text:
Giogu
Pro giogu (o jogu, jocu, zogu) in etologia, psicologia, e unas àteras sièntzias de su cumportamentu, si cumprendet una faina (pro su prus divertente) de intratènnida voluntària e in manera intrìnseca motivada, acumprida dae adultos, pipios, o animales, a su fine de s'ispassiare.[1] Sa paràula "giogu" benit fintzas impreada in modu prus dillindadu, referinde·si a fainas ricreativas de tipu cumpetitivu, e caraterizadas dae miras e règulas in manera rigorosa definidas (che a su casu de sos giogos de sotziedades o de sos giogos de mesa).
Giogu infantileModìfica
Su cuntzetu de giogu s'est trasformadu in su cursu de sos sèculos. In àmbitu pedagògicu est devènnidu importante e fundamentale ogetu de istùdiu. Su giogu est divènnidu su trastu printzipale chi acumpàngiat sa crèschida e s'isvilupu de su pipiu. Su normale isvilupu de sas capatzidades umanas, gasi comente sa normale crèschida de sos animales superiores, est in manera istrinta collegadu a sa cantidade e a sa calidade de sos giogos chi custos tenent sa possibilidade de atuare durante s'isvilupu issoro. Pro tale motivu s'èssere umanu, chi s'agatat in su prus artu gradinu de s'iscala evolutiva, giogat meda fintzas de adultu, giaghì fintzas s'adultu bisòngiat de momentos de evasione, rilassamentu, iscàmbiu, cunfrontu, arrichimentu.
Durante s'edade evolutiva su giogu acumprit isvariadas funtziones de tipu motòriu, intelletivu, sotziale, emotivu, afetivu. In piessignu su giogu permitit a su pipiu de allenare sa mente e su corpus, isvilupare sa fantasia, compidare s'emotividade. Gioghende s'imparat a sotzializare e comunicare in manera eficatze e adeguada siat cun sos fedales, siat cun sos adultos. Su giogu permitet, annotamala, s'iscàmbiu immediatu de cultura, informatziones e istrategias tra sas betzas generatziones e sas noas. Non sunt de discuidare. Infines sos efetos terapèuticos de su giogu in sas medas ocasiones in sas cales su pipiu pro motivos varios presentat istorbas psicològicos belle graves.
Sos trastos de su giogu sunt tantu prus eficatzes cantu prus sunt simpres e in manera iscassa istruturados. Duncas ogetos simpres comente a lapis e fozos de papiru, ma fintzas ogetos e sustàntzias naturales comente a matoneddos, cantos de linna, pedras, arena, ludu, abba, sunt in manera notèvole prus adeguados e ùtiles in su costruire de sos giogos e, tando, in agiudare s'isvilupu de su pipiu, respetu a trastos complessos e sofisticados.
Sos vàrios tipos de giogos infantilesModìfica
Su pipiu, cando presentat unu normale isvilupu psico-afetivu e cando est a issu oferta custa possibilidade, impreat in manera cuotidiana unu mannu nùmeru de giogos:
- Giogos sensu-motòrios o giogos–esertzìtziu: mirant a isvilupare sas capatzidades motòrias e sensoriales de su pipiu. Sunt atuados giai in sas primas chidas de vida de ambos genitores. Posca sighint a èssere impreados in manera autònoma, cun sa cumpangia de sos fedales o cun s'agiudu de adultos.
- Giogos de fàbricu: in custos giogos su pipiu est segugiadu a fraigare unos ogetos chi tenent funtzionas particolares: unu trenu, un'aeroplanu, una barchedda, una domedda, unu fusile, un'ispada e gai bia.
- Giogos de abilidade: durante custos giogos sos pipios ponent a cunfrontu sa pròpia fortza musculare, s'abilidade motòria, sas capatzidades linguìsticas, culturales o de memòria, sa tenta de s'atentu issoro, cun cussas de sos unos àteros fedales.
- Giogos imitativos: in custos giogos sos pipios ìmitant sos genitores, sos adultos o sos cumpàngios prus mannos imitende sas faina issoro comente a sabunare, prantzare, ispruerare, coghinare, accudire a unu pipiu minore ma fintzas insegnare, fraigare, ghiare, acontzare etc.
- Giogos rapresentativos: in custos sos pipios chircant de rapresentare, a sa sola o cun s'agiudu de carchi fedale, cantu ant bidu in sa cuotidiana vida issoro de ogni die. Sos pipios podent giogare a rapresentare s'iscena de unu film, unu pessonàgiu televisivu o de sos giornaleddos, ma fintzas su cumportamentu e s'atitudine de sos genitores e de sos insegnantes.
- Giogos pro cumpensare: custos so meda ùtiles pro afrontare e risòlvere problemàticas psicològicas ligadas a sas pròpias fragilidades o a s'iscassa autoistima.
- Giogos funtzionales: mediante custos giogos su pipiu chessit a afrontare e posca a si liberare de esperièntzias traumàticas, penosas o ispantosas, rapresentende·las in una situatzione bene compidada.
- Gioghos immaginativos: impreende custos giogos su pipiu costruit cun sa pròpia fantasia ma fintzas cun s'agiudu de sas ideas de sos cumpàngios cun sos cales s'intrattenit, unu mundu in su cale podet liberamente dere isfogu a sos disigios suos, a sos bisos e a sos bisòngios prus profundos: de cunfortu, agiudu, amparu. Mediante sos giogos immaginativos podet, annotamala, espressare liberamente sos pensamentos suos e sos bisòngios de distruere.
- Gioghet de achirimentu: mediante custos giogos su pipiu tenet sa possibilidade de imparare noos e disconnotos elementos culturales.
In su giru de pagos minutos sos pipios podent colare de unu tipu de giogu a unu àteru, in base a sos issoro bisòngios de su momentu. Custu meravìlliat e ispantat sos adultos sos cales, imbetzes, tirant a impreare su matessi giogu pro unu tempus meda superiore.
Sos giogos podent èssere:
- Assolados: sunt atuados sena sa cumpangia de unu àteru. Custu non signìficat però chi su pipiu in su giogu assoladu siat solu. In realidade, meda s'ispissu issu, mediante sa fantasia sua e sa creatividade sua, tenet in dae in antis o acanta a sese un'o prus amigos ma fintzas persones, animales e unas àteras realidades immaginàrias, sas cales acumprint meda funtziones. A bias custas persones o animales immaginàrios tenent sa fine de agiudare e collaborare cun su minore, unas àteras bias li permitint de giùghere dae in antis unu diàlogu intensu, in carchi casu agredinde, cuntrastende o limitende su pipiu li permitent de manifestare s'arrenegu suo, sa sua aggressividade e sos suos bisòngios de defensa de sa pròpia personalidade e de sa pròpia autonomia. Sos giogos assolados podent èssere inditze de carchi patologia solu si su pipiu tirat a los impreare in manera esagerada, sena chi siant alternados a unos giogos lìberet fatos cun sos fedales.
- Ghiados: sunt cussos prus amados e prus avalorados dae sos adultos, fintzas si obbiettivamente non sunt sos prus ùtiles. In custos giogos un'o prus adultos: genitores, insegnantes, educadores o unos àteros, segundu de sos obietivos dillindados, preparant, organizant e posca proponent e àtuant un'o prus giogos chi issos retenent importantes pro s'isvilupu intelletivu, morale o sotziale de su pipiu. Su lìmite de custos giogos est chi non semper s'adultu chessit a cumprèndere sos bisòngios prus profundos e beros de unu minore in unu determinadu momentu. Duncas b'est s'arriscu de propònnere faina pagu ùtiles o addiritura controproducenti, respetu a sas netzessidades de su minore in cussu perìodu de sa chintu suo o in cussa determinada situatzione emotiva.
- Lìberos
- In custos sos pipios sunt in manera cumprida lìberos de organizare e giùghere su giogu o sos giogos disigiados in cussu momentu sena carchi interferèntzia a banda de sos adultos. Duncas sunt issos chi sèberant su cumpàngiu o sos amigos cun sos cales giogare, su tipu de giogu, sos trastos de impreare. Sos pipios, annotamala, sunt lìberos de istabilire issos matessi sas règulas de sos giogos ma fintzas cando e comente a los acabare. In custu casu sos adultos tenent solu sa funtzione de dare a sos pipios su tempus e sos ispàtzios netzessàrios pro organizare e giùghere sos giogos. Sa libertade de sèberu est però cunditzionada dae sos bisòngios pari-paris, pro cales su pipiu imparat a atzetare, respetare e a tènnere in su giustu cunsideru sas ideas, sas propostas e sos bisòngios de sos companzeddos e custu est fundamentale pro s'isvilupu de sas capatzidades sotziales.
- A dolu mannu sa possibilidade de fàghere custu tipu de giogos, mescamente in sas mannas tzitades, est oe meda iscassa, a càusa de medas cunditzionet negativas: farta de ispàtzios idòneos, aumentu de sas ànsias e timorias genitoriali, esagerada valèntzia datat a s'istùdiu e a s'iscola, calu de sas nàschidas, impreu esageradu de sos trastos eletrònicos, iscassa presèntzia de sos genitores in domo e in su chintu cuotidianu de sos fìgios e gai bia.
- Narat A. Oliverio Ferraris[1]:
- Custu tipu de giogos est pretziosu e augurabile pro sos pipios normales o cun leves turba psicològicas ma non est possìbile pro sos pipios sos cales presentant problemàticas psicològicas de una tzerta rilevàntzia. In custos casos custos pipios piessignos, non chessinde a si modellare in sos bisòngias e sas netzessidades de sos coetanei arriscant de subire continas frustratziones, chi, a issoro furriada, faghent peorare sa cunditzione psicològica issoro.
- Lìberos e autogestidos: custos giogos sunt in manera cumprida gestidos dae su pipiu chi podet, de bia in furriada, seberare su tipu de giogu, sa sua durada, sos gioghitos o sos trastos de impreare, su logu in su cale giùghere sa faina, sas paràulas o su mudìmene cun sos cales acumpangiare su giogu etc. S'adultu chi l'est probe, su cale podet èssere unu terapeuta, unu genitore, un'insegnante o unu àteru educadore, tenet però un' importante funtzione, chi est cussa de ofèrrere una presèntzia amistosa, caente, afetuosa, serente, accogliente, gai de èssere de agiudu, amparu e suportu a su pipiu durante s'acumprimentu de sa faina sua, calesi siat issa siat. S'adultu at a evitare duncas de criticare cantu fatu dae su minore, fintzas si sa faina acumprida dae custos at a pòdere a issu apàrrere ripetitiva, inùtile, sciocca, pagu costrutiva o fintzas in manera iscassa educativa, comente a cando, a esèmpiu, su pipiu bisòngiat de manifestare sa sua aggressività cara taluni ogetos comente a sas bambole e sos animales mossende·los o maltrattandoli in manera grae. Duncas sos interventos de s'adultu ant a dèpere èssere limitados a evitare feti chi si fatzat a beru male o chi fatzat de su male a sos àteros. Su beru leader de su giogu restat semper su pipiu. In custu tipu de giogu terapèuticu s'adultu at a evitare fintzas de faeddare o de gesticolare eccessivamente in modu tale de non ghiare e indiritzare su pipiu mediante sas paràulas suas e sos gestos suos, lassende a custos su prus ampru ispàtziu possìbile in sa tzita. Custos giogos s'est bidu èssere meda ùtiles s'in casu de pipios malàidos de istorbu autìsticu o chi presentant importantes problemàticas psicològicas cun cunsighentes graves cunsighèntzias in su pranu de s'atentu, de s'integratzione e de sa socializzazioneQuesti giogas, in definitiva, permitent a custos pipios de megiorare su raportu chi issos tenent cun sos genitores e sos adultos in gènere e custu permitet issos de achirire una majore seguridade, serenidade e aficu in si matessi, in sas persones a issas caras e in sos àteros.[2].
Pro cantu riguardat s'edade, sos giogos podent èssere esecutados cun su grupu de sos paris o cun pipios chi tenent un' edade majore o minore. Mentras su pipiu normale preferit giogare cun sos coetanei sos pipios cun istorbos psicològicos a càusa de sos issoro lìmitet preferint giogare cun sos pipios de edade majore o minore, ca sos prus mannos, cando chessint a instaurare un'atitudine paterna o maternu, sunt prus accettanti e cumprensivos. Pro su pipiu istorbadu est prus fàtzile giogare cun sos pipios prus minores giacché custos, pròpiu pro ite prus minores, tenent minores at pretèndidu e sunt prus pagu giudicantes.[3]
S'acostamentu filosòficuModìfica
In s'antighidade, Aristòtele at acostadu su giogu a sa ditza e a sa virtude, distinghende·lu de sas fainas praticadas pro netzessidades.[4]Immanuel Kant at definidu su giogu un' faina chi produet geniare, classificabile in giogu de fortuna, giogu de arte e musicale, giogu de pensamentos. Nemmancu sa natura est priva de manifestatziones de giogos, cales sas sovrabbondanze, sas superfluità; Friedrich Schiller at reconnotu in custu fenòmenu sa manifestatzione de su giogu estèticu. Annotamala at afidadu a su giogu sa funtzione de tràmite pro segudare sa libertade e s'espressione de sa fantasia.[5]
In s'òpera Homo ludens (1938) su filòsofu olandesu Johan Huizinga cuntzentrat s'atentu suo in su giogu comente a complessu sistema culturale: « [...] custu non signìficat chi su giogu muta o si cunvertit in cultura, ma masaprestu chi sa cultura, in sas fases originàrias suas, batit su caràtere de unu giogu; benit rapresentada in formas e istados de ànimu lùdicos: in tale "dualidade-unidade" de cultura e giogu, giogu est su fatu primàriu, ogetivu, percepibile, determinabile in manera cuncreta; mentras sa cultura no est chi sa cualifica aplicada dae su cabu istòricu nostru datu a su casu.»[6]
Gregory Bateson, imbetzes, indivìduat s'essèntzia de su giogu in su suo èssere metalinguaggio: sende chi sos giogos sunt carchi cosa chi "no est su chi paret", pro ite un' faina lùdica siat a beru tale ogni giogadore depet pòdere afirmare: "Custu est unu giogu", est a nàrrere nche depet èssere sa consièntzia chi s'atzione est fitìtzia e chi "meta-comùnicat" custa fintzione sua. Sa metacomunicazione, tando, pro Bateson tzeracas pro rivelare sa natura de su "comente chi" de su giogu, e sa creatzione sua de unu mundu irreale in cale atzionas fitìtzias sìmulant atzionas beras.[7]
S'acostamentu sotziològicuModìfica
Pro cantu riguardat sa prospetiva sotziològica, Roger Caillois[8] definit sa faina de su giogu comente:
- Libera: su giogadore non podet èssere obrigadu a partetzipare;
- Separada: intro lìmites de ispàtziu e de tempus;
- Dudosa: s'acumprimentu e su resurtadu non podent èssere detzìdidos a priori;
- Infrutuosa: non creat nen benes, nen richesas, ne unos àteros elementos de novidades;
- Regulada: cun règulas chi suspendent sas leges ordinàrias;
- Fitìtzia: consapevole de sa sua irrealtà.
Semper Caillois proponet una classificatzione de sos giogos in base a bator categorias:
- Giogos de cumpetitzione (agon): In gènere totus sas cumpetitziones, siat isportivas chi mentales
- Giogos de azzardo (alea) : Totus sos giogos ue su fatore primàriu est sa fortuna
- Giogos de bultu (mimicry): I gai narados "giogos de ruolu" ue si divenit "àteru"
- Giogos de vertigine (ilinx): Totus cussos giogos in cales si giogat a provocare nois matessi
In sa base de custas classificatziones, Caillois costruit una sotziologia chi ala de sos giogos in cantu "signas" a fundu connotados, resumos de sas caraterìsticas de sas diversos cuntzetos de su mundu de sas sotziedades in cales sunt in impreu.
S'acostamentu psicològicuModìfica
Ma est sa psicologia chi prus de ogni àtera disciplina at bidu in su giogu su protagonista de s'isvilupu psicològicu e mescamente de sa personalidade de su pipiu. Su primu a si nd'ocupare est istadu Sigmund Freud, chi rintracciò in sos giogos de su mascru, su tentativu de imitare su babbu e nde cobèrrere su ruolu suo, mentras cun sos giogos suos sa fèmina chircat de atuare cudda autoridade chi las benit negada. Freud at a signalare s'ativatzione, durante sos giogos de sos pipios, de su protzessu de identificatzione. Su giogu est in gradu de agiudare sos pipios a superare sas timorias issoro, pro ite li cunsentit de trasferire s'ogetu de sa timoria in unu àteru ogetu, familiare e tando non perigulosu.[9]
Pro meda tempus si sunt contrapostas in s'argumentu duas teorias praticamente opostas: cussa de su "post-esertzìtziu" de Edward H. Carr, pro cale sa faina lùdica diat serbire a perfetzionare una noa dinàmica cumportamentale, e cussa de su "pre-esertzìtziu" de Karl Groos, chi bidet su giogu comente a momentu propedèuticu a su chintu adultu.
Custas duas teorias sunt istadas armonizadas dae Jean Piaget, chi reconnoschet a su giogu una funtzione tzentrale in s'isvilupu de un'isfera cognitiva personale e de sa personalidade.
Un'ulteriore afinamentu de s'interpretatzione de sa faina lùdica benit de su psicòlogu russu Lev Vygotskij, chi cunsìderat su giogu fintzas comente a fortza ativa pro s'evolutzione afetiva e umana de su piseddu, non solu cognitiva comente a in Piaget.
Vygotskji crìtica fintzas sas bisiones de su giogu comente a faina non finalistica e non produtiva, in cantu, si puru autu de su totu gratuitu, costituit un'etzetzionale elementu de crèschida e de definitzione de s'istrutura de personalidade in totus sos aspetos suos.
Tipos de giogosModìfica
NòdidasModìfica
- ↑ Catherine Garvey, Harvard University Press, pp. 198, ISBN 978-0-67-467365-6.
- ↑ E. Tribulato E., Franco Angeli, pp. 110-111.
- ↑ S. Isaacs, Newton, p. 104.
- ↑ "La storia della filosofia" di Nicola Abbagnano, Utet, Torino, 1994 (alla pag.432,433 - voce "Gioco")
- ↑ Coppola 1999, p. 214
- ↑ J. Huizinga, Homo ludens, Einaudi, 1946
- ↑ G. Bateson, Questo è un gioco, 1996, Cortina Edizioni
- ↑ R. Caillois, I giochi e gli uomini, Bompiani, 1981
- ↑ Coppola 1999, pp. 214,215
BibliografiaModìfica
- Arnold Arnold, Mondadori.
- Stefano Bartezzaghi, Sa ludoteca de Babele, Utet, 2016 ISBN 978-88-5113858-5
- Roger Caillois, Bompiani, ISBN 88-452-4693-0.
- Giampaolo Dossena, UTET, ISBN 88-02-05462-2.
- Diagram Group, Fabbri.
- Giuseppe Meroni e Aldo Spinelli, Xenia, ISBN 88-7273-163-1.
- Johan Huizinga, Eindaudi, ISBN 978-88-06-16287-0.
- Marcel Jousse. Du mimisme à sa musique chez s'enfant, Geuthner, Paris, 1935. Mémoire
- Orsola Coppola, Ediz. Simone.


