text:
Mogoresu
Articulu in campidanesu
Su Mogoresu est su chi fueddant in Mòguru, una bidda de sa Provìntzia de Aristanis. Comenti àteras biddas medas in su Campidanu, a su Mogoresu is chi innantis studiànt sa lìngua sarda (a inghitzai de Wagner) ddi narànt in italianu chi fessit unu "Campidanese rustico", unu Campidanesu "furesau", de is messajus, cunfrontendi-ddu cun su Campidanesu "tzivili", chi no fiat àteru che su chi si fueddàt in Casteddu. Is studiaus prus modernus, chi partzint su campidanesu in suta-bariedadis (M. Virdis, Fonetica del dialetto sardo campidanese, Della Torre, Cagliari 1978; A. Lepori, Dizionario Italiano - Sardo Campidanese, Castello, Cagliari 1988), ponint su Mogoresu aìnturu de sa bariedadi ocidentali, chi si distinghit pruschetotu po sa labialisadura de sa L intervocàlica, po sa nasalisadura (pronùntzia "a carighedda") de sa N intervocàlica, po sa metàtesi de sa R in acabu de sìllaba serrada e po s'assimiladura de su liòngiu RT a T (càstia prus ainnantis po is esemprus). Tocat a nai ca is chi bivint in Mòguru tenint maneras de nai, fueddus e pronùntzias bortas medas allenas a àteras biddas de su Cabu de Bàsciu.
Su Mogoresu e sa Marmilla[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Moguru est sa primu bidda de sa Marmilla, una de is ùrtimas primu de arribai a su cabitzali de su Campidanu de Aristanis cun su de Casteddu. Duncas is fueddus Mogoresus funt sìmbilis meda a totu is àterus chi agataus me is àteras biddas acanta, a tipu Gonnostramatza, Masuddas, Pompu, Mragaxori, Siris, e diaici sighendi. Me in custus logus in tempus passaus, sa genti fiant giai totus messajus e pastoris, prus chi piscadoris, sendi ca su mari fut atesu meda a ddoi lompi a carru. Po custa arraxoni, is maneras de nai e is dìcius benint giai totus de su mundu de sa messaria, de sa marra, de su cuaddu e de is ainas chi serbiant in custu mundu. De custas maneras ndi podeus arremonai a su mancu duas: in Mòguru, candu unu fait calincuna cosa po s'amarolla, mancai no tengat gana de dda fai, ddi nant ca "no ddi andat beni de sedda" (pron. [no ɖɖi 'anda 'Bɛ̃i da 'zɛɖɖa]), a tipu su cuaddu chi, de chi su cavallieri ddi ponit mali sa sedda, tenit strobu a is costas e passillat arrennegau e cun pagu gana de sighiri a sa bia chi ddi nant. Sèmpiri de su mundu de is messajus, benit custa àtera manera de nai: candu unu est connotu po essi òmini malu meda, is àterus, de chi ddu biint, nant "gei est una bella erba puru" (pron. [dʒej 'ɛj ũa bɛll 'ɛBra 'Buɾu]), poita ca a bortas s'erba si ponit a cresci in dònnia logu e a dda segai ddoi bolit unu turmentu mannu.
Su sonu de is fueddus a sa Mogoresa[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Su nai de is fueddus a sa Mogoresa est sìmbili a cussu de is àteras biddas acanta. Duncas:
1) a sa -L- chi tengat ainnantis e apalas una vocali dda nant giai sèmpiri -B- lèbia o fricativa ("soli" si narat, in Mòguru, ['sɔBi], "nosu boleus" [ˌnɔz o'Bewzu], malàdiu [mo'Baðju]);
1 bis) candu custa -L- intervocàlica est in postura pusti-tònica (in sìllaba chi benit apustis de s'acentu), siat in fueddus pranus (acentu in sa penùrtima) siat in fueddus lìscinus (sdruccioli, acentu in sa de tresùrtimas), medas bortas sparessit intotu ("solu" ['sou], "filu ['fiu], "malu" ['mau], "tui bolis" [ˌtuj 'ɔizi]); "bèrtula" ['betwa], "mendula" ['mendwa]); a su contras in fueddus prus modernus o intraus in su sardu de pagu (pruschetotu de s'italianu) custa -L- punnat a s'allonghiai: "bratzolu" ddu nant [bra'tsollu], "giornali" [dʒɔr'nalli], "dilicau" [dilli'kaw], "dèbili" ['debilli], "scola" ['skɔlla];
2) menin is fueddus chi tenint una -N- cun ainnantis e apalas una vocali, custu sonu no est pronuntziau distintamenti, ma donat unu sonu de nasu ("a carighedda") a is vocalis acanta. Ddu podeus intendi menin is bessidas -oni: "mandroni" [man'drɔ̃i], -onu: "sonu" ['sõu], -eni: "beni" ['bɛ̃i], -ani: "cani" ['kãi], -ini: "santuaini" [santua'ĩ:], -ina: "coxina" [ko'ʒĩa], -ana: "arrana" [ar'rã:], -anu: "mangianu" [man'dʒãu], -enu: "fenu" ['fẽu], finsas menin is artìculus no determinadoris ("unu" e "una" si faint [ũ:] e [ũa], "unus cantu" bessit [ũs 'kantu]); cust'arrègula perou no funtzionat po is bessidas -ona e -ena, anca sa -N- s'intendit beni ("bona" ['bɔna] e "cena" ['tʃɛna]); custu protzessu de smenguadura de sa -N- podit lompi a sa sparèssida intotu, pruschetotu in postura pusti-tònica de fueddus lìscinus: "àxina" e "fèmina" bessint ['aʒa] e ['femja], "màniga" cun d-una metàtesi bessit ['maɣja], "domìnigu" bessit [do'miɣu];
2 bis) su fenòmenu de sa nasalisadura funtzionat finsas cun sa -R- posta in mesu a duas vocalis (chi bessit a -N-) candu in sa sìllaba acanta ddoi at un'àtera -N-. Podeus pensai a is fueddus "beranu", "contonera", "arena", "cordonera", "aràngiu", "mandarinu" chi is Mogoresus nant [ba'nãu], [konto'nena], [a'nɛ̃i], [koðru'ena], [a'nandʒu], [manda'nĩu]. In prus ddoi funt unus cantu fueddus chi aciungint una -N- chi no est etimològica (chi ddi nant epentètica) pruschetotu ananti de is sonus velaris: "genugu" e "fenugu" bessint [dʒa'nuŋɡu] e [fa'nuŋgu], "martinica" [manti'niŋka], "buconi" [uŋ'kɔ̃i]; o àterus chi nasalisant una vocali chi a primìtziu no teniat sa -N- acanta: "imoi", "innoi", "mou" (sa mesura de terra e de lori) bessint [i'mõu], [in'nɔ̃i] e ['mɔ̃i];
3) a sa -R- chi tengat ainnantis una vocali e apalas una consonanti (a s'acabu de sìllaba serrada, comenti si narat in linguìstica), sarvu chi custa siat una -D- o una -T- (càstia asuta), dda transint ponendi-nce-dda ananti de sa vocali innantis, sa chi si narat metàtesi ("cartzoni" bessit [kra'tsɔ̃i], "carpita" est [kra'pita], "porcu" si fait ['proku], "durci" ['drutʃi], "incurtzai" bessit [inkru'tsaj]; a bortas sa -R- si transit finsas in d-un'àtera sìllaba innantis ("scantergiada" [skranta'ʒaða]); s'arrègula balit finsas po is sonus palatalis: "gennàrgiu", "argiola" e "cerbeddu" bessint [dʒran'naʒu], [a'ʒrɔBa] e [tʃro'Beɖɖu], e po sa -M- ("martzu" ['mratsu]); e balit finsas in fonètica sintàtica, est a nai candu su liòngiu est formau de duus fueddus acanta: "s'òrgiu" bessit ['sroʒu], "s'àrgia" ['sraʒa] e "s'erba" ['srɛBa];
3 bis) in su liòngiu -RD- sa metàtesi funtzionat aicetotu, ma sa transidura est fata agoa de sa -D- (aici "sardu" si narat ['saðru] e "pèrdiu" ['peðrju]); àteras bortas in custu liòngiu sa -R- ndi podit finsas arrui lassendi a sola sa -D- cun pronùntzia lèbia o fricativa: "murdegu" e "arregordu" bessint [mu'ðeɣu] e [arra'ɣoðu];
4) a su liòngiu -RT-, invècias de sa metàtesi, is Mogoresus ddi papant sa -R- assimilendi-dda a sa -T- ("mortu" si narat ['motu], "gorteddu" si fait [go'teɖɖu]; cust'assimiladura a bortas (po pagus fueddus) funtzionat cun -RC- e -RTZ- puru, ma sceti candu no fait a fai sa metàtesi: "circai" e "artziai" bessint [tʃi'kaj] e [a'tsjaj];
5) a bortas finsas sa -R- a mesu de vocalis ndi podit arrui, candu est in postura pusti-tònica comenti sa -L- etotu: aici "frori" e "mèrcuris" si nant in Mogoresu ['frɔi] e ['mrekwizi]; e in d-unas cantu formas de su verbu "podi" finsas sa -D- acostumat a nd'arrui: "podis" e "podit" bessint ['pɔizi] e ['pɔiði];
6) discursu longu iant a bolli is vocalis àtonas (no acentadas) chi in totu su Campidanesu punnant a no essi firmas; su prus fenòmenu naturali de su Mogoresu est de cambiai sa -E- (ma finsas sa -O-) faendi-ddas bessiri -A-: "Bernardinu" est [branna'ðĩu], "arretirai" est [arrati'ɾaj]; e custu sutzedit puru in formas de verbus chi ndi tenint àteras anca sa -E- acentada abarrat comenti est: "deu ghetu" ['gɛtu] ma "ghetai" [ga'taj], "deu tengu" ['tendʒu] ma "deu tenia" [ta'nia] e "nosu teneus" [ta'newzu]; custu si biit puru in sa prepositzioni "de": candu unu, fueddendi a lestru, si-ndi papat s'ùrtimu vocali de su fueddu innantis a "de" e puru sa primu lìtera de "de" etotu, bessit -A; po custu "cosa de papai" si fait [ˌkɔz a Ba'paj], "su carru de Pissenti" si fait [su ˌɣarr a Bis'sɛnti]; candu invècias su fueddu apalas de sa prepositzioni cumentzat cun d-una vocali, sa -E bessit a -I: podeus duncas intendi cosas a tipu "tassa de àcua" [ˌtass i 'akwa], "cassarola bruta de ollu" [kassa'ɾɔlla ˌbrut i 'ollu], "ogu-de-boi" (unu pilloneddu) [ˌoɣi'ɔi];
6 bis) àteras bortas, candu sa vocali àtona est acanta a una -L- chi s'est fata a -B-, podit mudai po unu fenòmenu de disassimiladura po no lassai duas vocalis agualis acanta a sa -B-: "dolori" chi bessit [da'Bɔɾi], "coloru" chi bessit [ka'Bɔɾu], malàdiu chi bessit [mo'Baðju]; àteru naturali de su Mogoresu ddu bieus in medas fueddus chi acabant in -ura o sinuncas in -ea e funt de genia feminina, chi bessint in Mogoresu a -i; podeus pensai a is fueddus Campidanesus "crasura", "cobertura", "arena", "lea", "(b)idea" chi in Mogoresu schetu si nant invècias [kra'zuɾi], [kraBa'tuɾi], [a'nɛ̃i], ['lɛi], [bi'ðɛi]; un'àtera punna de su Mogoresu est de serrai sa -O- de àterus dialetus Campidanesus a -U-: "ddoi" e "comenti" bessint [ɖwi] e [ku'mɛnti];
7) is formas verbalis funt sìmbilis a is de sa suta-bariedadi de apartenèntzia: s'infiniu de sa de tres coniugatzionis bessit a -ì truncada ("sighiri" est [si'ɣi:]; aicetotu s'infiniu de verbus fora de arrègula de sa segundu coniugatzioni: "biri", "arriri", "scriri", "sciri" bessint ['bi:], [ar'ri:], ['skri:], ['ʃi:]; sa primu personi de su tempus passau de su verbu bessit a -à truncada in sa primu coniugatzioni e a -ia in sa segunda e sa de tres coniugatzionis, candu su Campidanesu de Casteddu bessit a -amu e -emu ("papamu" si fait [pa'pa:], "bolemu" est [o'Bia], "partemu" est [par'tia]); in sa primu e sa segundu personis pluralis de su passau ddoi at giai sèmpiri una -A- temàtica ananti de sa desinèntzia: [papa'jauzu] [papa'jaizi], [pranda'jauzu], [parta'jauzu]; is formas de is verbus ausiliàrius "essi" e "ai" funt naturalis de sa suta-bariedadi de apartenèntzia, diferentis de su Campidanu de Casteddu (càstia asuta); is verbus chi acabant a vocali su tema verbali (fai, crei, etc) acostumant a aciungi una -D- eufònica a su tema ananti de una desinèntzia acentada: "faeus", "faiat", "creiast" bessint [fa'ðeuzu], [fa'ðiaða], [kre'ðiasta];
8) àterus naturalis de su Mogoresu funt: inserimentu de una sìllaba in tzertas espressadas particularis ("nd'iat" e "ndi-ddoi iat" bessint [nd að 'iaða] e [ˌndi ɖɖwað 'iaða], "ddus connoscis" e "ddas timu" bessint [ˌɖɖuzus kan'nɔʃizi] e [ˌɖɖazas 'timu]); inserimentu de una vocali paragògica a s'artìculu determinadori plurali ananti de fueddus chi inghitzant a S- impura o TZ- ("is scolas", "is sparus", "is tzius", "is tzias" bessint [ˌiza 'skɔllaza], [ˌizu 'spaɾuzu], [ˌizu 'tsiuzu], [ˌiza 'tsiaza]); pèrdida de una sìllaba in "calincunu" siat pronòmini [kaŋ'kunu] siat agetivu, e finsas cun transidura de acentu a sa primu sìllaba [ˌkaŋkwa 'ɣɔza];
9) unus cantu fueddus antigus ant sunfriu de sa chi nant "usura fonètica" de manera aici manna chi giai giai no fait prus a ddus connosci, ca ant a bortas achiriu unu sentidu prus generali de su chi teniant a primìtziu: de "buconi" [uŋ'kɔ̃i] su smenguadori "buconeddu" cun s'arrutroxa de sa B-, sa pèrdida de nasalisadura e unu mudamentu de vocali nd'est bessiu a [iŋ'kweɖɖu] o [uŋ'kweɖɖu] = pezzo cun su smenguadori [iŋkwaɖ'ɖeɖɖu] = pezzetto; su "bixinau" at pèrdiu intotu sa primu sìllaba e nd'est bessiu a [ˌsu ʒi'ãu]; su "biaxi" de su càrrigu portau de su molenti s'est fatu simprimenti un'espressada averbiali, es. un sacco di cose [ũ iˌaʒ a 'ɣɔza].
Su verbu essi[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Su verbu "essi", chi bolit nai essere, comenti sonat in Mòguru (trascritu acanta a comenti ddu scriint in Campidanesu "normalisau"): poneus sceti is formas simpris.
INDITADORI PRESENTI
deu seu ['sɛu]
tui ses ['sɛzi]
issu est ['ɛj] o ['ɛsti]
nosu seus ['seuzu]
bosàterus [o'zatruzu] seis ['seizi]
issus funt ['funti]
INDITADORI IMPERFETU
deu fui ['fuj] o, prus pagu imperau, fia ['fia]
tui fust ['fusti] o, prus pagu imperau, fiast ['fiasta]
issu fut ['fuði] o, prus pagu imperau, fiat ['fiaða]
nosu fiaus ['fjauzu]
bosàterus fiais ['fjaizi]
issus fiant ['fjanta] o ['fianta]
BENIDORI
deu apu a essi [ap 'ɛssi]
tui as a essi [ast 'ɛssi]
issu at a essi [að 'ɛssi]
nosu eus a essi [az 'ɛssi]
bosàterus eis a essi [az 'ɛssi]
issus ant a essi [ant 'ɛssi]
CONGIUNGIDORI PRESENTI
(chi) deu sia ['sia]
(chi) tui siast ['siasta]
(chi) issu siat ['siaða]
(chi) nosu siaus ['sjauzu]
(chi) bosàterus siais ['sjaizi]
(chi) issus siant ['sianta]
CONGIUNGIDORI IMPERFETU
(chi) deu fessi ['fessi]
(chi) tui fessist ['fessisti]
(chi) issu fessit ['fessiði]
(chi) nosu fèssimus ['fessimuzu] (pagu connotu, s'imperat de prus s'inditadori)
(chi) bosàterus fèssidis ['festizi] (pagu connotu, s'imperat de prus s'inditadori)
(chi) issus fessint ['fessinti]
CONDITZIONALI PRESENTI
deu ia a essi [iap 'ɛssi]
tui iast a essi [iast 'ɛssi]
issu iat a essi [iað 'ɛssi]
nosu iaus a essi [iaz 'ɛssi]
bosàterus iais a essi [iast 'ɛssi]
issus iant a essi [iant 'ɛssi]
GERÙNDIU PRESENTI
sendi ['sendu] o ['sendi] (no si narat meda; po nd'arremonai una ddu nant a s'antiga po quand'ero bambino, "sendi pitiu")
PARTICÌPIU PASSAU
stau o stètiu ['stau], ['stetju] o ['stetiðu]
Su verbu ai[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Su verbu "ai" bolit nai avere, (po agiudai is àterus verbus a fai is tempus cumpostus) ma mai possedere, avere in possesso; po cussu ddoi est su verbu "tenni" ['tɛ̃i]. Ho fame si narat "tèngiu fàmini"; ho mangiato invècias "apu papau". In Mòguru, su verbu "ai" si narat aici:
INDITADORI PRESENTI
deu apu ['apu]
tui as ['azi]
issu at ['aði]
nosu eus ['euzu]
osatrus eis ['eizi]
issus ant ['anti]
INDITADORI IMPERFETU
deu ia ['ia]
tui iast ['iasta]
issu iat ['iaða]
nosu iaus ['jauzu]
bosàterus iais ['jaizi]
issus iant ['ianta]
BENIDORI
deu apu a ai [ap 'ai]
tui as a ai [ast 'ai]
issu at a ai [að 'ai]
nosu eus a ai [az 'ai]
bosàterus eis a ai [az 'ai]
issus ant a ai [ant 'ai]
CONGIUNGIDORI PRESENTI
(chi) deu apa ['apa]
(chi) tui apas ['apasta]
(chi) issu apat ['apaða]
(chi) nosu apaus [a'pauzu] o [a'peuzu]
(chi) bosàterus apais [a'paizi] o [a'peizi]
(chi) issus apant ['apanta]
CONGIUNGIDORI IMPERFETU
(chi) deu essi ['essi]
(chi) tui essis ['essisti]
(chi) issu essit ['essiði]
(chi) nosu èssimus ['essimuzu] (pagu connotu, s'imperat de prus s'inditadori)
(chi) bosàterus èssidis ['estizi] (pagu connotu, s'imperat de prus s'inditadori)
(chi) issus essint ['essinti]
CONDITZIONALI PRESENTI
deu ia a ai [ˌiap 'ai]
tui iast a ai [ˌiast 'ai]
issu iat a ai [ˌiað 'ai]
nosu iaus a ai [ˌiaz 'ai]
bosàterus iais a ai [ˌiast 'ai]
issus iant a ai [ˌiant 'ai]
GERÙNDIU PRESENTI
endi ['endu] o ['endi] (no si narat giai mai)
Is diis de sa cida[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Lunis (m.) ['lũizi]
Martis (m.) ['matizi]
Mèrcuris (m.) ['mrekwizi]
Giòbia (f.) ['dʒoBja] ma cun s'artìculu innantis a s'antiga est [sa 'joBja], comenti "su giuu" est [su 'ju:]
Cenàbura (m.) [tʃa'naBaɾa]
Sàbudu (m.) ['saBuðu]
Domìnigu (m.) [do'miɣu]
Is mesis de s'annu[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Gennàrgiu [dʒran'naʒu]
Friàrgiu [fri'aʒu]
Martzu ['mratsu]
Abrili [a'BriBi]
Maju ['maju]
Làmpadas ['laɱpaɾaza]
Mesi-de-argiolas [ˌmɛz a a'ʒrɔBaza]
Austu [a'ustu]
Cabudanni [kaBu'ðanni]
Santuaini [santua'ĩ:]
Donniasantu [donnja'zantu]
Mesi-de-idas [ˌmɛz a 'iðaza]
Is stasonis[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Beranu (m.) [ba'nãu] [su a'nãu]
Istadiali (m.) [ista'ðjaBi] o Istadi (f.) [i'staði]
Atòngiu (m.) [a'tondʒu]
Ierru (m.) [i'erru]
Boxi giai presenti, amanniada cun is trascriduras IPA de Stèvini Cherchi (mogoresu)


