text:
Niti wanci nu mustari, ninggang mangsa nu sampurna. Kalayan ngucap asma anu maha sampurna tur anu maha Rahman Rahim ka hamba tur umatna. Anu di wuwuh ridona ti anjeuna. Oge muga Ka Gusti Rasul Muhammad sing tetep tumetep. Sapaat kaumatna...anu turut kana ajarana ti manteuna.
Tutur bahasa purwa carita geus payus tur pantes dina ieu waktu Ki Sunda Tandang makalangan melaan. Sarakan lemah caina pan kitu deui geus waktuna Ki Sunda nembongkeun. Ciri anu geus ampir ka lindih ku bahasa "jati kasilih ku junti".
Dina masa kiwari Ki Sunda ampir poho kana Tata-Titi duduga peryoga ajen diri ki Sunda manghanjakalkeun tatakrama Ki Sunda anu dedehan welasan asihan dulur-dulur musnah lantaran ka giur ku asal aing bungah-batur susah pan kitu deui geus leungit sipat-sipat Ki Sunda anu sok tulung tinulung ka rahayat, anu leutik cik atuh da geus waktuna Ki Sunda. Geura tembongkeun "Tembong Agung" Ki Sunda jeung geura larapkeun kanu hate Ki Sunda Sumedang Larang, meh Ki Sunda teu pagirang-girang tampian.
Diwuwuh ku ngiring aub ka ki sunda, mudah-mudahan ieu jajaran ngabantos muga sing tiasa ngahiji jeung sabeungkeutan dina ngaheuyeuk dayeuh ngolah nagara jeung kanugrahan ki sunda.
Didieu simkuring ngiring gabung tumalapung rehna ngaraos ka getrik ati ka guar manah ningali Ki Sunda dina waktu ayeuna. Poho kana Sumedang purwa carita malahan dina waktu ayeuna Ki Sunda poho kana wangsit ciri Sumedang Purwa Carita jeung geus poho kana ciri Cipaku Darmaraja Sumedang. Padahal tos bukti ciri anu sakitu jelas tur ahengna. Tapi kudu awas tur bisa teleum dina Leuwi Hideung mun hayang apal tur yakin.
Naon pangna kitu: meh teu asal apal jadi sasar pan ceuk kaol oge kudu apal ka ciri kami tutunggul hiji lain urang kudu muru atawa mangku pon kitu deui migusti tapi kudu apal kana simbul eta.
Naon atuh simbul tutunggul hiji dina "Sumedang Purwa Carita" pan aya wangsit ti luluhur Ki Sunda:
Anu Wangsitna kieu: "Dina isuk baring pagi umat aing ieu kanu batu ulah gampang daraek kitu mun gampang daraek kitu. Papakuna kitu kudu apal ciri aing sahiji, ti dinya mudu sing apal ulah pon asal-asalan tah kitu wangsit salah sahiji dina jajaran Sumedang Purwa Carita".
Wangsit anu kadua : "Dimana geus pangeusi ieu nagri poho kana simbul kaula Dzat Sunda Alip Satunggal ki sunda bakal ilang pamor".
Tapi ulah ngarasa aing pang pinteurna atawa pangapalna kana jajaran atawa sajarah Ki Sunda. Kudu sing tarapti jeung pake tatanan tali paranti karuhun urang sarerea. Meh urang aya dina ridho Alloh tina karamat karuhun urang sarerea.
Jeung geus waktuna urang tafakur anu hartina sing telik jeung taliti dina jaman alam kiwari-ulah asal-asalan jeung nyiga-nyiga bari teu apal jeung salah harti pon tujuan anu ku urang ditareangan pan geus bukti tali pamisah anu sakitu ecesna. Ciri jeung pitunjuk anu jelas tur nyata: yen luluhur ki sunda waspada kana bakal datang pitunjuk anu sampurna anu di wuwuh ku Gusti rosul muhammad. Anu sakitu sampurna pikeun pitunjuk lahir batin pon deui dunya akherat. teu hilap ki sunda cumeluk oge ka para tokoh agama islam supados tiasa ngiring kiprah dina tatanan sumedang purwa carita saraksa sareng sariksa ieu judul sumedang purwa carita hibar buana – anu tujuannana. Ki sunda umajak ka rahayat sunda khususna tatar sumedang hayu urang babarengan miara tatanan sejarah sumedang anu kiwari geus katingali loba anu salah kaprah anu nimbulkeun matak balai ka dirina pon karahayat anu sejena anu ngakibatkeun loba salah ajaran jeung salah sasar.
Kukituna ki sunda hayu urang rempug jukung sauyunan dina nata tatanan karuhun urang ku tatanan anu bener cek umum jeung bener cek hukum oge bener cek agama sampurna (islam).
Bismillahirohmani rohim...
Isun amudang mudang rasa ku Alloh.
Kiwari geus waktuna kisunda geura tamatkeun maca simbul meh ka buka hartina jeung meh aya manfaatna keur kahirupan rahayat ki sunda, di dunya jeung diakherat salah sahiji simbul anu mawa ciri keur bacaeun umat sakabeh:
Anu kahiji :Naon sababna dikaramat luluhur darmaraja jeung karamat anu aya di tatar cipaku tutunggulna hiji.
Anu kadua : Gelar darmaraja aya harti sareat jeung harti hakekat
Anu katilu : Sumedang oge sarua aya harti sareat jeung hakekat.
Pon kitu deui ciri-ciri di alam agama sampurna (islam) sami aya bacaeun keur umat anu manut dina sampurna islam. Tah simbul eta kudu geus dibuka meh yakin kanu kawasa anu boga alam sakabeh:
Tapi urang kudu sing yakin yen diri urang sarerea tetep aya anu bogana, nyaeta anu gelar luhureun sanghiang, luhureun batara-ceuk simbul mah pan urang sarerea ngayakinkeun yen anu boga urang ulah dipakojotkeun ku ajaran-ajaran anu buntu teu jelas, kaler kidulna. Tah eta salah sahiji keur babakti ka anu boga diri raga sakabeh, terus urang salaku rahayat ki sunda kudu geus bisa nafakuran primbon luluhur urang. Anu baheula ka primbon luluhur urang, mun ayeuna nyaeta geus jelas umat rosul muhammad. Tah urang ngarasa asa salah mun ningalikeun kana tatanan anu teu jeulas :
Tapi lain urang nitah poho kana tatanan pan eta oge kudu dimumule ku urang sarerea, da moal aya urang mun euweuh karuhun. Komo mun apal kana wiwitan manusa mah. Tina wiwitan nabi isim kanjeung nabi Adam jeung garwana eyang babu hawa. Pan tah jelas dina alam agama sampurna oge katingali jajarana anu eces jeung jelas.
Tuluy pecahkeun deui simbul anu aya dina tatanan sumedang meh kaharti tur yakin, nyaeta tina bahasa prabu Galuh wiwitan jeung Prabu Sumedang wiwitan teras gelar anu ngajamanan bakal datang agama sampurna anu di panghuluan ku nabi akhir nyaeta Rasul Muhammad.
Baca deui simbul anu sejena :
Anu sok dipake tali paranti karuhun
Contona: rujak asem-rujak kalapa-rujak cau-kupat-bakakak-puncak manik jeung lian liana. Tah eta teh simbul bacaeun keur umat sakabeh anu maknana nitah gemleung patekadan. Sumerah diri jeung bakti ka nu agung ku prilaku anu simbul di luhur. Meh ki sunda apal kana tatanan anu bakal datang.
Nya kitu deui karuhun urang oge geus waspada baheula bakal datang ajaran akhir jaman nya kiwari islam tea anu sakitu sampurnana jeung jelas salaku ki sunda metik elmuna anu tekun jeung ngamalkeunana, sepi ing pamrih.
Tapi hatur punten, bilih dina cumarios ki sunda dina susunan bahasa kirang tata-titi bahasana neda di maklum. Rumaos ki sunda kirang didikan jeung atikan ku kituna mugi ditawakup bilih aya bahasa atanapi cariosan luar tina dasar, mugi di panglereskeun supados sae kanggo kapayuna kukitu deui ieu tatanan sumedang purwa carita sakedik ngagores alam jajaran kapungkur nalika susunan karuhun ki sunda anu awal di sumedang teu kapirosea, padahal nilai sajarah sareng budayana anu sakitu luhurna komo mun tiasa neuleuman dina ajarana, nyaeta ajaran agama tauhid marifat menurut pangemut ki sunda, tapi ieu tatanan teu aya anu merhatoskeun sareng mirosea numawi kitu ki sunda umajak ka para wargi sadayana anu sami merhatoskeun ieu tatanan. Hayu urang saraksa, sariksa jeung urang bebela ka tatanan kisunda salah sawios anu kedah dimumule dina tatanan purwa carita sumedang wiwitan salah sawiosna:
Simbul anu kahiji : Kabuyutan Punclak Damar
Simbul anu kadua : Kabuyutan Cipeueut
Simbul anu katilu : Kabuyutan Paniis
Tah eta jajaran salah sawios sumedang purwa carita komo lamun saterasna kuurang diguar kabuyutan sangkan jaya, kabuyutan gunung padang, kabuyutan gunung lingga, kabuyutan gunung beber, gunung nurmala, gunung merak, gunung kunci, gunung puyuh, gunung jagat, jeung gunung guling, teras gunung batara guru cikeusi jeung pasiringkik teras ka batara cakra buana, tah eta salahs awios tatanan ciri nu bukti sumedang purwa carita.
Tidinya nembe urang guar atanapi urang sami-sami mempertahankeun sareng ngamumule tatanan sumedang. salah sawiosna ngadegna galuh pakuan pajajaran wiwitan diteraskeun ku tatanan tembong agung sareng tatanan sumedang larang, anu dina waktos ieu teu acan aya anu leres-leres miroseana sareng ngamumulena.
Luhur saur bahe carek ki sunda neda pangrojong doa mugia palawargi sadayana disuhunkeun piwejangna bilih kisunda dina ngaguar tatanan sumedang purwa carita aya anu kalangkung mugia nyuhunkeun bantosanana.
Punika kacarita Aya ngaran Cipaku-Darmaraja-teras aya ngaran Sumedang.
Tina mimitina cahaya bodas, cahaya beureum, teras cahaya koneng.
· Tina mimiti cahaya Bodas nyaeta nur muhamad
· Tina mimiti cahaya beureum gelar Prabu Galuh galeuh asal ning manusa
· Tina cahaya koneng gelar Prabu Sumedang anu ngajadi ciri dina dat sunda alip satunggal
· Pecah cahaya anu tilu tina bahasa Kun Payakun anu hartina kawenang anu maha Agung Jeung kapicatur gelar tina bahasa Han-istir jeung lamad jero.
Eta simbul ngabukti dina tatanan Purwa Carita Sumedang-Darmaraja-Cipaku
Kun Payakun anjeuna ngajadi bukti anu tilu anu kaopat istri teras deug bumi deug langit deug amusa gelar sarangenge gelar bentang,sareng rupi-rupi perkara goib anjeuna.
Ciri anu tilu gaduh jenengan
· Anu Bereum Prabu Galuh
· Anu Koneng Prabu Sumedang
· Anu Bodas Gusti Rosul Muhammad
- Cahaya Putih Kahiji digelarkeun pangpayuna dilahirkeun pang peungkeurna
- Cahaya anu beureum kahiji digelarkeun pangpayuna teras diraksanan pangpayuna oge.
- Cahaya koneng simbul siloka lahir batina manusa anu disebat Prabu Sumedang
(Sup Medal) mun ngajina sajati bakal kapanggih ciri Aing. Tah kitu asal adegan diri mun kaharti jeung kapanggih neanganana.
Teras aya ngaran Sumedang tina gelar anu tilu rumasa sateuacana gelar alam rame rumasa sup medal di ieu alam tina bahasa sup medal jadi ngaran Sumedang, jeung pepeling kaumatna kudu apal kaciri kaula
1. Gunung Beber
2. Gunung Lingga
3. Gunung Merak
4. Gunung Kunci
5. Gunung Puyuh
6. Gunung guling
Matak dugi ka ayeuna aya kabuyutan di eta gunung.
SIMBUL KADUA
Aya ngaran lemah sagandu
Simbul ti kaler = gunung pareugreug
Simbul ti wetan = gunung jagat
Simbul ti kidul = gunung penuh
Simbul ti kulon = pasiringkik
Tapi ulah ngenah kukitu pon asal apal simbul eta teu apal hartina mun hayang apal ka simbul eta kudu apal kasiloka anu katilu nyaeta:
1. Dat
2. Alip
3. Satunggal
4. Sunda.
Nyaeta raga anu teu aya kaboga anu bakal kakeunaan ku ruksak ciri anu akhir keur bacaeun umat Sumedang ku walungan anu punjul 3, nyaeta:
1. Cisuwung rasa
2. Cilingga larang
3. Cigagak jalu
Pek tah eta ciri anu bukti teangeun umat sakabeh tapi kade yen dina ciri eta aya anu bakal mawa perkara keur umat kaula da ngarana oge alam rame.
Anu matak dimana geus apal simbul eta kudu ati-ati sabab manusa kudu pulang sampurna kanu kawasa kudu bisa ngahartikeun kami da kami beda jeung maneh. Pek teangan dina simbul ieu.
- Kami hirup jeung bisa ngahirupkeun
- Kami aya tapi maneh oge aya ngan beda jeung aya kami
Matak kami boga ciri anu beda jeung ciri maneh ari ciri kami aya, ari ciri maneh oge aya, ngan ayana kami beda jeung ayana maneh. Mun maneh hayang apal ka kami kudu apal kana bahasa kami anu kadua kudu apal kanu asal maneh ari elmu anu bisa apal ka kami aya perkarana nyaeta kudu apal caang saeunggeus poek, kudu apal seubeuh sanggeus lapar, kudu sare samemeh tunduh, jeung kudu hirup sanggeus paeh, kudu daek kuru cileuh kentel pejit. Jeung kudu apal peuting samemeh beurang, jeung sakabeh anu diayakeun ku kami, eta perkara kami. Hibar cahaya rasa kaula eta kabeh simbul bacaeun keur maraneh yen tetep ridho jeung barokah aya di KAMI.
carana:
- Kahiji Tasyakur, Tafakur, Tadakur.
- Anu kudua apal ka asal tina basa ka ibu ka rama anu ngandung jeung ngayuga tah tidinya datangna rido kami (Alloh SWT).
Jeung geus waktuna geura guar simbul kami di ieu alam meh maraneh hirup apal kana pangbalikan, mimiti maneh tapi, jalan-jalanna ulah jalan anu sasab tur salah kaprah, geura hartikeun anu hirup dina jasad maneh, jeung geura yakin naon hirup teh anu benerna, jeung maot teh kumaha. Pan manusa bakal keuna ku maot. Dimana ciri-ciri anu aya di tatanan Sumedang tos di marumule ku sewe putu jeung katurunan piraku tatanan budaya ki sunda teu aya dangiang kanggo kapayunna.