c: text/html

text:
abbruncài, abbruncàre , vrb: abbrunchiai, abbrunchiare, abbrunciare Definitzione atumbare o iscúdere a su bruncu, a murros, e fintzes pigare a su bruncu, nàrrere cosa coment'e giaendho una briga, naendho cosa in contràriu; pònnere bruncu (in sa carrada, in s'ampudha, in su papare o, is animales, in s'erba a pàschere); rfl. èssere a primma Sinònimos e contràrios abboluire, arruncare, brigare, chelcire, irmurrare, irruncare, ispochiare, sbruncai, stronciai / assansiare / adobiai, atumbae, imbronconai, trabbucai 1 / agghegiare / ammurrionare Maneras de nàrrere csn: abbruncai su frascu = artziai su frascu po bufai a bruncu; abbruncare su fogu = acontzare su fogu, sos titones Frases fit andhendhe a s'apàlpidu, abbrunchendhe a bicos e chizolos ◊ at leadu a dereta, istontonendhe e abbrunchendhe in s'impedradu iscumbessu ◊ abbruncai un'animali chi si bollit fuiri ◊ is brebeis candu tenint ispédhiu de andai, dhas abbruncu e si firmant ◊ at abbruncau is cunsilleris sentza nimmancu dhis lassai isterri s'arrexonamentu! 2. abarras isciacuendi pratus… abbrunca de su salatieri! ◊ is brebeis funt abbrunchendi sa pastura 3. su sèneche lu cussizat severu e firmu, ma isse no resessit a abbruncare s'ammolighinamentu, pessandhe a una fémina chi no est sua Ètimu srd. Tradutziones Frantzesu heurter, claquer Ingresu to give a slap (on lips) Ispagnolu abofetear, golpear en los morros Italianu dare un mostaccióne Tedescu auf die Schnautze hauen.
atumbàe, atumbài, atumbàre , vrb: atummai, atummare, atzumbare, tumbai Definitzione acropare sa conca apare comente faent is mascos brebeghinos gherrandho (chi s’istésiant e current po s’iscúdere cun sa conca); tocare a cropu o iscúdere a calecuna cosa, fintzes de malesaura, tocare a calecunu logu e fintzes fàere giúmburos Sinònimos e contràrios abbruncai, addumare, atricuai, becare, intumbare / fèrrere Maneras de nàrrere csn: atumbai cun su muru = perricare in debbadas cun chie no iscurtat nudha o cun chie podet de prus; no atumbat peis a terra = si creit meda, mancai tropu! Frases est camminendi atumba atumba che brabei istasida ◊ malapat e mascu: a totus atumbat, a totus incorrat! ◊ is brebès si atumbant, singiale chi est acanta de pròere! 2. fortzados sunt continu de istare a s'atzumba atzumba ◊ sas undhas a s'andha e torra mórigant sas abbas, si pessighint, si atopant e si atzumbant ◊ si che at atzumbadu sa conca a su muru 3. no ti l'atzumbes, cussa segada, ca ti l'agghejas! ◊ su gallegianti atumbat e no tupat s'àcua me in su depósitu 4. su labiolu est totu atzumbadu Sambenados e Provèrbios prb: totu atumbat a su didu segau Ètimu srd. Tradutziones Frantzesu heurter Ingresu to bump Ispagnolu cornear, chocar Italianu cozzare, urtare Tedescu stoßen.
imbestíre 1, imbestíri , vrb: imbistiri Definitzione andhare e acropare a pitzu de un’àteru o de calecuna cosa cun fortza (fintzes apostadamente); fàere fortza a cara a denanti, andhare coment’e ispinghendho; cricare acotzos po otènnere praxeres; ammesturare; rfl., su si fichire in chistiones angenas, in cosas chi no interessant Sinònimos e contràrios assaltizare, carrabbusai, incarrazare, ruciare / ispígnere, punnare / sfustigonai / ammasturai Frases su cadhu rude ponet in apretu e imbestit cun foga de leone (S.Casu)◊ isalenat, imbestit, andhat, iscudritzat, frenédigat, incorrat ◊ una màchina dh'at imbistia e iscavuada a terra 2. imbestendhe caminu caminu, allos a fronte de unu rizolu esciadu: imbucant e si che los pijat su riu! 3. su frammentu s'iscàgliat in s'abba, s'imbestit a sa símbula e si lassat agedai ◊ tue no t'imbestas in custas cosas! Ètimu ctl., spn. envestir, embestir Tradutziones Frantzesu heurter, assaillir Ingresu to assail Ispagnolu atropellar, atacar Italianu investire, assalire Tedescu überschütten.
incarrazàre , vrb Definitzione iscúdere o andhare cun fuliesa a subra de s'àteru o de calecuna cosa; carragiare puru Sinònimos e contràrios assaltizare, carrabbusai, imbestire, ruciare / incarralzare Frases cun sos cadhos sunt faghinne atintzione pro no incarrazare a nemos colanne in sas carrelas ◊ po sorte no at passadu màchina, sinono dh'iat incarrazadu! Ètimu srd. Tradutziones Frantzesu heurter, tamponner Ingresu to run into Ispagnolu atropellar Italianu investire Tedescu anfahren.
intumbàre , vrb: intzumbare, itzumbare Definitzione tzumbare, iscúdere a tzumbadas comente faent crabas e brebès chi s'iscudent cun sa conca s'una cun s'àtera Sinònimos e contràrios atricuai, atumbae, istumbai 2. sos assessores s'intzumbant che muvras Ètimu srd. Tradutziones Frantzesu donner des coups de cornes, heurter Ingresu to butt Ispagnolu cornear Italianu cozzare Tedescu mit den Hörnern stoßen.
ruciàre , vrb: orrucrare, rucrare, rugare, rugiare, rugrare, ruxare Definitzione segare, fàere a orrugos; passare in mesu de unu logu, agiummai coment'e ispartzindhodhu in duos orrugos; imbistire a màchina a unu o ccn. cosa / rugare s'arresionu, s'argumentu = segare in curtzu su chistionu, lassare su chistionu a mes'incumentu, a rugos, chentza agabbadu Sinònimos e contràrios arrogai, atraessare, istruncai, secare / ingruxai / imbestire 1 | ctr. annànghere Frases s'istrada noa at rugadu su cumonale in duos ◊ custa linna cheret rugada ca est longa ◊ sa sorte ti at rujadu sos passos de sa vida ◊ no mi tratenzo e rugo s'argumentu 2. sas camineras rúciant zassos ruvosos ◊ no che rughes in mesu de su semenadu: cola a un'oru! ◊ chin custu viazu rucramus su mare ◊ che raxu at ruxadu rios, tancas, bidhas, serras ◊ in su caminu mi apunto pensamentosu candho mi ruxas ainnanti, pitzinna 3. sa cane l'at ruxada una màchina ◊ frànghedi a un'ala no ti rughent sas màchinas! Ètimu ltn. cruc(u)lare Tradutziones Frantzesu rompre, casser, traverser, heurter Ingresu to break, to cross, to run into Ispagnolu partir, cruzar, atropellar Italianu spezzare, attraversare, investire Tedescu brechen, durchqueren, überfahren.
tumbài , vrb: atumbae*, tumbare, tzumbai Definitzione iscúdere is concas apare comente faent is mascos brebeghinos gherrandho; fèrrere o iscúdere a calecunu logu, fintzes po pagu atentzione; fintzes cumbínchere a ccn. a calecuna cosa Sinònimos e contràrios abbruncai, atricuai, becare, intumbare, tumbulare / fèrrere / indúere, indugi Frases tumbant puzones a sos bidros annapados ◊ fit unu becu chi tumbaiat ◊ tumba tumba e feri feri andit! Tradutziones Frantzesu heurter, cogner Ingresu to bump Ispagnolu chocar, sacudir Italianu urtare, sbàttere Tedescu stoßen.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Luigi Tenco Concert Setlists & Tour Dates
Luigi Tenco at Festival della Canzone Italiana di Sanremo 1967
- Ciao amore, ciao
Luigi Tenco at Scala reale 1966
- Lontano, lontano
Luigi Tenco at Unknown Venue, Unknown City, Italy
- Lontano, lontano
Luigi Tenco at Sei giorni della canzone 1961
- Una vita inutile
Luigi Tenco
More from this Artist
Most played songs
Covers
Covered by
Achille Lauro & Morgan Alice Andrea Gioe Renzo Arbore Renzo Arbore & The Arboriginals Bianca Atzei Francesco Baccini Claudio Baglioni Edoardo Bennato Samuele Bersani Loredana Bertè Bluvertigo Tizio Bononcini Steven Brown Bugo Sergio Cammariere Red Canzian Vinicio Capossela Luz Casal Ascanio Celestini Gabriella Costa La crus Dalida Pino Daniele Danila Satragno & Renato Sellani Teresa De Sio Delia Nicola Di Bari Ginevra Di Marco Carlo Donida Jorge Drexler Elisa Eugenio Finardi, Zibba, Enzo Avitabile, Lella Costa, Francesco Baccini, Manuel Agnelli, Colapesce e Samuele Bersani Farida Giusy Ferreri Tiziano Ferro Eugenio Finardi Gaia Gaia & Lous and the Yakuza Gilberto Gil Giorgia Wilma Goich Gianluca Grignani Francesco Guccini Alessandro Haber Highsnob e Hu & Mr. Rain Enzo Jannacci Kento Bocephus King Letrux
Showing only 50 most recent
Artists covered
No songs of other artists were covered by Luigi Tenco yet. Have you seen Luigi Tenco covering another artist? Add or edit the setlist and help improving our statistics!
Gigs seen live by
Nobody has seen Luigi Tenco live yet!
Luigi Tenco on the web
Music Links
- Luigi Tenco Lyrics (de)