c: text/html

text:
Eus incingiau su canali Youtube cun totu is filmaus chi eus a cuberai o produsi aingìriu de is chistionis nostas.
Su link ddu agatais in bàsciu a manu dereta (in sa sidebar) ma si-ddu torraus a ponni innoi puru. Po imoi ddoi podeis agatai un’arrogu de su tg de Videolina cun sa presentada de Arrègulas.
Eus incingiau su canali Youtube cun totu is filmaus chi eus a cuberai o produsi aingìriu de is chistionis nostas.
Mastino arrespundit a Milia: “Non sono le Università gli assassini del Sardo”.
Teneus su praxeri de ponni in domu nosta (ospitare) s’artìculu de prof. Attilio Mastino, Arretori de s’Universidadi de Tàtari, bessiu in s’Unioni Sarda de oi. S’artìculu andat in sètiu (è coerente) po su chi pertocat (riguarda) sa polìtica linguìstica, cun su chi S’Acadèmia at sèmpiri nau: NO A SA LSC, EJA A SU SARDU A DUAS ARRÈGULAS (CAMPIDANESU E LOGUDORESU). […]
Is Arrègulas in Assèmini
“IS ARRÈGULAS DE SU SARDU CAMPIDANESU IN ASSÈMINI” Arrelatadoris: Amos Cardia: “Su bilinguismu perfetu e su standard” Stèvini Cherchi: “Is Arrègulas: candu, comenti e poita ddas imperai” Apariciadoris: Assòtziu Culturali “Acadèmia de su Sardu Onlus” cun s’agiudu de s’Assòtziu Culturali “TEATRO ARKA (H.C.E.)” Giòbia su 20 de Maju de su 2010 a is 7 de a merii in Assèmini in […]
Is disterraus sardus po sa dòpiu norma
Su cìrculu “Su Nuraghe” de Biella si-ndi prexat de s’afillamentu de is Arrègulas de sa Provìntzia de Casteddu chi cun d-una detzisioni stòrica e pigada e totòmini, ddu torraus a nai ca nci dexit, at stabilèssiu de imperai custu standard po sa scridura de sa fueddada campidanesa de sa lìngua sarda. Su prexu de custus fradis nostus e finsas su […]
Adiosu a Massimo Pittau
Atòbiu po su bilinguismu in Sìnnia
S’Acadèmia de su sardu onlus at a pigai parti a custu atòbiu mannu po su bilinguismu chi ant a fai sàbudu e domìnigu in Sìnnia. Ddoi at a essi Oresti Pili, su presidenti, e àterus cumponentis comenti a Amos Cardia, Pedru Perra, Ivo Murgia, Franciscu Maxia, Franca Marcialis, Pàulu Zedda e Nicolau Dessì, chi ant a presentai arrelatas de importu […]
Su 5 po milli po s’Acadèmia
Sòtziu e amigu stimau, de ocannu teneus sa possibilidadi de agiudai s’Acadèmia de su Sardu onlus, intreghendi-ddi cun sa decrarada de is arrendas (CUD , 730/1-bis redditi , UNICO persone fisiche), su 5 po milli. Tocat sceti a ponni sa firma tua e su còdixi 92165530921 in su cuadru ‘sostegno del volontariato, delle organizzazioni non lucrative di utilità sociale’. Gràtzias […]

robotstxt: allowed

filter: keep


text: In su tempus passau a intru de is tiatrus s’ascurtada s’òpera e sa mùsica clàssica, oi sa mùsica alternativa e s’eletrònica, cumenti si fait in totu su mundu. Su Tiatru Tzìvicu de Casteddu in bia de Candia in su coru de Casteddu de susu at a essi su spàtziu principali (impari a su Ghetto, sa Turri de su Liofanti e su Tiatru se Santa Croce) innui ant a fai su festival Karel Music Expò sa de otu editzioni apariciau de sa cooperativa Vox Day, tres diis de cuntzertus (e de arti) cun prus de dixannoi artistas de su indie-folk a s’eletrònica. Ocannu nci funt duus artistas chi ant fatu sa stòria de sa mùsica eletrònica, is Mouse on Mars de Germania e su sound system de is The Orb (UK). Impari a issus Bud Spencer Blues Explosion, Lilies on Mars, Saffronkeira, Bologna Violenta, Perry Frank, Trees of Mint, Maria Antonietta e meda atrus. Su festival at sighiri po tres diis fintzas a sàbudu su cuàturu de su mesi de ladàmini.


text:
Accueil > Les auteurs > RACHEL FALCHI
RACHEL FALCHI
Rachel Falchi est nàschida in Bangalore (Ìndia) su 28/01/1980 e istat in Tàtari. Tataresa cun identidade linguìstica otieresa, adotada a s’edade de deghe meses dae babbu e mama sardos.
Laureada in Economia Aziendale. Pintora autodidata. Istudiosa de limba sarda, at frecuentadu unos cantos cursos de perfetzionamentu in custa matèria
Est finas istudiosa apassionada de limba ispagnola.
In su 2012 at cumintzadu a leare parte a cuncursos literàrios de sa Sardigna, otenende giudìtzios positivos meda dae sas giurias e dae su pùblicu.
At publicadu sa prima regorta sua de poesias in versos lìberos cun su tìtulu “Mùidas de coro”, in su mese de maju de su 2019.
At leadu prèmios pro poesias in versos lìberos, poesias in rima, cumponimentos in prosa.
Pro 5 annos sighidos finas in su cuncursu literàriu “Tzitade de Otieri”.
Impreende sas normas de sa Lsc at otentu duos reconnoschimentos importantes in prèmios bandidos dae Papiros editziones : in su 2013, su 1u Prèmiu ex-equo, in su « Prèmiu de Giornalismu in sardu G.F. Pintore », Irgoli ; in su 2018, su prèmiu « Limbas in Ponte », pro sa tradutzione dae s’ispagnolu a su sardu de su libru “Cuentos de la Selva” de s’iscritore uruguajanu Horacio Quiroga.


text:
ilgavantàre , vrb: isgabantare, isgavantare Definition menguare, bogare sa cosa (una parte) de aintru de un’istrégiu po fàere logu o fintzes po illebiare unu pesu Synonyms e antonyms abbuidai, ibboidare, ilbagantare*, illichidare, irbarratzare | ctr. pienare, pòniri Translations French vider English to empty Spanish vaciar Italian vuotare German ausleeren.
illichidàre , vrb: illiticare Definition fàere o lassare buidu un’istrégiu (o fintzes unu logu), bogandhondhe (totu o una parte) su chi dhu’est; nau de fémina, iscendiai, fàere su fígiu / i. un’isterzu, dae un’isterzu, a un’àteru isterzu Synonyms e antonyms ibboidare, ilgavantare, sciusciai, scucurai, vasiai / iglierare, insinnigare, iscendiai | ctr. pienare Sentences cheret illichidadu su binu a sas ampullas dae sa temezanedha ◊ in d-un'ingullita illíticant una tassa ◊ timiant de lis illiticare su portafógliu ◊ de cuss'abba illichidachendhe ca est tropu! 2. bènnida fit ràida e si fit fena illichidada Etymon srd. Translations French vider English to empty Spanish vaciar Italian vuotare German ausleeren.
iscassetàre , vrb Definition nàrrere chentza bisóngiu sa cosa chi s'ischit a chie o candho no si depet Synonyms e antonyms iscobiare, lendhare / atrogare Etymon srd. Translations French rapporter, répandre English to blab Spanish cantar la gallina, contar Italian spifferare, vuotare il sacco German ausplaudern.
istuvàre , vrb: stuvai Definition fàere a tuvu, a buidu, istuvonare; fintzes fàere essire totu su sàmbene de su pegus mortu; fàere istampu / lassare i. su ledàmine = lassàrelu fàghere Synonyms e antonyms ibboidare, istuvedhare, istuviolai, istuvire, istuvonare, istuvudare, tuvire / istampai Sentences s'istuvadu l'aerent cun su picu o segadu de membros unu cantu, fit bellu a li passare s'ozusantu sen'in venas de sàmbene unu ticu (Prantaferru)◊ canes e corbos l'aiant istuvadu, candho l'ant àpidu ◊ su pessamentu li est istuvandhe su cherbedhu 2. su coro si fit istuvandhe de dolore e de pagura Etymon srd. Translations French vider English to empty Spanish vaciar, ahuecar Italian vuotare, rèndere vuòto German ausleeren.
istuvonàre , vrb Definition pigare e bogare sa cosa (fintzes a segadura, es. in truncu de linna)faendho o lassandho unu buidu, una tuva; istampare; murigare cricandho cosa Synonyms e antonyms istuvare, istuvedhare, istuvire, istuvucare, stuviolai, tupusonare, tuvucare / istampai, patungi, pertusai / chilcare, corrovai 3. a poi de tantu istuvonare, su maresciallu aciapesit unu fógliu cun iscritura frisca Etymon srd. Translations French évider, creuser English to empty, to dig Spanish vaciar, ahuecar Italian vuotare, scavare German ausleeren, graben.


