text:
In unu giardinu cullidori, in mesu a matas de olia, tupas de murta e erbas po coxinai, nc’est una cresiedda prena de ecisu, est a nai San Giuliano. Fiat stètia fraigada a trassa romànica fortzis dae is mòngius Vittorini intre is sègulus XII e XIII a pitzu de una fraigadura prus antiga imperendi, sighendi una costumàntzia impreada meda in su Medioevo, arrogus de fraigaduras de su tempus romanu. A innantis de s’intrada nc’est unu pròciu de su Sexentu cun tres arcadas aundi is colunnas e is trancafilus, de màrmuri, a trassa corìntzia (I sègulu a.C.) fiant stètius pigaus fortzis dae fraigaduras in is bàngius. In mesu a is elementus de nodeu nci funt is listroneddus lateralis de su tempus, allichidius cun froris e follas.
A suta de su pomentu, in sa parti de manca, si podit biri, amantada cun d-unu bìdriu, un’interru de su tempus medievali, agatada in is annus ‘80 fendi forrogus archeològicus. In cussus forrogus ant agatau puru atras tumbas cun is strexus de interru cosa insoru (sègulu XI – XII) e atrus trastus chi funt de tempus stòrigus diferentis (edadi preistòrica, tardo-repùblicana, imperiali e medievali). Su prus de importu de custus, su solu de totu sa Sardigna, est su Signa Apostolorum; una prachita de prumu aprendada cun sa bisura de is santus Pietro e Paolo, chi testimongiàt su pellegrinàgiu fatu bia a Roma.
Castiendi a susu bia a su portali de intrada, a bàsciu de sa lunedda, agataus duas sculpidureddas de perda a bisura de conca de boi una e de conca de becu s’àtera. Passada s’intrada nos agataus in unu aposentu arricidori, aundi is colunnas e is trancafilus “di spoglio” funt impreaus de manera profetosa fendi totu su logu armoniosu.
Sa pranta longitudinali absidata est pratzia in tres navadas; in cussa de mesu nc’est sa crobetura a tzivinas de linna de tzinìbiri cun intàllius tardo-romànicus e in cussas de costau sa crobètura, a fadas, incannitzau.
Podeus biri in is murus unas scenas de cassa (sègulu XIII) pintadas de arrùbiu, chi si pensat chi in su passau fessant parti de unu fresu chi sighiat totu sa navada de mesu e chi iant a podi essi profetosas po s’atributzioni de sa dedicada a san Giuliano Ospedaleri.
Castiendi a s’àbsidi e furriendisì a manu manca si bit in sa monofora sa bisura de unu pellicanu, sìmbulu impreau in s’arti cristiana po rapresentai su sacrifìtziu de Gesùs.
Sa parti manna de is alàscias litùrgicas s’est spèrdia passendi su tempus. Aturant sceti una acuasantera de su 1664, a su cumintzu de propiedadi de sa Parrocchiale, e tres stàtias de linna: una cruxi de su sègulu XV-XVI, una Madonna cun su pipieddu (fortzis sa matessi numenada in unu inventàriu de su 1604) e una stàtua de su Otuxentu de San Giuliano a cuaddu.
In sa domu Collu ingunis acanta, benit chistia una pintura manna (1785) in ollu a pitzu de tela, fata de Michele Medici e chi amostat sa Madonna cun su Pipieddu in mesu a is àngelus, chi donat s’arrosàriu a san Domènico e a San Giuliano, mentras ses penitentis de sa Cunfraria de su s’arrosàriu càstiant totu sa scena. Sa crèsia infatis dae is primus annus de su 1600 est sei de s’oratòriu de sa Cunfraria, cumenti est testimngiau dae sa presèntzia in sa navada de manca de is insignas de prata de is Majorales, decoradas cun s’imàgini de San Giuliano e de sa Vìrgini de s’arrosàriu.
A s’inforas, unus arrocus de perda de s’àbsidi amostant unu colori unu pagu arrosa, chi fait pensai chi nci fessat una decoratzioni pintada chi oramai est sparèssia, mentras is murus de ladu portant archixeddus a ghiera dustantis acotzaus cun saetas allichidius cun furmas geomètricas, animalis e prantas. Intre custas depeus arregordai una bisura antropomorfa cun tres cambas (allumingiau “s’òmini a tres gambas”), sìmbulu paganu de fertilidadi antigu meda e unu stori, chi in su feudalèsimu fiat su sìmbulu de su prèxiu de cassai e in sa arti religiosa de su Medioevo rapresentàt sa vida mundana a cuntra de sa vida de cunventu.


c: text/html

text:
Nuovo Episodio: EP.01 - Le Religioni a Roma, di Alessandro Portelli. Della Serie: Roma Forestiera - Musiche e storie di migranti a Roma. Puntata sulle religioni a Roma. EP.01 • Le Religioni a Roma • Le religioni a Roma, di Alessandro Portelli.
Categoria: Roma Forestiera
ROMA FORESTIERA EP.00 – Un’introduzione a Roma Forestiera
Nuovo Episodio: EP.Pilota - Un'introduzione a Roma Forestiera. Della Serie: Roma Forestiera - Musiche e storie di migranti a Roma. EPISODIO PILOTA • Un'introduzione a Roma Forestiera • Un'introduzione a Roma Forestiera di Alessandro Portelli.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Fiat s’annu duamìgia de su sèculu nou, su sèculu 20, un’annu de catza fortunosu chi non m’apa mai a iscarèschere, ma peri un’annu de dolore mannu sena consolu.
Unas cantas dies a pustis de sa “mesu segunda giornada” de sa catza a sa pèrdighe… babbu miu, ghia e amigu de catza dae semper, fiat istadu ricoveradu pro atzertamentos cardiològicos sende chi, pròpiu su domìnigu chi aiant abertu sa catza, si fiat intesu male, e non mi dd’aiat iscoviadu.
Mancari gasi issu etotu m’aiat fatu promìtere de non lassare andare totu in fumu e de pensare a is canes, a sa cane mia Zazà, e a Duscka, sa setter sua.
Dae domìnigu, su primu de mese de ladàmine de su 2000, duncas, fia abarradu solu e, a pustis de una vida passada paris a issu, fiat totu un’àtera cosa.
Sa prima borta solu cun duos canes
Giòbia coladu, siat pro mi desaogare e pro ddos istirare, siat pro bìere si s’intendiant de pari e si fiat cosa mi nde ddos leare fatu totu a is duos, apo provadu a Zazà e a Duscka in unu logu bellu de catza chi abrontat a mare, aerosu e in mesu costa, ma a tretos in paris, unu de is logos preferidos mios pro sa cuàglia, in ue non mancaiant mai pèrdighes e lèpores.
S’intendiat galu su calore de s’istade, ma aiat pròidu pro duas dies e, prus che totu in is costones chi si nche betaiat a mare, fiat deretu de pròere.
S’àera fiat lìmpia, su bentu aiat mundadu e infriscadu totu su logu, e a s’ora podia controllare mègius su logu.
Is canes andaiant bene e non murrungiant s’una cun s’àtera. Zazà pariat chi èssere ghiede a Duscka, sa prus pitica, chi deo aia giai tènnidu modu de valutare e de apretziare in calincun’àtera ocasione catzende cun babbu.
A bìncias de pare, durante totu sa mangianda, aiant agegaladu dòaghi cuàglias, semper acopiadas, lestras e ismalitziadas, espertas pro andare a frusa, agiudadas finas dae su logu malu e dae su boscu crosu, naturale de s’ìsula nostra.
Pro a mie fiat istadu un’ispantu bellu, un’ispetàculu pro is ogros… su de bìdere is duas setters ateneadas tra issas e cumprende∙nde∙si a pare, m’aiat tocadu su coro.
Non dia àere mai pensadu de tènnere gosi satisfatzione dae su traballu de duos assitentes chi catzant paris.
Primu de torrare a sa màchina ddas aia leadas a funtana pro ddas abbarre e pro m’infrascare deo etotu. A probe de in cue, in un’orruàrgiu in mesu a is pedras, acò un’àtera balentia: sena si trobire a pare, nd’aiant istachinadu unu bòlidu de pèrdighes intreu, degheoto pro sa pretzisione, aici medas non ddu dia àere mai crètidu.
Tando aia detzisu de ddoe torrare su domìnigu benente paris cun Zazà e Duscka, pro catzare cuàglias, sa prima e sa prus manna passione mia de catzadore andarinu cun su cane chi parat sa catza chi, pro nàrrere sa beridade, dda prefèrgio a sa catza a sa fera de logu nostru.
Domìnigu 01 de mese de ladàmine 2000
Fiat galu iscuridu cando so arribadu a domo de babbu e de mama, in ue mi so pesadu
Sa die però fiat totu diferente, a cumentzare dae s’istadu de babbu miu, finas a s’iscoramentu chi m’aiat pigadu cando so imbucadu in sa cortìgia pro nde boddire is canes…
Cussos aiant giai cumpresu totu. Giai dae unas cantas dies fia costoende∙ddos eo, ma mancari gasi sighiant a isetare a babbu firmos a dae in antis de su portale… So resessidu a ddos distràere e nche ddos apo carrigados a sa màchina. Duscka fiat abarrada totu su biàgiu comente che allampanda, pompiende is àeras.
Coladas duas biddas e fatos unos sessanta chilòmetros, fìamus lòmpidos a su logu. Su caminu de su sartu, totu istrada bianca, fiat galu prenu de foghes de s’abba chi aiat fatu a note, ma su chelu fiat isteddadu e fiat tirende una frinighedda dae nord-ovest chi, cun su boscu infustu, fiat de grandu agiudu pro s’andamentu de sa die de catza.
In s’ora chi fiat arbeschende m’apo postu is botas, m’apo acapiadu sa carrighera e nd’apo bogadu dae sa bàina su Beretta A301 cal.20 chi m’aiat donadu babbu miu etotu.
Fia andadu a catza de cuàglias, duncas, e mancari chi sa catza fortunosa de sa giòbia colada pro provare si is canes fiant cuncordos, ischia bene ca non diat a èssere istadu fàtzile a ddas torrare a agatare!
Fiant aici intelligentes ca ddis mancait petzi de ischire iscrìere e de lèghere, connoschiant is dies chi sa catza fiat aberta e su domìnigu s’intupinaiant e non nde ddas istacaias prus nimancu cun canes bonos…
Betados is canes, tocaiat in deretura a donare cura, difatis in su paris a costadu de su caminu de propiedade, imbussiadu dae s’orrù e dae su fìlìghe, ddoe podiat èssere istichida calincuna còpia de cussas aes puddinas.
Zazà e Duscka, deretas de intrare, andaiant bene, comente chi èsserent cuncordas dae semper, si ingrugiaiant, s’istesiaiant, si chircaiant… finas a cando in s’oru de su serragu, Duscka, abbrandende su passu a pagu a pagu, si fiat parada.
Sa manna, Zazà, fiat chìrdina, unos canto metros a in fatu… in punta, a pisi idùghida a in antis, isetende sa mòvida de sa cumpàngia.
Deo fia apostadu de costadu pompiende∙mi s’ispetàculu… ma totu paris Duscka partit e posca s’istringhet. Zazà fiat semper cara a issa. Totu in una, duas cuàglias pigant su bòlidu, iscudende una a una banda e una a s’àtera.
Cun una dopieta bastante fàtzile nche dd’aia fata a nde betare duas.
Duscka fiat andada a nde boddire sa prima e Zazà nd’aiat boddidu sa segunda, chi fiat ruda prus a tesu.
Sa prima a nde torrare cun sa cuàglia in dentes fiat istada Duscka… s’àtera inveces pariat comente chi bòllere lassare sa pretzedèntzia a sa prus giòvana e fiat isetende pro retzire finas is carignos suos.
Chie cumentzat bene est a metade de s’òpera… duncas apo sighidu a andare in mesu a cussu paris, in unu tretu prenu de orrù bàsciu ma tèssidu meda, chi poniat a sa proa is cambas, poite, bita s’istajone, fia bestidu a sa ligera. Ma a s’època mi fia acostumadu a mi pònnere is cambales pro non tènnere problemas cun s’ispina istrunchende boscu.
Is canes aiant leadu sa filada giusta e luego aia bidu a Zazà, a conca arta e a passu lèbiu, sighende a andare dereta pro unos cantos metros, posca aiat inghiriadu unu matone e poi si fiat parada cun una firma istravanada.
Duscka a pagu tretu si dd’apresiat istinos istinos pro dd’agiudare.
Non creia a is ogros mios, pensaia totu diversu…
Apo sighidu a abarrare apostadu pro bìere ite sutzediat, e sende chi Zazà fiat galu prantada, deo mi so apresiadu… fia a unu passu dae sa cane, cun sa prus giòvana semper parada … de repente, dae mesu a is pees mios, si nch’est pesada un’àtera cuàglia: su tempus de dda tènnere a mira e nd’est ruta a terra; sa segunda, inveces, m’est tocadu a pompiare acantu si fiat apratada pro nde dda pòdere betare cun calma.
In s’ora chi fia isentende a Zazà pro mi nde dda batire, fia bidende a Duscka, ispostada calincunu metro prus a in antis, prantada che unu palu… sena isetare “s’àtera”, apo apressibiu pro dda servire. Àteras duas cuàglias si nde fiant pesadas lestras: duas iscopetadas a sa prima e cun sa tertza nd’apo betadu s’àtera puru.
Zazà fiat firma a in fatu de mimi isetende cun sa catza in buca… unu fràndigu e nd’arribat Duscka cun sa prima de is duas cuàglias, posca, totu a is duas paris sunt partidas pro nde batire finas sa segunda!
Aia bidu a in ue si fiat istichida s’àteru pigione, in mesu a su mudregu bàsciu e a su fìlighe, a suta de una mata de pirastru, chi m’aia leadu comente singiale.
Unu bentu lèbiu m’aiat suladu in cara, is canes fiant a in anti de a mie faghende sa chirca: si fiant allargados tra issos de una pariga de metros, finas a cando Duscka aiat leadu su fragu allutende… Tando aiat abbrandadu su passu e si fiat aterrada sighende a andare bàscia bàscia… firmende∙si unu ratu e poi torrende a andare… Zazà fiat fatu fatu a issa. S’est ispostada allarghende∙si e poi at torradu s’istrìnghere dae banda contrària. Fiat parada in s’ora chi Duscka, uvretende, cucruiat sa catza.
Fiant una de fronte a s’àtera e deo, de costadu, fia brontu…
Sa cuàglia nd’est sartada casi in pees mios, fiat tropu a presu, tando dd’apo fata istesiare, dd’apo isparada e apo isballiadu su primu tiru… isparu su segundu e infinis cun su tertzu dd’apo lantzada a un’ala e nd’est calada a terra.
In una patrefillu is canes nche ddi fiant in pitzu e Duscka mi nde dd’at batida torra.
Apo mutidu a Zazà pro si dd’amustrare, ddas apo frandigadas totu a is duas, e dd’apo apicada in sa catzadora. Apo torradu a carrigare s’archibusu e soe caladu bie funtana.
Fiant giai is ùndighi e fiat faghende unu calore disessidu, però ssu caminu in betada fiat in s’umbra. Is duos arreses aiant torradu a mòvere, non si boliant firmare, sighiant a chircare, passende in mesu a is rocas, a is crastos, a s’orrù, a su fìlighe e a su cardu agreste.
Poi, a presu de funtana, ant cumentzadu a donare prus cura!
M’est bènnidu a conca cussu bòlidu mannu de pèrdighes chi si nche fiat pesadu gianteri…
Intendia su sonu de s’abba calende, fia alluspiadu dae su sidis deo puru, ma is canes fiant in frusa e deo fia sighende∙ddos atentu… Zazà fiat istada sa prima a cambiare passu, currende e poi abbrandende una, duas, tres bias. Duscka, si nde fiat sapida e si ddi fiat apresiada a bellu e detzisa e in un’ìbitu fiat totu e is duas paradas.
Fiat seguru ca non si trataiat de pèrdighes, bitu s’avolotu normale de is canes. Mi soe apostadu in pitzu de una predàile manna, e in cussu momentu nde fiant essias àteras duas cuàglias chirchende de si fuire… una a manu bona e s’àtera dereta conca a mie.
Apo isparadu de istintu, comente costumu a fàghere ancora, duas iscopetadas una fatu a s’àtera.
Is arreses mi nd’aiant batidu una cuàglia a peròmine e a pustis de dd’as àere frandigadas, nos semus firmados pro torrare bentu.
De is pèrdighes no aiamus agatadu nisciunu arrastu… non faghiat a abbarrare a su calore… is canes si fiant cumportados mègius de cantu m’isetaia, ma in mente tenia semper su pensamentu de babbu miu… Apo leadu su caminu pro mi nde torrare a domo, bolia ischire s’istadu de salude sua e ddi bolia contare comente fiat andada sa die de catza, ischia ca nche teniat meda… No isetaiat àtera cosa…
Congruida
A dolu miu, su domìnigu in fatu, su 15 de mese de ladàmine de su 2000, s’apuntamentu cun sa fera nòbile nostrana, fiat andadu male meda.
Giughia comente a semper su telefoneddu mortu e cando so lòmpidu a domo sua ddoe apo agatadu s’ambulàntzia…. Su 118 nde dd’aiat leadu de presse a s’ispidale de S’alighera.
Cussa fiat sa cunfirma chi no diamus a èssere andados mai prus a catza paris!
A custu dispraghere si nde fiat annantu un’àteru, difatis Duscka aiat sentidu meda sa mancàntzia de su maere suo e si fiat lassada andare…
Mancari totu is isfortzos pro dda torrare a indanimare, a pustis de duos meses, giustu s’8 de ghennàrgiu de su 2001, nos aiat lassadu.
Non mi dd’apa a iscarèschere mai!
Gaici est sa vida.
Testi di Efisio Pitzalis – Esperto di lingua sarda Ivan Marongiu


