text:
Butan
27°27′N 90°30′E / 27.45°N 90.5°E
Butan (Dzongkha: འབྲུག་ཡུལ་; Alihaksara Wylie: ʼbrug-yul "Druk Yul"), resmina Karajaan Butan, nyaéta hiji nagara nu dilingkung di Asia Kidul, aya di wewengkon wétan Himalaya. Butan wawatesan jeung Cina di kalér sarta India di kidul, wétan, jeung kulon. Leuwih ka kulonna aya Nepal, dipisahkeun ku nagara bagian India, Sikkim. Leuwih ka kidulna aya Bangladés, dipisahkeun ku nagara bagian India, Assam jeung Benggala Kulon. Ibu kota Butan sareng kota panggedéna nyaéta Thimphu.
Butan aya salaku wewengkon ti sababaraha karajaan nepi ka awal abad ka-17 nalika Lama sarta pamingpin militér Shabdrung Ngawang Namgyal nu kabur ti panarajangan kaagamaan di Tibét, ngahijikeun wewengkon Butan sarta melak hiji cicirén Butan nu béda. Teras dina awal abad ka-20, Butan tepang jeung Kakaisaran Britania sarta miboga hubungan bilateral nu kiat jeung India sanggeus kamerdikaanna. Dina taun 2006, dumasar kana survéy sadunya, Business Week nyimpen Butan salaku nagara nu pangbagjana sa-Asia sarta ka-8 sadunya.[4]
Lemah Butan kasusun ti dataran subtropis di kidul nepi ka daratan luhur Himalaya sub-alpen di kalér, di mana sababaraha titik miboga kaluhuran leuwih ti 7,000 metres (23,000 ft). Lega wewengkonna dilaporkeun kira-kira 46,500 km2 (18,000 sq mi) taun 1997[5] and 38,394 square kilometres (14,824 sq mi) in 2002.[6][7] Agama nasional Butan nyaéta Budha Vajrayana sarta pangeusina, diperkirakeun jumlahna méh 750.000 jiwa,[1] utamina ngagem Budha. Hindu mangrupa agama nu panggedéna kadua.[8]
Taun 2008, Butan ngarobih wangun nagara ti monarki absolut ka monarki konstitusional jeung miboga pamilihan umum kahijina. Butan mangrupa anggota ti Pasarikatan Bangsa-Bangsa sareng Asosiasi Asia Kidul pikeun Sabilulungan Wewengkon (SAARC) sarta minangka tuan rumah pikeun Patepungan SAARC XVI dina April 2010.
Daptar eusi
- 1 Étimologi
- 2 Sajarah
- 3 Pulitik jeung pamaréntahan
- 4 Militér jeung hubungan luar nagri
- 5 Géografi
- 6 Kaayaan hayati
- 7 Ékonomi
- 8 Babagian administratif
- 9 Dayeuh jeung kota
- 10 Démografi
- 11 Budaya
- 12 Olahraga
- 13 Atikan
- 14 Patalimarga jeung Angkutan
- 15 Tingali ogé
- 16 Cutatan
- 17 Rujukan
- 18 Bacaan leuwih lajengna
- 19 Tumbu kaluar
Étimologi[édit | édit sumber]
Kecap nu mirip jeung Butan – kaasup Bottanthis, Bottan, jeung Bottanter – mimiti muncul dina peta Éropa sabundeureun 1580-an. Six Voyages taun 1676 beunangna Jean-Baptiste Tavernier minangka nu kahiji anu nyutat ngaran Boutan. Tapi, dina sadaya kasus, katingalna ngaran-ngaran ieu dipaké sanés pikeun Butan modéren ieu tapi pikeun Karajaan Tibét. Bébéda modéren antara duanana mimiti ku ékspedisi Bogle taun 1774—sadar kana bébéda antara 2 wewengkon éta, ogé budayana jeung pamaréntahanna. Teras laporan ahirna pikeun East India Company (EIC, Pasarikatan Dagang Inggris di Hindia Wétan) sacara resmi ngajukeun ngaran karajaanna Druk Desi salaku "Boutan" sarta nu Panchen Lama salaku "Tibét". Survéyor jéndral EIC, James Rennell, kahijina nga-Inggris-keun ngaran Perancis éta kana "Bootan" sarta teras ngapopulérkeun yén Butan jeung Tibét téh béda.[9]
Asal ngaran "Butan" sacara pastina heunteu terang, sanajan kamungkinan gedéna, ngaran ieu diturunkeun ti éndonim dina basa Tibét Heubeul, Bod, dipaké pikeun Tibét Raya. Sacara tradisional, ngaran éta dipaké dina basa Sangsakarta Bhoṭa-anta (भोट-अन्त, "ahir Tibét"), nunjukkeun lokasi Butan di wewengkon pakidulan plato jeung kabudayaan Tibét.[10][11]
Sacara lokalna, Butan kawanoh dina loba ngaran. Cutatan di Dunya Kulon nu pangkolotna ngeunaan Butan, Relação 1627 Yésuit Portugis Estêvão Cacella jeung João Cabral, nyutat ngaranna dina raloba rupa salaku Cambirasi (di antara Koch Bihar[12]), Potente, jeung Mon (éndonim pikeun Tibét beulah kidul).[9] Kahiji kalina hiji Karajaan Butan nu bener muncul dina peta urang Kulon, dina ngaran lokalna nyaéta "Broukpa".[9] Ngaran lian misalna Lho Mon ("Pakidulan Poék"), Lho Tsendenjong ("Pakidulan Cypress"), Lhomen Khazhi ("Pakidulan 4 Padeukeutan"), sarta Lho Men Jong ("Pakidulan Ubar Hirup").[13][14]
Sajarah[édit | édit sumber]
Pakakas, pakarang, gagajahan, sarta wangunan tina batu ngabuktikeun yén Butan dieusian kira-kira saprak taun 2000 SM, sanajan teu aya cutatan ti jaman éta. Sajarawan miboga téori yén nagara Lhomon ("poék kidul"), atanapi Monyul ("Lemah Poék", sesebutan nu ngarah kana Monpa, urang pribumi Butan) bisa jadi enggeus aya antawis 500 SM jeung 600 M. Ngaran Lhomon Tsendenjong (Nagara Cendana), jeung Lhomon Khashi, atanapi Mon Kidul (nagara 4 padeukeutan), dipanggih dina hikayat-hikayat Butan jeung Tibét kuna.[15][16]
Agama Budha kahiji kalina disebarkeun di Butan dina abad ka-7 M. Raja Tibét, Songtsän Gampo[17] (maréntah 627–649), nu pindah agama ka Budha, ngalegakeun Kakaisaran Tibét nepi ka Sikkim jeung Butan,[18] maréntahkeun diwangunna 2 kuil Budha, di Bumthang di Butan bagian tengah sarta di Kyichu (deukeut Paro) di Lebak Paro.[19] Agama Budha disebarkeun luas[17] dina taun 746[20] jaman pamaréntahan Raja Sindhu Rāja (ogé Künjom;[21] Sendha Gyab; Chakhar Gyalpo), saurang raja India dina pangasingan nu ngawangun pamaréntahan di Bumthang jeung Istana Chakhar Gutho Palace.[22]:35 [23]:13
Ulama Budha Padma Sambhava (kawanoh ogé salaku Guru Rinpoche) sumping ka Butan dina taun 747.[24] Sajarah awal Butan kalobaanana teu terang ku sabab raloba cutatan sajarah ancur nalika ibu kota heubeul, Punakha, kaduruk dina taun 1827. Di abad ka-10, kaayaan pulitik Butan loba dipangaruhan ku sajarah kaagamaanna. Rupa-rupa aliran Budha muncul nu didukung ku rupa-rupa pamingpin militér Mongol. Sanggeus teuleumna Dinasti Yuan dina abad ka-14, aliran-aliran ieu silih sihung pikeun dominasi sacara pulitik jeung kaagamaan, nu teras ngarah kana unggulna aliran Drukpa di abad ka-16.[19][25]
Nepi ka awal abad ka-17, Butan aya salaku wewengkon ti sababaraha karajaan leutik, nepi ka dihijikeun ku Lama Tibét sarta paminpin militér Shabdrung Ngawang Namgyal nu kabur ti panarajangan kaagamaan di Tibét. Pikeun ngalindungan nagarana ti panarajangan Tibét, Namgyal ngawangun hiji jaringan dzong (bénténg), jeung nyusun Tsa Yig, hiji undang-undang nu nyieun raja-raja lokal aya dina pangawasaan séntral. Loba dzong masih aya jeung minangka puseur kaagamaan sarta pamaréntahan distrik. Yésuit Portugis Estêvão Cacella jeung João Cabral kacutat minangka urang Éropa kahiji nu sumping ka Butan, dina lalampahan ka Tibét. Aranjeunna tepang jeung Ngawang Namgyal, ningalikeun pakarang seuneu, mésiu, hiji téléskop, sarta nawiskeun pitulunh dina perang ngalawan Tibét. Nanging Shabdrung teu nampi tawaran éta. Sanggeus ngawengi méh 8 bulan, Cacella nyerat hiji surat nu panjang ti Kuil Chagri ngeunaan lalampahan anjeunna. Surat ieu mangrupa hiji ti saeutik cutatan ngeunaan Shabdrung.[26][27] Sanggeus maotna Ngawang Namgyal taun 1651, warta ngeunaan maotna éta dirusiahkeun pikeun 54 taun. Teras sanggeus ngagabung sajaman, Butan peupeus kana papaséaan jero nagri. Taun 1711, Butan perang jeung Kakaisaran Mughal sarta Subedarna, nu ngarebut Koch Bihar di kidul. Nalika karusuhan sanggeusna, Tibét teu hasil narajang Butan taun 1714.[28]
Dina abad ka-18, Butan narajang jeung ngajajah Karajaan Cooch Behar di kidul. Taun 1772, Cooch Behar mundut ka Sarikat Dagang Hindia Wétan Britania nu teras nulungan dina ngusir Butan sarta narajang Butan dina taun 1774. Hiji pajangjian karapihan ditandatanganan di mana Butan satuju pikeun mulih deui ka wewengkonna saméméh taun 1730. Tatapi, karapihan kaayaanna leuleus. Patempuran perwatesan jeung Britania lanjut sababaraha taun senggeusna. Patempuran-patempuran ieu ahirna ngarah ka Perang Duar (1864–1865), ngarebutkeun kadali kana Duar Benggala. Sanggeus Butan éléh dina perang éta, Pajangjian Sinchula ditandatanganan antawis India Britania jeung Butan. Salaku bagian ti pamulihan paska-perang, Duar dibéré ka Britania pikeun dana injeuman Rs. 50.000. Pajangjian ieu ngeureunkeun sagala karusuhan antawis India Britania jeung Butan.
Dina taun 1870-an, papaséaan antawis Paro jeung Tongsa ngarah ka perang sadulur di Butan, sarta teras diangkatna Ugyen Wangchuck, ponlop (gubernur) Tongsa. Ti basis kakiatanna di Butan bagian tengah, Ugyen Wangchuck ngéléhkeun musuh pulitikna sarta ngahijikeun nagara dina sababraha perang sadulur jeung pemberontakan taun 1882–1885.[29]
Dina taun 1907, taun nu penting pikeun nagara Butan, Ugyen Wangchuck dipilih salaku raja ku hiji majelis ti pandita-pandita luhur Budha, pajabat pamaréntahan, jeung pamingpin-pamingpin kulawarga ageung. Pamaréntah Britania gancang ngakuan kadaulatan monarki anyar ieu, sarta teras dina taun 1910, Butan nanndatanganan Pajangjian Punakha, pakta aliansi nu méré Britania kakawsaan kana hubungan luar nagri Butan. Hartina, Butan diperlakukeun salaku nagara bagian kabangsawanan India. Dina praktikna, pajangjian ieu boga pangaruh nu saeutik, ku Butan ogé dumasar sajarahna sipatna teu gaul jeung dunya luar, sarta katingalna heunteu mangaruha hubungan tradisional antawis Butan jeung Tibét. Sanggeus Sarikat India miboga kamerdikaan ti Britania Raya dina 15 Agustus 1947, Butan mangrupa salah sahiji ti nagara-nagara kahiji nu ngakuan kamerdikaan India. Dina 8 Agustus 1949, hiji pajangjian nu mirip jeung Pajangjian Punakha ditandatanganan bareng India.[15]
Taun 1953, Raja Jigme Dorji Wangchuck ngadegkeun badan législatif nagara mangrupa Majelis Nasional kalawan 130 anggota dina tujuan pikeun ngawangun pamaréntahan nu leuwih démokratis. Dina taun 1965, anjeunna nyusun hiji Déwan Panaséhat Karajaan, sarta taun 1968 anjeunna ngawangun hiji kabinét. Taun 1971, Butan gabung ka Pasarikatan Bangsa-Bangsa, sanggeus nyekel status anggota panénjo dina 3 taun. Dina bulan Juli 1972, Jigme Singye Wangchuck naék tahta dina yuswa 16 taun sanggeus ramana, Dorji Wangchuck, maot.
Réformasi pulitik jeung modérenisasi[édit | édit sumber]
Raja Jigme Singye Wangchuck mikawanohkeun sababaraha réformasi pulitik, mindahkeun raloba kakawasaan pamaréntahanna ka Déwan Mentri Kabinét sarta ngijinkeun ayana pamakzulan Raja ku 2 per 3 anggota Majelis Nasional.[30]
Dina taun 1999, pamaréntah ngahupus larangan dina televisi jeung Internét, nyieun Butan salah sahiji ti nagara nu karak mimiti maké televisi. Dina biantarana, anjeunna nyarios yén televisi mangrupa léngkah penting dina modérenisasi Butan sarta mangrupa panyumbang gedé pikeun Kabagjaan Nasional Bruto nagara (Butan mangrupa sahiji-hijina nagara nu ngukur kabagjaan),[31] tatapi miélingkeun yén "panyalahgunaan" televisi bisa ngahupus ajén-ajén tradisi Butan.[32]
Hiji undang-undang dasar nu anyar dipikawanohkeun dina awal taun 2005. Dina bualn Désémber 2005, Raja Jigme Singye Wangchuck ngabéwarakeun yén anjeunna badé masihan tahtana ka putrana dina taun 2008. 14 Désémber 2006, anjeunna ngumumkeun yén abdikasi badé dilaksanakeun dina wanci deukeut. Hal ieu dimiluan ku pamilihan umum parlemén nu kahiji dina bulan Désémber 2007 jeung Maret 2008.
Dina 6 Nopémber 2008, Jigme Khesar Namgyel Wangchuck, putra pangluhurna ti Raja Jigme Singye Wangchuck, diangkat minangka Raja.[33]
Pulitik jeung pamaréntahan[édit | édit sumber]
Sistim pulitik Butan geus robah ti monarki absolut kana monarki konstitusional. Taun 1999, Raja Butan ka-4, Jigme Singye Wangchuck, nyieun hiji lembaga nu ngaranna Lhengye Zhungtshog (Déwan Para Mentri). Druk Gyalpo (Raja Druk Yul) minangka pupuhu nagara. Kakawasaan éksekutif dilaksanakeun ku Lhengye Zhungtshog, déwan para mentri. Kakawasaan législatif dilaksanakeun ku pamaréntah jeung Tshogdu (Majelis Nasional).
Dina kaping 17 Désémber 2005, Raja Jigme Singye Wangchuck ngabéwarakeun yén pamilihan umum nu munggaran bakal dilaksanakeun taun 2008 jeung anjeunna badé masihan tahtana ka putra makutana nyaéta putrana nu pangluhurna.[34] Raja Jigme Khesar Namgyal Wangchuck nampi tahta dina kaping 14 Désémber 2006. Anjeunna dipaparin Makuta Gagak Butan dina upacara di Thimphu kaping 6 Nopémber 2008, ku kitu janten pamingpin monarki nu panganomna sadunya.[35]
Sistim pulitik nu anyar miboga majelis luhur jeung majelis handap, nu saterasna miboga dasar kana afiliasi partéy pulitik. Pamilihan umum pikeun majelis luhur (Déwan Nasional) dilaksanakeun kaping 31 Désémber 2007, samentawis pamilihan umum pikeun Majelis Nasional (majelis handap) dilaksanekun kaping 24 Maret 2008. 2 partéy pulitik, Partéy Démokrasi Rahayat (PDR) nu dipingpin ku Sangay Ngedup, sareng Partéy Druk Phuensum Tshogpa (DPT) nu dipingpin ku Jigmi Thinley, marebutkeun 47 korsi di Majelis Nasional. Druk Phuensum Tshogpa unggul dina pamilihan umum, ngawasaan 45 ti 47 korsi di majelis.[36]
Kakawasaan yudikatif dilaksanakeun ku Mahkamah Butan. Hakim Agungna nyaéta pupuhu administratif lembaga yudikatif nagara.
Hak asasi manusa[édit | édit sumber]
Papaséaan étnis[édit | édit sumber]