text:
Referendum nucleari: sa Sardigna a su votu su 15 e su 16 de su mes'e maju: Corimbi "No si fadeus frigai: andaus totus a votai EJA"
(IlMinuto) – Casteddu, 21 de su mes'e arbili - Nisciunu passu agoa asuba de su nucleari, ma scéti unu rinviu temporàneu po mori de s'efetu emotivu chi at creau sa destrossa de Fukushima: cun sa relata sua in Parlamentu su Ministru de s'Isvilupu económicu, Paolo Romani, at acrarau cali funt is intentzionis de su Guvernu. Ariseru su Senau at aprovau su decretu chi scancellat a is normas chi torrant a ponni a su nucleari. Immoi po fai annullai diaderus a is referendum de su 12 e de su 13 de su mes'e làmpadas tocat chi su decretu siat aprovau puru de sa Camera. Invecis su referendum sardu in programma po su 15 e su 16 de su mes'e maju abarrat in pei e sighit a tenni totu s'importu suu. Tra pagus cidas is sardus ant a arrespundi a sa dimandha: "Ses contràriu a s’installatzioni in Sardigna de centralis nuclearis e de situs po su depósitu de ferrinas radioativas avantzadas o preesistentis?". Lisa Corimbi, candidada a Síndhigu in sa citadi de Terranòa po s'alleàntzia indipendentista, cumbidat a is sardus a andai a votai. "Andaus a votai EJA contr'a su nucleari in su referendum nostru de su 15 de su mes'e maju", scririt Corimbi. "Funt ghetendi fumu in ogus - precisat su rapresentanti indipendentista - poita timint e faint beni. No si fadeis frigai: andai a votai. Est unu doveri sacru". Su referendum consultivu previdit unu quorum de su 33 po centu.


text:
In die de oe (23 de Làmpadas) in unas cantas biddas de Sardigna si faghent sos fogos de santu Giuanne. Custa traditzione esistit in totu Europa e tenet orìgines antigas meda, cullegadas a sos ritos de sa fertilidade.
Sos pòpulos tzèlticos naraiant chi in note de ista note su tempus si firmaiat, s'aberiat sa gianna chi cullegaiat su mundu naturale cun su mundu subra-naturale e s'impossìbile si faghiat possìbile.
A tentare ('custodire') sa gianna màgica sos antigos b'aiant postu a Janus ('Giano bifronte', divinidade de s'incomintzu e de sa fine). Su Cristianèsimu nd'at bogadu a Janus e b'at postu a Joannes (santu Giuanne), su santu de su fogu e de s'abba, ambos duos sìmbulos màgicos.
No est de badas de seguru, si a custu mese màgicu sos Sardos li narant "Mese de Làmpadas". Difatis sos Romanos a su 24 de custu mese li naraiant Lampas o Dies Lampàrum ('giorno delle lanterne'), ca si usaiat a andare peri sos sartos cun làmpanas e fracas.
Sos antigos creiant chi su note de ista note fiat de maja e de perìgulos, e chi essiant a campu fortzas malignas a pònnere in perìgulu òmines, bestiàmene e incùngia. Pro nche los catzare, sos massajos e pastores allumaiant fogos purificadores e faghiant ritos pro propitziare sa fertilidade.
In època cristiana su simbolismu est cambiadu ma sas traditziones antigas si sunt mantesas perdende su significadu originàriu.
Una curiosidade: dae su 21 a su 24 de Làmpadas paret chi su sole abarret firmu semper in su matessi puntu. A pustis, sas dies s'incomintzant a impiticare.


text:
Sos cartzistrutzos illebiados los podimus partzire in istruturales lèbios e illebiados non struturales. Custos cartzistrutzos los impreant mescamente pro umprimentos, pro massetos e isolamentos termo-acùsticos, pro more de sos materiales chi formant su misciu issoro.
Sos cartzistrutzos impermeàbiles aguantant meda a s’intrada de s’abba. Los impreant pro istruturas interradas, bartzas, pischinas, impiantos de purgadura, gallerias e gai sighende.
Sos cartzistrutzos drenantes sunt formados de unu misturu de aggregados, abba, tzimentu e additivos ispetzìficos. Pustis postos in òpera, unu sistema de partes bòidas agiuntas permitit a s’abba de colare. Sunt impreados mescamente pro fraigare parchègios, piatzales, pistas tziclàbiles e cosas de gasi.
Su cartzistrutzu architetònicu (naradu fintzas crastu samunadu) est su chi, pustis tratadu cun agentes proibidores de presa, ammustrat sa giara a vista. Un’àteru tipu est su cartzistrutzu imprentadu, otènnidu pro more de pigmentos colorantes in su misciu: pustis postu in òpera, est possìbile de l’imprentare a pizu (pro more de sàgamas fatas aposta) e cumprire s’efetu chèrfidu.
Sos cartzistrutzos autocumpatantes, o SCC, los distinghimus dae cuddos traditzionales ca est prus fàtzile a los pònnere in òpera: pro more de una capatzidade manna de iscurrimentu e de aguantadura a sa segregatzione, infatis, non ant bisonzu de vibratzione. Permitint unu aorru mannu de manodòpera cando los isparghent, e dant, comente resessida finale, unu faccia a vista bellu a beru.
Sos cartzistrutzos fibroafortigantes sunt bonos prus chi totu in sas ispainadas de superfìtzies de pamentare. Los caraterizat s’annànghida de fibras chi podent èssere de tipu metàllicu, polimèricu, bidru o materiale naturale. Unos cantos tipos de fibras podent pigare su logu de s’istrutura metàllica in sas pamentaduras (retza eletrosaldada).
Sos cartzistrutzos fotolugorosos giughent una resessida architetònica: los faghent cun unu misturu ispetzìficu de agregantes artifitziales chi atzupint s’isparghimentu de sos ràjos UV e torrant a coa custa energia comente lughe. Sunt su menzus pro fraigare parchègios, martzape’, piatzales e àteru.


text:
Sa Foresa fiat sa bagassa prus becia e prus arrispetada de Iglesias.
Teníat prus de setanta annus e fiat ancora in servitziu.
Comenti fadíat a tenni ancora clientis non ddu cumprendíat nisciunus, ma totus fiant–femus–fierus de issa.
Non m’arrigordu una borta ca calincunu dd’at ammancada mai de arrispetu.
Arriemus, ma in cussu tempus femus sempri arriendi de totus.
Anca Dominigu, su nepodi stontonau de una famillia de panateris connotus, una borta si dd’iat carrigada de a palas e anca dda mussiát a conca a tipu gatu.
Ma issa non iat murrungiau: anca fiat trabballu cussu puru.
Po nosu fiat una specia de monumentu de Iglesias, a tipu Quintino Sella.
Si fiat comperada un’apartamentu in su palatziu de s’Upim e contánt custu contu: anca unu dotori chi teníat s’apartamentu a su costau de su de issa fiat andau a si lamentai: “Ma come, una prostituta in un palazzo di gente per bene!” E anca dd’iant arrespundiu: “Ma i soldi della signora mica puzzano più dei suoi!”
Bai e agata chi su contu fessit berus, ma sa genti ddu contát e arriíat de su dotori, non de issa.
Sa domu non fiat po issa.
Issa fiat abarrada in cussa domu becia in s’Arruga de is Paras.
Sa domu fiat po is nebodis.
A unu de is nebodis ddi fiat scopiau unu fuetu in sa manu e fiat abarrau a tres didus.
Is piciocheddus du tzerriánt “Martzianetu”.
Una borta femu pulendi is aiolas in Pratza Sella e fiat in s’istadi.
Femu incruau, boddendi su paperi e is cagallonis de cani.
A unu certu puntu m’intendu una manu intrendi-mi-nci asuta de sa malliedda e aprapuddendi-mi sa schina.
Mi ndi strantaxu, mi fúrriu e dda biu: fiat issa, Sa Foresa.
Mi castiát arriendi e paríat una piciochedda pibiruda.
–Bellixeddu!
Deu nci seu abarrau che unu tontu.