text:
Su "Premio Ichnusa" premiat sa sustenibilidadi
Terra - Su “Premio Ichnusa”, chi ponit impari sa birra sarda e s'Universidadi de is Istùdius de Casteddu, ocannu est lòmpiu a sa de ùndixi editzionis. Su primu prèmiu est andau a is istudiantis Gianluca Deriu, Federico Mulas, Marco Onnis e Francesco Piu, chi ant presentau su progetu “#ILNOSTROIMPEGNO CONTINUA”.
Is chi ant aprontau su cuncursu de ocannu ant dètzidiu de premiai 14 universitàrius e non 5, cummenti in is annus passaus. Po su 2021 at difatis bintu sa calidadi arta meda de is progetus cuncodraus de is istudiantis casteddaius, ma prusatotu ant bintu sa sustenibilidadi e s'impignu po s'ambienti. A si ddu fai cumprèndiri est pròpiu su progetu chi est arribbau primu in sa classìfica de sa zuria. “#ILNOSTROIMPEGNO CONTINUA” tenit difatis su coru in su respetu de s'ambienti de s'ìsula nostra. Unu progetu de importu, chi tenit sa punna de tragai sa genti aintru de is fainas cosa sua. Atressu de “#ILNOSTROIMPEGNO CONTINUA” sa genti de Sardigna at a podi èssiri protagonista ativa aintru de sa luta po defèndiri s'ambienti e po sa sustenibilidadi.
Giuseppe Melis, professori de Marketing de s'Ateneu casteddaiu, at declarau de èssiri altivu meda, poita in is annus custu premiu s'est mudau in nd'unu giogu de iscuadra. Unu giogu chi impignat professoris de unas cantu facultadis universitàrias, dognunu cun is cunpetèntzias chi ddi si pertocat. In prus de custu bisòngiat po finas a pretzisai ca po s'editzioni 2021 ant pigau parti otanta istudiantis pagu prus o mancu. Divìdius in dexennoi grupus ant traballau impari po 3 cidas.
Su de su “Premio Ichnusa” est unu caminu importanti, poita donat sa possibbilidadi a is giòvunus sardus chi faint s'Universidadi de Casteddu de tenni unu collegamentu intre su mundu de is impresas e su de s'Universidadi etotu. Est duncas unu momentu de imparu po sa vida de is istudiantis. Unu momentu chi ocannu at donau atentzioni a sa sustenibilidadi e s 'ambienti.
Attività realizzata col contributo della Regione Sardegna - IMPRENTAS 2020-2021. LR 22/2018, art. 22


text:
Definition Definition
Synonyms e antonyms Synonyms e antonyms
Idioms Idioms
Sentences Sentences
Surnames and Proverbs Surnames and Proverbs
Scientific Terminology Scientific Terminology
Etymon Etymon
Translations Translations
étnicos:
generales:
A./c.
S’istedhu * in d-una variante o sinónimu inditat in cale de custos est posta s’etimologia; in s’etimologia narat chi cussa est s’etm. suposta.
sprapadhài , vrb: ispalpedhare*,
sprapedhai,
sprepedhai Definition
apèrrere is ogos deunudotu (e fintzes furriare is prabaristas), apèrrere meda fintzes àteru (es. is cambas, is còscias)
Synonyms e antonyms
ilbambarriare,
ispamparinare,
ispamporionare,
isparpalociai,
sparrancai
Sentences
gei dha sprapadhat sa buca! ◊ sprapadhat is còscias ◊ mi fait a timi comenti sprapadhat is ogus! ◊ chistionat a boxi bàscia e sentza de sprapedhai is ogus ◊ asuta de una pramma sprapadhada si acujant bagadius e bagadias.


