text:
a babbaiola
lunedì 27 aprile 2020
“Sa Die de sa Sardigna,” una giornata per i giovani sardi e per una nazione. Di Francesco Casula
Pro amentare sa dispidida de sos Piemontesos est nàschida ”Sa Die, giornata del popolo sardo” – ma deo prefèrgio a li nàrrere “Festa natzionale de sos Sardos” – cun sa lege n.44 de su 14 Cabudanni de su 1993. Cun issa sa Regione Autònoma de sa Sardigna at chertu istituire una die de su pòpulu sardu, de tzelebrare su 28 de Abrile de cada annu, in ammentu – fia narende- de sa rebellìa populare de su 28 de Abrile de su 1794, est a nàrrere de sos “Vespri sardi” chi nch’ant giutu a s’espulsione dae Casteddu e dae s’Isula de sos Piemontesos e de àteros istràngios fideles a sa corte sabauda, inclùdidu su Vitzeré Balbiano chi nemos podiat bìdere.
Su problema chi oe tenimus in dae in antis, a livellu mescamente culturale, no est tantu su de torrare a pònnere in discussione sa data o, peus, su balore matessi de una “Festa natzionale sarda”, ma de non nche la torrare a unu ritu ebìa, a una vacàntzia iscolàstica ebia o a un’eventu petzi folclòricu e de festa. Su problema est su de la cambiare in un’ocasione de istùdiu – mescamente in sas iscolas – de s’istòria e de sa cultura sarda, de cunfrontu e de discussione collettiva e populare, pro cumprèndere su chi semus istados, su chi semus e cherimus èssere; pro difèndere e isvilupare s’identidade nostra e sa cussèntzia nostra de pòpulu e de natzione; pro gherrare pro una Comunidade moderna e soverana, chi siat bona a pònnere in campu s’orgògliu e su protagonismu de sos Sardos, detzisos, in fines, a otènnere unu riscatu, o siat unu tempus benidore de ditzosidade e de bonistare, lassende si in palas sa rassignatzione, sas lamentas, sos prantos e sos cumplessos de inferioridade e aende s’ànimu de “nche bogare” sos “Piemontesos noos” o romanos o milanesos chi siant, non prus pagu barrosos, prepotentes isfrutadores e “tirannos” de cussos dispididos dae Casteddu su 28 de Abrile de su 1794.
“Fu un momento esaltante – at iscritu Giovanni Lilliu – fu un’azione, poi bloccata dalla reazione “realista”, tesa a procurare un salto di qualità storica. Fu il tentativo di ottenere il passaggio da una Sardegna asservita al feudalesimo ad una Sardegna libera, fondando nell’autonomia, nel riscatto della coscienza e dell’identità di popolo una nuova patria sarda, una nazione protagonista”.
Semper e cando, lassende a un’ala totu custu e s’eventu particulare, su chi contat oe est su balore simbòlicu de autocussèntzia istòrica e de fortza unificante. Perunu torròngiu in palas nostàlgicu o risentidu cara a su tempus coladu, duncas: ma su tempus coladu sepultadu, cuadu, rimòvidu, si tratat, in antis de totu, de nche lu tirare dae suta de terra e de lu connòschere, a manera chi diventet fatu nou chi intèrrogat s’esperièntzia de su tempus atuale, pro pònnere fronte a su tempus presente in s’atualidade drammàtica sua, pro definire un’orizonte de sensu, pro nos situare e pro abitare, abertos a s’alenu suo, su mundu, gherrende contra a su tempus de s’ismèntigu.
Unu tempus coladu chi – pèrdidu petzi in aparièntzia – tocat de l’agatare ca est durada, eredidade, cussèntzia. In issu, infatis, si inferchit su balore de s’’Identidade, no istàticu e tancadu, non memòria cristallizada ma patrimòniu chi benit dae largu e fundamentu in ue fàghere falare aportos noos de culturas, de bidas individuales e sotziales chi determinant semper identidades noas.
Su messàgiu de Sa die est diretu mescamente a sos giòvanos e s’ocasione istòrico-culturale est destinada in antis de totu a sos istudentes, pro chi otèngiant sa cunsapevolesa de apartènnere a un’istòria e a una tzivilidade e de ereditare unu patrimòniu culturale, linguìsticu, artìsticu e musicale, ricu de siendas de elaborare e cunfrontare cun esperièntzias e propostas de unu mundu prus mannu e cumplessu. In ue, moende dae raighinas seguras e frunidos de alas fortes, potzant bolare in artu: sos giòvanos e non solu
Di Francesco Casula
Saggista, storico della letteratura sarda
autore del libro, tra gli altri, de “Carlo Felice e i tiranni sabaudi”


c: text/html

text:
Fadda Antonio
Sos articulos de su credo e sa creassione de mundu cun sa morte e passione de N. S. Gesus Cristu (cantigu in ottava serrada)
Autore: Fadda Antonio
Editore: Tipografia Ubaldo Satta
Anno: 1923
Vita Sarda : Numero 8
Autore: Antonio Fadda, Dessy, Forlivesi Enrichetta, Grasso Enrico, Hardy Paolo, Manis Annetta, Pompeiano Luigi, Satta, Zirano Augusto
Editore: Tipografia Giuseppe Dessì
Anno: 1898
Vita Sarda : Numero 17
Autore: Ballero Antonio, Dedoni Enrico, Fadda Antonio, Pillito, Pompeiano Luigi, Satta, Scano Antonio, Solinas Luigi, Uda Felice
Editore: Tipografia del corriere
Anno: 1891

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
aguàle, aguàli , agt: auguale, iguale, oguale, uguale Definitzione chi tenet is matessi calidades, mannària e àteros piessignos de un'àteru, chi no dhue at diferéntzia tra unu e àteru, ma si narat fintzes in su sensu de si assimbigiare deasi meda de èssere unu lintu e pintu s'àteru; coment'e símbulu si ponet / = / Sinònimos e contràrios cabale, chepare Frases est sèmpere a s'artiefala faghendhe tzocos aguales cun sas iscarpas ◊ custos duos sunt aguales in totu ◊ sa fiza est aguale a sa mama ◊ in presone sas dies sunt totu auguales ◊ fuant agualis a su babbu tot'a is duus 2. nau ch'in su mundu no tenis aguali! Ètimu itl.t aguale Tradutziones Frantzesu égal Ingresu equal Ispagnolu igual Italianu uguale Tedescu gleich.
chítu 1 , agt Definitzione chi est a paris, nau de dépidos de css. genia / como semus chitos = semus a paris, semus patos, no ti depo e no mi depes nudha Sinònimos e contràrios patu Frases e como, cun su chi ti apo dadu, chitos semus? Sambenados e Provèrbios prb: chie pagat oe est chitu cras Ètimu ctl., spn. quiti, quite Tradutziones Frantzesu égal Ingresu equal Ispagnolu quito Italianu uguale, pari Tedescu gleich.
parinàle , agt, nm Definitzione chi o chie est a paris, paris, cant'e pare a un'àteru in calecuna cosa Sinònimos e contràrios cantepare, guale, parinzu, parívile Frases isse est parinale meu ◊ sa domínica imbeniente su massaju irrichidu si ammàniat pro annare a catza cun parinales suos ◊ sa nave ti aprontamus pro tucare cun remadores chi sos parinales aterue no podes agatare ◊ sas dentes de custa crae sont parinales a sas de cussa Ètimu srd. Tradutziones Frantzesu égal Ingresu equal Ispagnolu igual Italianu uguale, pari Tedescu gleich, Gleiche.
parínzu , agt, nm Definitzione nau de logu, chi est in paris, parighinu, bàsciu; chi est totu de unu matessi andhare; unu tretu o logu in paris Sinònimos e contràrios parinale, parívile / pàrina, paris, pàtiu 3. fio camminandhe in custu parinzu mannu tra su sàrtiu de Lei e de bidha Ètimu srd. Tradutziones Frantzesu plane, égal Ingresu equal Ispagnolu igual, liso Italianu pari, omogèneo Tedescu gleich, gleichartig.


text:
Assèmini
Coordinatas: 39°17′22.82″N 9°00′17.43″E / 39.289671°N 9.004841°E
Articulu in campidanesu
Assèmini est una bidda e comunu de su Campidanu de Casteddu, in sa tzittadi metropolitana de Casteddu.
Su nòmini[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Dui funt unas cantu teorias, ma is prus de importu funt duas.
Bitori Anjus narat ca su nòmini fiat Assèmini o Arsèmini, e de custu medas ant supostu una forma originarja *Arx munita* o cosas de aici, comenti parit testimonjai Gironi Fara puru. Su fatu ca in bidda no apant agatau mai su tanti de contonis de perda bastantis po is murus de una fortilesa no depit ponni barrancu: in su sartu de Terrarba s'agatàt unu muru de làdiri aici tostau ki podiat arrempratzai sa perda.
S'atra possibilidadi est ca su nòmini siat de arrèxini semìtiga, fenìtzia o araba. Is fenìtzius biviant in custus logus, e una de is deidadis insoru, su deus Eshmun, du venerànt in unu tempru ki at lassau pagus arrastus in s'oru de su stàinu de Santa Illa, pagu atesu de sa bidda. Is Arabus parint ki apant cunkistau parti de sa Sardinja in sa gherra de Mujahid, e si siant aposentaus in unas cantu biddas e finas in Assèmini: de custu podint essi indìtzius is mudas aportadas a sa cresiedda grega de Santu Juanni, unus cantu nòminis de logu ("su Mortroxu de su Moru", "arriu Sa Nuxedda" etc.), unas cantu monedas e iscriiduras arabas agatadas in su Setixentus e in s'Otuxentus acanta de sa crèsia.
Istòria[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
No scieus beni de candu dui siat sa bidda de Assèmini. In su sartu suu ant agatau arrastus antistòrigus, fenìtzius, cartaginesus, arromanus, forsis bizantinus. In prus, sa bidda da nòminant in cartas de s'edadi de mesu. Assèmini, de s'antigòriu, no est mai abarrada sentza de bividoris. In s'edadi de mesu fiat in su Juigau de Càlari, in sa curadoria de Dèximu, in s'obispau de Casteddu. Cunserbat in sa cresiedda de Santu Juanni, de orìgini bizantina, unas cantu iscriiduras juigalis in lìngua grega, de su sèculu XI. A s'arrutroxa de su Juigau de Càlari (1258) d'at incorporada s'Arrepùbriga de Pisa, finas a su 1325, candu is Cadelanus funt lòmpius a ndi bogai is Pisanus e a s'apoderai sa parti insoru de sa Sardinja. In edadi moderna fiat in sa Contea de Kirra, fintzas a s'acabu de su feudalismu.
Su sartu[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Su sartu fait a du pratziri in tres partes: sa de sa bidda, sa de Makiareddu, sa de Gùturu Mannu.
- Sa bidda: totu sa parte de su sartu a nord de sos arrius Mannu e Cixerri.
- Makiareddu: totu sa parti de su sartu a sud de is arrius Mannu e Cixerri. Po su prus est vinculada a sa Zona Industriali.
- Gùturu Mannu: est un'ìsula comunali ki abratzat su cursu artu de s'arriu Santa Luxia, cumentzendi de sa igrèsia omònima e tirendi finas a su sartu de Santadi.
Evolutzioni Demografica[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Coxina Tipica de Assemini[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Sa Panada cun anguidda e prisucci


text:
Bàriu
Artìculu in LSC
Su bàriu est s'elementu chìmicu de nùmeru atòmicu 56 e su sìmbulu suo Ba. Est un'elementu metàllicu de colore prata, modde e meda tòssicu; faghet parte de su grupu de sos metallos alcalinu-terrosos. S'idròssidu suo est naradu baryta e s'agatat mescamente in su minerale barite: su bàriu non s'agatat mai puru in natura pro neghe de sa forte reatividade cun s'abba e cun s'ossìgenu de s'ària. Cumpostos de bàriu s'impreant in cantidades minores in sas vernitzes, in sa produtzione de su bidru e in sa produtzione de guetos de colore birde (suta forma de cloruru de bàriu e unos àteros cumpostos de su bàriu) o biancu elètricu (suta forma de òssidu de bàriu).[1]
Notas[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
- ↑ The Chemistry of Firework Colors, in thoughtco.com.


text:
Flamencu
Su Flamenco ispanniolu est una genia de música e dantza naschida in Andalusia (Ispannia). Su flamencu comente ddu connoschimus oe in díe est benet dae su seculu XVIII,tenet comente base sa música e sa dantza andalusa. Bi sunt cuntierras asuba de s'origene, pro ite bi sunt diferentes opiniones , niuna de cussas podet esser cumprobàda istóricamente, e cuntàntu su ditzionariu de sd RAE(Real Academia Española) dd'assotziat a s'etnia gitana, perou no a s'origine cosa sua, asuba e totu, perunu istudiosu de sa materia dudat de sa cultura gitana comente base de su flamencu. De totas is ipotesis asuba de s'origene, sa tesi prus atzetada est sa de s'origene morisca, perou sceti gratzias sólo a sa mistura culturale ki bi est istada in Andalusia (oriundos, musulmanos, gitanos, castellanos imigrantes, ebreos, etc.) at favoressidu s'origene de custa genia de musica. Est consideradu comente de s'umanidade y Patrimoniu Culturale Imateriale Etnologicu Andalusu.