text:
Genotzìdiu culturale de sos Uiguros
Is crìticos de su tratamentu tzinesu de sos uiguros ant acusadu su guvernu tzinesu de una polìtica de sinizatzione in su Xinjiang durante su de 21 sèculos, definende custa polìtica un'etnotzìdiu o unu genotzìdiu culturale de sos uiguros.[1][2][3][4][5][6] In piessignu, est istada posta in evidèntzia sa cuntzentratzione de uiguros in is campos de re-educatzione isponsorizados dae s'Istadu (istimada in 1-3 milliones de persones, subra unos 11 milliones de uiguros presentes in Tzina),[7][8][9][10][11][12][13][14][15] sa reprimida de is pràticas religiosas e culturales uiguras[16][17] e is testimonias de presumidas violatziones de is deretos umanos, intre chi isterilizatzione fortzada e contratzetzione (su chi at giùghidu mèdias medas a chistionare de "genotzìdiu demogràficu" pro neghe de s'abasciamentu forte de su tassu de nàschida in àreas de Tzina cun una fita manna de populatzione uigura).[18][13][19][20][21][22]
In intro de s'ONU 23 Istados membros cundennant is polìticas de sa Tzina in su Xinjiang e 54 Paisos ddas apoderant.
Cuntestu istòricu[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Cunflitu in su Xinjiang[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Dinastias tzinesas vàrias ant istoricamente esertzitadu su controllu subra partes de su modernu Xinjiang.[23] Sa regione fiat colada suta su domìniu tzinesu modernu a fatu de s'ispaniadura cara a ovest de sa dinastia Qing, chi aiat bidu fintzas is conchistas de su Tibet e de sa Mongòlia.[24]
A pustis de sa bochidura in su 1928 de Yang Zengxin, su guvernadore de su Khanadu Kumul semi-autònomu in su Xinjiang orientale, suta sa Repùblica de Tzina, Jin Shuren, fiat sutzèdidu a Yang che guvernadore de su Khanadu. A sa morte de su Kamul Khan Maqsud Shah in su 1930, Jin aiat abolidu in manera cumprida su Khanadu e aiat pigadu su controllu de sa regione che a sennore de sa gherra.[25] In su 1933, sa prima repùblica de Turkestan orientale fiat fundada durante sa rebellia Kumul.[26] In su 1934, sa Prima Repùblica de su Turkestan fiat conchistada dae su sennore de sa gherra Sheng Shicai cun s'agiudu de s'Unione Soviètica in antis chi Sheng si torraret a apaghiare cun sa Repùblica de Tzina, in su 1942.[27] In su 1944, sa rebellia Ili aiat batidu a sa segunda repùblica de Turkestan orientale, dipendente de s'Unione Soviètica pro su cummèrtziu, sas armas e su "tàtzitu cunsensu" pro s'esistèntzia sua in antis de èssere surbida in sa Repùblica Populare Tzinesa in su 1949.[28]
De sos annos '50 a sos annos '70, su guvernu tzinesu aiat isponsorizadu una migratzione de massa de tzinesos Han in sa regione e aiat introduidu una sèrie de polìticas pro suprimire s'identidade culturale e sa religione de sos uiguros.[29] Durante custu perìodu fiant bessidas a pitzu organizatziones separatistas uiguras vàrias cun unu potentziale amparu de s'Unione Soviètica, cun su Partidu populare de su Turkestan orientale chi fiat su prus mannu in su 1968.[30] Durante sos annos '70, is sovièticos sustentaiant su Fronte rivolutzionàriu unidu de su Turkestan orientale (URFET) in funtzione anti-tzinesa.[31]
In su 1997, una retada de sa politzia e s'esecutzione de 30 suspetados separatistas durante su Ramadan aiat batidu a manifestatziones mannas in su freàrgiu 1997 chi aiant portadu a s'intzidente de Ghulja, una repressione violenta a banda de s'Esèrtzitu populare de liberatzione tzinesa chi aiat fatu a su nessi noe mortos.[32] Custu aiat batidu a un'escalation: is atentados in is postales de Ürümqi a sa fine de su mese diant ochire a noe persones cun responsabilidades reconnotas dae is grupos de esiliados uiguros.[33] In su mese de martzu 1997, una bomba in unu postale aiat ochidu duas persones cun responsabilidades rivendicadas dae is separatistas uiguros e de s'Organizatzione pro sa libertade de su Turkistan orientale cun sede in Turchia.[34]
In su mese de trìulas de su 2009, in su Xinjiang fiant tzocados avolotos in resposta a una perrica violenta intre traballadores uiguros e tzinesos Han in una fàbrica chi aiant provocadu prus de chentu mortos.[35] A pustis de sos abbolotos, unos uiguros terroristas aiant ochidu dusinas de tzinesos Han in atacos coordinados dae su 2009 a su 2016,[36][37] comente pro esempru s'atacu cun gurteddu in su martzu 2014 in s'istatzione ferruviària de Kunming.[38] Is atacos fiant istados ghiados dae separatistas uiguros, carchiunu ordingiadu dae s'organizatzione terroristica disinnada dae is Natziones Unidas[39] Su Partidu Islàmicu de Turkistan (ex Movimentu Islàmicu de Turkistan Orientale).[40][41][42][43] In s'èsteru, in su 2016 terroristas uiguros ant bombardadu s'ambasciada tzinesa in Kirghisistàn; in su 2014, ant ochidu 25 persones in un'atacu a unu santuàriu thailandesu pobulare intre is turistas tzinesos.[44]
Durante su picu de sa gherra tzivile siriana (2011-2017), unos cantos millis de uiguros de Tzina (subra prus 11 milliones de uiguros in Tzina) sunt andados a Sìria e si sunt unidos a s'ISIS e a Al Qaeda.[45][46] Is cumbatentes uiguros boliant imparare sas abilidades de cumbatimentu e torrare a Tzina.[47] Fintzas unos 50.000 uiguros si sunt trasladados a Turchia, pro s'in prus in tzitades a costadu de sa làcana cun Sìria.[48]
Polìticas guvernativas[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
"Campagna Strike Hard contra su terrorismu violentu" de inghitzu[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
In s'abrile 2010, a pustis de sos avolotos Ürümqi de su trìulas 2009, Zhang Chunxian at remplasadu s'ex cabu de su Partidu Comunista Wang Lequan, chi fiat abarradu a segus de is polìticas religiosas in su Xinjiang pro 14 annos.[49] In su mese de maju de su 2014, sa Tzina at afiladu sa "Campagna Strike Hard contra su terrorismu violentu" in su Xinjiang in resposta a is tensiones creschende intre is tzinesos Han e sa populatzione uigura de su Xinjiang etotu.[50] Annuntziende sa campagna, su leader tzinesu Xi Jinping aiat afirmadu ca "sa pràtica at dimustradu ca s'istrategia de guvernu de su partidu nostru in su Xinjiang est curreta e depet èssere mantenta a longu tèrmine". Fiat su maju 2014[51].
Regulamentu de su 2017[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Proibitziones e regulamentos noos sunt istados ativados su 1° abrile 2017. Barbas longas e bestire mucadores in pùblicu fiant ambos proibidos.[52] Non castiare sa televisione istatale o iscurtare trasmissiones radiofònicas, si refudare de sighire is polìticas de pranificatzione familiare o si refudare de cunsentire a is fìgios de cosa sua de frecuentare sas iscolas istatales sunt istados fatos totus cumportamentos proibidos.[52] Dare a unu pipiu unu nùmene chi "esageraret su fervore religiosu", comente a Mauma, est istadu fatu illegale. Paris cun custu, medas moscheas sunt istadas derrùidas o distrùidas.[52]
Is isfortzos pro sa "re-educatzione" sunt incumentzados in su 2014 e sunt istados ammaniados in su 2017.[53][54] Sunt istados fraigados campos de presonia pro s'allògiu de sos istudiantes de is programmas de re-educatzione, sa majoria de is cales sunt uiguros. Su guvernu tzinesu no at reconnotu s'esistèntzia issoro fintzas a su 2018 e ddos at definidos "tzentros de imparu e formatzione professionale".[53] Custu nùmene est istadu cambiadu in "tzentros de formatzione professionale" in su 2019. Is mannàrias de is campos sunt triplicadas dae su 2018 a su 2019 mancari su guvernu tzinesu apat afirmadu chi sa majoria de is detentos fiat istada torrada a lassare.[53]
Giustificatzione de s'"anti-terrorismu"[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Sa Tzina at usadu sa "gherra a su terrore" globale de sos annos 2000 pro incuadrare totu sos iscussertos separatistas e ètnicos che a atos de terrorismu islamista pro legitimare is polìticas suas contra s'insurretzione in su Xinjiang.[55]
In su mese de austu de su 2018, su Comitadu de is Natziones Unidas pro s'eliminatzione de sa discriminatzione ratziale at denuntziadu sa "definitzione ampra de terrorismu e riferimentos vagos a s'estremismu" impreada dae sa legislatzione tzinesa, rilevende comente ddoe aiant numerosos signaladuras de detentzione de unu nùmeru mannu de uiguros ètnicos e de unas àteras minorias musulmanas cun su "pretestu de cuntrastare su terrorismu".[56]
In su 2019, su comitadu de redatzione de su Wall Street Journal, Sam Brownback e Nathan Sales ant afirmadu ca su guvernu tzinesu impreat costantemente s'"antiterrorismu" che pretestu pro sa suprimida culturale e is violatziones de is deretos umanos.[57][58]
Efetos culturales[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Moscheas[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Segundu Pechinu, ddoe sunt unas 24.400 moscheas in su Xinjiang, una mèdia de una moschea ogni 530 musulmanos.[59]
In su 2005, Human Rights Watch at referidu ca "sas informatziones isparghinadas in is fontes ufitziales sugerint ca sa ritorsione" contra de is moscheas no isponsorizadas dae s'Istadu tzinesu fiat prevalente, e ca su segretàriu de su partidu de su Xinjiang at afirmadu ca sos uiguros "non diant dèpere fraigae logos pro fainas religiosas noos".[60] Su guvernu tzinesu at proibidu a is minores de partetzipare a fainas religiosas in su Xinjiang de una manera chi, segundu Human Rights Watch, "non tenet fundamentu perunu in sa lege tzinesa".[60]
Segundu un' anàlisi de su The Guardian, prus de su de tres unu de is moscheas e de is sitos religiosos in Tzina at padèssidu "disacatos istruturales significativos" intre su 2016 e su 2018, cun tzirca su ses unu de totu is moscheas e is santuàrios arrasados in manera cumprida.[61] Custu includet sa tumba de s'Imam Asim, una tumba de làdire in su desertu de su Taklamakan. Segundu The Guardian, is musulmanos uiguros creent ca repìtidos pelligrinàgios a sa tumba diant acumprire a s'òbligu de unu musulmanu de cumpletare s'Hajj.[61]
Segundu su The Guardian, unu giornalista chi at bisitadu sa regione orientale de Qumul in su 2017 at imparadu dae funtzionàrios locales ca prus 200 de sas 800 moscheas in sa regione sunt istadas distrùidas e ca prus de 500 diant èssere istadas derrùidas in su 2018.[62]
Unu raportu de sa CNN de su 2019 at ipotizadu chi dusinas de moscheas siant istadas distrùidas durante sa repressione de sa Tzina.
Formatzione iscolàstica[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
In su 2011, sas iscolas de su Xinjiang sunt passadas a s'"imparu bilìngue". Sa majoria de s'imaramentu acontesset in tzinesu mandarinu, cun petzi pagas oras pro chida dedicadas a sa literadura uigura. Mancari s'ènfasi subra de s"annestru bilìngue", a pagos pipios tzinesos Han si dd'imparat a faeddare uiguru.[63]
Is istudiantes uiguros annotamala sunt imbiados semper prus s'ispissu a iscolas residentziales a tesu dae is comunidades issoro de orìgine, in ue podent faeddare uiguru.[64]
Segundu unu raportu de su 2020 de Ràdiu Free Àsia, s'imparu monolingue in tzinesu mandarinu est istadu introduidu in una iscola superiore influente de Kashgar chi in pretzedèntzia fruniat imparu bilìngue.[65]
Presoneris acadèmicos e religiosos[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
S'Uyghur Human Rights Project at identificadu a su nessi 386 intelletuales uiguros chi sunt istados detentos e isparèssidos dae su cumintzu de su 2017 che a vìtimas de sa campagna massitza de repressione etno-religiosa giuta dae su guvernu tzinesu in sa pàtria uigura.[66]
S'economista uiguru Ilham Tohti est istadu cundennadu a s'ergàstulu in su 2014. Amnesty International at definidu sa cundenna sua ingiustificata e abbergongiosa.[67] Fintzas Rahile Dawut, un'importante antropòlogu uiguru chi at istudiadu e cunservadu santuàrios islàmicos, càntigos traditzionales e folklore, est istadu impresonadu.[68]
Segundu Ràdiu Free Àsia, su guvernu tzinesu tenet impresonados s'imam uiguru Abduheber Ahmet a pustis de àere portadu su fìgiu a un'iscola religiosa no autorizada dae s'Istadu tzinesu. Ahmet fiat istadu pretzedentemente laudadu de Tzina che a un'imam "a chimbe isteddos", ma in su 2018 est istadu cundennadu a ultres chimbe annos de presone pro s'atzione sua.[69]
Campusantos[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
In su cabudanni 2019, s'Agence France-Presse (AFP) at bisitadu 13 campusantos distrùidos in bator tzitades e at assistidu a ossos iscobertos chi abarraiant galu in 4 de issos. Pro mèdiu de s'esàmene de sas immàgines satellitares, s'agèntzia de imprenta at istabilidu ca sa campagna de destruidura grae fiat ativa de prus de unos deghe annos.[70] Segundu unu pretzedente raportu de s'AFP, tres campusantos in sa contea de Xayar fiant intre dusinas de campusantos uiguros distrùidos in su Xinjiang intre su 2017 e su 2019. Is ossos umanos batidos a sa lughe de is campusantos in sa contea de Xayar sunt istados iscartados.[71][72] In su ghennàrgiu 2020, unu raportu de sa CNN basadu subra s'anàlisi de sas immàgines satellitares de Google Maps at afirmadu ca sas autoridades tzinesas ant distrùidu prus de 100 campusantos in su Xinjiang, massimamente uiguros. Sa CNN at colligadu sa destruidura de is campusantos a sa campagna de su guvernu pro controllare sos uiguros e is musulmanos in manera prus ampra. Su guvernu tzinesu definit su campusantu e sa destruidura de is tumbas "re-collocatziones" e afirmat ca is mortos torrant a èssere interrados in campusantos noos istandardizados.[73][74]
Intre is campusantos distrùidos b'at su Campusantu Sultanim (37°07′02″N 79°56′04″E), su campusantu istòricu uiguru tzentrale cun ingènneros de interros e prus santuàriu sacru in sa tzitade de Hotan, chi est istadu derrùidu e cunvertidu in parchègiu intre su 2018 e su 2019.[75][76][77][78][79] Sa CGTN, unu canale internatzionale de propiedade istatale tzinesa afiliadu a su Partidu Comunista Tzinesu, at afirmadu chi is tumbas siant istadas trasladadas.[80]
Intzentivos a is cojas[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Segundu s'isperta de istùdios de gènere Leta Hong Fincher, su guvernu tzinesu at ofertu a is parigas uiguras intzentivos pro tènnere prus pagu fìgios e de manera chi is fèminas si còjuent cun persones a foras de s'etnia issoro.[81] Segundu su moderadore de su progetu Uyghur Human Rights Project,[82] Zubayra Shamseden, su guvernu tzinesu "bolet burrare sa cultura e s'identidade uigura torrende a fàghere is fèminas de cosa sua".[83]
Is cojas intre uiguros e tzinesos Han sunt incoragidos cun sussìdios de su guvernu. In s'austu de su 2014, sas autoridades locales de sa contea de Cherchen (contea de Qiemo) ant annuntziadu: "Medidas de intzentivatzione pro incoragire is cojas ammesturadas uiguros-tzinesos", inclùidu un'acumpensu in contantes de 10.000 CNY (unos 1.450 dollaros IMPREAT) a s'annu pro is primos chimbe annos a tales parigas cojuadas e tratamentu preferentziale in àmbitu de traballu e abitativu prus imparu gratis pro is parigas, is babos e is mamas e figiàmene. Su secretàriu de su PCC de sa contea Zhu Xin at osservadu:[84]
Sa defensa nostra de is cojas ammesturadas promovet s'energia positiva... Isceti promovende sa criatzione de un'istrutura sotziale e un'ambiente comunitàriu in ue totu is grupos ètnicos siant achiridos su unu in s'àteru... podemus promòvere sa unidade manna, sa fusione ètnica e s'isvilupu de totu is grupos ètnicos in su Xinjiang, e in fines realizare su bisu nostru tzinesu de ingiovanessimentu de sa natzione tzinesa nostra.
In su mese de santugaine 2017, in sa pàgina de is social mèdia de sa contea de Lop est istada tzelebrada sa coja de unu tzinesu Han[[ de sa provìntzia de Henan cun una fèmina uigura de sa contea de Lop:[85]
Ant a lassare chi s'unidade ètnica frorat pro semper in is coros issoro, Lassa chi s'unidade ètnica si fatzat sa petza pròpia e sàmbene pròpiu.
Darren Byler, un'antropòlogu e espertu de Tzina acanta s'Universidade de Washington, at afirmadu ca una campagna in is social mèdia in su 2020 pro cojuare 100 fèminas uiguras cun òmines tzinesos Han at inditadu comente "una tzerta dinàmica de pòdere razializadu faghet parte de custu protzessu", cummentende, "Paret chi custu siat un'isfortzu pro prodùere una assimilatzione prus manna e abasciare sa diferèntzia ètnica traghende a sos uiguros in relatziones dominadas dae sos Han".[86]
In su mese de martzu 2017, Salamet Memetimin, de etnia uigura e segretàriu de su Partidu Comunista pro sa bidda de Bekchan in sa contea de Qira, est istadu bogadu dae s'incàrrigu pro pigare is votos de coja Nikah in domo sua.[87] In is intervistas cun Ràdios Free Àsia in su 2020, is residentes e is funtzionàrios de sa contea de Shufu, in sa prefetura de Kashgar, ant afirmadu ca no fiat prus possìbile esecutare is ritos traditzionales de sa coja uigura nikah in sa contea.[88]
Bestimentas[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Is autoridades tzinesas disincoràgent s'impreu de foulard, mucadores e àteros bestires islàmicos in sa regione. Su 20 maju de su 2014 est tzocada una protesta in Alakaga, in sa contea de Kuqa, prefetura de Aksu, cando 25 fèminas e istudiantes sunt istadas arrestadas pro portare su mucadore. Segundu unu funtzionàriu locale, ddoe at apidu duos mortos e chimbe feridos cando sa politzia ispetziale armada at isparadu a subra de is manifestantes. A pustis, un'iscuadra de su Washington Post est istada arrestada in Alakaga e a sa fine deportata dae sa regione.[89][90][91][92]
Nùmenes de pipios[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Segundu Ràdio Free Àsia, in su 2015 in Hotan est istadu promulgadu un'elencu de nùmenes proibidos pro is pipios naradu "Règulas de denumenatzione pro is minorias ètnicas", bandende nùmenes de significadu potentzialmente religiosu intre cales Islam, Coranu, Meca, Jihad, Imam, Saddam, Hajj e Medina. S'impreu de s'elencu est istadu a pustis estèrridu a totu su Xinjiang.[93]
Acusas de violatziones de is deretos umanos[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
In intro de is campos de internamentu[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Tortura[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Human Rights Watch, un' organizatzione sena fine de lùcuru cun sede in New York, at denuntziadu "abusos isparghinados", intre cales tortura e protzessos ingiustos, de sos uiguros.[94]
Mihrigul Tursun, una mama uigura giòvana, at naradu de èssere istada "torturada e sutaposta a unas àteras cunditziones brutales...". Est istada drogada, interrogada durante dies chentza de dormire, acapiada a una cadira e iscossada dae s'eletritzidade. Fiat sa de tres bortas chi fiat mandada a unu campu dae su 2015. Tursun at naradu a is giornalistas ca s'ammentat de comente is inchisidores ddi naraiant: "Èssere uigura est unu crìmene".[95] Unu àteru detentu in passadu, Kayrat Samarkand, at naradu ca "M'ant fatu bestire cun is chi naramt 'bestires de ferru, unu bestire de metallu chi pesaiat prus de 50 libras... At costrintu is bratzos mios e sas ancas mias in una posidura tiesa. Non resissia a mi mòere pro nudda e s'ischina sufriat in manera orrorosa... Ant fatu bestire a is persones cun custa cosa pro iscagiare s'ispìritu issoro. A pustis de 12 oras, mi sei fatu aici modde, mudu e legale".[96]
Isterilizatziones obligatòrias e contratzetiones[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Zumrat Dwut, una fèmina uigura, at afirmadu de èssere istada isterilizada cun sa fortza durante sa permanèntzia in unu campu, in antis chi su maridu esseret capatzu de nche dda bogare peri rechestas a is diplomàticos pakistanos.[97] Mancari Dwut no ispetzìficat comente siat istada isterilizada, unas àteras fèminas contant de àere retzidu cun sa fortza unos imprantos contratzetivos.[98][99][100]
S'Heritage Foundation at referidu ca is funtzionàrios ant custrintu is fèminas uiguras a pigare drogas disconnotas e bufare una ispètzie de lìchidu biancu chi ddi at causadu sa pèrdida de connoschimentu e a bortas dd'at causadu s'interrutzione de su mènstruu.[101]
Isciacuadura de su cherbeddu[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Kayrat Samarkand at descritu sa routine de su campu in un'artìculu pro NPR: "Foras de bìvere in bighinados istrintos, narat ca is detentos depiant cantare cantzones pro lodare su leader tzinesu Xi Jinping in antis de pòdere papare. Narat ca is detentos sunt istados custrintos a ammentare un'elencu de sas a chi narant "126 fàulas" subra sa religione: "Sa religione est òpiu, sa religione est mala, non depes crèere in niuna religione, depes crèere in su Partidu Comunista", ammentat. "Isceti su Partidu Comunista ti depet pòdere portare a unu benidore radiosu".[102]
Documentos indennentados a su New York Times dae unu funtzionàriu anònimu tzinesu cussigiaiant chi "chi sos istudiantes diant àere pedidu chi is babos issoro fiant isparèssidos aiant commitidu unu crìmene, ddi diat èssere istadu naradu ca no, ma petzi ca su pensamentu issoro fiat istadu infetadu dae pensamentos malesanos. Sa libertade est possìbile isceti cando custu "virus" in su pensamentu issoro siat istadu irraighinadu e sunt in bona salude".[103]
S'Heritage Foundation at referidu ca "is pipios is cales babos siant detentos in is campos ddos mandant fatu·fatu a orfanotròfios istatales e sutapostos a isciacuadura de su cherbeddu pro ismentigare is raighinas ètnicas issoro. Fintzas chi is babos issoro non sunt detentos, is pipios uiguros si depent trasladare a sa Tzina interna e si nche immrghere in sa cultura Han segundu sa polìtica de is "classes de su Xinjiang" de su guvernu tzinesu".[104]
Traballu tostu e fadiosu[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Segundu Quartz, sa regione de su Xinjiang est descrita che unu "“gulag de su cotone" in ue su traballu cartzeràriu est presente in totu is fases de sa filiera de su cotone...".[105]
Tahir Hamut, unu musulmanu uiguru, at traballadu in unu campu de traballu durante s'iscola elementare cando fiat pipiu, e a fatu at traballadu in unu campu de re-educazione de mannu, acumprende tareas comente boddire cotone, ispajare giarra e fraigare matones. "Totu sunt custrintos a fàghere totu is tipos de traballos fortzados o a acarare su castigu", at naradu. "Cale si siat non siat capatzu de acabare is tareas de cosa sua at a èssere iscutu".[106]
Foras de is campos de internamentu[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
IUD e controllu de is nàschidas[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Segundu su chircadore Adrian Zenz, su 80% de totu is poniduras de IUD in Tzina in su 2018 sunt istadas esecutadas in su Xinjiang, mancari sa regione costituet isceti su 1,8% de sa populatzione tzinesa.[107][108][109] Sende gasi, sas istatìsticas publicamente disponìbiles de sa Cummissione sanitària natzionale inditant ca sa tzifra efetiva est de sa 8,7% (in ogni manera una proportzione arta in cumparàntzia cun sa populatzione de sa regione);[110] batende su tabloid tzinesu controlladu dae s'istadu Global Times a criticare s'afirmatzione de sa 80% de Zenz, concuende ca "non si podet arribare a niunu càrculu, chi non ponende male su puntu detzimale".[111]
Cunvivèntzia fortzada e abortu[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
In su 2018, is dipendentes pùblicos tzinesos ant incumentzadu is permanèntzias domitziliares obligatòrias cun famìlias uiguras pro sos agiudos a s'assimilatzione.[112]
Una fèmina prìngia de 37 annos de sa regione de su Xinjiang at decraradu de àere intentadu de renuntziare a sa tzitadinàntzia tzinesa pro bìvere in Kazachistàn, ma su guvernu tzinesu ddi at naradu ca depiat torrare a Tzina pro cumpletare su protzessu. At padèssidu un'abortu chi reteniat chi èsseret pretzisu pro impeire s'impresonamentu de frade.[113]
Regorta de òrganos[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Ethan Gutmann, unu collega de su think tank cunservadore Foundation for Defense of Democracies e osservadore de Tzina, at concluidu ca s'isplantu de òrganos dae presoneris de cussèntzia s'est fatu prevalente cando is membros de su grupu ètnicu uiguru sunt istados pigados de mìria in repressiones de seguresa e "campagnas tostas meda" durante is'Annos '90. Segundu Gutmann, sa bogada de òrganos de presoneris uiguros est acabada in su 1999 cun membros de su grupu religiosu de su Falun Gong chi ant propassadu sos uiguros che mitzas de òrganos.[114][115][116]
In is annos 2010, sunt torrados a bessire a foras is pessamentos pro su prelevamentu de òrganos de sos uiguros.[117][118] Segundu unu determinu unànime de su China Tribunal, sa Tzina at pessighidu e sutapostu a proas mèdicas is uiguros. Su raportu suo espressaiat pessamentu pro su fatu ca sos uiguros fiant vulneràbiles a su prelevamentu de òrganos, ma non teniant galu proas de s'acontèssere.[119][120][121][122][123][124][125]
Respostas internatzionales[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Reatziones in s'ONU[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
In su trìulas 2019, 22 paisos ant emìtidu una lìtera giunta in sa de 41 sessiones de su Cussìgiu pro sos deretos umanos de sas Natziones Unidas (UNHRC), cundennende sa detentzione de massa de uiguros e unas àteras minorias in Tzina, pedende a sa Tzina de "parare sa detentzione arbitrària e de is restritziones a sa libertade de movimentu de uiguros e unas àteras comunidades musulmanas e minoritàrias in su Xinjiang".[126][127]
In sa matessi sessione, 50 paisos ant emìtidu una lìtera giunta a amparu de is polìticas tzinesas de su Xinjiang,[128][126] critichende sa pràtica de "polititzizare is chistiones relativas a is deretos umanos". Sa lìtera afirmaiat ca "sa Tzina aiat cumbidadu in su Xinjiang diplomàticos numerosos, funtzionàrios de organizatziones internatzionales e giornalistas" e ca "su chi ant bidu e intèdndiu in su Xinjiang controighiat in manera cumprida cantu aporridu dae is mèdias".[126]
In su santugaine 2019, 23 paisos ant emìtidu una decraratzione giunta a s'ONU esortende sa Tzina a "sustentare sos òbligos suos e impinnios natzionales e internatzionales pro su respetu de is deretos umanos".[129]
In resposta, 54 paisos, intra is cales ditaduras comente a sa Corea de su Nord, ant emìtidu una decraratzione giunta a amparu de is polìticas tzinesas de su Xinjiang. Sa decraratzione "at faeddadu positivamente de is resurtados de is medidas de antiterrorismu e deradicalizatzione in su Xinjiang e at osservadu ca custas medidas ant in efetivamente amparadu is deritos umanos fundamentales de is persones de totu is grupos ètnicos".[128][126][130]
In su freàrgiu 2020, is Natziones Unidas ant pedidu s'atzessu chentza de ostàculos in antis de una proposta de bìsita connoschitiva in sa regione.[131]
Reatziones pro Istadu[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Europa[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Ultres a firmare una decraratzione giunta subra is violatziones èticas chi ferrent sa comunidade uigura in su Xinjiang, istados comente a sa Germània e sa Norvègia ant adotadu medidas ulteriores pro espressare sas opiniones issoro subra custu tema. Sa Germània at dillindadamente cumbidadu sa Tzina a frunire s'atzessu a is deretos umanos de is Natziones Unidas a is campos.[132] Annotamala, sa Norvègia at formadu unu grupu de sensibilizatzione contra de is campos de internamentu.[133]
Ìndia[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
In un'artìculu de su 2020 in The Kashmir Magazine, su leader de su Kashmir Hashim Qureshi at sutaliniadu ca sos uiguros sunt postos cun sa fortza in is campos de cuntzentramentu in su Xinjiang, agiunghende: “A is funtzionàrios musulmanos no est permìtidu de si fàghere crèschere sa barba o ofèrrere pregadorias. Is moscheas non podent pesare minaretos artos".[130]
Oriente Mèdiu[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Medas istados de s'Oriente Mèdiu ant firmadu totus unu documentu de is Natziones Unidas a defensa de is deretos umanos de sa Tzina.[134][135] Unu portaboghe de su ministèriu de sos Èsteros turcu at criticadu is campos,[136] ma su presidente turcu Recep Tayyip Erdogan at a fatu difèndidu sa Tzina durante sa bìsita sua.[137] Fintzas Iràq e Iràn sunt abarrados in mudìmene e ant fintzas firmadu su documentu[138], mentras Aràbia Saudita, Egitu e Turchia sunt istados acusados de deportare sos uiguros a Tzina.[139][140][141][142][143]
