text:
Micro-protzessore
Artìculu in LSC
Su micro-protzessore (in sigla µP o uP) est unu tipu de tzircùitu eletrònicu chi si distìnghet pro èssere costituidu de s'in totu dae unu o prus tzircùitos integrados e pro custu de dimensiones reduidas meda.[1]
Sa tecnologia a micro-protzessore est a su presente sa prus impreada pro sa realizatzione de s'unidade tzentrale de càrculu (CPU) e de s'unidade de càrculu gràficu (GPU) e est impreada agiumai dae sa totalidade de sos elaboradores modernos, cun su piessignu de impreare, pro totu sas elaboratziones suas, unu grupu de istrutziones fundamentales de base.
Istòria[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Su fàbbricu de sos micro-protzessores est possìbile dae s'arribu de sa tecnologia LSI, fundada in sa tecnologia noa "Silicon Gate Technology" isvilupada dae s'italianu Federico Faggin a sa Fairchild in su 1968: integrende un'unidade tzentrale de càrculu cumpleta in unu tzircùitu integradu chip at permìtidu de reduire a manera significativa sos gastos de sos carculadores. De sos annos otanta sos micro-protzessores sunt s'ùnica forma de unidade tzentrale de càrculu.
Dae s'introdutzione sua a oe, s'evolutzione de su micro-protzessore s'est acostada bene a sa lege de Moore, una lege esponentziale chi previdet s'addòpio de su nùmeru de transistor ca si podent integrare in su pròpiu chip (e duncas, in sa bisione de Moore, de is prestatziones) ogni 18 meses. Sa crèschida de is prestaziones averguada dae sa fine de is annos 80 però est dèpida mescamente a su megioru de s'architetura de is carculadores, pro mèdiu de s'adotzione de tecnologias RISC, comente a s'impreu de pipeline e de gerarchias de memòrias cache.
Cando sa tecnologia at permìtidu de integrare sos cumponentes de un'unidade de càrculu in unu tzircùitu integradu isceti, luego sunt apartos is primos micro-protzessores, giai ca fiat una solutzione lògica, e a sa fine de is annos 60 is primas architeturas fiant istadas imbentadas. Belle in manera contemporànea difatis, ant incumentzadu s'isvilupu s'Intel 4004, su Texas Instruments TMS 1000, e su Garrett AiResearch Central Air Datat Computer. In su 1968 Garrett at incumentzadu a isvilupare unu sistema eletrònicu pro cumpètere cun sos sistemas elettro-mecànicos impreados in sos aèreos de cassa militares. S'obietivu de su progetu fiat echipagiare su F-14 Tomcat chi tando fiat in isvilupu. Su progetu est istadu cumpletadu in su 1970 e impreaiat integrados MOS pro su nùcleu de sa CPU. Su progetu fiat simpre e innovativu e at bintu contra a is cumpetidores elettro-mecànicos, benende impreadu fintzas dae sos primos Tomcat.
Sa marina americana però at cunsideradu su progetu aici meda innovativu chi at impedidu sa publicatzione de artìculos subra a su sistema finas su 1997, duncas custu micro-protzessore est abarradu agiumai disconnotu. Texas Instruments (TI) at isvilupadu su sistema TMS 1000 a 4 bit pro aplicatziones integradas pre-programmadas e tando no impreàbile pro àteras aplicatziones. Su 17 cabudanni 1971 at annuntziadu su mollu TMS 1802NC, programmàbile, chi podiat èssere impreadu pro pònnere in òpera unu carculadore. S'Intel 4004, protzessore a 4 bit, giai in produtzione pro sa dita Busicom in su làmpadas de su 1971, est istadu presentadu pro s'impreu generale su 15 santandria 1971 e est istadu isvilupadu dae Federico Faggin (chi nd'at pensadu su disegnu e at traballadu a su progetu de su 1970 finas s'imbucada sua in su mercadu in su 1971) e Martzant Hoff (chi nd'at formuladu s'architetura in su 1969). S'Intel 4004 est istadu su primu micro-protzessore cummertziale, chi at aviadu su mercadu se is micro-protzessores e fatu cumprèndere sa possibilidade de impreu de custu tipu de dispositivu pro pònnere in òpera is elaboradores modernos[2].
Texas Instruments at presentadu sa prima recherta de brevetu pro su micro-protzessore. Gary Boone at otentu s'assignamentu de su brevetu United States Patent 3,757,306, pro s'architetura de unu micro-protzessore a tzircùitu integradu sìngulu su 4 cabudanni 1973. No est nòdidu si a beru s'azienda aeret tentu su micro-protzessore chi funtzionaiat in sos laboratòrios suos. Comente si siat, tantu in su 1971 chi in su 1976 Intel e TI ant istipuladu un'acòrdiu in ue Intel pagaiat a TI sos deretos pro s'usu de su brevetu suo. Unu resumu de s'istòria est cuntentu in sa documentatzione chi Intel at presentadu in tribunale cando est istada tzitada de pretu de Cyrix pro violatzione de brevetos e TI est intervènnida comente a propietària de su brevetu originàriu.
Interessante est su fatu chi de reghente Intel e TI apant afirmadu de tènnere brevetos chi diant pòdere cugugiare su brevetu de su "micro-protzessore". Custa pàgina web referit su casu singulare de Gilbert Hyatt chi est chessidu a otènnere in su 1990 su brevetu de su micro-protzessore. Custu brevetu est istadu posca invalidadu in su 1996 ca s'architetura de Hyatt non si diat pòdere pònnere in òpera cun sa tecnologia disponìbile in su 1970. Semper in s'argumentu, in sa rivista McMicrocomputer n. 101 de su 11/1990[3], est istada publicada un'intervista siat a Gylbert Hyatt siat a Federico Faggin, in ue sunt istados aprofundidos cumportamentos pagu craros de Intel. Su casu dimustrat cantu, prus che s'idea e s'architetura, esseret de importu sa posta in òpera in unu tzircùitu integradu chi si poderet prodùere a costu bàsciu. TI e Intel pre-datant su brevetu descriende unu micro-controllore chi diat pòdere cugugiare su brevetu de su micro-protzessore essende su progetu indicadu pretzisu in su cuntzetu: Gary Boone e Michael J. Cochran a sa TI nd'ant depositadu su brevetu, United States Patent 4,074,351, chi mancari esseret prus pretzisu a unu micro-controllore diat pòdere cugugiare fintzas cuddu de su micro-protzessore.
Segundu "A History of Modern Computing'", (MIT Press), p.220–21, Intel est istada mutida dae sa Computer Terminals Corporation (nòdida de sighida comente a Datapoint) de San Antonio TX pro sa compra de s'integradu chi fiat isvilupende. De sighida Datapoint at detzìdidu de no impreare s'integradu e Intel dd'at postu in su mercadu comente a 8008 in s'abrile de su 1972, cun bona resèssida, creende su primu beru mercadu pro is micro-protzessores: est istadu sa base de s'elaboradore famadu Mark-8, bèndidu in iscàtula pro montare dae Radio-Electronics in su 1973.
Micro-protzessores a 8 bit[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Su 4004 est istadu sighidu in su 1972 dae su 8008, su primu micro-protzessore a 8 bit de su mundu, chi, cun su megioramentu suo, at posca donadu orìgine a su prus famadu Intel 8080 (1974).
Dae su progetu 8080 est istadu derivadu su Z80, prodùidu in su 1976 de sa ZiLOG, sotziedade fundada dae Federico Faggin cun Ralph Ungerman in su 1975. Cumpatìbile a livellu binàriu cun is programmas iscritos pro su 8080, su Z80 includiat medas megioros chi dd'ant fatu luego prefèrrere a su 8080 dae is impitadores. Intel at reagidu produende in su 1977 una versione megiorada de sa 8080, sa 8085, issa etotu cumpatìbile a livellu binàriu cun is programmas pro 8080, ma meda inferiore a su Z80.
Motorola at presentadu in s'austu de su 1974 su 6800, primu protzessore a adotare unu registru inditze. Meda versatile, at tentu una resessida discreta, isciadidu s'annu imbeniente de su làntziu de su MOS Technology 6502 chi fiat ispiradu a s'architetura de su 6800 ma dotadu de carchi solutzione tècnica megioradiva e prus che totu caraterizadu dae unu costu in meda inferiore (25 USD contra sos 175 USD de su 6800), chi dd'at fatu meda prus pobulare. Su 6502 est istadu seberadu, a esèmpiu, de Steve Wozniak pro s'Apple I in su 1976 e s'imbeniente Apple II in su 1977.
Motorola at reagidu cun su 6809 (1979), unu de is protzessores prus balentes e ortogonales a 8 bit isvilupados: no impreaiat micro-còdighe, e s'unidade de controllu fiat de s'in totu in lògica cablada. Is sutzessores de su 6809 sunt essidos tropu cumplessos pro pòdere mantènnere custu acostamentu e sunt istados echipazados cun una traditzionale unidade lògica a micro-còdighe. Su progetu 6809 est a sa base de una sèrie isparghinada meda de micro-controllores totora impreada in sistemas integrados.
Western Design Center, Inc. (WDC) at presentadu in su 1982 su WDC 65C02 cun tecnologia CMOS e at dadu in lissèntzia su progetu a medas àteras sotziedades chi ant isvilupadu sos protzessores a sa base de s'elaboradore Apple IIc e IIe. Su protzessore est istadu impreadu fintzas in pacemaker, defibrilladores, automòbbiles, prodotus industriales e de consumu. WDC est istada pioniera in sa bèndida de sas propiedades intelletuales e est istada sighida annos a pustis de s'Architetura ARM e unas àteras ditas chi basant sos balàngios issoro in s'isvilupu e in sa bèndida de sas propiedades intelletuales.
Un'àteru protzessore a 8 bit chi at tentu una discreta fama est istadu su Signetics 2650 unu protzessore cun un'architetura innovativa e unu grupu de istrutziones balente.
Totu custos protzessores sunt istados a sa base de sa "rivolutzione" de is elaboradores pro domu, ca gràtzias a su prètziu bàsciu ant permìtidu sa realizatzione de elaboradores beros a unu costu accessibile.
Su primu micro-protzessore impreadu pro aplicatziones ispatziales est istadu su RCA 1802 (connotu fintzas comente a CDP1802 o RCA COSMAC), presentadu in su 1976, chi est istadu impreadu dae sas sondas NASA Voyager, Viking e dae sa sonda Galileu (ghetada in su 1989 e arribbada in su 1995 subra Giove). Su RCA COSMAC fiat sa prima posta in òpera de sa tecnologia CMOS. Su CDP1802 est istadu impreadu ca fiat a consumu bàsciu e ca fiat produidu cun una tecnologia (Silicon on Sapphire) chi ddu fadiat prus pagu sensìbbile a sos rajos còsmicos e a sas càrrigas eletrostàticas. Su 1802 podet èssere cunsideradu su primu micro-protzessore anti-radiatzione de s'istòria.
Micro-protzessores a 16 bit[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Su primu micro-protzessore a 16 bit est istadu su National Semiconductor IMP-16 basadu subra prus integrados. Est istadu presentadu in su 1973 e una versione a 8 bit mutida IMP-8 est istada presentada in su 1974. In su 1975 National at presentadu su primu micro-protzessore a 16 bit a tzircùitu itegradu sìngulu, su PACE[4], chi est istadu sighidu dae sa versione NMOS mutida INS8900.
Àteros sistemas multi-integradu a 16 bit sunt istados su LSI-11 produidu dae Digital Equipment Corporation pro su minicomputer PDP 11/03 e su MicroFlame 9440 de sa Fairchild Semiconductor produidu tra su 1975 e su 1976.
Unu de is primos micro-protzessores a 16 bit in unu sìngulu chip est su Texas Instruments TMS-9900[5] unu protzessore cumpatìbile cun sa lìnia TI 990 de mini-elaboradores. Su 990 est istadu impreadu dae is mini-elaboradores TI990/4, de s'elaboradore pro domu TI-99/4A e de is elaboradores TM990 produidos dae àteras sotziedades. Su protzessore fiat insertadu in un'integradu tzeràmicu de 64 pin de tipu DIP mentras medas àteros micro-protzessores a 8 bit de s'època impreaiant unu corpus prus baratu a 40 pin de tipu plàsticu. S'imbeniente TMS 9980 est istadu isvilupadu pro cumpètere cun s'Intel 8080 e est istadu insertadu in unu corpus plàsticu de 40 pin. Su protzessore fiat cumpatìbile cun su set de istrutziones TI 990 ma pro pòdere impreare solu 40 pin faghiat mòere 8 bit de datos pro tziclu de reloju e gestiat un'indiritzamentu de 16 kB. Su sutzessore TMS 9995 teniat un'architetura noa. Sa famìlia est istada ammanniada cun su 99105 e su 99110.
Sa Western Design Center, Inc. at presentadu in su 1984 su CMOS 65C816, una versione a 16 bit de su WDC CMOS 65C02. Su 65C816 est istadu su coro de s'Apple IIGS e de su Super Nintendo Entertainment System, unu de sos progetos a 16 bit prus famados de s'època.
In manera diversa de TI, Intel non teniat una lìnia de mini-elaboradores de emulare e at detzìdidu de impreare su 8085 comente a base pro su progetu suo a 16 bit, realizende aici s'Intel 8086, fundadore de sa famìlia X86, difùndida oe in die in is elaboradores personales modernos. At realizadu fintzas una versione cun su bus esternu a 8 bit, su 8088, chi est istadu impreadu in su primu IBM PC mollu 5150.
Isvilupos imbenientes sunt istados sos Intel 80186, 80286 e in su 1985 s'Intel 80386, sa prima versione a 32 bit cumpatìbile X86. Sa prima Unidade de manìgiu de sa memòria (UMM) integrada in unu micro-protzessore est istada isvilupada dae Childs e unos àteros pro Intel e at retzidu su brevetu United States Patent 4,442,484.
Micro-protzessores a 32 bit[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Is progetos a 16 bit fiant disponìbiles de pagos annos cando in su mercadu sunt incumentzados a apàrrere architeturas a 32 bit.
Su primu micro-protzessore a 32 bit est istadu su BELLMAC-32A produtu de s'AT&T Bell Labs e sos primos esemplares sunt istados prodùidos in su 1980 mentras sa produtzione in sèrie est incumentzada in su 1982 (si bidat inoghe pro sa bibliografia o inoghe pro sas caraterìsticas). In su 1984, a pustis de sa partzidura de s'AT&T, a su micro-protzessore dd'ant cambiadu su nùmene in WE 32000 (WE de Western Electric) e sunt istados isvilupados duos sutzessores, su WE 321000 e su WE 32200. Custos micro-protzessores sunt istados impreados in is mini-elaboradores AT&T 3B5 e 3B15. Su 3B2 est istadu su primu super-mini-elaboradore de mesa. Is protzessores sunt istados impreados fintzas in Companion, su primu elaboradore portàtile a 32 bit e in Alexander, su primu super-micro-elaboradore mannu cantu unu libru. Su sistema teniat fintzas cartutzas ROM, pretzisas a cussas impreadas dae carchi console atuale. Totu custas màchinas esecutaiant su Unix originale isvilupadu dae is Bell Labs e includiant su primu manigiadore gràficu mutidu xt-layer.
Su primu protzessore a 32 bit a arribbare in su mercadu de is elaboradores personales est istadu però su Motorola 68000 presentadu in su 1979. Su 68000 teniat un'architetura interna a 32 bit ma unu bus datos a 16 bit pro reduire su nùmeru de pin de su corpus. Motorola ddu indicaiat a parusu comente a unu protzessore a 16 bit mancari chi s'architetura interna esseret a 32 bit. Sa cumbinatzione de lestresa, ampru ispàtziu de indiritzamentu (16 MB) e costu cuntentu nd'ant fatu unu protzessore difùndidu meda : est istadu impreadu dae s'Apple Lisa e dae su Macintosh e dae medas àteros sistemas comente a s'Atari ST, s'Amiga e fintzas Olivetti dd'at impreadu in sa lìnia sua de mini-elaboradores denominada L1.
A pustis de sa resèssida otenta, Motorola at isvilupadu una sèrie de sutzessores de su 68000: su segundu de sa famìlia est istadu su MC 68010 chi at agiuntu su suportu a sa memòria virtuale. In su 1984 at presentadu su Motorola 68020, sa prima versione cun bus datos e indiritzos a 32 bit. Su 68020 est istadu pobulare meda in sos super-mini-elaboradores Unix e àteras cumpangias ant prodùidu màchinas basadas subra custu micro-protzessore. In su Motorola 68030 (1987) est istadu introduidu s'UMM in su micro-protzessore; sa famìlia 68000 in cussu perìodu fiat s'ùnica chi cumpetiat cun sa famìlia x86 comente a protzessores printzipales pro elaboradores personales, cun un'avantàgiu mannu pro prestatziones e versatilidade. In su Motorola 68040 (1991) est istadu insertadu su co-protzessore matemàticu in su micro-protzessore e sunt istadas megioradas sas prestatziones suas in manera notèvole gràtzias a s'adotzione de sa pipeline. Nointames Motorola, operende fintzas in unos àteros mercados ultres a cussu de sos micro-protzessores, no est istada bona a cumpètere cun Intel e is àteros produtores de protzessores cumpatìbiles cun x86 in sa chirca e in su progressu tecnològicu: is protzessores imbenientes de sa sèrie, su 68050 e su 68060, oferiant una crèschida de prestatziones modesta, abarrende istacados dae sas prestatziones ofertas dae sos mollos cumpatìbiles cun x86 de prètziu anàlogu.
Carchi sotziedade aiant impreadu su 68020 pro realizare solutziones integradas. Ddoe aiat unu perìodu in ue su nùmeru de 68020 impreados in sistemas integrados fiat su pròpiu che su de is elaboradores cun protzessore Pentium [1]. Motorola, pro cussos, at isvilupadu sa famìlia ColdFire derivada dae su 68020.