text:
(c.31r.) 1 A dies XVIIII de feb .
2 Daenanti dessu venerabili vicariu   et simili dessu capitulu adsora congregados   dessu archipreidi de Rebechu, ço est Gayngiu Sanna de Terchido, narande adversu et contra ad canonicu Antoni Murgia, qui su dictu archipreidi li at prestadu adsu dictu raseris X de trighu in su mese de capidanni desu millesimo scritu: 3 “Su quale infini ad sa zornada non  {so} appo possidu aver sa dicta prestansa de cussu trigu et torradu secundum qui m’at promissu torarelu”.
4 Rechidet adsu donnu dessu vicariu qui syat contemtu et chitu dae cussu Antoni Murgia, canonicu de Iavue, pro qui est tempus et qui su dictu archipreidi est de multu bisongiu, secundum qui li fuit istadu dadu cumandamentu et qui totora ad multiplicare in prexiu infini qui su dictu trigu syat recividu.


text:
Christopher Nolan
Christopher Nolan (Londra, Regnu Unidu, 30 de trìulas de su 1970) est unu diretore, iscenegiadore e produtore de tzìnema inglesu. Autore de melodrammas de personàgios, cun antierois, narrativas artifitziosas e finales ispantosos, traballat a s'ispissu cun s'atore Larry Holden e utilizat a s'ispissu sos flashbacks.
Biografia[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Primos annos[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Christopher Nolan, connotu dae sa capatzidade de su cherbeddu de creare film, est andadu dae film indipendentes de bassu bilantzu a traballare in calicunos majores èsitos de billeteria de totu sos tempos. A sos 7 annos, Nolan at comintzadu a fàghere curtzumetràgios cun una fotocàmera Super 8 de babbu suo. Annos prus tardu, at istudadu Literadura Inglesa a s'University College London (UCL), ue s'est cunvertidu in presidente de s'Assòtziu de Tzìnema. Est istadu durante custa època, chi at filmadu suos curtzos Tarantella, Larceny e Doodlebug. A metade de sos annos 90, roda in 16 mm su primu largumetràgiu suo cun unu bilantzu ínfim e in biancu e nieddu Following. S'èsitu suo in diversos fèstivals, li permitet de realizare, duos annos prus tardu, Memento.


text:
Strasbourg
Coordinatas: 48°34′24″N 7°45′08″E / 48.573333°N 7.752222°E
Artìculu in LSC
Strasbourg (in alsatzianu: Strossburi; in tedescu: Straßburg) est una tzitade de unos 272.200 bividores de sa Frantza, cabulogu de su dipartimentu de Bas-Rhin e fintzas a s'acabu de su 2014 de sa regione de Alsàtzia, est de su 1 de ghennàrgiu 2015 cabulogu de sa neo-costituida regione de Grand Est. Su nòmene cheret nàrrere bidda a sa rughera de is caminos.
Est capitale europea e sede de 27 istitutziones europeas, sea de su cunsìgiu europeu , de su parlamentu europeu e de su tribunale europeu de is deretos umanos. Pro sa Frantza est segunda pratza bancària e finantziària a fatu de Parigi
S'àrea metropolitana contat unos 1.454.400 residentes.


text:
Arta Àustria
Coordinatas: 48°12′N 14°00′E / 48.2°N 14°E
Artìculu in LSC
S'Arta Àustria (in tedescu: Oberösterreich) est unu de sos noe istados federados de s'Àustria. Sa capitale est Linz.
S'Arta Àustria tenet istèrrida de 11.980 km² e populatzione de unos 1,4 milliones de bividores. Faghet làcana in su norte cun Germània (pretzisamente cun su Land de Baviera) e cun sa Repùblica Ceca, in s'est cun sa Bàscia Àustria, in su sud cun s'Istìria, in s'ovest cun su Bundesland de Salzburg.
Est sa de tres regiones prus importantes de s'Àustria: cun unu setore industriale meda isvilupadu, amministrat massimamente sa de bator partes de is esportatziones de s'istadu.


text:
Spectaculum Hominis Ardentis (Anglice Burning Man) est festum in Desertis Saxorum Nigrorum civitatis Americanae Nivatae de ultimo Die Lunae Augusti mensis ad Diem Laboris (primum Diem Lunae Septembris) celebratum. Res festi sunt expressio sui ipsius, communitas et praesentatio artis liberae. Spectaculo nomen suum est propter effigiem ligneam viri quae in Die Saturni festi in ritu deuritur. )'( est symbolum spectaculum, enim hominem ardentem, repraesentans.
Festum primum anno 1986 celebratum est. Anno 2008 49,599 celebratores in Spectaculo Hominis Ardentis intererant.


text:
Aspettando Godot (1987) Mario Scaccia – Pietro De Vico
Teatro Comunale Metastasio – Prato e teatro d’arte presentano: Aspettando Godot (1987) Di Samuel Beckett Interpreti: Mario Scaccia, Pietro De Vico, Fiorenzo Fiorentini, Cesare Gelli, Aldo Tarantino Musiche: Germano Mazzocchetti Scene e costumi: Riccardo Berlingieri Luci: Franco Ferrari Regia: Antonio Calenda Aspettando Godot 3 Fotografie di Marcello Norberth Mario Scaccia Pietro De Vico Fiorenzo Read more about Aspettando Godot (1987) Mario Scaccia – Pietro De Vico[…]


text:
abburrúntu , nm Definizione briga chi si giaet a unu, su abburruntare Sinonimi e contrari afetuada, apoboretada, bria, certu, missamanu Frasi su físsiu est prus malu de s'abburruntu e isse, perrigónchinu, sighit a bufare, paret chi sa fémina apat faedhadu a su muru Etimo srd. Traduzioni Francese reproche Inglese reproof Spagnolo reproche Italiano rimpròvero, biàsimo Tedesco Vorwurf, Tadel.
aciociàda , nf Sinonimi e contrari abbruncu, abbucamentu, aciocada, bria, certu, inzemu, ispórchidu, surra Etimo srd. Traduzioni Francese reproche Inglese rebuke Spagnolo reproche Italiano rimbròtto Tedesco Verweis.
aciótu , nm: atzotu Definizione aina po iscúdere fata totu a tiras longas de corria, ma prus che àteru su cropu de s'aciota, su aciotare; a logos, atzotu est sa candhelita de s'abrutzu e fintzes de su chibudhone; in cobertantza, sa briga o sa pena chi si giaet a unu / a. de pedhi, de cagnu, po cuadhus Sinonimi e contrari aciota / aciotada / aciociada Frasi cudha fémina cristiana dh'ant cundennada a is aciotus ◊ ndi essit de s'inserru e no timit aciotu ◊ chi ti cassant, a tui, un'aciotu no ti at a mancai! 2. atzotu lu narant a sa canna noa e modhe de s'almutzu ◊ su chibudhu mascru poltat s'atzotu Etimo spn. azote Traduzioni Francese reproche, punition Inglese reproach, punishment Spagnolo azote, castigo Italiano rimpròvero, castigo Tedesco Vorwurf, Strafe.
afetuàda , nf Definizione su chi si narat a briga a un'àteru, o fintzes paribari, po cosa male fata, ma podet èssere fintzes su chi si narat a difesa de ccn. Sinonimi e contrari abburruntu, atzúrridu, certu, murrúngiu Frasi mi at istunigadu s'ortu cun sos fiados e li apo fatu s'afetuada (G.Ruju)◊ nonna mi at fatu s'afetuada ca no bi so andhada addaghi at lómpidu sos annos ◊ nos amus fatu s'afetuada pari pari e semus torrados a su sólitu Etimo srd. Traduzioni Francese reproche, éclaircissement Inglese rebuke, exclamation Spagnolo reproche, aclaración Italiano rimpròvero, chiariménto Tedesco Vorwurf, Erklärung.
aféu , nm Definizione cosa chi si narat o chi si faet coment'e brigandho o faendho a bregúngia a unu, o fintzes coment'e bregúngia o duritu chi si sentit; a logos est s’ingiúliu o paranúmene Sinonimi e contrari afrenta, afrontu, aggràbiu, aggrau, innóriu, inzenza / annomíngiu Frasi su piús crudele afeu sufro pro no ti lassare ◊ lu ponent in afeu: iscuru a chie est male afortunadu! ◊ cun tristura in custa badhe de afeu passat su cristianu 2. mi lasso s'oltu meu abbutinare: - a bi lu dennegare ndh'apo afeu (Zicconi Tanchis) Etimo srd. Traduzioni Francese reproche, blâme Inglese blame, reproach Spagnolo reprensión Italiano rinfàccio, biàsimo Tedesco Vorwurf, Tadeln.
apoboretàda , nf: pabarotada Definizione cosa chi si narat po avertimentu, comente e a briga a ccn. Sinonimi e contrari abburruntu, atzúrridu, bria, missamanu, rimbicu Frasi est meda fissiosa e isalimentada, no ti artzat mancu de cristas si tue la cuntristas cun s'apoboretada (G.Ruju) Traduzioni Francese reproche Inglese recall, reproach Spagnolo reproche, reprensión Italiano rimpròvero, biàsimo, richiamo autorévole Tedesco Vorwurf, Verweis.
atzúrridu , nm Definizione boghe o cosa chi si narat a briga Sinonimi e contrari abburruntu, afetuada, apoboretada, rimbicu Etimo srd. Traduzioni Francese cri, reproche Inglese shout, reproach Spagnolo grito, reproche Italiano grido, rimpròvero Tedesco Verweis.
ifachílliu , nm Definizione su afachilare, totu su chi si narat brigandho e faendho a bregúngia a unu Sinonimi e contrari ifachilliadura, isvàpiu Frasi chi nemos apet de si ndhe rídere, de tene, e ne de ti fàchere ifachíllios! ◊ custu no l'at pótiu bajulare e rispondhet a tostu a s'ifachílliu de su maridu ◊ a cussos ifachíllios li rispondhet: Aggai s'isposu tuo est mezus de su meu?! Etimo srd. Traduzioni Francese reproche Inglese reproof Spagnolo reproche Italiano rinfàccio, rimpròvero Tedesco Vorwurf.
istrónciu , nm: istrúnchiu, istrúnciu, istrúntziu, strúnciu 1 Definizione cosa chi si narat a s'àteru coment'e a briga, a murrúngiu, a iscontróriu; fintzes atzione chi si faet a malu crabbu / tirada a i. = a corpu Sinonimi e contrari bria, certu, isvàpiu Frasi a su pipiu dhi ammancant is istrúncius de su babbu ◊ no dhu pighit a istrónciu, su fillu, gei dhu bit ca est iscónciu! ◊ cussu est a istrúnchios, inchietu! ◊ poite mi arresponnes a istrúntzios? 2. una tirada a istrúnciu e adiosu a is butonis de is prantalonis! Etimo srd. Traduzioni Francese reproche Inglese reproach Spagnolo reproche Italiano rimpròvero Tedesco Vorwurf.
rimbícu , nm: rumbicu Definizione su rumbicare Sinonimi e contrari afetuada, apoboretada, atzúrridu, missamanu, refàciu Frasi su giòvanu fit contendhe de sos rimbicos de su diretore ca nachi fit istudiendhe pagu Etimo srd. Traduzioni Francese reproche Inglese reproach Spagnolo reproche Italiano rimpròvero, rinfàccio Tedesco Vorwurf.


