text:
Thursday, July 25, 2013
Monday, December 19, 2011
Bewara
Monday, November 14, 2011
Ebook Sunda: Dalem Boncel
Angger, eBook basa Sunda nepi ka kiwari masih keneh samporet jumlahna. Dalah dikumaha, memang kitu kayaanana.
Tibatan terus-terusan humandeuar bari jeung teu ngayakeun tarekah sama sakali, mending oge nyieun sorangan. Nu kagiliran dijieun ebook ayeuna nyaeta seratan karya Ki Umbara anu judulna Dalem Boncel. Mun urang Sumatera boga Malin Kundang, urang Sunda mah boga dongeng Dalem Boncel.
Kumaha tungtungna nasib Dalem Boncel? Mangga aos bae nyalira. Dijamin moal hanjakal, margi dongengna rame tur ngandung misi pikeun ngalemesan budi.
Undeur eBook Dalem Boncel
Ceramah Agama Islam Dina Basa Sunda
Seueur nu naroskeun perkawis ceramah Islam dina basa Sunda, hapunten nembe tiasa katedunan ayeuna. Nyanggakeun, mugia sing ageung mangpaatna.
- Drs. Jujun Junaedi - Nikah
- KHAF Ghozali - Tugas Risalah
- KHAF Ghozali - Syukur Nikmat
- KHAF Ghozali - Sabagean Ciri Agungna Islam
- KHAF Ghozali - Merangan Napsu
- KHAF Ghozali - Ayat-Ayat Allah
- Drs. Jujun Junaedi - Khitan
- Ceramah Kang Ibing
- Kang Ibing & KH Athian Ali 1
- Kang Ibing & KH Athian Ali 2
- Kang Ibing & KH Athian Ali 3
- Kang Ibing & KH Athian Ali 4
- KH Zakaria - Ni'mat-Ni'mat Allah
Sunday, November 13, 2011
Lebaran poe Juma'ah 2

ku: Ahmad Bakri

C ilamping teh desa gegek tapi sikluk, jauh ka ditu-ka dieu. Pernahna di lamping gunung. Tara pati kasaba ku urang beh tengah, da nya eta jalanna rumpil. Urang dinyana nya kitu tara pati laliar ari lain barudak mah nu ngadugdag ngadon sakola ka desa sejen, da di dinya mah taya sakola. Kitu ge teu loba, ukur hiji-dua.

Imah-imahna kabaheulaan keneh, hateup injuk julang ngapak, bilikna kepang anyam satampah. Masjidna nya kitu deuih, ka cungcung-cungcungna ku injuk. Kawilang gede sakitu mah, ngan teu pati kapiara, da nu ngeusianana oge Lebe wae jeung nu dareukeut ka dinya. Barudak lembut waeh nu ngadon ngaji tepung magrib. Ka-peutingnakeun pinuh ku barudak bujang nu ngadon marondok.

Tapi dina tanggal lilikuran Puasa mah masjid nu sasarina cakueum tiiseun teh ngadak-ngadak hegar, bilikna dikapur, buruanana dikored lening.
Tanggal tujuh likur pasosore loba jelema ngarariung di bale malang bari gorgar ngawarangkong. Di juru deukeut bedug sawatara urang ngadareluk ngaromean terebang pakeeun engke ari nyalawat maleman Lebaran. Lebe andekak nyarande kana tihang, ngagigirkeun boboko tilu wadah beas jeung blek urut minyak tanah, wadah duit.

"Seg-seg atuh rek saletor pitrah mah, meungpeung beurang," cek Lebe, "sor ka dieu, Arjangi, tong asa-asa …. Sabaraha jiwa nya? Tujuh lain?"

"Tilu, Kiai …. Kuring, budak nu cikal jeung indungna …."

"Ari nu opatan deui?"

"Har, ari Kiai, pan can manjing puasa eta mah …. Pitrah kuma urusanana, bolon keneh sasatna!"

"Nya atuh, kuma nyaneh wae ari kitu mah …," cek Lebe, "tilu kulak nyah rek meuli teh?"
"Tilu," cek Arjangi bari ngudar cangreud rajut, dicicikeun, borolo benggol wungkul. Milihan genep, sesana diasupkeun deui, purilit ret dicangreudkeun deui. "Tah, Kiai, kuring seja meser beas tilu kulak ku duit limalas sen …."

"Genep benggol kitu, pan eta duitna ge benggol wungkul!" cek Lebe bari kerung.

"Seug atuh …, kana duit genep benggol," cek Arjangi mindo ijab bari ngentepkeun benggol dua-dua, sakulakeun-sakulakeun.

"Kula ngajual beas tilu kulak kana duit genep benggol …. Tah rawatan, tilu boboko …. Sing percaya, geus meunang ngayon eta teh, jejeg sakulak-sakulak …. Sok ayeuna geura setorkeun deui ka kaula …. Setor pitrah kitu!"

"Kuring setor pitrah tiluaneun …. Ieu kawajiban kuring, ngaran Arjangi …. Nu ieu kawajiban awewe, Si Narti …., tah nu ieu kawajiban anak nu cikal, Si Awisah …. Lain kawajiban popotonganana keneh, Kiai…? Dan can lubar idah!" cek Arjangi bari tanggah neuteup beungeut Lebe, "teu datang-datang si selud teh, katempuhan bapana wae tungtungna teh!"

"Tarima kaula pitrah Arjangi jeung Nyi Narti jeug Nyi Awisah …. Sok kadinyah amin urang dungaan," cek Lebe bari nandekeun dampal leungeun duanana.
"Ke heula, Kiai, tobat sanes nyanyahoanan …. Ulah ku dunga indal-maot, kuring mah sok kukurayeun …."

"Ari geus …. Dunga naon kahayang teh …?"

"Indal-salamet wae atuh sugan, ambeh salamet panjang umur …."

Lebe kapaksa ngelehan. Beres ngadunga, benggol nu genep teh dirawatan, goloprak-goloprak diasupkeun kana blek tea.

Geus dimimitian ku Ki Arjangi mah sungsong paheula-heula, rata ukuran sakulak lima sen. Nu ngurung budak wae aya, nu geus rada enyay-enyay ngarti mah, nu nurutan Ki Arjangi wae loba.

"Punten, ah, kuring mah ti dieu wae ti luar, sangeuk sibanyo," cek lalaki tengah tuwuh bari melenyun udud. Leungeunna ngarongkong nyodorkeun duit lima sen ka nu diuk pangdeukeutna, menta ditepikeun ka Lebe.
"Geuning sia geus udud, Adma? Kakara ge asar ahir, deulu!" cek Lebe.

"Har, ari Kiai, lalay geus rabeng ti tadi tukangeun imah kuring mah …," cek Adma bari ngenyot rokona.

"Baruk lalay …? Lain gugueun, deuleu, nu kitu mah! Da kudu geus reup-reupan …. Malah cek sakaol mah kudu geus teu kadeuleu bulu bitis …!"

"Ari kitu …, matak batal deuih udud teh?" cek Adma bengong.

"Puguh wae, deuleu!" cek Lebe nyereng.

"Ke … ke … ke … Kiai, da cek nu nyarios mah sami sareng nyusur cenah …. eta duit kuring ulah dipesakan, Harip, bisi kapopohokeun," cek Adma bari ngareret ka nu mangnampanankeun duitna tadi.
"Dipesakan soteh lain rek diarah, bisi Kiai kaliru kaasupkeun kana kaleng, pajar geus diijabkeun," cek Sanharip morongos, teu ngeunah disangka boga niat goreng.

"Euh …, heug … heug … atuh …. Bisi wae kuring mah, bisi poho," cek Adma ngelemes era.

"Sarua jeung nyusur kumaha tadi teh, Adma?" cek Lebe panasaran.

"Sumuhun … sami … bako-bako keneh …. Bedana teh dikemil jeung diseuneuan …."

"Ari kitu … teu batal ari nyisig?"

"Pedah wae Pa Mukasan nyisig wae sapopoe bari puasa teh …."
"Paingan atuh ari nyanghulu ka dinya mah …. Pan si eta mah manggih gaang ge sok dideang dina cempor, ditambul harita keneh …. Sia beuki nya, gaang?"

"Yey … palias nagir, keuyeup ge loba keneh, teu kudu nambulan gaang …. Diturutan soteh pedah wae tukang bilal tukang ngunggahkeun, sahenteuna meureun aya taram-taram kana ajian …."

"Sok dititah nunggahkeun soteh tamba wudu, pedah taya deui nu daekeun," cek Lebe, "baliju-baliju ge lumayan ku sonagarna."

"Mun nyana batal mah, nyatu wae sakalian tadi teh," cek Adma bari miceun rokona.

"Unggal poe nya sia sok udud teh?"

Teu nembal, anggur malik ka Sanharip. "Sok, Harip, serenkeun duit kuring ka Kiai …. Ijabkeun sakalian, kawajiban Si Anisah kituh!"
"Ari kawajiban sia mana, Adma?" cek Lebe.

"Moal tulus kuring mah, Kiai …. Pan cek Kiai ge bareto, pitrah teh nyampurnakeun puasa, sanes? Ari kapalang batal balas udud, nyampurnakeun naon atuh …? Pengkolkeun wae ka Si Anisah …. Tadina mah manehna nu moal, da cek mitoha ge rubiah mah karawu kapangku ku salakina …. Ari geus kieu mah jadi teu bisa mangku kuring teh. Nu matak manehna ayeuna mah nu ka hareup …."

"Deulu ituh, Juragan Kuwu ka dieu!" cek nu diuk tukangeun Lebe. Sarerea tinglalieuk ka jalan. Lebe ngesod rada mundur, nu sejen-sejen nyedek ngumpul di juru. Sup Juragan Kuwu ka masjid, jemprak sila nyarande kana sarigsig.

"Geuning sisinarieun Juragan angkat ku anjeun?" cek Lebe, "pan sasarina ge sok diteang ku abdi ka bumi."

"Ah, entong, da rek ditajongkeun …. Dipikir-pikir asa renced. Ayeuna kami setor ka Lebe, engke bulan Hapit, usum dibagikeun, kami narima pancen ti Lebe. Kadang-kadang duit kami keneh pulang deui ka kami …. Tajongkeun wae ayeuna mah. Kawajiban kami jeung Nyi Kuwu potong engke tina pancen …."

"Dupi ijabna kumaha atuh ayeuna?" cek Lebe sanggeus ngahuleng sajongjongan.
"Geuning belet Lebe mah …. Ayeuna mah kami bere nganjuk beas dua kulak, bayarna engke nyontang pancen kami keneh …!"

"Euh … leres …, mangga!" cek Lebe bari ngeserkeun boboko dua ka hareupeun Kuwu.

Dirongkong, dirampa beasna dipuruluk-puruluk kawas nu hayang naksir bear-bearna, pok nyarita, "Tarima kami nganjuk beas dua kulak, bayareun engke nyontang tina pancen kami nu sok katarima dina bulan Hapit …."

Dijawab ku Lebe, "Tarima abdi nganjukkeun beas dua kulak kana harga dua kali lima benggol …."

"Lain dua kali lima sen …? Pan ka batur ge sakitu, lain?" cek Kuwu nyelang.

"Ka Juragan mah ngabantun pangaos pasar, margi … margi …."
"Pedah nganjuk …? Seug atuh, kuma dinya wae, da bayarna oge ti dinya-dinya keneh …."

"Ngeunah kadengena ari kieu mah …. Mun ka urang diragragkeun sarega pasar, kana luput meureun moal setor, nya Harip!" cek Adma ceuleungeung ti luareun bilik cabol.

"Ka somah mah diragragkeun lima sen sakulak soteh sarat wungkul. Wajibna pitrah teh sakulak, ari saletor lima sen wae ti baheula. Diijabkeun waeh kana sakitu …."

"Tuda enya kudu kitu, kudu heman ari ka somah," cek Adhani ti juru, "malah mun nuluy mah unggal poe Kiai dagang beas murah, sarerea ge moal ngaleok ka nu sejen, nya Harip …. Malaur jauh ka pasar ari di dieu aya nu murah mah."

Lebe ngalieuk ka lebah nu ngomong bari seuri koneng. "Dibere sajeungkal hayang sasiku, dirugal-rigel dieentengan sataun sakali hayang mayeng unggal poe …. Ku salebaran sakali ge sabaraha pirugieunana. Kurang-kurang bisa ngatur laporan mah, rugi tilu benggol tina sajiwa, jaba barudak nu can manjing puasa loba nu teu dipitrahan, malah Si Adma mah angkohna rubiahna ge moal disetoran …."

"Tuda cek mitoha kitu …, geus karawu kapangku ku kuring …. Ayeuna onaman da enggeus, lain?"
"Heueuh, meunang mengkolkeun …! Pan salakina belaan henteu!"

"Ari kitu sia teu setor, Adma?" cek Kuwu bari ngareret ka nu nyangheuy dina bilik cabol.

"Ah juragan, da abdi mah puasana ge lapur …. Sugan ari udud teh cara nyisig teu matak batal …."

Ger pada nyeungseurikeun, kayungyun ku beletna.

"Aeh-aeh …, na ieu beas dikukucel wae …. Reungeukeun, Lebe, kami setor kawajiban kami jeung kawajiban Nyi Kuwu, sakulak sewang," cek Kuwu bari nyodor-nyodorkeun boboko beas.

"Nampi …," cek Lebe bari nampanan. Gorolang, ngadunga, diaminan ku sarerea.
"Horeng babari ari menak mah, teu make duit ge hade ditujang-tajong," cek Si Adma teu kireum-kireum kawas nu euweuh wae kaserab ku dunungan teh.

"Babari soteh lebah dieuna, pedah boga pancen sampeureun, kituna ge pan regana sabaraha tikeleun ka batur. Kadenge lain tadi?"

"Kakuping …," cek Si Adma, "ngan leuheung wae soteh, Juragan mah teu kudu ngodok saku …."

"Heueuh, lebah dinyana meureun pikabitaeun sia teh, Adma. Tapi lebah gawena mah paralun ampun, aing teh nepi ka kuru cileuh kentel peujit balas mikiran somah sadesa …. Nepi ka teu kaduga … aeh, teu meunang puasa-puasa acan Kuwu mah, da eta cenah matak panas heabna ka somah …."

"Tah geuning, Kiai," cek Si Adma bangun giak, "hadena atuh puasa kuring teu kaci, mangkaning pamajikan keur bulan alaeun. Mun seug teh cara batur, mana teuing heabna ka si utuh ka si inji …."

"Hih, sia onaman teu ngurung batur, da anak-pamajikan sia ge dina seuhseuhanana mah angger tanggungan aing, pupuhu sadesa ieu …!"
"Rugi atuh nya abdi mah, Juragan. Hanas lentah-lenteh, teu nyatu teu nginum, puasa teu jadi, da kagoda ku udud …," cek Si Adma kerung bangun sedih, "cek abdi ge tadi …, sugan kawas nyisig pedah sarua bako …, kacek diseuneuan wungkul. Duka upami seuneuna nu matak batal teh, nya Juragan!"