Tra su cumintzu e sa metade de sos annos otanta National Semiconductor at presentadu una versione a 32 bit de su protzessore issoro, su NS 16032. Custu teniat una piedinatura cumpatìbile cun sa versione a 16 bit. Su sutzessore cun piedinatura in gradu de trasmìtere 32 bit de datos e indiritzet est istadu su NS 32032 chi est bènnidu impreadu in una lìnia de computer industriales produtos de OEM. In cussu perìodu sa Sequent at presentadu su primu sistemat server SMP basadu subra NS 32032. Custos sistemas sunt bènnidos abbandonados a sa fine de sos annos 80.
Àteras architeturas interessantes, comente a su Zilog Z8000 (a 16 bit) e su Zilog Z80000 (a 32bit) sunt arribbados tropu tardu in su mercadu e no ant àpidu sutzessores.
Micro-protzessores a 64 bit pro elaboradores personales[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Mancari chi sos micro-protzessores a 64 bit esserent disponìbiles pro sos sistemas de livellu artu (server e workstation) in filosofia RISC, incumentzende cun sos ALPHA MICRO de sa Digital finas dae sos annos 90, isceti a pustis de su cumintzu de su millènniu nou sunt cumpartos sistemas a 64 bit pro su mercadu de is elaboradores personales.
AMD at presentadu su primu sistema a 64 bit cumpatìbile cun s'architetura x86 in su cabudanni 2003 cun s'Athlon 64. Custu micro-protzessore poniat in òpera s'AMD64, un'espansione a 64 bit de s'IA-32 isvilupada dae AMD. Intel est arribbadu pagu a pustis cun s'estensione x86-64 chi fiat s'estensione isvilupada dae AMD, ma cun unu nùmene diferente. Is protzessores suportaiant is istrutziones a 32 bit pro cumpatibilidade, ma cun sa modalidade a 64 bit isceti podiant ammustrare a prenu sa potèntzia issoro. Passende a 64 bit sunt istados addopiados sos registros gestidos dae su grupu de istrutziones de is protzessores pro megiorare is prestatziones de su sistema. Su meschìngiu de registros est semper istadu unu problema pro sas architeturas x86.
Su coladòrgiu de is protzessores PowerPC a un'architetura a 64 bit est istadu imbetzes indolore. Is protzessores sunt istados isvilupados durante su cumintzu de is annos 90 e sunt istadas prevìdidas fintzas de su cumintzu sas estensiones a 64 bit. Is registros pro is intreos e sa gestione de is indiritzos sunt istados estèndidos a 64 bit mentras s'ala in virgola mòbile fiat giai a 64 bit. Non sunt istados agiuntos registros noos e sas prestatziones de sos programmas a 32 bit non fiant penalizadas dae s'architetura noa.
Architeturas multi-nùcleu[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Una manera pro megiorare is prestatziones de un'elaboradore cunsistet in s'impreu de prus protzessores, comente in sas architeturas de sistema multi-protzessore simmètricu impreadas in server e workstation partende dae sos annos noranta.
De cunsighèntzia, sos produtores ant chircadu solutziones alternativas pro sighire s'agiornamentu costante in su mercadu. Gràtzias fintzas a s'evolutzione contina de sa tecnologia de fabbricatzione de is tzircùitos integrados, fiat netzessària sa realizatzione de protzessores multi-nùcleu, fatos integrende prus micro-protzessores (nùcleos) in unu tzircùitu integradu.
Is protzessores multi-nùcleu permitint una multiplicatzione de is prestatziones in base a su nùmeru de is nùcleos (chi su sistema operativu est progetadu pro si nd'avantagiare). Ogni nùcleu podet cumpartzire cun sos àteros carchi cumponente, comente a su bus de interfàtzia o sa cache de segundu livellu. Sa curtzesa estrema de is vàrios nùcleos cunsentit un'iscàmbiu de datos meda prus lestru in cumparàntzia cun sos sistemas multi-protzessore simmètricos discretos traditzionales, megiorende sas prestatziones generales.
In su 2005 est istadu presentadu su primu protzessore a dòpiu nùcleu (connotu a livellu cummertziale comente a dual core) e giai in su 2007 custos protzessores fiant difùndidos meda in server, workstation e in sos elaboradores personales. In su 2008 ddoe aiat giai protzessores a bator nùcleos (quad-core) pro aplicatziones in àmbitu professionale e fintzas domèsticu.
Micro-protzessores CISC, RISC, MIPS e SPARC[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Tra sa metade de sos annos 80 e su cumintzu de sos annos 90 sunt apartos medas micro-protzessores RISC a prestatziones artas mancari chi custos micro-protzessores sunt istados impreados printzipalmente in sistemas a prestatziones artas cun variantes de su sistema operativu Unix e subra sistemas integrados. Dae insandus sos sistemas RISC si sunt difùndidos in totue e oramai fintzas sos micro-protzessores Intel ìntegrant a s'internu un'architetura RISC chi impreat unu livellu de emulatzione pro esecutare su còdighe x86 chi est de tipu CISC.
Su cuntzetu RISC est apartu in sos super-elaboradores finas dae sos annos 60 (CDC 6600) ma sos primos progetos chi ant puntadu a s'isvilupu de micro-protzessores RISC beros sunt arribbados sos annos 80 cun sos progetos Berkeley RISC e su progetu MIPS de sa Stanford University. Su primu micro-protzessore RISC cummertziale est istadu su R2000, unu sistema a 32 bit chi apartenet a s'architetura MIPS derivada dae s'architetura isvilupada a Stanford. Su sutzessore R3000 at megioradu sas prestatziones e sa R4000 est istadu su primu sistema a 64 bit RISC. Progetos cuncurrentes sunt istados s'IBM POWER e su Sun SPARC. Pagu a pustis àteros produtores ant incumentzadu a pònnere in cummèrtziu protzessores RISC. Tra custos ammentemus s'AT&T CRISP, s'AMD 29000, s'Intel sos860 e Intel sos960, su Motorola 88000, su DEC Alpha e su PA-RISC.
Sa gherra de sos micro-protzessores at eliminadu belle totu sas famìlias. Isceti su PowerPC e su SPARC resistint in sos sistemas de càrculu pro server e super-elaboradores. Is MIPS finas su 2006 sunt istados impreados dae Silicon Graphics pro carchi sistemas issoro cando chi como siant impreados printzipalmente in aplicatziones integradas. Carchi sotziedade comente a s'ARM ant sighidu unu caminu diferente. In comintzu sos protzessores ARM sunt istados progetados pro s'usu in sos elaboradores personales ma in pagos annos sa sotziedade s'est abigiada de s'elevada recherta de protzessores a bassu consumu pro aplicatziones integradas e si s'est cunvertida, invadende su mercadu de is sistemas integrados cun versione oportunas de protzessores ARM. Oe su mercadu de sos dispositivos integrados est dominadu dae sos protzessores MIPS, ARM e PowerPC.
In su càrculu a 64 bit is architeturas DEC Alpha, AMD64, MIPS, SPARC, Power e Itanium sunt tra sas prus populares.
Classificatzione[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Tipologias particulares de micro-protzessores sunt sas sighentes:
- micro-protzessore monolìticu;
- micro-protzessore a impreu generale;
- micro-protzessore a impreu ispetzializadu.
Micro-protzessore monolìticu[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Unu micro-protzessore monolìticu est unu micro-protzessore costituidu dae un'ùnicu tzircùitu integradu. Sa posta in òpera de protzessores est istada unu traguardu de importu mannu, segudadu in sos primos annos setanta de su sèculu cùrridu gràtzias a sos notèvoles e ispantosos passos a in antis acumpridos dae sa microelettronica: feti bint'annos in antis non fiat mancu immaginadu unu protzessore cuntènnidu in un'ùnicu cumponente eletrònicu in gradu de ocupare s'ispàtziu de pagos tzentìmetros cubos. Oe imbetzes est normale chi su micro-protzessore siat postu inòpera comente a cumponente monolìticu. A su presente tando su micro-protzessore monolìticu est una tipologia de micro-protzessore difùndida meda.
Oe in die, sa manera prus difùndida de fraigare protzessores, est sa de nde insertare prus de unu in su matessi tzircùitu integradu. Cando custos protzessores sunt idènticos, comente acontesset in is protzessores cummertziales prus difùndidos, a su resurtadu ddi narant "protzessore multi-nùcleu". De carchi annu annotamala est in atu sa punna a insertare, in su matessi tzircùitu integradu, ultres a plùrimos CPU, fintzas una GPU.[6]
Micro-protzessore a impreu generale[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Unu micro-protzessore a impreu generale (general purpose) est unu micro-protzessore progetadu pro èssere impreadu in sas elaboratziones dados prus vàrias. Est duncas impreadu comente a unidade tzentrale de elaboratzione in is elaboradores a impreu generale, ma fintzas pro àteros impreos. A esèmpiu, sas perifèricas chi netzèssitant de potèntzia de càrculu arta, podent èssere dotadas de unu pròpiu protzessore pro non ingrajare su protzessore tzentrale. E s'ispissu pro cussos dispositivos benint impreados micro-protzessores a impreu generale. Un'esèmpiu de perifèricas in cales benint impreados sunt is imprentadoras.
Micro-protzessore a impreu ispetzializadu[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Unu micro-protzessore a impreu ispetzializadu (special purpose) est progetadu pro èssere impreadu in elaboratziones dados dislindadas. Un'esèmpiu de micro-protzessore ispetzializadu est su micro-controllore. Unos àteros esèmpios sunt sos micro-protzessores ponent in òpera protzessores de sinniales digitales, unidades de elaboratzione gràficas e unidade de càrculu in vìrgula mòbile.
Medas micro-protzessores ispetzializados sunt dotados de possibilidades limitadas de programmatzione o non sunt de s'in totu programmàbiles. Pro esempru sas primas unidades de elaboratzione gràfica isvilupadas in sos annos noranta non fiant programmàbiles o suportaiant una programmatzione limitada. Isceti de pagu tempus is unidades de elaboratzione gràfica ant balangiadu prus libertade de programmatzione.
Su RCA 1802 fiat unu micro-protzessore ispetzializadu ca fiat progetadu pro aplicatziones ispatziales e tando teniat caraterìsticas particulares, mancari chi no esseret limitadu in sa programmatzione. Su sistema est istadu definidu a progetu istàticu sende chi podiat variare sa frecuèntzia de funtzionamentu a manera arbitrària finas segudare sos 0 Hz pro èssere firmadu de s'in totu. Sas sondas Voyager, Viking e Galileu, pro impreare sa minore potèntzia elètrica durante su biàgiu ispatziale, firmaiant su protzessore. Relojus o sensores torraiant a ischidare su protzessore atziende·nde sa frecuèntzia cando fiat netzessàriu chi su sistema elaboraret datos pro sa navigatzione, pro su controllu orbitale, pro s'achirimentu de datos o pro sas comunicatziones ràdiu.
Fàbricu[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Sa realizatzione de sos tzircùitos integrados (e tando fintzas de sos micro-protzessores) acontesset in prus fases. Su materiale de partèntzia est una fita tzirculare de semicondutore (a parusu silìtziu) narada suportu: custu materiale, giai pagu drogadu, benit drogadu de prus pro impiantu iònicu pro creare sas zonas ativas de sos vàrios dispositivos; sunt posca depositados una sèrie de pìgios fines de materiales diversos chi andant a creare su wafer:
- Pìgios de semicondutore poli-cristallinu;
- Pìgios isolantes fines;
- Pìgios isolantes de òssidu, meda de prus grussos de sos pretzedentes;
- Pìgios metàllicos pro is collegamentos elètricos, a parusu costituidos dae allumìniu e a bias de ràmene
Sa geometria de sas zonas chi depent retzire sa drogadura est donada cun unu protzessu de foto-litografia: ogni bia chi su tzircùitu integradu depet retzire unu pìgiu nou o un'impiantu nou de drogantes, benit cobertu dae una pellìcula fine foto-sensìbile, chi benit impressionada cun una mascara a definitzione arta. Sas zonas illuminadas de sa pellìcula bessent solùbiles e benint bogadas dae sa sabunadura, lassende de aici iscobertu su tzircùitu sutastante. Cando sa creatzione de tzircùitos in su suportu est acabada, custos sunt proados, su suportu est segadu e sos tzircùitos inserrados in is corpus chi ant a èssere montados in sos tzircùitos imprentados. In unu tzircùitu integradu si podent insertare transistor e dìodos. Est possìbile creare resistèntzias e cundensadores subra semicondutore puru, ma de sòlitu custos ùrtimos cumponentes òcupant meda ispàtziu in su tzircùitu e si nde èvitat s'impreu, sostituende·ddos cando possìbile cun retzes de transistor. No est imbetzes possìbile integrare indutores e trasformadores, chi depent duncas èssere collegados dae foras a su tzircùitu integradu: su matessi balet pro sos cundensadores de capatzidade mèdia e manna.
In custos ùrtimos annos, nointames, s'est incumentzadu a impreare su silìtziu in cumbinatzione cun su germàniu cun sa tècnica de su silìtziu istratzadu (strained silicon). Custa tècnica cunsistet in su depositare, in su corpus de su wafer de silìtziu, unu pìgiu de silìtziu-germàniu de 2 micron cun contzentratzione de germàniu de su 20%; sa contzentratzione de germàniu no est uniforme in totu su pìgiu: ddoe at una contzentratzione majore in sa chima de s'istrutura. A custu puntu unu pìgiu de silìtziu de sa grussesa de belle 20 nm benit depositadu in su pìgiu de silìtziu-germanio. Custa tècnica allongat sa retze cristallina de su silìtziu de belle su 1% in diretzione siat laterale siat verticale e custa permitit una crèschida manna in sa mobilidade de sos portadores de càrriga, chi addòbiant una resistèntzia inferiora a su coladòrgiu issoro e current finas su 70% prus lestros e custu faghet is tzircùitos prus lestros de belle su 30% sena bisòngiu de prus miniaturizatzione. Su printzìpiu chi istat a sa base de totu custu est chi sos àtomos de silìtziu de su pìgiu subrastante s'allìniant cun is de su pìgiu de silìtziu-germàniu chi, essende prus s'ispissu, òbligat sos àtomos de silìtziu a si nche istesiare de una distàntzia anàloga a cussa de sos àtomos de silìtziu-germàniu.
Nota: in sos wafer de silìtziu de 8", non s'impreat prus dae tempus nen ràmene ne allumìniu pro sos collegamentos, ma diversos pìgios de chi andant a cobèrrere sas Vias chi sunt apuntu is famados peigheddos in ue benint fatos sos collegamentos elètricos, cun sas micro-saldaturas. Su tungsteno est depostu subra totu su wafer (diat èssere in difìtzile meda a cobèrrere ognuna de is mìgias e mìgias de Vias) e benit bogadu pro planarizatzione chìmica-mecànica.
Mercadu de sos micro-protzessores[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
In su 2003 su mercadu de sos micro-protzessores baliat 44 milliardos de dollaros; sa tzifra includet siat sa produtzione siat sa bèndida [2].
Is micro-protzessores pro elaboradores personales surbint sa metade de su faturadu totale puru rapresentende su 0.2% de su nùmeru totale de cantos prodùidos isceti.
Belle su 55% de sas unidades de elaboratzione tzentrale fiant micro-controllores a 8 bit; in su 1997 sunt istados bèndidos prus de duos milliardos de micro-controllores a 8 bit [3].
Prus mancu che su 10% de sas unidades de elaboratzione tzentrale fiant a 32 bit o 64 bit; de totu sas unidades a 32 bit, solu su 2% fiat impreadu in sos elaboradores personales, mentras su 98% fiat impreadu in aplicatziones integradas comente a eletrodomèsticos, controllores industriales, perifèricas pro elaboradores o àteru.
Cunsiderende totu sos micro-protzessores prodùidos e de su mercadu totale, su prètziu mèdiu de unu micro-protzessore est de 6 dollaros istadunidensos [4].
Tra totu sas domos produtoras si distinghent, prus che totu in su mercadu de sos elaboradores personales e server, Intel e AMD.
Notas[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
- ↑ (IT) Federico Faggin, Angelo Gallippi, Microprocessori, in www.treccani.it, Istituto dell'Enciclopedia Italiana, 2008. URL consultadu su 12 santugaine 2019.
- ↑ (EN) Inventors of the Modern Computer - Intel 4004: The World's First Single Chip Microprocessor, in thoughtco.com.
- ↑ (IT) Paolo Ciardelli, Un californiano ottiene il brevetto [ligàmene interrùmpidu], in MCmicrocomputer, nº 101, Roma, Technimedia, p. 141.
- ↑ (EN) National Semiconductor PACE CPU family, in www.cpu-world.com. URL consultadu su 15 cabudanni 2019.
- ↑ (EN) By Benj Edwards, 2016 8:00AM EST March 17, 2016 March 17, 7 Microprocessors That Powered the PC Revolution, in PCMAG. URL consultadu su 15 cabudanni 2019.
- ↑ Pagu tempus a oe, est nàschida fintzas sa punna a insertare in su matessi tzircùitu integradu, ultres a plùrimos CPU e una GPU, fintzas tzircùitos eletrònicos chi a in antis fiant insertados in su chipset.