text:
UN’ATERA TRADUTZIONE DE UNA BOGHE DE SA TRECCANI IN LIMBA SARDA.
S’amigu Nicolino Fressura bortat in Sardu “sa Boghe” chi ap’iscritu pro s’Entziclopedia TRECCANI subra
Bastianu Satta.
SATTA, Sebastiano. – Est naschidu in Nuoro su 21 de maju de su 1867. Su babbu, nuoresu, Antonio, fit un’avvocadu connotu meda; sa mama, Raimonda Gungui de Mamujada, fit una femina pagu istudiada ma prena de una durchesa addolorida. Unu frade, Giuseppino, fit artu funzionariu in su Ministeriu de Grazia e Giustizia.
Su babbu fit mortu in Livorno, uhe fit andadu pro trabagliu, cando Satta haiat appenas lompidu chimbe annos. Restadu orfanu, haiat connotu su bisonzu e sas humiliaziones de sa povertade e sa mama haiat pesadu isse e su frade minore – haiat iscrittu a cua – «cun su fogu de su foghile chi fit pagu ‘e nudda».
In Nuoro Bastianu, comente lu giamaiant sos cumpanzos, haiat fattu sas elementares e su ginnasiu propiu in cuddu tempus chi fit alimentende sa gana de una vida e unu pensamentu diversos pustis de su tumultu de Su Connotu, capitadu in Nuoro su 26 de abrile de su 1868, cun sos rebelles chi haiant assaltadu su Munizipiu pedende de torrare a s’antigu sistema de gestione comunitaria de sos terrinos, eliminadu da s’edittu chi los haiant tancados a muru (1820) antis de s’abolizione de sos derettos de pasculu a cumone a cua, cun legge de su 23 de abrile de su 1865.
Pustis de custa ribellione, su parlamentare Giorgio Asproni haiat sollizitadu su guvernu italianu a avviare un’indagine subra sas cundiziones soziales e economicas de sa Sardigna, caratterizadas da su problema, torradu a biu, de sos bandidos, da s’emigrazione, da sa miseria e da sa malaria. In custa situazione fint bessidos in Nuoro parizzos poetas, giamados sos poetas de su Connotu, totus amigos corales de Satta.
Inter custos, Giovanni Antonio Murru, Pasquale Dessanai, Salvatore Rubeddu, chi haiant attaccadu, cun sa poesia populare issoro e in sardu, sas legges ingiustas chi haiant permissu a pagos privilegiados de s’impossessare de tancas mannas. In su clima de custu rinaschimentu locale si fint affirmados personazos che a Grazia Deledda e Francesco Ciusa, su menzus iscultore sardu, e cun issos Antonio Ballero e Giacinto Satta, pintores e romanzieris a su matessi tempus.
Finidu su ginnasiu, Satta fit andadu dae Nuoro a Tatari pro faghere su lizzeu, uhe a mastru de italianu teniat Giovanni Marradi, carduzzianu. Leada sa lissensia lizzeale haiat lassadu sos istudios pro faghere su sordadu in Bologna (1887-88). In ihe haiat iscrittu sa prima opera poetica, I versi ribelli, leende a modellu Carducci, pubblicada in Tatari su 1893. Finidu su sordadu fit torradu a Tatari uhe fit restadu finas a su 1894, istudiende in s’Universidade e laureendesi in legge. Sunt istados sos annos pius importantes de sa formazione sua, culturale, litteraria e ideologica, in unu logu briosu comente fit cudda zitade repubblicana e radicale, paris cun operadores culturales de valore che a Salvatore Farina, Enrico Costa, Luigi Falchi, Pompeo Calvia, Salvatore Ruju.
Haiat collaboradu cun su cuotidianu tataresu l’Isola, chi haiat fundadu isse etotu paris cun Gastone Chiesi e chi fit duradu pagu (da nadale de su 1893 a triulas de su 1894), ma haiat iscrittu puru in La Nuova Sardegna, Burchiello (unu settimanale goliardicu), in su periodicu tataresu Sardegna letteraria e in su casteddaiu Vita sarda. Sos iscrittos in prosa pro l’Isola fint firmados cun su pseudonimu Povero Jorik, chi teniat un’origine litteraria crara: infatti Povero Jorik est su buffone de su re in s’Amleto de Shakespeare.
De ammentare, paris cun sos cabucronacas ispidientosos, L’Intervista ai banditi, s’articulu pius connotu de issos, chi nd’haiant contadu ispantos e ch’haiat oltrepassadu sos confines de Sardigna e de Italia fit un’intervista a tres bandidos incainados (Francesco Derosas, Pietro Angius e Luigi Delogu). In summa, segundu una prospettiva culturale chi cheriat faghere connoschere sas cundiziones de sa Sardigna, abberrende s’isula a una visione intelletuale pius manna, collaboraiat a cuotidianos e periodicos, che Nuova Antologia, Giornale d’Italia, Il Resto del Carlino, Tempo e Italia del popolo.
De Satta giornalista hat iscrittu Salvatore Manconi: «Contaiat in manera naturale, coloraiat su pensamentu, fit un’artista de sa peraula. In sos iscrittos suos non s’agatat una volgaridade, finas brighende e beffende, fit unu segnore. Comente cronista no bi nd’haiat ateru. Sa cosigheddas pius de nudda li daiant s’occasione pro unu de cuddos cabucronacas, calchiunu in versos, chi l’aiant fattu connoschere e istimare in totu Tatari» (Albo sattiano, 1924, p. 47).
Su 1893 haiat pubblicadu un’atera silloge poetica, Nella terra dei Nuraghes (firmada cun Luigi Falchi e Pompeo Calvia), chi cunteniat otto liricas, duas in sardu: Su battizu e Sa ferrovia, de pagu valore artisticu, ma utiles pro cumprendere s’itinerariu ispirituale de su poeta. Finalmente, in su 1895 fit torradu a Nuoro, uhe fit istadu cussizeri comunale in su 1900-03. Dae su 1896 a su 1908 aiat trabagliadu comente avvocadu, «boghende fama de penalista mannu e de oradore brillante, benechistionadu, fogosu, timidu pro sas arringas suas, ca finas in sos fattos pius differentes resessiat a agattare sa nota umana» (Bonu, 1961, p. 534).
Su 1905 si fit cojuadu cun Clorinda Pattusi e haiant hapidu una prima fiza, Raimonda, giamada cun teneresa Biblina, morta pizzinnedda in su 1907 e ammentada in sos Canti dell’ombra cun unu lirismu triste e accoradu, moduladu in sas antigas monodias locales. In su 1908 fit naschidu su segundu fizu, chi l’haiat giamadu, a modu de provocazione, Vindice, chi hat passadu totu sa vida arribbende s’eredidade culturale e zivile de su babbu, antis de morrere in su 1984.
Su matessi annu a Satta li fit falada una paresi: “su gigante bonu”, “Pipieddu”, comente lu giamaiat, pro brulla, fit a terra, ma no haiat zessadu pro cussu de cumponnere versos, dittende sas poesias suas pius famosas chi fint intradas antis in Canti barbaricini (1909) e pustis in Canti del salto e della tanca (bessidos postumos in su 1924). Sos Canti barbaricini sunt naschidos cando Satta fit impignadu meda in Nuoro comente penalista. In sa Premessa, isse etotu los presentat gai: «Barbarizinos hapo cherfidu giamare custos cantos ca sunt accordos naschidos in Barbagia de Sardigna; e cando puru non zelebrant ispiritos e formas de cudda terra agreste e antiga, barbarizinos sunt in s’anima e barbarizinas tenent sas formas e sos modos. Le Selvagge, chi sunt su coro nieddu de su libru, ammentant sos urtimos annos de iscunfortu e de iscuru, cando sos cuiles fint boidos e terribiles e tragica sonaiant sas monodias de sas Atitadoras, e s’animu fit disamparadu e tribuladu dae disacatos e odios issellerados. Ah, su poeta hat bidu deabberu cussas mamas rundende peri sos montes, in chirca de sos fizos feridos in mortorzos e istrossas e hat bidu deabberu arende sa terra cun sos fusiles appicados a s’aradu! Ma sa notte si ch’est isparida e si sunt intesos sos cantos de s’albeschida» (Canti, 2003, p. 7).
Sos giudissios subra sas poesias de Satta fint differentes: da chi las dispregiaiat: «francu carchi liniamentu de poesia, su restu est retorica e imitazione» (Momigliano, 1924); a chi fit pius echilibradu: «Si rivelat dignu de rispettu, pro sa passione chi hat postu in s’isforzu sou de una poesia de su totu impignada; pro sa seriedade cun sa cale hat chircadu de risolvere su problema historicu, chi teniat addainnantis, de una litteradura, si poto narrere gai, sardonazionale» (Petronio, 1965, pp. 76 s.).
Pro sa chistione de sa limba sattiana, massimamente pro su chi appartennet a su sardu, est interessante e de cundividire custu giudissiu: «Su rapportu cun su sardu est costituidu da un’opera de adattamentu chi s’iscopu est una mistura espressiva trabagliosa: nde essit a pizu una proposta de limba poetica italiana intro de su cuntestu culturale e limbisticu regionale […]. S’operazione poetica de Satta est duncas pius ambiziosa e impignosa de cantu siat bessidu a pizu in su dibattidu chi s’est isviluppadu subra s’opera sua.
Si faghet rapresentante de una tradizione poetica regionale, siat a sa parte de sa tradizione in sardu, siat a sa parte de sa produzione in italianu, pro torrare a proponnere, cun una cussenzia pius ammaliziada e esperta e aberta e pius pagu suttamittida, un’esperienzia poetica chi ponzat in su matessi pianu sos valores de una realidade locale, discoidada e anzena. E sas ainas espressivas e tecnicas de una tradizione culta, in unu momentu uhe b’est sa tendenzia a dare boghe a sas culturas in creschida chi cumbattint e pretendent de tennere derettu a sa paraula in su cunzertu nazionale». (Canti, a cura de G. Pirodda, 1996, p. 15).
Satta est mortu in Nuoro su 29 de Sant’Andria de su 1914. L’hant interradu senza funerale religiosu ca haiat espressu sa volontade de non tennere nen preideros nen pregadorias cando si che fit mortu. Sas cronacas contant chi una zentamine de massajos, pastores e finas bandidos fit calada dae sos montes pro l’accumpanzare in s’urtimu reposu, ammentende s’amore sou pro s’uguaglianzia e su progressu soziale e sa passione chi teniat pro sa patria sarda. Satta fit connotu e istimadu meda da sa gente sua chi lu bidiat propiu comente unu ‘vate’, cantore de un’identidade sarda mitica e drammatica, fatta zirculare in abbundanzia in Europa da Grazia Deledda.
Sa Sardigna comente mundu primitivu, de incantu e agreste, lontanu in su tempus e in s’ispaziu. Una barbaridade amigale, in su coro incontaminadu de Europa, prena de passione e religiosidade, chi tantu haiat impressionadu David H. Lawrence, chi l’haiat descritta in Mare e Sardegna (Roma 2002). «ateros poetas sunt istados menzus de isse. A neune l’hant prantu de pius. Unu simbolu fit iscumparsu. Naschiat unu mitu» (Cossu, 1974, p. 3408).
Operas. Nella terra dei Nuraghes, Tatari 1893; Versi ribelli, Tatari 1893; Primo Maggio, Tatari 1896; Canti barbaricini, Casteddu 1909; Canti del Salto e della Tanca, Casteddu 1924; Poesie malnote, ignorate e disperse, Casteddu 1932; Canti «Canti barbaricini, Canti del Salto e della Tanca», Nuoro 2003. Fontes e Bibl.: A. Momigliano, Canti barbaricini, in Giornale d’Italia, 7 de austu de su 1924; Albo sattiano, Casteddu 1924; S. Satta, Canti, a cura de M. Ciusa Romagna, Milanu 1955; R. Bonu, Scrittori sardi, II, Tatari 1961, pp. 533-544; S. S. nel 50° anniversario della morte. Raccolta di manoscritti, documenti editi e inediti, Casteddu 1964; G. Petronio, S. S., Casteddu 1965; N. Cossu, in Letteratura italiana (Marzorati), I minori, IV, Milanu 1974, pp. 3403-3408; I Canti e altre poesie, a cura de F. Corda, Casteddu 1983; S. S.: dentro l’opera, dentro i giorni, Atti delle giornate di studio… 1985, a cura de U. Collu – A.M. Quaquhero, Nuoro 1988; A. Luce Lenzi, Canti barbaricini, Modena 1993; Canti, a cura de G. Pirodda, Nuoro 1996; D.H. Lawrence, Mare e Sardegna, Roma 2002; S. S., un canto di risarcimento, a cura de U. Collu, Nuoro 2015.


text: J, j , nf: (i longa) Definitzione sa de deghe líteras de s'alfabbeto /j/ ("i longa" o, comente s'intendhet po àtera limba, "gei") si costumat a pònnere po rapresentare su sonu aprossimante palatale [j] chi naraus in ajaju, ajó, cojare/cojai, corju, eja, gagaju, istoja, mojolu, operaju, paja, pejus, ruju, tuju, zoja e medas àteros (in custu DitzLcs. dhu'est in prus de 2.500 foedhos). Po giare méngius s'idea de su sonu (fintzes ca no pagos dhu cunfundhent in s'iscritura) si osservet chi s'italianu dhu narat, ma dh'iscriet /i/, in gioia, noia, saio. Ma no est sonu de vocale! Benit cunsiderau mesa cunsonante e difatis si in sardu abbaidaus ite sonu dhi currespondhet in variantes de su matessi foedhu agataus solu cunsonantes: es. frearju > freàrgiu > frearzu > freaxu, o si pigaus cojare > cogiare > cosuare > coxare > cozare (giai sèmpere in cambiu de /j/ agataus sa /g/ africada, sa /z/ sonora, s'alveopalatale fricativa sonora /x/ e fintzes sa /s/ sibbilante sonora). Antzis, cun sa /i/ faet fintzes diferéntzia de significau, a prus de sonu, che in canarju (chi no est canàriu!), maja (tupa) no est maia, orjolu no est oriolu, cherja/cherjas/cherjat, congiuntivu presente de chèrrere no est cheria/cherias/cheriat indicativu imperfetu de su matessi verbu in sa matessi foedhada. Tocat tandho a iscríere (comente si narat!) sa /i/ po sa vocale /i/ e sa /j/ po sa mesa cunsonante aprossimante palatale. Un'àtera confusione dha faent medas logudoresos iscriendho sa /j/ po su sonu fricativu alveopalatale sonoru [ʒ] e mancari ispiegant puru chi sa /j/ si liget "alla francese" (che in is foedhos a logos "massaju" = massaxu, "arrejonu" = arrexonu)o che in s'itl. gioia, noia (coment'e chi, tandho, si dhu depat isceberare ligindho chie no dh'ischit cale est su sonu in cussu foedhu!). In custu puru serbit po totu su sardu unu manígiu unívocu a manera chi sa matessi lítera inditet sèmpere cun firmesa su matessi sonu, e si est sonu fricativu alveopalatale sonoru [ʒ] andhat iscritu cun sa /x/ (scéscia) e no cun sa /j/. Un'àtera dificurtade de regularizare in s'iscritura de custu sonu aprossimante palatale dha teneus candho, in parte manna de su sardu, custu sonu dhu naraus in cuménciu de foedhu in fonética sintàtica, inue però arresurtat solu coment'e muda de un'àteru sonu e duncas de àtera cunsonante. In fonética sintàtica (ca naraus is foedhos "imbaraos" s'unu a s'àteru e no donniunu a contu suo) medas foedhos (ma no in totus!) chi cumènciant cun sa /z/ sonora o cun sa /g/ africada cambiaus custos duos sonos a unu aprossimante palatale candho arresurtant apustis de una vocale (chi siat abberu vocale e no su chi paret in is prep. a, che, tra, o sa congiuntzione e, is avérbios de nega ne/ni, no chi acabbaiant totu in cunsonante e ancora como faent su matessi efetu de no lassare cambiare sonu a is cunsonantes mudòngias). Deosi, su zogu, una zoja, una zanna dhu podeus intèndhere pronunciau "sujógu, unajòja, unajànna", o andho geo, domu de gianas, unu giogu dhu podeus intèndhere "andhojèo, domudejànas, unujógu"; ma no totu is foedhos chi cumènciant cun /z/ sonora o cun /g/ africada mancu in su matessi logu dhos narant totu deosi cun sa muda a /j/ (e po cussu is duas cunsonantes benint classificadas "mesu mudòngias") e mentres chi podeus intèndhere de Zuanne, de Zubanne pronunciau "dejuànne, dejubànne" però de Zusepe, de Zosepe, sa zente dhu narant "dezusèpe, dezosèpe, sazènte" e deasi etotu su giogu, su giú, sa genti dhu narant "sugiógu, sugiú, sagènti" etotu. Si est deosi, chi in cuménciu de foedhu su sonu aprossimante palatale /j/ est muda de un'àtera cunsonante, in totu is foedhos in cuménciu depet arresurtare iscrita sèmpere s'àtera cunsonante /z/ o /g/ po firmesa de iscritura: duncas sa /j/ depet arresurtare iscrita solu aintru de foedhu (e, si cumpendhet, fintzes candho su foedhu est cumpostu, che in su sambenau Dejana, Dejua, Dejosso).


