text:
Charles Bukowski
Artìculu in LSC
Charles Bukowski (Andernach, 16 austu 1920 – San Pedro, 9 martzu 1994), est istadu unu iscritore e poeta de sos Istados Unidos. S'opera sua fiat caraterizada de una forte cumponente autobiogràfica e duncas de su raportu suo cun s'alcol, cun sas fèminas e cun totu sa sotziedade.
Sa Vida[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Gioventude
Heinrich Karl Bukowski naschet in Andernach, Germània, de Katarina Fett, tedesca, e de Heinrich Bukowski, americanu de origine polaca e tedesca. Issu affermaiat de èssere figiu illegitimu, ma is documentus anagràficos de Andernach narant ca su babbu e sa mamma si fiant cogiados unu mese in antis de sa nàschida sua.
Sa famillia sua emigrat in Amèrica cando issu tenet duos annos, pro ite in Germània a pustis de sa I Gherra Mundiale s'economia est a su collassu, e andat a bivere in antis in Baltimora, Maryland, ma in su 1930 si trasferit in Los Angeles, Califòrnia.
In su romanzu 'Ham on Rye', issu contat ca su babbu fiat fatufatu chentza triballu e meda malu cun sos figios.
A pipiu est meda birgunzosu, peus prus a mannu cando si immalaidat de acne, e creschet solu pro ite sos canteapares ddu istorchent pro s'atzentu tedescu chi tenet e pro comente benet obligadu a si bestire.
Est pitzocheddu cando comintzat a buffare alcol impare a s'amigu fidau William 'Baldy' Mullinax, figiu de unu silurgianu alcolizadu.
A pustis de su diploma istùdiat cursos de arte, giornalismu e literadura in s'universidade pro duos annos, ma lassat sos istudios cun su comentzu de sa II Gherra Mundiale, e movet a New York pro comintzare sa carriera de iscritore.
Bukowski no andat in gherra pro ite est giuigadu non idoneu.
Primos Iscritos
Su primu contu benit pubricadu cando tenet 24 annos in sa rivista Story, su segundu contu benet pubricadu duos annos a pustis in una ragorta de Portfolio III. A coa lassat s'iscritura pro deghe annos e abarrat in Los Angeles o in àteras partes de sos Istados Unidos, triballende pagu. In sos annos '50 agatat traballu comente posteri chi però abandonat tres annos a pustis.
In su 1955 est a curtzu de mòrrere pro una liaga in s'istomogo e comente sanat torrat a iscriere poesias. In su 1957 cògiat Barbara Frye, una poeta de su Texas chi no at mai bida in antis. A pustis de su divortziu in 1959, issu torrat a buffare.
Annos Sessanta
Torrat a traballare in s'offìtziu postale de Los Angeles in ue abarrat pro deghe annos. In su 1962 morit Jane Cooney Baker, primu amore suo, cunsiderada de sos biografos de Bukowski ispiradora de sa produtzione de Bukowski. Issu ddi dèdicat una regorta de poesias chi nde pranghent sa morte.
In su 1964 sa cumpanza Frances Smith ddi dat s'unica figia, Marina Louise.
In su 1967 Bukowski incomintzat a iscriere More Notes of a Dirty Man, chi pùbricat in puntadas in 'Open City' revista de Los Angeles. Cun sa serrada de 'Open City' sos contos sighint a bènnere pubricados in su 'Los Angeles Free Press'e in su NOLA Express de New Orleans, Louisiana. In su 1969 si dedicat a una revista literaria sua chetza de tènnere fortuna.
Sos annos Black Sparrow
In su 1969 atzetat s'oferta de John Martin, editore de sa Black Sparrow: 100 dollaros a chida pro totu sa vida. Detzidit duncas de lassare su triballu a sas postas pro si dedicare a s'iscridura. Tenet barantanoe annos. Comente espricat in una litera "tenia isceti duas possibiliadades - abarrare a s'ofitziu postale e m'amachiare... o mi nch'andare e giogare a faghere s'iscritore e morrere de famine. Detzidia de morrere de famine". Passat prus agu de unu mese cando agabat su primu romanzu, Post Office, chi ddu faghet famadu. Bukowski, pro respetu e riconnoschéntzia a sa fidùtzia chi ddi ant dadu, pubricat giai totus sos romanzos a sighire cun sa Black Sparrow.
In su 1976 connoschet Linda Lee Beighle, e bivet impare a issa prus de duos annos, mancari fatufatu si lassant pro ite issu s'istracat de sa relatzione e da bogat de domu. Bukowski, iscriende de Linda, narat ca issa ddi at regaladu deghe annos in prus (pro ite ddu obrigat a buffare prus pagu e isceti binu). Si cògiant in su 1985.
Morte
In su 1988 si malàidat de tisichéntzia, ma sighit a iscriere e pubricare liburos fintzas a cando, su 9 martzu 1994, morit pro una leucemia fulminante in San Pedro, pagu a pustis chi at agabadu s'urtimu romanzu Pulp. S'interru est fatu de mongios buddistas.
Sa tumba sua narat: "Don't try", chi cheret narrere non proves, frasa chi aiat usadu in una poesia cunsigende sos aspirantes iscritores e poetas.
Òpera[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Bukowski at pùbricadu iscritos meda numerosos de sos primos '40 fintzas a sos primos '90.
Issu reconneschiat ca s'iscritura sua fiat influentzada Anton Chekhov, James Thurber, Franz Kafka, Knut Hamsun, Ernest Hemingway, Henry Miller, John Fante, Louis-Ferdinand Céline, Robinson Jeffers, Fedor Dostoevskij, D. H. Lawrence, Antonin Artaud, E. E. Cummings.
Fatufatu su nòmene suo est istadu assotziadu a su movimentu de sa beat generation, essende s'istile suo de iscriere informale e anticunformista, issu però non s'est mai identificadu comente "beat".
Los Angeles est su logu chi faghet de isfundu a manna parte de sos iscritos suos, in ue sos tratos de sa sotziedade e de s'umanidade postos a lughe sunt prusatotu sos prus miseros e contraditorios, contados cun ironia e marigore.
Tzìnema[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Est de su 1981su film de su diretore de pellicula Marco Ferreri, Storie di Ordinaria Follia, chi umprit de sa regorta de contos de Bukowski. Sa parte de Bukowski est interpretada de Ben Gazzara.
In su 1987 bessit Barfly, unu film semi-autobiograficu iscritu de Bukowski e interpretadu de Mickey Rourke, in su rolu de s'àlter-ego Henry Chinaski e de Faye Dunaway in su rolu de sa fantzedda Wanda Wilcox. Bukowski bi cumparet fintzas in unu cameo comente cliente de unu bar.
Semper de su 1987 Crazy Love, unu film de su Bèlgiu, unu acontzu de iscritos de Bukowski.
De su 2003 su film-documentariu Bukowski: Born Into This, chi contat da sa vida de s'iscritore. A su film ant contribuidu Sean Penn, Tom Waits, Harry Dean Stanton and Bono.
In su 2005 bessit una acontzadura pro tzinema de su romanzu Factotum, cun interpretes Matt Dillon, Lili Taylor, e Marisa Tomei.
Bibliografia[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Romanzos[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
- Post Office (1971)
- Factotum (1975)
- Women (1978)
- Ham on Rye (1982)
- Hollywood (1989)
- Pulp (1994)
Regortas de Poesias[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
- Flower, Fist, and Bestial Wail (1960)
- It Catches My Heart in Its Hands (1963)
- Crucifix in a Deathhand (1965)
- At Terror Street and Agony Way (1968)
- Poems Written Before Jumping Out of an 8 story Window(1968)
- A Bukowski Sampler (1969)
- The Days Run Away Like Wild Horses Over the Hills (1969)
- Fire Station (1970)
- Mockingbird Wish Me Luck (1972)
- Burning in Water, Drowning in Flame (1974)
- Scarlet (1976)
- Maybe Tomorrow (1977)
- Love Is a Dog from Hell (1977)
- Play the Piano Drunk Like a Percussion Instrument Until the Fingers Begin to Bleed a Bit (1979)
- Dangling in the Tournefortia (1981)
- War All the Time (book)|War All the Time (1984)
- You Get So Alone at Times That It Just Makes Sense (1986)
- The Roominghouse Madrigals (1988)
- Septuagenarian Stew: Stories & Poems (1990)
- People Poems (1991)
- The Last Night of the Earth Poems (1992)
- Betting on the Muse: Poems and Stories (1996)
- Bone Palace Ballet (book)|Bone Palace Ballet (1998)
- What Matters Most Is How Well You Walk Through the Fire.(1999)
- Open All Night (book)|Open All Night (2000)
- The Night Torn Mad with Footsteps (2001)
- Sifting Through the Madness for the Word, the Line, the Way(2003)
- The Flash of the Lightning Behind the Mountain (2004)
- Slouching Toward Nirvana (2005)
- Come on In! (2006)
- The People Look Like Flowers at Last (2007)
- The Pleasures of the Damned (2007)
- The Continual Condition (2009)
Regortas de Contos[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
- Confessions of a Man Insane Enough to Live with Beasts(1965)
- All the Assholes in the World and Mine (1966)
- Notes of a Dirty Old Man (1969)
- Erections, Ejaculations, Exhibitions, and General Tales of Ordinary Madness (1972)
- South of No North (1973)
- Hot Water Music (1983)
- Tales of Ordinary Madness (1983)
- The Most Beautiful Woman in Town (1983)
- Portions from a Wine-stained Notebook: Short Stories and Essays (2008)
- Absence of the Hero (2010)
- More Notes of a Dirty Old Man (2011)
Àteros[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
- Shakespeare Never Did This (1979); expanded (1995)
- The Bukowski/Purdy Letters (1983)
- Screams from the Balcony: Selected Letters (1993)
- Living on Luck: Selected Letters, vol. 2 (1995)
- The Captain Is Out to Lunch and the Sailors Have Taken Over the Ship (1998)
- Reach for the Sun: Selected Letters, vol. 3 (1999)
- Beerspit Night and Cursing: The Correspondense of Charles Bukowski and Sheri Martinelli (2001)
- Sunlight here I am: Interviews and encounters, 1963-1993(2003)
- Limba Sarda Comuna
- Artìculos cun còdighe VIAF
- Artìculos cun còdighe ISNI
- Artìculos cun còdighe BIBSYS
- Artìculos cun còdighe BNE
- Artìculos cun còdighe BNF
- Artìculos cun còdighe CANTIC
- Artìculos cun còdighe CINII
- Artìculos cun còdighe Europeana
- Artìculos cun còdighe GND
- Artìculos cun còdighe LCCN
- Artìculos cun còdighe LNB
- Artìculos cun còdighe MBA
- Artìculos cun còdighe NDL
- Artìculos cun còdighe NKC
- Artìculos cun còdighe NLA
- Artìculos cun còdighe NLG
- Artìculos cun còdighe NLK
- Artìculos cun còdighe NLP
- Artìculos cun còdighe NSK
- Artìculos cun còdighe NTA
- Artìculos cun còdighe RERO
- Artìculos cun còdighe SBN
- Artìculos cun còdighe SELIBR
- Artìculos cun còdighe SNAC-ID
- Artìculos cun còdighe SUDOC
- Artìculos cun còdighe Trove
- Artìculos biogràficos cun còdighes de controllu de autoridade
- Literadura
- Iscritores


c: text/html

text:
Alfabetu
Artìculu in LSC
S'alfabetu est unu sistema de iscritura in ue sos sinnos gràficos (grafemas) rapresentant sos sonos de sas limbas. A segunda de su sistema, unu grafema podet rapresentare unu sonu solu, prus sonos o puru podet èssere unu sonu a èssere iscritu chin prus grafemas.
Sa paràula alfabetu benit dae s'unione de sos nùmenes de sas primas duas lìteras gregas, Alpha e Beta.
Alfabetu sarduModìfica
In s'iscritura de sa limba sarda, dae su medioevu a oe, ant impreadu totu is lìteras de s'alfabetu latinu. Dae unu sèculu a s'àteru sunt cambiados meda is impreos ortogràficos, mescamente pro s'influèntzia de is limbas de is natziones dominantes. Segundu s'ortografia istandard isperimentale, impreada dae sa Regione Sardigna dae su 2006, s'alfabetu sardu est cumpostu dae 22 lìteras de s'alfabetu latinu:
A (A)
B (Bi)
C (Ci)
D (Di)
E (E)
F (Efa)
G (Gi)
H (Aca)
I (I)
J (Jota)
L (Ella)
M (Emma)
N (Enna)
O (O)
P (Pi)
R (Erra)
S (Essa)
T (Ti)
U (U)
V (Vu)
X (Scèscia)
Z (Zeta)
B'at de cunsiderare chi sa X (chi in s'època ispagnola fiat impreada in totu sa Sardigna, ma chi oe est abbarrada isceti in s'iscritura de is limbàgios meridionales) no est previdida in s'alfabetu de sa Limba Sarda Comuna, ma est impreada aici etotu in s'iscritura de topònimos e sambenados. In prus pro marcare sa diferèntzia intre sa zeta surda e sa sonora, in sardu, s'impreat su digramma TZ.
Áteras propostas pro su sarduModìfica
S'ùnica àtera ortografia chi at àpidu su reconnoschimentu de un'ente pùblicu est una grafia locale, pensada pro iscrìere is limbàgios meridionales ebbia, numenada “Arrègulas po ortografia, fonètica, morfologia e fueddàriu de sa Norma Campidanesa de sa Lìngua Sarda”[1], adotada in su 2010 dae sa provìntzia de Casteddu[2]. Est un'ortografia chi assimìgiat bastante a sa de sa LSC, e is diferèntzias prus mannas sunt sas matessi chi distinghent su sardu faeddadu de su Cabu de Giosso dae su de su Cabu de Susu.
Custas pagas diferèntzias morfològicas, at chircadu de nche las pònnere a un'ala su prof. Bolognesi, cun sa proposta sua de sa Grafia Sarda Comuna, chi impreende calicuna règula simple de letura, diant permìtere a totu is sardos de lèghere sa LSC segundu sa pronùntzia issoro.
Intre sas grafias non reconnotas in manera ufitziale, sa de importu prus mannu est sa Limba de Mesania. Custa ortografia impreat su digramma DH pro distìnghere su sonu cacuminale dae cussu dentale, sighende un'impreu chi aiat bogadu a campu fintzas calicunu autore de is sèculos passados comente Fabrés e Pedru Casu.
S'ortografia prus a tesu dae sa LSC est sa Grafia Sarda Autònoma, istudiada dae Antoni Lèpori. Sa GSA impreat fintzas sa lìteras Ç (ci truncada), K (capa) e Y (ìpsilon/i grega) e sos digrammas LLY e NNY.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Nato a Illorai nel 1944, laureato in pedagogia all´Università di Cagliari, professore a San Giovanni Suergiu. Dopo l´esordio con il romanzo autobiografico in lingua sarda Alivertu (Nuoro, 1986) ha scritto: Istoria de sa limba sarda (Cagliari 2000), e Ditzionàriu de sa limba e de sa cultura sarda (Cagliari 2000) che avrà presto una seconda edizione.
Bibliografia
- Contos e faulas (con altri), Alfa, Quartu Sant´Elena 2003.
- Pro chi líbbera torres e sias!, Calarighe, San Giovanni Suèrgiu 1991.
- Ditzionàriu de sa limba e de sa cultura sarda, Condaghes, Cagliari 2000.
- Istória de sa limba sarda, Domus de Janas, Ceraxus 2000.
- Totu su sardu, Condaghes, Cagliari 2001.
- Un catechismo in sardo del 1777 (con Tonino Cabizzosu), L´Unione Sarda, Cagliari 2004
- Alivertu. Sa colonizatzione de unu pastore, Condaghes, Cagliari 2004


