text:
Bagian kahiji
PAGUNUNGAN manjang ngungun, sesa sedih nyaksian gugurna Aditya Kumbakarna. Jagat Pramudita milu kingkin, kaleungitan raksasa budi brahmana. Ombak, angin, panonpoe, bulan, reujeung bentang, piligenti nembongkeun rasa hormatna.
Matak ngangres ningal Gunawan Wibisana. Ti saprak dikantun raka kakasih, wengi arang-arang keresa kulam, siang ampir
tara barangtuang. Damelna munajat ka Nu Kawasa, malar raga-sukma rakana manjing nirwana.
Sri Rama, Laksamana, Prabu Sugriwa, Kapijembawan, Anoman, Anggada, katut parasenapati utama liannya pon nya kitu. Sami raos kaicalan. Minangka tanda hormat ka nu ngantun, perang ngahaja dieureunkeun.
Dalah Rahwana, barang mireng Kumbakarna perlaya, langsung ngajehjer salila-lila. Atuh Indrajit kariripuhan, pak-pik-pek ngeprak ponggawa, ngurusanan nu teu eling.
Sabada pada nyeuceuhan, Dasamuka mulang kasadaranana. Edasna, ari eling, ai goak ceurik aluk-alukan. Dipeper, dibangbalerkeun, weleh teu repeh-repeh. Tungtungna diarantep, didago cageur sorangan.
“Cilaka aing cilaka, saha deui nu bisa diandelkeun. Beak… bangkar…,” ceuceuleuweungan bleg nu eusleum. Eureun ngacaprak, goak deui, disambung ngadingdiut, peresis budak dipaling cocooan.
Munasabah Rahwana bangun putus harepan. Pantes mun hatena ngawitan sur-ser. Jalan pipatieun ngalangkang. Nyao isuk, duka pageto, boa giliran manehna, sanasib jeung Kumbakarna.
Satadina manehna yakin, saha nu rek sanggup nandingan kagagahan adina. Dalah diajak ngarurug kadewatan, saeusi Jonggringsalaka serah bongkokan. Cacak teu gancang diasongan widadari, Kahyangan pasti geus jadi jajahan Alengka. Kari-kari ayeuna, ukur ngalawanan urang marcapada, kasoran kawon jajaten.
“Indrajit!” gorowokna, sabada seubeuh aluk-alukan.
Hemar-hemir Indrajit nyampeurkeun. Satengah dumaregdeg pok nyarita;
“Putra ngantos timbalan salira paduka.”
“Kumpulkeun deui sesa wadyabalad. Siapkeun kareta perang. Ulah kagok kapalang, urang gempur babarengan tentara Si Ramawijaya!”
“Maksadna, Rama Prabu bade ngiring majeng ka
perang?” medan
“Enya!”
“Upami kitu, naon gunana Indrajit.”
“Aing embung nyaksian maneh milu jadi korban,” siga heueuh nyaah ka anak.
“Namung putra ageung kapanasaran. Sakali deui widian mingpin balatentara Alengka.”
Rahwana ngahuleng. Hatena sabil. Sanggeus uleng dipikiran, antukna teu burung nyaluyuan.
“Sakira maneh sanggup, bral didungakeun. Ngan masing inget, sesakeun Si Ramawijaya. Eta mah nu saurang, bagian Ama!”
Kaluar ti karaton, Indrajit langsung ngumpulkeun susa-sesa prajuritna. Diluluguan senapati Trisirah, Trinetra, Trikarya, Narantaka, Dewantaka, Gathorada, Maodara, Wilotaksa, Jajaksa, Akampa, Meta, jeung Mantaka; tujuh rebu limaratus urang tentara raksasa sayaga samakta pakarang.
Bendera perang ngelebet deui. Cahaya beurang moncorong. Bareng jeung meuweuhna sora kalantaka,
pangperangan banajiran getih deui. Ukur dua-tilu panyeupahan, layon prajurit geus pirang-pirang. medan
Sakali ieu mah tentara Alengka perangna siga niat bibilasan. Teu malire jumlah musuh, ngangseg nyedek lir kapal meulah sagara. Sakur nu ngahalangan dicacar-bolang. Dikepruk malik ngamuk. Wani ngajak ijen, gada atawa candrasa bagianana.
Matak gila nyaksian pangawasa Trisirah, Trinetra, jeung Trikarya. Kadia maung bayangan, nyepak, najong, neunggeul, ngegel, sarta naon nu deukeut dipake pakarang. Manggih gunungan batu, laju didungkar. Tuluy dibalangkeun ka tengah-tengah tentara wanara. Ratusan tentara monyet bangkar.
Aya tangkal kai dijejek. Tuluy dibalangkeun kana gundukan prajurit rewanda. Puluh-puluh prajurit ketek ngababatang. Dahanna dipake pedang. Teu saeutik. Balatentara Maliawan ngemasing pati.
Nyaksian rea tentara pejah, gara-gara diamuk tilu senapati Alengka, Wibisana enggal nepangan Sri Rama. Taya deui pitandingeunana, iwal Anggada, carekna.
Harita keneh Sri Rama lajeng nyauran Anggada.
Anggada, anaking, geura tulungan wadyabalad tentara Maliawan. Ulah nungguan jumlah korban beuki loba!”
Bingah liwat saking Putra Resi Subali suwargi ngadangu parendah Sri Rama. Kareungeu nyebat anaking komo. Bagja tinemanan, aing diaku anak ku Sri Rama. Teu ngengkekeun deui, cedok nyembah, sakalian mundut pidu’a, malar aya dina kaunggulan.
Matak deungdeuleueun nyaksian Anggada perang. Teu kungsi sabaraha lila, sajumlahing tentara Alengka tinggal raga. Ngan barang adu harepan jeung Trisirah, Tritentara, jeung Trikarya, katembong siga deuk kalah wowotan. Lain dumeh tarung dihurup ku tiluan, tapi lawanna badis boga nyawa rangkepan.
Jebrod… gulitik… malah sidik ngajoprak teu walakaya.
atuh teu mangkuk sarenghap napas, jlug-jleg harudang deui. Sebrut narajang deui babarengan. Beunang deui, ngabebengkang deui, sakarat tuluy paragat. Ajaib deui bae. Ukur ditinggalkeun ngalieuk sakeudeung, borengkal harirup deui. Naha
“Cilaka! Kaya kieu mah aing bisa beak tanaga!” Anggada rada hariwang.
Kahariwang Anggada katangkep ku Wibisana. Putra Resi Subali digupay. Lajeng diharewosan. “Kasakten Trisirah aya dina sirahna. Teukteuk beuheungna tilu kali, kakara enya-enya paeh. Kakuatan Trinetra aya dina matana. Cokel, tuluy alungkeun ka nu jauh. Sedeng wewesen Trikarya aya dina pundukna. Semplakkeun sing nepi ka misah tina awakna!”
Anggada tandang deui. Sakumaha pidawuh Wibisana, Trisirah ditewek beuheungna. Nyambung deui, kerewek deui, katilu-kalina kakara pejah. Trinetra dicokel panonna. Enya bae henteu bisa hudang deui. Tinggal Trikarya. Rada ragot heula. Tapi, lila-lila mah teu burung ngagulitik. Awakna kutung lebak taktakna. Geus paraeh nu tiluan mah, sesana tinggal nyocolan.
Giliran Indrajit sasayagaan maju. Hanjakal beulah kulon tembong layung. Panonpoe sakeudueng deui nyingkur tukangeun tonggong gunung. Sora tarompet ngear kadenge ka mana mendi, tanda dua pihakanana wajib mundur. Isukan, bareng jeung medalna sangsurya kakara dituluykeun deui.
Tentara Maliawan marulang ka pakemahan. Sajajalan ngageder surak eyah-eyahan. Sarerea gede hate, perang moal lila deui rengse. Sesa Senapati Alengka beuki ngipisan. Ceuk taksiran, paling-paling tinggal lilikuran. Pon kitu deui jumlah prajuritna, dibandingkeun jeung prajurit Guha Kiskenda, tinggal satai kukuna.
Sajaba ti eta, sabada Trisirah, Trinetra, jeung Trikaya gugur, saha deui senapati andala pihak Alengka. Numutkeun Wibisana, hiji-hijina harepan Rahwana tinggal anakna, Indrajit alias Ki Megananda.
“Urang kedah langkung-langkung waspada, sabab baris nyanghareupan musuh tanggoh, nya eta Indrajit,” saurna ka Anoman.
Ras Anoman inget waktu jadi duta ka Alengka. Kasauran Wibisana teu lepat. Kasakten jeung wewesan Indrajit teu bisa dianggap enteng. Gagahna, saktina, ampir papak jeung bapana. Katambah-katambah ngagem pakarang lungsuran dewa. Cacak Anoman ipis pangarti, kurang loba pangabisa, teuing baris kumaha nasibna. Sigana kana beunang dicangkalak, tulur direcah nepi ka pasiksak raga.
“Kumaha onam bapana, Indrajit ahli licik, tukang culika, tandasa kabina-bina.” Sakali deui Wibisana meupeujeuhan satria wanara.
Saregep pisan Anoman ngabandungan kasauran Wibisana. Nepi ka pakemahan, sajumlahing prajurit wanara pak-pik-pek nyanghareupan datangna peuting. Obor mimiti diseungeutan. Sakuriling pangreureuhan rentul cahaya beureum. Luhureun pasanggrahan utama, caang makbrak kasinaran damar sewu. Sato peuting raeng ngabageakeun nu tos unggul perang. Emut kana wawadi Guanwan Wibisana, Anoman marentah sakumna tentara, malah ningkatkeun kawaspadaan. Anggada, Anila, Anala, Kapijembawan, katut senapati lianna bagilir mariksa kaamanan. Siga nu terus rasa, sarerea pada caricing pageuh kanccing.
***
CATURKEUN di karaton Alengka, Dasamuka beuki poekeun akal. Balukarna saperti biasa, eusi karaton jadi korban. Korsi gading karajaan, tempat manehna mingpin senawaka ruksak teu mangrupa. Leungeun-leungeunna saremplak, sesa ditajong dibuntang-banting. Buludruna saroek. Pangdiukanana pejet. Hiasanana awur-awuran, bacacaran ka mana-mana.
“Indrajit!” gorowokna. “Saha deui nu bisa diandelkeun?”
“Teu kedah hariwang, aya keneh tuang putra.”
“Ah… bisa naon maneh?” Rahwana bangun kurang percaya.
“Widian putra salira, Simegananda mintonkeun wewesenna. Kamari mah nembe jangji. Wengi ieu Sri Rama sabalad-balad baris tinemu ajal-patina.”
“Peuting ieu?”
“Leres. Margi teu aya deui carana, iwal dibongohan sareng dilicikan.” Ngaluarkeun panah Wimanasara.
“Naha atuh ari maneh, lain ti samemehn.”
“Aya waktosna, aya wancina, Wimanasara nembe dikaluarkeun, dimana enya-enya kapaksa, cenah ngagul-ngagul pakarang pamunah.”
Ngadenge anakna nyabit-nyabit pakarang lungsuran dewa, Rahwana bungah pohara. Indrajit dirangkul, ditangkeup, dipangku, bari diganlentoran.
“Aeh, heueuh, Ama karek inget, maneh boga pakarang sakti lungsuran dewa. Geura jig maneh indit, tumpur-ludeskeun wadyabalad rewanda. Ngan sakali deui peupeujeuh, sesakeun saurang, Sri Ramawijaya.”
“Dawuh dalem,” Indrajit gancang amitan.
Mekel panah Wimanasara, Indrajit rerencepan ngadeukeutan pakemahan musuh. Lakuna siga karaman. Nyulumun susulumputan. Nya leumpang ngayangkang luhureun tanah. beuki deukeut beuki ati-ati.
Nepi ka sisi pakemahan eureun heula sakedapan. Panonna ngulinceng, nyidik-nyidik kaayaan sakuriling. Kasinaran cahaya obor, rekep-kekepna pangjagaan sakuriling-bungking pagsanggrahan atra tur tetela.
“Kurang ajar!” jero hatena ngutruk. Niat ngadeukeutan kemah Sri Rama teu kebat komo barang nempo senapati Maliawan piligenti mariksa kaamanan. “Tapi, rasakeun siah!” cenah ngaluarkeun Wimanasara.
Sidakep-sinuku tunggal mapatkeun mantra saktina. Teu kungsi lila, bareng jeung melesatna panah Wimanasara, haseup muleuk nutupan Suwelegiri. Minuhan angganawiati. Ti dinya tuluy nyebar gancang pisan. Nyulusup nyela-nyela rurungkunan, tatangkalan, jeung dangdaunan. Sawareh arasup ka jero kemah kaseuseup ku pangeusina.
Pon kitu deui jero kemah utama. Ngawitan Laksamana ngerelek heuay, komo memeh nyuuh payuneun rakana. Teu kantos lami giliran Sri Rama kulem. Tinggal Wibisana ngajentul nyalira. Panasaran ningali kajantenan aneh, buru-buru kaluar ti kemah. Breh…. tentara wanara garemprah. Teras dipapay ka unggal madhab, sami talibra. Kalebet para senopati utama; Anoman, Anila, Anggada, Anala, Kapijembawan, katut Prabu Sugriwa.
Mulih deui ka pakemahan utama teu pindo damel, laksamana sareng Sri Rama wungkul katingal renghap napasna. Anehna, ongkoh kulem, namung socana angger muka.
Ngagem Aji Dipa, bungsu putra Begawan Wisrawa, henteu teurak ku pangaruh panah Wimanasara nanging, kedah kumaha nulungan wadyabalad rewanda, anjeunna banget bingung sakalangkung. Mangkaning pangaruh haseup racun, mingkin lami katingal mingkin pikahariwageun. Renghap napas nu sarare sari-sari bareurat peresis jelema maju sakarat awal.
“Moal salah ieu teh pasti pagawean Si Indrajit deui bae,” gerentes Wibisana.
“Sabab ngan manehna nu boga kasakten saperti kieu.”
Nempo musuh-musuhna kawisaya wimanasara, Indrajit buru-buru laporan ka bapana. Karaton Alengka munggah inggeung, dipake ajrag-ajragan Rahwana. Kenteng-kentengna loba nu punglak, kaoyag-oyag lini dadakan.
“Naha lain langsung dipodaran!” cenah.
“Raos moal kabadanan, margi jumlahna ngalaksa.”
“Jadi kumaha karep ayeuna?”
“Bade ngeprak paraditya sona neukteukan beuheung balad Sri Rama.”
“Gancang bisi kaburu harudang manten.”
“Wengi masih keneh panjang. Sareng teu kedah hariwang, margi haseup nu ka luar tina panah Wimanasara ngandung racun.”
“Megananda anak aing!” Dasamuka tambah jigrah.
Indrajit ngumpulkeun para raksasa. Dasar buta sikepna singsarwa lengle, teu bisa diajak rusuh. Digugubrag, disepak, jeung ditajongan, kalah tingkuliat bari tinggerencem ngalindur.
Sarebu urang teu kurang, siap samakta pakarang. Parentah Indrajit:
“Meungpeung keur sarare tibra, nyawa tentara wanara kirimkeun ka naraka! Ulah salah heulakeun Anggada, Anila, jeung Kapijembawan. Demi Anoman katut Sugriwa, eta mah bagian kula. Sesana, Sri Rama reujeung Laksmana, hancengan Kangjeng Rama Prabu Rahwana!”
“Kumaha ari Gunawan Wibisana?” ceuk salahsaurang aditia.
“Perkara paman Wibisana, urusan Rama Prabu Rahwana.”
Wanci manjing tengah peuting. Pakemahan Suwelagri sepi jempling. Rada gugup, Gunawan Wibisana ngaguyah-guyah Prabu Sugriwa. Hamo, teu rengrot-rengrot. Panonna bae molotot. Anggada, Anila, Anala jeung Kapijembawan, sarua tibra ngagaleubra.
Lahlahan ngagugahkeun Laksmana. Sami teu kecet-kecet. Puguh deui pararewanda, sararena badis bangke. Kantun Sri Rama. Manah Wibisana sabil. Naha moal kasiku wantun ngaganggu Sri Wisnu kulem? Nanging, da sidik sanes kulem-kulem teuing. Kumaha onam nu sanes, ngageugeubra teh gara-gara wewesen Si Megananda.
