text:
Su cordinamentu CAMPOS est un’assòtziu culturale nàsciu in su 2015 e chi riunit sos artistas chi traballant in Sardigna in is artis musicales e poèticas de traditzione orale.
Sa punna principali de su cordinamentu est a amparare custas formas de espressioni tìpicas de s’ìsula nosta, chi de annos si depent cunfrontai cun is mudamentus sotzialis, econòmicos, culturales e de sa comunicatzioni chi funt intraos in sa vida de sos sardos.
Sas Artes Musicalis e Poèticas de traditzioni orali de sa Sardigna rapresentadas in CAMPOS sunt noe:
- Gara de poesia a bolu in otadas
- Cantada campidanesa a mutetus
- Gara de poesia a s’arrepentina
- Gara de poesia a mutos
- Cantu a chiterra
- Cantu a tenore
- Càntigos de crèsia – litùrgicos e paralitùrgicos a bator boghes
- Launeddas
- Mùsica pro ballu sardu a organitu e a fisarmònica
Chentza de bintrare in su meritu de cadauna de custas pràticas musicalis e poèticas, dexet a sutaliniai ca si tratat de unu sistema cumplessu e articuladu chi, mancari tenzat reixinas fungudas in sa traditzione nosta, est bivu etotu in sas biddas e in is tzidadis de totu sa Sardigna e sighit a tenner funtziones de importu aintru de is comunidades e de su cuntestu culturali sardu.
Su nùmeru de praticantes (musicistas e cantoris) variat de arte in arte ma lompet in totu a unas cantu millas, unu nùmeru gasi mannu chi no s’agatat oguali in àteras formas de espressione musicale de calisisiat genia e provenièntzia.
A is millas de praticantes si depent aciungher is apassionados de cantus e sonus, sos espertos, is colletzionistas, is tifosus, su pùbblicu de sas garas e is baddarinos de sos grupos folk e de is piatzas de sas biddas, millas e millas de sardos de cada edade, de dònnia casta e de ònnia livellu de istrutzioni.
Aintru de cada Arte bi sun e nci traballant de diora paricis assòtzios de artistas e apassionaos, chi però ant semper traballadu a sa sola e sentza de cordinamentu, acabendidda a s’ispissu traballendi a proa de pari, sentza de arrennesci a aunire is fortzas pro traballai in manera sinèrgica.
Su cordinamentu Campos naschet propriamenti cun s’obietivu de superare is partziduras, cordinai sas atziones e fraigare un’unidadi forte.
Totunu sugetu chi si potzat cunfrontae in is diferentes cuntestos cun operatoris culturalis e Istitutzionis pùblicas e privadas de autorevolesa arreconnota.
Est pruscatotu in su cunfrontu cun sas Istitutziones pùblicas e privadas chi traballan in su territòriu regionali chi Campos agatat su berdaderu sentidu de s’òpera sua, unu ruolu e una dimensioni chi prus deghent a su grandu valori de sos benes culturales imaterialis chi at s’ambitzioni de rapresentare.
Fainas de is ùrtimus duus annos de vida de Campos:
- Seminàriu de istùdios titulau “Ita agataus e ite nos isetat“, in collaboratzione cun s’ISRE, in Nùgoro cun is rapresentantes de totu is noe artes, rapresentantis de s’ISRE e de s’Universidadi de Casteddu.
- Censimentu de sos artistas e de is cultoris de is noi artes chi at portadu a s’assentamentu in s’assòtziu de giai 500 artistas de is diferentes artes, e de casi 1000 cultores e apassionaos, sos Amigos de is artis.
- Dexinas de adòvios intra is artistas de sas noe espressionis culturalis e is apassionaus espertos, finalizados a s’arrexonamentu asuba de su stadu de s’arte e de sa progetatzioni de atividade de amparu e promotzioni.
- Cuntatos e atòbius cun paricis aministratziones comunalis po cuncordare un’arretza de is comunis (Comunes de is artis).
- Abertura de unu cunfrontu costrutivu cun s’ISRE e collaboratzione cun cussu istitutu etotu.
- Manifestatzione eventu “Sa corte de is artis”, in parternariau cun su comunu de Solarussa, cun sa partecipatzioni de casi 500 artistas: spetàculos, laboratòrius didàticus, presentatziones de librus e proietzionis de filmis etnogràficos, mesas tundas e arrexonadas asuba de limba e artes traditzionales, atòbius cun su mundu de is produtzionis localis, dibàtitos cun operatores scolàsticos, culturalis e de s’informatzioni, totu aintru de duas dies de grandu traballu. Sa Ras at riconnotu e postu sa manifestatzioni aintru de is grandus eventus donendiddi unu contributu mannu. Finas s’ISRE at dadu unu fondamentale e sinnificativu contributu finantziàriu e at arriconnotu su valori culturali de sa manifestatzione e su traballu de amparu e promotzioni de sos benes culturalis chi Campos at atuadu.
- Manifestatzione-eventu “Sa Corte de is Artis” 2017, torra in Solarussa, su coru de sa die fiat mascamenti s’atòbiu cun is aministratziones pùblicas de sa Sardigna e pruscatotu cun is sìndigus de is comunidades sardas. Atòbiu intra de sos previstos de su progetu chi mirat a tesu “Sardigna aberi-mi sa janna” aundi Campos est ponendi-sì is obietivos de importu de fraigai una retza po s’amparu de is benis culturales de sa Sardigna. A sa manifestatzioni ant partecipadu unas cantas deghinas de sìndigos aproillados de diferentis zonas de s’ìsula, sos assessoris regionalis a sa Cultura e a su Turismu e su presidente de s’ISRE chi si sunt cunfrontaus cun sos rapresentantes de Campos. In sa die nc’est stètia s’esibitzione de unas cantas dexinas de artistas de is diferèntis artes acorradas in CAMPOS.
- Su progetu “Sardigna, aberi-mi sa janna” at sighiu cun s’atòbiu cun is iscolas, is universidades, is cunservatòrios de mùsica e is operadoris culturales impinniados in fainas didàticas e progetus chi pertocant sa lìngua e sa cultura de sa Sardigna. Custu adòviu, chi s’est fatu in Sèneghe su 22 de abrili 2018, est istètiu, po un’àtera bia, unu mamentu dedicau a su fràigu de s’arretza pro s’amparu de sos benis culturales sardus cun su tìtulu “Is iscolas aberint is ennas”. Custu aboju at postu galu prus in craru s’urgèntzia de su fràigu de sa retza po s’amparu de is benes culturalis e ambientalis sardos, arretza chi permitat a is scolas, a is maistus e operadores chi traballant po ammaniare materiales didàticos, de tènniri su profetosu agiudu chi podit bènnere dae sas esperièntzias de chini operat in custus setoris, fintzas po progetai atziones pretzisas e camineras didàticas coerentes e rispetosas de is règulas iscientìficas.
- Sàbudu su 5 de maju 2018 in Belvì est prevèdiu s’ùrtimu apuntamentu de organizatzione chi punnat a su fràigu de sa retza, obietivu primàrgiu de su progetu “Sardigna, aberi-mi sa janna“. At a essi sa borta de s’atòbiu intra de CAMPOS e is assòtzios culturalis chi in Sardigna s’incurant de benis culturales materiales, comente pro esempru sos benes archeològicus, e de is benis ambientalis chi rapresentant unu patrimòniu mannu meda e importante, cussu puru abisongiosu de amparu e de una valorizatzioni rispetosa. In totu custas manifestatziones s’ant a podi atobiai, est craru, sas mùsicas e is cantus de is artistas acorrados in CAMPOS.
- Sa sìntesi de totu custas atividades e atòbius at a essi in Solarussa in sa manifestatzioni-eventu “Sa Corte de is Artis” 2018, in ue ant a esser cumbidadas sas delegatzionis de totu is Entes, is iscolas, sas siendas, is assòtzios chi ant a intrare in s’arretza “Sardigna, aberi-mi sa janna“. Una manifestatzioni arrica e articolada, cun espositziones, mustras, presentatzionis, dibatas, cunferèntzias, rapresentatzionis, laboratòrius didàticos e totu cussas initziativas rapresentativas de su grandu potentziali chi sa retza podet tenner po s’amparu de is benis culturalis e ambientales de sa Sardigna. At a essi finas unu eventu musicale mannu cun unu biaxi de artistas: musicistas, poetes e cantadoris.
Situ web: www.cordinamentu-campos.org


