c: text/html

text:
Sportello Lingua Sarda
Isportellu de lìngua sarda
S'isportellu linguìsticu comunali nascit gràtzias a sa Lei Regionali n. 26 de su 1997 e, pruscatotu, a sa Lei 15 de nadali de su 1999 n. 482 (chi est cussa chi donat su dinai po ddu aprontai e ddu fai traballai). Custas duas leis ant arreconnotu sa lìngua sarda comenti a espressioni de s'identidadi culturali de sa Sardìnnia, donendiddi sa pròpriu dinnidadi de sa lìngua italiana.
Custu ufìtziu comunali, impari cun s'Ufìtziu linguìsticu provinciali, depit contivigiai totu is fainas chi punnant a afortiai su manìgiu de sa lìngua sarda in sa comunidadi linguìstica baressesa e primu de totu:
• essi liòngiu intra de s'Amministratzioni comunali e s'Ufìtziu de sa lìngua sarda de sa Provìncia de Aristanis;
• trabballai a cuncòrdia cun s'Ufìtziu de sa lìngua sarda de sa Provìncia de Aristanis po tutu is fainas chi pertocant su manìgiu de sa lìngua in ònnia cuntestu de sa vida pùblica e privada de sa comunidadi;
• aperri su Servìtziu de isportellu linguìsticu, chi at a tenni s'incuru de fai furriaduras, interpretariau, de giai informatzionis e de ispainai materiali a ufìtzius e citadinus;
• agiudai a ispainai materialis iscritus de is atrus ufìtzius de sa lìngua sarda de sa provìncia de Aristanis, comenti a sinnalètica, avisus e atru materiali de informatzioni;
• fai atividadis impari a bibliòtecas e atrus ufìtzius comunalis po arribai a torrai a bogai a pillu su costumu po mannus e pipius, mammas, babbus e piciocheddus, a lìgi, fueddai, iscriri sa lìngua sarda in calisisiat chistioni.
• aprontai totu su materiali linguìsticu chi non si ndi podit fai de mancu po assegurai s'impreu de su sardu me in is trabballus de is ufìtzius, in su Contzillu comunali, me in is Assessoraus e me in is entis de foras;
• fai in manera, po mesu de s'aparìciu de cursus de agiornamentu, chi su personali de s'Enti e is atrus sugetus chi tenint interessu potzant manigiai, in su fueddai e s'iscriri insoru, sa lìngua sarda aintru de s'Enti etotu e me in is raportus cun su pùblicu.
Difati est fintzas beru chi, mancai su sardu siat ispainau in totu sa Sardìnnia (francu in Gaddura, in Sàssari e me is biddas acanta, in s'Alighera e in Carluforti e Calaseta), nc'est s'arriscu siat chi s'ammesturit cun is atras lìnguas (impoberendi sa calidadi linguìstica) o siat de essi abbandonau po arrexonis culturalis, sotzialis o econòmicas (arredusendisì su nùmeru de is fueddadoris).
Sa de sa lìngua sarda, duncas, no est una chistioni linguìstica e sotziulinguìstica isceti, ma fintzas unu problema polìticu e culturali. Difatis, sa lìngua est su princìpiu de s'unidadi e de s'identidadi de totu is sardus. Duncas, su de lassai isperdi sa lìngua sarda, chi est su fundamentu de s'identidadi culturali de sa comunidadi de Sardìnnia, est oi unu perìgulu chi depeus circai de istesiai, cun su pistighìngiu de chini cumprendit ca seus arrischendi de perdi una parti manna de nosu etotu.
Po circai de arresolvi custus problemas nc'est abisòngiu de fai una polìtica linguìstica pretzisa e de importu mannu e duncas apariciai e sighiri unu progetu chi pertochit totu is comunidadis e innui totus si ddui potzant arreconnosci: entis, comunus e, pruscatotu, sa genti, is fueddadoris chi cussus entis rapresentant.
Po afortiai su processu de defensa, promotzioni e avaloramentu de sa lìngua abisòngiat chi is fainas lompant non a calincunu cambu de sa sotziedadi isceti, cunsiderau mancai comenti a su prus dèbili po sa lìngua, ma depint pertocai totu e totus, est a nai fueddadoris, famìllias e istitutzionis.
Custa est sa punna de su progetu ''Lìngua sarda: lìngua de s'identidadi, lìngua de su mundu'' chi su Comunu de Baressa impari a is comunus de Bobadri, Bàini, Ollasta, Pau, Abas e Sini ant bofidu inghitzai: fai educatzioni linguìstica chi siat bella e chi lompat a totu is setoris de sa vida pùblica e privada de sa comunidadi.
Po cussu est pretzisu su de fai intrai sa lìngua sarda in calisisiat logu, incummentzendi de sa Pùblica Amministratzioni. Serbit un'atzioni de visibilidadi de su sardu a tenori de is abisòngius de comunicatzioni de sa vida de oi e una polìtica linguìstica chi siat acanta de su territòriu e de sa genti. E custas funt is arrexonis chi ant portau su Comunu de Baressa inpari a is comunus de Bobadri, Bàini, Ollasta, Pau, Abas e Sini a domandai su dinai a su Ministeru po nd'istrantaxai su Servìtziu linguìsticu territoriali, chi at a trabballai paris cun is Servìtzius linguìsticus de is atrus comunus asuta de sa ghia de s'Ufìtziu de sa lìngua e de sa cultura sarda de sa Provìncia de Aristanis e de cussu de sa Regioni Sarda.
Su Servìtziu linguìsticu est a dispositzioni de citadinus, maistus de iscola, professoris e istudentis po cali si siat informatzioni, profundamentu, duda, crosidadi, bibliografia, sitografia asuba de sa lìngua sarda, po consulèntzias didàticas e po contzillus chi pertocant is arrègulas de iscridura de su sardu.
S'isportellu aperit:
Su mèrcuris Is dexi e mesu is tres
Telèfunu: 0783.930049
e.mail: serviziocultura@comune.baressa.or.it

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Category:The Mirror of Venus (Edward Burne-Jones, Private Collection)
The Mirror of Venus; Le Miroir de Venus; dipinto di Edward Burne-Jones; peinture d'Edward Burne-Jones; pintura de Edward Burne-Jones; quadre d'Edward Coley Burne-Jones; Ölgemälde von Edward Burne-Jones; pintura de Edward Burne-Jones; painting by Edward Burne-Jones; maleri af Edward Burne-Jones; pictură de Edward Burne-Jones; obraz Edwarda Burne-Jonesa; målning av Edward Burne-Jones; måleri av Edward Burne-Jones; maleri av Edward Burne-Jones; schilderij van Edward Burne-Jones; pintura de Edward Burne-Jones; pikturo da Edward Burne-Jones; pintura de Edward Burne-Jones; cuadro de Edward Burne-Jones; painting by Edward Burne-Jones; pentraĵo de Edward Burne-Jones; Edward Burne-Jones festménye; pintura di Edward Burne-Jones
Media in category "The Mirror of Venus (Edward Burne-Jones, Private Collection)"


text:
bículu , nm: bícuru, pículu Definition parte, minore, de una css. cosa prus manna: a bortas podet èssere no parte ma totu, pentzau a dónnia modu coment'e parte de calecuna cosa prus manna; a bortas si narat de persona a disprétziu Synonyms e antonyms acantu 1, arrogu, arróncinu, arruncu, bucone, cànciu, filchinida, friginida, istallada, moróculu, pitzuedhu, strónciu, tancu, túturu | ctr. totu Sentences a tàpulu bi at postu unu bículu de robba diferente ◊ zughiat unu bículu de casu e de pane a manigare ◊ amos lígidu unu bículu de lítera ◊ cussu terrinu no est unu bículu, ma una tanca! ◊ triballaiat a sa zoronada, ca teniat petzi carchi bículu in fatore a mesapare 2. bículu de ómine, frade tou, a no nos dare una manu bidíndhennos goi in apretu! Etymon srd. Translations French morceau, bout English piece Spanish pedazo Italian pèzzo German Stück, Teil.
calcanzíle , nm: carcangili, carcanzile, cracagnile Definition sa parte de asegus, in is iscarpas, su giru a inghíriu de su cracàngiu, in pitzu de su tacone, s'ispronera Synonyms e antonyms bracangili / cdh. calcagnili Sentences s'óciu atentu connoschet s'imprenta de unu consumau carcanzile Etymon srd. Translations French le derrière d'une chaussure English heelside of the shoes Spanish talón Italian parte posterióre della scarpa German hinterer Teil des Schuhes.
cimixèdha , nf Definition sa punta modhe de sa linna, de is matas Synonyms e antonyms chima, coma, coramedhu Scientific Terminology rbr Translations French partie tendre des arbres English soft part (of a tree) Spanish cogollo Italian tenerume delle piante German weicher Teil der Pflanzen.
codiàna , nf, avb: cogiana, cojana, congiana Definition s'úrtima parte de una sumana de tempus; sa puda prus bàscia cun prus pagos ogos chi in su fundhu de sa bide depet abbarrare a úrtimu (ctr. cabidiana o carriadòrgia); cotza de linna chi de sa parte de asegus s'intrat in s'incàsciu de s'isteva po mantènnere sidhia sa timona a sa parte de asegus in s'arau / avb. a codiana, in codiana = a úrtimos Sentences codiana de chida, de mese, de annu ◊ a codiana de s'àteru mese in bidha che sunt sos poetas a sa festa ◊ pustis, a codiana de frearzu, t'impigno de ndhe fàghere ispedire sa cantidade chi ti naro 2. s'aradu fit divisu in deghe petzos: sa cogiana, s'isteva, sa entale… Surnames and Proverbs smb: Cojana, Coiana, Coyana Etymon srd. Translations French dernier, derrier, à la fin, enfin English the last part, the back side of a thing Spanish cola, fin, última Italian l'ùltima parte, la parte posterióre di qlcs German letzter Teil, hinterer Teil.
colizòne , nm: corigioni, corizone, curizone Definition sa parte prus méngius de su linu, sa chi tessent a tela, a pannos, a lentzolos, e fintzes sa parte prus bona de sa lana; su coro, is fogighedhas prus modhes de erbas acupadas (latuca, càule), fintzes su nasedhu, sa parte de mesu ue su frutuàriu (es. pira, mela e àteru) portat su sèmene / su corizone de s'ijerru = su grofu de s'ierru Synonyms e antonyms coramedhu / cdh. curicioni Sentences su corizone si trataiat pro su tessinzu a telarzu de sas telas fines Scientific Terminology rbr Etymon ltn. carilione(m). Translations French partie fine du lin English fine part of linen Spanish parte sutil del lino Italian parte fine del lino German feiner Teil des Leinens.
coramédhu , nm, nf: coromedha, coromedhu, corumedhu, culumedhu Definition sa parte de mesu, su coro modhe de unu cambu, de unu fundhu de birdura (es. de sa latuca o àteru acupau), de unu frore, sa punta modhe de is erbas, de is linnas, is cambos modhes (fintzes sa parte méngius de una cosa) Synonyms e antonyms chima, modhímene, modhita 2, sconomedhu, trisioni Sentences po passai su sudori de peis ponint coromedhu de modhitzi ◊ is crabas si papant su coromedhu de is matixedhas ◊ ti fait bèni unu decotedhu de cima de lampatzu cun curumedhu de modhitzi ◊ no ti papes sos culumedhos de sa latuca! Etymon ltn. corymbellus Translations French partie tendre English tender part Spanish cogollo, grumo Italian grùmolo, garzuòlo, tenerume German Herz, weicher Teil.
iscruài, iscruàre , vrb: iscrudare, scroai Definition bogare su cruo, su chi si podet cunsiderare coment'e cosa crua, no tanti bona: foedhandho de filu, de tela, de cosa téssia, pònnere in lessia a dha fàere prus bianca; foedhandho de unu, abbituare a fàere bene is cosas, avesare a su trebballu, educare; foedhandho de imbriagos, pèrdere s'efetu de s'àrculu, isturdire s'imbriaghera; foedhandho de fémina, tastare ómine sa primu borta Synonyms e antonyms ibentiare, ifegare, iscoturare, scexiai / irberzinare 2. su lentore friscu de su sero iscruat sa crea ◊ in s'àtera iscola nos ant iscruadu dae minores, nos ant abbituadu a triballare ◊ su zòvanu cantaiat a sa sola pro s'iscrudare sa boghe ◊ su domadore iscruat su pudhecu areste ◊ ite faghet s'ómine mandrone si no est iscruadu a tribagliare? (Tucone) 3. Pascale est iscrudandhe sa cochera de eris note ◊ si no est in tinu po s'imbriachera, zai s'iscruat! Etymon ctl. escruar Translations French dégrossir English to refine Spanish desbastar Italian levare il crudo, dirozzare German den rohen Teil entfernen, vorarbeiten, verfeinern.
pàlte , nf: parte, parti Definition de una cosa o cantidade, unu tanti prus piticu de su totu, prus pagu de su totu, nau fintzes de s'interessu, de su chi tocat a unu (e deosi cantepare a sa chi tocat a is àteros); nau de logu, leada, bandha, su logu cunsiderau coment'e tretu postu de calecuna manera po chie dh'abbàidat o ndhe chistionat (ma si narat fintzes de tempus); a su tempus de is bàtoro regnos sardos si naraiat fintzes po regnu, logu = istadu, es. Parte de Càlaris / min. partichedha Synonyms e antonyms arressioni, arrogu, bículu, istallada, partzida / aba, bandha / cdh. palti | ctr. totu Idioms csn: sa parte = su chi a unu dhi tocat de s'interessu de sa famíllia, e "sa parti" fintzes in su sensu de unu terrenu; sa p. manna = sa menzus, sa prus manna, de calecuna cosa ispartzia in partes diferentes; fàghere partes belosas = fai calecuna cosa chi praxit a una parti de sa genti ma dispraxit a s'àtera; sa prus p. de…= sa mazore parte, su prus; pònnere a unu in p. de ccn. cosa = fàghere a manera chi in carchi modu bi siat cussu puru, dàreli una parte de carchi cosa; intrare in p. = tènniri o pigai sa parti de ccn. cosa; bogare sa parte de ccn. = de sa cosa chi si ponet a manigare o chi s'impreat, pònnere abbandha innanti sa parte de sa pessone chi no bi est presente pro bi la lassare; pònnere sa p., pagare sa p. = pònniri o pagai su chi tocat de pònniri o de pagai de calincuna cosa; fàghere, fai sa p. a unu = fàghere partzialidades, fàghere parte gelosa, fai s'ala o s'anta a unu, dare resone, difèndhere a unu, pònneresi a s'ala sua de acordu; s'ocru puru cheret sa p. sua = sa cosa depit èssiri bella de bisura puru; fàgheresi sa parte sua = fai, de trabballu, su tanti chi depit, unu, fai figura coment'e is àterus; fàghere sas partes = pratziri s'interessu, pratziri ccn. cosa intr’e totu is chi ndi depint pigai; èssere chentza arte e ne p. = abarrai sentza de nudha, a manus isbuidas, pruscatotu sentza de trabballu; a sa parte! (genia de saludu e cómbidu a chini benit candu sa genti est papendi e saludat nendi Bon'apititu!) = beni tui puru a papai cun nosu!, beni e piga! (ma si agiungit: Beni ca ti ndhe leas!); faedhare o fàgheresi a p. colada, a part'e subra = antibitzaresiche dèndhesi resone chentza ndhe àere, pigaisí sa parti manna; parti de aintru, parti de foras, parte de sero, parti de mengianu, a parti de chitzi = a sa bandha de…, a merí, a mengianu, e gai; pònnere a p. = lassai istai a una parti, fintzas allogai in ccn. logu, remonire; pònniri unu per parti = unu a cada bandha; no si ponit in parti de perdi = no faghet su contu de pèrdere nudha; part'e pari = paribari, s'unu cun s'àteru, de pari a pari; ne in parte ne in logu = in logu perunu; de parte de… = a su postu de…; po parte/parti mia…= a pàrrere meu, pro su chi interessat a mie Sentences una parte de s'ozu lu bendhimus, una parte nos la lassamus ◊ mi est tocada sa parti prus pitica ◊ su babbu lis at addesumadu sas partes, a sos fizos 2. míntemi in parte de sos milliones! ◊ l'at postu a parte de su regnu pro lu cumpessare de su bene chi li aiat fatu ◊ isse intrat in parte de s'eréssia ca fit maridu de una sorre de sa morta ◊ si at papau totu cudhu pisci e intrau in parti de sa petza puru ◊ at lassadu sa parte a sos fizos e a su teracu ◊ in cosa agnena mi seo agatau: seo in parte de unu magioledhu, ma àtera cosa no n'apo tocau ◊ sa prus parti de custa méndua est bícia ◊ l'ant triballadu a cumone e faghent sas partes de su chi bi essit ◊ e si pigat peri sa parti manna!…◊ faedhat a parte colada puru, candho no tenet resone! ◊ est poete chi si faghet sa parte sua in sas garas ◊ cussu no tenit arrexoni e tui dhi fais sa parti! 3. su pipiu est ispartzinandho sa cosa a totu is partes ◊ benit zente dae dogni parte e logu ◊ cun sa sula at trapassadu sa pedhe de parte in parte ◊ in sas partes de Patada bi est proindhe ◊ maridu meu est de sas partes de Campidanu ◊ apu connotu a unu de is partis de Aristanis 4. passendusí sa boxi part'e pari curriant po èssiri prontus a dhu biri ◊ sighiant a si itzutzullai part'e pari 5. notesta a parti de mengianu at fatu un'iscutulada de àcua 6. abbàida s’istrada, de parte de abbaidare a mie! ◊ est arrangiandhe su chi cheret arrangiadu, de parte de lu fuliare 7. pro parti mia, dèu seu cuscientziosu ◊ no bi at pro parte mia àteru santu chi apat afrontadu su turmentu (Tucone) 8. babbai miu teniat una parti a mesapari in su sartu de Lanusè, ma su meri biviat in Àrtzana Surnames and Proverbs smb: Partis Etymon ltn. parte(m) Translations French part, partie, côté English part, side Spanish porción, parte, lado Italian porzióne, quòta, parte, lato German Teil, Seite.
partzída , nf: pratzida Definition parte de una cosa ispartzia Synonyms e antonyms arressioni, palte, pratzina, porrata, spratzida Sentences is pratzidas dhas fatzu dèu, ca tui fais parti manna e parti pitica Etymon srd. Translations French part, portion English portion Spanish porción Italian porzióne German Teil.
pasía , nf Definition parte de unu trebballu, de una cosa, fintzes cunsiderada coment'e tempus, cosa fata a su pasa pasa, in tantas bortas Synonyms e antonyms creze, mota Sentences cussu triballu l'amus fatu in tantas pasias, ca fit meda totu a una borta ◊ cust'olia che cheret betada totu a unu: aite a la muntènnere in tantas pasias, tantu est totu a maghinare? ◊ unu líbberu est sèmpere divisu in tantas pasias Etymon srd. Translations French part, reprise English part, restarting Spanish parte, reanudación Italian porzióne, parte, riprésa German Teil, Wiederaufnahme.
pimpirída , nf, nm: pimpiridu, pimpirina, pimpirinu 1 Definition orrughedhu piticu de css. cosa: pimpirinu a logos est fintzes bubburuchedha abbruxada o prus assada in su pane de fresa / fai, segai, segaisí a pimpirinas; no nci nd'at p. = no bi ndh'at nudha Synonyms e antonyms biculedhu, filchinida, friginida, imbratu, murichia, palfaruza, paparida, pibinida, pimpidalla, pistàgia, pipitza, pitzuedhu, pravina, scirina, soluvrinu, uchedhu Sentences fraitzu, dhu fatzu in centu e unu pimpiridu! ◊ in terra dhui at unu pimpiridu de pani ◊ si sunt ghetados che canes a s'oledu e in pag'ora no bi ant lassadu pimpirida ◊ gheta unu pimpiridu de sali a s'insalada! ◊ capit in d-unu pimpirinedhu de paperi Etymon srd. Translations French miette, bribes English bit Spanish migaja, añicos Italian bríciola, framménto, infinitèsimo German Stückchen, Bruchstück, winziger Teil.
rúcru , nm: arruxu, rugru, rúgiu 1, rugu, ruju 1 Definition donniuna de is partes de una cosa segada; una parte (pitica) de su bestiàmene, de su tàgiu Synonyms e antonyms acantu 1, arrogu*, bículu, cabone, istallada, orrogu, pitzuedhu, tancu / fiotu, grústiu, rucrada, tropedhu Idioms csn: lassare una cosa, una faina, unu triballu a rugos = a mesincumentu, chentza agabbadu; faedhare a rugos = male, de no si cumprèndhere bene su chi si narat; marghinare sa cosa a ruju, mastigare a rugos = male, a cantos russos Sentences altzat sa lepa unta a una manu e l'abbassat punghindhe faca a terra su rugu mezus ◊ fit mastighendhe calchi ruju de zigarru 2. unu rugu de sa robba si est iscambadu 3. sa muzere lassaiat sa faina a rúgios e leaiat sos fizos a bídere su babbu chin sos boes Translations French morceau, partie English piece Spanish trozo Italian spezzóne, pèzzo German Stück, Teil.