Taun 1990-an, Butan ngusir atanapi maksa méh 1 per 5 pangeusina ku alesan pikeun ngajaga idéntitas budaya Budha Mahayana Tibét-na, nyebut yén maranéhna anu diusir téh pangeusi ilégal.[37][38][39] Kaputusan ieu boga dasar yén étnis minoritas Nepal nu tumuwuhna gancang bisi ngawasaan nagara, ngulang kajadian nu sarua nu nyababkeun bubarna Karajaan Sikkim taun 1975. Lhotshampas, pihak nu teu satuju kana pamikiran éta, diperkirakeun jadi tujuan panyiksaan jeung panahanan,[40] ngakibatkeun unjuk rasa dina 1990-an. Saterasna, pasukan kaamanan Butan mimiti ngusir urang-urang sanggeus nyieun maranéhna ngabatalkeun klaim imah jeung lemburna. Ku lantaran karusuhan nu lumangsung, Urang Butan katurunan Nepal, mayoritasna ngagem agama Hindu, kaluar. Numutkeun UNHCR, langkung ti 107.000 Pangungsi Butan ngeusi 7 kémah pangungsian di Nepal beulah wétan sarta geus didokuméntasi dina taun 2008.[39] Ngeunaan bener heunteuna sadaya pangeusi kémah téh pangungsi diragukeun sabab UNHCR heunteu mariksa pangeusi-pangeusi awal sacara bener.[41] Sarana di jero pangungsian, nu kacutat leuwih alus tibatan wewengkon sabundereunana, ngarojong masarakat Nepal asup ka pangungsian. Sanggues raloba taun di pangungsian, raloba pangeusi ayeuna pindah ka nagara lian saperti Kanada, Norwégia, Britania Raya, Australia, jeung Amérika Sarikat salaku pangungsi. Amérika Sarikat nyutat 30.870 pangungsi ti taun kauangan 2008 nepi ka 2010.[42]
Pamaréntah heunteu ngijinkeun dibéréna status kawarganagaraan pikeun pangungsi Butan, ku kituna raloba pangungsi heunteu miboga status kawarganagaraan.[43] Urusan birokrasi nu riweuh dipaké alesan pikeun ngahalangan kulawarga maranéhna miboga kartu idéntitas jeung hak sora.[43] Butan nganggap partéy pulitik ti pangungsi-pangungsi ieu heunteu sah sarta mangrupa kelompok téroris.[43] Kelompok hak asasi manusa nyebutkeun yén pamaréntah mangaruhan hak asasi individu ku cara ngaatur yén sadaya warga, kaasup anggota étnis minoritas ieu, maké pakéan tradisionalna étnis mayoritas di tempat umum. Nanging, pamaréntah sacara kawates nerapkeun aturan ieu ukur di wangunan kaagaamaan Budha, kantor pamaréntahan, sakola, pajabat pamaréntah, sarta parayaan-parayaan umum.[43]
Kabébasan agama[édit | édit sumber]
Budha Mahayana mangrupa dasar warisan kaagamaan nagara, tapi undang-undang ngarojong kabébasan agama.[43]
Militér jeung hubungan luar nagri[édit | édit sumber]
Angkatan Pakarang Karajaan Butan mangrupa angkatan pakarang Butan. Lembaga militér ieu ngawengku Pangaman Karajaan sareng Kapulisian Karajaan Butan. Kaanggotaan militér sipatna sukaréla. Yuswa minimal pikeun asup ka militér nyaéta 18 taun. Jumlah personil kira-kira 16.000 urang, nu dilatih ku Angkatan Darat India.[44] Angkatan Pakarang Karajaan Butan miboga dana alokasi taunan kira-kira $13,7 yuta (1,8% PDB). Minangka nagara nu dilingkung, Butan heunteu miboga angkatan laut. Butan ogé teu boga angkatan udara atanapi korps udara angkatan darat. Angkatan pakarangna ngandalkeun Komando Udara Wétan ti Angkatan Udara India pikeun pitulungan.
Butan miboga hubungan ékonomi, stratégi, jeung militér nu kiat jeung tatanggana, India.[45][46] Taun 2007, Butan jeung India nandatanganan hiji pajangjian anyar ngijinkeun Butan ngawasaan hubungan luar nagrina. Pajangjian ieu ngahupus kaayaan nu diakibatkeun ku pajangjian satacanna taun 1949. Pajangjian nu satacanna éta ayuen kadang-kadang ogé dijadikeun alesan pikeun kadali India kana hubungan luar nagri Bhutan, nanging pamaréntah Butan ngadali sadaya hubungan luar nagrina, kaasup sababaraha maslaah di mana India miboga perhatosan, kawas status wates Butan jeung Cina.
Butan miboga hubungan diplomatik sateng 21 nagara sarta Uni Éropa sarta mibboga misi di India, Bangladés, Thailand, jeung Kuwait. Butan miboga 2 misi PBB, hiji di New York sarta hiji di Jénéwa. Ngan India jeung Bangladés nu miboga kadutaan pangeusi di Butan, samentawis Thailand miboga kantor konsulat di Butan.
Ku hiji pasatujuan nu lila, warga nagara India jeung Butan tiasa sumping ka masing-masing nagara tanpa paspor atanapi visa, ukur butuh kartu idéntitas nagarana. Warga Butan ogé tiasa gawé di india tanpa palarangan hukum. Butan teu boga hubungan diplomatik resmi jeung tatangga kalérna, Républik Rahayat Cina, sanajan paturakan kunjungan dina raloba tingkat pernah aya. Pasatujuan bilateral nu kahiji antawis Cina jeung Butan ditandatanganan dina taun 1998. Butan ogé miboga konsulat husus di Makau jeung Hong Kong. Wates Butan jeung Cina kalobaanana heunteu didémarkasi sarta ku kituna aya papaséaan di sababaraha tempat. Kira-kira 269 kilométer pasagi aya dina sawala antawis kadua nagara.[47]
Dina 13 Nopémber 2005, prajurit Cina asup ka wewengkon papaséaan antara Cina jeung Butan, sarta mimiti ngawangun jalan jeung sasak.[48] Perdana Mentri Luar Nagri Butan, Khandu Wangchuk ngomongkeun masalah ieu jeung pamaréntah Cina sanggeus masalah ieu diomongkeun di parlemén Butan. Balesanna, Juru Carios Kamentrian Luar Nagri Cina, Qin Gang nyebatkeun yén wates éta masih aya dina papaséaan sarta kadua pihak tetep ngalajengkeun diskusi nu rapih jeung hadé pikeun nangtukeun solusina.[49] Pajabat intélijen India nyebatkeun yén délégasi Cina di Butan nngomong ka Butan yén Butan téh "overreacting." Hiji koran Butan Kuensel nuliskeun yén Cina bisa maké jalanan éta pikeun alesan klaim Cina sapanjang wates éta.[48]
Dina 8 Pébruari 2007, Pajangjian Kasababaturan India-Butan dirévisi. Pajangjian 1949, Pasal 2 nyebtkeun: "Pamaréntah India heunteu ngalaksanakeun sagala campur tangan dina administrasi jero nagri Butan. Pamaréntah Butan salaku bagianna, satuju pikeun dipandu dina naséhat Pamaréntah India ngeunaan hubungan luar nagrina." Dina pajangjian nu enggeus dirévisi ayeuna katulis "Pikeun ngajaga hubungan sababaturan jeung sabilulungan nu parantos aya antawis Butan jeung India, Pamaréntah Karjaaan Butan sareng Pamaréntah Républik India bakal gawé bareng sacara husus dina masalah perkawis kaayaan nasionalna. Kadua pamaréntah heunteu tiasa mangpaatkeun wewengkonna pikeun kagiatan anu ngancem kaamanan jeung kaayaan nasional kadua nagara." Pajangjian nu enggeus dirévisi ieu ogé ngawengku kalimah pamuka ieu: "Negaskeun kamerdikaan, kadaulatan, sarta intregitas nasional masing-masing pihak", hiji kaayaan nu teu aya dina vérsi saméméhna. Pajangjian Kasababaturan India-Butan 2007 negaskeun status Butan salaku nagara nu merdika jeung daulat.
Butan miboga hubungan diplomatik sareng sababraha nagara Asia jeung Éropa, Kanada, jeung Brasil. Nagara lian, saperti Amérika Sarikat jeung Britania Raya, heunteu miboga hubungan diplomatik resmi jeung Butan, tapi miboga hubungan teu resmi (informal) langkung kadutaan masing-masing nagara di New Delhi sarta konsulat husus Butan di London jeung Washington, D.C.[50][51][52]
Géografi[édit | édit sumber]
Butan aya di léréng kidul jeung wétan Himalaya, dilingkung ku Wewengkon Otonom Tibét, Cina di kalér jeung nagara bagian Sikkim, Benggala Kulon, Assam, jeung Arunachal Pradesh, India di kulon jeung kidul. Butan aya di antara gurat lintang 26° sarta 29°N, serta 88° sarta 93° méridian wétan. Wewengkonna ngawengku utamina pagunungan diliwatan ku walungan, nu ngawangun lebak nu jero. Tingkat kaluhuran antara 200 m (660 ft) di suku pasir di pakidulan nepi ka leuwih ti 7,000 m (23,000 ft). Karagaman géografis ieu ditambih jeung karagaman iklim miboga pangaruh kana ralobana karagaman hayati jeung ékosistem Butan.[7]
Wewengkon kalér nagara diwangun ti hiji wilayah Padang jukut jwung rungkun alpen Hiimalaya Wétan, ngaluhur ka pagunungan glasial kalawan iklim nu tiis pisan di titik-titik puncakna. Raloba titik puncak di kalér aya dina kaluhuran leuwih ti 7,000 m (23,000 ft) ti beungeut laut. Titik pangluhurna di Butan nyaéta Gangkhar Puensum dina 7,570 metres (24,840 ft), nu mana minangka puncak pangluhurna nu teu pernah didaki sadunya.[53] Titik panghandapna nyaéta 98 m (322 ft), di lebak di Drangme Chhu, di mana aya walungan nu misahkeun Butan jeung India.[53] Kalawan walungan nu ngalir ti salju, lebak alpen di wewengkon ieu nyadiaakeun padang jukut pikeun angon, dipiara ku masarakat pangangon ngumbara nu nyumebar.
Pagunungan Hideung di bagian tengah Butan ngawangun hiji wates antara 2 walungan utama Butan: Walungan Mo Chhu sarta Walungan Drangme Chhu. Puncak-puncak Pagunungan Hideung aya antara 1,500 m (4,900 ft) nepi ka 4,925 m (16,158 ft) luhureun beungeut laut. Leuwung di pagunungan Butan beulah tengah kasusun ti leuweung koniféra sub-alpen Himalaya Wétan di beulah luhur sarta leuwung tutuwuhan kembang Himalaya Wétan di beulah handap pagunungan. Leuwugn di wewengkon tengah nyadiakeun mayoritas produksi leuweung Butan. Walungan Torsa, Raidak, Sankosh, jeung Manas mangrupa walungan-walungan utama Butan, ngalir ngaliwatan wewengkon ieu. Kalobaannana warga ngeusian daratan luhur bagian tengah.
Di beulah kidul, aya Papasiran Shiwalik nu ditutupan ku leuweung tutuwuhan kembang sub-tropis Himalaya nu padet, lebak walungan aluvial, sarta pagunungan nepi ka 1,500 m (4,900 ft) luhureun beungeut laut. Bagian handap pasir turun nepi ka dataran sub-tropis Duars. Kalobaannana bagian Duars aya di India, sanajan hiji sela kalawan lébar 10 km (6.2 mi) nepi ka 15 km (9.3 mi) manjang nepi ka Butan. Duars di Butan dibagi kana 2 bagian: kalér jeung kidul. Duars kalér, nu wawatesan jeung suku papasiran Himalaya, rupana kagurat, ngawangun léréng-léréng, jeung taneuh nu saat jeung ngabeulah kalawan tutuwuhan nu padet sarta raloba margasatwa. Duars kidul taneuhna subu5, kalawan sabana, leuwung nu padet, sarta cinyusu. Walungan-walungan, nu sumberna ti salju atanapi hujan muson, ngalir ka Walungan Brahmaputra di India. Data nu dirilis ku Kamentrian Tatanén némbongkeun yén Butan miboga tutupan leuwung saluas 64% dina Oktober 2005.
Iklim di Butan dipangaruhan ku kaluhuranana. Ti iklim sub-tropis di kidul nepi ka iklim sedeng di daratan luhur sarta iklim jenis kutub, kalawan salju sapanjang taun di kalér. Butan miboga 5 rupa usum: panas, muson, gugur, tiis, jeung semi. Butran beulah kulon miboga hujan muson nu leuwih loba. Butan beulah kidul miboga usum panas nu lembap jeung panas sarta usum tiis nu tiis. Butan beulah tengah jeung wétan iklimna sedeng sarta leuwih saat tibatan beulah kulon, kalawan usum panas nu haneut sarta usum tiis nu tiis.
Kaayaan hayati[édit | édit sumber]
Butan nanda tanganan Konvénsi Kaanékaragaman Biologi dina 11 Juni 1992, sarta jadi bagian ti konvénsi éta dina 25 Agustus 1995.[54] Butan teras nyieun hiji Rancangan Aksi jeung Stratégi Kaanékaragaman Hayati Nasional, kalawan 2 révisi, nu mana nu panganyarna ditarima ku konvénsi dina 4 Pébruari 2010.[55]
Sasatoan[édit | édit sumber]
Butan miboga rupa-rupa primata, saperti spésiés langka kawas langur emas.[56][57] Hiji varian makaka Assam, nu dianggaep ku sababaraha otoritas salaku hiji spésiés anyar, Macaca munzala, kacutat di Butan.[58]
Lodaya Benggala, badak India, macan dahan, kelenci Assam, jeung ontohod sloth hirup di daratan handap tropis jeung leuwung kai kandel di kidul. Di wewengkon iklim sedeng, langur kulawu, lodaya, maung tutul India, goral, jeung serow tiasa dipanggih dina leuwung campuran koniféra, camara, jeung tutuwuhan kembang. Tutuwuhan buah jeung awi nyadiakeun habitat pikeun ontohod hideung Himalaya, panda beureum, bajing, uncal sambar, bagong, jeung mencek. Wewengkon alpen di Pagunungan Himalaya di kalér mangrupa habitat pikeun maung tutul salju, domba paul, marmot, ajag Tibét, antelop, uncal kasturi Himalaya, jeung sato nasional Butan, takin. Munding cai liar ngeusian Butan beulah kidul kalawan populasi nu saeutik.[59]
Leuwih ti 770 spésiés manuk enggeus kacutat hirup di Butan. Spésiés kaancem, meri jangjang bodas, karak sababaraha taun ditambahkeun ka daptar manuk di Butan.[60]
Konsérvasi[édit | édit sumber]
Himalaya Wétan kawanoh salaku titik puncak biodivérsitas sarta mangrupa salah sahiji ti 234 wewengkon ékologi istiméwa sadunya ti analisis WWF antara taun 1995 jeung 1997.
Butan dianggep salaku modél inisiatif konsérvasi. Nagara ieu enggeus pernah narima pujian internasional ti usaha ngamumulé kaanékarupaan hayatina. Butan nangtukeun yén saeutikna 60% wewengkon daratna katutup ku leuweung, kalawan 40%[61][62] wewengkon nagarana pikeun taman nasional, suaka alam, jeung wewengkon tangtayungan lianna.
Sanajan kaayaan alam Butan ralobana masih alus, pamaréntah ngumumkeun yén konsérvasi masih kénéh dipertimbangkeun sarta mangrupa salah sahiji tujuan nasional pikeun sababaraha taun jagana.
Anceman pikeun kahirupan alam di Butan enggeus mimiti katingal, saperti tekenan pangeusi, modérenisasi tatanén, moro tanpa ijin, pawangunan PLTA, tambang, industrialisasi, urbanisasi, panataan limbah jeung runtah, pariwisata, papaséaan lemah pikeun pawangunan jalan sarta pangaruh infrastruktur sosial jeung ékonomi lianna.
Dina kanyataanana, wates wewengkon tangtayungan jeung wewengkon pamukiman anu pacampur-campur ngarah kana masalah lian. Sasatoan kalindung asup ka lemah tatanén warga, ngaruksak tatangkalan jeung maéhan angon. Ku kituna, Butan nyieun hiji rancangan pawangunan pager alarm tanaga surya, munara panénjo, jeung lampu sorot, sarta nyadiakeun pangan sasatoan jeung tempat uyah di luar pamukiman warga sangkan sasatoan heunteu asup.[63]
Harga pasaran supa Ophiocordyceps sinensis anu dicandak ti alam nyababkeun pamangpaatan leuwih anu sesah diorganisasikeun.[64]
Ékonomi[édit | édit sumber]
Mata uang Butan nyaéta Ngultrum, nu peunteunna disaruakeun jeung Rupee India. Rupee India ogé ditarima salaku alat tukeur sah di Butan.
Sanajan ékonomi Butan mangrupa salah sahiji anu pangleutikna sadunya, ékonomi Butan enggues tumuwuh dina sababaraha taun ieu, 8% dina 2005 sarta 14% dina 2006. Taun 2007, ékonomi Butan mangrupa anu ka-2 panggancangna tumuwuhna sadunya, kalawan tingkat tumuwuh ékonomi taunan 22,4%. Kaayaan ieu disababkeun utamina ku proyék agung PLTA Tala. Nepi ka Maret 2006, pamasukan per kapita Butan nyaéta US$1,321.