c: text/html

text:
pesài , vrb: pesare, pessare 1 Definition pònnere ritzu, prantau, istrantagiau, artzare in artu, a cara a in artu, o fintzes solu unu pagu de no arresurtare in terra; pigare e trantzire a una bandha, pònnere a una parte, chistire; nau de sa pasta e de su pane cun su frammentu, segare de su cumossu e giare sa forma a su pane, ufrare aghedandho (ufrandho si supesat), èssere a puntu giustu po dhu còere; nau de sa fera, fàere essire, giagarare a manera de dha pòdere bíere e cassare Synonyms e antonyms arritzare, ficare, fichire, istantargiai / allogae, coltoire, frànghere, pigai 1, transiri 1 / atrafudhai / seguzare | ctr. crocai, imbasciai, incruai, sèdere Idioms csn: pesare unu muru, pesai una domu = fai unu muru, fraigare una domo; pesare una domo in muros = fai is murus de sa domu; pesàrendhe sos pes dae terra = isbodhiaisí, fai debressi; pesare dae maladia = sanai, cummentzai a si ndi pesai de su letu una borta passau su mali; pesàresi su bentu = cummentzai a fai bentu, andai bentu; pesai is ogus = artziare sa crista, sos ogros, arritzare sa conca pro abbaidare prus in artu; pesai su pani ciuetu = sestare, segare a cantos, onzi cantu unu pane (civraxu, cocòi, àteru); pesare abbolotu, burdellu = pònniri certu, fai certai, certai; pesare arta (una chistione) a unu = certaidhu po ccn. cosa, pigaidhu a tzérrius, nàrriri cosa; pesàresi a cantare, pesare una boghe, una batorina, un'otada = cummentzai o ponnirisí a cantai, cantai una batorina, una curba; pesàresi a boghes = ghetai tzérrius; pesàresi fogu = allúiri fogu, cumentzai a s'istèrriri fogu fuiu; pesare a bolare = bolai, andai a bólidu, fai bolai, isperditziai; pesare sa néula, su nie, su fritu = fai passai sa nébida, sa ní, su frius; pesare de renes = istrantaxai, pruscatotu assusai, andai mellus bèni, istai mellus; pesàrendhe sa domo = tènniri contu sa domu, fai su torracontu de sa famíglia; pesare su ballu = fai su ballu Sentences no as s'ardire pro ti ne pessare dae su letu ◊ po pesai a susu tocat a fai un'iscala a gradinus de telutzas niedhas ◊ a s'albéschida pesat a s'altura su crapalzu (P.Lavra)◊ su pitzinnu est rutu: pesandhelu! ◊ su muru bene pesadu faghet bellesa e onore ◊ su bentu pesat su pruini a remolinadura ◊ ti apu donau dinai po ti ndi pesai sa domu ◊ pesa a ballare, Muschitedha mia! ◊ chi arruit gei si ndi torrat a pesai! ◊ iat bófidu a ndhe dhi torrare a pesare cussa crésia orruta torrada a unu mògoro de pedra 2. comente agabbas de manigare pèsache totu! ◊ da, pesadechela custa cosa, ca amus fatu! ◊ a sa pipia candu est matuchedha nde dhi pesant is orichinus de prata e dhi ponent is de oro ◊ pesadindhe de inoghe, istrizi ca istrobbas! 3. su pane in zerru istentat a pesare ◊ sas córbulas prenas de símula fint ammadricadas dae su sero prima e como fint pesadas ◊ sa pasta no at pesau bene 4. su cani at pesau unu lèpuri, una perdixi ◊ sos canes ant pesadu unu sirvone 5. si essit su sole che pesat sa néula ◊ si andhat bentighedhu tébiu che pesat su nie ◊ si aiat próidu che aiat pesadu custu frizidore ◊ in bidha si pesat unu grandu avolotu contras a Perdixedhu malas trassas ◊ candho pesaiat una boghe isse intumbiat in sas badhes de acurtzu ◊ su tilibirche comente caentaiat sole si pesaiat a bolare ◊ za coitamus a pesare a bolare cussos duos sodhos!…◊ cussu fogu fuidu si est pesadu comogomo ◊ no mi la peses tantu arta ca sinono mi che so andhendhe! ◊ babbu cun Luiginu nci funt torraus a pesai a medau ◊ s'iat pesau unu bentu chi che crocàt fintzes is ogiastos ◊ s'at pesadu nues mannas Surnames and Proverbs prb: chie pesat chito faghet zoronada ◊ s'abbisóngiu pesat su béciu a curri Translations French se lever, soulever, mêler du levain English to get up, to leaven, to raise Spanish levantarse, alzar, fermentar Italian alzarsi, sollevare, innalzare, lievitare German aufstehen, sich erheben, heben, aufheben, aufgehen.
pesài 1 , vrb: pesare 1, pesari 1 Definition fàere totu su chi serbit po contivigiare is pipios fintzes a ch'èssere mannos, fatos a ómines, a féminas; parare e contivigiare bestiàmene, contivigiare prantones, matighedhas po crèschere méngius Synonyms e antonyms allevai, aparai Idioms csn: pesai famíglia, pipius, criaduras; pesare su babbu, sa mama, a ccn. = ndi torrai a su babbu, a sa mama, pònniri a su pipiu su própiu nòmini de s'ajaju, de s'ajaja, de ccn.; pesare a impróveru = nàrriri unu díciu, un'àteru nòmini a unu, fintzas a candu dhi abarrat coment'e annomíngiu Sentences dèu apu pesau seti fillus ◊ cussa fut sa bidhixedha innui si fut pesau issu ◊ beneico sas pretas chi at secatu babbu pro pesare a mie ◊ lu peseint a dulches e a pistocos ◊ sas monzas ant batiu pitzinnas òrfanas pro las pesare ◊ tue ses male pesau e male chischiu ◊ su pitzinnu fit pesadu a pibinos, visciadu ◊ como no est che candho bos sezis pesados vois ◊ in cuss'iscola pesant is ragionieris 2. innoxi, ca tengu logu, pesu pudhas, cunillus e àterus animalis ◊ si lassant bibos solu sos crapitos de pesare pro crèschere su tazu ◊ amus innetiadu e pesadu sos ozastros pro los iferchire a olia ◊ nosu pesamus su procu e mammai fiat su sartitzu 3. Fulanu at pesadu su frade mannu mortu de dirgràssia triballendhe, candho at tentu su primu fizu ◊ fit bragheri ca su ghéneru lu aiat pesau 4. a minore li naraiant goi e goi, e gai bi che lu ant pesadu, a impróveru Translations French élever English to bring up, to breed Spanish criar Italian allevare German aufziehen, erziehen, züchten.
pesài 2 , vrb: pesare 2 Definition fàere pesu e, in cobertantza, agatare o èssere dificurtosa una cosa, mala a padire; pònnere cosa in sa pesa e iscumbatare su pesu chi faet in grammos o múltiplu; cunsiderare, provare a bíere o cumprèndhere méngius a unu o una cosa, una chistione po dha connòschere bene Synonyms e antonyms tantare / cunfígiri Idioms csn: pesai a grussu = furai in su pesu; pesàresi (nau de duus po comenti faint s'unu cun s'àteru) = andai de acórdiu Sentences sa linna frisca pesat de prus ◊ pesat prus su prumu chi no su ferru ◊ sa ní pesat asuba de is àrburis e dhas iscòsciat ◊ balla ca a mandhare fizos a istudiare a su póveru li pesat! ◊ onzunu depet istare in càncaros suos, ca no depet pesare a sos àteros 2. pesamí su pani ca tengu pressi! 3. sa pessone cheret bene pesada pro ischire it'est! ◊ pesa sa peràula innanti de faedhare! ◊ isciu cantu pesas 4. sogra e nura no si pesant Etymon ltn. pe(n)sare Translations French charger, peser, pondérer, réfléchir English to weigh, to consider, to lie Spanish cargar, pesar, pesar, ponderar Italian gravare, pesare, ponderare German lasten, belasten, wiegen, abwiegen, abwägen.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
aghedhósu , agt Definizione nau de cosa modhe, chi est unu pagu tostada solu segundhu su tretu o segundhu sa calidade Sinonimi e contrari cadhosu / duraghe Frasi su lardu de su súmene est aghedhosu ◊ sa ua litàchina est calidade aghedhosa, bona a pabassa ◊ su péssighe duraghe zughet sa purpa aghedhosa Etimo srd. Traduzioni Francese pavie Inglese clingstone Spagnolo duro (dicho de algo que suele ser blando) Italiano duràcino Tedesco hartfleischig.
allinnài, allinnàre , vrb rfl Definizione fàere a linna; fàere o segare linna; pònnere linna, comente faent is matas creschendho Sinonimi e contrari intostare / linnai 2. issus teniant diritu de allinnai in is arrius 3. su fenu mi allinnat apetotu - naràt su burricu - Etimo srd. Traduzioni Francese lignifier Inglese to become wood, hardening of a grass Spagnolo hacerse duro como madera Italiano farsi légna, indurirsi di un'èrba Tedesco holzig werden.
apisidhíu , pps, agt Definizione de apisidhiri Sinonimi e contrari apisidhau, intostadu, tostu 2. totus si funt bolaus e fuius a coru istrintu e apisidhiu (G.Melis) Traduzioni Francese rassis Inglese stale Spagnolo duro Italiano rafférmo Tedesco altbacken.
chídrinu , agt: chírdinu, cídrinu, círdinu, crídinu, crítinu Definizione nau de materiale, chi est sugetu meda a si fàere a farinos, a si segare; chi est tostau, o si est intostau e abbarrat téteru; nau de gente, chi essit deretu, lestru, a s'immurrada o iscontróriu, o chi est téteru in sa persona, chi no faet contu de is àteros Sinonimi e contrari àrridu, bídrinu, fracadinu, gríghine, stocatzinu, trajadu, tzacaditu / càdriu, crispu / téteru | ctr. lentu Modi di dire csn: andhare a passu crídinu = andhare a passu cràdiu, lestru; círdinu che fusti, che tzinníbiri, che bacagliari = téteru che fuste; nàrrere una cosa a chírdinu = nàrrere, dare órdine cun frimmesa e severidade Frasi sa cosa crídina comente la tocas si faghet a cantos ◊ su zuncu est chírdinu candho est sicadu meda ◊ est círdinu che incibixiau 2. fiat círdinu, pariat mortu ◊ dhu portat a su costau cídrinu che unu fusti! ◊ fiat unu sennori langinu, círdinu che furconi, incilliu e umbrosu ◊ tèngiu is manus círdinas de su frius ◊ su cuadhu fut sèmpere cun sa coa in artu e chídrina, currendho 3. s'incapat chi est essidu crídinu: no at nadu mancu "Bah"! ◊ che esseit chídrinu chena saludare a nesciunu Etimo ltn. citrinus Traduzioni Francese rigide et fragile Inglese rigid Spagnolo duro y frágil Italiano rìgido e fràgile Tedesco starr und zerbrechlich.
lessoíni , nm Definizione calidades diferentes de una matessi erba chi faent in logu de terra salamata Sinonimi e contrari sassoini* Terminologia scientifica rba, Sarcocornia fruticosa, Salicornia europaea Traduzioni Francese salicorne Inglese salt-worth Spagnolo sosa alacranera, salicor duro Italiano salicòrnia Tedesco Salicornie.
orijibesànte , agt Definizione chi pecat a origas, chi intendhet pagu Sinonimi e contrari surdànciu, surdatzu, surdíghinu | ctr. orijilébiu Etimo srd. Traduzioni Francese un peu dur d'oreille Inglese hard of hearing Spagnolo duro de oído Italiano sordastro Tedesco schwerhörig.
ortíciu , agt: antitzu, ortiju 1, ortitzu Definizione chi est naschiu chentza lómpiu, chentza cumpriu: dhu narant de pipios, de animales (e de frutuàriu puru candho no lompet e ndhe orruet); si narat fintzes de cosa chi creschet pagu, a trebballu / ou ortíciu = criadu cun sa corza modhe, chena su pizu tostu Sinonimi e contrari agurtitu, agurtiu / ingatzinau / agurtidura, aurtíngiu | ctr. cumpridu, lómpidu / imbénnidu, losanu Frasi cani impressia catzedhus ortitzus Etimo srd. Traduzioni Francese abortif, grêle Inglese abortive, hard Spagnolo abortivo, duro, penoso, premioso Italiano abortivo, stentato Tedesco abortiv, verkümmert, kümmerlich.
surdíghinu , agt Definizione nau de ccn., chi pecat a origas, chi est unu pagu surdu Sinonimi e contrari surdànciu Etimo srd. Traduzioni Francese un peu dur d'oreille Inglese hard of hearing Spagnolo duro de oído Italiano sordastro Tedesco schwerhörig.
tostàdu , pps, agt: tostau Definizione de tostare; chi si est intostau, fatu tostau (fintzes mortu), chi no si lassat púnghere e ne segare cun facilidade, chi a dhu incracare no cedet; nau de gente, chi perricat, abbétiat / min. tostaxinu / tostau che perda = tostu che balla, tostu meda Sinonimi e contrari istirau, tiradu / intostadu, tostu / abbetiosu | ctr. abbàmbiu, lenu / gevi, modhe 2. bai ca in su brodu su cocòi tostau gei s'est ammodhiau! ◊ a Luisu in fàbbrica dhu poniant cun su picu a iscrostai tzúcuru chi si fiat callau e sidhau, prus tostau de su cimentu ◊ mi fatzu un'ou a tostau po cenai ◊ Pepe su pane tostau dhu bolet sèmpere a supas 3. babbu tuu parit tostaxinu ma… su coru no dhu portat de pedra! Traduzioni Francese tendu, ferme, dur Inglese strained, hard Spagnolo tenso, duro Italiano téso, consistènte, sòdo Tedesco straff, fest.
tóstu , nm Definizione nau de cosa, chi no si lassat púnghere, segare, trebballare, istrecare, incrubare; nau de gente, chi no si lassat cumbínchere, fintzes chi si credet meda e no s'indruchet a s'àteru, chi portat face manna, chi no sentit bregúngia Sinonimi e contrari abbadherigadu, tostadu / mannósigu, superbiosu / sfaciu | ctr. gevi, modhe Modi di dire csn: t. che balla = tostau che pedra; rispòndhere o faedhare a tostu, a sa tosta = azummai chentza chèrrere faedhare, coment'e chi sas peràulas li costent, coment'e unu chi si cret meda; ou cotu a t. = chi zughet cazados arbu e oidedhu; fàghere a tostu (nadu de su andhare de su corpus) = fai ladàmini tostau, a trabballu Frasi sa terra, coment'est tempus meda chentza pròere, est tosta ◊ tosta est sa pedra! 2. a su ricu l'agatas sempre tostu ◊ at imbucadu a ríere… fit tostu de su risu! 3. si ndhe riet a tostu a tostu poi tzinnit de oju a sa comare ◊ custu no l'at pótiu bajulare e rispondhet a tostu a s'ifachílliu de su maridu Etimo ltn. tostus Traduzioni Francese dur Inglese hard Spagnolo duro, firme Italiano duro, sòdo Tedesco fest.


text:
Atore
Artìculu in LSC
Un'atore est una persone chi rapresentat o interpretat un'ala o una parte in un'ispetàculu teatrale, tzinematogràficu, televisivu, radiofònicu o de carrera.
IstòriaModìfica
Sa prus antiga fonte istòrica a pitzu de sos atores est ligada a unu testu de sos Veda, in ue benint frunidas racumandatziones de ritu a unu grupu de atores-satzerdotes chi rapresentaiant su teatru primitivu indianu.[1] Su primu casu documentadu de retzitatzione in su mundu otzidentale fatu dae un'atore torrat a su 530 a.C., cun probabilidade su 23 de santandria, (cando chi sas mudas in su calendàriu in sos annos faghent in manera chi siat difìtzile determinare sa data bera) cando s'atore gregu Tespi est artziadu in su palcu in su Teatru de Atene in ocasione de sas festas de Diònisu e fiat devènnidu su primu a faeddare comente a unu pessonàgiu in una rapresentatzione. Sos espedientes de sa narratzione sunt istados deretu rivolutzionados. Prima de s'imbentu de Tespi, sas istòrias beniant tramandadas cun poemas, mùsica e dantza ma cun narratzione in sa de tres persones: nemos aiat assùmidu s'ala de su pessonàgiu de s'istòria. In onore a Tespi, sos atores sunt istados mutidos Tespiani. Galu oe, in sensu metafòricu, si narat "artziare in su carru de Tespi" referinde·si a chi printzìpiat sa carriera de s'atore. Unu mitu de su teatru tramandat finas a oe chi Tespi esistat comente a ispìritu malu e sos disastros in su teatru a bortas si pensat chi siant cunsighèntzia de s'interventu ispiritescu suo.
NotasModìfica
- ↑ Universo, vol. 1, Novara, De Agostini, 1962, p. 27.


text:
Computer
Articulu in logudoresu
Unu computer, o elaboradore , o puru carculadore est una màchina chi elaborat datos sighende una lista de istrutziones.
Sa caraterìstica chi distinghet sos carculadores modernos dae sas àteras màchinas est su fatu chi custos podent èssere programados. Si podet dare una lista de istrutziones (su programa) a s'elaboradore, e custu ddas cunservat e ddas podet esecutare in unu momentu apostivigadu.
Su tipu de elaboradore prus connotu est s'elaboradore personale (PC), categoria in ue sunt incluidos s'elaboradore de mesa (desktop) e s'elaboradore portàtile.
Una forma de elaboradore pagu cunsiderada ma meda prus difusa sunt però sos sistemas "embedded", carculadores piticos e simples, impreados pro controllare àteros dispositivos: dae sos robots industriales a s'istrumentatzione de sos aeroplanos, dae sos telèfonos cellulares finas a sos gioghitos pro pitzinnos.
Ateros tipos de elaboradores:
- Supercarculadore: sunt sos elaboradores cun prus potèntzia de càrculu e pro custu sunt sos prus caros e ocupant unu logu mannu. Is prus poderosos de oe a s'ispissu sunt cumpostos dae chentinas o fintzas migias de elaboradores comunes, postos in retza pro traballare in paris a su pròpiu problema (cluster).
- Server: sunt elaboradores ispecializados a mòvere e ingendrare sos datos chi biàgiant in una retza informàtica. Sos giassos internet, pro esempru, sunt acasazados a intro de is servers.
- Workstation: sunt carculadores sìmiles a sos elaboradores personales, ma prus poderosos de sa media, dedicados a traballos chi rechedint càrculos intensivos comente su CAD, sa gràfica 3D, etc.
- Mainframe o sistema centrale: sunt elaboradores impreados in siendas e istitutziones mannas pro cunservare ed elaborare datos de importàntzia critica, cun grandu afidabilidade e in cantidades mannas.
Sos elaboradores sunt màchinas digitales, ca elaborant signales e informatziones in forma numerica. Mancari chi in sa istoria sunt esistidos carculadores chi impreaiant in sos tzircuidos de càrculu issoro su sistema de numeratzione deghimale, a dies de oe is elaboradores isfrutant s'algebra de Boole e su còdighe binàriu.
Istòria[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Sas primas màchinas cunsideradas comente elaboradores modernos sunt de sa metade de su sèculu XX (1940-1945), mancari chi su cuntzetu de elaboradore giai esistiat (castia àbacu e àteros carculadores mecànicos). Sos primos elaboradores eletronicos fiant mannos comente una abitatzione, e consumaiant una energia parìvile a cussa de chentinas d'elaboradores personales (PC) de oe. Is elaboradores modernos sunt realizados cun tzircuidos integrados, sunt meda prus poderosos (milliones de bortas prus), e ocupant unu logu meda minore: podent èssere prus piticos de unu relogiu de burtzu.
Cumponentes[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Sos elaboradores sunu formados dae una cumponente fisica (hardware), e dae su software. Pro su chi s'atenet a s'hardware, su modellu chi si fundant is elaboradores de oe est s'architetura de Von Neumann, chi distinghet 4 cumponentes:
- S'unidade d'elaboratzione tzentrale (in inglesu CPU): est su cherbeddu de s' elaboradore. Custu cumponente esecutat sas istrutziones cuntennidas in is programmas. S'unidade tzentrale est cumposta comente minimu dae una unidade de controllu CU (in inglesu control unit), chi leghet dae sa memòria sas istrutziones, ddas esecutat, e nde iscriet su resurtadu in charchi registru o in sa memòria torra, e dae una unidade aritmeticu lògica (ALU) chi faghet sos càlculos e sas operatziones lògicas. Meda CPU de oe cuntenent ateras unidades puru, comente una unidade de càlculu in vìrgola mòbile (FPU) e/o una unidade de gestione de sa memòria (MMU).
- Sa Memòria Printzipale: est su dispositivu chi cuntenet sos programmas e sos datos impreados durante su funtzionamentu de su carculadore. Si distinghent duos tipos de memòria: sa memòria ROM (Read Only Memory), chi est unu tipu de memòria chi podet èssere leghida ma no iscrita, e sa memòria RAM (Random Access Memory) chi podet èssere iscrita ma chi isperdet sos datos cando s' elaboradore bennet istudadu. Pro cunservare sos datos cando su carculadore est istudadu si impreant dispositivos de memòria de massa (castia prus a suta).
- Su sistema de intrada/artziada (input/output): est sa regorta de sos dispositivos chi permitint a s' elaboradore de comunicare e cuncambiare datos cun s'esternu. Sos prus fàtziles de reconnòschere sunt sos chi tenent una cumponente fisica evidente, comente sa tastiera, su mouse, su scanner, s' impressadora, etc. Dispositivos de Input/Output meda sofisticados presentes a intro de is carculadores sunt sas ischedas graficas (chi permitent a sos carculadores de mustrare testos e figuras in unu monitor), e sas ischedas audio. Una categoria de importu mannu sunt sos dispositivos de memòria de massa, comente sos discos tèteros (o Hard Disk), e sas unidades pro sos discos oticos, comente sos CD o sos DVD.
- Unu Bus de sistema, chi est un dispositivu chi cunlegat sos tres cumponentes de a pitzu, e ddis permittet de comunicare. A sa grussera si podet identificare su Bus cun s'ischeda printzipale de s'elaboradore.
Pro su chi s'atenet a su programariu (software) tocat a narrere chi sas istrutziones nadias chi sas CPU podent esecutare sunt meda simples: summare unu nùmeru a un ateru, iscostiare unu datu dae unu logu a un ateru, imbiare datos a ateros dispositivos, etc. Pro custu sos programmas de oe, chi sunt cumpostos dae milliones de istrutziones, sunt disvilupados guasi semper cun limbagios de programatzione prus sofisticados, chi unu programa compiladore o interprete, traduet in su còdighe machina chi sa CPU podet esecutare.