c: text/html

text:
Sa Carta de Logu est unu de sos iscritos prus de importu in totu su mesuevu sardu. Est su còditze de sas lezes tziviles e penales de su Rennu de Arbaree e mustrat, ducas, unas cantas normas zurìdicas chi, pro sa majoria, nde benin dae sa zurisprudèntzia romana e bisantina e fintzas dae su sardu connotu de su logu etotu. Sa parte prus antiga de custu còditze l’at iscrita fortzis su zùighe Marianu IV de Arbaree cojadu cun sa cadalana Timbora de Rocaberti. Marianu IV at apidu dae Timbora tres fizos: Ugo, Lionora e Beatritze. Posca, intre sos annos 1388 e 1392, sa fiza Lionora, zuighissa de Arbaree aunit sas lezes de su babbu in sa Carta de Logu. Paret chi Lionora apat postu totu in d-una Carta unu còditze tzivile, unu còditze penale e unu còditze rurale. Sa Carta de Logu chèrfida dae sa zuighissa Lionora at sobradu su Rennu de Arbaree e est abarrada bàlida finas a su 1826 atraessande sos sèculos e sas dominassiones cadalanu-aragonesa, ispanniola e piemontesa. Sa Carta de Logu est de importu mannu ca regollit lezes chi fun modernas zai in su mesuevu europeu e sardu, pro esempru: lezes chi pertocan s’amparu e sa defensa de sos deretos de sa fèmina pro su rolu etotu chi sa fèmina aiat (e at fintzas oe) a manu de intro de sa sotziedade; o fintzas lezes pro s’amparu de sa natura e de sas risossas de su territòriu, ma non custu ebbia; lezes pro regulare su tratamentu in sa sotziedade matessi.
Sa Carta de Logu at unu Proèmiu e 198 capìtulos gai ordinzados in sa manera chi sighit: sos primos 132 pertocan su còditze tzivile e penale, e intro sos 66 capìtulos chi sighin tocan su còditze rurale zai fatu e imprendadu dae su zùighe Marianu IV e postu in mesu in s’ùrtima imprenta fata dae Lionora. Sa Carta, ducas, serbiat pro amparare sa zustìssia, a dare règulas in su tratamentu intre sos tzitadinos, sos deretos de sa crèsia e de totu sa zente de su Rennu. Sos inditos chi agatamus in sa Carta lean meda in cunsideru sa chistione de sa cunzadura de sas terras, su tribàlliu in sa binza, in s’ortu e in totu sas terras de massajia. Dat inditos e cundennas contra a chie ponet impèdumos pro sa cunzadura de sas terras; contra sos meres de sos pegos chi intran in sas terras anzenas; contra a chie ponet fogu in sos campos innanti de s’oto de cabidanni e gasi nende.
Lompimus como a bìdere cale sardu fit impreadu in sa Carta de Logu. Dae un’anàlisi funduda fata dae sos linguistas modernos su sardu impreadu pro sa Carta de Logu fit su sardu arborense. Semus chistionende, ducas, de una faeddada a làcana intre su sardu campidanesu e su logudoresu. Su sardu arborense est faeddadu, mancari cun carchi mudadura e difarèntzias, prus a susu de Aristanis in sa penìsula de su Sinis /Cabras) e fintzas in sas biddas muntanninas de su Mandrolisai e de sa Barbaza de josso e est su chi, prus o mancu, su chi oe naramus ‘sardu de anfizona’ o ‘de làcana’ e fintzas ‘limba de mesania’, intre sas duas faeddadas mannas de su sardu etotu. Fintzas in sa Carta de Logu, sa limba si distinghet pro su limbazu tènnicu cun frases frimas chi agatamus prus de una bia e cun pagas castas in donzi parte. In donzi manera nos podimus assegurare su matessi de s’impreu de faeddos e frases de sa limba faeddada in cussos tempos.
In sa Carta de Logu agatamus sa labialisadura de sa A protònica pro assimilassione

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
abbaunzàre , vrb: abbunzare Definitzione nau de abba, murigare e imbrutare de no èssere prus límpia; fàere abbunzos, improdhos, cosas chi no andhant bene, chi no funt bene fatas; nau de gente, imbrutare, ammanciare, tocare pruschetotu s'onore Sinònimos e contràrios aciapuciae, acoredhai, afeai, ammammungiai, improdhai, massipari / abbuligiai 1 Frases s'ides funtana límpida l'abbunzas ◊ ite ses abbunzendhe cun cussu ludu, tue? ◊ proite m'as abbaunzadu s'abba de su trainu? ◊ sos contos de zanas e súrviles lis poniat tzudha ritza abbunzànnelis su sonnu 2. befulendhe s'onestade, no l'as mai rispetada: dae pitzinna abbunzada chi faghias piedade ◊ giustu su chi ti nesi ti est costadu: daghi ti at abbunzadu ti at frundhidu ◊ no si cheret fàchere abbunzare dae sos dutores de sa bidha Ètimu srd. Tradutziones Frantzesu barbouiller, troubler Ingresu to soil Ispagnolu enturbiar, empañar Italianu imbrattare, intorbidire Tedescu beschmutzen, trüben.
acadhotzài , vrb: achidhotzare Definitzione essire o fàere cadhotzu, brutu meda Sinònimos e contràrios abbrutai, acadrangiai, allodrigai, ammusinzare, imbratare, incadhossai, insodrigai, musucare | ctr. annidai, limpiai, samunare Frases su petróliu est acadhotzendi maris e istanis, flúminis e tzitadis ◊ cuss'aposentu bolit isfrigongiau bèni ca est totu acadhotzau ◊ is candelas a carburu acadhotzànt tropu Ètimu srd. Tradutziones Frantzesu souiller Ingresu to soil Ispagnolu ensuciar Italianu insudiciare Tedescu beschmutzen.
afeài , vrb: afeare Definitzione fàere a feu, fàere feu fintzes in su sensu de fàere disonore a calecuna cosa, tocare a brutesa; nàrrere cosa a briga, a disprétziu Sinònimos e contràrios abbaunzare, abborresci, ghelestiare, grisai 1 / imbratare / briare, certai, disalabai, infeire, irzenzare, menispresiare Frases est preíderu isse puru, ma acumbessat e afeat sa lege chi l'at fatu a preíderu! 2. totu mi ant afeadu su cantare daghi mi ant bidu chi póveru so Ètimu spn. Tradutziones Frantzesu barbouiller, salir, blâmer Ingresu to soil, to blame Ispagnolu afear, ensuciar Italianu imbrattare, biasimare Tedescu beschmutzen, tadeln.
allodrigài , vrb: allordigai, alluldigai Definitzione fàere brutu su logu, sa cosa, pruschetotu cun ludu Sinònimos e contràrios acadhotzai, acadrangiai, acarrognai, imbratare, insodrigai, orroigai | ctr. limpiai Ètimu srd. Tradutziones Frantzesu salir Ingresu to soil Ispagnolu ensuciar, enlodar Italianu insozzare, lordare Tedescu beschmutzen.
ammammungiài , vrb: ammumungiai, mumungiai Definitzione imbrutare fintzes su bestimentu de sa cosa chi si papat, chi si manígiat, po sa pagu atentzione; fintzes aprapudhare, istare tocandho Sinònimos e contràrios abbaunzare, acoredhai, ammustiai 1, imbratare, improdhai 2. fiat aturau ammumungiau coment'e unu cambu de linna frisca totu acalamada ◊ andendi a pei in su mòri sa pipia arribbàt a iscola totu ammumungiara ◊ est totu ammumungiau ca si nci at ghetau su cafei apitzus Ètimu srd. Tradutziones Frantzesu salir Ingresu to soil Ispagnolu ensuciarse, pringarse Italianu imbrodolarsi Tedescu sich bekleckern.
ammascarài , vrb Definitzione imbrutare de mascara, de tzintziedhu; arrennegare meda, fàere niedhu o pèrdere sa bisura po s'arrennegu: nau de su tempus, isconciare, fàere tempus malu Sinònimos e contràrios intentiedhare 2. si mi lassas ammascarai ti dh'ongu dèu, su tanti!…◊ dh'apu bia ammascarara…, fiat cosa de timi! ◊ candu si ammàscarat su mari, balla, gi est cosa de dhui acostai!… 3. chi mi bit ammascarau, bai ca su piciochedhu nc'istupat debressi! Ètimu ctl. (en)mascarar Tradutziones Frantzesu se farder outrageusement Ingresu to soil oneself, to make up in an overdone way (oneself) Ispagnolu repintarse, enfadarse mucho Italianu imbrattarsi, truccarsi in mòdo esagerato Tedescu sich übermäßig schminken.
azinàre , vrb Definitzione su si fàere a befa imbrutandhosi Sinònimos e contràrios afrogongiai, agigotare, arrogai, atzimare, fragassare, inchirrire Frases ch'est rutu in su ludu: za s'est azinadu! Tradutziones Frantzesu ruiner, barbouiller Ingresu to ruin, to soil Ispagnolu arruinar, ensuciar Italianu rovinare, imbrattare Tedescu ruinieren, beschmieren.
imbudrigài, imbudrugài , vrb: imburdigai, imburdugai, imburdugari, imburdurgai, imburrigai Definitzione imbrutare, fintzes in s’onore, imbuscinare, trisinare in su brutore, in sa malesa (o, segundhu ite, in sa farra o àteru deasi), improdhare; nàrrere a s’afaiu, imprabastulare; imbàtere, acabbare (o betare a ccn.) in mesu de una chistione o dificurtade fintzes chentza dhu bòllere Sinònimos e contràrios abbotinare, abbrutai, acadhotzai, afeai, aligae, ammusinzare, imbratare, incadhossai, musucare Frases fut un'amori totu imbudrugau de gelosia e de feli ◊ si est agatau imburdigau in mesu de su ladàmini ◊ dhoi fiant duus indimoniaus imburdigaus in su lurdagu ◊ aici dhus lassat istordius imburdigaus in sa malítzia insoru ◊ mamma imburdigat su pisci in sa símbua e nci dhu ghetat a friri 2. cuss'erriconi at imburdigau una giovanedha ci tenit su babbu in presoni, scedada! 3. ma ita ses imburdurgandu?! 4. issu si pariat ancora imburdigau in mesu de is cosas malas bívias in sa gherra ◊ nci dhas iant imburdigadas in cuss'aventura sentza de isciri mancu su chi dhis fiat costau Ètimu itl. bordegà Tradutziones Frantzesu barbouiller, impliquer Ingresu to soil, to involve Ispagnolu ensuciar, implicar, envolver Italianu imbrattare, coinvòlgere Tedescu beschmutzen, verwickeln.
incadhossài , vrb: incadhotzai, incadhotzare Definitzione fàere cadhotzu, totu brutu, brutu meda Sinònimos e contràrios acadhotzai, acadrangiai, acarrognai, allodrigai, imbrastiare, imbratare, insodrigai, lorire, lurtzinare | ctr. limpiai, pulire Frases dona cura no t'arràsighis in su muru, a t'incadhossai su bestiri! ◊ su bitúmini apodhat e incadhotzat totu Ètimu srd. Tradutziones Frantzesu salir, souiller Ingresu to soil Ispagnolu ensuciar Italianu insozzare Tedescu beschmutzen.
intentiedhàre , vrb: intintiedhare, intitibedhare, intitiedhare, intzintziedhare, intzitzivedhare Definitzione pònnere, frigare o picigare tzintziedhu (es. in cara, a carrasegare, a giogu), imbrutare de tzintziedhu Sinònimos e contràrios ammascarai, imberdonare, infodhinai, tintiedhare Frases su fumu de su fogu intitiedhat s'isterzu 2. si divertiat a machine bidendhe sa zente intintiedhada ◊ est totu intitiedhada chi paret essida dae fraile! Ètimu srd. Tradutziones Frantzesu noircir de suie Ingresu to soil with soot Ispagnolu tiznar Italianu sporcare di fulìggine Tedescu mit Ruß beschmutzen.