Anjeunna yakin, moal lila deui Indrajit baris datang mawa balatentara raksasa. Malah bisa jadi diluluguan langsung ku Rahwana. Wibisana terang inya, kana kalakuan saderekna. Najan nurutkeun aturan teu meunang nyerang musuh keur sare, iraha teuing urang Alengka daek ngaganggu aturan.
Lalaunan Wibisana nyaketan Ramawijaya. Gek calik gedengeun mastakana. Lebeting ati lajeng sasauran, “Salira teh apan Wisnu, sageuy bade ngantep paraprajurit anu sakitu satiana, janten wadal kasarakahan Dasamuka.”
Ajaib. Soca nu tadina molotot, dak-dumadak gular-giler. Lambeyna oyag siga nu deuk sasauran. Wibisana bingah. Angkeuhanana, pati-pati Sri Rama tetep kulem, sugan maparin bongbolongan. Kedah kumaha carana nyalametkeun wadyabalad rewanda sakumna.
“Hudangkeun Anoman sina miang ka Maliawan. Ngala daun Latamosandi sing loba!”
“Anu mawi Anoman oge sami, kawiyasa nyeuseup haseup racun.”
“Sambat rama nu ngayugana, Hyang Batara Syiwa. Gegel tungtung buntutna. Pasti sadar!”
Gura-giru Wibisana milari deui Anoman. Barang cunduk, lajeng ngemat Hyang Batara Syiwa. Anoman langsung ngagorejag, sabada digegel tungtung buntut.
“Huah…!” cenah, luak-lieuk, neangan nu boga dosa. Prok patepung tingal jeung Wibisana.
Wibisana gasik misaur. “Tong waka rea tatanya. Buru-buru indit ka Maliawan. Ngala daun Latamosandi saloba-loba. Gancang bawa ka dieu!”
Geus jadi kabiasaan Anoman, harita diparentah, harita ngalaksanakeun. Nyaksian balatentara jeung dulur-dulurna galemprah harianeun. Sakilat melesat ngantunkeun Suwelagiri. Dibantuan tanaga Bayu, teu mangkuk sapanyeupahan cunduk ka nu dituju.
Dasar Anoman, sagala rupa teh sok diarah gampangna. Pamikirna, upama dipetikan heula daunna, biheung iraha eunggeusna. Mangkaning kudu saloba-lobana. Diradut jeung tangkalna keneh-keneh pigaweeun. Antukna ngan regeyeng bae dibawa reujeung pasir-pasirna.
Wibisana rikat metik sababaraha lambar. Clom dianclomkeun kana cai. Ti dinya lajeng dikepretkeun kana raray Sri Rama sareng Laksmana. Diturutan ku Anoman, ngepret-ngepretkeun cai ka Anggada, Kapijembawan, katut para senapati lianna. Paraprajurit Maliawan tingkuniang saladar deui. Bareng jeung kongkorongok hayam munggaran, pangaruh haseup racun Wimanasar ilang.
“Kurang ajar Si Indrajit!” seuneu amarah Sugriwa ngagedur. Sabada mundut widi ka Sri Rama, laju balatentarana dikeprak. Teu nungguan heula beurang, harita keneh nagri Alengka niat sakalian dicaremkeun.
Indrajit katut para aditya kaget. Majar tentara musuh kawisaya panah sakti Wimanasara, buktina kalah miheulaan ngambreg. Turug-turug datangna siga katarumpangan setan. Sagala rupa dilabrak, diruksak, jeung disasaak. Batu sagede-gede peureup kolot haliber, sawareh ragrag ninggang hateup karaton. Teu kurang-kurang nu eunteup dina sirah pararaksasa.
Semu lulungu Rahmana kaluar ti karaton. “Indrajit! Naha jadi kieu kajadianana?” Ijigimbrang teu puguh cabak.
“Moal lepat gara-gara paman Wibisana,” kakara inget, yen Wibisana ngagem Aji Dipa. Panyinglar racun Wimanasara.
“Bangsat! Setan! Jurig! Iblis! Teu kapalang kurang ajar Si Gunawan Wibisana!” dada Rahwana enya-enya ngagolak. “Sia anu pangheulana kudu dipodaran ku aing!” singkil niat maju.
Indrajit rikat megatan. “Teu acan waktosna Kangjeng Rama majeng. Raraosan putra teu acan kapetolan wewesen.”
Rahwana nurut. Mekel beungeut ceudeum, balik deui ka jero karaton.
Kalangkung beurang nembongan deui ti beulah wetan. Tentara Maliawan lalaunan mundur ti lelewek karaton. Gelar perang rongkah sakeudeung deui baris lumangsung. Bisa jadi perang maju panungtungan. Lantaran jumlah tentara Alengka beuki ngipisan.
“Urang kedah langkung iatna. Leres jumlah senapati Alengka kantun puluh-puluh urang. Sesa tentarana wates rerebuan. Nanging, sakali ieu mah, moal lepat, bakal dipingpin langsung ku pun anak, Indrajit. Margi taya deui senapati andelan Rahwana,” ceuk Wibisana ka Laksmana, payuneun Sri Rama sareng parasenapati agung.
“Kinten-kintenna saha nu kedah majeng ti urang?” waler Laksmana.
“Widian kaula maju. Panasaran nepi ka mana digjayana Si Indrajit,” Prabu Sugriwa nyelengkeung.
“Naha kedah kasepuhan?” Anoman nembrong.
“Leres, naha kedah kasepuhan?” Anggada pipilueun nyarita. “Etang-etang nguji diri, saena mah pasrahkeun ka putra dalem.”
“His, ari nanaon teh. Memeh anak kolot heula,” Anila teu eleh geleng.
Wibisana, Laksmana, malih Sri Rama, katingal mesem. Putusan ahir, dumasar timbangan Wibisana, Raden Laksmana nyalira nu kedah tandang.
Tumpak kareta kencana urut ngajorag Kahyangan, Indrajit mapag yudha seja bebela ka bapana. Dibarengan dua raksasa kembar, pangasuhna ti lelembut, Jajaksa jeung Akampa. Wewesen jeung kasaktenna, ampir mapakan dunungan.
Tukangeunana ngabring barisan gajah, kuda, banteng, jeung maung. Indrajit ngetrukkeun sesa kakuatanana. Ka sato-sato dikeprak. Nepi ka medan perang, Jajaksa jeung Akampa maju ti heula. Tumpak gajah papasangan, mangratus-ratus tentara rewanda ngampar kari banusan. Nyaksian pirang-pirang prajuritna jadi korban, Anoman ngajak Anggada maju babarengan. Hiji sewang buta kembar diaduan.
Seot Anoman mumbul ka luhur. Memeh nyirorot ka handap, ngahaja ngarobah awakna jadi wanara raksasa. Sukuna nincak taktak Jajaksa. Leungeunna pageuh ngaranggeum sirah musuhna. Koceak sora nu paragat nyawa. Tanah eundeur katinggang mayit aditya Jajaksa. Getih beureum mancawura tina dapuran sirahna.
Asa kacontoan ku lanceuk, rigidig Anggada manggul batu sagede nanahaon mah. Habek ditinggangkeun kana embun-embunan buta Akampa. Getih campur uteuk bayatak maseuhan jagat.
Inrajit napsu kagila-gila. Ngalugas pedang jeung gobang, sakur nu ngahalangan dibabad. Sarebu prajurit tentara monyet bangkar. Sirahna sarumpung disabetan pakarang karamat. Sumanget tentara Alengka ngagedur deui. Beuki rea bae para prajurit wanara nu jadi korban. Komo sabada Indrajit ngaluarkeun panah Jwalita. Medan laga jadi sagara seuneu. Batu, tanah, katut tatangkalan, robah wujud jadi ruhak. Tan wilangan tentara Maliawan paeh gareheng.
Wibisana enggal ngiceupan Laksmana. Nu dikiceupan langsung ngartos. Mentang jamparing Barunastra, hujan badag nutupan awang-awang pangperangan. Seuneu nu tadina nguntab-nguntab, saharita pareum. Gantina banjir rongkah ngalabrak tentara Alengka.
Buru-buru Indrajit ngaluarkeun deui pakarang andelan. Wujudna tumbak cagak. Tina unggal seuseukeutna bujil angin taliwawang. Banjir rongkah ilang teu sakara-kara. Sarua gagahna, sarua saktina, tarung tutunggalan antara dua satria pilihan, antukna kapapanjangan.
Panonpoe beuki ngulon, saha nu eleh nu meunang, tacan puguh gambaranana. Tapi, lila-lila Indrajit beakeun pakarang. Hatena mimiti seber. Rek kabur, kabur ka mana, jaba wirang temen aya satria mundur ti pangperangan. Ngaku taluk harianeun, ngaruksak komara getih Alengka.
“He… Indrajit! Megananda! Dasawadanasura! Rahwanaputra! Cunduk kana waktuna, datang kana mangsana,” saur Laksmana, masang jamparing Endrasara kana gondewa.
Panah melesat luhureun jagat. Indrajit luncat tina luhur kareta. Angkeuhanana deuk neangan panyumputan. Orokaya Endrasara lain pakarang samanea. Ngarti, iceus, sarta lir ngabogaan mata. Indrajit terus diudag-udag. Dihin pinasti kersa Hyang Widi, gurat kodrat seseratan Hyang Mahakawasa.
Megananda, anak kadeudeuh Raja Alengka, ahirna palastra katibanan panah Endrasara. Sirahna ngagulitik misah tina raga. Sesa senapatina niat bebela. Tapi, naon hartina. Pon kitu deui kulawargana. Anak-pamajikanana. Karo-karo sosoroh kojor.
Guyur-ibur beja Indrajit perlaya, gancang pisan nyebarna. Sakeudeung geus nepi ka puseur nagara. Ti dinya nyebar deui ka mana-mendi. Rerencepan loba rayat Alengka hajat dadak-dadakan. Ayeuna anakna, isuk-pageto giliran bapana. Muga-muga. Urang sarerea beuki yakin, musuh nu ngajorag nagarana, bakal jadi pamuka lawang katentreman nagri Alengka.
Warta Megananda perlaya dugi ka lebet kaputren Argasoka. Mimitina tingkecewis, inggis kabitur usung-esang Dasamuka. Lila-lila teu burung hung-heng. Utamana sabada yakin kasatiaan para ponggawa rajana mimiti luntur. Teu saeutik prajurit Alengka kabur ninggalkeun karaton. Lantaran ngarasa tambuh perang ngalawanan wadyabalad Sri Rama.
“Naha Babu Sinta henteu katingal gumbira?” ceuk Trijata kaget.
“Apan nu maotna nembe tuang raka, Raden Megananda. Sedengkeun uwa hidep, Prabu Rahwana, masih keneh jagjag-belejag,” walerna.
Trijata ngahuleng. Kasauran Dewi Sinta henteu lepat. Taya hartina prasatria Alengka eleh perang, salila uwana masih keneh aya dikieuna. Mangkaning kasaktenna lain bantrak-bantrakkeun. Tacan karuhan wadyabalad Sri Rama mampuh ngungkulan kagagahanana. Sabab sajaba ti ngagem Aji Pancasocana, boga pakarang pamunah; Kunta.
Jurig sakti, setan digjaya, dalah dewa kantos serah bongkokan. Ramana Wibisana, sering dodongeng matih-saktina panah Kunta. Sakalina dipentangkeun,
tara mulang tanpa korban. Lantaran boga rasa aing taya nu ngungkulan, hirupna mangprung sakarep insun.
Saperti biasa duanana lajeng ngadu’a, sangkan Sri Rama sabalad-balad tansah aya dina kaunggulan.
***
Bagian Kadua
Di Karaton Alengka, Rahwana ngeluk ngungun, nandang brangta. Sanajan sohor jelema jahat, bengis, jeung sarakah, ngadenge anak kadeudeuh maot mah, hatena teu burung sedih.
“Indrajit…. Indrajit… anak aing,” cenah, sasambat ka nu geus euweuh.
Aya gerentes niat ngeureunan perang. Tuluy ngutus senapati nu aya sina ngelebetkeun bendera bodas. Dapon manehna salamet, sarta tahtah nagara tetep jadi milikna, sadia ngaku taluk ka Sri Rama. Ngan saban inget ka Dewi Sinta, buru-buru disieuhkeun. Beunang aing hese cape, bodo katotoloyoh mun dipasrahkeun.
Ongkoh-ongkoh kagok borontok, kapalang belang, sakalian corelang. Deuk taluk mah lain ti bareto. Ulah ngadagoan sanak-kadang jadi korban, rayat jeung nagara awut-awutan.
“Najis! Aing najis kudu serah-bongkokan!” cenah ngocoblak sosoranganan. “Aing Rahwana! Raja sakti mandraguna!
kumeok teuing, pilakadar nyangharuepan musuh harkat manusa! Kahyangan Jonggringsalaka ku aing kungsi diunggahan. Keur nanahaon aing ngagem Aji Pancasona. Taya gunana aing boga panah Kunta,” teuing nyarita jeung saha. Naha
Bosen ngocoblak sorangan, laju ngangkir raksasa Gathodara, Maodara, Wiloitaka, Swiwi, jeung Mahajarsa. Tinggal sakitu-kituna ponggawa nu nyesa. Nahan amarah, pok paparentah:
“Siapkeun kareta perang! Tumplekkeun saayana tentara Alengka! Sakira masih keneh kurang, asal lalaki, paksa rayat sina milu ka medan laga! Keukeuh nolak, ulah asa-asa, paehan!”
peuting ngarayap. Parat nepi ka subuh Rahwana teu bisa sare. Di luar karaton, kareta kencana, lengkep sapuratina geus sayaga. Tinggal nungguan bray beurang, Raja Alengka saged nyanghareupan perang anggeus-anggeusan.
Di pakemahan Suwelagiri, Sri Rama diriung-riung Wibisana, Laksmana, Sugriwa, jeung Anoman. Nampi hasil telik paindrajala, Wibisana ngajak barempug sadayana: saha nu bade mingpin jurit dinten enjing.
“Sigana geus mangsana kaula maju,” sanggem Sri Rama.
Peuting terus ngarayap muru lawang beurang. Jagat leuwih cangra ti biasa. Hyang Surya ngahaja mencarkeun sinarna ka satangkaraking buana. Ti subuh mula, mega ngahaja nyalingray. Beungeut langit bodas rata. Gunung, laut, angin, tutuwuhan, katut sasatoan, sarua teu sabar hayang geura nyaksian perang pamungkas, antara dua satria lalanang jagat. Saha nu eleh nu meunang, galuntreng disawalakeun.
Diiring Aditya Gathodara, Wiloitaksa, Maodara, Swiwi, jeung Mahajarsa, Rahwana tumpak kareta kencana wedalan Kahyangan. Gagah, dangah, saged, tur lengkep pakean perang. Hiasan makuta tingborelak, katojo sinar giwangkara. Sorot panonna hibar, matak seber jelema biasa. Lebah cangkeng, beulah kenca jeung katuhu, nyolengkrang pedang puluhan deupa pangjangna. Manggul gada momot rebuah kati, nyangking pakarang sakti Kunta, tambah teuneung beuki ludeung.
Dalapan kuda jalu warna hideung bangbara, teu eleh gagah ti dunungan. Ana belesat lumpat muru medan laga, sorana kadia runtuyan guntur. Gancangna nandingan kilat. Angin nyalingkir, pepedut kalabur, gigis nenjo cahaya tingbaranyay, tukangeun kareta perang Rahwana.
Karek ngadenge sorana, paraprajurit rewanda rea nu katurelengan. Gugup paheula-heula mubus kana rurunkunan. Sora naon mana tarik-tarik teuing. Sarerea gehger. Anoman, Anggada, Anila, jeung Anala, pahibut neangan ulon-ulonna. Breh… aya cahaya melesat ti jomantara, cepet lempeng muru ka lebah maranehna.
“Paingan,” ceuk Anoman, sanggeus sidik, horeng nu melesat tanding kilat, dituturkeun sora geledeg seuhangna teh, kareta perang Rahwana.
Buru-buru ngutus Anggada sina laporan ka Sri Rama. Putusan Sri Rama: sadiakeun kalantaka! Kelebetkeun bandera perang! Bageakeun wadyabalad raksasa Alengka! Demi Rahwana, bagian anjeunna mayunan!