text:
MAESTRI STORICI
16 NOVEMBRE 18 - 22 DICEMBRE 18
SCHEDA TECNICA
Artista: Franco Angeli, Luigi Bartolini, Corrado Cagli,Ennio Calabria, Giuseppe Capogrossi, Giuseppe Cesetti,Virgilio Guzzi, Emilio Greco, Raffaele Leomporri, Mino Maccari, Mario Mafai, Edolo Masci,Giuseppe Migneco, Sante Monachesi, Giovanni Omiccioli, Enrico Paulucci, Fausto Pirandello,Luigi Russolo, Mimmo Rotella, Ruggero Savinio, Mario Sironi, Giovanni Stradone,Orfeo Tamburi, Fiorenzo Tomea, Alberto Ziveri.
Curatori: LORENZO E ENRICO LOMBARDI
Inaugurazione: VENERDI 16 NOVEMBRE, 18:00
Sede: GALLERIA LOMBARDI, PALERMO


text:
Noe ristorantes sardos otenent su marcu “Due Forchette di Gambero Rosso”
In sa Mesa - In Sardigna creschet su nùmeru de sos ristorantes chi ant otentu su reconnoschimentu de calidade. A lu sutalineare, pro mèdiu de sa “Guida Ristoranti d'Italia 2022”, est su “Gambero Rosso”.
In die de oe s'ìsula sighit s'andamentu italianu e registrat datos importantes. A lu dimustrare est difatis su marcu “Due Forchette di Gambero Rosso”, chi est istadu atribuidu a noe ristorantes sardos. Pro cumprèndere mègius custu datu tocat a pretzisare ca in su 2021 in Sardigna custu reconnoschimentu est andadu a chimbe ristorantes. Duncas, su nùmeru de sas atividades cun reconnoschimentu de calidade est adopiadu.
Su chi est istadu premiadu – si podet lèghere in su giassu internet de “Gambero Rosso” etotu - est sa realizatzione de unu produtu chi est friscu e peri originale. Sunt custas sas conchistas chi ant premiadu su chef Roberto Serra, chi cun su ristorante “Armidda” de Abbasanta at otentu sos “Tre Gamberi”. Gosi, Armidda si registrat tra sas atividades mègius in Itàlia. Unu resurtu, su de Serra, chi est istadu segudadu a pustis de bator meses dae su cumentzu de s'atividade sua. Serra etotu at sutalineadu ca sa fortza de “Armidda” sunt sos produtos impreados. Sunt produtos chi ant unu ligàmene forte cun su territòriu, produtos a km 0 e de calidade.
Ma torramus in dae segus, torramus a sos noe ristorantes chi ant otentu su marcu “Due Forchette di Gambero Rosso”. Sa primu cosa de pretzisare est ca sos chimbe ristorantes chi aiant otentu su reconnoschimentu in su 2021 l'ant otentu ocannu puru. Sunt su ristorante “Fuoco Sacro” de su resort “Petra Segreta”, su ristorante “Dal Corsaro”, su ristorante de Pomata in Casteddu, “Da Nicolò” in Carluforti e “Hub” in Macumère. A custos si devent annànghere sas “new entry” de su 2022. Sunt: “Somu” de “Baja Sardinia”, su “I Sarti del Gusto” e “Is Feminas” de Casteddu, “Musciora” de S'Alighera.
Attività realizzata col contributo della Regione Sardegna - IMPRENTAS 2021-2022. LR 22/2018, art. 22


text:
Ddu regordo galu cun craresa cussu merie, su 19 de abrile de su 2015 cando, torrende dae unu’oliariu de famillia aia allutu s’autoràdio, fremende dae sa gana de connoschere su resurtadu de is iscrutinàdas chi dae una die feti fiant aènde logu a intro de sa “cappella Sistina” e chi aèrent apidu che resultadu s’eletzione de su sutzessore de Pedru (apustis de sa morte de su meda meda istimàdu Karol Woitila).
Sende chi fiat passada una die feti dae s’”extra omnes”, nemos aìat prevèdidu un’eletzione gasi lestra e pro custu sa surpresa cosa mea fiat istada manna cando dae is altoparlantes de s’auto fiat èssida totu in dd’unu una boghe dae s’accentu bavaresu forte: cussa mala a confundere de su chi finas a tando fiat istadu s’austèru e timìdu prefetu de s’ex Sant’Ufitziu Josef Ratzinger chi, in Roma, fiat apènas aparèssidu de manera cariòsa [it. timidamente] dae su “balcone de sa cumbessìa” [it: della loggia].
In cuddu momentu non resessìa a crèere a is origras meas e mannas fiant istrada sa delusione e s’iscuncòrdu; e paret chi non fia istadu su solu a ddos proàre, ca s‘iscritora liberal Michela Murgia aiat testimongiàdu calincunu tempus a oe de ddos àere isperimentàdos issa etotu, a cussos sentimentos.
Ma subra de custu is esperientzias comunes cun sa balentiosa iscritora cabraresa agabbant inoghe.
Antzis, fiant agabbadas cun pretzisiòne una domìniga de su 2008 cando, mòvidu dae curiosidàde intelletuàle ammesturàda cun iscetighìsmu, in dd’unu perìodu in su cale sa fide catòlica cosa mea fiat detzisamènte iscurigàda (esperientzia, custa, a dolu mannu meda comuna in custos tempos, subra’e totu intre is generatziònes noas), aia traversàdu su portale de sa basilica de sa Rughe Santa, in Casteddu’e susu.
Calincuna die in antis aia difatis agattadu, mentres chi navigaìa de manera bistentòsa [it: pigra] in sa retza, sa noa chi in tzitàde dae calicuna chida fiant tzelebrènde sa chi su Papa aiat istabilìdu cun motu proprio de titulare “forma istraordinària de su ritu romanu”, ma chi finas a tando naraìant popularmente (mancari de manera pagu pretzisa) missa in latinu.
Su primu impàtu cosa mea fiat istadu de ispaesamèntu ladinu, tàmbene [it. tuttavia] sa curiosidàde m’aiat pigadu e pro custu fia torràdu sa chida apustis etotu e abellu abellu, chida cun chida, sa curiosidàde si fiat mudàda in atentzione partitzipàda e apustis in interessu ativu pro un’ala de s’istòria de sa cristianidade chi mi fiat abarràda in sustàntzia disconnòta finas a tando.
In issa is parametros litùrgicos a is cales fia abarràdu amaròlla avvesàdu [it: assuefatto] finas dae sa pipiesa pariant mudàdos in totu: difatis inoghe su satzerdote mantenìat su matessi puntu de vista visuale de is fideles, cun sa miràda cosa sua “coram Deo” (est a nàrrere de manera simbòliga cara a su tabernàculu chi tenet apitzu su Rughefissu), a manera de permitere a totus is chi leaìant parte a sa liturgìa de cumprendere chi su chi aiat logu fiat unu sacrifitziu eucarìsticu verdaderu, mancari incruentu, e chie est s’unigu protagonista de su matessi.
S’umpreo de sa limba latina (e de su gregu pro su Kirie) donaìat a su ritu unu sensu, de manera contemporanea, universale e atemporale chi in antis no aia mai isperimentàdu. Faeddos e gestos, espressàdos cun medìda [it: misura] e cumpostèsa, inditaìant cun crarèsa manna is fundamentos de sa dotrina catòlica.
Gesùs, in Mt 18, 20 nos narat: “in ue istant duas o tres reunìdos in numene meu, deo so in mesu de issos”).
Benes, sa pròpria pertzessiòne de sa presentzia verdadera, fisica, mancari non visibile de su S.N. inoghe fiat avvèrtida meda meda e ddu fiat de manera chi non si podet cunfròntare cun cussa chi a tempus de oe est sa forma prus difòndida de su ritu romanu.
Dae tando, passu cun passu, apo torradu a imparare comente si pregat, a praticare is sacramentos e a leare parte a sa Missa dominicale. So diventadu in pagas paraulas e cun gradualidade unu “new born Christian” (si bolemus umpreare unu americanìsmu chi evocat bastantemente s’idea), mancari semper cun su pensamentu de essere, comente totus, unu pecadòre abisòngiòsu de misericordia.
Ma cantu so cambiàdu, ispiritualmènte, dae tando! E su chi at permìtidu totu custu est su Papa mannu Beneditu, chi non creo de istare meda atesu dae sa veridade si giai dae imoe naramus su prus mannu Santu bivente. Unu Papa “emeritu” prenu de sapientzia e sabiesa e a su matessi tempus bonùra e umilidade de coro.
Pro custu fia abarràdu bastantemente turbàdu cando dae calincunos medios de comunicatzione de s’isula fiant lòmpidas criticas meda meda tostadas contras su chi aiant inditadu comente “su ritu isfaltzòsu de Piu V”, isprùinàdu a de nou [it. rispolverato] (a cantu parit a sa propria manera de unu ferru betzu apenas leadu dae su taulàdu [it: solaio]) in ocasione de sa prima Missa de su neo-presbìteru don Michele Piras.
Sa prima acusatziòne boltàda [it: rivolta] contras de issu, ma de a is mòngios [it: frati] mertzedàrios etotu,chi dd’aiant autorisàda (e in fines, de manera indireta, finas a s’arci.pìscamu de Casteddu pro “culpa in vigilando”), fiat cussa de àere chèrfidu torrare a pònnere “is lantzeddas de su relògiu de s’istòria unu sèculu agòa”.
Làstima chi su ritu romanu in sa forma cosa sua istraordinària, mancari craramente cun ateru nòmene, non dd’ant mai proibìdu de manera formale e custu no est acadèssidu mancu a pustis de sa refòrma intrada in vigòre in su 1969.
Ddu ischìat meda bene su Santu Piu de Pietrantzìna chi, de manera coerènte cun sa sensibilidàde litùrgica cosa sua aiat otènnidu, a pustis de cudda data, de pòdere sighire a tzelebrare in sa Missa Santa de semper (chi est aici pro su datu meda simpre chi calicuna parte sua lòmpet diretamente dae s’època apostolica).
Is satzerdòtes chi de manera libera ischèrant de tzelebrare su “ritu tridentinu” ddu faghent non trasgredènde ma a s’ìmbesse in virtùde de una lege universale de sa Crèsia chi Papa Frantziscu at cherfidu mantènnere (e non si cumprendet proite deveret èssere diversamente!)
De prus, su riferimentu a unu in antis e a unu a pustis de su Vaticanu II (ca fiat subra’e totu a custu chi si faiat riferimentu de manera malitziòsa), casi chi su de bintunos e ultimu contziliu ecumènigu aeret generadu un’isperradùra [it. spaccatura] in duas partes de s’istòria de sa Crèsia chi est a s’imbesse limpiamente linerare, non abarrat in pee e antzis est meda perigulòsu.
No esistit perunu “in antis” iscurigadòre e isfaltzòsu a cu sale cuntrapònnere unu “a pustis” fatu de caridade, sobriedade e ispiritu evangèlicu. Custa est una mistificàda sintzilla.
A Santu Frantziscu, sa cale vida fiat imprentàda dae s’umilidade, dd’agradaìat regordare a is cunfràdes cosa sua chi “sa poborèsa acabat a is pees de s’altare”, inditende de custa manera chi s’atualizatzione de s’eventu istraordinàriu acadèssidu in sa periferìa de Gerusalème in giru a s’annu 30 meritat de essere bìvidu finas visivamènte de manera istraordinària.
E est custu su sensu berdaderu de s’umpreo de ritos e bestimentas liturgicas de suggestione manna in is missas solennes, mentras in cussas de su tempus ordinàriu dominat sa sobriedade.
Ma ddu at una cosa pro sa cale so de acòrdiu cun cussos interventos: sutalineare de manera etzessiva s’estetica, is bestimentas purpùreas, irrandadùras [it. guarnizioni di pizzo] e marsinas est un’abusu liturgicu sintzillu chi, mancari in bona fide e pro glorificare a Deus, in sa realidade istòrrat [it: distoglie] de manera forte dae su sacrifitziu chi si tzelebrat subra’e s’altare.
E dia agiùnghere chi sa propria cosa balet cando si donat un’atentzione ismoderàda a sa forma, chi faghet aparèssere is gestos de su satzerdote e de is clericos tropu mecanicos e tropu pagu naturales.
Ma si totus custos ddos podimus nàrrere abusos pro is cales est giustu e finas doverosu chi is atoridàdes interbèngant de manera paterna, pro ite non faeddare de is istràtzios chene acabu a is cales cada domìniga is fideles de sa Missa S. de forma ordinària sunt fortzados a assistire e de is cales onniunu de nois est istadu a su mancu una bia testimòngiu (mancari in s’incumentzu assùstos [it. attonito, senza parole] ma a pustis, abellu abellu semper prus avvesàdos? [it. assuefatti])
E totu custu tropu a s’ispissu chene chi ddu apat cale si siat intervènnida de su piscamu chi diat tènnere sa funtziòne de vizilare?
Pro ite paraulas e gestos che a is pùngios serrados de don Gallo, chi fiant dignos feti de unu comitziu de sa manca extra-parlamentare de is annos 70, o ispetaculos de variedade che a cussu de unu satzerdote de sa Briantzia immoe meda tzelebre (chi sartat cantede a purmones prenos a is branos de is “Ricchi e poveri” durante is cojas) sunt semper chene cunseguentzias in su mudòre complize de is autoridades eclesiasticas e cun su supòrtu entusiasticu de is medios de comunicatzione mainstream?
Pongio custas pregontas cun sa curiosidàde sintzilla de cumprendere su significu de custa disparidade cun sa cale sunt considerados is “catòlicos de sa truncadura” e cussos “de sa continuidade”, casi chi is segundos esserent non prus “sale de sa terra e lughe de su mundu” e pro custu motivu una resòrsa istraordinaria pro sa Crèsia universale in su de tres millennios, ma a s’imbesse figios de unu deus minore cun is cales relatare de manera inflessibile, ponnere in dd’una lacana o, in s’ipòtesi prus ditzòsa [it. fortunata], tutelare a sa matessi manera de una genìa de animales chi est acanta’e estinghere.si.
Ca non sunt estinghende.si pro nudda, comente podent testimoniare is giòvunos chi in cantidade manna s’acurtziant a custa liturgìa in virtùde de su misteriu, de sa galanìa [it. bellezza] e de sa santitade chi custa, onni borta resesset a espressàre.