text:
Inghitzant a suprire sos nùmenes de sos candidados a sas eletziones de su 25 de cabudanni. In su PD b’est sa cunfirma de Silvio Lai comente ghia de sa lista e cun sa majoria de sas possibilidades de intrare in su Parlamentu, sigunda est Romina Mura chi est istada sa presidente de sa cummissione traballu de sa Camera de sos deputados. In dae in antis de sa lista de sos senadores b’est Marco Meloni chi traballat in sa segreteria natzionale de su partidu. Prus in bassu b’at carchi nùmene nou, comente su de Carla Bassu e Maria Del Zompo: ambas duas professoras de s’Universidade, sa prima insingiat in Tàtari Deretu Pùblicu, s’àtera imparat Farmacologia in Casteddu e est istada retore de s’Universidade casteddaja.
Su seberu de sos nùmenes est istadu unu pagu difìtzile, e lu est galu pro sas àteras fortzas polìticas italianas. Su Movimento Cinque stelle at ammanigiadu, pro oe, sas parlamentaries pro ischertare, cun unu votu in retza, chie pònnere in sas listas. In ie de sardos b’est Ettore Licheri e Alessandra Todde, de àteros galu si nd’ischit pagu. Sa dereta, chi paret potzat bìnchere cun àsiu, tenet carchi istorbu in prus a nàrrere chie b’at in sas listas suas, ca podet ingendrare una crisi in sa Giunta regionale.
(redatzione)Leave a comment


text:
Santanyí
Coordinadas: 39°21′15″N 3°07′42″E / 39.354167°N 3.128333°E
Artìculu in LSC
Santanyí est una comuna ispagnola de 12.664 abitantes situadu in sa comunidade autònoma de sas Baleares. Custu munitzìpiu est situadu in s'ala sud-est de Majorca, in ue est possìbile agatare sas comunas de Santanyí, Calonge, s'Alqueria Blanca e Llombards, gasi comente sos distretos de costera Cala Esmeralda, Cala de Or, marina de Cala de Or, Portopetro, Cap de es Moro, Cala Figuera, Cala Santanyí, Cala Llombards e Cala de s'Almunia. Su munitzìpiu oferit medas marinas populares pro sa bellesa iscènica.
Geografia fìsica[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Is puntos prus artos de su munitzìpiu sunt Puig Gros (271 metros) e Sa Penya Bosca (280 metros). Su munitzìpiu de Santayí incluet in manera aprossimada 53 km de costera de sos chi 28 km sunt urbanizados o modificados dae s'òmine e su restu, unos 30 km, sunt amparados dae sa legislatzione autònoma (LEN), natzionale (Lege 42/2007, sostituende cussa de su 4/1989) o europea (Red Natura 2000). Sa lìnia de sa costa presentat medas caligheddas de impreu turìsticu e unas àteras a s'internu de su Parque Natural de Mondragón. Su cabo de las Salinas est su puntu prus meridionale de s'ìsula de Maiorca.
Economia[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Sa bidda tenet un' economia chi si basat in su turismu, sos sitos prus importantes sunt Cala de Or, Porridu Petro e Cala Figuera. Annotamala est meda importante s'indùstria de sa pedra artesanale, famosa pro sa pedra de Santanyí, connota pro sas propiedades suas isolantes, sa porosidade e sa possibilidade de la traballare cun fatzilidade.
Cultura[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Santañy s'est cunvertida ultimamente in unu tzentru culturale importante de Majorca, pru che totu in su campu de sa pintura, de sa mùsica e de sa poesia, finas a su puntu chi s'investigadore literàriu Jaume Vidal Alcover, professore de s'Universidade de Tarragona, est arribbadu a faeddare de s'iscola poètica de Santañy, chi aiat influidu subra totu sa poesia de s'ìsula. Esponentes comente a Bernardo Vidal Tomás, Blas Bonet e Lorenzo Vidal sunt intre sos iscritores prus famados. Unos àteros pessonàgios importantes sunt Miguel Pons Bonet, Antonia Vicens, Antonio Vidal Ferrende, Cosme Aguiló e Pablo Vadell, intre àteros.


text:
Sitzìlia
Articulu in campidanesu
Sa Sitzìlia est un'ìsula de su mare Mediterràneu otzidentale, e una regione autònoma a istatutu ispetziale de sa Repùbrica Italiana. Est sa regione prus manna de tota s'Itàlia e s'isula prus manna de su mare Mediterràneu, dui bivint prus de chimbe milionis de personas e sa seu est Palermu.
Su presidente de sa Regione est Nello Musumeci de sa Coalitzione de centru-destra (Fortza Italia) eligiu in cabudanni 2017.
ProvìntziasModìfica
Sas Provìntzias sunt 9:
PolitigasModìfica
In Sitzilia sa pulitiga est in sa Assimbrea Riggiunala Siciliana.


text:
Diamond Rings
Sort By
Craftsmanship
Cras consequat feugiat pretium. Nunc vulputate, magna non elementum tempus. Cras consequat feugiat pretium. Nunc vulputate, magna non elementum tempus. Cras consequat feugiat pretium. Nunc vulputate, magna non elementum tempus. Cras consequat feugiat pretium. Cras consequat feugiat pretium. Nunc vulputate, magna non elementum tempus. Cras consequat feugiat pretium. Nunc vulputate, magna non elementum tempus. Cras consequat feugiat pretium.
Cras consequat feugiat pretium. Cras consequat feugiat pretium. Nunc vulputate, magna non elementum tempus. Cras consequat feugiat pretium. Nunc vulputate, magna non elementum tempus.


text:
Florence Nightingale
Florence Nightingale (Firenze, 12 de maju de 1820 – Londra, 13 de austu de 1910) est istada una reformadora sotziale e isperta de istadìstiga fontomada britànniga, gasi che sa creadora de sa profissione moderna de infirmera. Nch'aiat logradu sa pobularidade traballende de infirmera in tempus de sa Gherra de Crimea, in ue s'ocupaiat de sos sordados fertos. L'aiant paranumenada “sa dama cun sa làmpada” dae s'avesu suo de fagher furriadas a de note.
Articulu in logudoresu
Sos cumentadores de su printzìpiu de su de 21 sègulos atrogaiant chi sas realizaduras de Nightingale in sa Gherra de Crimea fiant istadas esazeradas dae sos mèdios de informadura a sos tempos, pro satisfagher su bisonzu de un'eroe de su pùbrigu, peroe sas realizaduras suas posterioras sunt recunnotas in manera zenerale. In su 1860, Nightingale aiat postu sos fundamentos pro sa prima iscola segulare de infirmeras de su mundu peri s'iscola sua inche s'ispidale Saint Thomas de Londra. Fiat istada sa prima iscola segulare de infirmeras de su mundu, como parte de su King's College de Londra. Su zuramentu Nightingale prestadu dae sas infirmeras noas fiat istadu mutidu gasi in ondra sua, e sa Die Internassionale de sas Infirmeras est tzelebrada in su mundu intreu in s'ocasione de s'annale de sa nàschida sua. Sas reformas sotziales suas incruint su mezoru de s'assistèntzia mèdiga pro totu sos pizos de sa sotziedade britànniga, su mezoru de s'assistèntzia mèdia e su minimonzu de su probrema de su fàmine in Ìndia, azuende a abolire sas lezes reguladoras de sa prostituidura demasiadu tostas pro sas fèminas e ispainende sas formas atzetàbiles de partetzipadura de sas fèminas a sa fortza de traballu.
Nightingale fiat un'iscritora prodizosa e bersàtile. In tempus de sa bida sua, su bonu de sas òperas suas pubrigadas pertocaiant s'ispainadura de sos cunnoschimentos mèdigos. Unos cantos de sos libretes suos fiant iscritos in ingresu sintzillu, in manera a esser cumpresos fazirmente dae sos chi teniant pagas capatzidades literàrias. Issa aiat aguarmente azuadu a renner pobulare sa presentadura gràfiga de sos datos istadìstigos. Medas libros suos, incrùdida s'òpera sua ampra subra de sa relizione e sa mìstiga, fiant istados pubrigados pustismorte.


text:
Unu Mesaustu imbèrghidos in s’istòria sarda passigende intre domus de janas e pinnetas nuràgica.
Chie su 15 austu at a seberare de bisitare s’Àrea Archeològica de Scerì at a tènnere s’ocasione de si pasare a s’umbra de is olias seculares e de connòschere s’istòria millenària de sa Sardigna.
Unu Mesaustu de cultura? E pro ite nono? Lunis su 15 de austu s’Àrea Archeològica de Scerì at a èssere aberta a su pùblicu in s’acostumadu oràriu istadiale , dae is 9.00 a is 12.30 e dae is 16.00 a is 20.00. Pro chi at a detzìdere de bisitare su giassu at a èssere de seguru unu Mesaustu diferente de su sòlitu. Proite no aprofitare de custa die de festa pro gosare de is bellesas de su territòriu nostru? In prus a Mesaustu is visitadores turistas chi ant a seberare de bisitare Scerì ant a tènnere s’ocasione ùnica de ddu pòdere ammirare cun calma, sena presse e sena fàghere sa fila.
A s’internu de s’Àrea Archeològica de Scerì s’agatat un’importante insediamentu de època nuràgica chi cumprendet, tra is àteras cosas, unu nuraghe trilobadu, un’ampru bidditzolu nuràgicu assentadu formadu dae diversas pinnetas e duas tumbas ipogèicas istuvidas in sa pedra a Domus de Janas.
Sa bìsita est dèchida fintzas pro is pipios, gràtzias a sa ghia chi contat in modu ispassiosu e istrutivu sa vida de s’antigu pòpulu nuràgicu, sena ismentigare su perìodu neolìticu. Pro chie bolet ddoe at fintzas sa possibilidade de bisitare su situ sena bìsita ghiada, impreende is pràticas ischedas descritivas in italianu e in inglesu. Duncas, aprofitade de custa die de festa pro colare unas cantas oras a s’àera aberta atzufados in s’istòria e in sa naturalesa.
Pro lòmpere a su situ archeològicu de Scerì tocat a pigare s’Istrada Istatale 198 Seui –Lanusè. Dae Tortolì si pigat su caminu conca a Irbono, a pustis de unus 7 chilòmetros si furriat a manca e si sighint is indicos finas a s’àrea archeològica.
S’Àrea est gestida dae sa Sotziedade Suìa de Irbono e de sa Coop. Sèmata. Si cunsìgiat semper de prenotare telefonende a su nùmeru 329 8703515 opuru iscriende a nuraghesceri@gmail.com.