text:
2020
Su 2020 (MMXX in nùmeros romanos) est un'annu de su de XXI sèculos cumintzadu in sa die de mèrcuris.
Acuntessimentos[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Ghennàrgiu[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
- Su fogu in Austràlia de su 2019-2020, chi at giai ochidu 500 milliones de animales, est cuntrolladu e in parte istudadu dae sa Royal Australian Navy e de sa Royal Australian Air Force in su Nou Galles de su Sud, pro agiudare s'evacuatzione de massa.
- 1 ghennàrgiu: incumentzat su turnu de sa Croàtzia pro sa presidèntzia de s'Unione Europea pro sa prima borta[1].
- 5 ghennàrgiu: s'ex primu ministru Zoran Milanović binchet is eletziones presidentziales in Croàtzia de su 2019-2020.
- 8 ghennàrgiu: s'Iran ghetat mìssiles contras a is bases militares istadunidensas in Iraq, pro vengare s'ochidòrgiu de Qasem Soleimani de su 3 ghennàrgiu in s'arioportu internatzionale de Baghdad: duas bases militares istadunidensas in Iraq sunt isciusciadas e su bòlidu Ukraine International Airlines 752 est istrumpadu pro faddina, ochiende a 176 pesones.
- 11 ghennàrgiu: eletziones generales in Taiwan.
- 12 ghennàrgiu: su vulcanu filipinu Taal catzat in sa capitale Manila.
- 23 ghennàrgiu: su guvernu tzinesu, pro neghe de un'epidemia de unu coronavirus nou, ponit in cuarantena sa metròpoli de Wuhan, e prus tradu ammanniat su provedimentu a agiumai totu sa provìntzia de Hubei. Est sa prus cuarantena manna in sa stòria de s'umanidade pro mannesa e nùmeru de persones trisinadas.
- 24 ghennàrgiu: in Turchia, in sa provìntzia de Elâzığ, acontesset unu terremotu de magnitudo 6.7, chi ochiet a 41 pesones e nde ingullet 1 607.
- 26 ghennàrgiu: eletziones parlamentares in Perù[2].
- 30 ghennàrgiu: s'Organizatzione mundiale de sa sanidade decrarat s'epidemia de su coronavirus nou "emergèntzia sanitària pùblica de interessu sanitàriu".
- 31 ghennàrgiu: a is 24:00 CET (23:00 GMT) su Rennu Unidu acabbat de èssere membru de s'Unione Europea, incumentzende unu perìodu de colada de 11 meses.
Freàrgiu[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
- 5 freàrgiu: su presidente istadunidensu Donald Trump est assòlvidu dae su Senadu dae s'istadu de acusa (impeachment).
- 27 freàrgiu: su Dow Jones calat de 1 190,95 puntos, su 4,4%, sinnende sa calada prus manna in una die isceti in s'istòria sua.
- 29 freàrgiu: est firmada un'àchiu intre trupas americanas, afganas e talebanas.
Martzu[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
- 2 martzu:
- 11 martzu: s'Organizatzione mundiale de sa sanidade (OMS) decrarat chi s'epidemia de COVID-19 est una pandèmia[3].
- 27 martzu: sa Matzedònia de su Norte intrat in sa NATO, essende su de 30 membros.
Abrile[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
- 15 abrile: eletziones parlamentares in Corea de su Sud.
- 30 abrile: sa Bulgaria pedit de intrare in su mecanismu de càmbiu AEC II, ponende sa base po s'intrada in s'èuro.
Maju[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
- 3-4 maju: avolotadores venetzuelanos proant a intrare in su paisu via mare, sena resèssida,pro intentare unu corpu de istadu contras a Nicolás Maduro.
- 6 maju: is astrònomos annùntziant s'iscoberta, pro mèdiu de su telescòpiu MPG/ESO, de su primu istampu nieddu in unu sistema istellare visibìle a bista simpre: HD 167128.
- 20 maju: eletziones generales in Burundi.
- 25 maju: a pustis de ochidòrgiu de s'afroamericanu George Floyd a banda de un'agente de politzia in Minneapolis, in is Istados Unidos de Amèrica incumentzant unas cantas chèscias in is tzitades prus mannas.
- 26 maju:
- sa Costa Rica essit su primu paisu tzentru-americanu a legalizare su matrimòniu omosessuale.
- 20 000 tonnelladas de petròliu funt ghetadas in su riu Ambarnaya, acanta a sa tzitade siberiana de Norilsk. Su 3 làmpadas su presidente russu Vladimir Putin decrarat s'istadu de emergèntzia[4][5].
- 30 maju: sa navedda ispatziale Crew Dragon, realizada dae SpaceX in collaboratzione cun sa NASA, est ghetada. Est sa prima navedda americana cun echipàgiu a lòmpere a s'Istatzione Ispatziale Internatzionale pustis de sa burradura de su programma Space Shuttle, e sa prima realizada dae una cumpangia privada a tènnere echipàgiu.
Làmpadas[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
- 4 làmpadas: su guvernu de acòrdiu natzionale de sa Lìbia pigat su controllu prenu de sa capitale Trìpoli, a pustis de s'arrimada de s'esèrtzitu natzionale lìbicu a pustis de meses de cumbatimentu[6].
- 15 làmpadas: sa Turchia e s'Iran atacant cun aèreos e armas is fortzas de su Kurdistan; a pustis sa Tirchia at a ocupare una parte de sa regione[7].
- 23 làmpadas: unu terremotu de magnitudo 7,5 acontesset in sa costa de s'Oaxaca, in Mèssicu, ochiende a 10 pesones[8].
Argiolas/Trìulas[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
- 1º argiolas/trìulas: incumentzat su turnu de sa Germània pro sa presidèntzia de s'Unione Europea pro sa de bator bortas.
- 19 argiolas/trìulas: un'inundamentu de su riu Brahmaputra ochiet a 189 pesones e lassat a bator milliones di pesonas sena domo in Ìndia e Nepal.
- 25 argiolas/trìulas: sa petroliera giaponesa Wakashio si blocat in sa barriera corallina in su sud-est de s'ìsula de Maurìtzius: su 6 austu su scafu indullit, ghetende a mare is 3 800 tonnelladas die petròliu chi ddoe capaiant[9].
- 30 argiolas/trìulas: la NASA incumentzat sa missione Mars 2020 pro chircare sinnos primordiales de vida in su praneta ruju; sa missione incluit esperimentos pro preparare missiones benidoras cun echipàgiu.
Austu[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
- 4 austu: duas esplosiones isciùsciant su portu de sa capitale libanesa Beirut, isciorrochende unos cantos edifìtzio, ochiende a 200 pesones e ingullende·nde àteras 7 000; in prus, su Ministeru de sa Salude at pedidu a is abitantes de lassare sa tzitade pro neghe de s'àrea tòssica[10][11][12][13].
- 9 austu: Aleksandr Lukašenko binchet is eletziones presidentziales in Bielorùssia, pro sa de ses bortas incumentzende dae su 1994. Is opositzione denùntziant trampas e incumentzant una sèrie de chèscias, sa "rivolutzione de is cartzolas".
- 18 austu: acontesset unu corpu de istadu in Mali; su Presidente Ibrahim Boubacar Keïta e su Primu Ministru Boubou Cissé sunt arrestados e su parlamentu isòrvidu[14].
Cabudanni[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
- 27 cabudanni: in sa regione de Nagorno Karabakh is fortzas arrmenas e is azeras s'iscòntriant. Armènia, Azerbaigian e s'autoproclamada Repùblica de s'Artsakh introduint sa lege martziale.
Ledàmene/Santugaine[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
- 17 ledàmene/santugaine: Jacinda Ardern binchet is eletziones generales in Noa Zelanda[15].
Onniasantu/Santandria[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
- 1 onniasantu/santandria: Maia Sandu binchet is eletziones presidentziales in Moldàvia[16].
- 3 onniasantu/santandria: eletziones presidentziales in is Istados Unidos de Amèrica[17].
- 15 onniasantu/santandria: si firmat su Partenariadu Econòmicu Globale Regionale, un'acòrdiu de iscàmbiu lìberu pro s'Àsia Patzìfica.
Idas/Nadale[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
- 24 idas/nadale: pagas dies in antis de sa fine de su perìodu de colada de sa Brexit si faghet un'acòrdiu de iscàmbiu lìberu intre Rennu Unidu e Unione Europea[18][19][20].
Riferimentos[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
- ↑ (IT) Presidenza Ue: passaggio di consegne tra Finlandia e Croazia - Vatican News, in www.vaticannews.va, 2 ghennàrgiu 2020. URL consultadu su 31 martzu 2021.
- ↑ (IT) Perù: si tengono oggi le elezioni parlamentari, in Agenzia Nova. URL consultadu su 31 martzu 2021.
- ↑ (IT) Ministero della Salute, L'Organizzazione mondiale della sanità dichiara il coronavirus pandemia, in www.salute.gov.it. URL consultadu su 31 martzu 2021.
- ↑ (IT) Fabrizio Dragosei, Disastro ambientale in Siberia: 20 mila tonnellate di diesel nel fiume dopo un incidente, in Corriere della Sera, 6 abrile 2020. URL consultadu su 31 martzu 2021.
- ↑ (IT) Russia, 20mila tonnellate di petrolio in un fiume della Siberia. Greenpeace: "Disastro ambientale più grave dal 1989". Le immagini, in Il Fatto Quotidiano, 6 làmpadas 2020. URL consultadu su 31 martzu 2021.
- ↑ (IT) Le forze del governo libico riconosciuto dall'ONU hanno ripreso il controllo di tutta Tripoli, in Il Post, 4 làmpadas 2020. URL consultadu su 31 martzu 2021.
- ↑ (IT) Turchia: Erdogan bombarda i rifugiati in Kurdistan, in L'Impronta L'Aquila, 15 làmpadas 2020. URL consultadu su 31 martzu 2021.
- ↑ (IT) Scossa di terremoto di magnitudo 7,5 in Messico, almeno sei morti, in la Repubblica, 23 làmpadas 2020. URL consultadu su 31 martzu 2021.
- ↑ (IT) Francesco Giambertone, Mauritius, nave si incaglia e perde petrolio: rischio disastro ambientale, in Corriere della Sera, 8 trìulas 2020. URL consultadu su 31 martzu 2021.
- ↑ (EN) Arwa Ibrahim,Ramy Allahoum,Zaheena Rasheed, LIVE: Protests as Lebanon detains 16 over Beirut explosion, in www.aljazeera.com. URL consultadu su 31 martzu 2021.
- ↑ (IT) Beirut, due forti esplosioni nella zona del porto: oltre 113 morti e 4 mila feriti tra cui un militare italiano, in la Repubblica, 4 austu 2020. URL consultadu su 31 martzu 2021.
- ↑ (EN) Lebanon's health minister says at least 50 killed, 2,700 injured in Beirut blast | News , Lebanon News | THE DAILY STAR, in www.dailystar.com.lb. URL consultadu su 31 martzu 2021.
- ↑ (IT) Beirut: sale a 157 il bilancio delle vittime. Aoun non esclude attacco - Medio Oriente, in Agenzia ANSA, 4 austu 2020. URL consultadu su 31 martzu 2021.
- ↑ (IT) Golpe in Mali, arrestati il presidente e il premier | ANSA.it, in www.ansa.it. URL consultadu su 31 martzu 2021.
- ↑ (IT) Jacinda Ardern ha vinto le elezioni in Nuova Zelanda, in Il Post, 17 santugaine 2020. URL consultadu su 31 martzu 2021.
- ↑ (IT) Moldova: elezioni presidenziali, affluenza oltre il 50 per cento alle 19, in Agenzia Nova. URL consultadu su 31 martzu 2021.
- ↑ (IT) ligotti, Usa: il 3 novembre le elezioni, perché si vota sempre di martedì/Scheda, in Adnkronos, 12 nadale 2020. URL consultadu su 31 martzu 2021.
- ↑ (IT) Luigi Ippolito, Brexit: il Regno Unito esce dall'Erasmus, in Corriere della Sera, 24 nadale 2020. URL consultadu su 31 martzu 2021.
- ↑ (IT) Brexit, "storico" accordo fra Unione europea e Gran Bretagna - la Repubblica, in www.repubblica.it. URL consultadu su 31 martzu 2021.
- ↑ (IT) Brexit, l'annuncio di Boris Johnson: "Accordo raggiunto. Il più grande mai fatto finora", in Il Fatto Quotidiano, 24 nadale 2020. URL consultadu su 31 martzu 2021.


