text:
Onta
Onta nya éta sato nu kukuna beulah, beuheungna panjang sarta na tonggongna miboga punuk (aya nu punukna hiji, ogé nu punukna dua).[1] Biasana ieu sato sok dipaké ngangkut.[1] Hirupna di wilayah gurun kayaning Arab, Afrika Utara, Asia Tengah, jeung sajabana.[1] Kaasup kana genus Camelus (nu punukna hiji-Camelus dromedarius; nu punukna dua-Camelus bactrianus). [1]Umur rata-ratana nya éta 30 taun nepi ka 50 taun.[1]
Kaonjoyan Onta[édit | sunting sumber]
Loba kaonjoyam onta dibandingkeun jeung sato lianna diantarana,kahiji bisa ngamangpaatkeun cai kalawan efisien.[2] Dina waktu 10 menit, onta bisa nginum cai nepi ka 130 léter, jumlah nu kurang leuwih ampir sarua jeung sapertilu beurat awakna.[2] Kulantaran kitu, onta bisa nahan haus nu kacida lilana.[2] Kadua, bisa ngamangpaatkeun hasil metabolisme.[3] Onta bisa ngamaksimalkeun cai nu digunakeun sarta zat-zat kadaharan lianna ku cara nyalurkeun uréa kana liver.[3] Struktur getih jeung sél onta kacida unikna nepi ka ieu sato bisa hirup dina waktu nu lila sanajan euweuh cai.[3] Onta miboga enzim albumin nu ngabalukarkeun onta bisa nahan haus.[3] Jumlah ieu énzim dina onta leuwih loba dibandingkeun jeung mahluk hirup lianna.[3] Katilu, onta miboga punuk (tonggong nu nonjol vertikal ka luhur).[3]Saperlima beurat onta nya éta lemak nu aya dina éta punuk.[3] Sanajan onta nu miboga punuk bisa méakkeun kadaharan 30-50 kg, onta bisa kuat hirup sabulan sanajan dahar 2 kg jukut sapoéna.[3] Kaopat, onta miboga biwir nu kacida kuatna sarta mirip karét nu ngabalukarkeun bisa ngadahar kadaharan nu aya cucukan.[2] Kalima, onta miboga beuteung kalawan opat bilik sarta sistem pencernaan nu kuat.[2] Kagenep, panon onta miboga bulu panon nu disusun jadi dua lapisan.[2] Ieu lapisan nepi ka bisa ngajaga panon onta tina keusik nu asup lantaran miboga sistem pengaitan, nalika aya dina kondisi nu bahaya sacara otomatis ieu bulu panon nutupan panon.[2] Katujuh, miboga bulu kandel nu nutupan awak sarta bisa ngajaga kulit onta tina panonpoé.[2] Sabalikna, nalika hawa tiris, ieu bulu bisa ngajaga awak onta sangkan tetep haneut. [2]Kadalapan, dampal cokor onta miboga ukuran nu leuwih gedé dibandingkeun ukuran jeung panjang sukuna.[2] Kasalapan, irung jeung ceulina ditutupan ku bulu nu panjang sangkan bébas tina kekebul jeung keusik.[2] Onta bisa nutupan liang irungna nepi ka keusik teu bisa asup. [2]


c: text/html

text:
Apache HTTP Server
Server HTTP Apache atawa Server Ramat/WWW Apache nyaéta server ramat anu bisa dijalankeun dina réa sistem operasi (Unix, BSD, Linux, Microsoft Windows sarta Novell Netware sarta platform séjénna) anu kapaké pikeun ngaladénan sarta mungsikeun loka ramat. Protokol anu dipaké pikeun ngaladénan fasilitas ramat/www ieu nyaeta ngagunakeun HTTP.
Apache ngabogaan fitur-fitur canggih kawas talatah kasalahan anu bisa dikonfigur, autentikasi basis basis data sarta séjén-séjéna. Apache ogé dirojong ku sajumlah antarbeunget pamaké basis grafik (GUI) sahingga ngoprasikeun server jadi gampang.
Apache mangrupakeun sofwer sumber bebas nu dikembangkan ku komunitas bebas anu diwangun ti pengembang-pengembang nu ditangtayungan ku Apache Software Foundation.
Daptar eusi
Sajarah[édit | sunting sumber]
Mimitina, Apache mangrupa sofwer sumber bebas anu jadi alternatif tina server ramat Netscape (ayeuna dipikawanoh minangka Sun Java System Web Server). Saprak April 1996 Apache jadi server ramat pangkasohorna di internet. Dina Méi 1999, Apache dipaké di 57% ti sakabéh web server di dunya. Dina Nopémber 2005 persentase ieu naék jadi 71%. (sumber: Netcraft Ramat Server Survey, Nopémber 2005).
Asal muasalna ngaran Apache nyaeta nalika hiji server web populer anu dikembangkan dina mimiti 1995 anu ngaranna NCSA HTTPD 1.3 ngabogaan sajumlah parobahan badag tina kode asalna (patch). Saking lobana patch dina sofwer kasebut ku kituna disebut hiji server anu ngabogaan réa patch ("a patchy" server). Tapi dina kaca NLD loka ramat resmina, disebutkeun yén "Apache" dipilih pikeun ngahormatan suku asli Indian Amérika Apache (Indé), anu dipikawanoh alatan kaahlian sarta strategi perangna. Vérsi 2 ti Apache ditulis ti mimiti tanpa ngandung kode asal ti NCSA.
Pamakéan[édit | sunting sumber]
Apache nyaéta komponén server ramat ti paket sofwer LAMP (Linux, Apache, Mysql, PHP/Perl/basa pamrograman Python).
Kompetitor[édit | sunting sumber]
Nurutkeun statistik ti Netcraft, Apache mangrupa server ramat anu pangréana dipaké di dunya per 2005 [1]. Microsoft Internet Information Services (IIS) mangrupa kompetitor utama Apache, dituturkeun ku Sun Java Ramat Server ti Sun Microsystem.
Tumbu luar[édit | sunting sumber]
- (en) Apache official website
- (en) New Features in Apache 2.0
- (en) New Features in Apache 2.2
- (en) SVN trunk of Apache 2.x
- (en) Apache GUIS
- (en) Netcraft Uptime Survey
- (en) Apache Devcenter
- (en) Apache Week
- (en) Apache News Online
- (en) Links at Open Directory Project
- (en) Accelerating Apache Project
- (en) URL Rewriting with mod_rewrite
- (en) How to mod_rewrite site powered by php script
- (en) How to Install Apache, PHP, PEAR, Mysql & phpmyadmin for Windows XP
- (en) Chrooting Apache
- (id) Install Apache2 di Windows Server 2003
- (id) Unattended Apache 2.2 Installer for Win32

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Paguyuban Pasundan
Paguyuban Pasundan
Paguyuban Pasundan (éjahan aslina Pagoejoeban Pasoendan) mangrupakeun organisasi budaya Sunda nu mimiti nanjeur ti tanggal 20 Juli 1913, ngajadikeun organisasi pangheubeulna nu aya kénéh nepi ka kiwari. Salila ngadegna, organisasi ieu geus usik dina widang atikan, sosial-budaya, pulitik, ékonomi, kapamudaan, sarta urusan kaistrian. Paguyuban ieu ngupayakeun lestarina budaya Sunda bari ngalibatkeun lain saukur urang Sunda wungkul tapi saréréa nu boga kameumeut kana budaya Sunda.
Daptar eusi
- 1 Kasang tukang
- 2 Kiprah mangsa pra kamerdikaan
- 3 Kiprah di Mangsa Kamerdikaan
- 4 Rujukan
- 5 Tumbu Luar
Kasang tukang[édit | sunting sumber]
Anu jadi kasang tukang diadegkeunana ieu organisasi, dikedalkeun ku Dayat Hidayat, siswa Sunda di STOVIA (School Tot Opleiding voor Indlandsche Artsen) – sakola dokter jaman Walanda di Batavia (Jakarta), anu boga alpukah sarta mingpin rapat 20 Juli 1913:
- Dupi nu jadi lulugu nyaéta wiréhing ngémutkeun bangsa Sunda kacida pisan katilarna tina bab kamajengan ku bangsa sanés, sumawonten ku bangsa Jawa mah, nu ti kapungkurna ogé parantos tebih pisan nilarna ka urang Sunda, dalah ku urang Malayu nu teu acan sakumaha lamina ngudagna kana kamajengan, ayeuna urang Sunda parantos kénging disebatkeun kaselek, tawisna murid di sakola Doktor danget ieu urang Sunda mung aya 10, dupi urang Malayu mah sumawonten urang Jawa mah parantos pirang-pirang. Nyakitu deui di sakola-sakola sanés urang Jawa sareng urang Malayu henteu kawon seueurna ku urang Sunda. Anu ka nagri Walanda mah urang Sunda kénging kénéh dibilang, dupi urang Malayu sok sumawonten nu kiat mayar ongkosna, dalah nu henteu ogé cék paripaos dibélaan kuli kuli, merlukeun ka nagri Walanda ku suhud nyiar kapinteran. Menggah ku émutan, upami urang Sunda cicingeun baé, daék-daék ka payuna hayang nyepeng padamelan ogé hésé, kakawonkeun ku bangsa sanés. Buktina ayeuna parantos sababaraha hiji urang Jawa sareng urang Malayu nu nyepeng damel di tanah Pasundan, dupi urang Sunda mah méh teu aya baé nu tiasa jeneng di nagara deungeun.
Kapangurusan[édit | sunting sumber]
Nalika diadegkeun, kaputusan ngeunaan kapangurusan Paguyuban Pasundan téh nyaéta diwangun ku dalapan urang: D.K. Ardiwinata (Adviseur, panaséhat), Mas Dayat Hidayat (President, pupuhu), Radén Junjunan (Secretaris, sekertaris), Radén Kusuma Sujana (Penningmeester, bendahara), sarta Mas Iskandar, Karta di Wiria, Sastrahudaya, jeung Abubakar (anggota). Ieu kapangurusan téh dipaké nepi ka 22 Pébruari 1914. Iwal ti Ardiwinata, sakabéh pangurus munggaran Paguyuban Pasundan téh siswa di STOVIA.
Dina tanggal 22 Séptember 1914, pangurus paguyuban ménta idin ka pamaréntah pikeun bisa ngalakonan kagiatanana sacara sah. Dumasar surat kaputusan nomer 46 tanggal 9 Désémber 1914, idin kasebut dibikeun. Saterusna, nepi ka warsih 1918, organisasi ieu leuwih minangka perkumpulan sosial-budaya.
Kiprah mangsa pra kamerdikaan[édit | sunting sumber]
Kiprah pulitik[édit | sunting sumber]
Sairing jeung kahayang pikeun ngayakeun perbaikan dina widang sosial sarta ékonomi, Paguyuban Pasundan ngarasa perlu milu ancrub dina widang pulitik pikeun ngahontal tujuan-tujuanna. Ku kituna, saprak warsih 1919, sairing kalawan diwangunna Volksraad, dipigawé usaha pikeun nempatkeun wawakilna di lembaga kasebut. Saterusna dumasar surat kaputusan nomer 72, tanggal 13 Juni 1919, pamaréntah ogé ngesahkeun Paguyuban Pasundan minangka perkumpulan pulitik.
Saprak Désémber 1927, Paguyuban Pasundan asup jadi anggota PPPKI (Permoefakatan Perhimpoenan-perhimpoenan Politik Kebangsaan Indonésia). Kalawan ngagabung dina federasi éta, paguyuban henteu deui jadi perkumpulan lokal kalawan merhatikeun ngan ukur Pasundan atawa Jawa Kulon waé, tapi jadi perkumpulan nasional nu boga tujuan babarengan nyaéta pikeun ngahontal kamerdikaan bangsa.
Kagiatan dina widang pulitik beuki kuat waktu kapamingpinan Oto Iskandar di Nata, anu katelahna "Si Jalak Harupat", saurang kalahiran Bojongsoang, Bandung tanggal 31 Maret 1897. Sajaba jadi pupuhu Pangurus Pusat Paguyuban Pasundan, manéhna ogé jadi wawakil organisasi ieu di Volksraad mimiti warsih 1931 nepi ka 1942.
Widang Atikan[édit | sunting sumber]
Luyu jeung anu aya dina anggaran dasarna, salah sahiji jalan anu ditempuh Paguyuban Pasundan dina ngahontal cita-citana nyaéta ngaliwatan jalur atikan sarta pangajaran. Usaha ngawangun sakola dimimitian kalawan ngadegkeun Hollandsch-Inlandsche School (HIS) Pasoendan di Tasikmalaya dina warsih 1922, dituturkeun pendirian Meer Uitgebreid Lager Onderwijs (MULO) Pasoendan, ogé di Tasikmalaya, anu meunang bantuan ti pamaréntah. Sakola-sakola séjén terus diadegkeun, nepi ka warsih 1941 geus aya 51 sakola kalawan 296 urang guru. Lolobana aya di Bandung sarta Tasikmalaya, nyaéta séwang-séwangna tujuh sakola. Sésana sumebar di 34 tempat séjénna di sakuliah Jawa Kulon.
Pikeun ngurus persekolahan kasebut, dina Kongrés Paguyuban Pasundan di Bogor warsih 1931, didirikan Bale Pamulangan Pasundan (BPP), jeung pamingpin kahijina nyaéta Ahmad Atmadja. Kalawan nanjeurna BPP, sakola-sakola Pasundan beuki marak. Kitu ogé guru sarta muridnya beuki réa.
Atikan pikeun balaréa umum, diwujudkan kalawan dipedarna salapan média massa salila période 1914-1942. Salah sahijina anu pangbadagna nyaéta suratkabar Sipatahoenan anu jadi corong Paguyuban Pasundan. Mimitina suratkabar ieu dipedar Paguyuban Pasundan di Tasikmalaya mimiti warsih 1923. Pupuhu rédaksi kahijina nyaéta Soetisna Sendjaya. Mimitina suratkabar ieu medal saminggu sakali. Tapi sanggeus kepengurusannya diganti ku Pangurus Pusat Paguyuban Pasundan warsih 1931, Sipatahoenan bisa medal poéan. Kantorna dipindahkan ka Bandung, nyaeta di Kaca-kaca Wetan, saméméh saterusna pindah ka Banceuy, sarta ahirna di Dalem Kaum.
Widang Ékonomi[édit | sunting sumber]
Dina widang ékonomi, Paguyuban Pasundan dina kongrésna anu ka 19 di Tasikmalaya warsih 1934, ngadegkeun Centrale Bank Pasundan, anu ngawangun N. V., jeung pupuhuna Iyos Wiriaatmadja. Puseurna aya di Jakarta, keur di wewengkon-wewengkon nanjeur cabang-cabangnya.
Kahirupan perkoperasian di lingkungan Paguyuban Pasundan ogé cukup marak. Saban cabangna ngadegkeun koperasi anu lolobana disebut Koperasi Pasundan. Koperasi-koperasi kasebut usik dina widang kaduitan, perdagangan, aya ogé anu husus nyadiakeun parabotan pikeun para patani. Garapan widang ékonomi séjénna anu cukup nonjol nyaéta ngadegkeun Leuit Paré. Pangimeutanana dipigawé ku Puseur Lumbung Pasundan.
Dina Kongrés Paguyuban Pasundan ka 23 di Sukabumi, diadegkeun badan anu ngokolakeun masalah ékonomi anu disebut Bale Ékonomi Pasundan. Pamingpin bale kasebut nyaéta Raden Soedarna Soeradiredja, anu ogé ngarangkep minangka Wawakil Pupuhu P. B. Paguyuban Pasundan sarta Diréktur Centrale Bank Pasundan.
Kapamudaan sarta Urusan kaistrian[édit | sunting sumber]
Pikeun ngurus masalah kaistrian, di Paguyuban Pasundan diadegkeun Pasundan Istri (PASI). Sedengkeun dina kapamudaan, dina sasih Désémber 1934 diadegkeun JOP (Jeugd Organisatie Pasoendan) kalawan pupuhuna anu kahiji R. Adil Poeradiredja. Dina kongrésna anu kahiji warsih 1935 kepanjangan JOP digantian jadi “Jasana Obor Pasundan”.