Aditya Gathodara ti heula narajang. Dituturkeun Maodara. Wiloitaka, jeung Swiwi. Aditya Mahajarsa nyusul. Der perang campuh. Gelut, gulet, silih intip, silih gitik, adu pinter, adu rikat, silih taker tanaga, ka dituna silih paehan.
Lebah ngadu tanaga, saperti biasa, para prajurit Maliawan eleh bedas. Sabalikna adu rikat, adu pinter, musuh mindeng kabeunangan.
Diluluguan ku Senapati Kredana, Gandamana, Sempati, jeung Winata, paraprajurit wanara tandang, lir banteng bayangan. Musuh diambreg, dihurup, jeung diraponan.
Mokaha lantaran tentara rewanda puluh-puluh tikel reana, Aditya Gathodara sabalad-balad kapaksa mundur. Tapi, teu kungsi lila, bareng narajang deui. Cacar galeng, perangna teu milih-milih musuh.
Kasabaran Anoman beak. Gajleng luncat, diturutan Anggada, Anila, Kapijembawan, reujeung Anala. Senapati Kredana, Gandamana, Sempati, jeung Winata, kapaksa nyengled ngelehan.
Anoman kabeneran tepung jeung Aditya Gathodara. Anggada lawan Maodara. Kapijembawan ditangtang Wiloitaka. Anila katut Anala nyangharepan Swiwi jeung Mahajarsa. Munding rarakitan, kuda papasangan, masing-masing manggih tanding sarua digjayana. Mokaha matak resep nu ngalalajoan.
Gathodara lian ti raksasa, gelutna rada palinceng. Sanajan awakna badag, sagerak-gerakna tangginas. Sababaraha kali teunggeulan Anoman ngeplos, ngalayang ngababuk angin. Giliran manehna nyerang, tilu-opat jurus diruntuykeun. Nyodok, nyepak, nyejek, jeung ngaledot. Jungkir-jumpalik lawanna nyalametkeun diri.
Sakali mangsa Anoman kabongohan, katewak tuluy dibantingkeun. Memeh hudang gabrug ku Gathodara dirontok, dipiting jeung ditindihan. Ngarasa ripuh ngalayanan tanaga buta, putra Anjani kapaksa ngarobah wujud, tiwikrama jadi wanara raksasa. Sirah Gathodara disiku, palangkakanan dijejek. Gorempal pamitingna lesot. Barang rek digabrug deui, Anoman luncat, melesat ka awang-awang. Awak Gathodara tisusut. Biwirna tambah jantowor diadu jeung tunggul.
“Kurang ajar!” Gathodara gancang hudang. Suruwuk mumbul ka luhur, luncat ngudag ka mega malang. Untung Anoman leuwih ti heula sayaga.
Di handap jago kolot, Kapijembawan, karek rengse merenan lawanna. Awak Aditya Wiloitaka ngabugigag teu nyawaan. Dada jeung sirahna ampir remuk. Leungeunna sabeulah nyangsang dina dahan kai. Getih ulaweran gigireun layon.
Demi Anila kapaksa gelutna rada licik. Panon lawanna diawuran keusik campur barangkal. Raksasa Swiwi ngagoak bari nutupan beungeutna. Solontod sukuna ngait kana aakaran. Gancang dipapag ruruhit tumbak. Beuteung Swiwi parat katiir pakarang.
Raksasa Maodara niat mayar pati. Dihuru napsu hayang geura-geura maehan lawanna, ngarabut tatangkalan, nugaran batu, terus dibalang-balangkeun ka lebah Anggada. Teu cukup ku sakitu, pedang, gobang, tumbak, kangkang, gada, jeung naon nu ku hanteu, haliber tina leungeunna. Cacak lain Anggada, boa geus ngajehjer, tuluy sakarat dicabut nyawa.
Ngarasa jengkel, Anggada nekad ngadatangan musuhna. Leungeunna pakupis nakisan batu, tangkal kai, katut pakarang lawan. Sawareh ngahaja ditewak, tuluy dipulangkeun deui ka nu bogana. Geus deukeut barabat mapat Aji Bayubraja. Awak Anggada ngalayang, jedak sukuna nyayang lebah careham Senapati Maodara. Tacan ajeg kuda-kudana, giliran dadana dipindo teunggeulan nu leuwih tarik. Hek! Napas Maodara pegat.
Loba teuing ngaluarkeun tanaga, renghap-ranjug ambekan Senapati Mahajarsa. Anala gancang luncat kana pupundakan lawanna. Mahajarsa elat malik, beuheungna kaburu pageuh dicekek. Beuki lila beuki tarik. Sora tulang potong kadenge tingdorokdok. Aditya Mahajarsa pejah!
Tinggal Anoman jeungGAthodara. Duanana ragot silih tumplekkeun wewesen. Perangna di dua alam. Sakapeung di awang-awang, kalan-kalan galungan luhureun jagat. Belecet deui ka luhur, sirorot pindah ka handap. Kitu terus, teu daek aya nu eleh.
“Narantaka!” ceuk Anoman, kapaksa ngetrukkeun elmu simpenan. Awak Gathodara ngajaul muter disapu tanaga gaib. Buru-buru ditewak tuluy dipanggul. Aji Narantaka, ulah waka jelema, manggul gunung sarua hampangna jeung buntelan kapas.
Dilalajoan Dasamuka, Gathodara ditotogkeun kana batu cadas. Sirahna ajur, awakna remuk, tulangna barubuk, daging campur getih mancawura ka mana-mana. Sora surak munggal kaindit. Paraprajurit wanara bungah nempo jagona unggul. Tingcerewet, tingsaruit, ngarigel engklak-engklakan.
“Kunyuk bangkawarah!” panon Rahwana ngaburileng. Tina sungutna bijil seuneu. Beungeut beureum semu hibar. Kop kana gagaman. Belesat… belesat… panah merul badis hujan, nujul wadyabalad rewanda. Sakedet medan laga pinuh ku babatang.
Nampo pangawasa rajana, sesa prajurit Alengka asa kahatean deui. Teu nungguan diparentah, breg maju babarengan. Teu kungsi lila Hyang Yamadipati, dewa purah nyabut umur, pak-pik-pek ngundeuran nyawa.
Lantaran jumlahna teu sabaraha, laun-laun balatentara raksasa malundur. Komo sabada senapati Kredana, Sempati, Winata, diaping Anggada, Kapijembawan, Anila, jeung Anala, ngacak-ngacak kakuatan lawan.
“Keuyeup apu! Hayam lisung! Naha siah kalah kalabur!” Rahwana cocorowokan. “Hayoh maju deui! Saha nu mundur, ku aing dipaehan!” ngancam.
Taya piliheun. Maju gigis, mundur sieun, antukna pabaliut teu puguh. Dasar raja bengis, nenjo kalakuan prajuritna, Rahwana ngagebah kudana. Kareta perang nyuruwuk. Kalayan taya ras-rasan, tentara raksasa dibabad gobang rajana.
“Rasakeun siah!” Raja Alengka malikkeun kareta kudana. Tuluy ditegarkeun deui. Angin gede tinggarulung, dibarung kilat jeung tatit. Tatangkalan rarungkad, batu alancur, tentara Maliawan gemprah.
Wibisana enggal nyaketan Sri Rama. Ti dinya misaur: “Rupina Kakang Rahwana siap tarung tutumpuran.”
Sri Rama imut. Rek ka raina, maksadna mundut kamandang. Abong sami satria waskita, nu direret surti, gasik unggeuk tanda ngajurung nu seja tandang.
“Wartosan Anoman. Wadyabalad tentara Maliawan piwarang mundur. Nya kitu deui sadaya senapati,” sanggem Ramawijaya.
Beungeut langit semu bareubeu. Saliwat siga deuk hujan. Hyang Surya ngahaja ngantunkeun pancenna, seja nepangan Ingkang Rama Pramesti Guru Jaganata. Maksadna bade tumaros, naha Sri Rama kira-kira bakal sanggup ngungkulan Raja Alengka.
Leres Sri Rama teh kaancikan Dewa Wisnu. Malih diasih sareng diaping Batara Agung. Ning, emut kana kajantenan sakitu mangsa ka tukang, waktos Kahyangan diawut-awut Rahwana. Kasaksen, kaalaman, kumaha gagahna Raja Alengka. Anjeunna nyalira meh-mehan katitiwasan, teu kiat nadah kasakten putu Resi Sumali, putra Bagawan Wisrawa.
Dugi ka Jonggringsalaka, karajaan paradewa, Hyang Pramesti Jagatnata kasondong nuju diriung-riung putra-putra sanesna. Calikna dina tahta wujud sato sapi, jenengan Lembu Andini. Kiwa-tengah diapit Kabayan Dewa Panji Narada, kalih girang serat Kahyangan Batara Panyarikan.
Batara Guru ngahaja ngangkir para dewa, maksad masihan uninga kaayaan di marcapada. Anu mawi barang ningal Hyang Surya, Dewa Chandra, Bajra, sareng Batara bayu sumping, langsung dipiwarang lenggah, ngariung sareng saderek-saderekna.
“Tawakup anu kasuhun, putra opatan sumping damping tan karana diangkir, dongkap datang torojogan,” Dewa Surya ngawakilan rai-raina.
“Hih… puguh sukur, bisa sakalian ngariung. Hanas Ama henteu ngondang,s atadina inggis ngaganggu pancen maraneh,” waler Raja Triloka.
Rengse silihlubarkeun kasono, opatanana ngiring hempak merbayaksa, nganti ingkang rama dadawuh.
“Mangga Adi Guru, geura ngawitan. Aya naon ieu teh saleresna, pangna Akang kedah ngempelkeun paraputra salira!” saur Batara Narada.
“Leres, asa rareuwas teuing, diangkir dadak-dadakan,” Dewa Panyarikan ngagoongan.
Galantang Hyang Guru sumabda, ngadadarkeun kajantenan di marcapada tea. Sanggemna:
“Sakeudueng deui dulur hidep, Wisnu, baris naker jajaten ngalawan Raja Alengka Prabu Rahwana. Ama ngahaja ngumpulkeun hidep, maksud deuk meupeujeuhan. Bisi pangawasa Wisnu teu mahi, bantuan ku sarerea.”
“Upami angger teu mampuh?” saur Batara Indra.
“Kumaha mun dunya ancur?” Hyang Narada reuwas, margi kaemut sabatae temen bakal ruksakna jagat pramudita, upama gunung, angin, jeung sagara, babarengan ngamuk.
“Ti batan dunya dikawasa angkara murka!” Batara Guru ngawaler tandes.
“Kitu onaman,” Batara Narada ngagerendeng.
“Ayeuna mah lalajoan bae heula,” Jagatnata miwarang paraputra mungkur.
Kairing Panji Narada, sadayana pamit seja nongton tarung campuh, antara Sri Rama reujeung Rahwana. Tan katingal soca manusa biasa, luhureun langit katujuh, paradewa jeung barata ngarempel.
Bagian Katilu
DI HANDAP, di marcapada, Rahwana sirikna teu angkaribung, mekel rupa-rupa pakarang. “Rama! Coba lawan aing!” Rahwana mentangkeun deui jamparing sakti. Barang ragrag kana lemah, robah wujud jadi rupa-rupa sato galak; maung, banteng, celeng, gajah, oray, jeung sajabana. Jumlahna ampir nandingan tentara Maliawan.
Buriak tentara Maliawan kalabur. Tapi, teu burung tea nu jadi korban. Ayem Sri Rama mesat pakarang. Dak dumadak datang angin gede campur seuneu. Sakedet satwa ciptaan Rahwana musnah.
“Iblis!” Rahwana murka. Ngaluarkuen deui pakarang. Pangperangan digulung cai umpalan. Rewuan tentara Anoman, nyarah kabawa cai.
Enggal Sri Rama nyandak panah Gandarwastra. Perbawana hawa panas leuwih ti misti. Cai umpalan saat teu sakara-kara. Rahwana beuki jengkel. Kop kana Trisula. Ngahaja dilenmpagkeun tujul ka lebah Sri Rama. Trisula teu walakaya. Ancur jadi lebu.
Perang kapegat wanci sariak layung. Suku gunung beuki kasaput halimun. Ngarasa reugreug ningali Sri Rama rada unggul, Hyang Barja lumungsur ti langit katujuh. Jagat ngawitan peteng.
“Rama! Urang tuluykeun deui isuk!” Rahwana kukubuk.
Tapi ka karaton, rasa hariwang nyaliara jeroeun dada Rahwana. Tetela musuhna lain lalaworakeuneun. Ras manehna inget, waktu eleh saembara di Mantili. Nyaan gagah-digjayana Si Ramawijaya. Tapi, cadu mungkuk aing kudu taluk. Haram dempak aing kudu sumerah. Aya keneh panah Kunta. Weuteuh keneh Aji Pancasona.
Peutingna Rahwana ngumpulkeun dukun, tukang ramal, jeung jurutorah. Jero karaton Alengka ngahaja dihias diendah-endah, geusan ngabageakeun tamu petingan. Dahareun jeung inumeun teu puguh rupana, matak bingung barieukeun.
Teu kapalang hayang nyenangkeun tatamu, juruladen ngeprak dayang-dayang pilihan. Rengse balakecrakan disambung sarukan-sukan. Rahwana nyarita:
“Kula ngahaja ngumpulkeun maraneh sakabeh. Maksudna, hayang dipangnorahkeun, saha kira-kirana nu bakal unggul? Naha kaula atawa Si Ramawijaya?”
Cilaka. Tina sakitu puluh urang tukang ramal, taya hiji oge anu nyebutkeun Rahwana baris unggul. Malah teu saeutik nu lahlahan ngedalkeun kamandang, malar Dasamuka ulah nuluykeun perangna. Ngadenge jawaban jururamal, Rahwana teu kira-kira ambekna. Sipat biadabna datang deui. Ngalugas pedang kabeh jururamal ditigas janggana.
Isukna, rebun-rebun keneh Rahwana geus saged. Dituturkeun paningal Batara Surya. Sakilat ka medan yudha manehna cunduk. Ti beulah ditu, Sri Rama sami sayaga. Saperti kamari, luhureun langit katujuh, paradewa caralik ngaderes, diamparan mega bodas.
Dangah, gagah, panon hibar, sihung ranggeteng pikagilaeun. Rahwana sidik niat anggeus-anggeusan. Leungeun katuhuna nyenyekel gegaman Kunta. Kasorot panonpoe isuk-isuk, cahaya emas ngempur semu hurung. Tina luhureun kareta peang, haok nangtang musuhna:
“Rama! Hayoh maju!”
Sri Rama majeng. Henteu tutunggangan siga Rahwana. Cekap angkat ngagandeuang. Ning, henteu dugi ka hilap mekel pakarang. Malih tara-tara ti biasa, mayunan ngangkat senjata. Hamo, teu katuturkeun panon manusa, terang-terang kareta perang musuhna ancur. Kudana kalabur marulang deui ka Kahyangan. Demi nu tumpakna, luncat nyalametkeun diri.
“Bangkawarah!” beungeut Dasamuka beuki hurung, dihuru seuneu amarah. Teu karaos wanci maju tengah poe ereng-erengan. Raja siang anegleng luhureun embun-embunan. Resep ngalalajoan perang tandong. Nu narongton di langit katujuh tambih saregep ngabandungan. Socana ampir teu ngiceup-ngiceup. Sadayana ngagebeg, barang ningali jungkiring awak Raja Alengka robah ngabadagan.
Rahwana titikrama! Saban ngalengkah dunya langsung inggeung. Unggal renghap angin puyuh museur salelewek pangperangan. Leungeunna rurunjang ka luhur. Panonpoe satoel deui beunang dirawel. Paur nenjo kalakuan raksasa, Batara Surya meungpeunan socana. Langit nu tadina cangra, ngadadak surem.
“Aduh cilaka!” Batara Indra hariwang.
“Naha Sri Rama bakal pikuateun?” Dewa Brahma ngiring honcewang.
“Tenang,” saur Batara Narada api-api teu galideur.
Senjata Kunta melesat tina leungeun Rahwana. Bumi alam beuki genjlong. Kilat-tatit tingbelesat nyaangan awang-awang. Sora guntur tingjelegur meulah langit. Hawa lada nyebar ka saparapat jagat. Tingkoceak, tingdarengdek, sora monyet ngaleupaskeun nyawa. Dalah Anoman, Anggada, Sugriwa, sareng Kapijembawan, ampir-ampiran kelenger.