Komo mun tali asih ki sunda leres-leres di jungjung luhur ku etika jeung prilaku anu bener cek aturan anu tos arapal. Numawi kitu jati diri ki sunda ulah dugi ka amuradul komo mun ukur di pake kasab anu teu munasabah. Ki sunda tetep hoyong sabareungketan dina tatanan ki sunda supados urang sarerea leres aya anu bener-bener jati diri ki sunda anu tetep rek ngamumule ajen tatanan.
TAFAKUR
IEU GEURA TAFAKURAN
Isun amudang mudang rasa ku Alloh
Ku jabroil ana pating rasa wong sajagat kabeh
Tetep ideup kumadeup maring aku
Sangkari aningali sangka menang sangka malumet
Ya iku Abu Bakar, Umar, Amin, Usman, Ali,
ila pating Muhammad Rosulullah,
Rosululloh salallohu alaihi wasalam
Bismilah Hirohmanirohim
Sang Ratu rasu rakina
Ka bapa manggung sajagat
Cahaya meneng ku cahaya sira
Adeleng meneng cek meneng
Banyu jejebu iles bayu
Cek cok bayu
Pangeran ratu jeneng ing manusa
Tetep idep maring isun
Sih nur asih ka awaking
Harmun putih nama rasu galunggung
si busu ciwang nama buyut pajajaran
- Silih raksa dina kahirupan ki sunda
Di tatar Sumedang jaman baheula sok aya syukuran anu di laksanakeun sataun sakali ku karajaan di Sumedang. Anu tepatna di payunen bale-bale karajaan anu tujuan ngalap barokah di eta karajaan.
Kabudayaan eta kiwari musnah geus mang ratus ratus taun. Ari syukuran eta dilaksanakeun rame jeung rahayat sakarajaan. Rahayat mawa rupi-rupi hasil bumi jeung kadaharan-kadaharan anu geus arasah di tiap tiap kapunduhan. Ari ti pihak karajaan nyadiakeun rupi-rupi tuangen jeung leueuteun anu maksudna kanggo ngajamu para raja ti luar anu ngiring aub ka raja anu keur gaduh syukuran. Bari nyumbang dana naon anu kirang di karajaan eta.
Ari acarana teu aya lian raja sok cumarita ka rahayatna yen ieu syukuran anu maksudna di eta karajaan muga sing dihibaran ku nu agung supaya karajaan repeh rapih jeung gemah ripah loh jinawi, teu kurang sandang pangan.
Pon kitu deui rahayat karajaan sing aya dina panangtayungan anu maha agung. Dijauhkeun tina musibah sarta tatanena mulus rahayu berkah salamet. bari raja jeung para ponggawana ngariung saamparan jeung rahayatna. Bari ngadoa manjatkeun puji sukur ka sanghyang Widi (Alloh) saparantos kitu rahayat ngayakeun arak arakan bari di pingpin ku raja. Nguriling lembur ningali kahirupan rahayat di jero eta karajaan.
Tah eta salah sahiji budaya sunda sumedang jaman karajaan pangeran sugih. Kiwari boro boro aya acaara budaya anu saperti kitu kadang kadang pangagung rahayat nukang nonggong jeung rahayatna....
Kukituna hayu kisunda urang hudangkeun deui dangiang kisunda.....
- Upacara Adat Ki sunda Nuju Jaman Raja-Raja
Ratusan taun katukang bahkan sababaraha abad katukang oge di Cipaku-Darmaraja. Sok aya hajat guar bumi anu hartina pangesi eta lembur sok mawa bibinihan anu bakal di tarieum ku rahayat di eta lembur contona binih pare, jaat, kacang wijen, suuk, jeung gondolo. Tah eta binih-binih anu bakal di pelak teh sok di hajatan heula di kapunduhan supaya eta binih the di jauhkeun tina sagala hama bari di doaan ku sesepuh di kampung eta.
Tah eta salah sahiji galib budaya ki sunda anu ayeuna geus parem ka terey ku oray liong. Cik ki sunda sing apal atuh kana tata titi duduga ki sunda meh ki sunda kahibaran ku bahasa repeh rapih jeung kaanugrahan tinu maha agung....aamiin...
- Kasumedangan Sareng Kadarmarajaan
Dina tatanan Sumedang Rame pada ngudag-ngudag elmu kasumedangnan oge kadarmarajaan bari can kaharti naon atuh elmu kasumedangan teh?jeung naon atuh elmu kadarmarajaan teh?. Pan elmu mah kanyaho sarua atuh mun kitu mah elmu kasumedangan jeung elmu kadarmarajaan teh kudu nyaho Sumedang jeung kudu nyaho Darmaraja. Mun ceuk sareat mah kudu apal ka wewengkon Sumedang atawa Darmaraja. Ngan ceuk elmu mah pan lain kituda didinya mah kanyaho anu can nyaho kumaha atuh urang salaku ki sunda tatar sumedang meh mibanda kasumedangan. Pan sumedang namah puseur kota karajaan anu katingali lahirna. Mun elmu sumedang ceuk simbul mah pan buni aya bahasa "nyumput buni bari nagrak" pon kitu deui elmu kadarmarajaan.
Ceuk siloka mun hayang kapanggih kudu apal kana siloka karuhun sumedang. Naon silokana? kudu deudeuhan jeung welas asih ka sasama bari jeung prakna : kitu deui ulah dek adigung adiguna asa aing pang pinterna jeung pang bengharna atuh lapur mun sipat eta masih di paribanda ku anu nareangan elmu kasumedangan pon kadarmarajaan.
UAR PANGAJAK KA WARGI–WARGI KISUNDA
Dina waktu kiwari kisunda tos lepas tina kadali-ugeran-jeung tatanan anu luluhur sumedang tos di wangsitkeun ku simbul jeung siloka anu geus jelas di tiap tiap tatanan leluhur Sumedang.
Tos pantes tur payus dina kiwari tatanan ki sunda urang babarengan ku pangagung jeung rahayatna di marumule boh simbul elmumah pon tatanan karamat makomna ulah dugi ka didamel hiji jalan keur dudunya bari ngarobah atawa nyalahgunakeun tatanan.
Numawi kitu hayu kisunda urang sauyunan dina jajaran-tatanan urang salaku ki sunda. Komo mun urang salaku kisunda maca kaayaan ieu pajamanan anu geus sakitu harenghengna. Da ieu alam dunya ku akibatna salah jalan jeung patekadan dina lalaku urang sarerea.
Pan aya paribasa mun hirup teu jeung elmu karana kabodoan bakal nimbulkeun karugian nyakitu deui sabalikna mun ngelmu teu jeung ngamalkeunnana sarua bae jeung euweuh hartina – anu maslahat keur sorangan atawa balarea...
- Panuhun Kisunda Dina Tawasul Sareng Angkat Deuheusan Ka Makom Karamat
Ki sunda nitip ka wargi-wargi bilih dina paniatan deheusan sareng tawasulan kade bilih aya anu kalangkung dina tatakrama urang sarerea. Da didieu kisunda sanes bade ngahalang-halang ka ki sunda : mung bilih aya paripaos ngan ukur pardu kasambut, sunat kalampah atawa puraga tambah ka denda.
Kisunda mepeling kade bilih ka langkung anu parduna nyaeta pidua ti indung jeung tirama margi indung tunggul rahayu, bapa tangkal darajat, punjung ibu- puja rama, do’a indung saluhur gunung puja bapa saamparan sagara. Kitu tah kisunda tapi punten sanes ki sunda mamatahan ngojay ka meri nitah hiber ka manuk sanes nembongkeun ujub ria jeung takabur, manawi bahan ka tampi, atuh mun sapagodos atanapi saamparan sareng ki sunda mangga candak simbul anu sae kanggo jalan kahirupan urang atuh bilih teu katampi supados di maklum.
Pan ceuk sakaol karuhun urang mun hayang panggih elmu kasumedangan, kadarmarajaan kudu apal heula Cipaku ari Cipaku aya arti sareat pon arti keur mibanda kasumedangan oge kadarmarajaan.
Naon atuh simbul ci-pa-ku mun nepi tafakurna bakal kapanggih ngan mun teu nepi ngabalukarkeun bacari jeung sabar. Ari Cipaku tina bahasa papaku ka umatna anu ngandung harti ”cicingan, pageuhan, kukuhkeun” kusimbul kaula. Anu rumasa ngadarma dina waruga sakabeh.
Kaol anu kadua kudu geus apal jeung bisa muka ku diri urang sorangan bari maca simbul leluhur urang. Leluhur Sumedang mibanda elmu anu linuhung pan ciri eta oge geus bakal kaharti ku urang sarerea anu bisa neleman nana.
Elmu kasumedangan teh bakal ka panggih mun apal Cipaku... tah rupina sakitu heula tabepun sanes takabur mung manawi bahan kanggo miharep saamparan supados ki sunda di tatar Sumedang aya dina kasinungrahaan, lahir batin ti pangagung rahayat dugi ka rahayatna.
- Tatakrama Tali Paranti Mun Seja Deuheusan Ka Karamat
Di tiap tiap makom karamat tos pasti aya anu ngajadi juru kunci di eta karamat. Anu turun temurun dugi ka ayeuna. Galib tata cara anu bade deuheusan sok ka juru kunci : nyuhunkeun di jajap ka makom karamat.
Kiwari tatanan eta seueur anu teu luyu dina paningal ki sunda dina teu luyuna. Jeung anu teu ngangge juru kunci. Kadangkala teu pamitan dina bade lebet ka makom oge, numawi kitu hayu ki sunda urang sing tarapti dina cara urang dehesan ka tatanan.
Meh katingalina tatanan ki sunda meh tartib komo mun urang sarerea dina deuheusan eta babarengan dina tawasul sareung du’ana. Pan maksad sareng tuuan urang teh ari hakekatna mah sami miharep rido Alloh jeung safaat Rosul oge karomah Wali jeung karamat leluhur, ngarep-ngarep kamulyaan dunya akherat tina rido Alloh swt...
ASALAMU’ALAIKUM WAROHMATULLOHIWABAROKATUH
BISMILLAHIROHMANIROHIM...
UAR PANGAJAK KA KISUNDA ANU SAMI DINA TATANAN LELUHUR SUMEDANG
Kapicatur jaman kiwari etika jeung nurani jalma geus pahili poho ka bahasa pamali jeung dosa. Naon tujuana ,didieu kisunda umajak ka rahayat sunda Sumedang, tos waktosna urang sarerea bumela ka tatananna anu kiwari tos teu inggis ku bisi rempan su sugan, galib budaya anu tos awut-awutan bari diparebutkeun caturna anu teu ngabukur kukituna pamugi rahayat ki sunda tos waktosna bebela ka tatanan sorangan.
Naon margina, nembe diluhur ku ki sunda tos di sabit yen jalma kiwari tos poho ka pamali sareng dosa. Anu balukarna balai ka dirina jeung ka wargina. Dina waktos kiwari tatanan di sunda Sumedang anu kawengku ku pangwangunan Jatigede anu mawa prihatin ka rahayat pon kana tatanan akar sejarah cikal bakal sumedang Purwa Carita-Sumedang Tembong Agung-sumedang Larang-pon kitu deui cikal bakal Pajajaran Galuh Pakuan, wiwitan samar samar atanapi khawatir musna di teureuy ku oray liong. Numawi kitu ki sunda uar pangajak ka masyarakat sunda Sumedang naha bade rido tatanan Sumedang musnah atuh kitu mah bohong urang salaku ki sunda hayang ngamumule tatanan jeung Sumedang bade didamel puseur budaya sunda “ari cikal bakal Sumedang dimusnahkeun sarua atuh euweuh Sumedang teh mun kitu mah”.
Numawi kitu kisunda umajak ka rahayat kisunda hayu urang babarengan melaan tatanan urang anu dek dimusnahkeun. Kisunda didieu prihatin kana cikal bakal ayana Sumedang Musnah komo pan anu dek dimusnahkeun teh cikal bakal raja-raja Sumedang.
- Umajak
geus pantes tur payus rahayat kisunda melaan sarakana sorangan ku sarerea anu ka wengku ku Sumedang anu bakal jadi puseur budaya sunda, tur anu rumasa jadi rahayat sunda di tatar Sumedang,mung inggis ku bisi rempan ku sugan rahayat kisunda lepas tina saamparan jeung sabeungkeutananu ngabalukarkeun Sumedang teu puguh kamana jigna.
Tah kumaha urang salaku kisunda supaya adegan Sumedang utuh sabihara-bihari teh, Sumedang aya dina kaaslianana, ulah jadi parebut catur pabentar paham marebutkeun hasil jeungbatina bae. Ari tatanan nana teu di piara atuh kitu caranamah lain dek mupusti atawa ngamumule, malahan rek diruksak jeung dipake jalan neangan kauntungan.
Atuh cilaka kitu mah tatanan ki sunda bakal musnah di ruksak ku sorangan, boro-boro mere conto ka urang deungeun ku simbul luluhur sumedang anu deudeuhan, welasan jeung asihan pon kitu deui tulung tinulungan ka anu lemah, pon susah gening ka tatanan jeung sarakan sorangan oge geus teu nyaah. Dek iraha atuh ngamumule jeung mikanyaah ka taneuh warisan karuhun urang anu sakitu nyaahna ka seke selern rahayat sunda.
CUMELUK KA RAHAYAT KI SUNDA
Dina waktos ieu ki sunda umajak ka paguyuban-paguyuban di tatar sumedang,bade kumaha cikal bakal Sumedang sakedap deui bade di musnahkeun ku ayana mega proyek bendungan Jatigede naha rido tatanan urang sarerea anu kiwari can puguh bakal kumaha-kumahana. Margi dugi ka kiwari teu acan aya kajelasan naha bade dikumahakeun tah.”CIKAL BAKAL SUMEDANG”
Anu tatanan nana anu aya di wilayah genangan Jatigede cik atuh geura harudang yeuh rahayat kisunda ulah jaronjon teuing tuh anu bakal nileumkeun karamat cikal bakal sumedang geus natrat tararembong. Geura singkil-geura tandang geura bebela ka tatanan ki sunda, ulah molotot mata haureun pon mata simeteun. Baraya ulah di jadikeun lawan pasea jeung batur sorangan bisi pajauh-jauh huma.
Anggur hayu urang saamparan sabeungkeutan dina melaan jeung silih belaan ulah ukur pinteur ngomong jeung nyiga-nyiga siga pangbenerna dina tatanan padahal nyumput buni dina caang padahal ngintip-ngintip neangan, balangah batur dek mak-mak mek-mek hayang pinter sorangan teh kiwari anu kitu uarang elingkeun sugan bisa, tapi mun teu bisa urang singkirkeun da ditatanan Sumedang Asli mah euweuh anu kawas kararitu.
Panuhun ti ki sunda rupina sakieu pamuga uar pangajak ieu aya dina rido anu maha agung tur sapa’at rosul, miwah karomat leluhur Sumedang. Tawis paningal soca, pangrasa ati hampura anu di teda bilih seueur kaluluputan kalelepatan mugia di maklum.


c: text/html

text:
Memed
Sastrahadiprawira
Naon hartosna ari kasusastran?