text:
S’Agèntzia Laore Sardigna, in collaboratzione cun s’amministratzione comunale e su tzentru cummertziale naturale de Irbono, promovent sa 5° rassigna de is binos amatoriales “I rossi di Ogliastra”.
Sa rassigna est riservada a is piticos produtores de binos rujos prodùidos in s’areale ogiastrinu otentos dae sa binnenna 2021. Is dimandas de partetzipatzione, acumpangiadas dae is campiones dae su produtu e dae s’ischeda descritiva relativa de su binu e de sa bìngia, depent èssere presentadas intro is 12.00 de su 18 de mese de argiolas 2022 in is sighentes puntos de regorta:
Isportellos ùnicos territoriales (SUT) Laore Sardigna
– SUT Bassa Ogliastra, bia Roma 19 – Iersu
– SUT Arta Ogliastra, bia Paolo Arzu, Zona Industriale Baccasara – Tortolì
– Tarè Licores, Liquirificio de Nando Piroddi, bia Cavallotti n. 10, Irbono – tel. 0782 349049 – cell. 338 8461 845
Sa valutatzione de is campiones dae banda de sa cummissione de tastu si faghent cun sa presèntzia de su pùblicu in is locales de s’ex palestra, in bia Elini in Irbono, intrada biblioteca comunale, a cumentzare dae is 9:00 de su 20 de argiolas 2022. In sa matessi sala a is 17:30 de sàbadu 23 de argiolas, est prevìdida sa premiatzione de is mègius binos e sa cunsigna de is atestados de partetzipatzione cun is ischedas de valutatzione de is campiones.
Documentos currelados
Regulamentu [filas .pdf]
Mòdulu de dimanda [filas .pdf]
Ischeda descritiva binu e bìngia
Locandina [filas .pdf]
Referentes Agèntzia Laore Sardigna
Unidade organizativa temàtica territoriale pro is produtziones vegetales – ATO 6
Antioco Lai – tel. 0782 4592 405
Orazio Locci – tel 0782 4592 408
Elena Goddi – tel. 0782 459 2913, 0782 459 2902


text:
Opera di riferimento: Condaxi Cabrevadu
Prexu, sost. m. sing., prezzo = tosc. ant. pregio, prescio, in cui probabilmente il fonema toscano –ˇg– intervocalico viene adattato al sardo e reso con la grafia x: 36.4, 39.4, 43.5, 46.3; e comente e sjgnore e possehidore de issu, jndi fahet ostentaxione dessa carta de compara fata et dada jn prexu de liras quinbanta, 36.4; e comente e signore e possehjdore de jssa, jndi fahet oculari ostentaxione dessa carta de compara fata et dada jn prexu de liras quentu, 39.4.


text:
Su Comunu de Biddamanna Strisàili, in osservàntzia a sa legislatzione natzionale, at adotadu dae pagu su Pianu de Protetzione Tzivile.
Su Sìndigu rapresentat s’Autoridade Cumonale de Protetzione Tzivile e capitende un’apretu assumet sa diretzione e su coordinamentu de is servìtzios de sucursu in àmbitu comunale.
S’iscopu de su Pianu est cussu de prevènnere, in is lìmites de su possìbile, sa manifestatzione de situatziones de perìgulu e de afrontare is situatziones de apretu e is calamidades in su prus pagu tempus possìbile e cun sa màssima eficatzidade pro more de eliminare o reduire a su mìnimu is efetos negativos in sa populatzione e in su territòriu.
S’informatzione est una de sas risursas prus importantes pro afrontare eventos calamitosos estremos comente franadas, aundamentos, fogos.
Connòschere is caraterìsticas de s’arriscu, in ue sunt is zonas acanta podent acontèssere franadas o aundamentos, ischire si esistet unu pranu de emergèntzia.
Cumprèndere s’importu de sa preventzione contribuit a reduire is cunditziones de arriscu.
Ischire comente tocat a si cumportare durante e a pustis de s’apretu, ponende in atu atziones, peri simpres, de autoprotetzione podet sarvare sa vida.
Allegados:
> Relatzione Arriscu Idrogeològicu
Pòmpia su MANUALE OPERATIVU DE IS ALLERTAS A IS FINES DE PROTETZIONE TZIVILE intradu in vigèntzia in s’annu 2015
Link ùtiles


text:
Gavinu Còntene
Articulu in logudoresu
Gavinu Còntene (Siligo, 12 de nadale 1855 – Siligo, 27 de trìulas 1915) est istadu unu poete sardu.
Tiu Gavinu Contene (Gavino Luciano Contini) fit naschidu in Siligo su 12 'e nadale de su 1855, in d'una domitta (chi est ancora intrea) in sa parte pius antiga de sa idda in sa zona 'e “su Runaghe”, ed e' mortu su 27 de triulas de su 1915. Est istadu forzis su poete de gala pius mannu de Sardigna, de seguru su pius bene cherfidu. Fidi istimadu meda dae sos collegas chi lu jamaiana: "de sos poetas su mastru", "su zigante" e "altu monte". Sunu memorabiles sas disputas chi haiat cun tiu Zuseppe Pirastru e tiu Antoni Cubeddu, cun Barore Testone, Pitanu Morette, tia Maria Farina e Antonandria Cucca. Pagu prima de morrer in su 1915, ada iscrittu 22 ottavas (in ottava rima serrada) chi fini istatas pubbricadas in Tàtari in su 1929 cun su titulu: Discursu de Gavinu Contini et sa morte chi benit a l'avvisare essende arrivada s'ora sua. Su poete immaginat de faeddare cun sa Morte e con Deus. In sa 18ma ottava su poete saludat sa idda sua e si augurat de resessere, cun s'ajudu de sos santos e de sa Madonna, a si salvare s'anima, e a sa fine Deu lu assolvet e issu lu ringraziat. A parte custu cumponimentu e calchi littera (in rima), comente pro tottus sos poetes cantadores che a isse, sa mazore parte de sa produzione est bistada tramandata grazie a sos appassionados chi haian sighidu sas garas e chi si las ammentaiana. In d'ogni casu de tiu Gavinu sun istadas pubricadas duas antologias contivizadas dae duos silighesos, sa prima in sos annos 60 dae Antoni Carta e s'attera in su 1983 dae don Giommaria Dettori. Bisonza de tennere in contu chi sas ottavas, tramandadas a memoria de omine, bortas meda sunu diversas una dae s'attera e a bortas non semus mancu seguros de s'attributzione de zertas ottavas.[1]
RiferimentosModìfica
- ↑ Gavinu Còntene, in Sardegna Cultura. URL consultadu su 21 maju 2021.


text:
assusài , vrb Definizione migliorare, cambiare in méngius, fintzes artziare is domos faendho àteru pianu Sinonimi e contrari addelantai, atelentare / ammellorai, impannitziri Frasi si est assusau su cixiraju maresu: at fatu domus bendendi cíxiri e caramellas ◊ sa fémina sàbia assusat sa domu, sa maca dha destruit ◊ assusit o no assusit, su messaju fait s'alimentu chi serbit po papai Etimo srd. Traduzioni Francese tirer avantage, tirer profit Inglese to take advantage, to improve one's own condition Spagnolo mejorar Italiano avvantaggiarsi, migliorare la pròpria condizióne Tedesco einen Vorsprung gewinnen.
imboníre, imboníri , vrb Definizione pònnere o cambiare in bonu, in méngius (fintzes de petza in sa carena); su pesare de sa pasta cun su frammentu (foedhandho de fémina, improssimare)/ imboniu = (nau de su forru) chi est a puntu giustu de budhiore po còghere su pane Sinonimi e contrari abboniare, ammellorai / pesare | ctr. pejorare Frasi est beniu po imboniri is trevessus e po dhus agiudai a pentzai coment'e is giustus ◊ su tempus si nche fit imboniu ◊ sa robba in s'ebra meda si est imbonia in d-una cuindixada ◊ s’ómine si est imboniu che porcu in tula de landhe 2. sas féminas mutias pro azuare a fàchere sa cota fint paraas ispetandhe a imbonire sa pasta 3. Fulanu at imboniu sa muzere Etimo srd. Traduzioni Francese améliorer Inglese to improve Spagnolo mejorar Italiano migliorare Tedesco verbessern.
mediàre , vrb Definizione essire o fàere méngius, prus bonu, agiustare, agatare rimédiu, nau fintzes in su sensu de cambiare in méngius su cumportamentu, is maneras de fàere Sinonimi e contrari abboniare, arranzare, megliorai, remediare | ctr. impeorai, pejorare Frasi chin cantu ghetamus apare, tota bida, no mediamus mai! ◊ su bisonzu ch'est andhau: semus mediandhe totus! ◊ pro mediare onzi male sezis pronta meighina ◊ in custa netzessidade no ischimus comente nos mediare! 2. su ditzu antigu narat gai: Mala ratza no médiat mai ◊ si s'errore podio mediare, Columba, de ti tènnere a muzere!…◊ so andhau abbissi la podio mediare Traduzioni Francese s'améliorer, se corriger Inglese to improve, to correct oneself Spagnolo mejorar, corregirse Italiano migliorare, corrèggersi Tedesco verbessern (sich).
megliorài , vrb: ammellorai, melliorai, mellorai, mengiorai, metzorare, mezorare, milliorai Definizione essire o fàere méngius, prus bonu, fàere mezoros, òperas de bonu Sinonimi e contrari abboniare, agiuventare, mediare | ctr. impeorai, pejorare Frasi su malàidu est mezorendhe die cun die ◊ s'innétiat su terrinu pro mezorare s'incunza ◊ cun cussu dinari faghimus tribàglios e mezoramus sas carrelas ◊ pentzade a comente pòdere mezorare sa Sardínnia! Etimo ltn. meliorare Traduzioni Francese améliorer, s'améliorer Inglese to better Spagnolo mejorar Italiano migliorare Tedesco verbessern (sich).