Ékonomi Butan utamina aya dina kagiatan tatanén, kaleuweungan, pariwisata, jeung panjualan tanaga hidroéléktrik ka India. Kagiatan tatanén mangrupa pagawéan utami ti leuwih ti 80 persén wargi Butan. Kagiatan agrarisna utamina mangrupa tatanén subsistén jeung kaingonan. Karajinan leungeun, utaminan tinunan jeung banda kaagamaan, mangrupa industri désa leutik. Wewengkon anu robah-robah ti pasir jeung pagunungan nyababkeun pawangunan jalan jeung infrastruktur lianna sesah jeung awis. Hal ieu ditambah ku euweuhna aksés sagara nyababkeun Butan hésé miboga kauntungan signifikan ti padagangan banda produksina. Butan heunteu miboga karéta, sanajan Indian Railways ngarencanakeun nyambungkeun wewengkon Butan beulah kidul jeung jaringan karéta di India dina hiji pasatujuan anu ditandatanganan dina Januari 2005.[65] Butan jeung India nandatanganan hiji pasatujuan 'dagang bébas' dina 2008, anu ngijinkeun impor jeung ékspor Butan ti jeung ka nagara lian tiasa transit di India tanpa béa cukai.[66] Butan miboga hubungan padagangan jeung wewengkon Tibét nepi ka taun 1960, nalika Butan nutup watesna jeung Cina sanggeus raloba pangungsi anu asup ka Butan.[67]
Pamasukan leuwih ti Nu 100.000 per taun dikeunakeun pajak, tapi ngan saeutik wajib pajak anu minuhan sarat éta. TInkgat inflasi Butan diperkirakeun aya dina tingkat 3% dina taun 2003. Butan miboga Produk Doméstik Bruto kira-kira $AS 2,913 milyar . Pamasukan per kapita kira-kira $1.400,[53]. Pamasukan pamaréntah totalna $272 yuta, sanajan pangaluaranna sagedé $350 yuta. 60 persén pangaluaran nagara, dibayar ku Kamentrian Luar Nagri India.[note 1][68] Ékspor Butan, utamina tanaga listrik, kapulaga, gips, kai, karajinan, semén, bubuahan, batu mulia, jeung rempah, total €128 yuta (perk. 2000). Sanajan kitu, tingkat imporna nyaéta €164 yuta, ngarah kana défisit. Komoditas impor utama ngawengku béngsin jeung minyak bumi, pangan, mesin, kandaraan, kaén, jeung béas. Mitra utama ékspor Butan's nyaéta India, ngawengku 58,6% ti total éksporna. Hong Kong (30,1%) jeung Bangladés (7,3%) nyaéta 2 mitra ékspor salajengna.[53] Ku sabab watesna jeung Tibét ditutup, padagangan antara Butan jeung Cina ayeuna méh teu aya.
Babagian administratif[édit | édit sumber]
Butan dibagi kana 20 dzongkhag (distrik), diparéntah ku hiji lembaga anu disebut Dzongkhag Tshogdu. Di sababaraha thromde (kalurahan), tingkat adiministrasi di handapeunana aya kahubung langusng jeung administrasi Dzongkhag. Kalobaanana daérah, gewog padésaan (blok désa) diparéntah ku hiji lembaha anu disebut Gewog Tshogde.[69]
Thromde (kalurahan) milih Thrompon salaku pamingpin sarta wakil Thromde éta di Dzongkhag Tshogdu. Gewog ogé milih pamingpin anu disebut gup, wakilna disebut mangmi, anu ogé minangka wakil di Dzongkhag Thshogdu. Pikeun perkawis pamilihan umum, daérah pamilihan di Butan nyaéta chiwog, babagian ti gewog anu ditangtukeun ku Komisi Pamilihan Umum.[69]
- Bumthang
- Chukha (Chhukha)
- Dagana
- Gasa
- Haa
- Lhuntse
- Mongar
- Paro
- Pemagatshel (Pemagatsel)
- Punakha
- Samdrup Jongkhar
- Samtse (Samchi)
- Sarpang (Sarbhang)
- Thimphu
- Trashigang (Tashigang)
- Trashiyangtse
- Trongsa (Tongsa)
- Tsirang (Chirang)
- Wangdue Phodrang (Wangdi Phodrang)
- Zhemgang (Shemgang)
Dayeuh jeung kota[édit | édit sumber]
- Thimphu, ibu kota jeung kota panggedéna di Butan.
- Damphu, puseur administratif Distrik Tsirang.
- Jakar, puseur administratif Distrik Bumthang sarta lokasi di mana Buddha asup ka Butan.
- Mongar, puseur padagangan di Butan beulah wétan.
- Paro, lokasi Bandar Udara Internasional Paro.
- Phuentsholing, puseur padagangan Butan.
- Punakha, ibu kota heubeul.
- Samdrup Jongkhar, kota wates jeung India.
- Trashigang, puseur administratif Distrik Trashigang, distrik anu panglobana pangeusina di Butan.
Citakan:Largest cities of Bhutan
Démografi[édit | édit sumber]
Urang Butan utamina disusun ku Urang Ngalop (Butan Kulon) jeung Sharchop (Butan Wétan). Urang Lhotshampa (urang kidul) nyaéta kelompok urang anu hétérogén kalawan komposisi utama urang katurunan Nepal. Urang Lhotshampa dianggep ngawasaan 45% total pangeusi Butan dina sénsus taun 1988[71]. Dina awal jaman 1970-an, pernikahan campuran antawis Urang jeung and masarakat Butan utama dirojong ku pamaréntah. Tatapi dina ahir jaman 1980-an, pamaréntah Butan ngaluarkeun kira-kira 108.000 Urang Lhotshampa ti wewengkonna ka kémah-kémah pangungsian.[40]
Tingkat beunta hurup di Butan nyaéta 59,5%.[72] Butan miboga yuswa médian 24,8 taun.[73] Tingkat harepan hirup nyaéta 62,2 taun (61 lalaki, 64,5 awéwé). Rasio jenis kelamin nyaéta 1.070 lalaki per 1.000 awéwé.
Agama[édit | édit sumber]
Diperkirakeun antawis dua per tilu jeung tilu per opat populasi Butan ngagem Buddha Vajrayana, nu mangrupa agama nagara. Kirang leuwih saperopat nepi ka sapertilu populasi ngagem Hindu. Pangagem agama lian ngawengku kirang ti 1% populasi.[74] Aturan undang-undang anu ayeuna ngarojong kana kabébasan agama; tatapi proselytism dilarang ku hiji kawijakan pamaréntah[74] sarta tina interpretasi yudikatif Undang-Undang Dasar Butan.[75]
Agama Buddha dipikawanohkeun ka Butan dina abad ka-7 maséhi. Raja Tibét Songtsän Gampo (ngajabat 627–649), maréntahkeun diwangunna 2 wihara Buddha, di Bumthang Jampa Lhakhang di Butan bagian tengah jeung di Kyichu Lhakhang (di deukeut Paro) di Lebak Paro.[19]
Basa[édit | édit sumber]
Basa resmi nagara nyaéta Basa Butan (Dzongkha), salah sahiji ti 53 basa di rungkun basa Tibét. Aksarana anu disebut Chhokey, sarungkun jeung aksara Tibét klasik. Di sakola-sakola, Basa Inggris mangrupa basa panganteur pangatikan sedengkeun Dzongkha diajar salaku basa nasional. Ethnologue nulis 24 basa anu kiwari dipaké di Butan, sadayana mangrupa bagian tu rungkun basa Tibet-Burma, iwal Basa Nepal anu asup kana rungkun basa Indo-Arya. Nepi ka taun 1980-an, pamaréntah ngarojong pangajaran Basa Nepal di sakola-sakola di Butan beulah kidul. Tapi, sanggeus karusuhan pakarang, Basa Nepal dikaluarkeun ti kurikulum. Saméméh 1980-an, Lhotshampa (masarakat panyatur Basa Nepal), utamina ngeusian Butan beulah kidul, ngawengku kira-kira 30% populasi Butan.[38]
Budaya[édit | édit sumber]
Butan miboga loba budaya khas anu sacara umum masih asli lantaran isolasi Butan ti dunya luar nepi ka awal 1960-an. Tradisi Butan patali jeung pangaruh agama Buddha.[76][77] Hindu mangrupa agama dominan anu kadua di Butan, utamina di pakidulan.[78] The government is incréasingly making efforts to preserve and sustain the current culture and traditions of the country. ku sabab kaayaan alam jeung warisan budayana anu saeutik kapangaruh ti luar, Butan disebut ogé salaku Shangri-la Pangahirna.[79]
Sangu, soba, jeung jagong mangrupa kadaharan utama dina kulinér Butan. Kadaharan lianna aya ogé saperti daging daging babi, sapi, yak, hayam, jeung domba. Produk susu, saperti mantéga and kiju ti yak jeung sapi, ogé populér. Inuman populér contona entéh mantéga, entéh, ara, jeung bir. Butan mangrupa nagara kahiji di dunya anu ngalarang dijualna bako liwat UU Bako 2010.[26]
Arsitéktur Butan mangrupa arsitéktur karuhun anu khas. Arsitéktur tradisionalna heunteu maké paku boh rangkay beusi dina ngajieunana.[26][80][81] Salah sahiji wangunan cicirén Butan nyaéta wangunan bénténg anu disebut dzong. Ti jaman kuna, dzong dipaké salaku puseur pamaréntahan jeung kaagamaan di wewengkonna.[82] Universitas Texas El Paso ti Amérika Sarikat maké gaya arsitéktur Butan dina wangunan kampusna, kitu ogé ku sababaraha wangunan lian di kota El Paso.[83]
Butan miboga loba poé peré, kalobaanana mangrupa parayaan tradisional usuman, sékulér, jeung kaagamaan. Di antarana saperti titik balik panonpoé (kira-kira 1 Januari, dumasar kalénder bulan), Taun Anyar (kalénder bulan, Pébruari atanapi Maret), tepang taun Raja, sarta poé pangistrénana, ahir resmi usum muson (22 Séptémber), Poé Nasional (17 Désémber), sareng rupa-rupa parayaan Buddha jeung Hindu.
Musik Butan sacara umum dibagi kana varian tradisional jeung modéren. Musik tradisional mangrupa musik kaagamaan jeung rahayat, saperti zhungdra jeung boedra.[84] Musik modéren saperti rigsar dimaénkeun ku alat musik campuran antara instrumén tradisional jeung organ listrik, nu tiasa ditulusuran balik ka jaman awal 1990-an. Musik ieu némbongkeun pangaruh ti musik populér India, hiji campuran ti musik tradisional jeung pangaruh musik populér Kulon.[85][86]
Dina kulawarga Butan, warisan ilaharna dipasihan ka gurat katurunan awéwé tibatan ka lalaki. Budak awéwé bakal diwariskeun imah kolotna. Budak lalaki dipiharep sangkan tiasa nyieun kahirupanna sorangan sarta remenna pindah ka imah pamajikanana. Nikah ku bogoh ilahar di wewengkon kota, tapi tradisi perjodohan masih kénéh umum di wewengkon désa. Sanajan teu umum, poligami dianggep biasa, malah ogé sok janten cara pikeun ngajaga harta tetep dina kulawarga.[87] Raja saméméhna, Jigme Singye Wangchuck, anu ngabdikasi taun 2006, miboga 4 prameswari, anu sadayana sadulur. Raja anu ayeuna, Jigme Khesar Namgyel Wangchuck, nikah jeung Jetsun Pema, 21, masarakat biasa sarta putrina saurang pilot.
Olahraga[édit | édit sumber]
Olahraga nasional Butan nyaéta panahan, sarta pasanggiri dilaksanakeun sacara régulér ku raloba désa. Panahanna béda jeung standar olimpiade saperti panempatan sasaran sarta kaayaan sakurilingna. 2 sasaran ditempatkeun kapisah 100 méter. Pamaén manah ti hiji ujung lapangan ka ujung lianna. Unggal pamaén dina hiji tim manah 2 panah per babak. Panahan tradisional Butan mangrupa acara masarakat sarta pasanggiri diatur antara désa, kota, jeung tim. Usaha pikeun ngaganggu musuh saperti nangtung di deukeutna sasaran atanapi moyokan pamanah. Khuru mangrupa olahraga lian anu ogé populér, di mana anak panah kai kalawan ujung mangrupa paku 10 cm dialungkeun ka sasaran 10 nepi ka 20 méter jauhna.
Olahraga tradisional lianna nyaéta Digor. Olahraga lian saperti krikét miboga popularitas di Butan, utamina sanggeus dipikawanohkeunana saluran televisi ti India. Tim nasional krikét Butan mangrupa salah sahiji ti tim afiliasi anu suksés. Conto lianna di antarana maén bal. Taun 2002, tim nasional maén bal Butan maén ngalawan Montserrat, nu disebut salaku Final nu Lian; pertandinganna dilaksanakeun dina poé anu sarua jeung pertandingan Brasil ngalawan Jérman dina final Piala Dunya. Pertandingan éta dilaksanakeun di Stadion Changlimithang di Thimpu.
Atikan[édit | édit sumber]
Butan miboga hiji universitas kalawan 11 kampus konstituén anu kasebar sanagara, Universitas Karajaan Butan.
Patalimarga jeung Angkutan[édit | édit sumber]
Udara[édit | édit sumber]
Bandar Udara Internasional Paro nyaéta bandar udara internasional sahiji-hijina di Butan. Aya ogé bandar udara doméstik saperti Bandar Udara Yongphulla di Trashigang nu mimiti dirénovasi taun 2010.[88] Aya rancangan pikeun ngawangun sababaraha bandar udara doméstik deui di Butan saperti di Bathpalathang, Distrik Bumthang jeung di Gelephu, Distrik Sarpang.[89]
Rél jeung karéta[édit | édit sumber]
Butan heunteu miboga angkutan rél. Sanajan kitu, Butan enggeus nyieun hiji pasatujuan jeung India dina ngahubungkeun Butan beulah kidul jeung jaringan rél India kalawan ngawangun rél karéta 11-mile (18 km), 1,676 mm (5 ft 6 in) trak India, antara Hashimara di Benggala Kulon jeung Toribari di Butan. Konstruksi rél ngaliwatan Satali, Bharna Bari, jeung Dalsingpara dibayar ku India.[90]
Jalan[édit | édit sumber]
Jalan Lateral mangrupa jalan utama nu ngahubungkeun Butan beulah wétan jeung kulon, nyambungkeun Phuentsholing di kidul-kulon ka Trashigang di wétan. Di antarana, Jalan Lateral ngaliwatan Wangdue Phodrang, Trongsa, sarta puseur pamukiman lianna. Jalan Lateral ogé miboga cabang ka Thimphu sarta kota utama lianna saperti Paro jeung Punakha. Jalan Lateral jeung jalan lianna di Butan miboga kualitas anu kirang ku lantaran kaayaan permukaannana, gawir, tikungan, cuaca, jeung longsor.[91][92][93]
Tingali ogé[édit | édit sumber]
Cutatan[édit | édit sumber]
- ↑ Kamentrian Luar Nagri India nyadiakeun pitulung kauangan ka nagara taanggana dina "gawé bareng sacara téhnis jeung ékonomi jeung nagara lianna sarta kamajuan pikeun pamaréntahan nagara luar."
Rujukan[édit | édit sumber]
- ↑ a b "Bhutan Population clock". Countrymeters.info. 19 Januari 2012. Diakses pada 22 Oktober 2012.
- ↑ "Population and Housing Census of Bhutan — 2005" (PPT). UN. 19 Januari 2005. Diakses pada 5 Januari 2010.
- ↑ a b c d "Bhutan". International Monetary Fund. Diakses pada 17 April 2012.
- ↑ "The World's Happiest Countries". Business Week. 11 Oktober 2006. Diarsipkan dari yang asli pada 26 April 2009. Diakses pada 23 April 2009.
- ↑ "8th Five Year Plan (1997–2002)" (PDF). Pamaréntah Butan. 19 Januari 1997. Diakses pada 22 Agustus 2011.
- ↑ "9th Five Year Plan (2002–2007)". Pamaréntah Karajaan Bhutan. 19 Januari 2002. Diakses pada 22 Agustus 2011.
- ↑ a b "Portal Nasional Butan". Departemén Ténologi Informasi Butan. Diakses pada 22 Agustus 2011.
- ↑ "Bhutan." World Almanac & Book Of Facts (2008): 752-753. Academic Search Premier. Web. 8 Dés. 2011.
- ↑ a b c "History of Bhutan: How Europe heard about Bhutan". Kuensel. 24 August 2003. Diaksés 28 Sépt 2011.
- ↑ Chakravarti, Balaram (1979). A Cultural History of Bhutan 1. Hilltop. p. 7. Retrieved 2011-09-01.
- ↑ Taylor, Isaac. Names and Their Histories; a Handbook of Historical Geography and Topographical Nomenclature. Gale Research Co. (Detroit), 1898. Diaksés 24 Séptémber 2011.