text:
In su momentu de sa derruta de s’Imperu Romanu de Ocidenti, in su 476 p.C., sa Sardìnnia fiat me is manus de is Vàndalus de Genserico, chi iant ocupau s’ìsula de su 456 finas a su 534. Su 13 de abrili de cuss’annu s’Imperadori Giustinianu fait sa Sardìnnia Provìntzia de sa Prefetura de Àfrica. De insaras – e po trexentus annus – sa Sardìnnia est abarrada Provìntzia de s’Imperu bizantinu.
E in totu custu tempu cali lìngua si fueddàt? E cali lìngua fiat imperada po scriri?
Nc’est una grandu chistioni apitzus de s’orìgini de su Sardu mesuevali.
Roma at lassau a sa stòria un’ìsula de cultura e de lìngua latina. Is Vàndalus, in 80 annus, ant acutu a lassai pagu e nudda arrastu, ma a su contràriu, sa cultura arega-bizantina at acutu a lassai unu marcu forti.
Su Sardu chi connosceus (a comenti s’Italianu e is àteras lìnguas neolatinas o romanzas) est una lìngua chi benit de su Latinu vulgari. Is lìnguas neolatinas cumentzant a si formai in Europa de su de VI sèc. finas a su de IX/X sèc., candu si cumentzant a biri is primus documentus scritus in is vulgaris neolatinus.
Is studiosus sighint a batallai apitzus de s’imperu de sa lìngua in sa Sardìnnia bizantina: calincunu narat chi sa pressioni de sa lìngua arega-bizantina apat fatu scaresci abellu abellu su latinu e is Sardus apant sighiu a imperai sa lìngua fueddada chena de scriri documentus de importu finas a su de XI sèc., candu iant torrau a pigai cuntatus cun s’Ocidenti latinu de Europa. Àterus nant chi siat impossibili chi in totu cussus annus nemus apat lassau scritu nudda o giai nudda: difatis, segundu custa segundu teoria, sa Sardìnnia bizantina at bìviu in d-una conditzioni de trilinguismu e de triglossia: in s’ìsula cumbiviant su Latinu, s’Aregu e su Vulgari sardu. Is lìnguas prus “artas” fiant s’Aregu e su Latinu, e fiant in cuncurrèntzia s’una cun s’àtera. Ma su Vulgari sardu fiat sa lìngua cumprèndia e fueddada de totus e s’ipòtesi est ca:
“Il progressivo avanzamento sociale di una classe dirigente locale, in parte mista, e la sua progressiva integrazione nel sistema amministrativo, militare e politico bizantino dovrebbe aver comportato la progressiva elaborazione […] di una lingua di tale classe ai fini delle nuove funzioni. Si lascia supporre dunque una fase in cui il sardo avrebbe progressivamente affiancato il greco e il latino negli usi alti, a mano a mano espandendo il proprio spettro funzionale, fino ad elaborare una varietà alta idonea alle funzioni che poi in effetti assolse. In tal senso, il sardo potrebbe aver occupato lo spazio funzionale progressivamente lasciato libero dal greco”.
Su chi est seguru, perou, est chi: 1) sa lìngua vulgari sarda scrita ndi bessit a pillu de suncunas – apustis de cincu sèculus de mudìmini? (VI-X sèc.) – giai formada e imperada in documentus formalis; 2) ndi bessit a pillu impari cun is suta-regionis coidadas de is Giùixis; 3) est su latinu e s’aregu chi si cunformant a sa lìngua vulgari sarda e no a s’imbressi.
In prus nci funt documentus meda (p.n. is Cartas bulladas pregonadas de is Giùixis) chi tenint una manera de scriri chi est acanta meda a sa chi teniant is mòngius benedetinus. In cussus annus, difatis, medas òrdinis (Benedetinus de Montecassino, Vitorinus de Marsìllia, Camaldolesus, Vallombrosanus, Cistercensis, ecc.) iant arriciu a indonu de is Giùixis unu sciacu mannu de monastèrius, cungiaus, arrius, padentis, mindas, paberilis, cussòrgias, bìngias, tzeracus e pegus po ddus cumbinci a benni in Sardìnnia. Un’àtera ipòtesi, duncas, chi s’aciungit a is àteras, est chi sa genti chi sciiat scriri su vulgari sardu de su tempus, fessint scrianus e cantzilleris insagiaus de is mòngius in s’arti de sa scridura, chi torrànt a scriri su chi intendiant in d-unu vulgari sardu sestau finsas apitzus de sa cultura de is mòngius cassinesus.
Sa lìngua sarda si format unus 300 annus innantis de sa lìngua italiana: una de is primus lìnguas neolatinas de Europa. E in Sardìnnia puru, a comenti acontessit in totu su mundu neolatinu, s’imperu de sa lìngua vulgari benit de s’abisòngiu de scriri àutus e documentus chi serbiant a sa cultura e a sa pràtiga giurìdica.
Faci a s’annu milli, a s’acabada de sa dominatzioni bizantina, bieus chi in Sardìnnia nascint unus cantu stadus soberanus: su prus antigu fiat su Giuigau de Càralis. Is documentus de s’aministratzioni sua funt, po sa storiografia ofitziali, is prus scritus antigus chi connosceus finsas a imoi.
Tzertu: no fiant scritus artìsticus, ni literàrius. Ma ddus pigaus a esempru, ca funt is prus scritus antigus in vulgari sardu e donant una màgini crara e làdina de su chi fiat sa lìngua scrita de su tempus:
in vulgari campidanesu, o de cabebàsciu:
- is Cartas bulladas de su Giùixi Orzoco-Torchitòriu (faci a su 1066-1074),
- sa Carta a grafia arega allogada in s’Arcivu de Marsìllia (1089),
- is duas Cartas de achirimentu patrimoniali de Pàulu obispu de Sueddi (faci a su 1190-1200),
- sa Carta de su priori Remundu de Santu Sadurru (1190-1206),
- su Documentu scritu po sa paxi de Illelmu-Salùsiu IV de Casteddu e Ugo I de Bas-Serra de Arborea (1206),
- sa Carta de su Giùixi Illelmu-Salùsiu (1211),
- sa Carta de s’obispu Torchitòriu de Sueddi (1215),
- sa Carta de Benedetta de Lacon (1225)
In vulgari arborensis, o de mesu:
- sa Carta de pèrmuta intra de Torbenu e Antine d’Orrubu (1102),
- sa Carta de renovatio donatzionis de Orzoco de Zori (1112-20),
- su Condaghe de Santa Maria de Bonàrcado (1120/30-1146),
- sa Carta de donatzioni de Barisoni de Arborea (1184),
- sa Carta de donatzioni de Pedru de Arborea (1228),
- sa Carta de Logu de Eleonora d’Arborea (1355-1376)
In vulgari logudoresu, o de cabesusu:
- su Condaghe de Santu Pedru de Silki (1073-1180),
- su Condaghe de Santu Nigola de Trullas (1113-1140),
- su Condaghe de Santu Micheli de Salvennor (1000-1100),
- sa Carta de donatzioni de Furatu de Gitil (1122),
- su Condaghe de Santu Nenaldu de Bosove (1120-1173),
- sa Carta de donatzioni de Antine (Gosantine) de Athen (1136),
- sa Carta de rèvoca tributària po Montecassinu (1170),
- sa Carta de cumpromissu intra de s’oberaju de Pisa e de s’obispu de Civita (1173),
- is Statutus de Tàtari (1272),
- is Statutus de Castelgenovese (1334-36)
Is Condaghes
Is Condaghes si merèscint unu paràgrafu po contu insoru, ca funt de importu mannu po totu sa stòria, sa sotziologia e sa lìngua sarda. Pigant su nòmini de s’aregu-bizantinu Kontakion, chi fiat sa pertiedda aundi s’allomburànt is pergamenas. Cun su tempus, custu nòmini at cumentzau a inditai is àutus giurìdicus e aministrativus cun còmporas, bentas, pèrmutas, sentèntzias, atremenaduras, chi is paras de medas cunventus de Sardìnnia assentànt me is arregistrus insoru. Custus documentus nosi permitint de aberri una grandu fentana apitzus de sa Sardìnnia giuigali e nos’agiudant a cumprendi sa vida econòmica e sotziali de sa Sardìnnia finas a su de XVI sèc. e in prus funt de importu mannu po sa connoscèntzia de s’orìgini de sa lìngua sarda.


text:
Est de is pagus cantadoras chi oi agataus in su palcu. At incumentzau po giogu de pitica, cumenti narat issa etotu, po sodigai e afinai custa passioni po totu sa vida.
De Ceraxus, fait parti de unu mundu artìsticu chi est fatu giai totu de òminis, e chi a calincunu s’idea de si cunfrontai e cantai cun d-una fèmina praxit, a àterus sa cosa no cumbincit meda.
Est crèscïa cun sa mùsica, su babbu acumpangiàt is cantadoris cun sa chitarra, fintzas a candu at incumentzau a cantai po contu suu e cun sa sorri.
At cantau cun poetas de importu, calincunu chi no s’agatat prus, cumenti Urru, Mascia, Pulloni, Danese. Cun custu at pubricau in su 2008 unu traballu intitulau “Mutetus Frorius”, in duas partis, cun s’acumpangiamentu de sa fisarmònica de Màssimu Perra.
Acumpangiada de sa chitarra o de is launeddas, cantat is mutetus, is duinas, sa cantzoni a curba, spainendi sa mùsica e sa poesia no scéti me is festas localis ma fintzas pighendi parti a progetus internatzionalis po sa poesia improvisada.
Sperendi chi is fèminas chi faint parti de custu mundu sodigant a si cunfrontai ma pruschetotu chi su nùmuru potzat cresci sèmpiri de prus.


text:
Lingua Igbo
Lingua Igbo (illa ipsa lingua asụsụ Igbo) nativa Nigro-Congensis populi Igbo lingua est, qui ethnos praecipue in Austro-Orientali Nigeria situm est. Circiter 20 milliones locutorum qui plerumque in Nigeria et praecipue Igbonis originis sunt. Igbonica Nigeriana lingua officialis est et nativi quoque in Cameronia loquuntur. Abecedario Latino scripta est, quod a Britannicis colonis introductum est. Secretae societates velut Ekpe Nsibidicis ideogrammatibus utuntur, quae ab Ecois inventa sunt et quae in usu fuere ad repraesentandas alias linguas velut linguam Eficicam.
Sunt circa viginti dialecti Igbo. Apparenter quidam aequationis dialectalis gradus eveniens est. Litterariae linguae exemplar anno 1972 evolutum est, fundatum in dialectis Overriensi ac Umuahiana, quamquam omittuntur harum varietatum nasalizatio et aspiratio. Sunt cognatae Igboideae linguae quoque quae aliquando Igbonicae dialecti considerantur, inter quas divergentissima Ecpeyeica est. Quarum aliquae, sicut Ica, separata formae exemplaria habent.


text:
ammunzàre, ammunziài , vrb: munziare Definizione pigare o giare múngia, cadha, pelea manna, briga Sinonimi e contrari ismunziare, streullai Frasi unu de sos capos de su partidu at ammunzadu a Petredhu e che lu fit boghendhe a fora (G.B.Fressura) Etimo srd. Traduzioni Francese rudoyer, maltraiter Inglese to mistreat Spagnolo agotar, matar Italiano strapazzare Tedesco mißhandeln.
chiriolàre , vrb Definizione cricare una cosa, o a unu, movendhodha, tocandhodha, portandhodha a su move move chentza delicadesa Sinonimi e contrari genai, pilisae Frasi làssami sa conca, no mi chirioles, como! ◊ si la chiriolas gai, cussa cosa, díliga comente est la guastas totu Etimo srd. Traduzioni Francese agacer, importuner Inglese to molest Spagnolo molestar Italiano molestare, strapazzare Tedesco belästigen.
frustatzàre , vrb: afrustatzare Definizione agiummai coment'e pigare a cropos, in su sensu de giare trummentu a foedhos, brigandho a unu Sinonimi e contrari isballai, istrabatzare, stravaciai Etimo srd. Traduzioni Francese rudoyer, réprimander Inglese to ill-treat Spagnolo echar una bronca Italiano strapazzare Tedesco strapazieren.
munziàre , vrb: ammunzare* Definizione pigare o giare múngia, cadha, pelea manna Sinonimi e contrari ismunziare Traduzioni Francese rudoyer, maltraiter, gronder, réprimander Inglese to scold Spagnolo agotar, matar Italiano strapazzare Tedesco überanstrengen, strapazieren.
trumentài, trumentàre , vrb: atormentai, trumentare, trummentai, trummentare Definizione istare faendho a pelea; lòmpere, arribbare a s'ingrundha e cun fortza a calecuna cosa, pònnere in tribbulia a ccn., fàere sufrire Sinonimi e contrari atrepillai, marigonare, matanare, peleai, pertojare / lòmpere, trubare Frasi a bellu puntu seus: tota vida trumentaus po su dinai! ◊ est trumentendi sempri po àtera genti ◊ ca no dh'eus trumentau, custu fillu!…◊ a cust'edadi chi mi depa ponni a trumentai cun pipius!…◊ is terrenus de custus montis funt pedriaxus, epuru beniant seminaus e si trumentada po pagu resa 2. deretu at trumentau a pròghere cada gútiu cantu un'obu! ◊ su bentu fit passau, ma apustis de cudha pache si trumentat s'iferru ◊ si l'est trummentadu su trau ◊ si si trummentant cussos canes arguai! 3. candu mi seu infiudada no apu trummentau a nisciunus, dèu! ◊ fillu miu, no mi portis a su spidali a mi trumentai: lassamí morri in domu! Etimo itl. Traduzioni Francese rudoyer, harceler, torturer Inglese to mistreat, to harass, to torment Spagnolo acosar, agobiar, atormentar Italiano strapazzare, assillare, tormentare, torturare Tedesco belästigen, quälen.


text:
Nàschidu in Tuili (CA) in su 1953, est connotu meda comente sonadore e autore de cantones mòvidas dae ispirassione de su connotu sardu. Si-che andat a Milanu in su 1969 e, apustis movet e tribàlliat in Sesto San Giovanni comente oberaju in sa sienda Breda. S’interessat luego de mùsica e intrat in d-una truma de mùsica lizera e faghet fintzas cabaret, intrande de gai in s’ambiente discogràficu in su 1973.
Pustis de àere fatu su servìssiu militare in Nàpoli, fùrriat a Sesto San Giovanni e incumintzat a iscrìere sas primas cantones in sardu. Cantat in su Teatro Uomo de Milanu sas cantones oberajas suas e registrat, gràssias a Michele Straniero, su primu nastru de cantones
Cun s’azudu de sa tzitade sua imprentat su discu S’ottu miu (1989) e in su matessi tempus binchet su cuncursu “Folk d’autore” de Torinu cun sa cantone Babbaiola, intregada a Nelson Mandela. In su mentres chi est imprendende àteros discos s’interessat de teatru e literadura. In su 1996 tribàlliat paris a s’atore e regista Piero Marcialis, iscriende sas balladas de sos ispetàculos
Dae annos meda Madau, a prus de sighire su tribàlliu sou de cantautore, amanizat in s’ortu sou de Tuili unu ròlliu de artistas sardos, totu aunidos dae s’amore pro sa Sardìnnia e pro s’arte sarda, in donzi froma sua.