Panginten nu maraos aruninga, kasuastran teh awitna tina ketjap s a s t r a,
basa kawi, anu hartosna: buku, buku-elmu, kitab, elmu basa. Su hartosna sae;
Susastra hartosna buku atawa basa nu sae; djadi ,,kasusastran”, pihartoseunana
sami sareng ketjap: Letterkunde atanapi Literatuur dina basa
Walanda, nja eta: karangan-karangan anu sarae basana, boh dirakit dangding
boh diwuku bae, sugrining buahna kabinangkitan nu ditembongkeun kasaeanana ku
basa.
Dupi urang Sunda ngagaduhan kasusastran?
Samemeh ieu patarosan didjawab, ku emutan perlu uninga heula kana timbanganana
bangsa sanes, nu parantos ngagaduhan kasusastran nu utami. Margi saniskanten
padamelan atanapi kalakuan nembe kenging ditetepkeun saena, upami sapagodos
sareng pamendakna nu sanes nu sakinten kenging dianggap timbanganana. Ulah
ngagugu raraosan ku andjeun wungkul, sok radjeun njalahan, kawantos ilaharna
manusa mah tara rumasa, nanging sok asa; puguh-puguh tjeuk batur awon,
pangrasana mah sae bae. Djadi upami urang ngabidjilan timbangan tina bab
kasusastran mung numutkeun raraosan sareng pamendak ku andjeun bae mah, kirang
sahna.
Kumaha atuh timbanganana bangsa deungeun tina hal kasusastran teh?
Dina Encyclopaedie van Nederl.-Indië kaluaran taun 1905, kaungel dina
lebah leter S (tingali ketjap Soendaneesch), timbangan bangsa deungeun
tina hal kasusastran Sunda teh kinten-kinten kieu:
Ti baheula mula urang
Sunda teh bangsa patanen. Tjampurna djeung sedjen bangsa kalan-kalan bae, malah
beunang disebut tara, sabab hirupna di pagunungan saperti nu dkurungan, henteu
kahon tal ku pangaruhna kamadjuan anu geus aja ratusna taun nerekab di Djawa Tengah
djeung Djawa Wetan.
Saruntagna karadjaan Padjadjaran
djeung sanggeusna agama asal diganti ku agama Islam, di tanah Pasundan teh taja
radja anu beunang dipake panjalindungan kamadjuan, taja karaton nu beunang dipake
ngipuk djeung ngadjarkeun kabinangkitan atawa elmu.
Djadi henteu matak kaget
upama bangsa Sunda djaman harita henteu bogaeun kasusastran nu enjaan teh.
Kabeh-dieunakeun laun2
aja oge anu radjin ngadangding niron aturan dangdingan Djawa. Tapi upama ditilik
tina kabinangkitan mah taja pangadjina, sakadar ngan pikeun nembongkeun
pangaruh na agama Islam bae nu geus kurang-leuwih 400 taun tumuwuhna di tanah
Pasundan.
Eta karangan2 teh
babakuna didjieunana oge ku para ulama anu bogaeun maksud hajang njangreudkeun
tali bagbagan kaislaman pikeun kasalametan lahirbatin.
Timbangan nu kasebat di luhur teh nja eta buah pamendakna bangsa Walanda nu
palinter, nu ngaratjik eta Encyclopaedie dina taun 1905.
Dina taun 1921 — djadi heuleut 16 taun — kaluar deui Encyclopaedie
anu eusina, ku wangwangan mah bakal ngindung ka waktu ngabapa ka djaman. Ku panginten,
timbangan dina taun 1905 teh parantos aja robahna, wireh dina antawis taun 1905
sareng 1921 ku raraosan mah kasusastran Sunda teh aja oge madjengna. Sababaraha
ratus buku Sunda anu parantos dikaluarkeun dina salebet 16 taun, kalajan
pingpinan anu kenging dipertjaja tina hal basa. Nanging buktina timbangan tina
hal bangsa Sunda dina Encyclopaedie kaluaran taun 1921 teh, teu aja bentenna
sareng nu digelarkeun dina taun 1905.
Edas, upami nilik kana timbangan bangsa deungeun mah, estu matak leutik
hate!
Ku raraosan mah sageuj kasusastran Sunda dina lebet 16 taun teu aja madjengna.
Nanging upami ras emut kana ungelna Encyclopaedie tea, djadi samar emutan teh,
bilih jaktos bangsa urang teu gaduheun kasusastran tulen.
Ku margi eta djorodjoj aja kapanasaran kana eta timbangan bangsa deungeun
teh, sarta teu weleh tjangtjaja kana leresna sangkaan tea.
Kaleresan sim kuring dipareng tiasa matja rupi-rupi karangan ,,para
budjangga” baheula boh nu didangding, boh nu diwuku bae — nu aja di Museum
(Gedong Gadjah) di Batawi (batja: Djakarta. Red.). — kagunganana Bataviaasch
Genootschap van Kunsten en Wetenschappen. Nu parantos kaungkab sareng kabatja,
kasebat rada roa oge, sapertos: Wawatjan Ningrum, Lajang Pua-pua, Djenggilalana,
Among Sari, Supena, Gandawerdaja, Babad nagri Padjadjaran, Radjuna Bambang
Lampita, Gandasari, Sapri djeung Indrabangsawan, Dewi Maleka, Radja Jaman,
Mukadam, Naga Puspita, Ahmad Muhamad sareng seueur-seueur deui. Sumawonten
buku2 kaluaran Bale Pustaka mah, margi kadjurung ku kaperluan padamelan. Djadi
gaduh raos aja oge pamendak saeutik-eutikeun tina bab kasusastran Sunda téh.
Ku margi eta mangga ajeuna urang tungtik, udji kana buktina, naha jaktos
urang Sunda teh teu gaduheun ,,kasusastran nu enjaan”?
Jaktos bae henteu gaduh, atuh kawadjiban urang sadaja ngajakeun.
Nu maraos mugi sing emut, urang Sunda teh djiwana langkung ti 8 miliun. Eta
teh henteu saeutik! Piraku hidji bangsa anu djiwana sakitu roana henteu
ngagaduhan kasusastran anu kenging dipintonkeun ka pajun!
Upami ngagaduhan urang Sunda teh kasusastran, mung teu atjan ninggang kana
kasampurnaan, atuh mangga urang saraean nu karadak urang hampelas nu taringgul
urang sugu, anu rumeuk urang herangkeun, sangkan wuwuh maherna. Nanging saena
mah urang buktikeun bae heula.
Samemeh bral leumpang mapaj nu matak njamarkeun pikiran tea, indit ngungsi
nu matak nagajurkeun pikir, ngaraos perlu terang heula pidjalaneunana, sangkan
tjunduk ka nu didjugdjug, datang ka nu diteang. Pikeun ngalaksanakeun eta
maksud, taja sanes tarekahna mung kedah mapaj galurna tjarita nu rek disawala
tea, nja eta buah pikiranana bangsa deungeun nu kaungel dina Endyclopaedie. Anu
munel kedah ditjekel-deleg teh nja eta timbangan nu netepkeun jen urang Sunda: teu
bogaeun kasusastran anu enjaan.
Mangga ajeuna urang sasaran, upami rakit tea mah urang udar tali dempetanana,
sangkan puguh guluntunganana.
Urang Sunda djaman mana nu teu bogaeun kasusastran nu enjaan teh?
Nja eta urang Sunda saruntagna karadjaan Padjadjaran; djadi ana kitu urang
Sunda taun 1921 oge — nja eta waktu Encyclopaedie tjitakan kadua kali
dikaluarkeun — teu bogaeun kasusastran nu tulen.
Naha nu matak udjug-udjug bisaeun netepkeun kitu?
Margi eta tjenah, urang Sunda teh bangsa patanen ti baheulana mula oge.
Tjampurna djeung bangsa sedjen kalan-kalan bae dj.s.t.
Djadi upama kitu, bangsa patanen teh tara ngabogaan kasusastran?
Ari urang Djawa, tatangga urang nu saampar samak, kumaha bogaeun kasusastran
nu enjaan, pedah eta oge bangsa patanen keneh, sarua djeung urang Sunda, sasat
adi djeung lantjeuk, tur salemah tjai, nja eta pada njitjingan Pulo Djawa (batja:
Nusa Selatan. Red.)!
His, eta mah bogaeun, malah tjenah meh di unggal imah aja wawatjan,
babakuna tjaritaan wajang, tur warna-warna eusina!
Naha di urang Sunda teu aja wawatjan-wawatjan atawa karangan-karangan nu
diwukukeun?
Aja tjenah, nanging ditilik tina kabinangkitan mah taja pangadjina, ngan
sakadar pikeun nembongkeun pangaruhna agama Islam bae nu geus kurang-leuwih 400
taun tumuwuhna di Tanah Pasundan.
Eta panginten wireh saeutik gundukna, nu mawi kasusastran Sunda
disapirakeun teh, henteu sapertos di bangsa Djawa, dugi ka meh unggal djelema
ngabogaan wawatjan teh!
Ku emutan pantes oge aja timbangan kitu dina Encyclopaedia teh, wireh
saeutik nu kauninga ku arandjeunna, ku nu ngaluarkeun timbangan dina
Encyclopaedie tea; babakuna nu didamel ukunan teh pamendakna Tuan Grashuis
Lector (guru-tinggi) di Universiteit di Leiden saneng tiasa djadi oge dibanding
saneng kaajaan wawatjan-wawatjan, nu aja dina bibliotheek Universiteit di
Leiden, nu dikaluarkeun taun 1899!
Atuh kantenan, upami ningali ka dinja wungkul mah, estu laip kaajaan
kasusastraan Sunda teh, margi sadjabina wawatjan-wawatjan sareng buku nu
kauninga ku Tuan Grashuis sareng nu kaungel dina eta Catalogus saeutik rupina
teh, ongkoh sareng kirang pupurieunan, margi sadajana oge
sanes buah pikiranana budjangga, eta mah kekengingan ,,budjangga miküng”,
kamonesan ti padusunan. Aja oge kakengingan kiai, nanging basana henteu
sabaraha maherna, margi maksudna lulugu oge kiai mah sanes ngamumule basa,
namung ngaliarkeun agama, anu mawi moal sabaraha ngagedekeunana kana ngareka
sareng ngahias basa mah! Djadi upami eta timbangan dina Encyclopaedie tea mung
ngukur ka dinja bae, munasabah njebatkeun urang Sunda teu ngabogaan kasusastran
nu enjaan oge, wantuning sakitu sipatna. Nanging dina taun 1912 kabeungharanana
Universiteitsbibliotheek di Leiden tina wawatjan sareng dongeng nu diwukukeun tea,
ngarekahan, malah seueurna langkung lima kalieun ti batan nu kaungel dina
Catalogus nu ti pajun. Wondening kitu nu ngarakit Encyclopaedie kaluaran kadua
kali teh (1921) henteu malire kana ngawuwuhanana kasusastran Sunda, buktina
timbangan nu ti pajun teh tetep keneh bae, disalin satjerewelena.
Dina taun 1912 Volkslectuur (Bale Pustaka) diadegkeun; dugi ka taun 1921
teh kirang-langkung aja 150 buku nu dikaluarkeun, djabi djasana toko buku
partikulir, sabaraha ratus buku anu ajeuna parantos sumebar sakuliah tanah Pasundan.
Ku margi eta, upami unang Sunda pangna disebatkeun
henteu bogaeun kasusastran nu enjaan teh, wireh saeutik bilangan bukuna,
henteu merenah katjida.
Tjenah taja pangadjina upami ditilik tina kabinangkitan mah!
Mangga, urang papaj deui bae, naha jaktos wawatjan-wawatjan sareng tjariosan
nu diwukukeun, kitu deui buku-buku nu parantos ditjitak teh teu aja
pangadjina?
Di pajun, sim kuring parantos njarios, jen parantos dipareng tiasa ngungkab
sareng matja wawatjan-wawatjan sareng tjariosan nu diwukukeun nu aja di Gedong
Gadjah (Museum) di Batawi (batja Djakarta Red.). Seueurna aja 206 rupi sareng
diantawis bilangan nu sakitu teh kirang-langkung aja satengahna nu parantos
lebet kana Catalogus di Leiden tea.
Pikeun mintonkeun sae-awonna basana eta karangan-karangan tea, karaos perlu
oge nu maraos ngabuktikeun ku andjeun, mangi tumpa-tumpana rasa benten-benten;
tiasa djadi nu ku djisim kuring disebat awon, ku salah-sawios nu maraos disebat
sae, atawa sawangsulna,
Mangga urang njandak sawatara karangan, ladjeng urang talek kaajaan eusina
sareng basana.
Nu bade dipajunkeun Wawatjan Surjaningrat (Ratna Ningrum), saperkawis wireh
eta wawatjan dugi ka ajeuna kenging disebat dipiwawuh keneh ku urang lembur,
diwatja ku urang kota, malah upami teu lepat parantos aja nu njitak sareng
ngaluarkeun. Kadua perkawis, ieu wawatjan eujeub talekeunana, kawasna sanes
kenging ngarakit kiai, margi seueur omongan sareng tjariosan nu matak
ngabirigidig santri, sawangsulna roa nu matak abrug-abrugan palatjuran, kitu
oge nja eta wawatjan nu kapendak ti Museum tea; duka saha nu nganggitna mah.
Kana tjariosanana wawatjan Surjaningrat (Ratna Ningrum), di antawis nu
maraos ieu karangan, manawi seueur oge nu parantos aruninga, nja eta Surjaningrat
teh Radja anom nagara Banurungsit anu garwaan ka Ratnaningrum, putra Patih eta
nagri, tunggal kulawedet andjeunna keneh. Teu atjan sabaraha lamina
Sunjaningnat ngadeg radja, andjeunna diperangan ku Radja Sobala nu marentah
nagara Durjan, tatalukan Banurungsit, djadi nu nempuh teh bawahan andjeunna
keneh. Surjaningnat kasoran, tuluj ditangkep, ku akalna Ratnaningrum iasa lolos,
nanging kapegat ku Radja Salkam (piwarangan Radja Sobala). Surjaningrat dipanah,
Ningrum diiwat. Ku tipu-dajana Ratnaningrum tiasa salamet. Surjaningrat walagri
deui ditambaan ku papagan tangkal Sudangwalang, nurutan pepetaanana oraj
ngubaran baturna. Ti dinja katipu ku Demang Langlaung, Surjaningrat
diteuleumkeun, Ratnaningrum dibawa, rek dibaktikeun ka dununganana, Radja
Djanggala. Ratnaningrum teu eleh akal, Demang Langlaung disina naekan tangkal loa
gantjang di handapeunana dibegbregan tjutjuk-tjutjukan, betjir Ratnaningrum
lumpat, Demang Langlaung tuturubun, gabres kana tjutjuk, tuluj maot.
Ratnaningrum njamur djadi lalaki tuluj ngalalakon nepi ka nikah ka putri nagara
Erum, kakasihna Ratna Wulan sarta ngaganti djenengan, ngakukeun
Djajanukmantara. Surjaningrat palid, njangsang di muara, kaleresan sumping ka
nagara Erum, amprok sareng Ratnaningrum, nikah ka Ratnawulan, djadi radja di
Erum.