text:
Alessandro Bagnoli, Luisa Bandera, Daniele Benati, Margaret Binotto, Giulio Bora, Arnauld Brejon de Lavergnée, Ezio Chini, Roberto Contini, Michela di Macco, Pier Luigi Fantelli, Anna Forlani Tempesti, Mina Gregori, Valerio Guazzoni, Mauro Lucco, Sergio Marinelli, Gabriello Milantoni, Mary Newcome, Claudio Pizzorusso, Aldo Rizzi, Renato Roli, Eduard A. Safarik, Erich Schleier, Citti Siracusano, Nicola Spinosa, Chiara Tellini Perina, Bruno Toscano, Bert W. Meijer
- Anno di pubblicazione
- 1989
- ISBN
- 9788843530113
- Genere
- Arte
Prezzo € 250,00


text:
Istentales
(Nùgoro, 1995)
S
u nòmini de sa truma s’arreferit a un’isteddu aìnturu de Sos tres res (is tres gurreis), chi fiat un ghia po su traballu de pastoris e messajus. Nascint in su 1995 e incarrerant luegus cun d-una produsidura manna de 5 discus in 5 annus: Istentales (2005), Naralu tue (1996), Istentales sempre con voi (1997, discu live), Amsicora (2000). S’impreu de sa lìngua sarda po contai màginis ètnicas pruschetotu acapiadas a sa sardidadi e a sa vida de dònnia dii impari a chistionis chi pertocant, a dolumannu, sa stòria de sa Sardìnnia (disterru, scicutas, vengàntzias, e a.s.) ddus ant fatus a connosci meda in totu s’ìsula. In su 1997 no ddus ant pigaus po su sceberu finali po su Festival de Sanremo ca sa cantzoni insoru in lìngua sarda no dexiat, po sa lògica de su mercau discogràficu, a su festival de sa cantzoni italiana. Finsas a oindii no ant mai mudau genia e tràgiu musicali, aguantendi su stili insoru e sighendi unu tretu artìsticu coerenti, amanniendi dònnia annu su pùbbricu e faendi cuntzertus in totu sa Sardìnnia, finsas po batallas sotzialis e culturalis. Arregordaus, po nai, s’agiudu a is pastoris terremotaus de Càscia in su 2017 (Gigi Sanna etotu, boxi de sa truma, est pastori).
Cumpartzi


text:
Su 25 de marzu sa truma internatzionali “Fridays for future” (Cenàbaras po su benidori) at pediu de fai in totu su mundu unu sciòperu po su clima.
25 de marzu 2022. In mesu de sa gherra de Rùssia e Ucràina, poita fai unu sciòperu po su clima?
No apu lìgiu meda de is ùrtimus documentus de FFF, perou mi seu fatu una bidea mia. Chi no fessit ca seu trabballendi e chi apustis depu partiri, deu ia a andai a una pratza cun is piciocas e is piciocus de FFF.
Sa bidea cosa mia est in custa màgini:
Nosus seus andendi innia, in mesu a s’arroghedhu arrùbiu.
Inghitzaus de sa pesta. Comenti ant scritu beni meda Bonaccorsi e Marciano e àterus chi ant studiau àterus arrogus de su busìllibbu “COVID-19”, su busìllibbu no est su COVID (castiai comenti nd’est bessia Cuba, chi est prus pòbera meda de nosu). Sa chistioni est comenti nd’eus sciusciau sa sanidadi e is spidalis in Itàlia e in sa parti arrica de ocidenti, e comenti eus arregallau a is siendas de is mexinas sa possibilidadi de s’arricai fendi morri sa genti in su mundu e in domu nosta.
Imoi su COVID-19 est spaciendi-sì a solu, perou àtera cosa chi dh’assimbillat podit nasci in dònnia momentu.
E lompeus a s’Ucràina. Sa Rùssia est fendi sa gherra a unu àteru stadu, est intrada cun armas e sordaus meda. Custu est craru.
Est craru fintzas ca sa gherra Rùssia – Ucràina, pertocat fintzas sa NATO, est a nai is Stadus Unius impari cun s’Europa. Est inghitzada sa gherra po fraigai is arrelatas internatzionalis de su sèculu XXI, ca est craru ca sa NATO si dha pigat cun sa Rùssia ca “ancora” no tenit su coràgiu de andai contras a sa Cina.
Seus inghitzendi sa de tres gherras mundialis? A parri miu eja, eus arrischendi-dha, ca in Washington dhoi at genti chi est scraa de is sotziedadis de is armas, genti chi no bolit amiti chi is Stadus Unius no podint prus essi s’Imperu chi funt stètius in su sèculu passau.
In mesu de totu custu trumbullu si tocat a arremonai su chi, forsis, at a fai sparessi totus is busìllibbus: su mudamentu de su clima. Su capitalismu de s’ocidenti at pensau ca su mundu si podiat strecai e sfrutai chena de pistighìngius. Is òminis e is fèminas de Bolivia, de America Latina, de India, de Àfrica e de meda àterus logus dhu sciint, e s’ocidenti no.
Eus pensau de fai su chi boleus in custu mundu, de fai sparessi bèstias, padentis, abis e medas àteras cosas. Eus pensau de impestai su mari, de piscai fintzas a fai sparessi su pisci e a preni su mari de plàstica.
Is capitalistas pensant scéti a su chi gastant de bùciaca, no a su mali chi faint a s’ària, a s’àcua e a sa terra. E difatis s’ària, s’àcua e sa terra dh’ant arruinada, e imparis cun totu custu funt arruinendi a nosu, bividoris “simpris” de su mundu.
Po is chi bolint studiai sa cosa podint ligi totu innòi. Pongu su liòngiu in italianu, chi in sardu no s’agatat casi nudha
Una bella truma de piciocas e piciocus, perou, est gherrendi. Est gherrendi contras a sa gherra, contras a su mudamentu de su clima e gherrat fintzas contras a is chi ant imperau sa pesta po fai dinai, milliardus de èurus. Funt is piciocas e piciocus de “Fridays for future” (Cenàbaras po su benidori). No tenint meris, no tenint una organizatzioni forti, e insaras dònnia truma podit unu pagu fai su chi bolit.
In Sardìnnia teneus abbisòngiu de trumas diaici. Dhas depeus agiudai, acumpangiai, ascurtai.
Chini cumandat in Sardìnnia fait polìticas chi funt contras a is giòvunus, contras a su benidori, contras a sa possibbilidadi de bivi e cresci in cust’ìsula.
Su 25 de martzu custas piciocas e piciocus ant a ponni unu pagu de murighìngiu. E bosaterus a cali ala aturais?