Is Emirados Àrabos Unidos ant difèndidu formalmente is rècords subra is deretos umanos de Tzina.[144] Su Qatàr at sustentadu is polìticas de sa Tzina in su Xinjiang fintzas a su 21 austu 2019; est a pustis istadu su primu istadu de Oriente Mèdiu a retirare sa defensa de is campos de su Xinjiang.[145][146][147]
Àfrica tzentrale[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Sa Repùblica Democràtica de su Congo, su Gabòn, sa Nigèria, sa Somàlia e unos àteros istados de Àfrica tzentrale ant defèndidu a sa Tzina.[134]
Sud-est asiàticu[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Cambògia, Myanmàr e Filipinas ant firmadu sa defensa formale de is polìticas tzinesas.[134] Thailàndia, Malaìsia e Cambògia ant deportadu uiguros suta pedidu de sa Tzina.[148] In su nadale 2009, su Assòtziu americanu uiguru at espressadu pessamentu pro sa torrada in Tzina de 20 refugiados uiguros de Cambògia.[149]
Noa Zelanda[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Su primu ministru de sa Noa Zelanda, Jacinda Ardern, at bisitadu Pechinu a pustis de s'isparadòrgiu in sa moschea de Christchurch e at chistionadu in privadu de su Xinjiang cun Xi Jinping. Nudda est bessidu a foras a pitzu dae custos arresonos e Ardern no at aprofundidu in manera ulteriore custu argumentu. Su New York Times at pensadu chi s'aparente farta de pessamentu fiat dèpida a su fatu ca sa Noa Zelanda esportat medas produtos a Tzina, intre cales late, petza e binu. [150]
Pakistàn[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Un'istùdiu de su guvernu pakistanu at iscobertu ca is giornales cunservadores e sos eclesiàsticos de s'istadu s'oponent a sa reprimida de sos uiguros, pedende fatu·fatu una libertade religiosa prus manna pro sos uiguros. Presentadu su raportu, s'ambasciada tzinesa at pedidu a su Pakistàn de gestire is sentimentos negativos subra sa Tzina a s'internu de su Pakistàn.[151]
Rùssia[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Sa Rùssia at espressadu s'apoderamentu suo a su tratamentu riservadu dae sa Tzina a sos uiguros in prus ocasiones.[152] At firmadu ambas decraratziones a sas Natziones Unidas (in trìulas e santugaine 2019) a defensa de is polìticas tzinesas de su Xinjiang.[127][129][126]
Istados Unidos[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Su Cungressu de is Istados Unidos at aprovadu s'Uyghur Human Rights Policy Act in reatzione a is campos de re-educazione.[153][154] S'Assòtziu americanu uiguru at afirmadu ca s'acostamentu militare de Pechinu a su terrorismu in su Xinjiang est terrorismu de Istadu.[155] Su Museu Memoriale de s'Olocàustu de Istados Unidos at emìtidu decraratziones[156][157][158] subra is cunditziones in su Xinjiang iscriende:
Sa campagna de su guvernu tzinesu contra de sos uiguros in su Xinjiang est multiforme e sistemàtica. Est caraterizada dae detentzione de massa, traballu fortzadu e leges discriminatòrias e suportadu dae modalidades de bardiamentu a arta tecnologia.[159]
Notas[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
- ↑ (EN) ‘Cultural genocide’: China separating thousands of Muslim children from parents for ‘thought education’, in independent.co.uk.
- ↑ (EN) ‘Cultural genocide’ for repressed minority of Uighurs, in thetimes.co.uk.
- ↑ (EN) 'The Equivalent of Cultural Genocide', in spiegel.de.
- ↑ (EN) Fear and oppression in Xinjiang: China’s war on Uighur culture, in ft.com.
- ↑ (EN) The Uyghur Minority in China: A Case Study of Cultural Genocide, Minority Rights and the Insufficiency of the International Legal Framework in Preventing State-Imposed Extinction, in mdpi.com.
- ↑ (EN) China's crime against Uyghurs is a form of genocide, in search.informit.com.au.
- ↑ (EN) China Detaining Over 1 Million Muslims in Concentration Camps but the World Is Silent, Believer Says, in www.christianpost.com.
- ↑ (EN) Authorities in Xinjiang’s Kashgar Detain Uyghurs at ‘Open Political Re-Education Camps’, in Radio Free Asia.
- ↑ (EN) Shocking details emerge from China's re-education camps for Muslims, in Axios.
- ↑ (EN) Details Emerge About Xinjiang Reeducation Camp System – China Digital Times (CDT), in chinadigitaltimes.net.
- ↑ (ZH) 学者:新疆再教育营关人或近百万 警察抓人有指标, in 美国之音.
- ↑ (EN) Catherine Putz, The Diplomat, Central Asians Organize to Draw Attention to Xinjiang Camps, in The Diplomat.
- ↑ 13.0 13.1 (EN) Woman describes torture, beatings in Chinese detention camp, in AP NEWS.
- ↑ (EN) Stewart, China putting minority Muslims in 'concentration camps,' U.S. says, in Reuters (archiviadu dae s'url originale s'8 nadale 2019).
- ↑ (EN) ‘The entire Uyghur population is seemingly being treated as suspect’: China’s persecution of its Muslim minority, in Religion and Global Society, 18 cabudanni 2018. URL consultadu su 15 austu 2021.
- ↑ (EN) Congressional Research Service, Uyghurs in China (PDF), in Congressional Research Service, 18 làmpadas 2019.
- ↑ (EN) Canadian went to China to debunk reports of anti-Muslim repression, but was 'shocked' by treatment of Uyghurs, in National Post.
- ↑ (EN) China’s Forced Sterilization of Uighur Women Is Cultural Genocide, in The Heritage Foundation.
- ↑ (EN) China 'using birth control' to suppress Uighurs, in BBC News, 29 làmpadas 2020 (archiviadu dae s'url originale su 29 làmpadas 2020).
- ↑ (IT) Il "genocidio demografico" degli uiguri, in Il Post, 25 trìulas 2020.
- ↑ (IT) Senza religione | La repressione degli uiguri in Cina continua, nel silenzio dei Paesi musulmani, in Linkiesta.it, 31 trìulas 2020.
- ↑ (IT) Cina, le donne uigure costrette all'aborto e alla sterilizzazione: «É un genocidio», in www.ilmessaggero.it.
- ↑ (EN) Michael E. Clarke, Xinjiang and China's Rise in Central Asia – A History, Taylor & Francis, 8 martzu 2011, p. 16, ISBN 978-1-136-82706-8.
- ↑ (EN) James Millward, ‘Reeducating’ Xinjiang’s Muslims, in nybooks.com.
- ↑ (EN) Andrew D. Forbes, Warlords and Muslims in Chinese Central Asia: A Political History of Republican Sinkiang 1911–1949 W., illustratedª ed., Cambridge University Press, 1986, ISBN 978-0-521-25514-1.
- ↑ (EN) Michael Dillon, Xinjiang and the Expansion of Chinese Communist Power: Kashgar in the Early Twentieth Century, Routledge, 2014, ISBN 978-1-317-64721-8.
- ↑ (EN) Starr (a incuru de), Xinjiang: China's Muslim Borderland, illustratedª ed., M.E. Sharpe, 2004, ISBN 978-0-7656-1318-9.
- ↑ (EN) Linda Benson, The Ili Rebellion: the Moslem Challenge to Chinese Authority in Xinjiang, 1944–1949, M. E. Sharpe, 1990, ISBN 978-0-87332-509-7.
- ↑ (EN) Post 9/11: labeling Uighurs terrorists (PDF), in Human Rights Watch, vol. 17, nº 2, abrile 2005, p. 16 (archiviadu su 17 abrile 2019).
- ↑ (EN) Michael E. Clarke, Xinjiang and China's Rise in Central Asia - A History, Taylor & Francis, 2011, p. 69, ISBN 978-1-136-82706-8.
- ↑ (EN) Reed e Diana Raschke, The ETIM: China's Islamic Militants and the Global Terrorist Threat, ABC-CLIO, 2010, p. 37, ISBN 978-0-313-36540-9.
- ↑ (EN) China: Human Rights Concerns in Xinjiang, in Human Rights Watch. URL consultadu su 30 cabudanni 2020 (archiviadu dae s'url originale su 12 santandria 2008).
- ↑ (EN) Millward, Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang, illustratedª ed., Columbia University Press, 2007, ISBN 978-0-231-13924-3.
- ↑ (EN) Mahesh Ranjan Debata, China's Minorities: Ethnic-religious Separatism in Xinjiang, Pentagon Press, 2007, p. 170, ISBN 978-81-8274-325-0.
- ↑ (EN) Tania Branigan e Jonathan Watts, Muslim Uighurs riot as ethnic tensions rise in China, in The Guardian (London), 5 trìulas 2009 (archiviadu dae s'url originale su 7 cabudanni 2013).
- ↑ (EN) Wary Of Unrest Among Uighur Minority, China Locks Down Xinjiang Region, in NPR, 26 cabudanni 2017 (archiviadu dae s'url originale su 3 freàrgiu 2020).
«In the years that followed, Uighur terrorists killed dozens of Han Chinese in brutal, coordinated attacks at train stations and government offices. A few Uighurs have joined ISIS, and Chinese authorities are worried about more attacks on Chinese soil.».
- ↑ (EN) China created a new terrorist threat by repressing secessionist fervor in its western frontier, in Quartz.
- ↑ (EN) Deadly Terrorist Attack in Southwestern China Blamed on Separatist Muslim Uighurs, in world.time.com. URL consultadu su 30 cabudanni 2020 (archiviadu dae s'url originale su 3 martzu 2014).
- ↑ (EN) UNPAN, Governance Asia-Pacific Watch, in unpan1.un.org (archiviadu dae s'url originale su 29 austu 2007).
- ↑ (EN) Adrien Morin, Is China's Counterterrorism Policy in Xinjiang Working?, in The Diplomat, 23 freàrgiu 2017 (archiviadu dae s'url originale su 3 freàrgiu 2020).
«according to Kyrgyzstan state security, the attack was ordered by Uyghur militants active in Syria and carried out by a member of ETIM.».
- ↑ (EN) Leigh Karen, The Uighurs, in Washington Post, 9 santugaine 2019 (archiviadu dae s'url originale su 4 freàrgiu 2020).
«Tensions erupted in 2009... Attacks by Uighur separatists intensified in the years that followed, with one of the groups that carried them out—the Turkistan Islamic Party—also being credited with having thousands of jihadist fighters in Syria.».
- ↑ (EN) Jacob Zenn, The Turkistan Islamic Party in Double-Exile: Geographic and Organizational Divisions in Uighur Jihadis, in Terrorism Monitor, nº 17, 2018 (archiviadu dae s'url originale su 7 abrile 2020).
«The TIP also claimed several other attacks in China after 2008... the 2011 hit-and-run attack in Kashgar was credibly proven to be organized by the TIP in Afghanistan».
- ↑ (EN) Colin P. Clarke, China's Global War on Terrorism, in Slate, 26 austu 2019 (archiviadu dae s'url originale su 3 freàrgiu 2020).
«Over the past decade, groups advocating separatism for Xinjiang’s Muslim Uighur minority—including the Turkistan Islamic Party and before it, the East Turkistan Islamic Movement—have been linked to numerous low-level attacks using knives and vehicles as weapons.».
- ↑ (EN) AP Exclusive: Uighurs fighting in Syria take aim at China, in AP NEWS.
- ↑ (EN) Israeli report: Thousands of Chinese jihadists are fighting in Syria, in Ynetnews.
- ↑ (EN) Syria says up to 5,000 Chinese Uighurs fighting in militant groups, in Reuters, 11 maju 2017.
- ↑ (EN) AP Exclusive: Uighurs fighting in Syria take aim at China, in AP NEWS.
- ↑ (EN) Bethan McKernan, 'I miss my homeland': fearful Uighurs celebrate Eid in exile in Turkey, in The Guardian, 24 maju 2020, ISSN 0261-3077 .
- ↑ (EN) Michael Wines, Wang Lequan Is China's Strongman in Controlling Uighurs (archiviadu dae s'url originale su 15 austu 2018).
- ↑ (EN) China Steps Up 'Strike Hard' Campaign in Xinjiang, in Radio Free Asia.
- ↑ (EN) Edward Wong, China Moves to Calm Restive Xinjiang Region, in The New York Times, 30 maju 2014. URL consultadu su 15 austu 2021.
- ↑ 52.0 52.1 52.2 (EN) Christian Shepherd e Ben Blanchard, China sets rules on beards, veils to combat extremism in Xinjiang, in Reuters, 30 martzu 2017 (archiviadu dae s'url originale su 21 nadale 2019).
- ↑ 53.0 53.1 53.2 (EN) China’s Repression of Uyghurs in Xinjiang, in Council on Foreign Relations.
- ↑ (EN) Gerry Groot, INTERNMENT AND INDOCTRINATION — XI’S ‘NEW ERA’ IN XINJIANG, ANU Press, 2019, pp. 98–112, ISBN 978-1-76046-280-2. URL consultadu su 15 austu 2021.
- ↑ (EN) Marie Trédaniel e Pak K. Lee, Explaining the Chinese framing of the "terrorist" violence in Xinjiang: insights from securitization theory (PDF), in Nationalities Papers, nº 1, 18 cabudanni 2017, pp. 177–195, DOI:10.1080/00905992.2017.1351427, ISSN 0090-5992 (archiviadu dae s'url originale su 27 abrile 2019).
- ↑ (EN) UN calls on China to free Uighurs from alleged re-education camps, in Straits Times, 30 austu 2018 (archiviadu dae s'url originale su 13 santugaine 2019).
- ↑ (EN) The Editorial Board, Opinion | Beijing’s Secrets of Xinjiang, in Wall Street Journal, 19 santandria 2019. URL consultadu su 15 austu 2021.
- ↑ (EN) Nathan Sales e Sam Brownback, China's attack on Uighurs isn't counterterrorism. It's ugly repression., in The Washington Post, 22 maju 2019 (archiviadu dae s'url originale su 20 santandria 2019).
- ↑ (EN) China Cables: One mosque for every 530 Muslims in Xinjiang, says Beijing, in Hindustan Times.
- ↑ 60.0 60.1 (EN) Devastating Blows: Religious Repression of Uighurs in Xinjiang (PDF), in Human Rights Watch, vol. 17, nº 2, abrile 2005, pp. 1–112 (archiviadu dae s'url originale su 28 abrile 2016).
- ↑ 61.0 61.1 (EN) Lily Kuo, Revealed: new evidence of China's mission to raze the mosques of Xinjiang, in The Guardian, 6 maju 2019, ISSN 0261-3077 (archiviadu dae s'url originale su 7 maju 2019).
- ↑ (EN) Rachel Harris, Bulldozing mosques: the latest tactic in China's war against Uighur culture | Rachel Harris, in The Guardian, 7 abrile 2019, ISSN 0261-3077 (archiviadu dae s'url originale su 14 nadale 2019).
- ↑ Tongue-Tied; Education in Xinjiang, in The Economist, 27 làmpadas 2015.
- ↑ (EN) China’s Effort to Silence the Sound of Uyghur, in thediplomat.com.
- ↑ (EN) Xinjiang Authorities Institute Mandarin-Only Instruction at Prominent Uyghur High School, in Radio Free Asia.
- ↑ (EN) Detained and Disappeared: Intellectuals Under Assault in the Uyghur Homeland, in Uyghur Human Rights Project. URL consultadu su 1º santugaine 2020 (archiviadu dae s'url originale s'11 nadale 2019).
- ↑ (EN) Ilham Tohti, in World Uyghur Congress.
- ↑ (EN) Austin Ramzy, China Targets Prominent Uighur Intellectuals to Erase an Ethnic Identity, in The New York Times, 5 ghennàrgiu 2019, ISSN 0362-4331 (archiviadu dae s'url originale su 13 nadale 2019).
- ↑ (EN) Shohret Hoshur, Xinjiang Authorities Jail Uyghur Imam Who Took Son to Unsanctioned Religious School, in Radio Free Asia.
- ↑ (EN) ‘No space to mourn’: the destruction of Uygur graveyards in Xinjiang, in scmp.com.
- ↑ (EN) Even in death, Uighurs feel long reach of Chinese state, in France 24.
- ↑ (EN) Eva Xiao e Pak Yiu, Even in death, Uighurs feel long reach of Chinese state, in The Japan Times (archiviadu dae s'url originale s'11 santugaine 2019).
- ↑ (EN) More than 100 Uyghur graveyards demolished by Chinese authorities, satellite images show, in cnn.com.
- ↑ (EN) China has destroyed more than 100 Uighur Muslim graveyards, satellite images show, in independent.co.uk.
- ↑ (EN) Matt Rivers, China has destroyed more than 100 Uighur Muslim graveyards, satellite images show, in CNN.
«The Sultanim Cemetery in the center of Hotan City is one of the most famous ancient cemeteries in Xinjiang. It was destroyed between January to March 2019.».
- ↑ (EN) Fred Hiatt, In China, every day is Kristallnacht, in Washington Post (archiviadu dae s'url originale su 1º freàrgiu 2021).
- ↑ (EN) Xinjiang Authorities Construct Parking Lot Atop Historic Uyghur Cemetery, in Radio Free Asia.
- ↑ (EN) Asim Kashgarian, US: China Targets Uighur Mosques to Eradicate Minority's Faith, in Voice of America.
«37°7′2.13″N 79°56′2.96″E
Satellite imagery with a comparative analysis of Sultanim Cemetery in Hotan city, in China's northwest Xinjiang province.».
- ↑ (EN) Bahram K. Sintash, Demolishing Faith: The Destruction and Desecration of Uyghur Mosques and Shrines (PDF), in Uyghur Human Rights Project.
«The Sultanim Cemetery has a history of over 1,000 years. King Sultan Satuq Bughra Khan of the Kara-Khanid Khanate (999–1211) conquered Hotan (the Buddhist Kingdom Udun at that time), and spread Islam around 960 AD. During the conquest, four Kara-khan commanders, including Prince Sultan Kilich Khan, were killed and Muslims buried them at this location. Since then, the cemetery has been known as Sultanim Maziri (My Sultan Shrine) and became one of the most important cemeteries among Uyghur Muslims who have paid their respects here for over 1,000 years. In the center, the four commanders’ graves were still there until China completely bulldozed the entire cemetery in 2019. Many religious leaders, scholars and other important people in Hotan’s far and recent history have been buried in this cemetery.».
- ↑ (EN) Safe and sound? China launches propaganda blitz to discredit Uyghur #StillNoInfo campaign, in abc.net.au.
- ↑ (EN) Leta Hong Fincher, Betraying Big Brother, Verso, 2018, ISBN 978-1-78663-364-4.
- ↑ (EN, ZH) Uyghur Human Rights Project, in uhrp.org.
- ↑ (EN) Elizabeth M. Lynch, China’s attacks on Uighur women are crimes against humanity, in The Washington Post, 21 santugaine 2019 (archiviadu dae s'url originale su 22 santugaine 2019).
- ↑ (EN) Asim Kashgarian, China Video Ad Calls for 100 Uighur Women to ‘Urgently’ Marry Han Men, in Voice of America.
- ↑ (EN) China’s Uighurs told to share beds, meals with party members, in Associated Press.
- ↑ (EN) Asim Kashgarian, China Video Ad Calls for 100 Uighur Women to ‘Urgently’ Marry Han Men, in Voice of America.
- ↑ (EN) 'No Sign' of Kazakh Imam Scheduled For Release From Prison in July, in Radio Free Asia.
«In March, Xinjiang authorities fired an ethnic Uyghur official for holding her wedding ceremony at home according to Islamic traditions instead of at a government-sanctioned venue. Salamet Memetimin, the communist party secretary for Chaka township’s Bekchan village, in Hotan (in Chinese, Hetian) prefecture’s Chira (Cele) county, was among 97 officials recently charged with disciplinary violations, according to an April 10 report by the state-run Hotan Daily newspaper. Local residents said the woman was relieved of her duties for taking her "nikah" marriage vows in her own home. "I think this may be a local policy unique to Xinjiang," the source said. "You have to first apply for a marriage certificate and then carry out the Islamic practice of nikah." "The imams aren't allowed to perform nikah if there is no marriage certificate, or they will be sent to prison."».
- ↑ (EN) Xinjiang Authorities Restrict Islamic ‘Nikah’ Wedding Rites, Citing Danger to ‘Stability’, in Radio Free Asia.
- ↑ (EN) Over 100 Detained After Xinjiang Police Open Fire on Protesters, in rfa.org.
- ↑ (EN) Xinjiang Police Open Fire at Protest Against Clampdown on Islamic Dress, in Radio Free Asia.
- ↑ (EN) Committee on Foreign Affairs, THE GLOBAL MAGNITSKY HUMAN RIGHTS ACCOUNTABILITY ACT, in archive.org.
- ↑ (EN) Simon Denyer, China’s war on terror becomes tool to repress Islam, Uighurs in Xinjiang, in Washington Post, 19 cabudanni 2014. URL consultadu su 3 santugaine 2020.
- ↑ (EN) Xin Lin, China Bans 'Extreme' Islamic Baby Names Among Xinjiang's Uyghurs, in Radio Free Asia.
- ↑ (EN) Inside Chinese camps thought to be detaining a million Muslim Uighurs, in NBC News.
- ↑ (EN) A tale of torture in a Chinese internment camp for Uighurs, in U.S. Virtual Embassy Iran.
- ↑ (EN) Ex-Detainee Describes Torture In China's Xinjiang Re-Education Camp, in NPR.org.
- ↑ (EN) First she survived a Uighur internment camp. Then she made it out of China., in Washington Post.
- ↑ (EN) China accused of genocide over forced abortions of Uighur Muslim women as escapees reveal widespread sexual torture, in The Independent.
- ↑ (EN) China cuts Uighur births with IUDs, abortion, sterilization, in Associated Press.
- ↑ (EN) China 'using birth control' to suppress Uighurs, in BBC News, 29 làmpadas 2020 (archiviadu dae s'url originale su 29 làmpadas 2020).
- ↑ (EN) China’s Forced Sterilization of Uighur Women Is Cultural Genocide, in The Heritage Foundation.
- ↑ (EN) Ex-Detainee Describes Torture In China's Xinjiang Re-Education Camp, in NPR.org.
- ↑ (EN) The Editorial Board, This Is Not Dystopian Fiction. This Is China., in The New York Times, 18 onniasantu 2019, ISSN 0362-4331 (archiviadu dae s'url originale su 4 nadale 2019).
- ↑ (EN) China’s Forced Sterilization of Uighur Women Is Cultural Genocide, in The Heritage Foundation.
- ↑ (EN) China’s Forced Sterilization of Uighur Women Is Cultural Genocide, in Quartz.
- ↑ (EN) China profiting off of forced labor in Xinjiang: report, in aa.com.tr.
- ↑ (EN) Sterilizations, IUDs, and Mandatory Birth Control: The CCP’s Campaign to Suppress Uyghur Birthrates in Xinjiang, in Jamestown Foundation.
- ↑ (EN) Washington Post Editorial Board, What's happening in Xinjiang is genocide, in The Washington Post.
- ↑ (EN) Pompeo calls report of forced sterilisation of Uighurs ‘shocking’, in www.aljazeera.com, 29 làmpadas 2020 (archiviadu dae s'url originale su 1º làmpadas 2021).
- ↑ (ZH) 2019 (PDF), in s2.51cto.com (archiviadu dae s'url originale su 24 freàrgiu 2021).
- ↑ (EN) GT investigation busts West's birth control lies in Xinjiang, in www.globaltimes.cn.
- ↑ (EN) Xinjiang's Uyghurs didn't choose to be Muslim, new Chinese report says, in CNN.
- ↑ (EN) 'They Ordered Me To Get An Abortion': A Chinese Woman's Ordeal In Xinjiang, in NPR.org.
- ↑ (EN) Organ Harvesting of Religious and Political Dissidents by the Chinese Communist Party (PDF), in foreignaffairs.house.gov, 12 cabudanni 2012 (archiviadu dae s'url originale su 9 santandria 2012).
- ↑ (EN) Ethan Gutmann, The Xinjiang Procedure, in Washington Examiner, 5 nadale 2011. URL consultadu su 15 austu 2021.
- ↑ (EN) David Brooks, Opinion | The Sidney Awards, Part II, in The New York Times, 23 nadale 2011. URL consultadu su 15 austu 2021.
- ↑ (EN) China is harvesting thousands of human organs from its Uighur Muslim minority, UN human-rights body hears, in businessinsider.com.
- ↑ (EN) Emma Batha, U.N. urged to investigate organ harvesting, in reuters.com, 24 cabudanni 2019 (archiviadu dae s'url originale su 29 nadale 2019).
- ↑ (EN) SHORT FORM of THE CHINA TRIBUNAL’S JUDGMENT (PDF), in chinatribunal.com.
«These individual conclusions, when combined, led to the unavoidable final conclusion that; [...] The concerted persecution and medical testing of Uyghurs is more recent and it may be that evidence of forced organ harvesting of this group may emerge in due course. [...] In regard to the Uyghurs the Tribunal has evidence of medical testing on a scale that could allow them, amongst other uses, to become an 'organ bank'.».
- ↑ (EN) Saphora Smith, China forcefully harvests organs from detainees, tribunal concludes, in NBC News, 18 làmpadas 2019.
- ↑ (EN) Survivors and victims on shocking state-sanctioned organ harvesting in China, in Fox News.
- ↑ (EN) Medical experts say China is falsifying organ donation data, after it was accused of harvesting body parts from Uighur Muslims in prison camps, in Business Insider.
- ↑ (EN) Anastasia Lin, The ugly truth about China’s organ harvesting, in New York Post, 24 làmpadas 2019. URL consultadu su 15 austu 2021.
- ↑ (EN) Simon Denyer, China used to harvest organs from prisoners. Under pressure, that practice is finally ending., in Washington Post, 15 cabudanni 2017. URL consultadu su 15 austu 2021.
- ↑ (EN) Sonia Elks, China is harvesting organs from Falun Gong members, finds expert panel, in Reuters, 17 làmpadas 2019. URL consultadu su 15 austu 2021.
- ↑ 126.0 126.1 126.2 126.3 126.4 (EN) Statement at UN supports China on Xinjiang, in www.chinadaily.com.cn.
- ↑ 127.0 127.1 (EN) UN: Unprecedented Joint Call for China to End Xinjiang Abuses, in Human Rights Watch.
- ↑ 128.0 128.1 (EN) UN members issue dueling statements over China's treatment of Uyghurs in Xinjiang, in CNN.
- ↑ 129.0 129.1 (EN) Ben Westcott e Richard Roth, UN members issue dueling statements over China's treatment of Uyghurs in Xinjiang, in CNN.
- ↑ 130.0 130.1 (EN) Dipanjan Roy Chaudhury, Senior Kashmiri leader slams concentration camp-type treatment of Uyghurs, in Economic Times.
- ↑ (EN) UN demands 'unfettered access' for China Uighur region visit, in Al-Jazeera, 27 freàrgiu 2020.
- ↑ (EN) Xinjiang: Germany Asks China To Allow Officials After Fresh Evidence, in Republic World.
- ↑ (EN) Norway: Automated calls from China embassy spook Uighur diaspora, in aljazeera.com.
- ↑ 134.0 134.1 134.2 (EN) Muslim nations are defending China as it cracks down on Muslims, shattering any myths of Islamic solidarity, in CNN.
- ↑ (EN) Muslim countries joined China in defending its cultural genocide of Uighurs. Aren’t they ashamed?, in Washington Post.
- ↑ (EN) Turkey calls out China's Uyghur detention camps, urging closure, in ABC News.
- ↑ (EN) The last major opponent of China's Muslim oppression has retreated into silence. Here's why that's a big deal, in Business Insider.
- ↑ (EN) Iran’s Careful Approach to China’s Uyghur Crackdown, in thediplomat.com.
- ↑ (EN) Turkey’s Uighurs fear for future after China deportation, in Financial Times.
- ↑ (EN) Michelle Nichols, Saudi Arabia defends letter backing China's Xinjiang policy, in reuters.com.
- ↑ (EN) Muslim countries' silence on China’s repression of Uighurs, in France 24.
- ↑ (EN) 'Nightmare' as Egypt helps China to detain Uighurs, in The Straits Times.
- ↑ (EN) Uighurs arrested in Egypt face unknown fate, in aljazeera.com (archiviadu dae s'url originale su 9 santandria 2020).
- ↑ (EN) Muslim Countries' Support For China's Detention of Uyghurs is not Surprising, in Al Bawaba.
- ↑ (EN) Qatar Withdraws Support for China Over Its Treatment of Muslims, 21 austu 2019 (archiviadu dae s'url originale su 30 santandria 2019).
- ↑ (EN) Raf Sanchez, Qatar retracts support for China's detention of Uighur Muslims, in The Telegraph, 21 austu 2019, ISSN 0307-1235 (archiviadu dae s'url originale su 5 ghennàrgiu 2020).
- ↑ (EN) Qatar becomes first Muslim country to withdraw support over China's treatment of Uighur, in alaraby.
- ↑ (EN) ‘If They Send Us Back to China We Will Die’: Uighur Brothers Fight Deportation From Russia, in The Moscow Times.
- ↑ (EN) U.S. slams deportation of Uyghur refugees from Cambodia to China, in CNN.
- ↑ (EN) Jane Perlez, China Wants the World to Stay Silent on Muslim Camps. It's Succeeding., in The New York Times, 25 cabudanni 2019, ISSN 0362-4331 (archiviadu dae s'url originale s'8 nadale 2019).
- ↑ (EN) Atrocities on Uighurs Muslims: China asks Pakistan to manage negative sentiments domestically, in youtube.com.
- ↑ (EN) Saudi Arabia, Russia express support for China's treatment of Uyghur Muslims in Xinjiang, in ABC News.
- ↑ (EN) China protests as US House passes Uygur bill demanding sanctions over human rights abuses in Xinjiang camps, in South China Morning Post.
- ↑ (EN) Joshua Lipes, Trump Signs Uyghur Rights Act Into Law, Authorizing Sanctions For Abuses in Xinjiang, in Radio Free Asia, 17 làmpadas 2020.
- ↑ (EN) Gaye Christoffersen, Constituting the Uyghur in U.S.-China Relations The Geopolitics of Identity Formation in the War on Terrorism (PDF), in Strategic Insights, nº 7, 2 cabudanni 2002, p. 7.
- ↑ (EN) Matt Hadro, Chinese forced labor is in US supply chain, Congressional report finds, in Catholic News Agency.
«As many as 1.8 million Uyghurs, ethnic Kazakhs, Kyrgyz, and other Muslim minorities are or have been detained in China’s Xinjiang Uyghur Autonomous Region (XUAR), a situation which groups like the U.S. Holocaust Memorial Museum are now calling a “crime against humanity.”».
- ↑ (EN) USCIRF Commends U.S. Holocaust Museum Spotlight on China, in United States Commission on International Religious Freedom.
«The United States Commission on International Religious Freedom (USCIRF) today commended the decision of the U.S. Holocaust Memorial Museum to add China to its list of case studies due to concerns about the mass internment of Uighur and other Muslims.».
- ↑ (EN) Alim Seytoff e Joshua Lipes, US Holocaust Museum Labels China’s Persecution of Uyghurs in Xinjiang ‘Crimes Against Humanity’, in Radio Free Asia.
«The Chinese government’s persecution of ethnic Uyghurs—including their mass detention in internment camps—constitutes “crimes against humanity,” according to the U.S. Holocaust Memorial Museum, opening an avenue for what one expert said could be legal action in an international court of law.».
- ↑ (EN) China, in United States Holocaust Memorial Museum. URL consultadu su 13 maju 2020.