"Nyao ah, hese ngomong jeung sia mah!" cek Kuwu bari ngalieuk ka Lebe, "ngadenge guyur-guyur di bale desa pajar Lebaran ninggang kana poe Jumaah?"

"Leres …," cek Lebe.

"Angsrodkeun kana Saptu, ulah sina ninggang poe Jumaah, pamali!"

"Atuh langkung panginten puasana jadi tilupuluh hiji dinten. Teu kenging ongkoh puasa poean Lebaran …."

"Kana Kemiskeun atuh, kajeun ngurangan sapoe …. Matak naon?"
"Panginten moal jejeg sasasih …. Hanas kental-kentel salapan likur dinten …. Abot ongkoh ka abdina, margi seuseueurna nu setor pitrah teh dintenan ka tilupuluhna pasosonten. Ninggang dinten Kemis panginten taun ieu mah. Upami dilebarankeun dinten eta teh, mana teuing hapana moal aya setorkeuneun ka ditu …."

"Enya … tapi kami teu idin Lebaran poe Jumaah," cek Kuwu kereng, "meureun kudu hutbah dua kali. Hutbah raya ongkoh, hutbah Jumaah ongkoh. Pantang di desa urang mah, matak dilongokan maung …. Pan aya maung ngamuk gajah meta mah Kuwu bagianana. Mangkaning kami geus kolot, teu cara baheula keur ngora, diganda lengoh ngudag maung sasiki mah …."

"Kitu wae atuh, Kiai, sered kana Kemis, ti batan kaanjangan urang leuweung mah. Hampang ongkoh ka somah …," cek Adtari.

"Ngomong naon tateh, Tari?" cek Lebe bari malik ka nu ngomong di juru.

"Muhun kitu, Kiai, sakumaha kasauran Juragan Kuwu …. Sae disered kana Kemis …. Hampang ongkoh ka somah, moal harengheng ongkoh, da sahanteuna kaanjangan ku urang leuweung mah pisakumahaeun, ari cadu mah di urang sapoe hutbah dua kali …. Leres kitu eta teh, Juragan?" cek Adtari bari neuteup ka Kuwu.

"teu percaya sia ka aing?" cek Kuwu rada kereng. Adtari tungkul, serab ku nu siga nyeuneu.
"Kieu atuh," cek Arjangi bari ngesod meueusan, "urang sina eled wae salasahiji. Hutbah raya atuh entong ari rek ngarah sakali wae mah, boh Jumaahan nu entong teuing, remen ieuh …."

"Ari Jumaahan ka mana ngeunteupkeunana …? Lumrah ti mana Jumaahan poe Kemis atawa Saptu …! Talung Lebaran, bisa dikasar-keser, da baheula ge tara angger," cek Lebe.

"Tah geuning enteng ari Lebaran bisa poe naon wae mah …. Geus wae lah poe Kemis, kurang sapoe mah itung-itung nyombo wae ka anu tas kental-kentel sakitu lilana …," cek Arjangi.

"Bisa kasar-keser soteh teu kudu matok poena, deuleu, lain hade dikabiri. Lumrah ti mana puasa teu jejeg tilu puluh …. Pan cek kitab ge, rumadon salasin …, eu … kuma geuning, poho deui ….. Salasin atawa salasun …?" cek Lebe rada rampang-reumpeung bari neuteup nu dariuk di juru saurang-saurang.

"Kuring mah angot atuh nyaho ti mendi …. Boro-boro maca, sakieu kakolotan kangaranan kitab mah neuleu ge can kawenehan …," cek Anjangi.

"Heueu …, kitu wae …. Kami manggih dalil dina kitab, romadon salasin … nyao … salasun … atawa salasatun kitu …? Aya poho-poho teuing …. Ngan kitu waeh maksudna mah …." Cek Lebe.
"Ah sanes Salasa ieuh," cek Adtari bari ceuleungeung, "inget pisan kuring mah, poe Rebo ngamimitian puasa teh, da basa munggah teh kuring muru saur ka warung Si Iboh, sakalian ka pasar …."

"Lain poe Salasa, deuleu, ari salatun teh. Mun rek basa urang mah hartina tilu puluh. Jadi bulan puasa teh umurna jejeg tilu puluh …. Geura urang itung … Rebo-Rebo Kemis Jumaah …. Sapuluh tah …. Saptu-Saptu Ahad Senen …, sapuluh deui, jadi dua puluh jeung nu tadi …. Salasa-Salasa Rebo Kemis …, sapuluh deui, jadi tilu puluh …. Jejeg waeh dina poe Kemis teh, nu matak Lebaranana ninggang poe Jumaah …. Tah, dalilna aya rengkolna, diitung teu geseh ninggang poe eta … rek kumaha deui …?"

"Jadi keukeuh wae nyah kudu poe Jumaah?" cek Kuwu kereng.

"Sumuhun, upami numutkeun dalil eta mah," cek Lebe.

"Tapi kami teu idin ari kudu hutbah dua kali mah …. Pamali di desa urang mah, pamali, matak dilongokan maung …. Talung ari semet lolongok wungkul, da cek pacaduanana oge tara daekeun balik lengoh."

"Perkawis hutbah dua kali mah teu jadi pambengan. Juragan, da cek jenatna pun bapa ge pantang soteh upami dihenggoy ku sorangan. Ambeh teu ngarempak pacaduan, hutbah lebaranana kedah ku pupuhu lembur …. Kapungkur ge sanggem jenatna pun bapa teh … aeh baheula ketah, jaman tuang eyang ngeuyeuk desa ieu kantos lebaran dinten Jumaah. Hutbah teu dikirangan, hutbah raya hutbah Jumaah ge taya nu dilangkung, salamet wae teu sakara-kara, da hutbah Lebaranana ku tuang eyang tea …. Ayeuna ge mangga wae nyanggakeun hutbah lebaranana mah …," cek Lebe bari ceuleungeung.
"Baruk kami kudu maca hutbah ..? Teu … kami mah teu sararanggup teuing …. Enya wae aki mah jenatna pinter bejana, da kungsi masantren ka Demak ka Jombang naon ku hanteu cenah …. Ari kami apal ti mana aksara Arab, da teu ngaji teu masantren? Teu … kami mah teu sanggup, kajeun ngurangan puasa sapoe kana poe-Kemiskeun, dunya-aheratna tanggungan kami!" cek Kuwu, beungeutna euceuy.

"Hih ari Juragan, perkawis padamelan mah tiasa diwakilkeun ieuh. Keur naon seueur ponggawa? Pan seba distrik ge ari aya pambengan mah sok ngawakilkeun ka Jurutulis. Nu matak naon ieu oge digentenan ku nu sanes nu sakira sanggemeun, asal ponggawa desa wae nu merenah ngawakilan Kuwu," cek Lebe ngabongbolongan.

"Meunang kitu disulurkeun ka batur …?" cek Kuwu, beungeutna marahmay, "kuma cik carana sangkan punah kawajiban kami …! Boa kudu mere panajir kawas ari sulur seba?"

"Kieu sanggem jenatna pun bapa mah," cek Lebe bari ngesod maju, "ponggawa nu bade ngawakilan tea kedah didangdanan, sina nyeples anggoan Juragan ari nuju dines kanagaraan. Udengna, raksukan hideungna katut solempang emasna, kebat naon ku hanteu. Kitu deui tudung polet teu kenging lesot …. Turun ti rorompokna, muru ka masigit teh dipapag pajeng kamantren, digondeng ku ponggawa-ponggawa nu sanes. Kapaksa Juragan ge harita mah kedah ngiring ngagondeng, ngagentenan gawe itu …. Memeh bring, ikrarkeun heula sing asak … dijenengkeun cindekna mah …. Kitu sanggem pun bapa mah jenatna."

"Saha atuh ponggawa di urang nu bisaeun hutbah?" cek Kuwu, tarangna kerung, "asa euweuh deui ari lain Lebe mah …."

"Hih, abdi onaman pan siangna dina Jumaahan kedah hutbah deui."
"Heueuh pan harita mah geus jadi Lebe deui …! Turun imbar ge gawe Kuwu mah geus bubar, lain?"

"Aeh muhun nya …. Kitu sae atuh …," cek Lebe eleh deet.

"Heueuh, kitu wae, pek embarkeun ka sadesa, Lebaran engke mah Kuwu kitu nu rek hutbah teh, nyingkahan pacaduan, pedah lebaran ninggang poe Jumaah," cek Kuwu bari cengkat, leos balik.

"Sihoreng loba pisan unak-anikna nya ari agama teh," cek Adtari ka batur-baturna.

"Rumasa balilu puguh ge kami mah, da teu ngaji, teu nyaho alip bingkeng-alip bingkeng acan …, tembal Arjangi.

"Tapi kawilang pinter nya Lebe teh …. Juragan Kuwu mah siga nu geus poekeun kacida tadi teh …, ieu mah hih kawas nu babarieun pisan mesek mas'alah teh …," cek Sanharip.
"Tuda teu samanea, ti buyutna keneh turun-tumurun jadi Lebe. Piraku wae mun teu kakocoran komara teh," cek Adtari.

Lebe jongjon wae mulungan beas nu marurag kana palupuh. Api-api tu ngadenge pada muji teh. Tapi kaciri irungna mah beukah.

***

Malem Jumaah, maleman lebaran. Lembur Cilamping nu sasarina combrek tiiseun teh ngadak-ngadak haneuteun. Di unggal buruan raang palita dina duwegan sabeulah, malah nu werat meuli minyak lantung mah aya nu nyieun damar sewu naon ku hanteu. Kolot-budak pada bungah. Nu puasana belang-betong atawa nu teu pisan oge, nu ngalap cukup ku setor pitrah lima sen ka Lebe, peuting eta mah kawas nu dikariaankeun. Geus lir nu kasebut leket mah, najan loba nu bari udud atawa nyisig oge.

Di masjid caang mabra diseungeutan lampu gambreng sadua-dua. Barudak lembut ngagonyo di hareup, ciweuh narewakan siraru, jorojos-jorojos direrab dina damar, belewek ditambul bari cingeus neangan deui tewakeun.

Barudak bujang maturan kolot di tengah masjid, takbiran ditabeuhan ku terebang. Luluguna Ki Mukasan, biwirna ngajendol ngemil sisig. Nu nerebang kawas bari narundutan, awak lenjong ngenca-ngatuhu nuturkeun lagu. Beda jeung nu nabeuh dogdog, jaringas pisan eta mah. Dogdog dihompet ku suku kenca, leungeun pakupis duanana, awakna reureundeukan kawas nu ngigel.
Ka-peutingnakeun takbiran ditunda, diganti ku lagu-lagu tandak buhun nu ilahar dina gembyungan. Tamba tunduh cenah. Lagu Dongdonghejo, Rincik Manik, Karembong Lokcan jeung rea deui. Naek kana lagu Kewer-kewer

Juljol nu nganteuran dahareun, aya lalawuh aya sangu katut tumas-tumisna, paalus-alus pangeunah-ngeunah, da niatna ge hayang katuang ku nu ibadah di masigit.

Brak dalahar balakecrakan. Nu geus seubeuh mundur ngadon nyarande kana bilik. Rek malikan deui, nerebang kaburu ku tunduh, tinggoledag saurang-saurang, tungtungna gempar samasigit. Nu pandeuri kabagean beberes, sesa dahareun dikumpulkeun, diwadahan ku dogdog.

Tengah peuting loba nu lilir kagebah, ngadenge nu ribut-ribut. Rek hudang hoream ku tunduh, reup waeh tibra deui, parat nepi ka subuh.

Lebaran gede taun eta mah cek sarerea oge. Ti jaman akina Kuwu nu ayeuna, kakara harita pareng deui ninggang poe Jumaah. Nu sasarina tara mantra-mantra ka masigit oge harita mah merlukeun indit, panasaran hayang ngadenge Kuwu hutbah.

Ti janari keneh masigit geus pinuh, barudak bujang kabagian di tukang, ditema ku nu lembut ngadeukeutan bedug. Nu talakbir loba nu geus peura balas ti peuting keneh. Perbawa poe Lebaran, sora kitu, laguna kitu, ngagalindeng wanci kitu, tingsariak waas pabaur jeung ketir, rusras inget ka nu geus taya di kieuna. Loba nu teu kawawa ku cipanon.
Wanci carangcang tihang rombongan nu didadago teh datang, srog ka lawang. Pangheulana Kuwu digondeng kenca-katuhu, make papakean dines. Raksukan takwa kamhar hideung, kancing welem duawelas, solempang ermas, sinjang kebat lepe satampah. Dibendo ongkoh, didudukuy ongkoh, dudukuy dines polet ermas, jaba dipayungan deuih.

Sup ka masigit, nu asa rek kaliwatan hideng meled merean jalan. Jelema-jelema tingkecewis tingharewos pada baturna. Srog ka hareupeun paimbaran, ngajanteng heula ngadagoan anu komat.

Na atuh ari pok teh aya nu ngomong kalepasan, "Geuning siga kiai Lebe …? Lain Juragan Kuwu nu rek hutbah teh?"

Ditembalan ku baturna ti juru, "Puguh heueuh deudeuleuan teh siga Kiai Lebe …. Nanahaonan cenah make dangdanan Kuwu?"

Ari porongos teh nu ngagondeng beulah kenca nyenghor ka nu ngomong pandeui, "Ngomong naon? Baruk Kia Lebe …? Deuleu tah kadinesanana! Nu make dangdanan kitu Kuwu ngaranna …!"

"Ke … ke … ke …," cek nu panasaran ngaludeung-ludeung maneh, "sanes eta Juragan Kuwu mah nu sasauran …?"
"Lain …! Kami mah keur teu jadi nanaon …! Tah ieu Kuwu mah nu disolempang …!"

"Naha da rarasaan mah awas keneh amta teh," cek nu keukeuh panasaran awahing ku handeueul asa dibobodo, tepung jeung Lebe unggal poe, piraku make kalinglap."

"Heueuh ieu ge Lebe … Lebe …! Tapi geus dijenengkeun Kuwu kamari, disaksian ku kokolot-kokolot …!"

"Euh …, duka atuh ari kitu mah …. Teu kawartosan ti tadina."

"Tuda lalawora pisan ngajenengkeun jelema teh, tingharewos maranehanana wae. Mun di dieu mah hareupeun sarerea, moal cekcok," cek nu di gigireunana kukulutus lalaunan.

Reres salat sunat, imam ngalieuk ka tukang nitah ngunggahkeun.
Srog Ki Mukasan ka paimbaran, tumpa-tempo, katatang-koteteng ….

"Lain geuwat …! Neangan naon?" cek nu diuk panghareupna.

"Ecis …! Ecisna euweuh!" tembal Ki Mukasan.

