text:
Is de su Barì funt is prus fortis de sa Lista B de Primu Categoria; in sa Lista A sighit sa batalla tra is carlufortinus de sa Verde Isola e is serramannesus de sa Gialeto
Si ddu nau cun totu sa sintzillidadi chi mi intendu custu mengianu in su coru: est cun afroddiu mannu, cun s'afroddiu chi tenint is pipius, po si cumprendi mellus, chi mi pongiu a scriri is fueddus po s'articulu in sardu campidanesu de custa cida, candu ammancant feti tres diis a sa Noti de sa Cena, diaici dda ant sèmpiri tzerriada in domu mia, e feti cuatru diis a sa dì de Nadale, chi est una de is festas chi si praxint de prus, tra totus cussas chi nci funt aintru de s'annu; at a essi gràtzias a custa imbriaghera, custu machiori chi parit chi pighit a totus, mannus e piticus, chentza mancai bufai nudda, chi bastat a nci bessiri a foras, me is rugas, me is bias, me is pratzas, po intendi s'allirghia chi nc'est giai, badda badda, me in s'aria, e cumenti si narat, s'intendeus totus prus bonus, s'unu cun s'atru, e custa est una cosa chi si fait prexei meda, chi si speddiat, mellus a ddu nai diaici, mescamente apustis de totu cussu chi est sucèdiu, si ddu arregodaus beni, s'annu passau, candu totu s'Italia fiat stètia pintada a cabori de arangiu e a cabori arrubiu, est a nai chi is de su Guvernu iant decìdiu de serrai totus is atividadis (cumenti is bar, po nd'arremonai una) e de proibbiri a is cristianus de s'atobiai apari. Est stètiu unu de is Nadales prus tristus de totu sa vida mia, poita po sa primu borta m'est tocau a cenai a solu, chentza sa cumpangia de amigus e de is parentis, e deu creu chi custa s'iat una cosa chi ballad po medas atrus (e medas atras) puru; po custu mi parit chi nci siat gana meda, cust'annu, de si nci ghetai a fai is festas, prus gana de totus is annus passaus, si cumprendit. Ma pròpriu candu seu scriendi custus fueddus, is de su Guvernu faint sciri chi funt trabballendi a totu dì po cuncodrai is règulas nobas po is festas (e po is notis de festa, pruschetotu po s'ùrtima noti de s'annu) chi ndi funt arribbendi. Po immoi no si connoscint beni totus is decisionis chi ant a pigai, calincuna cosa s'at a cumprendi mellus su binti-tres, est a nai giobia chi benit, e po oi, a su mancu, bollu circai de abarrai cun su coru e cun sa conca lèbias. Potzu feti nai chi cumenti acabbu de ndi pesai su trabballu po custa cida, seu pentzendi de mi nci fuiai (diaici ddi naraus in bidda) de calincuna parti, innoi in Bidd'e Sorris etotu, po mi ndi pigai unu pagheddu de sobi, chi in custas diis mi parit chi nci siat una luxi toga meda, diaici mi praxit a pentzai, a su mancu; sa luxi prus bella chi su sobi fait in totus is doxi stagionis; at a essi gràtzias a su chi si tzerriat, in italianu, "solstizio d'inverno"; at a essi chi in custas oras ndi brintat s'ierru; at a essi, duncas, chi totu sa natura si preparat po is cuatru mesis prus frius de s'annu e parit, giai giai, chi ndi bollat aprofitai de is ùrtimas oras de (bellu) callenti chi funt arribbendindi in custa diis, e mi parit, diaici mi praxit a pentzai (e a mi ingiogatzai cun totus is chistionis chi tengiu allogadas in conca), chi totu sa natura, partendi de is prantas prus mannas fintzas a arribbai a su pilloneddu prus piticu e a is fromigas, est gosendusì custa diis de paxi, pruschetotu poita, a cantu parit, a sa fini de custa cida at a torrai a incumentzai a proi (e feti a ddu scriri mi increscit giai su coru).
Custu, nareus, est su chi tengiu in conca (e in sa brenti), ma sciu beni puru chi no si potzu furai atru tempus cun custas stròllichentzias, e duncas andaus a chistionai de cumenti funt andendi is cosas in su mundu de sa bòcia de is diletantis innoi in Sardìnnia, chi est sa faina de importu prus mannu po totus is amigus de su Diario Sportivo.
E intzandus, is de sa Promotzione, is de sa Primu Categoria e is de sa Segunda Categoria, pròpriu domìnigu passau, funt cabaus in campu po s'ùrtima bessida de custu duamilla e bintunu, e po is ùrtimas partidas chi ballint po s'andada; immoi, e cun custu s'acapiaus a is chistionis chi eus pigau ainnantis, is giogadoris puru s'ant a podi reposai unu pagheddu, chi ndi tenint bisòngiu, cosa chi ballit pruschetotu po cussus chi in custus tres mesis de giogus si funt strupiaus, o ingotus, e funt circhendi de torrai a si ponni in saludi. Su tempus (e su pàsiu), ddu intendu nai fatu fatu, est sa mellus mexina chi nc'est po ndi sanai de is arroris, e duncas is scuadras ant a torrai in campu su noi de su mesi de Gennàrgiu de su duamilla e binti-duus, in s'annu nou, duncas. Custa chistioni peròu no ballit po is scuadras de s'Ecellenza, chi invecias ant a torrai a giogai su trinta de custu mesi, po sa primu partida de sa torrada, e torra in campu su ses de su mesi de Gennàrgiu puru, de giobia, po sa segunda partida de sa torrada, e apustis, puru su domìnigu avatu (est a nai su noi), impari a totus is atrus. Po is giogadoris de s'Ecellenza, duncas, si parit craru, nc'at a essi prus pagu tempus (est a nai: giai nudda, fadendi beni beni is contus) po si pasiai. Is de sa Sèrie D, invecias, ant a cabai torra in campu pròpriu cras, chi teneus binti-duus, po sa de sexi giorronadas, cun s'ùrtima partida de s'andada chi at a essi su noi de su mesi de Gennàrgiu. Custu, duncas, est cussu chi s'at a tocai po custas festas, chi isperaus potzant essi bonas po totus.
Apustis de essi nau totu custu, andaus a castiai cumenti funt andadas is cosas me is cincus listas de sa Primu Categoria, partendi pròpriu de is resultaus pesaus in s'ùrtima giorronada chi s'est giogada pròpriu custu dominigu passau. In sa Lista A, duncas, a su primu postu nci funt is carlufortinus de sa Verde Isola, chi ant bintu s'ùrtima partida chi ant giogau, po tres a zeru, in domu de is de s'Atleticu de Sa Baronia, gràtzias a is duus gol fatus de Matteo "Momo" Cosa, e a cussu fatu de Luxoro. Is birdis-grogus tenint in buciaca calincunca cosa cumenti a trinta puntus, feti duus in prus de is chi tenint allogaus is serramannesus de sa Gialeto, sighius de Ruggiero, chi pròpriu domìnigu passau ant bintu, gràtzias a una partida toga meda, po cuatru a duus, in domu cosa insoru, contras a is allenus de su Domunoas, cun is gol pesaus de Nonnis, Tamba, chi nd'at fatu duus feti issu a solu, e Fois. Sa cosa de importu prus mannu chi podeus nai de sa Lista A est chi is de sa Gialeto tenint una partida ancora de recuperai, est a nai cussa contra a is de su Pula, sighius de mister Massimo Taglialatela, chi in s'ùrtima bessida, cussa de domìnigu passau, funt arrannescius a frimai sa cursa de is de su Cabuderra, de mister Andrea Loi, cun su resultau de duus a duus, e is gol de Boero e Ferraraccio, po is biancus-arrubius allenus, e cussus de Ambu e de Piroddi, chi ant torrau a ponni su resultau in paridadi.
Chi is de sa Gialeto depessint arranesci a binci sa partida contras a is de su Pula, chi s'at a giogai pròpriu cras a megama, est a nai su binti-duus, nd'ant artziai a su primu postu de sa lista, e si ndi pigant cussu chi si tzerriat (diaici a su mancu du furriaus de s'Italianu, est craru) titulu de campionis de s'ierru, chi est cussu chi tocat a sa scuadra chi at fatu prus puntus in s'andada. Is cosas, chistionaus po un antru pagheddu de sa Lista A, no funt andendi beni po is casteddaius de su Cus, chi est sa scuadra, si ddu arrapitu dònnia, dònnia borta, pesada de is de s'Universidadi: is arrubius-brau fiant currendi a forti meda, ma apustis de sa partida perdia (sa prima e s'ùnica, fintzas a immoi, a su mancu), po ses a unu (una bella surra, tocat a ddu nai...), contras a is casteddaius de su Vecchio Borgo de Sant'Elia, parit chi calincuna cosa si siat segada in sa scuadra o, po ddu nai mellus, in sa conca de is giogadoris, cun tres partidas, me is ùrtimas cincu bessidas de su duamilla e bintunu, chi si funt serradas cun su resultau de paridadi, po unu a unu. Est craru cumenti is de su Cus ndi siant cabaus in sa lista, fintzas a nd'arribbai a su de tres postu, cun binti-ses puntus, est a nai cuatru prus pagu de is chi tenint in dì de oi is de sa Verde Isola. Serraus is chistionis chi pertocant sa Lista A castiendi cumenti funt postas is atras scuadras: is de sa Città di Selargius, sa scuadra de Ceraxius, chi tenint allogaus in buciaca binti-cincu puntus, chi ballint po su de cuatru postus in sa lista, ant serrau cun su resultau de unu a unu sa partida in domu de is de su Cus de Casteddu, chi eus arremonau pròpriu immoi. Is de su Sestu tenint, invecias, binti-cuatru puntus, e in s'ùrtima bessida ant bintu, cun su resultau, bellu meda e tundu tundu, de cuatru a zeru, scutu a faci (mi praxit a ddu nai diaici) de is campidanesus de sa Virtus de Santu Sparau, chi s'agatant sèmpiri a s'ùrtimu postu de sa lista e no tenint nemmancu una partida binta, e nemmancu unu puntixeddu fatu, a nai sa beridadi. Is de su Sestu ant aciapau is gol gràtzias a is giogadas de Casula, chi nd'at fatu duus feti issu a solu, Atzori e Leporati. Cun binti-duus puntus ddoi funt is biancus-arrubius de su Cabuderra, chi eus arremonau ainnantis; cun binti puntus, invecias, chi ballint po su de seti postus in sa Lista, agataus is casteddaius de su Vecchio Borgo.
Andaus immoi a castiai cumenti funt cuncodradas is cosas po su chi pertocat sa Lista B. A su primu postu agataus is de sa Franciscu Bellu de Terraba, cun trinta-duus puntus fatus, chi nd'arribbat gràtzias a dexi partidas bintas e duas partidas chi funt acabadas cun su resultau in paridadi. In s'ùrtima bessida, is primus de sa classi (ddu sus tzerriaus diaici) ant bintu po unu a zeru contras a is allenus de sa Monreale de Santu 'Engiu, gràtzias a su gol fatu de Peddoni in su segundu tempus de sa partida. Is biancus-asullus tenint ses puntus in prus de is de sa Freccia Parte Montis, chi est sa scuadra de Mòguru, sighida de Giancarlo Boi chi, de cussu chi s'at contau pròpriu in una ciaciarrada chi nd'eus pesau sa cida passada, est prexau meda po cumenti funt andendi is cosas. Is mòguresus, intzandus, iant a bolli sighiri a curri diaici forti e me is cuatru-cincu partidas chi ant a benni (pighendi po bonu totu su chi s'at contau Boi, a su mancus) ant a circai de cumprendi innoi podint arribbai e is cosas chi podint sighiri a isperai e a bisai. Cun binti-cincu puntus agataus duas scuadras: seus chistionendi de is de su Santa Justa, chi tenint seti partidas bintas, cuatru chi si funt serradas in paridadi e duas partidas pèrdias, e de is arrubius-brau de s'Isili, chi tenint otu partidas bintas, cuatru chi si funt serradas cun su resultau in paridadi e cuatru partidas pèrdias. Is grogus–birdis sighius de Lutzu ant bintu s'ùrtima partida chi ant giogau, in domu cosa insoru, contras a is de su Meana Sardo po cincu a zeru, gràtzias a is gol pesaus de Pibiri, chi nd'at fatu duus a solu, cumenti at fatu, de su restu, Mereu, cun Simbula chi, invecias, at fatu s'atru. Is de s'Isili, invecias, ant serrau su duamilla e bintunu cun su cuatru a unu pesau in domu de is de su Nurri, cun Pillai e Corona, duus gol po s'unu e duus gol po s'atru, chi nd'ant furriau, ddi naraus diaici, su gol de is de domu, fatu de Secci. Cun binti-cuatru puntus, a su de cincu postus in sa lista, nci funt is de sa Libertas de Barumini, sighius de Marchiteddu Piga, chi in s'ùrtima bessida ant bintu contras a is meris de domu de sa Don Bosco Fortitudo de Gùspini, gràtzias a is gol pesaus de Leoni, in su primu tempus, e Tupponi, chi at fatu su segundu candu mancànt feti duus minudus po s'acabbu de sa partida. Po su chi pertocat sa Lista C, invecias, is giogus parint giai bellus chi fatus, mancai po acabbai sa stagiòni manchint totus is trexi partidas chi ant a balli po sa torrada: a su primu postu de sa lista, agataus is de su Barì, chi tenint calincuna cosa cumenti a trinta-seti puntus, chi nd'arribbant gràtzias a doxi partidas bintas e una partida chi s'est serrada cun su resultau de paridadi, seus chistionendi de cussa chi is meris de sa lista ant giogau in domu de is de sa Baunese, sa scuadra de Baunei, sighida de Salvatore Mereu, chi po immoi funt stètius is ùnicus chi funt arranescius a no perdi contras a cussa chi parit, castiendi is numerus ma pruschetotu castiendi cumenti giogant, sa scuadra prus forti chi nc'est in sa Lista C e, no s'iat a parri unu ispantu, tra totus cussas chi currint in sa Primu Categoria. Is giogadoris sighius de mister Alberto Cavasin, chi est unu allenadori de esperièntzia manna meda, contendi chi at sighiu scuadras de importu mannu me is campionaus de Sèrie A e de Sèrie B, domìnigu passau at pigau a bussinadas (ddi naraus diaici, chi si praxit e chi mi ddu permiteis) is de s'Orane, cun sa partida chi s'est serrada cun su resultau de noi a zeru po is meris de domu. Po cumprendi de ita seus chistionendi, podeus pentzai chi, po cidas e cidas, is de s'Orane, sighius de Mastio, funt stètius is ùnicus chi fiant arrannescendi a abarrai avatu de is de su Barì, ma me is ùrtimas giorronadas, mescamente, calincuna cosa parit chi si siat arrogada: is birdis-asullus ant perdiu is ùrtimas cuatru partidas de sighiu, partendi de cussa, in domu cosa insoru, contras a is biancu-birdis de su Cannonau de Jersu, chi ant bintu cun su resultau de cuatru a duus; cussa de sa cida avatu, in domu de is de su Biddamànna Strisàili, po cincu a duus, e cussa contras a is de s'Ovodda, chi ant bintu po unu a zeru. Pròpriu is de s'Ovodda, duncas, ndi funt artziaus a su segundu postu in sa lista, cun binticincu puntus (doxi prus pagu de is chi tenint is de su Barì), unu in prus de is chi tenint is de sa Baunese, chi eus arremonau pròpriu immoi. Is de s'Ovodda ant bintu s'ùrtima partida chi ant giogau, po tres a duus, in domu cosa insoru, contras a is de s'Atleticu de Lotzorai, gràtzias a is gol fatus de Mulas e Sedda, chi nd'at fatu duus a solu. Is de sa Baunese, invecias, si funt fatus bastai su gol pesau, apustis de otu minudus de giogu, de Nieddu, in sa partida contrasa is de su Cardedu. Andaus a castiai puru cumenti funt cuncodradas iscosas me in sa Lista D, cun is de s'Atleticu de Bono, chi s'agatant a su primu postu, cun binti-ses puntus, e pròpriu domìnigu passau ant bintu sa de seti partidas, gràtzias a su cuatru a duus pesau contras a is meris de domu de su Belchidda, cun is gol fatus de Laharach e de Paco Marino, unu giogadori forti meda chi nd'est aporillau de su Brasili e chi in s'ùrtima bessida at fatu tres gol a solu. Is de su Bono ant serrau sa partida in paridadi po cincu bortas e nd'ant pèrdiu feti una. A su segundu postu de sa lista, cun binti-cuatru puntus (est a nai duus in mancu de is de su Bono) nci funt is de su Santu Nicola de Otieri, impari a is biancus-birdis de su Patada. Is de su Santu Nicola ant bintu, in domu cosa insoru, sa batalla contras a is allenus de su Putumajore, pròpriu me is ùrtimus segundus de giogu, gràtzias a su gol fatu de Molozzu, cun unu tiru de is undixi metrus. Is de su Patada, invècias, ant bintu po duus a zeru, arantui de is tifosus cosa insoru, contras a is de su Bòrore, cun is gol, chi funt arribbaus feti in su segundu tempus, de Onali e Bellu.
In sa Lista E, a su primu postu, cun trinta-cincu puntus, s'agatant is de su Sènnaru, chi po immoi ant bintu undixi partidas e nd'ant serrau cun su resultau de paridadi feti duas, chentza de essi mai pèrdiu, a su mancu me is bessidas de s'andada. A su segundu postu, cun bintotu puntus, agataus is de su Siligo, chi ant peròu serrau in paridadi, chentza nemmancu unu gol fatu, sa partida in domu cosa insoru contras a is de su Codronzanu. Cun binti-ses puntus, chi ballint po su de tres postu in sa lista, agataus is de su Santa Maria de Cuzina (cumenti si narat in gadduresu), chi peròu domìnigu passau no funt arrannescius a acabbai sa partida contras a is de su Monte Alma de Nùjvi, poita s'arbitru s'est ingotu candu mancant trinta minudus de giogai po arribbai a sa fini.