text:
Màndigos sardos in Cracòvia
In sa Mesa - In intro de s’eventu “Authentic Italian Table” organizadu dae sa Càmera de cummèrtziu italiana in Polònia, sa tzitade de Cracòvia at pòdidu ospitare unos cantos produtos de primore de su cumpartu agroalimentare sardu.
Presente in terra polaca un’iscuadra prus chi non motivada cun sa punna de promòvere sa sabidoria e sos tastos de sa cultura gastronòmica nostra. In espositzione duos presìdios Slow food ("fiore sardo" e pompia) ma finamentas pane carasau e botarga.
S’eventu, chi ruiat a comintzos de custu mese, l’at moderadu Bartek Kiezun, giornalista nòdidu e iscritore de su panorama "food&wine" polacu. Dèghidu finamentas su logu: su ristorante Sant'Antioco, semper in Cracovia, de Stefano Congiu (de Lodine). Su chef barbaritzinu, cun seguresa e maneras dìligas, at propostu unu “menu” ponende paris connotu e creatividade pro cuntentare amantiosos de sa traditzione e tendèntzias noas. Intre sos assagiadores bi fiant sos “blogger” prus nòdidos de su setore in Polònia e sos titulares de sas mègius butegas alimentares de Cracòvia chi, in cussa ocasione, ant retzidu dae sa Càmera de Cummèrtziu italiana, comente prèmiu, su tzertificadu “Buy Italy” destinadu petzi a butegas e ristorantes chi cummèrtziant e proponent produtos autènticos de s’istadu italianu (e duncas finamentas sos de sa natzione sarda) in Polònia.
S'eventu “Authentic Italian Table”, organizadu in intro de sa prus manna atzione “True Italian Taste” de su Ministèriu de sos Afàrios esteros e de sa Cooperatzione internatzionale pro cumbàtere peri sos mercados de su mundu sa contrafatura alimentare ordimingiada pro isfrutare su “Made in Italy” cun sa trassa, est serbidu pro fàghere connòschere a sos presentes s’orìgine de sos produtos de sa terra e sa trasformatzione issoro in lìnia cun su sentidu de sas comunidades chi, cun cussos màndigos, si caraterizant aunende connotu e novidades.
Attività realizzata col contributo della Regione Sardegna - IMPRENTAS 2021-2022. LR 22/2018, art. 22


text:
Sas orìzines de Norghiddo
Sas orìzines de Norghiddo
Su nùmeru mannu e s'importu de sos monumentos archeològicos sunt sa prova de sas orìzines antigas de Norghiddo e de Domusnovas Canales, chi sunt de su tempus neolìticu; nde sunt prova finas sos bidditzolos de Sorralia e de Santa Maria de sa Mertzede e sas bator tumbas a domus de janas. Sa prus connota est cussa de Sunu Marras o Livrandinu, posta in mesu a sos buscos, in unu ambiente misteriosu.
Nos abarrant 28 nuraches de sos prus de trinta chi sunt istados fatos intre su Neolìticu e s'Edade de su Brunzu. Intre sos bator nuraches a bastione, su Sirboniga, ancora in bonas cunditziones, tenet un'imponèntzia chi trasmitit bellesa e misteru. Su nurache de Suei, numenadu in sa literadura de s'otighentos, podet èssere visitadu e est testimonzu de una ratza particulare de fràigu antigu.
Intre sos nuraches cun fundamenta tunda, chi s'isvilupant in artesa, su Ruju e su de Pedru Cossu si sunt mantènnidos in cunditziones bonas: su de Pedru Cossu est fatu in una manera chi, comente custu, non bi nd'at àteru.
Intre sas ùndighi tumbas de sos gigantes, fatas in totu su perìodu nuràzicu, sas menzus costoidas sunt cussas de Pedru Cossu e de Tanca Suei. Sunt de interessu iscientìficu pro sas istruturas diferentes, est a nàrrere ca tenent elementos antigos meda ma finas partes prus modernas (partes de lastra sustènnidas e pedracontza traballada cun tècnicas isodomas). Sos apassionados de radioestesia, chi pentzant ca su magnetismu benèficu chi nde bogant faghet bene a sa salude, andant meda a ddas bìere.
In su territòriu bi sunt ses funtanas sacras, sa prus connota est cussa de Ampridorzos.
De importu pro sa chirca archeològica sunt sos 17 sitos in ue sunt istadas agatadas urnas po abrusare e costoire sos mortos (una manera particulare de nch'interrare sos mortos chi si usaiat intre su perìodu pùnicu e cussu romanu). Custos monumentos piticos, connotos in pagas partes de Sardigna ebbia, non sunt istados istudiados bene e custos de Norghiddo e Domusnovas tenent caraterìsticas particulares.
In su territòriu bi sunt finas sete dolmens piticos e arrastos de 23 bidditzolos de perìodos diferentes, dae su Neolìticu a su Medioevo, comente testimoniat su nùmeru mannu de ozetos fatos a manu chi sunt istados agatados.
Particulare pro comente est fatu e pro s'interessu iscientìficu est su monumentu tundu de Sa Codina ‘e S'Ispreddosu, unu nurache cumintzadu e mai agabadu chi a pustis, in s'edade de su ferru, fiat istadu impreadu comente logu pro pregare.
In ùrtimu, a canta a sa Biblioteca de su comune, ddue at un antiquarium de interessu, in ue sunt costoidos repertos agatados in su territòriu cando fiant istados fatos sos iscavos archeològicos in Sorralia (Neolìticu), Suei, Pedru Cossu (edade de su brunzu), Santa Maria de sa Mertzede (dae su Neolìticu a su Medioevo) e Orconale (logu de cultu de s'edade de su Ferru).
Iscritu dae Giacobbe Manca
Bibliografia
1. Un ampio racconto della vita di Norbello, dalle origini fino alla socialità dei giorni attuali, est in su volume ''Norbello e Domusnovas Canales, appunti di vita comunitaria, de G. Manca, A. Pinna, F. Parascandalo, M. Marras, 2004, publicadu dae su Comune de Norghiddo.
2. La storia di Norbello, il paesaggio, i monumenti e vicende sociali, feste e in particolare i riti attorno a Sa Tuva, sunt contados in su film documentàriu Da Norghiddo a Norbello, regia de Ignazio Figus, testos e narratzione de Giacobbe Manca, publicadu in su 2006 dae s'Amministratzione Comunale de Norghiddo.
________________________________________


text:
Teulada est connota po su mari asulu e s’arena de is prajas chi parit mòllia de Deus, de cantu est fini, cumenti a farra chi imprassat is peis.
Custa bidda tenit bantu mannu de sa cultura de is furriadroxus e de sa vida in su sartu fata de pastoris e messajus.
Sa prima bessida de “Is atòbius e passilladas in sardu” est in is padentis de Teulada innui traballànt is crabonaxus de Monte Maria.
Seus acanta ’e su mari, ma in artu, in d-unu tretu spantosu innui su murdegu, su tzìpiri, sa tiria e froris de dònnia colori s’acumpangiant fintzas a arribai a unu padenti de matas de ìlixi mannas e bonas.
Su logu est de importu e ddui funt Nuraxis de perda bianca, pròpiu poita de custus montis si biit su mari. Funt medas e ancora strantaxus po si contai sa stòria de is antigus chi faiant domus de perda.
“Sa caminera de is crabonaxus de Monte Maria” est una passilada chi lassat spantau a chini bolit bivi esperièntzias chi no si scarescint prus, poita seus in d-unu logu chi ancora si lassat prexaus.
Durada: 5 oras
Dificurtadi: madiana
Tipu de tretu: aneddu
A s'acabu de sa passilada si stentaus po unu cumbidu
Prètziu de s’esperièntzia: 10 èurus a peròmini
Si cunsillaus de s'ingolli àcua, unu smurtzu e de si ponni butinus serraus
Saturday Trekking Show al tramonto sul castello di Acquafredda
18 Luglio 2020 ore 19, un nuovo trekking letterario al tramonto, alla scoperta di uno dei castelli più affascinanti del sud Sardegna.
Is camineras de is crabonaxus de Monte Maria 7 Abrili 2019
“Sa caminera de is crabonaxus de Monte Maria” est una passilada chi lassat spantau a chini bolit bivi esperièntzias chi no si scarescint prus, poita seus in d-unu logu chi ancora si lassat prexaus.
Atobius, bisitas e passilladas in sardu
Cun Sardfulness s’atobiaus po andai a scuberri is prendas prus ispantosas de sa Sardigna.
Sui Sentieri del Reading
A breve il calendario dei Sentieri del Reading
I trekking di Sardfulness
A breve il calendario delle escursioni con Sardfulness


text:
Giuseppe Fiori
Articulu in logudoresu
Giuseppe Fiori (Silanos, 1923 - Roma, 2003) est istadu unu iscritore e giornalista.
BiografiaModìfica
At traballadu comente redatore de L'Unione Sarda e a pustis in sa Rai, est istadu vitzediretore de su TG2, in ue at imbentadu una sèrie de editòriales polìticos a pustis regortos in Parole in TV. Dae su 1979 est elèghidu senadore pro tres lezisladuras, in antis de Igrèsias e a pustis de Aristanis: in sa matessi època est istadu diretore de "Paese Sera". A pustis de su libru-inchiesta subra de sos piscadores de Cabras (Baroni in laguna) at iscritu sa prima de sas biografias polìticas: a sa Vita di Antonio Gramsci, de su 1996, sunt sighidas sas de Michele Schirru, s'anàrchicu sardu fusiladu in su 1931 pro aer pessadu de ochier a Mussolini; de Emilio Lussu (Il cavaliere dei Rossomori, de su 1987); de Enrico Berlinguer, de su 1989.
At sestadu sa biografia de duos capos liberales sotzialistas mannos, Ernesto Rossi (Vita di un italiano, 1994) e Carlo Rosselli.
In su 1996 at sestadu in Il Venditore sa carrera imprenditoriale, e a pustis polìtica de Silvio Berlusconi.
Dae un'àteru libru-inchiesta subra de sa Sardinna, La società del malessere (1968), est istadu ispiradu su film Barbagia de Carlo Lizzani. Cun su romanzu Uomini ex subra de unu grupu de comunistas chi si nche sunt cuados in Praga in sos annos de sa Gherra Frita, at bìnchidu in su 1993 su Prèmiu Nàpule. Sonetàula est istadu giai publicadu in su 1962, ma pro s'editzione essida in su 2000 l'at cambiadu meda, faghende logu mescamente a sa realidade dolorosa e dramàtica de sos fatos personales de su protagonista.
BibliografiaModìfica
- Sonetàula, (1960)
- Baroni in laguna, (1961)
- Vita di Antonio Gramsci, Laterza (1966)
- Vita di Michele Schirru, (1983)
- La società del malessere, (1968) - Ai custu liberu est istadu ipiradu su film Barbagia de Carlo Lizzani.
- Il cavaliere dei Rossomori. Vida de Emiliu Lussu, (1985)
- Vida de Enrico Berlinguer, (1989)
- Ernesto Rossi
- Il venditore. Storia di Silvio Berlusconi e della Fininvest, Garzanti (1995)


text: Ediesse at de pagu pubricau su studiu de Antoni Sassu, preparau imparis cun Antonello Angius e Paolo Fadda. Su tìtulu est “Adelantamentu de logu in Sardìnnia: una derrota?”. Antoni Sassu, professori connotu de polìtica economica in sa universidadi de Castedsdu, est stètiu po cuàturu annus (1994-1998) assessori arregionali de su bilanciu. Pustis at sètziu in su Consillu de Aministratzioni de su Bancu de Sardìnnia, finsas a nci bessiri Presidenti de su Bancu (2001-2007). Oi teneus a una parti su governu […]


text:
Europa orientale
Artìculu in LSC
S'Europa orientale est sa parte de su cuntinente europeu chi s'agatat in su chirru estu. Is tremenes de cust'àrea geogràfica non sunt allindados, sende chi su faeddu est impitadu mescamente pro inditare una regione cun carateres geoplìticos, culturales e sòtziu-econòmicos pretzisos.
A fatu de sa segunda gherra mundiale, cun s'iscomentzu de sa gherra frida, cun Europa orientale, si inditaiat totu sa parte de su cuntinente chi s'agataiat suta s'influèntzia dereta o indiereta de s'Unione Soviètica, in oponidura a s'Europa otzidentale, chi contaiat cuddos istados chi fiant suta influèntzia de is Istados Aunidos de Amèrica. Cun s'iscontzu de s'Unione Soviètica, is echilìbrios polìticos e is àreas de influèntzia ant tentu però mudàntzias de importu e custa partzidura at pèrdidu bàlida.
In sensu istrintu, oe in die sunt cunsiderados paisos de s'Europa orientale:
A custos sunt carchi borta atzuntos Geòrgia, Armènia, Azerbaigian e su Kazakhstan chi, mancari culturalmente acapiados a s'Europa, geograficamente si nd'agatant in parte o totalmente in foras.
Sa Romania est fatuvatu cunsiderada parte de s'Europa orientale, ma podet fintzas èssere tenta in cunsideru che parte de s'Europa tzentrale (a su mancu pro su chi pertocat sa regione otzidentale de sa Transilvània) e fintzas de s'Europa Balcànica.
Atualmente, istados comente Polònia, Repùblica Ceca, Islovàchia, Repùblicas Bàlticas e Ungheria, chi in antis faghiant parte de su blocu orientale, sunt cunsideradas, impare a Germània, Àustria, Isvìtzera, partes de s'Europa tzentrale.
Is istados formados dae s'iscontzu de sa Jugoslàvia, s'Albania e sa Bulgaria, sunt cunsiderados oe parte de s'Europa Balcànica o sud orientale, impare a sa Grèghia. Islovènia e Croàtzia sunt però fintzas insertadas in s'Europa tzentrale.


