text:
(Per leggere l’articolo in italiano cliccare sulla bandierina in alto)
Sa Giunta Regionale at provèdidu a partzire su Fundu Ùnicu 2016 a sas sedes detzentradas. Cun ispantu mannu, pustis sa mutzadura de su 2014 chi galu invòcat vindita, si ischit chi pro su polo universitàriu de Nùgoro at èssere dada una summa galu prus minore cunforma a s’annu coladu, mentres àteras sedes mantènnent o, finas, aumentant sas dotatziones.
S’atu de sa Giunta regionale mustrat s’ausèntzia totale de coidadu pro sas zonas internas e pro s’Universidade nugoresa chi su Presidente Pigliaru aiat naradu imbetzes chi cheriat afortiare, in Nùgoro, in ocasione de sos traballos de inchìngiu de su pianu de rilantzu de sa cussòrgia nugoresa chi galu non si nde bidet nudda de cuncretu.
Paret làdinu chi su fallimentu de cussas promissas de rilantzu est fatu a manera de fàghere pensare chi s’obietivu verdaderu de su “master plan” de sas zonas internas apat a punna, in beridade, a li segare sas ancas.
No est servida a nudda sa crèschida de sos iscritos (30%), s’inghitzu de internatzionalizatzione de sos cursos de làurea, s’annoamentu de s’oferta formativa, sa mobilidade internatzionale si sos detzisores polìticos abarrant in tretos de valutatziones chi sunt prus promissas polìticas chi non crìterios giustos e omogèneos.
Est làdinu chi su tema de sas àreas internas, e de sa tzitade de Nùgoro, est argumentu angenu a custa Giunta de professores chi cada die mutzat, reduet e istringhet cun riferimentu a trasportos, sanidade, iscola e universidade.
Sunt làrganos duncas dae s’amparu in favore de sa gasi narada economia de sa connoschèntzia chi in medas ex catedra nde faeddant, ma in s’ora de detzìdere a manera cuncreta e coerente cun sos proclamas, si nde ismèntigant.
M’apello a sos collegas sìndigos e a sos cussigeris regionales de su territòriu, a sas fortzas econòmicas e sindacales pro cundennare custa polìtica de mutzaduras chi non si podet bajualare in contu a universidade, sanidade, iscola, infrastruturas e trasportos.
Sa mesura est prena e su Presidente at a èssere mutidu a torrare sos contos de custu disacatu pro sa tzitade e pro sa su Tzentru de sa Sardigna.


c: text/html

text:
alteríu , nm Definition su no èssere a su normale de uta, de umore; manera de fàere de chie paret arrennegau o si credet meda Synonyms e antonyms airu, arrennegu, nechidonzu / barrosia, blaga, magnosidade, prejumu, pumonaza, teciura Etymon srd. Translations French colère, morgue, suffisance English anger, arrogance Spanish cólera, jactancia Italian còllera, spòcchia German Zorn, Dünkel.
blàga , nf: braga Definition su chi si narat o si giaet a bíere coment'e bantandhosi o cuntentandhosi meda de su chi unu est o faet o tenet / braga bóida (nadu de ccn.)= palleri/pallera, chi si creit meda ma est totu presumu Synonyms e antonyms alteriu, bagianeria, barrosia, bragheria, magnosidade, morrófia, palleria, pazesa, prejumu, púdriu, spampanada / ttrs. pagliosumu Sentences cussu est unu plenu de blaga ◊ cussu lu tenet a braga a s'imbriagare! ◊ a imparanígiu dh'iant postu "Braga cagada"◊ est sèmpiri a iscupeta a codhu, ma dha portat prus po braga chi no po isparai ◊ sa cara sua si allughiat de braga pro s'abbilesa de su ghéneru ◊ sa zente bocat sa braga fachindhe tumbas de lussu in campusantu! ◊ ómines e féminas sunt a braga fata fumendhe! Surnames and Proverbs smb: Braga Etymon itl.p blaga Translations French vanterie, morgue, suffisance, gloriole, vanité English boasting Spanish jactancia Italian vanterìa, spòcchia, vanaglòria German Prahlerei.
chíbbalu, chíbbaru , agt: chíbberu Definition dhu narant pruschetotu de animales candho funt tzatzaos, prenos, e de produtos de sa terra candho essint bellos prenos, e de cosas ufradas; nau de gente, candho unu si credet unu pagu tropu o est ufrau (nau de sa natura de su mascu = arreta) Synonyms e antonyms imbénnidu, introtzu, intrusciadu, pienu, zibbu / càdriu, crípinu, crispu, intreu, téteru, ufradu | ctr. acalamau, lentu, lenu Idioms csn: fiadu chíbberu = animali sanu, bellu e grassu; zúghere sa fune in chíbberu = zúghere sa fune tirada, crispa; èssere chíbberu (nadu de unu pro comente faghet) = èssere intreu, crèresi tropu, èssere ammurrionadu Sentences zughiat sas titas chíbberas ca fit una die chena allatare ◊ tiu Antiogu fit cun ojos de braja a petus chíbberu ◊ giughet un'anca chíbbera, ofiada chi paret chi bi l'apant sulada ◊ s'ispiga chi siat bella e chíbbera e dogni ranu peset mesa líbbera! 2. s'abba calat chíbbera e su bentu che la fuetat atesu ◊ chilco a passu chíbberu in caminu peràulas chi mi abberzant in giaru como e cras puru de sas pedras su faedhu…(G.Fiori) 3. già sezis pagu chíbberu, oe: ite azis irmurzadu, canna de rú?! ◊ zughes sas piberistas longas e chíbberas che tudha de porcu Etymon ltn. gibber, -era, -erum Translations French turgescent, prospère, bouffi d'orgueil, plein de morgue English turgid, prosperous Spanish túrgido, próspero, orgulloso, arrogante Italian tùrgido, prosperóso, trónfio German prall, blühend, aufgeblasen.
chíchiri , nm: chichirichí Definition genia de presumu, coment'e candho unu si bantat / fàere su c. = giare bàntidos a sèi etotu, credendhosi tropu; fai abbasciai su chíchiri a unu = segaidhu de tressu, giare un'immurrada, iscontrobbare Synonyms e antonyms chighirista Etymon itl. chicchirichì Translations French orgueil, morgue English pride Spanish soberbia (f) Italian supèrbia German Hochmut.
imbufadúra , nf Definition su imbufare; nau in cobertantza de su cristianu, su si crèdere tropu Synonyms e antonyms ufradura / créita, créntia 1 / cdh. cridimentu Etymon srd. Translations French morgue English presumption Spanish presunción Italian sicumèra German Dünkel.
magnosidàde , nf: mannosidade Definition su si crèdere meda meda, a tropu, ma fintzes su àere un'idea bona, de arrispetu, de cunsideru donniunu po issu, su si crèdere de importu Synonyms e antonyms alteriu, banesa, barrosia, blaga, morrófia, prejumu / ttrs. pagliosumu / manniénscia, mannitúdine mannosia, púdriu Sentences pro sos pitzinnos fit una mannosidade a zúchere sas partes a sas famíllias de su bichinau ◊ frimma sa mannosidade chi est distruendhe su logu! Etymon srd. Translations French orgueil, morgue, suffisance English arrogance Spanish soberbia Italian supèrbia, spòcchia German Hochmut.
spacàra , nf Synonyms e antonyms ispacunada, spaca Etymon srd. Translations French morgue English boasting, arrogance Spanish engreimiento, fanfarronada Italian bòria, spacconata German Aufgeblasenheit, Prahlerei.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
UFITZIU DE SA LIMBA SARDA
S’Ufìtziu Linguìsticu Sardu trabballat po:
- amparai sa lìngua sarda de is perìgulus chi ndi bessint de is interferèntzias linguìsticas allenas;
- cumbati s’arriscu de abbandonu linguìsticu po arraxonis culturalis, sotzialis, econòmicas;
- istesiai sa pèrdida de s’ identidadi culturali personali e a comunu chi nci podit essi;
- afortiai su nci essi de sa lìngua nosta, pesendindi sa cunditzioni, s’istatus e is logus de impreu puru;
- donai ammostu de su sardu a intru de s’Enti nostu e duncas in su territòriu chi ddi pertocat, a cuncordu cun is abisòngius de sa vida de immui;
- acabbai s’arretza de ispaniadura e favoressimentu linguìsticu in logu provinciali;
- trabballai a istrintu in chistionis operativas, linguìsticas e iscientìficas cun s’”Ufìtziu de sa Limba Sarda” (USL) de sa Provìntzia e cuncordai in su logu totus is atzionis e initziativas chi abisòngiant a s’isvilupu e presèntzia amministrativa e sotziali de sa lìngua;
- afortiai s’istatus e is impreus de sa lìngua sarda me in chistionis de fainas de s’Enti proponidori;
- isboddiamentu de tareas de collaboratzioni, furriadura, interpretariau, segretariau linguìsticu, consulèntzia, produsidura in duas lìnguas, avisus, mòdulus, delìberas, materialis informativus e promotzionalis;
- arragorta de is inditus e de is abisòngius de impreu linguìsticu chi nci at me in s’Enti; isparxidura a intru etotu de s’Enti de is materialis, documentus e propostas fatas de su Serbìtziu Linguìsticu Provinciali o de s’ULS;
- satisfamentu de is arrechestas de consulèntzia linguìstica chi ndi iant a podi arribai de is citadinus, in manera cumpàtibili cun su tempus a disponimentu;
- fainas de consulèntzia avatu sa biblioteca po sa ratzionalizatzioni de sa setzioni Sardìnnia, in mesu a totu cunforma a su prefilu linguìsticu;
- cuncordadura de fainas deretas a sa sensibilizatzioni de s’imparu a a s’impreu de sa lìngua sarda, incrùida puru sa sighidura de su follu informativu po sa populatzioni;
- acumprimentu de istudieddus e cichixeddas, interbentus in sa realtadi locali (po ndi nai una is iscolas);
- ònnia àtera faina previdia de sa delìbera G.M. nu 21 de su 22.03.2010.
Po cali chi siat de custas o atras questionis, totus podeis pregontai de s’Ufitziu de sa limba sarda.
GHIA TURISTICA
Ìndixi
- Sa Stòria
- Una figura istòrica: Donna Violanti Carroz
- Su satu
- Unu de bidda: Antoni Gramsci
- Aspetus econòmicus
Ischedas :
1- Catedrali de is Santus Pedru e Pàulu
2- Sa Crèsia de Santu Sebastianu
3- Crèsia de Santu Simeoni Monsenniori.
4- Su Casteddu de Barumeli
5- Acuafrida
6- Museu de su giogu traditzionali de Sardigna
7- Jenna Àngiu
8- Domu de su messaju Printzis
9- Crèsia de Santa Maria
10- Capella de sa Madonna de s’Arrosàriu
11-Domu nadia de Antoni Gramsci
12- Pratza de manìgiu comunu a Antoni Gramsci
13- Seminàriu Tridentinu
14- Domu de su messaju
Sa Stòria
Asuba de s’etimologia de su nòmini “Abas” ddui funt pentzadas medas, ma est beridadosu chi Abas bèngiat de su latinu Alas (in lìngua sarda Abas=ali) chi aiat bolli nai cabudu, “chi istat a s’atra parti”, (a is abas de su monti “ – ab alas, in lìngua sarda apabas =acoa) arrispetu de calincun’atra localidadi de referimentu, incapas Uselis, ma cun prus beridadi, Aristanis.
Custu supostu aiat a donai arrexoni a sa nascida de sa bidda in s’època sardu – romana, ma non mancant atras pentzadas chi arrenguitzant e chi si basant asuba arrasonamentus e istùdius linguìsticus.
Difati si podit notai ca s’arrexina –AL prelatina e cun mamma orientali, s’agatat in sa toponomàstica chi si podit fai torrai a s’edadi de is nuraxis.