“Nun Ramawijawa, asa parantos manjing mustarina, Rahwana nampi hukuman,” saur Laksmana.
Sri Rama meureumkeun socana. Manahna manteng ka Hyang Agung. Maksadna, sajaba ti mundut pangyuga, neda widi ngaluarkeun Guwawijaya. Panah Guwawijaya memang teu kenging sambarang waktu digunakeun, iwal mayunan musuh anu enya-enya pilih tanding. Disimpenna oge apan benten ti ilahar, ngahiji sareng jasa lemes Dewa Wisnu.
Aya harewos tan katingali jirimna. Unina, nyaluyuan kana pamaksadan Sri Rama. Atuh lajeng nepak dada palih tengen. Lebeting ati pok misaur:
“Rahwana kula kapaksa ngaluarkeun Duwawijaya. Geura tungkul ka Hyang Agung, geura tanggah ka tempat pangbalikan sajati,” tali gondewa diwengkang. “Piraku teu seubeuh maneh ngacak-ngacak dunya!”
guwawijaya dilepas. Jagat peteng dituturkeun sora kadia gunung bitu, marengan cahaya mancawura ka satungkebing langit. Barang mulang sabihari, Kunta gegaman Rahwana ilang musna balik ka nu kagunganana, Hyang Jagatnata.
Tutas ngancurkeun pakarang lawanna, Guwawijaya nyiriwik meulah angin, sarta teu kungsi lila kadenge aya sora ngagoak. Sirah Rahwana sidik ngagelenceng, leupas tina janggana.
Aneh. Beuheung Dasamuka lir sirungan. Leungit sirah nu hiji, bijil deui sirah nu sarupa. Seot deui disamber Guwawijaya. Goak deui. Gelenceng deui. Terus nepi ka sapuluh kali. Memeh awak Rahwana rubah-rebah ka tanah pikeun salilana.
Rahwana, raja biadab, tutug kana waktuna, nitih kana wancina, nginggang kana papastenna. Sareatna alatan panah sakti Guwawijaya. Hakekatna hukuman ti Dewata Agung, buah lampah jadi rurujit jagat buana.
Wibisana lumpat muru banusan rakana. Awak Rahwana digabrug, lajeng digalentoran,
murubut citangis kasedih. Pegat-pegat sasauran, sumambat ka nu ngantunkeun: bari
“Duh… Raka Prabu… Naha atuh heunteu kenging dielingan. Teu hilap-hilap rayi ngemutan, Sri Rama sanes manusa biasa, sidik wuwujudan dewa, saha nu mampuh mayunan sasakten Wisnu? Saestuna, Wisnu cahaya hirup-hirup dunya katut panguesina. Bumi, samudra, gunung, manusa, aditya, katut para satwa aya lantaran sabdana. Kari-kari ku sallira bade diancurkeun. Kumaha ari tos kieu? Rayi bati sedih. Pon kitu deui ingkang Rama, Ibu, sareng Eyang Sumali.”
Sabot kitu Sri Rama parantos aya pengkereunana. Wibisana diusapan,
teras dilelejar. Sabda Wisnu: bari
“Wibisana, adi Akang, geura susut eta cisoca. Margi sanajan ngajerit maratan langit, ngabanjiran salegana jagat buana, teu aya hartina. Langkung sae tuang raka hayu urang sampurnakeun. Malah mandar susuganan, arwahna heunteu teras marakayangan. Sajabi ti eta ulah hilap, rayi gaduh pancen suci. Tingali, rayat Alengka meujeuh katalangsara. Kawajiban salira mulangkeun deui kajembaran bangsa jeung nagara.”
Raden Wibisana alon cengkat. Gabrug nyuuh kana pangkonan Sri Rama. Ngawakilan ingkang raka suwargi, melas-melis mundut pangampun, saurna:
“Mugia kaagungan manah jungjunan Wisnu, kersa ngahapunten samudaya kalepatan Raka Prabu Rahwana. Margi mung pangampura salira, anu tiasa mukakeun lawang kasampurnaan.”
“Kula geus leuwih ti heula ngahampura. Malah neneda ka Hyang Agung, malar sukma tuang raka tiasa mulang ka alam suci; nagara tunjung sampurna. Ngahiji sareng sukma suci lianna.”
Sakumaha lumrahna, layon Raja Alengka diurus samistina. Puncakna dilaksanakeun upacara mandi geni. Tempatna di alun-alun karaton, kalayan diiring puja-puji sakumna rahayat Alengka, para resi, katut brahmana. Teu kantun wadyabalad Maliawan.
Sarengsena, Sri Rama lajeng ngjungjung lungguh Raden Gunawan Wibisana janten raja, gelar Raja Agung Alengkadirja.
Rahayat Alengka lain bae sapuk satuju, malah langsung ngarencanakeun pesta rongkah, raraga ngabageakeun raja anyar. Geus karuhan Hyang Wisnu mampuh ngungkulan rereged dunya, paradewa gasik marulih deui ka Kahyangan.
(Nurutkeun kaol lianna, lantaran ngagem Aji Pancasona, satungtung dunya ngadeg, Dasamuka dengdeng hirup. Tug nepi ka ayeuna. Ngan kaayanana ninggang kana babasan: paeh teu hos, hirup teu neut. Lara-kasiksa saumur-umur. Dongengna kieu:
Barang Sri Rama ngaluarkeun pana Guwawijaya, Rahmana kabur ka jomantara. Cilakana ka mendi manehna indit, Guwawijaya terus ngukuntit. Lila-lila Rahwana beak tanaga. Tapi, lantaran Aji Pancasona tea, Guwawijaya teu bisa maehan musuhna. Akibatna, Rahwana asa kasiksa. Awakna raca dipacokan pana Sri Rama.
Kitu jeung kitu bae terus taya tungtungna. Lumpat, diudag. Nyumput, dituturkeun. Balangah meueusan jeprot. Sakali mangsa Rahwana mubus kana sela-sela dua gunung. Aneh, sakali ieu mah Guwawijaya siga nu leungiteun tapak.
“Aing salamet!” Rahwana bungah. Teu apaleun eta dua gunung, sabenerna wuwujudan sirah anakna; Sondara jeung Sondari. Rahwana tega neuteuk beuheung anak kembarna, pikeun nipu Dewi Sinta. Tuluy diaku, majarkeun teh, anu hiji mastaka Sri Rama, hiji deui mastaka Raden Laksmana.
Wirang lakuna kabitur, sirah anakna disepak satakerna. Ragrag di hiji tempat, jleg jadi gunung kembar. Ari ayeuna eta dua gunung dipake panyumputan manehna.
Caturkeun arwah Sondara reujeung Sondar, asa manggih jalan komo meuntas. Pirang-pirang lila neundeun ceuceub, datang kasempetan geusan mulangkeun kanyeri. Awak bapana digencet, ditindihan ku duaan. Taya gunana Rahwana ampun-ampunan. Nya kitu deui mementa dicabut nyawa. Hyang Batara Agung ngarasa pantes nibankeun hukum karma ka raja jahat biadab: awak kakubur teu walakaya, paeh henteu, hirup henteu. Lara-kasiksa salila alam dunya tacan kiamah).***
Cartibag Ki Jatnika
Dimuat di Majah Mangle No. 2160


c: text/html

text:
Pajaratan Cinta
Karya DHIPA GALUH PURBA
Adegan I
Wanci
beurang di palataran nu éndah. Di lebah dinya aya lobang nu mirip
lobang kuburan. Arin jeung Jaka anjog. Arin jeung Jaka saumur, kira
25-30 taunan. Barang srog anjog, aya hiji wanoja tengah tuwuh nu
nyurungkunung ti jero lobang bari nyikikik seuri, sarta ninggalkeun éta
patempatan. Arin ngagoak, ngagabrug Jaka.
JAKA
Teu kudu sieun, Arin. Lantaran urang ogé bakal ngagebrus ka jero lobang…
ARIN
Naha urang bet kudu kikieuanan sagala, Jaka? Naha taya jalan séjén keur nuntaskeunana?
JAKA
Aya.
Malah sakapeung mah kuring sok mikir, dimana salahna atuh urang silih
pikacinta? Kapan cinta téh anugrah ti Gusti nu kudu dipupusti. Datangna
cinta tara pipilih mangsa, tara ngawilah-wilah kaayaan..
ARIN
Tapi dina kaayaan siga ayeuna, cinta urang téh salah kabina-bina.
JAKA
Cinta
mah teu salah, Arin. Di lebah mana salahna cinta? Nu salah mah anjeun.
Naha anjeun kalah kawin ka batur? Ari anjeun téh micinta salaki anjeun?
ARIN
Jaka,
10 taun urang paturay. Anjeun leungit laratan, teu kungsi némbongan.
Anjeun kudu nyaho, salila éta, kuring téh sabenerna nganti-nganti
kadatangan anjeun… Tapi asa teu penting ngamasalahkeun perkara nu geus
kaliwat. Ayeuna mah: urang rék kumaha ka hareupna?
JAKA
Kumaha anjeun baé. Naha rék siga Rahwana nu nyulik Shinta, atawa siga Prabu Geusan Ulun ngarebut Praméswari Harisbaya.
ARIN
Rahwana teu bisa meruhkeun Shinta…Cinta Shinta tetep ukur keur Rama. Lalakon kuring teu siga Shinta…
JAKA
Tapi Geusan Ulun mah bisa nyandingkeun Harisbaya…
ARIN
Bener,
ngan… naha anjeun geus itung-itungan nyanghareupan perang campuhna?
Anjeun bakal palagan ngalawan salaki kuring, kulawargana, kulawarga
kuring, sarta anak kuring… naha anjeun siap ngayonanna, Jaka?
JAKA
Lain
siap atawa henteu siap. Pasualanna téga jeung henteu téga. Cinta mémang
butuh pangorbanan. Tapi… lain kudu ngorbankeun jalma-jalma nu teu tuah,
teu dosa. Jalma-jalma nu salila ieu kalintang micinta anjeun.
ARIN
Jadi….?
JAKA
Kuring anu kudu ngéléhan. Kuring nu kudu ngaleupaskeun anjeun… susuganan ku cara kieu anjeun bisa pinanggih jeung bagja…
ARIN
Jaka, naha bener cinta téh mimitina datang tina panon?
JAKA
Bener.
ARIN
Lamun kitu mah kuring moal ningali deui anjeun.
JAKA
Sok, pecakan peureum, ngarah kuring leungit tina paningali anjeun.
Arin peureum. Teu lila nginghak ceurik, nepi ka merebey cipanon.
ARIN
Geuning kalah leuwih jelas ningali anjeun, Jaka….
JAKA
Geus,
Arin, teu kudu ceurik. Matak kuring ngajak kadieu ogé, kuring rék nyiar
tarékah. Susuganan ieu pisan jalan anu panghadéna pikeun urang.
ARIN
Jalan panghadéna? Kumaha maksud anjeun téh, Jaka?
JAKA
Ieu lobang téh ngaranna Pajaratan Cinta. Can pati loba nu nyarahoeun ka ieu patempatan.
ARIN
Pajaratan Cinta?
JAKA
Enya,
Pajaratan Cinta, tempat ngurebkeun cinta. Ceuk dongéngna mah, anu
nyieun Pajaratan Cinta téh ngaranna Pohaci Rababu, nu hirup dina jaman
karajaan Galuh.
ARIN
Naon alesanna Pohaci Rababu bet nyieun Pajaratan Cinta?
JAKA
Lantaran…
sanggeusna Rababu kawin ka Sempakwaja, manéhna kungsi salingkuh jeung
Mandiminyak. Rababu kaduhung. Rababu sadar kana kasalahanana. Anu
antukna Rababu nyieun lobang di dieu, pikeun ngurebkeun cintana ka
Mandiminyak sigana mah…
ARIN
Jadi, lamun urang asup ka Pajaratan Cinta, hartina cinta urang bakal musna?
JAKA
Urang cobaan wé. Sabab, béjana mah sing saha nu hayang ngurebkeun cinta, tinggal asup kana lobang Pajaratan Cinta….
Arin jeung Jaka asup ka jero lobang. Saméméh laput, Arin ngahuleng, tuluy neuteup Jaka. Sakedapan silih teuteup.
ARIN
Jaka, basa Pohaci Rababu salingkuh jeung Mandiminyak… naha aya sambungan caritana?
JAKA
Naon maksud anjeun? Sambungan carita siga kumaha maksudna?
ARIN
Maksud téh…. Nepi ka kumaha salingkuhna Rababu?
JAKA
Oh….
Kadinya maksud anjeun téh. Lamun anjeun hayang nyaho, balukarna
salingkuh jeung Mandiminyak, Rababu nepi ka ngandeg. Saterusna boga
budak nu dingaranan Bratasena. Lalakonna panjang kénéh. Brataséna boga
turunan nu dingaranan Sanjaya.
ARIN
Sanjaya?
Mun teu salah, anjeun kungsi nyaritakeun kumaha hébatna tokoh nu ngaran
Sanjaya dina jaman karajaan Galuh. Anjeun kalintang mikagum tokoh
Sanjaya. Malah… anjeun kungsi nyarita, lamun hiji mangsa diparengkeun
boga budak lalaki, bakal dingaranan Sanjaya.
JAKA
Enya, bener. Lamun kuring boga budak ti anjeun, bakal dingaranan Sanjaya.
ARIN
Jaka, apan Mandiminyak ogé henteu kawin ka Pohaci Rababu, tapi geuning manéhna bisa boga turunan ti Pohaci Rababu.
JAKA
Kuring
lain Mandiminyak, Arin! Jeung sabenerna, Mandiminyak mah henteu micinta
Rababu. Mandiminyak ukur ngalajur napsu. Cinta kuring ka anjeun, henteu
siga Mandiminyak ka Rababu. Kuring mikanyaah anjeun, mikadeudeuh
anjeun, teu boga niat ngageugeuleuh diri anjeun.
ARIN
Jaka….
JAKA
Arin, hayu urang kurebkeun cinta urang…
Jaka jeung Arin asup ka jero lobang nepi ka laput. Lampu pareum.
Adegan II
Wanci
peuting. Arin hanjat ti jero lobang bari ngahinghing ceurik. Tuluy
ninggalkeun éta patempatan. Teu lila, Jaka ogé hanjat ti jero lobang.
JAKA
Arin…! Ariiin…! Ariiin…!
Jaka ngulibek néangan Arin tug nepi ka ngalempréh.
JAKA
Ariin… (ngahariring sempalan lagu “Sempurna”)….janganlah kau tinggalkan diriku, tak kan mampu menghadapi semua, hanya bersamamu ku akan bisa…
Kadéngé aya sora anjing babaung.
JAKA
Gandéng lah, anjing, teu kudu babaung sagala. Nu dikurebkeun mah ukur cintana, lain jalmana…
Anjing ngagogog harus pisan. Jaka ngaranjug, awahing ku reuwas, langsung luncat ngagebruskeun manéh ka jero lobang.
JAKA
(di
jero lobang, nuluykeun haharingan lagu “Sempurna”) kau adalah darahku,
kau adalah jantungku, kau adalah hidupku, lengkapi diriku, oh sayang
engkau begitu sempurna….
Ronghéap, datang Arin nu salin jinis jadi Pohaci Rababu
RABABU
Angin
tingtrim nu ngadalingding nyanding kasimpé peuting, pangnyingraykeun
aling-aling nu mindingan éling. Purnama nu murubmubyar mancerkeun cahya
gilang gumilang, panggeuingkeun hiji jajaka asmana Jaka…
Jaka hanjat ti jero lobang. Tuluy mencrong Rababu dibarung rasa kahémeng.
JAKA
Arin?!
RABABU
Caang
bulan narawangan, teuteup anjeun masih kénéh taya lilinggeran. Anjeun
tetep nuturkeun geterna rasa, ngayunkeun rupaning haréwos dada. Antukna
beureum hideungna carita kahirupan nu saméméhna anggang tina sawangan,
kiwari pagaliwota meulitan raga. Gumulung raga disurakan sétan,
haroshosna sora, kebek kadurjanaan. Geus peupeus eunteung pamuka rasa
anjeun. Geura gebraykeun paneuteup anjeun, buka mata jiwa, beunta mata
soca. Purnama ukur éndah disawang ti kaanggangan. Sakapeung cinta
ngalolongkeun mata jiwa jeung mata panon. Sakur nu kasawang ukur
manéhna. Ningali béntang siga Arin. Ningali langit siga Arin. Ningali
kula ogé siga Arin…
JAKA
Lamun anjeun lain Arin, saha atuh anjeun téh?