c: text/html

text:
Onni tantos annos s’istòria umana devet fàghere sos contos cun sas epidemias, chi dègumant sa gente e nos ponent in dae in antis de sos lìmites nostros (siat fìsicos siat mentales).
Dae sos archìvios, pro chie ischit chircare, nd’essint a campu documentos interessantes chi mustrant chi s’istòria de eris est sìmile a s’istòria de oe, comente si biet in sos paperis de s’unidade n° 347 de s’Archìviu istòricu de Aristanis bogados a campu dae sas archivistas Antonella Casula, Ilaria Urgu e Rossella Tateo (pro chie cheret lèghere s’artìculu cumpletu, l’agatat in su link https://www.comune.oristano.it/it/vivioristano/citta/luoghi-della-cultura/archivio-storico-del-comune-di-oristano/di-untori-e-morbi-tra-mare-terra-e-cielo/index.html).
Duncas su contu est custu: in su mese de abrile de su 1652 una tartana (barca impreada pro piscare e pro cummèrtziu) movet dae Tarragona in Ispagna pro andare a S’Alighera. Nemos li faghet controllos ne in essida ne in intrada mancari s’Ispagna siat luada dae sa peste niedda giai dae su 1647. Ma sas autoridades de Tarragona e de S’Alighera si fiant fatas comporare.
Cun custa tartana sa peste nd’intrat a Sardigna.
Su 5 de làmpadas de su 1652 su visurè Pedro Mertinez Rubio dat a ischire a tzitades, baronias e biddas chi in L’Alguer sa peste fiat currende. Cun dispositziones lestras ponet sa tzitade in barantena: niunu podet essire dae bidda nen dae domo, e chie si devet mòvere pro bisòngiu pretzisu devet giùghere unu tzertificadu de salude chi ispiegat dae in ue benit, a in ue andat e pro ite. Chie non rispetat sos òrdines est punidu cun pena corporale.
Pro parare fronte a s’emergèntzia naschet sa Junta del morbo, unu cussìgiu formadu dae sas càrrigas prus importantes de s’Ìsula, chi devet aprontare unu pranu sanitàriu e de controllu de sos territòrios de su Regnu.
Sa magistradura tzìvica de Aristanis, sighende sos inditos de su visurè e de sa Junta faghet controllos fines a chie totu si movet pro andare a Aristanis o a sas biddas a làcana.
In custos controllos, su 16 de làmpadas de su 1652 sas guàrdias de Arriora firmant a Galcerino, unu dotore chi fiat benende dae logos impestados e deviat andare a Campidanu. Su visurè Pedro Mertinez Rubio li permitit de andare ma li òrdinat de non passare in bidda peruna e de non tènnere cuntatos cun nemos. Pro chi rispetet sa cunsigna, li dat un’iscorta de ses guàrdias a caddu: dispostas tres a in antis e tres a dae segus suo, devent fàghere rispetare sa distàntzia de seguresa de “mezza miglia”. Imbàtidu a su casteddu de Santu Micheli, su grupu devet fàghere sa barantena.
Su 28 de làmpadas de su matessi annu, su visurè dat a ischire chi su conte de Sèdilo paris cun àteros nòbiles de Tàtari sunt andados a Busache sena rispetare sas règulas de cuntenimentu de s’epidemia, ponende in perìgulu sa salude de totus. Pro chi non torret a capitare, òrdinat chi sas sentinellas non fatzant passare nen gente nen cosa peruna bènnida dae cussa bidda in antis de finire sa barantena.
Comente si biet, in tempos de epidemia sas mesuras de cuntenimentu bi sunt istadas semper e sunt fatas pro su bene de totus. S’òbligu de abarrare in domo, sos controllos de sos ispostamentos, sos tzertificados de salude pro chie si movet, in tempos de epidemia sunt netzessidades chi èvitant dannos prus mannos a sa colletividade.
S’istòria est semper mastra, ma non semper tenet gente chi cheret imparare.
(GF.P.)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ecunumia. Cgil, Cisl e Uil bullant sa finatziaria de sa Giunta: "No a is irminorigamentus de istrutzioni e traballu"
(IlMinuto) – Casteddu, 3 de su mesi de paschixèdda - Cgil, Cisl e Uil bullant sa finantziaria proposta de sa Giunta regionali. Po is segretàrius Enzo Costa, Mario Medde e Francesca Ticca sa manuvra no tenit unu progetu po binci sa crisi económica e su disimpreu e ndi liat su dinai chi furiat po s'Istrutzioni e po su Traballu. Is sindacaus pedint a su Consillu regionali de mudai de meda sa finatziaria. "Est difatis netzessàriu - ant nau Costa, Medde e Ticca - chi is sceberus apitzus de sa manuvra finatziaria bengat fatus de su Consillu regionali cun su trisinamentu de is partis sotzialis".


text:
Su cìrculu “Su Nuraghe” de Biella si-ndi prexat de s’afillamentu de is Arrègulas de sa Provìntzia de Casteddu chi cun d-una detzisioni stòrica e pigada e totòmini, ddu torraus a nai ca nci dexit, at stabilèssiu de imperai custu standard po sa scridura de sa fueddada campidanesa de sa lìngua sarda. Su prexu de custus fradis nostus e finsas su prexu nostu, ca seus sigurus ca si seus incarreraus in sa caminera giusta po unu caminu de unioni de is Sardus arrespetendi s’arrichesa de su sardu. Una lìngua sarda a duas normas, custa est sa polìtica linguìstica nosta e sa polìtica linguìstica chi is Sardus etotu ant mandau ainnantis finas a oi e chi duncas agradessint. Su caminu nostu si movit cunforma a sa lei 482/99, chi chistionat de fueddadas stòricas, e duncas campidanesu e logudoresu, e no de imbentus chi no tenint literadura e chi is Sardus no ant a arriciri mai.
03/04/2010
Is disterraus sardus po sa dòpiu normaPosted by acadesusa under Novas | Tags: Arrègulas |
Leave a Comment