text:
Carica: Ambasciadori e co-ordinadori de su fronti internatzionali linguisticu rivolutzionariu po su Sardu.
-Latitanti linguisticu, in giru po su mundu po prus de 25 annus. Fueddat 6+ lìnguas
-at connotu is meris e is boss de is organitzatzionis linguìsticas e illegalis de is logus prus perigulosus de su mundu e dd’at imparau su Sardu.
-Est apariciendi una retza de comunidadis de totu su mundu po nci furriai una rivolutzioni socio-linguìstica imperendi su Sardu comenti lìngua ofitziali de su movimentu.
-torrau de unu tempus in Casteddu po scidai is Sardus e connosci Professor Babaiola. Benniu po imparai a is Sardus is àteras linguas in pari cun su Sardu puru. Poita teneus abisongiu de sighiri a Sarditzai su mundu imperendi is Lìnguas de is logus prus su Sardu, po nci fai torrai su mundu a su populu, po nci bogai is politicus corrotus e is ladronis, e eus a fai custu imperendi sa lìngua prus populari de s’universu, sa lìngua Sarda, sa limba sarda, su Sardu!
-Depit donai attentzioni poita sa giusta linguistica italiana e s’interlingua, sa giusta linguìstica internatzionali ddu funt circhendi.
-Fait vìdius, materiali e posts po is social networks de manera cuada e criptada de una cripta/gruta (grotta?) asuta ‘e terra in Stampaxi, no meda atesu de su protetori poderosu cosa sua, su gloriosu Sant’Efis.


text:
Sanremo
Articulu in logudoresu
Sanremo o San Remo (Sanrému in limba ligure), antigamente Villa Matutiæ, est unu comune italianu de 56.526 abitantes in sa provintzia de Imperia in Liguria.
Istòria[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Dae sa fine de s'Ottighentos e pro parte de su Noighentos sa nobiltade europea aiat seberadu sa tzitade comente sede preferida pro passare s'ijerru e pro soggiornos curativos; de custa traditzione restana medas architetturas comente sa cheja russa ortodossa e diversas palattos e villas comente Palazzo Bellevue, Palazzo Borea d'Olmo, Villa Nobel, Villa Ormond, Castello Devachan. Tra sos frequentadores pius famosos de sa tzitade bi sunu s'Imperadrice Elisabetta de Austria "Sissi", su zar Nicola de Russia, Alfred Nobel, s'imperadrice Maria Alexandrovna e Italo Calvino chi b'aiat passadu parte de s'infanzia.
Su Festival[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Sa tzitade est sa sede de su ominimu festival de sa cantone italiana chi si faghet ogni annu in su mese de martu.


text:
Edade de su Brunzu
S'edade de su brunzu est unu perìodu de s'isvilupu de sa tzivilizatzione caraterizadu dae su fatu chi sa metallurgia prus avantzada aiat isvilupadu sas tècnicas de bogadura de su ràmene dae sos minerales e nde faghet ligas pro otènnere brunzu. S'edade de su brunzu faghet parte de sa preistòria e sighit su neolìticu in sa majoria de su mundu.
Custa denuminatzione fiat intrada sae su religiosu frantzesu Nicolas Mahudel,[1] chi aiat osservadu ca sas sepulturas in ue s'agataiant is urnas prus addaniadas generalmente cunteniant trastos de brunzu, mentras ca sos manìgios de ferru fiant presentes in is tumbas prus reghentes. Sa partzidura fiat torrada a pigare a fatu dae su chircadore danesu Christian Jürgensen Thomsen in su 1816 pro s'obera sua de classificatzione de sas antighidades natzionales.
Sa data giusta de arribada a s'edade de su brunzu vàriat intre culturas e logos de su mundu. Sa tecnologia de su brunzu fiat connota cara a su 4500 a.C., a curtzu de Bang Chieng (Tailàndia).[2] A pustis, fiat istadu elaboradu in s'Oriente Mèdiu; in Àsia Minore si datat in antis de su 3000 a.C.; a sa Grètzia Antiga fiat cumintzadu s'impreu suo a inghìriu de su 3000 a.C.; in Àsia Tzentrale su brunzu si fiat connotu cara a su de 3 millènnios a.C. (2000 a.C.), in territòrios de is odiernos Afganistàn, Turkmenistàn e Iràn; mentras ca in Tzina si fiat achiridu aiat istentadu de prus, cun sa dinastia Shang, cara a su 1800 a.C. In Amèrica, sa tziviltade de Tiwanaku fiat istada sa chi aiat cumintzadu custa edade, iscoberende su brunzu de proare cun diversos metallos.
Custa fase de s'isvilupu umanu no est presente in totu sas regiones de su globu terrestre: in s'Àfrica subsahariana non s'agatat una edade de su ràmene nen de su brunzu, bidu ca sos bividores de custa zona aiant fatu unu brincu diretu intre su perìodu neolìticu e s'Edade de su Ferru.
S'edade de su brunzu si sìtuat in generale in Europa intre su 1800 a.C. e su 700 a.C. partzida in tres fases:
- Brunzu Antigu, dae su 1800 a.C. a su 1500 a.C.
- Brunzu Mèdiu, dae su 1500 a.C. a su 1200 a.C.
- Brunzu Finale, dae su 1200 a.C. a su 700 a.C.
Dae banda sua, in s'Oriente Mèdiu tenet is datas de partzidura chi sighint:
- Brunzu Antigu (3500 a.C.-2000 a.C.)
- Brunzu Mèdiu (2000 a.C.-1600 a.C.)
- Brunzu Finale o Tardu (1600 a.C.-1200 a.C.)
Is caraterìsticas generales de s'edade de su brunzu sunt sa crèschida demogràfica, s'abbandonu partziale de sa tramudàntzia e sa tendèntzia lenta a su sedentarismu de sa gente. S'òmine si mantenet in generale in grutas ma puru in montigros istratègicos e in bidditzolos in zonas de aprigu. S'inumatzione si faghet in is grutas e in is dòlmens fortzis in parte fraigados in antis e chi tando sunt torrados a impreare, giuntu cun àteros noos. Sunt caraterìsticas is puntas de fritza, is punterolos e ogetos de ornamentu. S'arte s'isvilupat in figuras de pedra, e disinnos de iscenas de morte.
S'iscoberta de su ràmene a primu, e de s'istàngiu e brunzu a pustis, ant fatu mòere unos cantos pòpulos in chirca de custos metallos, portende·si in fatu sas règulas culturales e sas tècnicas de cosa issoro. S'impreu de su metallu faghet crèschere sa cumplessidade de s'istrutura sotziale de sas comunidades, e aparessent cumbatas tribales. Su domìniu de su metallu determinat su podere e sa richesa e dat orìgine a una minoria de privilegiados cara a una majoria de subordinados
Is culturas neolìticas biviant in is pranuras e agiomai non teniant armas, ma tando si faghent netzessàrias pro sas gherras intre de grupos ostiles. Dae in antis de su 1700 a.C., is bisòngios de defensa de sos grupos faghent manera chi fraighent is aposentamentos issoro in logos fàtziles de difèndere; in is tumbas comintzant a s'agatare abbundantes sas armas.
Notas[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
- ↑ Sa teoria fiat esposta pro sa prima borta su 12 de cabudanne 1734 a in antis de s'Académie des inscriptions et belles-lettres e a pustis publicada in su 1740 cun su tìtulu "Les Monumens les plus anciens de l'industrie des hommes, des Arts et reconnus dans les pierres de Foudres" cfr. Hamy, M.E.T. "Matériaux pour servir à l'histoire de l'archéologie préhistorique" in Revue archéologique, 1906, 4ª serie, N°7 (martzu–abrile), pp. 239–259
- ↑ Edad del bronce, in es.encarta.msn.com (archiviadu dae s'url originale su 23 ghennàrgiu 2009).
Àteros progetos[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]


text:
Est arribau su corretori ortogràficu sardu po Firefox
Po incumentzai, unu bellu annu nou a totus! S'annu inghitzat cun una noa bella. Su CROS (Curretore regionale
ortogràficu sardu), giai a disponimentu in lìnia e po OpenOffice/LibreOffice, gràtzias a su traballu de Sardware oi si podit impreai puru in Firefox comenti ditzionàriu po s'averìguu ortogràficu. Podit essi installau scarrighendi-ddu innoi.
Custu trastu nosi donat un'agiudu mannu po sa scritura in lìngua sarda, fadendi-si arresparmiai su tempus de fai còpia-ataca de su testu in su situ de su CROS.
Su ditzionàriu sighit sa norma ortogràfica de sa Regioni Autònoma de Sardigna, sa Limba Sarda Comuna, duncas at a sinnalai comenti faddina ortogràfica s'impreu de unus cantu fueddus scritus in àteras variedadis. Custu no dipendit de sa voluntadi de Sardware: a dolu mannu, su CROS po is variantis no est a disponimentu po su scarrigamentu. Abarrat sa possibilidadi de agiungi àterus fueddus a su ditzionàriu fadendi clic cun su butoni de manca de su sòrixi asuba a is fueddus sinnalaus.
S'ùnicu àteu ditzionàriu a disponimentu est su chi sighit sa proposta ortogràfica Grafia Sarda Comuna, ma a dolu mannu no dd'annoant de diora e no fait prus a dd'installai.


text:
Museo Fesch
Articulu in logudoresu
Su Musée Fesch (Museo Fesch) est in sa tzitade de Ajaccio in Corsica.
Su est istadu fattu in cunseguenzia de sa donatzione chi aiat fattu a sa tzitade sua su Cardinale Joseph Fesch, tiu de Napoleone. Su museo est cumpostu de una vintina de salas distribuidas in 4 pianos cun d'una biblioteca e unu auditorium. Sas colletziones de su museo sun meda importantes; sa colletzione de pintura italiana est pro importantzia sa segunda de tottu sos museos frantzesos, poi de su Louvre. In su museo bi ada operas de diversas iscolas europeas finas a su XVIII seculu. In pius b'at finas una sezione dedicada a s'arte corsicana (massimu de su XIX e XX seculu). Un'atera ala de su museo ospitada colletziones de epoca napoleonica.


text:
Definizione Definizione
Sinonimi e contrari Sinonimi e contrari
Modi di dire Modi di dire
Frasi Frasi
Cognomi e Proverbi Cognomi e Proverbi
Terminologia scientifica Terminologia scientifica
Etimo Etimo
Traduzioni Traduzioni
étnicos:
generales:
A./c.
S’istedhu * in d-una variante o sinónimu inditat in cale de custos est posta s’etimologia; in s’etimologia narat chi cussa est s’etm. suposta.
pèrra , nf: pérria Definizione
nau de css. cosa chi si podet cunsiderare fata de duas metades paríviles, donniuna de is duas; nau pl., sèmpere sa parte de aintru de is còscias, is còscias etotu; a logos fintzes bandha, leada, àteru logu / min. perrichedha; genias de perra: de bértula, de pane (fresa), de gianna, de bracone, de nughe, de chiu, de landhe, de manu, de conca, de caltzones, de annu
Sinonimi e contrari
mesidade
/
ala,
cabone,
cherru,
parte
/
còscia
Modi di dire
csn:
frades, sorres de p., sos perras = cróbinos, nàschidos paris de sa matessi bentre; perra ’e bértula (nau de ccn.) = furuncu, isterzari; perri cónchinu = conchedha; perra de téula, perra de gavessa (nadu de ccn.) = pagu sàbiu, machisonzu, chi zughet pagu zudíssiu; pònniri sa bia in perras = leàresi su caminu, andhare; a perras de mesanote = intro ’e note, a oras de mesanote; segare o fàghere perra perra = segai in mesu in mesu, a metadi giustu, in prenu; segare a perras = in duus arrogus, ma fintzas a arrogus matucus; faedhare a arrogu perra = chena finesa, a crabistoninu; èssere a perr'apari = nadu de duas propiedades, a muru in mesu; èssere perrisicu (nau de linna, truncu)= a perr'e sicu, metadi o in parti sicau e in parti friscu; p. de manu = su tantu de cosa chi cabet in d-una manu (a logos est fintzas sa manada)
Frasi
ispinghesit una perra de su poltone e lu muntenzesit abbeltu ◊ dhui est giai una perra de annu ◊ at bidu sa mama in perra de gianna ◊ so in d-una gherra chi mi partit su coro perra perra ◊ dhoi at fatu duas dis e perra ◊ sas zannas de mesu si faghent a una perra, sas de fora a duas ◊ at fatu sa cartzofa in ischissionera cun patata a perras ◊ custa fae est a perras, no est cota!
2.
si sedet e si ponet su moju in perras a lu muntènnere ◊ s'oríghine si che tzacat in sas pérrias caldas de s'animale ◊ cuss'animalatzu mi che tzacat sa conca in mesu de perras e mi ndhe pesat in dallàllari ◊ finas isse che istupeit a coa missa in perras! ◊ in custa pérria est dae paritzu chi no si bidet unu baroniesu
3.
arguai a portai carrúcius a perr’e sicu po su forru: depit èssi sicau e mancu purdiau ◊ bellu perra 'e gavessa ti che ses lendhe a cojare!…
4.
cust'innotzente angheledhu ch'est rutu e t'ispacat su coro perra perra! (Sozu)
Cognomi e Proverbi
smb:
Perra, Perras
Etimo
ltn.
perna
Traduzioni
Francese
moitié
Inglese
half
Spagnolo
mitad
Italiano
metà
Tedesco
Hälfte.
pèrra 1 , nf Definizione
su pecu de is trotos, malos a adduire fintzes candho est craru chi no tenent arrexone
Sinonimi e contrari
abbétia,
aputa,
cotilesa,
perronia,
tostorrímine
Modi di dire
csn:
leare sa p. = essire tostorrudu, fàere su tostorrudu; sa p. de s'àinu = su màssimu de sa tostorrudéntzia; perra ’e gavessa = fiadu dortu, pessone metzana
Frasi
candu pigat sa perra no dhu fúrriat mancu sa balla!
Etimo
spn.
perra
Traduzioni
Francese
entêtement
Inglese
stubborness
Spagnolo
testarudez,
terquedad
Italiano
testardàggine
Tedesco
Dickköpfigkeit,
Starrköpfigkeit.