text:
Mare
Artìculu in LSC
Su mare est una massa de abba salida (connota comente a abba de mare) chi coberit una parte manna de sa superfìtzie de sa Terra. Sas massas mannas de abba chi separant sos continentes si nùmenant otzèanos, mentras sas divisiones de custos otzèanos belle tancados dae partes de sos continentes o dae ìsulas e artzipèlagos, sunt connotas petzi comente a mares, sos cales in s'interi si partint in massas de abba prus minores numenadas golfos e bajas e si connetent a traessu de "istrintos". Si nùmenant mares fintzas sos lagos mannos interiores, a fitianu salidos, chi non sicant neddue, comente su mare de Aral.
Segundu su gradu de serrada de sos mares, custos si dividint in:
- mares costerinos, tancados in parte dae ìsulas, artzipèlagos o penìsolas e in ue sos trainos sunt causados dae sos bentos marinos, comente su mare de su Nord o su mare de su Giapone;
- mares continentales, prus tancados e cun unu cuncàmbiu de abba cun s'otzèanu limitadu, in ue sos trainos sunt dèpidos a diferèntzias de salidura e temperadura prus chi no a sa fortza de su bentu, comente est su casu de su mare Mediterràneu o su mare Ruju;
- mares interiores o tancados, de su totu furriados dae terra, chi podent retzire o nono abba durche a traessu de diversos messàrgios ma non lompent in s'otzèanu, comente su mare Càspiu o su mare Mortu.
S'autoridade mundiale chi definit sos lìmites de mares e otzèanos est s'Organizatzione Idrogràfica Internatzionale (OHI), su documentu vigente de sa cale est sa publicatzione ispetziale S-23, Lìmites de otzèanos e mares (in inglesu), sa de 3 editzione, 1953. Sa segunda editzione est istada sa de su 1937, e sa prima fiat de su 1928. In su 1986 si nd'est publicadu sa de bator editziones, ma a causa de diversas disputas nominales no est istada galu ratificada.
Sa Die Marìtima Mundiale, cuncordada dae s'Assemblea Generale de sas Natziones Unidas, si tzèlebrat su de bator giòvia de cabudanni de cada annu.[1]
Mares e otzèanosModìfica
Sa definitzione cumparativa de su mare comente una «estensione de abba salida minore de s'otzèanu» istabilit una classificatzione de sas estensiones de abba salida in ue sos otzèanos diant èssere sas estensiones mannas e diant bènnere a pustis, cun diferentes medidas, sos mares. Sos mares si diferèntziant mescamente pro su cuntatu cun s'otzèanu, e podent èssere abertos o tancados:
- si est inghiriadu belle de su totu dae sa terra, comente su mare Nieddu, si faeddat de mare continentale,
- si est abertu meda, comente su Mare de sa Tzina Orientale, si faeddat de mare costerinu.
Sa distintzione intre mare e otzèanu ubbidit a diversas càusas, mescamente cando si faeddat de mares abertos in ue si costumat distìnghere in sa situatzione geogràfica, in generale cravada intre duas massas terrestres o, a bias, prus a raru, in sa positzione de sa prataforma continentale. Carchi esempru de custu est:
- Su mare de su canale de sa Màniga chi comùnicat cun s'otzèanu Atlànticu dae su mare Tzèlticu, ma si distinghet pro sa positzione sua intre sa costa sud de s'Inghilterra e sa costa nord de Frantza.
- Su mare Mediterràneu, chi comùnicat cun s'otzèanu Atlànticu dae s'astrintu de Gibilterra e si distinghet craramente pro èssere cravadu intre Europa, Àsia e Àfrica, a su puntu de chi tenet unas conditziones marìtimas diferentes meda (diferentes temperaduras, diferente fàuna e flora, e mareas de diferente mannària).
- Un àteru mare abertu, in custu casu su de sos Sargassos, si distinghet dae s'otzèanu Atlànticu de forma de su totu arbitrària cun su muntone suo de àligas durante sa Florida.
Sa màssima autoridade internatzionale in matèria de làcana de mares est su «International Hydrographic Organization» (IHO), essende su riferimentu mundiale suo publicatzione Limits of Oceans and Seas (Lìmites de otzèanos e mares) de 3a editzione de 1953.[2] Custa publicatzione no istabilit diferèntzias intre otzèanos e mares, si nono chi si lìmitat a numerare totu sos otzèanos e mares de su mundu, assignende unu nùmeru, arribende finas a su 66, mancari comente utilizat a bias nùmeros cun lìtera, in realidade sunt 73. Sunt unu totale de 6 otzèanos (s'Atlànticu e su Patzìficu sunt divididos cada unu in duos partes, Nord e Sud) e 67 mares, de issos duos divididos in duos batzinos, su mare Mediterràneu e su mare de sa Tzina.
Carchi mare tenet mares interiores (chi si nùmerant cun una lìtera minoreddedda) comente su Bàlticu (3), su Mediterràneu (8) e s'Artzipèlagu de s'Ìndia Orientale (13). Sa publicatzione cunsìderat in prus otzèanos e mares, golfos, bajas, canales e istrintos, e medas bias, non risultat craru meda cale est su critèriu utilizadu, dae chi a bias est s'impreu simpre dae tempos passados.
Mare e laguModìfica
Carchi massa de abba mentovadas "mares" no est a beru unu mare, e in càmbiu bi nd'at àteros chi sunt mares ma non sunt connotos comente a tales pro su chi pertocat su nùmene. Inoghe una mustra de calicunos nùmenes ecuìvocos:
- Su mare de Galilea est unu lagu minore de abba durche chi lompet in su mare Mortu a traessu de su riu Giordanu. In die de oe est connotu mengius comente a "lagu de Tiberíades" o "lagu Kinneret", comente si nde narat in sas mapas modernas de Israele, ma sa denominatzione bìblica est in manera àmpra utilizada in totue.
- Su "mare de Cortés", o de "Cortez", est prus connotu a fitianu comente a "golfu de Califòrnia".
- Su golfu Pèrsicu est in realidade unu mare.
- Su mare Mortu, difatis, est unu lagu.
Lista de maresModìfica
Custa tàula collit totu sos mares de su mundu chi s'Organizatzione Idrogràfica Internatzionale («International Hydrographic Organization», IHO), in sa publicatzione sua Limits of Oceans and Seas (3a editzione de 1953)] regollit comente a tales.[3] In custa publicatzione totu sos mares e otzèanos tenent unu nùmeru de identificatzione gasi comente una descritzione pretzisa de sos confines suos. Carchi critèriu resurtat antigu, comente sa no esistèntzia de s'Otzèanu Antàrticu e sos mares suos, ma est pendente de un'agiornamentu chi s'agatat disocupada pro iscuncordàntzias in sa determinatzione de lìmites.
Lista de sos mares pro superfìtzieModìfica
Istados de su mareModìfica
Cun relatzione a sas dimensiones de sas ondas e a sos impèigos chi rapresentant pro sa navigatzione, si sunt determinadas diversos grados de sos istados de su mare segundu s'iscala Douglas, cun denominatziones ispetzìficas.
Mares extraterrestresModìfica
Sos mares lunares sunt mannos pranos basàlticos de sa Luna[4] chi sos primos astrònomos ant confùndidu cun massas de abba, chi ant batijadu comente a "mares".
In sa superfìtzie de Marte, si creet chi in unu passadu larganu nche podiat àere esìstida abba in forma lìcuida e chi sos diversos batzinos martzianos atuales diant èssere fundos marinos sicos. Sa prus grandu est sa mentovada Vastitas Borealis, e nde nche depet àteras comente s'Hellas Planitia e s'Argyre Planitia.
Puru si suponet sa presèntzia de abba currente suta sa superfìtzie de diversas lunas, mescamente in Europa.
In sa superfìtzie de Titanu puru si creet chi b'ant idrocarburos in forma lìcuida, cun totu chi in custu casu diat èssere prus cunformadu faeddare de "lagos" chi no de "mares".
Su mare in sa mitologiaModìfica
Sas mitologias teniant ispiegatziones pro s'orìgine de su mare comente a parte de sa creatzione de su mundu, e a s'ispissu unu de sos deos printzipales regnaiat subra su mare. Aici, pro esempru, Poseidone fiat su deus gregu de su mare, Olorun su de sos pànteons sudafricanos, sos tzinesos teniant bator deos dragos (cadaunu incarrigadu dae un'otzèanu), Nun s'incarrigaiat de sas abbas de su comintzu pro sos egitzianos... Medas piscadores s'acumandaiant a santos o gènios locales pro pregontare protetzione in antis su mare.
In sa literadura, su mare est istadu sinònimu a s'ispissu de sa morte, siat pro sos mostros marinos naschidos dae sa mitologia, pro analogia de sa metàfora de su riu comente sa vida (chi acabat in assutare in su mare) o pro sa cantidade de riferimentos acuàticos in escatologia (sa laguna Estígia o su riu de sa morte egitzianu, pro esempru).
RiferimentosModìfica
- ↑ (ES) Día Marítimo Mundial, in un.org. Organització de les Nacions Unides.
- ↑ (EN, FR) IHO, The International Hydrographic Organization, in ohi.shom.fr. URL consultadu su 4 làmpadas 2011.[ligàmene interrùmpidu]
- ↑ (EN) Limits of oceans and seas (PDF), in iho.int, 3a, 1953. URL consultadu su 16 abrile 2019 (archiviadu dae s'url originale su 24 làmpadas 2009).
- ↑ (EN) Taylor G. Jeffrey, The Surprising Lunar Maria, Planetary Science Research Discoveries, 23 làmpadas 2000.