text:
Istòria de Sardigna cuntemporànea
S'istòria de Sardigna cuntemporànea podet èssere fata cumintzare, de su puntu de bista istitutzionale e polìticu, de sa fusione perfetta de su 1847 intre totu is territòrios de su Regnu de Sardigna. Fiat tando ca s'ìsula, abbandonende s'autonomia e sas ùrtimas istigas istatuales achiridas in perìodu ibèricu (càrriga visurreale, parlamentu de sos Istamentos, suprema curtes de sa Reale Udièntzia), si fiat fata parte cumprida de un'entidade istatale unitària prus ampra, cumposta dae s'imparis de is possedimentos sabàudos, apompiada[ a pustis de un'annu dae s'Istatutu Albertinu.[1] S'integratzione geogràfica e giurìdica at a èssere a fatu ammanniada a sa Itàlia in su Risorgimentu cun s'unimentu chi at a batire a sa proclamatzione de su Regnu de Itàlia de su 1861. Tale denumènatzione at a remplasare cudda fintzas a tando in impreu de Regnu de Sardigna, chi aiat descritu s'ìsula dae sa fundatzione de su Regnu a banda de is cadalanu-aragonesos a in antis.
Premissas[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Is primos passos cara a sa chi diat èssere istada sa cunditzione istruturale de sa Sardigna cuntemporànea si podent atzapare giai in sos annos de sa Restauratzione (su perìodu a fatu de sa concluida de su Cungressu de Vienna), cando sos assètios geo-polìticos imbrotados dae sa derrota de sa Frantza napoleònica ant a cunsentire a sa classe dominadora de su Regnu sardu de aviare un'istasone de reformas legislativas chi punnaiant a sa modernizatzione de s'Istadu.
Reformas legislativas e econòmicas[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Is reformas fiant istadas inchingiadas in su 1820 cun su famadu Editu de is Cungiaduras (chie si siat podiat serrare unu cantu de terra no agrabiadu de deretos propietàrios – est a nàrrere sa prus parte de is terras agrìculas e pastorales de s'ìsula – si nde faghiat in manera automàtica propietàriu), aiat sighidu in su 1827 cun s'adotzione de su còdighe tzivile nou de Carlo Felice (chi remplasaiat a sa Carta de Logu), tando cun s'abolitzione de su feudalèsimu (a s'acabu de is deghe de annos a fatu). Nointames, in s'imparis, tales reformas àteru non faghiant chi non iscumbullare is assètios produtivos e sotziales, chentza de tènnere in contu is bisòngios cotidianos de sa populatzione e chentza de criare is cunditziones (econòmicas, finantziàrias e polìticas) pro chi tale modernizatzione èsseret a beru profetosa. Unu nùmeru bundante de famìlias aiant pèrdidu is fontes de sustentamentu de cosa issoro, favoressende sos arrichimentos subitanos e sa criatzione de una renda parassitària de is chi fiant resissidos, cun gastu modestu, a si fàghere propietàrios de terras de istèrridas ismesuradas. Su regìmene de sutzessione (is règulas chi presidiant a sa trasmissione de sas eredades), seghende a pitzuleddos tales propiedades, generaiat a pustis ulteriores perricas e impediat de pònnere a frutu is terras in fines achiridas in propiedade prena.[2] In paris tempus, medas risursas de s'ìsula (linnàmene, ortigu, pedde, sale, produtos agroalimentares, produtos de su sutaterra) e diversos cumpartos produtivos, fiant apaltados a impresas de foras, chi trasformaiant is matèrias primas e cummertzializaiant su produtu finidu, achirende totu su balore agiuntu. Custu fiat fatu possìbile dae s'usu che a maniòbera de su nùmeru mannu de espulsados dae su mundu agru-pastorale a segus de sa serrada de is terras. In custu cuntestu pigant inghitzu formas de imprendidoria locale noas, massimamente in is tzitades printzipales (Tàtari e Casteddu), non petzi comente a induidu de is fainas agrìculas e zootècnicas, ma fintzas de s'indùstria de sa bogadura[3]
Intelletuales de s'Otighentos[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
In sa prima metade de su su de 19 sèculos bessit a pìgiu in Sardigna una classe intelletuale chi, pro mèdiu de sa carriera burocràtica e acadèmica, est veiculada e cooptada in is rangos de sa classe ghiadora de s'Istadu. Si tratat de unu tzetu assortidu ma ideologicamente omogèneu. Fidelidade a sa domo Savoja e disìgiu de rescatu pro sa terra de orìgine si cumponent de manera contradditòria, ma chentza aparentes cuntierras, in personalidades cales Giuseppe Manno, mannu funtzionàriu de istadu e imparis esìmiu istòricu, su primu istòricu sardu modernu. O puru Vittorio Angius, co-isterridore de su Ditzionàriu geogràficu, istòricu, istadìsticu, cumertziale de sos Istados de S.M. su Re de Sardigna de Goffredo Casalis. De tzitare, semper in su mundu de sos istùdios, Giovanni Siotto Pintor, magistradu e òmine polìticu ma fintzas erudidu e literadu, e su canònicu Giovanni Spano, istòricu, linguista e archeòlogu; isse aiat printzipiadu is primos iscavos archeològicos e, puru adotende metodologias oe cunsideradas discutìbiles cales sa grafia latinegiante[4], aiat postu in s'intelletualidade sa chistione de sa limba sarda, dedichende a issa duas òperas, sa Ortografia Sarda Nazionale ossia Grammatica della lingua logudoresa paragonata all'italiana e su Vocabulario Sardo-Italiano e Italiano-Sardo.[5] In su 1847, cun s'Unione Perfeta decretada dae re Carlo Alberto (est a nàrrere s'isterridura a sa Sardigna de s'ordinamentu giurìdicu e de sas istitutziones de sos àteros territòrios de sa corona), sa fratzione intelletuale-liberale de sa burghesia sarda aiat crètidu de tènnere definitivamente is ghennas abertas pro una parificatzione fintzas econòmica e sotziale cun sa terramanna. Sa delusione pro is cunsighèntzias de custu seberu at a batire in curtzu a sa prima istasone autonomista: sa recherta de su reconnoschimentu de unu istatus ispetziale pro sa Sardigna in s'àmbitu de s'Istadu nou chi andaiat naschende. Protagonistas polìticos de su primu autonomismu sardu fiant istados Giovanni Battista Tuveri e Giorgio Asproni.
Durante su Risorgimentu fintzas in Sardigna sa populatzione fiat ancarada a ischemas e a balores largamente pre-modernos, a tesu geograficamente dae su Istadu nou fintzas pro bia de is diversidades linguìsticas, non prus pro s'analfabetismu de massa peus de su Regnu de Itàlia intreu[6], e aiat dèpidu subrabìvere in cunditziones de precària sussistèntzia. In su 1863 sa Cumpangia Reale de is Ferrovias Sardas aiat otentu sa cuntzessione cun sa cale aiat istipuladu unu cumbènnidu pro sa realizatzione de 400 km de ferrovia in s'ìsula, in su 1896 fiant istados realizados 414 km de caminos ferrados.
Relativamente a cussos annos cheret ammentadu su famadu fatu de sas Cartas de Arbaree, assortimentu de documentas de edade medievale, postos in tzìrculu partende dae su 1846 dae Pietro Martini (esponente de sa chirca erùdida de su perìodu) e artziadu in pagu tempus a casu acadèmicu internatzionale. A pustis de tres deghes de annos de dibatos, e a pustis de chi medas documentas fiant istadas publicadas e impreadas che a base de cursos acadèmicos, de monografias, de costrutziones istòricas torra, sa sentèntzia de s'Acadèmia de Berlinu (presidida dae su grandu istòricu Theodor Mommsen) nd'at decretadu definitivamente sa frassidade.
Economia e crisis sotziales intre Oto- e Noighentos[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
A pustis de sas ùrtimas crisis, dèpidas a s'abolitzione de ulteriores diritos tzìvicos (in piessignu de sos “ademprivos”, cun cunsighentes rebellias populares, annos sessanta de s'Otighentos), in sos imbenientes annos otanta, fiat crèschida sa dimanda èstera de carchi produtu sardu e impare cun una congiuntura econòmica favorèvole aiant batidu s'ìsula a unu primu progressu econòmicu, cun sa prospetiva de recaidas sotziales favoràbiles (prima sa mèngua de su banditismo). In su fùrriu de pagos annos, però, a una crisi repentina de su crèditu sardu (chi aiat fèrridu impresas e famìlias), si fiat agiuntu in su 1887 s'annullamentu de is tratados cumertziales cun sa Frantza (guvernu Crispi), serrende unu de is mercados printzipales de s'import-export de Sardigna. Is cunsighèntzias ant a èssere una crisi grae de su setore agro-alimentare, crisi econòmica, tensiones sotziales e su su comintzu de unu primu fenòmenu de su emigratzione.
Una àtera borta fiat su mundu agro-pastorale a nde pagare is cunsighèntzias prus graes. Una truma de giorronaderis, pastores e addetos a is setores de s'induidu fiat torrada a ghetare in su disimpreu o puru a traballare in is minas o a s'emigratzione. Sa dimanda de traballu chi fiat creschende faghiat derrocare is salàrios e torraiat is cunditziones de traballu precàrias. In sos annos otanta e noranta bi fiat istada una incanida de su fenòmenu de su bandidismu, chi fiat istadu cuntrastadu cun mèdios improvisados e comente si siat petzi dae tipu repressivu. Sa situatzione grae de s'ìsula aiat induidu su guvernos Crispi in su 1894 a commissionare a su deputadu Francesco Pais-Serrat un'iscumbata subra sa situatzione. Duos annos a pustis, sa relatzione conclusiva at a inditare non solu e non tantis in sa chistione de s'òrdine pùblicu, ma mescamente in sas iscàssias infrastruturales e in is responsabilidades graes de sa polìtica (ancarada a pràticas clientelares de pòdere personale e familisticu) sa raighina de is problemas sardos.[7] Giai s'annu a sighire (1897), però, a cunfirma de su cuntzetu imperante, fiat publicadu cun mannu istripitu su sàgiu “antropològicu” de iscola lombrosiana La delinquenza in Sardegna, de Alfredo Niceforo. Si trataiat de un'istùdiu fisiognòmicu e pseudo-istòricu dae su cale bessiat a pìgiu sa trassa connnàschida deviante de sa natura de is sardos, susetotus de is de sas zonas internas. Non si depiat chircare sa resone de su fenòmenu de su banditismu e de su degradu sotziale de sa Sardigna in càusas materiales, econòmicas o polìticas, ma in sa cunformatzione crànica de is sardos, de cuddos cussorgiados in Gaddura e in is zonas de s'internu in piessignu: gai afirmaiat in unu passu, a pustis aporridu in unu de is murales nodidos de Orgòsolo:[8] "[...] intre de is vàrios tipos cràniu de sa zona criminale, totus chi partenent a is pòpulos prus arestes e primitivos, un'est in piessignu difùndidu in sa Sardigna tzentrale: si tratat de su "parallelepipedoides variabilis sardiniensis"".[9] Nde fiant sighidas unas cantas polèmicas, ma mescamente una atzetatzione generale de custa sentèntzia chi aiat cumbintu sa matessi Gràtzia Deledda, tando in lestra artziada in i[s tzìrculos literàrios italianos.
Duos annos a pustis, in su 1899, a fatu de sa bìsita de sa pariga reale sabàuda in s'ìsula (in ocasione de su tzentenàriu de sa fuid in Sardigna de is Savojas, cunsighente a is conchistas napoleònicas), a primìtzios de s'istiu fiat allistradu unu imbiu militare mannu cun s'obietivu de torrare pònnere s'òrdine pùblicu, operatzione a chi aiant pigadu parte is torrados dae is gherras in Àfrica. Biddas intreas fiant ocupadas, is campagnas cuntrolladas a tapetu, is benes recuisidos. Cando no abarraiat àtera risursa, si fiat imbàtidos a su firmu de is familiares de is bandidos (chentza de escluere fèminas, betzos e pipios). Millis de persones fiant arrestadas, impresonaduras arbitràrias, cunfessiones istratzadas cun sa fortza e una sèrie de protzessos de massa chi a sa fine aiant batidu a pagas cundennas medas e a su totale fallimentu de su pranu.[10] S'operatzione aiat fatu iscàndalu subra s'opinione pùblica sarda, informada e interessada dae is giornales, subra cales bona parte de su tzetu intelletuale ghetaiat ideas e cummentos.
Protestas de massa e reprimidura[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
In su 1904 in Bugerru, tzentru mineràriu mannu in sa costa sud-otzidentale, protestende pro is cunditziones disumanas de traballu is mineris si fiant refudados de traballare e aiant presentadu is rechertas issoro a sa sotziedade frantzesa (chi gestiat is minas), pro totu resposta custos aiant tzerriadu s'esèrtzitu chi aiat fatu fogu subra is operajos bochende·nde tres e ferende·nde medas. Cussa domìniga 4 de cabudanni 1904 at a èssere ammentada comente a sa data de su mortòrgiu de Bugerru pro su cale at a èssere fatu su primu isciòperu generale in Itàlia.[11]
Isceti duos annos a pustis (1906), su caru-prètzios e cunditzionas de vida precàrias pro manna parte de is traballadores diant a batire a sos avolotos tzitadinos de Casteddu e de intòrrios, e a fatu de manna parte de s'ìsula. Fintzas in custu casu sa resposta fiat istadu de tipu in massimaente de reprimida, cun millis de militares impinnados. Fiant bessidos a foras cun fortza sentimentos de tipu autonomista e indipendentista, cun sa minetza, aboghinada a manna boghe dae is trumas agrustiadas, de torrare a nde bogare a mare “sos continentales”[12]. Is fortunas polìticas de su giolitianu F. Cocco-Ortu, puntu de riferimentu de sa polìtica isulana, arribadu fintzas a sa càrriga ministeriale, no ant a tènnere efetu positivu perunu in is cunditziones generales de sa Sardigna. Is sentimentos identitàrios e sa crisi de rapresentàntzia ant a èssere is càusas de sa resessida chi, de cue a pagos annos, at a dare sutzessu a su movimentu de is torrados dae sa gherra.
Vida culturale[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Custa est fintzas s'època de s'afirmadura foras de is làcanas de s'ìsula de Gràtzia Deledda, ma fintzas, in mesura minore, de unos àteros artistas comente su poeta Sebastiano Satta, s'iscritore Enrico Costa, s'iscultore Francesco Ciusa, isceti pro nde tzitare unos. Giornales, teatru, universidade ànimant sa vida de is tzitades (Casteddu e Tàtari in primis). Ma tenent una portada meda minore in is populatziones rurales e de s'internu. Difatis, in manera parallela a s'achirimentu de mèdios espressivos noos permanentaiant fortes is traditziones culturales populares. In su cursu de s'Otighentos, prusaprestu, sa poesia sarda aiat bìvidu un'istagione de manna afirmadura cun is vàrios Luca Cubeddu, Melchiorre Murenu e a pustis Peppino Mereu (petzi pro nde tzitare unos cantos). Cara a sa fine de su sèculu annotamala is garas de improvisatzione poètica, chi in antis s'acumpriant in manera privada, funt istruturadas e tenent logu in is pratzas pùblicas (sa prima fiat acontèssida in Otieri), susetotus in ocasione de is festas de bidda. In tempus curtzu si faghent unu fenòmenu de massa, cun unu star-system suo fatu de professionistas de s'improvisatzione e unu pùblicu ampru a beru de istimadores ispertos e esigentes.
Sa mùsica traditzionale bidet s'acostagiare a is launeddas, a su cantu a tenore e a su cantu a chiterra (cantu sardu acumpangiadu dae sa ghitarra) unu nou trastu musicale, su organetu diatònicu, chi suportat o remplasat sa boghe umana e is trastos traditzionales[13] in s'acunmpangiamentu de su ballu.
Sa cultura sarda, tra Oto- e Noighentos, divenit ogetu de istùdios acadèmicos. Sa limba est istudiada francu chi in s'ìsula (Giovanni Spano, Vittorio Angius) mescamente in Germània (Meyer-Lübke e susetotus Max Leopold Wagner chi at a dare unu contributu essentziale, produende sos istùdios prus significativos; in Itàlia, de tzitare Matteo Giulio Bartoli, dotzente de glottologia a Torinu).
S'archeologia, a pustis de su perìodu pionerìsticu aviadu dae Giovanni Spano, a fatu de sa nàschida de is Subraintendèntzias Archeològicas, cumintzat a si fàghere matèria de catalogatzione e de istùdiu e s'intentant is primas atziones de amparu. Abbundante est istadu su contributu de s'archeòlogu Antonio Taramelli chi aiat ghiadu is subraintendèntzias durante prus de tres de deghe de annos e aiat istudiadu e catalogadu chentinas de repertos, istruturas e sitos. Sa mùsica pobulare est ogetu de istùdios iscientìficos, intre sos istudiosos Giulio Fara e s'etnomusicòlogu Andreas Bentzon autore de un'esemplare istùdiu subra is launeddas. S'afirmadura literària e artìstica de medas autores sardos cumintzat a fàghere connòschere in su restu de Itàlia e a su mundu su patrimòniu antropològicu e istòricu de Sardigna.
Prima gherra mundiale e cunsighèntzias[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Cun su tzocare de sa Prima Gherra Mundiale e s'intrada in su cunflitu de s'Itàlia (1915), fiat criada sa Brigada Tàtari, chi s'at a distìnghere in medas operatziones, comente in su Carso o in su Artipranu de Asiago, medas de is cales arremonadas de Emilio Lussu in Un'anno sull'Altipiano (Unu annu in s'Artipranu), e chi at a èssere onorada de duas Medàllias de oro a su balore militare.
A sa fine de sa gherra (santandria 1918), is pèrdidas intre is militares sardos ant a èssere is prus artas intre is contingentes italianos in su fronte (unu 13% de sos arrolados, contra sa mèdia natzionale de su 10%[14]).
Cun s'esperièntzia bèllica de sa Brigada Tàtari, ultres a dare unu contributu de relevu a sa vitòria italiana, is sardos aiant tentu manera de isvilupare un'esperièntzia e una cussèntzia comuna de sese matessi in cantu sardos[15]. Mancari su contributu essentziale issoro fiat istadu ufitzialmente reconnotu, in su 1918, de su matessi presidente de su Cussìgiu Orlando chi aiat faeddadu de unu dèpidu chi sa natzione depiat saldare cun s'ìsula,[16]in cuncretu pro su momentu su dèpidu fiat abarradu insòlvidu. Fatores cales s'inserimentu torra difìtzile de is torrados dae sa gherra e su sentidu de delusione in is cunfrontos de s'Istadu pro sos iscassos investimentos in s'ìsula aiant batidu a sa nàschida de su movimentu de is torrados dae sa gherra, in su Partito dei Combattenti (Partidu de is Cumbatidores) chi at a conchistare cunsensos mannos in sas eletziones polìticas de su 1919 e de su 1921; su matessi annu at a èssere fundadu su Partidu Sardu de Atzione, ghiadu dae Camillo Bellieni e Emilio Lussu.
Fascismu in Sardigna[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Una resposta a sas aspetativas de sa Sardigna, fintzas pro is pèrdidas suas in sa prima gherra mundiale, fiat arrib[ada cun sa "Lege de su milliardu" in su 1924, chi promitiat de gastare in òperas pùblicas cussa tzifra in deghe annos. Annotamala fiat istituidu, cun sede in Casteddu, su Proveditoradu de sas Òberas Pùblicas chi teniat su còmpitu de pranificare su gastu. In realidade in su 1933 fiant istados ispèndidos isceti 430 milliones. Su Fascismu aiat printzipiadu diversas òberas pùblicas mannas, intre cales importantes bonìficas agràrias e idràulicas chi ant a batire a sa nàschida, intre sos àteros, de is biddas de Arborea (tando narada Mussolinia di Sardegna) e Fertìlia. In sa metade de sos annos trinta s'atentzione de su regìmene si fiat furriada cara a is minas, dae su 1935 is fainas estrativas aiant connotu una ispaniadura manna e sa produtzione fiat arribada a livellos rècord. In custu cuntestu in su 1938, pro dare domo a is minadores, fiat fundada sa tzitade de Crabònia. Is medidas econòmicas bòlidas dae su regìmene, sa realizatzione de infrastruturas, s'avaloramentu de s'agricultura e de is minas, ant a costituire una resposta a is rechestas de isvilupu de s'ìsula, cun totu chi s'istruturatzione de s'economia respondet a is bisòngios de s'Istadu tzentrale in piessignu a sa polìtica de sa autarchia. Comente a in su restu de Itàlia, de su cantone culturale su Regìmene at a persighire unu forte natzionalismu linguìsticu, imponende un'impreu istrintu e rigorosu de su italianu a dannu de su sardu e sas àteras limbas locales.
Mancari s'adillida a su Regìmene bi fiat istada, non fiant mancados comente si siat oposidores mannos a Mussolini: francu Emilio Lussu e Antonio Gramsci, bolent ammentados a su nessi Michele Schirru, su giornalista Michele Saba e s'ingegneri Dino Giacobbe, intre is majores esponentes de s'antifascismu isulanu.
Segunda gherra mundiale[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Sa Segunda gherra mundiale aiat bidu sa Sardigna istratègicamente interessada in su cunflitu, susetotus che a base aèrea e navale, e si fiat fata teatru de campagnas graes de bombardamentu a banda de is Alliados subra portos, aeroportos, ferrovias, indùstrias e biddas. Custos ant sighidu a su nessi fintzas a s'istiu de su 1943 e unos cantos sunt ancora regordados, comente su bombardamentu de Casteddu de cuss'annu cando sa tzitade fiat istada iscagiada a su 70%.
A sa data de sa Armistìtziu de Cassibile de su 8 cabudanni 1943, in s'ìsula bi fiant 32.000 òmines de sa 90. Panzer Division e 130 mila militares italianos a su cumandu de su generale Antonio Basso. Sa Sardigna, fiat essida dae su teatru de sa gherra, cun su retiru de is tropas tedescas fintzas a s'imbarcu a manu de Còrsica su 17 cabudanni, in ue ant a acarare duras cumbatas cun sos frantzesos.[17]
Sa Sardigna gai fiat abarrada parte de su Regnu de su Sud e fiat tando aorrada dae is annos de gherra a sighire e dae gherra tzivile in su tzentru-nord de s'istadu, deghinas de millis de sardos aiant gherradu a defensa de sa Resistèntzia e unos cantos a defensa de sa Repùblica Sotziale Italiana, intre cales personalidades comente Ennio Porrino, Francesco Maria Barracu e Giuseppe Biasi,[18] mentras unos àteros comente Gavino De Lunas fiant istados vìtimas de is bochidòrgios nazi-fascistas.
Segundu pustis-gherra[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Sa concluida de sa segunda gherra mundiale fiat annuntziada in anteprima dae Ràdiu Sardigna de Bortigale, binti minutos in antis de Ràdio Londra. A su referendum istitutzionale de su 2 làmpadas 1946 is sardos aiant cunfirmadu pro prus de su 60% sa fidelidade a sa monarchia comente su restu de su mesudie, ma a iscrutìniu concluidu s'Itàlia fiat devènnida una repùblica parlamentare.
Primos interventos[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
In su 1946, imparis a s''Artu Commissariadu Italianu pro s'Igiene e sa Sanidade (chi echivaliat a s'atuale Ministèriu de sa Salude), a sa United Nations Relief and Rehabilitation Administration (UNRRA), e a sa Economic Cooperation Administration (ECA), finantziària de su Pranu Marshall, sa Fundatzione Rockefeller aiat partetzipadu a s'eficatze òbera de irradigamentu de sa malària in Sardigna, pro mèdiu de su finantziamentu de su Ente Regionale pro sa Luta Anti-Anofelica in Sardigna (ERLAAS).
Regione a Istatutu Ispetziale[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
In paris tempus a sa Costitutzione republicana in su 1948 fiat istadu promulgadu s'Istatutu Ispetziale de Autonomia, su segundu a pustis de sa Sitzìlia e oe istèrridu in totale a chimbe regiones. Su 8 maju 1949 si fiant tentas tando is primas eletziones regionales.
Dae is annos '50 sa NATO e sos USA, cun s'iscomìntzu de sa gherra frida, pro su controllu de s'intrea àrea mediterrànea, aiant elèghidu s'ìsula che pernu de su sistema polìticu-militare de s'alliàntzia nord-atlàntica, e fiat mudada in una manna àrea istratègica de servìtzios bèllicos essentziales.[19] Is tzerachias militares localizadas in s'ìsula sunt pro su momentu atuale paris a su 60% de is tzerachias militares italianas.[20][21].
Emigratzione, su Pranu de Rinàschida e s'industrializatzione[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
In sos annos '50 unu de is fenòmenos prus caraterizantes fiat su de s'emigratzione chi fiat arribadu a assumire is connotados de unu èsodu. Pro neghe de sa grave crisi econòmica, in su 1951 fiat istadu istituidu su ETFAS (Ente de Mudadura Fondiària e Agrària de Sardigna) cun su còmpitu de promòvere atziones de programatzione e imbestimentos in su cumpartu agru-pastorale (agricultura e pastoriu. S'ente at prodùidu diversos istùdios e in su 1959-1980, in fines, su guvernu natzionale aiat postu a unu cantone is risursas netzessàrias pro aviare unu Pranu de Rinàschida. In su 1960 su Cussìgiu Regionale aiat istituidu s'Assessoradu a su Pranu de Rinàschida. In su 1962 fiat aprovadu dae su Parlamentu italianu su Pranu de Rinàschida (L. n.588 de su 11 de làmpadas 1962), chi aiat postu in èssere unas medidas legislativas ispetziales pro su finantziamentu de s'industrializatzione de Sardigna gai fiant nàschidos is duos polos petrolchìmicos de Portu Turre e Sarrocu. Su protzessu de industrializzazione at a sighire fintzas sos annos '70, cando at a nàschere su polu de Otzana a fatu de sos inditos de sa Cummissione de cherta parlamentare subra su bandidismu in Sardigna.
S'industrializatzione, bòlida fintzas pro indibilitare[ sas istruturas sotzio-econòmicas agru-pastorales chi si pensaiat alimentarent su fenòmenu de su bandidismu, fallit in s'intentu suo, provochende in paris tempus ulteriore disgregatzione sotziale.[22]
Lege De Marzi-Cipolla[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Unu càmbiu positivu at a èssere determinadu dae s'aprovatzione su 27 ghennàrgiu 1971 de sa gai narada Lege "De Marzi-Cipolla" in is fundos rùsticos, chi at a pònnere fine a is briga pro pàschere e in bona parte a su fenòmenu de su banditismu. In custu perìodu, persistent comente si siat diversos problemas e nde bessint a pìgiu unos àteros, cales is fogos, sa sicàngia (como meda atenuada), is secuestros de persone, isparèssidu petzi in sos annos noranta, e diversos atentados pùblicos giutos dae movimentos relatados a s'istrema manca e a s'indipendentismu radicale[23][24][25].
CU su miràculu econòmicu acontessit una mòvida migratòria interna cara a is costas e is àreas ubranas de Casteddu, Tàtari-S'Alighera-Portu Turre e Terranoa, chi regollint oe manna parte de sa populatzione sarda. Creschet e s'afirmat su setore turìsticu, fintzas a fàghere de s'ìsula una de is destinatziones prus connotas a livellu italianu e internatzionale, in piessignu gràtzias a sa Costa Smeralda. Abarrant annotamala semper bios is fermentos culturales e is traditziones populares, comente a sa nàschida de talentos artìsticos e literàrios e de figuras polìticas a is màssimos livellos, intre cales Antonio Segni, Enrico Berlinguer e Francesco Cossiga.
In custu perìodu si produet una furriadura sotziale, gràtzias a sa majore iscolarizatzione e prima intrada de massa de is giovanos sardos in sas universidades de Tàtari e Casteddu, comente in unas àteras italianas e istràngias. Mancari is livellos de rèditu e de produtu internu brutu peròmine abarrent in suta de sa mèdia natzionale, s'evidèntziat una crèschida neta e s'abbandonu de sos ùrtimos logos intre is regiones italianas: a sa fine de su su de 20 sèculos sa Sardigna s'atestat economicamente a metade caminu intre tzentru e sud Itàlia, cun unu rèditu mèdiu peròmine simigiante a su de Abrutzu, pagu inferiore a sa mèdia europea. Unos àteros inditadores nde santzionant sos innegàbiles progressos siat econòmicos, siat sotziales, ma non annullant sas ogetivas dificultades de crèschida e isvilupu orgànicu galu presentes. In sos annos reghentes, is noas tecnologias informàticas, cun esperièntzias comente Video On Line e Tiscali, e su megioru de is trasportos, susetotus cuddos aèreos cun is cumpangias aèreas a bàsciu costu, ant atenuadu sa cunditzione de insularidade e contribuidu a annoare e diversificare s'economia locale.
Notas[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
- ↑ Testu de s'Istatutu Albertinu
- ↑ Bie in propòsitu: G. Sotgiu, Storia della Sardegna Sabauda, Roma-Bari, 1984 e M. Le Lannou, Pastori e contadini di Sardegna, Casteddu, 1979
- ↑ In su cursu de su sèculu, pro esempru, Tàtari s'at a fàghere sa segunda tzitade italiana pro produtzione de su còiru, e s'imprendidore tataresu Giovanni Antonio Sanna, achirende sa mina de Montevecchio (tando sa prus manna mina de s'stadu), s'at a fàghere su de tres òmines prus ricos de su Regnu de Itàlia
- ↑ [...]Is duas òberas de Spano, ma susetotus sa prima, sunt avitziadas de notàbiles errores de inditu. Bastit fàghere atzinnu a su sèberu de un'ortografia latinegiante: factu (fatu), gratia (gràtzia), homine, nepta (nebode), promptu (prontu) etc. Est craru chi cun custu pretzisu seberu gràficu su puru su benèmeritu canònicu miraiat fintzas a dare lustru a sa limba sarda, ammustrende a is Sardos e a is furisteris sa galu istrinta aderèntzia sua a sa limba mama latina. Però issu non si fiat acatadu ca, gai operende, de una parte sutaponiat a una notàbile e non netzessària forzadura istòrica sa limba sarda, paulende·dda agiomai in sa toga de Tzitzerone e de Tzesare, de s'àtera faghiat prus difìtzile s'aprendimentu e s'impreu de un'iscritura a banda de is Sardu-faeddadores, de is cales craramente isceti pagos a beru connoschiant su latinu e s'iscritura sua. Non faghet a ddu denegare: sa grafia latinegiante seberada dae Spano fiat istada un'errore grae, su cale aiat acabadu cun su fàghere istentare de meda sa nàschida de una grafia propiamente sarda, est a nàrrere de una grafia chi, puru abarrende crara in s'àmbitu de sa traditzione gràfica de su latinu, resurtaret prus adata e prus funtzionale pro un'impreu pràticu e modernu de una noa e diferente limba devènnida comomai adulta e autònoma respetu a sa limba mama. Massimo Pittau, Grammatica del sardo illustre, Nùgoro, pp. 11-12
- ↑ [...]Mancari is duas òperas de Spano sunt de istraordinàriu importu, in cantu ant abertu in Sardigna sa cuntierra subra su "problema de sa limba sarda", sa chi diat èssere dèpida èssere sa limba unificada e unificadora, chi si diat èssere dèpida impònnere in totu s'ìsula in subra de is particularidades de is sìngulos dialetos e suta-dialetos, sa limba de sa Natzione Sarda, cun sa cale sa Sardigna si cheriat insertare intre de sas àteras Natziones europeas, is chi in s'Otighentos aiant giai agiuntu o fiant pro agiùnghere s'atuatzione polìtica e culturale issoro, cumprèndida sa Natzione Italiana. E pròpiu in sa frassariga de cantu fiat istadu teorizadu e fintzas atuadu in favore de sa Natzione Italiana, chi in s'Otighentos fiat pro batire a tèrmine su protzessu de unificadura linguìstica, artziende su dialetu fiorentinu e toscanu a su rolu de "limba natzionale", narende·ddi "italianu illustre", fintzas in Sardigna s'augurada "limba natzionale sarda" fiat istada denominada "sardu illustre". Massimo Pittau, Grammatica del sardo illustre, Nùgoro, pp. 11-12
- ↑ G. Sotgiu, Storia della Sardegna dopo l'Unità, Roma-Bari, 1986 e T. De Mauro, Storia linguistica dell'Italia unita', Roma-Bari, 1963
- ↑ Si biat sa relatzione Condizioni economiche e della sicurezza publica in Sardegna de F. Pais Serrat, aporrida in parte fintzas de G. Fiori in Vita di Antonio Gramsci, Roma-Bari, 1995
- ↑ Su murale chi aporrit sa tzita, in Orgòsolo (JPG), in 3.bp.blogspot.com.
- ↑ "La delinquenza in Sardegna", Alfredo Niceforo,n 1897
- ↑ De custos acontessimentos faghet a lèghere una versione romanzada de unu de is protagonistas, intre de is militares interessados: G. Bechi, Caccia Grossa, Nùgoro, 2000
- ↑ Bloody Sunday a Buggerru, cento anni fa [ligàmene interrùmpidu], in metaforum.it.[ligàmene interrùmpidu]
- ↑ G. Sotgiu, Sardegna dopo l'Unità, cit.; M. Brigaglia, Il sogno dell'autonomia, in Brigaglia, Mastinu, Ortu, Storia della Sardegna.2.Dal Settecento a oggi, Roma-Bari, 2002; G. Fiori, Vita di A. Gramsci, cit.
- ↑ Ultres a is launeddas, de ammentare: triàngulos, tumbarinos e s'afuente, unu tìpicu pratu de ràmene isterrinadu percossadu cun una crae manna de ferru.
- ↑ M. Brigaglia, Gli intrepidi Sardi della "Brigata Sassari", in Brigaglia, Mastinu, Ortu, Storia della Sardegna, cit.
- ↑ M. Clark, La storia politica e sociale (1915-1975), in AA.VV. Storia dei sardi e della Sardegna, Milanu, 1990 vol. IV p. 392
- ↑ ”S'Itàlia at cuntràidu unu mannu dèpidu de gratitudine cara a sa nòbile ìsula; custu at a dèpere assòlvere e dd'at a assòlvere” dae una decraratzione de V. E. Orlando, cfr. M. Brigaglia e àteros, L'Anti-fascismo in Sardegna, Casteddu, 1986, p. 3
- ↑ http://www.iconur.it/index.php?option=com_content&view=article&id=15&Itemid=107
- ↑ Angelo Abis, L'ultima frontiera dell'onore. I sardi a Salò, Tàtari, doraMarkus editora, 2009.
- ↑ Bases militares[ligàmene interrùmpidu] in Sardigna Digital Library
- ↑ Internal colonialism in Western Europe: the case of Sardinia - Katjuscia Mattu
- ↑ Sardigna, tzerachias militares - Situ ufitziale de sa Regione Sarda a istatutu ispetziale[ligàmene interrùmpidu]
- ↑ "...Su de s'afirmare in Sardigna fainas produtivas angenas a s'istrutura de su sistema econòmicu sardu, at cumportadu non petzi sa periferitzizatzione de su sistema econòmicu, cun sa cunsighente dipendèntzia de s'isvilupu suo de tzentros detzisionales angenos e esternos a sa Sardigna, ma fintzas su perìgulu chi s'isvilupu econòmicu benidore resurtet a forte cunditzionadu in manera negativa respetu a sa coberada torra de sa netzessària diversificatzione de s'economia de s'Ìsula..." (Franco Sabattini, Su sistema econòmicu de Sardigna [[1973])
- ↑ Sardinia, a political laboratory, GNOSIS (Italian Intelligence Magazine)
- ↑ The Dynamics of Subversion and Violence in Contemporary Italy - Vittorfranco Pisano, Hoover Institution Press (1987)
- ↑ Il codice barbaricino - Paola Sirigu, Davide Zedda Editore
Bibliografia[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
- M. Pira, La rivolta dell'oggetto. Antropologia della Sardegna, Milanu, Giuffré, 1978
- M. Le Lannou, Pastori e contadini di Sardegna, Casteddu, Della Torre, 1979
- G. Sotgiu, Storia della Sardegna Sabauda, Roma-Bari, Laterza, 1984
- G. Fiori, Il cavaliere dei Rossomori. Vita di Emilio Lussu, Torinu, Einaudi, 1985
- G. Sotgiu, Storia della Sardegna dopo l'Unità, Roma-Bari, Laterza, 1986
- AA.VV. Storia dei sardi e della Sardegna, Milanu, Jaca Book, 1990 vol. IV ISBN 88-16-40248-2
- G. Fiori, Vita di Antonio Gramsci, Roma-Bari, Laterza, 1995
- L. Berlinguer, A. Mattone (a incuru de) "La Sardegna", in Storia d'Italia. Le regioni dall'Unità a oggi, Giulio Einaudi Editore, Torinu, 1998
- M. Brigaglia - A. Mastino - G. G. Ortu (a cura di), Storia della Sardegna. 2. Dal Settecento a oggi, Roma-Bari, Laterza, 2002