text:
Smarty
Artìculu in LSC
Smarty est unu motore de mollos web iscritu in PHP. Smarty permitit de separare su còdighe PHP, dae su còdighe HTML (sa cara gràfica), e de generare cuntènnidos web pro mèdiu de su càmbiu de is Smarty tag a a intro de su documentu cun su balore de variàbiles e àteru.
Unu tag (marcadore) est una diretiva, serrada intro caràteres ispetziales, interpretada dae su motore de Smarty. Custas diretivas podent èssere variàbiles, identificadas dae su sìmbulu de su dollaru ($), funtziones, o fintzas istrutziones de controllu de su flussu. Smarty permitit a sos programmadores PHP de definire funtziones de inclùdere in sos marcadores matessi de Smarty.
Mollu-Vista-Controllore[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
S'astratzione creada dae Smarty cunsentit de separare de s'in totu s'interfàtzia gràfica de una pàgina web (sa presentada) dae su back-end in PHP, donende sa possibilidade de isvilupare aplicatziones prus organizadas e elegantes. S'impreu de Smarty fatzìlitat a is isvilupadores PHP a pònnere in òpera su mollu de isvilupu Mollu-Vista-Controllore (MVC), chi presentat medas avantàgios: est difatis possìbile "cuare" a sos disinnadores web sa lògica de programmatzione de unu situ, mentras sos programmadores ant a traballare sena si curare de s'interfàtzia gràfica.
Caraterìsticas[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Smarty permitit sa programmatzione de mollos pro mèdiu de una sèrie de caraterìsticas, comente:
- espressiones regulares
- foreach, while
- if, elseif, else
- mudadores de variàbile - pro esempru {$variàbile|nl2br}
- funtziones creadas dae s'impitadore
- càrculu matemàticu a s'internu de su mollu
- eredade de is mollos
e medas àteras.
Còdighe de esèmpiu[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Smarty separat su còdighe PHP de s'HTML, duncas amus a tènnere duos archìvios. Su primu est index.tpl:

{$title_text}

{* Custu est unu cummentu chi NO at a èssere visìbile in su còdighe HTML *}
{$body_text}

In su còdighe de sa lògica (es. index.php) est possìbile tzarrare Smarty pro impreare su mollu:
define('SMARTY_DIR', 'smarty-2.6.9/' );
require_once(SMARTY_DIR . 'Smarty.class.php');
$smarty = new Smarty();
$smarty->template_dir = './templates/';
$smarty->compile_dir = './templates/compile/';
$smarty->cache_dir = './templates/cache/';
$smarty->caching = false;
$smarty->assign('title_text', "TÌTULU: Un'esèmpiu de impreu de Smarty...");
$smarty->assign('body_text', "BODY: Custu est su messàgiu assetiadu cun assign()");
$smarty->display('index.tpl');


text:
Ruanda
Coordinatas: 1°56′25″S 29°52′26″E / 1.940278°S 29.873889°E
Su Ruanda o Rwanda, in forma longa repùblica de Ruanda (in kinyarwanda Repubulika y'u Rwanda; in frantzesuː République du Rwanda) est unu paisu de s'Àfrica tzentrale. Sa capitale est Kigali, is limbas ufitziales su kinyarwanda, su frantzesu, s'inglesu e su swahili.
Tenet istèrrida de 26.338 km², pro unos 12.208.407 bividores. Est un'istadu chentza de essida a mare, chi allàcanat in su norte cun s'Uganda, in su sud cun su Burundi, in s'estu cun sa Tanzània e in s'ovest cun sa Repùblica Democràtica de su Congo (una bella parte sa frontera est marcada dae su lagu Kivu). Est unu paisu pitiu situadu in sa regione de is Lagos Mannos de Àfrica. Su terrinu fèrtile e monosu, chi li dat su tìtulu de "Terra de is milli montigros" (in frantzesu: Pays des Mille Collines) tenet una de is densidades de populatzione prus artas de su continente africanu.
Sa dipendèntzia de sa messaria de sussistèntzia, sa densidade demogràfica arta e in aumentu, s'abasciamentu de sa fertilidade de su terrinu e su clima intzertu faghent de su Ruanda unu paisu in ue sa denutritzione crònica est ispaniada e sa poberesa endèmica. Est regordadu oe in die pro is gherras sambenosas chi dd'ant interessadu, in piessignu su genotzìdiu acontèssidu su 1994, in su cale is mortos ant superadu su millione de persones.
Istòria[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Is primos bividores connotos sunt istados is pigmeos Twa, fintzas a cando in su sèculu XI bi fiant lòmpidos is hutus. In su sèculu XVI, bi fiant arribados dae s'atuale Etiòpia is tutsis, chi aiant dominadu su paisu e ddi aiant impostu unu sistema feudale. Atualmente is pigmeos costituint su 1% de sa populatzione de su paisu.
Colonialismu europeu[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Su Ruanda aiat comintzadu a èssere connotu in Europa cando su conte tedescu Gustav Adolf Von Götzen ddoe fiat arribadu in su 1894. In su 1899 su Mwami (re) tutsi si fiat assugetadu a su protetoradu tedescu. Tzocada sa prima gherra mundiale, in su 1916 durante sa campagna de s'Àfrica Orientale, fiat ocupadu dae is tropas de su Congo belga.
In su 1919 sa Sotziedade de is Natziones aiat fidadu custu territòriu a su Bèlgiu, in amministratzione fidutziària. Su Bèlgiu aiat instauradu unu sistema coloniale chrdinu de seberu ratziale e isfrutamentu. Is Belgas, cuntzedende a sa minoria Tutsi sa primatzia subra de is Hutu, aiant alimentadu unu resentimentu profundu in sa majoria hutu.
In su 1957, in paris tempus cun su movimentu pro s'indipendèntzia de su Congo (atuale Repùblica Democràtica de su Congo), is hutus aiant fundadu unu partidu, su Parmehutu, chi si fiat rebelladu a sa casta dominante. In su 1959 is belgas ant tzèdidu su controllu de su paisu a sa majoria hutu.
Indipendèntzia[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
In su 1962 su Ruanda at otentu formalmente s'indipendèntzia dae su Bèlgiu e s'est fatu repùblica suta de sa presidèntzia de Grégoire Kayibanda. Cun s'indipendèntzia at tentu cumintzu a banda de sas istitutziones hutus unu perìodu longu de istràlias e massacros contra de is tutsis. Chentinas de millis de tutsis, ma fintzas de hutus moderados, sunt istados custrintos a s'esìliu in Burundi. In su 1963 is tutsis refugiados in Burundi sunt torrados a Ruanda pro torrare a su pòdere, ma chentza de ddoe resissire. Forte est istada sa tensione intre Ruanda e Burundi, e at acabadu cando fintzas su Burundi est devènnidu una repùblica.
A su cumintzu de is annos setanta is tensiones intre is duas etnias si sunt aspriadas. In su 1973 su generale hutu Juvénal Habyarimana at ghiadu unu corpu de Istadu. Su neo-presidente at fundadu in su 1975 su Movimentu Rivolutzionàriu Natzionale pro s'Isvilupu. In su 1978 fiat aprovada sa costitutzione noa, segundu sa cale a is tutsis fiat permìtidu divenire cabos biddas o sìndigos, ma non ministros. Su regìmene, nointames, at cumintzadu a reprimere cun sa duresa màssima ogni forma de dissidèntzia, fintzas a banda de sa majoria hutu. A sa base de sa gherra chi fiat sighida in Ruanda bi diat èssere no isceti una cuntierra ètnica, ma fintzas un'iscontròriu intre ditadura e democratzia.
In su 1988 unos cantos refugiados tutsis ant dadu vida a unu movimentu de rebellia naradu Fronte Patriòticu Ruandesu, pretendende su pòdere in sa pàtria issoro.
Gherra tzivile[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
In su 1990 su Fronte Patriòticu Ruandesu, controlladu dae is tutsis, at ocupadu su paisu dae Uganda, cosa chi at postu in perìgulu su guvernu de Juvenal Habyarimana, chi s'est mantentu a su pòdere cun s'agiudu militare frantzesu e belga. Fiat sighidu unu perìodu arrorosu de gherra tzivile e massacros duradu finas a su 1993, cando est istadu firmadu un'acòrdiu in Arusha (Tanzània), ma s'acòrdiu at duradu isceti fintzas a cando su 6 de abrile de su 1994 s'aeroplanu in ue viagiaiat su presidente Habyarimana est istadu iscagiadu dae unu mìssile.
S'atentadu chi est costadu sa vida a Habyarimana est istadu sa sìngia pro cumintzare s'eliminatzione fìsica de sa populatzione tutsi (15%). Sa matantza est istada ghiada dae is militares. Is mèdios de comunicatzione, pro.hutus, ant però contribuidu a fàghere chi sa populatzione tzivile partetziparet a sa matantza. Is tropas de su FPR (tutsis) ant ocupadu su paisu pro parare su massacru. A parte is Cascos Biaitos de s'ONU, is organismos internatzionales fiant proibidos. Is càrculos ufitziales àrtziant sa tzifra de tutsis e hutus moderadas assassinados a prus de unu millione, ma mèdios indipendentes assegurant chi nde siant istados 800.000. Is istràlias sunt duradas 6 chidas, dae s'abrile finas a su làmpadas de su 1994, cando su FPR, cumandadu dae Paul Kagame, at ocupadu totu su paisu. Millis de hutus si nche sunt fuidos dae Ruanda pro timoria de vengàntzias tutsis. A pustis de su genotzìdiu s'est instauradu su Tribunale Penale Internatzionale pro giuigare a is crìmines cummìtidos. Sa sede fiat istabilida in Arusha (Tanzània). Giai si sunt giuigadas 27 persones pro genotzìdiu e crìmines contra s'umanidade. Intre is acusados s'agatant giornalistas, polìticos, religiosos e militares. Unu nùmeru simigiante de persones sunt suta òrdine de bandu e unos 400.000 tziviles isetant protzessu pro delitos minores e complitzidade in sa matantza.
Economia[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Su Ruanda est unu de is istados prus pòberos de su mudu: tenet un'inditu de poberesa HPI-1 de su 44,5%. Is càusas de sa dibilesa econòmica s'agatant in s'istesiamentu dae su mare, in sa dipendèntzia econòmica de s'esportatzione de tè e cafè e in sa situatzione polìtica percària. S'Istadu ruandesu, mancari is tentativos reghentes de intzentivare s'economia megiorende sas infrastruturas locales, dipendet ancora meda de is finantziamentos èsteros de Paisos de s'Unione europea (susetotus de su Bèlgiu) e de entes comente a sa Banca Africana de Isvilupu, s'ONU e sa Banca Mundiale. In s'annu 2001 at retzidu 291 milliones de dollaros che a agiudos de is Paisos èsteros chi, comente si siat, non bastant a prenare su dèpidu èsteru, chi in su 2001 arribaiat a 1316 milliardos de dollaros. Su PIB a paridade de pòdere de achistu (PPA) in su 2012 fiat de 15 milliones de dollaros; su PIB peròmine PPA arribaiat a 1.441 dollaros[1].
Riferimentos[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
- ↑ International Monetary Fund, in imf.org.
Àteros progetos[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]


text:
Zunzurra Auro
Sardegna Rivista Mensile : numero 12
Autore: Angioi, Baldinu Andrea, Calvia Giuseppe, Carboni Pietro, Caria Pietro, Casu Alfonso, Casu Edmondo, Cherchi Salis Giovanni, Chessa Salvatore, Curti Cesare, De Rosa Francesco, Decortes Pasquale, Deriu Giuseppe, Derosa, Dessì Costantino, Dettori Gavino, Ganga Rosina, Lupi Zeno, Manunta Giovanni, Melis Antioco, Mereu Antonio, Mulas Minuccia, Nuvoli Giovanni, Oro D Flavio, Petrosillo, Pinducciu Domenica, Pirodda Sebastiano, Putzulu Tomaso, Ruggiu Gavino, Ruju Arcangelo, Soletta Efisio, Zunzurra Auro
Editore: Tipografia San Giuseppe
Anno: 1928