Sa bidda s’agatat in sa parti a faci a soli de sa costera orientali de su monti, ingiriada de coddus. Su satu abaresu est dominau de su vulcanu de Monti Arci, chi s’est formau in s’era Cenozòica e s’est istudau in su Neozòicu.
Su logu prus artu est sa Conca de s’eda (789 m) a 11 chilòmetrus de sa bidda. Aintru de is risorsas de su pranu, ddui funt sa perda cròbina e mitzas meda, chi ant permìtiu su nasci de arrius medas e de s’iscabiossu de àcua “Sa spendula”.
A is peis de su monti si strantàxiant totu a ingìriu is coddus “Cùcuru mont’e Tzepara” (377m ), Pramandara (sa tanka) ( 239m), Santu Pedru (222 m), Otzili (223 m), su cùcuru de is Argiolas (242 m), Masoi de cabras (282 m) e in mesu ddui est Abas, fabricada cumenti a un’ imbudu me is costeras de custus coddus.
Assentada me in sa parti a tramuntana e ponenti de sa Marmidda, Abas làcanat a nord cun Pramas, Pau, Bàini; a est cun Useddus, Ollasta, Gonnonò; a sud cun Curcuris; a ovest cun Mragaxori, Marrùbiu, Santa Justa.
Su territòriu est de 29,73 chilòmetrus cuadraus e contat prus o mancu 1700 abaresus, ma cun medas chi batzigànt in sa ztìtadina, ma no ddui bivint.
S’òmini s’est stabìliu in su satu abaresu intra de su 6 milla e su 4 milla inantis de Cristu; in su monti, po cantu est istètiu iscobertu fintzas a immoi, funt istètius agataus bintises logus, intra oficinas e logus de arregorta de sa perda crobina, chi est una perda vulcànica impreada de is òminis primitivus po fai trastus e armas.
A Conca de s’eda, in unu logu chi tzèrriant Gemitòriu, s’est agatau unu campusantu prenuràgicu; atrus rastus de vida preistòrica funt bessius a pillu in sa rocca manna de Conca Mraxi.
Sa tzivilidadi nuràgica, intru de su 2000 e su 700 a.C., est marcada de is nuraxis de strutura cumplessa me in Gergui e Otzili, e de nuraxis a una turri feti cumenti cussus de Padròriu, Bruncu Perda Calloni, Pranu espis, Olinarbus (sa foresta), Cadresa.
De s’edadi de is Romanus est abarrada sa necròpoli de Is baus, Mori fa, Perda s’altari, Piras; de sa matessi edadi funt puru su triclìniu de brunzu agatau a Otzili e sa tumba stuvonada in sa roca calcària chi bessit a pillu de sa terra in Padròriu (Bruncu cìxiri).
S’istòria de Abas est acapiada a istrintu cun sa colònia antiga de is Romanus chi fiat Uselis, nàscia in s’ 84 a.C; su Cristianèsimu, chi si fiat isvilupau a primu me is bias consolaris, aiat a tenni de seguru me in Uselis unu episcòpiu, assumancu fintzas a su segundu sèculu apustis de Cristu. Lassada Uselis poita fiat sempri impostada e perigulosa meda, is munsennoris fiant andaus a Abas, chi fiàt divènniu s’episcòpiu nou.
Su momentu de custu tramudu non si sciri cun siguresa: incapas in su 158 prus o mancu, candu asuba de Uselis no si sciri prus nudda po sèculus, o fortzis in su 476 d.c., candu benit sciorrocada, o mancai me is primus annus de su XI sèculu, un’edadi prus acanta a cussa documentada.
Sa primu nova de unu munsennori in Abas si fait torrai de su Matei a su 348 (Cassianu), ma parit prus de crei Santu Gregòriu Mannu chi pigaiat a arremoni unu tali Vincentius (599), mentris de siguru munsennori de Abas fut istètiu Maurus (1147 – 1182), e a cussu fut sussèdiu Comita Pais, poita su nòmini e sa càrriga de issu cumparrint in dd’unu diploma de su iùdici Barisoni d’Arbarè de su 1182.
Abas at fatu parti fintzas a su 1410 a su iudicau de Arbarè, curadoria Part’e Usellus, e fut sa biddamanna. Sa biddixedda a s’inghitzu si fiat ammaniada totu a ingìriu de sa cresiedda de Santa Maria e, cun su passai de is annus, est arribada fintzas a sa catedrali, fata in unu coddu chi abarraiat a 500 metrus de is domus de sa bidda prus antiga. Sa crèsia manna de Santu Pedru est istètia torrada a fai medas bortas poita funt accontèssius assumancu duus isciarrocus. Cussa chi bideus immoi est istètia pesada in su 1683 sighendi is òrdinis de s’architetu genovesu Domenico Spotorno: est a trassa de una cruxi romana cun a pitzus unu cimbòriu artu 36 metrus. Sa crèsia manna tenit una faciada Baroca e aintru est arrica de màrmurus, pinturas e decorus; mantennit puru unu tesoru arricu meda.
In su 1503 sa diòcesi est istètia posta imparis a cussa de Terraba, ma cun totu custu sa sedi est abarrada me in Abas. Intamis, no tocat a s’iscaresci is atras tres crèsias puru, chi funt: Santa Maria, chi est testimongiada fintzas de su 1535; Santu Sebastianu, bofia costruiri de su munsennori Manunta, e de sa Biada Vergini de su Arrosàriu, chi benit de totus tzerriada “Capelledda” e chi est istètia acabada in su 1721.
De importu mannu funt puru: su Seminàriu tridentinu (1826), s’episcòpiu (1935), sa Pratza de manìgiu comunu a Gramsci fatu de Giò Pomodoro (1977), e s’Archìviu istòricu diocesanu, ca tenit documentus catalogaus chi torrant a su 1600.
Prus o mancu a unu chilòmetru de Abas s’agataiat sa villa Barumeli ca fiat isparèssia a s’inghitzu de s’edadi de sa modernidadi e inguni acanta ddui fiat su casteddu cun su matessi nòmini.
Lassendi sa S.S. 131 acanta a Uras e sighendi in sa S.p. 442 s’arribat a Abas passendi po una bia panoràmica chi fait biri sa bellesa de su Monte Arci. Is domus de Abas si bint de botu, tressendi in una parti de su coddu de Codina manna. In sa bidda s’agatant ancora cosas meda de s’antigòriu, siat in calincuna bia istrinta istrinta, siat in fabricaus medas chi tenint ancora su portalli a arcu in s’intrada. Su centru est trassigiau de unu cursu longu e a s’acabu ddui est sa crèsia manna. Fintzas a sa metadi de su sèculu passau, is bècius bistiant a bistimenta sarda: berrita, cropetu, cratzonis de arroba po s’òmini, blusa, pabisceddas e gunnedda prissada po sa fèmina.
In Abas s’agatant ufìtzius e servìtzius medas. Dui funt sa Comunidadi Montana, su Distretu sanitàriu e cussu iscolàsticu, s’ufìtziu de su iùdici de paxi e iscolas medas, fintzas cussa superiori.
In s’econòmia, su setori de importu prus mannu est cussu tertziàriu, de is servìtzius, apustis s’agatant maistus de is artis, butegheris e messajus puru.
In Abas est nàsciu Antoni Gramsci (su 22 de gennàrgiu de su 1891), filòsofu fàmau e polìticu chi est andau contras su fascismu. Mancai non fiant nàscius in Abas, a custa bidda funt acapiadas a istrintu is vidas de is Monsennioris suus, e intra de custus si funt fatus prus nodius Giuseppe Maria Pilo (1761 – 1786) e Francesco Zunnui Casula(1867 – 1893). Su Monsenniori de immoi est Giovanni Detori de Otzieri.
Is festas prus mannas e intèndias funt Santa Maria (s’8 de su mesi de Cabudanni), Santu Sebastianu ( su 20 de gennàrgiu), Corpus Domini (festa de beranu chi mutat dii), e in sa biddixedda de Tzèpara Santu Simeoni (su 18 de friàrgiu) e Sant’Antiògu (cuìndixi diis a pustis Paschixedda), chi finint totu cun ballus in pratza e ispàssiu mannu de sa genti.
Una figura istòrica: Donna Violanti Carroz.
Donna Violanti Carroz , contissa de Chirra, fiàt bìvia intra de su XV e su XVI sèculu. Fiat acapiada meda a Abas, una de is biddas prus de importu de su territòriu e sedi sola de Monsenniori de totu su feudu suu, e aundi aiat tentu contus bonus cun su Monsenniori Giovanni Sanna.
Nel 1504 custa contissa aiat tentu comenti a feudu su casteddu de Barumeli, chi, si pentzat, dd’apat donau sa fama de sennora de tìmiri e autoritària. Aiat fatu impicai su predi Giovanni Castania di Bonòrsoli, esponendi-ddu a pustis a su biri de sa genti . Ma po custu fiàt istètia iscomunicada e dd’iant liau totus is benis e fata prasonera. Apustis si fiat pentida e ci fiat arrennescida a si fai perdonai e, fortzis, cumenti a sinnialli de ammenda, aiat finantziau sa ricostruidura noa de sa catedrali de su tempus suu. Si fiàt morta in su 1510.
Fintzas a pagu tempus a immoi, sa chi oi est sa bia Roma portaiat su nòminu suu. Sa contissa est arregordada de su giassu Sa perda de sa Marchesa puru, poita parrit ca inguni ddi praxessit a si firmai.
Su satu
Sa terra sarda est prena de istòria, una istòria chi ndi essit de sa terra, de is murus, de is arrocas, de is matas etotu. Custa, meda bortas, dd’ant cuada interbentus chi ddui funt istètius in pitzus de su paesàgiu, ma pò dda fai torrai in menti abarrant is topònimus, apretziaus meda in custus ùrtimus annus.
Abas podit bantai una toponomàstica arrica, e mancai siat unu centru piticu sa Crèsia, cosa insòllita po issa, at tentu po sèculus una centralidadi chi at limitau sa presèntzia de pastoris, messajus, segalinnas, custu puru si sa fortza prus manna de messaria e pastoria de is comunidadis a làcana apat inserrau su comunu in làcanas istrintas, su prus in su monti.
De Acuafrida, in Monti Arci, parcu assentau po ispuntinus, servìtzius de ristoranti e po dromiri, su satu cumintzat a ndi callai in sa costera a manu manca de su monti, fendi-sì una gènia de bellavista asuba de su golfu de Aristanis. Lassaus a su turista a istimai s’arrichesa de is elementus de su paesàgiu e de sa natura de su logu: s’àcua lìmpia, su padenti de ìllixi, is animalis meda, s’àiri ìnnida… Seus acanta de sa buca de unu vulcanu primigèniu, a 800 metrus asuba de su livellu de su mari, e inguni acanta s’allogant atras arruinas de s’istòria primitiva, comenti Gemitòriu, una necròpoli megalìtica chi si pesat in su coddu prus artu de su satu abaresu, acanta de Conca de s’eda. Prus asuta agataus su Pranu de Santa Maria, in ui casi cun seguresa si pesaiat s’acròpoli, biu ca ddui funt is arrastus de unu logu sacru, a dii de oi cambiau cun una capella dedicada a sa Madonna de sa niì.
Su pranu est su logu pranu prus mannu de totu su satu de su Comunu, mancai assentau asuba de un’artura (750 m). Lassande-ddu si sighit una contra panoràmica de prus de 10 Km, chi acabat sceti cumenti cumintzat sa bidda. In su caminu podeus agatai unas cantu oficinas e istatzionis po su traballu e sa boddidura de s’ossidiana, allistadas de is archeòlogus; unus cantu istèrrius de su pròpiu minerali vulcànicu in tretu in tretu de sa lìnia Serra cuaddaris – Pitzighinu – Coròngiu de su Porcu, e in prus, ingiriaus de una arrica variedadi de “macchia mediterranea” mitzas, caminus de àcua, su strumpu bellu de Sa Spendula e sa muralla curiosa de Conca marxi, arroca chi ndi essit a pillu chi est tìpica de totu sa Marmidda, in is peis de custa sighit a bìviri ancora su paberili antigu de su Comunu: Pranu picinu.
