na korsi baru terus seura-seuri bae.”
Hah, ngimpi? Kuring gigisik. Di hareupeun tembong Sumi, pamajikan kuring, mencrong pinuh ku kaheran. “Cenah rek ngarang? Naha kalah ngaguher kerek?”
Kuring garo-garo teu ateul. Jadol teh. Hirup nu ni’mat teh ukur dina impian geuning. Dina kanyataan mah kuring teh tetep we pangarang miskin anu salawasna bingung neangan inspirasi. Jadol!(*)


text:
Guano
Guano (tina basa Quechua 'wanu' ngaliwatan basa Spanyol) nujul ka tai manuk laut jeung kalong. Ajénna luhur pisan salaku gemuk (pupuk) atawa mesiu, sabab kandungan pospor jeung nitrogénna anu luhung. Superpospat nu dijieun tina guano dipaké pikeun aerial topdressing. Pikeun patani mah, tai manuk téh kawentar bisa ngaronjatkeun produksi pepelakanana. Taneuh nu kakurangan zat organik bisa jadi leuwih ngahasilkeun mun ditambahan ieu manur. Guano téh ngandung amonia, asam urat, asam pospat, asam oksalat, jeung asam karbonat, sarta garam taneuh. Lobana kandungan nitrat ogé ngajadikeun guano komoditas strategis; Perang Pasipik antara aliansi Péru-Bolivia jeung Cili utamana mah alatan tarékah Bolivia nu majeg pangusaha guano ti Cili.
Guano anu hadé ayana di wewengkon nu hujanna teu loba jeung iklim garing, sabab hujan bakal meakkeun kandungan nitratna. Guano dipanén di sababaraha pulo di Sagara Pasipik (misalna Kapuloan Chincha jeung Nauru) jeung sagara lianna (misalna Pulo Juan de Nova). Pulo-pulo ieu téh mangrupakeun imah pikeun koloni-koloni manuk laut salila mangabad-abad, nepi ka tambang guano di wewengkon éta digali nepi ka méteran jerona. Dina abad ka-19, Péru téh kawentar tina komoditas guano. Salah saurang lulugu dina manén guano nyaéta Benjamin Drake Van Wissen.
Di sapanjang basisir Péru, guano téh geus dipanén salila sababaraha abad lilana, dikokolakeun ku pausahaan swasta jeung pamaréntah. Produsén nu pangpentingna dina sajarah komoditas guano nyaéta Guanay Cormorant; kandungan nitrogénna leuwih euyeub batan guano ti manuk laut lianna. Spésiés produsén guano lianna nyaéta Pelikan Péru jeung Peruvian booby.


text:
Suluh fosil
Suluh fosil (fossil fuels) atawa suluh mineral nyaéta suluh nu asalna tina fosil: hidrokarbon nu aya dina lapisan luhur kulit Bumi. Jenisna aya rupa-rupa, ti nu volatil pisan nu nisbah karbon:hidrogénna handap samodél métana, pétroleum nu cair, nepi ka nu nonvolatil nu diwangun ku ampir sagemblengna karbon samodél areng antrasit. Métana bisa kapanggih di pertambangan hidrokarbon sacara misah, ngahiji jeung minyak, atawa dina bentuk métana klatrat. Sacara umum masarakat yakin yén ieu suluh téh dibentuk tina fosil tutuwuhan jeung sasatoan[1] nu terus-terusan kapanasan jeung kateken di jero kulit Bumi salila ratusan yuta taun[2]. Nu ieu katelahna téori biogenik. Ieu jenis suluh munggaran diwanohkeun ku Mikhail Lomonosov taun 1757. Lian ti kayakinan umum, aya ogé nu percaya yén hidrokarbon nu leuwih volatil, utamana gas alam, dibentuk ku prosés abiogénik, nu hartina teu dihasilkeun tina mahluk hirup.