text:
Esclusivo – Sa mama de su sordadu di Mario Puddu (Cap I-VII)
A furriare a sardu su chi s’Autore at iscritu in italianu est un’arriscu ca a iscríere in italianu su chi aiat pótidu menzus nàrrere su sardu est unu afartzare sa realtade, unu anestetizare, isterilizare o irbiarire sa realtade chi solu sa limba de sa zente de su logu podet verbalizare cun totu e sintzillu su significadu chi tenet, cun totu su chi narat, mancari in manera prus pagu fiorizada. Pro nàrrere, ite est sa peràula chi at nadu Mariàngela sa die de sa medàllia? Su chi Dessì narat in italianu no podet mai rèndhere totu su significadu, si nessi intantu l’aiat iscrita e si aiat contadu cun sas peràulas e sa manera de sa zente. Ndhe resurtat un’afartzadura. Sa peràula de Mariàngela no at lassadu aturdidos solu sos fascistas imprenos de retórica patriótica italiana, ma fintzas a Pepinu Dessì, prus abbistu… e delicadu, imprenu de retórica patriótica italiana, no fascista niedha ma de àteru colore cotu. E gai isterilizat su sardu. E sos Sardos.
Una pregonta: Su mudímine de Mariàngela est unu mudímine chi faedhat solu in cantu mudímine o est su bucu niedhu de Pepinu Dessì chi isterilizèndhesi cun s’italianu no narat una peràula de sos líbberos chi ndhe aiat prenu si aiat iscritu su chi in annos de marturizu e de fele pessat una mama pro duos fizos chi una pàtria assurda e unu motivu ateretantu assurdu pro chie faghet sa gherra pro campare che li at pinnigadu sos fizos fatos a ómines? (“drommida cun sos pessamentos suos”, “pessadas elementares chi no agataiant comente ndh’essire in peràulas” “cun issa a nudha serbiat su àere cumpresu, a nudha si no fit a si callare mudos ambos paris in su matessi mudigore”, “li aiat fatu impromítere de si ndhe fuire”: ma azummai no li faghet nàrrere una peràula, totu mudímine. Sos Sardos fatos a mudos! “si fit imbetzada cun sa cunvintzione chi fit menzus a s’istare muda.” “si faedhat azummai chentza peràulas, che putu fungudu chi ndhe torrat una boghe morindhe.”).
In italianu resessint a coghinare bene una matéria “incolore, insapore e inodore”, bella fossis pro chie immàzinat una realtade abbaidada de unu logu tropu atesu pro bídere su chi est. Fartza. Afartzada! No bi at àteru de nàrrere.
Faedhat su preíderu…(Pepinu Dessì) e ammalaoza cudha fémina no cumprendhet! Su mudímine de Mariànzela Eca, chi si addatat meda a sos Sardos, zente de pagas peràulas, est però s’afartzamentu de Pepinu Dessí mancari iscritu cun peràulas ‘prus bellas, prus fines, prus díligas’, piscadas in s’italianu de sos líbberos. E si depimus apretziare s’atentzione sua tzivile (e za no fit mancu de Papuàsia!) pro su ‘mundhu’ de sos Sardos imborrogaus in d-un’istória infame, no bi at duda peruna chi l’apat irbiaridu e afartzadu, ca sa limba pro ndhe faedhare no est mai unu sistema matemàticu chi narat solu cantidades chentza colore, ne sabore e ne fragu. Depimus apretziare meda Il disertore pro prus de unu motivu (e poto nàrrere chi est una de sas duas solas tradutziones chi apo pessadu de fàghere, e s’àtera est essida de totu àteras manos), ma su límite chi apo nadu mi paret de lu dèpere pònnere própriu in contu.
E ite ‘tradutzione’ si podet fàghere? Podet èssere solu una tradutzione, mai un’originale, ca depes colare sempre in su ‘caminu’ e cun su ‘bàrriu’ de un’àtera limba, mancari cun totu s’atentzione a caminare chentza trambucare e a passu… de sardu, cun s’andhata tua.
A.c. Custu de èssere disertore est sa cosa chi at ispantadu a P. Dessí. In Sardigna chie sunt sos disertores, però, no l’at bidu (ca tocat fintzas a si abbaidare in s’isprigu). E mi paret chi sa pessone chi prus meritat de dare su títulu a s’òpera siat menzus sa mama, ca menzus rapresentat su mundhu de sos Sardos, fintzas pro su chi no at iscritu de issa. E sa peràula disertore est menzus chi la lassemus a classificare àteros, prus ‘eroes’ o solu ‘fedeli’.
—————
Sa mama de su sordadu
Cap. I
Candho si est faedhadu e sa prima borta arresonadu de su monumentu, Mariàngela no ndh’at ischidu própiu nudha. Sos duos fizos li fint mortos prus de bàtoro annos, ma a issa li pariat chi no che fit coladu totu cussu tempus.
Pro totu sos àteros, in Cuadu, fintzas cudhos chi aiant pérdidu unu fizu, unu nebode o su maridu, sa fine de sa gherra che fit zai atesu, gai medas e mannos fint sos cambiamentos chi sa gherra e sos annos apustis aiant batidu fintzas in custa bidha.
Mariàngela nudha! Issa no si fit abbizada e no si abbizaiat de totu su chi fit capitendhe in su logu, antzis li pariat chi totu fit abbarradu che a candho sos fizos si fint faghindhe a ómines pastorighendhe crabas in su padente de Badhimanna e faghiant casu e arrescotu in su crabile.
Sa bidha de Cuadu, totu su mundhu fintzas a ue issa resessiat a si lu pessare, fit sempre che a candho issos l’aiant lassada pranghindhe, e cun issa su babbu, betzu e malandhadu, e sa muzere de Savériu, su fizu mannu.
Dae tandho prus nudha, pro issa, teniat importu, francu s’ammentu. Fintzas sighindhe a campare die cun die, sighindhe a fàghere sas matessi cosas, batindhe de Badhimanna, che a sempre, cudhas debberones fasches de linna chi bendhiat a mesu petza, tiat èssere vinti chimbe tzentésimos, che a innanti de sa gherra, petzi s’ammentu contaiat, e in s’ammentu su mundhu fit che a candho sos duos zòvanos, triballendhe a contu issoro, fint comintzendhe a si fàghere una famíllia.
Don Pedru Coi, vicepàrracu de Cuadu, bighinu sou, chi de una vintina de annos la teniat pro sas fainas de domo, non asseliaiat mai chirchendhe de li fàghere a cumprèndhere chi totu fit cambiadu, cantu difítzile fit essida sa vida pro totugantos. Sa gherra fit istada una disaura manna pro totugantos, no pro issa ebbia. A milliones aiant lassadu sa domo issoro, sos ómines, a milliones in totue, e apustis àteros frazellos aiant assachiadu s’umanidade intrea.
Faedhèndheli de custas cosas su preíderu creiat, si no de l’acunnortare, nessi de ndhe li bogare carchi pagu cudhu badhirone frimmu de su dolore sou. Ma za l’ischiat puru chi cudha fémina, antziana, pagu illébiu pro su dolore sou ndhe podiat tènnere dae unu dolore prus mannu cussiderendhe su dolore universale, cussu de totu su mundhu, chi issa no connoschiat; e si bi la sighiat fit in parte pro s’abbitúdine de preíderu de acunnortare e apretzetare, e in parte ca cussu dolore mudu e chentza ispera l’isarcaiat. Cumbinaiat chi la rimproveraiat, e la brigaiat puru. Bastaiat un’innenneria pro li fagher pèrdere sa passéntzia.
Sa chistione est chi no resessiat a li agatare sas peràulas addatas, o fintzas solu peràulas de poder baliare. E fintzas si, in totu cussos annos, cun s’abbitu chi li permitiat unu tratamentu fitianu, no aiat mai sessadu de li ammentare su dovere de si acunnortare, de atzetare sa volontade de su Segnore, mai fit reséssidu a la cumbínchere. Siat apretzetèndhela cun sa passéntzia de unu babbu e de unu preíderu, siat arrenneghèndhesi, issa sighiat a sa muda faghindhe sas fainas. Tantu chi, a bortas, la faghiat frimmare pro li fàghere sa préiga.
Tandho issa abbarraiat a conca imbassiada a cara a terra, pariat criadura in iscola, abbaidèndheli sas iscarpas, a don Coi.
E goi li capitaiat fintzas connoschindhe su dolore de Mariàngela prus de cantu connoschiat su dolore de donzi àtera fémina de Cuadu, mama, muzere o sorre de mortos in gherra. Candho la brigaiat ca no si acunnortaiat e no teniat umilesa, e li ammentaiat chi sufrindhe no bi fit issa ebbia, isse fit cherindhe nàrrere a totu custas àteras féminas ca ischiat su dannu chi aiant tentu e las aiat dépidas acunnortare a unas a unas.
Sa prima borta chi isse aiat faedhadu goi, Mariàngela pariat chi, una lampada, si fit abbizada, si fit sadhida: aiat artziadu sas cristas chentza prànghere, abbaidendhe in cara a su preíderu a bídere si fit abberu su chi li aiat intesu, gai meda li pariat istranu.
De féminas in corrutu bi fit fintzas Lica, sa nura, muzere de Savériu, su fizu mannu, chi comente fint faghindhe totu sas batias de gherra si fit posta a cumpanzinu cun àter’ómine pro no pèrdere sa pentzione. Pro Don Coi, bi lu naraiat su coro, fit zustu s’ispantu de Mariàngela pro su paragone de su dolore sou cun d-unu dolore chi si podiat addurcare e podiat fintzas finire. E gai, sa borta ifatu Don Coi at faedhadu petzi de sas mamas.
E torra cudha fémina a ogros in artu abbaidendhesilu in cara! E ancora una borta a su preíderu li est pàssida zusta totu sa meraviza ispantada de Mariàngela.
De tandho in subra no bi est reséssidu prus a l’irmoventare mancu cun cussa chistione chi ndhe bogaiat apostadamente.
De seguru, pro totu sos àteros, pro sas mamas puru, sa vida, mancari mísera, sa vida chi fint faghindhe contaiat prus de s’ammentu, cun totu chi, a peràulas, neune lu cheriat atrogare. Sa vida presente, chi die cun die cheret peleada. E donzunu aiat àpidu in carchi manera un’acunnortu, aiat assentadu sos ammentos de su passadu, los aiat remonidos a ue depiant istare chentza ndh’essire a fora. Goi est in sas cosas, andhat desesi, torrat paris cun su mistériu de sa volontade divina chi neune podet ischire bene cun bene, naraiat su preíderu.
Mannu cantu fit su dolore de cudhas mamas, e fintzas si donzuna a sas primas no ndhe cheriat intèndhere chi sa vida sua sighiat fintzas tenindhe fizu mortu, assassegus, apustis de annos, fintzas custu revudu comintzaiat a èssere in sas prus, si no própiu bínchidu, assussegadu, reguladu cun pessamentos craros: pro cussu s’ammentu, sas súlidas, si apasigaiant in sa pregadoria, in cudhas oras distintas de sa die e in cudhas dies distintas chi torraiant donzi annu e chi totugantos ischiant.
E goi cudhu dolore costoidu e segretu essiat una cosa púbblica, antzis “nazionale”, inderetura fintzas útile alla Patria. E no pro cussu sa zente si l’intendhiat prus pagu grae. E goi fit sa sola manera de lu ammentare a sos àteros puru, de lu fàghere durare solenne, de lu sighire a muntènnere biu.
Pro Mariàngela nono, su dolore pro issa, a su contràriu, fit e abbarraiat totu sou.
E un’annu chi su síndhigu de Cuadu, in d-una de cudhas manifestatziones in piatza cun bandheras tricolores (a sas primas bi fit andhada issa puru, chentza ischire ite fit a fàghere), fit totu bantendhe cun cudhas bellas peràulas su sentimento sublime chi aiat ispintu unu muntone de mamas a donare sos fizos alla Patria, Mariàngela, chi fit própiu in dainanti, mama de duos mortos cun duas rughítulas de gherra chi li aiant tandho tandho apicadu in petorras in s’issallu niedhu, aiat abboghinadu una peràula chi at lassadu su síndhigu trassicu e téteru paralizadu.
Cudhu patria merda! l’ant intesu totu sos chi zughiat acurtzu, ma chi fit essidu de sa buca de Mariàngela neune ndhe fit seguru. Neune, foras de Don Coi.
Imboligada in s’issallu niedhu, cun sas manos a rughe in bentre e cun sa conca pendhe pendhe a un’ala in su codhu, pariat drommida cun sos pessamentos suos, no pariat cristiana a tretu, no de nàrrere, ma mancu de intèndhere peràula ischifosa gai, e própiu in cussu mamentu!
Chi fit issa l’at cumpresu solu Don Coi, ma si ndh’est muntesu, e ne mai l’at brigada pro cussu. Isse l’at cumpresu ca, un’àtera borta puru, aiat rispostu gai fintzas a isse, e tandho puru pariat drommida, aiat petzi abbertu una pibirista. Fit una borta chi isse li cheriat dare a bídere chi sa morte de sos fizos no fit gai una cosa maca e totu pro nudha comente creiat issa.
E tandho puru Don Coi si fit calladu mudu, faghindhe finta chi no fit nudha.
Cap. II
Sigomente neune ndhe cheriat mancu s’intesa chi sos fizos fint mortos chentza resone e pro nudha, Mariàngela no ndhe cheriat mancu intèndhere faedhendhe, e issa no ndhe faedhaiat mai de sos fizos, mancu cun Don Pedru, petzi in sa cunfessione.
Custa la faghiat una borta a s’annu, a Pascamanna. Si no fit in cunfessione, dae sos cussizos a sas brigas totu su chi li naraiat su preíderu, chi puru li leziat sos pessamentos, abbarraiat in debbadas, pariat chi issa lu leaiat che un’irfogu de peràulas segundhu comente li ziraiat.
Segundhu su tempus de s’annu che colaiat chidas e chidas intreas chentza si nàrrere mancu peràula, a parte su Siat alabau Gesugristu! chi daiat a ischire chi fit intrada issa, chentza fàghere mancu istribitu pariat pisitu, o chi si che fit andhendhe. Muda che lódhuru mundhaiat, remoniat su logu, faghiat a manigare, samunaiat sos trastes, los prantzaiat, cun sa cara sempre guale che una santa de ghisu in su nitzu. Su mudigore sou podiat sighire gai chentza agabbu.
Ma cudhu preíderu, a fine e a candho, perdiat sa passéntzia, e tandho nessi un’iscusa agataiat pro la brigare. Tandho li daiat munza, li faedhaiat a boghe arta, s’irfogaiat; ma cun calesisiat iscusa pro comintzu, a sa fine torraiat a repicare sempre cun sa matessi chistione: su collu immidonadu male, sas iscarpas illustradas pagu, e totu ca issa no si ndhe isponiat prus de cudhos fizos mortos.
Mariàngela lu lassaiat nàrrere, ma fit in cussos mamentos ebbia chi in sa cara sua si li pariat un’azigu de simpatia e cumpatimentu pro Don Coi.
Mancu a fortza de annos cudhu preíderu est revéntidu a si abbituare a sa tristura surda e frimma chi fit asséndhida a Mariàngela e bidíndhela gai lu poniat in pilisu a su puntu chi no resessiat a dare tentu a su chi fit lezindhe o a si pònnere a pregare.
Est tandho chi la leaiat a boghes e no bidiat s’ora de che la bídere andhendhesindhe. L’illebiaiat abberu candho la intendhiat serrendhe sa zaga de s’ortu andhendhesiche! Fintzas a s’incràs no torraiat. Aiat fintzas pessadu de che la catzare abberu, de no la chèrrere prus. Ma no fit gai fàtzile fàtzile, ca Mariàngela cun su maridu fint bighinos suos, teniant s’ortu a muru in mesu, e issa beniat a li fàghere sas fainas de domo de candho su fizu prus mannu, Savériu, chi tandho teniat deghe annos, zughiat sos bermes.
A fortza de bi lu nàrrere Mariàngela, Don Coi, fintzas si no bi creiat, aiat nadu cos’e peràulas fortes e gai, bae e busca comente, cudhu pisedhu ndhe fit sanadu de sos tilingrones. Dae tandho Mariàngela li aiat nadu, azummai imponíndhesi cun su tostorrímine sou, chi li cheriat fàghere sas fainas de domo, pro reconnoschéntzia, ma mescamente (comente aiat cumpresu bene isse) ca lu timiat ca fit preíderu, e li pariat chi abbitendhe a domo sua e faghíndheli sas fainas si podiat, no serbire de su podere mistériosu chi li atribbuiat, ma fàghere a manera de no li nòghere. Cumproa ndhe fit chi mai, a isse, li aiat chérfidu unu sodhu, pro paga. Don Coi, candho si fit cascaviadu de la pregare in debbadas, li aiat abbertu unu libbereto in sa Posta e donzi mese che li poniat su chi aiat istabbilidu: un’iscudu.
Chimbe francos, a sos tempos, fit una paga zusta, pro fainas gai, fit antzis meda puru; tempus apustis, a manu a manu chi su dinari fit perdindhe valore, li est pàssidu pagu. Ma pro abbitúdine che li at sighidu a pònnere in su libbereto sempre chimbe francos, li bastaiat de no fartare mai, pessendhe de li annúnghere apustis, a tempus sou, e totu in d-una borta, su restu.
In totu cussu tempus in cudhu libbereto si b’aiat ammuntonadu otighentos francos: ma a Mariàngela no li fit cumbinadu mai, in batórdighi annos, de faedhare de custu dinari, ischindhe chi bi fit. Pro cussu su preíderu si est ispantadu abberu candho, una die, at dimandhadu si cudhu dinari bi fit ancora e si ndhe podiat fàghere su chi cheriat. De prus puru si est ispantadu candho cudha fémina, intendhindhe chi za bi fit, at pedidu si bi lu podiat dare. Don Coi una suma gai la teniat in domo e andhadu est a su calàssiu de s’iscrivania a ndhe la bogare e deretu bi l’at dada, chentza istare faghindhe dimandhas, seguru chi apustis issa etotu bi lu aiat nadu a ite li serbiat. Fit in monedas de prata e unos cantu billetes. Mariàngela si l’at contadu, l’at imboligadu in su mucadore, e in dainanti de su preíderu a ogros bene abbertos abbaidendhe totu su chi fit faghindhe issa, e si che l’at tzacadu in sa busaca de sa munnedha, paris cun su rosàriu e cun sa leputza chi zughiat pro si segare su pane candho essiat a montes. Isse at cumpresu chi cussu dinari fit pro un’iscopu pretzisu. Ma issa no li at nadu nudha, ne tandho e ne sas dies apustis.
Ma custu de no nàrrere nudha lu at postu in sudhu.
Própiu sas dies, fiotedhos de zòvanas, comente las aiat organizadas su marchesu Robberto Manca di Tharros, fint comintzendhe a essire andhendhe de domo in domo pedindhe dinari a cudha zente malevadada, pro su monumentu chi depiant fàghere in sa piatza de sa Domo Cumonale. Essiant che in tempus de gherra etotu, candho fint collindhe dinari pro sa Croce Rossa, cun d-unu fiocu tricolore in su bratzu e cun iscàtulas de iscarpas líchidas, sizilladas a cheralaca, cun d-un’istampighedha fata a temperinu pro che tzacare dinari in minudos e a billetes. Comente las at bidas, Don Coi si l’at pessada deretu, ma poi si est torradu a pessare, cussiderendhe chi a Mariàngela no ndhe li beniat mancu a cúcuru a ponner mente a sa propagandha de cudhas mastrighedhas chi faedhaiant sempre de Patria, de olocausto, de madri eroiche. Totu cosas chi li aiant fatu nàrrere cudha merda de peràula.
E imbetzes, colendhe pagu apustis in piatza, aiat tentu sa cumproa de su chi s’aiat pessadu. Bi l’at betadu in cara a boghes postas Robberto Manca, chi in sa zanna de su Circolo fit faghindhe un’ispétzia de parlata e zughiat bentulendhe unu follu de pabilu, chi fit, comente at ischidu apustis, una lítera de ringratziamentu a Mariàngela. Robberto Manca fit a boghes nendhe chi sos pòveros daiant su bonu esémpiu a sos sennores, a sos ricos, chi una malevadada, chi campaiat faghindhe sa teraca male pagada e bendhindhe fasches de linna, a prus chi aiat dato all’Italia sos duos fizos chi teniat, como aiat regaladu totu su dinari chi teniat pro fàghere su monumentu: otighentos trinta chimbe francos, una suma chi mancu a sos prus ricos fit bénnidu mancu a conca de dare. E questa donna – at abboghinadu ruju che pudhu in cara cun sas venas de trugu totu ufradas pariant crebendhe – questa donna è la vostra serva, prete Coi, la vostra serva!
Za l’ischiant totugantos, in Cuadu, chi Don Coi fit contràriu a su prozetu de su capitanu Manca. In ziru naraiat su chi ndhe pessaiat, chi pro ammentare sos mortos in gherra bastaiat una bella làpide in su muru de sa fatzada in sa Domo Cumonale. No fit fossis machine a ispèndhere cussu muntone de dinari pro unu monumentu chi, de seguru, fit feu in Cuadu chi bi mancaiat medas àteras cosas netzessàrias? Cun custas resones, chi Robberto Manca naraiat disfattiste, su preíderu si fit agatadu in cumpanzia cun sos prus ricos, sos printzipales, contràrios issos puru a su prozetu timindhe chi, si bi depiat pònnere dinari s’amministratzione, aiant de seguru betadu àteras pagamentas.
Pro cussu, su nóbbile Roberto Manca, capitano di complemento, decorato, ferito, anzi invalido con pensione, volontario fiumano e, comente naraiat Don Coi, «caduto onorario», fit a boghes contras a isse, in sa zanna de su Circolo, bentulendhe cudhu follu de pabilu. Ma de seguru no si la leaiat cun su commendatore Alessandro Comina, su peus de sos aversàrios suos.
Cap. III
Cun totu custu iscàndhalu, sas dies, no si faedhaiat de àteru in Cuadu. Sa chistione de sos otighentos francos de Mariàngela at fatu su ziru de totu sas domos. Si ndhe faedhaiat no solu in su Circolo, in sa Posta, in sa Domo Cumonale, in sas barberias, butegas, in su samunadorzu cumonale, ma fintzas in sagristia. Donzunu naraiat sa sua, si pessaiat de totu. Calicunu cheriat fintzas fàghere a crere chi Mariàngela no aiat dadu totu cussu dinari chentza ndhe ischire nudha su mere e contr’a sa volontade sua, ma chi antzis l’aiat cossizada e azuada isse: ca Don Coi lis cheriat fàghere sa brulla e bi cheriat fàghere abbarrare male su Comitadu…
A una cosa goi maca a sa fine bi ant crétidu totugantos, fintzas cudhos chi fint a sa parte de su preíderu, e a s’acua si ndhe riiant puru de sos àteros e lis pariat manna sa finesa de sa brulla de predi.
Pariat istranu, una fémina malevadada che a Mariàngela teniat totu cussu?! E fintzas ponindhe chi lu teniat, dae conca li beniat a lu dare totu pro su monumentu de sos mortos in gherra, mancu faghindhe contu chi duos fint fizos suos?! Cun otighentos francos si aiat pótidu, che àteros, fàghere in campusantu unu monumentu a contu sou.
Che l’ant agabbada in cust’idea siat sos amigos de Don Coi e siat cudhos chi cheriant su prozetu de su marchesu. Unu de custos fit fintzas su vicàriu, monsignor Tarcisio Pau, chi apenas carchi die innanti aiat incumandhadu a Don Coi de bi l’ispiegare a sa zente, in crésia, apustis chi leziat s’Evanzéliu, ite fit s’iscopu de su Comitadu, chi bi fit isse puru coment’e rapresentante de sa Cúria. Su vice li at rispostu chi lu faghiat solu si fit un’órdine. Si no fit un’órdine – e isse za l’ischiat chi no podiat –, si fit gai solu un’incumandha, cun sa zente cheriat, menzus, faedhare de àteru. Su vicàriu, càdriu, tandho li at nadu chi dae cuss’istante s’incumandha che la furriaiat in órdine, e Don Coi, pro dovere, at dórchidu sa conca e at ispiegadu dae s’artare, sa domíniga, «le finalità del Comitato».
Monsignor Tarcisio Pau fit pótidu èssere, gai naraiant sos chi fint a su currente, unu de sos píscamos prus zòvanos de sa Cristianidade si sa nómina sua no l’aiant sempre botzada e lassada istare a un’àtera borta ca teniat unu naturale furianu e fogaritzu. E isse si ndhe pagaiat faghindhe un’atividade airada chi ch’essiat fintzas in pulítica. Fit laureadu in lezes, a prus de teologia, aiat istudiadu in d-unu colléziu famadu de la capitale, e fit istadu capellanu de unu generale di corpo d’armata, cosa chi li creschiat de meda s’importu chi si daiat e faghiat prus barrosa e ispótiga s’autoridade sua.
Don Pedru Coi, antzianu e chentza pretesas, fatu a sa russa, ma arrodadu e segante, lassaiat a pèrdere s’apariéntzia e daiat a su vicàriu zovanedhu sempre it’e si lamentare e cosas de li rifatzare, ma pro su prus si la leaiat cun passéntzia e petzi carchi borta rispondhiat a sa barrosia de su superiore. Custu, de su restu, ischiat bene meda chi prus de cudhu tantu, candho sa passéntzia fit agabbada, no faghiat a nàrrere, mancu múschiu in prus.
Su sacrifítziu prus mannu Don Coi l’aiat fatu a su comintzu, candho munsegnore, assuprindhe a Cuadu incarrigadu a friscu cun s’autoridade de vicàriu, li aiat impostu de lassare sa catza.
Apustis de s’oferta de Mariàngela e de su chi si naraiat in ziru unu pagu cun malinnidade, una die su vicàriu s’at leadu a Don Coi cun d-unu risighedhu befianu. Fit própiu una cosa bella abberu – li at nadu – chi solu pro su gustu de fàghere unu dirbetu a isse aiat postu una suma gai. E fit a irbúfidas, crebendhe, azustèndhesi in conca su capellu chi pariat sempre bolendhecheli che unu seisei niedhu.
Fint in sagristia e isse, cun s’azudu de su diàconu seminaristu e de sos zaganedhos, si fit bestindhe pro sa missa. Don Coi fit abbarradu in sa zanna, a capedhu in manu. Su vicàriu teniat naturale malu, ma tontu no fit. – No aici meda, assumancus! – aiat pessadu Don Coi poníndheche, che a sempre, su capedhu subra de s’armàdiu.
Custu de che pònnere su capedhu subra de s’armàdiu su vicàriu no lu podiat dighire. A isse, bassitu e russatzu, li pariat chi cudhu preíderu, artu e istrízile, li fit dendhe a bídere sa mannosia sua. Ma Don Coi che poniat su capedhu in cue ca aiat fatu sempre gai e fintzas ca, a isse, li pariat su logu prus a códumu.
Custa borta puru custu de arrimare su capedhu, chi iscobiaiat una meraviza lena, li at dadu ifadu mannu, a su vicàriu, chi intantu depiat artziare cudhos bratzos curtzitos e russos pro si fagher prèndhere su chinghedhu de su càmisu.
– Intzandus est própiu aici: est balossu puru, custu! – at pessadu Don Coi abbaidendhesilu cun meraviza e curiosidade, isconchiendhe unu pagu.
Custa pessada si li bidiat gai ladina in cara chi su vicàriu no at ischidu prus ite nàrrere e, apunta a si tzocare, si che at bestidu su prafallissu chi li fit aporrindhe su diàconu.
Cap. IV
A Mariàngela mancu a s’immazinassione ndhe li aiat bénnidu, candho fit dendhe cudhu dinari a sa mastra Pietrina Cherchi, de s’efetu chi tiat àere fatu un’oferta gai, cales e cantos murrunzos e cuntierras aiat fatu nàschere. Prus pagu puru fit pessendhe chi Don Coi si ndhe fit àpidu male. Issa creiat, a sa bona, chi totu abbarraiat tra issa e sa mastra. E custu cun totu chi za si ndhe sapiat chi sa suma fit manna. Antzis a issa, siscura, chi fit abbarrada cun s’idea de su dinari chi teniat innantis de sa gherra, candho manizaiant ancora sos iscudos de prata de Vittorio Emanuele II e fintzas carchi marengo, li pariat inderetura debberone.
Ma própiu pro cussu si che aiat tzacadu in conca chi sa mastra no naraiat nudha a neune, pro delicadesa. Ite bisonzu bi aiat de ndhe faedhare?! Sa cosa la depiant ischire issas duas. E fossis chi dimandhaiant a sas àteras féminas cantu che poniant in cudh’iscàtula?
Issa aiat batidu e dadu totu cudhu dinari chentza mancu isòrbere su mucadore chi un’iscuta innanti aiat fatu a nodu própiu in dainanti de Don Coi chi si la fit abbaidendhe che macu, ammadurendhe de ogros. E sa mastra l’aiat leadu chentza si meravizare, pariat chi si fint postas de acordu. O at pessadu chi li fit batindhe oos?
Ca fatuvatu issa che li leaiat a domo una mesa tuzina de oos friscos, de candho si fit interessada pro sa pentzione de Lica.
Goi depet àere pessadu sa mastra, comente cudha si che fit andhendhe chentza mancu faedhare e chentza li dare mancu su tempus de abbaidare ite bi aiat in s’imbóligu.
Mariàngela no fit pessendhe chi dies e dies no si fit chistionadu de àteru, in Cuadu. Comente no fit pessendhe de fàghere unu sacrifítziu, chi si fit brivendhe de cosas mannas.
Cudha suma, comente la cumprendhiat issa, no fit cosa sua. No aparteniat ne a issa e ne a neune. Mancu a Don Coi. No fit cosa de brulla chi isse li aiat intestadu unu libbereto in sa Posta, batórdighi annos innanti. Ma no fit mancu cosa de brulla s’impromissa chi aiat fatu issa, in su coro sou, de lu serbire in donu. Ca custa fit sa promissa chi aiat fatu a issa etotu candho su pitzinnu ndhe fit sanadu ebbenemindhe de cudhos tilingrones.
Si fit abberu chi su preíderu no cheriat in donu su terachiu sou, fit abberu puru chi issa, in tantos annos, no aiat tocadu unu francu de cudhu mensile chi isse li poniat a parte, mai unu francu, ca timiat de assèndhere a sos fizos cudha fortza misteriosa chi essiat de su preíderu e de sa domo ch’istaiat, a ue andhaiat donzi die cun rispetu e timoria, una domo a muru in mesu cun sa sua. Su dinari, chi su preíderu che li sighiat annos e annos a pònnere in sa Posta, pro issa bi fit abbarradu sempre e mai ndhe aiat tocadu si Giuanni e Savériu fint abbarrados bios. Pessaiat de pedire a su preíderu de lu pònnere pro sa crésia, o de lu dare in lemúsinas apustis morta issa. Pro issa etotu no aiat tocadu mancu unu francu, mancu pro si leare pane apretada a bisonzu.
Fintzas a candho fint bios sos fizos, cudhos iscudos, remonidos in sa Posta e azummai che apicados in sas àrias a mesania tra issa e Don Coi, pariat chi no si agataiant, e depiant abbarrare inue fint. Issa si ndhe podiat fintzas irmentigare chi bi fint. Ma como, de bàtoro annos in goi, de candho sos fizos fint mortos, fit sempre cun cussu pessamentu. Ite bi faghiat cudhu dinari in sa Posta? Bi fit a imbàlliu. Fit, comente pessaiat issa, un’ifadu, una berrina in conca sua.
E gai, candho at intesu de su monumentu e li ant ispiegadu chi, paris cun su númene de totu sos àteros zòvanos de Cuadu mortos in gherra, bi poniant fintzas su númene de sos fizos, iscritos, picados in sa pedra, at pessadu chi cussu fit su menzus modu de che irbarriare cudhu pesu inútile.
Prus intendhiat faedhendhe de monumentu e prus si cumbinchiat de cust’idea. E in prus li pariat chi su monumentu fit própiu su contràriu de su chi fint totu cudhas peràulas chi intendhiat de Patria, de olocausto, e chi issa odiaiat. Ischiat chi su númene de sos fizos los iscriaiant in s’arca, si no àteru, e su monumentu nessi s’istaiat calladu mudu. Fit s’agabbu de totu sas parlatas, e de totu sos machines chi sighiant a nàrrere de cudhos zòvanos mortos in gherra.
Si ndh’aiat fatu cust’idea fossis pessendhe a sos pagos tumbinos de màrmaru chi bi fint in su campusantu de Cuadu, losas chi, gai solas solas in mesu a totu sas rughes de linna e de ferru, dominaiant sa mudesa de su campusantu, antzis fint cussas etotu su mudigore.
Gai s’idea de su monumentu si li fit formada in sa mente sua e fit sa prima borta chi, pro custu símbulu, su dolore sou aiat àpidu assussegu in su dolore de sos àteros, un’illébiu chi mai peruna peràula li aiat pótidu dare.
In sa mente de Mariàngela bi fit cust’idea pretzisa candho Don Coi, lassendhe su duritu chi si aiat impostu, l’at brigada pro sos otighentamiza francos chi si che aiat dadu.
Cap. V
Fit in s’ortu candho l’at brigada, predi Coi, unu bortaedie. Isse si fit pudendhe una matighedha de rosas, a candho intendhet su tichírriu de sa zaga e comente si est ziradu l’at bida benindhe de domo sua cun s’isterzu de sa robba prantzada.
E ndhe li pigat unu fele!… Fele, nachi?!… Ma at tentu su tempus de che segare un’àtera paja de ramputzedhos. At fatu una debberone súlida, at serradu sas fórtighes, at sighidu a pulire sa segada cun sa lepa de innestare in su truntzighedhu, fintzas chi no si at sapidu in daisegus s’istribitu de cudhos pes iscurtzos acurtziendhe.
Si est ziradu abbellu e si l’at totu prammizada. Imbetzada si che fit. Minudedhedha. Surzida, sica che linna, cun cudha fardita e cun su mucadore niedhu sempre in corrutu irbiaridos birdes de su sole e de sas abbas.
Abbàida tue comente fit!
Belle e chi Mariàngela beniat donzi die a domo sua a li fàghere sas fainas, no si l’ammentaiat mai comente fit candho pessaiat de la brigare chentza la zúghere in dainanti. Brighèndhela in su pessamentu si la pessaiat sempre comente fit innanti, annos meda innanti, candho fit zovanedha. E mancari minuda fit forte, corriatza, tostorruda, cun cudhos ogros bios bios mudos e befajolos e una priga fine in laras chi la faghiat pàrrere fraitzina, furba. Minudedha e forte fit, tandho!
Su preíderu che at ziradu sos ogros, at suladu forte cun fele sas fórtighes de pudare chi ancora zughiat in manu, las at serradas cun su crobu de pedhe, faghindhe totu a puntinu crebendhe de su fele, e pinnighendhe unu pagu sos benugros (suta de s’àbbidu fintzas a carchi annu innanti si poniat sos pantalones de catza cun sos istivales artos) che las at torradas a sa busaca de fiancu.
— No depíasta donai nudha! Nudha, a cussus! — at nadu increbudhidu, pesendhe in artu cudha debberone manu.
E abberit torra sa lepa de innestare cun d-unu corpu sicu, e si torrat a pònnere a allisiare sa segada in su truncu de sa rosa.
— Nudha!! Mancu sodhu depíasta donai!
E si est ziradu a si l’abbaidare. Issa fit gai, ritza, a conca imbassiada, muda che lódhuru.
— Nudha!! —, bi l’at sighida cudhu. Si est abbizadu chi fit azummai abboghinendhe. A issa a una lampizada si li sunt allutos sos ogros malinnos e si est posta a si frànghere sos pilos suta de su mucadore.
— Otuxentus francus!!… — at abboghinadu faghindhe un’inzestru de ifadu.
E ndhe torrat a bogare sas fórtighes de busaca, las faghet zirare in artu e cun d-una afortigada sica, pretzisa, ndhe segat un’àteru rampu de cudhos fines, ritzos e unu pagu dortos cun àteros rampighedhos e fozas tremindhe. — Ma ita funt otuxentus francus? — si faghiat intantu, pessendhe, isse.
E cudha sempre a cara in terra, abbaidendhe candho sos rampos segados e candho sas iscarpas totu ludu de su preíderu.
— Tui ses pòbira! — li at nadu, e at iscremiadu iscraríndhesi sa boghe. — Nisciunus at postu totu cussu dinai. Cantu dinai ses pentzendi chi at postu, po narri, il commendator Comina? Toca! Epuru, fintzas issu ge…
Azummai che li essiat «Fintzas issu tenit unu fillu mortu in guerra», ma si ndh’est muntesu in tempus.
E Mariàngela tirendhe de irguzu istirendhe su trugu, chentza bogare tzúniu, che a sempre candho li naraiat cosa. Zughiat in dossu unu fragu de fumu, de pinneta prena de fumu; a su preíderu li at fatu pena e ndhe li est pàssidu fintzas dolu.
— E pobidhu tuu? No ti at nau nudha, pobidhu tuu?!
Issa at petzi fatu apenas de codhos, pariat pisedha in dainanti de su mastru in iscola.
Cudhu at suladu sas fórtighes e che las at torradas a busaca. Issa, comente at bidu chi aiat finidu de pudare sa matighedha, si est betada lestra a ndhe collire sos rampos segados, si los at postos in sa fardita e che los at frundhidos in su muntone de su bascaràmine sicu in s’oru de sa cresura.
— Tui dh’as fatu po cherpu! — at nadu. — Po cherpu!
Li at dadu torra un’abbaidada a sas palas: fit totu ossos, ingobbedhada, e si est incaminadu a cara a coghina a incambionadas mannas. Issa ifatu l’at sighidu caminendhe lestra e intrados sunt paris a coghina.
— Ma mi dhu bolis nàrriri cantu ti dha fais pagai una fasci de linna? — l’at dimandhada frimmèndhesi in mesu de sa coghina e zirèndhesi abbaidendhesila. Cun sa conca at fertu a sa lampadina pendhindhe dae sa bòveda. L’at muntesa e che l’at pigada in subra tirendhe su contrapesu. Poi at serradu sos ogros e at nadu:
— Ohi, Segnori!
— Tui dhoi ponis totu sa dí, po una fasci de linna! — at nadu abbassiendhe sa boghe. E bogat su bratzu puntendhe su pódhighe a su muru a cara a montes. — A ingunis nci àrtzias!…
E in sa mente sua fit bidindhe su paris chentza un’ànima, in Badhimanna, ue unu tempus teniant su crabile sos fizos de Mariàngela e ue isse, daghi andhaiat a catza, trateniat a si bufare una tatza de late apenas murtu: li est torrada a mente sa pinneta manna cun sa buca a triàngulu; e abbellu abbellu at abbassiadu su bratzu.
Si est sétidu, e imbassiadu si est pro s’isòrbere sas iscarpas.
Mariàngela, chentza li nàrrere nudha, tocat a ndhe li batire sas iscarpas netas dae daisegus de sos furredhos e si li est imbrenugada pro lu azuare a si las pònnere, comente faghiat sempre; ma isse che li at istesiadu sas manos. Li daiat sempre prus ifadu su mudímine sou, unu mudímine nàschidu paris cun issa e paris cun issa créschidu e apedradu.
— Bècius seis, tui e Gregori! — at nadu a súlidas su preíderu. — Depeis pentzai a cras. E chini si ndi donat, de dinai, candu no eis a podi trabballai prus? A domandai s’alimúsina esseis!
Issa at isconchiadu, a súlidas. Si ndh’est pesada, abbaidendhe a unu cuzone de sa coghina, e azummai no bi la faghiat a si ndhe ficare ritza. E tocat a ue fit su molinitu, a ndhe lu batire cun su botighedhu de su gafè turradu.
Deretu petzi s’est intesu su traghedhu de su gafè maghinendhe. Issa zughiat su molinitu muntesu astrintu a forte in petorras e si pariat imboligada e amparada de cudha moida, abbaidendhe a fissu a fora in su bracone.
Cap. VI
Ca lu faghiat de meda, Don Pedru Coi fit avesu a lèzere sos pessamentos in sa mente de s’àteru: pessadas elementares chi no agataiant comente ndh’essire in peràulas. Aiat sempre lézidu sos pessamentos de Mariàngela puru. A bortas los aiat cumpresos unu pagu a s’assegus, ca fit de naturale fritu e pasiosu: ma los leziat, a donzi modu. Los agataiat, los iscoberiat chi fint zai créschidos in cudhu mudore connotu. Como puru bi aiat carchi cosa chi no resessiat a cumprèndhere, carchi cosa chi no li resurtaiat craru. In s’oriolu pro sos fizos bi aiat carchi cosa de friscadu sidhidu, no resessiat a bi carpire, che unu mudigore in su mudigore.
Don Coi l’aiat bidu su dolore de Mariàngela, candho sos carabbineris li aiant batidu su primu telegramma, cussu de sa morte de su minore, Giuanni. Su dolore podet èssere trasparente, che a s’allegria. Ma candho, carchi mese apustis, a Savériu chi li fit restadu l’aiant bogadu a ispérdidu, s’isperevundhu niedhu de su mudímine si fit postu in mesu tra Mariàngela e su mundhu, unu mudigore mudu sidhadu e sighidu, chentza una làgrima.
Mariàngela aiat sessadu de si lamentare. Aiat betadu una grida e si fit atacada abbaidendhe a fissu a fora in su bracone, goi etotu comente fit como.
Fintzas si, abbituadu a lèzere su pessamentu e a che rupire in sos segretos de sa zente, Don Coi resessiat a cumprèndhere, a nudha cun issa serbiat su àere cumpresu, a nudha si no fit a si callare mudos ambos duos paris in su matessi mudigore. Si un’apenas dae su mudigore pariat naschindhe un’intesa e isse proaiat a nàrrere carchi cosa, deretu torra su mudímine si faghiat niedhu sidhidu chi no faghiat a lu carpire, pariat chi su dolore si che la mundhaiat lassèndhebi solu sa bisura de un’isterzu líchidu. Si paraiat abbaidèndheli sas iscarpas, ma no bi fit; e si poi torraiat e lu abbaidaiat a cara, pariat pedíndheli de si callare mudu.
Petzi una borta si ndhe fit pranta, apustis de cudha grida. Pagas dies apustis. Isse li fit ispieghendhe chi ispérdidu no cheret nàrrere mortu: Savériu podiat fintzas torrare. E issa aiat afissu sidhidas sas laras, li aiat artziadu sos ogros a cara, l’aiat abbaidadu a intro e ndhe li sunt faladas sas làgrimas a rios. In cuss’istante, si aiat pótidu, isse si fit chérfidu interradu, gai inútile si fit pàssidu in cussu mamentu.
Apustis de sa morte de su frade minore, a Savériu lu aiant mandhadu in lissentza. Su cumandhante de sa Cumpanzia li aiat lassadu isperare chi l’isoneraiant dae su servítziu de gherra. Ma sigomente sa lissentza si che fit agabbada paris cun cudh’isperàntzia, chi sa mama cussideraiat una promissa, ma abbarrada solu isperàntzia, fit torradu a tucare a su fronte. Apustis fit bénnida sa nova: ispérdidu.
No aiant tentu su corazu de li nàrrere chi fit mortu: goi pessaiat, issa. E aiat betadu cudha debberone grida arrajolada.
Comente faghiat a pessare, in mamentos gai, chi su fizu fit biu, biu deabberu comente Don Coi chentza bi crere mancu isse li aiat nadu?! Mancu a pessamentu ndhe li beniat chi própiu tandho in cussu mamentu su fizu fit in viazu, in mesu a chentu e una dificurtade e perígulu, e fit chirchendhe de si ndhe torrare a Cuadu, pro si apartare in sos padentes, chi connoschiat a mata a mata, sas àrbures a unas a unas, su logu a gorropu a gorropu, in Badhimanna, inue, fintzas a duos annos innanti, bogaiat a pàschere sas crabas donzi note.
Mancu a su pessamentu ndhe li beniat de lu torrare a bídere unu mese apustis, candho lu creiat mortu imboladu in carchi fossu, chi si l’aiat manigadu s’ae e sa frommiga (issa no ischiat comente fit su Carso, sas trinceas, sos reticulados, fintzas si Savériu aiat chircadu de bi lu contare, e ite fine faghiant sos mortos cue subra), no si la creiat de si lu torrare a bídere presentadu in dainanti, biu, cun cudhu arrastu areste e forte de ómine, de pastore, in sa buca de sa pinneta in su crabile irbandhonadu.
Apustis, candho at bidu chi fit totu nudha pro l’assussegare, Don Coi at comintzadu cun su liscebbussu, a li faedhare a sa russa, sinnale però chi cun issa si ndhe bidiat male, no ischiat su de fàghere, bi aiat carchi cosa chi no torraiat paris tra isse e cudha fémina.
Tantas bias si aiat dimandhadu si Mariàngela no si sentiat in curpa pro sa morte de su fizu, chi fossis creiat chi bi che l’aiat tzacada in conca própiu issa s’idea de fuire, candho, che una criadura, che una maca, li aiat fatu impromítere de si ndhe fuire, de si pònnere in sarbu si no li daiant s’esòneru. E apustis fossis s’intendhiat in curpa, si l’aiat addossada issa sa curpa de sa fuida iscussiderada, pro comente aiat pregadu su fizu candho fit torrendhe a tucare. Fintzas si Mariàngela no bi l’aiat cufessadu mai, bi fit assupridu a contu sou a sa seguresa chi, issa, si fit addossendhe sa curpa de su chi fit capitadu, ca no ischiat sa vera càusa de sa fuida; e prus de una borta, mescamente a sas primas, si fit àpidu apunta a bi lu nàrrere cale fit sa veridade. Ma si fit àpidu petzi tantadu, e isse no teniat su diritu de li nàrrere su chi li pariat unu segretu chi cumprendhiat solu isse e cun isse depiat mòrrere. No ndhe li depiat mancu fontomare pro ndhe la ispònnere de cudha idea frimma.
Cap. VII
Mariàngela aiat postu sa cafetera in sa bràsia de su furredhu e fit ispetendhe a pesare su bullu. Fit sempre abbaidendhe in s’àngulu de su bracone e sighindhe a mòere sa conca che sempre, pariat ingullindhe. Podiat istare ispetendhe chentza fine, chentza rispòndhere a sas dimandhas chi li faghiant, e no lu faghiat ne pro aminia e ne pro duritu ma ca si fit imbetzada cun sa cunvintzione chi fit menzus a si callare muda.
Solu de tardos in tardos faedhaiat de sos fizos cun Don Pedru, candho si cufessaiat. Ca fintzas sa cufessione est mudesa, si faedhat azummai chentza peràulas, che putu fungudu chi ndhe torrat una boghe morindhe.
Comente s’abba ndh’est essida in s’istampighedha de su fiancu in sa cafetera, Mariàngela lestra l’at covecada, l’at frobbida cun d-un’istratzu e l’at posta acurtzu a Don Pedru. Su gafè fit falendhe a butios, s’intendhiat su tic tic distintu. Totu a inghíriu fit essindhe su fragu bellu de su gafè.
— Porta una cícara po tui puru! — at cumandhadu su preíderu.
Issa l’at leada e posta l’at a fiancu de s’àtera, ma chentza pratílliu.
Mustraiat prus annos de sos chi teniat, gai minudedha e sica che linna, cun sos pilos lascos e murratzos cun sa chirra in mesu in mesu de sa conca, sempre a mucadore, unu tempus niedhu e como iscoloridu e birde; e cun cudhu fragu de fumu, de pinneta prena de fumu, e de mudesa imbetzada.
Su preíderu at betadu su gafè in sas tzicheredhas, li at fatu de manu e issa at leadu sa sua. Fint fedales, ma issa cumpariat prus betza. Si l’at abbaidada bufendhe su gafè, sulendhesilu a donzi ticu. La depiat sempre abbaidare pro si cumbínchere de cantu fit imbetzada, e chi no fit prus forte che unu tempus innanti de sa morte de sos fizos. Si l’ammentaiat sempre comente fit annos meda innantis, candho sos fizos fint minores, Giuanni imprupiu, prepotente, e s’àteru, Savériu, istrízile e malaidonzu. Don Coi aiat adduidu, unu pagu in su sériu e unu pagu rindhesindhe, a nàrrere cudhas peràulas fortes (ma za bi fint in su breviàriu!) e su pisedhu ndhe fit sanadu abberu de sos bermes, totu in d-una note. Mariàngela ndhe fit bénnida currindhe a bi lu nàrrere, cun su pisedhu a tira e tosta; e li aiat basadu sa manu, cosa chi no faghiat mai. Tandho zughiat sos pilos niedhos, za fit forte. Fit una fémina minuda e forte, capatza a leare in conca bàrrios mannos, no s’istracaiat mai. E tandho puru li essiat cudhu fragu de fumu, su fragu de sos pòveros de Cuadu, e tostorruda sempre.
— No, no bollu nudha! — at nadu su preíderu rispondhindhe a una fritida de issa coment’e dimandhendhe si cheriat cosa; e issa si est dispedida cun su saludu de sempre: — Siat alabau Gesugristu! — e Don Coi at fatu unu sinnale cun duos pódhighes de sa mannu moíndhelos a rughe e azigu fritindhe sas laras nendhe: — Alabau sempri siat!