text:
Custu artìculu est cumpartu in Forbes, rivista de giudu de sos Istados Unidos su 3 santandria coladu. Bos lu presentamus, traduidu pro nois e pro bois dae Alberto Mario Delogu, pro bos fàghere a connòschere s’ambiente de unu giornalista de New York in contu de s’esperièntzia sua in Sardigna.
A ischire ite semus e a èssere atinados in contu a nois e totu e a sa personalidade nostra, colat finas dae sa connoschèntzia de sas rapresentatziones chi faghent de nois in su mundu.
Bona letura.
_________________________
S’ànsia mi collet luego in pessu s’aèreu si ponet in sa pista de s’aeroportu de New York, e totus sos efetos benèficos de su viàgiu in una assolada ìsula mediterrànea benint ispatzados comente una pila de fiches a pustis de una pèssima manu de poker.
S’isetu longu pro sa valìgia in antis a unu nastru de sos bagàllios tristu e brutu mi faghet pèrdere su primu trenu. Isetende intre sa gente istichida in antis a su binàriu, mi intendo ingurta dae sa brutale umididade de Trìulas: sa camisa chi apo bestidu pro batòrdighi oras in s’istiva de su bestiàmene de su bolu United s’est oramai fùndida cun sa pedde.
A foras de sa Pennsylvania Station sa fila pro su taxi s’est allongada e sos tassistas istrombatzant mentras si segant s’istrada pari pari chirchende de conchistare su primu postu a su semàforu.
Sa pressione arteriosa mia aumentat, a pagu a pagu ma in manera pertzetìbile aumentat. Fintzas a cando, a pustis de sete dies longas de astinèntzia, mi nche bessit una paràula fea: C***U! Bene bènnida in domo, penso.
Mentras nche pòngio sa crae in sa tupa bido una busta castàngiu in terra in antis a sa ghenna, forsis lassada in cue dae s’amministradore. Dae sa forma e dae su pesu paret unu libru. Bìnchida dae su fragu de suore istantiu de su domitzìliu lassadu pro pagu tempus, gheto sa busta dae una parte e la lasso in cue.
La abèrgio a pustis de calicunas dies e bi agato una còpia de “The Blue Zone Solution” (ediz. Ital. “Lezioni di lunga vita – Le zone blu” – di Dan Buettner, ndt) imbiada a mie dae unu collega chi ischiat chi fia pro bènnere in Sardigna.
A pustis de un àteru mese mi detzido a abèrrere unu libru: s’autore Dan Buettner descriet sos avesos e suas cunditziones de vida de sos chentenàrios, in sas zonas in ue si nde registrat una pertzentuale prus arta: a Okinawa, in Costa Rica, in una regione de sa Tzina, in una tzitade de sa Califòrnia, e pro coincidèntzia, in Sardigna.
Su libru analizat calicunos elementos comunes chi caraterizant custas chimbe regiones de su mundu: una rete forte de sustègnu familiare, una comunidade forte e ativa, meda atividade in foras, paga petza e medas birduras.
Àteru fatore comunu: s’ausèntzia de stress crònicos, e duncas de sas infiammatziones chi nde sighint. Paret chi custu elementu, a sa sola, siat responsàbile de una ridutzione de paritzos annos de s’ispera de vida.
Bivende in New York apo semper dèpidu dispònnere de una bona dose fitiana de moderatzione emotiva pro cuntrastare una sèrie intzessante de atacos: sa truma, sas ispesas, su abbolotu, sos tretos istrintos. S’ambiente meu m’at semper custrintu a unu a supridu bratzu de ferru cun su stress.
Est istadu unu bìvere o unu subravìvere a istentu, cun sa aspetativa mia de vida chi si abbassiaiat a ogni allarme antifurtu chi sonaiat a foras dae sa bentana.
In sos primos de Trìulas apo duncas detzididu de bolare in Sardigna pro visitare cantinas e bìngias. Custa ìsula italiana, sa segunda prus manna de su Mediterràneu a pustis de sa Sitzìlia, abbarrat una regione autònoma, cun pagos assimìgios cun sa cultura italiana traditzionale, cumpresas fintzas sas àghinas e sos binos.
Tando non podia galu ischire cantu, calicunos meses prus a tardu, cussa esperièntzia aeret mudadu sa manera mia de bìdere sa vida.
Sighende s’iscuadra de sos enòlogos de sa Sella & Mosca, una cantina istòrica cun sea in nord-ovest de S’Alighera, faghende unu giru peri sas prus importantes regiones vinìcolas de s’ìsula.
S’itineràriu previdit bìsitas a bìngias cun àghinas de variedade Carignanu, Cannonau (nòdidu fintzas comente Grenache) e Vermentinu, adòbios cun sos viticultores e sos produtores de binu.
Partende dae sa tzitade portuale betza de Casteddu, in su meridione de s’ìsula, nos ispinghìmus a ovest conca a sas zonas de su Carignanu de su Sulcis DOC.
Custa fita remota de su sud-ovest de s’ìsula, una zona unu tempus abitada dae sos Fenìtzios, est caente, asciuta e prena de arena. Sa regione est cramada Sulcis, e sa variedade de vite dominante est su matessi Carignan/Cariñena chi si agatat fintzas in Frantza e Califòrnia; dae inoghe su nùmene de sa DOC.
Pro more de su clima e de sos terrinos, sas vites sunt betzas, no innestadas e allevadas a arboreddu, in analogia antropomòrfica cun sos viticultores chi nde ant tentu cura pro totu custu tempus.
Sos binos chi si nde otenint, in sas mègius espressadas issoro, oferint corpus e intensidade, colore tanadu crispu, aromas de ispètzias durches, tobacu e bacas, de sòlitu acumpangiados dae una gradatzione alcòlica arta e dae notas nuscosas de sa “magra” de s’ìsula, tèrmine chi indicat sa vegetatzione bàscia arbustiva, semper birde e aromàtica chi cugùgiat sa terra e prenat s’àera de nuscu.
In manera ispantosa, dae unu cugione ismentigadu de un’ìsula pro bona parte discuidada naschet unu binu emblemàticu, su “Terre Brune” de sas cantinas de Santadi, chi segudat prètzios ragguardèvoles, a inghìriu a sos 65$ (55 €).
Est signu chi oramai non si tratat prus de unu cugione ismentigadu.
A pustis de una paja de oras coladas a inghiriare istraca in sas bìngias pruerosas, faghimus una pàusa e sighimus sa bretza salida chi nos giughet conca a sa costa. A pustis de totu, in prus chi a sos binos robustos e a sos chentenàrios, s’ìsula depet sa fama sua fintzas a unu aneddu de costa longu belle 2000 chilòmetros incastonadu de plàias de bisu.
Nos ghetamus in abbas biaitas e plàtzidas. Corcada cun s’ischina subra de s’abba abbàido su chelu: isbufos de nues lassinant mandronas in unu fundale biaitu.
Giro sa conca e abbàido sa mesaluna de arena colore de oro puntada dae ombrellones dae sos colores isgargiantes, in nùmeru bastante dae si definire una truma, mescamente pro unu lunis a merie.
Sa gente, s’abba, su chelu -totu paret prenu meda, comente una diapositiva a colores tirada fintzas a 100 su Lightroom. Ite logu est custu mai? Chie bivet inoghe? Apo pensadu..
Torro a s’oru de su mare e Franco Farimbella, agrònomu capu de sa Sella & Mosca depet àere bidu sa cuntentesa cuntènnida. “Cando benis in Sardigna pro tastare su binu, ti depes semper giùghere unu costùmene de bagnu: bi sunt semper plàias serentes”.
Riet, ma non creo chi chèrgiat brullare. Prus de su Carignanu, su Cannonau est divènnidu sa variedade de vite sìmbulu de sa Sardigna. Est in sustàntzia unu Grenache, ma coltivadu in s’ìsula pigat unu profilu delitziosamente ùnicu chi mudat fintzas a segunda de sas diferentes regiones de s’ìsula.
Abbarro semper ispantada dae sas tendèntzias camaleònticas de custu vitignu.
Generalmente si manifestat comente unu Cannonau de mèdiu corpus, frutadu e pagu pagu tànnicu cun unu profilu aromàticu vigorosu.
Sa versione sarda est caraterizada dae sentores de fràula madura, lampone, cariasa cun notas de magra mediterrrànea ligadas cun notas de frores de violeta. Sella & Mosca nde oferit unu esempru clàssicu a prètziu baratu chi benit dae sas bìngias issoro de S’Alighera.
Ghiende cara a nord, ma galu in su sud de s’ìsula, andamus conca a su coro de bìngias seculares de Cannonau acanta a Jerzu. Atraessamus lentos sos montes de s’Ogiastra peri unu paesàgiu in evolutzione costante, magras de oleandros colore de rosa e biancos acumpàngiant sas istradas cuntortas chi calant in manera vertiginosa in baddes de rocas calcàreas ammuntadas de magra mediterrànea birde.
Una festa pro sos ogros, ma ghiare in custas istradas no est nen pro sos dèbiles de coro nen pro sos chi non tenent passèntzia. Carchi ora prus a trigadiu essimus dae sa vetura e caminamus peri una istrada isterrada in diretzione de una de sas bìngias prus antigas de sa zona, pro una degustatzione de sos binos de produtzione locale.
Unu binu fatu dae una famìlia chi ghiat una vida simple e traballosa, unu binu chi trasmitit rustitzidade cun unu frutadu de una puresa crispa e penetrante: unu retratu pretzisu de su logu e de sas pessones chi lu ant creadu. Su merie cùlminat cun unu arrustu de porcu e galu Cannonau, cun sas creatziones de chimbe produtores locales a manera de self-service in sas mesas de picnic.
Sos produtores lompent cun calicunas oras de antìtzipu pro assagiare sos frutos de su traballu de sos collegas issoro. Sunt giai unu pagu brillos, e est craru chi cussu at a èssere s’ùnicu impignu de sa die issoro. Mancu una e-mail, telefonadas, sms, iscadèntzias, riuniones, documentos, nen messàgios Instagram o post in Facebook de gestire.
Petzi amistade, màndigu e binu suta a un àrbore dae sas naes ampras, in unu bellu seranu de unu martis.
Ridimus e bufamus acumpangende s’intrinada, e faghimus una rebota cun casu de cabra e porcheddu crocante, mentras isterrimus ròtolos de lardu in subra sas fògias de unu pane crocante tìpicu de s’ìsula, chi inoghe cramant carasau.
Non cumprendimus sas paràulas –collimus petzi carchi fràsia truncada in ispagnolu, inglesu o italianu- ma nos cumprendimus su matessi pro mèdiu de su filtru de s’intrinada. S’autista nostru, mègius nòdidu comente gioviale ma sàbiu Giuanne “Gee-o-vaannee” Pinna, enòlogu in sa Sella & Mosca, nos informat chi semus in ritardu de calicunas oras in sa tabella de martza, e chi non bi l’amus a fàghere a lòmpere intro a su sero in Gaddura, pàtria de s’ùnicu DOCG de s’ìsula, su vitìgnu biancu de su Vermentinu. Meda atesu pro si pònnere in biàgiu a cust’ora. Mègius a nos leare unu cafè. Est òviu.
In antis chi su giru nostru de sas bìngias nos giugat a Berchiddeddu acanta a Terranoa, protzedimus a zig zag peri sos montes de s’internu, frimmende-nos a Mamoiada. Puru si no apo galu lèghidu su libru subra sas zonas biaitas, apo giai lèghidu artìculos chi sustenint chi su Cannonau cuntèngiat livellos de flavonòides “inneta-artèrias” dae duas a tres bortas prus artos cunforma a àteros binos; sos flavonòides sunt nòdidos pro reduire s’intzidèntzia de sos tumores, de sas maladias cardìacas, e sos sardos sunt nòdidos pro nde bufare a su mancu una tassa a sa die.
Cando arribamus a Mamoiada, zona de bìngias òtimas, domandamus, e otenimus in manera fàtzile, de connòschere una chentenària chi traballat in una buteghedda serente. Fìgia sua faghet de intèrprete: sa mama at unu sèculu de esperièntzia marcadu in cara, ma su portamentu suo seguru e ischidu paret cussu de una fèmina de tres o bator deghènnios prus giòvana.
Caminat dereta e segura sena bàculu, nen dat perunu signu de intzertesa. Traballat galu in sa butega, ogni die, cando est abertu. Su maridu est mortu agiomai 60 annos a como, ma at galu sas fìgias, chi sunt sa fortza sua. Nono, issa non bufat binu meda.
A boghe bassa, fìgia sua nos contat chi, emmo, efetivamente fintzas sa mama bufat binu, ma sas fèminas de sa generatzione sua sunt in gènere redossas a lu ammìtere. Cando so torrada dae New York, e a pustis de àere lèghidu subra sas Zonas Biaitas su capìtolu subra de sa Sardigna, apo reconnòschidu luego in calicunas iscenas de su biàgiu meu sa rapresentatzione fidele de sos resurtados de sas chircas de s’autore: pònnere sa famìlia in antis de totu; onorare sos betzos; fàghere una passigiada ogni die; rìere cun sos amigos; bufare una o duas tassas de binu ruju a sa die.
Durante s’istesura de su libru Buettner at intervistadu unu òmine de 103 annos chi aiat fatu su pastore pro tota sa vida, faghiat deghe chilòmetros a pees ogni die, bufaiat late de cabra comente ismùrgiu, amaiat a traballare e colaiat ogni die paschende, faghende su caminu fitianu semper a pees. A pustis de lu àere isfidadu a bratzu de ferru (e àere pèrdidu), s’autore at domandadu a su betzu si aeret bìvidu mai momentos de stress in sa vida.
S’òmine est abbarradu unu pagu iscontzertadu dae sa pregunta, e at respustu: “A bortas emmo, ma a pustis mugiere mia cumandat in domo e deo so responsàbile de su sartu, e cales preocupatziones bi podent èssere in su sartu?” E at annantu: “Pro su prus apo semper chircadu de mi ammentare chi cando sa vida nos dat cosas bellas, est mègius a si las gosare, pro ite no ant a èssere in cue pro semper”.
Leende custos insinnamentos a sa lìtera, como traballo subra tècnicas atas a reduire a su mìnimu su stress de bìvere in unu apartamentu piticu in unu afolladu apendìtziu de Manhattan.
Apo imparadu a fàghere pàusas e a èssere reconnoschente pro sas cosas bellas de sa vida. Chirco de fàghere meditatzione, passigiadas, yoga, e de fàghere de s’esertzìtziu unu istile de vida e non una incombèntzia de tapis roulant. Màndigo prus legùmenes e prus pagu hamburger.
Visualizare at pro mene unu efetu calmante: torro a cramare in sa conca mia ammentos de paesàgios e pessones de sa Sardigna, su nuscu de sa magra, su calore de su sole e su sale de su mare, e sa tonalidade rubinu de su Cannonau.
Mancari chi non siat galu pronta a mi trasferire –fintzas si mi alletat s’idea de bìvere in unu paisu in ue sas plàias bellas siant a duos passos dae sas bìngias – a s’ispissu resurto a mi ghetare in sa tassa unu assàgiu piticu de s’ìsula.
E si fintzas bois non ais a èssere in gradu de bos trasferire in custa ìsula areste de su mare Mediterràneu, aco’ sete binos disponìbiles in sos Istados Unidos, pro bos acurtizare a su mancu de carchi passu a su traguardu de sa longevidade.
Sella & Mosca, Cannonau Riserva, $ 16
Su Cannonau est su binu de sa longevidade, gasi a su mancu narant, gràtzias a sos artos livellos suos de antiossidantes. A custu prètziu bos ais a pòdere permìtere fintzas una tassa a sa die (semper cun moderatzione!) de custu ruju suculentu e luminosu chi ischit de baca ruja e nuscat de violeta.
Bìngias Surrau, Sincaru, Cannonau de Sardigna DOC 2013, $ 20
Annanghende a su nòdidu Vermentinu issoro sas Bìngias Surrau produent unu òtimu Cannonau prenu de sentores de cariasa, erba sica, licuirìtzia e ispètzias, de sabore crispu, tànninos gommosos, e atzididade echilibrada chi controllat bene s’alcool mèdiu-artu.
Cantinas Santadi, Terre Brune, Carignanu de su Sulcis DOC Superiore 2011, $ 65
Su binu-sìmbulu de su Sulcis, Terre Brune costat meda ma oferit meda cumplessidade pro su prètziu suo. Aromas e sabores de prunas e mirtillos, atzentados cun ispètzias durches, tzinnìbiri, e tobacu, cun tànninos maduros bene isvilupados in su finale longu.
Mesa Cantina, Buio Buio, Isola dei Nuraghi IGT 2011, $ 25
Unu àteru ruju saboridu, custu Carignanu at unu prètziu meda prus atzessìbile. De colore ruju rubinu, cun unu frutadu ricu e crispu de bacas rujas, frores, ispètzias castàngiu e magra mediterrrànea, cun tànninos tundos e bene assestados
Sella & Mosca, Sa Cala Vermentinu, 2015, 13 $
Unu biancu friscu e briosu, perfeta introduida a su Vermentinu de s’ìsula. Cun aromas e sabores de agrumènes salidos, cun isfumaduras de frores biancos e frutos dae su sèmene, su binu at unu appeal chi lu rendet ideale pro sas ocasiones cunviviales.
Jankara, Vermentinu de Gaddura DOCG Superiore 2014, $ 20
Sas bìngias de Vermentino, sos ùnicos DOCG de s’ìsula si agatant in sas iscoglieras de granitu acanta a su mare. Chi si creat o nono chi unu terrinu potzat a beru dare mineralidade, custu binu at una evidente pedrosidade, marcada dae una salinidade tìpica de sos biancos sardos. Friscu e pagu frutadu cun notas de pompelmu, de mela e frores biancos subra de unu paladu fritzante.
Sella & Mosca, Marchesu de Villamarina Cabernet Sauvignon, Alghero DOC 2010, 65 $
Si sezis unu fan de su Cabernet o in manera simple bos praghet proare sas espressiones regionales diferentes de custu vitignu, custa versione tenet su passu cun sos mannos de su mundu. Su caràtere variedale est espressadu in clàssicas notas de ribes nieddu e mura, cun atzentos de vanìlia chi derivant dae su imbetzamentu in cubas de ròvere.