Waktu perang sareng Radja Sobala, panah pusaka nagara Banurungsit mabur,
ragrag di Nusantara. Radjana eta nagara istri, kakasihna Djembawati. Eta panah
dipundut ku Sunjaningrat, ku Djembawati teu dihaturkeun. Tuluj dirurugan, ger
perang rame, Djembawati kasoran, tuluj dipigarwa.
Tah sakitu ringkesna tjarnios Surjaningrat teh. Upami mung nilik galurna
tjariosan bae mah mokaha oge, henteu laip teuing, make parantos ala tjiptaan,
nu disebat ku basa Walanda: fantasie tea, malah upami ieu tjarios
diwangunna ku budjangga nu enjaan, henteu kawon ramena sareng narikna manah ku
tjarita kaluaran ti peuntas.
Mung basana roa pisan hampelaseunana.
Bubukana eta wawatjan kieu ungelna:
Sim kuring mimiti nulis, iug dina
malem Salasa, ti peuting kuring nulis teh, basa kuring keur diadjar djeung
sadaja nu matja, muga2 kudu ma’lum, aksara teu pati terang.
Tetela henteu kalebet kana basa dadamelanana para budjangga nu parantos
kautara mah, nanging awon pisan mah ieu oge henteu, margi roa deui nu awon ti
batan eta. Kawuwuh nu ngarangna oge ngangken sonangan jen basana basa nu
diadjar sareng kawasna henteu patos eraeun ari ku awon basana mah, buktina
sasaduna teh mung pikeun tulisanana (aksarana) bae, wireh kirang terangna
tjenah. Padahal aksara mah teu kedah didamel poko, margi sae awonna karangan
tergantung tina basana, sanes tina aksarana.
Kaajaan nu sarupi kieu teh sanes dina wawatjan Sunjaningrat nu aja di
Museum tea bae, nanging meh dina sadaja karangan, boh nu didangding, boh nu
diwukukeun, nu sadjaman gumelarna sareng eta wawatjan.
Dina nerapkeun mamanis basa, sadjabina ti nganggo sisindiran teh, oge
diselapan basa Malaju, rupina alam harita mah ilaharna kitu.
Palebah njarioskeun Sunjaningrat oleng-panganten sareng Ratnawulan, kieu
pokpokanana:
DANGDANGGULA
Tuluj kulem sareng prameswari, Raden
Putri Ratnawulan tea, njaur imut ka Sangkatong, Engkang Ningrat mau tidur, samuahnjah
punnya manis, boleh ambil sadjah, djangan bilang ratu, leleb mesem Surjaningrat,
djeung dipangkon Ramawulan prameswari, jang bagus mustika engkang.
Sudah djangan jang bitjarah lagih,
kembang koneng jang ditaroh merah, pertela anu kalakon., geus pada ngabeas
ngebu1, tepungan 1ebeting katil, mustika pada mustika, gugujoning tidur, silungluman
majang sekar, seungit teuing surawung katinjuh tjai, asih teuing bagdja belsak.
,,Mamanis” nu sarupi kitu ku djisim kuring mah teu katingal manisna, malah
djadi teu manis; eta ku ditjampuran basa Malaju, tur basa Malajuna nu dianggo
merhiasan teh: Mamalayuan, nu puguh mah wuwuh dusun, upami papakean tea
mah ginding sisi, badju tutup didasian, make sarung diistiwel!
Nanging kitu soteh katingalna ajeuna, dina djaman eta wawatjan dikarang
mah, boa jaktos katingal manisna. Malah dibangsa Eropa oge kenging disebat lumbrah
dina karangan sok ditempelan basa sanes teh, njakitu bae maksudna mah pamanis,
sakalian ngarah katangar jen nu ngarang, tiasa kana basa deungeun.
Dina waktos Radja Sobala niat merangan S. Ningrat, Radja Salman haturan
kieu:
SINOM
Supaja kenging garwana, anu santen
Ningrum putri, kadeuleu bae imutna, basa eukeur dina bendi, pi1angbara bae diri,
djeung Surjanjngrat ngamusuh, Radja Durjan seg ngandika, sapirana budak leutik,
ajeuna mah njieun surat ka erehan.
Di palebah dieu kauninga kasamporetan katerangan nu ngarang tina bab
kaagunganana nu djadi radja, sapertos Ratna Ningrum ditjipta tunggang bendi!
Nanging pantes tjiptaanana tutunggangan nadja teh ngan saukur bendi, lantaran dina
waktos ngadamel eta karangan mah, pikiranana nu ngagurit eta wawatjan, kakurung
ku wewengkon tempat tjitjingna, lantaran kurung-batok. Rupina bae pribadosna
mentas ningal djuragan Wadana pelesiran djeung geureuhana dina bendi.
Kasamporetanana pikiran nu ngarang eta wawatjan tembong deui dina palebah njarioskeun
Djembawati bendu ka utusan ti Erum, piwarangan Surjaningrat mundut panah tea. ,,Ki
Budjangga” tuna kanjahona tina bab tingkah-polah kaistrian anu disebut utama,
henteu bisaeun njipta kalungguhan, kaampuhan nu djadi radja, nepi ka matak
beureum beungeut nu matja, kieu pokpokanans:
PANGKUR
Dipiwarang njokot panah, Radja
Putri n j i n g s a t b a r i
n a s e u r i, nerapkeun palet djeung
dujung, lesu kabeh para radja, aduh biung Njai Denok anu bagus, para radja
kaedanan, ningali ka Djembawati.
Djembawati seg ngandika, para
radja leuwih hade perang djurit, tinimbang panah djeung lapur, kaula teh moal
ngedjat, henteu era henteu sieun ku nu kitu. Dembawati seg n o n g g e n g a n kabitaeun
prabopati.
Djeg humbut djambe ngora, nu k a t
i n g a l e t a p i n g p i n g D j e
m b a w a t i, para ratu kabeh lumpuh, ningal ka putri petana, aduh biung kabita
teuing ku alus, engkang anggur djieun raka, lalesu teuing nja diri.
Tiasa djadi dina alam harita mah omongan nu sarupi kitu teh henteu karaos
hina, nanging ku djelema ajeuna mah (ku nu parantos kapandjingan adat nu lemes)
kadengena asa disamber gelap bae, era parada, malah upami teu kadjurung ku
kaperluan mah, eta omongan ku djisim kuring moal dipedar di dieu.
Tjindekna wawatjan Surjaningrat teh tiasa didamel ukuran pikeun nimbang
sae-awonna dadamelan ,,budjangga kampung” dina djaman kirang langkung 50 taun
ka pungkur. Wawatjan Surjaningnat nu sakitu garihalna teh upami dibandingkeun
sareng wawatjan2 sanes mah, nu sadjaman didamelna, kaetang henteu hina-hina
teuing; galurna tjarios henteu padjeudjeut teuing, basana henteu pangawonna,
dangdinganana sanadjan sering ngalanggar patokan (kaseuseueunanana padalisanna
lalangkung atanapi karirang) henteu djanggal teuing, nanging henteu atjan ari njumponan
kana papagon kasusastran nu enjaan mah. Kitu deui sanadjan roa keneh nu
langkung laip ti batan ieu wawatjan, boh basana, boh galurna tjarios, sarta
kakotoranana omongan aja nu ngalangkungan, nanging henteu kalebet keneh bae
kana golongan buah kabinangkitan mah.
Kumargi eta, upami timbangan tina hal Kasusastran Sunda nu kaungel dina
Encyclopaedie tea diukurkeunana kana padamelan nu kitu sipatna, merenah pisan.
Nanging ulah lali, padamelan nu kitu patutna mah henteu kenging didamel patokan
pikeun ngabidjilan timbangan tina hal Kasusastran Sunda sagemblengna, margi
wawatjan djadjaran Surjaningrat mah mung saukur kamonesan ti padusunan,
tjiptaan pikiran nu teu atjan kapandjingan budi-kalemesan, buktina basana
sakitu tjawokahna.
Komo deui Tuan Grashuis mah njandakna ukuran pikeun dadasaran timbanganana
teh tina wawatjan-wawatjan anu disalin deui kana basa-ladjuran (henteu
didangding), sarta basana langkung laip (upami ditilik tina kabinangkitan) ti
batan wawatjan Surjaningrat nu aja di Museum tea. Disebat langkung laip soteh,
sanes wineh basana wawatjan Sunjaningrat sae, mung eta bae, awon-awon oge
wawatjan Surjaningrat mah basa Sunda, dupi karangan nu aja dina
buku tuan Grashuis mah sanes basa Sunda. Geura mangga ieu di handap aos. Ieu
karangan nu bade dipedar teh ajana dina Soendaneesch Leesboek, kenging
ngaratjik andjeunna, nalika djadi Oost-Indisch ambtenaar. Eta buku
dikaluarkeunana dina taun 1874 sarta dianggo batjaan di sakola luhur
(Universiteit di Leiden) pikeun anu ngulik kana basa Hindia, babakuna kana basa
Sunda.
Nu bade dibantun teh dongeng nu ngawitan pisan, kieu tjariosna:
Aja hidji djalma kere,
baramaen ka menak anu keur tjaralik. Ari omonganana matak karunja, serta bari
tjeurik, djeung boga kasakit dina awakna. Kadangu ku nu tjaralik, serta
menakna langkung2 karunja, serta ladjeng maparin duit. Teu lila nu baramaen teh
tuluj balik, tapi ku nu tjalik dipiwarang dituturkeun, sarta tendjo kasakitna
bohong atawa henteu, kitu deui kamalaratanana.
Gantjang pek djtanjakeun ku
pandakawan, serta ditaksir, dina saluar awakna hade. Ari pokna pandakawan: Awak
maneh bade kabeh, teu aja kasakitna, djadi omong maneh boga kasakit teh, bohong
bae. Ki Kere ngawangsulan bener saur sampean. Karana kaula teh njaksrak
dina saluar awak, asup kana tulang sareng kana sungsuwam, nu matak kaula teu bisa
digawe. Ari tjek nu ngangaranan mah, kasakit mumulan digawe.
Barang kadenge ku pandakawan omongna
kere kitu, ambekan serta tuluj balik.
Ku emutan henteu kedah ditjarioskeun deui sae-awonna basana eta karangan,
saperkawis ku sabrehan oge parantos kauninga jen eta ,,basa Sunda” teh sanes
basa Sunda, nanging ,,basa Sunda-pego” (tingali nu dikandelan ditjitakna).
Kadua perkawis djisim kuring medar basana wawatjan Surjaningrat nu aja di
Museum sareng Djalma-kere teh teu pisanpisan gaduh maksud bade njatjad,
sumawonten upami sedja ngahinakeun mah teu aja emutan, estu mung kadjurung ku
kaperluan bae, sangkan kapendak raratanana, naon margina nu mawi kasusastran
Sunda ku bangsa deungeun disapirakeun. Leuheung upami eta timbangan bangsa
deungeun teh henteu matak njeblehkeun niatna nu rek ngulik basa Sunda mah,
henteu sabaraha bahjana. Namung kadjadianana, urang Sunda pituin oge aja nu
ngandel kana timbangan nu sarupi kitu teh, dugi ka milu ngadjodjore kana
bandana sorangan, tuturut munding, njebatkeun jen unang Sunda teh (bangsana
sorangan) henteu ngabogaan Kasusastran nu enjaan. Ari bangsa deungeun mah,
wantuning sanes gaduhna, bade kitu bade kieu oge, pantes.
Tuan Grashuis oge sanes kirang tjekap kauningana kana basa Sunda, mung
lepat milihna, bongan andjeunna teh atah sasar, kenging diibaratkeun palaj
uninga di rupana penju, nanging angkatna ka walungan, sanes ka basisir.
Kantenan di walungan oge aja nu meh sakarupi sareng penju, nja eta kuja, nanging
eta mah Sanes penju sanadjan pada teuas tonggongna oge, da puguh kuja!
Njakitu deui dina bab ngulik kasusastran, naha andjeunna teh anggur
milemburan, padahal basa nu sae mah biasana ajana di beh tengah, kitu deui karangan-karanganana
kantenan nu kapendak ku andjeunna mah moal nu pangsaraena, malah bukti pisan karangankarangan
nu didamel ukuran pikeun ngabidjilan timbangan bab Kasusastran Sunda, wedalan
ti pasisian. paling model kaluaran pasantren. Djadi nu disebat ku andjeunna
kasusastran teh sajaktosna ,,kasusastran-kampung”, sanes ,,kasusastran nu tulen.”
Naha aja kasusastran Sunda nu tulen?
Aja!
Tjek saha?
Tjek tuan Gnashuis keneh!
Na kumaha, kapan tadi nu njebutkeun urang Sunda teu bogaeun kasusastran nu
enjaan teh tuan Grashuis, ari ajeuna nu njebutkeun jen geuning bogaeun urang
Sunda teh kasusastran nu tulen, tuan (Grashuis keneh, naha mana atuh nu bener
teh?
Nja eta ari ditjuktjruk mah teu puguh! Geura mangga urang salin terasna
timbangan nu kaungel dina Encyclopaedie tea; nja eta dina bab njarioskeun
kaajaan basa Sunda; maksadna kinten-kinten kieu:
,,Dina hal iketan-omongan, basa Sunda teh meunang
kaalusanana ti basa Djawa, nja eta basa Sunda mah pondok ketjap pandjang maksud
sarta leuwih loba raehanana batan Malaju. Basa Sunda mah katjida ngadjurungna
kana njieun ungkara nu luju teh, basadjan tapi terang. Malah ku nu paham kana
basa mah, saperti R. Hadji Muhamad Musa. Hoofd Panghulu Garut marhum, basa
Sunda teh tembong kaalusanana sarta kaguar kabeungharanana ketjap-ketjap,
babasan djeung paribasa, nu djadi tanda kaalusanana eta basa.”
Pamudjina ka djuragan Panghulu Garut marhum, eukeur mah memang kasartaan ku
buktina, seseepan, malah R. Hadji Muhamad Musa teh topekna kana ngarang, ku
tuan Grashuis mah dianggap saluhuneun budjangga Djawa nu djenengan Jasadipura
I, II, III sareng Rangga Warsita, kitu deui dipundjulkeun ti Purwalana sareng
Abdullah ibnu Sabar bin Arkebah, padahal para budjangga nu ditataan di luhur
teh sadajana oge parantos kamashur djenenganana.
Atuh upami basa Sunda parantos diangken basa nu sae mah, kawuwuh di bangsa
Sunda teh aja budjangga nu sakitu dihargaanana, piraku teu aja kasusastranana nu
enjaan. Mana-mana di hidji bangsa aja budjanggana, tangtos aja dadamelanana
karangan nu sarae, kitu deui upami aja karangan nu sarae, tangtos aja
kasusastnan nu enjaan.
Djadi ana kitu tuan Grashuis teh
ngabantah timbanganana ku andjeun, margi tetela numutkeun timbangan andjeunna nu
pandeuri mah, bogaeun urang Sunda teh kasusastran nu enjaan.