- ↑ Cacella, Estêvão. Trans. by Baillie, Luiza Maria. "Laporan di mana Rama Father Estevao Cacella ti Masarakat Yésus Ngintun ka Rama Alberto Laercio, Pangurus pikeun Propinsi Malabar, India Wétan, ngeunaan Lalampahanna ka Katay, nepi Anjeunna Sumping di Karajaan Bhotanta" (1627). Diaksés 28 Séptémber 2011.
- ↑ Grange, Kevin (2011). Beneath Blossom Rain: Discovering Bhutan on the Toughest Trek in the World. Outdoor Lives. University of Nebraska Press. ISBN 0-8032-3433-3. Retrieved 2011-09-01.
- ↑ Clements, William M. (2006). The Greenwood Encyclopedia of World Folklore and Folklife. The Greenwood Encyclopedia of World Folklore and Folklife: Southeast Asia and India, Central and East Asia, Middle East 2. Greenwood Press. p. 105. ISBN 0-313-32849-8. Retrieved 2011-09-01.
- ↑ a b "Bhutan". World Institute for Asian Studies. 21 Agustus 2006. Diakses pada 23 April 2009.
- ↑ Worden, Robert L. "Origins and Early Settlement, A.D. 600–1600". Bhutan: A country study (Savada, Andrea Matles, ed.). Perpustakaan Kongrés Amérika Sarikat Divisi Panalungtikan Féderal. Citakan:PD-notice
- ↑ a b Padel, Ruth (2006). Tigers in Red Weather: a Quest for the Last Wild Tigers. Bloomsbury Publishing USA. pp. 139–40. ISBN 0-8027-1544-3. Retrieved 2011-08-21.
- ↑ Sailen Debnath, Essays on Cultural History of North Bengal, ISBN 9788186860427; & Sailen Debnath, The Dooars in Historical Transition, ISBN 9788186860441
- ↑ a b c Worden, Robert L. "Arrival of Buddhism". Bhutan: A country study (Savada, Andrea Matles, ed.). Perpustakaan Kongrés Amérika Sarikat Divisi Panalungtikan Féderal. Citakan:PD-notice
- ↑ Hattaway, Paul (2004). Peoples of the Buddhist World: a Christian Prayer Diary. William Carey Library. p. 30. ISBN 0-87808-361-8. Retrieved 2011-08-20.
- ↑ Rennie, Frank; Mason, Robin (2008). Bhutan: Ways of Knowing. IAP. pp. 18, 58. ISBN 1-59311-734-5. Retrieved 2011-08-10.
- ↑ Dorji, C. T. (1994). History of Bhutan Based on Buddhism. Sangay Xam, Prominent Publishers. ISBN 81-86239-01-4. Retrieved 2011-08-12.
- ↑ Harding, Sarah (2003). Harding, Sarah, ed. The Life and Revelations of Pema Lingpa. Snow Lion Publications. ISBN 1-55939-194-4. Retrieved 2011-08-10.
|first1=teu aya
|last1=dina Authors list (help)
- ↑ Dorji, Kinley (2005-03-30). "Taktshang: a Buddhist Legend". Buddhist Channel. Kuensel online. Diakses pada 23 April 2009.
- ↑ Worden, Robert L. "Rivalry among the Sects". Bhutan: A country study (Savada, Andrea Matles, ed.). Perpustakaan Kongrés Amérika Sarikat Divisi Panalungtikan Féderal. Citakan:PD-notice
- ↑ a b c Brown, Lindsay; Armington, Stan (2007). Bhutan. Country Guides (3 ed.). Lonely Planet. pp. 26, 36. ISBN 1-74059-529-7. Retrieved 2011-10-15.
- ↑ Pomplun, Trent (2009). Jesuit on the Roof of the World: Ippolito Desideri's Mission to Eighteenth-Century Tibet. Oxford University Press. p. 49. ISBN 0-19-537786-9. Retrieved 2011-10-19.
- ↑ Worden, Robert L. "Administrative Integration and Conflict with Tibet, 1651–1728". Bhutan: A country study (Savada, Andrea Matles, ed.). Perpustakaan Kongrés Amérika Sarikat Divisi Panalungtikan Féderal. Citakan:PD-notice
- ↑ Worden, Robert L. "British Intrusion, 1772–1907". Bhutan: A country study (Savada, Andrea Matles, ed.). Perpustakaan Kongrés Amérika Sarikat Divisi Panalungtikan Féderal. Citakan:PD-notice
- ↑ Hoffman, Klus (2006-04-01). "Democratization from Above: The Case of Bhutan" (PDF). Diakses pada 24 April 2010.
- ↑ Larmer, Brook (March 2008). "Bhutan's Enlightened Experiment". National Geographic.
- ↑ Scott-Clark, Cathy; Levy, Adrian (2003-06-14). "Fast Forward into Trouble". The Guardian. Diakses pada 1 Séptémber 2011.
- ↑ Kaul, Nitasha (2008-11-10). "Bhutan Crowns a Jewel". UPI Asia. United Press International. Diarsipkan dari yang asli pada 15 Juni 2011. Diakses pada 19 Juni 2011.
- ↑ Gelay Jamtsho; Keys to Bhutan (2008-10-31). "His Majesty the King's Historic National Day Address – 2005". Keystobhutan.com. Diakses pada 23 April 2009.
- ↑ "Bhutan King to be Crowned at Last", BBC News online, 2008-07-23. Disalin 2011-09-01.
- ↑ Sharma, Aradhana (2008-03-25). "Royalist Party Wins Election in Bhutan". NDTV.com. Diakses pada 1 Séptémber 2011.
- ↑ "Family Portrait of Bhutan Nepalis in USA". The Week Republica. 15 April 2011. Diarsipkan dari yang asli pada 11 Méi 2011. Diakses pada 19 April 2011.
- ↑ a b "MAR | Data". Database. Puseur Pamekaran Internasional jeung Manajemén Konflik Universitas Maryland. Diakses pada 9 Agustus 2011.
- ↑ a b "Refugees from Bhutan Poised for New Start". UNHCR. 1 Pébruari 2008. Diarsipkan dari yang asli pada 10 Méi 2011. Diakses pada 19 April 2011.
- ↑ a b Frelick, Bill. For Bhutan's Refugees, There's no Place Like Home. Human Rights Watch. Mar 3 2011. Web. Dec 30 2011. http://www.hrw.org/news/2011/03/30/bhutan-s-refugees-there-s-no-place-home
- ↑ Casella, Alexander. "Nepal Finally Waves off Refugees". Asia Times Online., 15 Désémber 2009
- ↑ Reguee Arrival Data. Departemén Kaséhatan jeung Palayanan Kamanusaan Amérika Sarikat. 3 Nopémber 2011. Web. 30 Désémber 2011. http://www.acf.hhs.gov/programs/orr/data/refugee_arrival_data.htm
- ↑ a b c d e [1], U.S. Department of State, February 25, 2009
- ↑ Bhattacharjee, Arun (2003-12-19). "Bhutan Army Sees Action at Last". Atimes.com. Diakses pada 23 April 2009.
- ↑ Bhutan PM: India is closest ally, NDTV, July 16, 2008
- ↑ PM stresses on importance of foreign relations, The Bhutanese, 12 Julu 2012
- ↑ Wangchuk, Samten (2006-12-13). "Indo-Bhutan Border Finalised". Kuensel online. Diakses pada 23 April 2009.
- ↑ a b Giri, Pramod (2005-10-28). "Alarm over Chinese Incursion". Web.archive.org. Diarsipkan dari yang asli pada 24 Agustus 2006. Diakses pada 23 April 2009.
- ↑ "中国不丹同意平等友好协商早日解决边界问题 [China and Bhutan Agree to Equal and Amicable Talks in Order to Resolve the Border Issue Quickly]" (dalam bahasa Chinese). News.china.com. 1 Désémber 2005. Diakses pada 23 April 2009.
- ↑ Dorji, Gyalsten K (2011-02-15). "Bhutan establishes ties with Spain". Kuensel. Diakses pada 29 Maret 2011.
- ↑ "Overseas Embassies and Consulates of Bhutan". Go Abroad.com. Diakses pada 29 Maret 2011.
- ↑ "Bhutan Country Specific Information". United States Department of State. Diarsipkan dari yang asli pada 28 Maret 2008. Diakses pada 24 Maret 2008.
- ↑ a b c d CIA—The World Factbook.
- ↑ "List of Parties". Diakses pada Éror: titimangsa teu valid.
- ↑ "Biodiversity Action Plan 2009". Diakses pada Éror: titimangsa teu valid.
- ↑ Choudhury, A.U. (1990). "Primates in Bhutan". Oryx 24.
- ↑ Choudhury, A.U. (1992). "Golden langur – Distribution Confusion". Oryx 26: 172–173.
- ↑ Choudhury, A.U. (2008). "Primates of Bhutan and Observations of Hybrid Langurs". Primate Conservation 23: 65–73.
- ↑ Choudhury, A.U. (2010). The Vanishing Herds: Wild Water Buffalo. Guwahati, India: Gibbon Books & The Rhino Foundation for Nature in North East India.
- ↑ Choudhury, A.U. (2007). "White-winged duck Cairina (=Asarcornis) scutulata and Blue-tailed Bee-eater Merops philippinus: two new country records for Bhutan.". Forktail 23: 153–155.
- ↑ "Parks of Bhutan". Bhutan Trust Fund for Environmental Conservation online. Bhutan Trust Fund. Diakses pada 26 Maret 2011.
- ↑ "The Organisation". Bhutan Trust Fund for Environmental Conservation online. Bhutan Trust Fund. Diakses pada 26 Maret 2011.
- ↑ Wangchuk, Jigme (2011-07-08). "Addressing Human-Wildlife Conflict". Bhutan Observer online. Diakses pada 13 Juli 2011.
- ↑ P.F. Cannon, N.L. Hywel-Jones, N. Maczey, L. Norbu, Tshitila, T. Samdup & P. Lhendup, Steps towards sustainable harvest of Ophiocordyceps sinensis in Bhutan Biodivers. Conserv. 18: 2263-2281 (2009).
- ↑ Sharma, Rajeev (2011-01-25). "MoUs with Bhutan on Rail Links, Power Projects". Tribuneindia.com. Diakses pada 23 April 2009.
- ↑ "MEMBER INFORMATION: India and the WTO". World Trade Organization (WTO). Diarsipkan dari yang asli pada 22 April 2009. Diakses pada 23 April 2009.
- ↑ Balaji, Mohan, "In Bhutan, China and India Collide", Asia Times, 2008-01-12. Disalin 2010-10-03.
- ↑ "BUDGET". The Tribune (India) online. Diakses pada 1 Séptémber 2011.
- ↑ a b "Undang-Undang Pamaréntahan Lokal Butan 2009" (PDF). Pamaréntah Butan. 11 Séptémber 2009. Diakses pada 20 Januari 2011.
- ↑ "Delimitation". Komisi Pamilihan Umum, Pamaréntah Butan. 19 Januari 2011. Diarsipkan dari yang asli pada 20 Juli 2011. Diakses pada 31 Juli 2011.
- ↑ http://www.bhutannewsservice.com/people-population/
- ↑ "Report: Data Profile". World Bank. 19 Januari 2008. Diarsipkan dari yang asli pada 1 Agustus 2008. Diakses pada 23 April 2009.
- ↑ CIA World Factbook: Bhutan
- ↑ a b "International Religious Freedom Report 2007–Bhutan". U.S. Department of State. 14 Séptémber 2007. Diarsipkan dari yang asli pada Éror: titimangsa teu valid. Diakses pada 6 Januari 2008.
- ↑ "Pastor Sentenced to Three Years in Prison". Bhutan News Service. Bhutan News Service. 12 Désémber 2010. Diakses pada 25 Januari 2011.
- ↑ Kharat, Rajesh. "Bhutan's Security Scenario." Contemporary South Asia 13.2 (2004): 171-185. Academic Search Premier. Web. 8 Désémber 2011.
- ↑ Martin Regg, Cohn. "Lost horizon." Toronto Star (Canada) n.d.: Newspaper Source Plus. Web. 8 Désémber 2011.
- ↑ Zurick, David. "Gross National Happiness And Environmental Status In Bhutan." Geographical Review 96.4 (2006): 657-681. Academic Search Premier. Web. 8 Désémber 2011.
- ↑ "Bhutan – the Last Shangri La". PBS online. Diakses pada 1 Séptémber 2011.
- ↑ Rael, Ronald (2008). Earth Architecture. Princeton Architectural Press. p. 92. ISBN 1-56898-767-6. Retrieved 2011-10-31.
- ↑ "Country profile – Bhutan: a land frozen in time", BBC News online, 1998-02-09. Disalin 2010-10-01.
- ↑ Amundsen, Ingun B (2001). "On Bhutanese and Tibetan Dzongs". Journal of Bhutan Studies 5: 8–41. (JBS)
- ↑ "1.1 University History". UTEP Handbook of Operations. University of Texas, El Paso. Diarsipkan dari yang asli pada 23 Juli 2017. Diakses pada 1 Séptémber 2011.
- ↑ Clements, William M. (2006). The Greenwood Encyclopedia of World Folklore and Folklife: Southeast Asia and India, Central and East Asia, Middle East 2. Greenwood Press. pp. 106–110. ISBN 0-313-32849-8. Retrieved 2011-10-16.
- ↑ Penjor, Ugyen (2003-01-19). "From Ngesem Ngesem to Khu Khu Khu ... Rigsar music woos local music fans". Kuensel online. Diakses pada 16 Oktober 2011.
- ↑ "Rigsar Dranyen". RAOnline. 17 Juni 2011. Diakses pada 16 Oktober 2011.
- ↑ Coelho, V.H. (1970). Sikkim and Bhutan. Vikas Publications, Indian Council for Cultural Relations. p. 82. Retrieved 2011-09-01.
- ↑ Palden, Tshering (2009-09-01). "Domestic Air Service to Take Wing Soon". Kuensel online. Diakses pada 10 Agustus 2011.
- ↑ Dorji, Gyalsten K (2009-11-26). "Two Domestic Airports by 2010". Kuensel online. Diakses pada 10 Agustus 2011.
- ↑ Page, Jeremy, "Isolated Buddhist kingdom of Bhutan to get its first railway link", The Times, Times Newspapers Ltd, 2009-12-30. Disalin 2011-06-10.
- ↑ Zeppa, Jamie (2000). Beyond the Sky and the Earth: A Journey into Bhutan. Penguin. ISBN 1-57322-815-X.
- ↑ "Icy Roads Claim Lives". Kuensel online. 4 Désémber 2004. Diakses pada 25 Juli 2011.
- ↑ Yeshi, Samten (2010-08-24). "Landslide at Dzong Viewpoint". Kuensel online. Diakses pada 25 Juli 2011.
- Sitasi lianna
- "CIA — The World Factbook". cia.gov. Central Intelligence Agency. 26 Méi 2011. Diarsipkan dari yang asli pada 23 Juni 2011. Diakses pada 22 Juni 2011.
Bacaan leuwih lajengna[édit | édit sumber]
- Osmani, Siddiqur R.; Bajracharya, B.B.; Tenzing, S.; Wangyal, T. (2007). Macroeconomics of Poverty Reduction: The Case Study of Bhutan (PDF) (2 ed.). Colombo: UNDP. p. 302. ISBN 978-955-1416-00-3.
- Wangchhuk, Lily (2008). Facts About Bhutan: The Land of the Thunder Dragon. Thimphu: Absolute Bhutan Books. ISBN 99936-760-0-4.
- "A Hidden and Mysterious Kingdom". Toplum Postasi. Diakses pada 14 Juni 2006.
- Revkin, Andrew C., "A New Measure of Well-Being From a Happy Little Kingdom", The New York Times, 2005-10-04. Disalin 2005-10-04.
- "Border tension pushes MEA allocation". The Tribune, Chandigarh. Diarsipkan dari yang asli pada 22 Juli 2005. Diakses pada 8 Séptémber 2005.
- "Bhutan".. MSN Encarta. Retrieved on 2005-09-08.
- "Bhutan-China Relations". Bhutan News Online. Diakses pada 8 Séptémber 2005.
- "BTI 2008 — Bhutan Country Report". Gütersloh: Bertelsmann Stiftung. 19 Januari 2007. Diakses pada 11 Désémber 2008.— PDF version
- A.P. Agarwala (2003). Sikkim and Bhutan. Nest and Wings. ISBN 81-7824-008-4. Retrieved 2011-09-01.
- Datta-Ray, Sunanda K. (1984). Smash and Grab: The Annexation of Sikkim. Vikas. ISBN 0-7069-2509-2. Retrieved 2011-09-01.
- Foning, A.R. (1987). Lepcha, My Vanishing Tribe. Sterling Publishers. ISBN 81-207-0685-4.
- Rose, Leo. The Nepali Ethnic Community in the Northeast of the Subcontinent. University of California, Berkeley.
- Napoli, Lisa (2011). Radio Shangri-La: What I Learned in Bhutan, the Happiest Kingdom on Earth. Crown. ISBN 0-307-45302-2.
Tumbu kaluar[édit | édit sumber]
- Bhutan.gov.bt - Portal resmi Pamaréntah Butan
- Éntri Bhutan di CIA World Factbook
- Bhutan Links di Perpustakaan Nasional Butan.
- Bhutan profile, BBC News.
- Bhutan ti UCB Libraries GovPubs.
- Bhutan portal di Bhutan Telecom.
- Bhutan, éntri Encyclopædia Britannica.
- Butan di Open Directory Project
- Atlas Butan Bhutan Wikimedia, ngandung peta ngeunaan Butan Bhutan.
- Déwan Pariwisata Butan
Amérika Sarikat · Australia · Cina · Iran · Jepang · Mauritius · Myanmar · Koréa Kidul · Uni Éropa