text:
Si est a beru ca sa memòria personale est un’elementu de importu mannu pro torrare a istantargiare s’istòria de una bidda, cussa de Talana non si podet fàghere sena remonare unu fatu capitadu a s’acabbu de is annos binti: sa fura de unu pipiu chi si naraiat Frantziscu Serra, pro totus “Chicheddu”.
Nàschidu in Talana su 27 de cabudanni de su 1923, Frantziscu Serra fiat fìgiu de Anania e de Maria Agostina Serra. A 4 annos, su 30 de martzu de su 1928, de suncunas fiat mancadu de bidda. Totus si fiant postos a ddu chircare, amigos e parentes, familiares e connoschentes, ma nudda, non dd’aiant agatadu, comente chi nche dd’aeret ingùrtidu sa terra.
Su ditzu antigu narat: chi nemps ddu ofendet, sa terra giai ddu rendet. E difatis a Chicheddu calicunu dd’aiat ofèndidu. Pro unas cantas dies dd’aiat acuadu in una gruta, posca, a iscusi, nche dd’aiant leadu a Casteddu e in cue dd’aiant intregadu a bendidores de laore chi cummertzaiant cun su Nord Àfrica. Lòmpidu a in cue dd’aiant bèndidu a una tribù de bèrberos, posca dd’aiat comporadu una famìlia àraba de s’òasi de Cufra, in Lìbia, chi dd’aiat postu su nòmene de Annuf. Bida s’edade minore, Chicheddu, in pagu tempus aiat imparadu s’àrabu si nde fiat ismentigadu de sa limba sarda, de is orìgines suas, de sa famìlia, de sa Sardigna e de Talana. Ma ogna tantu, a note, in su sonnu, ddi beniant a conca faeddos in sardu comente “tìtia” opuru “mama”, e si subeniat de su liminàrgiu de sa domo sua de Talana e su colore de sa ghenna, is matas e su sonu de is pitaolos. A issu custos amentos ddi pariant bisos ebbia, pro ite su babbu e sa manna noos, dd’aiant tentu comente chi èsseret fìgiu issoro, peri chi in beridade non ddu trataiant comente si diat a dèpere tratare unu fìgiu, ma prus comente a unu tzeracu, o peus, un’iscravu.
Pro issu non ddoe fiant bàsidos o faeddos de denghe, ma corpos e faeddos malos. Immaginade.bos canto a unu pipiu ddi podet mancare s’afetu de una mamma, is imprassos suos, su sonu de sa boghe sua, su respiru e s’istima sua. Chicheddu no aiat tentu nudda de totu custu!
Su cales, custu perìudu pro Chicheddu fiat istàdu lègiu meda pro more de is sacrifìtzios e de is penas chi aiat dèpidu bagiulare. Cando a mannu ddu interrogaiant de cussos annos, a issu non dd’agradaiat grandu de nd’allegare: in petorras giughiat galu is marcos de is abrugiaduras chi dd’aiant fatu pro punitzione. Sa pitzinnia de Frantziscu “Annuf” fiat istada mala a beru. Ali e Uarda, su babbu e sa mama adotivos, biviant in una tenda in su desertu cun àteros duos fìgios e cun sa nannai, una fèmina betza manna chi si naraiat Fatma. A su talanesu dd’aiant postu a pompiare su bestiàmine e a fàghere is cumandos in s’acampamentu.
Prus colaiat su tempus e prus issu si cumbinchiat de no èssere fìgiu de Ali e Uarda, siat pro sa bentina de sa pedde sua, prus crara dae cussa de is àteros, siat pro more de su tratamentu chi ddi teniant, diferente dae cussu de is àteros pipios fatos a frades. A ddi contare sa beridade fiat istada sa nannai, chi a in antis de su mòrrere dd’aiat iscoviadu ca non fiat de in cue, ca nde dd’aiat batidu a minore dae Itàlia, ca dd’aiant comporadu dae bendidores de laore chi cumentzaiant tra sa Sardigna e su Nord Àfrica. Custa fèminedda betza, dd’aiat intregadu peri una medalliedda chi Francesco “Annuf” portaiat in su tzugru cando a pipiu fiat lòmpidu a Cufra, in ue ddoe fiat iscritu: Giuseppe Di Bello. Non s’ischet pro ite Frantziscu portaret cussa medàllia, ma dae tando, “Giuseppe” at a divènnere su nòmene suo.
Fatu mannu sellat de si nde fuire dae cussu logu e a pustis de paritzos meses de biàgiu solu in su desertu e poi in cumpangia de una carovana de cummertziantes, a is cales, pro non ddos pònnere in malesa, ddis aiat contadu ca fiat andende a agatare is parentes suos, lompet a Egitu.
In cussos annos ddoe fiat sa Segunda Gherra Mundiale e s’Egitu fiat unu campu de batàllia tra inglesos e tedescos. Ma sa gherra pro su giòvanu Frantziscu “Giuseppe Di Bello”, mancare totu is dificultades e is perìgulos, fiat istada una fortuna. Difatis dd’aiat donadu s’ocasione de obiare una truma de sordados inglesos chi cumprendiant s’àrabu e ddis aiat contadu s’istòria sua. Is inglesos nde dd’aiant tentu pena. Dd’aiant donadu a bufare e a papare, poi dd’aiant donadu bestires netos e unu logu in ue si pasare. In is dies imbenientes, torradu in transa, Frantziscu si fiat unidu a unu cunvògliu militare inglesu, chi aiat mòvidu conca a Trìpoli. A pustis de unu biàgiu 1100 chilòmetros in su desertu, su cunvògliu fiat lòmpidu a Misurata, in Lìbia. Is inglesos, istragados e mortos, aiant inseadu unu logu a prigu pro colare sa note.
A dolu mannu non si nde fiant acatados ca cussu logu fiat istadu minadu dae is tedescos. De suncunas s’isciopat una mina chi ochiet belle totus is sordados britànnicos. Si sarbant in duos ebbia: Frantziscu “Giuseppe Di Bello” e unu militare inglesu. Is duos, mancare carchi ferida, fiant resèssidos a arribbare a Trìpoli. Dae in cue su talanesu aiat chircadu de pigare una nave pro andare a Itàlia, ma sena nisciuna fortuna. Però un’imprendidore sitzilianu si ddi fiat incaressidu, unu tzertu Calvani, e aiat fatu una colleta pro arregòllere su dinare pro pagare su biàgiu e in prus aiant cumbintu a su Munsennore de Trìpoli a ddi fàghere otènnere una lìtera de acumpangiamentu cun su permissu de isbarcare in Itàlia. Aici, su 26 de martzu de su 1961, Chicheddu Giuseppe Di Bello isbarcat a Siracusa in ue dd’aint pigadu is fotos signalèticas e is improntas digitales, essende ca non teniat documentos e figuraiat comente unu clandestinu. Gràtzias a su pìscamu de Siracusa aiat otentu dae su tribunale is documentos in ue ddoe fiat iscritu “Giuseppe Di Bello, nàschidu chissai in ue e chissae cando, in arribu dae sa Lìbia”.
In Sitzìlia Chicheddu, si fiat postu in deretura in chirca de is parentes suos, ma in nisciunu logu resurtaiat ca esseret mancadu unu pitzinnu cun su nòmene suo, e nemos dd’aiat chircadu. Tando si fiat cumbintu ca, fortzis, Giuseppe Di Bello non fiat su nòmene beru suo.
In su mentrestempus connoschet a una pitzoca sitziliana de sa bidda de Solarino, Anna Barbagallo e in su 1962 si cojant. Anna at a abbarrare pro semper sa cumpàngia de totu sa vida sua. Però su disìgiu de connòschere is orìgines beras suas e de torrare a imprassare su babbu e sa mama beros, dd’aiat indoidu a contare s’istòria sua a unu giornalista de “Famiglia Cristiana”. In deretura si fiant presentadas paritzas mamas chi aiant pèrdidu su fìgiu issoro, ma nisciuna de cussas podiat èssere sa de Frantziscu. Mancari is delusiones Chicheddu sighet a chircare e in su mese de argiolas de su 1966 torrat a contare sa vitzenda sua a sa rivista Stop chi paris a s’artìculu pùblicat peri una fotografia sua. Pro cumbinatzione a unu talanesu ddi càpitat in manos su giornale. Pompiende sa foto dd’assimbìgiat a is Serras e pensat in deretura a Chicheddu. Benint informados is parentes. Unu frade de Frantziscu, Micheli fiat in Roma e su 27 de austu andat a Sitzìlia pro connòschere a custu Giuseppe Di Bello e pro bìere si podiat èssere a beru su fradigeddu suo Chicheddu, mancadu dae domo e mai prus agatadu.
Mancari sa difidèntzia is duos cumentzant a allegare. Totu is cosas torraiant: is annos, su perìudu e s’assimbìgiu. Fiant frades carrales. Su 29 de austu de su 1966 sa famìlia Serra si fiat atopada in sa domo romana de su frade Micheli pro connòschere s’èsitu de sa bìsita fata a Siracusa. Micheli fiat seguru, Giuseppe Di Bello in beridade fiat Frantziscu Serra, Chicheddu, su frade carrale issoro. Tando su 6 de austu de su 1967 is frades e su connadu fiant andados a Siracusa pro ddu connòschere de persona. In fines su 25 de cabudanni de su 1967 a is 5 de merie, a pustis de 39 annos, 6 meses e 3 dies, acumpangiadu dae sa pubidda Anna Barbagallo, Frantziscu Serra faghet sa torrada a Talana. A ddu isetare ddoe fiant totu is parentes e bona parte de sa bidda chi dd’aiant retzisu cun emotzione e amore. Chicheddu fiat contoniadu a bidda, fiat torradu a Talana a pustis de 40 annos de ausèntzia. A bellu a bellu is ammentos ddi fiant torrados a conca, cussos chi issu pensaiat esserent bisos fiant arregodos: si subeniat bene de is logos e de domo sua, e peri chi calicuna cosa cun su tempus cosa fiat istada cambiada, si subeniat comente fiant fatos is aposentos, comente fiat collocada sa mòbilia. Ancora, si subeniat de cussu iscaleri, chi no ddoe fiat prus, chi tocaiat a giumpare pro colare dae un’aposentu a s’àteru, is ogetos chi non s’impreaiant prus ma chi issu aiat connotu a piticu. Si subeniat de su biginadu, de is matas e de is logos. In mesu a totu cussa cuntentesa e a cussu brègiu s’ùnica cosa trista fiat sa mancàntzia de sa mama, tzia Maria Agostina, chi dd’aiat isetadu meda, sena pèredere s’isperàntzia, finas a sa morte sua bator annos a in antis, su 15 de mese de argiolas de su 1963. Su babbu Anania, imbetzes, si fiat mortu dae meda e meda, in su 1930.
Is su mentres is esàmenes de su professore Buccarelli de Casteddu de su 14 de ghennàrgiu 1972 aiant atestadu chi Francesco Serra, in is documentos galu “Giuseppe Di Bello, fiat sardu e parente de is Serras de Talana.
A Frantziscu però ddi fiat tocadu a isetare finas a su 30 de mese de ladàmine de su 1973 pro otènnere torra s’identidade bera sua. Sa die, cun sentèntzia definitiva, sa Corte de Apellu de Casteddu, aiat istabilidu chi issu fiat sena perunu echivocu Francesco Serra, fìgiu de Anania, fu Priamo, e Serra Maria Agostina, fu Giuseppe, frade de Michele, Giuseppina e Antonica (Sentèntzia trascrita su 30 de cabudanni 1974).
Chicheddu Serra, torrada a agatare s’identidade sua, sellat de abbarrare in Sardigna e andat a bìvere a Casteddu, in ue agatat traballu. In cue ddoe abarrat 9 annos, ma perdet su traballu, tando detzidit de si nde torrare a Sitzìlia, un ue s’at a mòrrere in su 2011 inghiriadu dae s’amore de sa pubidda e de is amigos chi de in deretura dd’aiant retzidu cando fiat arribadu dae sa Lìbia.
Cando ddi preguntaiant si s’intendiat prus sardu o prus sitzilianu, issu rispondiat: “Mi intendo italianu, nàschidu in Sardigna, fìgiu de sardos. S’acàpiu cun sa Sardigna dd’apo iscobertu tardu, ma nch’est, peri si s’allega mia est sitziliana”.
E custa est s’istòria de Chicheddu Serra, a su cale s’Amministratzione de Talana dd’at bòfidu dedicare unu libriteddu chi contat sa vida sua, e a su cale in su 2017 Rita Atzeri e Vinicio Cannas, dd’ant dedicadu una rapresentatzione teatrale (posta in iscena in Talana etotu in intro de sa rassigna Nurarcheofestival) ispirada a s’intervista chi unu giornalista aiat fatu a Frantziscu Serra a s’acabu de is annos ’90.
Peri nois amus bòfidu subènnere cust’òmine coragiosu chi cun sa vitzenda sua nos donat unu inditu non de pagu contu: in sa vida tocat a non s’arrèndere mai e a non pèredere mai s’isperàntzia.
Is fotos de is artìculos de giornale sunt istados boddidos dae “Messaggero Sardo” (1972-1973).
Su Calvàriu de Franziscu Serra
Oe s’istoria raccontare potto,
de Franziscu Serra s’infortunadu
A chimbe annos nde l’hana furadu,
su milli e noeghentos vint’otto.
De sa campagna nde I’han prelevadu,
zente mala cumbinat su cumplotto,
cun ateros cumpanzeddos in su zogu,
nde lu furan in Talana su logu.
A Franziscu causat sa pena brutta,
s’omine chi su di s’est avvizinadu,
unu pannu in faccia lhat bettadu
e lu mobilizzada un’iscutta.
Prestu de in cue nde l’hat leadu
e lu sistemat bene in d’una grutta,
a tota notte in cue miserinu,
de unu flumene siguru vicinu
De s’abba intendiat su rumore
pro chi esset bendadu in faccia,
cuss’omine cun tanta audacia,
in Talana seminat su terrore.
Ne zingaru nè arabu malfattore,
ma unu sardu sa vera minaccia.
Franziscu lu narat a mala gana
fit unu de Iddamanna o Talana
Battoro mizza francos han pagadu,
pari a tre mizza euros de como
Est tristu si oe deo lu fentomo,
A babb’e mamma su coro spezzadu
sena Franziscu ispozada sa domo
Solu battoro mizza francos bastantes
I l’an pagadu sos cummerciantes
Cust’istoria est troppu cummovente
chi spaccada su coro perra perra.
Comente bat suffridu Signor Serra,
dae minore fizu innozente
e lu enden a cuss’inztvile zente
battoro mizza francos han collidu
omines ingratos de malu sentidu.
(Poesia leada dae “Istorias allegras e tristas de Giovanni Agus connotu Grillo)