text:
Carrela Efisio Marini
Oe custa carrela l'agatamos in sa zona 'e ''Parz'e Cresia'', ma antigamente si naraiat ''Carrela 'E Sa Costa'' e in s'annu 1872 faghiat parte de sa ''Frazione Quartieri Marghine''.
Dae su matessi annu han cominzau a rezistrare sas naschidas e sas mortes in custa carrela.
Han sighiu a rezistrare in ''Carrela 'e Sa Costa'' finzas a s'annu 1914, ma zai dae su 1900 incominzan puru a rezistrare in '' Carrela Efisio Marini''.
Bi naraiant ''Carrela ‘e Sa Costa'' proite chi a palas fit appizigande a sa costa 'e Pighedu e sighiat puru in su Marghinile, chi prus che una carrela fit unu iscameddu.
''Efisiu Marini'' est naschiu in Casteddu su 1835 e mortu in Napoli su 1900. Fit meìgu chi hat fattu istudios de anatomia e professore universitariu prima in Casteddu poi in Napoli. Imbalsamatore e investigadore de delittos.


text:
Kastià: s'armonia de binos chi ant unu nùmene chi pertocat sa mùsica
*Dae sa terra a sa butìllia * – Sos binos produidos dae sa cantina Kastià sunt bèvidas de primore chi naschent in sas terras de Castiadas. Unu logu meravigiosu in ue su mare, s'arena e sa vegetatzione sunt su fundamentu a sa produtzione de unu binu bonu.
S'idea de Beppe, Michel e Franco de fàghere unu binu de calidade est fìgia de una chena in su Porte Maillot de Parigi, candu, faedda faedda, Michel espressaiat a sos duos amigos s'intentzione de achistare unu "vignoble" in su Midi frantzesu (su cabu de giosso de sa Frantza) pro produire binu de primore. Unu binu chi aeret acuntendadu su disìgiu chi aiat de collire su chi sa vida at de bellu.
Ascurtadu su progetu de s'amigu, Beppe e Franco La Sala, apassionados de binos, aiant propostu a Michel de pònnere in òpera paris cun issos unu “vignoble” in Sardigna, terra de bìngias e de sole. Michel aiat atzetadu luego sa proposta de sos amigos casteddajos. Gosi est cumintzada s'aventura de Kastià.
Sas bides de Kastià (Cannonau, Carignanu, Merlot, Vermentinu, Nascu e Cabernet Souvignon) sunt istadas prantadas in unu terrinu arenàrgiu, chi derivat dae s'isfaghidura de su granitu. Onni ètaru de bìngia non faghet in prus de 50 cuintales de àghina. Sa produtzione, difatis, est limitada a posta dae sa pudadura.
Sa cura sighida de sas matas, s'issèberu de no impreare produtos chi impestant sa terra, su respetu de sos tempos de sa natura, sa binnenna fata a manu, s'issèberu atentu de sos budrones e sa catzigadura pronta, permitint a sos meres de Kastià de otènnere unu produtu sanu, chi non abisòngiat de perunu interventu in cantina pro l'acontzare. A custa manera Beppe, Michel e Franco regalant a su mercadu binos primorosos chi, sutapostos a anàlisis chìmicas fitianas, dimustrant sa calidade manna de onni eticheta.
Sos binos Kastià, duos "Isola dei Nuraghi IGT", Adagio e Allegro, e unu "Cannonau di Sardegna DOC", su Moderato, sunt totus bèvidas naturales, sanas e bonas meda.
Adagio est unu binu fatu cun su 65% de àghina Cannonau, su 20% de Merlot e su 15% de Cabernet Souvignon.
Allegro, imbetzes, est sa resessida de unu blend fatu cun su 70% de àghina Vermentinu, su 15% de Nascu e su 15% de Chardonay.
Moderato, a s'imbesse, est unu binu fatu cun àghina Cannonau chentu pro chentu.
Cada una de sas propostas fatas dae Kastià est una bèvida saborida e chi at un'armonia bella che a una mùsica.
Dae sa terra a sa butìllia
Progetu realizadu cun sa partetzipatzione de sa Regione Autònoma de Sardigna – L.R. LR 22/2018, art. 22


text:
Kiel
Coordinadas: 54°19′24″N 10°08′22″E / 54.323333°N 10.139444°E
Artìculu in LSC
Kiel est una tzitade de su norte de Germània, capitale de s'istadu federadu de Schleswig-Holstein. Sa populatzione superat is 230.000 bividores.
Su portu de Kiel est unu nou importante de comunicatziones pro su trasportu de passigeris e de mercantzias a manu de su mare Bàlticu. Est collegada regularmente cun: Oslo (Norvègia), Göteborg (Isvètzia), Klaipeda (Lituània), Tallinn (Estònia), Turku (Finlàndia), Kaliningrad e Santu Petersburgu (Rùssia). Partende de su 1860, est istada sa base navale prus manna de s'istadu. A inghìriu de Kiel s'agatant unos cantieris navales, mancari su fraigu navale at connotu una crisi pro sa cuncurrèntzia asiàtica. Su canale de Kiel de 98 chilòmetros acàpiat Kiel, posta in su mare Bàlticu cun Brunsbüttel, bidda in s'estuàriu de s'Elba e duncas in su mare de su Norte.
In Kiel si giogant unas disputas de vela intre de is prus importantes de su mundu. Sas proas de vela de sos Giogos Olìmpicos de 1936 (Berlinu) e de 1972 (Mònacu) fiant organizadas difatis inoghe.


text:
«[…] le jour de gloire est arrivé! Contre nous de la tyrannie […]», cantant in Frantza. «Procurade de moderare, barones sa tirannia […]», cantamus nois. Ma s’abbolotu rivolutzionàriu frantzesu inoghe pigheit una caminera diferente.
Sa repùblica de lìberos, de frades e de aguales (cando galu lu fiat), in gherra contra a sas potèntzias chi fiant timende·si pesadas che a cussa in tretos issoro, a inoghe non bi lompeit. Ischimus chi a comintzos de su 1793 proeint a nos ocupare dae ambos cabos (Madalena a nord, Casteddu a sud). Ma sos sardos, organizados dae sos nòbiles, respingheint s’invasione sarvende gasi su domìniu de sos Savoia, regnantes in terra nostra (e gràtzias a custa devènnidos rees) dae su 1720.
Podimus istare a istèrrere analogias intre sos Istados generale frantzesos e sos Istamentos sardos, intre sos cahiers de doléances de sos primos e sas chimbe rechestas iscritas dae sos segundos a pustis de sa derrota frantzesa; e podimus finamentas arresonare de cantu nos podiat èssere de giudu una Sardigna “frantzesa” su ‘93 o prus a tardu, cando Giuanne Maria Angioy ispereit de badas un’interessu chi sa Frantza non podiat prus onorare.
Su 1799 Napoleone a sos Savoia nde li bogheit su Piemonte ebbia e issos, sos sabàudos, inoghe agateint amparu finas a su 1815, finas a sa derrota definitiva de Bonaparte, finas a su Cungressu de Vienna chi, in prus, lis deit fintzas sa Ligùria.
Sa Sardigna nch’abarreit a tesu dae s’epopea giacobina e finamentas dae sa realpolitik napoleònica, dae s’imperialismu burghesu de su còdighe tzivile. Ma mancari custu, non si podet nàrrere chi inoghe non b’apat àpidu rivolutzione.
Si a un’ala b’aiat sardos chi pediant a Torinu s’autonomia de sos isfrutadores, a s’àtera b’aiat sardos chi cheriant aprofundire s’allega rivolutzionària. Sos sanculotos de domo nostra, chi cando Angioy los connoscheit inchietos peri sos sartos e peri sas biddas lis deit boghe.
Cando su 1796 l’arresteint in tretos de Aristanis, piemontesos e nòbiles sardos aunidos, sa Frantza fiat oramai diretoriale dae un’annu, nemmancu prus termidoriana. Sa reatzione fiat triunfende in totue: in Frantza pro more de una nouvelle tyrannie, inoghe semper cun sos matessi. Sena jour de gloire, sena die de glòria.
Atividade realizada cun su contributu de sa Regione Sardigna – Imprentas 2021-2022. Lr 22/2018, art. 22 Attività realizzata col contributo della Regione Sardegna – IMPRENTAS 2021-2022. LR 22/2018, art. 22


text:
Sunt comintzados is allenamentos de is atletas pro su radunu isportivu internatzionale I Giganti dello sprint organizadu dae su Tzìrculu Nàuticu Aristanis.
Est comintzadu su campu de addestramentu in su tzentru canoa Kayak de Crabas, unu perìodu de allenamentu cun sa presèntzia de iscuadras sardas e de is grupos chi benint dae su restu de Itàlia e dae àteras natziones europeas. Sàbadu 19 e domìniga 20 de santandria comintzant is garas in su Riu Mar’e Foghe in Zeddiani, in particulare cun sa gara ufitziale regionale aberta a is atletas internatzionales in is 2000 metros chi s’at a fàghere domìniga.
“S’eventu faghet parte de su calendàriu natzionale FICK Federatzione Italiana Canoa Kayak “Sport per Tutti” 2022 – ispiegat su presidente de su Tzentru Canoa Kayak Gian Marco Patta - e in prus de su valore isportivu e agonìsticu tenet s’iscopu de fàghere a connòschere is oportunidades chi su territòriu nostru dat dae su puntu de vista turìsticu, ambientale e culturale. In particulare cherimus dimustrare a is atletas e a is tècnicos de àteras natziones chi su territòriu nostru est su logu ideale pro is allenamentos e pro is vacàntzias a manera cunforme a s’isport e a s’ispàssiu, a manera particulare in atòngiu e in ierru, pro preparare is iscuadras natzionales e de club”.
Custu mangianu is atletas chi benint dae Itàlia, Ungheria, Islovènia, Malta, Romania, Ucràina, Islovàchia e Croàtzia ant retzidu su saludu de is autoridades. Presentes pro dare su bene bènnidos a is isportivos is sìndigos de Crabas e Zeddiani, Andrea Abis e Claudio Pinna .
“Gràtzias a is particularidades de su territòriu distintu dae zonas ùmidas de importu, podimus bìnchere s’iscummissa de dare logos mannos pro s’isport aunidu a sa natura e a sa cultura. Pro tantu amus atzetadu cun interessu mannu sa proposta de su Tzìrculu Nàuticu, patrotzinende s’eventu e dende a is atletas giòvanos s’allògiu in s’ostellu de sa gioventude gestidu dae s’Àrea Marina Proteta, pro chi si potzant intèndere òspites istimados, in mesu sa bellesa naturale de su Sinis” at naradu su Sìndigu Andrea Abis.
Fìntzas su Sìndigu de Zeddiani Claudio Pinna est istadu cuntentu meda de sa manifestatzione: “At a èssere unu praghere e un’onore a retzire is atletas pro sighire is atividades in is dies de sàbadu e domìniga. Damus a su Tzìrculu Nàuticu Aristanis totu sa collaboratzione nostra, cumbintos chi est un’initziativa bona chi biet aunidos pro un’obietivu de importu territòrios e assòtzios isportivos. Unu passu in dae in antis pro chi comunidades piticas comente Zeddiani potzant ismanniare s’oferta e fàghere a connòschere is potentzialidades de su logu”.
Soddisfatu su Vitze Presidente de sa Federatzione Canoa Daniele Isabella: “Ispero chi siat su comintzu de una filera de eventos chi cun su tempus potzat imbàtere a livellos semper prus artos de calidade e cantidade: un’oportunidade de importu pro is atletas chi in custu logu potzant agatare is mègius cunditziones climàticas pro is allenamentos e pro is garas fintzas in custu tempus de s’annu”.
S’eventu est istadu patrotzinadu fintzas dae sa Fundatzione Mont’e Prama, chi oe at retzidu is atletas in su museu tzìvicu Giovanni Marongiu pro una bìsita ghiada ispetziale. Is atletas ant connotu cussos Gigantes de perda chi dant su nùmene a s’eventu. Un’ocasione manna pro promòvere su territòriu, chi fintzas gràtzias a issos at a sighire su giru de su mundu aviadu dae sa Fundatzione.
Ant patrotzinadu s’eventu fintzas s’Àrea Marina Proteta Penìsula de su Sinis Ìsula de Malu Bentu e su Comune de Aristanis.
Fiant presentes a su saludu fintzas is assessores de Crabas Alessandra Pinna, Laura Celletti e Enrico Giordano.
S’apuntamentu ufitziale cun totu is autoridades est prevididu pro sàbadu, a s’abertura de is garas.
(M.G.S.)