Taun 2005, kira-kira 86% énérgi dihasilkeun tina ngaduruk suluh fosil, sedengkeun sésana disumbang ku hidrolistrik (6,3%), nuklir (6,0%), jeung nu lianna (géotermal, surya, angin, kai, jeung runtah, 0,9%)[3].
Suluh fosil mangrupakeun sumberdaya alam nu teu bisa dipulihkeun, sabab prosésna merlukeun waktu jutaan taun. Parebut suluh fosil ngabalukarkeun konflik régional jeung global, sedengkeun produksi jeung makéna ngadatangkeun masalah lingkungan. Ku kituna, kiwari masarakat geus nyobaan migunakeun énérgi nu bisa dipulihkeun.
Durukan suluh fosil ngahasilkeun kira 21,3 milyar ton (= 21,3 gigaton) karbon dioksida per taun, padahal prosés alam ukur bisa nyerep satengahna, sahingga jumlah karbon dioksida atmosfir nambahan 10,65 milyar ton per taunna (saton karbon atmosfir sarua jeung 44/12 atawa 3,7 ton karbon dioksida)[4]. Karbon dioksida téh salahsahiji gas rumah kaca nu ngabalukarkeun jagat nyongkab.
Rujukan[édit | sunting sumber]
- ↑ Dr. Irene Novaczek. "Canada's Fossil Fuel Dependency". Elements. Diakses pada 18 Januari 2007.
- ↑ "Fossil fuel". EPA. Diakses pada 18 Januari 2007.
- ↑ "International Energy Annual 2005". Diakses pada 9 Séptémber 2007.
- ↑ "US Department of Energy on greenhouse gases". Diakses pada 9 Séptémber 2007.
Tumbu kaluar[édit | sunting sumber]
- "EPA defines fossil fuel"
- "The Coming Energy Crisis?" - éséy James L. Williams ti WTRG Economics jeung A. F. Alhajji ti Ohio Northern University
- "Powering the Future" - Michael Parfit (National Geographic)
- "Will We Run Out of Energy ?" - artikel Mark Bradley
- "Federal Fossil Fuel Subsidies and Greenhouse Gas Emissions"
- Fossil Fuel Subsidies in Europe
- US Fossil Fuel Subsidies
- 2003 Congressional briefing on fossil fuel subsidies
Hoghag
- The Origin of Methane (and Oil) in the Crust of the Earth - Thomas Gold (arsip Internét)


text:
Kunci
Kunci atawa nu dipikawanoh minangka temu kunci nya éta ngaran tutuwuhan anu kaasup kana bungbu dapur tur bisa dimangpaatkeun pikeun dijadikeun ubar.[1] Watang aslina aya dina jero taneuh anu disebut beuti, warnana konéng semu coklat, seungit, kandelna 5-30 x 0,5-2 cm, watang anu di luhur beungeut taneuh nya éta watang tipu (palapah daun).[2] Umumna miboga 2 nepi ka 7 lambar, daun handap mangrupa palapah daun warnana beureum, palapah daun mindeng sarua panjangna jeung tangkai daun; daunna ajeg, wangun lansét rubak atawa rada seukeut, tungtung daunna seukeut, beungeut daunna lemes tapi bagian handap rada aya buluan, daunna aya keliran warna héjo ngora, rubakna 5-11 cm. Kunci biasana tumuwuh di wewengkon tropis di dataran handap, biasana kembangan dina bulan Januari nepi ka Pebruari sarta bulan April nepi ka bulan Juni.[2] Alus tumuwuh dina taneuh nu beueus ogé subur kalayan tukeurna hawa sarta tata cai anu alus.[2] Dina taneuh anu kurang boh tata caina atawa mindeng kakeueum ku cai prosés tumuwuhna baris kaganggu sarta beutina gancang buruk.[2] Salian ti mangpaat pikeun bungbu dapur, kunci ogé bisa dimangpaatkeun pikeun dijadikeun ubar, diantarana nya éta ubar batuk, ubar hésé hitut, nambahan napsu dahar, sariawan, nambahan ASI,[2] pikeun ubar kanker,[1] sarta mangrupa resép kageulisan wanoja Sunda.[3]
Referensi[édit | sunting sumber]
- ↑ a b Temu Kunci Obat Kanker (id) (Diakses ping 31 Oktober 2011)
- ↑ a b c d e Temu Kunci (id) (Diakses ping 31 Oktober 2011)
- ↑ Tanaman Temu Kunci Rahasia Kecantikan Perempuan Sunda (id) (Diakses ping 31 Oktober 2011)


text:
Efficiency (statistics)
Dina statistik, efisiensi nyaeta salah salah ukuran keur estimator.