text:
1 Aveniente sa prima quenapura de caraesima, qui fuit a VIIIIa dies de Martu MCCCCLXX.
2 Presente et congregadu totu su capidulu de Sorra, hover sa magore parte, examinada sa caussa desu dictu canonicu fuit deliberadu qui non deret celebrare missa pro penetensia desa caussa comissa fini a dominica de parma veniente, non perseverando perho in sas caussas e a isse prohibitas secundum de supra.
3 Item fuit condenadu per isu reverendo segnore episcopu qui deveret reintegrare su pagamentu desa querichia   icudos qui furunt hobligados ho per isse matessy a ço qui   de Buruta non siat frauda  desas missas hordi ,   solamente sas dominicas mas anchora sas ateras   cussa vida sy depiant çelebrare †…† missas hordinarias †…†


text:
S. Roberti Bellarmino, episcopi et Ecclesiae doctoris
Die 17 septembris
S. Roberti Bellarmino,
episcopi et Ecclesiae doctoris
Deus, qui ad tuae fidem Ecclesiae vindicandam beatum Robertum episcopum mira eruditione et virtute decorasti, eius intercessione concede, ut populus tuus eiusdem fidei semper integritate laetetur. Per Dominum nostrum Iesum Christum, Filium tuum, qui tecum vivit et regnat in unitate Spiritus Sancti, Deus, per omnia saecula saeculorum.
Natus est anno 1542 in urbe Montis Politiani (Monte-pulciano) in Tuscia. Societatem Iesu ingressus Romae et sacerdotio insignitus, praeclaras habuit disputationes ad fidem catholicam tuendam, et theologiam docuit in Collegio Romano. Inter cardinales electus et episcopus Capuanus nominatus, apud Romanas Congregationes multas quaestiones illis temporibus propositas enodavit.
S. Robertus Bellarmino obiit Romae die 17 septembris 1621. Canonizatus est anno 1930, eiusque festum ascriptum est in Calendario romano anno 1932, die 13 maii celebrandum.


text:
Sa cida sulcitana in curtzu Dae su 19 a su 25 de mese de argiolas
Mèrcuris 21 in Roma in sa sea de su Ministeru de sa Transitzione Ecològica ant fatu riunione pro commissariare su Geoparco ma su presidente de s’ente, Tarcisio Agus, dae chi at ispiegadu totu is crititzidades e est arrinnèschidu a otènnere unu rinviu. Agus at fatu sa proposta de crèschere sa dotatzione orgànica de s’ente e in prus at faeddadu de sa reforma giurìdica de su Geoparco chi a pustis de 20 annos de s’istitutzione no est ne “ente” de chirca e nemancu unu “parcu”: duncas sa reforma est netzessària pro incumentzare a pònnere òrdine in sa màchina burocràtica.
Giòbia 22 s’assessora regionale a su traballu Alessandra Zedda at atobiadu a is diretziones de s’ASPAL, de sa Sider Alloy e is sindacados pro afungudare sa chistiones de is traballadores de s’ex ALCOA. S’idea est de aprontare a lestru unu pianu de formatzione professionale chi arrispundat a is esigèntzias de sa sienda pro is 364 traballadores chi imoi sunt in mobilidade in dèroga. Su pianu de formatzione de su personale depet èssere su primu passu pro chi sa cunferèntzia de servìtzios in ue s’at a arresonare de su revamping (prevèdida su 28 de custu mese) tengat un’èsitu positivu, ma pro imoi sa sienda at fatu ischire chi no est in cunditziones de podet firmare sa partèntzia noa.
Dae giòbia passadu sa sala de letura e sa sala de istùdiu de sa Biblioteca Comunale de Igrèsias ant torradu a abèrrere a is utentes (dae lunis a cenàbara, dae is 9:00 a is 13:00 e dae is 15:30 a is 19:00). Est permìtidu s’intrada a grupos de istùdios de 10-13 personas (tocat a a prenotare telefonende a su nùmeru 078141795) in oràrios diversos e est pretzisu a rispetare totus is normas de cuntrastu a s’ispainadura de su covid-19.
Dae custu fin’e cida nd’ant tròcidu su semàfuru in sa SS126 acanta de Is Gannaus. Is traballos non sunt acabados: a pustis de is protestas de gente meda e lìteras a su prefetu, s’ANAS at sceti tramudau totus is ainas e su materiale a sa parte de sa pista ciclàbile permitende, assumancus pro su mese de austu, de tènnere su dòpiu sensu de circulatzione e duncas non s’iant a deper formare prus is fileras de veturas longas 3km e prus. Is traballos ant a torrare a incumentzare in su mese de cabudanni isperende chi no serbant àteros 6 meses pro ddos acabare.
Dae cenàbara est torra operativu is infopoint turìsticu de Masainas (in sa biblioteca comunali pròpiu in mesu de bidda) e dae cida chi benit torrat a abèrrere puru su de S.A. Arresi (in Porto Pino). Siguramente su de abèrrere infopoint pro donare informatziones a is turistas est una cosa bona, ma iat a èssere mellus si totus is comunos de sa zona de su Sulcis de Bàsciu si ponessint impari pro custu servìtziu a manera de ismenguare is costos e de assigurare una comunicatzione prus pretzisa e funguda. Pro imoe, a su chi contant is operadores, paret chi s’istasone siat andende bastante bene, cun nùmeros prus artos cunfronta a s’annu passadu. Si torrat a bìere puru unu "pillixeddu" de turistas frantzesos chi in is annos passados aiant fatu aumentare de meda su nùmeru totale de is presèntzias turìsticas. S’ispera de totus est chi funtzionint is mesuras de cuntenimentu adotadas dae su Guvernu pro firmare su covid-19 e chi non si torrit prus a tancare atividades.
In su mentris su covid-19 est torrende a cùrrere in manera fisiològica. A pustis de is 16 casos de cida passada de Carbònia si-nde sinnialant àteros in Teulada (1), S.A. Arresi (2), Domunosa (3), Gonnesa (3) e Portescusi (7). Siguramente sa situatzione est mellus cunfronta a s’ierru passadu, sa campagna de vacinatzione est faende brofetu ma su perìgulu, massimamente pro is chi non sunt ancora vacinados, no est passadu ancora. Duncas tocat a sighire a donare atentu mannu a istransire is avollotos e a rispetare is normas de igene. Abarrade sanos!
Roberto Pinna.