"Beu edas, gogoda teh aya-aya wae …! Gara-gara Lebaran poe Jumaah!" cek tukang gondeng, "ka manakeun ecis, barudak?"

Taya nu nembal. Barudak tingkecewis bari nunjuk buni ka Si ekom.

"Aya naon …, aya naon?" cek nu panasaran ngaharewos.
"Ku Si ekom peuting dipake ngarojok anjing. Bongan tuda ngadon ungas-ingus ka masigit. Digebah, nyelap kana sarigsig, rojok waeh!"

"Ari ecisna ka manakeun?"

"Dipiceun …! Geuleuh tuda mani lamokot, da kitu sakadang asuna kabeuratan …. Kasima meureun!"

"Kumaha ari geus kieu?" cek tukang gondeng teh.

"Kumaha upami diganti wae heula ku itu …? Siga aya halu meujeuhna di saung lisung Madsahri," cek Ki Mukasan bari nunjuk ka saung lisung tukangeun paimbaran.

Tukang gondeng nu nyeples Kuwu tulen teh gogodeg bari camberut. "Gogoda Lebaran poe Jumaah …! Hade kitu digantian ku halu?"
"Tibatan luput mah atuh …. Hutbahna ge teu kaci teu make ecis mah, sanes?" cek saurang ti jajaran panghareupna.

Ki Mukasan kalur ti lawang gigireun paimbaran, milihan halu di saung lisung, neangan nu hampang.

"Rek dikamanakeun eta halu kuring?" cek pamajikan Madsahri norojol ti pawon.

"Nginjeum sakeudeung rek dipake ecis!"

"Ulah nu eta, rek dipake nutuan kopi ayeuna …. Tah nu eta, halu panguguran, nganggur eta mah."

Ki Mukasan balik deui ka masigit, manggul halu panguguran, nya badag nya panjang. Telenjeng ka paimbaran rek ngunggahkeun.
"Ke heula ulah satorojogna teuing ti saung lisung …. Urang ijabkeun heula ambeh rengrem kana hate," cek nu nyeples Kuwu tulen teh bari ngarewak halu tina leungeun Ki Mukasan. Ned … rempod awakna doyong ka hareup, teu nyangka halu sakitu beuratna. "Kaula neda panyaksen," cenah bari tipepereket ngacungkeun halu, ku lantaran ecis leungit, kapaksa diganti ku ieu …. Saayeuna ieu ecis ngaranna!"

"Nyakseniiii …!!!"

"Sebut ku sarerea, ulah kurang ti opat puluh urang ambeh sah …. Ieu naon ngaranna …?"

"Eciiiiissss …!!!"

"Kurang loba nu nyebutna …! Sakali deui …!"

"Eciiiiiiissssss …!!!"
"Hey … tah barudak nu deukeut bedug! Sia hareureuy wae teu milu ngomong …! Deuleu ka dieu …! Ieu naon …?"

Nu ditanya tingraringeuh.

"Naon ieu …?"

"Haluuuuu !!!"

"Cungur sia! Lain halu, deuleu! Sakali deui sing bener …. Naon?"

"Paranti nutuuuu …!"
"Bangus sia …! Kitu tah ari teu ngajedingkeun teh …! Ecis …. Ecisss cekeng ge egis …! Pok sebut deui ku sarerea …!"

"Eciiiiissss ….!" Cek samasigit mani ngegeder.

"Tah kituh …. Pok geura ngunggahkeun, Mukasan! Yeuh haluna … … eh … ecisna!" cenah bari ngelemes, era tisoledat letah.

"Annutuuu bilhaluuuu walbakaaaatul …!" cek Si Sukri di tukang ditompokeun kana ceuli baturna.

"Cungur sia …!" cek kolot nu diuk gigireunana, "doraka siah!"

Batur-batur Si Sukri narungkup sungut.
Reres hutbah brak dalahar, da ti tadi ge nu nganteuran dahareun geus ngaredes di luar nyaruhun baki. Samasigit recok parewog-rewog. Sidekah Lebaran cenah.

Desa Cilamping salamet teu kungsi kaanjangan maung.