text:
Şalom
Şalom (in ebraicu: שלום, Pace ò Bonghjornu) hè un ghjurnale politicu-culturale di a comunità ebraica di Turchia, fondatu u 29 uttobre in 1947 da u ghjurnalista Avram Leyon chì travagliava in u ghjurnale turcu "Cumhuriyet". Hè pubblicatu in lingua turca è una pagina in lingua ghjudeo-spagnola (ladinu) in formatu Tabloid in Istanbul. Dopu marzu 2005 li hè associatu ancu un supplementu in ghjudeo-spagnolu chì si chjama "Al Almaneser" (in ladinu - Aurora). Ivo Molinas hè u dirittore. Iakup Barokas hè capuredattore. In 2005 Şalom ha avutu una tiratura media di 5.000 copie a simana.
Liami[mudificà | edità a fonte]
- Situ ufficiale (in turcu)
- Situ ufficiale (in ghjudeo-spagnolu)


text:
Sabato 10 novembre 2018 ore 21.00
CAVALLERIA RUSTICANA Melodramma in un atto di Pietro Mascagni Su libretto di Giovanni Targioni-Tozzetti e Guido Menasci Tratto dalla novella di Giovanni Verga dallo stesso titolo
PAGLIACCI
Dramma in un prologo e due atti Libretto e Musica Ruggero Leoncavallo
Personaggi in CAVALLERIA RUSTICANA:SANTUZZA, soprano Cristina MelisTURIDDU, tenore Alberto ProfetaLUCIA, soprano Silvia FontaniliALFIO, baritono Marzio GiossiLOLA, mezzosoprano Hiroko Morita
Personaggi in PAGLIACCI:CANIO, tenore Alberto ProfetaNEDDA, soprano Hiroko MoritaTonio, baritono Marzio GiossiPEPPE, tenore Dave MonacoSILVIO, baritono Kato Fumyuki
Orchestra Sinfonica delle Terre Verdiane Direttore: Stefano Giaroli
Coro dell’Opera di Parma Maestro del Coro: Emiliano Esposito
Regia, Pierluigi Cassano
Scene e Costumi Artescenica sas Coordinamento Artistico: Carlotta Arata Coordinamento Musicale: Antonio Braidi Maestro alle luci: Marco Ogliosi Capo squadra tecnica: Gabriele Sassi Segreteria di Produzione: Elena Cattani Scene e Costumi realizzati da Arte Scenica – Reggio Emilia
BIGLIETTIVenerdì Punto Informativo h 18-19,30 Sabato botteghino teatro h 16-21Platea Settore I: € 35Platea Settore II: € 30Galleria Settore III: € 25
PR


text:
Puerto Rico
Coordinatas: 18°15′N 66°30′W / 18.25°N 66.5°W
Artìculu in LSC
Su Puerto Rico [ˈpweɾto ˈriko] o Portu Rico, uffitzialmente Istadu Lìberu Assotziadu de Puerto Rico (in inglesu Commonwealth of Puerto Rico, est unu territòriu de is Istados Unidos de Amèrica chi no est incorporadu. S'agatat in is Caràibes norti-orientales, a s'estu de sa Repùblica Dominicana e a s'uestu siat de is Ìsulas Vìrgines Britànnicas siat de is isulas Vìrgines Americànas.
Sa capitale est San Juan, sa limba uffìtziale s'ispagnolu, ma fintzas s'inglesu est reconnòschidu che limba uffitziale.
Su Puerto Rico est unu archipèlagu cumpostu de s'ìsula printzipale de Puerto Rico, e de àteras minores, is prus mannas de chi sunt Vieques, Culebra e Mona. S'ìsula de Puerto Rico, cun pagu prus de 9.000 km² de istèrrida est sa minore de is Antillas Majores. Is bividores sunt unos 3.6 milliones, chi nde faghent sa de tres ìsulas prus populadas in su grupu de is bator chi formant s'archipèlagu (is àteras tres sunt Cuba, Hispaniola e Giamàica).
Originalmente bìvidu pro chentinas de annos de pòpulos indìgenos connotos cun nùmene de Taìno, s'ìsula fiat cunchistada de s'Ispagna cun Cristòlu Columbu in su segundu viàgiu a manu de is Amèricas, su 19 de onniasantu 1493. Paris a Cuba, su Puerto Rico at aguantadu che colònia ispagnola fintzas a su 1898. Mancari bi esserent is Leges de Burgos de su 1512 chi dèpiant amparare is indianos, is Taìno fiant cautivados in is primos annos de sa colonizatzione e si fiant agatados a suportare sufferèntzias graes dadas fintzas de is maladias infetivas betidas de s'Europa, chi fiant responsàbiles de epidèmias mortales intre de issos.
Su clima de Puerto Rico est tropicale e sugetu a àrias caentes pro totu sa durada de s'annu.
In totu is bator sèculos de poderiu ispagnolu, cultura e paesàgiu de s'ìsula sunt istados trasformados. Fiant intradas connoschèntzias, usos e traditziones europeos, su cristianèsimu, sa limba e is tecnologias. S'ìsula fiat collegada a s'Ispagna cun naves chi sarpaiant de Cádiz a is Ìndias Otzidentales Ispagnolas onni annu. Giai dae s'inghitzu de sa colonizatzion,e in su 1508, is bividores de Puerto Rico sunt istados tzitadinos ispagnolos e pro prus de 400 annos, s'ìsula fiat territòriu ispagnolu, mancari fatuvatu frantzesos, olandesos e britànnicos, chircarent de dda cunchistare.
Su 25 de onniasantu 1897, su guvernu tzentrale ispagnolu aiat afiantziadu prus autonomia a su Puerto Rico, e soberania majore subra is affàrios locales, diventaiat duncas una provìntzia autònoma. In su 1898 però s'Ispagna fiat fortzada de is Istados Unidos a tzèdere s'ìsula, a segus de sa gherra ispanu-americana, cun su tratadu de Parigi.
In su 1917, is Istados Unidos ant afiantziadu tzitadinàntzia a is bividores de Puerto Rico. In su 1948 ddis fiat dadu deretu de elèghere unu guvernadore issoro. In su 1952, suta sa pregunta de is Istados Unidos, fiat adotada una costitutzione locale. Segundu is printzìpios de sa Lege de is Relatziones Federales de su Puerto Rico, is residentes suos sunt galu sugetos a sa giurisditzione plenària de su Cungressu de is Istados Unidos.
Atualmente, s'ìsula abarrat territòriu de is Istados Unidos, mancari unu referendum de su 2012 apat dimustradu chi sa majoria de s'eletoradu (su 54%) est pro unu càmbiu de status, cun prena istatalidade che isceberu prefèridu. Su pròpiu resurtadu est istadu cunfirmadu cun àteros duos referendum, in su 2017 cun su 97% (ma cun su 23% isceti de is eletores chi ant votadu)[1] e in su 2020 cun su 52,52%[2].
Riferimentos[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
- ↑ (EN) Frances Robles, 23% of Puerto Ricans Vote in Referendum, 97% of Them for Statehood (Published 2017), in The New York Times, 11 làmpadas 2017. URL consultadu su 18 freàrgiu 2021.
- ↑ (EN) CEE Event (XML), in elecciones2020.ceepur.org. URL consultadu su 18 freàrgiu 2021.


text:
TikTok iscocaiat su tràficu de is usuàrios
TikTok, fintzas a su mese de onniasantu passadu leghiat su còdighe MAC de is dispositivos de is impitadores. Nde chistionat Wired cun riferimentu a un'artìculu de Wall Street Journal. Su MAC est unu còdighe identificativu, diferente pro onni aparatu acapiadu a sa retze. Est un'informatzione chi is agentzias publitzitàrias diant a bòlere ischire pro ite ca permitit de iscobèrrere cales giassos is usuàrios visitant e duncas su gustu issoro. S'atzessu a su MAC in Android est proibidu dae Google, ma fiat possìbile gràtzias a una debilesa de Android.
Custu donat resone a is Istados Unidos chi narant chi sa Tzina bolet furare informatziones? Mancari est de aici, ma is aziendas USA non sunt mègius de seguru, sende chi Facebook at fatu fintzas peus, comente biemus inoghe, inoghe, inoghe e inoghe. Sa punna de is retzes sotziales est de regòllere datos de is usuàrios pro bèndere sa publitzidade e a cantu paret ddu faghent impreende onni mèdiu, legale o no.


text:
IN BÀNARI “CONSIZA UNU LIBRU A SA BIBLIOTECA TUA”
Intro de cras, sàpadu 5 de cabidanni, si podet leare parte a sa bella initziativa de sa biblioteca comunale “Barore Sassu” pro consizare libros de pòdere comporare.
Sa biblioteca at àpidu unu finantziamentu de 5000,00 èuro dae su Ministeru pro sos benes e atividades culturales. Su dinari at a servire a ismanniare sa dotatzione de sas bibliotecas e a dare una manu de agiudu a librerias e editores chi oe s’agatant in dificultade.
Chie si siat podet fàghere sa rechesta de sos libros de comporare deretamente in biblioteca chi aberit su lunis, mèrcuris e chenàbura dae sas 16,00 a sas 18.00.