De innoi, a sighiri, cumentzant is cungiaus privaus, duncas prus apertus a mudaduras e in ui ancora de prus arribat a s’agiudai sa toponomàstica, chi s’arregordat de cunformatzionis antigas o caraterìsticas de sa terra (Murriali, Sa terra scefa, Su crachiri mannu, Carropu, Mitza sabida).
Una bisita a Pranu Espis, a s’artesa de is furriadas de sa bia, s’ ammostat is arruinas de su primu acuedotu comunali, incingiau de don Francischinu Ispada, sìndigu de innoi a s’inghitzu de su sèculu passau.
Unu pagu prus asuta si bidit Pitzu Tèneru, un’atra artura chi caraterizat su logu, chi torrat a pigai s’istruturas de is coddus a forma de sinu, tìpica de sa zona e de in ui diat èssiri arribau su nòmini de Marmidda. Ancora prus in antis, agataus Forraidi (forru de Bidi), su nòmini suu inditat unas cantu grutixeddas naturalis chi s’umperant comenti forrus po coi s’arxidda acanta, apuntu, de Bidi, logu chi s’agatat asuta.
Unus cantus topònimus s’arreferint a matas, comenti Siliqua, Suèrgiu, Meliana, Abrutzu, Gureu, Tzudda, Tiria, Pirastu, Orrobi, Sèssini, Matzaguda, Filixi, Acciola, Eda, Cerèxia, Figu, Lostincu, Ruda, Orruàrgiu, Olinarbu, Fa, Lostincu, Latua, Lua, Pira, Ena, Cìxiri, Colavigu, Arenada, Ìxibi, Àxia, Scova, Tzudda…
Unu atru grupu pertocat invècias gènias de animalis: Cuaddaris, Abis, Perdixi, Còpiu, Tidu, Espis, Porcu, Bentrùxiu, Tzuaddia, Craba, Cucu, Bacas, Bois, Margiani. Sa localidadi Pitzu su bentrùxiu (Pitzu de su bentrùxiu) candu ddui est nèbida ndi pigat una bisura atraenti e arcana. No a tesu meda, in localidadi Turatzu, s’agatat unu menhir mannu diaberu cun tres coddus, portau a dìciu in sa bidda po sa mannesa cosa sua.
Bessendi de s’istrada panoràmica po Acuafrida, lassendi sa bidda a manu manca, in s’istrada istatali Uras-Làconi, andendi po Mragaxori, podeus bisitai un’atru tretu de su satu abaresu interessau de is arruinas de s’insediamentu romanu e preromanu: de Is baus, Funtana murta e inguni a ingìriu a manu dereta, a Bruncu cìxiri, Padròriu, Su entosu e Su paris de is grutas, de sa parti a faci (is sìnnius prus crarus funt grutas mannas, unu nuraxi, tumbas stuvonadas in sa roca, unu ponti).
Andendi a s’imbressi in su tretu de Funtana Murta fintzas a Minda gureu e Cungiau trauci, si podit biri su padenti fitu de Sa giofa, de sèculus meda parti de sa memòria istòrica de is abaresus, arricu de caminadas bellas meda. Po andai a Padròriu (Pratorius, una gènia de”Campus Elisus” localis), si fùrriat in s’istrada bixinali de Atònigu, duncas si sighit in tretu in tretu de possedimentus chi in su tempus giudicali fiant de su Iùdici (su Donnicu), in calidadi de Hortus domincus, cumenti cunfirmat su topònimu Donigalla (donnicalia= de su donnu). Inguni, acanta su cùcuru ispollau ma bellu de is Mandonis, s’allogant is arrestus de s’insediamentu archeològicu prus connotu in sa zona e argumentu de contus antigus asuba de brùscias o janas: est su menhir Su fruconi de Prabanta e de sa domus de janas Su forru de Luxia arrabiosa, inguni acanta.
Fatas prus de duas de is tres partis de s’istrada bixinali de Atònigu, arribaus in su giassu in ui s’agataiat, fintzas a s’acabu de s’Edadi de Mesu, sa biddixedda de Barumeli, e a dd’arregordai, nòmini a parti, abarrant sceti is arruinas de su casteddu cun su pròpiu nòmini, chi si pesat in pitzus de unu coddu chi dominat su paesàgiu a 360 gradus.
Sa localidadi est arrica meda de padenteddus de suèrxiu, in sa pala de Barumeli e in Sa conca de sa menga, e a is peis de custus duus cùcurus passat un’arriu chi in s’ierru est sòlitu a allagai is terrenus totu a ingìriu in su puntu chi ddi narant S’ùturu de is lacus . Sighendi, s’imbucat, a manu manca, in s’istrada chi ndi arribat a Abas, atobiendi, passendi po Corr’e bois (chi ndi torrat sìmbulus apotropàicus/superstitziosus), su primu de is coddus chi ingìriant sa bidda, Su coddu de is argiolas, chi si nci pesat acanta de is argiolas antigas. Is atrus coddus funt, in sensu antioràriu, Otzili, Santu Pedru, Pramandara (in ui si pesat Bidda Miranda, antiga domu de messajus), Mont’e Tzèpara, Masoni Cabras. S’ùnica imbucada a foras de is coddus est cussa chi portat a Curcuris, una gènia de corria prana intra de s’artura de Perda fita e su sinnau prus artziau de sa ferrovia betza, in tretu in tretu de custu s’agatat ancora calincuna arruina de sa crèsia de Santu Cirigu, chi incapas fadiat parti de sa giai nomonada bidda de Barumeli.
Unu pagu in antis de s’istatzioni, sighendi totu sa ruga de Don Milani, s’agatat unu caminu chi, passendi po campus e bìngias, portat acanta de sa fratzioni de Tzèpara e a su frùmini, su cursu de àcua abaresu prus de importu, chi in s’antichidadi in s’istadi fiat unu logu de arribu po is giòvunus localis chi bolliant fai bànnius, tantu chi is nòmini de is carropus, Carropu de is tzeparesus, Carropu de is abaresus, Carropu de is crucuresus, ndi torrant s’orìgini de is chi ddus frecuentaiant.
Sighendi, si podit bisitai sa biddixedda de Tzèpara, fratzioni de Abas, e su territòriu de s’antigu comunu cosa sua cuat meda de s’istòria ancora de iscuverri. De su cursu de àcua de importantzia manna s’est giai nau, naraus ancora de is lacus po traballai s’orbaci a Crachera, sa gruta de Santu Potiu a Frissa, sa domu romana de Jenna àngiu, e, in prus, sa bisura bella de sa bidda, abarrada po unus cantu tretus comenti fiat in s’antichidadi: sinnalaus, in pariculari, sa domu Printzis. Chi, a su postu de intrai me in Tzèpara, torrat a intrai in Abas, passendi po Sa tuppa de s’àxia, si at a biri a manu dereta su coddu de Pubada, chi a palas tenit una pala arcana cun su nòmini sinistru de Pala de sa furca.
Intrendi de Tzèpara in s’istrada istatali 442 e pighendi sa diretzioni po Abas, arribaus in localidadi Cannasarai, de in ui si podit cumentzai una pigada triballosa andendi a su nuraxi Gergui, s’istrutura cumplessa cosa sua in parti non si podit biri po nexi de sa sciusciada e de unu depòsitu de furundulla. Sighendi in tretu in tretu de s’istrada istatali e furriendi in diretzioni de Pau si podit bisitai sa parti chi abarrat de su satu comunali. Passau Su ponti biancu, bellu meda po sa castiada bella chi si podit giai a sa bidda e chi unu tempus fiat unu logu de arribu po passillai, e torrendi costa costa de su Mont’e Tzèpara, si arribat in localidadi Olinarbus (sa foresta), nòmini chi ndi torrat a unu cungiau mannu meda chi fiat in s’antichidadi logu de arribu po iscampanniadas, chi inserrat arruinas de nuraxis e tretus de paesàgius bellus meda, e in sa parti prus conca a susu (Coròngiu de su porcu e a sighiri), cumentzat a si biri s’ossidiana.
Sa torrada in Abas si podit fai in tretu in tretu de su chi abarrat de s’istrada bècia, chi portat inderetura a Santa Maria costa costa, po tretus longus, de s’ùturu de s’arriu Canali. In antis de su giassu in ui si pesaiat su molinu bèciu , s’agatant grutas chi ant postu in motu sa fantasia de generatzionis de giovoneddus abaresus, chi andaiant inguni po boddiri e fumai su trunchiteddu de intzillu (clematis vitalba) chi primu fiat una sigareta marigosa.
In sa zona s’agatat su giassu Funtana’e allumiu, su nòmini cosa sua ndi torrat sa presèntzia de àcua tzrufurosa.
S’intrada passendi de Santa Maria est comenti unu brinchidu in su tempus passau, chi fai torrai a conca a s’abaresu atrus paesàgius, atrus bistiris, atrus corpus e atras fàcias, atrus sonus e pentzamentus e permitit de fai una passillada intra de is rugas antigas in su coru de sa primu bidda, mancai si nci depat acuntentai sceti de tretixeddus, poita tropus assentaduras ant iscancellau tretus chi a dì de oi iant pòtziu fai prus bellu su bixinau.
Cumenti si siat unas cantu maneras, unas cantu domus, portallis, cotillas e arruinas ispràxias s’aguantant ancora in sa ruga de Santa Maria, in sa ruga de Donna Èlena Salis, in sa ruga de Is Floris, in sa ruga Marconi e in sa ruga de Eleonora d’Arbarè. Custu discursu balit puru po sa ruga Sardigna, mancai seus chistionendi de una zona nàscia a pustis de s’arribu de sa Diòcesi de Abas, e po is traversas de sa ruga de Donna Violanti Carroz (immoi ruga de Roma), in ui fiant andadas a bìviri unas cantu famìllias, cun fintzas cussas de is assurtius chi prestaiant manobra, traballendi po is famìllias nòbilis de su logu e po sa Crèsia, candu fiat nàsciu su bixinau (‘xiau) de jossu.
Unu de bidda: ANTONI GRAMSCI
Antoni Gramsci fiat nàsciu in Abas su 22 de gennàrgiu de su 1891, de Franciscu ( de orìgini calabresa/albanesa) e Pepina Marcias de Bilartzi (Aristanis). In su 1894 totu sa famìllia fiat andada a bìviri in Sòrgono (Nùgoro). In su 1902 Gramsci aiat otènniu sa lissèntzia de s’iscola elementari in Bilartzi e in su 1905 si fiat iscritu in su liceu ginnàsiu de Santu Lussurzu, po andai a coa in su 1908 in su Liceu Detori de Casteddu. In cuddus tempus aiat incumentzau a lìgiri giornalis sotzialistas, pighendi parti a unas cantu manifestatzionis e chistionis de argumentu culturali e polìticu.
Otènniu su diploma de su Liceu, in su 1911 aiat bintu una borsa de istùdiu e si fiat iscritu in sa Facultadi de Lìteras e Filosofia de s’Universidadi de Torinu, in ui aiat traficau me in is ambientis de is immigraus sardus e aiat istrintu is primus cuntatus cun su movimentu socialista torinesu. In su 1912 aiat sighiu is letzionis de s’Universidadi e aiat giau unus cantu esàminis. In is annus torinesus aiat iscritu po “Il grido del popolo” e “L’Avanti!” (1914), “La città futura” (1917), su setimanali “L’ordine nuovo” (1919) -chi diventau giornali in su 1912, fiat istètiu dirìgiu de issu etotu- e su giornali “L’Unità” (1924).
Su 21 de gennàrgiu de su 1921 fiat istètiu unu de is fundadoris de su Partitu Comunista de s’Itàlia e sòciu de su Cumitau centrali.