text:
Usami al meglio, dimmi chi sei...
- VillaggioMusicale
- » Profili
- »
Acustica Napoli
Questo profilo Ŕ stato visto 582 volte.
Per contattare Acustica Napoli:Invia messaggio privato
I miei generi preferiti
Dance commercial, Disco music, Lounge, House music, Commercial house, Electro house, Deep house, Techno, Progressive Techno, Techno hardcore, Tech House, R&B, Hip Hop, Cool jazz, Country blues, Free jazz, Swing, Rhytm & Blues, Blues Rock, Rock anni 60, Rock anni 70, Rock anni 80, Rock anni 90, Ragamuffin, Bossa nova, Cubana, Flamenco, Latino Americana, Merengue, Salsa, Tango, Tex mex, Celtica, Country, Samba, Trance, Blues, Ska
Sono una Cantante, Piano Bar, DJ di 41 anni di Napoli (NA).
I miei generi musicali preferiti sono: Dance commercial, Disco music, Lounge, House music, Commercial house, Electro house, Deep house, Techno, Progressive Techno, Techno hardcore, Tech House, R&B, Hip Hop, Cool jazz, Country blues, Free jazz, Swing, Rhytm & Blues, Blues Rock, Rock anni 60, Rock anni 70, Rock anni 80, Rock anni 90, Ragamuffin, Bossa nova, Cubana, Flamenco, Latino Americana, Merengue, Salsa, Tango, Tex mex, Celtica, Country, Samba, Trance, Blues, Ska