text:
Gherra de su Golfu
Articulu in logudoresu
Sa gherra de su Golfu (2 austu 1990 – 28 freàrgiu 1991), narada fintzas prima gherra de su Golfu in relatzione a sa gai narada segunda gherra de su Golfu, est su cunflitu chi at opostu s'Iraq a una coalitzione assentada dae 35 istados chi si fiat formada in suta de s'ègida de s'ONU e ghiada dae sos Istados Unidos, chi si proponiat de restaurare sa soberania de su emiradu minore de su Kuwait, a pustis chi custu fiat istadu invàdidu e atacadu dae s'Iraq.[1][2]
Sa prima gherra de su Golfu est istada fintzas un'eventu mediàticu chi at signadu unu partiabbas in s'istòria de sos mèdias. Est istada difatis definida Sa prima gherra de su bidditzolu globale.[3]
Càusas iscadenantes[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Su 2 austu de su 1990 su raʾīs (presidente) irachenu Saddam Hussein invàdiat s'istadu bighinu de su Kuwait pro more de[tzitatzione netzessària] sas riservas a beru mannas de petròliu. Sas resones de s'invasione cherent sebestadas subra duos livellos: su primu, cunsistit in una proa de fortza cun sos Istados Unidos e sos alleados issoro, comente cunsighèntzia de sa polìtica dòpia mediorientale tirada a in antis dae su guvernu de Washington; su segundu pretendende sa pertenèntzia de su Kuwait a sa comunidade natzionale irachena, in sinu a su passadu cumunu otomanu e de una sustantziale identidade ètnica, manacari nointames s'Iraq aeret reconnotu s'indipendèntzia de su Emiradu minore de su golfu Pèrsicu cando custu fiat istadu ammìtidu a sa Liga àraba.
S'invasione aiat provocadu sas machìtzias prontas dae s'ONU chi aiat afiladu un'ultimatum, imponende su ritiru de sas tropas irachenas. Sa recherta no at cunsighidu resurtados e su 17 ghennàrgiu 1991 sas tropas de sos Istados Unidos, suportadas dae sos contingentes de sa coalitzione fiant penetradas in Iràq. Sas operatziones de àera e de terra sunt istadas mutidas dae sas fortzas armadas de sa coalitzione Operation Desert Storm, resone pro sa cale s'ispissu nche si referit a sa gherra impreende sa locutzione "Traschia in su desertu". S'interventu de sa coalitzione anti-irachena at agatadu sa motivatzione sua prus cuncreta in sas risursas de petròliu e in su blocu de sos capitales kuwaitianos in sas pratzas finantziàrias americanas, asiàticas e europeas, causadu dae s'invasione irachena.
Risolutzione ONU[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
A pagas oras de s'invasione de su 2 austu 1990, sa populatzione de su Kuwait e sas delegatziones istadunidensas ant rechertu sa cunvoca de su Cussìgiu de Seguridade de sas Natziones Unidas, chi aiat aprovadu sa risolutzione 660, in ue fiiat cundennada s'invasione e fiiat recheridu su retiru de sas tropas irachenas. Su 6 austu, sa risolutzione 661 at aprovadu de sas machìtzias econòmicas contra s'Iràq.
Possibilidade de atacu a s'Aràbia Saudita[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Sa detzisione pigada dae s'otzidente de refudare s'invasione irachena est istada incoragida dae sa potentziale minetza irachena a s'Aràbia Saudita. Sa resessida lestra de s'esèrtzitu irachenu aiat difatis espostu in manera perigulosa su serente campu petrolìferu de Hana a eventuales curreras irachenas. Tra s'Iràq e s'Aràbia fiant presentes diversos cuntrastos: sos dèpidos generados dae sa gherra Iràn-Iràq cara a s'Aràbia assumaiant a 26 milliardos de dòllaros e sa làcana tra sas duas natziones fiatpagu dislindada. Annotamala sa positzione saudita in su giogu diplomàticu frenedigosu chi aiat pretzèdidu s'invasione aiat dadu a s'Iraq crara dimustratzione de comente a sos propòsitos de su presidente suo (esponente de s'ala panaraba de su partidu sotzialista Baath) no esserent cumpartzidos dae su Sultanu de Riad. Luegus a pustis de sa vitòria in su Kuwait, Hussein aiat incumentzadu a atacare in manera verbale sa dinastia saudita, afirmende chi sas natziones amigas de sos Istados Unidos fiant guardianas illegìtimas de sas tzitades santas de Sa Mecca e de Medina. Hussein (sunnita) aiat cumbinadu su limbàgiu de sos grupos islàmicos chi fiant istados pagu a in antis cumbàtidos in Afganistàn cun sa retòrica impreada dae s'Iràn (sciita) pro atacare sos sauditas.
Operatzione Desert Shield[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
In su 1980 su tando presidente Jimmy Carter aiat fatu sa sighente decraratzione chi pertocaiat sa seguridade de sa regione de su golfu Pèrsicu, chi est devènnida nòdida che sa dotrina Carter:
Su presidente Ronald Reagan aiat illustradu in su 1981 custa polìtica decrarende chi sos Istados Unidos diant àere impreadu sa fortza pro amparare s'Aràbia Saudita, sa cale seguridade fiat minetzada dae sa gherra tra Iràn e Iràq. In base a custu e timende chi s'esèrtzitu irachenu si poderet afilare in un'invasione de s'Aràbia, su presidente George H. W. Bush aiat annuntziadu chi sos Istados Unidos diant printzipare a una missione "in totu difensiva" mutida operatzione Desert Shield pro prevènnere un'invasione de s'Aràbia a banda de sos irachenos. Sas tropas istadunidensas fiant istadas imbiadas a Aràbia su 7 de austu de su 1990.[4] Su 8 austu s'Iràq aiat decraradu chi partes de su Kuwait diant èssere annessionadas a sa provìntzia de Bassora mentras su restu diat costituire sa de 19 provìntzias de s'Iràq.[5]
Sa Marina istadunidensa aiat mobilitadu duos grupos navales, sas portabiones USS Dwight D. Eisenhower e s'USS Independence presentes in s'àrea paris a sas iscortas issoro. Unu totale de 48 F-15 Eagle de su 1st Fighter Wing a sa base aèrea de Langley in Virginia fiant lòmpidos in Aràbia Saudita, incumentzende luegus patruliamentos de sa làcana irachena pro rilevare e prevènnere sobradas irachenas. Sas tropas de terra fiant imbàtidas a 500 000 unidades. Manna parte de su materiale logìsticu fiat istadu carradu peri abiones o pro mèdiu de naves de càrrigu lestras. Nointames sos analistas militares cuncordaiant in sa bisura chi sas fortzas istadunidensas diant èssere istadas insufitzientes pro firmare una dabile invasione irachena de s'Aràbia Saudita.
Costitutzione de sa coalitzione[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Intre sas vàrias risolutziones ONU, sa prus importante est istada sa nùmeru 678, aprovada dae su Cussìgiu de Seguresa su 29 santandria, chi fissaiat s'ultimatum pro su mesunote de su 15 ghennàrgiu 1991 Eastern Istandard Time (ateramente sas 08:00 oras antimeridianas de su 16 ghennàrgiu 1991, oras locale dèpida a una diferèntzia de 8 oras intre su fusu oràriu de Washington e cuddu de Baghdad) pro su retiru de sas tropas irachenas e fiant autorizados "totu sos mèdios netzessàrios pro sustentare e ativare sa risolutzione 660", una fòrmula diplomàtica chi cunsistiat in s'aprovatzione de s'impreu de sa fortza.
Sos Istados Unidos aiant assembladu una coalitzione de fortzas contra s'Iràq. Issa fiat costituida dae 34 natziones, intre cales: Aràbia Saudita, Argentina, Austràlia, Bahrain, Bangladèsh, Brasile, Canadà, Tzile, Colòmbia, Danimarca, Egitu, Emirados Àrabos Unidos, Frantza, Germània, Grètzia, Honduras, Itàlia, Kuwait, Marrocu, Zelanda Noa, Niger, Norvègia, Paisos Bàscios, Omàn, Portugallu, Qatàr, Regnu Unidu, Senegàl, Ispagna, Sudàfrica, Corea de su Sud e Istados Unidos de Amèrica
S'Itàlia at partetzipadu afilende in su golfu Pèrsicu giai de su cumintzu de s'invasione de su Kuwait una fortza navale in s'Operatzione Golfu 2 e partetzipadu a sos bombardamentos cun unos catziabombardieres Tornado IDS. Su generale Mario Arpino est istadu capu de s'unidade de coordinamentu aèreu in su cursu de sas operatziones bèllicas in Aràbia Saudita de su santugaine 1990 a su martzu 1991. A su tèrmine de sas disamistades unos cantos cassaminas de sa marina militare italiana ant sighidu a operare in sa zona pro bonificare sas abbas de minas navales.
Cronologia de sos acontessimentos[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Rivendicatziones irachenas in su Kuwait[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
- 17 trìulas 1990 - Saddam Hussein pronùntziat a sa televisione un'arresonu chi acusat Emirados Àrabos e Kuwait de superare deliberadamente sas coberturas de bogadura de su grègiu a su fine de iscalabrare economicamente s'Iràq.
- 18 trìulas - su ministru irachenu Tareq Aziz imbiat unu messàgiu ufitziale a sa Lega Àraba acusende su Kuwait de àere furadu petròliu a s'Iràq boghende·lu longu sos 120 chilòmetros de frontera comuna, e de àere inflazionadu su mercadu petrolifero pro fàghere rùere su prètziu de su grègiu. Pro custu, esigit s'annullamentu de una crentia de 10 milliardos de dollaros, chi su Kuwait bantat in sos cunfrontos suos. Sos tonos s'àgriant e s'Iràq detzidet de ispàrghere de sas fortzas de terra a longu de sa frontera.
- 27 trìulas - in fatu a sas rechestas irachenas, s'OPEC detzidet, sa prima borta de su nadale 1986, de aumentare su prètziu de su barrile de 18 a 21 dollaros. Su balàngiu de 4 milliardos de dollaros in un'annu no at a èssere comente si siat sufitziente a cugugiare sos abisòngios de s'Iràq.
- 29 trìulas - Saddam Hussein pedit a su Kuwait sas ìsulas de Bubiyan e Warbah, chi s'agatant in positzione istratègica respetu a su golfu Pèrsicu.
S'invasione de su Kuwait e sos intentos de solutzione paghiosa[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
- 2 austu - s'esèrtzitu irachenu invadet a s'arbèschida su Kuwait cun 100 000 òmines e 300 carros armados, binchende in bator oras sa resistèntzia de s'Emiradu. Su sceicu Jaber A su-Ahmed A su Sabah, soberanu de s'istadu, acontzat cun sa famìlia in Aràbia Saudita, mentras frade suo Fahd abarrat ochidu, intre unas àteras 200 persones, in sos iscontros de Kuwait City. Medas tra sos aeroplanos de sa Royal Kuwait Air Force ﺍﻟﻘﻮﺍﺙ ﺍﻟﺠﻮﻳـة ﺍﻟﻜﻮﻴﺘﻴـة (A su-Quwwat a su-Jawwiyya a su-Kuwaytiyya), a pustis de àere fatu carchi missione de cumbata contra sas colunnas irachenas avanzende, aiant chircadu aprigu in Aràbia Saudita. Su Cussìgiu de Seguresa de s'ONU cun una risolutzione cundennat s'invasione.
- In sos Istados Unidos, su presidente George H. W. Bush cunvocat un' unidade de crisi assentada intre sos àteros de James Baker, segretàriu de istadu, Colent Powell, capu de s'esèrtzitu IMPREAT, Norman Schwarzkopf, generale de sas fortzas armadas in su Golfu, Richard Cheney, segretàriu a sa Defensa. Peristantu telèfonat personalmente a prus de sessanta cabos de Istadu pro impàrere unu fronte comunu a su fine de l'afilare contra Saddam, in casu de gherra, non solu sos Istados Unidos, ma su mundu intreu.
- 4 austu - sa Domo Bianca ìntimat a s'Iràq de si retirare de su Kuwait.
- 6 austu - 13 de sos 15 membros de su Cussìgiu de Seguresa de sas Natziones Unidas botant a favore de tostas santziones econòmicas e cumertziales contra de s'Iràq (s'astennent Jemen e Cuba)
- 7 austu - Saddam proclamat in un'arresonu televisivu chi su 2 austu s'est averguadu «su naturale isbocu de sa vitòria de Baghdad in s'Iràn», e chi «s'annessione de s'Emiradu de su Kuwait a su territòriu irachenu est totale e irreversibile».
- Sos Istados Unidos annùntziant peristantu s'imbiu de fortzas militares in su golfu Persicu, dende inghitzu a s'Operatzione Desert Shield (Iscudu in su Desertu).
- 9 austu - s'Iràq cùngiat sas fronteras, impeighende a unos deghimìgia istràngios bènnidos de paisos otzidentales de torrare in pàtria.
- 10 austu - sa Liga Àraba, in unu summit a su Cairo si dividit in sa chistione irachena: una majoria arriscada s'impinnat a tramudare unidades militares longu sa frontera tra Iràq e Aràbia Saudita, a su fine de evitare s'interventu de sos Istados Unidos. Favorabiles a Saddam so Gheddafi e Arafat, mentras s'astennent Algeria, Tunisia e Jemen.
- 15 austu - a pustis de oto annos de gherra, s'Iràq a s'ispessada detzidet de firmare sa paghe cun s'Iràn, rendende 2600 chilòmetros cuadrados de territòriu conchistados, reconnoschende sas làcanas istabilidas in su 1975 cun su tratadu de Algeri, e cunsignende a Teheràn su controllu totale in su Shatt a su-'Arab. Su totu in càmbiu de sa neutralidade iraniana.
- 18 austu - Saddam "cumbidat" sos tzitadinos otzidentales blocados a abarrare in Iràq e annùntziat chi ant a èssere "acasagiados" in unos sitos ispetziales. S'intentu suo est de los impreare comente iscudos umanos. Sos istràngios bènnidos de Àsia e paisos àrabos podent imbetzes lassare s'Iràq, sena però sa possibilidade de batire cun sese sos benes pròpios.
- 20 austu - Benint at cungiadu sas ambasciadas istràngias in Kuwait City e su personale diplomàticu est fatu rimpatriare. Abarrant abertas solu sas ambasciadas de Frantza, Regnu Unidu, Itàlia e IMPREAT, e su personale faghet iscorta de mandigare pro subravìvere sena abba, energia elètrica e servìtzios a s'internu de sos edifìtzios.
- 23 austu - Est fatu difùndere unu vìdeu de Saddam Hussein inghiriadu dae ostagios britànnicos: totu su mundu est indignafu in su lu bìdere losingare sa conca de unu pipiu de 5 annos de nùmene Stuart Lockwood.
- 25 austu - In sas abbas de su Mediterràneu, de su golfu Pèrsicu e de su mare Ruju sunt presentes unidades navales de sete paisos otzidentales.
- 28 austu - Cussente de sa reatzione provocada dae su vìdeu de su 23 austu, Saddam detzidet de torrare a imbiare a pàtria sas fèminas e sos pipios otzidentales tentos in ostàgiu. Custu faghet isperare sos ambientes diplomàticos in una solutzione non militare de sa crisi.
- 9 cabudanni - Mihail Gorbačëv e George Bush s'adobiant in Hèlsinki e, in su cundennare s'agressione, torrant a nàrrere sa voluntade issoro de risòlvere sa crisi in manera paghiosa. Saddam minetzat: «Tenimus de sa parte nostra unu milliardu de musulmanos».
- 11 cabudanni - su Cungressu IMPREAT, in sessione plenària, aplaudit a Bush pro su primu bilantzu in s'operatzione desert shield e pro s'intesa de Hèlsinki cun su leader sovièticu.
- 12 cabudanni - Giulio Andreotti, in calidade de presidente de turnu de sa CEE, lantza un'apellu pro una solutzione paghiosa de sa crisi in su Golfu.
- 14 cabudanni - A sas unidades giai presentes in su Golfu, s'Itàlia agiunghet 8 catziabombardieris Tornado e sa frigada Zeffiro.
- Kuwait City est pigadu de assàltiu sas ambasciadas de Canadà, Paisos Bàscios e Frantza. Tres prepostos de cust'ùrtima benint secuestrados.
- 15 cabudanni - François Mitterrand s'impinnat a rispòndere a s'atzione de su regìmene de Baghdad e faghet espèllere sos irachenos presentes in su territòriu frantzesu.
- 23 cabudanni - Saddam Hussein minetza de corfire sos putzos petroliferos de su Oriente Mèdiu.
- 24 cabudanni - A sa minetza de Saddam su prètziu de su barrile propassat sa barrera de sos 40 dollaros e sos mercados borsìsticos isperimentant una die niedda, cun derrotas in totus sas pratzas dae Tòkyo a Wall Street.
- 1º santugaine - in un'arresonu a sas Natziones Unidas in sèida plenària, Bush decrarat chi sa gherra cun s'Iràq est istransire e chi su guvernu suo chircat una solutzione polìtica, atzinnende a sa possibilidade de risòlvere sa cuntierra àraba-israeliana si su Kuwait èsseret evacuadu. Sos diplomàticos non cumprendent sa detzisione de ligare sa chistione de sos territòrios ocupados a sa risolutzione de sa crisi de su Golfu. In sas dies imbenientes si torrat s'ativismu de sos Palestinesos e a nord de Beirut unu commando aberit su fogu subra 5 000 dimostrantes sighidores de su generale cristianu Michel Aoun. Sos Istados Unidos lassant fàghere pro ite sa Sìria at promìtidu a sos IMPREAT 10 000 òmines e 200 carros armados pro s'operatzione desert shield.
- 6 santugaine - A Kuwait City est serrada s'ambasciada italiana. Sos diplomàticos sunt acasagiados a curtzu de s'Ambasciada italiana in Bagdad, àncora prenamente operativa.
- 10 santugaine - dae in antis su Cungressu istadunidensu, una giòvana mediorientale de 15 annos, connota cun su nùmene de Nayirah, frunit pranghende una testimonia de sos ispreos commitidos dae s'esèrtzitu irachenu in Kuwait. S'acontessimentu at a èssere videotrasmìtidu in totu su mundu, ma sa testimonia at a resurtare a segus cumpridamente farsa: sa giòvana est sa fìgia de s'ambasciadore de su Kuwait in Washington e sa montadura est istada architetada de un' agèntzia publitzitària, pagada dae un' assòtziu de bessidos kuwaitianos pro promòvere sa gherra in su Golfu.
- 23 santugaine - emìtidos sos ùrtimos 300 ostàgios frantzesos tratentos in Iràq. Sos àteros otzidentales ant a èssere emìtidos a pagu a pagu, cun s'interessamentu de personalidade de guvernu de sos vàrios paisos. In Roma, peristantu, unu grupu de familiares de sos ostaggi manifesta dae in antis su Parlamentu pro s'emito de sos tzitadinos italianos àncoras blocados.
- 29 santugaine - a sas Natziones Unidas su Cussìgiu de seguridade botat sa de deghe risolutziones de cundenna de su regìmene de Saddam pro sos crìmines de gherra e pro violatzione de sos deretos umanos.
- 4 santandria - George Baker negòtziat cun Gorbačëv sa neutralidade in càmbiu de agiudos econòmicos e de unu remenu a sa no ingerenza in casu de decraru de indipendèntzia de sos paisos de su Bàlticu e de su Càucasu.
- 19 santandria - unos àteros 250 000 òmines sunt imbiados dae Baghdad in Kuwait. Aparit craru chi s'Iràq disponet àncora de largas risursas in antis chi si fatzant intèndere sos efetos de s'embargu, e su Pentàgonu at atzertadu chi sos irachenos sunt preparende lìnias difensivas suterràneas e tenent intentzione de sabotare sos putzos petroliferos de su Kuwait.
- 29 santandria - su Cussìgiu de Seguresa ONU votat sa risolutzione 678, cun sa cale legìtimat s'impreu de sa fortza contra s'Iràq e fissat a su mesunote de su 15 ghennàrgiu 1991 su tèrmine pro su retiru de sas tropas de su Kuwait.
- 30 santandria - in un'ùrtimu tentativu de risòlvere sa crisi in manera diplomàtica, Bush cumbidat Tareq Aziz a sa Domo Bianca e detzidet de imbiare Baker a Baghdad, ma s'ùnicu adòbiu chi si realizat at a èssere cuddu intre Baker e Aziz in Ginevra su 9 ghennàrgiu 1991.
- 6 nadale - Saddam lìberat sos ùrtimos 300 ostàgios otzidentales tratentos e afirmat: «Semus bastante fortes de pòdere fàghere mancu de sos iscudos umanos». Sos Ambasciadores otzidentales lassant s'Iràq a etzetzione de cussu italianu, chi abarrat fintzas in rapresentàntzia de sa Presidèntzia de turnu de s'Unione Europea.
- 3 ghennàrgiu - a Washington est posta a sos votos sa detzisione de Bush de impreare sa fortza contra s'Iràq: càmbara e senadu l'aprovant, ma unu sondàgiu rivelat chi petzi su 47% de sos istadunidensos est favorèvole a sa gherra (a austu fiat su 73%).
- 16 ghennàrgiu - a sas 00,00 oras locale de Washington (UTC -5) chi currispondent a sas 08:00 de Baghdad (UTC +3) iscadit s'ultimatum de sas Natziones Unidas.
- 17 ghennàrgiu - 18 oras e 38 minutos a pustis de s'iscadèntzia de s'ultimatum de s'ONU, a sas 02:38 de su mangianu oras de Baghdad tenet cumintzu s'operatzione Desert Storm, sa prus imponente atzione militare alleada de su 1945 a sighire.