Kumaha ari numutkeun pamanggih urang, enja bangsa Sunda teh ngabogaan
Kasustran nu tulen?
Kantenan, teu lepat deui!
Upami palaj ngabuktikeun mah mangga bae aos karanganana djuragan Patih
Mangunredja marhum, nu parantos kawentar ,,budjangga Sunda”, mangi tetela pisan
karangan andjeunna teh sanes bae sae ungkarana, nanging oge djero maksudna. Handjakal
pisan karangan-karangan andjeunna teh roroana itjal ten puguh, mung saena ari
,,mustikana” mah henteu lebur ku rinjuh, nja eta Pepeling tea, nu parantos
puluhan taun hirupna dina pikiran urang Sunda nu bener ngarasakeun
kasundaanana.
Barina oge, sanadjan tutulisanana eta karangan surem lantanan ku
kaheubeulanana, nanging moal dugi ka kapopohokeun, margi parantos napel
ngahidji sareng rohanina urang Sunda, anu ngabogaan dadasar rasa-rumasa, anu
boga kajakinan jen tetela hirupna manusa di alam dunja teh darma wawajangan, lir
ibarat wajang-golek, metana teh satungtung ditjekel ku ki dalang bae.
Ieu dihandap ditjutat 3 pada, dibantun saperluna bae, sakadar nu maraos
iasa ngajakinkeun, margi karangan sagemblengna mah parantos dimuat dina Volksalmanak
Sunda taun 1923.
Eling-aling mangka eling,
rumingkang di bumi alam,
darma wawayangan bae,
raga taja pangawasa,
lamun kasasar lampah,
napsu nu matak kaduhung,
badan anu katempuhan.
Djisim nu ngarasa njeri,
raga nu ngarasa lara,
hate nu ngarasa tjape,
hareudang njandang wiwirang,
purwa perbawa hawa,
udjub sumaah takabur,
ria ku panggoda setan.
Ulah sirik ka pangampih,
utah njatjad ka nu lian,
deungeun pikeun eunteung bae,
nu lian pikeun tuladan,
hade goreng kasawang,
ukur ka tangtung sakudjur,
sasaran di badan urang.
Mangga sakieu bae heula, tjobi lenjepkeun, raraoskeun ku manah, djugdjugan
eusina, talek basana!
Ku emutan, dugi ka ajeuna oge ieu dangdingan, boh dina lujuna ungkarana,
boh dina djerona eusina, teu atjan aja nu ngungkulan, padahal ieu dangdingan
teh umurna parantos langkung ti 50 taun, sadjaman gumelarna ka dunja sareng
wawatjan Surjaningrat atawa Djalma kere. Lima puluh taun ieu dangdingan teh
dihariringkeun ku nu sepuh ku nu anom kalajan kagumbiraan, lantaran karaos
saena, kadjugdjugan maksudna nu sakitu luhungna.
Naon bentenna sareng dadamelan budjangga Walanda, djenengan Joost van den
Vondel, nu sakitu dimashurkeunana. Eta tuan oge parantos ngadangding nu meh
sadjalan maksudna sareng djuragan Aria Bratadiwidjaja, margina tuan Vondel oge njebatkeun
jen hirupna manusa di dunja teh teu beda djeung ,,tooneel”, nja ari koredasna
mah kana kado’ipan bae, ngemutkeun jen manusa teh teu daja teu upaja, hirupna
kawengku ku Nu Murba Wisesa.
Dina bubukana (kateranganana ti pajun) Buku panambah kauninga tina basa
Sunda di Universiteit di Leiden kaluaran taun 1891, tuan Grashuis parantos njebatkeun,
jen urang Sunda meh teu ngabogaan rasa tina kaalusan alam, sabab tina antara 20
sisindiran nu dikempelkeun ku tuan Hohle, ngan aja hidji nu ngahanib-harib kana
rasa kaalusan alam, nja eta:
Kapinis dimana mandi?
Nja mandi di tjai leutik.
Nu geulis kumaha djangdji?
Nja djangdji omong saeutik.
Beu, ambeu, atuh apami kauninga tuan Hohle sareng tuan Grashuis tina
kaanehan basa Sunda mung sakitu bae mah (20 sisindiran), beuki komo timbangan dina
Encyclopaedie teh kirang sahna, margi teu kakobet sikina, teu kabuka eusina.
Atuh kantenan ari tuang manggu ngan saukur digegel tjangkangna mah, pait
karaosna da nu amisna mah eusina. Djadi upami kedah nimbang raos-henteuna
rasana manggu, kantenan bae njebatkeun teu raos, margi nu diraosan teh mung
tjangkangna bae, nu sakitu paitna sareng peuheurna.
Geura mangga ieu aos karangan djuragan R.H. Mohamad Su’eb alias kalipah Apo
tina bab kaalusan alam, Nu maraos piraku henteu pada ngajakinkeun dina manah,
jen urang Sunda teh tetela ngabogaan rasa tina hal kaalusan alam.
DANGDANGGULA
Laut kidul kabeh katingali,
ngembat paul siga dina gambar,
ari ret ka tebeh kaler,
Batawi ngarunggunuk,
lautna mah teu katingali,
ukur lebah-lebahna,
semu-semu biru,
ari ret ka kaler-wetan,
Gunung Gede djiga nu ngadjak balik,
meh bae kapiuhan.
Matak waas patjamput djeung sedih,
gunung-gunung kabeh narembongan,
Gunung Pangrango ngadjogo,
bangun nu diharudum,
ngadagoan nu tatjan sumping,
njeri dumeh ditilar,
mani alum ngujung,
ngujung wujung karungkungan,
ngan didjieun Pangrango tjitjiren nagri,
nagara Padjadjaran.
Padjadjaran tilas Siliwangi,
wawangina nu kari ajeuna,
ajeuna nja dajeuh Bogor,
Batutulisna kantun,
kantun liwung djaradi pikir,
mikir nu disadana,
henteu surud liwung,
teuteuleuman kokodjajan,
di Tjiliwung nundjang ngidul Siliwangi,
nuus di Pamojanan.
Pamojanan djadi tepis wiring,
dajeuh maneuh nagara baheula,.
tjirina nja Guung Gede,
kiwari nja Tjiandjur,
kaler-wetan sadjadjar deui,
djiga Gunung Mandala,
mandalana haju,
haju soteh hayu pulang,
langlang-lingling dina luhur mega miring,
njangsang dimega malang.
Reg ngarandeg lebah Gunung Putri,
Demahluhur dajeuh Pantjatengah,
direret ngabengbreng koneng,
Gunung Tjupu ngariung,
kawas anu eukeur badami,
rawang Sagalaherang,
parongpong ka Bandung,
Burangrang nu ngarangrangan,
parahuna nangkub nepi ka kiwari,
teu djadi lalajaran.
Tingali sagemblengna dina Volksalmanak Sunda tahun 1921.
Nu resep kana mamaos, moal dugi ka arapal tjangkem, upami ieu dangdingan
henteu sae. Sanes sae ungkarana bae, namung tjiptaanana oge atra. Mangga upami
tjalik dina puntjak G. Halimun, heg ningali ka kidul : ngembat paul siga dina
gambar— Laut Kidul; ret ka tebeh kaler — ngarunggunuk kota Batawi (batja :
Djakarta. Red.). Ari lautna, kawantos kalintang tebihna ti Gunung
Halimun teh mung saukur katingali lebahna, semu-semu biru. Ajeuna malik ka
kaler-wetan, naon nu katingali?
Gunung Gede, djiga nu ngadjak balik, ...........
pikeun nu aja di pangumbaraan mah meh kapiuhan!
Piraku henteu ngaraos waas sareng sedih, upami ningali gunung-gunung
narembongan, malah upami ditjipta ku manah, Gunung Pangrango mah siga ngadjogo,
bangun nu diharudum ............. disimbut
halimun, ngadagoan nu atjan sumping, nja eta nu ngantjlang di pangandjangan, njeri
dumeh ditilar ku djantung ati, katingalina semu ngujung. Nanging ngujung-ngujung
oge djadi tjitjiren nagri ............ nagara Padjadjaran nu kiwarina kantun
ngaran.
Tuh, geuning rasa urang Sunda tina kaalusan alam teh sakitu agengna, ana
digambarkeun ku basa, tembres kaalusanana, tebih pisan sareng sisindiran: Kapinis
di mana mandi!
Dina Encyclopaedie kaungel deui jen aja oge dangdingan dina basa
Sunda, tapi nurutan aturan dangdingan Djawa, sarta upama ditilik tina
kabinangkitan mah taya pangadjina, sakadar ngan pikeun nembongkeun pangaruhna
agama Islam bae nu geus kurang leuwih 400 taun tumuwuhna ti tanah Pasundan.
Edaas, aja hina kaajaan Kasusastran Sunda! Naha jaktos kitu?
Tjing mangga ieu araos dadamelan R.
Hadji Abdulsalam, nu ngagurit wawatjan Rengganis!
Dina waktos Iman Suwangsa bade ditilar angkat ku Dewi Rengganis, kieu
ditjiptana:
KINANTI
Guguling nu digugulung,
dianggo tilam kaeling,
kaeling ka nu geus mulang,
ngahuleng lengleng ngalingling,
kawas nu katinggal hilang,
ku nu mulang mentas maling.
Dina ieu dangdingan tembong kaalusanana basa Sunda, harus ngentrung sada
kenong, nangningnung matak sararenang, narik kana hajang ngahariring, tur
maksudna omongan henteu kasilep ku sora, henteu kasedekkeun ku pangharus. Geura
mangga lenjepan, djiga pisan Iman Suwangsa nu keur kaedanan teh, leungiteun
katineung, ngagugulung guguling dianggo tilam kaeling. Eling ka saha? Ka nu
geus mulang. Bawaning ku nineung dugi ka ngahuleng lengleng ngalingling. Teu
benten sareng nu katinggal hilang. Saha nu hilangna? Nu mulang mentas maling!
Maling naon? Maling katineung!
Geuning wawatjan Rengganis mah sakitu saena boh basana, boh ungkarana!
Piraku henteu kalebet kana buah-kabinangkitan!
Sarengna deui urang Sunda teh henteu wungkul tuturut munding, margina
salian tina dangdingan anu madjarkeun kenging niron tina aturan dangdingan
Djawa teh, ngabogaan oge aturan sorangan. Geura tingalian Tjarios Lutung
Kasarung.
Tjarios Lutung Kasarung teh umurna kahot pisan, margi harita teh di urang
teu atjan aja aturan njawah, alam ngahuma keneh. Ku emutan parantos aja rebuna
taun, margina numutkeun ahli sadjarah, aturan njawah teh samemeh urang Hindu
darongkap ka Pulo Djawa (batja: Nusa Selatan. Red.) oge, parantos aja.
Ari ieu samemeh aja aturan njawah, tetela parantos lawas. Parandene kitu urang
Sunda alam harita parantos ngabogaan aturan ngadangding nu henteu sakarupi
sareng aturan dangdingan Djawa, tur kasaean basana sareng ungkarana henteu
kawon.
Supados nu maraos iasa ngajakinkeun, ieu di handap ditjutat radjahna, nja
eta minangka do’ana ki Djuru-pantun upami bade medar eta lalakon:
Bul ngukus mendung ka manggung,
ka manggung neda papajung,
ka dewata neda maap,
ka pohatji neda sutji;
kuring rek diadjar ngidung,
nja ngidung tjarita pantun,
ngahudang tjarita wajang;
njilokakeun njuktjruk laku,
njuktjruk laku nu rahaju,
mapay lampah nu baheula,
lulurung tudjuh ngabandung,
kadalapan keur disorang;
bisina nerus narutus,
bisina naradjang alas,
da puguh galuring tutur,
ngembat papatah tjarita;
ti mendi pipasinieun,
ti mana pitjaritaeun,
tetep mah tina kahjangan,
ditandean tjupu manik,
tjupu manik astagina,
diwadahan ku mendepun,
diteundeun di djalan gede,
dibuka ku nu ngaliwat,
ku nu terang bidjaksana,
ku nu weruh di semuna,
ku nu rantjage di hate,
dibuka pating haleuang,
nu menta dilalakonkeun.
Upami disidik-sidik, katawis jen ieu dangdingan teh sanadjan henteu sami
sareng aturan Djawa (Sinom, Asmarandana, Kinanti s.s.t.) nanging tetela eta teh
sanes basa ladjuran, margi kabeungkeut ku aturan, babakuna ku runtujan ketjap nu
meh sasora. Upami dilenjepan sareng diraraoskeun sarina, dugi ka karaosna ku
djisim kuring mah asa nguping tatabeuhan, komo upami dihariringkeun disarengan
ku katjapi, sugan mah asa di sawerga-loka! Geura mangga hariringkeun dua
djadjar bae heula: Bul ngukus mendung ka manggung; ka manggung neda papajung;
tungtungna ketjap: mendung, manggung sareng papajung, kakupingna
teu benten sareng djentrengna katjapi atanapi gungna goong!
Sakitu saena basa Sunda teh, dugi ka matak pahili sareng tatabeuhan!
Ulah ngagumudjengkeun, djuragan, margi njarios kitu teh sanes rahul, mung
teras sareng kajakinan hate, tur henteu lepat-lepat teuing upami basa
disamikeun sareng tatabeuhan teh, margi upami diutjapkeunana ku nu tiasa,
kapendak sarina, ninggang sareng wirahmana, sami bae matak kapintjutna sareng ku
tatabeuhan, sami pada matak ngaresmikeun manah.
Anu ngarang tjarios Lutung Kasarung teh tetela budjangga linuhung, sanes mung
iasa ngareka ungkarana bae, nanging oge iasa ngedalkeun tjiptaan manahna, tur henteu
nembrak, tjaang dina sadjeroning peteng, poek dina sadjeroning tjaang.
Mangga maranahan, naon maksadna Ki Budjangga: lulurung tudjuh ngabandung,
kadalapan keur disorang?
Emutan djisim kuring mah, manawi pidjalaneun urang hirup, nja eta sadjaba
djalan nu ajeuna keur disorang teh aja deui tudjuh. Moal djalan nu 7 rupi teh nu
disebat:
Mim-pipitu tea? Margina Ki Budjangga mere kateranganana tina eta omongan
teh kieu:
bisina nerus narutus,
bisina naradjang alas (= sasab)
palias nerus narutus,
palias naradjang alas,
da puguh galuring tutur,
ngembat papatah tjarita.
Nanging kitu oge saukur manawi, margi dugi ka ajeuna oge kana maksadna eta
omongan teh teu atjan aja nu iasa maparin katerangan nu sampurna.
Tuh, geuning arin dadamelan budjangga nu enjaan mah aja basa nepi ka teu
kaharti, mung maksadna karasa, tur karasana teh nurutkeun pangrasana nu
ngarasakeun!
Dina palebah njarioskeun Lutung leumpang, kieu pokpokanana:
Balik gasik leumpang gantjang,
kodomang lutung pandeuri,
leumpangna dumontjadontja,
buntut boreleng kantjana,
buntut emas ditjentangkeun,
nja hurung sariga lajung,
nja herang sariga bentang,
Mangga tjipta ku manah, kumaha petana lutung leumpang. Aja tetela, atra —
netra; pikeun njipta lutung leumpang teu aja deui piketjapeunana sadjaba ti: kodomang!