In su 1922 in Rùssia, ospitau de su PCUS, si fiat totu pigau de sa giòvona violinista Giùlia Schucht, chi fiat diventada sa pobidda sua e mamma de is fillus Dèliu e Giulianu.
Su 6 de abrili de su 1924, apustis de una campànnia eletorali cuntrassenniada de viulèntzia e intimorigiaduras fascistas, fiat istètiu votau comenti deputau e fiat abarrau a bìviri in Roma. Fiat intrau me in su Cumitau esecutivu de su partitu e fiat istètiu votau comenti Segretàriu Generali.
S’8 de onniasantu de su 1926, apustis de is leis ispecialis de su regimi fascista, fiat istètiu fatu presoneri cun sa parti manna de su grupu dirigenti comunista e, mancai teniat s’imunidadi de parlamentari, inserrau in sa presoni de Regina Coeli. In su processu, chi si fiat tènniu in Roma in is mesis de Maju e Làmpadas de su 1928, fiat istètiu cundannau a prus de bint’annus de presoni, scontaus me in is presonis de Milanu, Nàpoli, Palermu, Ùstica, Turi (Bari), Civitavècchia.
In su friàrgiu de su 1929, in sa presoni de Turi, aiat incumentzau a iscriri is Cuadernus de sa presoni.
In su mesi de austu de su 1935 dd’iant mòviu in sa clìnica “Quisisana” de Roma, in ui si fiat mortu su 27 de abrili de su 1937. Is cìnixus de su corpu cosa sua fiant istètius interraus in su campusantu de su Beranu de Roma e mòvius, a pustis de sa Liberatzioni, in su gimitòriu de is Inglesus.
Aspetus econòmicus
Su Comunu de Abas est formau de is centrus abitaus de Abas e Tzèpara. Custa ùrtima, fratzioni de 220 abitantis chi aiat tènniu autonomia de Comunu fintzas a su 1927, est a unu pagu prus de 2 Km a tesu de sa citadi.
Abas, localidadi istòrica de sa zona bàscia de Artistanis e de s’arta Marmidda, at biu s’istòria sua de biddixedda pitica cun econòmia de messaria e pastoria totu a una borta mudada a pustis de sa tramudadura in su territòriu cosa sua de sa Diòcesi de Uselis, chi aiat fatu nasci una citadi noa a ingìriu de sa Catedrali, chi fiat lòmpia a coa a s’aciungi a sa bidda antiga po mesu de su caminu de Sa mesu ‘idda.
Diaici, cun su passai de is sèculus, s’economia abaresa est mudada e Abas s’est fata sa bidda prus de importu e prus populada de su Marchesau de Chirra.
At passau fintzas perìudus de spopulamentu po nexi de su tempus malu e de sa pesti, ma in su pròpiu tempus, comenti centru prus importanti de sa zona, at biu s’aposentai de sa cùria de is baronis e de ufìtzius civilis de importàntzia manna.
In su sèculu passau (in prus de atrus ufìtzius meda chi s’agatant ancora) ddui fiant in Abas s’Ufìtzius de is Impostas, de su Catastu, de su Registru, sa Pretura, s’Unidadi Sanitària locali, a coa passaus a su capulogu de sa provìntzia.
Sa presèntzia de custus ufìtzius ddui at fatu èssiri unu càmbiu mannu de genti, po s’arribada de is traballantis de totu is servìtzius, sempri càmbia càmbia, e po s’andada de is famìllias localis po circai traballu a foras. Is famìllias de orìgini abaresa, chi a dì de oi bivint in Abas, funt pagu diaberus.
In prus, acanta de sa poulatzioni residenti, ddui est unu anda e torra mannu meda de genti chi andat in Abas po traballu o po s’abàlliri de is servìtzius; cun aintru is turistas puru si contat ca, aintru de un’annu, sa bidda giait ospitalidadi a cincu bortas sa populatzioni chi ddui bivit.
De una pariga de dexinas de annus s’economia abaresa s’aguantat su prus a su setori tertziàriu.
Abas a dì de oi tenit disponimentu, a prus de is ufìtzius de su Comunu e de sa Diòcesi, de servìtzius e istruturas chi pertocant su traballu, is trasportus, s’energia (centrali eòlica), s’àcua, sa messaria, sa previdèntzia sociali; de is iscolas maternas, elementaris, mesanas e superioris, e de unu enti de formatzioni professionali; tenit su giassu sa Comunidadi Montana (enti subra comunali), giait ospitalidadi a una banca, a sa Telecom, a su Iùdici de Paxi, is Guàrdias de su fogu, a is Guàrdias forestalis, a is Carabineris, a s’apotecaria, su bocidròxiu, una istatzioni de servìtziu, s’ufìtziu de sa Posta, e su Distretu sanitàriu chi tenit a disponimentu, a parti de s’atru, de unu poliambulatòriu, de sa guàrdia mèdica, de su prontu interventu (118), de su centru po sa saludi de menti, de una domu-famìllia, de su consultòriu chi atendit a unas cantu atras fainas. Ddui funt fintzas unus cantu servìtzius de assistèntzia (s’AIAS, patronaus, sa Càritas), istruturas po su sport e po passai su tempus (palloni, tennis, calcetu, pallabolu, pallacanestru, bòcias, cuaddu, caminu de sa vida, parcu po giogai). Po su chi pertocat su voluntariau ddui funt s’AVIS e is Volontàrius de su sucursu, ddui funt fintzas unas cantu associatzionis culturalis e sportivas.
S’est giai nau de is istruturas culturalis aintru de su centru abitau e de su territòriu comunali, chi est de profetu arregordai innoi, in cantu orgànicas a s’economia de sa bidda, est a nai su Museu de is giogus, cussu cinefotogràficu e su de s’Arti Sacra, sa biblioteca comunali “Pepineddu Boy”, s’aprontadura de su giornali diocesanu chi bessit dònnia 15 dìs “Caminu Nou”, su cine-teatru e s’arena de Santu Luisu, e fintzas, importanti meda, s’archìviu diocesanu, chi allogat documentus a incumentzai de su 1600.
Funt de bisitai fintzas, sa domu nadia de Antoni Gramsci, sa Pratza de manìgiu comunu po Gramsci de Giò Pomodoro, sa Catedrali e is atras crèsias, su casteddu de Barumeli, e ancora, unus cantu tretus de is bixinaus istòricus, in ui domus e rugas ant mantènniu sa bisura antiga (Santa Maria, su bixinau de sa Catedrali, sa domu Xema, sa presoni antiga, sa Domu de su messaju, s’asillu francescanu).
Custa presèntzia manna de servìtzius e istruturas at fatu nasci, passendi is annus, unas cantu atividadis econòmicas privadas, su prus in s’àmbitu commerciali, si podint contai infatis unas coranta butegas chi tenint dònnia gènia de cosa. Ddui funt puru seis tzilleris, duus ristorantis, unu villàgiu turìsticu piticheddu cun domixeddas, duus bed & breakfast, duas pischerias, bendidoris de cosa de papai fata in domu, una butega de drucis tìpicus cun fintzas su turroni portau a nòmini, una ofelleria e servìtzius pò pigai a nolègiu màchinas.
De importàntzia fintzas sa presèntzia de istùdius tènnicus e de professioneris, cunsulentis e rapresentantis de commèrciu ma, mancai siat ammanniau meda su setori tertziàriu, sighint a traballai unas cantu siendas de messaria e unas cantu atividadis de maistus. Sa pratza noa acanta de sa zona artigianali in localidadi Otzili, giait ospitalidadi dònnia duus lunis a unu mercau ambulanti chi ndi fait assurtiri cumpradoris de totu sa zona.
Ischedas
1- Catedrali de is Santus Pedru e Pàulu
(sec.XII-XVII)
Cunsacrada de su Monsenniori Dìdaco Cugiali su 9 de maju de su 1688, est istètia fabricada in tres annus cun su progetu de s’architetu Domenico Spotorno, mortu in su 1684 e interrau aintru de sa Catedrali.
Sa faciada de aforas in stili barocu, tenit puru sa cùpola manna e dus campanilis simmètricus, in ui si podit intrai passendi de sa lolla insòllita chi s’agatat aforas, subrantada de unu terratzu mannu. Est istètia pesada asuba de is arruinas de sa Crèsia Manna antiga.
Custa si pesaiat asuba de unu presuntu giassu in ui biviant is paras in su momentu de sa tramudadura ùrtima de su giassu de su Monsenniori in Abas, a giru de s’annu milli, e ndi fiat arruta in su 1683, a s’acabu de unu perìudu longu de mudaduras.
Aintru ddui funt ses capellas, is prus mannas formant su transetu, in pràtica una navada de travessu a cussa principali chi tenit sa cripta; est prena de aposenteddus, màrmurus, cuàdrus e murus pintaus.
S’absidi, chi tenit su logu in ui si ponint is cantoris de linna, e s’altari funt artziaus, e si podit intrai aintru passendi de una scalera chi s’agatat in mesu e duas chi s’agatant a is costas; ddui funt puru is sagrestias, is àulas capitolaris, de su tesoru e sa cotilla de apalas.
2- Sa Crèsia de Santu Sebastianu
(Sec.XVII)
Custa crèsia est istètia fabricada in su 1663, po arringratziai a su Santu de ai salvau Abas de sa pesti manna chi fiat arribada dexi annus prima. Est istètia torrada a nou in su 1724 e in su 1838 e, apustis, at tentu accòncius medas in su tempus. Sa vida prena de turmentu de custa crèsia, chi est istètia torrada a aperri in su 1999, tenit aintru de issa tres sèculus de sa vida prus in ativìdadi de Abas: aiat ospitau sa primu iscola de sa diòcesi de Abas (1671), est istètia oratòriu de su grèmiu de is messajus e de cussu de is maistus de is artis chi beniant tzèrriaus cun una arrepicada diversa de is campanas. Fut sedi de sa sotziedadi de s’agiudu a pari; acanta a sa crèsia si fadaiat sa festa prus bella de sa bidda chi inghitzaiat cumbidendi totu sa genti de parti de is pipius chi passaiant po is bias sonendi pitiolus. Si acabaiat cun su fogadoni in sa pratza de sa crèsia e cun unu ispètaculu de launeddas fatu de is maistus de su logu.
Sa crèsia prus antiga fut a bòvida e sa faciada fiat Baroca, cun unu campanileddu a vela e frontoni cun duas “esses” chi castiaiant a sa cruxi.
3- Crèsia de Santu Simeoni Monsenniori.
(sec.XVI)
Ddui est sceti custa crèsia in totu sa Sardigna chi est intrigada a Santu Simeòni, Monsenniori de Gerusalemmi. Sa prenda istìchia in sa bòvida de sa capella intrigada a Sant’Antiogu fissat sa data de su fabricau a su 1586. Su stili est cussu gòticu catalanu: s’afaciada est lisa chi serrat dereta cun coberdura a costeras de linna.
Aintru, ddui est una navada feti, cun duas capellas a pranta cuadrada. Sa bòvida est a ingruxera costonada e prendada foras chi su presbitèriu chi tenit bòvida a cuponi. De importu funt sa capelledda in perda a trassa gòtica cun coronduleddas e trancafilus decoraus, is duas gennas rinascimentalis, cun una chi tenit una iscridura a lìteras cuidalis, s’altari de su Setixentus, is lachitas de s’àcua santa. Su campanili est fatu de pagu tempus (1933), primu invècias is campanas fiant in una bìfora in s’afaciada.