Sas operatziones militares[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Sa campagna aèrea[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Operatzione Instant Thunder[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Operatzione Instant Thunder est istadu su nùmene preliminare dadu a s'atacu aèreu pranificadu de sos Istados Unidos durante sa gherra de su Golfu.[6] Fiat istadu pranificadu che un'atacu in fortzas chi diat àere dèpidu bisestrare sas fortzas militares irachenas cun pèrdidas mìnimas de tziviles.[7][8] Sa pranificatzione at impreadu su modellu de sos chimbe aneddos.
S'operatzione fiat costituida dae tres fases separadas. Sa prus curtza fiat istada sa prima, chi diat àere impreadu sa "supressione de sas defensas" pro istabilire su controllu de s'ispàtziu aèreu irachenu e kuwaitianu, eliminende sos radars inimigos, seghende sas lìnias de trasportu impreadas dae s'esèrtzitu irachenu e neutralizende totus sas baterias antiaèreas. Sa prima fase de s'operatzione includiat fintzas su bombardamentu de totu sas postaziones de cumandu militares e de sos sitos suspetados de cuntènnere armas chìmicas. Sa segunda fase diat àere dèpidu disabilitare s'esèrtzitu irachenu, paris a sas infrastruturas de sa natzione. Pro cunsighire custos obietivos diant èssere istados bombardados sos depòsitos de armas, sas rafinerias e unas àteras istruturas crìticas, faghende impossìbile acontzare o costruire sos armamentos.
Unos àteros bersàllios diant èssere istadas sas infrastruturas tziviles, comente sas tzentrales elètricas e lìnias telefònicas. Infines, s'ùrtima fase diat àere cumprèndidu sa cumbata dirìgida cun sas fortzas irachenas. Debilitadu dae sas primas duas fases, s'esèrtzitu non diat àere dadu meda resistèntzia.
Sa pianificatzione de s'operatzione Instant Thunder aiat incumentzadu su 5 austu 1990. Cando aiant incumentzadu sas cumbatas su 17 ghennàrgiu 1991, sas tres fases s'aiant consolidadu in s'operatzione Traschia in su Desertu, chi est istada cunsiderada fintzas un'ofensiva de terra.
Inghitzu de sa campagna aèrea[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Sa die a sighire a s'iscadèntzia de s'ultimatum, sa coalitzione at afiladu una massitza campagna aèrea cun su nùmene in còdighe de Operatzione Traschia in su Desertu, cun prus de 1000 bessidas a sa die. Aiat incumentzadu cun sa destruida de duos sitos radars irachenos a banda de 8 elicòteros AH-64 Apache e duos elicòteros Pavelow a longu de sa làcana Àrabu-Irachena a sas 2:38 oras de Baghdad. A sas 2:43 duas EF-111 Raven ant ghiadu 22 F-15 Eagle contra sos aeroportos H-2 e H-3 in s'Iràq otzidentale. Carchi minutu a pustis de unu de sos EF-111 at postu a sinnu su primu abbatimentu contra unu Dassault Mirage irachenu.
A sas 3, deghe stealth F-117 Nighthawk in suta de s'amparu de sos EF-111 ant bombardadu sa capitale Baghdad. In s'impertantu vàrios bersàllios de sa tzitade fiant corfidos dae sos mìssiles cruise BGM-109 Tomahawk, mentras unos àteros bersàllios fiant corfidos dae aeroplanos de sa coalitzione. S'atacu aiat sighidu pro oras. Sa sede tzentrale de su guvernu, sas istatziones televisivas, sas pistas de s'aviatzione e sos palatzos presidentziales fiant istados distrùidos.
Unas àteras armas impreadas in sa campagna aèrea sunt istados fintzas sas gai naradas "bombas intelligentes" e sos mìssiles de crusiera, paris a sas bombas a budrone e sas bombas "Daisy Cutter". S'Iràq at respònstu afilende sa die imbeniente oto mìssiles Scud contra Israele. Custos tipos de atacos aiant sighidu pro totu sa durada de sa cuntierra. In totale contra Israele fiant afilados 42 Scud. Israele no aiat reagidu, in s'intentu de tènnere unida sa coalitzione, assentada fintzas de paisos àrabos chi in casu de reatzione israeliana diant àere defetzionadu.
Sa prioridade de sas fortzas de sa coalitzione est istadu sa destruidura de sa fortza aèrea e antiaèrea irachena, un'obietivu chi est bènnidu segudadu curre·curre. De cunsighèntzia, sos aeroplanos de sa coalitzione ant pòdidu operare sena tropas dificultades. Fintzas si las capatzidades antiaèreas irachenas sunt istados superioras a su previstu, solu unu F/A-18 Hornet est bènnidu aterradu in sa prima die de sas operatziones. Sas installatziones de mìssiles terra-àera (SAM) irachenas sunt istados distrùidas pro mèdiu de s'impreu de EA-6B, EF-111, F-4G, F-16C, F/A-18 e sos F-117, e posca ant pòdidu èssere imbiados in seguridade sos àteros aeroplanos. Sas missiones sunt bènnidos lantzadas printzipalmente de sas bases de s'Aràbia Saudita e de ses portaerei de sa coalitzione postas in su golfu Pèrsicu e in su mare Ruju. In su golfu Pèrsicu fiant presentes s'USS Midway (CV 41), s'USS John F. Kennedy (CV-67) e s'USS Ranger (CV-61) (classe Forrestal) mentras s'USS Amèrica (CV-66), s'USS Theodore Roosevelt (CVN-71) e s'USS Saratoga (CV-60) in su mare Ruju. De custas naves partiant sos F-14 Tomcat, impreados pro annichilare sas defensas aèreas irachenas; difatis ant aterradu numerosos MiG-29, Mirage F-1, MiG-23, MiG-25.
Fuida de sas fortzas aèreas in Iràn[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Sa prima chida de sas operatziones at bidu numerosas essidas a banda de sos pilotas irachenos espertos in sa cumbata aèrea a bassa cuota. Cun s'usu de unos MiG ghiados dae sos mègius pilotas ant chessidu a neutralizare medas atacos a postaziones radars e antiaèreas o de obietivos sensìbiles. Sas postaziones antiaèreas irachenas ant aterradu 2 F-15e strike Eagle e 1 F-14 Tomcat. A pustis de 3 dies de intensas batallas in sos chelos irachenos 8 MiG e 26 Mirage irachenos sunt istados aterrados dae sos aeroplanos de sa coalitzione (printzipalmente F-14 Tomcat e F-15 Eagle) e subidu a pustis de sas fortzas aèreas irachenas ant incumentzadu a si dirìgere cara a s'Iràn.[9] Custu èsodu de massa (de 115 a 140 aèreos) in Iràn at pigadu in contrapè sas fortzas de sa coalitzione, ca si suponiat chi si diant èssere dirìgidos in Giordània, una natzione prus amistosa cara a s'Iràq de s'Iràn, chi est istadu pro longu tempus una natzione ostile. Sa coalitzione aiat difatis postu de sos aeroplanos in s'Iràq otzidentale pro firmare una tale ritirada cara a sa Giordània, e no est istadu in gradu de blocare su coladòrgiu cara a s'Iràn.
Foressida de petròliu in su Golfu[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Su 23 ghennàrgiu, s'Iràq est bènnidu acusadu de àere ghetadu in mare 400 milliones de gallones de petròliu in su golfu Persico, provochende sa prus manna essida a foras de petròliu de s'istòria.[10] S'acusa de àere atacadu in manera deliberada sas risursas naturales pro blocare s'isbarcu de sos Marines est istadu negada dae su guvernu irachenu, segundu su cale fiat istadu causadu dae su bombardamentu de sa coalitzione chi diat àere distrùidu de sas petrolieras irachenas atracadas.
Bombardamentu de sas infrastruturas[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Sa de tres e prus manna fase de sa campagna aèrea fiat dedicada a sa destruidura de obietivos militares, tra cales: lantzadores de mìssiles Scud-B, sitiados continentes armas de destruidura de massa, tzentros de chirca militares e fortzas navales. Belle su tres unu de sa potèntzia aèrea est istadu cuntzentradu in s'atacu de sas postaziones de Scud, chi fiant subra mesos mòbiles e fiant difìtziles de localizare. Annotamala, carchi giustos fiant ùtiles fintzas pro sos tziviles, comente a tzentrales elètricas, sistemas de telecomunicatzione, istruturas portuales, rafinerias, ferrovias e pontes. Sas tzentrales elètricas sunt istados distrùidas in totu su paisu, e a sa fine de sa gherra s'eletritzidade prodùida fiat falada a su 4% respetu a sa produtzione in antis de sa gherra. Sas bombas ant distrùidu totu sas printzipales digas, sas istatziones de rifornimentu e medas tzentros de tratamentu de sas abbas de iscàrrigu.
SOS bersàllios irachenos sunt istados localizados tràmite fotografias aèreas impreende las coordinades GPS in riferimentu a cussas de s'ambasciada istadunidensa a Baghdad. Custas coordinadas sunt istados rilevadas cun pretzisione de un'ufitziale de s'aereonàutica in s'austu de su 1990.[11]
Sa campagna terrestre[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Sas fortzas de sa coalitzione ant dominadu s'àera gràtzias a sa supremazia tecnològica, ma su divàriu tecnològicu pro sas fortzas de terra fiat addiritura superiora. Sas tropas de sa coalitzione possediant su mannu avantàgiu de operare in suta de s'amparu de sa supremazia aèrea creada dae sa fortza aèrea in antis de s'inghitzu de s'ofensiva de terra. Ultres a custu possediant unos àteros duos avantàgios tecnològicos:
- Sos carros armados, comente a sos istadunidensos M1 Abrams, sos britànnicos Challenger 1 e sos kuwaitianos M-84 fiant de mannu longa superioras a sos mollos de saca de sos carros armados sovièticos T-72, T-55 (o còpias tzinesas), T-62 impreados dae sos irachenos, sende chi no esistiant càmeras tèrmicas pro pòdere iscobèrrere inimigos a distàntzias superioras e sas ballas in impreu fiant de calidade inferiora a cussos russos. Sos echipàgios fiant mègius addestrados e cun una dotrina bèllica superiora.
- S'impreu de su GPS at permìtidu a sas fortzas de sa coalitzione de s'iscostiare fintzas in ausèntzia de puntos de riferimentu. Custu resas possìbile s'atacu de unu bersàlliu dillindadu, essende a connoschimentu de sa pròpia positzione e de cussa de s'inimigu, imbetzes de vagare e adobiare s'inimigu pro casu.
Primas manovras in Iràq[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Sas primas unidades in territòriu irachenu sunt istados tres pattuglias de s'iscuadrone B de su Special Air Service britànnicu, cun su nùmene in còdighe de Ben One Zero, BenTwo Zero e Ben Three Zero. Custas pattuglias, costituidas dae oto sordados, ant aterradu dae segus a sas lìnias inimigas pro collire informatziones de intelligence in sos movimentos de sos sistemas de làntziu Scud chi non podiant èssere rilevados dae su chelu. Sos giustos includiant fintzas sa destruidura de unu fàsciu de fibras òticas pro sas tzitas.
Sos elementos de sa 2ª brigada, 1ª partzidura cavalleria ant fatu un' operatzione de reconnoschimentu su 9 freàrgiu 1991, sighida dae una segunda operatzione de reconnoschimentu chi at distrùidu unu batallione irachenu. Su 22 freàrgiu s'Iràq at atzetadu un'acòrdiu de sessamentu de sa disamistade a banda de s'Unione Soviètica, chi previdiat su ritiru de sas tropas irachenas finas sas positzione pretzedentes a s'invasione intro ses chidas sighidu dae unu totale sessamentu de sas disamistades, in suta de su compudu de su cussìgiu de seguridade ONU. Sa coalitzione at refudadu sa proposta, ma at afirmadu chi sas fortzas irachenas non diant èssere istadas atacadas mentras si retiraiant. Pro custu sa coalitzione at afiladu su definitivu ultimatum in manera cabale a sas 12:00 pm Eastern Istandard Time de su 22 freàrgiu 1991 (20:00 oras locale a Baghdad) istabilinde unu perìodu de 24 oras intro su cale Saddam diat àere dèpidu retirare sas tropas incondizionatamente de su Kuwait sena èssere atacadu, pretzisamente s'ultimatum diat èssere iscadidu a sas 12:00 pm de sa die sighente (23 freàrgiu 1991), 20:00 oras locale a Baghdad. Su làntziu de s'ultimatum est istadu decraradu ufitzialmente de su presidente istadunidensu George H.W. Bush: "The coalition, will give Saddam Hussein, until noon Saturday, to do what he must do, begin, his immediatas, and unconditional withdraw from Kuwait. (sa coalitzione, at a dare a Saddam Hussein, finas mesudie de sàbadu, sa possibilidade de fàghere custa chi depet èssere fatu, est a nàrrere incumentzare s'immediatu e incondizionadu ritiru de su Kuwait)".
Operatzione Desert Sabre[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
A sas 04:00 a de note de su 24 freàrgiu 1991 sa 6ª partzidura lèbia frantzesa (chi includiat unidade de sa Legione istràngia frantzesa e chi fàghet ala de su de XVIII corpos de armada cumpostu ultres chi de sa 24ª Partzidura de fanteria mecanizada, de su 3º regimentu de cavalleria coratzada, de sa 82ª e de sa 101ª Partzidura aviotrasportata) at penetradu in Iràq pro medas km finu a s'aeroportu de a su-Salmān pro creare unu muru difensivu contra un'eventuale contrattaccu irachenu de su nord; in manera simultànea sas tropas sauditas de sa 20 brigada coratzada ant penetradu longu sa costa de su Kuwait, e in su matessi tempus sa 1ª e sa 2ª partzidura marines (suportadas dae sa brigata Tiger de s'oramai smantellata 2ª partzidura coratzada de s'esèrtzitu istadunidensu de aposentu in sa repùbblica federale tedesca) sunt intrados finas issas in su Kuwait sena adobiare resistèntzia. Duas oras a pustis a sas 08:00 am sa 101ª partzidura aviotrasportada giughet un'atacu aèreu cun sos elicòteros UH-60 Black Hawk pro su fàbricu de una zona de rifornimentu pro sos elicòteros de atacu AH-64 Apache. Subidu a pustis de, su de VII Corpos istadunidensu, at afiladu un'atacu in Iràq a sas 14,35, a ovest de su Kuwait, pighende sas fortzas irachenas de ispantu.
Su de VII Corpos de armada fiat assentadu dae: sa 1ª partzidura de fanteria de s'esèrtzitu istadunidensu, sa 1ª e sa 3ª partzidura coratzada de s'esèrtzitu istadunidensu, sa 1ª partzidura coratzada britànnica, su 2º regimentu de cavalleria coratzada de s'esèrtzitu e de sa 1ª partzidura de cavalleria de s'esèrtzitu istadunidensu. Su 25 freàrgiu 1991 mentras sas batallas fiant tzochende in totue sa partzidura de cavalleria fiat abarrada firma pro fàghere crèere a sos irachenos chi unu àteru atacu fiat imminente in su Wādī a su-Bāṭin, però comomai sa die a pustis, su 26 freàrgiu, fiat comomai craru s'intentu de su de VII Corpos de armada: arrodiare girende cara a est, segare foras e annientare sa Guàrdia repubblicana irachena in sa làcana tra Iràq e Kuwait. De cunsighèntzia sa 1ª partzidura de cavalleria si torrada a giùnghere cun su de VII Corpos de armada belle cumpletende s'arrodiada. Su costàgiu destru fiat conchistadu imbetzes de sa fanteria de sa 1ª Partzidura coratzada britànnica, chi aiat annichiladu unas àteras ùrtimas sacas de resistèntzia de sa guàrdia repubblicana.
A sa fine sos alleados sunt intrados in cuntatu cun sa guàrdia repubblicana in sa làcana annientendedda belle in manera cumprida.
S'avantzamentu de sa coalitzione est istadu prus lestru de cantu sos generales istadunidensos fagherent a arreare. Su 26 freàrgiu sas tropas irachenas ant incumentzadu a si retirare de su Kuwait, ghetende fogu a totus sos putzos petrolìferos kuwaitianos chi ant adobiadu. Unu longu acumpangiamentu de tropas irachenas in ritirada s'at formadu longu sa printzipale autostrada tra Iràq e Kuwait. Custu acumpangiamentu est bènnidu bombardadu gai in manera crispa de sa coalitzione chi at devènnidu nòdidu cun su nùmene de "Autostrada de sa morte". Sas fortzas de sa coalitzione ant sighidu a inseguire sas fortzas irachenas ultres sa làcana e ultres, in antis de torrare cando sos irachenos s'ant agatadu a una distàntzia de 240 km de Baghdad.
Una chentina de oras a pustis de s'inghitzu de sa campagna de terra a sas 04:00 am de su 24 freàrgiu, su presidente Bush at decraradu su sessamentu de sas disamistades e su 28 freàrgiu a sas oras 08:00 am a Baghdad (mesunote de su 27 freàrgiu EST) at decraradu sa liberatzione de su Kuwait e sa fine de sa gherra de su golfu.
Anàlisi post-bèllica[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Fintzas si est bènnidu naradu chi su nùmeru de sas tropas irachenas bantzigaiat a inghìriu de unas 545 000 unidades, a sa die de oe medas espertos retenent chi sos avaloramentos cuantitativos e calitativos de s'esèrtzitu irachenu sunt istados esageradas, ca includiant fintzas sas unidades temporales e ausiliàrias. Medas sordados irachenos fiant giòvanos, cun risursas iscassas e un'addestramentu inadeguadu.
Sa coalitzione at imbiadu 540 000 unidades, ultres a 100 000 sordados turcos chi sunt istados afilados a longu de sa làcana tra Turchia e Iràq. Custu at provocadu sa diluitzione de sas fortzas irachenas chi s'ant dèpidu psrtire a longu de totu sas làcanas de su paisu. In custu s'avantzada istadunidensa non solu est istadu avantagiada dae sa primatzia tecnològica, ma fintzas de sa cantidade majore de fortzas in campu.
Saddam Hussein at acuistadu equipaggiamentu militare de belle totus sos printzipales fornidores presentes in su mercadu mundiale de sos armamentos. Non b'at àpida una standardizatzione de s'esèrtzitu, chi fiat meda eterogèneu e sufriat de inadeguada preparatzione e motivatzione. Sa majore ala de sas fortzas coratzadas irachenas impreaiat unos carros armados tzinesos betzos Type-59 e Type-69, unos T-55 sovièticos chi torraiant a artziare a sos annos chimbanta e sessanta e carchi T-72 prus modernos. Custos veìculos non fiant echipagiados cun sos ùrtimos agatados bèllicos (a esèmpiu sa bisione tèrmica): nd'at cunsighidu chi s'eficatzidade issoro in cumbata est istadu meda limitada. Annotamala sos irachenos no ant chessidu a agatare de sas contromisuras eficatzes pro sas visuales tèrmicas e sas ballas perforantes a emito de involucru impreados dae sos carros armados M1 Abrams e Challenger 1. Custa tecnologia at permìtidu a sos carros armados de sa coalitzione de arruolare e distrùere in manera eficatze sos carros irachenos de una distàntzia tres furriadas superiora a cussa de sos aversàrios issoro. Sos irachenos non possediant nimancu unas ballas eficatzes pro s'armadura Chobham de sos carros istadunidensos e britànnicos.
Sas fortzas irachenas no ant impreadu sas tècnicas de gherrilla urbana chi diant àere pòdidu isfrutare in sa tzitade de Kuwait City. Custu diant àere pòdidu annullare carchi avantàgiu tecnològicu de sa coalitzione. Ant intentadu de adotare sa dotrina soviètica isvilupada in sos annos chimbanta pro sos atacos in massa, ma s'implementazione at fallidu a càusa de s'iscassa preparatzione de sos cumandantes e de sos atacos aèreos preventivos istadunidensos contra bunker e tzentros de tzita.
Contierras[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Sìndrome de sa gherra de su Golfu[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Notas[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
- ↑ (EN) Public Broadcasting Service: Cronologia della guerra del Golfo, in pbs.org. URL consultadu su 4 austu 2007.
- ↑ unu tratadu àrabu cuntràriu a sa gherra nde contat 31, in gulfwar1991.com. URL consultadu su 27 maju 2018 (archiviadu dae s'url originale s'8 freàrgiu 2007).
- ↑ Stefano Beltrame
- ↑ (EN) The Operation Desert Shield/Desert Storm Timeline, in defenselink.mil. URL consultadu su 29 martzu 2007.
- ↑ (EN) 15 Years After Desert Storm, U.S. Commitment to Region Continues, in defenselink.mil. URL consultadu su 29 martzu 2007.
- ↑ (EN) Charles Jaco, The Complete Idiot's Guide to the Gulf War, Alpha Books, 2002, p. 106, ISBN 0-02-864324-0.
- ↑ (EN) William M. Arkin, MASTERMINDING AN AIR WAR, in Washington Post, 1998. URL consultadu su 29 santandria 2007.
- ↑ (EN) On target: organizing and executing the strategic air campaign against Iraq, DIANE Publishing, p. 75, ISBN 1-4289-9024-0.
- ↑ (EN) Iraqi Air Force Equipment - Introduction, in globalsecurity.org. URL consultadu su 19 ghennàrgiu 2005.
- ↑ (EN) Jeffrey Pollack, Oil Spill: After the Deluge, in dukemagazine.duke.edu. URL consultadu su 1º freàrgiu 2011 (archiviadu dae s'url originale su 13 làmpadas 2010).
- ↑ (EN) Tom Clancy, Armored Cav, Berkley Books, 1994, p. 180, ISBN 0-425-15836-5.