c: text/html

text:
Hello everybody,
Ngan hayang lampahkeun writeup gancang ngeunaan naon fitur nu rencanana keur taun datang:
- Backend string pangropéa – fitur ieu kira-kira 80% lengkep ku ayeuna, eta ngidinan Anjeun pikeun ningali string nu diselapkeun pikeun database jeung ngalakukeun sababaraha lampah dina maranéhanana. Hal anu ayeuna pisan teuas saperti nyoplokkeun sadaya tarjamahan tina penerjemah tunggal baris jadi snap hiji. Pitur ieu bisa ekspektasi pikeun siaran dina waktu sababaraha minggu.
- Pangrojong pikeun widget dina diréktori unggahan – widget adat panulis geus geus complaining (jeung rightly jadi) ngeunaan fakta Ngaronjatkeun nu Angkatan hiji reinstall tina widget. Gagasan dasar bakal pikeun ngidinan sababaraha payil cicing aya jeung nyegah repot nu. Ieu ogé bisa jadi muka nepi pilihan tina diréktori widget bisa diundeur nu bakal ngidinan urang méré pilihan leuwih widget tanpa inflating ukuran payil plugin.
- Frontend string pangropéa – ieu bakal nyieun sababaraha interface ka senar nu aya dina kaca, bari teu keur “wysiwyg” bakal ngidinan sababaraha workflow leuwih alus, utamana jeung Wasalam ka ngédit meta string sarta string atawa disumputkeun séjén, jeung sababaraha tuah, AJAX tarjamahan oge jadi editable sanggeus pamutahiran ieu. Hiji ieu bakal ngabutuhkeun sababaraha bulan datang.
- Pangrojong sistim panomeran – fitur ieu sacara otomatis bakal narjamahkeun ka nomer tina sistim panomeran Éropa ka Arab jeung Hindi sistem (jeung meureun sabalikna). Teu ciri kritis tapi ciri nice datang geura-giru ka parser deukeut Anjeun.
- WP integrasi Menu – teu pisan getol dina sabenerna ngalakonan ieu, tiasa lumangsung, teu nganut.
Sakur koméntar sarta gagasan bakal disambut di handap, lamun maranehna nyieun rasa urang gé tambahkan maranéhanana ka workplan urang. Lamun bener hayang ngamajukeun hiji ciri nu bisa sponsor coding nu, kontak urang via bentuk.
Wilujeng taun énggal!

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Daur cai
Daur cai (sacara husus dipikawanoh/katelah ogé daur hidrologis) nujul kana parobahan wujud antara cair, padet, jeung gas; sarta parobahan nu sinambung cai sajeroeun hidrosfir, antara atmosfir marcapada, lemah, cai lakop, cai taneuh, jeung tutuwuhan. Daurna bisa dibagi kana opat fase utama: évaporasi, présipitasi, infiltrasi, jeung runoff.
- Évaporasi sacara umum nyaéta pindahna cai tina awak cai lakop ka atmosfir, kaasup transpirasi tina tutuwuhan; sahingga kadang sok disebut évapotranspirasi.
- Uap atmosfir bisa ngibun jadi awan, sarta ragrag salaku présipitasi. Ieu umumna lumangsung dina wujud hujan, tapi salju sarta wujud séjénna ogé kaasup. Présipitasi kadang lumangsung na sagara, sabab dina kaayaan normal, pagunungan perlu pikeun naratas kondensasi jeung ngabentukna awan.
- Infiltrasi/nyerep kana taneuh mangrupa alihan tina cai lakop jadi cai taneuh. Laju serep gumantung kana perméabilitas (daya serep) taneuh atawa batu sarta faktor-faktor séjén. Cai taneuh gerakna lambat pisan, sarta bisa balik deui jadi cai lakop atawa diteundeun dina aquifer dina mangsa réwuan taun.
- Runoff nyaéta rupa-rupa cara cai lakop ngumbara nepi ka sagara. Cai ngalir ngaliwatan walungan sarta nyangsang di situ. Teu sakabéh cai nyampurnakeun fase runoff, sabab bisa nguap saméméh nepi ka sagara.


text:
Sebaran chi-kuadrat
Keur satiap positip integer , sebaran chi-kuadrat nu mibanda k tingkat kabebasan nyaeta probability distribution variabel acak
numana Z1, ..., Zk ngarupakeun variabel normal bebas, masing-masing nilai ekspektasi 0 jeung varian 1. Sebaran ieu biasa ditulis
Lamun watesan linier homogen bebas ditumpukeun dina ieu variabel, kayaan sebaran dina watesan ieu nyaeta , dipastikeun salaku watesan "tingkat kabebasan". Characteristic function sebaran Chi-kuadrat nyaeta
Sebaran chi-kuadrat ngabogaan aplikasi numeris dina kaputusan statistik, contona dina tes chi-kuadrat jeung estimasi varian. Ieu bisa diasupkeun kana masalah estimasi mean dina populasi sebaran normal jeung masalah estimasi slope dina garis regression ku aturan dina sebaran-t student. Ieu diasupkeun kana sakabeh masalah analisa varian ku aturan dina sebaran-F, nu ngarupakeun sebaran perbandingan dua chi-kuadrat variabel acak.
Rumus probability density function nyaeta
jeung pk(x) = 0 keur x≤0. Di dieu Γ ngalambangkeun fungsi gamma.
Pendekatan normal[édit | édit sumber]
Lamun , saterusna nuju ka takterhingga, sebaran nuju ka normal. Sanajan kitu, kacenderunganna lalaunan (skewness nyaeta jeung kurtosis nyaeta ) sarta dua transpormasi umumna diperhatoskeun, unggal pendekatan normal leuwih gancang tinimbang sorangan:
Fisher nembongkeun yen ngadeukeutan sebaran normal nu mibanda mean jeung unit varian.
Wilson and Hilferty dina taun 1931 nembongkeun yen nyaeta pendekatan sebaran normal nu mibanda mean jeung varian .
Nilai ekspektasi tina variabel random ngabogaan sebaran chi-kuadrat nu mibanda k tingkat kabebasan k jeung varian nyaeta 2k. Median dina ieu kaayaan dideukeutan ku
Catetan yen 2 tingkat kabebasan nuju kana sebaran eksponensial.
Sebaran chi-kuadrat dina kasus husus nyaéta sebaran gamma.
Tempo Teorema Cochran.