Basa suhu pulitik manasan nyanghareupan Perang Pasifik, diadegkeun “JOP Brigade” pikeun nangkal kajadian-kajadian anu henteu dipikahayang. Sawatara inohong, diantarana Jenderal A. H. Nasution milu ngadukung, kawas kalawan mantuan latihan babarisan pikeun JOP Brigade.
Mangsa Pangjajahan Jepang[édit | sunting sumber]
Ti warsih 1943 nepi ka kalawan 1945, kagiatan pulitik sagala rupa perkumpulan di Indonésia, kaasup Paguyuban Pasundan dibekukeun ku pangjajah ti Jepang. Sipatahoenan ogé milu dibrédel sarta minangka gantina dipedar suratkabar Tjahaya anu dikadalikeun Jepang. Tapi kagiatan paguyuban dina widang séjénna kawas atikan, kasenian, sarta sosial masih diidinan sarta bisa terus jalan.
Kiprah di Mangsa Kamerdikaan[édit | sunting sumber]
Mangsa Revolusi Kamerdikaan[édit | sunting sumber]
Sanggeus pendudukan Jepang lekasan, Pamaréntah Republik Indonésia ngaluarkeun maklumat nomer X tanggal 3 Nopémber 1945 ngeunaan "pembentukan partai-partai politik". Nanjeurna partéi-partéi pulitik ku Pamaréntah Republik Indonésia ditempo minangka partisipasi aktip ti kahirupan balaréa dina berbangsa sareng bernegara sarta bisa nguatkeun perjuangan bangsa ngabéla kamerdikaan. Kaluarna maklumat kasebut ngabalukarkeun partéi-partéi di Indonésia hirup deui kawas Partéi Nasional Indonésia (PNI), Partéi Islam Masyumi, Partéi Buruh Indonésia, Partéi Rakyat Sosialis, sarta sajabana. Paguyuban Pasundan waktu éta henteu langsung aktip deui. Ieu utamana disababkeun alatan R. Oto Iskandar di Nata, anu dianggap minangka figur anu bisa mingpin deui Paguyuban Pasundan, leungit sacara misterius babarengan sawatara inohong kamerdikaan séjénna.
Tapi saterusna mecenghul hiji partéi anu cenah didalangan Walanda kalawan ngaranna Partéi Rakyat Pasundan (PRP) anu miboga visi anu henteu saluyu jeung Paguyuban Pasundan. Hal kasebut micu para anggota Paguyuban Pasundan pikeun ngahirupkeun balik organisasina. Mangka Paguyuban Pasundan nanjeur deui di Bandung, Yogyakarta, sarta Jakarta dina waktu ampir babarengan. Saterusna Bandung ditetepkeun minangka puseur Pangurus Pusat Paguyuban Pasundan kalawan pupuhuna R. S. Suradiradja.
Dina kongrés Paguyuban Pasundan tanggal 29-31 Januari 1949 di Bandung, diputuskeun pikeun ngarobah ngaran Paguyuban Pasundan jadi Partéi Kebangsaan Indonésia (PARKI) nu maksudna pikeun nambahan perjuangan di widang pulitik. Partéi kasebut saterusna milu pemilihan umum kahiji Republik Indonésia dina warsih 1955. Tapi suara anu dipibanda dina pemilu kasebut pohara leutikna. Éléhna dina pemilu kasebut ngabalukarkeun perpecahan di PARKI. Ahirna ngaliwatan referendum dina kongrés PARKI tanggal 29 Nopémber 1959, partéi kasebut mutuskeun pikeun ngarobah ngaranna jadi Paguyuban Pasundan.
Paguyuban Pasundan ayeuna[édit | sunting sumber]
Kiwari Paguyuban Pasundan ngabogaan 32 kantor cabang kalawan 492 anak cabang. Saeutikna 12.300 jelema kalibet dina paguyuban ieu. Lestarina kabudayaan Sunda dina era globalisasi kiwari jadi prioritas utamana.
Sakola-sakola Pasundan dina jenjang atikan dasar sarta tengahan sumebar di wewengkon Jawa Kulon sarta Banten. Keur dina jenjang atikan luhur, Paguyuban Pasundan ngabogaan opat paguron luhur, nyaéta:
- Universitas Pasundan, nanjeur tanggal 14 Nopémber 1960 di Bandung.
- Sekolah Tinggi Hukum (STH) Pasundan, nanjeur tanggal 14 Januari 1964 di Sukabumi.
- Sekolah Tinggi Keguruan dan Ilmu Pendidikan (STKIP) Pasundan, nanjeur tanggal 29 Méi 1986 di Cimahi.
- Sekolah Tinggi Ilmu Ékonomi (STIE) Pasundan, nanjeur tanggal 18 Januari 1988 di Bandung.
Dina kapangurusan, Kongrés Paguyuban Pasundan tanggal 19 Juli 2005 geus milih pangurus pikeun période 2005-2009, nyaéta: H. A. Syafe'i minangka Pupuhu (Pupuhu) Pangurus Pusat Paguyuban Pasundan sarta Prof. Dr. H. M. Didi Turmudzi minangka Sekretaris Jenderal. Sedengkeun Prof. Dr. Ir. Ginandjar Kartasasmita kapilih jadi Pupuhu Déwan Pangaping. Ayeuna urusan atikan di Paguyuban Pasundan diurus ku Yayasan Pendidikan Tinggi Pasundan sarta Yayasan Pendidikan Dasar dan Menengah Pasundan luyu kalawan jenjang atikanana.
Rujukan[édit | sunting sumber]
- Ékajati, Édi S. 2003. Paguyuban Pasundan: A Sundanese Revival (1913–1918). Journal of Asian and African Studies 66: 21-51.
- Ekajati, Edi S. 2004. Kebangkitan Kembali Orang Sunda: Kasus Paguyuban Pasundan, 1913-1918. Bandung: Pusat Studi Sunda bekerjasama dengan Kiblat.
- Suharto. 2002. Pagoejoeban Pasoendan 1927-1942: Profil Pergerakan Etno-Nasionalis. Bandung: Satya Historika.
- Peran Intelektual di Paguyuban Pasundan. Harian Kompas Selasa, 13 Maret 2007.
Tumbu Luar[édit | sunting sumber]
- (id) Situs Resmi Yayasan Pendidikan Tinggi Pasundan
- (id) Paguyuban Pasundan Bukan Etnik, Tetapi Kultural.
- (id) Ketokohan Daerah: "Lemah Dewasasana" Intelektual Sunda.
- (id) Orang Sunda Mencari Jati Diri (Andreas Bintoro)


text:
Sél getih beureum
Sél getih beureum nyaéta sél getih anu paling umum anu pancénna pikeun ngakut oksigén ti bayah atawa insang vertebrata ka jaringan-jaringan awak ngaliwatan getih. Dina istilah médis, sél getih beureum katelahna RBC (red blood cell), hématid, atawa éritrosit (tina basa Yunani erythros nu hartina beureum "red" jeung cyte nu hartina "sél"). Sistosit hartina sél getih beureum anu keur ngarandapan fragméntasi atawa potongan-potongan sél getih beureum.
Daptar eusi
Éritrosit vertebrata[édit | sunting sumber]
Érintrosit utamana dieusi hémoglobin, molekul kompléks anu ngandung gugus hémé anu ngabeungkeut atom beusi anu pancénna ngabeungkeut molekul oksigén pikeun dileupaskeun di jaringan-jaringan sakujur awak. Oksigén bisa nembus mémbran sél éritrosit. Myoglobin, sanyawa nu sarupa jeung hémoglobin, boga pancén neundeun oksigén dina sél otot.
Kelir beureum éritrosit téh asalna tina gugus hém dina hémoglobin, rupa-rupana gumantung kana kaayaan hémoglobinna: burahay beureum mun ngabeungkeut oksigén, tapi bakal jadi leuwih kolot mun ngaleupaskeun oksigén (déoksihémoglobin). Oksimétri pulsa ngamangpaatkeun parobahan kelir ieu pikeun sacara langsung ngukur kajenuhan oksigén dina getih artéri migunakeun téhnik kolorimétri.
Ayana protéin nu mawa oksigén di jero sél (dibandingkeun jeung leyur dina cairan awak) téh dianggap hambalan penting dina évolusi vertebrata: getihna jadi teu pati kentel bari jeung oksigénna bisa leuwih loba.
Éritrosit mamalia[édit | sunting sumber]
Mun geus sawawa, éritrosit mamalia jadi nir-inti (anucleate), nu hartina teu boga inti sél sahingga teu ngandung DNA. Pikeun babandingan, éritrosit vertebrata lian ti mamalia ampir kabéhanana boga inti; nu geus kanyahoan téh ukur salamander genus Batrachoseps.[1] Éritrosit mamalia ogé leungiteun organél, kaasup mitokondria, sahingga ngahasilkeun tanaga tina férméntasi, ngaliwatan glikolisis glukosa nu dituturkeun ku produksi asam laktat. Lian ti éta, sél beureum teu boga reséptor insulin, da asupan glukosana gé teu diatur ku insulin. Alatan kakurangan-kakurangan di luhur, ieu sél getih téh teu bisa ngahasilkeun protéin, boh struktural, pangropéa, atawa énzim, sahingga umur hirupna kawates.
Éritrosit mamalia bentukna cépér bikonkaf: depé sarta leuwih dekok di bagian tengah. Bentuk ieu (ogé euweuhna organél & inti) ngarojong sangkan patukeurna oksigén sél jeung sabudeureunana leuwih optimal. Sél ieu ogé fléksibel sahingga bisa nyélékét kana kapilér tempat ngaleupaskeun muatan oksigénna. Iwal ti onta ti kulawarga Camelidae nu éritrositna lonyod, di mamalia séjén mah bentukna buleud.
Dina saluran getih anu badag, sél-sél getih beureum kadang numpuk ngabentuk formasi rouleaux. Kajadian ieu lumangsung utamana mun kadar sababaraha jenis protéin sérum ngaronjat, misalna mun aya inflamasi.
Éritrosit manusa[édit | sunting sumber]
Diaméter éritrosit manusa ilaharna mah 6–8 µm, leuwih leutik batan kalolobaan sél manusa. Ieu sél leutik téh ngandung kira 270 juta molekul hémoglobin nu masing-masing mawa opat gugus hémé.
Sajarah[édit | sunting sumber]
Gambaran ngeunaan sél getih beureum dipedar ku ahli biologi Walanda Jan Swammerdam taun 1658. Anjeunna migunakeun mikroskop jaman baheula.
Rujukan[édit | sunting sumber]
- Red blood cell, Wikipédia édisi basa Inggris. Disalin 7 Agustus 2007.
- ↑ W. D. Cohen. The cytomorphic system of anucleate non-mammalian erythrocytes. Protoplasma, vol. 113 No. 1, Pébruari 1982
Tumbu kaluar[édit | sunting sumber]
- Blood Groups and Red Cell Antigens karya Laura Dean. Buku téks online anu bisa disusud sarta diunduh ti domain umum.
- Database of vertebrate erythrocyte sizes.
- RBC Patents Patén-patén nu patali jeung sél getih beureum.


text:
Jérman
Republik Féderal Jérman (Basa Jérman: Bundesrepublik Deutschland) nyaéta hiji nagara di Éropa, diwawatesanan ku nagara Belanda, Bélgia, Luksemburg, Perancis, Swiss, Austria, Céko, Polandia jeung Dénmark.
Jérman mangrupakeun nagara penting di Uni Éropa sarta mangrupakeun nagara anggota nu ngabogaan jumlah pangeusi panglobana. Lian ti éta, Jérman ogé mangrupakeun anggota NATO jeung G8.
Masarakat[édit | sunting sumber]
Démografi[édit | sunting sumber]
Jérman boga loba pisan kota nu gédé nanging mung tilu kota nu dieusian jalma leuwih ti sajuta: Berlin dieusi 3,4 juta jalma, Hamburg dieusi 1,8 juta jalma, sarta München dieusi 1,4 juta jalma. Kukituna populasi henteu museur teuing atawa ngoriéntasi di hiji kota nu gedé wungkul lamun dibandingkeun jeung nagara-nagara Éropa lianna. Kota gedé lianna nyaéta Köln, Frankfurt am Main, Stuttgart, Dortmund, Essen, Düsseldorf, Bremen, Duisburg sarta Hannover. Kota panggedéna nyaéta région Rhine-Ruhr nu kaasup kana distrik Düsseldorf-Köln.
Dina taun 2004, kira-kira 6,7 juta jalma non-warganagara nyicingan Jerman. Panglobana daratang ti Turki, dituturkeun ku Italia, Yunani, Kroasia, Walanda, Sérbia dan Monténégro, Spanyol, Bosnia dan Hérzégovina, Austria, Portugal, Viétnam, Maroko, Polandia, Macedonia, Lebanon tur Perancis [1]. Kira-kira duapertiluna geus nyicingan ieu nagara salila 8 tahun atawa leuwih, kukituna bisa ngalakukeun naturalisasi jadi warganagara. [2]
Jérman téh mangrupa tujuan utama kénéh pikeun pangungsi pulitik (nu ménta suaka) jeung ékonomi ti loba pisan nagara berkembang, ngan jumlahna turun dina jeroning sawatara taun kadieukeun, nu ngahontal kira-kira 50.000 dina taun 2003.
Ageman[édit | sunting sumber]
Jérman ogé mangrupakeun lemah cai ti Réformasi nu dipilampah ku Martin Luther dina abad ka-16 mimiti. Ayeuna, Protéstan (utamana di kalér jeung wétan) ngeusian nepi ka 33% populasi jeung Katolik (utamana di kidul jeung kulon) ogé 33%. Kabéhanana aya kira-kira 55 juta jalma nu ngagem Kristen. Lolobana Protéstan Jerman asup salaku anggota ti Geréja Évangélis Jérman. Geréja Bébas aya boh di kota nu gedé boh di kota nu leutik. Paus Katolik Roma nu ayeuna nyaéta saurang Jérman, katelahna Paus Benediktus XVI.
Salian ti éta aya sababaraha ratus ribu Geréja Ortodoks (utamana Yunani jeung Sérbia, 400.000 Geréja Karosulan Anyar, leuwih ti 150.000 Saksi Yéhova, jeung sababaraha sarikat leutik lianna.
Ogé aya kira-kira 3,7 juta Muslim di Jérman (utamana turunan Turki).
Jérman ayeuna ngabogaan populasi Yahudi ke-3 panglobana di Éropa. Dina taun 2004, aya dua kali lipet jumlah Yahudi ti nagara urut Uni Soviét nu nyicingan Jérman dibandingkeun jeung anu cicing di Israél. Hal ieu ngajadikeun total Yahudi leuwih ti 200.000 saprak 1991. Kira-kira satengahna nyicingan pamukiman Yahudi, anu ayeuna ieu aya leuwih ti 100, kalawan jumlah anggota 100.000 leuwih; naék ti 30.000 saméméh ngahijina deui Jérman. Sawatara dayeuh di Jerman geus nempo deui balikna budaya Yahudi, utamana di Bérlin. Urang Yahudi ngabogaan sora dina kahirupan publik Jérman ngaliwatan Zentralrat der Juden in Deutschland.
Di wewengkon urut Jerman Wétan, kahirupan kaagamaan leuwih saeutik dibandingkeun jeung di Kulon. Ngan 5% ngahadiran misa sahenteuna saminggu sakali, dibandingkeun jeung 14% nu di Kulon nurutkeun survey kadieunakeun. Kira-kira 30% ti populasi henteu ngabogaan ageman. Di Wétan angka ieu meureun leuwih luhur.