text:
Amèrica
S'Amèrica est unu continente, chi est s'unione de s'Amèrica setentrionale e de s'Amèrica meridionale.
Tèrmine[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Pro nàrrere "Amèrica" a bortas narant "Mundu Nou" o "Continente Nou", fache a su "Mundu Betzu" o "Continente Betzu" comente narant s'Europa, logu de aunde is iscoberidores nde lompiant. Medas bortas si narat "Amèrica" pro nàrrere siat s'Amèrica setentrionale siat s'Amèrica meridionale, ma medas bortas puru si narat "Amèrica" (in totus is limbas, s'inglesu puru) pro inditare is Istados Unidos de Amèrica isceti.
Etimologia[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Segundu sa teoria chi s'est ispartzinada in is sèculos, su nòmine de s'Amèrica diat bènnere de s'esploradori de Firenze Amerigo vespucci: ponende in fatu a custa teoria, unu cartògrafu tedescu, Martin Waldseemüller, aiat postu in conca s'idea de mutire su mundu nou de aici, impreende su gènere feminile (Amèrica) de su nòmine suo latinizadu (Americus Vespucius), pro inditare su continente nou in una mapa de su mundu dissinniada in su 1507, chi s'agatat in sa Cosmographiae Introductio. Esistit però peri un'àtera versione, chi ponet su scèberu de su nòmine in unu tempus in antis chi Vespucci arribbaret a su continente nou. Giovanni Caboto, si comente aiat cumprèndidu ca Cristoforo Colombo no fiat lòmpidu a s'Oriente Estremu, a pustis de essi propostu pro nudda a Ferdinando II e Isabella de Castiglia de ddi donare unu biàgiu esplorativu bie una rota prus setentrionale, s'est trasferidu in su 1496 in Inghilterra, pro cumbìnchere su rei Enricu VII a sustènnere su progetu suo. Su rei, ca aiat giai pèrdidu s'ocasione de tènnere Cristoforo Colombo a servìtziu pro issu, aiat cojuadu a cuntzèdere autorizatzione a Giovanni Caboto e aiat achistadu su suo progetu de biàgiu cun literas patentes de su 5 de martzu de su 1496. In su portu de Bristol Si nche fiat ordingiada un'ispeditzione de chimbe naves, armadas cun su dinare de Caboto, ma cun su finantziamentu prus che àteru a carrigu de su ricu mercante gallesu Richard aimeryk, peri chi, pro regiones ancora de cumprèndere, su 2 de mau de su 1497 dd'est sarpàda una e bia , su Matthew, navíu de cinquanta tonnelladas cun ddunu equipaggiu de dexottu ominis: su 24 de lampadas de su 1497 est aprodadu in s'ìsula de Cabudu bretoni e at tocadu sa Nova Scotia, apubende s'ìsula de Terranoa (ìsula), e, creende de àere tocadu s'estremidade Nord Orientale de s'Asia, in dd'at pigadu possessu pro nòmine de Enricu VII. Caboto, disignende sa mapa costas nordamericanas, casi seguramente pro sa primu borta aiat donadu a cussas terras su nòmine de Amèrica, in onore de su Richard Ameryk ca fiat su printzipale finantziadore de su biàgiu suo, avènnidu duos annos primu de sa ispeditzione de Amerigo Vespucci. resurtat ca s'annuàriu de Bristol de su 1497 apat registradu: ... sa die de Santu Giuanni, sa terra de Amèrica beniat iscoberta de is mercantes de Bristowe, a pitzus de una nave nomenada Mathew , comente testificadu de àteros documentos de cussu tempus pervennìddos fintzas a oe[2].
Istòria[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Insediamentos[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Is primos abitantes sunt migrados in America de s'Asia. Sunt connotos insediamentos in Alaska e in Yukon de a su mancu 20,000 annos a como, ca faghent pensare a edades ca arribbant fintzas a 40,000 annos a como[3][4][5]. In prus a custu is ispetzifidades de sa migratzione Paleo-Indiana in diretzione de s'Amèrica inclùdidas is rotas ca sunt istadas pigadas sunt galu ogetu de chircas iscientìficas[6]. Su poplamentu de is Amèricas est capitadu durante su tardu màssimu glaciale de 16,000 fintzas a 13,000 annos a como[5][7].
Sa teoria traditzionale est ca is primos migrantes si sunt mòvidos in sa terra de Beringia ponte intra de sa Siberia orintale e e s'odierna Alaska de 40,000 a 17,000 annos a como[8], cando is livellos de su mare fiant meda prus bascios durante sa Glaciatzione Quarternaria[6][9]. Custos grupos paret chi apant sighidu masones de megafauna immoe estintalongo corridojos de astra ca istaiant intra de is calotas polares de "Laurentide" e de "Cordillerana"[10].
Un'àtera via ca est istada pròponida est ca, a pee o impreende barcas primitivas, issos sunt calados longu sa costa de su Patzìficufintzas in Sud Amèrica[11]. Is provas de custu camminu sunt istadas coberats de s'artziamentu d e su mare de chentinas de metros ca est sighidu a s'urtima era glaciale[12]. Totu e duos is tragitos podent èssere istados pigados mancari is provas geneticas inditant un'ùnica populartzione fondante[13]. Sa diversidade de microsatellite e sa distributzione de is indìgenos de s'Amèrica de su Sud inditant ca certas populatzione sunt istadas isuladas fntza s a s'arribbu de is primos colones europeos[14].
Una secunda Migratzione est acuntessida a [15]pustis su poplamentu initziale de s'Amèrica[16]; is faeddadores Na Dene si agatant pruschetotu in grupos Nord Amèricanos a diferentes tassos de genetica cun sa prus grandu agatada intra de is Athabaskans a su 42% derivada de custa secunda ondada[17].Is linguistas e is bilogos aunt arribbados a conclusione sìmiles basadas a pitzus de sa distributzione de is grupos de limbas amerindia e su grupu sanguignu ABO[16][18][19][20]. A pustis is pòpulos de s'àrticu cun traditziones de utènsiles ca si sunt isvilupadas in sa penìsula de s'Alaska, in sa Baia de Bristol e de is prajas orientales de su Stretu de Bering in su 2500 a.C. (4500 annos a como) si sunt mòvidos in Nord-Amèrica[21]. Sa traditzione de is utènsiles piticos de s'Articu, una cultura Paleo-Eschimesa s'esnt pratzida in duas, sa Pre-Dorset, e is traditziones indipendentes de sa Groenlandia[22]. Is discendentes de su grupu culturale Pre-Dorset, sa cultura Dorset est istada ispainada de in sa costa de su mare de Bering da is antepassados de is Inuit modernos, su pòpulu Thule de 1000 apustis de Cristu.[22]. In su matessi tempus is Inuit sunt migrados in Groenlandia, is insediamento Vichingos ant cumintzadu a rribbare in Groenalndia in su 982 e in Vinland pagu a pustis, istebilende unu insediamentu a L'Anse aux Meadows, a su costadu de sa punta Nord de Newfoundland[23]. Is Vichingos ant abandonadu casi luego Vinland, e sunt isparidos de sa Groenlàndia in su 1500[24].
S'evu pre-Colombianu[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
S'evu pre-Colombianu pigat in consideru totu is sudivisiones in s'istòria e in sa pre-istòria de is Amèricas prima de s'aparentzia de significativas presentzias europeas in su continente nordamericanu, cumprendede de is primos insediamentos de su paleoliticu superiore fintzas a sa colonizatzione europea durante su primu pèriodu modernu. Su tèrmine pre-colombianu est impreadu specialmente in su contestu de is grandu civilizatziones indigenas de s'Amèrica comemte cussas de su mesuamè (sa Olmec, sa Toltec, sa Teotihuacano, sa Zapotec, sa Mixtec, sa Aztec, e sa Maya) e de is Andes (Inca, Moche, Muisca, Cañaris).
Meda civilizatziones pre-colombianas ant istabilidu carateristicas ca includent insediamentos permanentes o urbanos, agricoltura, architetura tzivile e gerarchias sotziales cumplessas. Calincuna de custas civilizatziones si fiant estintas meda tempus prima de is primos insediamentos europeos (urtimos annos de su Sèculu XV e primos annos de su Sèculu XVI) e sunt connotas atressu contos istòricos de su tempus. Calincuna comente is Maya tenint testimonias iscritas issoro. Comuncas meda europeos de su tempus bidiant custos testis che Paganos, e meda de custos sunt istados destruidos de is fideles de su Cristianèsimu. Isceti calincunu documnetu s'est sardbadu, lassende calincuna testimonia de custas anticas culturas[25].
Iscoberta de s'Amèrica[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Is Amèricas fiant ufitzialmente iscobertas de su "Betzu Mundu" su 12 de su mese de Ledàmine de su 1492, cun su biàgiu de Cristoforo Colombo, unu navigadore imbiadu de sa reina de s'Ispagna, e de su XV sèculu sunt istadas logu de medas esploratziones e sighentes colonizatziones. Si creet epuru ca is primos europeos a lòmpere in su Mundu Nou fiant unos cantos de Vichingos, ca diant èssere isbarcados in s'ìsula de Terranoa (ìsula) e forsis in is costas de su Canada bie su 1100.Ispecificatamente su primu abitante de s'Europa a bìdere is Amèricas ca s'ischit fiat s'esponente de is Vichingos Bjarni Herjólfsson (nàschidu in Islanda ma de orìgines Norvegesas) ca in su 986 aiat bitu is costas de Terranoa (ìsula) e de su Labrador (penìsula).
Geografia[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Geografia fìsica[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
S'Amèrica capet totu in s'Emisfèriu Otzidentale e s'estendet pro casi totu sa Latitudine de custu emisferu. Est difatis barigada de s'Ecuadore, de su Tropicu de su cancru e de su Tropicu de su capricornu. S'estendet a nord fintzas a si fàghere barigare peri de su tzìrculu polare àrticu, mentres a sud no lompet a su Tzìrculu polare antàrticu.
S'Amèrica istremenat isceti cun mares e Otzeanos: a nord de su Otzèanu Àrticu, a ovest e Sud-ovest de s'Otzèanu Patzìficu, a est e Sud-est de s'Otzèanu Atlànticu, a sud de s'Otzèanu Patzìficu e de s'Otzèanu Atlànticu. A sud, su meridianu ca transit pro su Cabudu Horn (su puntu prus meridionale de s'Amèrica), cumpartit difatis (conventzionalmente) s'Otzèanu Patzìficu de s'Otzèanu Atlànticu.
In totu s'Amèrica tenet una superfìtzie de 42.549.000 Km², unu pagu de mancu de sa de s'Asia de cale est iscrobada de s'Istrìntu de Bering.
Geomorfologia[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
S'Amèrica est cumposta de duas mannas terras essidas a pilu mutidos "Amèrica de su Norte" e "Amèrica de su Sud" pro comente sunt postas. Regionende de su trèmine intra de is duas Amèricas, is geògrafos sunt casi totus de acordiu a cunsiderare s'Amèrica Tzentrale parte de s'Amèrica de su Nord. In particulare prus che àteru si cunsìderat s'istmu de Darién comente tremini. Cun prus pretzisione su Spartiàcuas de is Frùmenes Atrato (frùmene de sa Colòmbia) e Tuiria (frùmene de sa repubblica de Panamá). Prus pagu bortas, comente tremine intra de is Amèricas, si cunsìderat su Canale de Pànama (postu prus a Nord-ovest).
S'Amèrica de su Nord capet in totu in s'Emisfèriu norte mentris s'Amèrica de su Sud capit casi totu in s'Emisfèriu sud. Cunsiderende s'Amèrica Tzentrale parte de s'Amèrica de su Nord, in particulare, de s'Amèrica de su Sud no sunt inclùdidos in s'emisferu australe: su Venezuela, sa Guyana, su Suriname, sa Gujana Frantzesa, una parte manna de sa Colòmbia e una parte pitica de s'Ecuador e de su Brasile.
Semper cunsiderende s'Amèrica Tzentrale parte de s'Amèrica de su Nord, s'Amèrica de su Sud tenet una superfìtzie de de 17840000 Km² mentres s'Amèrica de su Nord tenet una superfìtzie de 24.709.000 km² (tando s'Amèrica de su Nord est prus manna de s'Amèrica de su Sud de prus o mancu su 38,5%).
Unu o duos continentes?[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Is Geogràfos no sunt de acòrdiu pro cunsiderare s'Amèrica de su Norte e s'Amèrica de su Sud duos Continenti (Geografia) cumpartidos (su continente nordamericanu e su continente sudamericanu). Is geògrafos ca no sunt de acòrdiu cun custu, dda cunsìderant un'ùnicu continente e cunsìderant s'Amèrica de su Nord e s'Amèrica de su Sud duos Subcontinentes (su subcontinente nordamèricanu e su subcontinente sudamericanu). Segundu is geògrafos ca dda sustenent, custa positzione iscientìfica est donada de sa continuidade territoriale ca esistit intra de s'Amèrica de su Nord e s'Amèrica de su Sud.
Macroregiones[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Is printzipales macroregiones de s'Amèrica sunt (pro positzione geogràfica) s'Amèrica de su Norte, s'Amèrica Tzentrale (Caràibes) e s'Amèrica de su Sud. Custas tres macroregiones, cunsideradas paris, rapresentant s'intreu territòriu de s'Amèrica. Peri s'Amèrica Latina est una de is printzipales macroregiones de s'Amèrica. Custa però si contraddistinghit pro èssere istada meda influentzada de Natzione latinas comente Frantza, Portugallu e Ispagna. In s'Amèrica Latina pigat parte casi totu s'Amèrica de su Sud, casi totu s'Amèrica Tzentrale e su Mèssicu.
Biogeografia[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Su Amèrica de su Norte e s'Amèrica de su Sud ant cumintzadu a s'isvilupare una populatzione cumpartzida de flora e fauna carchi cosa comente 2.5 milione de annos a como, cando su movimentu de is continentes at portadu is duas amèricas a si nche tocare atressu s'Istmu de Pànama. A s'inghitzu is migratziones de fauna e flora intra is duos continentes fiat uguale in ambaduos in sensos (Nord/Sud e Sud/Nord). Custu cambiu est connotu comente "s'Interscambiu Mannu Amèricandu" (The Great American Interschange). S'Interscambiu est diventadu assìmetricu a pustis unu milione de annos cun su scambiu de specias de s'Amèrica de su sud a su Nord meda prus limitadu de s'imbesse[26].
Is primos èsseres viventes[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Is Parassitologos de Rio de Janeiro sunt chirchende de donare s'agiudu issoro a s'iscoberta de is bias de migratziones preistòricas, craru sighias peri de is èsseres umanos. Pro esèmpiu sunt istados agatados parassitas intestinales de is èsseres umanos de chini su tziclu vitale no si diat èssere pòdidu arreguare passende in is fritas regiones àrticas; tando is ispetzialistas ant ipotizadu ca a su mancu 7000 annos calicunu pòpulu diat àere pòdidu sceberadu un'àteru caminu pro si trasferire in su continente americanu. Tando in prus a cudda àrtica si podent agiunghere comente possìbiles logos de passàgiu sa sub-àrtica e sa transoceanica (polinesiana)[27].
Populatzione[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Populatzione orìginària[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Is primos bividores de is Amèricas sunt istados casi totus ispèrdidos de is colonizadores europeos. Intra de is prus numenados nche fiant is ca ddi naraiant "populatziones precolombianas" (is prus nomenadas "Inca", "Maya" e "Atzecos"), tzerriados de is europeos "indios" e is "Indianos de amèrica" ca biviant in is ca oe sunt is Istados Unidos de Amèrica e in su Canada, e ca sunt istados ispèrdidos e inserrados in is tancas de is pionieris europeos.
Populatzione oe[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Sa populatzione americana est cumposta de 806.609.000 bividores e una densidade media de 19,1 ab/km², discendentes de tres grandu grupos ètnicos, e fintzas s'amesturu intra de issos e totu: Amerindios e Esquimalis (ca formant is abitantes autoctonos de s'Amèrica); europeos (de orìgini Ispagnola, Portughesa, britànnica, frantzesa, italiana, tedesca, Olandesa, Danesa e islava, custos in totu faghent prus o mancu 572,9 moliones de persones, est a nàrrere unu 63,5% de sa populatzione americana) e Africanos subsaharianos discendentes de iscraos. Ddoe sunt peri discendentes de àteros immigrantes, prus retzentes, a pitzus de totu Asiaticos, tantu de su Mèdiu tantu de s'Estremu Oriente. Mentres in mesura prus manna o prus pitica totus is Paisos de su continente tenent ascendentzia europea, custa est predominante in Paisos comente Argentina, Brasile, Canada, Costa Rica, Istados Unidos de Amèrica, Cile e Uruguay. In calincunu de custos Paisos, de chine is abitantes fenotípicamente tenent tratos europeos predominantes]], s'est bitu cun provas genèticas ca tenent pertzentuales piticas de sàmbene amerindiu e africanu[28][29][30]. Is problemas de sa ratza in Amèrica sunt calande in su cursu de s'istòria, specialmenti in forma legale, e ca sa sclavitudine est istada totu abolida in totus is Paisos. Epuru, esistent recusas po is minorìas de origine Amerindia, Africanos o Asiaticos in diversos Paisos de populatziones predominantemente biancas.
Is Paisos auba sa pertzentuale de Amerindios est sa parte prus manna de sa populatzione sunt Guatemala, Bolìvia, Messicu e Perù. Sa cumponente indígena est meda significativa peri in Ecuador, El Salvador, Nicaragua, Honduras, Panama, Colombia, Venezuela e Paraguay.
Caraterìsticas de sa populatzione[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Sa populatzione in Amèrica vàriat segundu is cunditziones de sa vida. Sa parte prus manna de is abitantes de s'Amèrica Latina sunt giòvanos intra de is 15 e is 24 annos de edade, e sa Isperantza de vida vàriat intra de is 60 e is 80 annos de edade. In prus, prus de sa metade de sa populatzione in grandu parte de is Paisos est rurale. Argentina, Cuba, Cile e Uruguay sunt is Paisos de s'Amèrica Latina cun un'istrutura demogràfica relativamente imbetzada, difatis sa populatzione de 60 annos o prus est uguale o superiore a su 13%. In Paisos comente Guatemala, Haiti, El Salvador, Honduras, Nicaràgua, Panamá, Paraguay e Repùblica Dominicana, esistet una populatzione giòvana prus mannas, sunt de prus is giòvanos intra de is 15 e is 25 annos de edade, imbetzes de sa Bolivia ca est unu Paisu ca est imbetzende, ma peri cun una populatzione giòvana. Pro ùrtimu, in Brasile, Colombia, Ecuador, Costa Rica, Mèssicu, Perù, Puerto Rico e Venezuela, peri sa parte manna de is abitantes issoro sunt giovunos, peri n is urtimos annos in Brasile, Colòmbia, Costa Rica, Mèssicu e Puerto Rico ddu at unu progressivu imbetzamentu de sa populatzione relatzionadu a sa diminutzione de sa fecundidade.Su propriu in Guadalupe, Gujana Frantzesa e Martinica (Frantza) e in Paisos no latinos comente Bahamas, Belize, Guyana, Jamaica, Suriname, is Antillas piticas, Trinidad e Tobago, includende is dipendèntzias Europeas comente is Antillas olandesas, Aruba, etc.. In is Istados Unidos de Amèrica e Canada sa parte manna de is suos abitantes est adulta, binchende sa populatzione giòvana, assimbillande-sì a su protzessu ca ddu est in Europa.
Tzitades prus mannas[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Custa est sa lista de is 50 Tzitades Americanas pro populatzione ca abitant intra de is lìmites de sa tzitade aici comente fiat in su 2015, s'annu prus reghente pro su cale resurtat su tzensu de sa populatzione, istìmas o proietzione s a breve tèrmine s'agatant pro sa majoria de is tzitades. Custas tzifras no refletint sa populatzione de s'agglomeradu urbanu o de s'Area metropolitana a ca tipicamente no cointzident cun is làcans amministrativas de sa tzitade.
Custas tzifras si riferint a sa populatzione de su mesu 2015 cun duas etzetziones:
- Is tzitades Messicanas ica is tzifras issoro derivant de su Intercensal Survey conducted de su 2015 fatu de INEGI cun riferimentu a su 15 de Martzu de su 2015[31];
- Calgary, ca su tzensu munitzipale de su 2015 riferit a sa data de su primu de abrile[32].
Geografia polìtica[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Ci sunt 35 istados soberanos in is Amèricas, aici comente unu territòriu autònomu de sa Danimarca, tres departimentos de oltremare frantzèsos, tres colletividades de oltremare frantzesas, e unu terrìtoriu inabitadu de sa Frantza, oto territòrios de oltremare de su Regnu Unidu, tres paisos ca apartenint a s'Olanda, trees territòrios comunes de s'Olanda e, duos territòrios non ufitziales de is Istados Unidos e unu territòriu inabitadu de is Istados Unidos[49].
Limbas[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Su nùmeru in totu de is limbas de s'Amèrica superat de meda 500, intra de limbas e dialetos. Is printzipales limbas sunt currispondentes a is ca sunt istadas postas de is colonizadores europeos, sighidas de is limbas de is printzipales culturas amerindias.
- Sa Limba ispagnola est allegada de prus de 377 moliones de persones, printzipalmente in Mèssicu, Amèrica Tzentrale e Amèrica de su Sud. Esistent peri importantes comunidades ispanofonas in is Istados Unidos de Amèrica, Brasile e calicuna ìsula de is Caràibes.
- Sa Limba inglesa est allegada de unu 325 miliones de persones. Est sa limba prus allegada in is Istados Unidos de Amèrica e est ufitziale in Canada, Belize, Guyana, is Isulas Malvinas o Falkland e calincunu territòriu de is Antillas. In Porto Rico est presente comente segunda limba ufitziale.
- Sa Limba frantzesa est allegada in vàrias ìsulas de is Caraibis (comente Haiti, Guadalupa e Martinica, intra de àteras) e est ufitziale in Canada (comente peri in sa provìntzia de su Québec) e in sa Gujana Frantzesa.
- Sa Limba portughesa est sa limba ufitziale de su Brasile, cun unu totale de prus de 185 miliones de faeddadores.
- Su Quechua est sa limba nativa prus allegada, cun prus de 12 miliones de persones. Est ufitziale in Bolìvia e in su Perù, in is zonas auba custa limba predominat[62]. Su propriu ddu allegat una considerabile minoria in Ecuador, su sud de sa Colòmbia, totu su nord de s'Argentina e su nord de su Cile[63][64].