text:
Gherra de Indipendèntzia de Istados Unidos
Artìculu in LSC
Sa Gherra de Indipendenèntzia Americana, narada fintzas Rivolutzione Americana (in inglesu American Revolutionary War o American Revolution), est istada una rebellia chi intre su 1775 e su 1783 is trèighi colònias norti-americanas ant opostu a sa Grandu Britànnia, tando pàtria issoro.
In s'inghitzu sa gherra pertocaiat petzi su territòriu de is colònias, ma s'intrusida de àteras potèntzias coloniales de Frantza e Ispagna in agiudu issoro e de Assia e Eletoradu de Hannover in agiude de is britànnicos, at tentu a cusseguèntzia s'ispaghinadura de is cumbatimentos a s'Europa, is Antillas e Ìndias Orientales.
Sa gherra at tentu orìgine comente rempellu de medas americanos a is tassas impostas de su parlamentu britànnicu, chi a pàrrere de issos fiant illegìtimas.
Cuntestu Istòricu[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Su Parlamentu de Londra esigiat chi is sugetos americanos cuntribuirent a is pagamentas de is ispesas de s'Impèriu de Amèrica de norti. Sa gherra de is sete annos fiat finida isceti de pagu tempus e s'Inghilterra s'agataiat economicamente in aprentu mannu.
Chirchende de torrare a s'assentare aiat tando pigados duas mèdidas: su Sugar Act, chi poniat impostas pro s'importatzione de prodotos a is colònias, e su Stamp Act, chi imponiat bullos subra documentas uffitziales e giornales.
Controiat intames onni possibilidade bera de isvilupu autònomu de is colònias, chi fiant bidas che logos de coberada de materiales primàrgios, lassende duncas a sa Grandu Britànnia monopòliu industriale.
In paris tempus sa dominatzione frantzesa fiat agabbada cun sa gherra de is sete annos, chi permitiat a is colònias de non tènnere prus bisòngiu de cuss'amparu istrintu chi fintzas a tando fiat istadu resone printzipale de ligòngiu a sa pàtria.
Su debodu fiat creschende fintzas pro ite is colònos fiant delùdidas chi non ddi èsseret permìtidu de s'ispaghinare in is regiones de su cuntinente a s'estu de su Mississippi - chi cun sa gherra fiant passadas a s'impèriu britànnicu - e iscuntressados de totu is privilègios chi sa Grandu Britànnia teniat a dannu de issos.
Tributos[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
A custu cuadru andaiat a s'azunghere sa boluntade de su Parlamentu de ddis impònnere òbbligu de pagamenta in benes de importu pro is americanos.
In su 1765 su guvernu inglesu aiat impostu a is colònias una tassa de bullu, chi giai si pagaiat in sa Grandu Britànnia, segundu chi s'usu cale chi siat de paperi cheriat pagadu, cun unu bullu.
Segundu is printzìpios de libertade inglesos is tassas cherint adduidas de is cuntribuentes pro èssere balidas. Is colònos, contrarios, aint postu a cunditzione de pòdere elèghere rapresentantes issoro pro su Parlamentu de Londra, o de èssere esonerados de onni tassa.
In fache a custas protestas e cunditziones su bullu fiat fulliadu e cambiadu cun impostas inderetas subra unas cantas mertzes (paperi, vernissu, prumbu, te) chi is colònias betiant de Inghilterra.
S'importu econòmicu de custas tassas fiat mingu, teniat mescamente bàlida simbòlica, pro cumproare s'archidu chi su Parlamentu teniat de cumandare tributos a totu is sugetos de s'impèriu.
Is colònos sighiant nointames a no èssere de acòrdiu, sa chistione no aiat agatadu determinu e in su 1770 totu is tassas fiant abolidas, franca sa pro su te.
Cumpangia de Ìndias Orientales[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
In su 1773 sa Cumpangia Inglesa de Ìndias Orientales aiat otentu de su Parlamentu deretu de bendere in esclusiva su te chi betiat de Tzina, boghende·nche is americanos de su giru de affàrios subra chi fintzas a tando issos si fiant pòdidos apoderare.
Is cummertzantes americanos de te aiant duncas cuncordadu una boicotadura de is mertzes inglesas, cun s'agiudu de s'opinione publica e de s'organizatzione populare Sons of Liberty (Figios de sa Libertade).
S'efetu prus ladinu de sa protesta fiat acuntèssidu su 16 de nadale 1773, cando unos cantos òmines chi faghiant parte de is Sons of Liberty, fiant artziados a naves de sa Cumpangia in su portu de Boston e nch'aiant ghetadu a mare totu su càrrigu de te (acuntèssida nodia comente Boston Tea Party - Sa Festa de su Te de Boston).
Su guvernu inglesu aiat tando blocadu su portu e chircadu de bogare a su Massachusetts onni autonomia amministrativa, mandende·nche unu grupu de funtzionàrios nominados de su re.
Cuntrollu de s'Ispaghinadura Territoriale[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
A custa cunditzione, giai meda tostada, si fiant azuntas s'aprobatzione in su Parlamentu de leges, cunsideradas de is colònos non subiscàbiles (Intolerable Acts).
A segus de custas fiat aprobada fintzas sa Lege subra su Quebec (Quebec Act), chi afiantzaiat a is noos sugetos de Cànada de natzionalidade frantzesa libertade religiosa e tzivile, e chi assignaiat a su Cànada totu is territòrios a su norti de su frùmene Ohio, chi is bividores de is trèighi colònias ammeriaiant de ocupare.
S'Inghilterra cheriat duncas limitare s'ispaghinadura territoriale de sas trèighi colònias e chirchende de ddos allacanare a s'estu de is montes Apalacos, ma fintzas pro ite bolliat lassare terras a is indigenos.
Is colònos aiant retzidu custa detzisione che unu atu ispòticu e unu lìmite a sa libertade issoro, chi de su restu pediant de ochire totu is populos nativos pro si nde faghere meres de is terras. Is indianos fiant difatis bidos che pessones inferiores chi biviant in logu de eremidu.
A is Leges non Subiscàbiles, si depet su fàghere prus lestra sa rebellia.
Pèdidas de su Cungressu Cuntinentale[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
In s'atòngiu 1774 su Cungressu cuntinentale si fiat atobiadu in Filadèlfia. Totu is rapresentantes de is colònias francu sa Geòrgia b'aiant pigadu parte.
Aiant dètzididu pro s'autonomia amministrativa e sa boicotadura sistemàtica de is mertzes inglesas, chi cheriat impòsta fintzas a fortza a is chi refudarent de ddu fàghere de contu issoro.
Non si chistionaiat galu de ischirriadura e tando Benjamin Franklin s'agataiat in Inghilterra, traballende pro unu progetu de costitutzione de unu impèriu federale in ue onni colònia diat tènnere manna autonomia mancari fidele a su re.
In realidade, in is colònias de norti giai si naraiat ca sa solutzione prus de cumbènnidu diat èssere s'indipendèntzia ebbia.
Sa Gherra[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
A s'inghitzu de sa gherra is colònos teniant petzi sordados volunteris, is minutemen.
Fiat gràtzias a su cuntributu de su generale prussianu Friedrich Wilhelm von Steuben, in su 1778, e de s'interventu frantzesu chi is tropas americanas ant pòdidu èssere addestradas de manera chi podiant acarare unu esèrtzitu comente su de s'Imperiu Britànnicu.
Fiant alleados inglesos fintzas is nativos Mohawk e is Irochesos ghiados de su capu Thayendanegea, naradu in inglesu Joseph Brant, ma custos fiant ochidos de su generale de Istados Unidos Sullivan in su 1778. Is 30.000 mertzenàrios de Assia ghiados de su generale August Nettardt fiant imbetzes bìnchidos in su 1783 e torrados a mandare in pàtria.
Batallas de Lexington e Concord[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Su primos cumbatimentos fiant acuntèssidos in s'abrile de su 1775 in in biddas de Lexington e Concord.
In lexington is tropas americanas fiant abisadas in antibìtzu de s'arribu de is inglesos e si nche fiant ispèrdios in antis chi bi lomperent.In Concord aint tentu durada de una bintina de minutos, e a sa fine is minutemen si nche fiant fuidos lassende oto mortos e deghe ingotos, contra petzi unu ingotos intre is inglesos.
Imbàtidos in Concord is britànnicos aiant postu fogu a si depòsitos prenos e fiant mòvidos fache a Boston. Fiant però atacados de 450 colònos e mancari cun medas difficultades èsserent resissidos a tocare de in antis fiant torrados a segus chentza finire de cumbatere is colònos, chi ddis fiant curtos in fatu e ddus aiant afracados in unos cantos apostamentos.
Cun custas acuntèssidas aiat tentu inghitzu sa gherra. Sa formatzione de unu esèrtzitu Cuntinentale aiat tentu logu su 31 de maju 1775, e su cumandu fiat pigadu su 15 de làmpadas de George Washington.
Batalla de Bunker Hill[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
A fatu de s'ordìngiu de s'esèrtzitu, is sordados americanos aiant chircadu de atacare Boston, ma fiant resissidos a cunchistare petzi duos montigros in is intòrinos: Bunker Hill e Breeds Hill, intre su 12 e su 15 de làmpadas 1775.
A mangianu de su 17 de làmpadas is iglesos aiant cannonadu Bunker Hill, de in ue is americanos, ischiende chi diant èssere atacados aiant giai trasferidos is tropas a Breeds Hill, prus arta e difendibile.
In sa lòmpida a su montigru is inglesos aiant a fines bìnchidu sa batalla, ma a prètziu caru, sende ca aiant pèrdidu 304 sordados, 741 fiant ingotos e 5 ispèrdidos. Is americanos aiant tentu isceti 172 mortos e 273 ingotos, e a coa si fiant pòdidos retirare.
Su resurtadu fiat a balangiu de is americanos chi, mancari aerent perdidu, fiant resissidos a acarare unu esèrtzitu meda prus nùmerosu e addestradu de su de issos. S'Esèrtzitu Cuntinentale fiat difatis cumpostu de òmines ammesturados impare chentza de règulas e cun pagu achipàgiu e mancu cannones.
Campagna Canadesa[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Una de is timorias prus mannas de s'Esèrtzitu Cuntinentale fiat chi de is bases inglesas de Cànada poderent arribare atacos de terra, chi fiant prus simpres de organizare e teniant costos prus baratos. Sa cunchista de is tzitades canadesas non pariat incolliosa de otènnere, pro ite is fortzas militares briànnicas non fiant cumpostas de prus de 1000 òmines in ie, e fintzas pro ite pentzaiant de retzire agiudu de is anglo-canadesos. Detzidiant tando de atacare.
In realidade sa campagna canadesa, de totu de sa gherra de indipendèntizia est istada unu de is isciàscios prus graes penados de is colonos.
S'ispeditzione fiat cumposta de 8.000 òmines partzidos un duas colonnas deretas s'una a Montréal e s'àtera a Québec. Partidas in su cabudanni de su 1775, giai a s'iscumpassu de sa làcana cun su Cànada is tropas si fiant acatadas chi ne is anglòfonos ne is francòfonos ddos bidiant comente liberadores e pagus meda fiant is chi ddos cheriant agiudare.
Su 13 de santandria Montréal fiat nointames ocupada. In ierru is duas colonnas si fiant torradas a aunire a curtzu de sa tzitade de Québec, ma fiant in cunditziones malas, cun prus de 500 òmines mortos, paris nùmeru de disertores e unos milli òmines chi si fiant refudados de torrare a firmare sa ferma voluntària a s'iscàdere. Su fritu fiat faghende maladiare is sordados e susetotu si fiat ispaghinende su vailogu.
Sa note de su 30 de nadale Québec fiat atacada. Su resurtadu fiat unu degòlliu pro is colonos, cun 500 mortos in su campu de gherra e 200 in is dies a sighire pro is feridas. Sa perta de òmines fiant tropu e su cuntrollu de Montréal fiat a sa fine torradu a is inglesos.
Cunchista de Boston[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
S'esèrtzitu americanu fiat impertantu e mancari totu comintzende a tènnere unu òrdine. Is sordados teniant a fines una montura paris pro si connoschere in su campu de batalla, is fàbricas de Massachusetts e Pennsylvania fiant produende armas, is cannones fiant istados percurados e susetotus is òmines, medas de chie no aiant mai cumbàtidu, teniant unu pagu de annestru.
S'esèrtzitu inglesu fiat intames chirchende de agatare s'atrèmenu pro annichilare is rempellos ma torrare a ammasedare is colònias chentza de riscu de faghere revessas chi iscontzarent is raportos una borta pro totus.
Sa ghiadura de is operatziones militares fiat dada a su generale William Howe, chi aiat regortu 1600 òmines e ddos aiat mandados a ocupare sa Carolina de Nord, in ue però su 27 de friàrgiu 1776 fiant abruverados in sa Batalla de Moore's Creek Bridge, in is intòrinos de sa oe narada Wilmington.
Howe aiat dètzididu tando de si retirade de Boston, in ue is inglesos fiant istabilidos e de movere in una tzitade prus fidada e defendìbile.
De su cantone americanu, su generale George Washington, in paris tempus fiat resissidu a ocupare su montigru de Dorcester High e puntaiat su portu cun is cannones.
Cando aiat bidu chi is inglesos fiant giai imbarchende·sì subra de naves e andende·si·nche, aiat firmadu s'atacu. Duas chidas a pustis su 17 de martzu, cun is ùrtimos sordados inglesos andados, fiant calados a sa bidda, e acabidados che liberadores. Fiat sa prima borta chi unu territòriu de colònos non fiat tentu a suta de su cuntrollu miltare britànnicu.
Firma de sa Decraratzione de Indipendèntzia[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Is inglesos fiant iscarcados in Halifax, Cànada e aiant giai tentu una atèra derrota chirchende de cunchistare Charleston, in Carolina de Sud.
Su 7 de làmpadas de su 1776 su Cungressu si fiat atobiadu pro si consultare subra sa proposta de indipendèntzia. Su generale Howe a ddis aiat respostu a tenora, ghiende unu esèrtzitu de 22.000 òmines inglesos e de s'alleada Àssia, isbarchende a Staten Island, a fache de New York.
Sa primatzìa in sordados de is iglesos fiat tropu. Non aende possibilidades de binchere, su generale Washington aiat detzìdidu de si cuntzentrale pro impedumare s'auniamentu de s'esèrtzidu ghiadu de Howe cun un'àteru, ghiadu de su generale John Burgoyne chi fiat assortende de Cànada.
Su 4 de trìulas de cuss'annu in Filadelfia fiat impertantu istadu aprontadu unu documentu de Thomas Jefferson, John Adams e Benjamin Franklin, firmadu de is delegados de totu is trèighi colònias: New Hampshire, Massachusetts, Rhode Island, Connecticut, New York, New Jersey, Pennsylvania, Delaware, Maryland, Virgìnia, Carolina de Nord, Carolina de Sud e Geòrgia si costituiant in s'istadu nou de Istados Unidos de Amèrica.
In paris tempus in Europa is bisuras de is guvernos subra su chi fiat suntzedende in Amèrica fiant cambiende e Benjamin Franklin fiat partidu a manu de Parigi pro cumbinchere su re de Frantza, Luisu su XVI a s'alleare cun issos.