RABABU
Najan
taya kecap nu kedal, najan taya rindat nu natrat, kasatiaan bakal
karampa na pungkas carita. Teuing geus sabaraha kali anjeun ngajejeléh
kula, majar kula kungsi rucah jeung Si Mandiminyak.
JAKA
Pohaci Rababu? Anjeun téh Nyai Rababu téa? Ah, piraku teuing? Ngimpi meureun ieu mah…
RABABU
Antara impian jeung kanyataan ukur diwatesan ku lalangsé éling. Angin leutik ngadalingding, ngaguar mangsa lungkawing, mawa nyérédét kana rasa nu rungsing.
JAKA
Naon maksud anjeun nepungan kuring, Nyai Rababu?
RABABU
Anjeun
nunggeulis dina gerotna kahirupan. Padahal unggal léngkah, léngkah
anjeun. Unggal rénghap, unggal kecap, saéstuna ukur kahayang anjeun
sorangan. Anjeun teu nyaho pangbalikan. Anjeun kasarung. Anjeun
kalarung. Taya gunana anjeun humarurung ngumbar kabingung. Sakalina
anjeun ngurebkeun cinta di Pajaratan Cinta, mangka saéstuna anjeun
ngurebkeun sagala rupana. Asih pasini baris lugay na kembang samoja,
taneuh beureum papaés nu hamo sirna…
JAKA
Kuring
teu ngarti kana caritaan anjeun, Nyai Rababu. Tapi geus jadi tékad
kuring, moal incah balilahan ti Pajaratan Cinta saméméh cinta kuring ka
Arin bener-bener sirna…
RABABU
Asih
munggaran dina carita katresna, muga henteu dipungkas ku keclakna
cimata. Katresna anjeun, katresna Arin datangna deui dina mangsa nu
salah. Geus leuir kacida. Mending geura sorang ku anjeun carita anu
baris datang. Anjeun bakal nyorang bagja dina ranggeuman réma-réma anjeun.
Anjeun bakal manggih bungah dina seuseup deudeuh. Tuh, teuteup ka
hareup ku anjeun… sapanjang léngkah pikahareupeun, pinuh jukut ngémploh
héjo, ngembat lir alketip buludru, nu bakal nilaman suku tina cucuk
ruhit. Anjeun bakal nyaksi katumbiri anu melengkung di langit cangra, nu
mayungan katresna, nu ngaraketkeun duriat, beureum, héjo, konéng,
gandola, murub mubyar nyawér tali asih…
JAKA
Kuring
moal manggih kabagjaan lamun teu ngahiji jeung Arin. Sakali Arin,
salawasna bakal tetep Arin. Cinta kuring ukur keur Arin. Anjeun ulah
myapirakeun cinta munggaran. Cinta nu dianyam ti jaman keur nyuprih
pangarti di sakolaan, mibanda kakuatan nu rohaka.
RABABU
Cinta nurutkeun anjeun ukur manjang lana sapanjang tacan datang cinta nu hiji deui. Tangkeup geugeut anjeun saukur mawa ngapung ngawang-ngawang, nobros
hahalang dunya nu mémang kacirina caang baranang. Hanjakal, béntang nu
tinggurilap, bulan anu narawangan alam, ukur mawa nyimpang ka sawarga
dunya, nu bakal méré siksa dina poé panungtungan…
JAKA
Basa
keur sakola, kuring sabangku jeung Arin. Ka mamana babarengan, tug nepi
ka kedal jangji pikeun ngahiji. Sakali deui, ulah nyapirakeun hiji
cinta jaman sakola…
RABABU
(bari malikeun awakna, rék ninggalkeun Jaka)
Kuriling uring-uringan, nokér jalan rumpil kahirupan, tanwadé wates
singkur kabunian. Gudawang raheut nu kasorang, hamo kaubaran. Galengan
leutik nyiripit, ngapit jarami tangtungan dina usum paceklik, mawa
kapeurih dina haté anu ruhit. Kula amit…
Pohaci Rababu ngaléngkah ninggalkeun éta patempatan, tapi ngarandeg lantaran Jaka ngageroan.
JAKA
Nyai Rababu…ari anjeun bogoh ka Mandiminyak?
RABABU
Ukur
sakédét nétra lalakon anu karandapan, ninggalkeun gurat-gurat kapeurih
nu taya papadana. Papadon los kakolong, gingsir tina panaksir, sulaya
tina panyangka, horéng asihna ngan pupulasan. Pegat kamelang, asih geus
pungkas. Saéstuna kula kawisaya ku Si Mandiminyak. Sakali deui, kula
kawisaya. Kilang kitu, kacinta kula ka Brataséna taya hinggana.
Brataséna anak kula, nu teu tuah, teu dosa.
Rababu ninggalkeun éta patempatan. Jaka ngahuleng hareupeun lobang.
O.S. SANGKURIANG
Sumbi….! Sumbiii…!
Sangkuriang ngaronghéap datang.
SANGKURIANG
Kisanak, ari andika ningali awéwé geulis ngaliwat kadieu?
JAKA
Ningali, malah bieu ngawangkong didieu.
SANGKURIANG
Ayeuna kamana?
JAKA
Indit ka beulah ditu.
Sangkuriang lumpat ka lebah nu dituduhkeun ku Jaka. Teu lila, Sangkuriang balik deui.
SANGKURIANG
Euweuh geuning, Kisanak. Aéh, ari bieu ngawangkong naon baé? Naha manéhna ngobrolkeun kuring?
JAKA
Mémangna saha ngaran anjeun téh?
SANGKURIANG
Piraku
andika teu wawuh ka kuring. Apan kuring téh sinatria nu geus kaceluk ka
kadang éwu, kakoncara ka janapria. Ngaran kuring Sangkuriang téa…
JAKA
Sangkuriang?
SANGKURIANG
Teu salah, kuring pisan Sangkuriang. Pasti awéwé geulis nu bieu ngomongkeun kuring nya?
JAKA
Asa henteu nyaritakeun ngaran anjeun.
SANGKURIANG
Ngomongkeun saha atuh?
JAKA
Ukur nyebut ngaran Mandiminyak jeung Brataséna …
SANGKURIANG
Piraku
teuing teu nyebut ngaran kuring, Kisanak? Asa kakara ngadéngé ngaran
mandiminyak atawa Brataséna. Jawara ti mana maranéhna téh? Boa-boa nu
bogoheun ka Dayangsumbi.
JAKA
Dayangsumbi? Asa beuki jangar kieu.
SANGKURIANG
Andika teu kudu jangar sagala. Ayeuna mah kari jawab, saha ngaran awéwé nu bieu ngawangong jeung andika?
JAKA
Pohaci Rababu…
SANGKURIANG
Pohaci
Rababu? Hartina andika ngabohong ka kuring. Ceuk andika, bieu andika
ngawangkong jeung awéwé geulis… tapi geuning ngaranna Pohaci Rababu.
JAKA
Lebah mana kuring bohongna? Mémang Pohaci Rababu téh kalintang camperenik geulis…
SANGKURIANG
Ah, rahul pisan andika mah. Di ieu dunya, euweuh deui awéwé nu geulis kawanti-wanti, kajaba Dayangsumbi.
JAKA
Béda panon, béda cara ningali…
SANGKURIANG
Ceuk sasaha ogé Dayangsumbi panggeulisna mah. Awas mun andika nyebut Rababu leuwih geulis ti Dayangsumbi…
JAKA
Enya, Dayangsumbi mémang geulis kawanti-wanti. Tapi moal bisa nandingan kageulisan Arin…
SANGKURIANG
Arin?
Asa ahéng pisan ngaran téh. Sapanjang kuring kumelendang di alam dunya,
tacan kungsi manggihan jalma nu ngaranna Arin, boh awéwé, komo lalaki….
JAKA
Lamun anjeun geus panggi jeung jinisna, pasti anjeun bakal percaya…
SANGKURIANG
Pamohalan, Kisanak! Moal aya awéwé nu nandingan kageulisan Dayangsumbi…
Ronghéap Arin, nu salin jinis jadi Dayangsumbi.
SANGKURIANG
Tah geuning, anu ditéangan téh teu burung némbongan…
JAKA
Arin….?!
Jaka rék ngadeukeutan Dayangsumbi, tapi ngarandeg lantaran disentak ku Sangkuriang.
SANGKURIANG
Héy… andika ulah kumawani ngadeukeutan Dayangsumbi. Ulah sambat kaniaya lamun andika paantel kulit jeung Dayangsumbi….
DAYANGSUMBI
Sangkuriang,
hidep téh anak kuring. Sing percaya ka kuring. Kuring mah indung hidep.
Naon kasebutna lamun anak jatukrami ka indungna sorangan? Geura éling,
Sangkuriang…
SANGKURIANG
Teu
kudu réa alesan, Sumbi. Kuring téh cinta ka anjeun. Tuh, aya bulan dina
panon anjeun. Kasatiaan kuring bakal leuwih ti bulan. Kasatiaan kuring
bakal leuwih tina panon anjeun. Bulan tara némbongan unggal peuting, ari
kuring mah bakal maturan anjeun saban peutin. Panon anjeun tara beunta
beurang-peuting. Ari kuring mah bakal ngajaga anjeun salawasna….
JAKA
Jadi… anjeun téh Dayangsumbi?
DAYANGSUMBI
Bener
pisan, Kisanak. Ngahaja kuring ngajugjug kadieu, hayang ngurebkeun rasa
cinta kuring jeung cinta Sangkuriang. Lantaran, apan anjeun apal
sorangan, Sangkuriang téh anak kuring.
SANGKURIANG
Sakali deui, kuring teu percaya lamun anjeun indung kuring…
DAYANGSUMBI
Kuring indung hidep, sing percaya anaking… tuh aya ciri nu sayakti dina mastaka hidep.
JAKA
Mémang
hésé ngabuktikeunana ari saukur ningali ciri dina sirah mah. Lamun
hayang leuwih yakin jeung akurat, mending kénéh tés DNA.
SANGKURIANG
Andika ulah kalah ngacapruk. Hayu, Sumbi… kuring téh deudeuh pisan ka anjeun.
DAYANGSUMBI
Teu beunang dibéjaan geuning hidep téh. Lamun kitu carana, hayu urang asup ka jero lobang…
SANGKURANG
Ulah, Sumbi! Ieu téh apan Pajaratan Cinta! Lamun anjeun asup ka dinya, hartina anjeun rék ngubur rasa cinta…
DAYANGSUMBI
Enya, mémang cinta urang kudu dikurebkeun didieu.
Dayangsumbi ngagajleng ka jero lobang.
SANGKURIANG
Sumbi, ulah kikituan! Hayu buru-buru hanjat deui!
DAYANGSUMBI
Hidep nu kudu asup ka dieu, Sangkuriang… ngarah hidep henteu micinta indung sorangan.
SANGKURIANG
Moal!
Anjeun mah da lain indung kuring. Anjeun kudu jadi pamajikan kuring.
Buru hanjat deui, Sumbi! Kisanak, bantuan panghanjatkeun Dayangsumbi…
JAKA
Percumah, Sangkuriang. Sing saha anu ngasruk ka Pajaratan Cinta, hartina…
SANGKURIANG
(bari nyurungkeun awak Jaka, nepi ka Jaka tigebrus kana lobang) Lain percumah-percumah, bantuan panghajatkeun Dayangsumbi!
Ti jero lobang, Jaka munggu Dayangsumbi. Sangkuriang ngarawél leungeun Dayangsumbi nepi ka hanjat ti jero lobang. Jaka hanjat sorangan.
DAYANGSUMBI
Sangkuriang, hidep kudu asup ka jero lobang.
SANGKURIANG
Moal. Di ieu dunya, kuring mah taya nu dipikasieun. Ukur hiji nu dipikasieun ku kuring, nyaéta sieun kaleungitan anjeun, Sumbi.
Sakilat
Dayangsumbi rék nyérédkeun awak Sangkuriang sangkan tigebrus kana
lobang. Tapi Sangkuriang ngagiwar, anu antukna kalah Jaka nu
kasurungkeun. Jaka tigebrus deui ka jero lobang.
DAYANGSUMBI
Lamun anjeun keukeuh maksa… teu bisa kumaha deui.
SANGKURIANG
Anjeun daék jadi pamajikan kuring?
DAYANGSUMBI
(unggeuk) Tapi aya tanjakanna…
SANGKURIANG
Naon baé saratna, tangtu ku kuring bakal diayonan. Sok, geura sebutkeun naon saratna, Sumbi.
DAYANGSUMBI
Engké baé bakal dibéjakeun di imah. Hayu ayeuna mah urang mulang…
SANGKURIANG
(Rék ngaléng Dayangsumbi) Hayu, Sumbi…
DAYANGSUMBI
(Ngépéskeun leungeun Sangkuriang) Jug, hidep leumpang tiheula.
SANGKURIANG
Anjeun nu kudu tiheula, bisi aya nu ngaganggu anjeun.
Dayangsumbi jeung Sangkuriang patutur-tutur ninggalkeun éta patempatan. Lampu pareum.
Adegan III
Wanci beurang. Roni datang bari ngagukguk ceurik. Roni, hiji lalaki nu umurna antara 20-25 taun.
RONI
Harianeun pisan… téga pisan anjeun cidra. Naha anjeun mani téga? Naha anjeun bet hianat? Duh, tulungan uing! Cik atuh sing aya piwelasna, tulungan uing… tulungan uing….!
Jaka hanjat ti jero lobang bari gigisik. Roni langsung ngagabrug Jaka.
RONI
Tulungan uing, Mang… tulungan uing….
JAKA
Enya, jep heula atuh, ulah ceurik baé. Sok ayeuna mah geura caritakeun sing jéntré, aya pasualan naon atuh silaing téh?
RONI
Nyeriii, mang… nyeri pisan…
JAKA
Enya nyeri téh nyeri kumaha? Pok, geura caritakeun….
RONI
Pamajikan
uing salingkuh, Mang… nyeri pisan. Nasib téh kieu-kieu teuing. Padahal
kurang kumaha uing téh? Kurang kumaha, Mang? Saban poé uing digawé dug
hulu pet nyawa ukur ngabélaan pamajikan. Naha atuh asih dipulang sengit…
asih dipulang sengit…harianeun… kejem… téga…
JAKA
Geus,
ulah katutuluyan, Jang. Matak kitu gé, pamajikan silaing téh sigana
geus teu suka ka silaing. Lamun geus teu suka, nya ulah dipaksakeun.
Sabab, lamun anjeun maksa nu teu suka, tangtu baé salah kacida… Mending
bikeun wé ka salingkuhanna, tuluy du’akeun sing pinanggih jeung
kabagjaan.
RONI
Tapi
uing bogoh pisan, Mang…uing embung pipisahan jeung pamajikan. Uing
bogoh kabina-bina. Basa uing hayang kawin ka manéhna, puasa mutihna ogé
41 poé…
JAKA
Lamun bogoh kénéh, kari tuluykeun wé rumahtangga silaing, teu kudu loba nyarita….
RONI
Tapi… tapi… haté uing peurih kacida… nyeri pisan…
JAKA
Jadi, silaing téh hayang kumaha atuh?
RONI
Kapaksa… uing rék ngurebkeun ieu cinta ka pamajikan… taya deui jalan iwal ti dikurebkeun di Pajaratan Cinta….
JAKA
Éta mah kumaha silaing. Lamun silaing geus buleud patékadan rék ngurebkeun cinta, kari ngagebruskeun manéh ka Pajaratan Cinta…
Roni
ngaléngkah ka deukeut lobang. Ngajanteng sakedapan bari neuteup ka jero
lobang, tuluy mencrong ka jauhna. Kalayan asa-asa, Roni ngagebruskeun
karep ka jero lobang.
Teu lila, Agni ngaronghéap datang. Agni, hiji pajabat nu umurna kira-kira 40-45 taun.
AGNI
Sampurasuuun…!