text:
Irlanda de su Norte
Coordinadas: 54°41′N 6°45′W / 54.683333°N 6.75°W
Artìculu in LSC
S'Irlanda de su Norte (in inglesu: Notrhern Ireland, in irlandesu: Tuaisceart Éireann, in scots de Ulster: Norlin Airlann) est una de sas bator natziones costitutivas de su Rènniu Unidu. Est cumposta de ses de sas noe conteas chi formant sa provìntzia irlandesa de s'Ulster, chi s'agatat in su norti-estu de s'ìsula de Irlanda. Sa capitale e bidda prus manna est Belfast.
In sos giogos olìmpicos sos bividores de Irlanda de su Norte podent compètere siat pro su Rennu Unidu, siat pro sa Repùblica de Irlanda.
GeografiaModìfica
Tenet istèrrida de 14.139 km² (unu 5% de su territòriu de Rènniu Unidu e unu 15% de su de s'Irlanda) e contat populatzione de unos 1.811.000 bividores (unos 3% de sos tzitadinos de Rènniu Unidu e unu 30% de s'ìsula). Allàcanat un s'uestu e in su sud cun sa Repùblica de Irlanda, in su norti si ghetat in s'Otzèanu Atlànticu e in s'estu in su mare de Irlanda.
IstòriaModìfica
S'Irlanda de su Norte est istada criada in su 1921 dae su parlamentu britànnicu, cando s'Irlanda fiat istada partzida in Irlanda de su Sud, e de su Norti, cun s'aprigu de su Government of Irlendad Act. In su 1922 sa parte meridionale diat diventare gosi Istadu lìberu de Irlanda, contra sa parte setentrionale chi diat abarrare parte de su Rènniu Unidu: sa majoria de sa populatzione - in ue s'agataiant siat unionistas siat lealistas - cheriat abarrare in intro de su Rènniu Unidu.[1] Sa prus parte de issos fiant protestantes de pesada de colonizadores britànnicos; una minoria manna, costituida mescamente de catòlicos irlandesos, fiant natzionalistas o republicanos chi cheriant una Irlanda aunida e indipendente dae sa poderiu britànnicu.[2][3][4][5] Galu oe, sos unos si bient che britànnicos e sos àteros che irlandesos; àteros de ambas sas comunidades si cunsiderant irlandesos de su norti.[6]
S'istòria de s'Irlanda de su Norte est istada signada dae discriminatziones e disamistades intre custas duas comunidades, iscasciadas a manu de sa fine de sos annos 60 de su de 20 sèculos, in violèntzias chi diant tènnere durada de tres deghinas de annos, nodios oe cun nùmene de The Troubles (sos istorbos). Sos Troubles, tirende·nche a mesu sas fortzas de istadu, ant tentu resurtu in prus de 3.000 mortos e prus de 50.000 vìtimas.[7] S'acòrdiu agatadu in su 1998 cun su Good Friday Agreement (Acòrdiu de sa Chenabura Santa), est istadu unu passu de importu mannu pro su protzessu de paghe, mancari setarismu e segregatzione religiosa abarrant galu unu problema sotziale grae in ie.
EconomiaModìfica
S'Irlanda de su Norte est istoricamente sa regione prus industrializada de Irlanda. A pustis de atraessare perìodu de crise causadu de sos'isciumbullos sotziales e polìticos de sos Troubles,[8] s'economia at torradu a crèschere dae sos ùrtimos annos '90. Cust dependet in parte de sa paghe e in parte dae sos cummèrtzios cun sa Repùblica de Irlanda, de sas mòvidas prus simpres dae unu logu a s'àteru, dae s'iscontzu de sos apostamentos de cuntrollu ordingiados dae s'esèrtzitu britànnicu e dae sa minimadura de avertidas pertocantes sa seguresa. Su turismu est crèschidu, comente fintzas sos imbestimentos e sos affàrios cun comunàrgios èsteros. Su disimpreu, chi in s'Irlanda de su Norti est imbàtidu a perchentos màssimos in su 1986, cun su 17,2%, est torradu a su 6,1% e galu s'est amenguadu de unu àteru 1,2% in su cursu de s'annu 2014[9], cun balores simigiantes a sos de su restu de su Rènniu Unidu.[10].
Identidade natzionaleModìfica
In su tzensimentu de su 2011 sos interbistados ant respostu subra s'identidade natzionale segundu comente sighit.[11]
NotasModìfica
- ↑ [1][ligàmene interrùmpidu][2][3][ligàmene interrùmpidu] 4 May 2009 Standing up for Northern Ireland, editadu dae Ulster Unionist Party; 2 August 2008
- ↑ Richard Jenkin, 1997, Rethinking ethnicity: arguments and explorations, SAGE Publications: Londra: "In Iralanda de su Norti sos obietivos de sos nationalistas contemporàneos sunt su re-aunimentu de s'Irlanda e sa bogada de su guvernu britànnicu."
- ↑ Peter Dorey, 1995, British politics since 1945, Blackwell Publishers: Oxford: "In paris mesura chi carchi natzionalista est istadu allinzadu a impitare sa violèntzia pro assegurare su re-aunimentu irlandesu, carchi unionista est istadu allinzadu a impitare sa violèntzia pro si nche opònnere."
- ↑ [4] Archiviadu su 16 trìulas 2006 in s'Internet Archive. Strategy Framework Document: Reunification through Planned Integration: Sinn Féin's All Ireland [5][6] Archiviadu su 16 trìulas 2006 in s'Internet Archive. 16 July 2006] Sinn Féin. 2 August 2008.
- ↑ [7] Archiviadu su 18 làmpadas 2009 in s'Internet Archive. Policy Summaries: Constitutional Issues [8][9] Archiviadu su 18 làmpadas 2009 in s'Internet Archive. 18 June 2009 editore Social Democratic and Labour Party 2 August 2008
- ↑ [10]: Which of these best describes the way you think of yourself? 2011. Northern Ireland Life and Times Survey; 21 August 2011
- ↑ Security and defense-related statistics. Conflict Archive on the Internet (CAIN)
- ↑ McCourt, Malachy (2004). History Of Ireland. MJF Books, Fine Communications, New York. ISBN978-1-60671-037-1 pàgina324 6 de nadale 2014
- ↑ Department of Enterprise, Trade, and Investment: Full Economic Overview, 15 October 2014, in detini.gov.uk. URL consultadu s'11 February 2015 (archiviadu dae s'url originale su 7 November 2014 ).
- ↑ The Guardian newspaper:UK unemployment rate falls to lowest level since 2008 financial crisis, 17 September 2014
- ↑ Tzensimentu 2011 [11]; 19 de ghennàrgiu 2014