text:
S'istoria
Sa Dinamo naschet in Tàtari in su 1960, naschet in su campeddu de s'istorica iscola de Santu Giuseppe, in su tzentru de sa tzitade, naschet pro passione de sa pallacanestro dae unu grupu de istudentes de su Liceo Azuni, istitutu tzitadinu. S'idea naschet, creschet e s'isvilupat, arraighinada e cundivisa. S'isvilupat, ca sa Dinamo Banco di Sardegna dae 50 annos a oe est s'iscuadra de Tàtari, est s'iscuadra de sa Sardigna, est s'iscuadra de su pòpolu sardu. Sa Dinamo est sa sotziedade isportiva chi tenet sas raighinas suas in sa terra sua e chi at s'onore de rapresentare sa tzitade, s'Isula e sa gente sua in su Mediterraneo, in s'Europa e in su Mundu.
Sa Dinamo e sa Sardigna
Sa Dinamo est giai diventada unu riferimentu, pro totus sos sardos de Sardigna e de totu su mundu. Una Sardigna chi geograficamente e strategicamente est dae semper a su tzentru de su Mediterraneo, dae milli annos e prus puntu de passagiu e evolutzione de pòpulos e culturas. Contaminatziones positivas, chi dae sa limba a s'istoria, dae sa cultura a sas traditziones passende pro sa massarìa ant contribuidu a fàghere su 'background' de un'Isula incantada e unica. Sa Dinamo lu torrat a nàrrere e nche lu batit in su presente, atraende sas mezus ecellentzias de s'isport chi benint dae sa penìsula, dae s'Europa e dae s'àter'ala de s'Atlanticu, figuras giamadas a nche agabare un'idea chi si cheret mustrare, podet mustrare e cheret, isportivamente, cumpetere. Ca est propiu una passione de traversu sa chi prendet s'Isula e sos abitantes suos chi dat s'idea de una realidade in ue sa Sardigna s'agatat, realidade chi apartenet a sa Sardigna e chi est patrimoniu de Sardigna. Sardigna chi comente amus nadu, colat su mare e si presentat a s'inforas gratzias a una màgine ispeciale, sana e binchente de sa Dinamo.
Su progetu 2018
Sa Dinamo chi creschet, chi allargat sa cussèntzia, chi in su prospetivu e su megius lompimentu de su progetu si ispirat a àteras realidades importantes e arraighinadas de su continente betzu, cherfende de divènnere unu esèmpiu de sighire. Una Dinamo chi est prus de unu giogu, chi bortat su progetu 'biancoblu' in unu simbulu chi cheret sighire in sos tempos, chi siat reconnòschidu puru a prus livellos. Sos tifosos de sa Dinamo sunt tataresos e casteddaios, benint dae S'Alighera, Bolotzana e Samugheo, dae sa Gaddura e dae sa provintzia de Nùgoro.
[quote author = "Dan Peterson" position = "allenadore"]
Comente cumporre un'iscuadra binchente: torra a abaidare sa mentalidade, ma puru un'idea chi àndat a dae de su semplitze campionadu. Su carrigu chi pesat subra s'iscuadra, comente sa Dinamo, est su resèssere a rapresentare una indentitade territoriale giara, unu pòpulu, una regione.
[/quote]
Sa bandera
Sas banderas chi si riferint a sa Sardigna, sas chi rapresentant e intre sas cales sos sardos si reconnoschint, sunt semper istadas presentes cando bi sunt sos ventos mannos (chi siant cuncertos, reunion, manifestadas sotziales o isportivas), mustradas cun fieresa dae totucantos, chi siant a sa sola o in grupos, o siant iscuadras. Unu esèmpiu sunt sos istudentes Erasmus, chi bivent comente festas e momentos de identificada ogni partida giocada in Europa dae s'iscuadra, agatendesi in sos ispuntones e torrende a intèndere su sabore de s'Isula lassada pro istudiare ma semper presente in sa conca e comente logu de abratzare, su primu possibile. Ma esèmpiu est puru gente meda de sos circulos sardos in sa penisula e su continente betzu, chi si est netzessàriu, cun fieresa faghent intèndere s'agiudu issoro, s'afetu issoro de emigrados chi no ismentigant sas origines e, antzis, las torrant a iscovacare e las bivent una partida fatu s'àtera, unu puntu fatu s'àteru.
Fondazione
Dinamo chi si nche aciapat cun sa Sardigna, chi la bivet, chi tenet a sa gente sua, cun interesse ativendesi puru in su sotziale, intre sa Fondazione Dinamo. Medas sunt sas atividades de agiudu cumpridas dae una realidade chi si ponet a riverire sa gente. In sa Canotta 2013-2014 si podet bìdere bene su logo “End Polio Now”, ma medas sunt sas collaboratziones cun Emergency, Unicef, Gils, Associazione Thalassemici, medas sunt sas manifestadas pro cussentziare e pro chircare dinari chi sunt allogadas in su palatzeddu o chi ant comente testimonial sos mannos biancoblu. Una Dinamo chi cheret proàre a fagher prus de s'eventu isportivu, pro chircare de educare a su bìvere comune, a su mandigu sanu, a su rispetu pro s'ambiente, a sa pratichesa de su sport e fàghere movimentu.
Modellu
Sas binchidas, sas megiorias àpidas donant balìa a Tàtari e a s'Isula. Su de s'agatare in una binchida donat fidùtzia e ammadurat s'autoistima, su èssere tifosu biancoblu est unu pensamentu forte de apartènnere chi arrumbat in su sport ma chi andat prus a dae. Sa Dinamo rapresentat sa Sardigna chi cheret e resessit a bessire a pigiu. Sa Dinamo, unu club chi aberit sas giannas suas a sas gente, chi no impedit, ma includit. Una Dinamo chi est esèmpiu de ecellèntzia, chi est unu 'sistema' de favorèssere, afortigare e esportare, fenomenu chi aunit e nche ghetat sas chesuras, chi ispassiat sos tifosos suos intro su campu e pensat a issos etotu foras. Una Dinamo chi est manna intre sos mannos, cun sa Sardigna in sa mallia e unu pòpulu intreu a gosare in palas suas.
[quote author = "Peter Ezugwu" position = "ex-giogadore de sa Dinamo"]
M'ant preguntadu duas o tres personas comente mai no faeddo mai de Pavia e semper de Tàtari e ripondo semper custu, chi Pavia est semper in su coro meu, so unu super tifosu e istimo Pavia e su presidente, PERÒ in Tàtari parìat chi sa Dinamo fiat sa fieresa de s'Isula, mi intendìat de àere una responsabilidade mai àpida in 20 annos de basket, giogaìat pro totu su pòpulu, una genia chi gherrat pro èssere rispetada, unu pagu comente pro tzerta gente in America. Su basket balìat de prus pro custa gente... EST VIDA... pro custu naro chi pro su chi bi restat de sa vida custa gente at a istare semper cun megus, gana manna in totu !!!
[/quote]
Sardigna de esportare
Sa prus importante Istitutzione isolana at crètidu e crèet meda in su progetu Dinamo, in sa tot alidade sua, connoschende cun cuntentesa manna e cumbintzione a sa sotziedade e a s'iscuadra, sa capatzidade manna de atràere s'atentzione, de ispricare e fagher bantu de sos valores positivos, de aunire a suta sos colores de una bandera ebìa totus sos sardos paris, de èssere su simbulu de un'Isula chi binchet e ischit comente nche lòmpere in altu sa essentzia sua e su chi prodùit. Printzìpios de sport, valores e figura sana, presas a una disciplina intre sa cale in difesa si gherrat pro bardiare tzertesas e posiduras e in atacu si b’ispassiat mustrende sa bellesa de su sport, de sas gestas atleticas/tecnicas e de sa bravura a totu su mundu. Custas particularidades, custas capatzidades reconnòschidas, faghent de su team biancoblu unu de sos megius esèmpios intre su cale s'Istitutzione at puntadu e puntat pro avalorare e fagher connòschere sa Sardigna a totu su mundu. Est iscontadu duncas fàghere s'abinamentu intre sas duas ecellentzias, cun sa Dinamo chi nche leat sa Sardigna cun isse in d'ogni ocasione, in sa mallia e semper in sas bessidas. Una Sardigna de contare e de favorèssere, isfrutende appeal e sa fatzilidade de su trasmìtere su messagiu. Messagiu bortas meda imbiadu e retzidu, in Itàlia comente in Europa e in calesisiat logu bi siant sardos e tifosos bancoblu.
[quote author = "Fabrizio De Andrè" position = "cantautore"]
Sa vida in Sardigna est forsis sa mezus chi un omine potzas s'augurare; vintibatoro migias chilometros de padentes, de baddes, de costas... abbojat cun su chi deo diat cunsigiare a Deu de nos donare comente Paradisu.
[/quote]