- Paris a su Quechua, su Aimara est peri ufitziale in Bolivia, mentres in su Perú auba prevalet e bia[65]. Aici e totu, s'Aimara est sa primu limba de unu 18% de sa populatzione de sa Bolivia, e est sa limba printzipale Amerindio de sud peruvianu e su nord tzilenu. Nche sunt peri faeddantes de custa limba in su nord de s'Argentina[63][66].
- Su Guaraní est allegadu de prus de 6 miliones de persones, printzipalmente in su Paraguay, auba est limba ufitziale.
- Diversas limbas nativas sunt allegadas in sa zona de su tzentruamerica, comente su náhuatl (allegadu de 1,5 miliones de persones in Mèssicu), su Quiché (allegadu de 1,4 miliones de persones in Guatemala e Mèssicu), is limbas Mayenses (totus paris allegadas de 5 miliones de persones in Mèssicu e Centruamèrica), su Zapotecu (allegadu in Oaxaca de unu 800 milla persones, a pitzus de totu s'Istmo de Tehuantepec, inclùdidu medas de cussas de orìgine europea e àraba) e su mixteco (allegadu in Oaxaca e in su Guerrero de prus de 500 milla persones), intra de àteras.
- Su Olandesu est allegadu in is ìsulas de Aruba, Bonaire, Curazao, Sint Maarten, San Eustaquio e Saba, aici comente in sa Repùblica de Suriname.
- In su territòriu de sa Groenlàndia est ufitziale su Groenlandesu.
Calincuna àtera limba tenet una importàntzia demogràfica chentza chi siat ufitziale, intra de cussas:
- Su Mapudungunu est sa limba nativa allegada de prus o mancu 440 milla mapuches in su Cile e s'Argentina.
- Su Wayúu o Guajiru est una limba indìgena allegada de prus de 400 milla persones in sa Colòmbia e su Venezuela.
- Su Papiamentu est una limba criolla allegada in is isulas de Aruba, Bonaire e Curazao.
- Diversas limbas, comente sa Limba tedesca e sa Limba italiana, sunt peri allegadas de is immigrantes ca fiant lòmpidos in s'Amèrica a s'acabu de su sèculu XIX e in su Sèculu XX. Su tedescu est allegadu prus che àteru in sa Regione Sud de su Brasile, sud de su Cile e in calincuna regione de Argentina, Perù, Paraguay, Mèssicu e Venezuela, intra de àteras. Su basciu tedescu est allegadu in su Paraguay, Mèssicu, Istados Unidos de Amèrica, Canada, Belize e Bolìvia. S'italianu est allegadu in Istados Unidos de Amèrica, Canada, Argentina, Brasile, Perù, Cile, Uruguay, Venezuela e Mèssicu.
- Su Portughesu est allegadu in Venezuela de sa manna colonia portughesa distribuida in totu su Paisu (su Venetzuela ponit paris sa tertza colonia portughesa prus manna de su mundu). Su propriu est allegadu in is fronteras de is paisus ca stremenant cun su Brasile. S'amesturu de is limbas ispagnolas e portughesas donant logu a sa bariedade mutida Portuñol.
- Su Giaponesu est allegadu, in gradu prus mannu, in is Istados Unidos de Amèrica, in su Brasile e in su Perù, ca sunt is paisos auba bivet sa prus cantidade de immigrantes giaponesos, peri chi su propriu dd'allegant in is paisos cun piticas colònias giaponesas.
- Su limba tzinesa est allegada, printzipalmente, in su Perù, Istados Unidos de Amèrica e Canada (ca sunt is paisos cun prus cantidade de immigrantes) e, unu pagu de mancu, in àteros paisos de su continente.
- Su croatu est allegadu in Cile de sa manna comunidade de immigrantes ca bivent in is regiones de Antofagasta e Magallanes.
- Sa limba ausiliària Esperanto est allegada de unu 300 milla persones in paisos de totu su continente, cun contzentratziones notàbiles in Brasile, Argentina, Cile, Costa Rica, Mèssicu, Uruguay, Paraguay, Venezuela, Colòmbia, Istados Unidos de Amèrica, Canada e Cuba.
Dinare[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Anguilla, Antigua e Barbuda, Dominica, Granada, Montserrat, Saint Kitts e Nevis, Saint Vincent e Grenadine, Santa Lucía: Dollaru de is Caraibis orientalis, (EC$; XCD)
Antillas Olandesas- Fiorinu antillanu olandesu
Argentina - Peso de s'Argentina, ($; ARS)
Aruba - Fiorinu de Aruba, (AWG)
Bahamas-Dollaru de is Bahamas (B$; BSD)
Barbados-Dollaru de is Barbados (Bds$; BBD)
Belize - Dollaru de su belize (Bz$; BZD)
Bermudas - Dollaru de is bermudas (BD$, BM$; BMD)
Bolìvia - Bolivianu (Bs.; BOB)
Brasile - Real de su Brasili (R$; BRL)
Canada - Dollaru canadesu (C$; CAD)
Cile- Peso cilenu ($; CLP)
Colòmbia- Peso colombianu ($, COL$; COP)
Costa Rica- Colón costaricanu(₡; CRC)
Cuba-Peso cubanu (CUP),Peso cubanu convertibili(CUC)
Repùblica Dominicana-Peso oru dominicanu($, RD$; DOP)
Ecuador,El Salvador,Istados Unidos de Amèrica,Turks e Caicos,Isulas Vírginis Britannicas,Ìsulas Vìrgines Americanas,Puerto Rico-Dollaru stadunidensi($; USD)
Groenlàndia-Corona danesa(DKK)
Guadalupa,Gujana Frantzesa,Martinica,Saint-Barthélemy (Antillas),San Martín:Èuru(€; EUR)
Guyana-Dollaru guyanesu(GYD)
Haiti-Gourde haitianu(HTG)
Isulas Cayman-Dollaru de is Isulas Cayman
Geòrgia de su Sud e Ìsulas Sandwich meridionales,Ìsulas Falkland-Libra malvinensa(£, FL£; FKP)
Giamàica-Dollaru jamaicanu($, J$, JA$; JMD)
Mèssicu-Peso messicanu($; MXN)
Nicaràgua-Córdoba nicaraguensa (C$; NIO)
Panamá-Balboa panamensu(oficial) (PAB); Dollaru de is Istados Unidos de Amèrica(cursu legali) ($; USD)
Paraguay-Guaraní paraguayo(PYG)
Suriname-Dollaru surinamesu(SRD)
Trinidad e Tobago-Dollaru trinitensu($, TT$; TTD)
Uruguay-Peso uruguaianu($; UYU)
Venezuela-Bolívar(Bs., Bs.F; VEF)
Riferimentos[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
- ↑ (EN) worldatlas.com
- ↑ 2.00 2.01 2.02 2.03 2.04 2.05 2.06 2.07 2.08 2.09 2.10 2.11 2.12 2.13 (IT)>> La domanda del giorno « ScienzaOggi, in scienzamoderna.wordpress.com. URL consultadu su 31 santugaine 2013 (archiviadu dae s'url originale su 24 trìulas 2012).
- ↑ ^ "Introduction". Government of Canada. Parks Canada. 2009. Archived from the original on April 24, 2011. Retrieved January 9, 2010. Canada's oldest known home is a cave in Yukon occupied not 12,000 years ago like the U.S. sites, but at least 20,000 years ago, in pc.gc.ca. URL consultadu su June 3, 2020 (archiviadu dae s'url originale su April 24, 2011 ).
- ↑ "Pleistocene Archaeology of the Old Crow Flats". Vuntut National Park of Canada. 2008. Archived from the original on October 22, 2008. Retrieved January 10, 2010. However, despite the lack of this conclusive and widespread evidence, there are suggestions of human occupation in the northern Yukon about 24,000 years ago, and hints of the presence of humans in the Old Crow Basin as far back as about 40,000 years ago., in yukon.taiga.net. URL consultadu su June 3, 2020 (archiviadu dae s'url originale su October 22, 2008 ).
- ↑ 5.0 5.1 ^ Jump up to: a b "Journey of mankind". Brad Shaw Foundation. Retrieved November 17, 2009., in bradshawfoundation.com.
- ↑ 6.0 6.1 ^ Jump up to: a b "Atlas of the Human Journey-The Genographic Project". National Geographic Society. 1996–2008. Archived from the original on May 1, 2011. Retrieved October 6, 2009., in genographic.nationalgeographic.com. URL consultadu su June 3, 2020 (archiviadu dae s'url originale su May 1, 2011 ).
- ↑ ^ Bonatto, SL; Salzano, FM (1997). "A single and early migration for the peopling of the Americas supported by mitochondrial DNA sequence data". Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America. National Academy of Sciences. 94 (5): 1866–71. Bibcode:1997PNAS...94.1866B. doi:10.1073/pnas.94.5.1866. PMC 20009. PMID 9050871., in ncbi.nlm.nih.gov.
- ↑ ^ Wells, Spencer; Read, Mark (2002). The Journey of Man – A Genetic Odyssey (Digitised online by Google books). Random House. pp. 138–140. ISBN 0-8129-7146-9. Retrieved November 21, 2009., in books.google.com.
- ↑ ^ Fitzhugh, Drs. William; Goddard, Ives; Ousley, Steve; Owsley, Doug; Stanford, Dennis. "Paleoamerican". Smithsonian Institution Anthropology Outreach Office. Archived from the original on January 5, 2009. Retrieved January 15, 2009., in si.edu. URL consultadu su June 3, 2020 (archiviadu dae s'url originale su January 5, 2009 ).
- ↑ ^ "The peopling of the Americas: Genetic ancestry influences health". Scientific American. Retrieved November 17, 2009., in physorg.com.
- ↑ ^ Fladmark, K. R. (January 1979). "Alternate Migration Corridors for Early Man in North America". American Antiquity. 44 (1): 55–69. doi:10.2307/279189. JSTOR 279189..
- ↑ ^ "68 Responses to "Sea will rise 'to levels of last Ice Age'"". Center for Climate Systems Research, Columbia University. Archived from the original on October 27, 2009. Retrieved November 17, 2009., in realclimate.org.
- ↑ Ledford, Heidi (January 8, 2009). "Earliest Americans took two paths". Nature. doi:10.1038/news.2009.7., in nature.com.
- ↑ ^ "Summary of knowledge on the subclades of Haplogroup Q". Genebase Systems. 2009. Archived from the original on May 10, 2011. Retrieved November 22, 2009., in 64.40.115.138. URL consultadu su June 3, 2020 (archiviadu dae s'url originale su May 10, 2011 ).
- ↑ 15.0 15.1 "Población estimada al 1 de julio de cada año calendario por sexo, según comuna. Ciudad Autónoma de Buenos Aires. Años 2010-2025". INDEC. Archived from the original on 2015-06-12. Retrieved 2016-04-23 (XLS), in indec.mecon.ar. URL consultadu su 3 làmpadas 2020 (archiviadu dae s'url originale su 12 làmpadas 2015).
- ↑ 16.0 16.1 Meltzer, David J. (May 27, 2009). First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America. University of California Press. p. 146. ISBN 978-0-520-25052-9., in books.google.com.
- ↑ [Meltzer, David J. (May 27, 2009). First Peoples in a New World: Colonizing Ice Age America. University of California Press. p. 146. ISBN 978-0-520-25052-9. Reich, David; et al. (August 16, 2012). "Reconstructing Native American population history". Nature. 488 (7411): 370–374. Bibcode:2012Natur.488..370R. doi:10.1038/nature11258. PMC 3615710. PMID 22801491.] .
- ↑ ^ Lyovi, Anatole (1997). An introduction to the languages of the world. Oxford University Press. p. 309. ISBN 0-19-508115-3. Retrieved March 25, 2010., in books.google.com.
- ↑ ^ Mithun, Marianne (1990). "Studies of North American Indian Languages". Annual Review of Anthropology. 19 (1): 309–330. doi:10.1146/annurev.an.19.100190.001521., in semanticscholar.org.
- ↑ Vajda, Edward (2010). "A Siberian link with Na-Dene languages". 5. Anthropological Papers of the University of Alaska. [dead link], in scholar.googleusercontent.com.[ligàmene interrùmpidu]
- ↑ ^ Fagan, Brian M. (2005). Ancient North America: The Archaeology of a Continent (4 ed.). New York: Thames & Hudson Inc. pp. 390, p396. ISBN 0-500-28148-3..
- ↑ 22.0 22.1 b T. Kue Young; Peter Bjerregaard (June 28, 2008). Health Transitions in Arctic Populations. University of Toronto Press. p. 121. ISBN 978-0-8020-9401-8., in books.google.com.
- ↑ ^ "Vinland". Canadian Museum of Civilization. Archived from the original on November 10, 2010., in civilization.ca. URL consultadu su June 3, 2020 (archiviadu dae s'url originale su November 10, 2010 ).
- ↑ [^ "Vinland". Canadian Museum of Civilization. Archived from the original on November 10, 2010. ^ "The Norse settlers in Greenland – A short history". Greenland Guide – The Official Travel Index. Archived from the original on August 4, 2017. Retrieved December 4, 2007.] .
- ↑ Mann, Charles C. (2005). 1491: New Revelations of the Americas Before Columbus. New York: Knopf. ISBN 978-1-4000-4006-3. OCLC 56632601., in en.wikipedia.org.
- ↑ Webb, S. David (1991). "Ecogeography and the Great American Interchange". Paleobiology. Paleontological Society. 17 (3): 266–280. doi:10.1017/S0094837300010605. JSTOR 2400869..
- ↑ Webb, S. David (1991). "Ecogeography and the Great American Interchange". Paleobiology. Paleontological Society. 17 (3): 266–280. doi:10.1017/S0094837300010605. JSTOR 2400869., in doi.org.
- ↑ SOCIAL IDENTITY Marta Fierro Social Psychologist. (DOC), in umng.edu.co. URL consultadu su 27 austu 2014 (archiviadu dae s'url originale su 25 freàrgiu 2009).
- ↑ ↑ massive immigration of European Argentina Uruguay Chile Brazil (PDF), in iidh.ed.cr. URL consultadu su 1º abrile 2012 (archiviadu dae s'url originale su 25 freàrgiu 2009).
- ↑ ↑ Latinoamerica. (PDF), in revistas.ucm.es. URL consultadu su 1º abrile 2012 (archiviadu dae s'url originale su 18 martzu 2009).
- ↑ "Encuesta Intercensal 2015: Presentación de resultados" (PDF). INEGI. p. 5. Retrieved 2016-11-08. (PDF), in inegi.org.mx.
- ↑ 32.0 32.1 a b c "2015 Municipal Affairs Population List" (PDF). Alberta Municipal Affairs. ISBN 978-1-4601-2630-1. Retrieved 2016-07-17 (PDF), in municipalaffairs.alberta.ca.
- ↑ ^ Jump up to: a b c d e f g h i j k l m n "ESTIMATIVAS DA POPULAÇÃO RESIDENTE NOS MUNICÍPIOS BRASILEIROS COM DATA DE REFERÊNCIA EM 1º DE JULHO DE 2015" (PDF). IBGE. 2016-02-11. Retrieved 2016-04-23. (PDF), in ftp.ibge.gov.br.
- ↑ 34.0 34.1 34.2 ^ Jump up to: a b c "Encuesta Intercensal 2015: Tabulados - descarga". INEGI. Archived from the original on 2016-11-13. Retrieved 2016-11-08., in www3.inegi.org.mx. URL consultadu su 3 làmpadas 2020 (archiviadu dae s'url originale su 13 santandria 2016).
- ↑ 35.0 35.1 35.2 Jump up to: a b c Brinkhoff, Thomas. "Mexico: Administrative Division". City Population. Retrieved 2016-11-08., in citypopulation.de.
- ↑ ^ "Cuadro Nº 11. Perú: Población total al 30 de junio, por grupos quinquenales de edad, según departamento y provincia, 2015". Perú: Estimaciones y Proyecciones de Población total y edades quinquenales, según Departamento, Provincia y Distrito, 2005-2015. INEI. November 2010. Retrieved 2016-04-23. (XLS), in proyectos.inei.gob.pe.
- ↑ 37.0 37.1 37.2 37.3 37.4 37.5 37.6 37.7 37.8 Jump up to: a b c d e f g h i "Annual Estimates of the Resident Population for Incorporated Places of 50,000 or More, Ranked by July 1, 2015 Population: April 1, 2010 to July 1, 2015". United States Census Bureau, Population Division. May 2016. Archived from the original on 2020-02-13. Retrieved 2016-05-19., in factfinder.census.gov. URL consultadu su June 3, 2020 (archiviadu dae s'url originale su February 13, 2020 ).
- ↑ 38.0 38.1 38.2 38.3 ^ Jump up to: a b c d "ESTIMACIONES DE POBLACIÓN 1985 - 2005 Y PROYECCIONES DE POBLACIÓN 2005 - 2020 TOTAL MUNICIPAL POR ÁREA". DANE. 2011-05-12. Retrieved 2016-04-23. (XLS), in dane.gov.co.
- ↑ "Comunas: Actualización Población 2002-2012 y Proyecciones 2013-2020". Instituto Nacional de Estadísticas. Retrieved 2016-04-23. (XLS), in ine.cl.
- ↑ 40.0 40.1 ^ Jump up to: a b "Proyección de la población al 30 de junio con base al censo 2011, según entidad federal y municipios, 2000-2050". Instituto Nacional de Estadística. Retrieved 2016-04-23. (XLS), in ine.gob.ve.
- ↑ 41.0 41.1 ^ "Table 3.5: Population and demographic factors of growth by census division, provinces and territories". Statistics Canada. 2016-02-10. Retrieved 2016-04-24., in statcan.gc.ca.
- ↑ 42.0 42.1 b "Proyección de la Población Ecuatoriana, por años calenario, según cantones 2010-2020". Instituto Nacional de Estadística y Censos. Retrieved 2016-04-23. (XLSX), in ecuadorencifras.gob.ec.
- ↑ ^ "3. Población Proyectada al 30 de junio, por edades simples y años simples. AMBOS SEXOS. Período 2015 - 2050" (PDF). Proyecciones de la Población de Cuba 2015 - 2050. Oficina Nacional de Estadísticas. Retrieved 2016-04-24. (PDF), in one.cu. URL consultadu su 3 làmpadas 2020 (archiviadu dae s'url originale su 29 abrile 2016).
- ↑ ^ "CUADRO Nº 3. BOLIVIA: PROYECCIONES DE POBLACIÓN, SEGÚN DEPARTAMENTO Y MUNICIPIO, 2012-2020". PROYECCIONES DE POBLACIÓN E INDICADORES DEMOGRÁFICOS, POR AÑOS CALENDARIO, 2012-2020. INE. 2014. Archived from the original on 2016-10-09. Retrieved 2016-04-25., in ine.gob.bo. URL consultadu su 3 làmpadas 2020 (archiviadu dae s'url originale su 21 santandria 2016).
- ↑ 45.0 45.1 45.2 45.3 45.4 b c d e "Mexico: Main cities". GeoHive. Archived from the original on 2016-10-28. Retrieved 2016-12-15., in geohive.com. URL consultadu su 3 làmpadas 2020 (archiviadu dae s'url originale su 28 santugaine 2016).
- ↑ ^ "Población estimada al 1 de julio de cada año calendario por sexo, según departamento. Provincia de Córdoba. Años 2010-2025". INDEC. Archived from the original on 2015-09-24. Retrieved 2016-04-23. (XLS), in indec.mecon.ar. URL consultadu su 3 làmpadas 2020 (archiviadu dae s'url originale su 24 cabudanni 2015).
- ↑ ^ "Poblaciones Estimadas y Proyectadas por Sexo y Edad según Departamentos: Período 1996-2025". Instituto Nacional de Estadística. Retrieved 2016-04-23., in ine.gub.uy.
- ↑ "El INE te cuenta: principales resultados del censo a nivel departamental y municipios". Instituto Nacional de Estadística Honduras. Retrieved 2016-04-05., in ine.gob.hn.
- ↑ Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings". United Nations Department of Economic and Social Affairs. September 20, 2011. Retrieved August 30, 2012., in unstats.un.org.
- ↑ ^ Unless otherwise noted, land area figures are taken from "Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density" (PDF). United Nations Statistics Division. 2008. Retrieved October 14, 2010. (PDF), in unstats.un.org.
- ↑ Kras, Sara Louise (2008). Antigua and Barbuda. Marshall Cavendish. p. 95. ISBN 978-0-7614-2570-0., in archive.org.
- ↑ Land area figures taken from "The World Factbook: 2010 edition". Government of the United States, Central Intelligence Agency. Retrieved October 14, 2010., in cia.gov. URL consultadu su June 3, 2020 (archiviadu dae s'url originale su January 7, 2019 ).
- ↑ c These population estimates are for 2010, and are taken from "The World Factbook: 2010 edition". Government of the United States, Central Intelligence Agency. Retrieved October 14, 2010., in cia.gov. URL consultadu su June 3, 2020 (archiviadu dae s'url originale su October 4, 2018 ).
- ↑ Levinson, David (1998). Ethnic Groups Worldwide: A Ready Reference Handbook. Greenwood Publishing Group. p. 347. ISBN 1-57356-019-7., in archive.org.
- ↑ c d Land area figures taken from "The World Factbook: 2010 edition". Government of the United States, Central Intelligence Agency. Retrieved October 14, 2010., in cia.gov. URL consultadu su June 3, 2020 (archiviadu dae s'url originale su January 7, 2019 ).
- ↑ ^ Jump up to: a b c These population estimates are for 2010, and are taken from "The World Factbook: 2010 edition". Government of the United States, Central Intelligence Agency. Retrieved October 14, 2010., in cia.gov. URL consultadu su June 3, 2020 (archiviadu dae s'url originale su October 4, 2018 ).
- ↑ Population estimates are taken from the Central Bureau of Statistics Netherlands Antilles. "Statistical information: Population". Government of the Netherlands Antilles. Archived from the original on July 6, 2011. Retrieved October 14, 2010., in cbs.an. URL consultadu su June 3, 2020 (archiviadu dae s'url originale su July 6, 2011 ).
- ↑ c d Land area figures taken from "The World Factbook: 2010 edition". Government of the United States, Central Intelligence Agency. Retrieved October 14, 2010., in cia.gov. URL consultadu su June 3, 2020 (archiviadu dae s'url originale su January 7, 2019 ).
- ↑ These population estimates are for 2010, and are taken from "The World Factbook: 2010 edition". Government of the United States, Central Intelligence Agency. Retrieved October 14, 2010., in cia.gov. URL consultadu su June 3, 2020 (archiviadu dae s'url originale su October 4, 2018 ).
- ↑ c d Land area figures taken from "The World Factbook: 2010 edition". Government of the United States, Central Intelligence Agency. Retrieved October 14, 2010., in cia.gov. URL consultadu su June 3, 2020 (archiviadu dae s'url originale su January 7, 2019 ).
- ↑ ^ Lewis, Paul (2009). "Languages of Suriname". Dallas, Texas: Ethnologue., in ethnologue.com.
- ↑ ↑ http://pdba.georgetown.edu/Constitutions/Peru/per93reforms05.html Sunt limbas ufitziales su castiglianu e, in is logos auba predominant, comente ddu sunt su Quechua, su Aimara e is àteras limbas originarias de su continente, segundu sa lege, in pdba.georgetown.edu.
- ↑ 63.0 63.1 .0 16.1 Chile profile, Ethnologue, retrieved October 10th, 2007, in ethnologue.com.
- ↑ ↑ SIL International, in sil.org. URL consultadu su 31 martzu 2012 (archiviadu dae s'url originale su 19 làmpadas 2008).
- ↑ In su Perú no ddu at una legislazione ca ponet in practica sa ufizialidade constituzionale de s'Aimara, ne est in nisciuna manera impreada in s'amministratzione de s'Istadu, cun una ecetzione: is programmas rurales de "Educación Bilingüe Intercultural (EBI).
- ↑ ↑ (Hardman 2000: p. 1).
- Errores de su mòdulu tzitatzione - datas chi non siddant
- Errores de su mòdulu tzitatzione - errores in su paràmetru URL
- Pàginas cun ligàmenes chi non funzionant
- Pages using ISBN magic links
- Pages using PMID magic links
- Limba Sarda Comuna
- Pàginas chi ligant a documentos chi no esistint
- Artìculos cun còdighe VIAF
- Artìculos cun còdighe GND
- Artìculos cun còdighe LCCN
- Artìculos cun còdighe NARA
- Artìculos cun còdighe NDL
- Artìculos cun còdighe NKC
- Artìculos non biogràficos cun còdighes de controllu de autoridade
- Geografia
- Continentes
- Amèrica