text:
Memela
Locus: 55°42′27″N 21°8′34″E
Numerus incolarum: 164 310
Zona horaria: UTC+2, UTC+3
Situs interretialis
Nomen officiale: Klaipėda, Memel, Kлaйпeдa, MeMeлb, Memel, Memel, Klaipéda, Klaipėda
Gestio
Procuratio superior: Klaipeda City Municipality
Geographia
Coniunctiones urbium
Vide etiam paginam discretivam: Memela (discretiva)
Claipeda (Lituane: Klaipėda), olim Memela (Germanice: Memelburg seu Mimmelburg) est solus portus maritimus Lithuaniae ad Mare Balticum. Erant 183 828 incolae anno 2008, anno autem 1989 202 900. Claipeda hodierna portus traiectus est inter Sueciam, Daniam, et Germaniam. Sita est apud ostium Memelae fluminis.
Historia[recensere | fontem recensere]
Claipeda a tribubus Balticis saeculo 12 condita est. Perdiu erat Prussiae Orientali et Memel vocabatur.
Haec urbs portus ab Equitibus Teutonicis in 1252 condita est, et nota est ut Castrum Memele. Anno 1254, Memelae ius urbanum Hanseaticum data est. Ab Equitibus Teutonicis haec area conversa est ad religionem Christianam. Pax ad Mare Mełno finem inter Prussiam et Lithuaniam fixit. Memela in Prussia inclusa est, et hic finis immutatus erat usque ad 1919; fuit inter fines diuturnissimos Europae.
Anno 1474, Memela a Lege Culmensi urbium Prussicarum gubernata est. Anno 1525, Memela ducalis, sub Alberto Brandenburgensi conversa est ad Lutheranismum. Hoc erat principium prosperitatis pro urbe et portu, quia Prussia Ducalis erat feudum Polonicum et serius pars Reipublicae Poloniae et Lithuaniae. Haec urbs finalis erat portus pro Lithuania, et benefacta est a loco prope ostium Memelae fluminis. Haec prosperitas finita est inter 1629 et 1639 quando Memela invasa est a Suecia. Pluries restaurata est, et 75 anni postea multi homines in Memela a pestilentia caesi sunt. Cum creatione foederati Germaniae anno 1871, Memela fuit urbs maxime septentrionalis et orientalis Germanica.
Anno 1919, Memela sub protectione Foederis Triplicis data est. Post Pactum Versaliarum, terra circum Memelam separata est a Germania, et autonomia sub occupatione Francica instituta est. Milites Lithuani autem sub Budrys praefecto anno 1923 aggressi sunt, et Franci milites exierunt. Memela a Regno Germanico annexa est 22 Martii 1939, post annexationes Austriae, Sudetenlandiae, et Cechoslovachiae.
In dimicationibus Belli Orbis Terrarum II, ab fine 1944 ad 1945, incolae fugerunt, et urbs capta est ab Exercitu Rubro Ianuario 1945 et reddita est Lithuanae reipublicae sovieticae.
Multi incolae deportati sunt Siberiae, et ceterum Germaniae.
Memela a 1947 nominata est Claipeda, pro nomine Lithuano.
Claipedenses clari[recensere | fontem recensere]
- Simon Dach, 1605–1659, poeta
- Michael Wohlfahrt, 1687–1741, dux religiosus Americanus
- Fridericus Guilelmus Augustus Argelander, 1799–1875, astronomus
- Georgius Adomeit, 1879–1967, pictor Americanus
- Hans Henning Atrott, natus 1944, philosophus Germanicus
Nexus externus[recensere | fontem recensere]
- Situs officialis (Anglice, Lituane)
- Historia Memelae et Claipedae (Anglice)
- Claipedae Universitas (Anglice, Lituane)


text:
Turkmenistàn
Coordinatas: 39°N 60°E / 39°N 60°E
Artìculu in LSC
Su Turkmenistàn, ufitzialmente Repùblica Turkmena, est una repùblica presidentziale (de facto ditadura totalitària monopartìtica) posta in s'Àsia tzentrale, cun una populatzione de 5,6 milliones de bividores e Aşgabat a capitale. Est sa segunda potèntzia econòmica de Àsia tzentrale (a pustis de su Kazachistàn) gràtzias a sos fundos ricos de gas naturale e a su cultibu de su cotone. Sos turkmenos sunt in majoria musulmanos sunnitos. S'istadu tenet istèrrida de 491.210 km² e faghet làcana in su sud cun s'Iràn e s'Afganistàn, in su norte cun s'Uzbekistàn e su Kazachistàn e si ghetat in s'ovest a su Mare Càspiu.
Su Turkmenistàn ammuntat unu territòriu chi est istadu ruhgera de tziviltades diferentes durante medas sèculos. In època medievale Merv (oe connota che Mary) fiat una de sas tzitade grandes de su mundu islàmicu e una parada importante de sa Bia de sa Seda, bia de cummèrtzios cun sa Cina fintzas a sa mitade de su de 15 sèculos. Annessidu dae s'Impèriu Russu in su 1881, aiat ocupadu rolu distintu in su movimentu antibolscevicu de s'Àsia tzentrale. In su 1924 fiat fatu repùblica costituente de s'Unione Soviètica, denominada ufitzialmente Repùblica Sotzialista Soviètica de Turkmenistàn.
A pustis de sa ruta de s'URSS e de sa cunsighente indipendèntzia in su 1991, su pòdere fiat pigadu dae s'ex cabu locale de su sistema sovièticu Saparmyrat Nyýazow, chi at detentu sa càrriga vitalìtzia de Presidente assolutu (Türkmenbaşy, Babbu de sos Turkmenos) finas sa morte, acontèssida pro infartu su 21 de nadale 2006. Sa ditadura de Nyýazow est istada caraterizada dae un' imprenta peculiarmente filosòfica, basada subra su Ruhnama, su Libru de Oro, in ue Nyýazow aiat iscritu is teorias filosòficas e polìticas suas, su cale istùdiu est obrigatòriu pro atzèdere a calesi cherzat càrriga pùblica. Su cultu de sa personalidade de su Presidente est istadu cultivadu in manera massitza, pro mèdiu de vàrias initziativas pùblicas. In su 26 nadale 2006 su Cussìgiu de su Pòpulu de su Turkmenistàn at annuntziadu in unu primu tempus chi a Nyýazow diat sighire Durdy Durdyýew, tando visu-ministru de s'isport e de su turismu, ma a fatu sa nòmina fiat dada a Muhammetnazar Gurbanow, chi s'11 de freàrgiu 2007 est istadu sostituidu dae Gurbanguly Berdimuhammedow, chi dae tando est Presidente. Berdimuhammedow at fissadu eletziones noas cumbidende sos oposidores polìticos in esìliu a torrare in pàtria. In su nadale de su 2013 s'ant tentu sas primas eletziones parlamentares multi-partiticas dae s'indipendèntzia.


text:
Sa crèsia parrochiali dedicada a sa Vìrgini Assunta, dòminat cun sa mannesa sua sa pratza omònima in su bixinau antigu de Ceràxius. Sa documentatzioni de arcivu ndi cunfrimat s’esistèntzia dae su 1525, ma sighendi sa costumàntzia issa fiat stètia fraigada in su sègulu XV po gerri mellus su nùmeru sempri prus mannu de fielis chi si acorrànt in una crèsia prus pitica, fortzis cussa de san Giuliano.
Fraigada a su cumintzu a naviada ùnica cun volta a botte e cun su campanili, fiat stètia posta a suta de traballus de amanniadura in su sègulu XVII: aiant aciuntu ses capellas lateralis e sa naviada, mentras sa volta a crociera de su presbitèriu dd’aiant sciusciada e arremprasada cun su tzimbòriu otagonali.
Custus traballus ant donau a sa crèsia sa pranta a cruxi latina chi tenit imoi e totu. In su 1646 duus picaperderis casteddaius, Pere Ambrogio Cucuru e Juan Baptista Serra ant torrau a fraigai su campanili de perda castiendi cussu de sa crèsia de Santu Giacu in Casteddu.
In su 1711 aiant torrau a fai sa crobetura a botte cun sottarchi a tutto sesto; in su sègulu XIX sa faciada fiat stètia torrada a fai a trassa neoclàssica; est pratzia in duus òrdinis e amostat in cussu de bàsciu su portali architravau cun lunedda, acostiau de duas archiotas cun stùgiu mentras in cussu de pitzu nc’est una ventana ogivali. Sa faciada acabat cun unu tìmpanu triangulari. In cussus annus e totu fiat stètiu arremprasau cun cussu chi si podit biri oi chi chistit una campana antiga cumandada a unu scalladori napoletanu de su 1580 e benedita in su 1596.
A intru is capellas sexentescas bortadas a botte tenint medas titulatzionis; cussas de sa parti dereta cumintzendi de s’intrada funt dedicadas a su crucifissu, a sa Madonna de Ìtria e a San Giuseppe, cussas de sa parti manca a Sant’Antoni de Pàdova, a su Coru Sagrau de Gesùs e a sa Madonna de s’arrosàriu. Sa capella de sa Madonna de Itria e cussa de sa Madonna de s’Arrosàriu funt de propiedadi de is cunfràrias omònimas e chistint duus arretàulus de linna de su Setixentu. De su pròpiu tempus funt puru sa trona de màrmuri de medas coloris e su paraboxi de linna dorada
S’altari mannu chi nc’est imoi est de su 1786 e est fatu cun màrmuri de medas coloris dae Giovanni Battista Franco; su stùgiu mesanu allogat sa stàtua de linna de s’Assunta decorada cun su estofado de oro (tènnica de pintura chi si simbillat a is tèssius pretziosus), obra de sa scola napoletana de su tempus a s’acabu de su 1500 e a su cumintzu de su 1600.
In sa naviada de manca su traberecu de prata est decorau cun sa bisura de unu pellicanu, sìmbulu de su sacrifìtziu de Gesùs. In sa parti dereta, a pitzu de su altari de su Noixentu de santu Lixori nci funt chistias is stàtuas de su Sexentu de is màrtiris Lixori, Cesello e Camerino chi benint liadas in brufessioni bia a sa crèsia de Santu Lixori sa dì de sa festa sua.
Fatu de màrmuri de medas coloris e pretziosus, est puru su fonti de batiari de su 1729 fraigau dae su genovesu Pietro Pozzo e pediu dae Antioco Siddi e Don Pietro de Cervellon, cumenti nosi arregordat s’iscritzioni in spanniolu. A pitzu de sa genna de sa segrestia podeus castiai sa pintura a tèmpera de una tàula chi amostat sa Dormitio Mariae, sa sola tàula aturada de su retàulu de s’acabu de su Cuàturuxentu de butega sardu-ibèrica chi fiat in su passau, finsas a su mancu a su 1599, postu a pitzu de s’altari mannu e chi, segundu unu documentu no imprentau de su Canònicu Felice Putzu, iat a essi stètiu smontau e liau po unu tempus in sa crèsia acanta de Sant’Antoni.
In sa siglieria ddoi est ancora chistiu unu òrganu de su 1773, chi fiat stètiu decorau de oru in su 1785.
In sa crèsia de sa Biada Vìrgini si festat dònnia annu s’àntiga coja cerexina, arremòniu de sa coja campidanesa antiga, chi dae su 1962 aprèsiat a fielis e a turistas in unu eventu chi est de sentidu mannu no sceti po sa religioni ma puru po sa cultura e su folklore.