Lebaran Poe Juma'ah
Kanggo anu nineung kana karya-karya Ahmad Bakri (alm.), pangarang moyan teureuh Ciamis, kasanggakeun salah sahiji carpon anu diserat ku anjeunna.
ku: Ahmad Bakri
Cilamping t� d�a gegek tapi sikluk, jauh ka ditu-ka dieu. Pernahna di lamping gunung. Tara pati kasaba ku urang b� tengah, da nya �a jalanna rumpil. Urang dinyana nya kitu tara pati laliar ari lain barudak mah nu ngadugdag ngadon sakola ka d�a s��, da di dinya mah taya sakola. Kitu g�teu loba, ukur hiji-dua.
Imah-imahna kabaheulaan k��, hateup injuk julang ngapak, bilikna k�ang anyam satampah. Masjidna nya kitu deuih, ka cungcung-cungcungna ku injuk. Kawilang ged�sakitu mah, ngan teu pati kapiara, da nu ngeusianana oge Leb�wa�jeung nu dareukeut ka dinya. Barudak lembut wa� nu ngadon ngaji tepung magrib. Ka-peutingnakeun pinuh ku barudak bujang nu ngadon marondok.
Tapi dina tanggal lilikuran Puasa mah masjid nu sasarina cakueum tiiseun t� ngadak-ngadak h�ar, bilikna dikapur, buruanana dikor� lening.
Tanggal tujuh likur pasosor�loba jelema ngarariung di bal�malang bari gorgar ngawarangkong. Di juru deukeut bedug sawatara urang ngadareluk ngarom�n terebang pak�un engk�ari nyalawat maleman Lebaran. Leb�andekak nyarand�kana tihang, ngagigirkeun boboko tilu wadah b�s jeung bl� urut minyak tanah, wadah duit.
��-s� atuh r� saletor pitrah mah, meungpeung beurang,�c� Leb� �or ka dieu, Arjangi, tong asa-asa � Sabaraha jiwa nya? Tujuh lain?�BR>
�ilu, Kiai � Kuring, budak nu cikal jeung indungna ��BR>
�ri nu opatan deui?�BR>
�ar, ari Kiai, pan can manjing puasa �a mah � Pitrah kuma urusanana, bolon k�� sasatna!�BR>
�ya atuh, kuma nyan� wa�ari kitu mah ��c� Leb� �ilu kulak nyah r� meuli t�?�BR>
�ilu,�c� Arjangi bari ngudar cangreud rajut, dicicikeun, borolo b�ggol wungkul. Milihan genep, s�ana diasupkeun deui, purilit ret dicangreudkeun deui. �ah, Kiai, kuring seja m�� b�s tilu kulak ku duit limalas s� ��BR>
�enep b�ggol kitu, pan �a duitna g�b�ggol wungkul!�c� Leb�bari kerung.
�eug atuh � kana duit genep b�ggol,�c� Arjangi mindo ijab bari ng�t�keun b�ggol dua-dua, sakulakeun-sakulakeun.
�ula ngajual b�s tilu kulak kana duit genep b�ggol � Tah rawatan, tilu boboko � Sing percaya, geus meunang ngayon �a t�, jejeg sakulak-sakulak � Sok ayeuna geura setorkeun deui ka kaula � Setor pitrah kitu!�BR>
�uring setor pitrah tiluaneun � Ieu kawajiban kuring, ngaran Arjangi � Nu ieu kawajiban aw�� Si Narti �, tah nu ieu kawajiban anak nu cikal, Si Awisah � Lain kawajiban popotonganana k��, Kiai� Dan can lubar idah!�c� Arjangi bari tanggah neuteup beungeut Leb� �eu datang-datang si selud t�, katempuhan bapana wa�tungtungna t�!�BR>
�arima kaula pitrah Arjangi jeung Nyi Narti jeug Nyi Awisah � Sok kadinyah amin urang dungaan,�c� Leb�bari nand�eun dampal leungeun duanana.
��heula, Kiai, tobat san� nyanyahoanan � Ulah ku dunga indal-maot, kuring mah sok kukurayeun ��BR>
�ri geus � Dunga naon kahayang t� ��BR>
�ndal-salamet wa� atuh sugan, amb� salamet panjang umur ��BR>
Leb�kapaksa ng��an. B�� ngadunga, b�ggol nu genep t� dirawatan, goloprak-goloprak diasupkeun kana bl� t�.
Geus dimimitian ku Ki Arjangi mah sungsong paheula-heula, rata ukuran sakulak lima s�. Nu ngurung budak wa�aya, nu geus rada enyay-enyay ngarti mah, nu nurutan Ki Arjangi wa�loba.
�unten, ah, kuring mah ti dieu wa�ti luar, sangeuk sibanyo,�c� lalaki tengah tuwuh bari melenyun udud. Leungeunna ngarongkong nyodorkeun duit lima s� ka nu diuk pangdeukeutna, m�ta ditepikeun ka Leb�
�euning sia geus udud, Adma? Kakara g�asar ahir, deulu!�c� Leb�
�ar, ari Kiai, lalay geus rabeng ti tadi tukangeun imah kuring mah ��c� Adma bari ngenyot rokona.
�aruk lalay � Lain gugueun, deuleu, nu kitu mah! Da kudu geus reup-reupan � Malah c� sakaol mah kudu geus teu kadeuleu bulu bitis ��BR>
�ri kitu � matak batal deuih udud t�?�c� Adma bengong.
�uguh wa� deuleu!�c� Leb�nyereng.
���k��k�� Kiai, da c� nu nyarios mah sami sareng nyusur c�ah � �a duit kuring ulah dip�akan, Harip, bisi kapopohokeun,�c� Adma bari ngar�� ka nu mangnampanankeun duitna tadi.
�ipesakan sot� lain r� diarah, bisi Kiai kaliru kaasupkeun kana kal�g, pajar geus diijabkeun,� c� Sanharip morongos, teu ngeunah disangka boga niat gor�g.
�uh � heug �heug �atuh � Bisi wa�kuring mah, bisi poho,�c� Adma ng��� �a.
�arua jeung nyusur kumaha tadi t�, Adma?�c� Leb� panasaran.
�umuhun �sami �bako-bako k�� � B�ana t� dikemil jeung diseuneuan ��BR>
�ri kitu �teu batal ari nyisig?�BR>
��ah wa�Pa Mukasan nyisig wa�sapopo�bari puasa t� ��BR>
�aingan atuh ari nyanghulu ka dinya mah � Pan si �a mah manggih gaang g�sok did�ng dina cempor, ditambul harita k�� � Sia beuki nya, gaang?�BR>
�� �palias nagir, keuyeup g�loba k��, teu kudu nambulan gaang � Diturutan sot� p�ah wa� tukang bilal tukang ngunggahkeun, sahenteuna meureun aya taram-taram kana ajian ��BR>
�ok dititah nunggahkeun sot� tamba wudu, p�ah taya deui nu da�eun,�c� Leb� �aliju-baliju g�lumayan ku sonagarna.�BR>
�un nyana batal mah, nyatu wa�sakalian tadi t�,�c� Adma bari miceun rokona.
�nggal po�nya sia sok udud t�?�BR>
Teu n�bal, anggur malik ka Sanharip. �ok, Harip, serenkeun duit kuring ka Kiai � Ijabkeun sakalian, kawajiban Si Anisah kituh!�BR>
�ri kawajiban sia mana, Adma?�c� Leb�
�oal tulus kuring mah, Kiai � Pan c� Kiai g�bar�o, pitrah t� nyampurnakeun puasa, san�? Ari kapalang batal balas udud, nyampurnakeun naon atuh � P�gkolkeun wa�ka Si Anisah � Tadina mah man�na nu moal, da c� mitoha g�rubiah mah karawu kapangku ku salakina � Ari geus kieu mah jadi teu bisa mangku kuring t�. Nu matak man�na ayeuna mah nu ka hareup ��BR>
�eulu ituh, Juragan Kuwu ka dieu!�c� nu diuk tukangeun Leb� Sar�� tinglalieuk ka jalan. Leb�ng�od rada mundur, nu s��-s�� nyedek ngumpul di juru. Sup Juragan Kuwu ka masjid, j�prak sila nyarand�kana sarigsig.
�euning sisinarieun Juragan angkat ku anjeun?�c� Leb� �an sasarina g�sok dit�ng ku abdi ka bumi.�BR>
�h, entong, da r� ditajongkeun � Dipikir-pikir asa r�c�. Ayeuna kami setor ka Leb� engk�bulan Hapit, usum dibagikeun, kami narima panc� ti Leb� Kadang-kadang duit kami k�� pulang deui ka kami � Tajongkeun wa�ayeuna mah. Kawajiban kami jeung Nyi Kuwu potong engk�tina panc� ��BR>
�upi ijabna kumaha atuh ayeuna?�c� Leb�sanggeus ngahuleng sajongjongan.
�euning belet Leb�mah � Ayeuna mah kami b��nganjuk b�s dua kulak, bayarna engk�nyontang panc� kami k�� ��BR>
�uh �leres � mangga!�c� Leb�bari ng��keun boboko dua ka hareupeun Kuwu.
Dirongkong, dirampa b�sna dipuruluk-puruluk kawas nu hayang naksir b�r-b�rna, pok nyarita, �arima kami nganjuk b�s dua kulak, bayareun engk�nyontang tina panc� kami nu sok katarima dina bulan Hapit ��BR>
Dijawab ku Leb� �arima abdi nganjukkeun b�s dua kulak kana harga dua kali lima b�ggol ��BR>
�ain dua kali lima s� � Pan ka batur g� sakitu, lain?�c� Kuwu nyelang.
�a Juragan mah ngabantun pangaos pasar, margi �margi ��BR>
��ah nganjuk � Seug atuh, kuma dinya wa� da bayarna og�ti dinya-dinya k�� ��BR>
�geunah kad�g�a ari kieu mah � Mun ka urang diragragkeun sarega pasar, kana luput meureun moal setor, nya Harip!�c� Adma ceuleungeung ti luareun bilik cabol.
�a somah mah diragragkeun lima s� sakulak sot� sarat wungkul. Wajibna pitrah t� sakulak, ari saletor lima s� wa�ti baheula. Diijabkeun wa� kana sakitu ��BR>
�uda enya kudu kitu, kudu heman ari ka somah,�c� Adhani ti juru, �alah mun nuluy mah unggal po�Kiai dagang b�s murah, sar�� g�moal ngal�k ka nu s��, nya Harip � Malaur jauh ka pasar ari di dieu aya nu murah mah.�BR>
Leb�ngalieuk ka lebah nu ngomong bari seuri kon�g. �ib�� sajeungkal hayang sasiku, dirugal-rigel di殚nt�gan sataun sakali hayang mayeng unggal po�� Ku salebaran sakali g�sabaraha pirugieunana. Kurang-kurang bisa ngatur laporan mah, rugi tilu b�ggol tina sajiwa, jaba barudak nu can manjing puasa loba nu teu dipitrahan, malah Si Adma mah angkohna rubiahna g�moal disetoran ��BR>
�uda c� mitoha kitu � geus karawu kapangku ku kuring � Ayeuna onaman da enggeus, lain?�BR>
�eueuh, meunang m�gkolkeun � Pan salakina b�aan henteu!�BR>
�ri kitu sia teu setor, Adma?�c� Kuwu bari ngar�� ka nu nyangheuy dina bilik cabol.
�h juragan, da abdi mah puasana g�lapur � Sugan ari udud t� cara nyisig teu matak batal ��BR>
Ger pada nyeungseurikeun, kayungyun ku beletna.
��-a� � na ieu b�s dikukucel wa�� Reungeukeun, Leb� kami setor kawajiban kami jeung kawajiban Nyi Kuwu, sakulak s�ang,�c� Kuwu bari nyodor-nyodorkeun boboko b�s.
�ampi ��c� Leb�bari nampanan. Gorolang, ngadunga, diaminan ku sar��.
�oreng babari ari m�ak mah, teu mak�duit g�had� ditujang-tajong,�c� Si Adma teu kireum-kireum kawas nu euweuh wa�kaserab ku dunungan t�.
�abari sot� lebah dieuna, p�ah boga panc� sampeureun, kituna g�pan regana sabaraha tikeleun ka batur. Kad�g�lain tadi?�BR>
�akuping ��c� Si Adma, �gan leuheung wa�sot�, Juragan mah teu kudu ngodok saku ��BR>
�eueuh, lebah dinyana meureun pikabitaeun sia t�, Adma. Tapi lebah gaw�a mah paralun ampun, aing t� nepi ka kuru cileuh kentel peujit balas mikiran somah sad�a � Nepi ka teu kaduga �a�, teu meunang puasa-puasa acan Kuwu mah, da �a c�ah matak panas h�bna ka somah ��BR>
�ah geuning, Kiai,�c� Si Adma bangun giak, �ad�a atuh puasa kuring teu kaci, mangkaning pamajikan keur bulan alaeun. Mun seug t� cara batur, mana teuing h�bna ka si utuh ka si inji ��BR>
�ih, sia onaman teu ngurung batur, da anak-pamajikan sia g�dina seuhseuhanana mah angger tanggungan aing, pupuhu sad�a ieu ��BR>
�ugi atuh nya abdi mah, Juragan. Hanas lentah-lent�, teu nyatu teu nginum, puasa teu jadi, da kagoda ku udud ��c� Si Adma kerung bangun sedih, �� abdi g�tadi � sugan kawas nyisig p�ah sarua bako � kacek diseuneuan wungkul. Duka upami seuneuna nu matak batal t�, nya Juragan!�BR>
�yao ah, h��ngomong jeung sia mah!�c� Kuwu bari ngalieuk ka Leb� �gad�g�guyur-guyur di bal�d�a pajar Lebaran ninggang kana po� Jumaah?�BR>
�eres ��c� Leb�
�ngsrodkeun kana Saptu, ulah sina ninggang po�Jumaah, pamali!�BR>
�tuh langkung panginten puasana jadi tilupuluh hiji dinten. Teu k�ging ongkoh puasa po�n Lebaran ��BR>
�ana Kemiskeun atuh, kajeun ngurangan sapo�� Matak naon?�BR>
�anginten moal jejeg sasasih � Hanas kental-kent� salapan likur dinten � Abot ongkoh ka abdina, margi seuseueurna nu setor pitrah t� dintenan ka tilupuluhna pasosonten. Ninggang dinten Kemis panginten taun ieu mah. Upami dilebarankeun dinten �a t�, mana teuing hapana moal aya setorkeuneun ka ditu ��BR>
�nya �tapi kami teu idin Lebaran po� Jumaah,�c� Kuwu kereng, �eureun kudu hutbah dua kali. Hutbah raya ongkoh, hutbah Jumaah ongkoh. Pantang di d�a urang mah, matak dilongokan maung � Pan aya maung ngamuk gajah meta mah Kuwu bagianana. Mangkaning kami geus kolot, teu cara baheula keur ngora, diganda l�goh ngudag maung sasiki mah ��BR>
�itu wa�atuh, Kiai, sered kana Kemis, ti batan kaanjangan urang leuweung mah. Hampang ongkoh ka somah ��c� Adtari.
�gomong naon tat�, Tari?�c� Leb�bari malik ka nu ngomong di juru.
�uhun kitu, Kiai, sakumaha kasauran Juragan Kuwu � Sa�dis�� kana Kemis � Hampang ongkoh ka somah, moal har�gh�g ongkoh, da sahanteuna kaanjangan ku urang leuweung mah pisakumahaeun, ari cadu mah di urang sapo�hutbah dua kali � Leres kitu �a t�, Juragan?�c� Adtari bari neuteup ka Kuwu.
�eu percaya sia ka aing?�c� Kuwu rada kereng. Adtari tungkul, s�ab ku nu siga nyeuneu.
�ieu atuh,�c� Arjangi bari ng�od meueusan, �rang sina �� wa�salasahiji. Hutbah raya atuh entong ari r� ngarah sakali wa�mah, boh Jumaahan nu entong teuing, remen ieuh ��BR>
�ri Jumaahan ka mana ngeunteupkeunana � Lumrah ti mana Jumaahan po� Kemis atawa Saptu � Talung Lebaran, bisa dikasar-k��, da baheula g�tara angger,�c� Leb�
�ah geuning �t�g ari Lebaran bisa po�naon wa�mah � Geus wa�lah po�Kemis, kurang sapo�mah itung-itung nyombo wa�ka anu tas kental-kent� sakitu lilana ��c� Arjangi.
�isa kasar-k�� sot� teu kudu matok po�a, deuleu, lain had�dikabiri. Lumrah ti mana puasa teu jejeg tilu puluh � Pan c� kitab g� rumadon salasin � eu �kuma geuning, poho deui �. Salasin atawa salasun ��c� Leb�rada rampang-reumpeung bari neuteup nu dariuk di juru saurang-saurang.