Geura mani katingali ranggoasna teh, wantuning lutung mah pandjang leungeun batan
suku. Kitu deui leumpangna: dumontja-dontja, siga nu keur
ngadontja teh kawas nu rek luntjat, kawantos katiasana lutung mah mung
luluntjatan.
Tjonto-tjonto nu kaungel di pungkur teh mung sakadar pikeun djadi saksi
bae, jen dina basa Sunda teh aja karangan-karangan sarae basana, boh dirakit
dangding boh diwuku bae, sugrining buahna kabinangkitan nu ditembongkeun
kasaeanana ku basa, nja eta nu disebat ,,kasusastran” tea.
Kantenan pisan saniskanten rupi oge, nembe katingali sae-awonna upami
sumerep kana lelembutan.
Sapertos basa Sunda, sae soteh tjek nu
resep, tjek nu tiasa ngararaoskeun sarina. Dupi nu teu resepeun mah, lapur,
teras bae ngalindur, kasarung dina leuweung-kabingung, ngantjlang dina
sagara-samar, bingung ka saha nja ngindung, samar ka saha nja mibapa, margi
paratos djadi ,,Sunda-paranakan”, kunu dipundjung teu diaku, ku bangsa sorangan
parantos teu dipisanak, da bongan henteu panger, ngahihina banda tuturunan,
tuturut munding milu njebutkeun: Sunda-sundek, teu bogaeun kasusastran!
Para mitra bangsa Sunda anu tatjan kagoda!
Mangga teraskeun padamelan andjeun maksud ngamumule basa Sunda teh, sangkan
kasusastran Sunda, nu tetela ajana, tiasa ngarekahan, tur ngawuwuhan
kamaheranana. Margina basa teh gambarna bangsa, upami basana teu dipiara,
bangsana oge katalajah. Ulah mangmang, basa nu diomongkeun ku ± 8 maliun
(batja: ± 20 maliun. Red.) djelema, moal tiasa leungit!
Djuragan-djuragan nu parantos lebet kana golongan Sunda paranakan,
mugi ulah kamalinaan, djongdjon kadalon-dalon, bisi lebet kana paripaos:
,,djati kasilih ku djunti”, hanas eta ,,taman parantos kaliung ku situ”, sugan
bae isuk djaganing pageto, situ teh bisa kaliung deui ku taman.
(P a r a h i a n g a n).

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Baso
Baso mangrupa angeun nu dibukuran emih atawa mihun maké daging baruleud sagedé-gedé kaléci[1]. Baso téh asalna ti Tiongkok.[1] Baso miboga bahan dasar daging nu dicincang tuluy dicampurkeun jeung aci.[2] Biasana dipidangkeun maké saos, kécap, jeung sambel.[3] Baso téh mangrupa salah sahiji kadaharan nu ngandung protein.[2] Baso dipikaresep pisan ku balaréa, utamana mah ku awéwé, ku sabab baso nu maké saos, sambel jeung kécap kacida segerna.[3] Baso biasana dijual maké gorobag surung atawa aya ogé ditempat nu matuh.[3] Hargana kahontal ku balaréa, ku sabab kitu baso téh geus jadi kadaharan sapopoé masarakat Indonésia.[3]
Cara nyieun[édit | édit sumber]
Pikeun nyieun baso téh, sadiakeun bahan-baanna, saperti daging sapi, tipung aci, baking soda, jeung endog katut ditambahan es batu[3]. Pikeun bungbuna, lemeskeun bawang beureum, bawang bodas, uyah jeung pécin saperluna nepi ka karasa pas, gumantung kana kahayang, bisa ogé ditambahan pedes saperluna.[3]
Prak-prakan nyieun basona mah, campurkeun daging sapi, tipung aci jeung baking soda, endog sarta bungbu anu geus dilemeskeun, tuluy giling nepi ka lemes, bari ngagiling tambahan ku és batu saeutik-saeutik nepi kalemes tuluy rawatan.[3] Taheurkeun cai dina panci nepi ka ngagolak, tuluy adonan baso nu tadi dibuleud-buleudkeun sakahayang tuluy asupkeun kana cai anu ngagolak téa, tungguan nepi ka basona ngararambang tuluy jait, tiiskeun.[3] Bahan-bahan pikeun ngabungbuan cai basona nyaéta cai saperluna (ci kaldu tulang sapi),1 sdt pedes, bawang bodas, pécin, uyah saperluna.[3] Kabéh bahan-bahan nu tadi dilemeskeun tuluy tumis maké minyak saeutik nepi ka seungit tuluy tambahkeun ka cai atawa kaldu sapi anu geus ngagolak saméméhna pamungkas asupkeun baso[3]. Sabada éta siapkeun mangkok sarta mie konéng, soun atawa bihun, sosin tuluy asupkeun baso jeung caina, tong poho tambahan ku saos,kecap jeung sambel[3]
Rujukan[édit | édit sumber]
- ↑ a b Danadibrata, R.A. (2006). Kamus Basa Sunda R.A. Danadibrata. Bandung: Kiblat Buku Utama. p. 69. ISBN 9793631937.
- ↑ a b Repository UGM. Bakso Diaksés ping 16 Oktober 2017.
- ↑ a b c d e f g h i j k "resepmasakanindonesia.info - Resources and Information.". resepmasakanindonesia.info. Diakses tanggal 2017-10-16.


text:
Ratu Balqis
Ratu Balqis (Basa Arab: ملكة بلقيس) nyaéta saurang ratu anu maréntah Karajaan kuno Saba nu disebutkeun dina Kitab Suci Ibrani, Perjangjian Anyar jeung Qur'an. Dongéngna ogé aya dina carita legénda ti Éropa, Étiopia, Arab, Pérsia, nepi ka India salila mangabad-abad. Sababaraha bangsa, utamana bangsa Étiopia, nganggap Ratu Balqis salaku anu nanjeurkeun dinasti kakaisaran Étiopia nu masih maréntah nepi ka tanggal 12 Séptémber 1974 mangsa digulingkeunnna Kaisar Haile Selassie I.[1] Ratu Balqis katelah geulis, soméah, pinter, loba pangaweruhna, wijaksana, sarta mingpin maké haté awéwé tapi maké sirah lalaki.[1] Nagara Saba nu dipingpinna makmur, tingtrim, sarta jadi pusat padagangan.[2] Ibukota Saba dipercaya aya di Ma'arib kota deukeut Sana'a, ibukota Yaman ayeuna. Salian Yaman, nagara Saba ngawengku Éritréa jeung Étiopia ogé.
Carita dumasar kana Qur'an[édit | édit sumber]
Carita Ratu Saba aya dina Qur'an Surah An-Naml ayat 20-44. Qur'an teu langsung nyebut ngaran Balqis salaku Ratu Saba, ngan tradisi Arab boga kapercayaan yén ngaran Ratu Saba téh Balqis atawa Bilqis. Carita Ratu Balqis mimiti dipikawanoh nalika Manuk Hud-hud telat manggihan Nabi Sulaéman.[3] Disebutkeun bohna Hud-hud teu lila datang, sarta ngomong: "Kuring geus nyaho hal nu anjeun can apal jeung kuring mawa ka anjeun ti nagara Saba hiji warta penting nu bener. Kuring manggihan wanoja anu maréntah di dinya, sarta manéhna mibanda sagalana jeung ngabogaan tahta nu gedé. Kuring manggihan manéhna jeung kaumna nyembah panonpoé, lain Alloh ... "[4] Salian ti dongéng Hud-hud, numutkeun legénda, dicaritakeun yén manéhna cicing di karaton nu mibanda 360 jandéla nu bisa ngasupkeun cahaya panonpoé saban isuk saméméh manéhna sujud di hareupeunna.[2]
Ngadéngé kitu, Nabi Sulaéman ngirimkeun surat nu eusina naséhat ka Ratu Balqis supaya nyembah Alloh.[5] Surat éta dibawa Manuk Hud-hud jeung ditarima sorangan ku Ratu Balqis. Sanggeus maca éta surat, Ratu Balqis ngumpulkeun para gegedén di nagarana pikeun ménta saran perkara surat nu kakara ditampa. Ieu nempokeun sakitu manéhna Ratu nu perkasa, tetep wijaksana dina nyanghareupan masalah. Mangka pokna, "Yeuh para gegedén. Saéstuna geus nepi ka kuring surat anu mulya ti Sulaéman. Eusina yén urang teu meunang sarombong ka manéhna sarta kudu datang serah bongkokan. Cing kuring béré bongbolongan dina ieu urusan. Kuring moal mutuskeun ieu perkara satungtung can musawarah jeung aranjeun."[6]
Para gegedén ngajawab, "Urang boga kakuatan pakarang jeung boga balad nu lébér wawanén. Ngan éta perkara téh sumerah ka anjeun. Mangga geura émutan waé sanéskanten anu badé diparéntahkeun ku anjeun."[7]
Sanajan dibéré saran kitu, Ratu Balqis tetep diplomatis. Manéhna teu satuju cara kakasaran jeung milih kawijakan nu leuwih tenang. Mangka manéhna nyarita, "Saéstuna raja-raja upama asup ka hiji nagara sok tuluy ngarugrug éta nagara. Para gegedénna nu mulya sok diharinakeun ku manéhna. Jadi kuring rék ngirimkeun hadiah waé ka manéhna. Saterusna kuring rék ngadago-dago naon anu dibawa mulang ku para utusan."[8]
Atuh Ratu Balqis saterusna ngirim utusan nu mawa hadiah keur Nabi Sulaéman. Basa utusan éta datang, Sulaéman nyebutkeun, "Naha pantes maranéh mantuan kuring ku kabeungharan? Sabenerna naon geus dibikeun Alloh ka kuring leuwih hadé tinimbang naon anu dibikeun ku maranéh, tapi maranéh ngarasa reueus kana babawaan maranéh. Baralik deui ka ditu, pasti kuring bakal datang ka nagara maranéh bari mawa tentara nu moal bisa dilawan jeung pasti kuring bakal ngusir maranéh ti nagara (Saba) bari dihinakeun jeung maranèh bakal jadi tahanan anu euweuh hargana."[9]
Utusan éta baralik deui ka nagara Saba jeung ngadongengkeun pangalamanna ka Ratu Balqis. Ngadéngé kitu Ratu Balqis jadi boga maksud hayang manggihan sorangan Sulaéman. Kahayang Ratu Balqis geus kanyahoan tiheula ku Nabi Sulaéman. Anjeunna buru-buru maréntahkeun sakabéh bala tentara nu mangrupa manusa, sato, jeung jin pikeun siap-siap ngabagéakeun datangna Ratu Balqis. Nabi Sulaéman lantas maréntahkeun supaya mindahkeun singasana Ratu Balqis ka karaton manéhna bari rada dirobah saeutik.[10]
Basa Ratu Balqis datang, manéhna ditanya ku Sulaéman, "Dupi singasana anjeun sapertos kieu?" Ratu Balqis ngajawab, "Meni siga pisan singasana kuring."[11] Manéhna kataji ningali singasanana nu geus jauh ditinggalkeun di nagarana beut aya di dinya.
Saterusna Ratu Balqis dibagéakeun asup ka karaton Raja Sulaéman. Tapi, basa leumpang di karaton, sakali deui Ratu Balqis katipu, disangkana lanté karaton Sulaéman dijieun tina cai, manéhna nyingsatkeun lawonna nepi ka katénjo bitisna. Numutkeun carita, éta téh akal-akalan Sulaéman keur ngabuktikeun bener hentu sangkaan réhna suku sang Ratu buluan siga domba.[12] Dawuh Sulaéman, "sabenerna lanté karaton téh dijieun tina kaca" Kajadian éta ngakibatkeun Ratu Balqis ngarasa pohara érana. Rupa-rupa pangalaman éta ngajadikan Rtau Balqis sadar kana kalemahan dirina, maka pokna, "Duh Gusti, tétéla kuring geus zalim ka diri kuring sorangan, jeung kuring nyerahkeun diri ka Sulaéman sarta Alloh pangéran alam."[13] Ahirna manéhna ditikah ku Nabi Sulaéman.
Patilasan Ratu Balqis[édit | édit sumber]
Nepi ka kiwari masih aya patilasan ti Ratu Balqis di Yaman. Di antarana aya kuil nu disebut Kuil Balqis nu aya di propinsi Marib. Kuil éta, nu disebut ogé Tahta Balqis, gerbangna mangrupa 6 pilar sajangkung 5 méter, sarta dijerona aya podieum, pakarangan, tembok jangkung, jeung kanal irigasi.[1] Dipercaya yén situs éta diwangun abad ka-10 SM, sajaman jeung mangsa Ratu Balqis mingpin nagara Saba.[14] Para ahli arkéologi masih ngaharep bakal manggih wangunnan séjénna di tempat éta nu bisa muka leuwih loba perkara misteri sabudeureun Ratu Balqis.
Patilasan séjénna kapanggih waktu para ahli génétika mariksa DNA urang Étiopia. Hasil analisis nempokeun réhna 40%-50% génomna béda jeung urang Afrika séjénna ku sabab aya pangaruh nu asalna ti wewengkon Levant. Ceuk para ahli pacampuran génétika éta lumangsung ti 3.000 taun ka tukang.[15] Taksiran waktu (3.000 taun) jeung tempat asalna (Levant) tina aliran gén ka Étiopia, sajalan jeung carita dina legénda panggihna Ratu Balqis jeung Nabi Sulaéman, pamingpin ti dua nagara nu pajauh tempatna. Hubungan éta masih aya tapakna dina budaya Ethipia modérn kaasup dina peta génétisna.[15]
Keur ngahargaan ka Ratu, astéroid nu kapanggih ku August Kopff tanggal 16 Fébruari 1906 ti Heidelberg, Jerman dibéré ngaran 585 Bilkis.[16] Aya ogé astéroid anu dibéré ngaran 1196 Sheba, nyaéta nu kapanggih 21 Méi 1931 ku Cyril Jackson ti Johannesburg, Afrika Kidul.[17]
Rujukan[édit | édit sumber]
- ↑ a b c "Woman of Distinction: Balqis, Queen of Sheba" (dalam Inggris). AlShindagah. Diakses tanggal 2015-11-05.
- ↑ a b "The Queen of Sheba (Balqis) in the Quran" (dalam Inggris). Bayynat.org. Diakses tanggal 2015-11-05.
- ↑ Q.S. An-Naml:20
- ↑ Q.S. An-Naml:22-24
- ↑ Q.S. An-Naml:28
- ↑ Q.S. An-Naml:29-32
- ↑ Q.S. An-Naml:33
- ↑ Q.S. An-Naml:34-35
- ↑ Q.S. An-Naml:36-37
- ↑ Q.S. An-Naml:38-41
- ↑ Q.S. An-Naml:42
- ↑ "Queen of Sheba" (dalam Inggris). Encyclopædia Britannica. Diakses tanggal 2015-11-05.