text:
Si narat semper chi pro cambiare sa sorte de sa Sardigna servit una rivolutzione culturale. Custu est galu prus beru pro su chi pertocat sos problemas in contu de auto determinatzione.
Ma sa Sardigna est una post colonia curiosa in ue si a una banda b’at unu continuum intre mundu culturale e polìticu, a s’àtera ala b’at finas unu paru de auto atremenamentu de chie diat chèrrere a mudare sas cosas.
Tando, si podet annotare chi totu una filera de òmines de cultura de sa classe dominante si òcupat de chistiones de primore pro s’autodeterminatzione (limba, indipendentismu, literadura, natzione e àteru) e, timende chi custos temas si potzant liberare dae su controllu issoro, partètzipant a su dibàtitu, si proponent comente ghias, iscrient libros, ponent vetos o sutalìniant s’importàntzia de unu paru de istùdios cunforma a àteros.
Paret chi sunt a favore de sa limba, de s’indipendentismu, de sa poesia in sardu, de sa natzione, ma batìgiant o iscomùnigant a cumbènia. Barones chi improsant sos massajos. Groddes.
Sos chi disìgiant sa rivolutzione culturale, sende chi diant chèrrere a s’apiculare peri sos iscaleris de su poderiu, finas in bonafide, los chircant pro àere una creze de legitimatzione intelletuale.
Ma s’angione a podet isetare su late dae su margiane?
Est unu cumportamentu pre polìticu, de egemonia personale e culturale, ma chi at de seguru unu resurtu finas in sas cosas polìticas e de guvernu. Bastet a pensare chi, a dies de oe, in Sardigna semus guvernados dae una casta de senadu acadèmicu, seberadu, si narat, cunforma a sa cumpetèntzia, e duncas a s’egemonia chi at produidu in sa sotziedade.
Su bundu de custas cumpetèntzias est duncas su mundu acadèmicu de Sardigna chi, a banda calicuna etzetzione, at semper ostaculadu (produende argumentos e discursu contra) una rivolutzione culturale in su sentidu de s’autodeterminatzione. E no est de badas chi oe, sa polìtica autonomista in dificultade, l’at dadu ampramanu a guvernare in logu suo.
Sende tzerachias cuadas, custos ambientes sunt comente polìgonos culturales chi ant su còmpitu de ocupare “militarmente” cun ideas e “discursu” su campu sotziale e a non lassare pesare perunu frore de cambiamentu o rivolutzione. E cando sos temas si pesant dae sesi, tando chircant de los egemonizare a manera issoro istraviende, ghiende a largu, iscolorende, furriende su binu a piritzolu cun s’abba “egemònica” de sa positzione issoro.
E in una realtade arretrada comente cussa sarda sunt prepotentes, ca su ruolu chi unu at, contat, a dolu mannu, prus de sas cumpetèntzias.
E tando bidimus òmines de cultura chi faeddant de natzione pro s’istòria romana, cando sas prolusiones acadèmicas no istrobbant s’istadu de como. Bidimus aversàrios fieros de sa càusa de s’autodeterminatzione chi contant a sa gente chie fiant e ite faghiant sos màrtires de s’indipendentismu.
Bidimus antropòlogos chi faghent sa festa a sa Die de sa Sardigna festende-la. Bidimus sos indipendentistas de guvernu, chi non faeddant mai de limba sarda ufitziale, in lìnia cun sas trassas orientalistas, alabantzare istùdios filològicos chi aorant su sardu che a ogetu de osservatzione archeològica mortuària.
A parusu non faeddant mai in sardu custos barones. Antzis, nde ant timòria e àscamu. L’isputzint.
Ma a si podet comintzare custa rivolutzione culturale pro s’autodeterminatzione chirchende sa legitimatzione de custos esponentes de sa classe dominante chi usant sos temas “natzionalitàrios” pro, a su matessi tempus, èssere semper issos sos meres e posca controllare chi su “pòpulu” non tochet e non pòngiat in duda sos polìgonos de su poderiu tzentralista (chi posca sunt sas venas etotu de s’egemonia issoro)?
Non sunt sos professores, o s’acadèmia, o sos barones universitàrios italianistas chi podent legitimare su mundu chi punnat a s’autodeterminatzione. Est a si controire a mala manera.
Sunt su traballu, sa libertade de sas ideas, sas cumpetèntzias. E passèntzia si b’at de pagare prejos o si bi cheret prus tempus. E passèntzia si sos professores sunt contra imbetzes de ti carignare comente si faghet a sos calledos bonos chi linghent semper sas manos a sos meres.
Beru est chi in polìtica su realismu e su pragmatismu sunt obligatòrios. E chi aende semper s’establishment contra, s’arriscat de no andare a logu perunu. Tando non tocat a rùere in s’estremismu. Su meledu però cheret fatu e tocat a agatare una manera produtiva pro si pònnere cara a cara, sena chi issos siant semper ex cathedra, cun custa gente.
Sos marianes podent èssere iscobiados. E forsis est tando chi, pustis chi t’ant atragragiadu, ti rispetant.
In congruos. Sa rivolutzione culturale pro su cambiamentu non la faghent sos barones codinos chi istant bene e non cherent nudda si nono cunfermare chi, cale si siat cosa si fatzat, issos sunt sos meres. Rendende-si a custa sìndrome de Istocolma, forsis si ùmprit sa vanaglòria sotziale de calicunu, forsis sas carrieras sunt prus seguras, forsis si bivet prus a cunsonu cun su tempus presente e sas egemonias suas, ma de seguru non si andat a cara a s’auto determinatzione. E mancu si faghet sa rivolutzione culturale.