Geréja sarta nagara kapisah, tapi aya gawé babarengan dina réa widang, utamana dina widang sosial, Geréja sarta komunitas kaagamaan, lamun maranéhanana badag, stabil sarta satia ka konstitusi, bisa meunang status husus ti nagara minangka "pausahaan di handapeun hukum publik" anu ngidinan geréja pikeun ngetip pajeg ti anggotana anu disebut Kirchensteuer (pajeg geréja). Pangasilan ieu dikumpulkeun ku nagara minangka gaganti waragad pikeun ngumpulkeunana. Tempo Status kabébasan ageman di Jerman sarta Pemisahan gereja sarta nagara.
Tempo ogé[édit | sunting sumber]
Tempo oge[édit | sunting sumber]
Rujukan[édit | sunting sumber]
Tumbu kaluar[édit | sunting sumber]
Citakan:Cookbook Umum
- Deutschland.de — Official German portal
- Germany Tourism
- DW-WORLD.DE Deutsche Welle — Germany's international broadcaster
- News Portal of the German Embassy to the USA
- History of Germany since 1945PDF (1.28 MiB)
Facts and figures
- CIA statistics
- Facts about Germany — by the German Federal Foreign Office
- Destatis.de — Federal Statistical Office Germany (Basa Inggris)
Jalan-jalan
Tingali ogé Jérman di Wikivoyage
- Germany Travel Info — by the German National Tourist Office
Gambar
- Database of travelers' photos sorted by region (fotocommunity)
Citakan:Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD)
Afrika Kidul · Afrika Tengah · Albania · Amérika Sarikat · Angola · Antigua jeung Barbuda · Arab Saudi · Argéntina · Arménia · Australia · Bahrain · Bangladésh · Barbados · Basisir Gading · Bélis · Bénin · Bolivia · Botswana · Brasil · Brunéi · Burkina Faso · Burundi · Chad · Chili · Cina · Djibouti · Dominika · Dominika, Rép. · Ékuador · Él Salvador · Fiji · Filipina · Gabon · Gambia · Géorgia · Ghana · Grénada · Guatémala · Guinéa · Guinéa-Bissau · Guyana · Haiti · Honduras · Hong Kong¹ · India · Indonésia · Islandia · Israél · Jamaika · Jepang · Kamboja · Kamérun · Kanada · Kénya · Kolombia · Kongo, RD · Kongo · Koréa Kidul · Kosta Rika · Kroasia · Kuba · Kirgistan · Kuwait · Lésotho · Liechtenstein · Madagaskar · Makau¹ · Makédonia · Maladéwa · Malawi · Malaysia · Mali · Maroko · Mauritania · Mauritius · Méksiko · Mesir · Moldova · Mongolia · Mozambik · Myanmar · Namibia · Nepal · Nikaragua · Nigér · Nigéria · Norwégia · Oman · Pakistan · Panama · Papua Nugini · Paraguay · Péru · Qatar · Rwanda · Saint Kitts jeung Névis · Saint Lucia · Saint Vincent jeung Grénadin · Selandia Anyar · Sénégal · Siérra Léone · Singapura · Kapuloan Solomon · Sri Lanka · Suis · Suriname · Swaziland · Wewengkon Béa Cukai Kapisah Taiwan, Penghu, Kinmen, jeung Matsu² · Tanjung Vérdé · Tanzania · Thailand · Togo · Tonga · Trinidad jeung Tobago · Tunisia · Turki · Uganda · Ukraina ·Uni Émirat Arab · Uni Éropa³ · Uruguay · Vénézuéla · Viétnam · Yordania · Zambia · Zimbabwé
- Wewengkon Administratif Husus Républik Rahayat Cina.
- Ngaran rancangan pikeun Républik Cina (Taiwan)
- 27 nagara anggota Uni Éropa ogé mangrupa anggota WTO jeung hak masing-masing: Austria, Bélgia, Bulgaria, Britania Raya, Céko, Dénmark, Éstonia, Finlandia, Jérman, Hungaria, Irlandia, Italia, Latvia, Lituania, Luksemburg, Malta, Perancis, Polandia, Portugal, Romania, Siprus, Slovakia, Slovénia, Spanyol, Swédia, Walanda jeung Antillen Walanda, jeung Yunani.


text:
Butan
Koordinat: 27°25′01″N 90°26′06″E / 27.417°N 90.435°E
Butan (Dzongkha: འབྲུག་ཡུལ་; Alihaksara Wylie: ʼbrug-yul "Druk Yul"), resmina Karajaan Butan, nyaéta hiji nagara nu dilingkung di Asia Kidul, aya di wewengkon wétan Himalaya. Butan wawatesan jeung Cina di kalér sarta India di kidul, wétan, jeung kulon. Leuwih ka kulonna aya Nepal, dipisahkeun ku nagara bagian India, Sikkim. Leuwih ka kidulna aya Bangladés, dipisahkeun ku nagara bagian India, Assam jeung Benggala Kulon. Ibu kota Butan sareng kota panggedéna nyaéta Thimphu.
Butan aya salaku wewengkon ti sababaraha karajaan nepi ka awal abad ka-17 nalika Lama sarta pamingpin militér Shabdrung Ngawang Namgyal nu kabur ti panarajangan kaagamaan di Tibét, ngahijikeun wewengkon Butan sarta melak hiji cicirén Butan nu béda. Teras dina awal abad ka-20, Butan tepang jeung Kakaisaran Britania sarta miboga hubungan bilateral nu kiat jeung India sanggeus kamerdikaanna. Dina taun 2006, dumasar kana survéy sadunya, Business Week nyimpen Butan salaku nagara nu pangbagjana sa-Asia sarta ka-8 sadunya.[4]
Lemah Butan kasusun ti dataran subtropis di kidul nepi ka daratan luhur Himalaya sub-alpen di kalér, di mana sababaraha titik miboga kaluhuran leuwih ti 7,000 metres (23,000 ft). Lega wewengkonna dilaporkeun kira-kira 46,500 km2 (18,000 sq mi) taun 1997[5] and 38,394 square kilometres (14,824 sq mi) in 2002.[6][7] Agama nasional Butan nyaéta Budha Vajrayana sarta pangeusina, diperkirakeun jumlahna méh 750.000 jiwa,[1] utamina ngagem Budha. Hindu mangrupa agama nu panggedéna kadua.[8]
Taun 2008, Butan ngarobih wangun nagara ti monarki absolut ka monarki konstitusional jeung miboga pamilihan umum kahijina. Butan mangrupa anggota ti Pasarikatan Bangsa-Bangsa sareng Asosiasi Asia Kidul pikeun Sabilulungan Wewengkon (SAARC) sarta minangka tuan rumah pikeun Patepungan SAARC XVI dina April 2010.
Daptar eusi
- 1 Étimologi
- 2 Sajarah
- 3 Pulitik jeung pamaréntahan
- 4 Militér jeung hubungan luar nagri
- 5 Géografi
- 6 Kaayaan hayati
- 7 Ékonomi
- 8 Babagian administratif
- 9 Dayeuh jeung kota
- 10 Démografi
- 11 Budaya
- 12 Olahraga
- 13 Atikan
- 14 Patalimarga jeung Angkutan
- 15 Tingali ogé
- 16 Cutatan
- 17 Rujukan
- 18 Bacaan leuwih lajengna
- 19 Tumbu kaluar
Étimologi[édit | sunting sumber]
Kecap nu mirip jeung Butan – kaasup Bottanthis, Bottan, jeung Bottanter – mimiti muncul dina peta Éropa sabundeureun 1580-an. Six Voyages taun 1676 beunangna Jean-Baptiste Tavernier minangka nu kahiji anu nyutat ngaran Boutan. Tapi, dina sadaya kasus, katingalna ngaran-ngaran ieu dipaké sanés pikeun Butan modéren ieu tapi pikeun Karajaan Tibét. Bébéda modéren antara duanana mimiti ku ékspedisi Bogle taun 1774—sadar kana bébéda antara 2 wewengkon éta, ogé budayana jeung pamaréntahanna. Teras laporan ahirna pikeun East India Company (EIC, Pasarikatan Dagang Inggris di Hindia Wétan) sacara resmi ngajukeun ngaran karajaanna Druk Desi salaku "Boutan" sarta nu Panchen Lama salaku "Tibét". Survéyor jéndral EIC, James Rennell, kahijina nga-Inggris-keun ngaran Perancis éta kana "Bootan" sarta teras ngapopulérkeun yén Butan jeung Tibét téh béda.[9]
Asal ngaran "Butan" sacara pastina heunteu terang, sanajan kamungkinan gedéna, ngaran ieu diturunkeun ti éndonim dina basa Tibét Heubeul, Bod, dipaké pikeun Tibét Raya. Sacara tradisional, ngaran éta dipaké dina basa Sangsakarta Bhoṭa-anta (भोट-अन्त, "ahir Tibét"), nunjukkeun lokasi Butan di wewengkon pakidulan plato jeung kabudayaan Tibét.[10][11]
Sacara lokalna, Butan kawanoh dina loba ngaran. Cutatan di Dunya Kulon nu pangkolotna ngeunaan Butan, Relação 1627 Yésuit Portugis Estêvão Cacella jeung João Cabral, nyutat ngaranna dina raloba rupa salaku Cambirasi (di antara Koch Bihar[12]), Potente, jeung Mon (éndonim pikeun Tibét beulah kidul).[9] Kahiji kalina hiji Karajaan Butan nu bener muncul dina peta urang Kulon, dina ngaran lokalna nyaéta "Broukpa".[9] Ngaran lian misalna Lho Mon ("Pakidulan Poék"), Lho Tsendenjong ("Pakidulan Cypress"), Lhomen Khazhi ("Pakidulan 4 Padeukeutan"), sarta Lho Men Jong ("Pakidulan Ubar Hirup").[13][14]
Sajarah[édit | sunting sumber]
Pakakas, pakarang, gagajahan, sarta wangunan tina batu ngabuktikeun yén Butan dieusian kira-kira saprak taun 2000 SM, sanajan teu aya cutatan ti jaman éta. Sajarawan miboga téori yén nagara Lhomon ("poék kidul"), atanapi Monyul ("Lemah Poék", sesebutan nu ngarah kana Monpa, urang pribumi Butan) bisa jadi enggeus aya antawis 500 SM jeung 600 M. Ngaran Lhomon Tsendenjong (Nagara Cendana), jeung Lhomon Khashi, atanapi Mon Kidul (nagara 4 padeukeutan), dipanggih dina hikayat-hikayat Butan jeung Tibét kuna.[15][16]
Agama Budha kahiji kalina disebarkeun di Butan dina abad ka-7 M. Raja Tibét, Songtsän Gampo[17] (maréntah 627–649), nu pindah agama ka Budha, ngalegakeun Kakaisaran Tibét nepi ka Sikkim jeung Butan,[18] maréntahkeun diwangunna 2 kuil Budha, di Bumthang di Butan bagian tengah sarta di Kyichu (deukeut Paro) di Lebak Paro.[19] Agama Budha disebarkeun luas[17] dina taun 746[20] jaman pamaréntahan Raja Sindhu Rāja (ogé Künjom;[21] Sendha Gyab; Chakhar Gyalpo), saurang raja India dina pangasingan nu ngawangun pamaréntahan di Bumthang jeung Istana Chakhar Gutho Palace.[22]:35 [23]:13
Ulama Budha Padma Sambhava (kawanoh ogé salaku Guru Rinpoche) sumping ka Butan dina taun 747.[24] Sajarah awal Butan kalobaanana teu terang ku sabab raloba cutatan sajarah ancur nalika ibu kota heubeul, Punakha, kaduruk dina taun 1827. Di abad ka-10, kaayaan pulitik Butan loba dipangaruhan ku sajarah kaagamaanna. Rupa-rupa aliran Budha muncul nu didukung ku rupa-rupa pamingpin militér Mongol. Sanggeus teuleumna Dinasti Yuan dina abad ka-14, aliran-aliran ieu silih sihung pikeun dominasi sacara pulitik jeung kaagamaan, nu teras ngarah kana unggulna aliran Drukpa di abad ka-16.[19][25]
Nepi ka awal abad ka-17, Butan aya salaku wewengkon ti sababaraha karajaan leutik, nepi ka dihijikeun ku Lama Tibét sarta paminpin militér Shabdrung Ngawang Namgyal nu kabur ti panarajangan kaagamaan di Tibét. Pikeun ngalindungan nagarana ti panarajangan Tibét, Namgyal ngawangun hiji jaringan dzong (bénténg), jeung nyusun Tsa Yig, hiji undang-undang nu nyieun raja-raja lokal aya dina pangawasaan séntral. Loba dzong masih aya jeung minangka puseur kaagamaan sarta pamaréntahan distrik. Yésuit Portugis Estêvão Cacella jeung João Cabral kacutat minangka urang Éropa kahiji nu sumping ka Butan, dina lalampahan ka Tibét. Aranjeunna tepang jeung Ngawang Namgyal, ningalikeun pakarang seuneu, mésiu, hiji téléskop, sarta nawiskeun pitulunh dina perang ngalawan Tibét. Nanging Shabdrung teu nampi tawaran éta. Sanggeus ngawengi méh 8 bulan, Cacella nyerat hiji surat nu panjang ti Kuil Chagri ngeunaan lalampahan anjeunna. Surat ieu mangrupa hiji ti saeutik cutatan ngeunaan Shabdrung.[26][27] Sanggeus maotna Ngawang Namgyal taun 1651, warta ngeunaan maotna éta dirusiahkeun pikeun 54 taun. Teras sanggeus ngagabung sajaman, Butan peupeus kana papaséaan jero nagri. Taun 1711, Butan perang jeung Kakaisaran Mughal sarta Subedarna, nu ngarebut Koch Bihar di kidul. Nalika karusuhan sanggeusna, Tibét teu hasil narajang Butan taun 1714.[28]
Dina abad ka-18, Butan narajang jeung ngajajah Karajaan Cooch Behar di kidul. Taun 1772, Cooch Behar mundut ka Sarikat Dagang Hindia Wétan Britania nu teras nulungan dina ngusir Butan sarta narajang Butan dina taun 1774. Hiji pajangjian karapihan ditandatanganan di mana Butan satuju pikeun mulih deui ka wewengkonna saméméh taun 1730. Tatapi, karapihan kaayaanna leuleus. Patempuran perwatesan jeung Britania lanjut sababaraha taun senggeusna. Patempuran-patempuran ieu ahirna ngarah ka Perang Duar (1864–1865), ngarebutkeun kadali kana Duar Benggala. Sanggeus Butan éléh dina perang éta, Pajangjian Sinchula ditandatanganan antawis India Britania jeung Butan. Salaku bagian ti pamulihan paska-perang, Duar dibéré ka Britania pikeun dana injeuman Rs. 50.000. Pajangjian ieu ngeureunkeun sagala karusuhan antawis India Britania jeung Butan.