JAKA
Rampés…
AGNI
Punten, rék tumanya… ari ieu téh nyaan Pajaratan Cinta téa?
JAKA
Leres pisan.
AGNI
Ari didinya kuncén Pajaratan Cinta?
JAKA
Sanés ari kuncén mah. Nanging… simkuring terang kana sasakalana ieu Pajaratan Cinta.
AGNI
Lamun
kitu mah, geus wé ti mimiti ayeuna, didinya diangkat jadi kuncén
Pajaratan Cinta. Urus sing bener ieu Pajaratan Cinta. Lamun aya nanaon,
kari ngomong ka didieu. Didinya tangtu nyaho saha ari didieu. Nyaho teu
saha ari didieu?
Jaka mencrong sakedapan.
JAKA
Duh….
Geuning ieu téh pangersa… hawatos teuing kersa rurumpaheun kadieu.
Tangtos baé atuh simkuring terang pisan ka salira. Salami ieu, simkuring
mung terang ka salira téh dina tivi wungkul. Manahoréng salira téh….
AGNI
Geus
teu kudu disebutkeun, bisi aya cakcak bodas. Pokona sing demit.
Rusiahkeun lamun didieu kungsi nganjang ka Pajaratan Cinta.
JAKA
Hapunten, cinta ka saha nu badé dikurebkeun ku salira téh? Cinta ka tuang garwa?
AGNI
Éta mah geus tangtu, lantaran kuring boga kabogoh deui ka ABG. Tapi aya nu leuwih penting ti éta…
JAKA
Hapunten… dupi maksadna kumaha?
AGNI
Sakeudeung
deui ogé didieu bakal jadi wawakilna nu ngawakilan wakil mentri. Engké
lamun geus jadi, didieu hayang jadi wakilna wakil mentri. Geus kitu,
naék kana wakil mentri, tuluy jadi mentri. Lamun geus jadi mentri,
didieu rék nyusun stratégi pikeun nyalon jadi Présidén. Kumaha wé
carana, ngarah rayat boga anggapan yén didieu téh dikaniaya ku présidén.
Rayat urang mah pan karunyaan lamun nyaksian anu dikaniaya téh. Pasti
didieu bakal dibaréla ku rayat, tur didukung jadi présidén.
JAKA
Saé, saé… saé pisan impénan téh…
AGNI
His,
lain impian atuh! Nu kitu mah ngaranna cita-cita. Bédakeun antara
impian jeung cita-cita. Ari impian mah hiji kahayang nu boa iraha
kahontalna, malah deukeut-deukeut kana moal kabiruyungan. Contona mah
lamun didieu hayang jadi pamaén Realmadrid, éta ngaranna ngimpi, da
puguh teu becus maénbal. Béda jeung cita-cita, anu pararuguh targét
waktuna, bari jeung ngukur kaayaan anu ayeuna keur disorang.
JAKA
Oh,
hapunten pami kitu mah. Lajeng, wangsul deui kana perkawis ngurebkeun
cinta téa… cinta ka saha anu badé dikurebkeun ku salira?
AGNI
Regepkeun,
Mang Kuncén, sakumaha anu kasaksian ku urang ayeuna, kahirupan téh asa
beuki ketir ngabandunganana. Loba rahayat nu katalangsara lantaran geus
teu walakaya nganghareupan kahirupan nu natrat beuki beuki beurat.
Pangangguran beuki nambahan, anu antukna angka kamiskinan réalitasna mah
jelas naék pisan. Ngabusung pisan lamun aya nu nyebutkeun angka
kamiskinan turun. Tuh, tingali nu baramaén di parapatan! Tuh, ténjo nu
haréés di kolong jambatan! Tuh, saksian nu ngantay pasesedek rék dibagi
dibagi duit ku jutawan! Tuh, deléh nu padumukanna digusur! Tuh, deuleu
pasar-pasar tradisional nu diduruk! Jalma leutik mah beuki kaséréd, tur
lila-lia tangtu bakal kaléléd. Matakna teu anéh lamun ngalantarankeun
beuki undakna kriminalitas jeung karusuhan. Nu silih paéhan alatan
perebut hakaneun. Nu silih podaran alatan parebut lahan usaha. (nginghak) Peurih haré didieu téh… nyeri pisan nyaksian kaayaan rahayat siga kitu.
JAKA
Sumuhun, mémang kitu kanyataanna…
AGNI
Heueuh, Mang Kuncén, tapi ari di sisi séjén mah kaayaanna papalimpang pisan. Para pajabat pamaréntah jeung wakil rayat, mancénna
baroyot jeung barolot. Beuteung wé galembrot ladang cocorokot. Aya ogé
nu ngan nguruskeun patlot. Lain patlot sabangsa péso pangot, da ieu mah
patlot anu sok ditambaan ku Ma Érot. Angot nu pipina karempot. Nyahona
ngan dikenyot jeung dilamot. Beuki parétot jeung paréot, mingkin kahot
cocorokot. Diarot. Regot, regot, ngaleueut késang rayat nu lamokot
boborot bobolokot. Siga nu heueuh tipopolotot sosorongot ngabéla rahayat
di nagri warisan kolot. Silih sorobot, silih kaprot. Nu puguh mah ukur
hayang kasorot, ngarah leuwih laluasa cocorokot. Brot! Brot! Brooot…! Brooot…! Torotot! Torotot! Héot…! Maranéhna babacot. Kalah bau badot.
JAKA
Sumuhun,
leres, leres, simkuring sapuk pisan. Teu sangki salira téh geuning
pajabat anu kritis. Langki pisan pajabat anu titén kana nasib rahayat
sapertos salira…
AGNI
Nu
matak didieu ogé ahirna jadi ngarumas. Naha batur mah mani taya
ras-rasan madog duit rahayat? Naha batur mah mani taya kainggis
ngabeungharkeun dirina jeung kulawarga? Béda, béda pisan jeung didieu nu
salawasna asak timbangan, tara kumawani korupsi saeutik-eutik acan.
Karunya, deudeuh, nyaah, jeung cinta ka rahayat. Didieu kalintang cinta
ka lemah cai, geusan wariskeuneun ka anak incu nu baris datang.
JAKA
Saé, saé pisan salira mah…
AGNI
Lain
saé-saé, Mang Kuncén! Didieu ogé sarua baé hayang beunghar, hayang
nyandung, hayang boga awéwé simpenan. Mangkaning kasempetan keur korupsi
mah kalintang lobana. Sakali korupsi gé didieu mah bisa kabeuli pulo,
bisa kabeuli mobil pangméwahna, bisa bobogohan jeung modél pangséksina…
JAKA
Punten, dupi maksadna kumaha?
AGNI
Heueuh,
pangna didieu datang kadieu téh apan tujuanna éta. Didieu hayang
ngurebkeun rasa cinta ka rahayat jeung lemah cai, ngarah laluasa korupsi
bari teu boga rasa karunya, nyingkirkeun rasa watir, nyingkahkeun rasa
welas ka sasama. Didieu hayang jadi jalma téga! Kajeun teuing batur mah
katalangsara ogé, nu penting mah didieu bisa sukan-sukan sapanjang
jaman….
JAKA
Janten… salira téh badé ngurebkeun rasa cinta ka rahayat sareng lemah cai?
AGNI
Enya, didieu geus buleud patékadan, mending kénéh dikurebkeun baé, ngarah teu loba pikiran dina ngagasak duit rahayat téh.
JAKA
Sumangga, salira kantun lebet kana lobang pajaratan cinta. Kurebkeun cinta salira di dinya….
AGNI
Hé hé hé… nuhun, Mang Kuncén. Ayeuna kénéh didieu rék asup ka Pajaratan Cinta…
JAKA
Pangapunten… raksukan salira kedah dilaanan heula. Cekap nganggo kolor baé.
AGNI
Har, na moal peundeul kitu?
JAKA
Teu kedah isin-isin sagala. Kapan engké ogé salira moal gaduh kaisin pami diparengkeun janten koruptor…
AGNI
Aéh,
enya bener. Naha maké jeung kudu éra sagala. Geus hiji tradisi jadi
koruptor mah. Bakal sohor, loba disorot kaméra tivi. Dibui paling
sababaraha taun, jaba dipotong rémisi. Kaluar ti bui kari nunjalan duit
ladang korupsi pikeun sukan-sukan méakeun umur…
Agni mukaan pakéanna, kari nyésakeun kolor jeung dasi.
AGNI
Mang
Kuncén, meunang lamun dasina teu dibuka? Sabab dasi ieu téh jimat
didieu, meunang marancahan 99 urang dukun, sangkan didieu tetep kapaké
ku rahayat. Saratna ieu dasi ulah leupas tina awak dina kaayaan kumaha
baé ogé. Lamun dasi ieu dibuka, bakal ragrag jabatan didieu téh…
JAKA
Mangga, kénging…
Agni ngaléngkah ka deukeut lobang. Teu asa-asa, ngagajleng ka jero lobang. Roni ngagoak. Agni ogé ngagoak. Agni hanjat deui.
AGNI
Bedul
siah….! Geuning aya mangkeluk di jero lobang?! Leuheung lamun awéwé
mah, didieu ogé atoh. Apan itu mah sarua jalu! Naha moal nanaon
paduduaan jeung anu jenis kelaminna sarua? Kumaha lamun mangkeluk itu gay? Cilaka tah didieu digadabah ku gay…
Roni hanjat ti jero lobang.
RONI
Sangeunahna pisan siah nuduh gay ka uing… (reuwas barang ningali rupa Agni) aéh… hapunten… manawi téh sanés pangersa. Hapunten pisan….
AGNI
Matakna saméméh engap téh, deléh heula saha nu keur disanghareupan, kéhéd!
RONI
Hapunten,
Pangersa… hapunten pisan… mangga bilih pangersa bade lebet ka Pajaratan
Cinta mahi, da abdi parantos réngsé. (Ka Jaka) Hatur nuhun pisan Mang,
ayeuna mah geus ilang rasa cinta ka pamajikan nu rucah téh. Ayeuna geus
buleud patékadan, rék pipisahan baé. Pilakadar urusan awéwé, asa teu
kudu leuleuweungan sagala. Nyeri haté ku awéwé, ubarna kari awéwé deui.
Naon héséna sih?
JAKA
Sukur wé ari silaing geus cageur mah….
RONI
Geus walagri deui ayeuna mah. (Ka Agni) Mangga, pangersa, abdi badé permios tipayun…
AGNI
Kélanan, kumaha karasana sanggeus rereb di Pajaratan Cinta téh?
RONI
Mujarab pisan, Pangersa. Cinta abdi langsung ilang… Mangga cobian ku pangersa…
Roni ninggalkeun éta patempatan.
AGNI
Enyaan, lamun kitu carana mah matih pisan geuning Pajaratan Cinta…
Agni ngaléngkah ka lebah lobang. Saméméh ngagajleng noongan heula ka jero lobang.
JAKA
Teu aya sasaha ayeuna mah…
AGNI
Nyaan?
JAKA
Leres… mangga geura lungsur…
Agni ngagajleng ka jero lobang. Tapi teu lila ngagoak, bari tuluy hanjat deui.
AGNI
Gélo téh… geuning loba bangkong korodok!
JAKA
Teu
sawios-wios atuh pilakadar bangkong korodok. Kapan salira ogé moal aya
béntenna sareng bangkong korodok saupamina tos henteu cinta ka rahayat
mah…
AGNI
Aéh, enya bener…
Agni ngagajleng deui ka jero lobang. Teu lila, Agni seuri ngagakgak di jero lobang.
AGNI
Ha ha ha…ngeunah geuning daging bangkong korodok ogé…. Dihakan ku aing mah kabéhanana!
Jaka ngarasa murel nepi ka hayang utah. Teu lila, Agni hanjat ti jero lobang.
AGNI
Gampil pisan geuning ngurebkeun cinta ka rahayat mah. Babari pisan, ha ha ha…! Bener-bener matih Pajaratan Cinta téh! Ayeuna
ogé geus langsung ilang rasa cinta. Isukan moal asa-asa ngagasak duit
rahayat, ha ha ha…. Kuring bakal jadi jalma jegud, bru di juru, bro di
panto, ngalayah di tengah imah… ha ha ha… bru anu munu’u, bro anu
marontok, ngalayah nu nangkarak bengkang… ha ha ha…
Agni mulungan bajuna, tuluy ninggalkeun éta patempatan.
Sakedapan Jaka ngahuleng siga nu linglung. Rét ka luhur, rét ka handap, teu puguh cabak. Tuluy ngaléngkah ka deukeut lobang.
JAKA
(ngagorowok harus) Aaaaggh….! Ariiiin….! (ngahariring sempalan lagu “Matahariku”, Agnes Monica) …dengarlah
matahariku suara tangisanku, ku bersedih karna panah cinta menusuk
jantungku, ucapkan matahariku puisi tentang hidupku, tentangku yang tak
mampu menaklukan waktu…
Jaka ngagebruskeun manéh ka jero lobang.
Sapasang
lalaki jeung wanoja asup bari silih kaléng, ngaléngkah ka deukeut
lobang. Duanana asup ka jero lobang. Teu lila duanana kaluar deui bari
silih baeudan. Tuluy ninggalkeun éta patempatan kalayan leumpangna
ngalér-ngidul.
Asup
saurang lalaki bari sura-seuri sorangan. Tuluy asup ka jero lobang. Teu
lila kaluar deui, bari ceurik ngagukguk, tur ninggalkeun éta
patempatan..
Asup
saurang wanoja bari nginghak ceurik. Tuluy asup ka jero lobang. Teu
lila, kaluar deui bari nyéréngéh seuri sorangan, sarta ninggakeun éta
patempatan.
Lampu pareum.
Adegan IV
Wanci Peuting. Arin nu salin jinis jadi Pohaci Rababu ngaronghéap.
RABABU
(Ngahariring pupuh Asmarandana)
Nu nanceb dipusti-pusti
Aya sirung teu kembangan
Lantaran poho ngalongok
Katumbiri méré béja
Rék datang sandékala
Sandékala bakal ngejat
Jaka hanjat ti jero lobang
JAKA
(ngahariring Pupuh Kinanti)
RABABU
Léngkah leutik nyacag jukut,
haté rangkidut. Ibun ka ibunan, sumirat hamo némbongan. Halabhab
wahangan, nganti hujan salaksa duriat. Cipruk cimata di lelemah
wirangrong, nu ngahuyungkung tisolédat na walahar. Anjeun budra-bidru
ngaléngkah, tuluy anjeun tikoséwad dina amlongan.
JAKA
Naon
éta téh hartina, Nyai Rababu? Naha anjeun ukur datang di antara impian
jeung kanyataan? Cacak anjeun bisa némbongan salawasna, meureun kuring
téh moal kasiksa dina kasimpé.
RABABU
Geuna-geuna anjeun melak tangkal suliga. karunya ka nu kapidangdung. Anjeun kudu bisa ngararaba rasa sasama.
JAKA
Naha
ukur kuring wungkul nu kudu ngaraba rasa? Ari batur teu kudu ngaraba
rasa kuring? Ari batur teu kudu ngarasakeun kumaha peurihna haté kuring?
RABABU
Lambaran
carita éndah kahirupan anu minuhan léngkah jeung engapan anjeun. Anu
narétésan gurilapna harepan anjeun. Hiji-hiji bakal haliberan, nungtutan
ngagarupayan, mileuleuyankeun haté anjeun anu gudawang.
JAKA
Naha teu meunang kuring manggih kabagjaan? Naha ulah?
RABABU
Lain
teu meunang, lain ulah. Dina mangsa ayeuna, anjeun kalintang dipahing
micinta Arin. Keun, isuk jaganing géto sugan jeung sugan pareng
ngarépok. Nu utama, dina mangsa ayeuna, anjeun ulah! Anjeun teu meunang,
dina mangsa ayeuna.
JAKA
Nyai Rababu, lamun anjeun nyaram kuring ngahiji jeung Arin, naha anjeun daék jadi gagantina?
RABABU
(imut) Kula jeung Arin mémang taya bédana. Tapi kula ukur aya di antara impian jeung kanyataan.
Rababu diuk.
JAKA
Anjeun ngabohong, Nyai Rababu. Anjeun pasti aya di kieuna.
Jaka ngadeukeutan Pohaci Rababu, tuluy ngagolédag dina lahunan Pohaci Rababu.