text:
Aborìgenos australianos
Artìculu in LSC
Is aborìgenos australianos o kooris sunt is populatziones nadias de s'Austràlia. Si podent distìnghere duos tipos de aborìgenos australianos: is de su continente e de Tasmània e is isulanos de s'istrintu de Torres, chi bivent intre sa punta de su cabu de York in su Queensland e is ìsulas de sa Guinea Noa. Custos ùrtimos, sunt cunsiderados diferentes, sende chi in linguisticamente comente fintzas culturalmente e fisicamente s'assimìgiant prus a sos melanesos de Guinea Noa. Dae su 1988, in sa die de is duoschentos annos de Austràlia, medas de issos refudant su faeddu aborìgenu (dae su latinu ab orìgine, 'in orìgine') impitadu sustetotus in tempu coladu cun sentidu dispretziadore e preferint su de kooris ('su pòpulu nostru', in medas de sas limbas australianas).
LocalizatzioneModìfica
Oe in die s'agatat ispartos in totu su continente, ma cuntrollant unu 29,7% de su Territòriu de su Nord (reservas de Arnheim Land, Tanami e Uluru), parte de Queensland (Cabu York) e parte de s'Austràlia Otzidentale e de s'Austràlia Meridionale (Mosgrave).
IstòriaModìfica
OrìginesModìfica
Si creet ca unos 40.000-50.000 annos a oe, in su Pleistotzene, siant arribados is primos australianos dae su sud-est de s'Àsia. Custos primos bividores diant àere viagiadu dae ìsula in ìsula, impreende is pontes terrestres chi uniant medas de custas in cudd'època, e ricurrende fatu·fatu a mèdios marìtimos fintzas a arribare a s'estremu orientale de is Ìsulas Minores de sa Sonda e de s'ìsula de Guinea Noa, pro a pustis mòvere a sa prataforma continentale australiana, in cuddu tempus subra su livellu de su mare. Is rastas umanas prus antigas agatadas fintzas a oe, s'òmine de Mungo,[1] datant a 40.000 annos faghet, ma sos espertos cunsìderant chi is primas migratziones umanas diant pòdere remontare fintzas a 125.000 annos faghet, mancari custa data siat cuntierrada. Is rastas de s'òmine de Mungo sunt istadas agatadas in su Nou Galles de su Sud, a unos 3.000 km de sa costera norte de Austràlia, in ue si creet chi si fiant realizadas is primos aposentamentos umanos.
Orìgines africanasModìfica
Segundu un'istùdiu de su biòlogu moleculare de genètica forense de s'Universidade de sa Laguna (Tenerife), Juan J. Sánchez, is aborìgenos australianos sunt arribados diretamente dae Àfrica unos 45.000 annos a oe. Custos tenent unas lìnias genèticas cointzidentes cun sos primos colonos chi sunt essidos dae Àfrica.[2] Custa teoria contraighet s'opinione generale chi, fintzas a como, afirmaiat chi custos esserent arribados a Austràlia in diversas undadas dae s'Ìndia intre unos 50.000 e 75.000 annos faghet, dae chi Sánchez afirmat chi "No est esìstidu unu protzessu de migratziones sihidas dae s'Ìndia fintzas a Austràlia").[2] Custa chirca si fundat subra s'anàlisi de 500 mustras de su cromosoma Y e unas 100 mustras de DNA mitocondriale de aborìgenos cuntemporàneos in ue non b'aiant variatziones ispetzìficas indianas.[2] Noantimes, in su nord de s'ìsula b'ant trassas tzertas de migratzions dae Guinea Noa de un'època cando is duas ìsulas fiant unidas in antis dae sa fine de s'ùrtima glatziatzione.[2] Unu àteru fatu chi diat apompiare a custa teoria est ca is aborìgenos ant isvilupadu sa tecnologia peculiare de cosa sua.[2]
Austràlia aborìgenaModìfica
Cando is inglesos sunt arribados a Austràlia, a sa fine de su de 18 sèculos, s'istimat chi bi biviant intre 300.000 e 750.000 aborìgenos, partzidos in unas 250 natziones cuntzentradas mescamente in su sud e in s'estu de su continente. Sa densidade majore de populatzione aborìgena s'agataiat in sa badde de su riu Murray. Custas natziones fiant unidas dae alliàntzias, e cadauna teniat costumas e limba pròpia. Cada natzione si cumponiat de diversos clans su nùmeru de sos cales podiat variare de 5 o 6 a 30 o 40.
Su de 18 e de 19 Sèculos: sa colonizatzione britànnicaModìfica
In su 1770, su capitanu James Cook at pigadu poderiu de is duas de tres partes de s'Austràlia in nùmene de sa corona de Inghilterra, partende dae su printzìpiu de Terra nullius, chi presuponiat chi sa terra non teniat mere.
In su 1788, fiat cumintzada sa colonizatzione britànnica cun s'isbarcu in s'atuale Nou Galles de su Sud de su First Fleet ('prima flota'), una flota de ùndighi naves cun casi 1.500 pessones a intro. Fiant pigados migrantes chi fiant istados autorizados a fundare una prima colònia penitentziària.
In antis de s'arribu improvvisu de is colonos britànnicos, sos aborìgenos aiant tentu reatziones diferentes, ma si fiant fatas a fortza ostiles cando aiant dèpidu cumpètere pro cunserbare is risorsas vitales suas, e cando aiant assistidu a s'ocupatzione e su secuestru de is territòrios issoros comente andaiat avantzende sa "frontera" a manu de s'internu de su continente. Pro sos colonos, si podiat bogare sos aborìgenos de sas terras chi cheriant destinare a sa messaria e a su paschidòrgiu, ca fiant nòmades e disconnoschiant su cuntzetu de poderiu de sa terra. Ma sa cultura aborìgena fiat intrinsecamente relatzionada cun sa terra in ue biviant, de manera ca depende abbandonare is territòrios traditzionales issoros non podiant mantènnere sas pràticas sotziales e ispirituales chi asseguraiant sa coesione de sos clans e is interrelatziones intre is grupos. Foras de sa destruturatzione de sa sotziedade aborìgena, sa pèrdida de sos territòrios suos de cassa e de regorta aiat provocadu una caristia grae.
MaladiasModìfica
S'annu a fatu de s'arribu de is primos colonos, un'epidèmia de pigota aiat postu fine a sa vida de su 90% de sa populatzione aborìgena darug chi biviat in sa regione. Is britànnicos ant atribuidu a pustis s'epidèmia a piscadores macasaros chi beniant dae sas ìsulas Cèlebes,[3] mancari non siant istadas bidas imbarcatziones macasaras in cudda parte de sas regiones de su norte de s'Austràlia fintzas a su 1869.[4]
Is maladias europeas chi is colonos si portaiant a fatu (comente sa pigota, sa pigota burda, su rusetu, s'influèntzia e sa tisichèntzia) aiant postu fine a sa vida de millis de aborìgenos. In is regiones in ue biviant impare ambaduas is comunidades, is maladias venèreas aiant minimadu in graemente su tassu de fertilidade e su tassu de natalidade aborìgenos. Cun is colonos, sos aborìgenos aiant iscobertu puru s'alcol, su tabacu e s'òpiu, s'abusu de sustàntzias tòssicas chi s'est generalizadu durante su de 19 sèculos at sighidu a èssere unu problema meda ispaniadu intre is comunidades indìgenas australianas de su de 20 sèculos.
Is efetos cumbinados dae sas maladias, de sa pèrdida de sas terras issoro e de sa violèntzia dereta aiat minimadu sa populatzione aborìgena de unu 90% intre 1788 e 1900.
Sa resistèntzia aborìgenaModìfica
A diferèntzia de Noa Zelanda, in ue su tratadu de Waitangi fiat istadu atibidu che una legitimatzione de sa colonizatzione, in Austràlia non fiat firmadu tratadu perunu cun sos pòpulos autòctonos, e custos no aiant mai permìtidu ne atzetare sa colonizatzione de sa terra issoro. Su casu solu documentadu de patu cun sas populatziones autòctonas diat èssere connotu che tratadu de Batman,[5] pro mèdiu de chi su fatore e mercante John Batman aiat comporadu 2.000 km² a su pòpulu Wurundjeri in su 1835, in sa regione de Port Phillip.[6] Su guvernadore de su Nou Galles de su Sud aiat annulladu custu cuntratu pro no contravènnere a sa dotrina Terra nullius.[7]
Chi non bi fiat istada gherra de conchista propriamente narada, is britànnicos, aiant dèpidu acarare medas episòdios de resistèntzia. Intre su 1790 e su 1802, Pemulwuy, un'aborìgenu de etnia Bidjigal o Bediagal, aiat cumpridu repìtidos atacos contra aposentamentos britànnicos, in generale in risposta a bochiduras de aborìgenas o arrobatòrios de pipios. Fiat istadu bochiu in su 1802, e est cunsideradu che su primu eroe de sa resistèntzia aborìgena.
Intre is cumbatos de is medas comunidades aborìgenas chi si sunt opostas a s'avantzada de is colonos, si distinghet puru sa de is noongar ghiada dae Yagan, chi fiat istadu bochidu in su 1833.
Partende dae 1813, cando is britànnicos andaiant a esplorare is montes biaitos de su Nou Galles de su Sud pro s'intrusire in su territòriu de sos Wiradjuri, custos ddis aiant opostu una resistèntzia forte, fintzas a cando Windradyne, su cabu issoro, aiat acabadu patuende cun su guvernadore inglesu.
Sa conchista de s'ìsula de Tasmània, partende dae su 1803, est istada puru motivu de graes e illonghiados cunflitos a sos cales s'est dadu su nùmene de Black War (Guerra niedda). In su 1830, a pustis de agiomai 20 annos de gherra, unu difensore de is aborìgenos, George Augustus Robinson, fiat intervènnidu pro sarbare sa chentina de bividores aborìgenos (de sos 6.000 bividores initziales) chi aiant subrabìvidu a su massacru, e los aiat tramudadu a s'Ìsula Flinders fintzas a cando fiat acabada sa gherra. Disterrados e abbandonados a sa sorte issoro, medas fiant mortos de epidemias e is pagos iscampados no aiant pòdidu mai prus torrare a sa terra issoro. Robinson at ricùrridu a primìtziu a s'agiudu de una mediadora aborìgena de Tasmània, Truganini, pro tramudare is congèneres suo e intentare a pustis de creare unu campu in su continente australianu in ue allogare is amparados de Tasmània. Sa Gherra niedda est cunsiderada genotzìdiu, giai chi aiat batidu a s'estintzione totale de sos aborìgenos de s'ìsula. Truganini, morta in su 1876, est istada s'ùrtima subrabìvida.
Is cunflitos fiant sihidos fintzas a su de 20 sèculos. In su 1884, si fiat postu fine a sa resistèntzia de su pòpulu Kalkadoon de su Queensland cun unu massacru de prus de 200 pessones in Battle Mountain. Un'àteru massacru de aborìgenos aiat tentu logu in su 1928 in Coniston, in su Territòriu de su Nord.
Is tzifras de mortes violentas de aborìgenos pro manu de colonos biancos est galu tema de debatimentos. Carchi istòricu comente Henry Reynolds sustenent chi diant pòdere asummare a 10.000 o 20.000 persones. De s'àteru cantone istimant chi is cumbatos in sa frontera aiant fatu unas 3.000 vìtimas intre sos colonos biancos.[8]
Primas sìngias de intregatzioneModìfica
Dae s'àtera banda, dae is primos annos de sa colonizatzione, diversos aborìgenos si fiant fatos famados faghende a intermediàrios cun is britànnicos: Baneelon o Bennelong (1764-1813), unu eora chi est istadu su primu aborìgenu chi a imparare a iscrìere in inglesu, Bungaree, unu diplomàticu e esploradore de sa tribù de Broken Bay mortu in su 1830, e Mokare, unu noongar mortu in su 1831.
Partende dae su 1834,[9] is colonos ant comintzadu a recùrrere a ghias aborìgenas pro esplorare e s'orientare in s'internu de Austràlia. Fiant impreados puru pro ristellare sos bandidos numerosos, narados bushrangers, chi fuiant dae sa giustìtzia cuende·si in s'internu de su continente.
In su 1838, a cunsighèntzia de una informativa elaborada a petitzione dae sa Càmbara de sos Comunos de su Rennu Unidu subra sa situatzione grae de is aborìgenos, su secretàriu britànnicu de sa Gherra e is Colònias aiat racumandadu sa nòmina de "protetores de sos aborìgenos" (Protector of Aborigines), chi diant guvernare unas zonas naradas protetorados. Su primu capu protetore de sos aborìgenos fiat istadu George Augustus Robinson. Is protetores depiant imparare sa limba de is aborìgenos bivende in su protetoradu issoro, e depiant castiare ca non si violarent is pagos deretos issoro nen chi esserent isfrutados. Teniant fintzas unu rolu detzisivu in s'intregatzione de is aborìgenos in sa sotziedade coloniale. Custa figura, chi est bènnida a s'agatare fintzas a su 1970, est istada meda cuntrastada a causa de su cuntrollu etzessivu chi esertzitaiant subra sos aborìgenos e sos benes de cosa issoro, e a causa de su pagu efetu. Partende dae sa dècada 1860, cun is istùdios antropològicos, si fiant contdos casos medas de chircadores internatzionales chi andaiant desinterrare crànios e ischèletros aborìgenas, susetotus in s'ìsula de Tasmània, pro s'istùdiu issoro e a segus s'esibitzione in museos europeos. Dae fines de su de 20 sèculos, si sunt cumprende campagnas reclamende sa devolutzione de custos corpos a su logu suo de orìgine pro ddis dare interramentu dìnniu. Is pòpulos aborìgenos si fiant bidos cunfinados a is logos prus inospitales de su continente, bivende in reservas o amparados in missiones in ue si ddis fruniat de mandigu e roba. Carchi missione aiat abertu iscolas pro indìgenas e orfanotròfios. S'impiantu de fatorias noas de pesamentu e zonas de paschidòrgiu fiat istada a primìtziu motivu de atacos e de cunflitos, fintzas a cando cun su tempus is pesadores aiant comintzadu a impreare sos aborìgenos che pastores e guàrdias de su bestiàmene. Privados dae sos mèdios traditzionales issoro de sussistèntzia, is aborìgenos aiat acabado pro dipèndere prus e prus dae is colonos.
In cuss'època, is traballadores aborìgenos de is fatorias aiant comintzadu a praticare su cricket, isport in su cale si distinghiant pro sas abilidades fìsicas. In un'època in ue casi no bi fiant incontros isportivos internatzionales, sa prima iscuadra australiana de cricket chi aiat viagiadu a Inghilterra fiat istada un'iscuadra de su totu cumposta dae giogadores aborìgenos, su 1868.
A partire dae su 1850, is colònias australianas andaiant achirende a pagu a pagu unu sistema de autoguvernu, e is istados de Austràlia de su Sud, Nou Galles de su Sud, Victòria e Tasmània aiant cuntzèdidu su deretu de votu a totu is persones cun prus de 21 annos, includende·nche sos aborìgenos, mancari non si fiant ammostados particularmente interessados a s'iscrìere in sas listas eletorales. In su Territòriu de su Norte, in su Queensland e in Austràlia Otzidentale, in càmbiu, si ddis sighiat a denegare su deretu de votu.[10]
Su de 20 SèculosModìfica
A cumintzu de sa dècada 1920, s'istimat chi sa populatzione aborìgena australiana si fiat reduida a unu nùmeru intre 50.000 e 90.000 persones, e su sentimentu generale de sa populatzione europea fiat ca fiant destinados a s'ispèrdere. Mancari s'efetu de s'aposentadura e de sa manera de vida europeos, carchi comunidade aborìgena chi istaiat isulada in regiones remotas subrabiviat mantenende sa forma traditzionale sua de vida fintzas a bene intradu su de 20 sèculos. Dae s'àteru cantone, s'immunidade issoro a in antis de is maladias aiat megioradu, de manera chi su tassu de natalidade aborìgena at torradu a comintzare a crèschere partinde dae sos annos trinta.
In su cumintzu su de 20 sèculos, sa majoria de sos aborìgenos biviat in reservas e in zonas controlladas, e is mòvidas suas fiant limitados dae lege. Teniant pagas possibilidades de su traballu e sighiant a s'ocupare de is isfrutamentos agrìculos in ue non balangiaiant dinari (in carchi casu, si ddis daiat unu cumpensu minore) e retziant mandigare, roba e allogu segundu de su traballu.
In su 1901, s'Austràlia si fiat costituida in federatzione e sa Costitutzione de su Commonwealth fiat intradu in vigore. Su Commonwealth Franchise Act, intradu in su 1902, aiat denegadu su deretu de votu a sos aborìgenos a mancu chi esserent istados iscritos in sas listas eletorales de un'istadu in antis de su 1901, cosa chi nde lassaiat a foras sa manna majoria. Partende dae su 1915, si ddis permìtiat de votare cun limitatziones in carchi istadu, ma is pagos deretos tziviles suos variaiant meda de un'istadu federale a un'àteru.
In is annos 1932-1934, una sèrie de bochiduras in legìtima defensa perpetrados dae aborìgenos de su Territòriu de su Norte, gasi comente is respetivos protzessos, aiant marcadu una furriada in is relatziones intre aborìgenos e no aborìgenos. Connòschidos che crisi de Caledon Bay, custos eventos e totu su chi nde fiat cunsighidu aiant supostu un'alligerada passigera in is relatziones tendidas intre ambas is comunidades.
Est in custa matessi dècada chi is cumbatos a favore de is deretos tziviles de is aborìgenos aiant comintzadu a pigare una tzerta rilevàntzia. In su 1938, pro su de 150 anniversàrios de s'isbarcu de sa First Fleet, su movimentu Aborigines Advancement League (AAL) ('Lega pro s'Adelantadura de is Aborìgenos'), fundadu dae su giogadore de fùbalu de etnia Yorta Yorta, Douglas Nicholls, aiat organizadu una manifestatzione pro tzelebrare su chi fiat istadu torradu a batiare Day of Mourning ('Die de Lutu'), e aiat fatu unu bandu a favore de sos deretos tziviles de sos aborìgenos. Partende dae is annos 1940, su professore A. P. Elkin[11] e diversos assòtzios australianos pro is deretos tziviles aiant afortiadu is campagnas pro chi megiorarent is cunditziones de vida de is aborìgenos e aiant otentu su deretu a su votu in totu su territòriu natzionale. S'isciòperu de Pilbara aiat contribuidu a su megioru de is deretos de su traballu.
In sa prima e in sa Segunda Guerra mundiale, medas aborìgenos si fiant arroladas in s'esèrtzitu, cun totu chi aiant esìstidu limitatziones a allistamentu fintzas a su 1917. In su 1949, fiat istada cunferida sa natzionalidade australiana a is pagos ex-cumbatentes aborìgenos, ma in cuss'època is aborìgenos de Queensland, Territòrios de su Norte e Austràlia Otzidentale sihiant chene pòdere votare.
Annos sessanta: caminu pro s'apaghiadura Sunt petzi is annos 1960 cando su guvernu australianu comintzat a reconnòschere is dimandas territoriales de is aborìgenos. Custa situatzione aiat cambiadu mediante unu referendum natzionale, cosa chi aiat permìtidu unu tzensu de sa populatzione e chi si biderent reconnotos deretos primàrios comente su de votu.
DemografiaModìfica
Si càrculat chi in su 1992 b'aiant 275.000 aborìgenos in Austràlia (1,5% de sa populatzione totale australiana), medas ammesturados. Su 25% bivet in is trighìngios de is tzitades mannas, su 33% bivet in is àreas rurales, e su 15% in is reservas sighende sa manera traditzionale (unos 40.000 indivìduos). In su 1996, aiant aumentadu a 353.000 indivìduos, de chie petzi 40-50.000 faeddaiant limbas autòctonas.
Pro su chi pertocat s'antighidade, si càrculat chi in su Nou Galles de su Sud nd'aiat unos 7.434 in su 1901, in Victòria unos 586 in su 1921 (si carculaiant 15.000 in s'annu 1834) e unos 20.000 in su Queensland in su 1911. Si càrculat chi pro su 2006 ant a lòmpere a 470.000 indivìduos. De issos, su 12% faeddat regularmente calicunas de is limbas aborìgenas, de issos 20.833 (12,06%) òmines e 21.552 (12,09%) fèminas, cun totu chi si creet chi su nùmeru de aborìgenos chi est capatzu de allega calicunas limbas podet arribare a su 21% (51.000 persones in su 1996).
S'aumentu forte (de su 42,4%) chi los at fatu passare de su 1,1% de sa populatzione totale australiana a su 1,44% (su 22% in su Territòriu de su Norte e su 75% in Kimberley), s'est produida non petzi pro more de is nàschidas si nono ca comomai non timent prus a si decrarare aborìgenos. Unu 15% de is aborìgenos bivet in Sydney o Melbourne.
Is pòpulos aborigenos diferentesModìfica
B'at prus de 400 pòpulos aborìgenos australianos, cadaunu cun caraterìsticas culturales diferentziados e una localizatzione geogràfica pròpia.[12] Sunt identificados pro su nùmene de sa limba indìgena issoro o pro sa paràula cun sa cale issos s'autodenòminant. Intre sos printzipales tenimus:
- Koori (o Koorie) in su Nou Galles de su Sud e Victòria
- Murri in su Queensland
- Noongar in su sud de s'Austràlia Otzidentale
- Yamatji in s'Austràlia Otzidentale tzentrale
- Wangkai in is Campos Dorados dae s'Austràlia Otzidentale
- Nung in su sud de s'Austràlia Meridionale
- Anangu in sa parte norte de s'Austràlia Meridionale e in sas partes a làcana de s'Austràlia Otzidentale e de su Territòriu de su Norte
- Arrente in is montes Macdonnell
- Yapa in su Territòriu de su nord-ovest tzentrale
- Yolngu in s'est de sa Terra de Arnhem (NT)
- Palawah (o Pallawah) in Tasmània
Custos grupos podent èssere issos e totu divididos in sutagrupos. Pro esempru, is Anangu (chi signìficat 'persone de sa regione de su desertu de s'Austràlia tzentrale') includet sas partziduras locales Yankunytjatjara, Pitjantjatjara, Ngaanyatjara, Luritja e Antikirinya.
LimbasModìfica
In antis de sa colonizatzione europea, si faeddaiant prus de 250 limbas aborìgenas in Austràlia, chi in su cursu de 20 sèculos si sunt reduidas a prus pagu de 20 (e calicunas in grae perìgulu de s'ispèrdere).
Carchi linguista cunsìderat chi casi totu is limbas aborìgenas sunt imparentadas, mancari de a tesu, e ddas classìficant in duas famìlias mannas: is limbas pama-nyunganes, faeddadas in sa majoria de s'Austràlia, e is limbas non pama-nyunganes, faeddadas in su norte de su continente. Ma a causa de sa dificultade de istabilire una filogènia crara, àteros istimant chi is limbas aborìgenas non formant famìlias linguìsticas a berus, si nono chi costituint un'àrea linguìstica, est a nàrrere, unu grupu de limbàgios simigiantes a causa de sa prossimidade geogràfica issoro e de is cuntatos fitianos.[13]
Unas cantas limbas aborìgenas sunt cunsideradas limbas isoladas, comente est in su casu de sa limba Tiwi faeddada in s'ìsula de matessi nùmene, in su Territòriu de su Norte. Pro su chi pertocat sas limbas de sos aborìgenos de Tasmània, si connoschent tropu pagu pro ddas pòdere relatzionare.
Situatzione in su de 21 sèculosModìfica
Is comunidades indìgenas australianas (aborìgenos e isulanos de s'istrintu de Torres) presentan graes defitzèntzias sanitàrias e econòmicas, e is inditadores sotziales ddos ponent in posiduras inferiores pro su chi pertocat sa salude, la educatzione, s'impreu, sa poboresa e sa delincuentzia.
In su 2004, su tando Primu Ministru, John Howard, aiat istabilidu una sèrie de contratos cun is comunidades aborìgenas in is cales si ddis cuntzediant agiudos econòmicos sustantziales a càmbiu de una sèrie de compromisos, comente s'iscolarizatzione de is pipios. Custos cuntratos sunt connotos che Shared Responsibility Agreements (Contratos de Responsabilidad Partzida). Ant marcadu unu fùrriu importante in sa polìtica aborìgena chi at pasadu de s'"autodeterminatzione" subra is temas de sa comunidade issoro a s'"obligatzione mùtua" cun is comunidades no aborìgenas.[14] Unos cantos setores ant calificadu custos acordos che "acordos paternalistas e ditatoriales".[15] Su cuntzetu de "obligatzione mùtua" est istadu intradu reghentemente e s'àplicat a totu is australianos benefitziàrios de s'assistèntzia sotziale e sanitària, chentza distintzione de orígines, semper che non siant disàbiles nen betzos.
Is istatìsticas publicadas dae su guvernu de Austràlia assortant is aborìgenos e is isulanos de s'istrintu de Torres suta denominatzione "indìgenos australianos". Is tzifras faghent riferimentu duncas a totu is bividores autàctonos de Austràlia, foras pro cando s'ispetzifichet su contràriu.
Edade mèdia e isperu de vidaModìfica
Sa populatzione indìgena de Austràlia est meda prus giovana de sa populatzione no indìgena, a causa de is tassos de mortalidade e de naschimentos majores. S'edade mèdia istimada est de 21 annos pro is indìgenos e de 37 pro is non indìgenos. Pro custa resone, si introduint a s'ispissu fatores de curretores (age standardization) in su momentu de comparare istatìsticas subra ambas is populatziones.
Resurta fintzas difìtzile cantificare s'isperu de vida de is indìgenos cun pretzisione, sende chi ammancant datos subra su nùmeru esatu de mortes.S'ufìtziu de istatìstica australianas aiat cambiadu pro custa resone is mèdidas de analisi de is datos regortos, e abisat che non si podent comparare is ùrtimas tzifras publicadas cun is publicadas in editziones anteriores.[16] In su 2009, s'isperu de vida s'istimaiat in 67,2 annos pro is òmines (11,5 annos prus pagu che pro is òmines no indìgenos) e in 72,9 annos pro is fèminas (9,7 annos prus pagu chi non pro is fèminas no indìgenas).[17]
SaludeModìfica
Sende chi tenent pagu passu a s'asistèntzia sanitària, is aborìgenos tenent prus problemas de salude. Annotamala, fatores comente poberesa, educatzione insufitziente, abusu de drogas, su passu bàsciu a istruturas sanitàrias in is zonas isuladas e sa pressione culturale (chi resusrtat in meda pagu comunicatzione intre comunidades indìgenas e traballadores sanitàrios) implicant una disugualadura pro su chi pertocat s'isperu de vida. Guvernos federales sighidos ant respostu a custos problemas cun s'implementatzione de programmas comente pro esempru s'Ufìtziu de Salude de Aborìgenos e Isulanos de s'Istrintu de Torres, cosa chi implicat prus assistèntzia sanitària intre is comunidades indìgenas, però is problemas galu abarrant tales.
Criminalidade e impresonamentuModìfica
Su tassu de impresonamentu intre aborìgenos est chimb'ortas prus artu chi no intre is òmines nieddos de Sudàfrica durante s'Apartheid. In su 2002, fiant duas bortas prus frecuentemente vìtimas de agressiones violentas chi no is no indìgenos. In s'annu 2001 unu 24% de sa populatzione indìgena aiat denuntziadu de èssere vìtima de violèntzia. In su mese de làmpadas de su 2004 unu 21% de is prisoneris fiant indìgenos. B'ant relatziones frecuentes de violèntzia domèstica e idtorbos in is comunidades.
Abusu de drogasModìfica
Medas comunidades indìgenas sufrint de mannas cantidades de problemas sotziales, sanitàrios e legales assotziados cun s'abusu de drogas illegales. In su 2007 una cherta de s'Istrategia Natzionale de Drogas aiat informadu chi is indìgenos s'astenent prus de s'alcos chi no is no indìgenos (unu 23,4% contra unu 16,8%), però chi consumant alcol sunt prus in perìgulu de buffare a unu livellu meda elevadu (unu 27,4% contra unu 20,1%) Pro cumbàtere contra a custu problema s'est intentadu de implementare una sèrie de programmas de preventzione e reduida de s'abusu de alcol. Medas de custos programas sunt istados cumintzados dae is comunidades e totu. Is istrategias incluent declaratziones de "Zonas chntza de alcol" in sinu a is comunidades indìgenas, proibiduras e astringhiduras de atzessu a puntos de benta e collaboratziones de sa tzitadinàntzia. Mancari in una cantas comunidades at basciadu su nùmeru de problemas acapiados a s'alcolismu, pro àterasgalu est unu problema atuale. Àteru problema est s'inalatzione de petròliu intre unas cantas comunidades isuladas.
NotasModìfica
- ↑ (EN) Mungo National Park, in Visit NSW, 6 santugaine 2009. URL consultadu s'11 austu 2021 (archiviadu dae s'url originale su 6 santugaine 2009).
- ↑ 2.0 2.1 2.2 2.3 2.4 (ES) Los primeros pobladores de Australia llegaron de África, in historiadeafrica.com. URL consultadu su 13 maju 2019 (archiviadu dae s'url originale su 29 santandria 2014).
- ↑ JUDY CAMPBELL, Invisible Invaders, 2002, ISBN 0-522-84939-3
- ↑ CHARLES CAMPBELL McKNIGHT, The Voyage to Marege: Macassar Trepangers in Northern Austràlia, Melbourne University Press, 1976, ISBN 0-522-84088-4
- ↑ Testu de su Tratadu de Batman in Wikitext (in inglesu) Tractat[ligàmene interrùmpidu]
- ↑ RICHARD BROOME, Aboriginal Victorians: A History Since 1800, Pàgs. 10-14, Allen & Unwin, 2005, ISBN 1-74114-569-4
- ↑ Lèghere sa declaratzione de su guvernadore Bourke in Wikitext (in inglesu) Bourke's Proclamation, 26 austu 1835[ligàmene interrùmpidu]
- ↑ RICHARD BROOME, Is istatisticas de su conflitu in sa frontera Archiviadu su 6 cabudanni 2009 in s'Internet Archive. (in inglesu)
- ↑ Data de su primu casu documentadu
- ↑ Biere cronologia de s'evolutzione de su votu aborìgenu in sa pàgina de sa Comissione Eletorale Australiana Milestones - Timetable for Indigenous Australians - Australian Electoral Commission» [Consultadu: 1 de trìulas 2012]
- ↑ Adolphus Peter Elkin, connotu che A. P. Elkin, fiat unu pastore anglicanu e antropologu famadu.S'ativismu suo in defensa de is aborígenos at a tènnere una influèntzia detzisiva subra sa política de integratzione de is aborígenos portada a tèrmine dae su guvernu australianu a partire de is annos 1950.
- ↑ DAVID HORTON,The Encyclopedia of Aboriginal Australia: Aboriginal and Torres Strait Islander History, Society, and Culture, Aboriginal Studies Press, Canberra, 1994, ISBN 0-85575-234-3
- ↑ ROBERT MALCOLM WARD DIXON, The rise and fall of languages, Cambridge University Press, 1997
- ↑ Artìculu de Ian P.S. Anderson, Obligatzione mùtua, acordos de responsabilidade partzida e istrategia sanitària [1]
- ↑ Biere artìculu Non b'at nudda de mùtuu in su denegare a is aborìgenos de tènnere boghe pròpia, de Larissa Behrendt, professora de deretu e de istùdios aborìgenos in s'Universidade de Sidney [2]
- ↑ Biere tzifras e isplicatziones a su 25 de maju de su 2009 [3]
- ↑ Tzifras istimadas de s'Australian Bureau of Statistics pro 2005-2007 [4]