text:
Su Gazetinu, martis 25 de ghennàrgiu de su 2022
Emergèntzia Coronavirus e Lassapassare birde – Sa dura de su Lassapassare birde chi s’otenet cun sa vatzinatzione contras de sa Covid-19 ismènguat. Cumentzende dae martis chi benit, 1 de freàrgiu, sa tzertificatzione birde at a tènnere dura de ses meses. S’iscadèntzia, duncas, at a resurtare antitzipada de tres meses.
In custas dies, in provìntzia de Aristanis puru, a gente meda chi at acabbadu sa filera de vatzinos intra de su mese de làmpadas e su mese de austu de su 2021, ma no ant ancoras fatu sa de tres doses, sa chi ddi narant booster, ddis at arribadu unu SMS dae su Ministeru de sa Salude chi ddos informaiat de s’iscadèntzia de sa tzertificatzione.
Medas de is chi ant istendadu a si fàghere su vatzinu, pigados a sa fidada, si sunt collegados a su portale web de is vatzinatziones, pro istabilèssere un’apuntamentu a lestru. Is disponibilidades in su tzentru de Sa Rodia, in Aristanis, non sunt però lestras, sende chi tocat de abetare una pariga de chidas. Unu problema chi non si podet risòlvere nemmancu andende foras de provìntzia. In àteros tzentros de vatzinatzione puru comente a is de Santu ‘Èngiu, Sòrgono e Macumere, pro fàghere su vatzinu tocat de abetare prus de 15 dies.
Pro more de s’iscadèntzia antitzipada de su Lassapassare birde, calicunu si diat pòdere agatare iscobertu pro carchi die.
Bisòngiat de nàrrere però chi Comunes meda de sa provìntzia de Aristanis ant cuncordadu e amegant de sighire a cuncordare dies de vatzinatzione, pro favorèssere a is residentes, prus che totu a is antzianos e a chie non si podet transire a manera discansosa.
Carchi esempru? Is dies de abertura de Bosa, Ilartzi, Abas e Terraba, ma fintzas cussas de Paulle o de Neoneli, in ue ant cuncordadu is vatzinatziones in bidda etotu.
Antoni Nàtziu Garau
- SARDA NEWS -
LEGGI TUTTE LE NOTIZIE DI OGGI
Ultime notizie in Sardegna
Leggi tutte le notizie del giorno in Sardegna
Leggi tutte le Offerte di Lavoro in Sardegna
Sarda News non rappresenta una testata giornalistica in quanto viene aggiornato senza alcuna periodicità nei suoi contenuti originali. *La responsabilità del contenuto degli articoli importati dai feed rss è totalmente a carico della reale fonte dell'informazione indicata al termine di ogni notizia.
Sardanews.it - portale web informativo, non gode di finanziamenti pubblici, non chiede registrazioni personali agli utenti, totalmente gratuito, autofinanziato e sostenuto dai banner pubblicitari che compaiono tra le notizie. Se vuoi sostenerci ti ringraziamo per la fiducia e ti invitiamo a disabilitare eventuali adblock attivi sul tuo browser. Per informazioni e segnalazioni scrivi al nostro indirizzo e-mail Questo indirizzo email è protetto dagli spambots. È necessario abilitare JavaScript per vederlo.