text:
Tiwu
Tiwu sabangsa manjah sagedé kaso.[1] Tiwu anu bahasa Inggrisna sugar cane nyaéta tutuwuhan anu dipelakna pikeun bahan baku gula jeung vetsin.[2] Tiwu kaasup tutuwuhan anu rumput-rumputan (Graminae).[2] Tiwu miboga ukuran anu lumayan rada gedé, jangkungna sakitar 2 nepi ka 4 méter.[2]
Mangpaat Tiwu[édit | édit sumber]
Salain pikeun bahan dasar gula bodas tiwu ogé miboga mangpaat séjéna saperti pikeun ubar tradisional.[3] Anu dipaké pikeun ubar biasana akar jeung watangna anu amis.[3] Tiwu nu dipaké ubar ilaharna tiwu hideung.[3] Tiwu bisa jadi ubar pikeun panyakit jantung, carana keueum tilu akar tiwu hideung.[3] Akar tiwu dikumbah tuluy dikulub ku dua gelas cai nepi ka ngagolak jeung nepi ka jadi sagelaseun.[3] Cai ieu di inum dua kali sapoé.[3] Sedengkeun pikeun ubar panas, siapkeun watang tiwu hideung sacukupna.[3] Tuluy diperes nepi ka arah caina.[3] Cai tiwu téh diinumkeun ka nu gering panas.[3] Salain ti éta tiwu ogé bisa jadi ubar pikeun batuk, carana siapkeun 3-5 buku tiwu hideung, tuluy dibeuleum éta tiwu téh sanggeus kitu diperes nepi ka ngaluarkeun cai, tuluy inumkeun éta caina.[3]
Kandungan Kimia[édit | édit sumber]
Watang tiwu miboga kandungan cai gula anu kadarna nepi ka 20%.[2]


text:
Pulo Navassa
Pulo Navassa (Basa Inggris: Navassa Island; Basa Prancis: La Navasse, Kreyòl: Lanavaz atanapi Lavash) nyaéta hiji pulo leutik nu teu didumukan di Laut Karibia, diklaim salaku hiji téritori Amérika Sarikat nu kagabung jeung teu kaorganisasi, diurus liwat Dinas Lauk jeung Margasatwa Amérika Sarikat. Haiti, nu ngaklaim kadaulatanna kana Navassa ti 1801, ogé ngaklaim pulo ieu dina konstitusina.[1][2][3]
Daptar eusi
Bandéra teu resmi[édit | édit sumber]
Bandéra Pulo Navassa nu teu resmi didesain pikeun jeung kahiji dikibarkeun dina hiji pangélingan jeung panghormatan Perang Dunya II di USS Arizona Memorial di Pearl Harbor, Hawaii di 7 Désémber 2001. Bandérana boga warna bodas jeung paul, horizontal, kalawan cicirén pulo ieu (jeung wangunan khasna, munara suar, digedé-gedékeun) dina warna bodas.
Tempo ogé[édit | édit sumber]
Rujukan[édit | édit sumber]
- ↑ Pamaréntah Haiti: Géografi Haiti (kalawan tarjamahan ti basa Perancis ka basa Inggris)
- ↑ Serge Bellegarde (October 1998). [haitiforever.com/windowsonhaiti/navassa.shtml "Navassa Island: Haiti and the U.S. – A Matter of History and Geography"]. windowsonhaiti.com. Diakses pada 6 Pébruari 2008.
- ↑ "Haiti: Constitution, 1987 (English translation)".
- Fabio Spadi (2001). "Navassa: Legal Nightmares in a Biological Heaven?". IBRU Boundary & Security Bulletin.
Tumbu kaluar[édit | édit sumber]
- Atlas Navassa Island Wikimedia, ngandung peta ngeunaan Navassa Island.
-
Tingali ogé Pulo Navassa di Wikivoyage
Citakan:Geography of North America
Amérika Sarikat · Antigua jeung Barbuda · Bahama · Barbados · Bélis · Dominika · Dominika, Rép. · Él Salvador · Grénada · Guatémala · Haiti · Honduras · Jamaika · Kanada · Kosta Rika · Kuba · Méksiko · Nikaragua · Panama · Saint Kitts jeung Névis · Saint Lusia · Saint Vincent jeung Grénadin · Trinidad jeung Tobago
Anguilla · Aruba · Bermuda · Bonére · Guadelup · Kapuloan Kayman · Kuraso · Lemah Héjo · Martinik · Montserrat ·
Puerto Riko · Saint-Barthélemy · Saint-Martin · Saint-Piér jeung Mikélon · Saba · Sint Eustatius · Sint Maarten · Kapuloan Turks jeung Kaikos · Kapuloan Virgin Amérika Sarikat · Kapuloan Virgin Britania


text:
Dedi Ruspendi
PANINEUNGAN KA PUN BAPA
Baheula jalan hareupeun imah masih keneh taneuh beureum paling di babatu, sanajan treuk nu narik batu mah najan jarang asup ka gunung.
Hareupeun imah aya tangkal nangka, ampir tiap isuk-isuk aya awi nu nanggeuh kana dahan nangka. Pun bapa sok ngalongok ka handapeun tangkal nangka nu manggulna ngajobprak bari luut leet kesang. "Salatri mang".
Dakah deukeuh nyayagikeun cai amis kadang kadang sagu goreng hancengan anjeuna oge dibagi dua, jeung anu salatri memeh ngaboseh sapedahna ka kantor di Jl. Sampurna Bandung.
Kitu dina usum werit jaman harita. Sok rajeun pun biang rada bendu margi kanggo ngurus putra oge teu cukup. Unggal isuk kudu nyayagikeun sarapan keur anu salatri duka saha jeung duka urang mana. Pun bapa ukur mesem "...Rizki ti Allah ulah heureut ku sateukteuk, ulah lebar ku salambar...."
Tiap usum panen pun biang sok reuwaseun di golodog aya jagong, kacang, sampeu, hui....duka saha nu masihanna. Tara aya awi anu nanggeuh dina dahan nangka nuju usum panen mah.


text:
Sakilas cutatan rasa katineungna urang sunda di pangumbaraan anu hoyong ngamumule budaya karuhun ulah leungit dugi ka incu-buyut Jeung impian jadi inohong dinagri luar...
Kamis, 28 Juli 2016
Adul jeung Operator
OPT: oh panginten eta teh jaringanna nuju sibuk
Adul: naha kunaon meni sibuk kitu?aya gotong royong naon kitu di desa teh?..ari kitu mah gentos wae ku jaring lauk atuh bu..!
OPT (nepak tarang ) : lain eta maksudna saddul...tp jaringan komunikasi nuju padat alias rame..!
Adul: harr...ari ibu meni o'on pisan teu boga ide...lamun padat mah atuh pindahkn wae jalurna ka jalan tol..!! Trs eta geuning meni rame kitu...saha nu nuju hajatan..? nanggap naon hiburanna bu..?
OPT (mulai nguntab ka ubun2.,pepeta,bari tutunjuk kana komputer) : saddduul...sateh weureu naon..!! bodo bin belegug teh dipiara ku sorangan...maksud uing teh yeuh akses data pinuh...jd sinyal teh beurat...borokokok..
Adul: heuheuheu sroodot...piraku si data kudu mamawa askes (asuransi kesehatan)...lamun sinyal beurat...bantuan atuh pang gotongkeun bu...tong cicing wae gawe teh...
OPT(naek ka meja): sateh..sateh..wani mah hayu gelut jeung aink.!


text:
Gunung Lawu
Gunung Lawu perenahna di Pulo Jawa, Indonésia, di wates antara Jawa Tengah sarta Jawa Wétan, jangkungna 3.265 méter di luhur permukaan sagara.[1] Dina pabeubeurang suhuna sedeng sarta dina jero peuting jadi tiis.[1] Curah hujan pohara péndék sarta beuki ka penclut iklimna beuki garing.[1] Gunung Lawu mangrupa gunung anu médanna kabuka sarta saeutik tangkal.[1] Sajumlah flora anu bisa dipanggihan nyaéta jukut ilalang, édelweiss, tangkal pinus, akasia, sarta pepelakan liar séjénna.[1] Waktu pangalusna pikeun ngalakonan pendakian ka penclut gunung ieu téh dina waktu peuting di bulan Juni, Juli, sarta Agustus.[1] Gunung ieu perenahna di arah wétan sagara Solo sarta aya sajumlah objék wisata séjén di lampingna, nyaéta Talaga Sarangan sarta Tawangmangu.[1] Di Gunung Lawu aya dua jalur utama pendakian, nyaéta jalur Cemoro Sewu sarta Cemoro Kandang.[1] Duanana ngan boga jarak kira-kira 200 méter.[1] Cemoro Sewu mangrupa jalur leuweung.[1] Unikna Gunung Lawu anu séjén nyaéta ku ayana kawah dibagian cangkéng gunung.[1] Kawah ieu bisa ditempo ti jalan satapak rute Cemoro Kandang. Gunung Lawu kagolong gunung seuneu kolot anu kawahna dina penclut pangluhurna nu teu aktip deui.[2] Dina Taun anyar Islam (Muharram) gunung iru pohara ramé didatangan para pendaki sarta peziarah anu jumlahna ngahontal rébuan. Alatan, sajaba minangka tujuan pendakian, di gunung ieu loba tempat anu dikaramatkeun ku penduduk.[1]


text:
Pupuh
Pupuh téh nyaéta wangun puisi lisan tradisional Sunda (atawa, mun di Jawa, katelah ogé macapat) nu tangtu pola (jumlah engang jeung sora) kalimahna. Nalika can pati wanoh kana wangun puisi/sastra modérn, pupuh ilahar dipaké dina ngawangun wawacan atawa dangding, luyu jeung watek masing-masing pupuh nu ngawakilan kaayaan kajadian nu keur dicaritakeun. Pupuh téh kauger ku guru wilangan jeung guru lagu. Guru wilangan nyaéta patokan jumlah padalisan dina unggal pada sarta lobana engang dina unggal padalisan, sedengkeun guru lagu nyaéta patokan sora vokal dina tungtung unggal padalisan atawa dang-ding-dung-na sora vokal dina engang panungtung.
Macam-macam pupuh[édit | édit sumber]
Pupuh aya tujuh welas rupa:
- Asmarandana, ngagambarkeun rasa kabirahian, deudeuh asih, nyaah.
- Balakbak, ngagambarkeun heureuy atawa banyol.
- Dangdanggula, ngagambarkeun katengtreman, kawaasan, kaagungan, jeung kagumbiraan.
- Durma, ngagambarkeun rasa ambek, gedé haté, atawa sumanget.
- Gambuh, ngagambarkeun kasedih, kasusah, atawa kanyeri.
- Gurisa, ngagambarkeun jelema nu ngalamun atawa malaweung.
- Jurudemung, ngagambarkeun nu bingung, susah ku pilakueun.
- Kinanti, ngagambarkeun nu keur kesel nungguan, deudeupeun, atawa kanyaah.
- Lambang, ngagambarkeun nu resep banyol tapi banyol nu aya pikiraneunana.
- Magatru, ngagambarkeun nu sedih, handeueul ku kalakuan sorangan, mapatahan.
- Maskumambang, ngagambarkeun kanalangsaan, sedih bari ngenes haté.
- Mijil, ngagambarkeun kasedih tapi bari gedé harepan.
- Pangkur, ngagambarkeun rasa ambek nu kapegung, nyanghareupan tugas nu beurat.
- Pucung, ngagambarkeun rasa ambek ka diri sorangan, atawa keuheul ku lantaran teu panuju haté.
- Sinom, ngagambarkeun kagumbiraan, kadeudeuh.
- Wirangrong, ngagambarkeun nu kawiwirangan, éra ku polah sorangan.
- Ladrang, ngagambarkeun nu resep banyol bari nyindiran.
Aya nu kaasup sekar ageung (wanda laguna rupa-rupa) nyaéta Kinanti, Sinom, Asmarandana, jeung Dangdanggula (mindeng disingget jadi KSAD), sarta sekar alit (wanda laguna ngan sarupa) nyaéta Balakbak, Durma, Gambuh, Gurisa, Jurudemung, Lambang, Ladrang, Magatru, Maskumambang, Mijil, Pangkur, Pucung, jeung Wirangrong.
Sumber rujukan[édit | édit sumber]
- Tujuh Welas Pupuh ti Sundanét.com
Tumbu kaluar[édit | édit sumber]
- Tembang Buhun Pupuh 17 ti Kusnét