Dina taun 1870-an, papaséaan antawis Paro jeung Tongsa ngarah ka perang sadulur di Butan, sarta teras diangkatna Ugyen Wangchuck, ponlop (gubernur) Tongsa. Ti basis kakiatanna di Butan bagian tengah, Ugyen Wangchuck ngéléhkeun musuh pulitikna sarta ngahijikeun nagara dina sababraha perang sadulur jeung pemberontakan taun 1882–1885.[29]
Dina taun 1907, taun nu penting pikeun nagara Butan, Ugyen Wangchuck dipilih salaku raja ku hiji majelis ti pandita-pandita luhur Budha, pajabat pamaréntahan, jeung pamingpin-pamingpin kulawarga ageung. Pamaréntah Britania gancang ngakuan kadaulatan monarki anyar ieu, sarta teras dina taun 1910, Butan nanndatanganan Pajangjian Punakha, pakta aliansi nu méré Britania kakawsaan kana hubungan luar nagri Butan. Hartina, Butan diperlakukeun salaku nagara bagian kabangsawanan India. Dina praktikna, pajangjian ieu boga pangaruh nu saeutik, ku Butan ogé dumasar sajarahna sipatna teu gaul jeung dunya luar, sarta katingalna heunteu mangaruha hubungan tradisional antawis Butan jeung Tibét. Sanggeus Sarikat India miboga kamerdikaan ti Britania Raya dina 15 Agustus 1947, Butan mangrupa salasahiji ti nagara-nagara kahiji nu ngakuan kamerdikaan India. Dina 8 Agustus 1949, hiji pajangjian nu mirip jeung Pajangjian Punakha ditandatanganan bareng India.[15]
Taun 1953, Raja Jigme Dorji Wangchuck ngadegkeun badan législatif nagara mangrupa Majelis Nasional kalawan 130 anggota dina tujuan pikeun ngawangun pamaréntahan nu leuwih démokratis. Dina taun 1965, anjeunna nyusun hiji Déwan Panaséhat Karajaan, sarta taun 1968 anjeunna ngawangun hiji kabinét. Taun 1971, Butan gabung ka Pasarikatan Bangsa-Bangsa, sanggeus nyekel status anggota panénjo dina 3 taun. Dina bulan Juli 1972, Jigme Singye Wangchuck naék tahta dina yuswa 16 taun sanggeus ramana, Dorji Wangchuck, maot.
Réformasi pulitik jeung modérenisasi[édit | sunting sumber]
Raja Jigme Singye Wangchuck mikawanohkeun sababaraha réformasi pulitik, mindahkeun raloba kakawasaan pamaréntahanna ka Déwan Mentri Kabinét sarta ngijinkeun ayana pamakzulan Raja ku 2 per 3 anggota Majelis Nasional.[30]
Dina taun 1999, pamaréntah ngahupus larangan dina televisi jeung Internét, nyieun Butan salasahiji ti nagara nu karak mimiti maké televisi. Dina biantarana, anjeunna nyarios yén televisi mangrupa léngkah penting dina modérenisasi Butan sarta mangrupa panyumbang gedé pikeun Kabagjaan Nasional Bruto nagara (Butan mangrupa sahiji-hijina nagara nu ngukur kabagjaan),[31] tatapi miélingkeun yén "panyalahgunaan" televisi bisa ngahupus ajén-ajén tradisi Butan.[32]
Hiji undang-undang dasar nu anyar dipikawanohkeun dina awal taun 2005. Dina bualn Désémber 2005, Raja Jigme Singye Wangchuck ngabéwarakeun yén anjeunna badé masihan tahtana ka putrana dina taun 2008. 14 Désémber 2006, anjeunna ngumumkeun yén abdikasi badé dilaksanakeun dina wanci deukeut. Hal ieu dimiluan ku pamilihan umum parlemén nu kahiji dina bulan Désémber 2007 jeung Maret 2008.
Dina 6 Nopémber 2008, Jigme Khesar Namgyel Wangchuck, putra pangluhurna ti Raja Jigme Singye Wangchuck, diangkat minangka Raja.[33]
Pulitik jeung pamaréntahan[édit | sunting sumber]
Sistim pulitik Butan geus robah ti monarki absolut kana monarki konstitusional. Taun 1999, Raja Butan ka-4, Jigme Singye Wangchuck, nyieun hiji lembaga nu ngaranna Lhengye Zhungtshog (Déwan Para Mentri). Druk Gyalpo (Raja Druk Yul) minangka pupuhu nagara. Kakawasaan éksekutif dilaksanakeun ku Lhengye Zhungtshog, déwan para mentri. Kakawasaan législatif dilaksanakeun ku pamaréntah jeung Tshogdu (Majelis Nasional).
Dina kaping 17 Désémber 2005, Raja Jigme Singye Wangchuck ngabéwarakeun yén pamilihan umum nu munggaran bakal dilaksanakeun taun 2008 jeung anjeunna badé masihan tahtana ka putra makutana nyaéta putrana nu pangluhurna.[34] Raja Jigme Khesar Namgyal Wangchuck nampi tahta dina kaping 14 Désémber 2006. Anjeunna dipaparin Makuta Gagak Butan dina upacara di Thimphu kaping 6 Nopémber 2008, ku kitu janten pamingpin monarki nu panganomna sadunya.[35]
Sistim pulitik nu anyar miboga majelis luhur jeung majelis handap, nu saterasna miboga dasar kana afiliasi partéy pulitik. Pamilihan umum pikeun majelis luhur (Déwan Nasional) dilaksanakeun kaping 31 Désémber 2007, samentawis pamilihan umum pikeun Majelis Nasional (majelis handap) dilaksanekun kaping 24 Maret 2008. 2 partéy pulitik, Partéy Démokrasi Rahayat (PDR) nu dipingpin ku Sangay Ngedup, sareng Partéy Druk Phuensum Tshogpa (DPT) nu dipingpin ku Jigmi Thinley, marebutkeun 47 korsi di Majelis Nasional. Druk Phuensum Tshogpa unggul dina pamilihan umum, ngawasaan 45 ti 47 korsi di majelis.[36]
Kakawasaan yudikatif dilaksanakeun ku Mahkamah Butan. Hakim Agungna nyaéta pupuhu administratif lembaga yudikatif nagara.
Hak asasi manusa[édit | sunting sumber]
Papaséaan étnis[édit | sunting sumber]
Taun 1990-an, Butan ngusir atanapi maksa méh 1 per 5 pangeusina ku alesan pikeun ngajaga idéntitas budaya Budha Mahayana Tibét-na, nyebut yén maranéhna anu diusir téh pangeusi ilégal.[37][38][39] Kaputusan ieu boga dasar yén étnis minoritas Nepal nu tumuwuhna gancang bisi ngawasaan nagara, ngulang kajadian nu sarua nu nyababkeun bubarna Karajaan Sikkim taun 1975. Lhotshampas, pihak nu teu satuju kana pamikiran éta, diperkirakeun jadi tujuan panyiksaan jeung panahanan,[40] ngakibatkeun unjuk rasa dina 1990-an. Saterasna, pasukan kaamanan Butan mimiti ngusir urang-urang sanggeus nyieun maranéhna ngabatalkeun klaim imah jeung lemburna. Ku lantaran karusuhan nu lumangsung, Urang Butan katurunan Nepal, mayoritasna ngagem agama Hindu, kaluar. Numutkeun UNHCR, langkung ti 107.000 Pangungsi Butan ngeusi 7 kémah pangungsian di Nepal beulah wétan sarta geus didokuméntasi dina taun 2008.[39] Ngeunaan bener heunteuna sadaya pangeusi kémah téh pangungsi diragukeun sabab UNHCR heunteu mariksa pangeusi-pangeusi awal sacara bener.[41] Sarana di jero pangungsian, nu kacutat leuwih alus tibatan wewengkon sabundereunana, ngarojong masarakat Nepal asup ka pangungsian. Sanggues raloba taun di pangungsian, raloba pangeusi ayeuna pindah ka nagara lian saperti Kanada, Norwégia, Britania Raya, Australia, jeung Amérika Sarikat salaku pangungsi. Amérika Sarikat nyutat 30.870 pangungsi ti taun kauangan 2008 nepi ka 2010.[42]
Pamaréntah heunteu ngijinkeun dibéréna status kawarganagaraan pikeun pangungsi Butan, ku kituna raloba pangungsi heunteu miboga status kawarganagaraan.[43] Urusan birokrasi nu riweuh dipaké alesan pikeun ngahalangan kulawarga maranéhna miboga kartu idéntitas jeung hak sora.[43] Butan nganggap partéy pulitik ti pangungsi-pangungsi ieu heunteu sah sarta mangrupa kelompok téroris.[43] Kelompok hak asasi manusa nyebutkeun yén pamaréntah mangaruhan hak asasi individu ku cara ngaatur yén sadaya warga, kaasup anggota étnis minoritas ieu, maké pakéan tradisionalna étnis mayoritas di tempat umum. Nanging, pamaréntah sacara kawates nerapkeun aturan ieu ukur di wangunan kaagaamaan Budha, kantor pamaréntahan, sakola, pajabat pamaréntah, sarta parayaan-parayaan umum.[43]
Kabébasan agama[édit | sunting sumber]
Budha Mahayana mangrupa dasar warisan kaagamaan nagara, tapi undang-undang ngarojong kabébasan agama.[43]
Militér jeung hubungan luar nagri[édit | sunting sumber]
Angkatan Pakarang Karajaan Butan mangrupa angkatan pakarang Butan. Lembaga militér ieu ngawengku Pangaman Karajaan sareng Kapulisian Karajaan Butan. Kaanggotaan militér sipatna sukaréla. Yuswa minimal pikeun asup ka militér nyaéta 18 taun. Jumlah personil kira-kira 16.000 urang, nu dilatih ku Angkatan Darat India.[44] Angkatan Pakarang Karajaan Butan miboga dana alokasi taunan kira-kira $13,7 yuta (1,8% PDB). Minangka nagara nu dilingkung, Butan heunteu miboga angkatan laut. Butan ogé teu boga angkatan udara atanapi korps udara angkatan darat. Angkatan pakarangna ngandalkeun Komando Udara Wétan ti Angkatan Udara India pikeun pitulungan.
Butan miboga hubungan ékonomi, stratégi, jeung militér nu kiat jeung tatanggana, India.[45][46] Taun 2007, Butan jeung India nandatanganan hiji pajangjian anyar ngijinkeun Butan ngawasaan hubungan luar nagrina. Pajangjian ieu ngahupus kaayaan nu diakibatkeun ku pajangjian satacanna taun 1949. Pajangjian nu satacanna éta ayuen kadang-kadang ogé dijadikeun alesan pikeun kadali India kana hubungan luar nagri Bhutan, nanging pamaréntah Butan ngadali sadaya hubungan luar nagrina, kaasup sababaraha maslaah di mana India miboga perhatosan, kawas status wates Butan jeung Cina.
Butan miboga hubungan diplomatik sateng 21 nagara sarta Uni Éropa sarta mibboga misi di India, Bangladés, Thailand, jeung Kuwait. Butan miboga 2 misi PBB, hiji di New York sarta hiji di Jénéwa. Ngan India jeung Bangladés nu miboga kadutaan pangeusi di Butan, samentawis Thailand miboga kantor konsulat di Butan.
Ku hiji pasatujuan nu lila, warga nagara India jeung Butan tiasa sumping ka masing-masing nagara tanpa paspor atanapi visa, ukur butuh kartu idéntitas nagarana. Warga Butan ogé tiasa gawé di india tanpa palarangan hukum. Butan teu boga hubungan diplomatik resmi jeung tatangga kalérna, Républik Rahayat Cina, sanajan paturakan kunjungan dina raloba tingkat pernah aya. Pasatujuan bilateral nu kahiji antawis Cina jeung Butan ditandatanganan dina taun 1998. Butan ogé miboga konsulat husus di Makau jeung Hong Kong. Wates Butan jeung Cina kalobaanana heunteu didémarkasi sarta ku kituna aya papaséaan di sababaraha tempat. Kira-kira 269 kilométer pasagi aya dina sawala antawis kadua nagara.[47]
Dina 13 Nopémber 2005, prajurit Cina asup ka wewengkon papaséaan antara Cina jeung Butan, sarta mimiti ngawangun jalan jeung sasak.[48] Perdana Mentri Luar Nagri Butan, Khandu Wangchuk ngomongkeun masalah ieu jeung pamaréntah Cina sanggeus masalah ieu diomongkeun di parlemén Butan. Balesanna, Juru Carios Kamentrian Luar Nagri Cina, Qin Gang nyebatkeun yén wates éta masih aya dina papaséaan sarta kadua pihak tetep ngalajengkeun diskusi nu rapih jeung hadé pikeun nangtukeun solusina.[49] Pajabat intélijen India nyebatkeun yén délégasi Cina di Butan nngomong ka Butan yén Butan téh "overreacting." Hiji koran Butan Kuensel nuliskeun yén Cina bisa maké jalanan éta pikeun alesan klaim Cina sapanjang wates éta.[48]
Dina 8 Pébruari 2007, Pajangjian Kasababaturan India-Butan dirévisi. Pajangjian 1949, Pasal 2 nyebtkeun: "Pamaréntah India heunteu ngalaksanakeun sagala campur tangan dina administrasi jero nagri Butan. Pamaréntah Butan salaku bagianna, satuju pikeun dipandu dina naséhat Pamaréntah India ngeunaan hubungan luar nagrina." Dina pajangjian nu enggeus dirévisi ayeuna katulis "Pikeun ngajaga hubungan sababaturan jeung sabilulungan nu parantos aya antawis Butan jeung India, Pamaréntah Karjaaan Butan sareng Pamaréntah Républik India bakal gawé bareng sacara husus dina masalah perkawis kaayaan nasionalna. Kadua pamaréntah heunteu tiasa mangpaatkeun wewengkonna pikeun kagiatan anu ngancem kaamanan jeung kaayaan nasional kadua nagara." Pajangjian nu enggeus dirévisi ieu ogé ngawengku kalimah pamuka ieu: "Negaskeun kamerdikaan, kadaulatan, sarta intregitas nasional masing-masing pihak", hiji kaayaan nu teu aya dina vérsi saméméhna. Pajangjian Kasababaturan India-Butan 2007 negaskeun status Butan salaku nagara nu merdika jeung daulat.
Butan miboga hubungan diplomatik sareng sababraha nagara Asia jeung Éropa, Kanada, jeung Brasil. Nagara lian, saperti Amérika Sarikat jeung Britania Raya, heunteu miboga hubungan diplomatik resmi jeung Butan, tapi miboga hubungan teu resmi (informal) langkung kadutaan masing-masing nagara di New Delhi sarta konsulat husus Butan di London jeung Washington, D.C.[50][51][52]
Géografi[édit | sunting sumber]
Butan aya di léréng kidul jeung wétan Himalaya, dilingkung ku Wewengkon Otonom Tibét, Cina di kalér jeung nagara bagian Sikkim, Benggala Kulon, Assam, jeung Arunachal Pradesh, India di kulon jeung kidul. Butan aya di antara gurat lintang 26° sarta 29°N, serta 88° sarta 93° méridian wétan. Wewengkonna ngawengku utamina pagunungan diliwatan ku walungan, nu ngawangun lebak nu jero. Tingkat kaluhuran antara 200 m (660 ft) di suku pasir di pakidulan nepi ka leuwih ti 7,000 m (23,000 ft). Karagaman géografis ieu ditambih jeung karagaman iklim miboga pangaruh kana ralobana karagaman hayati jeung ékosistem Butan.[7]
Wewengkon kalér nagara diwangun ti hiji wilayah Padang jukut jwung rungkun alpen Hiimalaya Wétan, ngaluhur ka pagunungan glasial kalawan iklim nu tiis pisan di titik-titik puncakna. Raloba titik puncak di kalér aya dina kaluhuran leuwih ti 7,000 m (23,000 ft) ti beungeut laut. Titik pangluhurna di Butan nyaéta Gangkhar Puensum dina 7,570 metres (24,840 ft), nu mana minangka puncak pangluhurna nu teu pernah didaki sadunya.[53] Titik panghandapna nyaéta 98 m (322 ft), di lebak di Drangme Chhu, di mana aya walungan nu misahkeun Butan jeung India.[53] Kalawan walungan nu ngalir ti salju, lebak alpen di wewengkon ieu nyadiaakeun padang jukut pikeun angon, dipiara ku masarakat pangangon ngumbara nu nyumebar.
Pagunungan Hideung di bagian tengah Butan ngawangun hiji wates antara 2 walungan utama Butan: Walungan Mo Chhu sarta Walungan Drangme Chhu. Puncak-puncak Pagunungan Hideung aya antara 1,500 m (4,900 ft) nepi ka 4,925 m (16,158 ft) luhureun beungeut laut. Leuwung di pagunungan Butan beulah tengah kasusun ti leuweung koniféra sub-alpen Himalaya Wétan di beulah luhur sarta leuwung tutuwuhan kembang Himalaya Wétan di beulah handap pagunungan. Leuwugn di wewengkon tengah nyadiakeun mayoritas produksi leuweung Butan. Walungan Torsa, Raidak, Sankosh, jeung Manas mangrupa walungan-walungan utama Butan, ngalir ngaliwatan wewengkon ieu. Kalobaannana warga ngeusian daratan luhur bagian tengah.