Efisiensi dina unbiased statistik T diartikeun salaku
numana I(θ) nyaeta sampel informasi Fisher. Mangka e(T) nyaeta varian mininum nu mungkin keur estimator unbiased dibagi ku varian sabenerna. Dina Cramér-Rao inequality ngabuktikeun yen e(T) ≤ 1.
Estimator efisien[édit | sunting sumber]
Lamun estimator tina parameter, , sarua jeung keur sakabeh nilai parameter, maka ieu estimator disebut efisien.
Hartina, estimator sarua jeung Cramér-Rao inequality .
Saterusna, estimator efisien lamun unbiased ngarupakeun minimum variance unbiased estimator oge. Hal ieu sabab estimator efisien mertahankeun kasaruan dina Cramér-Rao inequality keur sakabeh nilai parameter, numana hartina nepi ka nilai varian minimum keur sakabeh parameter (definisi MVU estimator). Kudu dicatet yen estimator MVU teu salawasna efisien sabab "minimum" teu salawasna kajadian dina Cramér-Rao inequality.
Asimtot efisiensi[édit | sunting sumber]
Keur sababaraha estimator bisa nepi ka asimtot efisiensi tur disebutna estimator efisien asimtot. Kasus ieu kapanggih dina estimator maximum likelihood atawa keur estimator nu sarua jeung asimtot Cramér-Rao inequality.
Conto[édit | sunting sumber]
Anggap ukuran sampel n dicokot tina mean u jeung varian sebaran normal.
Sample mean tina runtuyan sample , dirumuskeun ku
mangka gedena varian 1/n. Ieu sarua jeung informasi Fisher bulak balik tina sampel (katempo jentre tina definisi) mangka migunakeun Cramér-Rao inequality, sampel mean nyaeta efisien dina efisiensi ieu sarua jeung hiji.
Ayeuna tempo sample median. Hal ieu ngarupakeun estimator nu unbiased jeung consistent keur u. Keur n nu gede, sampel median ngadeukeutan kana sebaran normal numana mean u jeung varian (contona, ). Mangka efisiensi na jadi 2/π, atawa kira-kira 64%. Catetan, efisiensi ieu ngarupakan efisiensi asimtot --- nyaeta limit efisiensi lamun ukuran n nuju ka tak terhingga. Keur lobana n anu terhingga bakal ngabogaan efisiensi nu leuwih gede (conto, keus ukuran sample 3 mangka efisiensina kira-kira 74%).
Loba paniliti nu milih sampel median keur estimator mean, sabab nguranganna efisiensi leuwih katembong keur sampel nu acak dina watesan henteu sensitifna data outlier.
Efisiensi relatif[édit | sunting sumber]
Lamun jeung ngarupakeun estimators keur parameter θ, mangka penilti satuju yen T "leuwih efisien" batan T ′ lamun: (i) mean kuadrat kasalahan (MSE) leuwih leutik tinimbang sababaraha nilai , jeung (ii) MSE teu leuwih gede ti T ′ keur sakabeh nilai θ.
Sacara formal,
keur sakabeh , nu pakait raket di unggal tempat.