4- Su Casteddu de Barumeli
(sec. VI – XIII)
Fatu in edadi de is iùdicis, est istètiu fabricau asuba su sciùsciu de unu forti bitzantinu, acanta de su situ prenuràgicu, a 325 metrus asuba de su livellu de su mari. Su casteddu s’isvilupaiat a ingìriu de una turri cun dexi facis e a una turri tunda e ocupaiat unu tretu mannu (prus o mancu 1190 mq) asuba de unu coddu in sa parti a faci a soli e a ponenti de Abas, oramai de propriedadi de su comunu de Abas de su 1998. In sa parti de bàsciu de innia, a intra de sa parti a faci a soli e cussa a levanti, s’agataiat sa villa de Barumeli chi nci fiat ancora in sa metadi de su XIV sèculu e chi at donau su nòmini a su casteddu.
In su tempus de oi, est su solu casteddu chi abarrat de su sistema de amparu de su iudicadu de s’Arbarè, in provìntzia de Aristanis. In s’edadi de su domìniu de is aragonesus, est istètiu infeudau a is Carroz de Chirra, e prus che totu a sa cuntissa Donna Violanti, “sa marchesa”, po su pòpulu. Custu tretu est sugetu a ligòngius ambientalis, atìsticus e istòricus. Una suergera afiancaiat sa bia chi andaiat a su Casteddu, aundi si podit gosai unu panorama a 360 gradus (cun sa Jara, su Monti Arci, sa Marmidda). E comenti dònnia casteddu asuba de s’istòria sua sa genti contat contus e fàbulas medas.
5-Acuafrida
(Era cenozòica)
Tretu de Monti Arci chi is abaresus sighiant po andai in su capulogu iudicali de s’Arbarè, o mancai feti po fai linna in s’ispràxida manna de “macchia mediterranea” de Santa Maria.
A tesu de 11 chilòmetrus de Abas, nd’afigurat su càbudu a monti de su territòriu cosa sua. Si podit arribai po mesu de una istrada panoràmica chi artziat a monti giai de s’essia de sa bidda, sighendi una corria de su satu arrica de mitzas, arrius e istrumpus, chi si funt formaus in is essiduras a pillu de is arrocas, a regordu de is coladas de lava de su vulcanu chi fiat ativu in su Miocene. Sa ghettada de nord giait ancora s’ossidiana, pedra manigiada po fai armas, ainas e trastus traballosus meda. Su logu est prexerosu gràtzias a unu padenti de ìllixis bècius de sèculus, a prus o mancu 800 metrus asuba de su livellu de su mari, de sempri logu de arribu po gitas foras de sa bidda de is abaresus e oi parcu atretzau connotu a livellu europeu.
Sa zona est istètia populada giai de su 4000 in antis de Cristu, comenti testimòngiant unus cantu giassus e sa necròpoli prenuràgica de Gemitòriu.
6-Museu de su giogu traditzionali de Sardigna
Annu 1993
Is artìculus chi faint custu Museu, fatus de is discentis de s’iscola mesana istatali de Abas in is tres annus de su 1993 a su 1996, cuntzertaus de su dotori in traditzionis popolaris professori Nando Cossu, funt istètius arregallaus a su Comunu de Abas in su 1999.
S’espositzioni si presentat comenti unu documentu etnogràficu ùnicu in Sardigna, gràtzias a sa circa fata inantis chi at interessau unas cantu biddas de sa zona.
Su museu contat prus de 200 giogus chi is piciocheddus ant fatu cun su coru. Est pretziu in noi partis e allogat copiaduras de armis, mezus de trasportu, istrumentus po’ fai mùsica, pipias de tzàpulu, giogus de movimentu, de destresa, de is festas, de cassa, pisca e atrus ancora.
A sa mostra s’acumpàngiat puru unu laboratòriu po fabricai, chi bollit fai de s’initziativa unu momentu po fai impresa po is giòvunus e po su pòpulu totu.
7-Jenna Àngiu
I sèc. d.C.
Coddu in su territòriu de su comunu antigu de Tzèpara (Cèpara:òrtu), in ui funt istètias agatadas is arruinas de una villa rùstica de edadi imperiali.
Sa scrobeta si depit a su Monsenniori Garau, chi iat arregortu una làpida romana fulliada inguni e dd’iat arregallada a su museu archeològicu de Casteddu.
S’iscritzioni ponit a sa villa sa data de su 62 apustis de Cristu (815 annus apustis de sa fondatzioni de Roma), edadi de Nerone, e giait s’atributzioni de sa fabricadura a sa voluntadi de is Cònsolis P.Mario Celso e L.Afinio Gallo. S’òpera depiat duncas èssiri pùblica.
S’iscritura de sa tumba ndi torrat fintzas una lista de nòminis de òrigini sardu-pùnica, comenti Celele, Bacoru, Mislius, Benets, Cora…, chi iant postu arrexinas in sa popolatzioni locali non latinizada ancora.
8-Domu de su messaju Printzis
(sèc.XVIII)
Antiga domu de messajus cun sa corti, de orìgini ispagnola, allogada innida fintzas a oi de s’abbistesa e de su rispetu po sa memòria de su tempus passau de is meris cosa sua, s’ùrtimu de custus su sennori Srabadori Printzis (connotu comenti Deddu Liccu, spatzau candu teniat prus de centu annus).
Sa cotilla manna allogat, casi innidus, ainas de maistus, de messajus e is istaddas; sa domu tenit sa lolla traditzionali (su stabi) e at arregotu is antigas istruturas de aintru e sa crobetura antiga.
9- Crèsia de Santa Maria
(sèc.XII - XVI)
De s’època cristiana antiga, s’agataiat in unu logu de padenti prenu de àcuas chi nd’arribaiant de is mitzas de monti e sa biddixedda de Abas, inserrada de duus arrius, fiat cuntènnia in totu asuba de su cucureddu in ui si pesat sa cresiedda. Po su connotu fiat sa crèsia manna de sa bidda, chi ddui fiat in su momentu de sa tramudadura de su Monsenniori de Useddus, documentau giai in su XIII sèculu e fut sa sedi provisòria de su Monsenniori. A palas de sa crèsia s’agatat su campusantu antigu.
In su 1792 sa cresiedda iat guadangiau su tìtulu de santuàriu diocesanu, acapiau po unu pagu de tempus fintzas a su cultu de Santa Greca.
10- Capella de sa Madonna de s’Arrosàriu
(Annu 1721)
Connota comenti Capelledda, si podit giai sa data gràtzias a s’iscritura de sa tumba chi immoi s’agatat in sa petzeria de su portalli, chi narat “ Custa òpera est istètia cumpletada in s’annu de su Senniori 1721” bòfia de is cunfradias localis de s’Arrosàriu (fundada in su 1624) e de sa Vèrgini Dolorosa, sa cresiedda fiat unu centru de forti vida spirituali (Cida Santa, Corpus Dòmini, Santu Franciscu, Santus Cosma e Damianu, Santu Danielli- a issu est titulau unu altareddu piticu) e puru assistentziali, poita innoi fiant spratzias mexinas debadas a is pòborus.
De notai, in totu is tonus de colori de sa pedra de cracina groghita e de terra lutzana birdi, su portalli trilìticu, sa ventana cun arcu a giru, is grunnissas e is cantonis, su campanileddu a vela cun duas ventanas agutzas, sa cruxi guadangiada asusu de su fundamentu de sa navada. S’àbsidi giait ospitalidadi a s’ispantosa istàtua de linna de sa Madonna cun su pipiu (arta 1,75 metrus e datada in unu perìudu aintru de su XV e su XVII sèculu), posta in una pala de altari dorada de stili barocu, cun drapus arrùbius iscurus, de sabori barocu etotu.
11-Domu nadia de Antoni Gramsci
(22 Gennàrgiu de su 1891)
Sa domu si pesat in sa ruga chi arribat a sa Catedrali e mantennit feti pagus tretus de sa primu istrutura. S’afaciada giait inderetura a sa bia, is logus de apalas fiant dedicaus a fainas de is messajus e de is maistus.
Su fàbricu, passau me in manus de unus cantu meris e assentau fintzas a manìgiu pùblicu e a tzilleri, est istètiu comporau de sa Regioni in is annus ’80 de su sèculu XX e, de su 1988, est de manìgiu de su Comunu. De insaras totu is logus de sa domu funt a disponimentu po finalidadis culturalis e socialis. Custus logus funt, in dònnia manera, sa sedi de is cummemoratzionis in onori de Gramsci giai de su 1947, candu, a dexi annus de sa morti, a sa presèntzia de Pamiru Tolliati, fiat istètia posta una làpida po arregordu de custu paesanu istimau.
12- Pratza de manìgiu comunu a Antoni Gramsci
(Annu 1977)
Monumentu pesau in sa pratza Antoni Gramsci po is 40 annus de sa morti de su filòsofu abaresu. S’òpera, de pedra de cracina e basartu de Monti Arci, dd’at fata s’architetu Giò Pomodoro, agiudau de picapedreris, maistus de muru e manobra locali.
In sa Pratza est assentada una iscultura de pedra arba de Trani chi bollit afigurai su soli, comenti fonti de briu e de sa genti de sa bidda in preghiera.
Su monumentu est prenu de sinnus e sìmbulus chi afigurant s’ispàtziu, su tempus, is cuatrus elementus primàrius de sa natura e sa civilidadi de messaria e pastoria, cun una giminera manna chi, candu ddui funt manifestatzionis o atòbius de genti, benit alluta diaberus.
13- Seminàriu Tridentinu
(Annu 1795)
Est istètiu pesau de su Monsenniori Giuanni Maria Pilo, a issu est titulada sa ruga chi s’incarat a sa parti de asuba. Su palàtziu, chi acostat a sa Catedrali, fiat istètiu postu a càmbiu de is aposentus de su seminàriu bèciu (fundau in su 1703 de su Monsenniori Sidori Masones Nin), postus in ui oi si pesat sa sala de teatru.
Sa parti de aintru est caraterizada de bòvidas a fùrriu e murus fortis meda chi arregordant cussus de is cumbentus. Cun su passai de is annus ant tentu manìgius diversus: de ospidalli a iscola superiori, a ufìtzius a oratòriu e giassu po mostras. A su princìpiu de su XXI sèculu funt istètius assentaus su prus a museu de s’arti sacra e archìviu istòricu diocesanu.
In is àulas cosa sua si est formada fintzas genti de importu mannu e làica de sa zona.
14- Domu de su Messaju
Sa domu de su messaju est unu enti morali fundau po atendi is traballadoris prus pòborus de sa bidda. Dd’aiat bòfia Don Francisinu Ispada, sìndigu de Abas de su 1910 a su 1914, chi aiat arregallau po custu iscopu unus cantu benis de sa sienda cosa sua, cun aintru fintzas sa domu sua po is fainas de messaria chi s’agatat in sa ruga de Donna Violanti Carroz . Intra de is atras òperas dènnias de su nobilòmini comenti primu citadinu s’arregordant: sa primu retza de àcua, sa statzioni de su trenu, s’asillu po is pipius.
Allegati:
Novas marmiddesas n. 2 - 2016 1198 Kb
Novas marmiddesas n. 1 - 2016 1006 Kb
Inserru de s'Isportellu limbìsticu in su mesi de austu 56 Kb
Contra de su fogu 256 Kb
Cani_manifestu 965 Kb
Contzillus contras is furas e trufas 936 Kb
Vìtimas de su Fogu 773 Kb
caricaSu Re 198 Kb
nobas 21 su re 160 Kb
vademecum limba 20 134 Kb
manifesto corso 108 Kb
domanda corso 74 Kb
nobas 19 195 Kb
nobas triulas 18 107 Kb
nobas martzu 17 242 Kb
nobas martzu 16 106 Kb
s'annu doxi 51 Kb
vademecum 15 536 Kb
vademecum 14 467 Kb
vademecum 13 127 Kb
nobas 12 165 Kb
vademecum 11 130 Kb
vademecum 10 171 Kb
A SA CIRCA DE SU TESORU 216 Kb
vademecum 9 297 Kb
vademecum 8 216 Kb
vademecum 7 314 Kb
pisitu 114 Kb
imparaus gioghendi 202 Kb
vademecum 6 431 Kb
limba mama.pdf 31 Kb
vaucher 118 Kb
cuntzillu comunali 49 Kb
vademecum limba 5 195 Kb
vademecum limba 4 232 Kb
vademecum limba 3 231 Kb
vademecum limba 2 193 Kb
vademecum limba 1 173 Kb


text:
Sàbudu 23 de martzu a is 17:30 anca s’Aposentu de su Consillu Comunali de Cabuderra s’at a fai sa presentada de sa faina discogràfica
“Dotrinas de Cabuderra – Raccolta di preghiere della tradizione capoterrese in lingua sarda”
Is DOTRINAS, che is àteras 6 fainas cun su siddu de s’Acadèmia, funt scritas ponendi in fatu a is “Arrègulas po ortografia, fonètica, morfologia e fueddàriu de sa Norma Campidanesa de sa Lìngua Sarda”, achìpia de sa Provìntzia de Casteddu tres annus a oi, su 17 de martzu de su 2010.