Di beulah kidul, aya Papasiran Shiwalik nu ditutupan ku leuweung tutuwuhan kembang sub-tropis Himalaya nu padet, lebak walungan aluvial, sarta pagunungan nepi ka 1,500 m (4,900 ft) luhureun beungeut laut. Bagian handap pasir turun nepi ka dataran sub-tropis Duars. Kalobaannana bagian Duars aya di India, sanajan hiji sela kalawan lébar 10 km (6.2 mi) nepi ka 15 km (9.3 mi) manjang nepi ka Butan. Duars di Butan dibagi kana 2 bagian: kalér jeung kidul. Duars kalér, nu wawatesan jeung suku papasiran Himalaya, rupana kagurat, ngawangun léréng-léréng, jeung taneuh nu saat jeung ngabeulah kalawan tutuwuhan nu padet sarta raloba margasatwa. Duars kidul taneuhna subu5, kalawan sabana, leuwung nu padet, sarta cinyusu. Walungan-walungan, nu sumberna ti salju atanapi hujan muson, ngalir ka Walungan Brahmaputra di India. Data nu dirilis ku Kamentrian Tatanén némbongkeun yén Butan miboga tutupan leuwung saluas 64% dina Oktober 2005.
Iklim di Butan dipangaruhan ku kaluhuranana. Ti iklim sub-tropis di kidul nepi ka iklim sedeng di daratan luhur sarta iklim jenis kutub, kalawan salju sapanjang taun di kalér. Butan miboga 5 rupa usum: panas, muson, gugur, tiis, jeung semi. Butran beulah kulon miboga hujan muson nu leuwih loba. Butan beulah kidul miboga usum panas nu lembap jeung panas sarta usum tiis nu tiis. Butan beulah tengah jeung wétan iklimna sedeng sarta leuwih saat tibatan beulah kulon, kalawan usum panas nu haneut sarta usum tiis nu tiis.
Kaayaan hayati[édit | sunting sumber]
Butan nanda tanganan Konvénsi Kaanékaragaman Biologi dina 11 Juni 1992, sarta jadi bagian ti konvénsi éta dina 25 Agustus 1995.[54] Butan teras nyieun hiji Rancangan Aksi jeung Stratégi Kaanékaragaman Hayati Nasional, kalawan 2 révisi, nu mana nu panganyarna ditarima ku konvénsi dina 4 Pébruari 2010.[55]
Sasatoan[édit | sunting sumber]
Butan miboga rupa-rupa primata, saperti spésiés langka kawas langur emas.[56][57] Hiji varian makaka Assam, nu dianggaep ku sababaraha otoritas salaku hiji spésiés anyar, Macaca munzala, kacutat di Butan.[58]
Lodaya Benggala, badak India, macan dahan, kelenci Assam, jeung ontohod sloth hirup di daratan handap tropis jeung leuwung kai kandel di kidul. Di wewengkon iklim sedeng, langur kulawu, lodaya, maung tutul India, goral, jeung serow tiasa dipanggih dina leuwung campuran koniféra, camara, jeung tutuwuhan kembang. Tutuwuhan buah jeung awi nyadiakeun habitat pikeun ontohod hideung Himalaya, panda beureum, bajing, uncal sambar, bagong, jeung mencek. Wewengkon alpen di Pagunungan Himalaya di kalér mangrupa habitat pikeun maung tutul salju, domba paul, marmot, ajag Tibét, antelop, uncal kasturi Himalaya, jeung sato nasional Butan, takin. Munding cai liar ngeusian Butan beulah kidul kalawan populasi nu saeutik.[59]
Leuwih ti 770 spésiés manuk enggeus kacutat hirup di Butan. Spésiés kaancem, meri jangjang bodas, karak sababaraha taun ditambahkeun ka daptar manuk di Butan.[60]
Konsérvasi[édit | sunting sumber]
Himalaya Wétan kawanoh salaku titik puncak biodivérsitas sarta mangrupa salasahiji ti 234 wewengkon ékologi istiméwa sadunya ti analisis WWF antara taun 1995 jeung 1997.
Butan dianggep salaku modél inisiatif konsérvasi. Nagara ieu enggeus pernah narima pujian internasional ti usaha ngamumulé kaanékarupaan hayatina. Butan nangtukeun yén saeutikna 60% wewengkon daratna katutup ku leuweung, kalawan 40%[61][62] wewengkon nagarana pikeun taman nasional, suaka alam, jeung wewengkon tangtayungan lianna.
Sanajan kaayaan alam Butan ralobana masih alus, pamaréntah ngumumkeun yén konsérvasi masih kénéh dipertimbangkeun sarta mangrupa salah sahiji tujuan nasional pikeun sababaraha taun jagana.
Anceman pikeun kahirupan alam di Butan enggeus mimiti katingal, saperti tekenan pangeusi, modérenisasi tatanén, moro tanpa ijin, pawangunan PLTA, tambang, industrialisasi, urbanisasi, panataan limbah jeung runtah, pariwisata, papaséaan lemah pikeun pawangunan jalan sarta pangaruh infrastruktur sosial jeung ékonomi lianna.
Dina kanyataanana, wates wewengkon tangtayungan jeung wewengkon pamukiman anu pacampur-campur ngarah kana masalah lian. Sasatoan kalindung asup ka lemah tatanén warga, ngaruksak tatangkalan jeung maéhan angon. Ku kituna, Butan nyieun hiji rancangan pawangunan pager alarm tanaga surya, munara panénjo, jeung lampu sorot, sarta nyadiakeun pangan sasatoan jeung tempat uyah di luar pamukiman warga sangkan sasatoan heunteu asup.[63]
Harga pasaran supa Ophiocordyceps sinensis anu dicandak ti alam nyababkeun pamangpaatan leuwih anu sesah diorganisasikeun.[64]
Ékonomi[édit | sunting sumber]
Mata uang Butan nyaéta Ngultrum, nu peunteunna disaruakeun jeung Rupee India. Rupee India ogé ditarima salaku alat tukeur sah di Butan.
Sanajan ékonomi Butan mangrupa salah sahiji anu pangleutikna sadunya, ékonomi Butan enggues tumuwuh dina sababaraha taun ieu, 8% dina 2005 sarta 14% dina 2006. Taun 2007, ékonomi Butan mangrupa anu ka-2 panggancangna tumuwuhna sadunya, kalawan tingkat tumuwuh ékonomi taunan 22,4%. Kaayaan ieu disababkeun utamina ku proyék agung PLTA Tala. Nepi ka Maret 2006, pamasukan per kapita Butan nyaéta US$1,321.
Ékonomi Butan utamina aya dina kagiatan tatanén, kaleuweungan, pariwisata, jeung panjualan tanaga hidroéléktrik ka India. Kagiatan tatanén mangrupa pagawéan utami ti leuwih ti 80 persén wargi Butan. Kagiatan agrarisna utamina mangrupa tatanén subsistén jeung kaingonan. Karajinan leungeun, utaminan tinunan jeung banda kaagamaan, mangrupa industri désa leutik. Wewengkon anu robah-robah ti pasir jeung pagunungan nyababkeun pawangunan jalan jeung infrastruktur lianna sesah jeung awis. Hal ieu ditambah ku euweuhna aksés sagara nyababkeun Butan hésé miboga kauntungan signifikan ti padagangan banda produksina. Butan heunteu miboga karéta, sanajan Indian Railways ngarencanakeun nyambungkeun wewengkon Butan beulah kidul jeung jaringan karéta di India dina hiji pasatujuan anu ditandatanganan dina Januari 2005.[65] Butan jeung India nandatanganan hiji pasatujuan 'dagang bébas' dina 2008, anu ngijinkeun impor jeung ékspor Butan ti jeung ka nagara lian tiasa transit di India tanpa béa cukai.[66] Butan miboga hubungan padagangan jeung wewengkon Tibét nepi ka taun 1960, nalika Butan nutup watesna jeung Cina sanggeus raloba pangungsi anu asup ka Butan.[67]
Pamasukan leuwih ti Nu 100.000 per taun dikeunakeun pajak, tapi ngan saeutik wajib pajak anu minuhan sarat éta. TInkgat inflasi Butan diperkirakeun aya dina tingkat 3% dina taun 2003. Butan miboga Produk Doméstik Bruto kira-kira $AS 2,913 milyar . Pamasukan per kapita kira-kira $1.400,[53]. Pamasukan pamaréntah totalna $272 yuta, sanajan pangaluaranna sagedé $350 yuta. 60 persén pangaluaran nagara, dibayar ku Kamentrian Luar Nagri India.[note 1][68] Ékspor Butan, utamina tanaga listrik, kapulaga, gips, kai, karajinan, semén, bubuahan, batu mulia, jeung rempah, total €128 yuta (perk. 2000). Sanajan kitu, tingkat imporna nyaéta €164 yuta, ngarah kana défisit. Komoditas impor utama ngawengku béngsin jeung minyak bumi, pangan, mesin, kandaraan, kaén, jeung béas. Mitra utama ékspor Butan's nyaéta India, ngawengku 58,6% ti total éksporna. Hong Kong (30,1%) jeung Bangladés (7,3%) nyaéta 2 mitra ékspor salajengna.[53] Ku sabab watesna jeung Tibét ditutup, padagangan antara Butan jeung Cina ayeuna méh teu aya.
Babagian administratif[édit | sunting sumber]
Butan dibagi kana 20 dzongkhag (distrik), diparéntah ku hiji lembaga anu disebut Dzongkhag Tshogdu. Di sababaraha thromde (kalurahan), tingkat adiministrasi di handapeunana aya kahubung langusng jeung administrasi Dzongkhag. Kalobaanana daérah, gewog padésaan (blok désa) diparéntah ku hiji lembaha anu disebut Gewog Tshogde.[69]
Thromde (kalurahan) milih Thrompon salaku pamingpin sarta wakil Thromde éta di Dzongkhag Tshogdu. Gewog ogé milih pamingpin anu disebut gup, wakilna disebut mangmi, anu ogé minangka wakil di Dzongkhag Thshogdu. Pikeun perkawis pamilihan umum, daérah pamilihan di Butan nyaéta chiwog, babagian ti gewog anu ditangtukeun ku Komisi Pamilihan Umum.[69]
- Bumthang
- Chukha (Chhukha)
- Dagana
- Gasa
- Haa
- Lhuntse
- Mongar
- Paro
- Pemagatshel (Pemagatsel)
- Punakha
- Samdrup Jongkhar
- Samtse (Samchi)
- Sarpang (Sarbhang)
- Thimphu
- Trashigang (Tashigang)
- Trashiyangtse
- Trongsa (Tongsa)
- Tsirang (Chirang)
- Wangdue Phodrang (Wangdi Phodrang)
- Zhemgang (Shemgang)
Dayeuh jeung kota[édit | sunting sumber]
- Thimphu, ibu kota jeung kota panggedéna di Butan.
- Damphu, puseur administratif Distrik Tsirang.
- Jakar, puseur administratif Distrik Bumthang sarta lokasi di mana Buddha asup ka Butan.
- Mongar, puseur padagangan di Butan beulah wétan.
- Paro, lokasi Bandar Udara Internasional Paro.
- Phuentsholing, puseur padagangan Butan.
- Punakha, ibu kota heubeul.
- Samdrup Jongkhar, kota wates jeung India.
- Trashigang, puseur administratif Distrik Trashigang, distrik anu panglobana pangeusina di Butan.
Citakan:Largest cities of Bhutan
Démografi[édit | sunting sumber]
Urang Butan utamina disusun ku Urang Ngalop (Butan Kulon) jeung Sharchop (Butan Wétan). Urang Lhotshampa (urang kidul) nyaéta kelompok urang anu hétérogén kalawan komposisi utama urang katurunan Nepal. Urang Lhotshampa dianggep ngawasaan 45% total pangeusi Butan dina sénsus taun 1988[71]. Dina awal jaman 1970-an, pernikahan campuran antawis Urang jeung and masarakat Butan utama dirojong ku pamaréntah. Tatapi dina ahir jaman 1980-an, pamaréntah Butan ngaluarkeun kira-kira 108.000 Urang Lhotshampa ti wewengkonna ka kémah-kémah pangungsian.[40]
Tingkat beunta hurup di Butan nyaéta 59,5%.[72] Butan miboga yuswa médian 24,8 taun.[73] Tingkat harepan hirup nyaéta 62,2 taun (61 lalaki, 64,5 awéwé). Rasio jenis kelamin nyaéta 1.070 lalaki per 1.000 awéwé.
Agama[édit | sunting sumber]
Diperkirakeun antawis dua per tilu jeung tilu per opat populasi Butan ngagem Buddha Vajrayana, nu mangrupa agama nagara. Kirang leuwih saperopat nepi ka sapertilu populasi ngagem Hindu. Pangagem agama lian ngawengku kirang ti 1% populasi.[74] Aturan undang-undang anu ayeuna ngarojong kana kabébasan agama; tatapi proselytism dilarang ku hiji kawijakan pamaréntah[74] sarta tina interpretasi yudikatif Undang-Undang Dasar Butan.[75]
Agama Buddha dipikawanohkeun ka Butan dina abad ka-7 maséhi. Raja Tibét Songtsän Gampo (ngajabat 627–649), maréntahkeun diwangunna 2 wihara Buddha, di Bumthang Jampa Lhakhang di Butan bagian tengah jeung di Kyichu Lhakhang (di deukeut Paro) di Lebak Paro.[19]
Basa[édit | sunting sumber]
Basa resmi nagara nyaéta Basa Butan (Dzongkha), salah sahiji ti 53 basa di rungkun basa Tibét. Aksarana anu disebut Chhokey, sarungkun jeung aksara Tibét klasik. Di sakola-sakola, Basa Inggris mangrupa basa panganteur pangatikan sedengkeun Dzongkha diajar salaku basa nasional. Ethnologue nulis 24 basa anu kiwari dipaké di Butan, sadayana mangrupa bagian tu rungkun basa Tibet-Burma, iwal Basa Nepal anu asup kana rungkun basa Indo-Arya. Nepi ka taun 1980-an, pamaréntah ngarojong pangajaran Basa Nepal di sakola-sakola di Butan beulah kidul. Tapi, sanggeus karusuhan pakarang, Basa Nepal dikaluarkeun ti kurikulum. Saméméh 1980-an, Lhotshampa (masarakat panyatur Basa Nepal), utamina ngeusian Butan beulah kidul, ngawengku kira-kira 30% populasi Butan.[38]
Budaya[édit | sunting sumber]
Butan miboga loba budaya khas anu sacara umum masih asli lantaran isolasi Butan ti dunya luar nepi ka awal 1960-an. Tradisi Butan patali jeung pangaruh agama Buddha.[76][77] Hindu mangrupa agama dominan anu kadua di Butan, utamina di pakidulan.[78] The government is increasingly making efforts to preserve and sustain the current culture and traditions of the country. Kusabab kaayaan alam jeung warisan budayana anu saeutik kapangaruh ti luar, Butan disebut ogé salaku Shangri-la Pangahirna.[79]
Sangu, soba, jeung jagong mangrupa kadaharan utama dina kulinér Butan. Kadaharan lianna aya ogé saperti daging daging babi, sapi, yak, hayam, jeung domba. Produk susu, saperti mantéga and kiju ti yak jeung sapi, ogé populér. Inuman populér contona entéh mantéga, entéh, ara, jeung bir. Butan mangrupa nagara kahiji di dunya anu ngalarang dijualna bako liwat UU Bako 2010.[26]
Arsitéktur Butan mangrupa arsitéktur karuhun anu khas. Arsitéktur tradisionalna heunteu maké paku boh rangkay beusi dina ngajieunana.[26][80][81] Salah sahiji wangunan cicirén Butan nyaéta wangunan bénténg anu disebut dzong. Ti jaman kuna, dzong dipaké salaku puseur pamaréntahan jeung kaagamaan di wewengkonna.[82] Universitas Texas El Paso ti Amérika Sarikat maké gaya arsitéktur Butan dina wangunan kampusna, kitu ogé ku sababaraha wangunan lian di kota El Paso.[83]
Butan miboga loba poé peré, kalobaanana mangrupa parayaan tradisional usuman, sékulér, jeung kaagamaan. Di antarana saperti titik balik panonpoé (kira-kira 1 Januari, dumasar kalénder bulan), Taun Anyar (kalénder bulan, Pébruari atanapi Maret), tepang taun Raja, sarta poé pangistrénana, ahir resmi usum muson (22 Séptémber), Poé Nasional (17 Désémber), sareng rupa-rupa parayaan Buddha jeung Hindu.