text:
de Antonimaria Pala
Su pasu istitutzionale dèpidu a sas votatziones pro s’annou de su Parlamentu Sardu est agabadu. In custas dies, sa Sardigna tenet torra unu Parlamentu e una Giunta noa. Totu cussos chi, onni unu a manera sua, sunt impinnados, in sa gherra pro su sarvamentu, s’amparu, sa normalizatzione e sa crèschida de sa limba sarda, ant su dovere de sighire su traballu de isprone a sa polìtica linguìstica chi in custos annos at agabadu s’andera simbòlica, pro pigare cussa de su fràigu e de su traballu de onni die.
Su prus de nois in custas votatziones at fatu sa parte sua, sustenzende, in tantas maneras sas pessones e sas listas o impinnende·si in manera direta in s’eletzione. Custu nos at postu in contierra (mancu male, pro chistiones de democratzia) intra partidos, listas e coalitziones e fitianu finas in intro de sugetos polìticos matessi. Sèmpere in manera libera e legìtima. Onni unu at fatu pro sa limba su chi at pòdidu, su chi at cumpresu, su chi li est pàrfidu prus giustu relatende·si a sa fortza, a sa cultura polìtica, a sa bisione de su mamentu istòricu e finas a su contu de sa cumbènia eletorale.
Como b’at unu guvernu, espressadu dae sa majoria, e un’àtera parte chi sena gàrrigos de guvernu ma cun àteros còmpitos istitutzionales de rapresentàntzia e controllu, at a sètzere in Casteddu. Ambas perras tenent sa responsabilidade, in sos logos de sas detzisiones, chi sunt finas in foras de su palatu, de si fàghere intèrpretes de sos isetos de sos sardos. Sa limba a bisu meu est su bisòngiu primàrgiu de sa gente nostra.
A sos chi ant sos redinagos de s’amministratzione e a cussos chi tenent su foete pro si apònnere, depimus pompiare. Pro sighire polìticas in ala a sa limba e a su bilinguismu, cungruidas finas a como, e pro nde elaborare àteras chi sigant su caminu a chirru a s’ufitzialidade prena e cumpreta de sa limba, in onni mamentu de sa vida.
Dae cando sunt agabadas sas votatziones in sos cuntatos intre sos chi faghent cosas de limba e sos pagos chi ant pigadu positzione pùblica, non si faghet àteru (deo puru so de cussos) si no su de nàrrere chi est ora de sighire a fàghere. O finas “est ora de fàghere”, “tocat de cumintzare dae sa gente”, “semus generales sena esèrcitu”... E àteros propòsitos sàbios, chi tocat de acostiare a mòvidas cuncretas.
Su movimentu linguìsticu ispontàneu, fatu de sardos disterrados, intelletuales, operadores de limba, mastros a onni livellu, iscritores, poetas e citadinos amantiosos, at tentu su mèritu de obrigare sa polìtica, si no a pònnere in su centru de sos programmas issoro sa limba, nessi a fàghere fronte a sa contraditzione e s’omissione distrata e fitianu finas rea in sos cunfrontos de custa chistione, torrada in buca a totus, finas posca de sa campagna istitutzionale, ripresa prus male chi non bene dae s’imprenta sarda.
A chie no at sighidu in fatu tocat de li pedire contos, a chie at fatu pagu tocat de li nàrrere a sighire a in antis. Ma no si podet, mancu cherfende, torrare in segus!
Ma comente?
Non creo chi su traballu finas bonu chi si faghet cun sos mèdios de internet abastet a cunvertire sa cunvergèntzia e s’elaboratzione de sas trumas in dibata, in òperas de cabale. Ne mancu pesso chi abastent - mancari siant de impreare e de importu mannu - sos giassos internet chi sunt abertos a s’impreu, e galu prus pagu b’at de dare afidu a sos artìculos isolados, chi pro limùsina e amistade, onni milli annos, benint publicados dae sos cotidianos sardos, tropu impinnados a imbentare realidade, intames de la contare sena lanas, omissiones, ismèntigos e trampas.
Tocat chi su movimentu pro sa limba diventet su “MOVIMENTU DE SA LIMBA.”
Chi siat unu sogetu polìticu organizadu, chi siat una domo de elaboratzione de istrategias cuncretas pro pesare s’ufitzialidade de su sardu. Chi sa gente si bi potzat iscrìere, apat manera de nàrrere su chi pessat, ascurtende sas cosas dae chie las narat in fide bona e cun mèdiu obietivu e iscientìficu. Tocat de impreare totu sas energias, sas leges, sas sensibilidades polìticas sena esclusiones e chìrrias de làcanas “ideales”. Tocat de chircare intro de una domo comuna, s’àndala sarda a chirru a su benidore de sa limba. Chi no tenet modellos pretzisos de copiare, chi no tenet sa cumbintzione chi abastet una lege ebia, chi non tenet prus tempus de pèrdere in partiduras de variantes chi no esistint, chi est capatze de chirriare su faeddu, s’impreu setoriale, s’iscola e sa literadura, ma abarrende in intro de unu cussertu, mancari fatu de tantas boghes, chi apat sa cuncòrdia de unu sonu.
A nos bidimus a cara a pare in pessu chi nche colat Pasca de abrile pro cumintzare a pesare su MOVIMENTU?