text:
Georgius Şimon
Patria: Romania
Officium
Munus: politicus
Consociatio
Georgius (Dacoromanice Gheorghe) Şimon (natus Vișeu de Sus in oppido Maramureș comitatus Romaniae die 1 Ianuarii 1961) est machinator et rerum politicarum peritus Dacoromanicus factionis PSD.
MunusRecensere
Şimon apud Universitatem Claudiopolitanam ad annum 1988 mechanicae studebat.
Cursus honorumRecensere
Georgius Şimon ex anno 1992 sodalis factionis Socialis Democraticae est. Anno 2012 primo legatus ad Cameram Legatorum Romaniae electus est et iam manet. Die 12 Septembris 2017, novus minister oeconomiae Romaniae in consilio ministrorum Michaelis Tudose nominatus est.[1] Hunc in magistratum Michaeli Viorel Fifor successit, qui novus minister munitionis nominatus est. Iam die 29 Ianuarii 2018 Dănuţ Andruşcă ei successit[2].


text:
Possibile etimologia dal latino “Insula”. Suggestione dal greco Ἰσxύς, personaggio della mitologia greca. Riferimenti bibliografici: – Dalla lettera di Papa Leone III a Carlo Magno, 812 d.C. : “…Ingressi sunt in insulam, quae dicitur ISCLA MAIORE, non longe a Neapolitana Urbe et fuerunt inibi a 15 usque 12 Kalendas Septembris. Cum Totam Insulam depredassent, navigia sua de Hominibus et escis necessaris, reversi sunt post se.” – Lettera di Papa Leone III a Michele I, Imperatore d’Oriente, 812 d.C.
Caricato il: 9 Maggio 2021
119 views visualizzazioni
Lascia un commento


text:
Definizione Definizione
Sinonimi e contrari Sinonimi e contrari
Modi di dire Modi di dire
Frasi Frasi
Cognomi e Proverbi Cognomi e Proverbi
Terminologia scientifica Terminologia scientifica
Etimo Etimo
Traduzioni Traduzioni
étnicos:
generales:
A./c.
S’istedhu * in d-una variante o sinónimu inditat in cale de custos est posta s’etimologia; in s’etimologia narat chi cussa est s’etm. suposta.
pazàre , vrb Definizione
betare o pònnere su càgiu a su late po dhu fàere a casu; rfl. su si fàere o essire cagiau o, nau de sa froca, pònnere su pígiu in terra chentza s'iscagiare
Sinonimi e contrari
cracare*,
cagiare,
giagare
2.
su sàmbene si pazat ◊ sa fioca est pazendhe.
pazàre 1 , vrb: apagiare* Definizione
abbrovendhare a pàgia, pònnere sa pàgia a papare a su bestiàmene
Sinonimi e contrari
abbrovendhae
Frasi
a s'impudhile su massaju andhait a pazare sas vacas.


text:
Saarbrücken
Coordinatas: 49°14′N 7°00′E / 49.233333°N 7°E
Artìculu in LSC
Saarbrücken (literalmente: Ponte in su Saar; Saarbrigge in tedescu palatinu; Sarrebruck in frantzesu; Saravipons in latinu) est una tzitade de unos 180.000 bividores e capitale de su Land tedescu de su Saarland. Est una tzitade universitària, tzentru polìticu, culturale e econòmicu de su Land.
Saarbrücken est cabulogu de s'omònima cunfederatzione regionale (Regionalverband), ente sovracomunale chi esèrtzitat funtziones prètzisas a cussas de unu distritu.


text:
Dae sas paràulas a su contu
Sa fantasia de sos pitzinnos nos lassat semper a buca aberta, ca curret in milli àndalas e sighit milli imbentos. E gasi etotu oe, in Oroteddi, sos pitzinnos de sa tertza e de sa cuarta elementare ant lassadu faeddare e iscrìere s’imbentoria issoro. Pro more de su laboratòriu ammaniadu dae s’Ufìtziu de sa Limba Sarda de sa Provìntzia de Nùgoro, sos piseddos ant giogadu a iscrìere in sardu. In antis ant chircadu de ammentare paràulas chi lis colaiant in mente e a pustis cun sas matessi paràulas ant iscritu bator contos: unu comintzat cun sa fura de una berbeghe a su pastore Ninu, un’àteru faeddat de sa gatu Dàriu chi at tènnidu unu pugione, s’àteru de unu compare chi fiat andadu a comporare sos “culurzones” e de unu re e de una reina chi s’istimaiant. S’ùrtimu contat imbetzes de unu pugione chi s’est “pèrdidu in sa nèula bianca che su late”.
Una bella die de laboratòriu in sardu, pro s’allegria de pitzinnos, maistras e operadore de s’ULS.


text:
Definition Definition
Synonyms e antonyms Synonyms e antonyms
Idioms Idioms
Sentences Sentences
Surnames and Proverbs Surnames and Proverbs
Scientific Terminology Scientific Terminology
Etymon Etymon
Translations Translations
étnicos:
generales:
A./c.
S’istedhu * in d-una variante o sinónimu inditat in cale de custos est posta s’etimologia; in s’etimologia narat chi cussa est s’etm. suposta.
incannedhàe, incannedhàre , vrb Definition
pònnere orrugos de canna o àteru de tostau po agguantare ccn. cosa bene firma, acapiada, pruschetotu un'arremu de animale cun ossu segau; nau de is erbas, de is laores, crèschere a cambu, fàere canna / incannedhare s'anca a unu (ammeletzu) = truncai sa camba
Synonyms e antonyms
incambarai,
incamedhare,
incannitare,
intaulitai
/
acambare
Sentences
at isperradu unu cannizonedhu pro incannedhare s'anca truncada a unu puzone ◊ a su gatu li at incannedhatu s'anca, maleatatu, ca bi l'ant secata
3.
t'incannedho s'anca si leo cussu crastu!
Etymon
srd.


text:
Limba veneta
Articulu in nugoresu
Su venetu est una limba romanza chi imprean a como prus o mancu unos tres miliones de pessones in ses istaos peri su mundu. Sa medade fit in Italia, in su terrinu de sa chi fit unu tempus s'antica Repubrica de Venetzia e chi est oje in sa prus parte sa regione de su Veneto, ma fintzas in Trentino, in su Friuli-Venetzia Giulia e in s'Agro Pontino; s'atera medade como est in foras, mascamente in Istria, chin comunidades unu pacu minores in Dalmatzia, Romania, Brasile, Messicu e ateros trettos inube sos venetu-faveddantes sun in disterru.


text:
abbrancài, abbrancàre, abbrancàri , vrb Definitzione aferrare e mantènnere cun fortza; arrapiare, furare Sinònimos e contràrios acafai, afarcai, afarrancae, aferrai, aggafai, aggarrai, agguantai, barrancai, carrabbusai; arrapare 2, furai Frases si abbrancat a su truncu che sa edra ◊ dh'iant abbrancau e fatu dh'iant mòrrede atzogau ◊ si narat cosa dh'abbrancu! 2. no est piús domo mea, ma àrvule ruta inuve totus colant e abbrancant (G.Chironi)◊ su capedhu mi ndi dh'at abbrancau cussu piciocu! Ètimu srd. Tradutziones Frantzesu saisir Ingresu to grip Ispagnolu agarrar Italianu abbrancare, aggrapparsi Tedescu mit den Krallen packen, sich festhalten.
afarrancàe, afarrancài , vrb: afarruncai, afarruncare Definitzione betare is manos aferrandho comente faent unos cantu animales cun is farrancas (es. gatos), betare is manos po aferrare (fintzes faendho a furadura), fèrrere, ingòllere cun is farrancas; pigare cosa cun is manos postas impare a bisura de istrégiu cofudu / afarruncaisí = acadharesiche a carchi logu cun sas manos, apilicare Sinònimos e contràrios abbrancai, acafai, aciapai, afarcai, aferrai, aggafai, agganciai, aggarrai, agguantai, carrabbusai, cascarrai / furai, pigai Frases s'intruxu portat is ungas mannas fatas po afarruncai 2. coment'e una casidhada manna, s'ísula nosta dh'ant ispérdia is crobus chi afarruncànt su mebi a fitas Ètimu srd. Tradutziones Frantzesu saisir Ingresu to grip Ispagnolu agarrar Italianu ghermire, arraffare Tedescu packen.
aggafài, aggafàre , vrb: agghefare, agganfai Definitzione pigare cun fortza, poderare bene a manos / a manu agganfada = a manudenta Sinònimos e contràrios abbrancai, acafai*, aciapai, afarcai, afarrancae, aferrai, agganciai, aggarrai, aggranfare, agguantai, carrabbusai | ctr. lassai Frases dh'at agganfau, mi dh'at cratzau asuta, dh'at irmarmau! ◊ manus de atzàrgiu dhi aggafant is bratzus ◊ agghefat sa crucurighedha e bufat unu tzicu de abbardente ◊ mi seu agganfau a un'arrampu ma ndi seu arrutu etotu ◊ mi faghiat girare tota sa bidha teníndhemi a manu agganfada Tradutziones Frantzesu saisir, agripper Ingresu to grip, to seize Ispagnolu agarrar Italianu afferrare, ghermire Tedescu packen.
agganciài , vrb: aggantzare, agghenciai Definitzione pigare o aferrare cun gànciu, forte a manos etotu coment’e pigandho a gànciu, ma fintzes leare o ingòllere aifatu; abbutonare / leare, andhare a manu aggantzada = a manu pigada Sinònimos e contràrios abbrancai, acafai, aciapai, afarcai, afarrancae, aferrai, aggarrai, agguantai, carrabbusai, mantènnere, picare | ctr. lassare Frases apo bisonzu de èssere aggantzada e nutrida ◊ arrimat su paperedhu e agghènciat s'ampudha de s'àcua ◊ cudhu dh'agghènciat a su bratzu e ndi dhi pigat su dinai! ◊ aggantza su brassolu! ◊ a carrasegare aggantzant a Zorzi in ziru ◊ fut lompindhe a isprèndhere sos cadhos candho dh’ant agghentzau e che dh'ant furau 2. o truncat o aggànciat! ◊ unu nudha, carchi cosa chi agghentzas o chi pentzas Ètimu itl. agganciare Tradutziones Frantzesu saisir Ingresu to cling, to catch Ispagnolu enganchar, agarrar Italianu agganciare, aggrappare, ancorare, prèndere Tedescu sich festhalten, verankern, nehmen.
aggarrài , vrb: aggarrare, aggherrai, aggherrare Definitzione pigare cun fortza, cun manu firma, poderare Sinònimos e contràrios abbrancai, acafai, acherrai, aciapai, afarcai, afarrancae, aferrai, aggafai, agganciai, aggranfare, agguantai, carrabbusai | ctr. lassare, iscapae Frases dh'iat aggherrau a su tzugu e fiat allupendidhu ◊ iant aggherrau su serbidori e dh'iant arropau ◊ l'at aggarrau che frochedhu, furriau a s'imbesse e li at dau una bella abbinatada ◊ mi at aggarrau e iscutu a gropas de su cabadhu coment'e unu sacu Ètimu ctl., spn. Tradutziones Frantzesu saisir Ingresu to grip Ispagnolu agarrar Italianu afferrare Tedescu packen.
aggranfàre, aggranfiàre , vrb Definitzione pigare e poderare a forte, betare is farrancas, furare Sinònimos e contràrios abbrancai, acafai, aciapai, afarcai, afarrancae, aferrai, afuruncai, aggafai, agganciai, aggarrai, agguantai, carrabbusai Frases milli e milli manos aggranfant barcas de paza subra a s'undha amiga ◊ aggrànfiat su fúbbaru, si ndhe bogat sa patadesa e lu faghet a cantos Tradutziones Frantzesu chaparder, chiper, saisir Ingresu to pilfer, to grip Ispagnolu ratear Italianu rubacchiare, afferrare Tedescu mausen, ergreifen.
aggrustàre, aggrustiàre , vrb Definitzione pònnere o fàere a grústiu, fàere unu grústiu, una chedha, nau prus che àteru de pegos Sinònimos e contràrios abbamare, acedhae, achedhonare, aggamai, amedhare, ingamai | ctr. irgrustiare, istagiai Ètimu srd. Tradutziones Frantzesu rassembler, saisir Ingresu to put in a herd, to arrange in groups Ispagnolu agrupar, reunir en rebaño Italianu aggruppare, abbrancare Tedescu gruppieren, zur Herde zusamentreiben.
arrecatài , vrb: arrecatare, ricatai Definitzione prus che àteru, furare gente po iscabbúllere dinare a is parentes Sinònimos e contràrios issucutare Frases ant ojau una tropedha de balentes chi cheriant gheretzare a bidha pro arrecatare a mussegnore Tradutziones Frantzesu saisir, confisquer, séquestrer Ingresu to seize, to kidnap Ispagnolu secuestrar, raptar Italianu sequestrare Tedescu entführen.
assannài , vrb: assannare, assannari, sannare Definitzione addentigare, mossigare cun is sannas Sinònimos e contràrios issanniare, istrinnigare, mossigare Ètimu itl. assannare Tradutziones Frantzesu saisir entre ses crocs Ingresu to savage Ispagnolu morder Italianu azzannare Tedescu beißen.
atanagiàre, atanagliài , vrb: atanallai, atenatzare, atenazare, atonallai Definitzione istrínghere o acapiare a tonàgias Maneras de nàrrere csn: atenatzare un'animale = crastare cun sas tenatzas; atenazare a ccn. pro carchi cosa = dàreli a subra, brigàrelu, nàrrereli cosa 2. est atonallau de sa miséria ◊ totus dhu atenazant a dhi bogare de cabu de fumare Ètimu itl. Tradutziones Frantzesu saisir ou serrer avec des tenailles Ingresu to grip with pincers Ispagnolu atenazar Italianu attanagliare Tedescu mit Zangen greifen.
bodhíre, bodhíri , vrb: budhire Definitzione arregòllere su frutu de sa mata, arregòllere cosa (fintzes abba) de terra (ma: bodhire dae terra = bodhire de sa mata abbarrandho prantaos in terra; collire dae terra = arregòllere sa cosa chi est in terra); arricire fintzes gente in domo; imparare a mente Sinònimos e contràrios acabidae, acoglire, arragolli, avodhie, bòdhere, fodhire, godhire, tòdhere / umpire, úmprere / imparai / imbestire 1 Maneras de nàrrere csn: bodhiri àcua = umprire abba; bodhiri soli = leare sole; bodhiri oru de una cosa = leare oru, ischire una cosa Frases bodhire ua, basolu, pumatas, moriscu, morisca, arantzu, issalada, rampos de cosa, frores ◊ in s'olivàriu dhoi at calincunu bodhendi olia 2. is óminis nci essint a iscudi olia e is féminas a ndi dha bodhiri ◊ cussu fait arrutu s'arrogu e bodhiu ◊ bodheindi is cartas de sa mesa! ◊ est andau a bodhiri linna in su monti ◊ candho essiant dea crésia, is nonnos betaiant in terra unu púngiu de sodhos e is pipios curriant a chie ndhe podiat bodhire de prus 3. si at bodhiu a totus che una famíglia ◊ torrat me in Cafàrnau, a su coru de tantis amigus chi dhu bodhint e dh'arricint che unu tesoru 4. mi bastat a dh'intendi una borta, sa cantzoni, po ndi dha bodhiri ◊ chi ndi bodhint oru is carabbineris, dhus arrestant! ◊ su carru si fut isciasciau ca dh'iant lassau in foras a bodhiri soli e àcua 5. su massau fut acostiandhosi a s'erriu po bodhiri abba 6. chi no fait atentzioni ndi dhu bodhit calicuna màchina passendi! Ètimu ltn. colligere Tradutziones Frantzesu cueillir, recueillir, ramasser, accueillir, saisir Ingresu to pick up Ispagnolu recoger, recolectar Italianu cògliere, raccògliere Tedescu pflücken, sammeln.
caladòris , nm pl Definitzione trastighedhos chi serbint a pigare istrégiu budhiu postu in su fogu Ètimu srd. Tradutziones Frantzesu poignées pour saisir un objet chaud Ingresu small grips Ispagnolu agarrador Italianu presine Tedescu Topflappen.
ciapài , vrb: aciapai*, ciapare Definitzione agatare (ccn. cosa) deasi comente podet capitare o cricandho; leare o cassare calecuna cosa cun is manos o àteru, nau fintzes in su sensu de furare / ciapai sa brutesa prughendi su trigu = tènnere e bogare sa malesa purghendhe Sinònimos e contràrios acatare, aciocai, apaciapai, cassai, furai, segudare, tènnere / abbrancai, acafai, afarrancae aferrai, aggafai, aggarrai, agguantai, collire | ctr. lassai Frases andhadu est e ciapat su preíderu a colore a fogu lezindhe 2. ciapeint unu cadhitu chi si lasseit carrigare ma apustis si deit a iscumbarare 3. apo ciapadu unu lèpere a latzu ◊ sa dí chi t'imparu s'arti de ciapai (L.Matta) Tradutziones Frantzesu attraper, saisir, voler Ingresu to catch, to steal Ispagnolu coger, atrapar, robar Italianu acchiappare, rubare Tedescu fassen, stehlen.
ingaitzàre , vrb Definitzione aferrare, pigare cun fortza, arrèschere in calecuna cosa Sinònimos e contràrios aferrai, aggafai, agganciai, aggarrai, leai / arrancare, arrèschere, ingatzinai Frases tiu Barore aiat ingaitzadu sa dente cun sa tenatza ◊ sos corros a su chelvu si che li sunt ingaitzados in sos ratos bàscios de sas àlvures Tradutziones Frantzesu saisir, s'accrocher Ingresu to hook Ispagnolu enganchar Italianu agganciare Tedescu zuhaken.
inghitài, inghitiài , vrb: unghitai Definitzione betare is ungas in su sensu de leare a furadura; iscúdere, betare cun s'unga, mescamente nau de su giogu chi si faet lassandho andhare a cropu sa conca de su pódhighe a una muneda o àtera cosighedha po che fàere lòmpere a su cofedhu Sinònimos e contràrios afufai, apresai, arpiai, arrapagnare, arrapare 2, aungrare, craspuare, furai, irrobbare, runtzinare, sdorrobbai Ètimu srd. Tradutziones Frantzesu saisir avec les griffes, agripper (fig.) Ingresu to claw Ispagnolu agarrar Italianu artigliare Tedescu mit den Klauen packen.