Musik Butan sacara umum dibagi kana varian tradisional jeung modéren. Musik tradisional mangrupa musik kaagamaan jeung rahayat, saperti zhungdra jeung boedra.[84] Musik modéren saperti rigsar dimaénkeun ku alat musik campuran antara instrumén tradisional jeung organ listrik, nu tiasa ditulusuran balik ka jaman awal 1990-an. Musik ieu némbongkeun pangaruh ti musik populér India, hiji campuran ti musik tradisional jeung pangaruh musik populér Kulon.[85][86]
Dina kulawarga Butan, warisan ilaharna dipasihan ka gurat katurunan awéwé tibatan ka lalaki. Budak awéwé bakal diwariskeun imah kolotna. Budak lalaki dipiharep sangkan tiasa nyieun kahirupanna sorangan sarta remenna pindah ka imah pamajikanana. Nikah ku bogoh ilahar di wewengkon kota, tapi tradisi perjodohan masih kénéh umum di wewengkon désa. Sanajan teu umum, poligami dianggep biasa, malah ogé sok janten cara pikeun ngajaga harta tetep dina kulawarga.[87] Raja saméméhna, Jigme Singye Wangchuck, anu ngabdikasi taun 2006, miboga 4 prameswari, anu sadayana sadulur. Raja anu ayeuna, Jigme Khesar Namgyel Wangchuck, nikah jeung Jetsun Pema, 21, masarakat biasa sarta putrina saurang pilot.
Olahraga[édit | sunting sumber]
Olahraga nasional Butan nyaéta panahan, sarta pasanggiri dilaksanakeun sacara régulér ku raloba désa. Panahanna béda jeung standar olimpiade saperti panempatan sasaran sarta kaayaan sakurilingna. 2 sasaran ditempatkeun kapisah 100 méter. Pamaén manah ti hiji ujung lapangan ka ujung lianna. Unggal pamaén dina hiji tim manah 2 panah per babak. Panahan tradisional Butan mangrupa acara masarakat sarta pasanggiri diatur antara désa, kota, jeung tim. Usaha pikeun ngaganggu musuh saperti nangtung di deukeutna sasaran atanapi moyokan pamanah. Khuru mangrupa olahraga lian anu ogé populér, di mana anak panah kai kalawan ujung mangrupa paku 10 cm dialungkeun ka sasaran 10 nepi ka 20 méter jauhna.
Olahraga tradisional lianna nyaéta Digor. Olahraga lian saperti krikét miboga popularitas di Butan, utamina sanggeus dipikawanohkeunana saluran televisi ti India. Tim nasional krikét Butan mangrupa salah sahiji ti tim afiliasi anu suksés. Conto lianna di antarana maén bal. Taun 2002, tim nasional maén bal Butan maén ngalawan Montserrat, nu disebut salaku Final nu Lian; pertandinganna dilaksanakeun dina poé anu sarua jeung pertandingan Brasil ngalawan Jérman dina final Piala Dunya. Pertandingan éta dilaksanakeun di Stadion Changlimithang di Thimpu.
Atikan[édit | sunting sumber]
Butan miboga hiji universitas kalawan 11 kampus konstituén anu kasebar sanagara, Universitas Karajaan Butan.
Patalimarga jeung Angkutan[édit | sunting sumber]
Udara[édit | sunting sumber]
Bandar Udara Internasional Paro nyaéta bandar udara internasional sahiji-hijina di Butan. Aya ogé bandar udara doméstik saperti Bandar Udara Yongphulla di Trashigang nu mimiti dirénovasi taun 2010.[88] Aya rancangan pikeun ngawangun sababaraha bandar udara doméstik deui di Butan saperti di Bathpalathang, Distrik Bumthang jeung di Gelephu, Distrik Sarpang.[89]
Rél jeung karéta[édit | sunting sumber]
Butan heunteu miboga angkutan rél. Sanajan kitu, Butan enggeus nyieun hiji pasatujuan jeung India dina ngahubungkeun Butan beulah kidul jeung jaringan rél India kalawan ngawangun rél karéta 11-mile (18 km), 1,676 mm (5 ft 6 in) trak India, antara Hashimara di Benggala Kulon jeung Toribari di Butan. Konstruksi rél ngaliwatan Satali, Bharna Bari, jeung Dalsingpara dibayar ku India.[90]
Jalan[édit | sunting sumber]
Jalan Lateral mangrupa jalan utama nu ngahubungkeun Butan beulah wétan jeung kulon, nyambungkeun Phuentsholing di kidul-kulon ka Trashigang di wétan. Di antarana, Jalan Lateral ngaliwatan Wangdue Phodrang, Trongsa, sarta puseur pamukiman lianna. Jalan Lateral ogé miboga cabang ka Thimphu sarta kota utama lianna saperti Paro jeung Punakha. Jalan Lateral jeung jalan lianna di Butan miboga kualitas anu kirang ku lantaran kaayaan permukaannana, gawir, tikungan, cuaca, jeung longsor.[91][92][93]
Tingali ogé[édit | sunting sumber]
Cutatan[édit | sunting sumber]
- ↑ Kamentrian Luar Nagri India nyadiakeun pitulung kauangan ka nagara taanggana dina "gawé bareng sacara téhnis jeung ékonomi jeung nagara lianna sarta kamajuan pikeun pamaréntahan nagara luar."
Rujukan[édit | sunting sumber]
- ↑ a b "Bhutan Population clock". Countrymeters.info. 10 Pébruari 2012. Diakses pada 22 Oktober 2012.
- ↑ "Population and Housing Census of Bhutan — 2005" (PPT). UN. 10 Pébruari 2005. Diakses pada 5 Januari 2010.
- ↑ a b c d "Bhutan". International Monetary Fund. Diakses pada 17 April 2012.
- ↑ "The World's Happiest Countries". Business Week. 11 Oktober 2006. Diarsipkan dari yang asli pada 26 April 2009. Diakses pada 23 April 2009.
- ↑ "8th Five Year Plan (1997–2002)" (PDF). Pamaréntah Butan. 10 Pébruari 1997. Diakses pada 22 Agustus 2011.
- ↑ "9th Five Year Plan (2002–2007)". Pamaréntah Karajaan Bhutan. 10 Pébruari 2002. Diakses pada 22 Agustus 2011.
- ↑ a b "Portal Nasional Butan". Departemén Ténologi Informasi Butan. Diakses pada 22 Agustus 2011.
- ↑ "Bhutan." World Almanac & Book Of Facts (2008): 752-753. Academic Search Premier. Web. 8 Dés. 2011.
- ↑ a b c "History of Bhutan: How Europe heard about Bhutan". Kuensel. 24 August 2003. Diaksés 28 Sépt 2011.
- ↑ Chakravarti, Balaram (1979). A Cultural History of Bhutan, Hilltop. URL accessed 2011-09-01.
- ↑ Taylor, Isaac. Names and Their Histories; a Handbook of Historical Geography and Topographical Nomenclature. Gale Research Co. (Detroit), 1898. Diaksés 24 Séptémber 2011.
- ↑ Cacella, Estêvão. Trans. by Baillie, Luiza Maria. "Laporan di mana Rama Father Estevao Cacella ti Masarakat Yésus Ngintun ka Rama Alberto Laercio, Pangurus pikeun Propinsi Malabar, India Wétan, ngeunaan Lalampahanna ka Katay, nepi Anjeunna Sumping di Karajaan Bhotanta" (1627). Diaksés 28 Séptémber 2011.
- ↑ Grange, Kevin (2011). Beneath Blossom Rain: Discovering Bhutan on the Toughest Trek in the World, University of Nebraska Press. URL accessed 2011-09-01.
- ↑ Clements, William M. (2006). The Greenwood Encyclopedia of World Folklore and Folklife, Greenwood Press. URL accessed 2011-09-01.
- ↑ a b "Bhutan". World Institute for Asian Studies. 21 Agustus 2006. Diakses pada 23 April 2009.
- ↑ Worden, Robert L. "Origins and Early Settlement, A.D. 600–1600". Bhutan: A country study (Savada, Andrea Matles, ed.). Perpustakaan Kongrés Amérika Sarikat Divisi Panalungtikan Féderal. Citakan:PD-notice
- ↑ a b Padel, Ruth (2006). Tigers in Red Weather: a Quest for the Last Wild Tigers, 139–40, Bloomsbury Publishing USA. URL accessed 2011-08-21.
- ↑ Sailen Debnath, Essays on Cultural History of North Bengal, ISBN 9788186860427; & Sailen Debnath, The Dooars in Historical Transition, ISBN 9788186860441
- ↑ a b c Worden, Robert L. "Arrival of Buddhism". Bhutan: A country study (Savada, Andrea Matles, ed.). Perpustakaan Kongrés Amérika Sarikat Divisi Panalungtikan Féderal. Citakan:PD-notice
- ↑ Hattaway, Paul (2004). Peoples of the Buddhist World: a Christian Prayer Diary, William Carey Library. URL accessed 2011-08-20.
- ↑ (2008) Bhutan: Ways of Knowing, 18, 58, IAP. URL accessed 2011-08-10.
- ↑ Dorji, C. T. (1994). History of Bhutan Based on Buddhism, Sangay Xam, Prominent Publishers. URL accessed 2011-08-12.
- ↑ (2003) Harding, Sarah The Life and Revelations of Pema Lingpa, Snow Lion Publications. URL accessed 2011-08-10.
- ↑ Dorji, Kinley (2005-03-30). "Taktshang: a Buddhist Legend". Buddhist Channel. Kuensel online. Diakses pada 23 April 2009.
- ↑ Worden, Robert L. "Rivalry among the Sects". Bhutan: A country study (Savada, Andrea Matles, ed.). Perpustakaan Kongrés Amérika Sarikat Divisi Panalungtikan Féderal. Citakan:PD-notice
- ↑ a b c (2007) Bhutan, 3, 26, 36, Lonely Planet. URL accessed 2011-10-15.
- ↑ Pomplun, Trent (2009). Jesuit on the Roof of the World: Ippolito Desideri's Mission to Eighteenth-Century Tibet, Oxford University Press. URL accessed 2011-10-19.
- ↑ Worden, Robert L. "Administrative Integration and Conflict with Tibet, 1651–1728". Bhutan: A country study (Savada, Andrea Matles, ed.). Perpustakaan Kongrés Amérika Sarikat Divisi Panalungtikan Féderal. Citakan:PD-notice
- ↑ Worden, Robert L. "British Intrusion, 1772–1907". Bhutan: A country study (Savada, Andrea Matles, ed.). Perpustakaan Kongrés Amérika Sarikat Divisi Panalungtikan Féderal. Citakan:PD-notice
- ↑ Hoffman, Klus (2006-04-01). "Democratization from Above: The Case of Bhutan" (PDF). Diakses pada 24 April 2010.
- ↑ Larmer, Brook (March 2008). "Bhutan's Enlightened Experiment". National Geographic.
- ↑ Scott-Clark, Cathy; Levy, Adrian (2003-06-14). "Fast Forward into Trouble". The Guardian. Diakses pada 1 Séptémber 2011.
- ↑ Kaul, Nitasha (2008-11-10). "Bhutan Crowns a Jewel". UPI Asia. United Press International. Diarsipkan dari yang asli pada 15 Juni 2011. Diakses pada 19 Juni 2011.
- ↑ Gelay Jamtsho; Keys to Bhutan (2008-10-31). "His Majesty the King's Historic National Day Address – 2005". Keystobhutan.com. Diakses pada 23 April 2009.
- ↑ "Bhutan King to be Crowned at Last", BBC News online, 2008-07-23. Disalin 2011-09-01.
- ↑ Sharma, Aradhana (2008-03-25). "Royalist Party Wins Election in Bhutan". NDTV.com. Diakses pada 1 Séptémber 2011.
- ↑ "Family Portrait of Bhutan Nepalis in USA". The Week Republica. 15 April 2011. Diarsipkan dari yang asli pada 11 Méi 2011. Diakses pada 19 April 2011.
- ↑ a b "MAR | Data". Database. Puseur Pamekaran Internasional jeung Manajemén Konflik Universitas Maryland. Diakses pada 9 Agustus 2011.
- ↑ a b "Refugees from Bhutan Poised for New Start". UNHCR. 1 Pébruari 2008. Diarsipkan dari yang asli pada 10 Méi 2011. Diakses pada 19 April 2011.
- ↑ a b Frelick, Bill. For Bhutan's Refugees, There's no Place Like Home. Human Rights Watch. Mar 3 2011. Web. Dec 30 2011. http://www.hrw.org/news/2011/03/30/bhutan-s-refugees-there-s-no-place-home
- ↑ Casella, Alexander. "Nepal Finally Waves off Refugees". Asia Times Online., 15 Désémber 2009
- ↑ Reguee Arrival Data. Departemén Kaséhatan jeung Palayanan Kamanusaan Amérika Sarikat. 3 Nopémber 2011. Web. 30 Désémber 2011. http://www.acf.hhs.gov/programs/orr/data/refugee_arrival_data.htm
- ↑ a b c d e [1], U.S. Department of State, February 25, 2009
- ↑ Bhattacharjee, Arun (2003-12-19). "Bhutan Army Sees Action at Last". Atimes.com. Diakses pada 23 April 2009.
- ↑ Bhutan PM: India is closest ally, NDTV, July 16, 2008
- ↑ PM stresses on importance of foreign relations, The Bhutanese, 12 Julu 2012
- ↑ Wangchuk, Samten (2006-12-13). "Indo-Bhutan Border Finalised". Kuensel online. Diakses pada 23 April 2009.
- ↑ a b Giri, Pramod (2005-10-28). "Alarm over Chinese Incursion". Web.archive.org. Diarsipkan dari yang asli pada 24 Agustus 2006. Diakses pada 23 April 2009.
- ↑ "中国不丹同意平等友好协商早日解决边界问题 [China and Bhutan Agree to Equal and Amicable Talks in Order to Resolve the Border Issue Quickly]" (dalam bahasa Chinese). News.china.com. 1 Désémber 2005. Diakses pada 23 April 2009.
- ↑ Dorji, Gyalsten K (2011-02-15). "Bhutan establishes ties with Spain". Kuensel. Diakses pada 29 Maret 2011.
- ↑ "Overseas Embassies and Consulates of Bhutan". Go Abroad.com. Diakses pada 29 Maret 2011.
- ↑ "Bhutan Country Specific Information". United States Department of State. Diarsipkan dari yang asli pada 28 Maret 2008. Diakses pada 24 Maret 2008.
- ↑ a b c d CIA—The World Factbook.
- ↑ "List of Parties". Diakses pada Éror: titimangsa teu valid.
- ↑ "Biodiversity Action Plan 2009". Diakses pada Éror: titimangsa teu valid.
- ↑ Choudhury, A.U. (1990). "Primates in Bhutan". Oryx 24.
- ↑ Choudhury, A.U. (1992). "Golden langur – Distribution Confusion". Oryx 26: 172–173.
- ↑ Choudhury, A.U. (2008). "Primates of Bhutan and Observations of Hybrid Langurs". Primate Conservation 23: 65–73.