Efisiensi relatif bisa oge diartikeun
Sanajan e sacara umum fungsi θ, dina sababaraha kasus henteu pakait; mangka kitu, lamun e kurang ti hiji nembongkeun yen T leuwih hade dipake, henteu gumantung kana nilai θ sabenerna.


text:
Undak usuk Basa Sunda nyaeta panta-panta basa atawa tatakrama basa, nu dibagi kana genep panta (R.I Adiwijaya):
1. Basa luhur
2. Basa lemes
3. Basa sedeng
4. Basa kasar/cohag
5. Basa kasar pisan
6. Basa panengah
1. Basa luhur (Tara dianggo)
Dianggo kanggo ka Raja, Presiden sareng ka kulawargana
2. Basa lemes
Dianggo ka saluhureun, atawa kanu can wanoh;
a. Lemes keur batur
b. Lemes keur sorangan
3. Basa sedeng (Loma)
Dianggo ka babaturan nu akrab
4. Basa kasar
Dianggo ka sahandapeun, nu akrab pisan
5. Basa kasar pisan
Dianggo lamun keur ambek atawa ka sato, bias oge ka babaturan nu akrab pisan
6. Basa panengah
Dianggo ka sahandapeun (Contona; ka padamel) nu yuswana langkung sepuh.
Tarapna basa lemes, aya 9 syarat (Hidayat Suruyalega);
1. Aya tekad ngajenan batur
2. Pasemon marahmay
3. Rengkuh
4. Lentong
5. Milih basa
6. Anggoan
7. Luyu sareng waktu
8. Tempat
9. Kaayaan nu dicandak nyarita
Basa Lulugu nyaeta; aturan cara make basa, nu geus ditangtukeun ku masyarakat nu make eta basa. Basa Sunda di wewengkon Bandung dijadikeun basa lulugu;
1. Basa Sunda di wewengkon Bandung bakal mampuh nga-mekarkeun Basa Sunda jadi basa panganteur di sakola-sakola
2. Bandung jadi puseur dayeuh tatar sunda
3. Bandung luyu jadi wewengkon pikeun nga-mekarkeun Budaya Sunda tur basana
4. Sagala kegiatan administrasi pamarentahan, politik, kabudayaan, atikan, ekonomi, jsb museur di Bandung.
Cirri-ciri basa lulugu:
1. Mampu numuwuhkeun mekarna basa
2. Tumut kana aturan, cara make, undak usuk, ejahan, jst.
3. Mibanda sajarah nu tangtu
4. Mampu mekarkeun basa tur budayana
5. Mibanda palanggeran ejahan nu tangtu.
// <![CDATA[
//
// <![CDATA[
//


text:
Mauritius
- Keur guna lian ti Mauritius, tempo Mauritius (disambiguasi).
-
Artikel ieu sanés ngeunaan Mauritania.
Koordinat: 20°12′S 57°30′E / 20.2°S 57.5°E
Mauritius (Kréol Mauritius: Moris; Basa Inggris: Mauritius, Basa Prancis: Maurice, dilapalkeun: [mɔˈʁis]), resmina Républik Mauritius (Kréol Mauritius: Republik Moris; Basa Inggris: Republic of Mauritius, Basa Prancis: République de Maurice) nya éta hiji nagara kapuloan leupas basisir buana Afrika di beulah kidul-kulon Samudra Hindia, kira-kira 900 kilometres (560 mi) wétaneun Madagaskar. Salian ti pulo Mauritius, nagara ieu ngawengku kapuloan Cargados Carajos, Rodrigués, jeung Kapuloan Agalega. Pulo Mauritius mangrupakeun bagian ti Kapuloan Mascarene, bareng jeung koloni Perancis, Réunion, 200 km (120 mi) ka kidul-kulon jeung pulo Rodrigués 570 km (350 mi) ka kalér-wétan. Ibu kota nagara ieu nya éta Port Louis.