text:
Finas su Comunu de Santu Pedru, in sa tzitade Metropolitana de Casteddu, est abarradu sena mèigu de base.
A ddu narrere a dolu mannu pro unu servìtziu sanitàriu de importu chi benit a mancare est sa sindaca de sa bidda, Marina Madeddu, chi at publicadu in Facebook un’avisu narende a sos abitantes de si presentare a sa guàrdia mèdica non isceti pro sas emergèntzias ma puru pro pigare meighinas e pedire atzertamentos.
“Est una noa chi non dia àere mai chertu dare: a su mèigu chi aiat dadu disponibilidade pro trabballare in sa sede bòida nostra no est istadu cunferidu s’incàrrigu ca isse fiat giai pensionadu e duncas incumpatìbile” at ispiegadu. In custas sunt semos traballende a totu sos livellos pro agatare una solutzione non fàtzile pro ite a sa base b’at sa mancàntzia de mèigos”.
Segundu sa sindaca una solutzione “tampone” diat èssere sa deroga, gasi comente giai istadu cuntzèdidu durante sa pandemia. “E custu so pedende cun fortza – narat – in su mentres, sa Asl, est chirchende sa disponibilidade de sos mèigos de guàrdia mèdica pro ativare unu servìtziu dedicadu. Finas a como peruna adesione”.
Atividade realizada cun su contributu de sa Regione Sardigna – Imprentas 2021-2022. Lr 22/2018, art. 22
Attività realizzata col contributo della Regione Sardegna – IMPRENTAS 2021-2022. LR 22/2018, art. 22


text:
Pseudo Pierfrancesco Fiorentino Adorazione del Bambino, 1480 ca.
Tempera su tavola, cm. 150 x 150
Firenze, Palazzo Medici Riccardi, Cappella dei Magi
Restauro 1992
Foto di Antonio Quattrone
Restauro eseguito nell’ambito del recupero
della Cappella dei Magi di Palazzo Medici Riccardi
Cappella dei Magi, Palazzo Medici Riccardi, Firenze
B.Paolozzi Strozzi, M.Ciatti, Consorzio Pegasus (Lisa Venerosi Pesciolini), “La tavola d’altare” in I restauri nel Palazzo Medici Riccardi. Rinascimento e Barocco a cura di C.Acidini Luchinat, Milano 1992
B.Paolozzi Strozzi, Sull’ “Adorazione” di Filippo Lippi nella cappella di Palazzo Medici in “Artista” 93, Firenze 1993 pp.


text:
Theodotus Šubin
Obitus: 12 Maii 1805; Petropolis
Patria: Imperium Russicum
Officium
Patronus: Imperial Academy of Arts
Memoria
Sepultura: Smolenskoye Orthodox Cemetery
Theodotus Ioannis filius Šubin (Russice ФeдoT ИBaHoBич ШyбиH, tr. Fedot Ivanovič Šubin; in vico Tjučkovskaja gubernii Archangelopolitani natus die 17 [28] Maii 1740, Petropoli mortuus die 12 [24] Maii 1805) fuit clarus sculptor Russicus classicisticus, alumnus et ab anno 1775 academicus Academiae Artium Petropolitanae. Opera sua ut plurimum e marmore creabat. Effigies nonnullorum contemporaneorum suorum clarorum (e.g. Michaelis Lomonosov, Gregorii Potemkin, Pauli I) fecit.


text:
Skip to main content
(IlMinuto) – Casteddu, 11 de su mesi de arbili - "Seguràntzia in messarìtzia". Est custu su tema de su seminàriu de informatzioni de su Serbìtziu Prevenimentu e Seguràntzia in is Logus de su Traballu in su campu de su Pranu Operaticu aziendali de sa Asl de Seddori chi s'at a isboddiai oi in sa saba Consiliari Ex Monte Granatico in pratza Casteddu in Seddori a cumentzai de is 16.00.S'atopu est po is meris de aziendas agriculas de su Campidanu de Mesu. In su seminàriu ant essi presentadas totu is novidadis chi pertocant a su pranu de prevenimentu e càstiu in matèria de saludi e seguràntzia in su traballu chi at essi fatu in 2014
Fotografia de RiduCaReflui - reflui come... Pigada de Flickr
© RIPRODUZIONE RISERVATA


text:
Biodiversidade: in Sardigna 12 ratzas autòctonas
In sa Mesa - Pro sa “Die Mundiale de sa Biodiversidade” chi s'est isboligada su 22 de su mese de maju coladu, s'"Associazione Allevatori" de sa Regione Autònoma de Sardigna at ammentadu ca sa Sardigna est una terra de biodiversidades zootecnicas. S'ìsula, difatis, contat sa bellesa de 12 ratzas autòctonas: tres de boes ("Sarda", "Bruno-Sarda", "Sarda-Modicana"), duas ovinas ("Sarda" e "Nera di Arbus"), duas cràbinas ("Sarda" e "Sarda primitiva"), una porchina, duas caddinas (Giara e Sarcidano) e duas de àinu (Sardo e Asinara).
Tocat finas a nàrrere ca pro sa Sardigna custu est unu patrimòniu zootecnicu importante, chi at sa netzessidade de èssere salvaguardadu, e chi abisòngiat peri de una valorizatzione de sas produtziones. A lu nàrrere est pròpiu s'assòtziu “Allevatori”, chi acrarat puru ca sas aziendas chi allevant sas biodiversidades zootecnicas sardas ant tècnicos chi las assistint cando si faghent sas compidadas funtzionales. Custas serbint pro compidare s'istadu de sos allevamentos e su de sas bestias.
Sunt importantes sos datos de s' "Aars", "Associazione Allevatori della Regione Sardegna", chi at rilevadu ca su nùmeru mesanu de boes de ratza "Sarda" est de 25.993 bestias, mentras pro canto pertocat su boe de ratza "Bruno Sardo" est de 34.073 bestias. Pro su boe de ratza "Sardo Modicano" su nùmeru est de 2.253 bestias. Galu, pro su chi atenet sos ovinos, sos de ratza "Sarda" sunt 2.500.000 e sos de ratza "Nera di Arbus" sunt 9.316, sas cabras de ratza "Sarda" sunt 13.299 e sas de ratza "Sarda primitiva" sunt 7.954. No est acabada, pro ite sos porcos de ratza "Sarda" sunt 390, sos "cavallini della Giara" sunt 542 e su "Cavallo del Sarcidano" est presente cun 102 bestias. In fines sunt 380 sos "asinelli dell'Asinara" e 2.980 sas bestias de sa ratza "Asino Sardo".
Su Presidente de "AAR Sardegna" Luciano Useli Bacchitta at ammentadu ca su "sistema allevadores at ativadu duas initziativas importantes", est a nàrrere su progetu LEO, chi est cumentzadu in su 2018 e s'incaminat a realizare una prataforma digitale pro sa zootecnica italiana, un'istrumentu ùnicu isvilupadu gràtzias a s'atividade de AIA, paris cun "partner" de importu comente Universidades, Istitutos Zooprofilaticos e àteros Entes de chirca. Sas fainas sunt controlladas dae su "Ministero delle Politiche Agricole, Alimentari e Forestali" chi rapresentat s'Autoridade de gestione.
Galu, s'àteru progetu est nàschidu pro amparare a sa biodiversidade de sos animales de Sardigna de interessu zootecnico, ma finas pro amparare a s'ambiente in ue bivent. Su progetu est istadu batijadu "Allevamento Custode".
Attività realizzata col contributo della Regione Sardegna - IMPRENTAS 2021-2022. LR 22/2018, art. 22


text:
Auguri di Buona Pasqua a tutti i nostri lettori!
Vi aspettiamo domenica 3 aprile con un nuovo argomento in lingua sardo-campidanese.
Cras est Pasca Manna e no si bolu ammachiai sa conca cun cosas chi pigant tempus e atentzioni.
Si fatzu is mellus norabonas po una bona Pasca in famiglia o cun chini boleis e si contu feti algunas curiosidadis. Bona Pasca.
Sa Pipia de Caresima
Finas a sa metadi de su seculu passau, in Campidanu e, massimamenti, in Castedhu, s’intrada de sa caresima beniat sinnalada ca poita in is domus, e in is butegas si apicada Sa pipia de Caresima, chi fudi comenti chi fessit su cerevalliu de su tempus de pasca. Sa Pipia de caresima fudi comenti chi fessit una pipia de tzapulu, ma poriat essiri fata de pani, de arroba, de paperi o de cartoccia. Est fiat cun is bratzus obertus e, in dognia manu portàt unu pusci, opuru, unu pisci in d-una manu e una cadriga in s’atra. Ma su piessigniu prus mannu de sa Pipia de Caresia fiat cussu de portai seti peis: unu pei po dognia dominigu de caresima, unu po su dominigh’e prama e unu po sa Pasca Manna. Sa pipia de caresima beniat aprontada su merculis de cinixu e, dognia dominigu si ndi truncàt una camba, lassendi sa de mesu, prus grussa, po sa Pasca Manna. Passada sa Pasca Manna, sa pipia beniat arregorta, comenti s’arregolliat sa prama de su dominigh’e prama, ca poita si pentzàt ca depessit portai fortuna a sa domu e a sa famiglia.
S’Anguli
S’anguli, su cocoi chi conosceus totus e chi Jajas nostras faiant po su dominigu de Pasca Manna po essiri arregalau a is pipius, est cussu cocoi, totu beni traballau a punt’e ferrus, cun s’ou cotu in mesu. Ma fotzis madas no iscinti ca s’anguli, fiat unu pani antigu chi si fiat in is domus de is poburus ca poita preniat su stogumu e costàt pagu. Beniat imperau a prandi e beniat imperau coment’e smurtzu in su traballu de su satu. Poriat essiri fatu de tanti maneras, ma su prus connotu e imperau fiat s’anguli de cibudha. S’angulli de cibudha si faiat (e si fait ancora in medas logus, massimamenti in s’ogliastra), seghendu a fini cibudha meda, crocorighedha, tomatas friscas, arrescotu sicau, gedras e oll’e procu. Totu custu s’ammesturàt a sa farra e si traballàt comenti si traballàt s’mpastu po fai su pani. Si faiant is formas, a tipu civraxu e si coiat. In medas bidhas custu pani est ancora imperau e, in Elini, faint ancora sa festa de s’anguli de cibudha.
Su Nenniri
Totus eus intendiu fuedhai de Adoni e de su cultu cosa sua. In pagus fuedhus, po custu rituali, is sacerdotis Grecus e de s’Asia Minori, faiant a biri su sposoriu de Adoni cun sa “Dea Madre” e, totu sa genti sighiat custa rapresentatzioni, massimamenti is femminas. Beniat aici rapresentada sa morti de Adoni e a sa morti sighiant is atitidus e is prantus de is femminas. Po fai custa rapresentatzioni beniant aprontaus vasus de fundiscedhus de trigu, orxu e otalitzias, chi si sicànt giai luegus, po rapresentai su nasci e su morri de Adoni.
Su fai su nenniri est una de is traditzionis prus arrexinadas in Sardignia e chi si porit nai ca aprontai su nenniri est comenti fudi su aprontai is vasus chi serbiant po Adoni. In Sardignia s’est sempiri imperau su trigu, mancai, in dì de oi, calencunu costumat a imperai atrus loris puru. A giru de tres cidas prima de sa giobia santa, su trigu benit postu in sa terra preparada in d- unu testu, unu pratu, unu lavamanu e aici ainnantis, benit arruxau in abbundantzia e benit postu a su scuriu, medas dhu poniant asut’e su letu, in manera chi, is matixedhas, no biendi soli, crescint de unu colori prus grogu che bidri. Su nenniri beniat imperau po fai bellu su sepulcru de su Cristu (beniat imperau po fai bellu su giadrinu de Adoni). O po essi arregallau a parentis e amigus. Su nenniri otentu po arregalu, si poniat in sa mesa sa dì de Pasca Manna.
Ma po torrai a Adoni e a sa rapresentatzioni chi si faiat po issu, agataus ca in Sardignia, finas a sa metadi de su seculu passau, in sa bidha de Samugheu, si faiat propriu custa rapresentatzioni. Is piciocas de sa bidha, faiant prima su sposoriu de su deus cun d-una de issas, chi beniat nomenada priorissa, pustis prangiant sa morti de su deus e, po acabbai, faiant festa ca su deus fiat torrau a nasci. Custa festa si faiat po s’Assunta e, prima de custa data, is piciocas de dognia biscinau, sceberànt una de issas po aprontai su nenniri, in manera chi su nenniri fessit prontu po su cuindixi de austu. Su mengianu de su cuindixi, su nenniri aprontau beniat beni cuncodrau cun froris e trinas e paperi pintau e atras cosas e beniat portau de is piciocas de is bixinaus, in giru peri sa bidha, pustis, lompia totu sa genti in d-unu puntu artu foras de sa bidha, su nenniri beniat ispollau de is cuncodrias e beniat fulliau abascius. In custu momentu, sa chi faiat sa parti de sa sposa, cumintzàt is atitidus e is prantus, pustis impari a is atras piciocas cantàt sa cantzoni “sos frores de mortu”:
“Nennere meu ollu,
nontesta crocas solu,
ca non ch’est s’amorada,
nennere iscartinadu!”
“ nennere meu,
nennere meu ollu!”
“Andada seo a s’ortu,
e a biere a casteddu,
ca est nennere mortu,
pranghide, fedigheddu!
Intrada seu a ortu,
a tirare arenada,
nennere meu ollu,
mancau est a s’amorada!”
Pustis sa prucessioni bandàt a cresia po ascurtai sa missa, pustis de sa cali faiant sa processioni de s’Assunta. Custa manera de ammesturai sa cristianidadi a ritualis de s’antigoriu est abarrada bia finas a giru de su 1950 e, de seguru, est unu de is ritus antigus chi at biviu prus a longu de is atrus.


text:
Ispèndulas de su Niagara
campidanesu · LSC · nugoresu
Coordinadas: 43°04′48″N 79°04′15.6″W / 43.08°N 79.071°W
Sas Ispèndulas de su Niagara sunt tres rutas de aba chi s’agatant a caddu de sa làcana intre sa provìntzia canadesa de s’Ontario e s’Istadu federale ameriganu de Noa Iorcu. Issas formant s’istremidade meriesa de su Gurule de su Niagara.
Dae sa prus manna a sa prus minora, sas tres ispèndulas sunt sas Horseshoe Falls, sas American Falls e sas Bridal Veil Falls. Sas Horseshoe Falls sunt postas a s’ala canadesa e sas American Falls a s’ala amerigana, separadas dae Goat Island. Sas Bridal Veil Falls, prus minoras, sunt ubigadas aguarmente a s’ala istadunidesa, separadas dae sas àteras ispèndulas dae Luna Island. Sa lìnia de làcana fiat orizinarmente trassada peri sas Horseshoe Falls in su 1819, peroe sa frontera est zai dae tempus in cuntierra pro more de s’erosione naturale e de su fraigamentu.
Situadas in su Riu Niagara, emissàriu de su Lagu Erie e immissàriu de su Lagu Ontario, sas ispèndulas cumbinadas tenent sa prochentale de frussu prus arta intre totu sas rutas de aba de su mundu, cun una falada bertigale de unos 50 m. Sas Horseshoe Falls sunt sas ispèndulas prus poderosas de s’Amèriga de su Nordu, medende pro artària bertigale e finas pro prochentale de frussu. Sas ispèndulas s’agant 27 km. a su nordu-uestu de Buffalo, in s’Istadu de Noa Iorcu, e 121 km. a su suddu-estu de Torontu, intre sas tzitades cròbinas de Niagara Falls, Ontario, e Niagara Falls, New York.
Sas ispèndulas de su Niagara si fiant formadas addaghi sos astrarzos fiant incuìdos a s’agabu de s’astradura de su Wisconsin (s’ùrtima edade de s’astra) e s’aba de sos Lagos Mannos, chi si fiant in pessu formados, aiat trassadu un’andera peri su Palone de su Niagara, in su caminu de s’Otzèanu Atràntigu. Mancari non siant artas in manera istraordinària, sas Ispèndulas de su Niagara sunt meda ladas. 168.000 mc. de aba nche ruent a subra de sa lìnia de crista onzi minutu cun frussu artu, e belle 110.000 mc. in mèdia.
Sas Ispèndulas de su Niagara sunt fontomadas siat pro sa bellesa issoro siat comente mitza baliosa de enerzia idroelètriga. A regher s’echilibru intre sos impreos recreativos, cumertziales e industriale at rapresentadu unu disafiu pro sos zestionadores de sas ispèndulas zai dae su de 19 sègulos.