�uring mah angot atuh nyaho ti mendi � Boro-boro maca, sakieu kakolotan kangaranan kitab mah neuleu g�can kaw��an ��c� Anjangi.
�eueu � kitu wa�� Kami manggih dalil dina kitab, romadon salasin �nyao �salasun �atawa salasatun kitu � Aya poho-poho teuing � Ngan kitu wa� maksudna mah ��C� Leb�
�h san� Salasa ieuh,�c� Adtari bari ceuleungeung, �nget pisan kuring mah, po�Rebo ngamimitian puasa t�, da basa munggah t� kuring muru saur ka warung Si Iboh, sakalian ka pasar ��BR>
�ain po�Salasa, deuleu, ari salatun t�. Mun r� basa urang mah hartina tilu puluh. Jadi bulan puasa t� umurna jejeg tilu puluh � Geura urang itung �Rebo-Rebo Kemis Jumaah � Sapuluh tah � Saptu-Saptu Ahad Sen� � sapuluh deui, jadi dua puluh jeung nu tadi � Salasa-Salasa Rebo Kemis � sapuluh deui, jadi tilu puluh � Jejeg wa� dina po� Kemis t�, nu matak Lebaranana ninggang po�Jumaah � Tah, dalilna aya r�gkolna, diitung teu g�� ninggang po��a �r� kumaha deui ��BR>
�adi keukeuh wa�nyah kudu po�Jumaah?�c� Kuwu kereng.
�umuhun, upami numutkeun dalil �a mah,�c� Leb�
�api kami teu idin ari kudu hutbah dua kali mah � Pamali di d�a urang mah, pamali, matak dilongokan maung � Talung ari semet lolongok wungkul, da c� pacaduanana og�tara da�eun balik l�goh.�BR>
�erkawis hutbah dua kali mah teu jadi pambengan. Juragan, da c� jenatna pun bapa g�pantang sot� upami dih�ggoy ku sorangan. Amb� teu ngarempak pacaduan, hutbah lebaranana kedah ku pupuhu lembur � Kapungkur g�sanggem jenatna pun bapa t� �a� baheula k�ah, jaman tuang �ang ngeuyeuk d�a ieu kantos lebaran dinten Jumaah. Hutbah teu dikirangan, hutbah raya hutbah Jumaah g�taya nu dilangkung, salamet wa�teu sakara-kara, da hutbah Lebaranana ku tuang �ang t� � Ayeuna g�mangga wa�nyanggakeun hutbah lebaranana mah ��c� Leb�bari ceuleungeung.
�aruk kami kudu maca hutbah ..? Teu �kami mah teu sararanggup teuing � Enya wa�aki mah jenatna pinter b�ana, da kungsi masantr� ka Demak ka Jombang naon ku hanteu c�ah � Ari kami apal ti mana aksara Arab, da teu ngaji teu masantr�? Teu �kami mah teu sanggup, kajeun ngurangan puasa sapo�kana po�Kemiskeun, dunya-ah�atna tanggungan kami!�c� Kuwu, beungeutna euceuy.
�ih ari Juragan, perkawis padamelan mah tiasa diwakilkeun ieuh. Keur naon seueur ponggawa? Pan s�a distrik g�ari aya pambengan mah sok ngawakilkeun ka Jurutulis. Nu matak naon ieu og�digent�an ku nu san� nu sakira sanggemeun, asal ponggawa d�a wa�nu merenah ngawakilan Kuwu,�c� Leb�ngabongbolongan.
�eunang kitu disulurkeun ka batur �� c� Kuwu, beungeutna marahmay, �uma cik carana sangkan punah kawajiban kami � Boa kudu m��panajir kawas ari sulur s�a?�BR>
�ieu sanggem jenatna pun bapa mah,�c� Leb�bari ng�od maju, �onggawa nu bad�ngawakilan t� kedah didangdanan, sina nyepl� anggoan Juragan ari nuju dines kanagaraan. Udengna, raksukan hideungna katut sol�pang emasna, kebat naon ku hanteu. Kitu deui tudung pol� teu k�ging l�ot � Turun ti rorompokna, muru ka masigit t� dipapag pajeng kamantr�, digondeng ku ponggawa-ponggawa nu san�. Kapaksa Juragan g�harita mah kedah ngiring ngagond�g, ngagent�an gaw�itu � M�� bring, ikrarkeun heula sing asak �dijenengkeun cind�na mah � Kitu sanggem pun bapa mah jenatna.�BR>
�aha atuh ponggawa di urang nu bisaeun hutbah?�c� Kuwu, tarangna kerung, �sa euweuh deui ari lain Leb�mah ��BR>
�ih, abdi onaman pan siangna dina Jumaahan kedah hutbah deui.�BR>
�eueuh pan harita mah geus jadi Leb�deui � Turun imbar g�gaw�Kuwu mah geus bubar, lain?�BR>
�� muhun nya � Kitu sa�atuh ��c� Leb��� d殚t.
�eueuh, kitu wa� pek �barkeun ka sad�a, Lebaran engk�mah Kuwu kitu nu r� hutbah t�, nyingkahan pacaduan, p�ah lebaran ninggang po� Jumaah,�c� Kuwu bari cengkat, l�s balik.
�ihor�g loba pisan unak-anikna nya ari agama t�,�c� Adtari ka batur-baturna.
�umasa balilu puguh g�kami mah, da teu ngaji, teu nyaho alip bingkeng-alip bingkeng acan � t�bal Arjangi.
�api kawilang pinter nya Leb�t� � Juragan Kuwu mah siga nu geus po�eun kacida tadi t� � ieu mah hih kawas nu babarieun pisan mes� mas�lah t� ��c� Sanharip.
�uda teu samanea, ti buyutna k�� turun-tumurun jadi Leb� Piraku wa�mun teu kakocoran komara t�,�c� Adtari.
Leb�jongjon wa�mulungan b�s nu marurag kana palupuh. Api-api tu ngad�g�pada muji t�. Tapi kaciri irungna mah beukah.
***
Malem Jumaah, maleman lebaran. Lembur Cilamping nu sasarina combr� tiiseun t� ngadak-ngadak haneuteun. Di unggal buruan raang palita dina duwegan sabeulah, malah nu werat meuli minyak lantung mah aya nu nyieun damar s�u naon ku hanteu. Kolot-budak pada bungah. Nu puasana belang-betong atawa nu teu pisan og� nu ngalap cukup ku setor pitrah lima s� ka Leb� peuting �a mah kawas nu dikariaankeun. Geus lir nu kasebut leket mah, najan loba nu bari udud atawa nyisig og�
Di masjid caang mabra diseungeutan lampu gambr�g sadua-dua. Barudak lembut ngagonyo di hareup, ciweuh nar�akan siraru, jorojos-jorojos dir�ab dina damar, belewek ditambul bari cingeus n�ngan deui t�akeun.
Barudak bujang maturan kolot di tengah masjid, takbiran ditabeuhan ku terebang. Luluguna Ki Mukasan, biwirna ngajendol ngemil sisig. Nu nerebang kawas bari narundutan, awak l�jong ng�ca-ngatuhu nuturkeun lagu. B�a jeung nu nabeuh dogdog, jaringas pisan �a mah. Dogdog dihomp� ku suku k�ca, leungeun pakupis duanana, awakna reureundeukan kawas nu ngigel.
Ka-peutingnakeun takbiran ditunda, diganti ku lagu-lagu tandak buhun nu ilahar dina gembyungan. Tamba tunduh c�ah. Lagu Dongdongh�o, Rincik Manik, Karembong Lokcan jeung r� deui. Na� kana lagu K��-k��
Juljol nu nganteuran dahareun, aya lalawuh aya sangu katut tumas-tumisna, paalus-alus pangeunah-ngeunah, da niatna g�hayang katuang ku nu ibadah di masigit.
Brak dalahar balak�rakan. Nu geus seubeuh mundur ngadon nyarand�kana bilik. R� malikan deui, nerebang kaburu ku tunduh, tinggol�ag saurang-saurang, tungtungna gempar samasigit. Nu pandeuri kabag�n b���, s�a dahareun dikumpulkeun, diwadahan ku dogdog.
Tengah peuting loba nu lilir kagebah, ngad�g�nu ribut-ribut. R� hudang hor�m ku tunduh, reup wa� tibra deui, parat nepi ka subuh.
Lebaran ged�taun �a mah c� sar�� og� Ti jaman akina Kuwu nu ayeuna, kakara harita pareng deui ninggang po�Jumaah. Nu sasarina tara mantra-mantra ka masigit og�harita mah merlukeun indit, panasaran hayang ngad�g�Kuwu hutbah.
Ti janari k�� masigit geus pinuh, barudak bujang kabagian di tukang, dit�a ku nu lembut ngadeukeutan bedug. Nu talakbir loba nu geus peura balas ti peuting k��. Perbawa po�Lebaran, sora kitu, laguna kitu, ngagalindeng wanci kitu, tingsariak waas pabaur jeung ketir, rusras inget ka nu geus taya di kieuna. Loba nu teu kawawa ku cipanon.
Wanci carangcang tihang rombongan nu didadago t� datang, srog ka lawang. Pangheulana Kuwu digondeng k�ca-katuhu, mak� papak�n dines. Raksukan takwa kamhar hideung, kancing welem duawelas, sol�pang �mas, sinjang kebat l��satampah. Dibendo ongkoh, didudukuy ongkoh, dudukuy dines pol� �mas, jaba dipayungan deuih.
Sup ka masigit, nu asa r� kaliwatan hideng m�� m��n jalan. Jelema-jelema tingkecewis tinghar�os pada baturna. Srog ka hareupeun paimbaran, ngajanteng heula ngadagoan anu komat.
Na atuh ari pok t� aya nu ngomong kalepasan, �euning siga kiai Leb�� Lain Juragan Kuwu nu r� hutbah t�?�BR>
Dit�balan ku baturna ti juru, �uguh heueuh deudeuleuan t� siga Kiai Leb�� Nanahaonan c�ah mak� dangdanan Kuwu?�BR>
Ari porongos t� nu ngagond�g beulah k�ca nyenghor ka nu ngomong pandeui, �gomong naon? Baruk Kia Leb�� Deuleu tah kadinesanana! Nu mak�dangdanan kitu Kuwu ngaranna ��BR>
���k��k��� c� nu panasaran ngaludeung-ludeung man�, �an� �a Juragan Kuwu mah nu sasauran ��BR>
�ain � Kami mah keur teu jadi nanaon � Tah ieu Kuwu mah nu disol�pang ��BR>
�aha da rarasaan mah awas k�� amta t�,�c� nu keukeuh panasaran awahing ku handeueul asa dibobodo, tepung jeung Leb�unggal po� piraku mak�kalinglap.�BR>
�eueuh ieu g�Leb��Leb�� Tapi geus dijenengkeun Kuwu kamari, disaksian ku kokolot-kokolot ��BR>
�uh � duka atuh ari kitu mah � Teu kawartosan ti tadina.�BR>
�uda lalawora pisan ngajenengkeun jelema t�, tinghar�os maran�anana wa� Mun di dieu mah hareupeun sar��, moal c�cok,�c� nu di gigireunana kukulutus lalaunan.
R�� salat sunat, imam ngalieuk ka tukang nitah ngunggahkeun.
Srog Ki Mukasan ka paimbaran, tumpa-tempo, katatang-kot��g �
�ain geuwat � N�ngan naon?�c� nu diuk panghareupna.
�cis � Ecisna euweuh!�t�bal Ki Mukasan.
�eu �as, gogoda t� aya-aya wa�� Gara-gara Lebaran po� Jumaah!�c� tukang gondeng, �a manakeun ecis, barudak?�BR>
Taya nu n�bal. Barudak tingkecewis bari nunjuk buni ka Si �om.
�ya naon � aya naon?�c� nu panasaran ngahar�os.
�u Si �om peuting dipak�ngarojok anjing. Bongan tuda ngadon ungas-ingus ka masigit. Digebah, nyelap kana sarigsig, rojok wa�!�BR>
�ri ecisna ka manakeun?�BR>
�ipiceun � Geuleuh tuda mani lamokot, da kitu sakadang asuna kabeuratan � Kasima meureun!�BR>
�umaha ari geus kieu?�c� tukang gondeng t�.
�umaha upami diganti wa�heula ku itu � Siga aya halu meujeuhna di saung lisung Madsahri,�c� Ki Mukasan bari nunjuk ka saung lisung tukangeun paimbaran.
Tukang gondeng nu nyepl� Kuwu tul� t� gogodeg bari camberut. �ogoda Lebaran po�Jumaah � Had�kitu digantian ku halu?�BR>
�ibatan luput mah atuh � Hutbahna g�teu kaci teu mak�ecis mah, san�?�c� saurang ti jajaran panghareupna.
Ki Mukasan kalur ti lawang gigireun paimbaran, milihan halu di saung lisung, n�ngan nu hampang.
�� dikamanakeun �a halu kuring?�c� pamajikan Madsahri norojol ti pawon.
�ginjeum sakeudeung r� dipak�ecis!�BR>
�lah nu �a, r� dipak�nutuan kopi ayeuna � Tah nu �a, halu panguguran, nganggur �a mah.�BR>
Ki Mukasan balik deui ka masigit, manggul halu panguguran, nya badag nya panjang. Telenjeng ka paimbaran r� ngunggahkeun.
��heula ulah satorojogna teuing ti saung lisung � Urang ijabkeun heula amb� rengrem kana hat��c� nu nyepl� Kuwu tul� t� bari ngar�ak halu tina leungeun Ki Mukasan. Ned �rempod awakna doyong ka hareup, teu nyangka halu sakitu beuratna. �aula neda panyaks�,�c�ah bari tipepereket ngacungkeun halu, ku lantaran ecis leungit, kapaksa diganti ku ieu � Saayeuna ieu ecis ngaranna!�BR>
�yaks�iiii �!!�BR>
�ebut ku sar��, ulah kurang ti opat puluh urang amb� sah � Ieu naon ngaranna ��BR>
�ciiiiissss �!!�BR>
�urang loba nu nyebutna � Sakali deui ��BR>
�ciiiiiiissssss �!!�BR>
�� �tah barudak nu deukeut bedug! Sia hareureuy wa�teu milu ngomong � Deuleu ka dieu � Ieu naon ��BR>
Nu ditanya tingraringeuh.
�aon ieu ��BR>
�aluuuuu !!!�BR>
�ungur sia! Lain halu, deuleu! Sakali deui sing bener � Naon?�BR>
�aranti nutuuuu ��BR>
�angus sia � Kitu tah ari teu ngajedingkeun t� � Ecis � Ecisss cek�g g�egis � Pok sebut deui ku sar�� ��BR>
�ciiiiissss �!�C� samasigit mani ngegeder.
�ah kituh � Pok geura ngunggahkeun, Mukasan! Yeuh haluna ��� �ecisna!�c�ah bari ng���, �a tisol�at l�ah.
�nnutuuu bilhaluuuu walbakaaaatul ��c� Si Sukri di tukang ditompokeun kana ceuli baturna.
�ungur sia ��c� kolot nu diuk gigireunana, �oraka siah!�BR>
Batur-batur Si Sukri narungkup sungut.
R�� hutbah brak dalahar, da ti tadi g�nu nganteuran dahareun geus ngar�� di luar nyaruhun baki. Samasigit r�ok parewog-rewog. Sidekah Lebaran c�ah.
D�a Cilamping salamet teu kungsi kaanjangan maung.
Saturday, October 22, 2011
Kareueus
Mun seler sejen bisa ngarasa reueus jadi bagian tina seler pituin manehna, naha urang Sunda make jeung teu bisa kitu? Tembongkeun yen urang teh urang Sunda, anu karasep, anu gareulis, anu handap asor (kade, sanes handap asoy..), anu satata jeung seler sejen, anu sarua dahar sangu :) Cara nembongkeun kareueus tangtu rupa-rupa. Soal eta mah tangtu geus teu kudu dibejaan deui. Nu penting mah niat, bari jeung prakna, ulah diengke-engke.
Ngamumule basa Sunda sangkat teu tumpur ku jalan ngabiasakeun ngajak nyarita ku basa Sunda ka anak-anak urang, upamana, bisa dimimitian ayeuna keneh. Teu perlu biaya jeung insya Allah moal matak miskin :) Lian ti ngaraksa basa, oge minangka salah sahiji cara nembongkeun identitas diri yen urang teh urang Sunda.
Prung ah, urang mitembeyan!