Inggris ngarebut kadali kana kapuloan ieu ti Perancis basa Perang Napoleon, jeung Mauritius merdika ti Britania Raya dina 1968. Nagara ieu mangrupakeun républik parleméntér jeung mangrupakeun anggota ti Komunitas Pamekaran Afrika Kidul, Pasar Umum pikeun Afrika Wétan jeung Kidul, Uni Afrika, La Francophonie, jeung Pasamakmuran Bangsa-Bangsa.
Basa utami nu dipaké di Mauritius nya éta Kréol Mauritius, Basa Perancis, jeung Basa Inggris. Basa Inggris mangrupakeun basa resmi sahiji-hijina tapi basa panghubung biasana Kréol Mauritius. Koran jeung program télévisi biasana dina Basa Perancis.[6] Kréol Rodrigués nya éta hiji basa minoritas jeung dipaké di sababaraha bagian nagara. Rahayat nagara ieu diwangun ku sababaraha étnis, kaasup India, Afrika, Tionghoa, jeung Perancis. Panjelajah Eropa kahiji nu datang ka pulo ieu teu manggihan padumuk pribumi di pulo ieu.
Pulo Mauritius katelah salaku sahiji-hijina tempat nu kawanoh salaku tempat aya manuk dodo. Manuk ieu mangrupa pangan nu gampang diala ku para padumuk lantaran teu bisa ngapung jeung beuratna. Jadi punah kirang ti 80 taun sanggeus panjajahan awal Éropa.
Distrik jeung depéndensi[édit | sunting sumber]
- Pulo Mauritius dibagi kana 9 distrik:
- Black River (Ibu kota: Bambous)
- Flacq (Ibu kota: Centre de Flacq)
- Grand Port (Ibu kota: Mahébourg)
- Moka (Ibu kota: Quartier Militaire)
- Pamplemousses (Ibu kota: Triolet)
- Plaines Wilhems (Ibu kota: Rose-Hill)
- Port Louis (Ibu kota Mauritius)
- Rivière du Rempart (Ibu kota: Mapou)
- Savanne (Ibu kota: Souillac)
Depéndensi[édit | sunting sumber]
- Rodrigués, hiji pulo 560 kilometres (350 mi) wétaneun Mauritius, nu miboga otonomi kawates dina Oktober 2002.[7][8] Wewengkon ieu miboga status salaku distrik adminstratif ka-10 Mauritius saméméh miboga otonomi.[9]
- Kapulon Agalega, 2 pulo 1100 km kaléreun Mauritius
- Cargados Carajos
Tempo ogé[édit | sunting sumber]
Rujukan[édit | sunting sumber]
- ↑ "Article 49 of The Constitution". National Assembly of Mauritius. Diakses pada 1 Nopémber 2011.
- ↑ "Republic of Mauritius, Government Portal (Mauritius)".
- ↑ Ministry of Finance & Economic Development (2011). "Population and Vital Statistics - Republic of Mauritius, January - June 2011".
- ↑ a b c d "Mauritius". International Monetary Fund. Diakses pada 16 Oktober 2011.
- ↑ "Human Development Report 2010". United Nations. 19 Pébruari 2010. Diakses pada 5 Nopémber 2010.
- ↑ "Coexistence International at Brandeis University" (PDF). Diakses pada 4 Juli 2010.
- ↑ "First Day Cover: Rodrigues Regional Assembly". The Mauritius Post Ltd. 12 Oktober 2004. Diakses pada 27 Juni 2007.
- ↑ "Rodrigues: achievements after three years of autonomy". Government of Mauritius. 25 Oktober 2005. Diakses pada 27 Juni 2007.
- ↑ "Facts about the land, people, history, government, political conditions, foreign relations of Mauritius. - Government and political conditions". Bureau of African Affairs. U.S Department of State. 1 Juni 2007. Diakses pada 22 Juni 2007.
Tumbu kaluar[édit | sunting sumber]
Tingali ogé Mauritius di Wikivoyage
- Atlas Mauritius Wikimedia, ngandung peta ngeunaan Mauritius.