text:
Custu est su giassu in limba Sarda.
Per leggere l’articolo in italiano, clicca sulla bandiera in alto, scegliendo l’opzione del tricolore.
Su tandem Pigliaru-Paci est presentende s’ùltima lege finantziària, duos meses antis de sas eletziones regionales, reprena de giustas mesuras (sos trasportos pùblicos de badas pro istudiantes de ogni òrdine e gradu rapresentat una mesura epocale) e de sas istrinas eletorales de avesu.
Totu custu, arratza de ispantu, sena tennere in contu sa bomba a orologeria alluta duos annos a oe – fiant sas dies de sos bandos ghetados dae s’autocarru – e chi màssimu tra una pariga de chidas at a iscopiare cun totu sa violèntzia sua, arrischende de nde pinnigare a chentinas de pastores e àteras tantu siendas piticas.
Pustis de nch’àere torradu su prètziu de su late a 1,5 èuros a su litru ( fiat su 2015), gràtzias a sa lege 15/2010 e a fatores esternos, sas cooperativas ant aumentadu de su 40% sa produida de pecorinu romanu, causende un’ispètzie de “inflatzione”. Comente a cunseguèntzia su prètziu de su casu nd’est faladu in duos annos dae 9 a 4,2 èuros a su chilu.
Pro more de no ddoe àere lìmites a sa produida de pecorinu romanu, oe semus giutos a tennere su late chi si balet 60 tzentèsimos de èuru a su litru: tantu chi no est mancu sufitziente a nutrire sos pegus.
Su peus est ca unas cantas cooperativas arriscant de abarrare serradas. E si custu acontesset diat a podere ingendrare, in su mese de gennàrgiu, una sobra de 15 milliones de litros sena collocatzione.
Custu cheret narrere ca unu sistema intreu nd’aiat a podere falare, aberende una crisi sena làcanas in cussu chi podimus definire su tessìngiu sòtziu-econòmicu de sas zonas internas.
Sas solutziones – bisto ca nemos in custos duos annos, a partire dae su bandu ghetadu dae s’autocarru a in antis, at traballadu pro risolvere sos problemas de fundamentu in custa situatzione – sunt ligadas totu a formas noas de assistèntzia, agiudos chi a totu oe no sunt essidos a campu.
Su Consìgiu regionale (e cando? ca sa finantziària no nde faeddat) diat depere torrare a finantziare sos artìculos 5 e 7 de sa lege 15/2010 pro nde bogare dae su mercadu 4 milliones de chilos de pecorinu romanu e 20 milliones de litros de late chi ant a produere in su 2019, pro ddu destinare a su late in proine.
Gasi, a oe ses chidas, su prètziu de su late produidu diat torrare a ampulare finas a 80 tzentèsimos de èuru a su litru.
Sentidu diat tennere? Diat essere un’àtera de cuddas solutziones temporàneas de ponnere a coddu de sos contribuentes ma diat essere netzessària pro sarvare sa banda e aguantare in vida logos meda.
Diamus podere aguantare, m’atrivo galu a repitere, a una cunditzione feti: tocat a agatare ainas chi regulent sa produida de casu e non de late. E serbit a ponnere manu sèria in su guvernu de sas cooperativas ca sunt issas s’aneddu dèbile (pro no narrere àteru) de sa cadena.
In s’ora chi su contu a s’imbesse sighit sena pàusu, sa chistione est ausente dae sa dibata: no nde faeddant in Consìgiu Regionale, no nde faeddant in sos giornales, no nde faeddant sos partidos, no nde faeddant sos candidados a guvernadore.
B’at semper prus su sentidu de bivere in una Sardigna sena guvernu, ausente, trasparente.
Ùnicu consolu? Su Consìgiu de facultade furriadu in podere esecutivu, bonu a nudda (sa bonànima de Nereide Rudas diat naradu), est a beru s’ùltima istatzione de sa bia Crucis.


text:
Intra de unas cantu diis su consillu comunali de Casteddu at a chistionai un’òrdini de sa dii, chi in s’interis est diventau “una motzioni”, apitzus de s’introdusidura de sa connoscèntzia de elementus de lìngua sarda che a elementus de valutatzioni in is cuncurus e in is scioberus.
In custus mesis si chistionat meda de bilinguismu. Custa proposta puru at fatu nasci unu dibatu biu. A nai sa beridadi, in Casteddu s’argumentu no est stètiu mai intèndiu comenti in àterus logus.
Unas cantu cidas a oi seus andaus a fai un’ispetzioni in bia Sanna, in is domus popularis de Santu Giusepi. Seus andaus a biri unu de is medas, tropus problemas de is domus popularis. S’abisita est inghitzada, e ddoi fiat unu pogheddu de stesiada intra de nosu e sa personi chi femus atobiendi. S’intendiat. Candu chi eus cumentzau a ddu chistionai in Sardu, totu est sparèssiu. A s’inghitzu fiat spantau (uno chi est studiau e chi fueddat in Sardu!), apustis prexau. S’est intèndiu “paris”, e “est paris”. Antzis, tenia cosas meda de m’imparai.
Unas cantu cidas agoa ddi apu prenguntau, a traballu, in sa Regioni, aundi iat a depi esisti su bilinguismu, poita a mimi mi chistionàt in Italianu e no in Sardu, e issu m’at arrespùndiu: po arrespetu. “Po arrespetu”. In custus fueddus ddoi est totu su problema de sa lìngua dominanti e sa lìngua dominada, de sa cultura populari e de sa cultura arta.
M’iat a benni de nai chi sa chistioni de sa lìngua est una chistioni de classi. Boleus a dda afrontai? Sa motzioni, chi a sola no introdusit cambiamentas epocalis, serbit a arrespundi a una pregunta: ddu boleus a su bilinguismu? Deu creu chi emus a depi tenni traballadoris de su Comunu chi, in is ufìtzius e in sa citadi, potzant comunicai in Sardu puru. In is palatzinas popularis e in calisisiat àteru logu. Boleus cumentzai unu caminu chi interessit sa populatzioni, su mundu de sa cultura, su mundu de s’informatzioni, su mundu de s’aministratzioni.
Cun custa motzioni preguntaus de introdusi in sa prova a boxi de is proceduras cuncursualis o de reclutamentu chi interessint su Comunu de Casteddu, sa connoscèntzia de “elementus de lìngua sarda” che a elementu de prèmiu cun puntègiu o idoneidadi aciuntiva. Est una proposta graduali. No seus introdusendi sa connoscèntzia de sa lìngua sarda scrita, aici comenti si fait po s’Italianu, s’Inglesu o calisiollat àtera lìngua, ma sa connoscèntzia de “elementus de lìngua sarda”. Est stètiu giai fatu in calincunàteru cuncursu: po esèmpiu, po cumissu de su Cunsillu regionali.
In àteras regionis de s’Itàlia, po esèmpiu in sa Baddi d’Aosta, e provìntzias, po esèmpiu Trentu e Boltzanu, chi no si connoscit sa lìngua de minoria no si intrat a su cuncursu, e bò. S’oponidura chi s’ordinamentu no ddu pirmitit, duncas, no est nimancu de afrontai.
In is cuncursus “elementus” bolit nai calincuna giorronada de stùdiu. Puru is chi no tengant peruna connoscèntzia de su Sardu, duncas, no iant a tenni perunu problema a passai sa prova de idoneidadi cun “elementus de lìngua sarda”. Funt passus piticus, si-ndi depint fai medas àterus in medas àteras diretzionis: in su mundu de sa cultura, de s’informatzioni, de s’imparu, de sa scièntzia, etc…
Ma no si podit giustificai su de fai passus piticus in custu setori poita ca in is àterus no si-ndi faint. Est po nexi de custus gioghitus chi oindii sa polìtica est aici meda disfamada. Teneus unu bisu: chi sa lìngua dominada siat paris a sa dominanti, e impari a issa chi is corpus sotzialis dominantis si pongant paris a is àterus. Nosu faeus sa polìtica po realizai bisus.
Enrico Lobina


text:
“Sardinia Food Awards” premiat sas prudutziones de primore de s'agrualimentare de Sardigna
In sa Mesa – In su 2022 sos “Sardinia Food Awards” sunt lòmpidos a sa de sete editziones e comente in sos annos colados ant premiadu sas mègius produtziones de primore de s'ìsula nostra.
Sa tzerimònia de premiassione s'est isboligada su 9 de su mese de argiolas coladu a Pula, in sos aposentos de su Resort Is Molas.
Tocat a pretzisare ca ocannu sunt istadas 286 sas realidades sardas chi traballande in su campu de s'agrualimentare ant detzisu de leare parte a custu cuncursu e ca sunt istadas 30 in prus de su 2021.
Sos “Sardinia Food Awards” rapresentant una ocasione importante pro sas aziendas sardas, pro ite sunt un'oportunidade ùnica de l'as fàghere connèschere in su mundu de sos espertos de màndigos de primore. Comente semper, ocannu puru s'ànima de custa manifestatzione est istada sa giuria, un'iscuadra de professionistas chi ant dèpidu detzìdere a chie dare su marcu de primore, su matessi chi serbit a tzertificare sa calidade arta se sas produtziones.
No est acabada inoghe: sas aziendas binchidoras de custu cuncursu ant a èssere sighidas passu passu pro un'annu intreu dae s'iscadra de “Sardinia Food Awards”. Sos espertos ant a promotzionare sas realidades chi ant otentu su reconnoschimentu prus artu. L'ant a fàghere a indonu ponende in òpera initziativas de “marketing” e iniziativas cummertziales.
Comente in sas àteras editziones ocannu puru sas setziones de sos “Sardinia Food Awards” fiant unas cantas: binu, ògiu, mele, pasta, pane, butàriga, durches, gelados, insacados, casu, cusservas e marmelladas, licores e peri birra artesana, chi torrat in sa manifestatzione de su 2022 a pustis de àere àpidu una firmada in su 2021 pro more de sa pidèmia de COVID-19. E sos binchidores? Pro sa butàriga su reconnoschimentu prus artu andat a sa “Cooperativa Pescatori Tortolì” e a “Cabras Bottarga”; pro sa birra artesana binchet su “Birrificio 4Mori”; pro sos durches “Dolci e Panadas Oros de Domo”; in sa categoria gelados su prèmiu andat a sa “Gelateria Artigianale Napitia” e a “Druche Taste of Sardinia”; pro su casu binchet su “Caseificio Tertenia” pro sos insacados su primu postu l'otenet “Andrea Zoroddu la Bottega della carne”; pro su pane bio su “Panificio Sunnale”; pro su carasadu su “Panificio Murru e Lai”; pro su pane traditzionale su “Panificio Becciu” e su “Panificio Fancellu Salvatore”; pro sos licores binchet “San Martino Fabbrica liquori di Sardegna”; pro s'ògiu, segundu sas diferentes categorias: s' “Oleificio Sa Mola de Orri”, su “Nuovo Oleificio San Pasquale”, s' “Academia Olearia”, “s'Agriturismo il Giglio”, s' “Azienda Agricola Francesco Piras Corax”; pro su binu bichent sas “Cantine Sardus Pater”; pro sas conservas “Le conserve di Chicco” e pro su mele “Deus Apicoltura”.
Attività realizzata col contributo della Regione Sardegna - IMPRENTAS 2021-2022. LR 22/2018, art. 22


text:
Coronovirus: su Comunu de Bauladu ativat unu serbìtziu de agiudu po is bauladesus
De su 15 de su mesi de martzu 2020 su Comunu de Bauladu at cumentzau una fibera de fatas po afrontai s'apretu coronavirus.
S'aministrazioni comunali at ativau unu serbìtziu po agiudai is tzitadinus cosa sua. Is bauladesus chi tenint dificultadi ant a podi telefonai a su nùmuru 320 4309503 po pediri de ddis comporai is meixinas o de andai a ddis fai ispesa: unu grupu de bolontàrius est traballendi po atendi a is tenint bisòngiu.
In prus, cun nd'una nota de imprenta, su Sìndigu Davide Corriga at fatu isciri a sa popolatzioni ca su 20 de martzu chi benit, a sa una apustis de mesunoti at essi fata un'operatzioni de sanificatzioni in totus is carrelas de sa bidda.
F.P.
Fotografia pigada de Flickr. Autori Daniel Foster


text:
Roberto Anedda
VIDEO
Ballu Launeddas e Sulitu – Luigi Lai, Roberto Anedda, Graziano Montisci e Fabio Vargiolu
Ballu launeddas e sulitu, Luigi Lai suona (sulittu), Roberto Anedda, Graziano Montisci e Fabio Vargiolu alle launeddas, da Enciclope...
Artisti: Luigi Lai . Fabio Vargiolu . Graziano Montisci
Ballu Launeddas e Trunfa – Luigi Lai e Roberto Anedda
Ballu Launeddas e Trunfa, eseguono il brano alle Launeddas Luigi Lai e alla Trunfa Roberto Anedda, da Enciclopedia della Musica Sard...
Artisti: Luigi Lai . Roberto Anedda