Lampu pareum.
Adegan V
Wanci beurang. Jaka saré dina batu.
Noni asup, semu langlayeuseun. Noni, hiji wanoja nu umurna antara 20-25 taun.
NONI
Punteeen… punteeen…
Jaka ngoréjat. Tuluy rarat-rérét ka sakuriling.
JAKA
Nyai Rababu! Dimana anjeun?
NONI
Pangapunten abdi ngaganggu, Gan…
JAKA
Saha anjeun? Aya naon datang kadieu?
NONI
Abdi
mah ukur jalmi nu tos peunggas harepan. Tadina mah abdi badé
ngagéléngkeun manéh dina rél karéta… namung nguping wartos didieu aya
tempat nu namina Pajaratan Cinta…
JAKA
Enya, bener. Didieu pisan Pajaratan Cinta nu ditéangan ku anjeun. Ari anjeun rék ngurebkeun cinta?
NONI
Sanés,
Gan… justru abdi mah badé ngalap cinta. Rumaos tos teu gaduh cinta dina
ieu diri, anu antukna tos wegah mayunan kahirupan. Mamanawian didieu
abdi tiasa ngalap cinta tina cinta-cinta anu parantos dikurebkeun….
JAKA
Didieu tempat ngubur cinta, lain tempat ngalap cinta…
NONI
Sumuhun,
abdi ogé yaktos perkawis éta mah. Nanging… ieu mah hoyong nyobian wé
jarah ka Pajaratan Cinta, mamanawian tiasa ngalap cinta….
JAKA
Nya
ari rék maksa mah kumaha anjeun. Kuring ukur mépélingan wungkul, bisi
cinta anjeun korédas jeung haté-haténa. Tuh, asup wé ka jero lobang!
Noni ngaléngkah ka lebah lobang, tuluy ngagebruskeun manéh ka jero lobang.
Jaka mencrongkeun dibarung kabingung.
Teu lila, Noni hanjat deui kalayan paroman béar marahmay.
NONI
Akang… ari abdi kunaon, akang? Ahéng pisan geuning ieu mah…
JAKA
Ahéng kumaha maksudna?
NONI
Naha abdi bet ujug-ujug cinta ka akang. Hayu urang nikah sareng abdi, akang! Abdi cinta pisan ka akang…
Noni lumpat muru ka lebah Jaka. Puguh baé Jaka reuwas. Jaka lumpat ninggalkeun éta patempatan, sarta diudag ku Noni.
Agni ngaronghéap datang.
AGNI
Mang Kuncééén…! Suksés euy! Mang Kuncén…! Dimana manéh, Mang Kuncén???
Noni norojol.
NONI
Aduh alah ieung… mani kasép sareng gagah akang téh… abdi cinta ka akang…
AGNI
Aéh, aéh… saha ari manéh? Kakara wawuh ujug-ujug bogoh. Boa-boa manéh mabok cinta….
NONI
Duka atuh, akang… pokona abdi cinta ka akang…
AGNI
Manéh mah over dosis cinta…
NONI
Akang, hayu urang nikah sareng abdi…! Akang ulah lumpat….!
Agni lumpat ninggalkeun éta patempatan, kalayan diudag ku Noni.
Lampu pareum.
Adegan VI
Wanci peuting. Arin ngaronghéap. Tuluy rurut-rérét néangan Jaka.
ARIN
Jaka… Jaka… Jakaaa…!
Jaka kaluar ti panyumputan.
JAKA
Arin!
Jaka jeung Arin silih rangkul. Arin nginghak ceurik.
JAKA
Naha anjeun kadieu deui? Kapan cinta anjeun geus dikurebkeun di Pajaratan Cinta….
ARIN
Mémang geus dikurebkeun, Jaka. Tapi cinta téh teu weléh marakayangan saban mangsa.
JAKA
Lamun kitu mah taya bédana. Cinta kuring ogé kalah ngajungjurigan…
ARIN
Cinta teu weléh ngariwanan…
JAKA
Cinta kalah ngaririwaan…
ARIN
Kudu kumaha atuh, Jaka?
JAKA
Lamun kalah marakayangan, ngajungjurigan, ngariwanan, ngaririwaan… kapaksa kudu disampurnakeun.
ARIN
Kumaha cara nyampurnakeunna, Jaka?
JAKA
Kieu,
sigana mah anu dikurebkeunna lain cinta wungkul, tapi sakalian wé
dikurebkeun jeung awakna. Sok, ayeuna mah geura ruang kuring di
Pajaratan Cinta!
ARIN
Lamun awak anjeun dikubur ku kuring, saha nu bakal ngaruang kuring? Jadi, mending kénéh awak kuring anu diruang ku anjeun.
JAKA
Ari engké anu ngubur kuring saha?
Jaka jeung Arin ngabetem. Ronghéap Suhadi datang.
SUHADI
Maranéh duaan henteu kudu diruang. Mending kénéh kubur awak kuring ku maranéh…
Arin jeung Jaka ngaranjug. Arin muru ka Suhadi, tuluy nyuuh dina nampal suku Suhadi.
ARIN
Kang Suhadi… hapunten abdi, Kang… hapunten…
SUHADI
Lamun anjeun teu bogoh ka kuring, naha atuh anjeun bet daék dikawin ku kuring?
ARIN
Hapunten abdi… Kang….
Suhadi
ngaléngkah ka lebah Jaka, tuluy mencrong Jaka seukeut naker. Leungeunna
tipepereket nahan amarah, lir anu sajebrod-jebrodeun nonjok Jaka.
SUHADI
Anjeun rék ngarebut pamajikan kuring?
JAKA
Enya,
tapi kuring mah kakara arék. Béda jeung anjeun. Anjeun mah geus
kabuktian ngarebut kabogoh kuring. Ti 10 taun katukang, kuring geus
paheut jangji pikeun ngambah rumah tangga jeung Arin. Tapi anjeun
ngancurkeun impian kuring. Anjeun nu ngaburak-barik harepan kuring…
anjeun nu ngaburantakeun rarancang éndah kuring…
SUHADI
Kuring
teu nyaho jeung teu hayang kana lalakon pamajikan. Sakabéh manusa
miboga mangsa lawas séwang-séwangan. Tapi dina mangsa paheut jatukrami,
hartina sakabéh lalakon mangsa katukang kudu dikubur. Kuring geus lima
taun rarabi, sarta geus boga turunan. Anjeun ngaganggu rumahtangga
kuring! Anjeun biadab!
JAKA
Ayeuna
sanggeus anjeun nyaho lalakon cinta kuring jeung Arin, naha anjeun
keukeuh rék maksakeun kahayang? Bisi anjeun teu nyaho, cinta mah moal
bisa dipaksakeun. Arin ukur micinta kuring, lain micinta anjeun!
Suhadi ngahuleng.
SUHADI
Enya, hampura kuring… ana kitu mah, kuring nu kudu ngéléhan…
Suhadi ngagebruskeun manéh ka jero lobang. Arin ngaranjug, tuluy muru ka lebah lobang.
SUHADI
Sok,
geura kubur awak kuring ku maranéh duaan! Kuring nu salah. Kuring nu
ngarebut kabagjaan maranéh! Lamun kuring geus dikubur, maranéh bisa
laluasa ngumbar kasuka….
ARIN
Kang Suhadiii! Ulah, Kang…!
Arin metot leungeun Suhadi
SUHADI
Keun baé, kuring ihlas… demi kabagjaan aranjeun…
ARIN
Ulah, Kang… hampura abdi… Kumaha teuing nasib Rizky , anak urang…. Sing karunya ka anak urang, Kang….
Suhadi hanjat deui. Tuluy Suhadi ngarangkul Arin.
SUHADI
Hayu urang mulang….
ARIN
Mangga, Kang…
Suhadi nuyun leungeun Arin, ngaléngkah ninggalkeun éta patempatan.
JAKA
Suhadi…!
Suhadi jeung Arin ngarandeg. Jaka nyampeurkeun.
JAKA
Hampura kuring… Kuring ngadu;akeun kabagjaan aranjeun…
Suhadi neuteup Jaka. Tuluy Suhadi ngarangkul Jaka.
SUHADI
Urang silih lubarkeun, Jaka… urang silih hampura…
Sanggeus Suhadi ngaleupaskeun rangkulan jaka. Arin ngaléngkah ka lebah Jaka.
ARIN
Jaka, hampura kuring… (bari ngasongkeun leungeun, ngajak sasalaman)
Jaka ngabalieur, henteu daék nampanan leungeun Arin.
JAKA
Moal aya nu bisa ngaganti anjeun, sanajan diganti ku anjeun….
Suhadi nuyun deui pigeulang leungeun Arin, sarta ninggalkeun éta patempatan.
Jaka ngaléngkah ka lebah lobang. Tuluy ngagebruskeun karep ka jero lobang.
Noni Norojol.
NONI
Akaaang… akaaang…. Abdi cinta ka akang…
Noni lunga-lengo ka jero lobang. Jaka hanjat bari nyepeng suluh.
JAKA
Indit siah! Mun teu indit, disiksa ku aing!
NONI
Akang… naon lepat abdi… ampuun, akang…. Abdi cinta ka akang…
JAKA
Sakali deui ngomong cinta, ku aing disiksa!
Noni lumpat bari nginghak.
Torojol Agni.
AGNI
Suksés
pisan, Mang Kuncén. Ayeuna didieu geus jadi koruptor kelas kakap.
Didieu geus jadi jalma medah-meduh, sagala aya, sagala boga, sagala
nyampak. Tah, ayeuna téh loba babaturan didieu anu sarua hayang
ngurebkeun cinta, ngarah bisa korupsi bari teu kahalangan ku rasa
karunya. Engké didinya kudu ngabagéakeun sakur babaturan didieu anu rék
ngurebkeun cinta. Keun, gampil perkara honorna mah. Bisi didinya hayang
hapé nu panganyarna, ku didieu dipangmeulikeun. Pokona mah engké didinya
bisa maén facebook atawa twitter. Engké lamun didinya geus bisa
facebookan, wayahna kudu diajar poker. Gampil modal chip mah, engké ku
didieu dibéré…. Ha ha ha… aya ku nikmat geuning jadi jalma jegud téh…
hanjakal teu tibaheula….
JAKA
Indit siah!
AGNI
Kumaha? Teu salah déngé ieu téh?
JAKA
Nyingkah ayeuna kénéh! Lamun henteu, disiksa ku aing!
AGNI
Aéh, aéh… kakara dibéré jabatan kuncén, didinya geus wani cucungah ka didieu!
JAKA
Sakali deui, nyingkah siah!
AGNI
Kurang ajar pisan geuning didinya téh! Na geus poho saha ari didieu?
JAKA
Paduli teuing saha manéh, nu penting lamun manéh teu nyingkah ti dieu, ku aing disiksa!
Jaka ngababukeun suluh, dibubat-babét. Agni soak, tuluy lumpat ninggalkeun éta patempatan.
Jaka ngasruk ka sisi lobang. Tuluy ngagukguk.
Arin nu salin jinis jadi Pohaci Rababu, ngaronghéap datang.
RABABU
Jaka… Jaka…
Jaka teu ngalieuk, kalah ngagukguk beuki harus.
RABABU
Jaka, ieu kula, Arin…
JAKA
Moal aya nu bisa ngaganti Arin, sanajan digantian ku Arin…
RABABU
Deudeuh teuing, Jaka… cinta anjeun teu anu geus dikurebkeun téh angger marakayangan, teu bisa disampurnakeun…
JAKA
Cinta kuring geus dikurebkeun… geus tilar dunya…
RABABU
Lamun
anjeun masih kénéh micinta, anjeun ulah nyarita geus henteu cinta.
Lamun anjeun teu bisa mopohokeun, anjeun ulah nyarita geus poho. Ku cara
kitu pisan jiwa anjeun kasiksa. Di Pajaratan Cinta anjeun ngurebkeun
cinta. Tapi dina hiji mangsa, lamun kaayaanna teu papalimpang jeung
kahayang alam, anjeun bisa ngagali deui éta cinta.
Jaka cengkat, tuluy nyuuh bari ngagukguk dina dampal suku Pohaci Rababu.
JAKA
Nyai Rababu, ulah ninggalkeun deui kuring…
RABABU
Wayahna,
Jaka… anjeun kudu iklas. Anjeun kudu jadi lalaki sajati nu mibanda
cinta sajati. Anjeun ngarti anu anu disebut cinta sajati?
Jaka gideug
RABABU
Cinta
sajati nyaéta ikhlas ngantepkeun wanoja anu dipikacinta ku anjeun
pinanggih jeung kabagjaan, sanajan lain jeung anjeun. Malah anjeun kudu
ngadu’akeun sangkan manéhna bagja salawasna, sanajan lain jeung anjeun….
Anjeun
kudu nyaho, lamun anjeun iklas kaleungitan wanoja nu kalintang
dipikacinta, éta téh mangrupa pangorbanan cinta anu hakiki… pangorbanan
cinta anu hakiki…pangorbanan cinta nu hakiki….
Pohaci Rababu ngaléngkah, ninggalkeun Jaka.
Jaka melongkeun Pohaci Rababu. Sanggeus Rababu leungit, Jaka ngagebruskeun manéh ka jero lobang. Lampu pareum.
Réngsé
Sumber : http://galuh-purba.com/pajaratan-cinta-naskah-festival-drama-basa-sunda-2012

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Indonesia AirAsia
Indonesia AirAsia nyaeta salah sahiji parusahaan penerbangan nu ongkosna murah, nu puseur na aya di Jakarta. Parusahaan ieu ngajadwalkeun panerbangan domestik jeng internasional, parusahaan ieu mangrupakeun anak perusahaan ti Raksasa penerbangan ongkos murah ti Malaysia nyaeta AirAsia.
Indonesia AirAsia penerbangan domestik beroperasi ti Terminal 3 Bandara Sukarno Hatta, samentara penerbangan internasional-na beroperasi ti Terminal 2E.
Daptar eusi
Sajarah[édit | sunting sumber]
Diadegkeun taun 1999 ku mantan Presiden Indonesia Abdurrahman Wahid, nami awalna AWAIR (Air Wagon Internasional). Dina tanggal 1 Desember 2005, AWAIR rubah nami janten Indonesia AirAsia nuturkeun nami perusahaan indukna AirAsia.
Tujuan[édit | sunting sumber]
- Indonesia
- Banda Aceh - Bandara Internasional Sultan Iskandarmuda
- Bandung - Bandara Internasional Husein Sastranegara
- Denpasar - Bandara Internasional Ngurah Rai
- Jakarta - Bandara Internasional Soekarno Hatta
- Medan - Bandara Internasional Polonia
- Pekanbaru - Bandara Internasional Sultan Syarif Qasim II
- Solo - Bandara Internasional Adisumarmo
- Surabaya - Bandara Internasional Juanda
- Yogyakarta - Bandara Internasional Adisucipto
- Australia
- Malaysia
- Singapura
- Thailand
- Vietnam


text:
Aquifer
Aquifer nyaeta lapisan handapeun taneuh nu ngandung-cai dina batuan nu permeabel (bisa ngalirkeun atawa mawa cai), atawa material leupas saperti (gravel, keusik, silt, atawa clay) numana cai taneuh bisa dipake ku cara ngompa tina sumur. Elmu ngeunaan aliran cai dina aquifer tur karakter aquifer disebut hidrogéologi.
Klasifikasi Aquifer[édit | sunting sumber]
Diagram ieu ngindikasikeun arah aliran tipikal dina potongan lintang tina sistim aquifer confined/unconfined basajan (dua aquifer kalayan hiji aquitard diantarana, dilingkung ku bedrock aquiclude) numana huhubungan jeung aliran (tipical dina daerah lembaba ). Water table jeung zona henteu jenuh ogé diilustrasikeun. Leuwih jelas ngeunaan aquifers, tempo Daptar aquifer.


text:
Hidrokarbon
Dina widang kimia, hidrokarbon hartina sanyawa kimia naon baé nu diwangun ku ukur karbon (C) jeung hidrogén (H); karbon salaku tulang tonggong jeung hidrogén nu kabareungkeut na tulang tonggong éta (istilah ieu mindeng dipaké salaku sebutan pikeun hidrokarbon alifatik).