text:
[621] Pro memorĭa (lat.), 1) zur Erinnerung; ist gewöhnliche Überschrift eines, ohne besondere Curialien gemachten schriftlichen Anbringens; 2) so v.w. Memorial.
Brockhaus-1837: Pro rata · Quid pro quo · Pro aris et focis · Pro et contra
Brockhaus-1911: Pro patria · Pro nihilo · Pro mundo · Pro rata · Unus pro multis · Sit pro ratione voluntas · Pro saldo · Pro ministerio · Pars pro toto · Hoc volo, sic jubeo: sit pro ratione voluntas · Dulce et decorum est, pro patria mori · Pro aris et focis · Pro forma · Pro et contra · Pro domo
Herder-1854: Memoria · Pro rata, pro quota · Pro re nata · Pro mille · Pro prodigo · Pro substrata materia · Stat pro ratione voluntas · Pro rostris · Pro studio et labore · Pro confesso et convicto · Pro continuatione · Nasciturus pro jam nato habetur · Pro · Pro insolvente · Pro libito · Pro forma · Pro gradu
Meyers-1905: Pro memorĭa · Memorĭa · Pro copĭa · Pro continŭatione · Pro calcŭlo · Diës interpellat pro homĭne · Pro domo · Pro cura · Pro arrha · Ora pro nobis · Dulce et decōrum est pro patria mori · Hŏc volo, sic jubĕo: sit pro ratione voluntas · Pro aris et focis · Pro · Pars pro toto
Pierer-1857: Memorĭa