Sékretaris-Jéndral: Kaire Mbuende · Prega Ramsamy · Tomaz Salomão
Afrika Kidul · Antigua jeung Barbuda · Australia · Bahama · Bangladés · Barbados · Bélis · Botswana · Britania Raya · Brunéi · Dominika · Fiji (katunda) · Gambia · Ghana · Grénada · Guyana · India · Jamaika · Kamerun · Kanada · Kénya · Kiribati · Lésotho · Malawi · Malaysia · Maladéwa · Malta · Mauritius · Mozambik · Namibia · Nauru · Nigeria · Pakistan · Papua Nugini · Rwanda · St. Kitts jeung Névis · St. Lusia · St. Vincent jeung Grénadin · Samoa · Seychéll · Sierra Leone · Selandia Anyar · Singapura · Siprus · Solomon, Kap. · Sri Lanka · Swaziland · Tanzania · Tonga · Trinidad jeung Tobago · Tuvalu · Uganda · Vanuatu · Zambia
Akrotiri jeung Dhékélia · Anguilla · Antartika Britania · Bermuda · Kapuloan Kayman · Kapuloan Falkland · Géorgia Kidul jeung Kapuloan Sandwich Kidul · Gibraltar · Guernsey · Jersey · Pulo Man · Montserrat · Kapuloan Pitcairn · Téritori Samudra Hindia Britania · St. Héléna, Ascension, jeung Tristan da Cunha · Kapuloan Turks jeung Kaikos Kapuloan Virgin Britania ·
- Pages using duplicate arguments in template calls
- Koordinat aya dina Wikidata
- Daérah Indo-Arya
- Mauritius
- Nagara di Afrika
- Nagara Samudra Hindia
- Wewengkon nu maké basa Inggris
- Urut jajahan Britania
- Urut koloni Perancis
- Urut jajahan Walanda
- Nagara nu maké basa Perancis
- Nagara kapuloan
- Pulo di Mauritius
- Démokrasi liberal
- Anggota La Francophonie
- Anggota Uni Afrika
- Anggota Pasamakmuran Bangsa-Bangsa
- Anggota Pasarikatan Bangsa-Bangsa
- Républik
- Nu ngadeg taun 1968
- Gunung seuneu di Mauritius


text:
Seni tradisi merupakan salah satu unsur kebudayaan yang diwariskan oleh generasi dahulu kepada generasi selanjutnya secara turun temurun. Pewarisan tersebut menjadikan seni tradisi sebagai identitas dari suatu masyarakat dimana seni tersebut hidup.
Sim kuring langkung tipayun,seja manjatkeun puja sinareng puji, ka gusti num aha suci, maha welas asih, wireh dina danguek ieu, mantena atos maparin kaanugrahan urang anu sami-sami hadir ditempat anu mulya ieu, mangrupi mangpirang-pirang nikmat anu tampawangenan, urang sadayana tiasa ruing mungpulung paamprok jonghok, patepang raray, dina suasana silaturahmi tur aya dina kaayaan sehat walafiat, ibu-ibu bapa-bapa anu dimulyakeun kualloh, mangga urang dikawitan ku maos bismillah...
NARASI
Nun gusti sembaheun abdi-abdi sadaya. Teu kendat-kendat abdi sadaya nyembahkeun, puji sinareng syukur ka pangeran gusti allohu robbul a’lamin.
Rehing ginanjar ni’mat nu teu kendat-kendat natrat manjang ti wiwit kun fayakun agung, dumugi kawangkid ieu anu sesah ngawincikna kinasihan gusti ka sugrining anu gumelip.
Saesining jagat lahir kalih jagat batin, ku jajaran kitu, dinten ieu abdi-abdi sadaya masih tiasa nyakseni kanan kajembaran gusti.
Ibu cipanon abdi cipanon ku karumaosan cipanon karisi ati
hate geusan ngedalkeun rasa syukur ka hadirat illahi robbi anu maparin jodo ka mustikaning ati.