Pikeun conto, métana (gas alam) mangrupakeun hidrokarbon nu diwangun ku hiji atom karbon jeung opat hidrogén: CH4. Étana mangrupakeun hidrokarbon (leuwih spésifikna, alkana) nu diwangun ku dua atom karbon nu kabeungkeut ku beungkeut tunggal, nu masing-masing ngabeungkeut tilu atom hidrogén: C2H6. Propana diwangun ku tilu atom C (C3H8), jeung saterusna (CnH2·n+2).
Dasarna aya tilu tipe hidrokarbon:
- hidrokarbon aromatik, nu mibanda sahanteuna hiji cingcin aromatik
- hidrokarbon jenuh, disebut alkana, nu teu mibanda beungkeut ganda, rangkep tilu, atawa aromatik
- hidrokarbon teu jenuh, nu sahanteuna mibanda hiji beungket ganda atawa rangkep tilu antara atom-atom karbonna, nu kabagi deui jadi:
Jumlah atom hidrogén na hidrokarbon bisa diitung dumasar jumlah karbonna:
- Alkana: CnH2n+2
- Alkéna: CnH2n (mun boga hiji beungkeut ganda)
- Alkuna: CnH2n-2 (mun boga hiji beungket rangkep tilu)
Tiap hidrokarbon ieu kudu nedunan aturan 4-hidrogén nu nétélakeun yén sadaya atom karbon kudu ngabeungkeut atom hidrogén saloba-lobana (watesna opat). Catetan: beungkeut tambahan ngaleungitkeun dua atom hidrogén sarta ngan hidrokarbon jenuh nu bias meungkeut opat. Hal ieu alatan posisi opat éléktronna nu unik.
Hidrokarbon nu dihasilkeun tina cairan géologis disebut minyak bumi (petroleum, hartina "minyak batu") atawa minyak mineral, sedengkeun hidrokarbon gas géologis katelahna gas alam. Dua sumber éta penting pisan salaku bahan baku produksi bahan bakar jeung bahan kimia organik, nu diulik dina géologi minyak bumi.
Hidrokarbon mibanda ajén ékonomi nu penting pisan ku sabab dihasilkeun tina bahan bakar fosil (batubara,minyak bumi, gas alam, jsb.) jeung bahan bakar hayati, nu salajengna ngahasilkeun plastik, lilin, pangleyur, jeung minyak. Dina polusi pakotaan, komponén-komponén ieu--bareng jeung NOx jeung cahya srangéngé--nyumbang kana formasi ozon troposfir.


text:
Kéju
Cheese atawa kéju nya éta produk olahan susu anu dihasilkeun ti prosés koagulasi protein susu casein. Keju umumna dijieun ngagunakeun susu sapi, tapi aya ogé anu dijieun ngagunakeun susu sato mamalia anu séjén kawas embé, domba, rusa kutub, munding, unta sarta yak. Keju mangrupa salah sahiji bahan kadaharan anu geus dikokolakeun sarta dikonsumsi manusa salila berabad-abad. Bongbolongan tanggal ngeunaan asal-usul kéju nya éta antara taun 8000 SM (dina waktu domba mimiti dipulasara) nepi ka 3000 SM. Keju anu kahiji meureun dijieun ku jalma-jalma wétan tengah atawa ku suku-suku nomaden Turki di Asia Tengah. Bukti arkeologi pangmimitina ngeunaan pembuatan keju kapanggih di astana Mesir tanggal 2000 SM.
ayeuna kacatet rébuan jenis kéju anu geus diproduksi sarta dibédakeun dumasar jenis susu, jenis mikroba, jenis zat penggumpal, tekstur, citarasa, atawa penambahan bahan tambahan. Dibandingkeun jeung susu, keju bisa awét, gampang, ngabogaan kadar lemak sarta protéin anu luhur, sarta kadar kalsium sarta fosfor anu luhur.
Daptar eusi
Sajarah kéju[édit | sunting sumber]
Keju asalna basa Inggris kuno nya éta cese sarta chiese, atawa ti basa latin caseus. Kecap-kecap anu sarua dina basa Jerman pikeun keju nya éta kase , sedengkeun di Perancis fromage sarta Spanyol sarta Italia menamakan produk ieu minangka queso sarta formaggio.
Keju dijieun ti bahan baku susu alus éta susu sapi, embé, sarta munding.Prosés nyieunna dipigawé kalayan pembentukan dadih sanggeus leuwih tiheula ngalakonan pasteurisasi susu. Pasteurisasi ditujukan pikeun ngaleungitkeun baktéri patogen sakaligus ngaleungitkeun baktéri anu ngarusak dina prosés nyieun dadih.
loba jelema nyangka yén keju mimiti dijieun di wewengkon Wétan Tengah. Nurutkeun hiji legenda Arab, saurang ngumbara ngalalana kalayan kudana bari mawa susu dina tempat inumna. Sanggeus sawatara waktu, tétéla susu éta geus papisah jadi gumpalan bodas sarta cairan boga warna sepa. Tétéla hal éta disebabkan ku tempat inum anu dijieun ti beuteung sapi ngora éta ngandung énzim anu bisa menggumpalkan susu, cahya panonpoé anu terik sarta gerakan kuda salila ngalalana. Tanpa nyaho hal éta, si pangumbara ngasaan cairan sarta gumpalan éta, sarta nganggap rasana ngeunah.
Aya ogé anu ngayakinan yén kéju geus aya ti bangsa Sumeria di Mesopotamia sawatara taun saméméh Masehi. Hiji gambar di wangunan pemujaan dewi Ninchursag némbongkeun yén dina mangsa éta kéju geus diproduksi. Samentara legenda [[[Yunani]] ngomong yén keju kapanggih ku Aristaeus, anak ti Déwa Apollo sarta Cyrene.
Dina mangsa karajaan Romawi, nyieun kéju mimiti ngembang kalayan kaahlian sarta kanyaho anu luhur. Maranéhanana geus manggihan sagala rupa cara nyieun sarta prosesna, ku kituna jenis keju beuki loba sarta variatif. Dina Abad Pertengahan, keju loba dimekarkeun di biara. Loba jenis keju anu urang wawuh ayeuna asalna ti para biarawan.[1]
mangpaat[édit | sunting sumber]
- Minangka asal zat giji. Keju ngandung zat giji kawas protéin anu berkualitas sarta kalsium. Sajaba ti éta, keju ogé ngandung zat-zat giji mikro kawas fosfor, séng, vitamin A, riboflavin, sarta vitamin B12.
- Pikeun ngajaga kaséhatan huntu. Keju ngandung kalsium anu mantuan ngajaga kaséhatan huntu.
8Nyegah kanker. Keju ngandung CLA (Conjugated Linoleic Acid) sarta sphingolipids anu mantuan nyegah kanker. Kandungan vitamin B dina keju anu bisa ngajaga kaséhatan pungsi awak sarta nyegah ti panyakit.
- Nambahan beurat awak. Lamun Anjeun merencanakan pikeun nambahan beurat awak, naha beurat massa otot], lemak atawa kapadatan tulang, mangka keju bisa diasupkeun dina menu Anjeun. Keju ngandung sajumlah zat giji kawas protein, lemak, sarta kalsium, sarta sawatara jenis vitamin sarta mineral. Tapi bijaksanalah dina mengkonsumsi keju lamun keur diét nurunkeun beurat awak, alatan keju ngandung cukup loba lemak. Tapi aya sawatara jenis keju anu ngabogaan kandungan lemak anu pendék anu relatif leuwih cageur.
- Pikeun kakuatan tulang.Kandungan kalsium anu luhur sarta beunghar baris vitamin B ngajadikeun keju alus pikeun tulang barudak, manula, sarta ibu hamil sarta nu nyusuan pikeun nguatkeun tulang sarta tulang werit.
Vitamin B dina keju mantuan awak dina nyerepan sarta ngandistribusi kalsium. Pikeun nu boga panyakit osteoporosis, keju bisa jadi salah sahiji kadaharan pilihan alatan kandungan kalsiumna.
- Pikeun ngajaga tekanan darah. Salah sahiji hasil panalungtikan anu dipedar di Dairy Science Technology 90 (2010) 47-73, doi 10.1051/dst/2009049 nyebutkeun yén salila prosés perméntasi keju kabentuk peptida anu disebut angiotensin-converting-enzyme inhibitor atawa ACE-INHIBITOR (tripeptida VPP sarta IPP). Peptida-peptida ieu mantuan ngadalikeun tekanan darah ku cara ngahambat enzim-enzim anu mantuan pembentukan angiotensin. ACE-INHIBITOR menghambat kabentukna angiotensin II ti angiotensin I. Angiotensin II nyaéta salah sahiji jenis peptide anu menyempitkan pembuluh getih sarta ngaronjatkeun retensi cai sarta sodium anu ngabalukarkeun tekanan getih ngaronjat. Disebutkeun ogé dina hasil panalungtikan kasebut yén diperlukeun panalungtikan anu saterusna ngeunaan hal ieu. Keju pendék sodium bisa jadi salah sahiji pilihan anu leuwih cageur
Resep altérnatif pikeun ngarasakeun mangpaat sarta citarasa keju[édit | sunting sumber]
Bahan[édit | sunting sumber]
- 120 g ganas (potong dadu)
- 70 g apel (potong dadu)
- 20 g yogurt low fat
- 20 g parutan kéju (processed cheddar atawa mozzarella)
- Sosis minangka hiasan
Cara nyieun[édit | sunting sumber]
1. Campur rata potongan ganas sarta apel. 2. Tambahkan yogurt sarta aduk rata. Pindahkan ka dina wadah tahan panas (contona mangkuk porselin). 3. Taburi kalayan parutan kéju. Hiasi kalayan potongan sosis. 4. Panggang dina oven salila kurang leuwih 10-15 menit dina suhu 160°C 5. Angkat, dinginkan, sarta sajikan.
gizi[édit | sunting sumber]
- Énérgi: 178.6 kkal
- Lemak: 5.8 g
- Karbohidrat: 25.5 g
- Serat: 2.6 g
- Protéin: 6.1 g
Tips sarta Bongbolongan[édit | sunting sumber]
- Prosés panggangan henteu kudu dipigawé lamun henteu hayang kaleungitan loba vitamin C, atawa paké mozzarella alatan suhu léléh mozzarella leuwih pendék ku kituna wayah pemanggangan bisa dikurangan.
- Pikeun panyajian, bisa ogé disajikan haneut-haneut.


text:
Munara
Munara (Arab: manara (mercusuar) منارة, tapi leuwih pas مئذنة) nyaéta fitur penting sarta has tina wangunan-wangunan Islam. Munara biasana luhur kalawan kubah nu ngawangun bawang di bagian luhurna. Biasana munara perenahna di posisi anu henteu ngahiji jeung gedong utama sarta leuwih luhur batan wangunan di sakurilingna.
Pamakéan[édit | sunting sumber]
Pamakéan utama munara nyaéta pikeun panggero solat. Ieu mimiti dipigawé saprak jaman Bani Abbasiyah. Di Masjid Umayah, munara dipaké minangka munara pangawas.
Munara pangluhurna di dunya perenahna di Masjid Hassan II di Casablanca, Maroko.


text:
Hidrogén (Lat. hydrogenium), tina hydro ("cai") jeung genes nya éta ("bahan nu ngabentuk"), unsur kimia dina tabel periodik nu lambangna H kalawan nomer atom 1. Dina suhu jeung tekenan baku, hidrogén aya dina bentuk gas diatomik (H2) nu tanpa warna, tanpa bau, nonlogam, univalén, tanpa rasa, sarta gampang kaduruk. Massa atomna nu ukur 1,00794 g/mol ngajadikeun hidrogén salaku unsur panghampangna.
Hidrogén téh unsur kimia anu paling ngaleuyah, kira-kira 75% ti massa dasar mayapada.[1]
- ↑ Hydrogen in the Universe, ramatloka NASA (dibuka 2 Juni 2006).


text:
Keur urang Sunda di Jawa Barat saha nu teu nineung ka Wa kepoh, pribados oge harita teh keur SMP keur jaya-jayana carita si rawing sabaraha episode, masih ingeut episodena teh : Si Rawing Pilih Tanding, Si Rawing Jaka Sinangling, Si Rawing Tumbal Panganting.
Pokona mah pavorite, harita teh akang keur SD kelas 5, lamun biasa kabur ti sakola beh dongeng wa Kepoh kaburu biasana pas istirahat sakola (jam 10-jam 11 pas waktu siaran si rawing). Malah sok ngalamun bisa nguasaan '7 Jurus ilmu Ulin Karuhunan' ajaran Ki Debleng Guru Si rawing
Tuluy gara-gara donngeng Wa Kepoh jadi katagihan maca majalah Mangle anu make Sunda...harita teh ...kuring sare bari ngekeweuk radio tarsnsitor bari peuereum hayam ngadenge handeuar sora wa kepoh nu ngebas, radio transistor nu tutp tukangna diiket ku karet ban dumeh kakaitna potong baris rebutan jeung nu jadi adi makana radio hiji-hijinan di kekeweuk beh eweh nu ngarebut.
Sora Wa Kepoh harita mah eweh duana dulur, bisa ngelehkeun acara TVRI. lamun ngadongengna teh sok leuwih ekpresif jeung bisa niru sagala rupa sora, piawai nirukeun sora wanoja guelis Nyi centring manik atawa sora meunir walanda atawa sora medok urang jawa. Masih ingeut salian si rawing nu kaeknal malahan di felmkeun sagala, tah aya carita wa Kepoh lainna teu eleh seruna : Doni Ajo, Marakayangan, Jaka Rantang, Si Baranyay, dan Lutung Kasarung. Ulah nganggap saepisode bisa sapoe dua poe bisa mangbulan-bulan, tapi geugeut dumeh caritana loba pisan hikmahna, nyaritaeun kahidrupan sapopoe urang sunda. sok ngahaja wa kepoh beh pamirsana panasaran, biasana caritana dituntungan : ""Euleuh...waktosna parantos seep...."
Dongeng-dongeng Wa Kepoh harita teh jadi kameumeut urang sunda kusabab basa nu dipake basa sunda ilahar sapopoe anu panuturana teh so daily life. Idiom-idiom jeung kalimat-kalimatna nu di pake panuturan sapopoe masyarakat Sunda. salian ti memang jaman harita teh radio masih ngarajaan, Doraemon oge nu ditayangkeun di TVRI teu bisa ngelehkeun Wa Kepoh. Buktina akang masih ingeut aya dialog iklan anu remeun kata-katana teh sok disebutkeun ku Wa Kepoh. Samisalna "Akang hacih, Ikem Kontrek!" Maksudna teh Kontrex...teurang nyalira lidah urang Sunda hehehe...jeung saingeut akang oge, dongeng-dongeng Wa Kepoh teh dibloking ku salah sahiji produsen obat nu kakenal di Indonesia, PT Supra Ferfindo Farma. anu biasa nyieun Oskadon, Oskadryl dll Aya deui ciri khas wa kepoh anu masih kadenge we dina salam panutup dongengna teh, "Permiooossss!!" Khas pisan
kaistimewaan dongeng wa Keoh lainna teh,i dongeng-dongeng Wa Kepoh teh settinganna. loba nyokot settingan jaman kolonilis walanda jeung jepang. Sok ingeut kumaha wa kepoh ngagmabarkeun kaum inlander jeung walanda nu hoghag, dimana tokoh wlaanda di tokohkeun ku menir-menir walanda nu teu kabeh jahat, malah adil jeung alus ka rakyat harita teh, malah nu biadab opas jeung centeng-centengna. Aya deui carita nu nyokot alur pikasieuneun barudak ceunah, Makarayangan, caritana aya wanoja maot jeung orokna, jadi paeh panasaran. dina awal caritana sok dimimitian ku sora pating cikikik khas kuntilanak , kalimatna ditungtungan, "Marakayangaaan...hihihihii".
Akang masih ingeut di radio Antares Garut, teh aya deui tukang dongeng,tapi eleh ku wa kepoh mah, nyaeta Ki Jaya. nu kaingeut mah gayana, "Ngaso heula ngaso....." atawa " PT Bintang Tujuh, tameng kasehatan kulawarrrga!!" Edan-edan nya nu blocking iklan nasional kabeh harita teh.cag ingetan akang lebeng nu inget teh wa kepoh, duka di lembur masih aya nu ngadengekeun henteu.