text:
Primu de Maju. Video confronto per una Sardegna più giusta e sostenibile1 Maggio 2020
[red]
Online il video confronto dal titolo Primu de Maju, sa Sardigna nostra, populare, birde e sarda. Sono intervenuti Roberto Loddo de Il Manifesto Sardo; Omar Onnis, storico e scrittore; Stefano Puddu Crespellani di Sardegna Possibile; Cristiano Sabino, attivista Caminera Noa e saggista; Lorenzo Paolicchi di Friday for Future; Paola Pilisio, ambientalista; Sandro Roggio; architetto e Nicolino Camboni di Rifondazione Comunista.


text:
Definitzione Definitzione
Sinònimos e contràrios Sinònimos e contràrios
Maneras de nàrrere Maneras de nàrrere
Frases Frases
Sambenados e Provèrbios Sambenados e Provèrbios
Terminologia iscientìfica Terminologia iscientìfica
Ètimu Ètimu
Tradutziones Tradutziones
étnicos:
generales:
A./c.
S’istedhu * in d-una variante o sinónimu inditat in cale de custos est posta s’etimologia; in s’etimologia narat chi cussa est s’etm. suposta.
agiúdu , nm: agiuru,
ajudu,
ajutu,
axudu,
azudu,
azutu Definitzione
cosa chi si faet o chi si giaet a s'àteru chentza si dha dèpere, in donu, totu su chi si faet po atobiare a s'àteru in calecuna dificurtade o po si dh’arresparmiare / s'agiudu de su cani chi no sórigat = nudha! (che a s'agiudu de is ladros de Pisa); a agiudu càmbiu = a zoronadas càmbias
Sinònimos e contràrios
azubentu
Frases
chentza s'agiudu de is babbais e mamais no piais a fàere cosas mannas ◊ ciai mi possu fidai de s'axudu tuu? ◊ mi at abbaitatu chin sos ocros de sa gana, guasi petínnemi ajutu ◊ cun is azudos tuos su mannu e su pitiu at a èssere salvau ◊ sos contribbutos prúbbicos pro fàghere custas òperas sunt unu bellu azudu ◊ sighint a retzire agiudos mannos de parte de is americanos
Tradutziones
Frantzesu
aide,
secours
Ingresu
help
Ispagnolu
ayuda,
socorro
Italianu
aiuto,
soccórso,
agevolazióne
Tedescu
Hilfe.


text:
Author
This content is available only in sardinian.
Màrio Puddu est naschiu e fatu mannu in Illorai (SS). Laureau in pedagogia est istadu professore de iscolas médias in Santuanni Suérgiu (CI). Istudiosu de sa limba sarda, at pubbricau su romanzu Alivertu (20042), is poesias Pro chi líbbera torres e sias! (1991), Istória de limba sarda (2000), Totu su sardu (2001) e Grammàtica de sa limba sarda (2008). Faet letziones de e in limba sarda in Masters e cursos de làurea in s'Universidade e cursos de agiornamentu po is docentes.


text:
Libertade
Sa libertade (dae su latinu libertas) est sa capatzidade de seberare. Est un'idea chi includet su no èssere assugetadu a unu sugetu diferente de unu matessi, autoridade, pòdere chi istabilat un'alienatzione, dèpere, disciplina o cale si siat cunditzione no istabilida dae su matessi sugetu. Designat sa facultade de sa persone umana chi ddi permitet de detzìdere de acabare un'òpera determinada o de no dd'acabare. In àteras paràulas, su chi permitet a sa persone umana de detzìdere si cheret fàghere calicuna cosa o no, ddu faghet lìberu, ma puru responsàbile de is atos suos.
Su lìberu arbìtriu est unu cuntzetu chi est istadu allegadu durante chentinas de annos, mescamente in cuntestos filosòficos e religiosos. Pigare sentidu prenu in opositzione a cuntzetos tales comente: iscravidade, assugetamentu, opressione o determinismu intre àteros.
Àteros cuntzetos relatados cun sa libertade in generale sunt is libertades tzìvicas, chi sunt rispetadas o nono dae tipos diferentes de guvernu. Sa libertade tzìvica est sa capatzidade de fàghere atos chi non sunt inclùdidos in unu determinadu sistema penale de un'istadu. Custos atos incluent su deretu de reunione e assòtziu, sa possibilidade de cunvocare manifestatziones o votare, sa libertade de fàghere publicamente una religione o defèndere sas ideas pròpias.
Segundu unu cuntzetu non petzi kantianu, sa libertade est una cunditzione formale de su sèberu chi, cando si faghet atu cuncretu, at a padèssere in manera netzessària de is cunditzionamentos chi ddi benint de su mundu beru, sutapostu a is leges fìsicas, o dae situatziones determinadoras de àtera natura.
Segundu bisura psicològica podimus intèndere sa libertade coment'est pertzibida dae su sugetu:
- o negativamente, che a ausèntzia de sutamissione, de iscravidade, de custrizione pro chi s'òmine si cunsìderat indipendente,
- o puru positivamente in su sentidu de s'autonomia e ispontaneidade de su sugetu ratzionale: cun custu significadu is cumportamentos umanos voluntàrios si basant subra sa libertade e sunt calificados che a lìberos.


text:
….. . . NOLEGGIO . . . . . GOMMONI . . . . . RENTAL . . . . . . BOATS . . …..
. . . . . . . . . . . . ….. Escursioni Isola di Mal di Ventre – Escursioni Isola di Malu Entu ….. . . . . . . . . . . . .
… . . . Siamo presso la Spiaggia di Mari Ermi – Cabras OR Sardegna . . . …
INFO E PRENOTAZIONI: Francesco 340 08 46 082 Gesuino 349 37 96 562 Simone 347 64 61 745
Arrivare all’isola di Mal di Ventre, trasporto all’isola di Mal di Ventre, escursione all’isola di Mal di Ventre, imbarchi per l’isola di Mal di Ventre, barca per andare all’isola di Mal di Ventre, gommone per andare all’isola di Mal di Ventre, noleggio gommoni per andare all’isola di Mal di Ventre, noleggio di un gommone per andare all’isola di Mal di Ventre, arrivare all’isola di Malu Entu, trasporto all’isola di Malu Entu, escursione all’isola di Malu Entu, imbarchi per l’isola di Malu Entu, barca per andare all’isola di Malu Entu, gommone per andare all’isola di Malu Entu, noleggio gommoni per andare all’isola di Malu Entu, noleggio di un gommone per andare all’isola di Malu Entu, Area Marina Protetta Penisola del Sinis – Isola di Mal di Ventre, Natura, Avventura, Cala Saline, Cala Nuraghe, Cala Tamerici, Cala Valdaro, Cala Maestra, Cala Libeccio, Archeologia, Tharros, Museo civico Giovanni Marongiu, Giganti di Monte Prama, Ipogeo di San Salvatore di Sinis, Cabras, Spiaggia, San giovanni di Sinis, Funtana Meiga, Oasi di Seu, Maimoni, Is Aruttas, Mari Ermi, Su Tingiosu, Fly, Volo, Volare, Deltaplano,Trike, Fly Boat, AMFIB, Sea Transport, Summer Team Fratelli Manca


text:
Publicadu Firefox 74
Sa versione 74 de su navigadore Mozilla Firefox pro Windows, Linux e Mac est arribbada eris e podet èssere iscarrigada dae su giassu ufitziale.
Is novidades sunt medas. Andamus a bìdere is prus de importu.
- Megiorada sa seguresa. Immoi TLS 1.2 est sa versione mìnima recherta pro una connessione segura.
- Facebook container impedit a Facebook de sighire sa navigatzione de s'impitadore, ismanniende meda sa privatesa.
- Megioradu su suportu pro funtzionalidades noas de CSS e JavaScript.
- Curretzione de faddinas de seguresa.