text:
Giagu "su Mazore"
Giagu su Mazore, santu,unu de sos doighi discipulos de Cristos. In episodios divescios e importantes de su vangelu s'agatada umpare cun Pedru e Giuanne comente unu testimonzu ( in sa trasfiguratzione de Cristos, in s'agonia de Cristos in su Getsèmani). Est mortu martire, decolladu sutta Erode Agrippa in su 44.
Est veneradu meda in Ispagna. Famosu su santuariu de Compostela, in Galitzia, unu de sos santuarios pius frecuentados in Europa in su medioevu e a poi, e fintzas a oe. Sa festa su 25 de triulas.


text:
Danger: Diabolik (1968)
One Sheet:
Over-Sized One Sheet:
Three Sheet:
Six Sheet:
Insert:
Half Sheet:
Lobby Cards:
Production Stills:
Other Points of Interest:
Film review of Danger: Diabolik at 3B Theater.
Danger Diabolik (1967/1968) Dino de Laurentiis Cinematografica :: Marianne Productions :: Paramount Pictures / P: Dino De Laurentiis, Bruno Todin / D: Mario Bava / W: Dino Maiuri, Brian Degas, Tudor Gates, Mario Bava, Adriano Baracco, Angela Giussani (fumetti), Luciana Giussani (fumetti) / C: Antonio Rinaldi, Mario Bava / E: Romana Fortini / M: Ennio Morricone / S: John Phillip Law, Marisa Mell, Michel Piccoli, Adolfo Celi, Terry-Thomas


text:
Pregontus: Dj Angelo
Agiumai nimancu deu nci creu! Su Digei custa borta est a bistimenta speciali ca (e ddu nau infogau meda!) pùblicat su primu pregontu internatzionali: Dj Angelo! Custu piciocu, nàsciu in Birmània ma crèsciu in s'Arrènniu Uniu, est connotu meda in totu s'Europa e, pruschetotu in custu ùrtimu annu, est faendi-sì connosci in totu su mundu andendi a giru cun d-unu cuncertu potenti chi fundit sceberus musicalis po ballai e pretziosismus tènnicus e stravanaus de digei de batalla, umperendi a totu is ainas noas DVS, MIDI e USB chi s'agatant oindii. Candu m'at torrau ca eja po su pregontu femu prexau che una pasca! Craramenti apu dèpiu furriai totu de s'ingresu a su sardu, circhendi a no perdi nudda de su chi s'at bòfiu comunicai Dj Angelo e depu nai chi is barrancus furriendi de s'italianu e de s'ingresu funt diferentis po "calidadi" ma agualis po "cantitadi"...ma imoi custu no s'interessat. Torru gràtzias a Veronica Atzei po s'agiudu cun is currigiduras de s'ingresu. Balla, andaus a ligi luegus ita totu s'at nau:
Saludi Dj Angelo e beni beniu in su blog de "Su Digei", su primu e s'ùnicu chi s'incurat de ainas e chistionis tènnicas de digei in Sardu. Otu preguntas po tui:
1 - SU DIGEI: Musikmesse 2011, in sa parada de Reloop. Comenti est andada?
R - Dj Angelo: Musikmesse 2011 est stètia stravanada! Est stètiu chena de dudas unu de is prus tretus artus de s'annu miu e oi seu tzerriendi ancora po cantu mi seu spassiau cun totu sa truma de Reloop. Sa parada nosta fiat connota meda e eus tentu genti meda chi beniat a is spetàculus nostus dònnia dii. Est spassiosu a traballai cun sa truma de Reloop poita ca puru chi funt traballendi funt gioghendi meda puru!
2 - SU DIGEI: Tui ses testimòngiu po sa Reloop, unu sinnu Tedescu togu chi est amanniendi meda. Cali est sa prus aina innovadora de Reloop? E poita?
R - Dj Angelo: Puru chi no tengu unu cuntratu, seu unu artista ofitziali de Reloop amparau de issus de duus annus. A s'inghitzu no sciemu meda de issus e de is ainas insoru ma, candu ddus apu connotus, seu abarrau spantau meda de sa calidadi de is ainas chi faint. Creu chi is RP-6000 mk6 siant is mellus pratis chi ddoi funt in su mercau de oindii po is digeis modernus. Seu prexau meda de is cùfias RHP-20 puru, chi ddas seu umperendi in is cuncertus.
3 - SU DIGEI:Traktor o Serato? E poita? Sciu ca imoi ses umperendi a Traktor 2.
R - Dj Angelo:Mi faint custa pregunta sèmpiri. Sa beridadi est chi mi praxint ambaduus, Serato de su 2066 e Traktor sceti de s'annu passau. Sendi chi tengu sperièntzia meda cun Serato est sa primu sceberadura chi depu sonai in clubs, ecc. perou, chi candu arribant sciorus cun efetus e MIDI, Traktor est perfetu. Su chi pensu deu est chi dònnia aina de digei est sa mellus chi est in is manus giustas.
4 - SU DIGEI:E ita mi naras de SPIN2, su sistema DVS de Reloop? Est unu progetu serrau poita ca Serato e Traktor arregnant in su mercau?
R - Dj Angelo: De cussu chi sciu SPIN est spaciau e imoi Reloop tenit affillamentus cun Traktor e Serato e est cuncentrendi-sì a amanniai hardware bonu prusaprestu chi software.
5 - SU DIGEI: Nara-sì 3 cantzonis de comporai e sonai notesta!
R - Dj Angelo: Is mellus cosas in sa vida funt po debadas! Baxi e pigai calancuna de is cantzonis mias de Soundcloud.
6 - SU DIGEI: In su Maju passau fiast a giru in Letònia e Corea de Giossu: ita genia de spetàculu as "cuncordau"? Ita totu portas candu ses a giru (mixer, cùfias, puntinas, ecc.)?
R - Dj Angelo: Eja, ocannu apu sonau in Letònia, Germània, Svitzera, Polònia e Corea de Giossu. Su spetàculu chi fatzu cambiat a segunda de s'acontèssiu chi nci depu sonai ma, a su sòlitu, est a "enèrgia arta" cun mùsica eclètica, e sa tenta mia principali est sèmpiri de sciumbullai sa festa! M'agradat su "turntablism" e medas de is amiradoris mius s'abetant de mi biri faendi sciorus tènnicus ma, in sa situatzioni de su club, sa cosa no funtzionat beni e ndi podit sbuidai su pranu de ballu! Deu pentzu chi est importanti meda a tenni s'armùdiu giustu e mi disapegat candu biu digeis scarrafiendi o giogulendi tropu e perdendi s'interessu de su pùblicu insoru. Femu digei ananti de lompi a essi "turntablist" e duncas circu ancora de fai biaxiai sa genti dònnia borta chi sonu. M'eis a podi nai chi deu sonu a su 75% po su pranu de ballu cun d-unu 25% de elementus de scioru po cussus chi ddi praxit su turntablism. Po mimi sa tenta fitiana est de fai "turntablism chi podis puru ballai". Est una sfida diaderus e sèmpiri unu traballu in avantzadura. I'm currently using Serato, Shure M44-7 cartridges, Novation Dicers, Reloop RHP-20 headphones. For mixers, I enjoy using the Rane TTM57 or Pioneer 909.
7 - SU DIGEI: Ses bènniu mai in Sardìnnia? Ita ndi pentzas de s'ìsula nosta?
R - Dj Angelo: No seu stètiu mai in Sardìnnia ma mi praxit meda a biaxiai e a sperimentai cosas noas. Chi si serbit una festa potenti, cumbidai-mì!
8 - SU DIGEI: Poita s'allumìngiu cosa tua est "Angelo"? Ddu scis chi custu nòmini in italianu bolit nai "Angelo" in italianu? In Sardu est "Àngelu"...ti sonat stranu?
R - Dj Angelo: "Angelo" no est sceti su nòmini miu professionali ma est su nòminu miu beru puru. Tengu una sorri mughedda chi ddi narant "Angelica" e candu seus nàscius, mamai e babu si funt intèndius benedixus cun duus àngelus, e duncas s'ant donau nòminis angèlicus. Deu circu a essi una fortza positiva in dònnia cosa chi fatzu chi est s'arrexoni poita ca mi praxit a imparai a is àterus s'arti chi stimu. Ma gei no seu un'àngelu totu su tempus 😉
SU DIGEI: Gràtzias meda po su pregontu e bonu traballu!
Dj Angelo: Gràtzias a tui e saludi a totus!.
Versioni ingresa de su pregontu.


text: Genova mostra artisti Firenze galleria degli artisti pop Roma London elenco galleria arte contemporanea galleria artisti mostre arte installazioni arte fotografica artista pittori novecento scultori moderni alfabetico pittori novecento contemporanei Paris emergenti italiani e internazionali New York figurativi Milano scultori Torino maestri d'arte impressionisti moderni Veneziagalleria arte contemporanea mostre di pittura installazioni galleria artisti paintings gallery contemporary artista pittori scultura italy opere d'arte


text:
Frantzesos
Articulu in nugoresu
Sos frantzesos (Français) sun unu grùstiu etnicu chi vivet in Frantza e chistionat in frantzesu (ma fìntzas su bretone, s'otzitanu, su corsicanu, su cadelanu, su tedescu alsatzianu e su fiammingu). Su lùmen benit dae sos Francos, anticu populu germanicu chi s'at latinitzàu e vivìat in sa Frantza de commo in àntis e a pùstis de su degòlliu de s'Imperu Romanu de Ponente.
Unu muntone de zente, siat de limba mama siat de erèntzia frantzesa, vivet pèri in Isvìtzera, in sos Istados Unidos, in Belgiu e mascamente in Canada. Si contamus sas comunidades extra-europeas si lòmpet a unos 100 miliones (70 in Europa, 30 in sas Americas). Bi nd'at fìntzas a gruppichèddos ispèrdios in Asia (Sud-Est asiaticu), Africa de su Nord e Oceania, in ube bi sun medas accudìos in arcipelagos de propriedade frantzesa.


text:
Shirley Williams
Shirley Williams, baronissa Williams de Crosby (Londinii nata die 27 Iulii 1930; mortua die 12 Aprilis 2021), alumna Collegii de Somerville apud Oxonienses, diurnaria, fuit rerum politicarum perita Britannica nunc factionis Liberalis Democraticae, quae ab anno 1964 usque ad annum 1979 tunc factionis Laboris et iterum pro factione Sociale Democratica Factione ab anno 1981 usque ad annum 1983 legata apud Parlamentum Britannicum fuit accurate in Parlamento munere populi Hitchin , Hertford and Stevenage et Crosby functa est.
Nexus externiRecensere
- Shirley Williams orationes in Parlamento
- Brevis biographia apud Factionis Liberalis Democraticae paginas interretiales


text: Al Pacino, Robert Duvall, Diane Keaton, Robert De Niro, John Cazale, Talia Shire, Lee Strasberg, Michael V. Gazzo, G. D. Spradlin, Richard Bright, Francesca De Sapio, Oreste Baldini, Gastone Moschin, Giuseppe Sillato, Bruno Kirby, Frank Sivero, Morgana King, Marianna Hill, Leopoldo Trieste, Dominic Chianese, Fay Spain, Harry Dean Stanton, Danny Aiello, Roger Corman, William Bowers, James Caan, Tom Rosqui, Amerigo Tot, Troy Donahue, John Aprea, Joe Spinell, Abe Vigoda, Tere Livrano, Gianni Russo, Maria Carta, Mario Cotone, Carmine Caridi, Carmine Foresta, Kathleen Beller, Ivonne Coll, Roman Coppola, Sofia Coppola, Sho Kosugi, James Gounaris, Nick Discenza, Joseph Medaglia, Joseph Della Sorte, Carmen Argenziano, Joe Lo Grippo, Ezio Flagello, Livio Giorgi, Saveria Mazzola, Tito Alba, Johnny Naranjo, Elda Maida, Salvatore Po, Ignazio Pappalardo, Andrea Maugeri, Peter LaCorte, Vincent Coppola, Peter Donat, Tom Dahlgren, Phil Feldman, Joe De Nicola, Edward Van Sickle, Gabriella Belloni, Venancia Grangerard, Erica Yohn, Gary Kurtz, Connie Mason, Frank Pesce, Victor Pujols Faneyte, Julie Gregg, Larry Guardino, Buck Houghton, Richard Matheson, John Megna, Jay Rasumny, Filomena Spagnuolo, Julian Voloshin, Italia Coppola, Philip Ettington