Ant a chistionai:
Francesco Dessì (Sìndigu de Cabuderra), Salvatore Lai (Assessori a sa Lìngua Sarda de su Comunu de Cabuderra), Francesco Siciliano (Assessori a is siendas culturalis de sa Provìntzia de Casteddu), Claudio Uccheddu (Presidenti de sa Comissioni Cultura de sa Provìntzia de Casteddu), Leonardo Sarigu (Dirigidori de sa Scola Tzìvica de Mùsica de Cabuderra), Oreste Pili (Presidenti de s’Acadèmia de su Sardu Onlus) e Don Sadro Zucca (Crèsia de Sant’Efis in Cabuderra). Nci ant a essi puru Luigina Cappai, Ida Lai, Maria Rita Lai, Fortunata Putzu, Barbara Meloni e Giovanna Casu, chi ant nau is pregadorias.
Logu po ponni sa màchina e po intrai de bia Cimarosa.


text:
Elisenda de Montcada
Obitus: 9 Iulii 1364; Monastery of Pedralbes
Patria: Regnum Aragoniae
Officium
Munus: politicus
Consociatio
Familia
Coniunx: Iacobus II
Familia: House of Moncada
Memoria
Elisenda de Montcada (nata circa anno 1292 Aitonae Catalauniae; mortua Barcinone die 9 Iulii 1364) fuit regina Aragoniae et uxor regis Iacobi II.
Anno 1326 Elisenda monasterium petras albas fundavit, quod die 3 Maii 1327 consecratum est.
Nexus externi[recensere | fontem recensere]
- "Elisenda de Montcada" apud Enciclopèdia.cat


text:
1[Constituimus et ordinamus qui sas dictas nunzas qui s’ant] /18v/ mandare dae corona de Logu o da‹e› corona de quida de berruda o dae atera corona de alcuno atteru officiali si deppiant faguir scriviri in su cartolaiu et leere ad sos lieros c’ant essere in sa corona, 2‹et factu ciò exemplare sas dictas nunzas dae su cartolaiu et dare·llu in sa corona› ad icussa persone qui ’ll’at bolle portare o debere, et faguendo·ndi faguir cussa solempnidadi qui si contenet in su primu capitulu dessas nunças.
- ‹et factu ciò… corona› | integro secondo A


text:
Titolo:
[7]: Historia Iesuitica hoc est, de origine, regulis, constitutionibus, privilegiis, ... ordinis Iesuitarum. Item de eorum dolis, fraudibus, ... & sanguinolentâ doctrinâ. Cum triplici indice capitum, auctorum, rerum item ac verborum memorabilium
Pubblicazione:
Tiguri : apud Ioannem Rodolphum Wolphium, 1670
Descrizione fisica:
[32], 418, [2] p. ; fol
Note:
Corsivo, greco, romano
Segnatura. +-4+⁴ a-3e⁴ 3f⁶ (3f6 bianca)
Iniziali e fregi xilografici
Frontespizio stampato in rosso e nero
Fregio xilografico sul frontespizio.
Impronta:
r,e- s.VS usi- Simo (3) 1670 (R)[vol.7 ]
Luogo normalizzato:
CH - Zurigo
Autori secondari:
Wolf, Johann Rudolf   [Editore]
Fa parte di:
Libro. | Lingua: Latino ; Tedesco. | Paese: Svizzera. | BID: TO0E010987
Documenti simili
- Rodolphi Hospiniani De templis hoc est, De origine, progressu, vsu et abusu templorum & rerum ad templa pertinentium. Libri quinque. .. Hospinianus, Rudolf
- Rodolphi Hospiniani Historia Iesuitica hoc est, de origine, regulis, constituionibus, privilegiis, ... ordinis Iesuitarum. Item de eorum dolis, fraudibus, imposturis, ... & sanguinolentâ doctrinâ. Cum triplici indice .. Hospinianus, Rudolf
- Rodolphi Hospiniani De monachis hoc est, de origine et progressu monachatus & ordinum monasticorum, equitumque militarium tam sacrorum quàm secularium, omnium; libri sex Hospinianus, Rudolf
- De festis Iudaeorum et ethnicorum: hoc est, De origine, progressu, ceremoniis et ritibus festorum dierum Iudaeorum, Graecorum, Romanorum, Turcarum et Indianorum, libri 3. Theologis, philosophis ... vtiles. Rodolpho Hospiniano, tigurino, auctore .. Hospinianus, Rudolf
- [6]: De monachis hoc est, de origine et progressu monachatus & ordinum monasticorum, equitumque militarium tam sacrorum quàm secularium, omnium; libri sex Hospinianus, Rudolf


text:
VERDI Macbeth L. Tézier, V. Kowaljow, M. Serafin, A. Puche, S. Pirgu, A. Casals, D. Sánchez, M. Canturri; Orchestra e Coro del Gran Teatre del Liceu, direttore Giampaolo Bisanti regia Christof Loy scene Jonas Dahlberg costumi Ursula Renzenbrink Barcellona, ...
Una Lucia per il tenore. Il debutto di Juan Diego Flórez nel ruolo di Edgardo
DONIZETTI Lucia di Lammermoor M. Caria, E. Mosuc, J. D. Flórez, A. Casals, S. Orfila, S. Ferrández, J. Rodríguez-Norton; Orquestra Simfònica i Cor del Gran Teatre del Liceu, direttore Daniel Gil de Tejada regia Damiano Michieletto scene Paolo Fantin costumi ...


text:
Bartzellona
Coordinadas: 41°22′57″N 2°10′37″E / 41.3825°N 2.176944°E
Bartzellona (in catalanu [bəɾsəˈlonə] e in ispagnolu Barcelona) est una tzitade de s'Istadu ispagnolu, cabu de logu de sa comunidade autònoma de Catalugna, in s'ala nord-orientale de sa penìsula ibèrica, de sa Provìntzia de Bartzellona e de sa comarca de su Barcelonès.
Cun una populatzione de [1] est sa segunda tzitade prus populosa de s'Ispagna e de sa penìsula ibèrica pustis de Madrid, e sa de deghes de s'Unione Europea. Est su nùcleu urbanu printzipale de s'Àrea metropolitana de Bartzellona, chi acasàgiat a 4,774,561 abitantes,[2] e de s'àrea Metropolitana de Barcelona, cumposta dae 36 munitzìpios, chi tenet una populatzione de 3,225,058 abitantes[3] e una superfìtzie de 633 km². Un'istùdiu de su dipartimentu de Afares Sotziales e Econòmicos de s'ONU de su 2005 assètiat a Bartzellona in sa positzione 51 de su ranking de sas tzitades cun su nùmeru de abitantes prus mannu de su mundu.[4]1,636,762 abitantes in su 2019,
Sa tzitade tenet unu PIL nominale de 142,223 milliones de USD e unu PIB pro càpite nominale de 30,619 de USD, chi rapresentat unu PIB PPA pro càpite de 36,240 de USD,[5] essende sa segunda àrea metropolitana ispagnola pro s'atividade econòmica; e sa de deghessete de Europa a dae segus de Londra, Parigi, Rin-Ruhr, Amsterdam, Milanu, Bruxelles, Mosca, Francuforte de su Meno, Mònacu de Baviera, Madrid, Berlinu, Vienna, Roma, Copenaghen, Istocolma e Birmingham.
Su munitzìpiu s'isvilupat in subra unu pranu intre sa Serralada Litoral, su mare Mediterràneu a s'est, su riu Besòs a nord, su riu Llobregat e sa montagna de Montjuïc a ovest. Sa tzitade istrangiat sas sedes de sas istitutziones de auto-guvernu de importu prus mannu de sa Generalitat de Catalugna: su Parlamentu de Catalugna, sa Presidèntzia e su Guvernu de sa Generalitat. Pro su fatu de èssere istada capitale de sa Contea de Bartzellona, retzit a s'ispissu s'istivintzu de Ciutat Comtal (Tzitade Comitale). In prus, ca est istada sa tzitade de importu prus mannu de su Printzipadu de Catalugna dae s'època medievale, retzit a s'ispissu su tìtulu de cap i casal.[6]
S'istòria de Bartzellona est prus longa de 4000 annos, dae sa fine de su Neolìticu, cun sos primos restos agatados in su territòriu de sa tzitade, finas a s'atualidade. Su sostratu de sos abitantes suos aunit sos pòpulos ibericos, romanos, ebreos, visigotos, musulmanos e cristianos. Sende sa capitale de Catalugna e sa segunda tzitade prus manna e importante de s'Ispagna, Bartzellona est crèschida in rilevàntzia cun su tempus, dae èssere una colònia romana minoredda finas a devènnere una tzitade valorada a livellu internatzionale pro aspetos che a s'economia, su patrimòniu artìsticu, sa cultura, s'isport e sa vida sotziale suas.
Bartzellona est istada iscenàriu de medas eventos internatzionales chi ant contribuidu a la consolidare, a l'isvilupare e a li dare projetzione mundiale. Sos de importu prus mannu sunt istados s' Espositzione Universale de su 1888, s'Espositzione Internatzionale de su 1929, sos Giogos Olìmpicos de su 1992 e su Fòrum Universale de sas Culturas de su 2004. In prus, est sa sede de sa segreteria de s'Unione pro su Mediterràneu. [7]
In dies de oe, Bartzellona est reconnota che a una tzitade globale pro s'importàntzia culturale, finantziària, cummertziale e turìstica sua. Tenet unu de sos portos prus de importu de su Mediterràneu e est fintzas unu puntu importante de comunicatziones intre s'Ispagna e sa Frantza, pro more de sas connessiones de caminu e s'arta velotzidade ferroviària. S' Aeroportu Josep Tarradellas Barcelona-El Prat, a 15 km de su tzentru de sa tzitade, l'ant impreadu prus de 52,6 milliones de passegeris in su 2019. [8]
Toponimia[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
S'orìgine de su nùmene de Bartzellona est disconnota e esistent teorias e legendas medas chi intentant de l'ispiegare. S'ischit chi in su matessi logu b'aiat una tzitade ibèrica, de sa tribù de sos laietanos. A pustis fiat istada conchistada dae Gnaeus Cornelius Scipio Calvus,[9] e prus in antis fiat istada cunvertida in una colònia romana, posada suta sa protetzione de Gaio Giulio Cesare e de Ottaviano Augusto, chi at retzidu su nùmene de Colònia Iulia Augusta Paterna Faventia Barcino. [10] Su nùmene si fiat isvilupadu durante su Medioevu, cando sa tzitade fiat connota cun sos nùmenes de Barchinona, Barcalona, Barchelona e Barchenona.