text:
In sos primos annos de su ‘500 naschen sas primas iscolas de gramàtica. In prus su cuntzìliu de Trento aiat apostivigadu chi preìderos e paras depian àere una cultura prus frima e trovuca.
Ma a cara a sa mitade de su sec. XVI, in d-una Sardìnnia pòbera, analfabeta, innorante, atzotada dae sa dominassione cadelanu-ispanniola, sachetada dae sa Contrarifroma tridentina, afrizida dae sas iscorrerias de sos saracinos, afachilada dae s’apeste, dae su colera e dae sas carestias – una Sardìnnia chi podiat intèndere dae atesu ebbia s’arrastu de su Rinaschimentu italianu – est in custa Sardìnnia chi comintzat a s’ischidare sa cussèntzia de su tempus coladu sou e s’artivesa de èssere sardos.
In custa pintura de s’ìsula, depimus nàrrere gràssias a s’abocadu casteddaju
“Sunt autem duæ præcipuæ in ea insula linguæ, una qua utuntur in ciuitatibus, et altera qua extra ciuitates. Oppidani loquuntur ferè lingua Hispanica, Tarraconensi seu Catalana, quam didicerunt ab Hispaniis, qui plerumque magistratum in eisdem gerunt civitatibus, alii uerò genuinam retinent Sardorum linguam”
Ma est acalaizu prus a trigadiu, cando in Sardìnnia comintzan a nàschere sos primos cullèzios e iscolas de sos Gesuitas, chi sa chistione de sa limba comintzat a nd’essire a pizu prus a forte. A sa fine de su sec. XVI su Cadalanu nd’essit limba de sa polìtica e de s’aministrassione; su Castillianu – sa limba de su re – nd’essit limba de sa cultura e de sa literadura. E su sardu? Su sardu a sa zente, postu a banda.
In custa situassione, unos de sos primos chi at dadu una manu de azudu a sa limba sarda est de tzertu su canòligu tataresu Gerolamo Araolla (1542 – 1615 ca) chi fundat una limba sarda poètica, cun su reminu de pònnere su sardu a su matessi livellu de s’ispanniolu e de s’italianu. Est de su 1597
In sos primos annos de su 1600 sos cullèzios de sos Gesuitas de Casteddu e de Tàtari nde sun pesados a Universidades e s’ispanniolu benit limba faeddada in sas universidades. Non su cadalanu, non s’italianu e prus pagu de totu su sardu.
In cussos annos, un’àtera frigura de importu mannu pro s’istùdiu de sa limba sarda est su preìderu orgolesu Zuanne Mateu Garipa (1580-1640). Impreande una bariedade tzentrale, in su 1627, iscriet su
“Las apo voltadas in Sardu menjus, qui non in atera limba pro amore dessu vulgu […] qui non tenjan bisonju de interprete pro bilas declarare, & tambene pro esser sa limba Sarda tantu bona, quantu participat dessa Latina, qui nexuna de quantas limbas si platican est tantu parente assa Latina formale quantu sa Sarda”.
Sa bidea sua, cun custu libereddu, fit cussa de azuare sas pitzocas de Baunei e de Triei, filicrèsias suas, a lèzere e a connòschere sa vida de sas santas e de sas vìrzines, exsemplos admirabiles, necessarios ad ogni sorte de persones, qui pretenden salvare sas animas insoro, chena s’intramèdiu de àteras limbas.
Ma su primu istùdiu sistemàticu susu sa limba sarda lu depimus a Matteo Madao (o Madau, Otieri, 1723-1800). In su tribàlliu de Ripulimento della lingua sarda lavorato sopra la sua analogia colle due matrici lingue, la greca e la latina Madao assumat prus de 120.000 peràulas sardas chi segundu issu aian raighinas gregas e latinas, cun s’idea de mustrare cantu sa limba sarda esserat antigòria e cantu bisonzu aiat de àere unu còditze literàriu. In s’àteru liberu de importu mannu de Madao, Le armonie de’ Sardi, s’autore faghet una chirca trovuca susu sa poesia e de su cantu populare in Sardìnnia.
Ma su primu istudiosu chi proat a iscrìere sa prima gramàtica sarda est Pitzente Remundu Porru (Biddanoafranca, 1773-1836). Tantu est beru, in su 1811, iscriet Il
“per agevolare in qualche modo a’ Sardi giovanetti lo studio della Toscana favella […] dal che speriamo ridondare un non mediocre giovamento alla scolaresca gioventù”
, ducas su chi cheriat mandare addenanti Porru fit cussu de impreare su sardu pro conduire sos sardos a sa limba italiana.
Annos prus a tradu intopamos un’àtera frigura de importu mannu pro sa limba e sa cultura sarda. Su canòligu de Piaghe
Sos linguistas istòrico-cumparativos de sa limba sarda sun totu de s’iscola tedesca: Friedrich Diez (1794-1876), su fundadore de sa linguìstica romanza, at fatu de ghia pro su primu istùdiu istòricu-cumparativu susu de su sardu, sa tesi iscrita dae Nicolaus Delius(1813-1888) e presentada a Bonn in su 1866: “Il dialetto sardo del XIII secolo” (Der sardinisches Dialekt des XIII Jahrhunterts , Bonn: A. Marius).
Un’àtera faina de importu mannu est cussa de Gustav Hofmann “La parlata Logudorese e campidanese” (Die logudoresische und campidanesische Mundart, Marburg: R, Friedrich). Dae custu tribàlliu nd’essin a pizu àteros tribàllios de zudu, tantu chi Hofmann est cunsideradu dae totus su babbu mannu de sos tribàllios modernos de linguìstica istòrica sarda
Ma est cun
Àteros linguistas, glotòlogos, e dialetòlogos de importu pro sa limba sarda de su XX sec. fun:


text:
Karate: in Maracalagonis in sa II Copa giovanili Jka Sardigna
(IlMinuto) – Casteddu, 27 de su mesi de arbili - S'annoat s'atopu cun su tempus benidori de su Karate traditzionali. Domínigu 6 de su mesi de maju in palatzeddu de s'Isport de Maracalagonis s'at a tenni difatis sa II Copa giovanili Jka Sardigna. A cumetzai de is 10.30 is giòvanus talentus de s'arti marziali giaponesa s'ant a cunfrontai in is duas ispecialidadis de su Kata (formas "preordinate") e de su Kumite (cumbatimentu). Sa gara - aprontada de su Karate club Kanazawa de Cuartu Sant'Aleni e de su Shotokan Karatedo de Maracalagonis - at essi precedia de unu stage dirigiu de is maistus de sa Japan Karate Association Alberto Piludu e Alberto Fogu.


text:
Pìndulas: su protzessore
Su protzessore est su coro de s'architetura de cale si siat elaboradore e is caraterìsticas suas finint pro influentzare is issèberos de is àteros cumponentes e fintzas de is programmas chi dd'ant a impreare.
Su traballu de su protzessore est de pigare is istrutziones de unu programma e de ddas esecutare, fadende is càrculos rechertos.
Is primos amantiosos de informàtica si faghiant is protzessores (e su restu de s'elaboradore) pighende is transistor e àteros cumponentes eletrònicos e ponende·ddos in pari cun passièntzia. Mancari chi custu siat ancora oe possìbile, nde diat essire un'elaboradore cun capatzidade de càrculu limitada meda, cumparadu cun is protzessores de oe, chi sunt formados dae milliones de tzircùitos lògicos e sunt allogados in unu tzircùitu integradu isceti de mannesa de pagos tzentìmetros: su micro-protzessore.
Bos apa a chistionare de is caraterìsticas printzipales de is protzessores chi càmbiant dae un'architetura a s'àtera.
Registros
Is registros sunt memòrias internas a su protzessore, chi simìgiant a sa memòria a atzessu casuale, cun sa diferèntzia chi sunt meda prus lestras e nche nd'at pagas tzellas a disponimentu, cun indiritzos fàtziles de regordare, comente $0, $1, $2 etz o A, B, C, etz. Ddoe at tipos diferentes de registros, chi podent cambiare in sa mannesa e s'impreu. Is tipos prus comunos sunt:
- Registros de datos
Sunt impreados pro ammentare is datos pro operatziones aritmèticas o lògicas. Pro esempru, duos registros podent èssere impreados pro is fatores de una summa e un'àteru pro su resurtadu. Sende chi is registros a disponimentu sunt de sòlitu pagos, su càbidu issoro diat dèpere èssere copiadu in sa memòria primària cando non serbit prus.
- Registros de indiritzu
Su protzessore pigat is istrutziones e is datos pro ddas esecutare dae sa memòria primària e nche torrat a pònnere is resurtados. Comente amus bidu, onni tzella de memòria tenet un'indiritzu. Pro pòdere iscrìere e lèghere sa memòria, su protzessore depet tènnere is indiritzos in calicunu logu. Is registros de indiritzu serbint a custu. Una manera comuna de organizare sa memòria est a dda partzire in àreas o segmentos. In unu registru ddoe podet èssere s'indiritzu de sa prima tzella de s'àrea de is istrutziones de su programma, in un'àteru ddoe podet èssere s'indiritzu de sa prima tzella de s'àrea de is datos e in àteros ddoe podent èssere unu nùmeru de tzella a intro de una de custas àreas. Custa organizatzione dipendet, che totu su restu, dae s'architetura.
- Registros de istadu e de controllu
Sunt registros impreados pro su controllu de s'esecutzione de is istrutziones e pro sinnalare s'istadu de is operatziones. Unu tìpicu registru de istadu est su Registru de istrutzione (o Instruction Register, IR) in ue ddoe at s'ùrtima istrutzione pigada dae sa memòria. Tìpicos registros de istadu serbent a controllare si un'operatzione at torradu su balore 0, si una cumparatzione intre duos balores at torradu "majore", "minore" o "uguale", etz.
Unidade Aritmètica-Lògica e Unidade de controllu
S'unidade Aritmètica-Lògica (Arithmetic logic unit, ALU) est formada dae is tzircùitos chi faghent is operatziones subra is datos carrigados in is registros. Custas operatziones sunt coordinadas dae un'àtera unidade, s'unidade de controllu.
Istrutziones
Is istrutziones sunt is cumandos chi su protzessore podet atzetare. Ddoe at duas filosofias chi podent èssere cunsideradas cando si progetat custu aspetu de su protzessore: CISC e RISC. Is protzessores CISC (Complex instruction set computer, elaboradores cun impare de istrutziones cumplicadu) sunt ricos meda de istrutziones. In custa manera, unu programma at a èssere prus fàtzile de iscrìere pro ite ca ddoe at a èssere giai s'istrutzione pro su chi su programmadore bolet fàghere. Is protzessores RISC (Reduced instruction set computer, elaboradores cun impare de istrutziones mìnimu) tenent prus pagas istrutziones, duncas su progetu est prus lèbiu, cada istrutzione podet èssere esecutada in prus pagu tempus e is secuèntzias de istrutziones podent èssere perfetzionadas pro un'esecutzione parallela, fadende is programmas prus lestros. Esempros de protzessores RISC sunt is ARM, chi sunt impreados dae una parte manna de is telefoneddos de oe. Is protzessores prus impreados pro is elaboradores, Intel e AMD x86/x64 sunt CISC, ma tenent puru caraterìsticas de is protzessores RISC, ca is istrutziones sunt partzidas a intro de is tzircùitos in micro-istrutziones prus simpres.
Is istrutziones càmbiant pro onni architetura, ma podent èssere agrupadas in:
- Istrutziones de tramudòngiu
Sunt impreadas pro mòere is datos intre registros o intre sa memòria e is registros o intre is registros e dispositivos de intrada/essida, etz
- Istrutziones aritmèticas
Summa, sutratzione, etc
- Istrutziones lògicas
Amus bidu is istrutziones lògicas in sa letzione subra s'àlgebra booleana. Sunt duncas AND, OR, NOT, etz
- Istrutziones de controllu
Podent inclùdere istrutziones pro brincare a àteras partes de su còdighe, pro verificare cunditziones, pro tzarrare funtziones de su sistema operativu (interrutzione) e àteras.
Sa lestresa
Cando intendimus chistionare de protzessores, ddoe at semper calicunu chi chistionat de megahertz o gigahertz. Ita bolet nàrrere?
Totus is cumponentes de s'elaboradore sunt sincronizados dae unu rellògiu de sistema (clock). Custu est unu sinnale binàriu chi càmbiat dae 0 a 1 e dae 1 a 0 cun una frecuèntzia (o fitiania) de milliones de bortas cada segundu. Su rellògiu donat su "ritmu" a is cumponentes eletrònicos comente unu tamburu donat su ritmu a una sonada. Frecuèntzias tìpicas pro is protzessores de oe andant dae 1.8 GHz a 4 GHz (4000000000 de bortas a su segundu). Craru, prus arta est sa frecuèntzia, prus lestru est su protzessore, mancari chi custu non siat s'ùnica medida de s'atòliu suo.
Is prus curiosos podent sighire a lèghere pro bìdere un'esempreddu de impreu de istrutziones e registros de is protzessores x86.
S'esempru: còdighe assembly
In sa letzione dedicada a sa memòria amus bidu un'esempru de còdighe in limbàgiu C. Immoi bidemus unu limbàgiu diferente, de livellu prus bàsciu. Acraramus ita cheret nàrrere. Is istrutziones chi su protzessore podet esecutare sunt iscritas in una forma difìtzile meda de cumprendere: su còdighe binàriu. A custu limbàgiu ddi narant còdighe màchina. Prus unu limbàgiu si nd'istèsiat dae su còdighe màchina, prus est de livellu artu. Su còdighe assembly est isceti a unu livellu subra su còdighe màchina. In pràtica, est una rapresentatzione iscrita in alfabetu latinu de su còdighe màchina, duncas un'istrutzione assembly faghet esecutare a su protzessore isceti un'istrutzione màchina, mentres limbàgios che su C nde ddi faghent esecutare de prus.
Sighit s'esempru, pro sistemas DOS.
; Iscriet su càbidu de su registru AX in memòria (sa parte chi ddi narant stack, pila)
; Su segmentu de sa memòria in ue su datu est copiadu est in su registru SS (stack segment)
; e sa positzione a intro de su segmentu est in SP (stack pointer)
; S'operatzione PUSH càmbiat su balore de SP pro ddu preparare a un'àtera tzarrada
PUSH AX
; Ponet su balore 65 (H bolet nàrrere chi est unu nùmeru iscritu in sistema esadetzimale)
; in sa parte "bàscia" de su registru DX
MOV DL, 41H
; Ponet su balore 02 in sa parte "arta" de su registru AX
MOV AH, 02H
; INT serbit a imbiare unu sinniale de interrutzione a su protzessore
; pro fàghere una tzarrada de sistema
; 21H esecutat sa funtzione chi amus postu in AH.
; 02 est sa funtzione chi imprentat unu caràtere subra s'ischermu
; Su caràtere est su chi amus postu in DL: 65 est sa lìtera A
; Duncas "A" at a apàrrere in s'ischermu
INT 21H
; Ponet s'ùrtimu balore presente in sa pila (su chi nche aìamus postu cun PUSH) in su registru AX
; SP at a èssere postu a su balore initziale
POP AX