text:
Bilih kuring mipit teu amit ngala teu bebeja, kalih bilih aya seratan nu teu kawidian pamugi neda widina. Hatur Nuhun
28 Oktober 2009
Pajaratan Teukteuk Beuheung
Panganteur:
DI wewengkon Kampung Bojong, Désa Sukasari, Kacamatan Sukasari, Kabupatén Sumedang, aya hiji makam anu leuwih dipikawanoh “Makam Teukteuk Beuheung”. Nepi ka kiwari, éta makam téh masih kénéh aya. Malah nurutkeun béja, éta makam téh minangka pangjugjugan sawatara jalma anu boga niat jeung kahayang. Loba di antarana anu ngahajakeun meuting di éta makam, kalayan mibanda tujuan rupa-rupa. Saha sareng urang mana sabenerna anu dikurebkeun di éta makam? Kumaha sasakalana nepi ka disebut Makam Teukteuk Beuheung? Dina “Lagénda Pasundan” édisi ieu, dipedar sasakala “Makam Teukteuk Beuheung” anu sumebar di masarakat sabudeureun Sukasari. Hapunten bilih aya nami anu kasabit atanapi tempat anu kasebat, éstuning sakadar kaleresan, da tujuan anu utamana ogé mung ngaabadikeun carita rahayat kalayan neuleuman pesen moral dina éta carita. Tangtos baé sajabana ti carita anu sumebar téh, dipapaés deui, dipapantes, dipasieup, tug dugi ka (kahoyong mah) matak ngirut sadaya anu kaleresan anu maca. Ku ayana kitu, ieu carita kalebet kana sasakala, sanés sajarah. Wilujeng ngalenyepan.
**
KACATURKEUN dua lalaki anu keur apruk-aprukan nyorang leuweung luwang-liwung, maluruh laratan kadal meteng. Ari anu dimaksud kadal meteng téh taya lian liang cai anu rohaka. Dumasar kana katerangan anu jadi guruna, dina kadal meteng téh aya hiji pusaka mangrupa keris sakti tutungkusan Ponggang Rumangiang, anu katelah sakti mandraguna, anu ngageugeuh tutugan gunung Ciremai. Puguh baé, upama kadal meteng geus kapaluruh, éta liang cai téh kudu diteuleuman nepi ka katimu.
Demi dua lalaki anu keur meujeuhna hanaang ku pangaweruh téh taya lian Santoso jeung Barjo. Adi lanceuk. Santoso lanceukna, Barjo adina. Jauh dijugjug anggang ditéang, babarengan nyukcruk mustika Ponggang Rumangiang, anu mibanda kakuatan linuhung.
“Kakang, urang téh geus lunta sakieu jauhna, tapi kadal meteng téh tacan kungsi kapanggih laratanana. Naha kumaha lalampahan urang satuluyna?’ kitu ceuk Barjo bari gék diuk handapeun tangkal ki hujan.
“Geus kapalang, Ki Adi! Ayeuna mah ulah pugag lalampahan, da lara balangsak geus kasorang. Tadi peuting, akang ngimpi anu pikabungaheun…” témbal Santoso.
“Kumaha, kakang? Cik, caritakeun éta impian téh?” Barjo curinghak.
“Sabenerna impian akang téh aya anu pikabungaheun jeung pikaketireun, éstuning impian anu kacida ahéngna…” Santoso ngarénghap panjang lir anu hayang miceun sakur bangbaluh anu ngabeungbeuratan pikiranana.
“Saé didadarkeun baé, kakang! Abdi tos henteu kiat, hoyong ngupingkeun éta impian…” Barjo bangun teu sabar.
“Dina impian tadi peuting, akang téh manggih katerangan yén ieu patempatan téh ngaranana Sampih. Ari kadal meteng téa, teu jauh ti ieu patempatanb. Nya akang téh leumpang mapay jalan satapak nepi ka anjog ka hiji situ. Di dinya, akang nyaksian kadal meteng di sirah éta situ. Barang akang rék muru ka lebah kadal meteng, ngadadak aya hiji mahluk anu pikainggiseun…”
“Lajeng, kumaha, akang?”
“Éta mahluk téh gedé kabina-bina kadia buta héjo. Panonna merong, neuteup seukeut ka akang, siga nu rék ngerekeb. Puguh baé akang téh soak. Komo deui basa…” Santoso ngarandeg, semu nu asa-asa.
“Lajengkeun, akang! Abdi hoyong terang…”
“Kieu, Ki Adi, akang ogé banget ngarasa héran, sabab dina éta impian téh ujug-ujug aya ki adi…”
“Palih mana anu matak héranna, kakang?”
“Enya, ki adi mah siga anu teu sieun ku éta mahluk téh. Malah éta mahluk téh kalah ocon jeung ki adi. Anéh, ki adi teu bisa diélingan. Antukna akang lumpat, hayang geura-geura anjog ka kadal meteng. Hanjakal…”
“Hanjakal kumaha, akang?”
“Saméméh akang nepi ka kadal meteng, akang kaburu hudang.” Santoso mungkas lalakon impianana. Sakedapan mah duanana teu lémék teu nyarék, kalah ngumbar lamunan séwang-séwangan. Tapi teu lila, Barjo cengkat bari ngararasakeun beuteungna anu mimiti kukurubukan.
“Kang, hayu urang milarian katuangan. Apan tos tilu dinten urang teu acan karereban nanaon…” pokna Barjo.
“”Kitu hadé, Ki Adi. Tapi di lebah mana kira-kirana anu loba bungbuahan?”
“Ah, ulah milarian bungbuahan baé, Kang. Mending kénéh ka palih ditu, milarian walungan. Mamanawian baé aya tiasa ngala lauk…” ceuk Barjo bari nunjuk ka beulah wétan. Santoso unggeuk bari cengkat. Tuluy duanana ngaléngkah, ninggalkeun éta patempatan.
Bras ka sisi walungan nu caina ngagulidag. Duanana ngarandeg. Katara paroman Barjo anu némbongkeun rasa bungah. Demi Santoso mah kalah ngahuleng, semu anu bingbang.
“Tah, geuningan aya walungan, Akang. Keun abdi nu badé marak lauk mah…” pokna Barjo.
“Ki Adi, moal ogé meunang! Éta tingali sakitu cai ngagulidagna!”
“Pasti bakal meunang, Kang!”
“Ah, moal kalah kumaha ogé. Mending kénéh néangan walungan séjén!”
“Naha ari akang mani teu percanten ka abdi téh?”
“His, lain teu percaya, tapi geus kasawang, moal pimucekileun marak lauk di dieu mah. Pék teukteuk beuheung akang, lamun ki adi bisa meunang lauk!”
Ukur sakédét nétra, Barjo ngagajleng ka walungan. Puguh baé Santoso ngaranjug, tapi teu bisa kumaha deui, da puguh adina teu bisa dicarék. Malah Santoso beuki ngaranjug basa adina hanjat deui bari ngajingjing lauk aya kana tilu tiiran.
“Tah, akang, abdi kénging lauk! Janten, wayahna beuheung akang badé ditenget ku abdi…” kitu pokna Barjo bari ngalugas gobang.
“His, nanaonan ari ki adi?” beungeu Santoso ngadadak sepa, tuluy undur-unduran.
“Apan tadi saur akang, upami abdi kénging lauk, beuheung akang tenget…!” Barjo teu bisa diajakan badami deui. Barjo teu sadar, basa manéhna teuleum ka walungan, aya dedemit anu ngancik kana dadadana, anu saterusna ngahasud Barjo pikeun neukteuk beuheung lanceukna.
Nyaksian kaayaan adina anu hamo diélingan deui, antukna Santoso luncat, ninggalgeun éta patempatan. Beretek lumpat satakerna. Puguh baé amarah Barjo beuki ngahéab. Lauk anu tilu tiiran mah dibalangkeun, laju ngudag lanceukna bari ngabar-ngabar gobang.
Santoso anjog ka hiji kebon awi. Sadar kaayaan dirina anu diudag ku adina, Santoso buru-buru nyalingker ka dapuran awi tamiang (isuk jaganing géto. Éta patempatan téh bakal dingaranan Citamiang). Barjo ogé anjog ka kebon awi, kalayan awong-awongan nangtang lanceukna.
“Kang Santoso! Ulah sambat kaniaya! Bongan Kang Santoso ménta diteukteuk beuheung, nya ayeuna mangsana beuheung Kang Santoso kudu ditigas ku ieu gobang! Sok, geura ka luar! Ulah nyumput di dinya!” kitu cenah bari ngaléngkah ka lebah panyumputan Santoso.
Santoso beuki soak. Antukna lunta deui, lumpat sataker kebek, nyingkahan balai anu datang ti adina sorangan. Katara beungeut Barjo mani beureum lir beusi atah beuleum awahing ku ambek alatan lancukna ngejat deui. Jajauheun kana capé, Barjo ngudag Santoso bari ngamang-ngamang gobang.
Anjog ka hiji palataran anu lénglang, Santoso ngarandeg, tuluy ngalieuk. Bréh, Barjo anu masih kénéh dilimpudan hawa panghasut dedemit.
“Ki adi, heup, eureun heula!” Santoso ngalahir (isuk jaganing géto, ieu patempatan téh baris dingaranan Ciwalahir).
“Aya naon, Kang Santoso? Naha geus sadrah diteukteuk beuheung?” Barjo ngarandeg, bari angger ngamang-ngamang gobang.
“Nanaonan ki adi téh? Ieuh, sing éling, naon untungna neukteuk beuheung akang?”
“Ah, bongan kahoyong Kang Santoso éta mah! Hayu ka dieu, urang teukteuk beuheung téh!”
“Ki adi, apan urang téh dulur pet ku hinis, sagetih, saturunan. Naha ki adi téga maéhan akang?”
“Abdi mah sanés badé maéhan, Kang Santoso! Abdi mah sakadar neukteuk beuheung akang. Apan sasur akang ogé, ari jangji téh kudu ditedunan!” Barjo keukeuh kana pamadeganana.
Santoso teu wasa nyarita nanaon. Antukna ngaberetek deui, ninggalkeun éta palataran. Puguh baé Barjo henteu cicingeun, langsung ngaberik lanceukna seja neukteuk beuheungna. Santoso ngagajleng ka hiji batu di satengahing walungan. Dina éta Palahlar, Santoso mépélingan deui adina. Tapi adina kalah luncat kana palahlar, nyusul lanceukna. Dina kaayaan kitu, Santoso buru-buru ngajorélat ninggalkeun éta patempatan. Anjog ka hiji pasir, Santoso teu weléh mépélingan adina. Santoso ngamadali ti lebah luhur, sangkan adina buru-buru éling (isuk jaganing géto, ieu patempatan téh bakal dingaranan Cipadali).
Barjo keukeuh teu bisa dibadamian. Langit mimiti angkeub, siga nu milu hanjelu ku ayana ketak Barjo. Teu pati lila, Santoso anjog ka hiji patempatan dina kaayaan dilimpudan rasa kabingung (isuk jaganing géto, ieu patempatan bakal dingaranan Cipadayungan). Ti dinya, Santoso nanjak kalayan mimiti ngahégak lantaran ngarasa lungsé. Ari anu ngudagna mah kalah beuki jagjag waringkas. Buktina dina waktu sakédét nétra ogé, geus bisa nyusul Santoso.
“Sok, geura sadrah ayeuna mah Kang Santoso! Wayahna éta beuheung bakal ditenget ku abdi!” pokna Barjo.
Santoso teu bisa lumpat deui, da puguh ampir béakeun napas. Antukna Santoso ucul-ucul mukaan pakéanana. Barjo kerung, ngarasa héran kana pamolah lanceukna.
“Nanaonan Kang Santoso kalah muka baju?” Tanya Barjo.
“Ki Adi, pék bawa pakéang akang. Apan akang mah ukur boga pakéan sarapet awak. Tapi… muga ki adi ulah neukteuk beuheung akang!” kitu témbal Santoso bari ngadangkak dibarung rénghap ranjug (Isuk jaganing géto, ieu patempatan téh baris dingaranan Cidangkak).
“Teu tiasa, Kang Santoso! Abdi mah teu peryogi baju! Abdi mah tetep bakal nenget beuheung Kang Santoso, da Kang Santoso nyalira anu nuhunkeun…” Barjo enyaan watekna gurat batu, pamadeganana teu bisa dirobah deui. Ngan sakilat, Barjo ngaheumbatkeun gobangna, nojo kana beuheung Santoso. Belentrang! Sora pakarang diadu. Manahoréng gobang Barjo ditangkis ku pedang anu dicepeng ku hiji wanoja geulis camperenik tanding widadari.
“Saha anjeun? Naha pipilueun kana urusan kuring?”
“Ki sana, anjeun teu meunang nandasa jalma anu geus teu walakaya. Kuring anu katelah Nyai Sukasari…”
“Nyai Sukasari?”
“Bener, kuring moal ngantepkeun anjeun nuluykeun lampah anu sakitu codéka!”
“Ha ha ha…! Marukana kuring sieun, Sukasari! Najan anjeun kakoncara hiji wanoja anu luhung, tapi kuring moal mundur sasiku, moal ngejat satunjang béas!” réngsé nyarita, séak Barjo narajang Sukasari. Mungguhing wanoja anu mibanda kasaktian linuhung, Sukasari ukur ngagiwar ka kénca bari ngaheumbatkeun pedangna. Belentrang, koléang, gobang Barjo mecleng.
Dina kaayaan kitu, Santoso ngumpulkeun sésa kakuatanana bari cengkat. Sabot Barjo balangah, beretek deui baé lumpat, ninggalkeun Barjo. Ari Barjo masih kénéh campuh adu bégalan pati jeung Nyai Sukasari.
DINA hiji kaempetan, peureup Nyai Sukasari nenggel pisan kana hulu angen Barjo. Getih beureum, ka luar tina biwir Barjo.
“Sok, lamun masih kénéh aya kawani, maju deui!” kitu ceuk Nyai sukasari.
Barjo teu némbalan, da rumasa katétér jajatén. Euweuh deui pilihan, iwal ti ngejat ninggalkeun pakalangan.
Kacaturkeun Santoso anu keur apruk-aprukan, nyingkahan adina. Léngkahna ngadadak eureun, lantaran aya nu ngolébat bari tuluy ngabedega di hareupeunana.
“Nyai… Nyai Sukasari…!” pokna Santoso semu anu cangcaya kana téténjoanana.
“Bener pisan, kuring Nyai Sukasari. Ku ayana kitu, anjeun teu kudu ngarasa salempang,” témbal Nyai Sukasari bari ngaléngkah, muru ka lebah Santoso.
“Nyai, nuhun pisan kana pitulung nyai. Cacak lamun teu aya nyai…”
“Teu kudu kaleuleuwihi, Kang Santoso! Sabenerna aya sawatara perkara anu kudu ditepikeum ka anjeun!” pokna.
“Ké, ké, naha ieu téh mani asa ku rareuwas pisan. Sumangga, Nyai, naon anu badé didugikeun téh?”
“Kuring rék nyaritakeun perkara Mustika Ponggang Rumangiang anu ngancik di kadal meteng!”
Ngadéngé caritaan Nyai Sukasari, puguh baé Santoso ngaranjug, tapi teu kungsi kedal ucap nanaon.
“Anjeun teu kudu ngaranjug, sabab kuring geus apal kana pamaksudan anjeun jeung adi anjeun. Sabenerna, mustika Ponggang Rumangiang ukur bisa kacangking ku hiji wanoja anu geus rarabi. Lamun ku anjeun atawa adi anjeun mah, éta mustika téh moal kapanggih nepi ka iraha ogé…”
Sakedapan Santoso ngahuleng ngaraga meneng. Tapi teu lila, pok nyarita, “Lamun kitu mah, tangtu Nyai pisan anu baris nyangking éta mustika téh…” pokna Santoso.
“Mémang bener, kuring sanggup neuleuman kadal meteng kalayan manggihan mustika Ponggang Rumangiang. Tapi…” teu kebat nyaritana.
“Tapi? Tapi kumaha, nyai?”
“Hanjakal pisan kuring tacan rarabi…”
“Sarat anu kalintang gampilna éta mah, nyai. Apan nyai téh sakitu camperenikna. Pamohalan upama teu aya lalaki anu kataji ku nyai…”
“Mémang anu hayangeun ka kuring mah loba. Tapi kuring kudu jatukrami jeung hiji jajaka tulén, teu meunang jajaka akon-akon. Anjeun ogé pasti apal, jaman kiwari mah kacida banggana néangan jajaka anu enya-enya jajaka téh…” kitu pokna bari neuteup seukeut ka Santoso.
Santoso ngahuleng ngaragameneng. Ras inget ka dirina anu geus rarabi, malah geus boga turunan. Teu lila, Santoso imut, lantaran inget ka adina anu tacan rarabi jeung tacan kungsi heuheureuyan jeung wanoja.
“Nyai Sukasari, upama nyai moal bendu, kuring bisa nuduhkeun hiji jajaka anu enyaan masih kénéh jajaka,” kitu ceuk Santoso.
“Saha jeung urang mana?”
“Adi kuring, Nyai, Ki Barjo, anu tadi rék nandasa kuring…” témbal Santoso. Puguh baé Nyai Sukasari ngaranjug.
“Sabenerna kuring teu kataji ku adi anjeun. Tapi lamun pusaka Ponggang Rumangiang henteu buru-buru kacangking, kuring hariwang sieun kapanggih ku jalma anu mibanda niat codéka ka sasama manusa…” pokna Nyai Sukasari.
“Nuhun, nyai. Ayeuna kénéh kuring rék nyusul adi kuring…” ceuk Santoso pinuh kayakinan. Manéhna boga harepan, susuganan adina bisa éling.
“Ari anjeun teu sieun dirogahala ku adi anjeun?”
“Rupina kuring satékah polah bakal mépélingan adi kuring…”
“Hadé lamun kitu mah. Bral, anjeun geura miang. Bawa adi anjeun ka dieu!”
Teu loba carita deui, Santoso ninggalkeun Nyai Sukasari, seja maluruh laratan Barjo. Méh sapoé jeput, Santoso apruk-aprukan, tapi kakara kapaluruh mangsa wanci sariak layung. Barang srog, paamprok, katara Barjo semu anu bungah naker. Demi Santoso tetep waspada, bisi adina ngabongohan.
“Kang Santoso, sukur lamun akang nyampeurkeun kuring. Sigana ayeuna mah akang geus sadrah pikeun diteukteuk beuheung téa nya…”
“Duh… ki adi, cik atuh geura éling! Nanaonan ieu téh?” témbal Santoso bangun ngalengis, ménta dipikarunya ku adina.
“Sakali deui, abdi mah seja nohonan kapalay Kang Santoso anu hoyong ditenget beuheung!” pokna Barjo tandes.
“Ki adi, sabenerna akang datang ka dieu téh seja nepikeun béja anu pikabungaheun…”
“Béja naon téa, Kang Santoso?”
“Ki adi baris dikawinkeun ka Nyai Sukasari. Sabab éta téh minangka sarat pikeun nyangking Mustika Ponggang Rumangiang…” pokna Santoso.
“Ha ha ha…! Kuring mah teu percaya, Kang Santoso! Pikeun kuring, taya deui béja anu pikabungaheun iwal ti Kang Santoso sadrah…”
”Barjo! Anjeun téh adi kuring! Naha mani henteu ngajénan pisan ka nu jadi lanceuk!”
“Apan ieu ogé demi ngajénan ka Kang Santoso. Sakali deui, anu nuhunkeun diteukteuk beuheung téh apan Kang Santoso. Nya… kuring seja tumut kana pamundut nu jadi lanceuk…”
“Nya ari kitu mah, taya deui jalan iwal ti nyorang jalan pamungkas…”
“Kumaha maksad Kang Santoso?”
“Lamun ki adi geus teu bisa diélingan, hayu urang balitungan baé di dieu!”
“Ari kedahna mah ulah balitungan sagala, da éta mah henteu kalebet jangji akang. Tapi ari Kang Santoso anu ngajak balitungan, piraku abdi kedah mundur. Ieu ogé seja nohonan kapalay Kang Santoso. Hayu urang balitungan!”
Teu antaparah deui, Barjo nyebrut bari ngabarkeun gobangna. Santoso ngagiwar bari malik narajang. Der, balitungan, adu bégalan pati kalayan campuh naker (isuk jaganing géto, ieu patempatan téh baris dingaranan Cibitung). Sanajan Santoso nyiar tarékah pikeun nalukkeun adina, tapi bubuhan Barjo mah ditumpangan ku dedemit, antukna Santoso ampir katétér jajatén, méh teu walakaya ngayonan amarah adina. Dina kaayaan sarupa kitu, taya deui jalan pikeun Santoso iwal ti lunta nyingkahan pibahlaeun. Jleng, jorélat, Santoso ninggalkeun pakalangan. Barjo teu éléh géléng, kolébat, séak, ngudag Santoso.
Méh babarengan, duanana anjog ka handapeun tangkal ki hujan. Santoso ngaranjug, sabab éta patempatan téh tétéla Sampih téa. Tempat basa Santoso jeung Barjo mimiti reureuh tur nyorang alam peuting. Tempat Santoso nyorang impian anu sakitu ahéngna. Ras Santoso kana impianana, ngadadak muringkak bulu punduk. Rét, ka lebah Barjo anu ngaléngkah bari ngabar-ngabar gobang, rék neukteuk beuheungna.
“Kang Santoso, ayeuna mah moal aya kasempetan ngejat deui. Wayahna, beuheung Kang Santoso baris diteukteuk ayeuna kénéh!”
“Ki Adi, lamun mémang teu bisa dihalangan deui mah, pék geura sorang sakur anu dipikahayang. Ayeuna akang sadrah, moal lunta deui. Tapi…”
“Naon deui, Kang Santoso? Pék, geura kedalkeun, bilih aya kapanasaran mah, meungpeung ieu gobang tacan nigas beuheung akang…”
“Ki Adi, pangnepikeun sembah sujud akang ka indung bapa urang. Béjakeun, hampura akang, anu tacan bisa mulangkeun kanyaah nu…” teu kebat nyaritana, sabab gobang Barjo kaburu ngolébat, nigas beuheung Santoso. Harita kénéh, Santoso ngemasing pati. Bareng jeung éta, dedemit nu ngancik dina dada Barjo mani ocrak. Geus kitu mah, dedemit téh hiber bari nyikikik matak muringkak bulu punduk.
“Kang Santoso…! Kang Santoso…! Duh… naha ieu téh jadi kieu? Hampura abdi, Kang Santoso…” Barjo kakara éling kana naon rupa anu geus dipilampah ku dirina. Rasa kaduhung ngalimpudan dina satungkebing dada. Tina kaduhung, brasna nyalahkeun diri sorangan. Sabot kitu, teu kanyahoan Nyai Sukasari geus ngabedega hareupeun Barjo.
“Dasar anjeun mah jalma anu taya ras-rasan! Lanceuk anjeun anu sakitu béla ka anjeun, kalah dipergasa!” pokna Nyai Sukasari.
“Duh… hampura, nyai. Duka kumaha, kuring ogé teu ngarti…” Barjo ngagabrug layon Santoso, tuluy diceungceurikan. Ningali kaayaan kitu mah, Nyai Sukasari mimiti léah.
“Barjo, sukur lamun anjeun ngarasa kaduhung mah, tandana anjeun geus sadar kana ketak anu geus dipilampah. Mimiti ayeuna, anjeun kudu ngubur tapak, kalayan jangji moal ngalakukeun deui perkara anu sarupa kitu…”
“Duh… Nyai, tobaaaat…!” cimata Barjo bedah maseuhan pipina, ngeclak kana layon Santoso.
“Lamun kitu, hayu urang kurebkeun ieu layon lanceuk anjeun. Sanggeus kitu, kuring rék ngajak babadamian ngeunaan mustika Ponggang Rumangiang…” pokna Nyai Sukasari.
Barjo cengkat. Kop kana gobang anu saméméhna dipaké nigas Santoso.
“Kang Santoso… hampura abdi…” kituna téh bari nyabetkeun gobangna, nigas beuheungna sorangan. Barjo ogé paragat nyawa. Layonna patunjang-tunjang. Puguh baé Nyai Sukasari ngaranjug, tapi teu kungsi bisa nyieun ketak nanaon, da kajadianana ukur dina waktu sakédét nétra.
“Barjoooo….!” Nyai Sukasari ukur bisa ngajerit bari meungpeun.***
Ranggon Panyileukan, 20 Syafar 1427 Hijriyah
Dimuat nyambung di Majalah Seni Budaya No. 173, Maret 2006 jeung No. 174, April 2006