text:
acavacài , vrb: acovecai, acrobecare, acrovecai, cavacai Definitzione betare a covecu, betare apitzu; betare a conca a bàsciu, coment’e ponendho a covecu; fintzes bortulare, furriare / a. a ccn. = cumbíncherelu, conchinàrelu a carchi cosa, fintzas pònnereli timoria faedhendhe de no lu lassare mancu faedhare comente cheret Sinònimos e contràrios abbucai, acuguzare, apatigai, bíncere, furriai, tavacare | ctr. iscavacare Frases chi fui dèu nci dhi acovecau sa pingiada in conca! ◊ is argiolas no acabbànt mai, cun su celu totu de unu colori acovecau in pitzus 2. tèngiu unu bellu scannu po mi sèi: cussu gei no si nci acovecat! 3. li ant covacadu sa carena in su putu 4. cussa tenit unu mairu pioncu e unu fillu acovecau! Ètimu srd. Tradutziones Frantzesu retourner, renverser Ingresu to turn upside down Ispagnolu volcar, dar la vuelta Italianu capovòlgere Tedescu auf den Kopf stellen.
arrolliàda , nf Definitzione su arrolliare Sinònimos e contràrios inghíriu Frases gei dh'apu fata s'arrolliada: seu andada a seti o otu logus me in sa bidha! Ètimu srd. Tradutziones Frantzesu tour Ingresu round Ispagnolu vuelta Italianu giro Tedescu Rundgang.
boltàre , vrb: bortare, bortiare, vortare Definitzione furriare a s'àtera parte, fache a ccn. po agiudu, po foedhare; fàere fúrriu, cambiare; pigaresidha contras a chie cumandhat, contras a ccn. Sinònimos e contràrios colojare, furriai / cambiai, imbortare Maneras de nàrrere csn: bortàresi a su ferru ruju = no tènniri arrispetu po nudha e po nisciunus; boltare sos chervedhos = ammachiaisí Frases sos mazores no ischiant a cale santu si bortare e dubba chi si lis presentat unu ◊ si ch'est bortadu a s'àtera bandha candho at bidu a mie ◊ bolta a nois sos ògios tuos! 2. onzi dimóniu si est boltadu a santu ◊ farina de tiàulu si boltat in telau ◊ s'allegria mea como si mi fit bortiandhe in tristura ◊ sa balentia dae valore che l'ant bortata in cosa leza ◊ a s'intèndhere su frúsciu de su trenu s'àinu si est boltadu a dimóniu! ◊ si tiat bortare su tempus, tandho fortzis tiat sanare 3. fint medas sos bandhios chi si bortabant in d-unu chin pastores e carbonarjos in cussos litos 4. sos minores si sunt boltendhe a sos mannos ◊ fache discostare sa runtzinalla chi si m'est bortada ◊ li at atunchiau s'istrópiu de s'orgógliu e tandho si est bortau ◊ su poledhu, candho si sapiat zente colàndheli serente, si bortabat a càrchides 5. si sutzedit calchi cosa no boltes culpas a mie! 6. est gai isurzidu chi si bortat a su ferru ruju (G.Ruju) 7. in custu carrasegare ses boltendhe sos chervedhos Ètimu ltn. *voltare Tradutziones Frantzesu tourner, se retourner Ingresu to turn against s.o., to rebel Ispagnolu darse vuelta Italianu voltare, rivoltarsi Tedescu wenden, sich auflehnen.
busàda , nf Sinònimos e contràrios businada, furriada, furriotu, mobinada, inghiriotu Ètimu srd. Tradutziones Frantzesu pirouette Ingresu turn Ispagnolu vuelta, pirueta Italianu giravòlta Tedescu Drehung.
furriadólzu , nm, agt: furriadórgiu, furriadorju, furriadorzu, furriadroxu Definitzione tretu inue si fúrriat, a ue si faet fúrriu, logu (e aprigu, barracu, pinnetu, domo) a ue si torrat a crocare, a istare Sinònimos e contràrios biradorzu, furriada, ghiradorju / barraca, domo, pinnetu / bidhichedha, bidhiciolu, madau, trechinzu Maneras de nàrrere csn: non lassare perdas in furriadórgiu = circai a perda furriada, forrogare e betare apare totu, chirchendhe; bentu furriadorzu = chi est tirendhe candho goi candho gai, chena frimmesa ne de fortza e ne de filada Frases Tzitzu fit ómine chi connoschiat onzi segretu e furriadorzu ◊ custos sunt ammentos de unu tempus chena furriadorzu 2. me in su Sulcis unu tempus is bidhas fiant furriadroxus ◊ aiant fatu unu bellu pículu de caminu a pè ca s'istrada no imbatiat finas a su furriadolzu ◊ die manna cun die visitant cuiles e furriadolzos ◊ sos furisteris fint remonzendhe sos trastos pro leare su caminu de su furriadorzu Terminologia iscientìfica pst, slg Ètimu srd. Tradutziones Frantzesu tournant, point de repère, point de retour Ingresu turning-point, land mark Ispagnolu punto de vuelta, de referencia Italianu punto di svòlta, di riferiménto, di ritórno Tedescu Wendepunkt, Bezugspunkt.
gíriu , nm: giru 1, ziru 1 Definitzione movimentu coment’e a cricu, andhada peri su logu e torrada a su logu de sa tzucada; cosa chi si passat a inghíriu de calecun’àtera Sinònimos e contràrios fúrriu, inghíriu, ródia Maneras de nàrrere csn: sètzere a g. = totu a inghíriu; g. de fuedhus = cosa chi si narat impreendhe peràulas medas a su postu de una sola chi narat totu; èssiri girugirus = a su zira zira de unu logu a s'àteru; fai su giru de s'isposa = fàghere ziru longu chentza bisonzu; leare, pigai in g. a ccn.= brullare coment'e a ingannu, po leare a befa; leare a giru = essire, bogare a fàere unu giru, spreviai Frases in giru peri is domos si agatant cosas chi medas ant immentigau ◊ is pudhas furint a giru de su foghile ◊ seo andhandho a mi fàere unu giru cun is amigos ◊ dh’apo a crede chi siais totus in giru po su carrasegare!…◊ sa genti castiendi si est posta a gíriu de sa màchina 2. mi agatu girugirus, iscochendu tra matas e tra molas de arrú (G.Piras)◊ un'oghetedhu chentza lòmpere annu pigat in giru un'ómmine mannu! (A.Barra)◊ gei ndi bieis de genti acorrada in su gíriu de duas oras!… Ètimu itl. Tradutziones Frantzesu tour Ingresu round Ispagnolu vuelta, giro Italianu giro, spira Tedescu Umdrehung, Runde.


text:
Muttidella Chinna
Muttidella Chinna Information:
Director:D Shankar Singh
Starring:Balakrishna, Harini, Prathima Devi.
Music:M. Venkataraju
Category:Kannada Songs
Label:N/A
Language:Kannada
Release Date:1954
Songs Download Links:
Muttidella Chinna Album Tracks Not Available
Search Keywords
Muttidella Chinna Songs Free Download, Muttidella Chinna Movie Mp3, Muttidella Chinna Kannada Songs Download, Muttidella Chinna Kannada Film Songs Download, Muttidella Chinna 1954 Movie Songs, Kananda Muttidella Chinna Songs, Muttidella Chinna Songs Mp3, Kannada Film Muttidella Chinna Songs, Muttidella Chinna Audio Songs, Muttidella Chinna 1954 Mp3, Muttidella Chinna Songs 320kbps, 128kbps, Kuttywap, 123musiq, newkannada, mobikannada.


text:
beni beniusu
Unu pagu de storia
Funti passausu 20 annusu de gandu unu gruppu de amigusu si pinniganta po' formai unu gruppu tennisticu
S'intentu fiada de donai a sa bidda una noa attividadi sportiva chi non fissidi su solitu calciu, e donai su via a unu progettu de sviluppai a pagu a pagu, donendi attenzioni a sa scola de is pippieddusu.
Oramai funti passausu meda annusu, e podeusu nai ca tottu esti andau in su modu chi immusu pensau, a su puntu ca sa scola de Pula esti diventada sa prusu manna de tottu sa Sardegna.
Is campusu chi sianta postu po' iniziai su gruppu tennisticu fianta dusu, ma su comunu biu ca is piccioccheddusu fianta troppu prexausu, e non bastanta prusu, ndanti aggiuntu dusu, donendi meritu a tottu i s personasa chi si funti impegnadasa in custusu annusu passausu.
De sa prima diri de sa apertura de su tennis, su gruppu de inzandusu, iada pensau de oberri sa scola e ianta zerriau is istruttorisi federalsi, Moretta, Scarpa e attrusu, chi s'inciamollanta a fai garaeggiai is pippieddusu in tottusu i gara in Sardegna, ma in su 1992 succedidi una grandi esplosioni de iscrizionisi, unu Istruttori Federali pulesu chi si zerriada Fabrizio , cun su entusiasmu chi pottada ci arrennescidi a pottai de 30 a 140 pippieddusu sa scola tennis, fendidda diventai sa scola de sa bidda de pula sa prusu manna in tottu sa Sardegna.
ittanai ancora se non continuai a traballai cun tanti entusiasmu. po' fai si' chi custu grupixeddu diventidi ancora de pruxu ospitali, po' occupai unu spaziu importanti in tottu sa sardegna.
ci scusiamo con i veri traduttori Sardi.....ma solo questo siamo riusciti a fare...se sei uno di questi...aiutaci a tradurlo al meglio....mandandoci tutto via mail..


text:
Porto (Portugallu)
Coordinatas: 41°08′58.1″N 8°36′38.8″W / 41.149472°N 8.610778°W
Artìculu in LSC
Porto, nòdida fintzas comente Oporto (pronùntzia in portughesu: [ˈpoɾtu]) est una tzitade de unos 237.600 bividores de su Portugallu, cabulogu de su distretu omònimu e segunda bidda de s'istadu.
Sa bidda s'agatat a in s'oru setentrionale de su frùmene Douro, a curtzu de sa buca in s'otzèanu Atlànticu. S'àrea metropolitana contat unos 1.700.000 residentes e nde faghet parte fintzas sa tzitade de Vila Nova de Gaia (chi cun unos 300.000 bividores est sa segunda bidda prus manna de Portugallu a segus de Lisbona).
Porto est unu de is distretos prus industrializados de sa natzione, fati chi ddi balet su nòmingiu de A capital do norte (sa capitade de su norti). De su restu est de issa chi benit su nùmene de su Portugallu, e fentzamentas su de su binu famadu su porto, chi de sa segunda metade de su sèculu de 17 est produidu cun is aghinas de sa badde de su Douro. At ppois pigadu su nùmene de sa bidda sende chi manna parte de sa produtzione fiat isportada via mare de su portu suo.
Porto est a bortas narada fintzas la cidade invicta (sa tzitade mai bìnchida), pro ite fiat resissida a rebusare siat is àrabos in s'Edade de Mesu, siat is tropas napoleònicas in su sèculu de 19. Porto no est mai istada derrotada militarmente de sa fundatzione in tempis de s'impèriu romanu.
Mancari is santos patronos de Porto siant Nostra Sennora de Vandoma e Pantaleone de Nicomèdia, sa festa de sa bidda est fata su 24 de làmpadas, in sa die de Giuanne Batista.