text:
Palau (istadu)
Coordinadas: 7°28′N 134°33′E / 7.466667°N 134.55°E
Artìculu in LSC
Sa Repùblica de Palau est un'Istadu insulare in s'otzèanu Patzìficu, postu unos 500 km a estu de sas Filipinas. At otentu s'indipendèntzia de sos Istados Unidos de Amèrica in su 1994 e est una de sas natziones prus giòvanas e prus pagu populadas de su mundu. Sa capitale est Ngerulmud.
S'Istadu faghet parte de sa Micronèsia, s'artzipèlagu tenet una subrafache de 459 km² e tenet un'isvilupu de costeras de 1519 km. Su territòriu est costituidu dae 200 ìsulas de orìgine vulcànica e coraddina. Sa populatzione de Palau contat unos 21.000 bividoes. Su grupu ètnicu printzipale (70%) est costituidu dae sos palauanos, de iscratza melanesiana. Sighint minorias de micronesianos, polinesianos, europeos e asiàticos (mescamente de sas Filipinas).
Sos primos bividores de Palau, cun probabilidade lòmpidos dae s'Indonèsia, si fiant istabilidoa in sas ìsulas cara a su 1000 a.C. In su 1543 s'esploradore ispagnolu Ruy López de Villalobos fiat su primu europeu a bisitare Palau, ma sos primos tentativos europeos de aposentamentu e cummèrtziu cun sos locales fiat tentu petzi in su de XVIII sèculos pro òpera de sos britànnicos. S'Ispagna aiat colonizadu sas ìsulas in su de 18 sèculos, ma a pustis las aiat bèndidas a sa Germània in su 1899.
Su Giapone aiat ocupadu Palau a s'iscòpiu de sa prima gherra mundiale e aiat otentu unu mandadu de controllu fintzas sa fine de sa segunda gherra mundiale, cando sas ìsulas fiant tzèdidas a sos Istados Unidos cale ala de su Territòriu in fidecommissu de sas Ìsulas de su Patzìficu (Trust Territory of the Pacific Islands). In su 1979 sos palauanos ant botadu contra s'unione cun sos Istados Federados de Micronèsia, optende pro s'autonomia.
Sa majoria de sa populatzione ischit lèghere e iscrìere; su tassu de sa populatzione alfabetizada est de su 90%. Sas fainas econòmicas printzipales de Palau sunt su turismu, s'agricultura e sa pisca. Su guvernu rapresentat su printzipale datore de traballu de su paisu, chi dipendet forte de sos agiudos istadunidensos.


text:
Omosessualidade
Artìculu in LSC
S'omosessualidade est una variante naturale de su cumportamentu umanu chi cumportat s'atratzione sentimentale e/o sessuale cara a individuos de su matessi sessu o gènere.
Paris a sa bisessualidade e s’eterosessualidade, s’omosessualidade est una de is tres categorias printzipales a intru de su continuum eterosessualidade-omosessualidade. Is iscientìficos no connoschent is càusas pretzisas de is orientamentos sessuales, ma creent chi funt causados dae un’interatzione imbusticada de genètica e influèntzias ormonales e ambientales e no dae una scèbera: no b’at evidèntzia chi amustrat chi is genitores o esperièntzias de su primu minòriu tèngiant influèntzia in s’orientamentu sessuale.
Mancai calincunu creat chi s’omosessualidade siat un’atividade contranatura, sa chirca iscientìfica at aclaradu chi est una variante naturale de sa sessualidade (umana e animale) e no cumportat dannu o efetos psicològicos pro sa persona o is àteros.
Is relatziones e is atos omosessuales s’ant amiradu e cundannadu in totus s’istòria a segunda de sa cultura e de sa sotziedade. Dae s’acabu de su sèculu 19° s’at atziadu unu movimentu globale pro amanniare sa visibilidade, s’arreconnòschida e is deretos legales pro is personas omosessuales, incruende su deretu a sa coja e a s’unione tzivile, s'adotzione, su traballu, su serbìtziu militare, a s’atzessu pare a s’asistèntzia sanidaria e pro s’intrada de leis contra su bullismu a is minores gay.


text:
Boston
Coordinadas: 42°21′37″N 71°03′28″W / 42.360278°N 71.057778°W
Artìculu in LSC
Boston (/ˈbɒstən/) est sa capitale e sa prus manna tzitade de s'istadu federadu de Massachusetts, in sos Istados Unidos. Est fintzamentas sea de sa Contea de Suffolk.
Boston est sa prus manna bidda de sa Noa Inghilterra cun populatzione de unos 646.000 bividores, e sa de 24prus manna in sos USA. Est pois su tzentru de una manna àrea metropolitana sa prus manna de deghe in sa natzione, narada Greater Boston, chi contat 4.5 milliones de bividores.
Est una de sas biddas prus antigas de sos Istados Unidos, fundada in su 1630 de colonizadores puritanos in sa penìsula de Shawmut. Est istada a su tzentru de paritzas acuntèssias chi ant sinniadu s'ìstòria de sos Istados Unidos, comente sa Rivolutzione Americana, s'Istralia de Boston, su Boston Tea Party, sa Batalla de Bunker Hill e s'Assìtiu de Boston.
Cun s'indipendèntzia de sa Gran Britànnia, sa tzitade at sighidu a mantènnere importu comente portu e logu de manìgiu, e comente tzentru de cultura e educatzione.
In Boston sunt istadas abertas sa prima iscola pùblica (1635) e sa prima metropolitana (1897) de sos Istados Unidos.
In die de oe in Boston bi sunt meda colleges e universidades de importu, chi nde faghent tzentru internatzionale de arta educatzione e de meighina.
S'economia de sa tzitade s'apoderat fintzas cun sa finantza, is servìtzios de affàrios e atividades de guvernu. Boston tenet is prus artos costos de sa vida de sa natzione, cuntantu custu est in sa classìfica de is tzitades prus bivìbiles de su mundu.


text:
Ses Otieri terra tantu digna
chi pro sorte s'antigu collocadu
t' at in coro 'e sa nobile Sardigna.
Sas Musas t' an sos fizos allattadu,
dendelis, cun sa 'oghe armoniosa,
unu dulche limbazu, delicadu.
Tempera forte, de zente operosa,
chi tenes bantu d'esser nominada:
«Tzittadina 'e progressu, industriosa».
Tenes costante, in coro inserrada,
sa fid'antiga de sos babbos mannos,
ch'iras e bentos no an intaccada.
E pro custa, devota, in riccos
pannos, solennizzas sa Mama
Protettora rimediu seguru 'e sos affannos.
S'Immaculada, Virgine Signora,
ti ricumpensat gai, a larga manu,
in totu sos momentos, a dogn'ora.
E beneighet su trabagl' umanu,
su populu, sa terra, sos masones,
cun grascias e favores fittianu.
E ti dat su sustentu a sas persones,
sa paghe, sos cunfortos de su coro,
cantu bramas, disizas e propones.
Canta Otieri! Canta versos d'oro,
cun sentimentu sardu e melodia
in s'antigu limbazu 'e Logudoro.
Fagh'intender sa santa «Ave Maria»
Nanni Marchetti (Bonorva)
1° premio 1956(Logudorese)


text:
Gabriela-Alina Sauciuc (Organiser), Tomas Persson (Organiser), Elainie Alenkær Madsen (Organiser), Lara Burkhardt (Contributor), Rasmus Bååth (Contributor), Dena Clink (Contributor), Michael Greenfield (Contributor), Morgan Gustison (Contributor), Yuko Hattori (Contributor), Marisa Hoeschele (Contributor), Henkjan Honing (Contributor), Adriano Lameira (Contributor), Edward Large (Contributor), Björn Merker (Contributor), Marco Maiolini (Contributor), Andrea Ravignani (Contributor) & Jennifer Schneider (Contributor)
2022 May 10 → 2022 May 12
Activity: Participating in or organising an event › Organisation of workshop/ seminar/ course


text:
Cuntierra usuàriu:TXiKiBoT
Saludi TXiKiBoT, beni beniu in Bichipedia, s'enziclopedia lìbera!
Po incumentzai a ajudai, castia po primu su tutorial e sa pagina de ajudu. Castia cali funti is cincus regulas mannas ki funti is fundamentus de Bichipedia. Castia beni de sçoberai un'allominju (nickname) ki andada beni cun su ki narada in custa pagina po su nomini utenti (si d'olisi cambiai pregunta a unu check user).
Cuntrolla ita podis ponni e ita no podis ponni in Bichipedia e arregorda:
- no podis introdusi materiali ki est assigurau cun su copyright - si olis introdusi unu traballu de tui ki asi jai postu in paperi o in su web, prima si depisi scriri una litera cumenti esti spiegau innoi
- s'artìculu depid essiri in lingua sarda e no depidi essiri de pati.
Si ti serbidi ajudu pregunta su sportellu po is informatzionis, kistiona cun d'unu aministradori, in chat o puru cun d'unu bichipedianu chi bisi collegau candu sighis is ùrtimas modìficas.
Po firmai is interventus tuus in is paginas de is discussionis ponidì a ligi: a ita serbidi sa firma e impera su tastu chi bisi in pitzus.
Beni beniu fintzas de pati mia e, si tenis bisonju de ajudu, no timasta a mi cicai. A si biri, RiῬeῬettu 10:17, 30 Làm 2007 (UTC).


text:
BURSA DE ISTÙDIU NATZIONALE A FAVORE DE SOS ISTUDIANTES DE SAS ISCOLAS SEGUNDÀRIAS DE SEGUNDU GRADU, ISTATALES E PARITÀRIAS, PRO S’ANNU ISCOLÀSTICU 2019/2020
BURSA DE ISTÙDIU NATZIONALE A FAVORE DE SOS ISTUDIANTES DE SAS ISCOLAS SEGUNDÀRIAS DE SEGUNDU GRADU· D. LGS. 13/04/2017 N. 63, ANNU ISCOLÀSTICU 2019/2020 (ISCADÈNTZIA 15/06/2020)
AVISU PÙBLICU E MÒDULOS DE DOMANDA
In sa nova in limba italiana, publicada in su situ istitutzionale de su Comune de Ardaule s'agatat su mòdulu de domanda.
************************************************
AVISU
S'INFORMAT SA TZITADINÀNTZIA CA SI PODET PRESENTARE DOMANDA PRO OTÈNNERE SA BURSA DE ISTÙDIU NATZIONALE A FAVORE DE SOS ISTUDIANTES DE SAS ISCOLAS SEGUNDÀRIASDE SEGUNDU GRADU, ISTATALES E PARITÀRIAS, PRO S'ANNU ISCOLÀSTICU 2019/2020.
PRO OTÈNNERE SA BURSA DE ISTÙDIU EST NETZESSÀRIU:
1. Èssere iscritos a s'annu iscolàsticu 2019/2020 in un'iscola segundària de segundu gradu de su sistema natzionale de istrutzione (iscolas istatales e paritàrias).
2. S'indicadore de sa Situatzione Econòmica Ecuivalente de sa famìllia de apartenèntzia depet èssere a intro de 14.650,00 èuros.
3. Compilare su mòdulu - domanda e allegare custa documentatzione.
- fotocòpia de s'atestatzione de s'ISEE vàlida e emìtida in cunforma a sa normativa previdida dae su DPCM n. 159/2013
- fotocòpia de su documentu de identidade vàlidu de su rechedente.
4. Presentare sa domanda a su Comune de residèntzia (Ufìtziu PROTOCOLLU), a intro de su 15 DE LÀMPADAS 2020. Sa domanda dda podet presentare su genitore, su rapresentante legale de s'istudiante o su matessi istudiante si magiorenne.
5. Sa domanda si podet presentare cun sa posta eletrònica tzertificada e/o ordinària (comente sèberat su Comune) a custu indiritzu: sociale@comuneardauli.it / protocollo@pec.comuneardauli.it
Su Comune at a trasmìtere a sa Regione Sardigna s'elencu de sos istudiantes chi podent èssere ammìtidos e sa Regione at a compilare una graduatòria regionale ùnica, in òrdine descrescente de ISEE, connoschende, in casu de ISEE uguale, sa pretzedèntzia a s'istudiante prus giòvanu de edade. S'elencu de sos istudiantes postos a manera ùtile in sa graduatòria, cheret nàrrere sos benefitziàrios de sa bursa, at a èssere trasmìtidu a su Ministeru de s'Istrutzione. Sa bursa a favore de sos istudiantes benefitziàrios at a èssere erogada cun bonìficu domitziliadu comente at a èssere istabilidu dae su Ministeru de s'Istrutzione. S'importu istabilidu pro ogni bursa de istùdiu est de 200 èuros.
INFORMATIVA PRIVACY
S'informativa est aprontada dae su Ministeru de s'Istrutzione e est publicada in su situ de su Comune www.comuneardauli.it e in su situ de su Ministeru: https://iostudio.pubblica.istrzione.it/web/guest/voucher
MODULÌSTICA E INFORMATZIONES
Sa modulìstica de impreare est a disponimentu in su situ de sa Regione Sardigna: www.regione.sardegna.it, in su situ de su Comune: www.comuneardauli.it e in su Comune de Ardaule.
Pro informatziones:
COMUNE
Ufìtziu Servìtzios Sotziales
Dies e oràriu de abertura: sos Ufìtzios sunt serrados pro s'emergèntzia Covid 19
Telèfono: 0783/651223 su lunis (mangianu e sero), su mèrcuris (sero)
Posta eletrònica: sociale@comuneardauli.it
Posta eletrònica tzertificada: protocollo@pec.comuneardauli.it
MINISTERU DE S'ISTRUTZIONE
situ web https://iostudio.pubblica.istrzione.it/web/guest/voucher
posta eletrònica: iostudio@istruzione.it
Ardaule, su 30.04.2020 SU SÌNDIGU
Pro informatziones:
Ufìtziu/Òrganu: Servìtzios Demogràficos (Anàgrafe, Istadu Tzivile, Eletorale)
Referente: GHERARDO ORSINI
Indiritzu: Pratza Matteotti 2, 09081 Ardaule (ARISTANIS)
Telèfono: 0783651223
Fax: 0783651573
Posta eletrònica: demografici@comuneardauli.it
(MM)


text:
Seung Wan Park
Nato in 1986, a Busan, Corea del Sud, vive e lavora in Italia. Laureato all’Accademia di Belle Arti di Carrara.
Premi: Vincitore del Premio Arte, 2016, Italia Premio della critica della Biennale di Salerno, 2016, Italia Premio giuria popolare della Biennale di Salerno, 2016, Italia Primo premio della Biennale di Salerno, 2014, Italia Personale: Museo Ugo Guidi, Logos Hotel Forte dei Marmi, 2018 Mostre(selezionate): L’impronta del tempo: ieri, oggi e domani, Istituto culturale coreano in Italia, Roma, 2018 Park Eun Sun e il suo atelier, Chiesa Sant’Agostino a Pietrasanta, Pietrasanta, 2017 ARCOI, Istituto culturale coreano a Roma, Roma, 2017 Premiazione del Premio Arte, Palazzo Reale a Milano, Milano, 2016 II Biennale di Salerno, Palazzo Fruscione, Salerno, 2016 Expo ‘Arte internazionale Contemporanea’ a Milano, Centrale Taccani Trezzo, Milano, 2015 IV Mostra Internazionale d’Arte Contemporanea ”Quando la materia si rigenera ad arte”, Villa Bondi, Pisa, 2015 Linea Spazio Arte Contemporanea-Florence Biennale, 2015, Firenze, Italia Biennale di Salerno, Palazzo Fruscione, Salerno, 2014 Mostra , Villa Bondi , Pisa, 2014 .