text:
Bilatung
Bilatung mangrupa hambalan larva dina daur hirup laleur, atawa bisa ogé nujul ka larva serangga lianna, kagambar salaku mahluk pikagilaeun nu hirup tina bugang.
Kecap 'bilatung' ogé mangrupa istilah Sunda pikeun anak ucing.
Daptar eusi
Daur hirup[édit | édit sumber]
Laleur ngalaman opat hambalan hirup: endog, larva (katelah bilatung), pupa, sawawa. Endog laleur biasana diteundeun dina daging, tai sasatoan, manur, atawa cai anu ngeuyeumbeu. Sanggeus 8-20 jam, ieu endog megar jadi bilatung, ngadaharan naon baé anu aya di sabudeureunana nepi ka mangsana robah jadi pupa. Sanggeus jadi pupa mah, ieu laleur bisa ingkah ka patempatan anu lembab.
Mangpaat[édit | édit sumber]
Terapi bilatung[édit | édit sumber]
Ti baheula, sahanteuna ti mangsa Perang Sipil Amérika, bilatung sok dipaké natambaan tatu; ayeuna ogé masih diajarkeun dina bagbagan tatamba Pasukan Husus Tentara AS[1]. Dina kaayaan stéril jeung dikontrol, si bilatung dilarapkeun kana tatu pikeun meresihan jaringan paéh dina tatuna. Kiwari, kelompok panalungtik nu dipingpin ku Andrew Boulton ti Universitas Manchester keur nguji kamampuhan terapi bilatung pikeun natambaan para pasén diabétes anu sok boga tatu nu teu cageur-cageur dina sukuna, patali jeung wedukna kuman MRSA (methicillin-resistant Staphylococcus aureus) anu nginféksi éta tatu [1].
Di masarakat muslim aya carita nu nyebutkeun yén Nabi Ayub tatu borokna digembrong bilatung, bisa jadi ieu téh dina raraga terapi bilatung. Mun ngarujuk ka dieu, paling henteu terapi bilatung geus aya ti mangsa abad ka-13 SM.
Dina pilem Gladiator aya ogé adegan nu mintonkeun terapi bilatung pikeun ngubaran tatu Maximus Meridius. Mun sacara historis bener, ieu ngandung harti yén terapi bilatung geus aya ti jaman Romawi kira abad ka-2.
Forénsik[édit | édit sumber]
Sababaraha tipeu bilatung nu kapanggih dina bugang bisa dipaké ku para élmuwan forénsik. Dumasar kana hambalan kamekaranana, ieu bilatung bisa nunjukkeun lilana umur bugang katut di mana paéhna.
Bilatung digolongkeun dumasar hambalan 'instar'. Instar I panjangna 2–5 mm, instar II 6–14 mm, sedengkeun instar III 15–20 mm. Tilu hambalan ieu luyu jeung umur bilatungna: 2-3 poé, 3-4 poé, jeung 4-6 poé (pikeun ilaharna laleur imah) ti saprak endogna diteundeun.
Masalah[édit | édit sumber]
Sarua jeung kutu, bilatung bisa ngabahyakeun sato ingon. Dina usum panas, laleur baranahanana gancang pisan, sahingga bisa ngahasilkeun bilatung anu kacida lobana nu bisa ngabalukarkeun myiasis. Najan lolobana mah hirup tina ngahakanan bugang, aya ogé laleur anu hirup salaku parasit di handapeun lapisan kulit manusa atawa sato hirup.
Bilatung biasana aya dina wadah runtah anu diantepkeun teu katutup, bangké sasatoan, kai buruk, jsb. Ku kituna, pikeun nyingkahan ayana bilatung di sabudeureun urang, taya deui cara lian ti ngaberesihan lingkungan tina runtah anu numpuk.
Rujukan[édit | édit sumber]
- ↑ Craig, Glen (1988). US Army Special Forces Medical Handbook. US Army Institute for Military Assistance. pp. pp.510–12.
Tumbu kaluar[édit | édit sumber]
- Maggot vending machines in the UK
- Maggot Therapy Project website at the University of California, Irvine, list of maggot therapy practitioners
- http://www.monarchlabs.com/ suppliers of Medical Maggots™ (disinfected Phaenicia sericata larvae), picture of Medical Maggots™ vial
- http://www.bterfoundation.org/ BioTherapeutics Education and Reséarch Foundation
- Getting rid of Maggots Website with visitors' input on getting rid of maggots


text:
Dina hiji wengi sakitar jam 12 peuting, pas pisan malam jum'at kliwon. Saurang tukang becak ningali aya hiji sosok kuntilanak anu keur ngome-ngome hape bari sukuna ucang-ucang angge dina luhur tangkal pas pisan deket kuburan.
Ku hawa panasaran, tukang becak teras nanyakeun ka sosok awewe kuntilanak anu make baju bodas eta, kieu cenah saurna:
Tukang becak: "???..OH Kitu.." (Bari ngaberebet lumpat deui, ku hawa sien di campur ku ceceungiran).
Carpon laina:
Carita Pondok - Ceu Mumun Meser Buah Manggah!


text:
Gondok
Gondok nya éta ngaran kasakit dina beuheung siga bareuh nepi ka ngagondoy atawa melendung, tumerapna sok nahun. [1] Aya rupa-rupa hal anu ngalantarankeun panyakit gondok, tapi lolobana mah lantaran kurangna asupan yodium dina kadaharan.[2] Cara nyingkahan jeung ngubaran panyakit gondok nya éta kudu loba ngadahar kadaharan anu ngandung uyah yodium.[2]
Cukang lantaran gondok nya éta:[3] 1. Otoimun – Dina panyakit ieu awak miboga zat anu nampik ayana kelenjar tiroid ku cara ngaréwong/ngarusak kelenjar ieu. Dina panyakit Basedow (Graves) zat ieu ngarangsang produksi tiroid kaleuleuwihi ku kituna kadar tiroid getih luhur (hipertiroidi). Sabalikna dina panyakit Hashimoto, zat anti ngarusak sél-sél tiroid ku kituna kadar tiroid getih turun (hipotiroidi).[3]
2. Inféksi – Cukang lantaran tiroiditis infeksiosa bisa bakteri atawa virus. Gondok dina hal ieu alatan radang, mangka upama dicabak karasa nyeri. Suhu awakna naék.[3]
3. Degenerasi – Nya éta nurunna mutu raramat tiroid ku kituna wangun sarta gawéna abnormal (disfungsi).[3]
4. Néoplasia – Regresi proliferatif noduler ngabalukarkeun néoplasma lindeuk (benigna) atawa ganas(maligna).[3]
5. Goitrogen – Goitrin, tioglikosida, tiosianat, disulfide, yodium anu kaleuleuwihi bisa ngabalukarkeun strumigenesis. Isoflavon bisa ogé nimbulkeun gondok.[3]
6. Defisiensi nutrisi - Kakurangan yodium atawa mineral nu tangtu ngabalukarkeun gawé tiroid inefisien ku kituna macu jadina gondok.[3] 7. Dishormonogenesis – éfék énzim dina tahapan nu tangtu, biasana ti mimiti lahir atawa turunan.[3]
8. Résisténsi awak – Kebelna sél-sél awak mangaruhan hormon tiroid ngaronjatkeun produksi ku kituna macu jadina gondok.[3]
9. Psikologi – Alatan tekenan jiwa (distress).[3]
11. Causa ignota


text:
Eddie Murphy
Edward Regan Murphy atawa leuwih dipikawanoh Eddie Murphy (gumelar di Brooklyn, New York, Amérika Sarikat, 3 April 1961; umur 55 taun)[1].Karir salaku komédian dimimitian nalika lalaki turunan Amerika-Afrika ieu nalika umurna 13 taun, babarengan jeung babaturanana Mitchell Kyser[1].Ti umur 15 taun Eddie geus boga kamampuh dina widang komik jeung nulis[2].Satuluyna nalika umurna 19 tahun Eddie ngamimitian aktingna dina serial TV NBC, Saturday Night Live 1975,anu ngabalukarkeun ngaranna jadi komédian anu moyan[1].Murphy dipénta pipirakan ku pamajikanana Nicole Mitchell 17 April 2006[1].Eddie ngaliwatan serial komédi Beverly Hills Cop, Trading Places jeung The Nutty Professor suksés ngahontal nominasi Golden Globe, nalika taun 2007 bisa meunangkeun Golden Globe ngaliwatan aktingna dina film Dreamgirls[1]. Taun 1989 Murphy ngalaman kagagalan dina usahana salaku sutradara Harlem Nights[2]. Sabada sababaraha lila, Murphy balik deui jadi aktor komédi anu parigel jeung bisa mekar leuwih loba tibatan saméméhna nepi ka suksés jadi superstar nalika taun 1980-an.Dina film animasi Shrek,manéhna bisa ngaluarkeun pesona anu dipiboga jeung ngirut panongton kana karakter komédina[2].Tuluy manéhna hadir deui dina Shrek Forever After[2]. Eddie disebut-sebut pernah papacangan jeung Melanie Brown salasahiji anggota Spice Girls, produser Tracey Edmonds, aktris Halle Berry jeung Tamara Moore nepi ka lahirna Christian Murphy[1].