- ↑ Q.S. An-Naml:44
- ↑ "Queen of Sheba's temple restored" (dalam Inggris). BBC. Diakses tanggal 2015-11-04.
- ↑ a b "Ethiopian Genetic Diversity Reveals Linguistic Stratification and Complex Influences on the Ethiopian Gene Pool" (dalam Inggris). ScienceDirect. Diakses tanggal 2015-12-06.
- ↑ "585 Bilkis (1906 TA)" (dalam Inggris). JPL Small-Body Database. Diakses tanggal 2015-12-08.
- ↑ "1196 Sheba (1931 KE)" (dalam Inggris). JPL Small-Body Database. Diakses tanggal 2015-12-08.


text:
Hasil Pencarian
Hasil pencarian untuk kata kunci ngalantarankeun (3)
- Kampung Kuta Pantrang Nanggap Wayang
25 Jul 2004 - 8:56 pm
Hasil Lokakarya Aksara Sunda yang dilaksanakan atas prakarsa Pemda TK I Prop. Jabar dan Fakultas Sastra Universitas Padjadjaran, tanggal 21 Oktober 1997, adalah peristiwa budaya yang sangat besar dan mendasar "bagi" peradaban Sunda. Bangsa yang mempunyai sistem ortografis sendiri, berkemungkinan untuk menjadi bangsa yang "besar".
- THE CELESTINE PROPHECY(Manuskrip Celestine anu medar Konsep Evolusi Manusa jeung Kamanusaanana)
25 Apr 2002 - 3:54 am
Buku The Celestine Prophecy, karangan James Redfield ditarjamahkeun ku Alfons Taryadi. diterbitkeun ku Gramedia Pustaka Utama, 1999, citakan ka-3 kaitung buku nu laris, malah loba panganutna, kaasup di Indonesia oge. Ceuk beja mah ieu buku teh gambaran tina pamadeganana kelompok Greenpeace, anu miharep kapiarana lingkungan alam di sakuliah bumi.
Pamadeganana miang tina alam transenden - spiritual - pangpangna kamekaran spiritual personal anu cenah boh ku elmu pangaweruh, ku filsafat malah ku agama oge hal nu transenden spiritual ieu teh can bisa katerangkeun kalawan eces. Aya udagan anu dasar pisan nu rek dihontal ku The Celestine Prophercy nyaeta perlu ayana definisi anyar, pangpangna nu ngeunaan HAKEKAT TUHAN jeung HUBUNGAN URANG JEUNG TUHAN (kaca:51)
- CARITA PARAHIYANGAN
30 Nov 2001 - 1:06 am
Carita Parahiyangan teh hiji naskah kuno titilar Karuhun Urang sunda ti Galuh anu pohara munelna, ieu naskah teh luhur pisan ajen sajarahna, teu eleh ajenna najan dibandingkeun jeung pararaton atawa Nagarakretagama, nyaeta anu nyaritakeun hal ihwal katut kaayaan Singasari jeung Majapahit.
Carita Parahyiangan eusina nyarsilahkeun kaayaan pulo Djawa anu nyurug ka bagian Beulah kulon jeung sabagian ka Beulah Wetan; malah nyarsilahkeun Raja Sanjaya basa angkat ti Galuh ka tatar Wetan.
Tempat-tempat atawa daerah anu ditulis dina ieu naskah Carita Parahiyangan sabagian parantos kaungsi raratanana, sarta ti eta tempat-tempat teh loba bahan-bahan sejenna anu bias diguar.


text:
Hasil Pencarian
Hasil pencarian untuk kata kunci rempeg (2)
- UPACARA NGARAS INgawasuh Dampal Sampean Ibu & Rama ku Putrana dina Runtuyan Upacara Nikah Adat Sunda
7 Oct 2002 - 1:39 am
Dina danget ayeuna, upacara Ngaras, parantos prah diaranggo, pangpangna ku juru rias, sareng para ahli nu ngajejeran upacara nikah adat Sunda boh di dayeuh boh di pilemburan. Malah parantos ngawitan aya seler bangsa (etnis) non Sunda, anu "kabita" ku upacara ngaras. Dugi ka-anjeunna palay ngalaksanakeun upacara ngaras nalika nikahkeun putra-putrana. Sim kuring pribadi nyiptakeun upacara ngaras teh taun 1983. Ti harita mah kaetang sering ngajejeran acara ngaras di lingkungan urang Sunda, kantos oge ngalaksanakeun upacara ngaras di lingkungan kulawarga (etnis) Betawi, Jawa, Padang, Batak, Menado, Bengkulu, Palembang, malah kantos nu salasawios pangantenna bangsa Perancis, Amerika, Jepang sareng Cina, nanging anu parantos ngagem agama Islam; margi ieu upacara ti awitna mula pamianganana teh tina ajen-inajen anu Islami.
- Kawih Sunda I
21 May 2002 - 1:05 am
Kanggo nyaosan anu mikapalay supados lagu-lagu/kawih Sunda diwuwuhan deui, ieu kahaturkeun. Kapayunna bade dirempegan ku lagu-lagu panambih Tembang Sunda/Cianjuran. Aya oge anu mundut supados dimuat lagu poko Tembang Sunda/Cianjuran. Insya-Alloh hiji waktos mah tiasa kasubadanan.
Sumangga wilujeng ngahariring, mulangkeun panineungan, ngawawaas anjeun di pangumbaraan.


text:
Badan Tanaga Atom Internasional
Badan Tanaga Atom Internasional (basa Inggris: International Atomic Energy Agency/IAéa) nyaéta hiji organisasi indepénden nu ngadeg tanggal 29 Juli 1957 kalayan tujuan pikun mromosikeun digunakeunnana tanaga nuklir sacara daméy sarta nyegah digunakeunnana keur kaperluan militér.
Markas IAéa aya di Wina, Austria. IAéa anggotana aya 137 nagara.
Dina taun 1981–1997, IAéa dipingpin ku Hans Blix. Pupuhu IAéa kiwari nyaéta Mohamed ElBaradei.
Tanggal 7 Oktober 2005, IAéa jeung Diréktur Jéndralna Mohamed ElBaradei meunang pangajén perdaméyan Nobel taun 2005 keur usahana dina ngawatesan panyebaran pakarang nuklir.
Diréktur Jéndral[édit | édit sumber]
Pajabat Diréktur Jéndral IAéa:
Pranala luar[édit | édit sumber]
- (en) Loka resmi


text:
Nami lengkap Nabilah Ratna Ayu Azalia, nu hartosna istri nu pinter, ciga permata sareng geulis ciga kembang. Bobor kaping 11 November1999. Yuswana nembe 12 taun. Golongan Darah B. Hobina nyanyi, dance, basket, renang. De Nabila teh resep ka Doraemon. Ayena the nembe kelas 6 SD. Di sakolana resep ka pelajaran IPA, kesenian, agama, sareng Bahasa Inggris. Hobina baca buku manajemen ameh janten pengusaha anu sukses. De Nabila teh resep kanu tuangeun nu lada-lada, upami tuangeunna teu aya ladaan de Nabila sok alim emam. Lagu nu dipikaresepna nyaeta kokoro.
Langganan: Posting Komentar (Atom)


text:
Kuring nyobian pikeun ngaronjatkeun situs abdi urang PageSpeed. Sajauh jadi alus, abdi nampi skor tina 91 titik keur mobile na 97 titik pikeun desktops maké Google PageSpeed wawasan.
Sanajan kitu, lamun kuring nambahan layanan CDN pikeun CSS, Semalt, sarta gambar, skor mobile pakait ka 79 bari skor desktop tetep dina 97 titik - best tank for clouds vape.
patarosan abdi: Naha keur kuring narima core handap nalika maké CDN? Aya henteu warnings tambahan dina kaca laporan Google PageSpeed Semalt, ngan éta skor mobile pakait ku 12 titik.
Kuring maké zone tarikan SemaltCDN kalawan setélan standar.


text:
Sunday, 17 June 2012
0
Fikmin Sunda: Ngudag Buronan
Kuring ngajleng. Rikat ngarawél kerah bajuna “Jadi manéh mangkelukna nu ngajual narkoba?!” cekéng téh bari nodongkeun péstol. Manéhna nyurungkeun kuring. Tuluy lumpat tipaparétot. Bedas siah! Teu kuat ngudag deui, asa capé, ti isuk-isuk ngudag buronan. Ti kajauhan aya nu lunga-lengo di pager imah gedong. Kuring curiga. Tuluy ngalabrak “Manéh baladna?! Ngaku siah, di mana buronan uing nyumputna?!” Nurustunjung, ditodong péstol téh kalahka lumpat. Teuing saha nu ngabocorkeun misi rusiah polisi. Kaluar jalma tiluan néwak kuring. Blus kuring di jongklokeun ka jero mobil. Suku kuring diborogod. Gaplok! Sirah ditampiling. Péstol kuring dirampas. “Mawa péstol cai sagala” pokna ngagakgak “Euh jalma, nepika gélo kieu ku dunya…” baturna gogodeg. Sora sirineu ngahieng, néjéhan ceuli kuring…
[17 Juni 2012 17:48:00]
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
Suhu
Suhu némbongkeun darajat panas barang. Gampangna, beuki luhur suhu hiji barang, beuki panas barang kasebut. Sacara mikroskopis, suhu ngagambarkeun énergi anu dipiboga ku hiji barang. Saban atom dina hiji barang téh usik boh dina wangun pipindahan boh gerak di tempat nu mangrupa geteran. Beuki bédas énergi atom-atom nu nyusun sahiji barang, beuki luhur suhu barang kasebut.
Suhu ogé disebut temperatur.
Eusi
Pakakas ukur suhu[édit | édit sumber]
- Artikel utama: Térmométer
Sacara kualitatif, urang bisa nyaho yén suhu nyaéta rasa tiis atawa haneutna hiji barang anu dirasakan mangsa urang nyabak éta barang. Sacara kuantitatif, urang bisa nyaho luhur handapna suhu kalawan ngagunakeun térmométer. Suhu bisa diukur ngagunakeun térmométer anu eusina cai raksa atawa alkohol. Kecap térmométer ieu dicokot tina dua kecap nyaéta thermo anu hartina panas sarta méter anu hartina ngukur (to measure).
Wanda térmométer[édit | édit sumber]
Sawatara rupa térmométer:
- térmométer alkohol
- térmométer basal
- térmométer cai raksa
- térmométer sungut
- térmométer Galileo
- térmométer infra beureum
- termometer cacai kristal
- térmistor
- bi-metal mechanical thermometer (térmométer mékanik 2 pelat logam)
- electrical resistance thermometer (térmométer résistansi listrik)
- reversing thermometer
- silicon bandgap temperature sensor
- six's thermometer, ogé dipikawanoh minangka maximum minimum thermometer
- thermocouple
- coulomb blockade thermometer
Térmométer anu mindeng dipaké[édit | édit sumber]
Térmométer anu biasana dipaké nyaéta:
Térmométer gelas belenong (cai raksa atawa alkohol)[édit | édit sumber]
- Maké gelas nu ngabelenong (bulb) dina tungtung handap tempat nandéan cacai, sarta bumbung heureut (liang kapilér) pikeun nandéan cacai nu ngalaman robahan volume atawa tempat pikeun nadah mekarna cacai.
- Dumasar kana prinsip yén hiji cacai volumena robah luyu jeung suhuna. Cacai anu dieusikeun sakapeung alkohol anu boga warna tapi ogé bisa cacai métalik anu disebut cai raksa atawa mérkuri, duanana mekar lamun dipanaskeun sarta méotan lamun ditiiskeun
- Aya angka di sapanjang bumbung gelas anu jadi tanda bédasna suhu.
- Kautungan maké térmométer gelas belenong di antarana urang henteu merlukeun pakakas bantu, rélatif murah, henteu gampang kacampuran bahan kimia antukna cocog pikeun laboratorium kimia, sarta konduktivitas panasna leutik.
- Kakuran térmométer gelas belenong antara séjén gampang peupeus, gampang kacampuran cacai (alkohol atawa mérkuri), kakotoran (kontaminasi) ku gelas/kaca, sarta ngukur anu rumit.
- Dina pamakéan térmométer gelas belenong, urang kudu nangtayungan geléas belenongna tina benturan sarta nyingkahan ukar-ukur anu ngaleuwihan skala térmométer.
- Sumber kasalahan térmométer gelas melendung:
- - time constant effect, waktu anu diperlukeun pikeun konduksi panas ti luar ka tengah pipah kapilér
- - thermal capacity effect, lamun massa barang anu diukur rélatif leutik, baris réa panas anu diserep ku térmométer sarta ngarobah ukuran suhu sabenerna
- - cairan (alkohol, mérkuri) anu kapegatkeun
- - kasalahan maca
- - kasalahan nganclomkeun
Térmométer kumparan[édit | édit sumber]
Ngagunakeun hiji beulitan kumparan coil (pelat gepéng) anu dijieun tina logam anu sénsitip kana panas, dina tungtung spring aya panunjuk (pointer). Lamun hawa panas, coil (logam) mekar antukna pointer usik naék, sedengkeun lamun hawa tiis, logam murengked sarta pointer usik turun. Sacara umum térmométer ieu katalitianana leuwih goréng dibandingkeun térmométer kaca belenong jeung térmométer digital.
- Mansa maké térmométer spring urang kudu nangtayungan pipah kapilér sarta tungtung alat parasa (sénsor atawa probe) tina benturan/gésékan. Sajaba ti éta, pamakéanana henteu kaci ngaleuwihan suhu nu dina skala pangluhurna sarta kudu diperenahkeun di tempat anu henteu kapangaruhan ku geteran.
Térmométer infra beureum[édit | édit sumber]
Termometer infra beureum, ngukur suhu sacara optik, radiasi énergi sinar infra beureum ti hiji obyék diukur, sarta disajikeun minangka suhu. Ku nyahona jumlah énergi infra beureum anu dipancarkeun ku obyek sarta, suhu obyék kasebut bisa ditangtukeun.
Termometer éléktronik[édit | édit sumber]
Aya dua wanda térmométer éléktronik anu mindeng dipaké, nyaéta thermocouple thermometer sarta resistance thermometer. Biasana, industri ngagunakeun harga résistan 100 ohm dina suhu 0 °C antukna disebut sénsor Pt-100. Pt nyaéta simbol pikeun platinum, sénsivitas standar sénsor 100 ohm nyaéta hargana 0.385 ohm/°C, RTDS kalawan sénsivitas 0.375 sarta 0.392 ohm/°C ogé sadia.
Hijian suhu[édit | édit sumber]
Ngarujuk kana SI, hijian suhu nyaéta Kelvin (K). Skala-skala séjén nyaéta Celsius, Fahrenheit, sarta Reamur.
Dina skala Celsius, 0 °C nyaéta titik di mana cai ngimpel sarta 100 °C nyaéta titik golak cai dina tekanan 1 atmosfir. Skala ieu téh anu pangmindengna dipaké di dunya. Skala Celsius ogé sarua jeung Kelvin antukna cara ngarobahna ka Kelvin cukup ditambahkeun 273 (atawa 273.15 pikeun leuwih benerna).