text:
architetài, architetàre , vrb Definitzione dissinnare, progetare fàbbricos, òperas a fràigu o fintzes de àtera genia; fàere aprontamentu de calecuna cosa Sinònimos e contràrios altimizare, oldinzare, ordimignare Tradutziones Frantzesu concevoir Ingresu to plan Ispagnolu proyectar Italianu architettare Tedescu einen Bauplan entwerfen.
ideài , vrb: ideare Definitzione cuncordare calecuna cosa in sa mente, pentzare, imbentare calecuna cosa de fàere Sinònimos e contràrios imbentai, immaginai, meledai, penciai, tramesare Frases s’assúconu chi at leatu sa mascaredha bidenne cudha tzerpe non si potet mancu ideare! Tradutziones Frantzesu concevoir, inventer Ingresu to conceive Ispagnolu idear Italianu ideare Tedescu ausdenken.
ingendrài , vrb: ingendrare, inzendrare Definitzione giare princípiu a sa vida biológica, nau mescamente de s'ou, de sa céllula fémina chi intrandho apare cun sa céllula mascu cumènciat sa vida de su fedu nou chi si format; nau de css. cosa, pentzare, immaginare, fàere naschire, cumenciare calecuna cosa noa Sinònimos e contràrios ingenerai / clocire, grogonire / penciai, immaginai Frases pabilu no s'iscriet chena pinna, no ingendrat sa fémina perissa, ne podet betza torrare a pitzinna (Còntene)◊ su pudhighinu est inzendradu candho sa pudha at crochidu s'ou ◊ Nostra Segnora est ingendrada sentza pecadu ◊ sa Vírgini at meréssiu de ingendrai a Gesugristu in is intragnas suas 2. sas limbas sunt inzendradas dae su coro de sa zente (C.Puddu)◊ sos pessos illàcanant che mariposas in tancas de fiores e inzendrant peràulas Ètimu spn. engendrar Tradutziones Frantzesu concevoir, engendrer Ingresu to beget, to conceive Ispagnolu concebir Italianu concepire, generare Tedescu empfangen, zeugen, hervorbringen.
oldinzàre , vrb: ordingiai, ordinzare Definitzione cricare de fàere ccn. cosa, de pònnere apostu, de pònnere impare cosas o gente (fintzes a ingannu) po un'iscopu; odringiai a logos dhu narant po ordire / ordingiai su cuadhu = parai su cuadhu, pònniri is aderetzus a su cuadhu a dhu cuncordai po èssiri prontu a sètziri Sinònimos e contràrios abrontai, altimizare, aprontai, archimingiai, arminzare, cossiminzare, cuncodrai, imminzare, ordimignare Frases e cantas catzas oldinzaiat in cussas costeras s'allegra gioventura!…◊ mi ant tentadu in ora adata, sendhe in chéjia preghendhe: sunt istados ordinzendhe finas chi mi l'ant fata! (C.Marruncheddu)◊ cue si cuaiat s'inimigu pro ordinzare sa note orrore e morte 2. is féminas craminànt, filànt, odringiànt e tessiant Ètimu ltn. *ordiniare Tradutziones Frantzesu concevoir, organiser Ingresu to organize, to draw up plans Ispagnolu proyectar, maquinar Italianu architettare, organizzare Tedescu sich ausdenken, ersinnen, schmieden.
ordimignàre , vrb: ordiminzare, ortomingiai Definitzione fai e fateriai, aprontare calecuna cosa ma chentza nudha de precisu; cricare de cuncordare trassa o ingannu a ccn. Sinònimos e contràrios altimizare, archimingiai, arminzare, atrapaciare, conziminare, imminzare, intelare 1, oldinzare, ordivinzare, ordoliare, organare Frases ite as ordiminzadu a chenare? ◊ ite ses ordiminzendhe totu su manzanu a martedhu e serracu? ◊ custa faina dh'apo ordimignada in tres tentighedhas ◊ fuat ferenau po s'ingannu chi dh'iat ortomingiau su fradi! 2. no bi at ànima in ziru: colat petzi una bardana ordiminzandhe disacatos ◊ cussos sunt ingannos bene ordiminzados Ètimu ltn. *ordiniare (+arminzare) Tradutziones Frantzesu concevoir, ourdir Ingresu to plot, to prepare Ispagnolu proyectar, urdir Italianu architettare, ordire, preparare Tedescu ausdenken, schmieden, anzetteln.
penciài, penciàre , vrb: apensare, pensae, pensai, pensare, pentzai, pentzare, pentzari, pesciare, pessare Definitzione cunsiderare una cosa chi si portat presente in sa mente (pentzare in se, in sèi, prnl: mi seu pentzendi, s'est pessadu, ti pessas), atuire a is cosas; su àere o si fàere un’idea, arrexonamentu, fàere una cosa a intzertu, a immaginatzione fintzes chentza dha connòschere o chentza ndh'èssere seguros (e in custu sensu fintzes supònnere, àere dúbbiu); tènnere contivígiu, incuru, fintzes interessamentu a tropu Sinònimos e contràrios immaginai, meledai, pentzamentai, tramesare / crèdere Maneras de nàrrere csn: pessàresi = torrare a pessare a una cosa, istare in pessos, cussiderare a tantas bias una cosa, istare a su tanta tanta chentza leare una detzisione; pessàresi unu (àteru, diferente de su chi si est) = crèresi un'àtera cosa, pessàresi e cumportàresi coment'e chi siat un'àteru, fàghere su chi faghet un'àteru (pessone de importu, mescamente); ite ti pessas?!, ite bos pessaes?! = ite cres?, ite creides?; pessare in àteru = pentzai a ccn. àtera cosa; pessare in su malu, in tropeas = dudai, tímiri chi ccn. cosa siat mala, bandit mali, fatzat mali, tengat dannu, o chi ccn. cuncordit trassas; pessare a… (+ vrb.) = inditat iscopu, bòlliri… (+ vrb.); pessare de…= pensai ca…, chi…; pessare chin ccn. = timire, supònnere chi siat ccn. cussu chi at fatu sa cosa Frases prima de fàghere pensa! ◊ no ischiat prus in ite pensare ◊ no sunt istados pensa pensa: sunt andhados ◊ pència eite bellas poesias! ◊ pensendhe in cussa die de passare sas oras in paghe acanta a tie (A.Casula)◊ no so pessendhe in àteru!…◊ lassa su pensare in cue! ◊ ndhe resto de su dolu atrallarada candho penso in sos males cantos sunt! ◊ pro como in cogiare deo non so pensendhe! ◊ mi seu pentzendi chi a fai de aici bandit mali! ◊ s'est pessadu e a fine de un'iscuta at rispostu ◊ apo pentzau in se mia ca ocanno no faet a nosi cojare 2. si no mi la naras, sa cosa, ite mi la depo, pessare? ◊ mi dhu pensu comenti at a fai! ◊ si l'at pessada chi fit gai ◊ pèssadi unu númeru! ◊ ti lu podes pessare comente est andhada sa chistione! ◊ che li ant furau su boe e issu est pessandhe chin Zirodha! 3. abberi sas orixas, atua bene e pensabbei prima de faedhare! ◊ pessa e pesa bene su chi depes nàrrere o fàghere! 4. ma ite ti pessas?!, ite bos pessaes?! ◊ no azes àteru de bos pessare? ◊ sa cosa est goi: no pesses, no! ◊ pessàdebbos bene innanti de la fàghere, sa cosa! ◊ pessendhe ti ses?! ◊ sa dumínica, candho ses in bidha, no istes pessandhetilu a andhare a missa! ◊ innantis de rispòndhere si est pessadu 5. su pisedhu zoghendhe si pessat mastru, babbu ◊ pro su bene de sa festa lu semus faghindhe, mih, ite ti pensas?! ◊ forte meda ti pessas!… 6. deo in malu no bi apo pessau ◊ candho at bidu chi su maridu fit istentendhe a torrare at pessadu a su malu e at mandhadu a bídere ite aiat tentu 7. oe solu pro mòrrere si est arressu: mancu su note soliat arreare, sempre pessendhe a fàghere interessu Sambenados e Provèrbios prb: chie bene pensat pagu s'ingannat ◊ chie male la pensat peus la faghet Ètimu ltn. pensare Tradutziones Frantzesu penser, concevoir, imaginer, supposer Ingresu to think (up), to imagine Ispagnolu pensar, idear, suponer, poner Italianu pensare, ideare, concepire, immaginare, opinare, riflèttere, suppórre Tedescu denken, vorhaben, sich vorstellen.


text:
In praetereundo
In praetereundo,[1] tamen vulgius ex Francico vocabulo En passant, est motus praecipuus in scaccorum ludo. Si pedes in motu primo duo quadra et alterum peditem, qui posset capere si solum unum quadrum primus potis movere praetereat, secundus primum capiat in praetereundo in obliquo a tergo. Secundus nunc stabit quo ceperit si primus solum unum quadrum transierit. Non exspectandum est si vult lusor capere in praetereundo; ius perdit nisi proxima vice eo utitur. In notatione, aliquando "in praetereundo" notatur litteris "e.p.", at hoc non necesse est.
Nexus interni
NotaeRecensere
- ↑ Haec appellatio a Vicipaediano e lingua indigena in sermonem Latinum conversa est. Extra Vicipaediam huius locutionis testificatio vix inveniri potest.
Nexus externiRecensere
- FIDE regulae (Anglice) (En Passant est regula 3.7, d)