text:
Tutte le designazioni arbitrali della 3ª giornata
Sei anticipi al sabato, in campo le prime dei tre gironi: Villasimius, Macomerese e Usinese
La Promozione si sta confermando un campionato molto interessante e combattuto in tutt'e tre i gironi. E anche la terza giornata viene introdotta con sei anticipi distribuiti in ciascuno dei tre raggruppamenti. Domani si giocheranno nel girone A Villasimius-Atletico Cagliari (ore 16), nel girone B Buddusò-Macomerese (ore 17), Paulese-Tonara (ore 16.30) e Sadali-Fonni (ore 16), nel girone C Oschirese-Thiesi (ore 16) e Usinese-Portotorres (ore 16.30).
Queste le designazioni arbitrali per i match di sabato e domenica:
GIRONE A
ATLETICO NARCAO-ANDROMEDA arbitra Eleonora Pili di Cagliari (Giuseppe Puddu e Alessandra Usai di Oristano)
GONNOSFANADIGA-ORROLESE arbitra Antonio Pergola di Cagliari (Tiberio Deidda e Annamaria Sabiu di Carbonia)
MONTEPONI IGLESIAS-LA PALMA M.U. arbitra Stefano Bogo di Oristano (Enrico Basciu e Samuele Congiu di Carbonia)
PRO SIGMA-ATLETICO CORTOGHIANA arbitra (Marco Spiga di Carbonia e Stefano Siddi di Cagliari)
SELARGIUS-QUARTU 2000 arbitra Paolo Carta di Oristano (Stefano Olla di Cagliari e Leonardo Tuligi di Tortolì) a Settimo San Pietro
VILLAMASSARGIA/FERMASSENTI rinviata a data da destinarsi
VILLASIMIUS-ATL CAGLIARI arbitra Federico Salis di Cagliari (Annamaria Sabiu e Enrico Basciu di Carbonia) sabato ore 16
GIRONE B
BITTESE-TORTOLI arbitra Giuseppe Cozzolino di Oristano (Francesco Cozzolino di Oristano e Paola Devilla di Nuoro)
BONORVA-THARROS arbitra Claudio Salvatore Marongiu di Sassari (Nicola Atzori di Oristano e Gianfilippo Veneruso di Nuoro)
BUDDUSO-MACOMERESE arbitra Gianluca Deriu di Oristano (Andrea Cubeddu e Alessandro Ventuleddu di Sassari) sabato ore 17
OZIERESE-SEULO arbitra Riccardo Mattu di Oristano (Gavino Scodino e Mattia Cordeddu di Sassari)
PAULESE-TONARA arbitra Francesco Succu di Nuoro (Michele Acciaro di Alghero e Sergio Fara di Nuoro) sabato ore 16.30
SADALI-FONNI arbitra Edoardo Steri di Carbonia (Michele Volturo e Marco Fara di Oristano) sabato ore 16
SAMUGHEO-ARBOREA arbitra Vincenzo Melis di Ozieri (Francesco Serusi e Danilo Gorni di Oristano)
GIRONE C
LANTERI-VALLEDORIA arbitra Nicolò Fronteddu di Nuoro (Luca Nuvoli di Alghero e Roberto Solinas di Sassari)
LUOGOSANTO-SAN TEODORO arbitra Marco Piras di Alghero (Mario Canu e Antonio Carbini di Olbia)
OSCHIRESE-THIESI arbitra Samuel Fronteddu di Nuoro (Pietrina Fois di Nuoro e Alberto Crinò di Oristano) sabato ore 16
POSADA-CALANGIANUS arbitra Matteo Degortes di Olbia (Pietrina Fois di Nuoro)
TEMPIO-SINISCOLA MONTALBO arbitra Nicola Mele di Sassari (Alessandro Ventuleddu e Vincenzo Puggioni di Sassari)
STINTINO-PORTO CERVO arbitra Mattia Capotosto di Oristano (Maria Grazia Poddighe di Sassari e Andrea Sechi di Oristano)
USINESE-PORTO TORRES arbitra Andrea Passoni di Alghero (Cristian Puddu di Ozieri e Mario Puggioni di Sassari) sabato ore 16.30


text:
Wikipedia:Amministradores/Rechisidos pro sa candidadura
A sighire sos critèrios como netzessàrios pro sa candidadura a aministradore:
- Su candidadu depet esser ativu dae duos meses nessi in Wikipedia (controllare in s'istòria utente).
- Su candidadu depet aer fatu nessi 500 modìficas indistintas (controllare in s'istòria utente, faghet a umperare finas su kate's tool).
- Su candidadu depet atzetare de manera crara sos doveres de s'aministradore.
- Su candidadu depet connoscher sos printzìpios de wikipedia e de su funtzionamentu suo.
- Su candidadu depet esser bonu a acarare·si cun totos de manera asseliada e faghidora.
- Su candidadu depet tenner interessu e disponibilidade a intregare parte de su tempus de presèntzia in wikipedia a atividades de utilidade zenerale e in particulare a sas de cumpetèntzia esclusiva de sos admin.
- Un'utente non podet candidare·si o esser candidadu in sos 3 meses a pustis de una votatzione chi apat respintu s'eletzione sua a aministradore.


text:
Ioannes Franciscus Straparola
Ioannes Franciscus Straparola (natus circa annum 1480 in Caravagio iuxta Bergomum; mortuus circa annum 1558 in Venetia) fuit scriptor Italianus praecipue fabularum qui inter annos 1530 et 1540 Venetiis vixit. Pauca de vita sua cognimus etiam Straparola haud verum nomen eius fuit sed cognomen.
Nexus interni
Nexus externusRecensere
-
- Opera ab hoc homine vel de eo scripta apud Bibliothecam Nationalem Germanicam (Theodisce)
- Le piacevoli notti (editio anno 1927), textus integralis in duo tomi in serie "Scrittori d'Italia" Laterza


text:
afungòri , nm Definitzione genia de lanedha birde chi ponet a sa cosa isciusta o úmida e fintzes su fragu chi si leat in logu úmidu Sinònimos e contràrios afungu, imbucore, morighinu, mucore, mufa, lanedha, nabra Ètimu srd. Tradutziones Frantzesu mauvaise odeur Ingresu stink Ispagnolu tufo, hedor Italianu tanfo Tedescu Modergeruch.
ammormaméntu , nm Sinònimos e contràrios atóschiru, còllere, pudescioi Ètimu srd. Tradutziones Frantzesu puanteur Ingresu stink Ispagnolu hedor, tufo Italianu fetóre Tedescu Gestank.
atufòri , nm: tufori Sinònimos e contràrios allanadura, atufamentu, atúfidu, atufu, intuvu, lanidura / umidore Frases is minadoris biviant in barracas prenas de atufori Ètimu srd. Tradutziones Frantzesu odeur de renfermé, odeur de moisi Ingresu stink Ispagnolu tufo Italianu tanfo Tedescu dumpfer Geruch.
fiachína, fiaghína , nf Definitzione fragu légiu, pruschetotu de tródhias Sinònimos e contràrios pudescioi / cdh. fiachina Frases ndhe faghes de fiaghina!…◊ in cue no si bi podet istare de sa fiaghina Tradutziones Frantzesu puanteur Ingresu stink Ispagnolu hediondez, mal olor Italianu puzzo Tedescu Gestank.
pudèscere, pudèschere , vrb: pudesci, pudèsciri, pudèssere pudrèschere, puresci, putèschere Definitzione nau de petza, pische, de erbas, guastare e pigare o bogare sabore o fragu malu, púdidu Sinònimos e contràrios impudèssere, impudire, insuriri, pudinare, pudire Frases su pisci candu est purescendi si bit de sa ganga ◊ su piriciolu si pudescit ca portat pagus gradus e àcua meda ◊ cust'abba est pudeschennosi! Sambenados e Provèrbios prb: abba ci curret no pudescet Ètimu ltn. putescere Tradutziones Frantzesu pourrir, puer Ingresu to stink, to putrefy Ispagnolu pudrir, heder, apestar Italianu imputridire, puzzare Tedescu verwesen, verfaulen, stinken.
pudesciòi, pudesciòre, pudesciòri , nm: pudescore, pudessiore Definitzione fragu malu, púdidu Sinònimos e contràrios abbentada, atóschiru, còllere, mòrmoro, pudidore Ètimu srd. Tradutziones Frantzesu puanteur Ingresu stink Ispagnolu hedor, peste Italianu fetóre Tedescu Gestank.


text:
Sotto il segno del funk Alessandro duetta in "Party Tonight" con il rapper americano Joshua West alias Dr.West. L'EP contiene altre due nuove composizioni strumentali e il remix di "Dirty Windshield". I brani sono stati realizzati in collaborazione con musicisti di grande spessore musicale quali Alfredo Golino (drums), Lorenzo Poli (bass), Andrea Carpena (guitars), Alberto Gurrisi (Hammond), Pancho Ragonese (keyboards), Alberto Venturini (percussion), Alessandro Fava (choir), Davide Ghidoni (trumpet), Carlo Napolitano (trombone). Registrato all'Elfo studio di Tavenago (PC) da Alberto Callegari e mixato da Lorenzo Cazzaniga.
I temi funky interpretati con passione e intensità con il suo sax contralto evidenziano in Alessandro un musicista di eccezionale talento, creativo, fantasioso e capace di una moltitudine di sfumature artistiche. Distribuzione digitale Artist First, download social e You tube


text:
«Innoi apu agatau una secunda domu»
Sa stòria de Lorenco Zela: de s'Albania a sa Sardìnnia avatu de una bòcia
Candu su sport s'amesturada cun sa vida, bessint a foras stòrias chi scancèriant su coru, cumenti cussas chi si ligint me si librus. Lorenco Zela est unu piciocu de binticuatru annus, nàsciu in Albania, aproillau in Sardìnnia candu teniat seti annus, impari a sa famillia. A cuindixi annus at incumentzau a giogai in sa scuadra de su Budoni, cun is atrus piciocheddus de sa "Juniores"; a pustis est lòmpiu in sa Serie D, cun is giogadoris mannus. Ingui est abarrau fintzas a su duamilla e dexiasetti, poi at cambiau scuadra: de tres annus giogat in su Posada e po imoi is cosas funt andendi beni meda; Lorenco difati at fatu giai prus de trinta gol, bessendi unu de is giogadoris prus fortis e arrispetaus.
«Deu bivu in Budoni — contat —, apu acabau sa scola, tengiu su diploma e imoi traballu, in s'istadi feti perou; circu de guadangiai calincunu francu po agiudai sa famìllia mia».
In Sardinnia s'agatat beni meda. «Est unu logu tropu bellu, tengiu meda amigus. Seu arribau innoi candu femu pipiu, po mei est una secunda domu».
S'Albania perou dda tenit sempri in conca. E in su coru. «Sa vida mia est innoi, ma speru de arrannesci a ddoi torrai, mancai in s'istadi, poita unu paghedhu mi spèddiat».
Is annus in Budoni funt stétius de importu mannu. «Is cumpàngius e s'allenadori m'ant donau meda consillus; seu cresciu impari a issus, m'ant fatu giogai in Serie D po sa primu borta».
Apustis de cuatru annus funt arribaus is tempus malus. «Apu tentu strobus in domu, cussus de su Budoni no tenint crupa, deu no nci fia cun sa conca, is pentzamentus fiant tropus. Imoi seu circhendi de torrai a incumentzai in su Posada e seu prexau meda».
Bisai no costat nudda. «Certu, m'iat a praxi a giogai torra in Serie D, o lompi prus in artu ancora, eus a biri. Ddu sciu ca est traballosu ma nci creu sempri».
Attività realizzata col contributo della Regione Sardegna. LR 22/2018 art. 22, comma 2. Avviso 2019-2020


text:
Nirvana (grupu musicale)
Artìculu in LSC
Is Nirvana fiant unu grupu musicale rock americanu formadu de Kurt Cobain (boghe e ghitarra) e Krist Novoselic (bassista), in Aberdeen, istadu de Washington, in su 1987. Su grupu at mudadu medas bateristas, intre de chi, su chi nd'at fatu parte pro prus tempus est istadu Dave Grohl, intradu in su 1990.
Mancari apent publicadu petzi tres albums in sete annos de carriera, is Nirvana rapresentant in s'istòria de su rock modernu unu de is grupos prus influentes.
A manu de sa fine de is annos 1980 is Nirvana si fiant fatos logu in s'iscena musicale grunge de Seattle, publichende s'album Bleach, cun s'eticheta indipendente Sub Pop in su 1989. Su grupu diat isvilupare unu sonu chi s'apoderaiat subra cuntrastos dinàmicos, mescamente intre versos chietos e airados, cun ritrogas poderosas. Passados a s'eticheta major DGC Records, is Nirvana aiant agatadu sutzessu ispensadu cun su sìngulu "Smells Like Teen Spirit", su primu seberadu de su segundu album Nevermind (1991).
Sa fortuna arribada totu a una borta aiat fatu diventare su rock alternativu meda populare, e su cantadore Cobain si fiat agatadu inditadu de s'imprenta che sa boghe de una generatzione, e su grupu in ue sonaiat fiat sa bandera de s'inzènneru X.
In resposta a custu, s'album de tres, In Utero (1993), diat èssere de fatura prus ispurtidosa, pagu adatu a is massas, marranadore duncas pro su pùblicu de ascurtadores. Non aiat fatu difatis bèndidas cumparàbiles a su cabudianu Nevermind, ma galu un'àteru sutzessu cummertziale, aclamadu de sa crìtica.
S'istòria de is Nirvana at tentu fine cun sa morte de Kurt Cobain in su 1994. Sunt istados medas is bèssidas pòstumas a sa morte sua, ghiadas de Novoselic, Dave Grohl e sa fiuda de Cobain, Courtney Love.
Su grupu at bèndidu in totu sa carriera fintzas a oe prus de 25 milliones de albums isceti in Istados Unidos e prus de 75 milliones in su restu de su mundu. Is Nirvana sunt intrados in sa Hall of Fame de su Rock and Roll in su 2014, a su primu annu de eleghibilidade.
Membros[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Cumponentes finales[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
- Kurt Cobain – boghe, ghitarra (1987–1994)
- Krist Novoselic – bassu (1987–1994)
- Dave Grohl – bateria, segunda boghe (1990–1994)
Membros colados[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
- Aaron Burckhard – bateria (1987–1988)
- Dale Crover – bateria (1988, 1990)
- Dave Foster – bateria (1988)
- Chad Channing – bateria (1988–1990)
- Jason Everman – ghitarra (1989)
- Dan Peters – bateria (1990)
Membros turnistas[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
- Pat Smear – ghitarra, segunda boghe (1993–1994)
- Lori Goldston – violoncello (1993–1994)
- John Duncan – ghitarra (1992–1993)
Discografia[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Albums studio[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
- Limba Sarda Comuna
- Mùsica Rock
- Artìculos cun còdighe VIAF
- Artìculos cun còdighe ISNI
- Artìculos cun còdighe BIBSYS
- Artìculos cun còdighe BNE
- Artìculos cun còdighe BNF
- Artìculos cun còdighe GND
- Artìculos cun còdighe LCCN
- Artìculos cun còdighe MBA
- Artìculos cun còdighe NKC
- Artìculos cun còdighe SUDOC
- Artìculos cun còdighe Trove
- Artìculos non biogràficos cun còdighes de controllu de autoridade


text:
Universidade de su Cile
Articulu in logudoresu
S'Universidade de su Cile (in limba ispagnola: Universidad de Chile), est sa pius manna e antìga istitutzione de educatzione superiore de su Cile e una de sas pius antigas de su America Latina. Fundada in su 1842, s'universidade oltas meda est jamada Casa de Bello in onore de su primu preside, Andrés Bello. Tra sos istudentes chi bi sun passados duos premiados cun su Nobel (Pablo Neruda e Gabriela Mistral) e vinti presidentes de su Cile, e tra i cussos Salvador Allende.