- ↑ Choudhury, A.U. (2010). The Vanishing Herds: Wild Water Buffalo, Guwahati, India: Gibbon Books & The Rhino Foundation for Nature in North East India.
- ↑ Choudhury, A.U. (2007). "White-winged duck Cairina (=Asarcornis) scutulata and Blue-tailed Bee-eater Merops philippinus: two new country records for Bhutan.". Forktail 23: 153–155.
- ↑ "Parks of Bhutan". Bhutan Trust Fund for Environmental Conservation online. Bhutan Trust Fund. Diakses pada 26 Maret 2011.
- ↑ "The Organisation". Bhutan Trust Fund for Environmental Conservation online. Bhutan Trust Fund. Diakses pada 26 Maret 2011.
- ↑ Wangchuk, Jigme (2011-07-08). "Addressing Human-Wildlife Conflict". Bhutan Observer online. Diakses pada 13 Juli 2011.
- ↑ P.F. Cannon, N.L. Hywel-Jones, N. Maczey, L. Norbu, Tshitila, T. Samdup & P. Lhendup, Steps towards sustainable harvest of Ophiocordyceps sinensis in Bhutan Biodivers. Conserv. 18: 2263-2281 (2009).
- ↑ Sharma, Rajeev (2011-01-25). "MoUs with Bhutan on Rail Links, Power Projects". Tribuneindia.com. Diakses pada 23 April 2009.
- ↑ "MEMBER INFORMATION: India and the WTO". World Trade Organization (WTO). Diarsipkan dari yang asli pada 22 April 2009. Diakses pada 23 April 2009.
- ↑ Balaji, Mohan, "In Bhutan, China and India Collide", Asia Times, 2008-01-12. Disalin 2010-10-03.
- ↑ "BUDGET". The Tribune (India) online. Diakses pada 1 Séptémber 2011.
- ↑ a b "Undang-Undang Pamaréntahan Lokal Butan 2009" (PDF). Pamaréntah Butan. 11 Séptémber 2009. Diakses pada 20 Januari 2011.
- ↑ "Delimitation". Komisi Pamilihan Umum, Pamaréntah Butan. 10 Pébruari 2011. Diarsipkan dari yang asli pada 20 Juli 2011. Diakses pada 31 Juli 2011.
- ↑ http://www.bhutannewsservice.com/people-population/
- ↑ "Report: Data Profile". World Bank. 10 Pébruari 2008. Diarsipkan dari yang asli pada 1 Agustus 2008. Diakses pada 23 April 2009.
- ↑ CIA World Factbook: Bhutan
- ↑ a b "International Religious Freedom Report 2007–Bhutan". U.S. Department of State. 14 Séptémber 2007. Diarsipkan dari yang asli pada Éror: titimangsa teu valid. Diakses pada 6 Januari 2008.
- ↑ "Pastor Sentenced to Three Years in Prison". Bhutan News Service. Bhutan News Service. 12 Désémber 2010. Diakses pada 25 Januari 2011.
- ↑ Kharat, Rajesh. "Bhutan's Security Scenario." Contemporary South Asia 13.2 (2004): 171-185. Academic Search Premier. Web. 8 Désémber 2011.
- ↑ Martin Regg, Cohn. "Lost horizon." Toronto Star (Canada) n.d.: Newspaper Source Plus. Web. 8 Désémber 2011.
- ↑ Zurick, David. "Gross National Happiness And Environmental Status In Bhutan." Geographical Review 96.4 (2006): 657-681. Academic Search Premier. Web. 8 Désémber 2011.
- ↑ "Bhutan – the Last Shangri La". PBS online. Diakses pada 1 Séptémber 2011.
- ↑ Rael, Ronald (2008). Earth Architecture, Princeton Architectural Press. URL accessed 2011-10-31.
- ↑ "Country profile – Bhutan: a land frozen in time", BBC News online, 1998-02-09. Disalin 2010-10-01.
- ↑ Amundsen, Ingun B (2001). "On Bhutanese and Tibetan Dzongs". Journal of Bhutan Studies 5: 8–41. (JBS)
- ↑ "1.1 University History". UTEP Handbook of Operations. University of Texas, El Paso. Diarsipkan dari yang asli pada 23 Juli 2015. Diakses pada 1 Séptémber 2011.
- ↑ Clements, William M. (2006). The Greenwood Encyclopedia of World Folklore and Folklife: Southeast Asia and India, Central and East Asia, Middle East, 106–110, Greenwood Press. URL accessed 2011-10-16.
- ↑ Penjor, Ugyen (2003-01-19). "From Ngesem Ngesem to Khu Khu Khu ... Rigsar music woos local music fans". Kuensel online. Diakses pada 16 Oktober 2011.
- ↑ "Rigsar Dranyen". RAOnline. 17 Juni 2011. Diakses pada 16 Oktober 2011.
- ↑ Coelho, V.H. (1970). Sikkim and Bhutan, Vikas Publications, Indian Council for Cultural Relations. URL accessed 2011-09-01.
- ↑ Palden, Tshering (2009-09-01). "Domestic Air Service to Take Wing Soon". Kuensel online. Diakses pada 10 Agustus 2011.
- ↑ Dorji, Gyalsten K (2009-11-26). "Two Domestic Airports by 2010". Kuensel online. Diakses pada 10 Agustus 2011.
- ↑ Page, Jeremy, "Isolated Buddhist kingdom of Bhutan to get its first railway link", The Times, Times Newspapers Ltd, 2009-12-30. Disalin 2011-06-10.
- ↑ Zeppa, Jamie (2000). Beyond the Sky and the Earth: A Journey into Bhutan, Penguin.
- ↑ "Icy Roads Claim Lives". Kuensel online. 4 Désémber 2004. Diakses pada 25 Juli 2011.
- ↑ Yeshi, Samten (2010-08-24). "Landslide at Dzong Viewpoint". Kuensel online. Diakses pada 25 Juli 2011.
- Sitasi lianna
- "CIA — The World Factbook". cia.gov. Central Intelligence Agency. 26 Méi 2011. Diarsipkan dari yang asli pada 23 Juni 2011. Diakses pada 22 Juni 2011.
Bacaan leuwih lajengna[édit | sunting sumber]
- Osmani, Siddiqur R., Bajracharya, B.B.; Tenzing, S.; Wangyal, T. (2007). Macroeconomics of Poverty Reduction: The Case Study of Bhutan (PDF), 2, Colombo: UNDP.
- Wangchhuk, Lily (2008). Facts About Bhutan: The Land of the Thunder Dragon, Thimphu: Absolute Bhutan Books.
- "A Hidden and Mysterious Kingdom". Toplum Postasi. Diakses pada 14 Juni 2006.
- Revkin, Andrew C., "A New Measure of Well-Being From a Happy Little Kingdom", The New York Times, 2005-10-04. Disalin 2005-10-04.
- "Border tension pushes MEA allocation". The Tribune, Chandigarh. Diarsipkan dari yang asli pada 22 Juli 2005. Diakses pada 8 Séptémber 2005.
- "Bhutan".. MSN Encarta. Retrieved on 2005-09-08.
- "Bhutan-China Relations". Bhutan News Online. Diakses pada 8 Séptémber 2005.
- "BTI 2008 — Bhutan Country Report". Gütersloh: Bertelsmann Stiftung. 10 Pébruari 2007. Diakses pada 11 Désémber 2008.— PDF version
- A.P. Agarwala (2003). Sikkim and Bhutan, Nest and Wings. URL accessed 2011-09-01.
- Datta-Ray, Sunanda K. (1984). Smash and Grab: The Annexation of Sikkim, Vikas. URL accessed 2011-09-01.
- Foning, A.R. (1987). Lepcha, My Vanishing Tribe, Sterling Publishers.
- Rose, Leo. The Nepali Ethnic Community in the Northeast of the Subcontinent, University of California, Berkeley.
- Napoli, Lisa (2011). Radio Shangri-La: What I Learned in Bhutan, the Happiest Kingdom on Earth, Crown.
Tumbu kaluar[édit | sunting sumber]
- Bhutan.gov.bt - Portal resmi Pamaréntah Butan
- Éntri Bhutan di CIA World Factbook
- Bhutan Links di Perpustakaan Nasional Butan.
- Bhutan profile, BBC News.
- Bhutan ti UCB Libraries GovPubs.
- Bhutan portal di Bhutan Telecom.
- Bhutan, éntri Encyclopædia Britannica.
- Butan di Open Directory Project
- Atlas Butan Bhutan Wikimedia, ngandung peta ngeunaan Butan Bhutan.
- Déwan Pariwisata Butan
Amérika Sarikat · Australia · Cina · Iran · Jepang · Mauritius · Myanmar · Koréa Kidul · Uni Éropa


text:
Rohangan bébas
Dina fisika, rohangan bébas ngarupakeun konsép tina téori éléktromagnétik, pakait jeung "rohangan hampa sampurna".
Daptar eusi
Définisi[édit | sunting sumber]
Rohangan bébas boga harti yén teu aya material atawa fénomena fisika lianna iwal ti fénomena anu keur ditaliti kiwari. Rohangan bébas dianggap ngarupakeun kaayaan dasar médan éléktromagnétik. Énerji pancaran ngarambat ngaliwatan rohangan bébas dina wangun gelombang éléktromagnétik, saperti gelombang radio jeung cahaya katémbong (diantarana frékuénsi-frékuénsi spéktrum éléktromagnétik). Harga konstanta disebut perméabilitas rohangan bébas. Permittivitas rohangan bébas, , ngarupakeun rasio tina electric displacement field jeung médan listrik dina rohangan bébas. Nurutkeun téori rélativitas, énerji pancaran dina rohangan bébas ngarambat sagancang laju cahaya, henteu gumantung kana laju pangawas atawa sumber asal gelombang.
Kaayaan idéal jeung panerapan-panerapan dina dunya nyata[édit | sunting sumber]
Rohangan bébas ngagambarkeun yén rohangan kasebut bener-bener hampa tina material sarta henteu boga médan atawa gaya éksternal salian ti médan atawa gaya dina rohangan hampa anu keur ditaliti kiwari. Rohangan bébas, katut tekanan gas anu enol mutlak ngarupakeun idéalisasi matématis. Contona, dina rohangan hampa "vacuum" di angkasa luar, aya saeutik matéri (sabagian gedéna mangrupa hidrogén), sarta nois kosmik. Karapetan midiyeum antar planét jeung midiyeum antar béntang sanajan leutik pisan, ngarupakeun "rohangan bebas". Latar gelombang mikro kosmik miboga suhu saukuran 2.725 K, anu nunjukkeun ayana foton kalawan karapetan 400 /cm³.[1]
Rohangan bébas ngarupakeun filosofi anu henteu pernah kawenehan dina prakték. Kantor Patén Amerika Serikat ngadéfinisikeun "rohangan bébas " pikeun panerapan radio jeung radar saperti kieu: "rohangan dimana pamindahan énerji dina satiap arah henteu keuna hahalang, saperti anu kaalaman dina atmosfir, laut, atawa dunya". (US Patent Class 342, Class Notes [2]) Hal ieu béda jauh jeung définisi téoritis ngeunaan rohangan bébas lantaran hadirna material dina kabéh conto bogana USPTO. Dumasar kana définisi ieu, dina rupa-rupa frékuénsi élektromagnétik, sababaraha kondisi karapetan ngarupakeun aproksimasi anu cukup pantes pikeun ngaharib kana rohangan bébas. [rujukan?]
Tempo ogé[édit | sunting sumber]
Cutatan[édit | sunting sumber]
- ↑ Martin J. Rees (1978), "Origin of pregalactic microwave background", Nature 275: 35-37.
- ↑ U.S. Patent Classification System - Classification Definitions as of June 30, 2000
Rujukan[édit | sunting sumber]
- Davida, "What is the significance of permittivity of free space?". Ask A Scientist, Physics Archive.
- Susan Lea, "Electromagnetic waves in free space". (PDF)
- Eric W. Weisstein, "Permittivity of Free Space".
- Eric estrada. Weisstein, "Permeability of Free Space".
- "Characteristic impedance of free space". TechTarget, 2005.


text:
Nagano Shinkansen
Nagano Shinkansen (長野新幹線) nyaeta ngaran keur bagean ti Hokuriku Shinkansen nu kiwari geus aya (mimiti ti taun 2005). Asalna ieu jalur dijieun antara Takasaki jeung Nagano dina taun 1997. Ieu jalur dijieun keur kaperluan 1998 Nagano Winter Olympics. Nagano shinkansen nu keur dijieun nyaeta jalur nepi ka Kota Kanazawa tur masih direncanakeun diteruskeun nepi ka Osaka, ngaranna Hokuriku Shinkansen. Keur informasi leuwih jentre, tempo Hokuriku Shinkansen ngeunaan jalurna, kareta nu dipake jeung informasi sejenna.
Stasion-stasion[édit | sunting sumber]
- Takasaki (高崎) (pakait jeung Joetsu Shinkansen)
- Annaka Haruna (安中榛名)
- Karuizawa (軽井沢)
- Sakudaira (佐久平)
- Ueda (上田)
- Nagano (長野)


text:
Carpon Sunda : "Kereteg Hate"
Carpon Sunda : “Kereteg Hate” - Hai semua,, ini carpon buatan admin Bank Of Science sendiri loh tapi dalam bahasa sunda, jika ada yang tidak mengerti bahasa nya boleh di tanyakan. Terimakasih, semoga dapat menghibur.
Cahaya bentang pating gurilap, bulan imut ngagelenyu ninggali kuring keur diuk di jandela kamar bari ngainghak ceurik, angina ngahiliwir karasa tiis, peuting ieu bet meuni asa endah katempona, tapi kunaon hate kuring bet meuni asa ripuh, rasa kaambek geus pinuh na ubun-ubun, kuring haying ngambek tapi teu bias, meureun kusabab kuring awewe jadi naluri kuring leuwih gede tibatan rasa amarah. Sarebu tanya minuhan pikiran kuring, naha bet ibu sareng bapa jadi teu ngawidian kuring ngilu pasanggiri eta, teu pira ngan saukur nulis jeung mikir, asa ku araraneh. Leuheung lamun diulahkeunnana the mun kuring ngilu pasanggiri model anu gutak gitek di catwalk, kuring ge rada kaharti mun kitu mah, mung ieu mah aduh… ah pararusing, dug sek kuring ngarungkup dina simut.
Kongkorongooook….
Tok,tok,tok….
“Teh gugah atos siang” kadenge sora indung kuring ngagero bari ngetrokan panto, kuring ngaleret kana jam, “Aduh jam 05.00” kuring reuwas, henteu biasana kuring hudang sabeurang kieu kuring nangtung tur muka panto bari wegah mun kuring keur teu solat jeung sakola mah mereun kuring moal kaluar ti kamar sapopoe, arek jadi nyi komar we ha,ha. Kuring kaluar ti kamar tungkul bari jamedud, “Cu, kunaon bageur meuni jamedud kitu?” pok bapa kuring nanya, kuring ngan saukur imut ngagelenyu bari wegah, “Neng geulis, ibu mah teu ngawidian teh lain ulah tapi ibu nyaah sieun Neng kunanaon, apan Neng teh anak nu dipika deudeuh ku ibu sareng bapa jadi mataksieun lamun aya nanaon mangkaning Jogjakarta teh lain tempat anu deukeut”. Indung kuring ngadeukeutan bari ramisak ceurik, hal anu teu bias ku kuring ditempo teh nyaeta nempo ibu jeung bapa kuring ngaluarkeun cimata. Kuring nangkeup indung kuring tur pok ngomong “Ibu, Neng moal ngiring upami ibu sareng bapa teu ngawidian mah, hampura Neng tos salah paham ka ibu sareng bapa”. Kuring ngilu ceurik nginghak “Jung cu, jung bapa sareng ibu ngawidian demi kasuksesan Neng, doa ibu sareng bapa aya dina tiap langkah Neng”. Kuring bingah, kuring jangji moal ngecewakeun ibu sareng bapa, kuring pasti berjuang.