text:
Limba ungheresa
Sa limba ungheresa pertenet a su grupu de sas limbas ugrofìnnigas, chi a dies de oe incruet, in prus de su mazaru, petzi su finlandesu e s’estonianu, bastante assimizadores intre sese, peroe diferentes meda dae s’ungheresu. Est faeddada dae unos 15 milliones de pessones in totale: 11 in sa Repùbriga Ungheresa, 2 in sos paìsos probianos (Rumania, Ucraìna, Isrovàchia, Sèrbia, Croàtzia e, meda pagu, Àustria), in sas reziones istorigamente ungheresas, e sos 2 abarradores ispartzinados peri su mundu, cun comunidades importantes in sos IAA, su Cànada e s’Austràlia. S’ungheresu est una limba gasi narada agrutinadora, su chi cheret narrer chi una paraula ebia podet cuntenner diferentes partes de s’allega a mèdiu de s’impreu de prefissos e sufissos (is.: “városomban” = “in sa tzidade mea”). Su tèrmine “agrutinadore” si referet a unu tipu de limbas, no a una famìlia o a unu grupu. Sunt agrutinadores, pro narrer, finas su bascu e su turcu, chi non tenent peruna relassione limbìstiga cun s’ungheresu. In realidade, unos cantos limbistas no iscruent chi sos idiomas agrutinadores podant aer tentu un’orìzine comuna: peroe si gasi est istadu, est acontèssidu tempus gasi in palas, chi a dies de oe est impossìbile a demustrare custa orìzine.


text:
Leone Su Mannu
Leone Su Mannu, paba (de su V seculu, naschidu fortzis in Toscana). Fattu paba su 440. Difendede Roma dae s'invasione de Sos Unnos de Attila e dae sos Vandalos de Genserico. Ada difesu sa fide traditzionale de sa Creja catolica. Ada convocada su Conciliu de Calcedonia (451) chi definidi sa divinidade e s'umanidade de Cristos. Cumbattidi s'eresia de Eutiche. Ada lassadu 96 Discursos riccos de dottrina e bellos po su latinu elegante, e 173 litteras. Est mortu su 10 de santandria 461.


text:
Sa cida sulcitana in curtzu.Dae su 18 a su 24 de onniassantu
Lunis 18: in is dies passadas su sutasegretàriu a s’economia Alessandra Todde de su M5S fiat in su Sulcis e at portadu unu pagu de serenidade a is operàios. Infatis at annuntziadu chi s’acòrdiu pro su prètziu de s’energia ormai est prontu e isperat chi custa cida chi benit si firmint is memorandum cun s’intesa. Certu ca si sa chistione andat in portu iat a èssere unu resurtadu mannu meda sende chi ormai est de 7 annos e prus chi si faeddat de su rilànciu de su polo industriale de Portovesme ma in bona sustàntzia est ancora totu firmu.
Martis 19: cida passada e in prus de un’ocasione s’est chistionadu meda de sanidade sulcitana de su chi non funtzionat e de su serbit pro fàgher torrare a funtzionare totus su sistema. Ebbenis in logu de ammelliorare sa situatzione est sighende a impeuare: in su CTO de Igrèsias no abastaiàt sa risonantza magnètica chi no est serbìbile ma at fatu guastu fintzas s’aparèchiu pro is radiografias e duncas imoi funtzionat sceti cussu portàtile de su Pronto Soccorso. Dae sa diretzione narant chi dd’ant a arrangiare a lestru ma in su mentris a gente meda ddi tocat a andare a is istruturas cunventzionadas de Campidanu o inderetura a Casteddu.
Mèrcuris 20: de su dragàgiu de su Canale de Sant’Antiogu, traballu de importu pro s’isvilupu turìsticu e fintzas pro sa siguresa de sa navigatzione, nd’eus iscritu prus de una borta puru in custa rubrica, e nos tocat a nde torrare a iscriere proite chi ant rinviadu ancora una borta is traballos. Cust’òpera, chi balet 700mila èuros, depiat èssere acabada giai dae un’annu ma su pontone pro su dragàgiu est firmu in sa costa de su Cabu de Susu e duncas at a lòmpere in Laguna sceti in is primas dies de su mese chi intrat (si su tempus ddu permitit!). Est ispantadu meda su sìndigu Nàssiu Locci pro comente totu sa chistione est incumentzada in su 2014 e pro calisiolat chi siat cosa e s’èst depidu cunvocare una cunferèntzia de servìtzios (àrea de depòsitu, is palos de sinnialatzione, su tanti de fundailla de nde bogare, su pontone…) e a bellu a bellu su tempus nci passat ma is traballos abarrant firmos.
Giòbia 21: ant firmadu puru is traballos pro installare un’antenna de telefonia mòbile in Nuraxi Figus (in comunu de Gonnesa), proite ca a pustis de unas cantu espostos presentados dae assòtzios locales, is funtzionàrios de su comunu ant averguadu ca is fundatziones si agatant in d-un’àrea de interessu archeològicu. Duncas fintzas a candu sa sovraintendentza no at a andare a controllare non si podet prus traballare. Sa popolatzione de sa fratzione de Gonnesa est contrària dae su primu momentu a custa antenna e ant dimandadu de dda mòvere foras de s’abitau pro èssere siguros chi no nche siant arriscos pro sa salude de is residentes.
Cenàbara 22: no ant acurtu a passare nemancu 10 dies ca s’àcua de retza de Domus Noas est torra calende trula in is domos e duncas non si podet oberare pro impreos potàbiles. Su sìndigu Massimiliano Ventura ispiegat ca s’àcua de sa retza est bruta pro mori de s’àcua pròina meda chi est ghetende in custas dies e duncas custu fenòmenu est prus “normale” e non nc’intrat nudda cun cussu chi est incapitadu in is meses colados. In su mentris is traballos pro arrangiare su potabilizadore bèciu, a manera de risòlvere su problema in manera definitiva, sunt arribende a bonu puntu.
sàbudu 23: is Carabineris de sa cumpagìa de Carbònia ant cassadu a 2 piciocheddos chi teniant droga in iscola. Sa “bìsita” cun is canes antidroga de sa Guàrdia de Finantza fiat cuncordada cun is dirigentes iscolàsticos. Pro custos 2 piciocos, toteduos magiorennes e cun doses a impreu personale, partit in automàticu sa segnalatzione a sa prefetura. Su capitanu Di Lio at ispegadu chi ant a sighire is controllos a sorpresa e chi ant a s’ant a fàghere atòbios in is iscolas pro ispainare sa cultura de sa legalidade.
Dòminiga 24: puru s’amministratzione comunale de Sant’Antiogu s’est posta de autovelox. Duncas is controllos ant cumentzare oberende is postatziones fissas fatas cust’istade passade ma in s’interis chi sa Prefetura at a donare s’autorizatzione ddoe ant a èssere is semper patùllias de is vìgiles urbanos pro sa cuntestatzione immediata. Dae su Comunu faghent ischire a totus ca s’autovelox non serbit pro fàghere dinai ma pro assegurare sa siguresa de is citadinos e pro chi rispetare su còdighe de s’istrada chi prevedit craramente chi in mesu de centru abitadu si andit a 50 km/h.
Robewrto Pinna


text:
Saarland
Coordinatas: 49°22′37.74″N 6°52′42.16″E / 49.37715°N 6.878378°E
Artìculu in LSC
Su Saarland (in latinu: Saravia; traduidu literalmente: Terra de sa Saar) est unu de is 16 istados federados de Germània. Tenet istèrrida de 2 568,70 km² e 990 718 bividores, chi nde faghent su prus minore e prus pagu populadu Land de totu sa federatzione. Sa capitale est Saarbrücken.
S'istadu federadu làcanat cun sa Frantza (Grand Est) in su sud, su Lussemburgu in s'ovest e sa Renània-Palatinadu in su norte e in s'estu.
Pigat su nùmene de su riu Saar, chi est un'afluente de sa Mosella e rugrat de s'istadu de sud a nord-ovest. Sa prus parte de sos bividores bivet in unu cunglomeradu de tzitades a curtzu de sa làcana frantzesa, a rodeu sa capitale, Saarbrücken.
Su Land tenet sa voluntade de si cunvèrtere bilìngue frantzesu-tedescu de su 2043 e sa prima limba istràngia imparada in iscola est su frantzesu. Su territòriu de su protetoradu anglo-frantzesu de sa Saar fiat istituidu in su 1920 in acòrdiu cun cantu istabilidu dae su Tratadu de Versailles. Cumprendiat partes de sa provìntzia prussiana de sa Renania e de su Palatinadu Renanu. S'àrea fiat posta dae sa Sotziedade de is Natziones in suta de cuntrollu anglo-frantzesu pro 15 annos. A pustis de custu perìodu at tentu logu unu plebiscitu pro s'autodeterminatzione de sa Saar, 13 ghennàrgiu 1935: su 90,7% de sos votantes aiat espressadu sa voluntade de s'unire a sa Germània. Sos Nazistas ant dadu sa regione nùmene de Westmark.
A pustis de sa segunda gherra mundiale su Saarland aiat torradu a rùere in suta de protetoradu frantzesu. Frantza e Germània aiant detzìdidu in su 1954 de istituire unu Saarland indipendente, ma custu progetu fiat rebusadu cun unu referendum. In consultatziones noas franco-tedescas si fiat arribados a unu acòrdiu nou, segundu su cale a su Saarland diat èssere istadu permìtidu de si torrare a unire a sa Germània (Tratadu de Lussemburgu, 27 santugaine 1956). Su 1 de ghennàrgiu 1957 su Saarland fiat torradu a sa Germània.
Sas printzipales fontes de rèditu de su Saarland sunt su fraigu de automòbiles, sa siderurgia, sa fàbricu de tzeràmica e sa produtzione de programmas pro carculadores eletrònicos. In passadu su Land teniat un'importante setore mineràriu.