text:
Sas règulas noas pro s’iscritzione a s’Anàgrafe
Dae su 9 de maju 2012 b'at règulas noas pro su càmbiu de residèntzia, a tenore de s'art. 5 D.L. 5/2012, cunvèrtidu in lege 35/2012.
Pro pedire su càmbiu de residèntzia como si podent impreare ebbia sos mòdulos chi sunt in su situ de su Ministeru de s'Internu o in su situ istitutzionale de su Comune de Ula e tocat a los presentare cun una de custas modalidades:
- in s'ufìtziu anàgrafe de su Comune de Ula
- cun racumandada in sa Posta
- cun fax.
Sa decraratzione cheret acumpangiada SEMPER dae su documentu de identidade de chie faghet sa domanda e de sos chi càmbiant sa residèntzia paris cun issu.
Sos documentos si podent mandare finas in via telemàtica cun una de sas modalidades chi sighint:
a) decraratzione firmada cun firma digitale;
b) identificatzione de s'autore cun carta de identidade eletrònica o carta natzionale de sos servìtzios;
c) trasmissione cun posta eletrònica tzertificada de chie faghet sa domanda;
d) iscansione de sa decraratzione (firmada) e de su documentu de identidade e imbiu cun posta eletrònica ordinària.
Totu sos documentos si podent iscarrigare dae su situ de su Comune de Ula (http://www.comune.ulatirso.or.it/ente/albo/840).
(GFP)


text:
Caddu
, Logudorese, Cuaddu, Meridionale, Cabaddu, Settentrionale, Cavallo. A caddu toccadu sa sedda li pìttigat. A cavallo toccato gli pizzica la sella.
Quando si risente di cosa.A caddu donadu non li mires pilu.
Ital. A cavallo donato non guardar in bocca.
Lat. Noli equi dentes inspicere donati, S. Girolamo.Caddu e pobidda ledila in bidda, et si ses a manera leala in carrera. Cavallo e padrona
(di casa) prendetela in villaggio, e se avete modo prendetela in istrada
. Perché così conosce i vizi e le virtù.