Skala Fahrenheit nyaéta skala umum anu dipaké di Amérika Sarikat. Suhu cai ngimpel nyaéta dina 32 °F sarta titik golak cai nyaéta 212 °F.
Minangka hijian baku, Kelvin henteu merlukeun tanda darajat dina nuliskeunana. Contona cukup ditulis suhu 20 K waé, henteu perlu 20° K.
Ngarobah Skala Suhu[édit | édit sumber]
Cara gampang pikeun ngarobah skala ti Celsius, Fahrenheit, sarta Reamur nyaéta ku cara nginget perbandingan C:F:R = 5:9:4. Carana, nyaéta (Skala tujuan)/(Skala mimiti)xsuhu. Ti Celsius ka Fahrenheit sanggeus ngagunakeun cara éta, ditambahkeun 32.
Conto:
- 100 °C dina skala Fahrenheit nyaéta 9/5 x 100 + 32 = 212 °F
- 77 °F dina skala Celsius nyaéta 5/9 x (77-32) = 25 °C


text:
Hasil Pencarian
Hasil pencarian untuk kata kunci katara (9)
- Kampung Kuta Pantrang Nanggap Wayang
20 Feb 2006 - 2:34 am
Ku sabab bareto panganten awewe diiwat ku dalang wayang, atuh ti harita karuhun Kampung Kuta ragrag ucap, cadu di lembur nanggap wayang.
Kampung Kuta sacara administratif kaasup ka Desa Pasir angin, Kacamatan Tambaksari, Kabupaten Ciamis. Lemburna teu pati lega, kitu deui jumlah pendudukna. Kahirupan wargana tina tatanen jeung nyadap kawung. Nu ngatur kahirupan warga, keur kapentingan pamarentahan diatur ku RT, RW jeung Kepala Dusun, sedengkeun urusan adat dipupuhuan ku Kuncen jeung kepala adat.
- Ngaruat di Ciburuy ku Kaset Ketuk Tilu
20 Feb 2006 - 2:30 am
Mun tas aya nu cilaka di Situ Ciburuy kudu ngaruat bari nanggap ketuk tilu. Ngan ku sabab kasenian ketuk tilu kiwari geus langka, atuh ngaruat teh cukup nyetel kasetna we wungkul.
Sigana pikeun urang Sunda mah pada apal kana lagu "Bubuy Bulan" anu rumpakana : Bubuy bulan, bubuy bulan sangray bentang, panon poe, panon poe disasate, unggal bulan, unggal bulan abdi teang, unggal poe, unggal poe oge hade. Situ Ciburuy laukna hese dipancing.. jeung saterusna.
- Landong Baeud 2Ku : M. Nana Munajat Dahlan
3 Apr 2005 - 10:29 am
Upami saderek ngagaduhan putra anu bangor jeung badeurna nataku, tong hariwang, Gan Oman gaduh resep anu jetu.
Sayogikeun lawon hideung tilu meter, sisina kaput ku benang koneng, lajeng pilarian kembang samboja seueurna tujuh siki, omat kedah sareng gagangna, teras sayogikeun bata beureun seueurna gumantung kana weton putra Bapa.
- Kampung Kuta Pantrang Nanggap Wayang
21 Jul 2004 - 1:09 am
Hasil Lokakarya Aksara Sunda yang dilaksanakan atas prakarsa Pemda TK I Prop. Jabar dan Fakultas Sastra Universitas Padjadjaran, tanggal 21 Oktober 1997, adalah peristiwa budaya yang sangat besar dan mendasar "bagi" peradaban Sunda. Bangsa yang mempunyai sistem ortografis sendiri, berkemungkinan untuk menjadi bangsa yang "besar".
- Karesmen Ngertakeun Bumi Lamba
7 Nov 2003 - 3:44 am
Cikeruh Ulah Rek Kiruh, Kuduna Canembrang Herang.
Nya Ieu Sirah Cai Ci Sempur, Kudu Dirumat Sangkan Hirup Makmur.
Di dieu Tapak Sasaka, Sirah Walungan Jadi Pusaka.
Lamun Hirup Hayang Nanjung, Piara Ieu Sirah Cikapundung.
Ieu Sasaka Jadi Amanat, Sirah Cai Kudu Dirumat.
Sasaka Karaharjaan, Ku Miara Ieu Sungapan.
Ciri Bakti ka Lemah Cai, Ku Miara Ieu Sirah Cai.


text:
“Urang ayeuna wé ka kuburan téh meungpeung isuk kénéh” saur Abu Ebah. Gap kana payung, ngincig ti payun, dituturkeun ku kuring.
“Kana Angkot Bu?”
“Nya heueuh, kapan supir areuweuh” saurna. Megat angkot henteu lila, jeung panumpangna gé teu loba atuh nyalsé.
“Ayeuna téh meureun poé kasapuluh Rosita maotna nya Neng?”
“Muhun Bu, kasapuluh”
“Ari Gusti nya, bener kuma kapalayna, rencana urang saréréa hayang nyaksian walimahna, ari seug téh ngabring ka kuburan nganteurkeun layonna” saur Abu sedih. Rosita téh kadeudeuh Abu, murid di kolompok pangaosan Halimattu Sadiah.Geulis, nyantri, pinter jeung sabar taya babandinganana. Pangpangna sabar nampi cocobi ti Gusti. Lima taun diganggayong ku kasakit kangker teu aral subaha.
Pokna gé; ”Abdi mah yakin Gusti bakal mintonkeun kakawasaanana ka abdi, kasakit bakal leungit, abdi bébas tinu disebut katunggaraan. Ari jolna ti Gusti mah piraku kudu ditampi jadi katunggaraan”.
Saban poé ngantor, ngageuleuyeung dina sédan beureum nyetiran ku sorangan ka kantorna, di salahsahiji bank Swasta. Rosita boga kalungguhan penting. Anak buahna saurang lalaki ngora Haikal ngaranna, lalaki ngora tur kasép, pinter deuih. Tara loba omong ari lain jeung Rosita mah. Ngan Haikal anu dipercaya nyupiran lamun Ropsita kapaksa teu nyupiran.
Hiji mangsa Rosita kapaksa dibarawa ka Rumah Sakit, sabab di kantor ngadadak ngalenggerek kapiuhan, kasakitna jadi. Nu pangributna tangtu baé Haikal. Rosita dipangku kana mobil geuleuyeung dibawa ka rumah sakit. Tétéla kasakitna geus parna, geus stadieum opat pikaketireun. Haikal teu ninggalkeun dununganana, satia ngadagoan di rumah sakit.Kulawargana anu nungguan ari lain ibuna tangtu lanceukna. Tapi da lanceukna loba anak meureun seseringna nitipkeun ka Haikal. Ray poé ray poé Haikal beuki bingung ngarawat dunungan anu dipicinta jeung dihormatna. Kumaha carana supaya henteu ragab lantaran lain muhrim?
Nya kudu dimuhrim, saur Haji Soleh tatanggana. Haikal wakca ka Ibu Darmadi niat mileuleuheungkeun Rosita anu saenyana geus lila jadi mojang impianna.
“Tapi kapan Si nyai téh gering anu sakitu parnana?”
“Malah éta anu jadi marga lantaran abdi ayeuna ngalamar, malah hoyong ayeuna kénéh dirapalan. Abdi hoyong ngurus Rosita ti saméméhna, supados Ibu henteu répot sareng abdi henteu kagok”ceuk Haikal. Ibu Darmadi ngaleketey manah ngadangu caritaan Haikal kitu. Deudeuh teuing! Gerentes manahna.
“Kasép, ari Ibu mah kumaha jinisna baé, kana karep anu mulya kitu nya panuju baé. Ké lamunna Rosita geus bisa diajak nyarita urang badamikeun baé!” saur Ibu Darmadi. Haikal bangun teu sabar ménta supaya diputus ku Ibu baé, karepna mah poé éta nyaur panghulu ménta ditikahkeun.
Ngan hadéna Rosita bet jiga anu geus nyaho kana pamaksudan Haikal.
“Aik, Ceuceu gé sarua jeung Ibu, panuju kana paniatan hadé Aik, rék ayeuna rék pagéto prung baé atur kumaha hadéna!” Haikal olohok mata simeuteun, nu gering diteuteup mani asa beuki geulis, aurana mancur, belenyéh seuri.
“Aik kanyaah ditarima, Alhamdulillah ka Ceuceu anu sakieu ruksakna aya anu mitineung, nuhun Haikal!” sorana halon, tina juru socana ngaberebey cai kabungah cai kasedih jeung nalangsa.
“Nuhun Aik!” harewosna. Ku Haikal ditangkeup pageuh digalentor diciuman, Ibu Darmadi nangis sumegruk.
Pagétona aya panghulu jeung sajumlah tamu ka rumah sakit, walimah lumangsung tartib aman, saksina pingpinan rumah sakit katut para dokter jeung perawat.
Nya ti harita Haikal geus tara ingkah deui ti sisi ranjang Rosita. Ti mimiti ngamandian meresihan ngahuapan jeung ngalalayanan sagala rupa kapereluan Rosita ti perawat dipenta ku Haikal ari anu luareun pengobatan mah. Saban poé seungit ngadalingding, seungit malati ti lebah Rosita ngagolér, saban poé pamandangan lebah dinya éndah asri, teu weléh wareuteuh bawa ti imah, geus tara ménta deui ti rumah sakit. Saban poé aya kembang boh anggrek boh sedepmalem dina méja pasen istimewa téh. Nu ngalayad rabul, pangpangna kadang kulawarga, kanca mitra jeung mitra-mitra gawé Rosita. Haikal sabar pisan ngurus Rosita, leuwih ti misti, lantaran niatna ogé hayang cacap ngurusna boh tepi ka cageur deui boh tepi ka ku kersana Gusti ngan tepi ka dinya tepung asihna jeung Rosita. Tapi Haikal teu weléh neneda supaya buah haténa cageur deui.
“Aik, Ceuceu amanat poma ulah tepi ka leungiteun lamunna ceuceu disaur ku Gusti kudu mulang poé-poé ieu. Sabab karasana beuki lila beuki beurat nanggung kasakit téh. Didungakeun sing meunangkeun anu bageur, nu béla satia ka Aik.
“Ulah sasauran kitu, kapan urang bakal hirup tepi ka pakétrok iteuk. Masing yakin kana kakawasaan Gusti! Sing yakin, nu mustahil ceuk manusa, Gusti mah tiasa kun fayyakun!”
Haikal teu nyangka lamun poe éta poé panungtungan ngawangkong panjang jeung Rosita. Ditinggalkeun ka apotek ari di apotek mani ngantay. Balik ka kamar Rosita kasampak ranjangna kosong, perawat ngabéjaan yén Ros dibawa deui ka UGD. Gebeg….. atuh meureun kasakitna geus kacida parnana.
“Ros… aduh Ros….” Haikal ngagidig ka tempat anu dituduhkeun ku perawat bari nyusutan cipanon.
“Ulah ka mamana!” saur Dokter, Haikal nyangsaya dina korsi tunggu bari hujan cimata, geus nyampak Ibu Darmadi jeung rai katut rakana Rosita. Malah paman jeung uwana ti Cianjur ogé geus sarumping.
Méméh dokter kaluar ti ruang UGD, Ibu Darmadi geus ngartos naon anu bakal disaurkeun, atuh gubrag ibu Darmadi rubuh kana korsi… kapidara. Poé éta kénéh bada Lohor anu geulis Rosita dianteurkeun ka kuburan…..
“Haikal, hayu bareng jeung Abu urang mulang!” Abu narik leungeun Haikal anu nyuuh na tutunggul, tapi Haikal beuki pageuh nangkeup tutunggul jiga anu embung ngalésotkeun. Kembang samoja murukpluk maruragan kana awakna. Manéhna nyuuh na tutunggul , diiuhan ku samoja, kembangna mangkak barodas.
Pokna: “Deudeuh teuing Rosita lamun kudu ditinggalkeun téh.”
Ari saur Abu: “Kasep,.. Rosita mah geus puguh, geus tepi ka alam padang poé panjang. Heug dungakeun masing nyandingkeun leueuteun ti talaga Al Kautsar. Yu ayeuna mah, urang mulang, kapan pancén urang mah panjang kénéh, puguh deui Ujang mah Haikal, kapan meureun kudu neruskeun hanca garapan Rosita di pausahaanana!”. Haikal gogodeg.
“Hapunten Abu, abdi wangsul upami matapoé tos surup, Insya Allah!”
Abu istigfar “Astagfirullahaladzim, Haikal anaking, Abu moal maksa, heug ku Abu ditinggalkeun, tapi omat engké mulang!”
“Insya Allah Abu….!” Pokna dareuda.
Haikal kakara daékeun balik sabadana dipapagkeun ku ajengan Soléh, wanci sareupna.
(Selagangga 2011)
cinta sajati..


text:
Christina Aguilera
Christina Aguilera mangrupa salah sahiji artis anu kahot, putra ti saurang bapa anu miboga kasang tukang militér jeung indungna anu profésina musisi[1].Christina saurang penyanyi jeung panulis lagu AS anu dipikawanoh miboga kamampuh sora jeung gaya raksukan anu anéh[2]. Aguilera ngamimitian karirna di dunya hiburan nalika umurna 9 taun, minton di Star Search jadi anggota pamaén ti Mickey Mouse Club salila dua taun. Tuluy manéhna ngarilis single All I Wanna Do di Jepang jeung béntang pop lokal Keizo Nakanishi[1]. Christina Aguilera ngaran lengkepna nyaéta Christina Maria Aguilera, nénéhna Chrissy, X-Tina, Baby Jane, jeung Candy[1]. Jangkungna nyaéta 1.56 m anubabar ping 18 Desember 1980 di Staten Island, New York[1]. Taun 1998, Aguilera jadi artis anu moyan nalika ngarilis " Reflection " pikeun soundtrack Disney Mulan[1]. Album self-titled-na dituturkeun ku single Genie In A Bottle anu suksés dijual paling loba di AS[1]. Sabada meunangkeun Grammy 1999 pikeun kategori Best New Artist, single "What A Girl Wants" jeung "Come On Over Baby (All I Want Is You) jadi raja dina tangga lagu deui di bulan Januari taun 2000[1]. Ku ayana lagu-lagu versi Spanyolna Christina anu judulna Mi Reflejo jeung versi jilid LaBelle "Lady Marmalade" pikeun soundtrack Moulin Rouge ogé jadi hits di taun éta[1]. Patali jeung pasualan pribadina, Christina kawin jeung saurang éksékutif rékaman Jordan Bratman anu kawin ping 19 November 2005[2]. Christina Aguilera jeung salakina Jordan Bratman nataharkeun lahirna Max Liron Bratman anu babar ping 12 Januari 2008, tuluy sabulan ti harita Christina minton pikeun nawarkeun DVD anyar Back to Basics: Live and Down Under 2008[1]. Opat single laguna bisa aya dina posisi raja lagu dina daftar Billboard Hot 100, anu meunangkeun tilu kali Grammy Awards jeung sakali meunangkeun Latin Grammy Award[2].