c: text/html

text:
Salaku bangsa Sunda,
urang boga kawajiban ngurus jeung mikaboga harta warisan seni budaya
bangsa Sunda. Harta Sunda nu geus leungit dicokot ku batur nyaeta Sunda
Kalapa. Ayeuna Sunda Kalapa dicekel ku batur malah ngaleungitkeun
jatidiri Sunda dijero Sunda kalapa.Padahal di jaman modern ieu Sunda
Kalapa jadi dayeuh Nusantara. Kakayaan Sunda Kalapa ngan nyesa dina
pangaranan tempat di Sunda Kalapa.
Hayu Bangsa Sunda urang rebut
deui Sunda Kalapa. Beulian deui tanah nu aya di Sunda Kalapa nu pernah
dirampok ku walanda jeung dijualkeun ka bangsa deungeun.
Bangsa
Israel ge meni keuekuh hayang balik ka lemburna di Arab. Jadi teu salah
mun Bangsa Sunda ngarebut deui Sunda Kalapa kota Palabuhan Pajajaran.
ASK-PASUNDAN JAYA

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Para wargi anu sami-sami linggih, langkung tipayun mangga urang muji
syukur ka Allah SWT., anu parantos marengkeun urang sadayana tiasa
patepung lawung dina ieu acara. Kalayan widi-Na pisan urang sadaya tiasa
silaturahmi kalayan sehat wal afiat dina acara Paturay Tineung ieu. Teu
kakantun solawat sinareng salam urang sanggakeun ka panutan alam
Kanjeng Nabi ahir jaman Muhammad saw., miwah para sahabat, tabi'it,
tabi'in, tug dugi ka urang sadayana. Salaku panata acara, sim
kuring teu hilap ngahaturkeun wilujeung sumping ka para tamu uleman,
utamina Bapa Pupuhu Dinas Pendidikan Provinsi Jawa Barat sareng
rengrenganana, Bapa Pupuhu Sakola SMPN 1 Lumbung miwah rengrengan Ibu
sinareng Bapa Guru, oge teu hilap ka Ibu miwah Bapa anu janteun sepuh
sareng wali murid, sareng teu kakantun Akang sareng Teteh anu dina
danget ieu bade diistrenan janteun wisudawan. Sakumaha anu
parantos didugikeun dina serat uleman, ieu acara taya sanes seja
ngabrehkeun rasa kabingah rehna sadaya murid kelas 3 tiasa namatkeun di
ieu sakola kalayan hasil anu nyugemakeun. Tandaning sukur ka Nu Maha
Kawasa, OSIS SMPN 1 Lumbung kalayan dirojong apingan ti para guru
ngagaduhan karep kanggo ngareuah-reuah Akang-akang sareng Teteh-teteh
ngalangkungan ieu acara Paturay Tineung. Ku margi kitu, saupami
panampian ti panata calagara kirang nyugemakeun, oge patempatan anu
kirang merenah, oge salami lumangsungna ieu acara masih keneh seuer
kakirang, kalayan asmana OSIS SMPN1 Lumbung, simkuring neda dihapunteun.
Sateuacan simkuring neraskeun kana maca runtuyan acara, mangga urang buka ieu acara ku maoskeun basmalah sasarengan.


text:
Gaduh Setruk
"Yang....kade hilap setrukna !" padahal cai enteh anu disuguhan teh lain anu dibotolan, tapi ngadadak naheur dina hawu.
Kocapkeun dihiji restoran, dihareupeun kasir ngagimbung anu nek mayar kadaharan kumplit jeung inuman cai enteh nu dibotolan tea, keur ngagimbung kitu, aya salah saurang jalma nu teu sabar hayang geura meunang setrukna, tur langsung ngagorowok kakasir.
"Gewat euy setrukna, dewek butuh pisan !" Pokna rada teugeug
"Sabar atuh kang !" tembal kasir bari baeud.
Sanggeus meunang setruk mah sijalma teh, langsung we ngabecir kaluar, atuh puguh we si kasir nyalukan.
"Kang ieu katuanganana diculkeun wae !"
"Mangga we kanggo eneng, abdi mah butuh setrukna wae !"
"Jadi ujang teh butuh setruk kitu ?" ceuk hiji jalma tengah tuwuh,anu kakara asup tur leungeunna semu ngoroncod sarta mamake iteuk.
"Eh..muhun pa...abdi butuh pisan...naha bapa kagungan kitu ?"
"Puguh bapa teh tos lima taun gaduh setruk, mangga upami peryogi mah ku bapa bade dipasihan... bapa mah tos bosen ngubaran !" (SR)