text:
Sos giornales de eris nos mustraiant sos lamentos de sos guvernadores regionales meridionales e de sas ìsulas contra a unas cantas tendèntzias neo-tzentralistas de su guvernu in contu de recovery fund (su pranu de recùperu europeu). Sos de oe, imbetzes ponent in sas pàginas issoro s’atzotu de Mario Draghi contra a sas Regiones chi non sunt sighende sos inditos de s’istadu tzentrale.
La Nuova Sardegna, antitzipende·lu in prima pàgina, nde faeddat a sa de chimbe: «Adeguamentu a sas lìnias natzionales, pragmatismu, unidade. Mario Draghi, cun tres mossas, chircat de firmare sos deralliamentos chi, in custa campagna vatzinale, ant interessadu sas Regiones. E sa boghe de su cabu de su Guvernu, in ocasione de sas comunicatziones in Parlamentu conca a su Consìgiu Ue, si faghet intèndere: “Si unas cantas sighint sas dispositziones de su ministeru de sa Salude, àteras discuidant sos mannos issoro in favore de grupos chi bravantant prioridades pro more de carchi fortza cuntratuale”»
L’Unione sarda, chi imbetzes a sa chistione li dat su prus mannu tìtulu in prima («Draghi a sas Regiones: “Ischidade·bos”», bi la sighit a pàgina tres lompende·nche deretu a custas categorias. A su “chie sunt?”. «B’at chie s’est agatadu in su logu giustu in su momentu giustu e chi l’ant fatu unu vatzinu avantzadu “chi si nono fiat a nche l’imbolare”, che a su de su sìndigu de Crabonaxa, che a su de un’assessore e che a sos de unos cantos dipendentes comunales, custu sàbadu. Sa matessi cosa in sos tzentros vatzinales mannos. B’at finamentas “atividades de traballu cun arriscos” pagu definidas e chie nde faghet parte at retzidu sa dose sua de Pfizer in pare cun sos mèigos de sos ospidales: in s’Ìsula sunt 18mìgia o barda sas ànimas fortunadas, cun “àteros” 19.984. E sos mannos dae sos otanta in susu pagu prus o mancu su matessi nùmeru sunt, belle 41mìgia, e semus in ritardu e semper ùrtimos in sa classìfica natzionale. Galu: bibliotecàrios universitàrios vatzinados in antis de sos dotzentes de mèdias e superiores. Posca biddas intreas, in ue sos mannos, totu cantos, sunt istados sos primos intre sos fedales sardos issoro a retzire s’inietzione, comente in Bultzi, pro more de su sìndigu, mèigu e consigeri regionale».
Una pàgina in antis sa chistione (antitzipada finamentas issa in prima) de sas variantes «como chi fintzas in Sardigna s’inglesa est sa prus ispainada» e como chi «si sunt acaradas puru sa brasiliana e sa sudafricana». «Non sunt galu bastantes – narat s’infetivòlogu Giovanni Sotgiu, dotzente de istatìstica mèiga in s’Universidade de Tàtari - sos datos chi tenimus, ma s’istùdiu publicadu pagas dies a como in su New England Journal of Medicine at evidentziadu chi s’AstraZeneca non tenet eficàtzia peruna in sa preventzione de sas formas moderadas e lèbias de Covid 19 cun variante sudafricana».
Àteros faeddos de Ferdinando Coghe, responsàbile de su laboratòriu de anàlisi chìmico-clìnicas e microbiologia de s'Aou de Casteddu: «A dae chi non resessimus a fàghere vatzinatzione massiva in pagu tempus, s'alternativa est sa de atzellerare cun sos tampones moleculares, non sos antigènicos, pro agatare sos positivos reales e evitare su perìgulu de sos paritzos negativos farsos».
Intervistadu finamentas Gabriele Mereu, responsàbile de su Servìtziu Igiene e profilassi de sa Asl 8 de Casteddu: «Cunforma a unos cantos istùdios fatos in Israele e in su Bambino Gesù, in Itàlia, sos vatzinos Pfizer e Moderna podent reduire, in sos sugetos vatzinados, sa capatzidade de trasmìtere s’infetzione». Duncas «tocat a cùrrere cun sos vatzinos pro chi su virus no apat tempus de mudare».


text:
Ite nos contat su 1848? Pro seguru est su momentu istòricu in ue sa cuntierra intre mundu nou e mundu restauradu nche crompet a sos prus artos livellos. Sa prima cosa de bìdere est su caràtere belle simultàneu intre sas pesadas europeas: sena social networks e sena organizatziones internatzionales, sos pòpulos connoscheint su beranu issoro a pustis de sas proas fatas su 1920 e su 1930 contra a s’òrdine fraigadu in Vienna.
Parigi, Francoforte, Milanu, Roma, Venetzia, Praga, Budapest, Bucarest, Cracòvia, Berlinu. Sas insurretziones peri su continente tenent belle in totue su matessi marcu distintivu, custa borta aunende a sos deretos liberales finamentas sas rechestas de unu movimentu sotzialista in pessu essidu a campu a pustis de sas contradditziones sotziales ingendradas dae sa rivolutzione industriale ghiada e controllada dae sa burghesia.
RUBRICA/ PASSADU PRESENTE: pìndulas de istòria contemporànea
De su restu est de su 1848 sa fràsia nòdida “Unu pantasma a rodeu b’at peri s’Europa” iscrita dae sos autores de su Manifestu comunista in cussa òpera matessi, Karl Marx e Frederich Engels. Est s’annu chi nos contat chi non b’at petzi unu costitutzionalismu liberale, de màdrighe monàrchica e cun sa punna de una rapresentatividade classista mèdiu-arta. Ca s’egemonia sua est disafiada dae unu costitutzionalismu democràticu chi cheret unu sufràgiu universale, mancari maschile ebbia, e una repùblica.
Torrat duncas a si fàghere logu cussu sentidu in antis semenadu dae sos giacobinos, posca dae sos aguales, e in fines dae sas sotziedades segretas e dae sos mazzinianos.
Ma est cun s’isvilupu de su capitalismu chi sa classe traballadora comintzat a èssere bida comente s’atore sotziale de su cambiamentu. Essint a campu finamentas sos sìmbulos, che a sa bandera ruja in Parigi in cussas dies de freàrgiu, cando su guvernu provisòriu decreteit in contu de deretu a su traballu. (sighit)
Atividade realizada cun su contributu de sa Regione Sardigna – Imprentas 2021-2022. Lr 22/2018, art. 22
Attività realizzata col contributo della Regione Sardegna – IMPRENTAS 2021-2022. LR 22/2018, art. 22


text:
Cattolica
Coordinadas: 43°57′30.4″N 12°44′19″E / 43.958444°N 12.738611°E
Cattolica (Catòlga in romannolu) est una comuna italiana de 16.899 abitadores posta in Emìlia-Romagna in sa provìntzia de Rìmini. Faghet làcana a s'estu cun sa comuna de Gabicce Mare, chi format parte de sa provìntzia marchesana de Pèsaru-Urbinu, dae sa cale est separada dae su riu Conca, a su suddu cun sa comuna de San Giovanni in Marignano e a su nordu est infusta dae su Mare Adriàtigu. Cattolica, in prus de esser una logalidade cunnota de istiamentu, tenet una tradissione marinera rica (pisca e fraigadorzos navales).


text:
issu no si frimat a su futbàlu, in prus giogat de meda tempus in A1 de is mascus de Hockey in A1
Hockey e futbàlu is duus passionis de Lorenzo Giuliani
Lorenzo Giuliani, chi est de su 1996, est stau po meda tempu unu de is mellus giòvunus de s'Eccellenza.
Est stau 3 annus giocadori de sa Ferrini de casteddu e candu fiat in cussa scoadra est stau puru vice Campioni de sa Juniores cun sa rapresentativa sarda de Paolo Busanca in sa stagioni 2013/2014. Ma issu no si frimat a su futbàlu: in prus giogat de meda tempus in A1 de is mascus de Hokey in A1. Est puru fillu de unu giogadori mannu de custu sport: Roberto Giuliani, casteddaiu, po bint'annus grandu campioni in s'Amsicora in A, fintzas sa Coppa Campioni. S'annu passau Lorenzo est torrau de foras (fadiat s'Erasmus in Praga, po contu de s'universidadi) e cust'annu, de su mesi de Donniasantu fintzas a martzu, in ocasioni de su stop de s'Hokey po s'ierru, at giogau torra e at a gogai in Ferrini torra, cumente difesa. Lori, po is amigus, est unu giogadori de capassidadi de cropus e de tènnica, cun meda lestresa de cambas, e fortza de conca. A s'allenadori Franco Giordano no d'est partu beru de du biri torra in su campu de viale Marconi. D'at postu in campu giai a sa partida de Valledoria, e de cussu momentu no d'at prus bogau de su campu. A pustis de mratzu, at a giogai feti a futbàlu o puru a Hokey?
Unu esempiu de sighiri.


text:
Definizione Definizione
Sinonimi e contrari Sinonimi e contrari
Modi di dire Modi di dire
Frasi Frasi
Cognomi e Proverbi Cognomi e Proverbi
Terminologia scientifica Terminologia scientifica
Etimo Etimo
Traduzioni Traduzioni
étnicos:
generales:
A./c.
S’istedhu * in d-una variante o sinónimu inditat in cale de custos est posta s’etimologia; in s’etimologia narat chi cussa est s’etm. suposta.
arrèscere, arrèschere , vrb: arresci,
arrèsciri Definizione
su si firmare de sa cosa chi passat candho agatat un'istrintu, puntas o àteru chi no dha lassant andhare: dhu narant fintzes in su sensu de si firmare cun ccn., de achicare o de si firmare foedhandho, de lígere male
Sinonimi e contrari
abèschere,
ammadèschere,
arrancare,
arrèghere,
arrescedhinai,
obèschere
/
arreare,
firmai
| ctr.
andai
Modi di dire
csn:
arrèsciri bèni in su cuadhu = ischire istare o andhare a cadhu; arrèsciri in su ludu = afungàreche in su ludu; andai o fai arresci arresci = a su frimma frimma
Frasi
fuant imbàtius in d-una sica e sa navi si fut arréscia ◊ candho atogat s'iscudet a punzu pro no li arrescher su mossu in caminu (Piras)◊ mi est arréscia un'ispina de pisci ◊ s'arau at arréscidu in is perdas ◊ is corrus de su cerbu ant arrésciu in is matas
2.
est arrésciu… inchi dhi arrèsciant is barras! ◊ tui arrescis in dónnia logu si agatas genti a chistionai! ◊ camina e no ti arrescas finas a candho durat lughe ◊ arresche inoche, ca deo andho a cudhane!
Traduzioni
Francese
entraver,
interrompre,
échouer,
s'arrêter
Inglese
to hinder
Spagnolo
atascarse
Italiano
incagliare
Tedesco
auflaufen.


text:
Assegurat s’elaboratzione e sa difusione a sas redatziones giornalìsticas de sos comunicados de sas novas ufitziales e s'organizatzione de sas cunferèntzias chi pertocant sas novas ufitziales in contu de atividades de s'Ente. S’incurat de sos raportos professionales cun sos giornalistas de sas redatziones locales (giornales, ràdiu e televisione). Redatzionat sa rassigna de sas novas de ogni die. S’incurat de sas comunicatziones internas, pro cumpartzire sas informatzione intra de sos ufìtzios, prus che totu cun sa punna tènnere una comunicatzione esterna eficatze. Garantit sos acumprimentos normativos chi pertocant sas ispesas de sa comunicatzione e de sa trasmissione sua a s’Autoridade pro sas Garantzias in sas Comunicatziones. S’incurat de su situ istitutzionale de s'Ente: progetatzione, gràfica, redatzione e publicatzione de sas novas e informatziones. Assegurat sas atividades professionales diferentes netzessàrias pro fàghere e gestire su situ istitutzionale (web-hosting, domìniu, atzessibilidade informàtica). Suportat s'atividade dae parte de sos setores pro cuncordare e publicare novas e informatziones in su situ istitutzionale.
DOT. OSCAR MIGLIORINI
Responsàbile - Servìtziu Ufìtziu Novas Ufitziales, Comunicatzione Istitutzionale, Trasparèntzia e Òrganos Istitutzionales
Sede ufìtziu: Carrera Enrico Carboni, 4 - 09170 Aristanis - Palatzu A, 1u pianu
Telèfono: 0783793457
Posta eletrònica: oscarmigliorini@provincia.or.it
(MM)