* * *
Braaaak… kadenge aya nu ngebragkeun meja “Nisaaaaa….kerjakeun soal dihareup, ngalamun wae” kuring reuwas, katempo dosen kuring geus nangtung hareupeun kuring bari melak cangkeng, kuring karek nyadar yen tadi kuring keur ulin ka hayalan jaman baheula basa kuring SMA, ayeuna kuring geus jadi panulis, 3 novel jeung 1 kumpulan carpon kuring geus di publikasikeun jeung meunang respon anu alus ti masarakat. Kuring Annisa, umur kuring ayeuna 20 taun, kuring kuliah di salah sahiji universitas di kota Bandung jurusan Sastra jeung Bahasa semester 4. “Nisaaa hayoh kahareup cicing wae !” dosen kuring ngambek, kuring buru-buru ngajawab bari tungkul sieun “Tapi pa, kuring teu acan paham” ayeuna dosen kuring ngaleret ka sakabeh murid nu aya di kelas “Sok, saha anu arek ngabantuan Nisa ngerjakeun soal di hareup?” tantang dosen eta, jep sakabeh murid jempling “Kuring Pa” ceuk hiji sora ti tukang, kuring ngaleret ka tukang wahh… saha eta anu arek ngabela kuring, aya rasa atoh dina hate kuring sabab kuring aya nu ngabela. Sangges kajadian eta kuring jadi deukeut jeung jalma anu ngabelaan kuring kamari, jalma eta teh ngarana Sam, biasa di sebut kitu tapi ngaran aslina mah Samuel cenah.
Jadwal kuliah geus beres, kuring buru-buru rek balik tapi pas rek kaluar gerbang kampus, breeeetttt,, hujan gede jadi kapaksa kuring ngiuhan heula, muga we hujanna sakeudueng, “Nisa…” kuring reuwas, aya anu nepak taktak kuring, “Eh” kuring ngereret “Ah, Sam geuning, aya naon?” kuring bingung nempo manehna aya didieu oge, “Gak apa-apa ko Sa he,he” manehna imut, aduh meuni lucu katinggalina, aduh kuring mikir naon sih, entong kitu Nisa hayoh istigfar. Sam lain asli urang Sunda, manehna katurunan Tionghoa jadi teu aneh lamun panonna rada sipit tur kulitna bodas, manehna can rada bentes ngomong sunda jadi bahasana sakapeung campuran, Indonesia jeung sunda. Kadenge sora adan ngumandang kuring niat arek solat heula bari nungguan hujan, “Eh Sam, punten Nisa bade awoh ashar heula nya ka masjid” kuring ngaleos ninggalkeun Sam anu katempona rada bingung ngartikeun omongan kuring bieu.
Di mesjid kampus
“Assalamualaikum wr.wb” astagfirullah, kuring ngajenghak reuwas pas salam kadua tanda beres solat pameunteu kuring pasangrok jeung pameunteuna Sam, aduh ti iraha budak ieu di dieu, ;’Haaah, Sam ngareureuwas” kuring ngagebug leungeunna “Sam terang timana Nisa aya di dieu? aduh make kadieu sih ieu budak pan ieu mah tempat khusus akhwat” kuring ngomong bari nyiwit pipina “Aduh Nisa sakit” ceuk manehna bari ngusap pipina nau di ciwit bieu ku kuring, kuring ngan bisa seuseurian nempo manehna nyerieun, ha,ha.. “Nisaa kamu lagi apa tadi? Ko pake baju putih kaya pocong aja, hi,hi” manehna nanya bari ngeleg “Ih Sam, (kuring jamedud) tadi kuring solat, solat teh ibadah anu wajib di laksanakeun ku sakabeh umat muslim, kin cerita lengkepna di jalan we nya isin di dieu mah seueur jalmi” kuring jeung Sam tuluy indit kaluar. Loba pisan pertanyaan anu di ajukeun ku manehna ka kuring soal agama, kuring malum da kuring jeung manehna mah beda agama, agama manehna mah keristen.
Lila beuki lila kuring jadi deukeut jeung manehna, aya rasa anu beda dina hate Lmun kuring ninggali raray na, kuring bingung rasa naon eta, nu jelas rasa ieu hoyang pisan lamun nempo manehna bagja. Kuring leumpang ka kelas bari ngabogaan rasa bagja, sabab rek papanggih jeung pujaan hate anu dipikaheman geus saminggu kuring teu papanggih jeung manehna, sugan we poe ieu mah aya. Satepina di kelas, kuring lurat-leret ka sakuriling kelas tapi teu katempo anu di tutungguan teh, ah meureun can datang hate kuring ngabatin. Bet aya rasa karingrang ngarungkupan. Kaluar ti kelas, kuring buru-buru ka kost an, jarak ti tempat kuliah ka kost an kuring teh deukeut. Jadi, bisa kalampah ngan saukur ku leumpang. Rencana na ti kost an kuring rek neang Sam ka imah na, sieun aya kajadian nu teu dipikahayang nimpa ka manehna, das sms kuring teu di bales, telepon oge teu di angkat.
Tok,tok,tok…“Punten” kuring ngetrok panto bari ngagero, kadenge panto dibuka “Iya, eh ini Neng Nisa ya? mari masuk” ceuk nu muka panto ramah, haaaah kuring reuwas, naha anjeunna nyaho yen kuring teh Nisa apan kuring teu acan pernah kadie, nyaho imahna ge karek bieu ti babaturan kuring. “Oh muhun” kuring ngan saukur bisa imut tapi hate mah ringrang maratan langit, tuluy kuring asup bari olohok waah.. bener ieu teh imah Sam aduh gede pisan subhanallah kawas istana, “Neng Nisa silahkan duduk, sebentar bibi panggilkan dulu ibunya” oh jadi eta pembantuna, tapi dangdananna keren kos lain pembantu, tuluy pembantu eta indit. Teu kungsi lila, “Assalamualaikum” katinggali aya awewe saumuran indung kuring nangtung di hareupeun kuring “Waalaikumsalam” buru-buru kuring ngajawab “Oh ini Nisa ya? Samuel sering cerita tentang Nisa, katanya Nisa baik,cantik, keliatannya Sam sayang sekali sama Nisa, kalau Nisa gimana sama Sam?” kuring reuwas maratan langit, ieu indungna Sam? Haah.. naha make kerudung apan keluargana Sam agamana keristen, kuring masih keneh bingung tur ngajawab “Muhun ibu, Nis age nyaah (jawab kuring bari lingsem) ehm, punten ibu upami Sam kamana atos 7 dinten teu lebet ka kuliah?” ngadenge pertanyaan eta indungna Sam cicing, wah aya naon ieu kuring sieun,rasa ringrang balik ngarungkupan kuring, aya naon? Sarebu tanya jeung kasieun minuhan pikiran kuring. “Nisa ayo ikut ibu, ada sesuatu yang mau ibu tunjukkan tapi ibu gak bias bilang sekarang” indung Sam langsung nangkeup kuring, kuring teu ngarti naon maksudna tuluy indungna pok ngomong “Terimakasih ya sayang” cimata langsung ngucur ti mata indung Sam. Sam? kamana anjeun?
Sapaparat jalan kuring ngan bisa tungkul sabari maca kalimah kalimah zikir, sakapeung indungna Sam nyekel leungeun kuring tanda nenangkeun. “Nisa kita sudah sampai” kuring beunta tuluy luak lieuk kasakuriling tempat eta, naha indung Sam ngajak kuring ka pasantren kieu, kuring leumpang nuturkeun indungna Sam, indungna Sam ngetrok ka hiji panto, bray panto eta di buka, kuring olohok kasengsem “Sam” bener anu diuk eta Sam? subhanallah kasep pisan, manehna make gamis jeung peci bodas meuni rapih katinggalna, “Nisa” indungna Sam ngagupayan ngajak diuk ka kuring tuluy indungna Sam nyaritakeun naha Sam bet aya di dieu, manehna jeung kulawargana ayeuna geus islam, subhanallah kuring bingah kabina bina, saurna Sam berubah gara-gara kuring, Sam nyaah pisan ka kuring, kulawargana ge teu nentang basa Sam mutuskeun rek asup islam malah kulawargana ngilu asup islam.
Di taman kawasan pasantren eta kuring leuleumpangan jeung Sam, aduh kuring teu kiceup kiceup nempo dirina subhanallah sababaraha kali kuring ngucap kalimah eta (aduh kuring meuni sungguh terlalu ha,ha) di tengah tengan jalan Sam ngeureunkeun leumpangna tuluy malik neteup kuring, kuring asa risih di kitukeun ku manehna “Nisa ayeuna urang tos saagama, Nisa hoyong teu jadi bidadari anu maturan hirup Sam salilana dunia sarta aherat?” kuring lingsem tanda satuju.
Written By Pudji Anisya (Jisya Rasyid)
sumber cerpen


text:
Sirit
Sirit atawa purusa atawa kontol hartina organ sapatemon jalu jeung, pikeun mamalia, organ jalu pikeun kiih. Sirit homolog jeung itil awéwé, sabab tumuwuh tina struktur émbrionik nu sarua. Sirit mangkreng pikeun pungsina nalika sapetemon.
Daptar eusi
Sirit sato[édit | sunting sumber]
Kalolobaan marsupial, iwal dua spésiés kangguru pangbadagna, mibanda sirit bifurcated: kabagi jadi dua kolom nu misah, sahingga tungtung siritna nyagak. Lumba-lumba mibanda kontrol prehensile kana siritna, sahingga kadang dipaké salaku sénsor pikeun mariksa dasar sagara. Kéong mibanda sirit pangpanjangna saluyu jeung panjang awakna: nepi ka dua puluh kalieun panjang awakna.
Musium Falologis Islandia (Icelandic Phallological Museum) di Reykjavik ngahususkeun diri kana nalungtik sirit sasatoan.
Sirit manusa[édit | sunting sumber]
Sirit manusa béda ti sirit sababaraha mamalia séjén sabab teu mibanda tulang mangkreng erectile bone, sagemblengna ngandelkeun aliran getih sangkan mangkreng, teu bisa ngelok kana palangkakan, sarta leuwih badag batan rata-rata dibandingkeun jeung beurat awak.
Struktur[édit | sunting sumber]
Sirit manusa diwangun ku tilu kolom jaringan pamangkreng:
- dua corpora cavernosa jeung
- hiji corpus spongiosum di handapeunana.
Mangkreng[édit | sunting sumber]
Mangkreng hartina jadi heurasna sirit nu lumangsung nalika hiji jalu karangsang. Mangkrengna sirit ngabisakeun sapatemon, sanajan teu kudu, sarta sababaraha kagiatan séksual séjénna.


text:
Joule
Joule (dilambangkeun ku J) nyaéta hijian SI pikeun énergi kalayan dasar hijian kg.m2/s2.
Définisi[édit | sunting sumber]
Joule didéfinisikeun minangka badagna énergi anu diperlukeun pikeun ngahasilkeun gaya sagedé hiji Newton sajauh hiji méter. Ku sabab éta, 1 joule sarua jeung 1 newton méter (lambang: N.m).
Sajaba ti éta, hiji joule ogé nyaéta énergi mutlak pangleutikna anu diperlukeun (dina muka bumi) pikeun ngangkat hiji barang sabeurat hiji kilogram saluhur sapuluh séntiméter.
Définisi hiji joule séjénna:
- Usaha anu diperlukeun pikeun mindahkeun muatan listrik sagedé hiji coulomb ngaliwatan béda poténsial hiji volt, atawa hiji coulomb volt (lambang: C.V).
- Usaha pikeun ngahasilkeun daya hiji watt mayeng salila hiji detik, atawa hiji watt sekon (lambang: W.s).
Konvérsi[édit | sunting sumber]
1 joule nyaéta sarua jeung 107 erg.
1 joule ngadeukeutan:
- 6.241506363x1018 ev (éléktron volt)
- 0.239 kal (kalori)
- 2.7778x10-7 kwh (kilowatt-hour)
- 2.7778x10-4 wh (watt-hour)
- 9.8692x10-3 liter-atmosfer
Sajarah[édit | sunting sumber]
Ngaran joule dicokot ti panimuna James Prescott Joule. Joule dilambangkeun ku aksara J. Istilah ieu mimiti diwanohkeun ku Dr. Mayer ti Heilbronn.


text:
Élmu lingkungan
Élmu lingkungan (environmental science) nyaéta ulikan ngeunaan interaksi antara komponén-komponén fisik, kimia, jeung biologi nu aya di lingkungan. Élmu lingkungan moncorong kualitas lingkungan, napsirkeun balukar polah manusa ka ékosistem darat jeung cai, sarta ngembangkeun strategi pikeun ngariksa jeung mulasara ékosistem. Para élmuwan lingkungan bisa mantuan dina perencanaan ngawangun gedong, koridor angkutan, sarta unak-anik lianna, sahingga lemah bisa dipaké sacara éfisien bari tetep miara sumberdaya cai[1]. Kusabab élmu lingkungan mah watekna interdisiplinér, para profésional biasana rampak gawe nalungtik sangkan ngahasilkeun Amdal, luyu jeung aturan Undang-undang.
Élmu lingkungan ngawengku isu-isu parobahan iklim, konservasi, biodiversitas, mutu cai, kontaminasi cai taneuh jeung taneuh, mangpaat sumberdaya alam, manajemén runtah, sarta polusi udara jeung sora.
Daptar eusi
Sub-kategori[édit | sunting sumber]
Élmu atmosfir nguji fénoména-fénoména anyar dina lapisan gas luareun Marcapada tumali jeung sistem lianna. Contona masalah jagat nyongkab, para fisikawan nyieun modél komputer sirkulasi atmosfir jeung transmisi radiasi infra-beureum, para kimiawan nguji kandungan kimia atmosfir katut réaksi-réaksina, para biolog nganalisis aliran karbon dioksida nu disumbang ku sato jeung tutuwuhan, sedengkeun para ahli météorologi jeung oséanografi ngémbohan ti jihat dinamika atmosfir.
Ékologi sacara husus nganalisis dinamika populasi katut lingkunganana. Ulikan ieu bisa nuduhkeun ayana spésiés nu kaancam punah, interaksi mangsa-pamangsa, integritas habitat, pangaruh kontaminasi lingkungan ka populasi, atawa analisis balukar (impact analysis) kana proposal pangwangunan.
Kimia lingkungan ngulik peran/balukar zat-zat kimia di lingkungan, utamana ngeunaan kontaminasi taneuh jeung polusi cai. Jejerna ngawengku analisis dégradasi kimia di lingkungan, aliran kontaminasina, sarta balukarna ka biota.
Géosains ngawengku géologi lingkungan, hidrologi, géografi fisik, klimatologi, géomorfologi, malah ngambah oséanografi jeung séjénna nu tumali.
Mikrobiologi lingkungan ngulik komposisi jeung fisiologi komunitas mikroba di [[lingkungan alami|lingkungan]: taneuh, cai, udara, jeung sédimén nu nutupan planét. Mikrobiologi lingkungan ogé ngawengku ulik mikroorganismeu nu aya di lingkungan buatan modél bioréaktor.
Terminologi[édit | sunting sumber]
"Élmu lingkungan" jeung "ékologi" ngulik hal nu béda, najan aya tumpang tindihna. Ékologi ngulik hubungan antara organismeu hirup, boh dina hambalan populasi, komunitas, atawa ékosistem. Élmu lingkungan ambahanana lega, ti géologi, agronomi, météorologi, kimia atmosfir, kimia taneuh, kimia cai, modél lingkungan, modél sistem, sarta réspon biologis alatan kagiatan manusa.
Jejer tumali[édit | sunting sumber]
Rujukan[édit | sunting sumber]
- ↑ [http://www.bls.gov/oco/ocos050.htm#outlook Environmental Scientists and Hydrologists