text:
acabbúlli , vrb Sinònimos e contràrios ibbrodhiai, spodhai Tradutziones Frantzesu débrouiller Ingresu to disentangle Ispagnolu desenmarañarse Italianu sbrogliarsi Tedescu sich herausziehen.
bocàda , nf: bogada, bogara, bugada, vocada Definitzione su che bogare ccn. cosa; su samunare orrobba, su fàere sa lissia; coment'e sinnu de bestiàmene est una segada in s'origa chi si faet segandhochendhe un'orrugu de sa punta, de mesania a cara a denanti o a cara a apalas (b. prana: in calecunu logu bocada dhu narant po su pitzucàvanu) Sinònimos e contràrios dispàciu / ambogada, incovonadura, samunognu / cdh. bucata Maneras de nàrrere csn: b. de sàmbene = sangrada; bogada de nanti, de segus, bocadas fadhias (una addainanti, s'àtera addaisegus) = sinnos de bestiàmine Frases sa bogada chi ndhe at fatu de cudh'arma, deretos si sunt postos a fuire! 2. fit samunandhe e at fatu sa bocada ◊ chin sa líssia si fachiat sa bocada ◊ Maria depiat andhare a su riu pro lavare sa bocada ◊ manos sàbias tàpulant tripiciones de bogada Ètimu srd. Tradutziones Frantzesu extraction, lessive Ingresu extraccion, washing Ispagnolu extraction, colada Italianu cavata, bucato Tedescu Herausziehen, Wäsche.
bocàre , vrb: bogai, –are, –ari, vocare Definitzione leare o portare de aintru a fora, fintzes in su sensu de fàere bíere, de ammostare, de cumprèndhere una cosa de sa parte chi si paret o chi s'ischit; ispogiare unu trastu chi si portat bestiu, fàere andhare o fuire a fora, fàere bènnere mancu, ispèndhere, nau de cantidade pigare una parte o fintzes totu po immenguare; acabbare; istesiare de pare, mòvere de s'incàsciu (fintzes un'arremu); essire de su letu de s'erriu; nau de piciochedhu mascu comente est créschiu, cumenciare a fàere sèmene; leare, brivare de un'incàrrigu (bogare dae + nm. incàrrigu, funtzione) Sinònimos e contràrios ilgiogare, innoigare, irbesciai, isgioghedhare / acansare, balanzare, iscrúfere, lograi, otènnere / bochire, brotai, caciare, essire, ilbratare, leai, nàrrere / irburrare | ctr. insertai, intrae, istichire, pònnere, tzacare / aciúngiri, coglire Maneras de nàrrere csn: b. dae su mundhu = bochire; b. a manigare = pònniri cosa in mesa a papai; b. una cosa che ozu dae sa broca = a pagu a pagu; a si ndhe b. (de una cosa) = chistionaisindi cun ccn., abbogàresi, chistionàrendhe; bogàresi su bratzu (o àteru mermu) = mòere su bratzu dae s'incàssiu sou; b. su bratzu, sa conca, su pódhighe = istèrrere su bratzu, aparare sa conca a dainanti, istirare su pódhighe; bogare sa cara = fai bella figura; bogare dae su meu, dae su tou = fàghere cambiare idea a mie, a tie; petzi narat chi… e dae cue no lu bogas = no arrennescis a dhi fai nàrriri nudh'àteru, a dhi fai cambiai idea (ma si narat fintzas "bogare a ccn. dae ccn. cosa" in su sensu de si dha fai lassai, de dha lassai a pèrdiri); bogai, bogaisindi su frius, su fàmini = caentàresi, manigare; bogàreche sos… (númeru) annos = fai, lòmpiri is (númeru) annus; bogàreche su surcu (nau de s'àcua chi passat acuendi)= lòmpiri a s'acabbada de su surcu; bogai is pinnicas de sa brenti = mascàresi bene; bogai frocus o froris = fàghere difetu, chircare iscusas; bogare sas fortzas = fàghere totu sa fortza chi unu podet, mustrare sas fortzas chi unu tenet; bogai s'atza o sa punta a su gortedhu = arrodare; b. a pizu una cosa = pònnerela a craru, chircàrela, suguzarendhela; (una cosa o una chistioni) ndi bogat is ogus = est ladina, si bit a sola; bogai lèpuris a campu = iscobèrrere una cosa; bogai ollu, súciu de is perdas = fàghere prus de su chi si podet; bogare fae, linu, patata = tirai fà, linu, bogai patata de asuta de terra; bogare frutu = fai frutu (nau de is matas); bogare unu traste a corriolos = iscorriolare; bogare linna = isperrare linna, fàghere sa linna a perras, a ascras; bogai sa pedhi a unu = leàreli sa pedhe, iscorzare, bochire; bogai ccn. cosa (chi si narat) a unu = bogare fogu, nàrrerendhe male; bogai a unu mincidiosu = bogàrelu a faularzu, nàrrereli faularzu; bogare a unu a mortu, a cojuadu = pònnere in ziru sa boghe chi est mortu, cojuadu, e gai; bogare triballu, bogai cosa de fai = pònniri a trabballai, a fai, donai trabballu, fai òperas chi pigant genti a trabballai; bogare una leze, una moda noa = aprovare, fàghere una leze noa, imbitzare a un’àtera costuma; bogàreche sa moda, su físsiu = cambiai costuma, lassai su fítziu Frases a sas festas bogant sos santos in portessione ◊ apustis próidu at bogadu su sole ◊ acabbau su dillúviu, sa genti est afainada a nci bogari s'àcua de is domus ◊ sas berbeghes a fàmine sunt boghendhe pagu late ◊ che ant bogadu su re e che cherent bogare su paba puru! ◊ est binu chi ti che bogat sos afannos ◊ boga binu dae sa cuba a sas ampullas! ◊ bogachendhe ca est tropu su chi mi as postu in su piatu! ◊ triballa ca ti che bogas su fritu! ◊ moghiat sa manu pro che bocare musca e muschitu ◊ sos irballos che cherent bogados ◊ sos físsios che cherent bogados a minore ◊ si at bogau su bràciu, su pei ◊ si che at bogadu sas dentes pro si pònnere dentiera ◊ duos sodhos chi tenet che los bogat in cosas de nudha ◊ boga dinai si bollis a ti fai trabballu! ◊ sas próidas a meda ant bogadu sos benos ◊ depeus bogai chi nosàterus si depeus istimai ◊ su primu piatu de su chi coghiat che lu bogaiat a sos pòveros de sa carrela 2. agabbare, finire: si est irmalaidadu e no che at bogadu s'annu ◊ lassaidendenche bogare s'annu e ndhi foedhaus!◊ s'abba est paga e no bi la faghet a che bogare su surcu ◊ custas iscarpas mi che bogant totu su zerru ◊ che bogamus custa tenta e nos pasamus ◊ sas provistas no che bogant su mese, su zerru, s'annu, ca sunt paga cosa 3. bochire: s'apesta chi che lu boghet, a isse solu! ◊ ite mi tantat chi ti che bogo dae su mundhu!…◊ no che l'at a bogare su fritu, puru, cun totu cussa cuguzura!… 4. nàrrere, chistionai: no bos ndhe bochedas chin nemos! ◊ aiat gana de ghirare a bidha, ma timiat a si ndhe bocare chin su babbu ◊ bae a sa furca: cosas de bocare a campu sunt, custas?! ◊ bòcandhe a campu tue, si ndh'ischis àteras, de cantones! ◊ ant bogadu sa boghe chi…◊ bogau mi ant a isposa sentza de tenni amorau! 5. acabbai: bogamidhu de càbidu! ◊ como li bogamus de cabu ca semus istracos ◊ a isse dae s'otada o dae su sonete no che lu bocabant! ◊ tui, bogau de is gazetinus no càstias àteru! 6. fàghere frutu, linna noa: ite ndhe as bogadu de tantu triballu? ◊ un'ómini tenèt una mata de pira chi no bogàt mai frutu ◊ at a bogare dae raighinas, ma sunt totu fruedhas pirastrinas! ◊ s'ollastu abbruxau in beranu torrat a bogai ◊ sas olias ant bogadu olia paga ◊ ant bogadu una muneda noa 7. triballare de una tzerta manera: nau dh'iat s'idea de si bogai un'arrogu de narboni po dh'arai a trigu ◊ cussa terra si l'at bogada a binza ◊ sa terra cheret bogada a ràllia pro bi prantare bide 8. sos pisedhos mascros, candho sunt in sos tréighi o batórdighi annos, comintzant a bogare 9. de totu custu balanzu, candho che bogas sas ispesas ti abbarrat pagu ◊ bogaus duus o tres, cassadoris de vàglia no nci nd'at ◊ de una suma che ndhe bogas un'àtera e bides cantu ti abbarrat ◊ bogadiche sa tzacheta e apícala! ◊ est malu a si che bogare pizu de bestimenta si su tempus no est assentadu in caentu ◊ cussa furriada mala de istrada che cheret bogada ◊ a Fulanu che l'ant bogadu dae síndhigu, dae mastru, dae preíderu ◊ chi no ponis immenti, in iscola, ti nci bogant! Sambenados e Provèrbios prb: crobu cun crobu no si ndi bogant s'ogu Ètimu ltn. vocare po vacare Tradutziones Frantzesu arracher, sortir, enlever, ôter, extraire Ingresu to take off, to dig out Ispagnolu sacar, quitar, extraer Italianu cavare, estrarre, levare, ricavare, dedurre, portare fuòri, emanare, eméttere, secèrnere, eiaculare, sprigionare, tògliere, sottrarre, asportare, espèllere, espùngere, rimuóvere, destituire Tedescu herausziehen, gewinnen, ausströmen, ausscheiden, ejakulieren nehmen, entziehen, entfernen, ausschließen wegräumen, ausmerzen.
boghèra , nf Definitzione su trebballu chi si faet po bogare unas cantu cosas (ortigu, àteru) Sinònimos e contràrios bocadura, boghinzu, tiradura Frases sunt faghindhe sa boghera de s'ortiju, de sos casidhos Ètimu srd. Tradutziones Frantzesu extraction Ingresu extraction Ispagnolu extracción f Italianu estrazióne Tedescu Herausziehen.
ibbrodhiài , vrb rfl: isbrodhiai Definitzione fàere calecuna cosa chentza dificurtade, bínchere is dificurtades a sa lestra Sinònimos e contràrios sbodhicai, spodhai Ètimu itl. Tradutziones Frantzesu se débrouiller Ingresu to extricate oneself Ispagnolu desenredar Italianu districarsi, sbrogliarsi Tedescu sich entwirren, sich herausziehen.
tirài , vrb: tirare Definitzione fàere fortza pigandho calecuna cosa a tragu po dh'acostire o dha portare a sa matessi bandha inue est su chi dha tirat, o fintzes po dha poderare chentza che dha lassare istesiare, po abbarrare istirada, isprata; tènnere o bogare profetu de calecuna cosa, pigare fintzes in su sensu de istagiare, illimpiare, trantzire; iscúdere o acropare cun calecuna cosa, mescamente a isparadura; andhare a una filada, assimbigiare, àere assimbígiu, agatare prus a géniu; fintzes magiare su ferru abbrigau po dh'istirare; fàere sa vísita po sordau (t. in leva) Sinònimos e contràrios tostare, tragai / bocare, leare, picare / andai, impunnai, istrizire, tocai 1 / istirai | ctr. abbambiai 1 Maneras de nàrrere csn: tiraisí a una banda = fràngheresi a un'ala; tirai faci a… = tocare o andhare a cara a…; tirai de réxinis = bogare dae fundhu; tirai a frunda, a passígia, a pedra = iscúdere a frundha, tragare a pedra; tirai costeri = fai tiru costeri, costa costa; tirare in leva, a leva = fàghere sa vísita pro andhare a sordadare; tiràresi de lesorja = gherrendhe o brighendhe, bogare sa lepa a púnghere (o fintzas solu a minetare); istare a tira istratza, a tírami tosta, a su tira tira (tiradira), a tira allena = sempri tirendi, a bortas tirendi, a bortas lassendi andai in su sensu de bolli cosa a iscórriu cun is àterus; tirare a longas, a longu = istare tempus meda, fàghere colare su tempus, istentare; tirai su prétziu = circai de fai pagai de prus su chi si bendit (o de dhu pagai prus baratu); tirai unu tanti (mesura) = èssere unu tantu (mesura) mannu, artu, longu e gai; tirai a sorti = fàghere a billetes, a chie tocat tocat; tirai dinais, sa paga, sa pensioni = leare unu tantu de dinari a paga, a pensione; tirai a su bonu, a su malu = pessare a fàghere bene, a fàghere male; tirai bentu = andhare bentu; in galera tirit! = ancu mai!, no mi ndhe importat!, no est nudha! (pro cosa chi si lassat a pèrdere), andai in galera, in sa furca, innoromala (nadu a frastimu); tirare potografias = leare o fàghere fotografias; tiràrendhe unu dépidu = arrennèsciri a si dhu fai pagai; tirai cun… = andhare de acordu, tiraresila de acordu; tirare sos contos = serrare, assardare, fàghere sos contos Frases sos pitzinnos li curriant ifatu tirànneli s'issalledhu dae codhos ◊ illàscali su camu a su poledhu, non bi lu tires meta! ◊ si apiligaiat a sos cànnaos de sas campanas tiranne como custu e como cudhu ◊ non potzu tirai is cambas, de s'istrachímini! ◊ lassa: chi nc'est arrutu ingunis ndi dhu tiru dèu! ◊ si tiras a forte segas sa fune ◊ ant postu su tratore a tirare ◊ est nudha su traballu chi ses fadendu… lah chi depiast andai a tirai fà o cíxiri! ◊ tira a tie, su lentolu, ca ndh'est totu inoghe! 2. cantu tirat, de pensioni, babbu tuu? ◊ tirandi cuss'isbàlliu chi as fatu! ◊ s'autonomia bera incumentzat difendendi cussu chi est nostu de sa dí chi nasceus e chi nemus si ndi podit tirai de pitzus ◊ sa maista portat is temas e Gesuinu si ndi dhus tirat de is manus ◊ si ndi tirat su berretu ◊ dhoi est s'àliga a tirai a marra ◊ su chi ti dat, su póveru che lu tirat dae sa brente 3. tira addainanti, tue: deo za sigo! ◊ tira de innòi! ◊ faci aundi est tirau? ◊ tiradiche a intro ca ti cómbido! ◊ cussu est tirandu própiu a innòi ◊ funt partius sena de isciri a cali parti si tirai 4. aferratu su fusile e picata sa méria, si fit aprontatu a tirare a su cane 5. est unu colori chi tirat a su biancu, a s'asulu ◊ cussu piciocu tirat a sa ratza de su babbu ◊ fizu màsciu tirat a sa mama, fiza fémina a su babbu ◊ sa muzere tirat prus a sa famíllia de su maridu chi no a sa sua etotu 6. certas dificurtadis indullint is pipius a tirai mali cun s'iscola ◊ sos connados si la tirant meda de acordu ◊ chin issa fint semper a contu apertu: sos contos los tirabant a fine ◊ amminuja sa preda e lassatila in sa corte fintzas chi ti la chircant, e gai che tiras carchi cosa ◊ in custu tir'istratza de passiones, tortos e resones, fint colaos sos annos ◊ custa cosa tirat dexi palmus ◊ mancu mali ca non nci dh'at tirada a longu meda, sa riunioni! 7. sos de sa leva noa che sunt in Tàtari, oe, tirendhe Sambenados e Provèrbios prb: dónnia àcua tirat a mari Tradutziones Frantzesu tirer, pencher, incliner Ingresu to pull, to be inclined Ispagnolu tirar, sacar, inclinarse, tender Italianu tirare, trarre, propèndere Tedescu ziehen, herausziehen, neigen.


text:
Omero
Omero (in grecu antigu: Ὅunpoς) est unu nomine attribuìdu a su poeta autòre de s'Iliade e de s'Odissea, sos duos prus importantes, famados e nomenaus poemas epicos de s'antichidàde.
In edade ellenistica calchi iscrittore e filòlogo aiat cummentzau a ponnere in dubbiu s'esistenzia sua, e in assentzia de provas certas si podet formulare ipòtesi solu; po comente a como sa faìna est ancora suggetta a cuntierras dae chie sustenidi s'esistenzia sua autentica e chie non bi credet (sa parti prus numerosa de sos filologos). Sa traditzione antiga est ricca de contus reguardu a sa vida sua, medas sunu fantasiòsos e differentes, attribuidos erroneamente a Erodoto e a Plutarco.
Una parti interessante de sa biografia de Omero est sa sua origine nadale, defattu finas a 6 bìddas e tzitades grecas teniant custa faìna in cuntierra una cun s’atera, e sunu Chio, Smirne e Colofone, Salamina, Atene, Rodi e Argo. Ancòra sa collocatzione istorica abarrat misteriosa, calchidunu pensaìa ca Omero fi bivìdu in su matessi periudu de Esiodo, e finas ca bi fit istada una gara poetica tra sos duos, ma custu contu non tenet raighina alcùna nè fundamentu.
SA CHISTIONE OMERICA[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Sa veridade circa s’esistentzia de Omero fit cuntesa recentemente dae su 1600, candu François Hédelin para de Aubignac (1604-1676), Giambattista Vico (1668-1744) e pruschetòtu Friedrich August Wolf aiant incumenzau a proponni custu argumentu a su pubblicu europeu, ma custa cuntierra fit presente dae su tempu de Erodoto, chi non creìa ca s’Odissea e s’Iliade umpare podiant esser ambo iscrittas dae Omero. Cicerone tenìa s’opinione ca Omero non aiat realizzadu sas operas tottas cantas umpare.
Est dignu de lu ammentare inoghe su para de Aubignac, c’ aiat primamente azziàda sa chistione appustis de tantos seculos, e Gian Battista Vico, chi aiat propostu un’ipotèsi tantu valida de essere creditada che realistica ancora como: Omero devvìa essere, sighende custa arrejone, inventadu, e sos poemas epicos imbetzes fruttos de un’antiga traditzione contada dae sos cantadores, dae s’unione de sos capitolos cantados pubblicamente in sas antigas comunidades grecas fiant, in unu primu momentu iscrittos, e a pustis collocados in ordine temporale, formende gai unu poema intreu pro ambo s’Iliade che s’Odissea.