text:
cherpài , vrb: crebare, crepai, crepare, crepari Definizione apèrrere, segare, isperrare coment'e po una fortza chi naschet de aintru de sa cosa o fintzes po su tropu pesu o isfortzu de foras; nau in cobertantza, ofèndhere; prnl. e nau foedhandho cun tzacu, nàrrere su chi unu sentit, ischit o pentzat Sinonimi e contrari bombare 1, cerbai, ciopai, irdoare, isciopai, iscuartarare, sacai / mòrrere Modi di dire csn: crebare o èssere crebendhe de su risu, de su tússiu, de su fele, de su prantu = arriri a meda, de pàrriri cherpendi, de incrèsciri, tussiri a meda e a fortza, provai arrennegu forti de no pòdiri baliai ccn. cosa; fàghere a crebare a unu = fàghereli leare fele, arrennegu; no nàrrere mancu "Crepa!" = no nàrriri própiu nudha, ni saludai, ni cumbidai e nimmancu… a cherpai!; fai su crepa crepa a unu = fàchere su derre, fai su crepatzaca, fàghere carchi cosa a crebu, pro fàghere arrennegu, mancari crebet, s'àteru Frasi est tantu grassu chi cherpat o tzacat ◊ est cherpendi de satzadura ◊ sa pira fata chi ruet a terra si crebat ◊ si li pones totu cussu bàrriu si crebat suta ◊ s'erbeghe est crebendhe in titas ca est ora meda chentza suta e ne murta ◊ cussu cristianu est crebadu a triballu! ◊ cussu muru est totu crepau de is bombardamentus ◊ si est crepau in centu e un'arrogu ◊ póveru cristianu: l'ant crebadu a banzos! 2. abbàssia sas boghes, no ti crebes! ◊ so andhadu a domo issoro, zughiant sa durtzeria…, mancu "Crepa!" mi ant nadu, prommore ca fint in festa! ◊ pro una brulla deretu ti crebas: za ses díligu!…◊ ndi faint de cherpai de sàngia is bixinus candu s’ant a biri!… 3. ge no si ant a iscuartarai de su prantu, candu eus a crepai! ◊ crepint is de crepai: sa cosa si at a fai bollendi nosus duus! 4. ti podias crebare, andhe chi l'ischias?! ◊ ci tenes cosa de nàrriri crepadha in faci! 5. finas sa die de Pasca est andhadu a catza, a fàghere a crebare fintzas a Deus! Etimo ltn. crepare Traduzioni Francese crever Inglese to die Spagnolo morir Italiano crepare Tedesco sterben.
mòrre, mòrrede, mòrrere, mòrri, mòrriri , vrb Definizione ispaciare o acabbare de bívere, bènnere mancu, ma fintzes leare sa vida o bochíere: in poesia, fintzes morre; dhu narant fintzes de cosas allutas, abbruxandho (lampadinas, fogu) in su sensu de dhas firmare de fàere lughe, de abbruxare / ind. pres. 1ˆp. sing. mòrgiu, morjo, morzo; cong. 3ˆp. sing. morjat, 2ˆp. pl. morgiais, morzedas; ger. morindhe, morindho, morinno, morzendhe Sinonimi e contrari abbusinare, bochí, bochíere / studai / acragare Modi di dire csn: morririsí = morreresiche (si funti mortus, s'est mortu = si che sunt mortos, si ch'est mortu: nadu de su late, chi no at rézidu a lu còghere, chi s'est acasadu); s'est mortu = s'est bociu (= leàresi sa vida de manu sua etotu); mòrrere de… = mòrriri po nexi de…, dispraxirisí meda; mòrrere a peuncu, a cadéliu = m. de maladia longa, a pagu a pagu; mòrrere de isténiu = a irbalesiadura, de fàmine; mòrrere de morte mala = mòrriri bociu; mòrrere dae Deus = desesi, de maladia, de betzesa; mòrrere de musca maghedha = m. de apesta, de maladia apitzigadita; mòrrere sacramentadu = cun sos sacramentos (cufessadu, cominigadu, oliadu); mòrrere de su risu, de su fritu, de sa gana = arriri, tènniri frius, tènniri gana meda; andhare mori mori = fai andendi e morendi, acabbendi, menguendi (dif. de andai mòri mòri = caminu caminu); èssere a bibos mori = morindhe e chentza mòrrere, a tilipéndhiu; mòrrere su late = pònniri su callu a su lati pro dhu fai callai Frasi candho fit in su mundhu sanu e forte de morre no creiat de seguru! (S.Mongili)◊ morta si ch'est e solu mi at lassadu ◊ biadu a bois chi bos sezis morta pianta e disizada! ◊ est morrendisidha, est morinnosi ◊ si no mi fais is tzípulas mi mòrgiu! ◊ curre, no si morjat! ◊ pensa chi pro mòrrere ses naschidu! ◊ vi at mortu zente pitzinna ◊ intendho tocu de ispiru: chie b'at mortu? ◊ est sonandhe sa campana: chissae chie s'at mortu! 2. chi emu iscípiu una cosa aici dh'emu mortu! ◊ si m'iast arrispustu su contràriu t'emu mortu! ◊ it'at mortu, a ómini biu?! ◊ no apo coro de mòrrere un'anzone! ◊ partit sa fusilada e morint su pitzinnu ◊ no morgiais fígiu agenu! ◊ su caboni no nc’est prus, s’est mortu… antzis, dh’ant mortu!◊ siscura sa mama, li ant mortu unu fizu! 3. si no tenes cussu, fata: no ndh'as a mòrrere, no?! ◊ sos de sa famíllia ndhe su morindhe pro su dannu chi at tentu sa fiza ◊ de sos dépidos suos ndh'ant linidu sa bidha: su babbu e sa mama sunt a ndhe mòrrere! ◊ in montes bi at fritu a mòrrere! 4. móriche sa lughe, móriche sa televisione! ◊ sas lughes allutas che cherent mortas si no bi at bisonzu ◊ a su fogu fuidu bi at acudidu zente e che l'ant mortu ◊ acontza su fogu, no che lu lessas mòrrere! Cognomi e Proverbi prb: mortu oi iscarésciu cras ◊ traballa pro chent'annos e pensa chi moris oe! ◊ morit chie at giú e chie no at giú! Etimo ltn. *morere Traduzioni Francese mourir, tuer Inglese to die, to kill Spagnolo morir, matar Italiano morire, perire, uccìdere Tedesco sterben, töten, umbringen, erlöschen.
scuartarài, scuarterài, scuatrài , vrb: iscartarare* 1 Definizione fàere a orrugos, irdoare, crepare, mescamente nau cun tzacu, arrennegu po ccn., ma fintzes po iscópiu, fintzes apèrrere, tzacare sa carre Sinonimi e contrari cherpai, isciopai Modi di dire csn: s. de tropu trabballu = arrebbentare; s. a terra = atzapulai, irbatulare o rúere a terra Frasi arrutu a terra e scuartarau! ◊ ge no s'ant a scuartarai de su prantu, candu eus a crepai! ◊ s'iscupeta s'est scuartarada 2. si scuatrant is manus de su frius Cognomi e Proverbi prb: a chini bolit papai a dus buconis dhi scuàrtarant is barras Traduzioni Francese crever, éclater Inglese to die, to break Spagnolo morirse, reventar Italiano crepare, schiantare Tedesco verrecken, zerschmettern.