text:
21.12.11
100 Babasan Jeung Paribasa Sunda
Babasan jeung Paribasa Sunda mangrupa bagian tina kahirupan tur milu ngajembaran Basa Sunda sarta miboga kalungguhan anu penting pikeun panyaturna. Tacan kapaluruh sacara pasti, komo mun tepi kabilangan taunna, ti mimiti iraha gelarna eta rupa-rupa babasan jeung paribasa teh; ngan wae gede kamungkinan henteu sawaktu. Dina harti, mungkin aya anu gelarna geus heubeul pisan jeung deuih anu diduga rada beh dieu. Anu dipake ukuran heubeul jeung anyar teh diantarana ungkara kecap atawa frasa, adegan kalimah, atawa eusi anu dikandungna.
Ieu 100 conto ngeunaan babasan jeung paribasa Sunda:
- Abang-abang lambe
Kecap abang dina ieu babasan hartina beureum. Ari lambe atawa lambey kaasup kana basa ragam hormat, anu dina basa ragam lomana saharti jeung biwir. Sarerea oge geus appal, gunana biwir teh diantarana pikeun nyarita. Babasan abang-abang lambe hartina nyarita ukur pikeun ngangeunahkeun hate batur wungkul, tapi teu terus jeung hate, atawa teu jeung prakna. Ieu babasan teh sakapeung robah ungkarana jadi ukur lalambe.
- Abong biwir teu diwengku
Kecap wengku dina ieu paribasa maksudna palipid barang anyaman (boboko, nyiru, cecempeh, tampir) di sakurilingeun sisina, sangkan jadi weweg. Ari biwir mah memang teu make wengku, jadi bias dipunyan-penyon sakahayang, maksudna bias jeung laluasa dipake ngedalkeun omongan kumaha wae oge. Ieu paribasa teh sakapeung ungkara sok ditambahan jadi abong biwir teu diwengku, abong letah teu tulangan, tumerap ka jalma anu ngomongna sakarep-karep (teu jeung wiwaha), teu ngingetkeun bakal kumaha pibalukareunana pikeun batur, nu penting asal disada.
- Adat kakurung ku iga
Kecap adat dina ieu paribasa maksudna tabeat atawa kabiasaan anu tumerap ka hiji jalma. Jadi lain adat dina harti kabiasaan anu engkena bras kana tradisi. Ungkara kakurung ku iga nuduhkeun aya dina jero iga. Ari iga teh nyaeta bagian awak urang di sisi kenca jeung katuhu, antara dada jeung tonggong, handapeun kelek, luhureun cangkeng. Tah tabeat hiji jalma teh dipapandekeun aya dina jeroan iga. Geus kasawang, kumaha hesena ngarobah pasipatan hiji “barang” anu aya dina jero awak. Paribasa di luhur ieu teh ngandung harti (tabeat atawa kabiasaan) goring anu geus maneuh, tur hese dipiceunna.
- Adean ku kuda beureum
Kecap adean teh patalina jeung kuda, miboga dua harti. Kahiji, peta kuda meunang ngahaja malajar (ngalatih), misalna wae nyirig atawa renggong; kadua, tumpak kuda disina ningkah. Dina ieu paribasa digunakeunana eta kecap teh leuwih keuna dina harti nu kadua. Paribasa adean ku kuda beureum hartina ginding ku banda (papakean) batur (meunang nginjeum). Antara ungkara paribasa jeung hartina memang taya patalina, sabab gede kamungkinan asalna mangrupa sisindiran:
- Adean ku kuda beureum
- Hade ku banda deungeun
- Ngadu Bako
Bareto aya kabiasaan, dina sareureuhna gawe, biasana pasosore, lalaki sok tingrariung bari ngobrol ngaler ngidul. Sajeroning kitu teh maranehna sok bari siliasaan bako, diicip-icip mana nu pangeunahna. Nya disebut we ngadu bako. Harti nu dikandung dina babasan ngadu bako oge teu jauh ti dinya, nyaeta ngadon ngalohong ngobrol ngaler ngidul bari teu puguh jejerna, tur anu dikahareupkeunana oge lain perkara penting.
- Agul ku paying butut
Salasahiji lambing status kamenakan dina jaman bareto nyaeta paying. Dina hal ieu, paying teh lain digunakeun sakumaha mistina, pikeun niungan lamun hujan atawa panas. Luhur handapna pangkat hiji menak bias dititenan tina payungna. Paribasa agul ku paying butut, atawa sakapeung ungkarana robah jadi ngagulkeun paying butut, harti agul kuturunan, atawa ngagulkeun luluhur (bapa, aki, uyut jeung saterusna) diri sorangan, pedah turunan menak.
- Ngajul bulan ku asiwung
Anu dimaksud asiwung tehh nyaeta kapas meunang meresihan jeung meunang meteng, biasana keur kaperluan mulasara mayit. Ku urang geus kasawang, bulan mah pamohalan bias diajul ku asiwung, lantaran tempatna oge sakitu jauhna, jeung deuih asiwung teh leuleus, moal bias dipake ngajul. Paribasa ngajul bulan ku asiwung teh hartina boga kahayang anu pamohalan bias kalaksanakeun, atawa nyieun tarekah anu mubadr, moal ngadatangkeun hasil. Paribasa liana anu meh samaksud jeung ngajul bulan ku asiwung nyaeta:
- mesek kalapa ku jara
- anjing ngagogogan kalong
- Aki-aki tujuh mulud
Hartina aki-aki nu geus kolot pisan. Bisa jadi patalina kecap tujuh jeung kecap mulud teh ukur diarah purwakantina. Atawa mun dipapandekeun kana pakarang (dina kahirupan urang Sunda aya tradisi meresihan barang pusaka dina saban bulan Mulud), meresihanana oge kudu tujuh Muludeun, bakat ku kandel karahana. Jadi ngagosokna kudu lila lamun haying tepi ka beresih deui teh.
- Alus laur hade ome
Sasaruaan kecap laur teh nyaeta langgeor; anu pihartieunana nyaeta obahna badan dina waktu leumpang. Tepi ka sok jadi kacapangan leumpangna mani ngalanggeor, nuduhkeun cara leumpangna anu alus katenjonna. Tangtu wae lain leumpang bari rurusuhan anu ngalanggeor mah. Paribasa alus laur hade ome hartina tegep dedeg pangadegna, rek di awewe rek di lalaki.
- Aya bagja teu daulat
Hartina arek menang kauntungan atawa bagja, tapi teu tulus.
- Baleg Tampele
Kecap baleg teh miboga dua harti:
Ari nu dimaksud tampele nyaeta ngaran lauk jarah sabangsa betook leutik, tapi lemes sisitna, sok diadukeun. Kecap baleg dina babasan baleg tempele digunakeun dina harti anu kahiji. Ieu babasan teh dilarapkeun ka budak (umur welasan taun) anu mimiti mangkat beger, wanina karek tukangeun, ari hareupeun mah era keneh.
- mimiti boga (mimiti ngagunakeun) akal pikiran sarta mimiti aya birahi
- bener
- Bali geusan ngajadi
Anu dimaksud bali nyaeta:
- ari-ari santen nu kaluar (dina ngalahirkeun) sabada kaluar orok
- robahna tina bale, nyaeta ngaran tempat dina babagian adegan (wawangunan).
Bali geusan ngajadi hartina lemah cai atawa tempat urang dilahirkeun.
- Balik ngaran
Hartina ngadon maot di lembur batur, anu balik teh lain jelemana, tapi ngaranna wungkul.
- Balung kulit kotok meuting
Kecap balung dina basa Sunda miboga dua harti:
Dina ieu paribasa, kecap balung teh dilarapkeun dina harti nu kahiji.
- jawer hayam nu luhurna
- tulang
Balung kulit kotok meuting hartina henteu beresih pisan hatena, masih keneh ngunek-ngunek.
Paribasa sabalikna nyaeta balungbang timur caang bulan opat welas jalan gede sasapuan, anu hartina iklas atawa beresih hate.
- Banda tatatlang raga
Hartina lamun urang keur manggih karerepet (gering upamana), taya halanganana urang ngajual barang boga sorangan, pikeun ngabelaan awak sangkan waras deui.
- Banteng ngamuk gajah meta
Ieu paribasa teh sakapeung ungkarana robah jadi maung ngamuk gajah meta. Tapi ari harti anu dikandingna mah sarua, nyaeta bancang pakewuh, ririweuhan, atawa kajadian anu dipikasieun jeung dipikagigis ku urang.
- Batok bulu eusi madu
Batok bulu teh batok nu can dikerok, sesa tapasna masih keneh narapel. Keur mah kasar, katurug-turug goring katenjona deuih. Beda jeung batok meunang ngerok; leucir semu herang, sok dipake nginum minangka gaganti cangkir atawa gelas. Paribasa batok bulu eusi madu dilarapkeun ka jalma anu goring rupa, tapi pinter jeung bageur.
- Batok kohok piring semplek
Hartina paparabotan anu taya hargana.
- Batu turun keusik naek
Ieu paribasa teh sakapeung sok dianggap cangkang sisindiran, anu eusina itu purun ieu daek. Harti ieu paribasa teh loba turunan menak anu teu jareneng, tapi sabalikna loba turunan somah anu jareneng.
- Bilih aya tutus langkung kepang halang
Anu dimaksud tutus nyaeta awi meunang meulahan, dipake ngajepit daun kiray keur hateup jeung salian ti eta. Ari kepang hartina anyaman bilik anu biasa, heuleut dua. Paribasa bilih aya tutus langkung kepang haling teh hartina bisi aya omongan anu salah atawa matak teu ngeunah kadengena. Isu paribasa teh saharti jeung bobo sapanon carang sapakan.
- Cangkir emas eusi delan
Anu dimaksud delan myaeta tarasi. Ieu paribasa teh dilarapkeun ka jelema anu omonganana alus tur matak kataji pikeun nu ngadengekeunana, tapi saenyana ari hatena mah goring.
- Kacanir bangban
Anu dimaksud canir nyaeta puhu akar anu rubak, misalna wae akar caringin. Anu rubak pisan mah jaman bareto, sok bias dipake keur nyieun kikiping (gilinding) padati. Ari bangban nyaeta ngaran tutuwuhan leuweung. Saenyana ari tangkal bangban mah euwuh cariran. Babasan kacanir bangban hartina kawiwirangan atawa meunang woworang. Aya deui nu ngahartikeun ngawangu. Bisa jadi ari maksudna mah padeukeut keneh.
- Cara bueuk meunang mabuk atawa kawas bueuk meunang mabuk
Ieu paribasa dilarapkeun ka jalma anu ngeluk tungkul, atawa teu wanieun ngomong sakemek-kemek acan, lantaran rumasa boga dosa.
- Carang takol
Dilarapkeun ka jelema anu langka pisan ngomong, ari teu perlu-perlu teuing mah.
- Careham hayameun
Ieu babasan teh dilarapkeun ka jalma anu beuki pisan barangdahar, tepi ka langka katembong reureuh nyapek.
- Kaceluk ka awun-awun, kawentar ka janapria
Anu dimaksud awun-awun nyaeta mega hideung di langit. Ari janapria asal kecapna tina jana nu hartina jelema, jeung pria nu hartina dipikaresep. Paribasa kaceluk ka awun-awun, kawentar ka janapria hartina mashur, sarerea padanyaho.
- Ceuli lentaheun
Hartina sok sadenge-dengena, najan lain dengekeuneunnana, atawa resep ngadedengekeun kagorengan.
- Cikal Bugang
Ieu babasan teh ngandung dua harti:
- cikal hirup
- anu pangheulana gugur di medan perang
- Cikaracak ninggang batu, laun-laun jadi legok
Cikaracak teh nyaeta cai nu nyarakclakan tina cadas nu nangtawing atawa di jero guha. Harti ieu paribasa nyaeta najan pagawean sakumaha hesena oge, lamun terus dileukeunan bari junun mah ahirna bakal anggeus.
- Nyokot lesot, ngeumbing porot
Hartina sarwa salah, sagala rupa ihtiar teu hasil. Ungkara ieu paribasa teh sok robah jadi nete lesot, ngeumbing porot atawa nete semplek, nincak semplak.
- Dagang oncom rancatan emas
Hartina ari modalna gede kacida, tapi bati nu diarahna pohara leutikna.
- Ngadagoan uncal mabal
Anu dimaksud mabal nyaeta ngagunakeun jalan (liliwatan), lain anu biasana. Uncal anu mabal nyaeta uncal anu keur diboro, terus lumpatna henteu nyokot jalan parantina, tapi kalah apruk-aprukan, tepi ka ahirna sasab, teu bisaeun balik deui ka leuweung. Paribasa ngadagoan uncal mabal hartina ngadagoan atawa ngarep-ngarep rejeki bari embung ihtiar heula. Ieu paribasa teh sok robah jadi ngadagoan uncal mahpal.
- Daharna sakeser daun
Dilarapkeun ka jelema (pangpangna budak) anu mindeng pisan dahar, bias jadi lantaran mindeng ngarasa lapar, atawa dahar teh dianggap kaulinan.
- Dihin pinasti anyar pinanggih
Hartina sagala rupa anu kaalaman (kajadian), saestuna geus ditangtukeun ti heula ku Pangeran, atawa geus aya katangtuan ti lohmahpudna (ti ajalina).
- Dogdog pangrewong
Dogdog teh ngaran tatabeuhan sabangsa bedug leutik, biasa dipake dina pintonan reog. Saparangkat atawa sasetna teh aya opat, tur masing-masing boga ngaran, ti nu pangleutikna tepi ka nu panggedena, nyaeta talingtik, tempas, brangbang, jeung pangrewong (indung). Babasan dogdog pangrewong dilarapkeun ka jalma nu mantuan gawe ukur tamba lumayan, atawa milu nyarita minangka estra.
- Dogong-dogong tulak cau, geus gede dituar batur
Dogong teh sarua hartina jeung tulak, nyaeta awi atawa kai panahan tatangkalan anu doyong, ngarah teu rubuh. Umumna anu sok didogong teh tangkal cau, lantaran sok doyong, beurateun teuing ku turuyanana. Ieu paribasa teh hartina ngamumule mojang (lanjang) pipamajikaneun, tapi ana geus manjing dikawin kalah kop ku batur.
- Sadom araning baraja, sakunang araning geni
Ieu paribasa teh jolna tina basa Jawa. Lamun disundakeun mah ungkarana kurang leuwih kieu : najan jarum tapi tetep beusi, najan sakotret tetep seuneu. Hartina nyaeta barang atawa perkara anu siga teu sapira, tapi bias nyilakakeun.
- Dosa salaput hulu
Hartina teuing ku loba dosa.
- Dulang tinande
Hartina awewe mah ilaharna nurut kana kahayang lalaki (salaki).
- Duum tinggi
Hartina babagi henteu adil, aya nu meunang bagian loba, jeung aya nu saeutik.
- Deukeut-deukeut anak taleus
Ieu paribasa teh miboga dua harti:
- Teu nyaho yen baraya, padahal geus lila padeukeut imah
- Sakitu padeuket, tapi teu nyaho aya kajadian penting diantara maranehna
- Elmu ajug
Anu dimaksud ajug teh nyaeta damar jangkung. Lamun diseungeut, caangna teh ka tempat anu rada jauh, sedeng di sabudeureunana mah angger poek.
- Elmu sapi
Hartina guyub atawa samiuk dina kagorengan.
- Elmu tumbila
Hartina nu boga imah (pribumi) ngarugikeun ka semah.
- Elok bangkong
Hartina ampir sakarat
- Endog mapatahan hayam
Ieu paribasa teh hartina anu umurna sahandapeun mapatahan ka saluhureun, atawa anak mapatahan kolot.
- Endog sapatarangan, peupeus hiji, peupeus kabeh atawa endog sasayang, peupeus hiji, peupeus kabeh
Hartina kasusah atawa karerepet anu tumiba ka dulur, baraya, atawa sobat ngabalukarkeun sarerea kabawa bingung atawa susah.
- Endog tara megar kabeh
Hartina sanajan saindung-sabapa, tapi urusan rejeki atawa darajat mah can tangtu bakal sarua.
- Saeutik mahi, loba nyesa
Isu paribasa teh dilarapkeun ka jelema anu bias ngatur rejeki, najan ukur meunang saeutik, tapi bias cumpon keur nutupan pangabutuh, komo lamun dibere loba, geus pasti bakal nyesa.
- Sagalak-galakna macan tara nyatu anak
Hartina sanajan sakumaha galak (bengis) oge, indung-bapa mah moal tepi ka tega (maehan) ka nu jadi anak.
- Galegeh gado
Ieu babasan teh dilarapkeun ka jalma nu darehdeh (sareseh), atawa sok dihartikeun darehdeh tapi teu terus kana hate. Eta harti teh bisa dianggap patukang tonggong; harti nu kahiji mah alus, ari nu kadua goring.
- Gancang pincang
Hartina kusabab dipigawena rurusuhan, hasilna teh teu nyugemakeun. Babasan sabalikna nyaeta kendor ngagembol.
- Ngagendong kejo susah nyatu
Hartina loba ari titaheun mah, boh anak sorangan boh bujang, ngan hanjakal ku hese nitahna, lantaran euweuh nu daekeun.
- Gantung denge
Hartina ngarasa hanjakal, dumeh haying keneh ngabandungan kumaha carita terusna, tapi anggeus (eureun) manten.
- Gantung teureuyeun
Hartina ngarasa hanjakal, barangdahar can seubeuh, tapi kapaksa eureun; bias jadi kusabab dahareunana geus beak, atawa aya dahareun sejen didagoan.
- Ngegel curuk
Ieu babasan teh ngandung dua harti:
- Teu kabagian atawa teu meunang naon-naon
- Teu hasil maksud
- Geledug ces
Hartina sumanget dina mimitina wungkul, tapi ka dituna mah terus melempem, atawa disangla arek hebat, tapi buktina mah henteu.
- Getas harupateun
Harupat teh nyaeta bagian injuk anu siga nyere. Teu kaop dipileykeun, harupat mah babari pisan potong, sabab regas. Babasan getas harupateun dilarapkeun ka jelema anu babari ambek bebeakan, kawas nu geus leungit timbangan pikiranana.
- Geulis sisi, lur gunung, sonagar huma
Ieu paribasa teh dilarapkeun ka awewe anu rupana tegep, ngan dangongna dusun.
- Gindi pikir belang bayah
Dilarapkeun ka jelema goring hate, dolim, julig, atawa dengki, gawena ngan haying nyilakakeun batur wae.
- Ginding kakampis
Kecap kakampis teh miboga dua harti:
Kusabab kitu, eusi kakampis teh mun lain cikiih, nya ukur hawa wungkul alias kosong.
- kantong wadah cikiih dina jero beuteung sasatoan (munding, domba)
- kantong hawa dina jero beuteung lauk
- Pagirang-girang tampian atawa pagiri-giri calik pagirang-girang tampian
Anu dimaksud tampian nyaeta tempat mandi boh di walungan boh dipancuran. Tampian anu aya di girang tangtu bakal ngotoran ka tampian nu aya di hilireunana. Paribasa pagirang-girang tampian hartina paunggul-unggul atawa pada hayang leuwih jeung dulur, pangpangna dina urusan kahirupan atawa rejeki, tur embung silih tulungan.
- Giri lungsi tanpaingan
Giri teh gunung, ari lungsi hartina cacing. Kecap tanpaingan diwangun ku tanpa jeung hingan; duanana oge tina basa Kawi. Tanpa tina tan, hartina henteu. Ari hingan hartina wates, terus robah jadi hingga. Jadi harti sajalantrahna tina ungkara giri lungsi tanpaingan teh nyaeta boh gunung boh cacing (dua babandingan anu pajauh pisan) sarua taya watesna. Ieu paribasa ngandung maksud yen urang ulah sok ngahina jalma, sabab sanajan katenjona siga nu bodo, saha nu nyaho manehna boga kapunjul.
- Goong saba karia
Hartina datang karepna sorangan ka anu keur kariaan, sanajan henteu diondang, maksudna haying dititah digawe sangkan seubeuh barang dahar.
- Goong nabeuh maneh
Hartina ngagulkeun diri atawa kulawarga sorangan.
- Gurat batu
Hartina pengkuh dina nyekel omongan atawa pamadegan, teu babari robah-robah, carekna kitu teh, kitu we! Babasan sabalikna nyaeta gurat cai.
- Guru, ratu, wongatua karo
Ieu paribasa teh diwangun ku kecap-kecap tina basa Jawa. Hartina nyaeta guru, raja (kapala nagara atawa pamingpin), jeung kolot (tegesna indung-bapa) wajib dihormat jeung diturut parentahna.
- Hade gogog hade tagog
Ieu paribasa dilarapkeun ka jelema anu nya hade basana nya hade kalakuanana.
- Halodo sataun lantis ku hujan sapoe
Hartina kahadean anu sakitu gede jeung lilana, leungit ku kagorengan anu ukur sakali milampah.
- Hambur bacot murah congcot
Ieu paribasa teh dilarapkeun ka jelema anu sok goring sungut jeung sok babari nyarekan, tapi berehan, teu ngarasa lebar barang bere dahareun.
- Hantang hantung hantigong hantriweli
Ari nu dimaksdu hantang teh nyaeta buah kalayar, rupana beureum sarta alus, tapi teu ngeunah didahar; hantung nyaeta jantung alias kembang cau; hantigong nyaeta gadog alias buah gintung, sarua deui teu ngeunah didahar; hantriweli nyaeta paria anu sarerea oge apal yen rasana pait. Ieu paribasa teh dilarapkeun ka jelema anu hade rupa jeung tagogna, tapi taya araheunana, sabab taya kabisa.
- Hapa-hapa ge ranggeuyan
Ieu paribasa dilarapkeun ka awewe anu najan hirupna sangsara tapi boga salaki; jadi aya nu ngurus jeung bumela.
- Herang-herang kari mata, teuas-teuas kari bincurang
Ieu paribasa teh dilarapkeun ka jelema anu asalna beunghar jadi sangsara, rajakayana beunang disebutkeun teu nyesa saeutik-eutik acan.
- Kahieuman bangkong
Hartina katenjona mah siga nu beunghar, padahal henteu, lantaran ukur kapihapean barang batur, lain anuna.
- Hirup ngabangbara atawa ginding bangbara
Kangaraning bangbara, pamatuhanana teh ukur dina liang anu meh sapaseun awakna. Tapi najan kitu, ari rupana mah mani alus kacida, hideung meles semu herang. Babasan hirup ngabangbara dilarapkeun ka jelema anu tempat matuhna keur leutik teh teu tumaninah, tapi ana sakalieun barangpake mani ginding kacida.
- Hirup ku panyukup, gede ku pamere
Ieu paribasa teh dilarapkeun ka jelema anu hirupna ukur ngandelkeun pamere ti batur, teu daek ihtiar sorangan.
- Hirup dinuhun, paeh dirampes
Hartina pasrah pisan, geus teu boga kabeungbeurat atawa kahayang naon-naon, sagala rupana geus dipasrahkeun ka Gusti Nu Maha Suci.
- Hirup teu neut, paeh teu hos
Hartina gering ngalanglayung salila-lila, cageur deui henteu, maot ge henteu.
- Hirup katungkul ku pati, paeh teu nyaho di mangsa
Hartina urang hirup di dunya teh bakal ditungtungan ku maot anu datangna teu bias dipastikeun ti anggalna.
- Hirup ulah manggih tungtung, paeh ulah manggih beja
Hartina kudu bageur, kudu hade laku lampah, supaya alus kacaritakeunana.
- Nginjeum sirit ka nu kawin
Hartina nginjeum barang (parabot) anu keur nu bogana kacida perluna (dipikabutuhna) jeung ngan sakitu-kituna.
- Ipis kulit beungeut
Hartina gede kaera (dina harti hade), sabalikna tina kandel kulit beungeut anu hartina euweuh ka era.
- Iwak nangtang sujen
Iwak hartina lauk, ari sujen hartina panggangan. Ieu paribasa teh hartina nyorang picilakaeun atawa pibahayaeun. Paribasa sasaruaanana nyaeta oray nyampeurkeun paneunggeul.
- Jadi sabiwir hiji
Kecap sabiwir hiji teh asalna tina wawangsalan. Lamun biwir ngahiji disebutna balem. Kecap balem minangka wangsalna, ari eusina nyaeta pangaleman. Jadi sabiwir hiji hartina jadi pangaleman atawa jadi pamujian. Ngan wae ieu paribasa teh ayeuna mah sok aya nu ngahartikeun geus jadi rusiah umum atawa geus kanyahoan ku sarerea.
- Jati kasilih ku junti
Junti teh ngaran tangkal, meh sarupa jeung jati, ngan leuwih leutik, jeung teu pati loba gunana. Paribasa jati kasilih ku junti hartina pribumi kaelehkeun ku semah (urang asing).
- Jauh ka bedug, anggang ka dayeuh
Hartina dusun pisan, teu nyaho di tata-titi, tindak-tanduk, duduga peryoga.
- Jawadah tutung biritna
Ieu paribasa teh asalna tina wawangsalan. Jawadah tutung biritna, wangsalna cara (ngaran sarupa kueh), eusina sacarana-sacarana. Jadi harti ieu paribasa teh nyaeta masarakat di saban tempat boga tata cara sewang-sewangan, anu mungkin wae teu sarua jeung masarakat di wewengkon liana.
- Nyieun catur taya dapur
Hartina ngarang carita teu puguh alang ujurna.
- Ka bala, ka bale
Ieu paribasa teh ngandung dua harti:
- bisa campur gaul jeung jelema ti rupa-rupa golongan
- bisa atawa teu ngawagu kana gawe kasar jeung gawe lemes
- Ngadek sacekna, nilas saplasna
Hartina nyarita sajalantrahna atawa sabalakana, teu dikurangan, teu dileuwihan.
- Kai teu kalis ku angin
Hartina ari kangaraning jelema mah moal senang salalawasna, awal ahir tangtu bakal pinanggih jeung kasusah.
- Kawas nu mulangkeun panyiraman
Hartina boga kahayang atawa pamenta anu kawilang aneh, upamana wae kadaharan, lantaran geus deukeut kana ajal. Biasana cenah nu dipentana teh sarua jeung nu dipikayang ku indungna waktu keur nyiram (ngakandung) manehna.
- Kokoro nyoso, malarat rosa, lebaran teu meuncit hayam
Ieu paribasa dilarapkeun ka jelema anu kacida masakatna, sagala teu boga, hirupna ripuh.
- Kotok bongkok kumorolong, kacingcalang kumarantang
Boh kotok bongkok boh kacingcalang sarua dilarapkeunana kana endog anu teu megar jadi anak hayam. Ari kotok bongkok mah anak hayam anu paeh dina jero endog keneh, ari kacingcalang nyaeta endog anu teu megar, tapi can mirupa anak hayam. Ieu paribasa teh dilarapkeun ka jelema anu pipilueun kana hiji urusan sabab ukur kabawakeun ku batur, lain karepna sorangan, tepi ka jadi goreng katenjona. Paribasa liana anu samaksud jeung kotok bongkok kumorolong, kacingcalang kumarantang nyaeta lauk buruk milu mijah, piritan milu endogan.
- Kunang-kunang nerus bumi
Hartina bapana geus teu jenengdeui, tina dina awal-ahir bakal aya budakna anu jeneng kawas bapana.
- Dikungkung teu diawur, dicangcang teu diparaban
Ieu paribasa teh dilarapkeun ka awewe anu dipihukum (jadi pamajikan) tapi teu dibalanjaan, atawa teu dicumponan pangabutuhna ku salakina.
- Maung ompong, kareta kosong, bedil kosong
Hartina jalma anu boga komara mah, najan geus teu nyekel kakawasaan oge angger dipiserab.
- Pur kuntul kari tunggul, lar gagak kari tunggak
Hartina katideresa, dituding boga dosa lantaran kabeneran aya di tenpat kajadian lumangsungna kajahatan.
- Nyanggakeun suku genteng belokeun, beuheung teukteukeun, disiksik dikunyit-kunyit, dicacag diwalang-walang
Hartina sumerah, masrahkeun diri, rek dikitu-kieu oge hempek, da rumasa salah atawa boga dosa.
- Tugur tundan, cuntang gantang
Anu dimaksud tugur nyaeta kawajiban rayat baheula, kemit (jaga) di imah kapala (pamingpin) kalawan bagilir. Jigana ayeuna mah teu beda ti piket. Ari tundan nyaeta jelema atawa kuda nu disadiakeun di desa (baheula) pikeun nyiringkeun barang, surat, jeung sajabana ti eta. Ditatalepakeun ti hiji desa ka desa liana. Kecap cuntang jeung gantang sok digunakeun pikeun naker beas. Sagantang kira-kira sarua jeung lima cuntang, atawa kurang leuwih 3,5 kg. Ieu paribasa teh hartina ngalaksanakeun pagawean pikeun kapentingan nagara, boh nu patali jeung kaamanan wewengkon boh juan-jieun atawa uma-ome sarana keur kapentingan umum. Dina ungkara sejen, ieu paribasa teh sok robah unina, jadi susuk bendung, tugur tundan, ngepung maung, menak kuda kapundayan.
sumber: sunda net