text:
(c.73v.) 1 †…† per nomen et parte desu †…† Semestone supra sas degumas desa qui in †…† jurisditione et isa res  su venerabili arquiprede de Rebechu.
2 Avendo intessu su venerabile capidulu sa dimanda de preideru Angelu et risposta desu donu arquiprede judicant et deliberant, totu una vocem dicentes, qui su arquiprede si acatet unu cun su rectore et bidantsi de contos; 3 et fatos sos contos dae s’una juri- dicione a s’atera et fatu in cusu modu si su donno desu arquipre- de est tenudu {ad su} ad su rectore qui li satisfa[c]at de custa anada pasada et non desas ateras passadas, antis si regant dae como in susu secundu sas constitusione de Sorra.
[339], 3 dopo ad su] ≠ arquiprede
[339], 3 satisfa[c]at] satisfatat


text:
Augustu (imperadore romanu)
Gaiu Giuliu Cesare Ottavianu Augustu (in latinu: Gaius Iulius Caesar Octavianus Augustus; in is iscriziones: C•IVLIVS•C•F•CAESAR•IIIVIR•RPC), naschidu in Roma su 23 Capidanni 63 a.C. e mortu in Nola su 19 Austu 14 d.C., de nomini Gaiu Ottaviu Turinu (Gaius Octavius Thurinus) ma mellus connoschidu comente a Ottavianu o Augustu, fiat su primu imperadore romanu dae su 27 a.C. a su 14 d.C.
In su 27 a.C. aiat postu agòa su podere in sas manus de su senadu; gratzias a custa mossa politica aiat guadangiau s’imperiu proconsolare, chi l'aiat fatu diventai capu de s’esercitu, e su senadu romanu, po cunsizu de Lucio Munazio Planco, aiat donau a Ottavianu su titulu de Augustus su 16 Bennarzu de su 27 a.C., diventende gai su prus autorevole e importante de sos politicos romanos, e su nomini sou ufficiale fit dae cussu momentu Imperator Caesar Divi filius Augustus (in is iscriziones: IMPERATOR•CAESAR•DIVI•FILIVS•AVGVSTVS).
Augustu cherìa trasmitti s’immagine sua comente a unu principi pacificu, e sa de Roma comente a sa prus gloriosa patria de su mundu connoschidu, umperendi figuras, faghende bella sa tzitade ‘e Roma cun operas mannas e artisticamenti dignas de nota, difendende e aggiudende sos poetas chi celebranta su principadu sou, donendi prejos e onores (solu apparente) a su senadu e a s’ordine de sos equites.
Amministrativamenti, sas riformas de Augustu fiant tantu importantes de esser tentas in cunsidèru dae sos principes, non solu romanos, ma de onzi epoca e logu. De sas leis dae issu istabilidas, aiat reformadu su sistema tributariu e monetariu, sistemau s’amministratzione de sa tzitade ‘e Roma, donendi a sol funzionarios statales sa proggettazione de ogni caminu e infrastruttura, e sa responsabbilidade de sos benes alimentares e de sas abbas.
Descritziòni:[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
In su 23 a.C. li fuet reconnoschida sa tribunicia potestas e s’imperium proconsulare, tandu in su 12 a.C. fiat diventadu Pontefici dopu Marco Emiliu Lepidu. Su regnu sou fudi stettiu su prus longevu de tota s’istoria romana imperiale.
Cun s’edade de Augustu, Roma aiat bidu un’epoca de mannu cambiamentu dae repubblica a principadu.
Sas riformas suas prus importantes fiant:
- Sa riforma de su Cursus Honorum de totas sas magistraturas romanas, criende una noa classi politica e nobiliare, accostazada dae una noa classe dinastica;
- Aiat curadu unu nou sistema amministrativu provinciale gratzias puru a sa criazione de medas colonias, 28 scetti in Italia, e comunes pro romanizzare totas sas populaziones mediterraneas;
- Aiat cambiadu s’organizzazione de s’esercitu in coortes, vigiles e pretorianos;
- Aiat costruidu bastiones e fortificaziones in su cunfine cun sos populos barbaros in su Renu e in su Danubiu;
- Aiat favoridu s’economia e su cummerciu proite s’imperu fiat vivende un’edade de paghe e de isviluppu, pruschetotu costruende portos, istradas e pontes e umperende sas ricchesas e sas risorsas chi lompìant dae oriente (Egittu, Siria, Anatolia etc.);
- Pro favorire sos prus proveros tenìa in usu pratziri trigu debbadas a totu su populu;
- Cun s’aggiudu de Mecenate, fiat responsabile e patronu de unu mannu circulu culturale inue poetas e litteratos de fama, comente Virgiliu o Oraziu, piganta parte in sa produzione de libros e componimentos de varia natura
- Aiat iscrittu sas leis giulias, chi imponiant sos valores de su Mos Maiorum pro proteggi e esaltai sa famiglia romana, unu esempiu s’agattat in Ovidiu, chi aiat manifestadu dispraghere po una de custas leis chi naraiant ca dogni relazione tra omine e femina non cojuados fiat illegittima;
- A pustis de sa gherra civile aiat istabilidu chi s’annu devviat torrare agoa a su calendariu riformadu dae Giuliu Cesare, e aiat nominadu su mese sestile cun su nomine sou, proite Austu est su mese de s’azziàda sua a su consoladu


text:
Eris pagu prus o mancu a sas 16,30 de merie in tretos de Casteddu at pròidu meda de repente. Sunt falados setantaduos millìmetros de abba chi ant allagadu a Pirri. Sas carreras sunt divènnidas rios chi si sunt leados veturas, intrende in chentinas e fatende dannos maicantos.
Sa situatzione prus mala est in sos sartos de su Parteolla in ue sa temporada at isciusciadu coltivos e istruturas aziendales. Fintzas s’aeroportu de Su Masu s’est firmadu pro carchi ora, ca fiat perigulosu pro s’istrasura manna; pro custu sos bolos chi depiant lòmpere a cue sunt istados istesiados in s’Alighera.
A pustis de duos meses de calura e de sicagna, como chi est bènnida s’abba paret chi siat peus de su male chi bi fiat prima. Sa neghe est de sa temperadura tropu arta de s’abba chi cando atopat s’àera frita ingendrat custas acontèssidas estremas. Cun su mare gasi caente e cun s’àtera calura chi galu depet suprire, comente at a èssere sa torrada de su tempus malu?
(redatzione)Leave a comment


text:
(c.59v.) 1 Tenendo capitulu su venerabile vicariu canonicu Ange- lu Saxu et ploanu de Mores in sa eclesia de santa Caterina desa villa de Mores, conparsit preideru Paulu Berta adversu et contra canonicu Antoni Porchu narando qui l’at servidu su beneficiu suo, ço est sa villa de Chelemule, unu annu et anchu non l’at pagadu integralmente sechundu qui l’aviat promissu et de li man- chat alcuna cantidade et issu scritu canonicu Antoni Porchu s’i de est andadu in terrafirma, dadu recheret su pagamentu.
2 Intexu sa dimanda dessu scritu preideru Paulu Berta dimanda- du totu su capitulu ant dadu per sentencia qui siat istasidu dessas intradas tantu cantu montat su restu infini ad tantu qui depiat mustrare claricia su scritu preideru Paulu et mustrada claricia siat pagadu secundu qui at servidu.


text:
Civium voces, et non audietur in August 16, cum Pennsylvania Pellentesque Imperium Tabula tenet publice input auditus in project. Castor Stadium suscipit magis quam 100,000 nisl sabbati collegium eu ludos est insula visum casino aperta. Collegium Elit contracta a consulens firma in Philadelphia review potentia ligula varius est insula visum casino aperta in gulfport mississippi.
Sed cum Penn State, Pennsylvania pretium universitatis, iustus passuum a proposito varius, est expectatur ad esse multa contra Bally ' s et Lubert consiliis. Una cura est enim subitis medicinae officia emu casino libero rotat code. Pennsylvania negotiatoris imperium tres percent dominium palum in Flumina Casino Pittsburgh. Conventus est scheduled pro 4 pm ad Penn Staterem Colloquium Congue.
Publica erit ponderis in proximo mense in materia emu casino no deposit codes. Cum Macy scriptor, quod clausa in March, 2020, JCPenny clausa in 2015, et Sears shuttered in 2018.
Est Insula Visum Casino Aperta
Civium voces, et non audietur in August 16, cum Pennsylvania Pellentesque Imperium Tabula tenet publice input auditus in project. Castor Stadium suscipit magis quam 100,000 nisl sabbati collegium eu ludos est insula visum casino aperta. Collegium Elit contracta a consulens firma in Philadelphia review potentia ligula varius est insula visum casino aperta in gulfport mississippi.


text:
Oregon
Coordinadas: 43°56′09″N 120°34′30″W / 43.935833°N 120.575°W
Artìculu in LSC
S'Oregon (/ˈɔrɨɡən/ orr-ə-gən) est unu istadu federadu de sos Istados Unidos de Amèrica chi s'agatat in sa regione de Nord-Ovest Patzìficu. Sa capitale est Salem, ma sa tzitade prus manna est Portland.
Tenet làcana in s'Ovest cun s'Ocèanu Patzìficu, in su Nord cun s'istadu federadu de Washington, in su Sud cun su de Califòrnia e in s'Est cun Idaho e Nevada. Manna parte de sa làcana de Nord est dada de su frùmene Columbia, in s'Est de su frùmene Snake.
Sa zona de s'Oregon, in antis de s'arribu de sos isproradores e sos colonizadores fiat bìvida de populos indìgenos.
Est de su 1843 sa formatzione de su guvernu autònomu de Oregon Country. In su 1948 fiat formadu su Territòriu de Oregon e afines, su 14 friàrgiu 1859 s'Oregon est intradu in s'Unione comente istadu de 33.
S'Oregon est su de 9 istados prus mannos e su de 27 prus populados. Su chirru a prus arta denisidade est su de Ovest, in ue s'agatant 8 de is 10 biddas prus mannas. Su territòriu s'iscerat pro sa manna bariedade de paisàgios, sende chi s'agatant siat padentes siat desertos. Si podet nàrrere chi in s'Ovest s'Oregon siat proinosu e birde e chi andende a s'Est si faghet a pagu a pagu prus sicu e àrridu. Su puntu de artària majore est su pitzu de su Monte Hood (3.429 m).
In s'Oregon b'est unu parcu natzionale: su Crater Lake National Park.
S'Oregon est su de 26 prus mannos produidores de richesa intre de is 50 istados federados e tenet disimpreu a s'8%. S'economia s'apoderat subra sa massaria, sa produtzione de linnàmene, s'arta tecnologia e su turismu.
Su nomìngiu de s'Oregon est Beaver State (Istadu Castoru).


text:
Salvatore Ferragamo
Salvatore Ferragamo Incanto Dream, Toaletná voda 100ml
Dostupnost': skladom
Dostupné varianty tohto produktu
Dostupné varianty tohto produktu
Salvatore Ferragamo Incanto Dream, Toaletná voda 100ml - Tester
24,80 €
33,00 €
skladom
Salvatore Ferragamo Incanto Dream, Toaletná voda 50ml
28,60 €
36,60 €
skladom
Salvatore Ferragamo Incanto Dream, Toaletná voda 100ml
- Posledné kusy
52,60 €
skladom
Doposiaľ nebol pridaný žiadny komentár.
Komentáre môžu pridávat' len registrovaní užívatelia.
Od tohto výrobcu máme aj tieto ďalšie produkty
Salvatore Ferragamo Acqua Essenziale (M) Salvatore Ferragamo Acqua Essenziale Blu (M) Salvatore Ferragamo Acqua Essenziale Colonia (M) Salvatore Ferragamo Amo Ferragamo (W) Salvatore Ferragamo Amo Ferragamo Flowerful (W) Salvatore Ferragamo Amo Ferragamo Per Lei (W) Salvatore Ferragamo Attimo (W) Salvatore Ferragamo Attimo Black Musk pour Homme (M) Salvatore Ferragamo Attimo L´Eau Florale (W) Salvatore Ferragamo Attimo pour Homme (M) Salvatore Ferragamo Emozione (W) Salvatore Ferragamo Emozione Dolce Fiore (W) Salvatore Ferragamo F (M) Salvatore Ferragamo F (W) Salvatore Ferragamo F by Ferragamo Black (M) Salvatore Ferragamo F by Ferragamo Free Time (M) Salvatore Ferragamo F for Fascinating (W) Salvatore Ferragamo F for Fascinating Night (W) Salvatore Ferragamo Ferragamo (M) Salvatore Ferragamo Ferragamo Bright Leather (M) Salvatore Ferragamo Incanto (M) Salvatore Ferragamo Incanto (W) Salvatore Ferragamo Incanto Amity (W) Salvatore Ferragamo Incanto Bliss (W) Salvatore Ferragamo Incanto Bloom (2014) (W) Salvatore Ferragamo Incanto Bloom (W) Salvatore Ferragamo Incanto Bloom New Edition (W) Salvatore Ferragamo Incanto Blue (M) Salvatore Ferragamo Incanto Charms (W) Salvatore Ferragamo Incanto Dream (W) Salvatore Ferragamo Incanto Dream Golden Edition (W) Salvatore Ferragamo Incanto Essential (M) Salvatore Ferragamo Incanto Heaven (W) Salvatore Ferragamo Incanto Lovely Flower (W) Salvatore Ferragamo Incanto Shine (W) Salvatore Ferragamo Incanto Sky (W) Salvatore Ferragamo Intense Leather (M) Salvatore Ferragamo Pour Femme (W) Salvatore Ferragamo Pour Homme (M) Salvatore Ferragamo Signorina (W) Salvatore Ferragamo Signorina Eleganza (W) Salvatore Ferragamo Signorina in Fiore (W) Salvatore Ferragamo Signorina Misteriosa (W) Salvatore Ferragamo Signorina New Year Edition (W) Salvatore Ferragamo Signorina Ribelle (W) Salvatore Ferragamo Storie Di Seta Giardini Di Seta (U) Salvatore Ferragamo Storie Di Seta Giungle Di Seta (U) Salvatore Ferragamo Storie Di Seta Oceani Di Seta (U) Salvatore Ferragamo Storie Di Seta Savane Di Seta (U) Salvatore Ferragamo Subtil (M) Salvatore Ferragamo Subtil (W) Salvatore Ferragamo Tuscan Creations Convivio (U) Salvatore Ferragamo Tuscan Scent Golden Acacia (U) Salvatore Ferragamo Tuscan Soul (U) Salvatore Ferragamo Tuscan Soul Convivio (U) Salvatore Ferragamo Tuscan Soul Terra Rossa (U) Salvatore Ferragamo Tuscan Soul Vendemmia (U) Salvatore Ferragamo Tuscan Soul Viola Essenziale (U) Salvatore Ferragamo Uomo (M) Salvatore Ferragamo Uomo Casual Life (M) Salvatore Ferragamo Uomo Signature (M) Salvatore Ferragamo Uomo Urban Feel (M)