Una de sas legendas subra s'orìgine de Bartzellona referit a sa fundatzione ipotètica de su generale cartaginesu Amìlcare Barca a pustis de àere conchistadu s'enclave ibèrica luego de s'isbarcu suo in Ibèria, mentras chi un'àtera versione si l'atribuit a fìgiu suo Annìbale, chi aiat ocupadu su territòriu durante sa Segunda Gherra Pùnica in su caminu cara a sos Pireneos.[11] Sende gasi, no esistent proas documentadas de custu vìnculu intre sos nùmenes de sa famìlia cartaginesa Barca e sa tzitade connota comente Bartzellona. B'ant àteras ispiegatziones pro su nùmene de sa tzitade, comente sa chi sustenet chi benit dae su perìodu fenìtziu, teoria sustenta dae un'iscritzione in ibèricu agatada in una moneda.[12]
B'at puru una legenda chi dat un'ispiegatzione mitològica a su nùmene de sa tzitade. Segundu custa legenda, Èrcole s'est unidu a sos argonautas a pustis de acabbare cun su de bator de sos traballos suos pro los agiudare a buscare su Vellu de oro, ma passende a curtzu a sa costera catalana atuale una burriana aiat ispèrdidu sas imbarcatziones chi formaiant s'ispeditzione, e a s'acabu fartaiat sa de noe. Èrcole l'aiat buscada e a sa fine at agatadu sos restos de su naufràgiu de sa Barca Nona (s'imbarcatzione de noe) in su logu chi oe si connoschet comente Montjuïc. Sos marineris aiant agatadu gasi ospitale su logu chi, agiudados dae Hermes (deus de su cummèrtziu e sas artes) ant detzìdidu fundare una tzitade a sa chi ant dadu su nùmene de Barcanona. [13]
Sìmbulos[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
S'iscudu de Bartzellona tenet s'orìgine sua in su Medioevu e aparesset sa prima bia, in su matessi disponimentu de s'atuale, in su 1329.[14] S'iscudu est partzidu in bator cuartos in ue aparessent in su primu e su bator unu sa rughe de Santu Zorzi in ruju subra prata, e in su segundu e de tres cuartos unu sìmbulu comitale/reale de sos bator palos de ruju subra oro. Si sunt agatadas fintzas variantes medas cun unu, duos, tres, o agiomai chimbe bangos verticales in cada cuartu. S'iscudu tenet in pitzos una corona, sìmbulu de sa soverania de sos monarcas de sa Corona de Aragona subra sa tzitade. [15] sa bandera derivat diretamente de s'iscudu e tenet sa matessi cumpositzione, mancari sena sa corona.
Durante sa ditadura franchista aiant postu duos palos de ruju in cada cuartu, sighende rapresentatziones prus betzas de carchi versione medievale e agiomai de sos de XIX sèculos e cumintzos de su XX, e chi sunt istados criticados dae unos cantos setores de sa populatzione ca semplificaiant su signale reale e ca l'atribuiant a un'intentzione assimiladora conca a sa bandera de Ispagna. In su 1996 s'est cumintzadu unu protzessu chi est duradu medas annos pro ufitzializare in manera cumbeniente sos sìmbulos, ma sena torrare a s'originale; imbetzes, s'est ufitzializadu unu logotipu ispiradu dae custu iscudu. Sa Sotziedade Catalana de Genealogia, Aràldica, Sigillografia, Vessillologia e Nobiliare at cumintzadu unu cuntentziosu denuntziende chi su protzessu no aiat sighidu su protzedimentu de acordu cun sa lege pro ufitzializare sìmbulos e at bintu, obrighende a su Munitzìpiu a ufitzializare sos sìmbulos rispetende s'aràldica e sa vessillologia. Si impreat fintzas un'isotipu derivadu diretamente dae s'iscudu istòricu.
Geografia[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Localizatzione[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Situada in sa costera de su mare Mediterràneu, Bartzellona est posta in unu pranu formadu intre sos deltas de sos rios Llobregat, in su sud-ovest, e de su Besòs, in su nord-est, e est limitada in su sud-est dae sa lìnia de sa costera, e in su nord-ovest dae sa serra de Collserola (cun sa chima de su Tibidabo, 516,2 m, che a puntu prus artu) chi sighit in manera parallela sa lìnia de sa costera, serrende aici sa tzitade in intro de unu perìmetru definidu meda.
Su tèrmine munitzipale suo est a làcana, dae sud a nord-est e in sensu oràriu, cun sos munitzìpios de su Prat de Llobregat, L'Hospitalet de Llobregat, Esplugues de Llobregat, Sant Just Desvern, Sant Feliu de Llobregat, Molins de Rei, Sant Cugat del Vallès, Cerdanyola del Vallès, Montcada i Reixac, Santa Coloma de Gramanet e Sant Adrià de Besòs. Sos primos duos e sos ùrtimos duos sunt sos munitzìpios cun sos cales sa tzitade mantenet unu cuntatu prus astrintu, cun una màllia urbana carca e sighida chi los aunit; a s'imbesse, Sant Cugat del Vallès e Cerdanyola del Vallès abarrant separados meda dae Bartzellona, dae chi sa serra de sa costa e su parcu naturale de sa serra de Collserola faghent a barreras naturales.
Bartzellona tenet una parte minore de su territòriu munitzipale suo in s'ala de su Llobregat de sa serra de Collserola. Si tratat de Vallvidrera e de Les Planes, chi s'agatant unu pagu in intro de su parcu naturale de Collserola. Faghet parte de su territòriu munitzipale suo fintzas Santa Creu d'Olorda, intre su Vallès Occidental e su Baix Llobregat.
De custa manera, Bartzellona est sa capitale de sa contrada de su Barcelonès, chi est formada dae sos munitzìpios de Bartzellona, L'Hospitalet de Llobregat, Badalona, Santa Coloma de Gramenet e Sant Adrià de Besòs. Custa contrada est a làcana a nord cun su Vallès Occidental, a nord-est cun sas contradas de su Vallès Oriental e de su Maresme, in s'est e sud-est cun su mare Mediterràneu e in s'ovest cun sa contrada de su Baix Llobregat.
Riferimentos[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
- ↑ (ES) Estadística del Padrón Continuo a 1 de enero de 2019, in Instituto Nacional de Estadística. (National Statistics Institute). URL consultadu su 19 nadale 2020.
- ↑ Nombre d'habitants de la regió metropolitana, in IDESCAT.
- ↑ (Idescat, 2010)
- ↑ Fonte: Natziones Unidas, Dipartimentu de Afares Sotziales e Econòmicos, Divisione de Pobulatzione (2006). World Urbanization Prospects: The 2005 Revision. New York: United Nations.
- ↑ (EN) Urban world: The global consumers to watch, in mckinsey.com. URL consultadu su 12 nadale 2020 (archiviadu dae s'url originale su 26 abrile 2018).
- ↑ cap i casal, in L'Enciclopèdia.cat. Bartzellona: Grup Enciclopèdia Catalana.
- ↑ «Barcelona, elegida oficialmente sede del secretariado de la Unión por el Mediterráneo.» La Vanguardia .
- ↑ Istatìsticas de tràficu aèreu (PDF) [ligàmene interrùmpidu], in Aena. URL consultadu su 10 de freàrgiu de su 2020.[ligàmene interrùmpidu]
- ↑ Cirici, A. Bartzellona pam a pam, 6a editzione, Editoriale Teide, Bartzellona, 1971, pàg. 10.
- ↑ (ES) Barcelona ciudad España - MSN Encarta, in si.encarta.msn.com, 7 freàrgiu 2009. URL consultadu su 4 abrile 2016 (archiviadu dae s'url originale su 7 freàrgiu 2009).
- ↑ Agustí, D. Historia breve de Barcelona, Sílex Ediciones, 2008, pág. 22..
- ↑ Emérita: Revista de Lingüística y Filología Clásica 11 (1943), p. 468.
- ↑ Orìgine mitològica de su nùmene de Bartzellona[ligàmene interrùmpidu]
- ↑ S'iscudu de Bartzellona, Sotziedade Catalana de Genealogia, aràldica, Sigil·lografia, Vexil·lologia e Nobiliare
- ↑ scgenealogia.org/artìculos/escutbarcelona.htm Orìgine de s'iscudu, Sotziedade Catalana de genealogia, aràldica, sigil·lografia, vexilología e noviliaria.


text:
acamufài , vrb Definition papare impresse Synonyms e antonyms allufiai, atafiai, mangiufai, scantusciai Etymon itl. accamuffare Translations French gaver English to gobble Spanish engullir Italian ingozzare German verschlingen.
incolvàre , vrb Definition ingurtire che crobos, papare a s'airada, a tropu Synonyms e antonyms imbuculare, istruntzonare, tzèrghere Etymon srd. Translations French manger à en crever English to swallow, to eat to bursting point Spanish tragar, engullir, atracarse Italian inghiottire, mangiare a crepapèlle German hinunterschlucken.
ingomàre , vrb: ingumare Definition ingurtire a meda Synonyms e antonyms atatamacare, atatare, ingròmere, tèrghere Sentences comente fit ingomendhe e ghetandhe chene masticare bene, sa sartitza si li est arressada in su gurguzu! Etymon srd. Translations French engloutir English to bolt Spanish engullir Italian trangugiare German verschlingen.
ingúllere, ingúlli , vrb Definition fàere calare a s’istògomo su chi si papat o si bufat, fintzes suspire comente faet sa terra (e no solu a suspidura, ma deosi si narat de su terrenu) o àteru materiale chi podet suspire s’abba o àteru deasi; nau in cobertantza, iscumpàrrere, crèdere cun facilidade fàulas puru / pps. ingúrtiu, ingultu Synonyms e antonyms ingollire 1, ingurti / crèdere Sentences su sàmbene de su mortu si che l'at ingultu sa banchina, in s'istrada ◊ mancari giutas búturu de oca, bae chi de cust'ossu no ndhe ingulles! Etymon ctl., spn. engolir Translations French avaler English to swallow Spanish engullir, tragar Italian ingoiare German verschlucken.
intrudhíri , vrb Definition betare totu a corpus, papare meda, tzatzare a tropu Synonyms e antonyms abbentrare, abbiscarzare, abbudagare, abbuselcare, abbuzare, atatamacare, imbrentai, intullai Sentences e papant e bufant e, ispingi ispingi, s'intrudhint totu: pani, casu e binu! (V.Ulàrgiu) Etymon itl. intrugliarsi Translations French s'empiffrer English to gobble, to stuff oneself Spanish engullir, hartar Italian ingozzare, rimpinzarsi German gierig essen.
irrujonàre , vrb Definition papare a orrugos mannos comente faet unu allurpiu, un'ingurtone Synonyms e antonyms allimbrare, lambrire Etymon srd. Translations French manger comme un goinfre English to eat greedily Spanish engullir Italian mangiare con ingordìgia German verschlingen.
lambríre , vrb Definition papare a s'airada Synonyms e antonyms allimbrare, irrujonare, limbrire Etymon ltn. lambere Translations French manger comme un goinfre English to eat greedily Spanish engullir Italian mangiare con ingordìgia German verschlingen.
tzèrghere , vrb: atèrghere Definition tzacare in ragas, betare a corpus, papare meda, cun asuria Synonyms e antonyms abbudagare, abbudhescare, atatamacare, atatare, imbrentai, incolvare, istruntzare Sentences fint a dolore de matza pro totu su chi aiant tzérghitu ◊ bonu su porchedhu chi ti as tzérghitu! ◊ totu cudha cosa si l’at tzérghita in d-una ingullita ebbia ◊ tue no as mannicatu: as tzérghitu! Etymon ltn. tergere. Translations French avaler English to gulp down Spanish engullir Italian trangugiare German verschlucken


text:
Hermione Granger
Hermione Jean Granger est ficticia persona ex Harrio Pottero, serie librorum ab Ioanna Rowling scripta. In Schola Hogvartensi ad Gryffindorensem domum assignata est cum optimis amicis, Harrio Pottero et Ronaldo Vislio. Omnes scholasticos magiae studio praestat. Magna eius scientia per libros acquisita eam amicosque saepe adiuvat.