text:
Karajaan Galuh
Galuh mangrupakeun hiji karajaan Sunda di pulo Jawa, nu wilayahna antara walungan Citarum di beulah kulon sarta Cipamali di beulah wétan. Karajaan ieu mangrupakeun panerus Kendan, bawahan Tarumanagara.
Carita ngeunaan Galuh aya dina Carita Parahiyangan, naskah Sunda nu dijieun kira abad ka-16. Dina éta naskah, carita ngeunaan Galuh téh dimimitian ti mangsa Rahiyangta ri Medangjati nu ngarajaresi salila lima welas taun. Salajengna, kakawasaan ieu diwariskeun ka putrana di Galuh, Sang Wretikandayun.
Nalika Linggawarman, raja Tarumanagara nu ngawasa ti taun 666 M pupus (669), kakawasaan Tarumanagara ragrag ka Tarusbawa, minantuna ti Sundapura, salasahiji wilayah bawahan Tarumanagara. Ku sabab Tarubawa mindahkeun kakawasaan Tarumanagara ka Sundapura, pihak Galuh, dipingpin ku Wretikandayun (ngawasa ti taun 612), milih ngadeg salaku karajaan mandiri. Anapon pikeun babagi wilayah, Galuh jeung Sunda sapuk ngajadikeun walungan Citarum salaku watesna.
Karajaan kembar[édit | édit sumber]
Wretikandayun boga tilu putra lalaki: Rahiyang Sempakwaja (jadi resiguru di Galunggung), Rahiyang Kidul (jadi resi di Denuh), jeung Rahiyang Mandiminyak. Sanggeus ngawasa Galuh salila salapan puluh taun (612-702), Wretikandayun disilih ku Rahiyang Mandiminyak, putrana anu bungsu, sabab dua lanceukna jadi resiguru.
Ti Nay Pwahaci Rababu, Sempakwaja gaduh dua putra: Demunawan jeung Purbasora. Alatan kagoda ku kageulisan dahuanana, Mandiminyak nepi ka kaséréd kana lampah nirca, nu ngalahirkeun Séna (atawa Sang Salah). Sedengkeun ti istrina, Déwi Parwati, putra Ratu Sima jeung Raja Kartikeyasingha, Mandiminyak gaduh putra istri nu ngaranna Sannaha. Sannaha jeung Séna ieu lajeng nikah, sarta gaduh putra nu dingaranan Rakryan Jambri (atawa katelah Sanjaya).
Kakawasaan Galuh nu diwariskeun ka Mandiminyak (702-709), lajeng diteruskeun ku Séna. Kusabab ngarasa boga hak mahkota ti Sempakwaja, Demunawan jeung Purbasora ngarebut kakawasaan Galuh ti Séna (taun 716). Alatan kausir, Séna jeung kulawargana lajeung ngungsi ka Marapi di beulah wétan, lajeng nikah ka Déwi Citrakirana, putra Sang Resi Padmahariwangsa, raja Indraprahasta.
Kabupaten Galuh Ciamis, Kajayaan Jaman Kangjeng Prebu.[édit | édit sumber]
Bupati Galuh anu kagenepwelas ieu teh komarana mancur, jenengan nyambuangkeun wawangi arum, lantaran Kangjeng Prebu kagungan elmu linuhung, Bupati munggaran anu tiasa ngaos aksara laten. Marentah adil palamarta, wedi asih ka rahayat. Opatpuluhtujuh taun lamina Raden Aduipati Aria Kusumadiningrat ngaheuyeuk dayeuh Galuh Ciamis (1839-1886)
Pamarentah kolonial harita keur meujeuhna ngagederkeun Tanam Paksa tea. Saenyana ari di tatar Priangan mah ti taun 1677 oge geus dilaksanakeun anu disebut Preangerstelsel atawa sistim Priangan anu tumali jeung komoditi kopi teh. Tepi ka ayeuna langgeng dina lagu jeung hariring, tembang nu cipruk cimata, cenah geuning "Dengkleung dengdek, buah kopi raranggeuyan. Ingkeun saderek, ulah rek dihareureuyan", gambaran wanoja anu sedih kapapanjangan lantaran ditinggalkeun ku panutan nu pancen gawe tanam paksa. Tina Preangerstelsel, di lembur-lembur sejen saterusna dimekarkeun jadi Culturstelsel. Tetela di Kabupaten Galuh mah lain komoditi kopi wungkul anu dipaksa kudu diparelak ku rayat teh, tapi oge nila. Proyek nila ieu pisan anu nimbulkeun insiden Van Pabst nu ngabalukarkeun Bupati Imbanagara dirurud tina kalungguhanana teh.
Mimiti Ngebon Kalapa. Tangtu bae Kangjeng Prebu bati sedih jeung prihatin nyaksian rahayatna dipaksa kudu marelak kopi jeung nila, bari hasilna dikunjalan ka nagara Walanda. Rahayat ukur kabagian kokioprot kesangna wungkul, kabagian bubuh ripuhna, cul anak pamajikan jeung kulawarga, sapopoena kudu ngagugulung kebon kopi jeung enteh. Tah, jaman tanam paksa kopi ieu pisan lahirna kawih sedih Dengkleung Dengdek teh, almarhum Kang Pepe Syafe'i R.A. nyarios ka MANGLE basa ngawangkong salse di perkebunan Sineumbra pakidulan Bandung, jaman Administraturna Max Salhuteru anu gede kamelang kana kahirupan seni budaya tradisional Sunda. Pepe Syafe'I dipentes kudu maluruh sajarah lahirna kawih dramatis dengkleung Dengdek ku Administraturna.
Kangjeng Prebu ku anjeun nangis lebeting manah, teu tega nyaksian rahayat kasiksa ku talajak pamarentah kolonial. Pikeun ngurangan bangbaluh rahayat, sangkan sajeroning lakon gawe tanam paksa henteu tepi ka lieuk euweuh ragap taya, enggal ngagederkeun pangwangunan, kayaning nyieun solokan-solokan jeung bendungan, mun ayeuna mah solokan tersier jeung sekunder katut dam-dam anu tohaga. Tepi ka ayeuna aya keneh solokan Garawangi nu diwangun taun 1839, Cikatomas taun 1842, Tanjungmanggu nu leuwih mashur disebut Nagawiru diwangun taun 1843 jeung solokan Wangunreja 1862.
Saterusna Bupati anu beunghar ku elmu panemu turta henteu tiasa kulem samemeh babakti ka rahayatna teh, muka lahan pasawahan anyar jeung kebon kalapa di mana-mana. Malah pikeun sosialisasi kalapa mah, unggal calon panganten lalaki mun seserahan diwajibkeun mawa kitri (binih kalapa), anu saterusna kudu dipelak di buruan imahna tempat panganten ngawalan rumah tangga.
Ti jaman Kangjeng Prebu, perkebunan kalapa di Galuh Ciamis morontod jadi, kacida suburna, produksi ngahunyud di saban lembur. Atuh teu kungsi lila oge Ciamis sohor jadi gudang kalapa pangma'murna di Priangan wetan. Dugdeg pabrik minyak kalapa diadegkeun ku para pangusaha, pangpangna Cina. Nu pangsohorna Gwan Hien, ceuk urang Galuh mah Guanhin. Terus pabrik Haoe Yen jeung pabrik di Pawarang anu sohor disebutna Olpado (Olvado). Tah, Olpado mah musnah karagragan bom waktu Galuh dibombadir ku Walanda. Guanhin oge kantun ngaran, sumawonna nu sejenna. Ka dieunakeun minyak kalapa kadeseh ku minyak kalapa sawit jeung minyak goreng sejenna .
Sakola Sunda. Ti taun 1853 Kangjeng Prebu linggihna di karaton Selagangga anu dijieun tina kai Jati anu kuat. Lega lahan tempat karaton ngadeg legana sahektar, aya empang anu laukna tingghudibeg, di antarana aya babalongan aer mancur, turut sisina dipelakan kekembangan anu arendah. Di bagian sejen karaton, aya kaputren, tempat para putri Bupati. Di kompleks karaton oge aya masigit. Taun 1872 di kompleks karaton ieu diwangun jambansari jeung pamakaman kulawarga Bupati. Kiduleun pamakaman aya situ anu saterusna dikaramatkeun pisan, baheula mah taya anu wani nyapirakeun, urang Galuh percaya cai situ ngandung hasiat saperti anu dikotretkeun ku Kangjeng Prebu dina guguritanana, Jamban tinakdir Yang Agung, caina tanba panyakit, amal jariah kaula, bupati Galuh Ciamis, Aria Kusumahdiningrat, medali mas pajeng kuning."
Nurutkeun para menak Galuh jaman ayeuna mah, pangpangna rundayan Kangjeng Prebu, jaman baheula mah ieu guguritan nu disusun dina pupuh Kinanti teh sok dihariringkeun ku barudak sakola rayat. Sajaba ti wangunan keur kapentingan kulawrga Bupati, Kangjeng Prebu oge ngageder ngawangun gedong-gedong pamarentahan jeung sarana sejenna. Antara taun 1859 tepi ka 1877 mah pangwangunan tatar Galuh taya ngasona. Mimiti diwangun gedong kabupaten anu agreng, perenahna di gedong DPRD ayeuna, malik ngaler. Terus gedong keur Asisten Residen, anu ayeuna jadi gedong nagara atawa gedong kabupaten, sakaligus tempat lingguhna Bupati sakulawarga. Wawangunan sejenna, tangsi militer, panjara, masjid agung, gedong keur kontrolir jeung kantor telepun.
Luar biasana Kangjeng Prebu, taya sarupa oge sarana kapentingan masarakat anu kaluli-luli atawa anu anjeunna lali. Pendidikan dinomer hijikeun ku Bupati anu maher basa Perancis teh. Pikeun pendidikan para putrana jeung kadang kulawarga Bupati, ngahaja mayar guru Walanda, J.A.Uikens jeung J. Bl;andergroen ka kabupaten, pancenna ngajar maca jeung nyarita ku basa Walanda. Taun 1862 Kangjeng Dalem ngadegkeun Sakola Sunda. Taun 1874 Sakola Sunda anu kadua ngadeg di Kawali. Ieu teh sakola munggaran di Tatar Sunda. Dina enggoning ngamekarkeun agama Islam, Kangjeng Prebu kagungan jurus-jurus nu wijaksana pisan. Pangpangna dina enggoning ngaleunguitkeun kapercayaan sabagian masarakat anu masih keneh nyarimpen sesembahan mangrupa arca batu anu jangkungna satangtung manusa. Kangjeng Prebu maranti sok ngayakeun silaturahmi jeung pangaosan, ngahaja ngeprik masarakat.
Tah, dina waktu ririungan saperti kieu anjeunna umajak ka rahayatna supaya rahayat saban-saban arek ka pangaosan jeung ririungan, marawa arca anu aya di imahna masing-masing . Urang hijikeun jeung anu kaula da kaula oge boga, dawuhna teh. Rayat anu alajrih, satuhu tur kumereb ka pangawulaan teh, barungaheun we dititah marawa arca teh. Jalujur ngaku di imahna aya arca. Atuh teu kungsi lila oge di imah-imah rayat teh geus teu aya deui arca anu disimpen dimumule. Masarakat ayeuna mah bener-bener aribadahna jeung teu kendat muji kaagungan Allah. Islam mencar mekar satatar Galuh. Ari arca mah saterusna dibrugbrugkeun we di Jambansari, sakurilingna dipelakan tangkal waregu, jadi karimbunan. Eta sababna tepi ka ayeuna loba arca di pamakaman Kangjeng Prebu di Selagangga tea.
Kangeng Prebu teh Bupati munggaran di Tatar Sunda anu tiasa maca aksara laten, sajaba ti kitu, elmu kabatinanana luhur. Ceuk saujaring carita anu mekar di kalangan masarakat Galuh Ciamis, Kangjeng Prebu oge ngawasa mahluk gaib anu sohor disebutna ONOM di Ciamis mah. Taun 1861 jalan caturkeun kareta api rek dibuka pikeun nunjang lancarna patalimarga, ti Tasikmalaya ka Manonjaya, Cimaragas, Banjar terus bangblas ka Jogjakarta. Kangjeng Prebu enggal ngadugikeun panuhun, supaya jalan kareta api teh liwat ka kota Galuh puseur dayeuh kabupaten, ulah liwat cimaragas- Manonjaya. Waragadna memang jadi gede sabab eyeuna mah kudu mnyieun jambatan panjang lebah Cirahong jeung Karangpucung. Tapi ahirna Walanda eleh deet, panuhun Kangjeng Prebu ditarima. Najan setatsionna meunang nyieun Walanda teh ayeuna narikolot, tapi Ciamis diliwatan kareta api, di antarana kareta api Galuh. Taun 1886 Kangjeng Prebu lengser kaprabon, kalungguhanana diteraskeun ku putrana nu sohor jenenganana Raden Adipati Aria Kusumasubrata.
Tapi sanaos parantos pangsiun, Kangjeng Prebu teu ngaso ucang-ucang dina korsi goyang. Anjeunna masih keneh teras bebenah jeung ngawangun Galuh Ciamis. Dina jamanna keneh, Undang-undang Agraria mimiti dipake, peresisna taun 1870. Nya ti harita investor arasup, henteu risi ngaluarkeun modal gede keur muka usaha-usaha perkebunan pangpangna. Kulantaran kitu, di Galuh Ciamis loba perkebunan sewasta, di antarana Lemah Neundeut, Bangkelung, Gunung Bitung, Panawangan, Damarcaang jeung Sindangrasa. Taun 1915 Kabupaten Galuh sacara resmi kaereh ka Karsidenan Priangan, sacara resmi disebutna jadi Kabupaten Ciamis. 1 Januari 1926 Jawa dibagi jadi tilu propinsi, Jabar, Jateng, Jatim. Jawa Barat dipenggel jadi lima karsidenan, 18 Kabupaten jeung genep kotapraja. Ciamis saterusna kaereh ka Karsidenan Priangan Timur. Saenyana di lokasi karaton Selagangga oge Kangjeng Prebu teh ngadamel masigit agreng anu dipercayakeun pikeun ngurus katut ngahirupkeunana ka Haji Abdul Karim. Keur kamekaran agama Islam, Bupati Galuh anu masagi dina elmuna teh, marentahkeun ka para Kapala Desa suaya di tiap desa aya masigit, sajaba ti keur ibadah sacara umum, oge keur tempat barudak jeung nonoman diajar ngaji jeung elmu kaagamaan. Cindekna ngawangun mental spiritual masarakat. Masdjid Selagangga teh kacida kaimpunganana ku para nonoman.
Tapi ayeuna mah ngan kantun makam kulawarga jeung Jambansari anu ngan kari sacangkewok, situ nu perenahna beh kulon mah geus taya tapak-tapakna acan, da baheula mah dua situ teh, beulah wetan jeung beulah kulon. Ayeuna geus robah jadi lembur. Baheulana mah tanah beulah kulon teh kagungan para putra sareng putu Snouck Hurgronye, beulah wetanna tapel wates jeung Jambansari Ayeuna jadi lembur. Pamakaman Kangjeng Prebu mah tepi ka ayeuna diurus dimumule jeung dipualasara ku Yayasan nu dipupuhuan ku Toyo Djayakusuma. Ka tukang-tukang ngalaman ngalanglayung kurang urus lantaran kurang waragad. Jambansari meh ilang sari. Kaemper-emper ka Jakarta ka kulawarga Mentri PU (harita) Ir.Radinal Muchtar. Nya ku kulawarga Radinal Muchtar dibebenah diomean dipasieup deui dijungjungkeun komarana. Naha Radinal, kapan anjeunna teh putra Minang ? Memang leres Ir.Radinal putra minang, tapi garwana mah terahing menak Galuh Ciamis, rundayan Kangjeng Prebu. Jadi, ngaraos ngiring tanggel waler geusan mulasara, ngamumule pamakaman jeung komplek Jambansari anu ku rayat Galuh kacida dimulyakeunana. Aya anu rada ngagasruk kana mamaras rasa urang Galuh Ciamis, pangpangna anu darumuk di Jalan Selagangga, sabudeureun komplek pamakaman jeung Jambansari, alatan Jalan Selagangga diganti jadi Jalan KHA.Dahlan ngalap kana jenengan inohong Nahdatul Ulama. Najan kitu urang Galuh mah pageuh we nyarebutna Selagangga, sabab di dieu teh aya patilasan Kangjeng Prebu . Malah ayeuna sabada Ciamis ganti bupati, putra Panjalu anu diharepkeun adil palamarta wijak tur toweksa ka rahayatna. Bari tetep luhur ngahormat KHA.Dahlan, kacida diharepkeunana, Bupati anyar eungeuh kana kaluhuran sajarah Galuh Ciamisna. Bupati anyar dipentes gawe mulya mulangkeun ngaran jalan KHA Dahlan jadi Jalan SELAGANGGA deui. Sabab ieu jalan ngandung sajarah penting. Nya di dieu baheula mimiti ngadegna karaton Galuh, di dieu Kangjeng Prebu linggihna, ti dieu anjeunna ngalelemah dayeuh Galuh Ciamis, ti dieu oge kawijakan-kawijakan lungsur, jeung di dieu wapatna Bupati Ciamis anu pangkongasna beunghar ku elmu panemu, boh lahir boh batin, turta pinter meakeun batur teh. Dipendemna oge di pamakaman Sirnayasa (Jambansari) Selagangga. Asa teu aya alesan nu bisa ditarima upama Jalan Selagangga kudu diganti
Rujukan[édit | édit sumber]
- Aca. 1968. Carita Parahiyangan: naskah titilar karuhun urang Sunda abad ka-16 Maséhi. Yayasan Kabudayaan Nusalarang, Bandung.
- Ayatrohaédi. 2005. Sundakala: cuplikan sejarah Sunda berdasarkan naskah-naskah "Panitia Wangsakerta" dari Cirebon. Pustaka Jaya, Jakarta.
- Édi S. Ékajati. 2005. Polemik Naskah Pangeran Wangsakerta. Pustaka Jaya, Jakarta. ISBN 979-419-329-1
- Yoséph Iskandar. 1997. Sejarah Jawa Barat: yuganing rajakawasa. Geger Sunten, Bandung.