Bral anaking miang laki rabi jajap ku du’a.
Sing waluya awet jodo, sing sugih kuasih illahi robbi.
Sing beunghar kuharta, sing jegud ku elmu, sing alus mulus turunan, sing sabilulungan jeung dulur, sing hade ka caroge, sing heman kabaraya, sing galimet jeung kuring leutik, sing hormat ka purwa kalih pamedaling diri, sing gumati kapapagon illahi, ulah tinggaleun ibadah……
Bral………anaking miang laki rabi tur janik dunya aherat.


text:
Dongeng Bodor Sunda Free Mp3 Download
MUST READ
:
1. Download Link will working with Browser MOZILLA FIREFOX & CHROME
only.
2. Don't use IE (Internet Explorer)
browser.
Bodor Sunda Kiwari Mp3
Dongeng Sunda Kyai Ahmad 1 - Tamat Mp3
Bobodoran Sunda Sarung Ajaib Uro Group Mp3
Cangehgar Si Udin Full 1047 Mp3
Cangehgar Full 1047 Mp3
Bodoran Sunda Putra Rgm Mp3
Balonku Ada Lima Versi Sunda Mp3
Ceramah Sunda Lucu Terbaru Mp3
Banyolan Sunda - Saban Ka Manehna Mp3
Sisindiran Rada Bodor Halal Bihalal Oi Serdadu Mp3
Carita Tanah Sundacipadatimpg Mp3
Dongeng Sunda Cangehgar Mp3
Sabar - Dakwah Guyon Jamar Media Bag-1 Akoer Lahflv Mp3
Seni Pantun Sunda Mp3
Carita Tanah Sunda Mp3
Asep Darso Xeur Tuturkeuneun Carita Xtc Mp3
Bag 1 Carita Lutung Kasarung Mp3
Carita Tanah Sundadago-cipaheut Mp3
Wayang Golek Bodor - Cepot Tatarucingan Mp3


text:
Sifilis
Sifilis nyaéta salah sahiji panyakit anu pangpicilakaeunna.[1] Inféksi anu lumangsung dina rarangan bagian luar kasebut nu disababkeun ku bakteri Treponema Pallidium.[1] Sifilis bisa mekar ka tahap sékunder sarta téersier anu hésé pisan dititénan.[1] Sifilis sekunder tépa pisan, sedengkeun sifilis tersier ngabalukarkeun sagala rupa karuksakan dina bagian awak sajaba rarangan kawas otak, jantung, pembuluh getih sarta haté.[1] Sifilis anu diepakeun indung ka anakna waktu ngalahirkeun bisa ngabalukarkeun lolong sarta pati.[1] Sifilis bisa diubaran kalayan penisilin dosis nu gede, tapi karuksakan raramat anu lumangsung salila infeksi teu bisa dicageurkeun deui.[1] Mangsa inkubasi tampa tanda-tanda lumangsung 3-4 minggu, komo nepi ka 13 minggu.[2] Sanggeus éta kaluar bénjolan dina sakuriling rarangan.[2] Sakapeung dibarengan rasa lieur, sarta nyeri tulang kawas gejala flu, anu baris leungit sorangan tampa diubaran.[2] Aya totol-totol leutik rada beureum dina awak kira-kira 6-12 minggu sanggeus inféksi.[2] Tanda-tanda ieu baris leungit ku sorangan sarta mindeng pisan nu gering teh teu ngarasakeunana.[2] Salila 2-3 taun kahiji panyakit ieu teu némbongkeun tanda-tanda, atawa disebut mangsa laten.[2] Sanggeus 5-10 taun panyakit sifilis baris narajang susunan saraf otak, pembuluh getih sarta jantung.[2] Dina awéwé nu keur hamil, sifilis bisa ditépakeun dina orok anu aya dina kandunganna sarta orok kasebut bisa lahir jeung karuksakan kulit, haté, limpa, sarta cacad méntal.[2]