text:
Comuni e località attualmente coperti dal servizio di consegna a domicilio (in ordine alfabetico):
Albagiara, Arborea, Baratili San Pietro, Budoni e frazioni di Budoni, Cabras, Cuglieri, Donigala, Fordongianus, Funtana Meiga , Gonnosnò, Mandriola, Marceddì, Marrubiu, Massama, Milis, Mogorella, Mogoro, Narbolia, Nurachi, Nuraxinieddu, Ollastra, Simaxis, Oristano, Palmas Arborea, Pardu Nou, Putzu Idu, Riola, S’archittu, S’arena Scoada, Sa Rocca Tunda, San Giovanni Di Sinis, San Nicolo D’arcidano, San Salvatore di Sinis, San Vero Congiu, San Vero Milis, Sant’ Anna, Santa Caterina, Santa Giusta, Siamaggiore, Siamanna, Silì, Simaxis, Solanas, Solarussa, Su Pallosu, Tanca Marchese, Terralba, Tiria, Torre Del Pozzo, Torregrande, Uras, Usellus, Villaurbana, Zeddiani, Zerfaliu.


text:
Eris 6 de nadale fiat sa festa de Santu Nigola, patronu de Tàtari. Che a semper, b’at àpidu una tzelebratzione in su duomo, presèdida dae mussegnor Saba, cun sos satzerdotos…
Category: Atualidade
Donna Berta #71
“Donna Berta” de Leopoldo Clarín Alas, òpera traduida in sardu dae Giovanni Muroni e publicada dae Condaghes in su 2012 (colletzione Àndalas). Sa gentòria, totu a inghìriu, fiat cuntemplende su corpus.…
Metaversu o mancu, Apple disafiat a Meta
Sa noa est a rodeu dae tempus, cun s’azienda de sa mela mossigada in chirca de si nche ghetare finamentas issa in su mundu de su metaversu. E dae tempus…
Sa politzia morale non b’est prus. Contrordine, non s’ischit
Su procuradore generale iranianu Mohammad Jafar Montazeri at annuntziadu chi sa politzia morale, connota pro sa morte de unas cantas pitzocas, est istada abolida dae sas autoridades cumpetentes. L’at referidu…


text:
Su baullu de perda de su sègulu IV est unu esèmpriu tìpicu de arti tardo-antiga. Fatu de perda de cracina, in sa parti de innantis amostat tres archiotas scongiuntaus de una decoratzioni a undas e una grunissa dustantis cun froris in sa parti de aforas e cun follas in sa parti de aintru.
Is tres archiotas funt traballadas a bassorilievo: cussas de ladu amostant duas concas de leoni e cussa de mesu unu militari bistiu cun su pallium (unu manteddu de lana) e armau cun sa spada. In is facis de ladu ndi funt una seguri dustantis e una lància ingruxadas a suta de unu scudu a furma de rombu totu decorau.
Portaiat unu crobetu a doppio spiovente chi s’est spèrdiu. Castiendi a su tema de sa decoratzioni, unus studiosus pensant chi fessat sa tumba de unu militari de capia, chi segundu sa costumàntzia popolari iat a essi pròpiu Santu Lixori. Studius de pagora, intamis, pensant chi podit essi sa tumba de unu venator, est a nai cussu chi in sa Roma antiga teniat sa tarea de aciapai e coidai de is feras po is giogus de s’anfiteatro.
Po unu tempus su baullu est stètiu chistiu in su pròciu de San Giuliano, e oi est in su logu aundi fiat stètiu dae su cumintzu..