text:
Santu Sperau. Bortadu dae Tiziana Sotgiu
Santu Sperau de Attilio Mastino est s’artìculu beru chi aia bortadu pro Logosardinia n 1 Cabidanni 2008
Su beranu longu de Santu Sperau est cumintzadu como baranta annos, in su 1968, a pustis de su biàgiu de Pinùccio Sciola in Ispanna e posca in una Parigi in alborotu pro su bentu de sa contestatzione de su maju istudentescu e a pustis in Mèssicu, in sa cherta de un’edade mìtica bisada e desigiada dae meda: cun custu volùmene a incuru de Ottàvio Olita semus giutos a manu tenta in sas intervistas de medas protagonistas de tando a torrare a iscoberrer sas rajones pro sas cales sa bidda de massajos de su Campidanu s’est ischidada dae unu sonnu millenàriu, cando totus sos abitantes suos de repente si sunt apassionados de arte, ant crètidu in sa revolutzione de s’iscàngiada de laras, sunt cròmpidos a un’àndala culturale chi est istada puru un’esperièntzia colletiva chi podimus reconnoscher intrada comomai in s’istòria de Sardigna. Sas immàgines in biancu e in nieddu de Nanni Pes faeddant prus de sas paràulas cun una profundidade de pranu chi ispantat, faghent torrare a biver sos tempos colados de sa bidda de terra crua chijinada dae sa bisura de pantàsima chi de repente est devènnida bianca nida, at iscobertu torra sos colores, sas figuras, sas emotziones, at cundividu sa passione, sas curiosidades, sos disìgios de unu piseddu comente àteros, cramadu a ghiare totu sa gente sua, chi no est abarrada pompiende ma s’est fata amajargiare e puru seduire, at bìvidu e sufertu agiomai una maladia comente s’esseret perseghidu dae un’epidemia bona.
Leghende custas pàginas m’est bènnidu a conca su fatu istraordinàriu contadu dae Luciano de Samosata in s’abbistu volùmene suo Come si deve scrivere la storia chi agiomai non tenet sos duamìgia annos suos: «narant chi in su tempus de su rennu de Lisìmaco a pustis de sa morte de Alessandro Magno, una maladia aiat fertu sos Abderitos, sos abitantes de Abdera, una tzitade de sa Tràcia: pustis de esser andados a teatru e aer ascurtadu s’atore tràgicu Archelao chi retzitaiat s’Andròmeda de Eurìpide, in antis totu paris aiant leadu sa calentura, forte de repente dae cando fiat intrada e a continu; pustis a probe a su de sete die unos cantos perdiant sàmbene meda dae nares, àteros fiant cobertos de suore, custu puru bundante, chi los aiant liberados dae sa frea. Aiant però bortuladu sos cherbeddos issoro. Totu difatis diliraiant pro sa tragèdia, sonaiant giambos e si pesaiant a tzichìrrios malos. Cantaiant mescamente sas monodias de s’Andròmeda de Eurìpide e daiant un’interpretesa canora a su chistionu de Perseo. E sa tzitade fiat prena de totus custos tragedos de su de sete die, biancos nidos e illangigados, chi a boghes postas tzichirriaiant unos cantos versos. E custu pro meda, finas a cando intradu s’ierru cun fritu mannu los aiat bogados dae s’ammachiadura issoro».
Su male abderìticu, custa genia de pidèmia artìstica, si fiat istèrrida in sos tempos de Luciano cando totu si sunt postos a iscrier s’istòria e non bos pàrgiat feu si apo pensadu de lu cullegare cun sa passione repente e su berbore chi at fertu totu in unu sos abitantes de Santu Sperau, comente ipnotizados totus paris e tragiados in sa passione pro sa pintura e pro s’arte.
Custu volùmene costoit s’ammentu de sas fases cuntrastadas de sa muda de s’antiga bidda de massajos, trumentada a fitianu dae sos aundamentos de duos frùmenes, su Riu Mannu-Flùmini e su Bonarba, caraterizada dae traditziones belle preistòricas, dae un’economia de càmbiu torradu e de subrabivèntzia fundada subra traballos antigos, s’andare a caddu de s’àinu, su laore atidu in edade romana in un’ìsola chi fiat pro Cicerone unu de sos tria frumentaria subsidia rei publicae.
Una bidda chi a pustis at retzidu su cantada de sirena de su mitu, unu messàgiu de armonia, paghe e cultura, giutu dae sos artistas bènnidos dae totu su mundu comente Eugènio Barba cun su suo Odin Teatret, sos tedescos Elke Reuter, Rainer Pfnurr, s’olandesu Meiner Jansen, s’isvìtzeru Otto Melcher, intre sos sardos Foiso Fois, Giorgio Princivalle, Primo Pàntoli, Gaetano Brundu, Giovanni Thermes, custos ùrtimos caraterizados dae un’astratismu forte e simbolismu: tando sos muros benint pintados de biancu, benint arrebussados sos matones de terra crua, sos caraterìsticos ladiris chi ammentant una tècnica edilìtzia documentada in Sardigna dae s’iscritore Pallàdio in su VI sèculu d.C., sos làderes de arghidda e pàgia fatos in beranu e mentovados in su de lateribus faciendis. Arribant sos murales astratos, simbùlistas, neorealistas, espressionistas, cubistas, chi faeddant de unu mundu prus mannu pro mèdiu de immàgines ischemàticas ispiegadas a fitianu cun didascàlias, una forma noa de epigrafia populare destinada a abarrare pagu. Ma s’iscopu no est cussu de fagher galana una bidda fea, est mescamente cussu de agatare unu motivu pro unu mamentu mannu de partetzipatzione comunitària e de dibata subra s’arte populare, in su matessi tempus s’Ente Flumendosa bonificaiat su terrotòriu comunale e cumintzaiat sas canalizatziones chi galu oe cunsentint de abbare una campànnia chi frorit cun ispantu, cun sos frutoràrgios suos e sas campànnias losanas.
Custu no est però un’obus tzelebrativu ca Ottàvio Olita est resèssidu a beru a nde bogare s’ispizu de sas polèmicas de tando, sas contierras intre artistas, sa duresa de un’iscòntriu chi at apassionadu e partzidu sa bidda, a su puntu chi b’at calicunu chi tenet a dolu sos tempos in ue s’amministratzione comunale de destra fiat contra a sos murales e a s’arte.
Apo tentu a notu sos cunsideros abbistos medas de Amàlia Schirru e de àteros intervistados, capatzos de dare una lèghida non conventzionale de unu fatu artìsticu chi est istadu pro annos suta sos ogros de sos mèdios massivos e chi at cundidu medas àteras biddas dae Serramanna cun Antònio Ledda e Ferdinando Medda, a Villasor, a Orgòsolo cun Francesco Dal Casino, a sa matessi Nùgoro, a Ulìana, a Otieri, finas a arribare in su tempus de oe in Tinnura in Pranàrgia.
Su rolu de s’imprenta a iscoberrer custu fatu, de su beranu de Santu Sperau est istadu de importu mannu, comente testimòniant Vittorino Fiori, Ottàvio Olita, Gianni Perrotti, Ròmolo Concas s’ingorrosu, totu trisinados paris pro leare a cunsideru unu fenòmenu ùnicu chi partziaiat e apassionaiat.
Sobrat in custas pàginas sa figura carismàtica de Pinùccio Sciola, a probe de sos maistros suos e metzenates, Foiso Fois, Guido Vascellari, in Salisburgo Emìlio Vèdova e pustis Giàcomo Manzù: in sas paràulas de chie l’at connotu pitzinneddu, Pinùccio aparessit sena mancu sas botas a sos pees, ma giai inghiriadu dae afetu, istima, isperu, afetzionadu a sa bida de sa bidda chi s’isvilupat cun una sotzialidade ispantosa in sas chentinas e in sas coghinas, insertada in sa campànnia, ma in su matessi tempus prenu de curiosidade, desigiosu de lassare un’istiga de sese subra cudda pedra chi pagas bortas s’agatat in sas campànnias campidanesas: tando in antis de totus sa collidura de sas molas ispartighinadas in campànnia, leadas pro decorare sas pratzas, a pustis su traballu cun sos amigos, sas medas ideas istravanadas. E pustis sos biàgios, a Firentze, in sa Madrid franchista in sa Moncloa, a Bartzellona, posca a Parigi, Salisburgo, in su Mèssicu a tesu in s’iscola de Dàvide Àlfaro Siquèiros, peri sugestiones visivas e ispintas chi andant dae s’arte pre·columbiana a su realismu sotzialista. Pro Renata Serra, chi est s’istudiosa chi pro sa prima borta at reflètidu subra custos temas cun una prufundidade istraordinària, Sciola no assorbit a manera indistintiva cales si siant datos de sas culturas messicanas ma faghet un’isseberu cussiente, chi ruet non subra sa figuratividade maya, chi si chirrat dae unu horror vacui acadriadu, dae unu decorativismu abejadu, dae unu barocu ante litteram, ma subra s’edade mìtica de s’oro de s’immaginàriu precolumbianu, subra s’edade clàssica pro s’elaboratzione de unu sistema eurìtmicu de grìllias geometrizantes intro ue s’istruturat s’immàgine.
Nomenadu ispetore archeològicu de sa Sobrintendèntzia, Pinùccio at tentu relatas cun sos prus cualificados istudiosos sardos, comente Giovanni Lilliu, Alberto Bòscolo, e Salvatore Naitza, de su cale nos abarrant in custas pàginas duas testimoniàntzias pretziosas medas dae sa profundidade rara: deo ammento s’amistade de Pinùccio cun Renata Serra e cun Giovanna Sòtgiu, chi m’at fatu balangiare pro su coju meu su presente de un’iscurtura de linna de mata de olia de una mama e de unu pitzinnu paris cun una pintura subra de su matessi sugetu, belle unu murale cun sas manos e sos pees isermorados comente in unu manifestu. E a pustis dae pagu una pedra musicale, chi remuno cun belosia tra Bosa e Tàtari.
Intre sos estimadores de tando b’at galu Gianfranco Pintore, diretore de su periòdicu bilìngue Sa Sardigna, espressione de sa cooperativa, comente puru b’ant sos medas artista trisinados paris in Santu Sperau, che Aligi Sassu, endiosadu de sa bidda pintada, gasi la fentomaiat, ma criticadu pro sos caddos suos dae sos piseddos de bidda, lestros a si mòere a testimoniare comente si depet pintare de a beru. Pro su restu sunt bènnidos in Santu Sperau pessones che Arnoldo Foà o Dàrio Fo.
Pinùccio est istadu su motore pro sa muda de sa bidda sua, chi luego diventat bidda museu, cun su parcu megalìticu, sos murales, su tzineforum, su teatru, sa mùsica comente su jazz de Alberto Rodriguez, in unu ponner in fatu vulcànicu e magmàticu de propostas contraditòrias e confundidas, unas cantas giutas in antis e a pustis chirradas, moende dae ocasiones minores de abboju, una protzessione, sa festa de sa paghe, sas iscobertas archeològicas. Tando sa nàschida de sas cooperativas, sa bidda chi s’aberit, sas domos chi cumintzant a acasagiare sos artistas, sas cortes, s’impinnu pro defensare sa fisionomia de unu pobuladu pòberu ma prenu de sinnìficos e de ammentos, sas ostinatziones de sos amministradores tontos e incumpetentes.
B’at de a beru pro su restu s’iscontru cun sas autoridades locales e in su 1975 cun sa giunta munitzipale de destra, cun s’interventu forte de sa politzia e de sos carabineris, sas compidadas e sas minatzas, su protzessu in dae in antis a su pretore de Decimomannu, chi aiat sinnadu puru su reconnoschimentu de su balore morale e culturale de sas initziativas e s’impinnu pro defensare totus sas formas de espressione artìstica, trumentadas totora dae iscritas innoriadosas, dae sos torracontos, dae imbìdias locales. Infines sa falada a bellu chi atit Pinùccio a dassare sa polìtica ativa mancari puru moderada e sardista e a si distingher semper prus a manera crara dae sas amistades cumpromitentes, dae sa bènnida de amigos de sas brigadas rujas, dae sos assistentes de Toni Negri chi in cussos annos andaiant peri sa Sardigna, dae sas istrumentalizatziones polìticas, in ue s’est agatadu imbiscadu – iscrient Antònio Sciola e Nanni Pes – pro s’ingenuidade manna, pro sa nidesa sua, pro sa cunfiànsia sua in sos àteros. Issu etotu iscriet oe in die de aer arriscadu de nche la corpare in presone comente unu macu, sena s’abigiare de sos perìgulos chi podiat agatare. Ma de prus m’at ispantadu s’asperesa de sos giudìtzios de Primo Pantoli subra Pinùccio, acusadu de esser politicamente nudda, un’istintivu chi s’est ghetadu a un’ingenuidade manna.
Non mi paret giustu però cussu chi iscriet Primo Pàntoli cun paràulas de fogu subra su fatu chi Pinùccio diat aer refudadu semper su mundu de sa cultura leende una positzione dudosa, pighende in nùmene de sa demagogia puru espressiones de s’arte populare lègias e iscadentes a aberu, renuntziende a su còmpitu de sos intelletuales chi diat esser cussu de seberare e remunire. Mescamente non m’at agradessidu s’acusa de anti·acadèmicu chi benit fata a s’artista. Chèrgio ammentare sos reconnoschimentos acadèmicos de Pinùccio, chi parent sutaistimados si si pensat a sa rete de amistades chi at contivigiadu e si deo etotu deghe annos a como comente prèside de sa Facultade de Lìteras e Filosofia de s’Universidade de Tàtari apo tentu manera de lu proponner pro unu cuntratu de insinnamentu a costàgiu de Aldo Sari e Gino Kalby, un’ocasione pro fagher intrare àghera noa in s’Universidade chi in L’Unione Sarda est istada apretziada dae Antonangelo Liori.
Prus in cuddae de Sciola, chi semper a cando essit pro sa fortza de s’esempru e de sa testimoniàntzia e pro s’apretziamentu chi gosat a livellu internatzionale (bastis de pensare a sa relata cun su segretàriu generale de s’UNESCO), si collit dae custas pàginas su sentidu de una partetzipatzione populare manna, s’ispizu de un’àndala corale, de una rebellia e de un’istàntzia polìtica profunda, comente si s’esserent torradas a ischidare fortzas dormidas ma medas bias, unu grustu de “militantes” detzisos a afirmare una bisura noa de sa bida e de su mundu, impreende sas carreras de sa bidda – iscriet galu Coroneo – comente s’iscena de un’ispetàculu, unu parcuiscènicu abertu a totus.
Est malu a s’isorber su nodu de custu libru, sa dimanda no espressada, si sos artistas chi ant pintadu sos muros de Santu Sperau chircarent de torrare a iscoberrer una traditzione locale o chèrrerent trogonare e segare s’antiga cultura isolana, si sos murales de sos primos tempos aerent carchi cosa cun s’identidade sarda o si imbetzes bolerent rugrare custa apartenèntzia a una cultura semper firma chi si diat cherrer fata de silèntzios e de iscurigore.
Primo Pantoli non creet chi in Pinùccio Sciola b’apat carchi cosa de sardu e agatat de pagu importu annotare chi su traballare cun sa pedra potzat esser istadu isseberadu comente forma de arte pro ponner s’artista in sa bia de sos fraigadores eròicos de sos nuraghes. B’at in dae segus de custas osservatziones sa polèmica betza e istantissa de s’esistèntzia de un’arte sarda, pro su fatu chi puru sa Sardigna de parte de intro diat esser istada interessada dae una rete de relatas e de influèntzias bènnidas dae foras, sena una forma autònoma e originale de cultura. B’at puru unu giudìtziu de non creer subra s’acadèmia de arte de Tàtari, chi diat esser un’istrumìngiu, mentras dae oe a pustis non si diat chistionare prus de arte Sarda ma de arte in Sardigna, segundu un’espressione chi a mie non paret gosi sàbia de Vittorino Fiori. B’at su pregiudìtziu chi s’arte protosarda siat istadu iconoclasta, anicònica, inchelada de su totu e pòbera, semper a cando cun unu gustu estèticu diferente meda dae cussu de su muralismu de su tempus de oe, prenu de bida de cuntrastos a su puntu de l’acurtziare a su fumetu.
Su manniore de s’interessu de sos artistas de Santu Sperau pro sa Sardigna in beridade non podet ponner ancu: diant bastare sas fotografias de sos artistas chi si cunfrontant con sos pitzinnos, sas relatas sotziales, s’anonimadu o mègius su colletivu de sas òberas, sas maneras de s’espressare. Si cumintzat semper dae su reconnoschimentu de sa limba sarda, impreada pro esempru in Làconi in su1979 insu protzessu pro fagher unu murale contra sa lege. Ma sunt sas istruturas de sa sotziedade sarda chi essint a foras e si cunfrontant in sos muros, comente si su balore de s’issèberu de adatare sas pinturas in custa bidda, comente a pustis in Orgòsolo, diat fagher moer cada chistionu dae su reconnoschimentu de un’autoctonia e de un’identidade comente balores assolutos, a sos cales assotziare sa comunidade cun una partetzipatzione democràtica, fundada subra sa paghe e subra s’antimilitarismu che a Pratobello. Tando sos temas isseberados, su traballu, su pasu, sa festa, sos animales, una forma forte e colletiva de arte, unu laboratòriu figurativu de s’identidade de massajos, iscoberta e balorizada ca tenet unu patrimòniu culturale finas a tando non cumpresu. Sa Sardigna tando comente polu pressiosu de una relata cun su cosmopolìtismu de sos artistas e de sos sugetos trisinados umpare, comente espressione de s’arte popularesca in relata a sos professionistas mannos.
Oe Santu Sperau remonit pagas istigas de cussu tempus istraordinàriu, puru si su frorire de Bed & Breakfast, sa nàschida de s’ufìtziu turìsticu gestidu dae sa cooperativa Fentanas, s’isvilupu de su sistema cooperativu, rapresentant unu de sos efetos de una crèschida chi est istada econòmica puru, ma mescamente culturale, fundada subra sa fieresa de apartenèntzia a una comunidade chi s’est posta in sintonia cun sa probiana cabu de rennu Casteddu, chi est istadu su polu a tesu de riferimentu semper in s’isfundu, sa mesura de su raportu intre sa periferia e su tzentru, intre sa campànnia e sa tzitade.
M’at tocadu su coro sa testimoniàntzia de Cenzo Porcu, orgolliosu pro sas paràulas de su fìgiu chi at iscobertu carchi cosa de su babbu in onni cugione de Santu Sperau, una bidda chi custoit su sensu de unu beranu longu, chi at ischidu fraigare – iscriet Ottàvio Olita – una cossièntzia, su desìgiu de rescatu, su bisòngiu de esser protagonista de s’istòria pròpia.
In custas dies Pablo Volta at publicadu pro s’Ilisso su volùmene Sardegna come l’Odissea: un’òbera istraordinària iscrita in Santu Sperau, in ue su fotògrafu famadu ìtalu argentinu at isseberadu de biver dae su 1987. Un’obus chi cunfirmat comente pròpiu s’incantu de sa Sardigna bista comente esperièntzia bera e comente mitu apat furadu su coro de sos artistas de tando.
Cussa de sos òmines e de sas fèminas de Santu Sperau duncas no est istada como baranta annos un’ammachiadura de si bergungiare, una maladia chi cundit e est fastigiosa: est istada mescamente s’ocasione pro agatare sa sintonia intre sa bidda pitigheddedda de su Campidanu e su mundu de foras, mescamente intre s’arte de oe e un’istòria longa chi non s’est chèrfida rennegare pro peruna manera, ma de sa cale esser orgolliosos, cun una consapevoletza noa.