text:
La raccolta rappresenta da sempre il momento dell’attesa e la soddisfazione dopo il lungo lavoro di preparazione del terreno e la semina. Oggi Bruno Orrù ci illustra le fasi della raccolta rigorosamente in lingua sarda.
Ricordiamo che gli interessati possono accedere gratuitamente ai contenuti dell’intera rubrica “Ajo’ a fuedhai” (racconti e lezioni di grammatica) cliccando qui.
Buona lettura e serena domenica a tutti.
Su tempus chi bandat de maju a sa metadi se du mes’e austu, in totu sa Sardigna fit su tempus de “s’arregota”, poita totu su lori chi beniat arau, arribàt a essi prontu in custa parti de annu. Est ladinu ca sa manera de arregoli su chi est legumini est diferenti meda de sa manera de arregoli su trigu, s’orxu, s’ena…. e, in prus, sa manera de messai is loris, in dì de oi est diferenti meda de comenti si messàt in su tempus passau. Ma, lassendi a perdi tratoris e machinarius, bieus comenti si traballàt in su tempus passau.
Comenti scieus su chi sun alleguminis, beniant tzerriaus Loris Communus, poita no furint importantis comenti su trigu e is atrus loris, ma beniant tzerriaus puru Loris a Tiradura, poita ca, candu furint prontus, no beniant messaus, ma su fundu ndi beniat bogau de terra de fund’e arrexini. Su trigu e is atrus loris benint tzerriaus puru Loris a Messadura, poita ca candu sunt prontus benint messaus. Su tempus de messai benit tzerriau puru Su Messi e, in custa manera, nai su messi o s’arregota est sa matessi cosa e su tempus de s’arregota benit tzerriau puru Tempus de Messi.
Loris a Tiradura.
Sa fai, chi in trà is loris comunus est sa prus chi benit arada in Sardigna, est su primu lori comunu chi ndi benit tirau de terra e, talis bortas, sa fai si tirat impari cun su presuci e sa gentilla, in su tempus chi bandat tra sa metadi de maju e sa metadi de lampadas. Su cixiri, invecis, benit tirau pustis chi est istetiu messau su trigu in su tempus chi bandat tra sa metadi de su mes’e axrolas e sa metadi de austu. Candu su fundu de is loris communus cumintzat a si sicai, est arribau su tempus de tirai su lori communu, boghendindi is fundus de fund’e arrexini, candu ancora su fundu no est sicau de unu totu, po fai in manera chi su semini (sa fai, sa gentilla, su cixiri) no ndi bessat de sa tega po essi perdiu. Est prus inditau a fai custu traballu a mengianedhu, candu ancora su soli est basciu e su fundu no est acotoliau de su soli. Sa tiradura si fait cun is manus, si ndi bogat su fundu de terra, si scutullat s’arrexini po ndi staccai sa terra, e si poggiat su fundu in su bratzu, unu fundu avatu de s’atru, finas a candu si fait una bratzada, fata sa bratzada, su messaiu s’aderetzat e pogiat su fasci a terra, unus cantus passus agoa. Poggiada sa bratzada, si torrat a cumintzai. Est unu traballu chi bolit fatu sempiri incrubaus, poita, po ndi tirai su fundu de terra, tocat a dhu pigai acant’e terra, po no si truncai. In custa manera, bratzada pustis bratzada, si faint neras o tzregas e, dognia traballanti tenit sa nera cosa sua. Sa parti aundi sunt is traballantis, a su costau s’unu de s’atru, si narat tenta. Acabbau de ndi bogai una tenta, is traballantis cumentzant un’atra tenta, cumintzendi de sa parti de campu aundi ant acabau s’atra tenta. Custu traballu beniat fatu massimamenti de is pipius e de is femminas, e is traballantis chi beniant pigaus pi tirai loris, beniant pagaus a giorronnada e mai a cotimu e beniant sempiri pagaus cun dinai. Su cixiri, su prisuci e sa gentilla, chi beniant tiraus prus friscus de sa fai, beniant portaus apena arregotus po essi treullaus. Custu traballu beniat tzerriau “seidadùra”. Is bratzadas de sa fai, invecis, prima de sa seidadura, beniat lassada in su campu po si sicorrai, im manera chi sa treulla fessit prus a ligera.
Loris a Messadura – su trigu
Candu sa spiga est bella groga, is aristas sunt niedhatzas e is nuus no sunt sicaus de unu totu, cussu est su tempus de messai su trigu. In custu momentu si narat ca su trigu est “in amori”, e custa est s’ora giusta de dhu messai.
Su messadori portàt unu deventali, de pannu o de pedhi, chi dhu imbussàt de su tzugu a is genugus, portàt is Mangitus o Manigotus, de pannu chi imbussàt is bratzus e sa pranta de is manus, is didus abarrànt in foras ca poita serbiant po manixai, cun d- una manu, sa fraci e s’atra po afferrai su mannùgu. Su pistirrinchinu de sa manu chi aguantàt su mannùgu portàt unu didali de pedhi o de canna, po dhu salvai de calencuna acollada de fraci. In conca portànt unu capedhu ladu, e de su capedhu faiant calai unu muncadori chi cuberiat su pistidhu e su tzugu po dhu su salvai de su soli foti, un’atru muncadori fit annuau a su tzugu e serbiat po istrexi su sudori e po salvai su tzugu de is aristas.
Fit costumu cumintzai sa messadura de bonu mengianu, in manera chi su trigu fessit prus modhi, po custa arrexoni medas messadoris abarrànt a crocai in su satu. Si cumintzat de bonu mengianedhu, si pasiànt in is oras prus bascosas, pustis si torràt a messai finas a su scurigadroxu.
Prima de cumintzai a messai, tocàat a isceberai de cali pati cumintzai, o, berus siat, beniat sceberada sa ténta. Su sceberu de sa tenta dipendiat massimamenti de comenti fit crocau su trigu, poita, po traballai beni, tocàt a si ponni a pati atra de sa crocadura de su trigu, in manera chi is aristas no picighessint in faci a su messadori. Is messadoris, sceberada sa tenta, si poniant unu a costau de s’atru, a pagu prus o mancu tres metrus s’unu de s’atru. I messadoris chi furint a is dus cabudus de sa ténta, su de manu manca e su de manu deretà, si naràt ca teniant “sa manu de sa sennora”, po su motivu ca poriant traballai mellus de is atrus ca portànt unu costau liberu, su messadori chi fit in mesu de sa ténta, beniat tzerriau “segador’e ténta”. Custu depiat camminai messendi sempiri deretu e prus ainanti de is atrus. Is atrus messadoris camminant a pati atra de su segador’e ténta, unu ainanti, a giru de unu metru, de su chi portàt a costau, custu po fai in manera de no si picigai cun sa fraci s’unu cun s’atru. In custa manera is messadoris camminànt cun su segador’e tenta in punta e is atrus avatu, a pati atra e dogniunu s’agatat a essi a tres metrus de is chi potàt a su costau e a unu metru de is chi portàt ainnantis e apalas.
Prima de cumintzai su traballu, dognia messadori si fiat sa gruxi cun sa manu in sa cali portàt sa fraci, pustis si incrubada finas a afferrai unu matzu de ispigas a giru de pramu e mesu de terra e, spinta ainnantis custu matzu afferrau, dhu segàt cun sa fraci. Matzu avatu de matzu finas a cantu ndi podiat aguantai cun sa manu. Candu cun sa manu no ndi podiat aguantai atru, fit prontu su Mannùgu, chi beniat stuau a terra e si torràt a cumintzai. Dognia ses mannùgus si fiat una màniga, fata sa maniga, su messadori pigat tres o quatru fundus de trigu segaus prus a longu e, custus beniant mullius (atrotoxaus) e si ndi fiat unu liòngiu (acapiu), cun su cali beniat acapiada sa màniga de trigu. Custu traballu si tzerriàt “a liài maniga”. Sa màniga aici acapiada beniat posta strantaxa cun sa spiga apitzus. Pustis, is manigas beniant ammuntonadas a s’acabada de dognia tènta po essiri pinnigadas de su carradori.
Medas bortas is messadoris faiant a isfida in trà de issus, custu ca poita, is messadoris beniant pigaus, massimamenti, a iscarada, comenti chi fessit unu cotimu, ca poita is messadoris faiant de totu po messai in su prus pagu tempus e, po paga, arricìant sa matessi cantidadi de trigu chi fit stetia arada in su campu messau e, custu trigu, is messadoris si dhu pratziant in tra de issus. Aici, chi in su campu furint stetius araus dus mois de trigu, is messadoris arriciant in paga dus mois de trigu de pratziri. Sa lestresa in su messai fit necessaria ca poita dognia dì chi passàt su trigu diventàt sempiri prus siccau e arridu.
Giuliu Angioni, in su libru cosa sua “Sa Laurèra” còntat custu contu: – Custu fit unu grandu messadori,chi nemus arrennesciat a dhu sighiri. Dhi narànt Maliòrcu. Dognia annu, sa noti de Santuànni, andàt a circai unu bremi chi issu feti connosciat. Agatau chi dhu aiat, dhu pigada e dhu poniat aintru de su stampu de su manigu de sa fraci, in sa part’e basciu e lassàt sa fraci totu sa noti de Santuànni a su serenu. S’incras a mengianu andàt a biri ita fit sutzediu: chi su bremini fit passau a s’atra parti de su stampu de su manigu de sa fraci, boliat nai ca sa mexina fit arrennescia e ca, po totu sa scarada Maliòrcu aiat a essi messau coment’e unu dimoniu. Bastat chi essi nau, candu fit messendi “Toca Maliòrcu, dimoniu” e issu messàt comenti chi portessit is dimonius verdaderu. No dhu podiat sighiri nemus. Issu fiat su traballu de centu ominis e prus”.
Dognia messadori teniat su deretu de portai cun issu una femmina po arregoli spiga o ispigai, custa fit massimamenti una parenti de su messadori e teniat su deretu de s’aguantai po issa totu sa spiga chi arrennesciat a pinnigai pustis chi fit passau su messadori. Custa perou depiat aggiudai in su traballu, de carrigai su carru finas a sa bentula e a s’incungia. Candu sa spigadrixi no fit una de famiglia, su messadori podiat pretendi parti de su triguspigau. Chi sa spigadrixi fit acodrada in calencuna domu, po arrecumpensai sa meri chi dha lassàt andai a ispigai, depiat fai is traballus de domu aintr’e noti e depiat donai a sa meri metadi in truncu de su trigu spigau. Sa spigadrixi fit incarrigada puru de assisti is messadoris portendidhis s’acua po buffai.
Is ispigadrixis puru imperànt is mangìtus, imperànt gunnedhas longas e si poniant fin’e duas parigas de migias po si salvai is cambas de sa stula. In conca si poniant muncadoris mannus chi dhi podessint arreparai sa faci de su soli ca poita a diventai niedhas de su soli no fit cosa bona a i cussus tempus, po custu motivu, is femminas, costumànt a si sciacuai sa faci, sa di de su primu de maju, cun su serenu de su satu, ca, narànt, dha sas preservada de diventai niedhas. A artaria de sa brenti acapiànt sa sachita, chi serbiat po nci ponni sa spiga arregota e, acapiada a sa sachita, portànt sa pudatza. Dognia spigadrixi, acanta de su strexu teniat unu sacu aundi poniat sa spiga arregota. Dognia spigadrixi camminàt avatu de su messadori cosa sua e podiat arregolli spiga feti in sa tenta de custu messadori. Is ispigas arrutas in sa messadura, benint arregortas de sa spigadrixi, sa cali, fatu unu matzitu, ndi segat sa spiga de su cambu cun sa pudatza e arregolli su trigu in sa sachita. Candu sa sachita est prena, getàt a su sacu. Sa spigadrixi est cunseberada bona candu arrennexit a serrai sa giorronada serrendi su sacu a pannu in faci. Custu bolit nai ca su sacu est aici prenu chu no fait a dh’acapiai e, po dhu serrai, in sa parti de pitzus si ponnit sa sachita de sa spigadrisci e is acapius si faint a is dus corrus artus de su sacu, a corriscedhus. In custa manera su sacu parit chi portit dus corrus. Eus nau ca sa spigadrixi, candu fit necessariu, depiat portai s’acua a is messadoris, ebenis, candu una de is ispigadrixis bandàt a preni s’acua po dha portai a is messadoris, totu is atras si firmànt finas a candu custa no torràt a su traballu.
Sa manigh’e agoa
Po fai s’urtima maniga de trigu, tzerriada sa manighe agòa, si allogàt sa parti de su campi aundi su trigu fit prus bellu. In algunas bidhas, sa manigh’e agoa beniat messada de su meri, in atras de su sotzu, in atrus logus ancora, dognia messadori faiat unu mannùgu de s’urtima maniga. Po fai s’urtima maniga si lassàt una parti de campu, a retangulu, su messadori atacàt custa tenta a metadi de sa parti crutza, pustis atacàt a metadi de sa parti longa, fendi in custa manera una gruxi. I mannùgas de s’urtima tenta no depiant mai tocai terra, po custu motivu si sterriant in terra quatru manigas giai fata e is mannugus beniant poggiaus apitzus de custas manigas. Custus mannugus depiant essiri prus bellus e beni acapiau de is atrus. Una borta acapiada s’urtima maniga beniat istrantaxada apitzus de is manigas sterrias in terra, pustis beniat carrigada in su cucuru de s’urtimu carru, beniat posta una canna bidri in mesu, a sa cali beniat acapuiau unu muncadori de femmina e, cun custu carrigu fatu, si furriàt cun totu sa cambarada cantendi a mutetus. De su trigu chi abarràt una borta fata sa gruxi po fau sa manigh’e agòa, beniant fatus tantis mannùgus cantu furint is ispigadrixis e a dogniuna beniat arregallau un de–i custus mannùgus.
Acabau su traballu is ispigadrixis passant su cumbidu e totu acabàt seghendi su brochitu chi fit serbiu po portai acua a is messadoris.
Sa Seidadùra
Eus giai nau ca totus i loris, sia a tiradura che a messadura, pustis de s’arregorta beniant portaus a s’axrola po essi traballaus e po scerai su frutu de sa palla, feti sa fai beniat lassada unu pagu de tempus in sa terra po si siccai beni.
S’axrola s’agatàt sempiri acanta de sa bidha e, chi no fit de propriedadi de su comunu fit de calencuno proprietariu chi dha poniat a pesòni. In is axrolas, is messaius nci portànt is loris arregotus e dhu sus poniant a muntonis tzerriaus bigas. Dognia messaiu faiat una biga po contu suu.


text:
Definitzione Definitzione
Sinònimos e contràrios Sinònimos e contràrios
Maneras de nàrrere Maneras de nàrrere
Frases Frases
Sambenados e Provèrbios Sambenados e Provèrbios
Terminologia iscientìfica Terminologia iscientìfica
Ètimu Ètimu
Tradutziones Tradutziones
étnicos:
generales:
A./c.
S’istedhu * in d-una variante o sinónimu inditat in cale de custos est posta s’etimologia; in s’etimologia narat chi cussa est s’etm. suposta.
ibúa, ibúe , avb: aba* 2,
ebua Definitzione
inditat logu inue s'istat o si andhat, de ue si benit
Sinònimos e contràrios
acantu 3,
innoi,
inuba,
uba,
unde
Frases
che lompent a ibue teniat una binza e un'erimedhu ◊ ibue dhue at abba frisca? ◊ nàdemi ibue est pro chi la pota chircare!◊ no isco ibue che cuare su frascu.


text:
Limba serba
Artìculu in LSC
Su serbu (in tzirìllicu: cpпckи, in latinu: srpski, pronuntziadu [sr̩̂pskiː]) est sa bariedade istandardizada de su serbu-croatu, usada mascamente dae is serbos de Sèrbia, Montenegro e Bòsnia e Ertzegòvina. Est fintzas limba de minoria reconota in Croàtzia, Matzedònia de su Norte, Romania, Ungheria, Islovàchia, Repùblica Ceca, Albania e Grèghia.
Su serbu standard s'apoderat subra su dialetu prus ispartu de su serbu-croatu, chi est fintzas base de su croatu, de su bosnìacu e de su montenegrinu. Àteru dialetu faeddadu dae is serbos est su torlak, in su sed-estu de s'istadu, chi est una bariedade de mesu cun su matzèdonu e su bùlgaru.
Su serbu est sa sola limba europea istandard chi impitat in paris tempus siat s'alfabetu tzirillicu, siat su latinu. S'alfabetu tzirillicu serbu fiat isceradu in su 1814 dae su linguistu Vuk Karadžić, su latinu fiat creadu dae su linguistu croatu Ljudevit Gaj in su 1830.


text:
Liturgia
Nuove invocazioni nelle Litanie in onore di San Giuseppe, 01.05.2021
- Dettagli
- Creato: 01 Maggio 2021
- Hits: 392
LITANIÆ IN HONOREM S. IOSEPH SPONSI B. MARIÆ V.
Kyrie, eléison.
Christe, eléison.
Kyrie, eléison.
Christe, audi nos.
Christe, exáudi nos.
Pater de cælis, Deus, miserére nobis.
Fili, Redémptor mundi, Deus, miserére nobis.
Spíritus sancte, Deus, miserére nobis.
Sancta Trínitas, unus Deus, miserére nobis.
Sancta María, ora pro nobis.
Sancte Ioseph, ora pro nobis.
Proles David ínclyta, ora pro nobis.
Lumen Patriarchárum, ora pro nobis.
Dei Genitrícis sponse, ora pro nobis.
Custos Redemptóris, ora pro nobis.
Custos pudíce Vírginis, ora pro nobis.
Fílii Dei nutrítie, ora pro nobis.
Christi defénsor sédule, ora pro nobis.
Serve Christi, ora pro nobis.
Miníster salútis, ora pro nobis.
Almæ Famíliæ præses, ora pro nobis.
Ioseph iustíssime, ora pro nobis.
Ioseph castíssime, ora pro nobis.
Ioseph prudentíssime, ora pro nobis.
Ioseph fortíssime, ora pro nobis.
Ioseph obedientíssime, ora pro nobis.
Ioseph fidelíssime, ora pro nobis.
Spéculum patiéntiæ, ora pro nobis.
Amátor paupertátis, ora pro nobis.
Exémplar opíficum, ora pro nobis.
Domésticæ vitæ decus, ora pro nobis.
Custos vírginum, ora pro nobis.
Familiárum cólumen, ora pro nobis.
Fúlcimen in difficultátibus, ora pro nobis.
Solátium miserórum, ora pro nobis.
Spes ægrotántium, ora pro nobis.
Patróne éxsulum ora pro nobis.
Patróne afflictórum, ora pro nobis.
Patróne páuperum, ora pro nobis.
Patróne moriéntium, ora pro nobis.
Terror dæmónum, ora pro nobis.
Protéctor sanctæ Ecclésiæ, ora pro nobis.
Agnus Dei, qui tollis peccáta mundi, parce nobis, Dómine.
Agnus Dei, qui tollis peccáta mundi, exáudi nos, Dómine.
Agnus Dei, qui tollis peccáta mundi, miserére nobis.
℣. Constítuit eum dóminum domus suæ.
℞. Et príncipem omnis possessiónis suæ.
Orémus.
Deus, qui ineffábili providéntia beátum Ioseph, sanctíssimæ Genitrícis tuæ sponsum elígere dignátus es, prǽsta, quǽsumus, ut, quem protectórem venerámur in terris, intercessórem habére mereámur in cælis. Qui vivis et regnas in sǽcula sæculórum. ℞. Amen.
Pro Supplicatione ad Deum in capite Litaniarum et Conclusione eligi possunt formulae A vel B pro Litaniis Sanctorum in Calendarium Romanum ex Decreto Sacrosancti Oecumenici Concilii Vaticanii II instauratum auctoritate Pauli PP. VI promulgatum, Typis Polyglottis, Vaticanis 1969, pp. 33 et 37 propositis.
© http://press.vatican.va/content/salastampa/it/bollettino.html - 1 maggio 2021


text:
Ceuta
Coordinatas: 35°53′12″N 5°18′00″W / 35.886667°N 5.3°W
Artìculu in LSC
Ceuta [ˈθeuta] (nòmine uffitziale ispagnolu Ciudad Autónoma de Ceuta, in àrabu سبتة [Sabta]) est una tzitade autònoma de s'Ispagna chi s'agatat in s'Àfrica de Norti, a cara de sa costera mediterrànea e inghiriada de su Maroco, pagu a tesu de s'istrinu de Gibilterra. Tenet populatzione de unos 79.000 bividores e istèrrida de su territòriu de 18,5 km².
In s'istòria Ceuta est istada fatvatu abbadinada a is poderios cartaginesu, romanu, visigotu e àrabu, fintzas a èssere cunchistada de su Portugallu su 14 de austu 1415. Su Portugallu dd'aiat pois tzèdida a s'Ispagna in su 1668.
Ceuta bantat unu status a metade instra su de unu comunu e de una comunidade autònoma. In antis de s'Istatutu de Autonomia, faghiat amministrativamente parte de sa provìntzia de Cádiz.
Su territòriu est parte de su sistema duanale de s'Unione Europea e de su sistema polìticu e econòmicu de s'Unione. Sa bidda est unu portu francu.
Su guvernu de su Maroco pretendet s'intrada de Ceuta in su Maroco, ma su guvernu de Madrid no at mai fatu peruna tratativa a custu reguardu.
Allàcanat cun is biddas marochinas de Fnideq e Tangeri.