Sola progenies est parentium, qui Muggles sunt, i.e non magorum generis. Haec origo est causa deridiculi e Dracone Malfoy et aliis, qui se purum propter sanguinem meliores esse credunt. Odii phyletici gratia aliquando vocata est nomine 'luteus sanguinis'?.


text:
AUDIO EXAMPLES
Mutetti di vendemmia, Gavino Gabriel (voice and guitar). 78 rpm. Odeon, Od 7443. 1928.
Manzanile (mattinata), Gavino Gabriel (voice and guitar). 78 rpm. . Odeon, Od 7443. 1928.
Disispirata, Gavino Gabriel (voice and guitar). 78 rpm. Fono Roma, T 505. 1933.
Serenata di Gallura, Gavino Gabriel (voice and guitar). 78 rpm. Fono Roma, T 505. 1933.
Campidano maggiore, nenia amorosa, Gavino Gabriel (voce e chitarra). From Tematica sarda, Moduli e mode di Canti tradizionali. Edizione Italiana Audiovisivi, AV00105. 1961.
Sarcidano, ritmo di danza, Gavino Gabriel (voce e chitarra). From Tematica sarda, Moduli e mode di Canti tradizionali. Edizione Italiana Audiovisivi, AV00105. 1961.
Barbagie, ritmo di ballo a passu torrau, Gavino Gabriel (voce e chitarra). From Tematica sarda, Moduli e mode di Canti tradizionali. Edizione Italiana Audiovisivi, AV00105. 1961.
Ritmo di ballo a sàrtiu, Gavino Gabriel (voce e chitarra). From Tematica sarda, Moduli e mode di Canti tradizionali. Edizione Italiana Audiovisivi, AV00105. 1961.
Elegia amorosa, Gavino Gabriel (voce e chitarra). From Tematica sarda, Moduli e mode di Canti tradizionali. Edizione Italiana Audiovisivi, AV00105. 1961.
Logudoro, due mutos, Gavino Gabriel (voce e chitarra). From Tematica sarda, Moduli e mode di Canti tradizionali. Edizione Italiana Audiovisivi, AV00105. 1961.
Marghine, manzanile, Gavino Gabriel (voce e chitarra). From Tematica sarda, Moduli e mode di Canti tradizionali. Edizione Italiana Audiovisivi, AV00105. 1961.
Anglona, manzanile, Gavino Gabriel (voce e chitarra). From Tematica sarda, Moduli e mode di Canti tradizionali. Edizione Italiana Audiovisivi, AV00105. 1961.
Gallura, modulo a la graminatoggja, Gavino Gabriel (voce e chitarra). From Tematica sarda, Moduli e mode di Canti tradizionali. Edizione Italiana Audiovisivi, AV00105. 1961.
A la timpiesa, Gavino Gabriel (voce e chitarra). From Tematica sarda, Moduli e mode di Canti tradizionali. Edizione Italiana Audiovisivi, AV00105. 1961.
A la sassaresa, Gavino Gabriel (voce e chitarra). From Tematica sarda, Moduli e mode di Canti tradizionali. Edizione Italiana Audiovisivi, AV00105. 1961.
A la pluachesa, Gavino Gabriel (voce e chitarra). From Tematica sarda, Moduli e mode di Canti tradizionali. Edizione Italiana Audiovisivi, AV00105. 1961.
Moda di Jommaria Mureddu, Gavino Gabriel (voce e chitarra). From Tematica sarda, Moduli e mode di Canti tradizionali. Edizione Italiana Audiovisivi, AV00105. 1961.
Moda di Juanni Maria "lu falcu", Gavino Gabriel (voce e chitarra). From Tematica sarda, Moduli e mode di Canti tradizionali. Edizione Italiana Audiovisivi, AV00105. 1961.
Moda di Franciscu Multineddu, Gavino Gabriel (voce e chitarra). From Tematica sarda, Moduli e mode di Canti tradizionali. Edizione Italiana Audiovisivi, AV00105. 1961.
Moda di Lumbau, Gavino Gabriel (voce e chitarra). From Tematica sarda, Moduli e mode di Canti tradizionali. Edizione Italiana Audiovisivi, AV00105. 1961.


text:
Arribbat sa modalidade de inserru pro iOS e MacOs
Apple amegat de agiùnghere una funtzione noa pro permìtere una protetzione in prus de su dispositivu: sa modalidade de inserru (Lockdown Mode, in s'annùntziu originale). Custa modalidade naschet pro gherrare contra a atacos de programmas malos che Pegasus, unu programma-ispia isvilupadu dae s'azienda israeliana NSO group e impreadu pro iscocare e iscoviare informatziones de ativistas pro is deretos umanos, giornalistas e personàgios polìticos. Su nòmine est unu riferimentu craru a sa cuarantena chi amus bìvidu totus in s'ìnteri de su primu annu de pandemia de COVID-19. Si custa siat una bella idea o un'esertzìtziu de gustu malu, ddu lasso detzìdere a boisàteros.


text:
betiàre , vrb: abbetiae* Definitzione foedhare ancora arrespondhendho a ccn. coment'e po bòllere s'arrexone fintzes chentza ndhe àere Sinònimos e contràrios aconchizare, acorrochinare, aperrare, briare, certai, reotare / achibberare, acroconai, afutare, atediare, collobbiare, inchibberare, inchimerai, incrabudhire, infelai, infuterare, renignai Tradutziones Frantzesu insister, s'obstiner, s'entêter, être buté Ingresu to insist Ispagnolu insistir, obstinarse Italianu insìstere, ostinarsi Tedescu dabei bleiben.
corroàre , vrb Definitzione sighire a foedhare difendhendho donniunu su pàrrere suo, fintzes abboghinare Sinònimos e contràrios abbetiae, atoliai Frases siat comente si siat, eo su chi cheres tue no lu podo fàghere, at corroadu Zuanne (Z.F.Pintore)◊ Est Pinedhu! Est Pinedhu! - corroant a cuncordu totu sos púpulos - Tradutziones Frantzesu insister pour défendre son propre opinion Ingresu to dwell on defence of his own opinion Ispagnolu obstinarse Italianu insìstere a difésa del pròprio parére Tedescu bei seiner Meinung bleiben.
impuntigliàre , vrb: impuntillae, -are Definitzione fàere sa cosa a puntígliu, fàere puntíglios Sinònimos e contràrios impuntare, puntigliare Ètimu itl. Tradutziones Frantzesu s'entêter Ingresu to grow obstinate Ispagnolu empeñarse, obstinarse Italianu impuntigliarsi Tedescu sich versteifen.
incalchetàre , vrb: incaschetare Definitzione incasciare o pònnere un’idea firma in conca, fintzes chentza de motivu Sinònimos e contràrios incasciae Frases si che l'at incaschetadu, como, ca depet fàghere gai, e no lu fúrrias prus dae s'idea sua! Tradutziones Frantzesu se mettre en tête Ingresu to be fixed Ispagnolu obstinarse Italianu fissarsi, inculcare Tedescu eine fixe Idee haben.
inchimerài, inchimeràre , vrb: inchimeriare Definitzione pigare chimera, pigare o giare arennegu, fintzes pònnere in conca calecuna idea a bisura de chimera Sinònimos e contràrios abbetiae, achibberare, acroconai, afutare, airai, aorcare, arrabbiai, arragiolire, arrannegai, inchietae, inchimerire, infelai, infuterare, insutzuligai, intziminire, renignai Frases sendhe míseru isciau, t'inchimeras e ti faghes padronu in prepoténtzia (P.Casu)◊ su chelu si fit inchimeradu e caleit de botu sa irada de s'abba ◊ si bulluzat su mare, dae subra l'inchimerant sas nues… in pag'ora est un'inferru! ◊ sas aeras inchimeradas no faghent isperare in dies bonas ◊ si inchimeras a mie, ti zuro chi non cantas prus in logu! (M.Z.Funedda) Ètimu srd. Tradutziones Frantzesu s'obstiner, s'irriter Ingresu to be obstinate Ispagnolu obstinarse, empeñarse Italianu incaponirsi, alterarsi Tedescu sich versteifen, sich erregen.
intestài, intestàre , vrb Definitzione fàere in paperi, pònnere una cosa in propriedade a númene de ccn.; prnl. fàere su tostorrudu, su perrigónchinu, abbetiare insistendho in s'idea sua chentza bòllere iscurtare s'àteru Sinònimos e contràrios abbetiae, acorrochinare, aperrighinare Frases li aiat intestadu unu libbereto in sa Posta e che li poniat sa paga donzi mese ◊ totu su chi seus alloghendi oi est intestau a su mundu de cras (F.Pischedda) 2. si est intestadu de no chèrrere manigare e no bi at àpidu médiu de lu cumbínchere! Tradutziones Frantzesu mettre au nom (de), s'entêter Ingresu to head Ispagnolu poner a nombre de, obstinarse Italianu intestare Tedescu auf den Namen eintragen, sich versteifen.
perricàre , vrb: pirrighiare Definitzione istare a perrica, abbarrare foedhandho, o faendho cosa puru, a su tira e tosta, donniunu abbetiandho po s'arrexone sua; andhare conca a pitzu, in pesada Sinònimos e contràrios cuntrastare, liticare, pletare / alciare, ampiai, pigare Frases ite importat perricare? pro chi bates montes apare no lu cunsighis s'intentu (P.Mossa)◊ za ses un'ora perrichendhe chi cheres cussa cosa…: toca, bae e leadila, gai mi lassas in pasu! ◊ mancari perriches, catecantu no lu bogas dai su surcu sou! ◊ no perriches su tortu! 2. dae domo de sa mama fit perricau a un'àtera domo ◊ sa caminera est a petorru e cheret perricada chin passéntzia ◊ no lia fachet prus a perricare sas andhatas de sa cussorja ◊ dae su milli e otighentos novanta oto est perricandhe sas carreras de sa vida (G.Brocca) Ètimu srd. Tradutziones Frantzesu chamailler Ingresu to contend Ispagnolu contender, obstinarse Italianu contèndere, ostinarsi Tedescu streiten, darauf bestehen.


text:
Su sambenadu iscòviat s’istirpa sarda de sa famìlia sua. Issu est nàschidu in Pàdova, ma su manneddu fiat casteddaju: a s’acabbu de sa gherra fiat intradu in Politzia e l’aiant mandadu a Venètzia, in ue si fiat cojuadu. Marco s’est pesadu in Vèneto, ma at poderadu sos ligàmines cun sos parentes sardos chi istant in Sardigna. L’amus intesu in Whats App e s’est incarèssidu a su giornale nostru pro mandare sos saludos a sos fradiles chi istant in Crabonaxa (Villasimius).
B’at un’itàlianu de ratza sarda chi s’agatat in unu de sos pagos logos de su mundu chi no est istadu tocadu dae sa condidura de su virus Corona. Est Marco Casula, tècnicu de s’Istitutu de Iscièntzias polares de su Cnr de Venètzia. S’agatat in sa Base Dirigìbile Itàlia de Noa Alesund (Ny-Alesund), aposentamentu iscientìficu in s’artzipèlagu de sas Isvalbard, a prus a mancu 1000 chilòmetros dae su Polu Nord. Casula est impinnadu in sa regorta de datos climàticos, unu traballu cumentzadu 10 annos a oe. Pro more de s’istadu de apretu mundiale causadu dae sa pesta de su Covid-19, non podet galu recuire a domo, una cosa chi, sa die chi at mòvidu, non diat àere mai crètidu.
Inoghe su contu iscritu de manu sua etotu:
Apo mòvidu dae Itàlia su primu de ghennàrgiu de su 2020 conca a s’istatzione de chirca Dirigìbile Itàlia, chi su Cussìgiu Natzionale de sas Chircas (CNR) gestit in sas Ìsulas Isvalbard, in Noa Alesund, una tzitadina impreada petzi pro sa chirca sientìfica chi s’agatat a belle 1000 km dae su Polu Nord. M’agato in unu de sos duos logos de sa Terra – paris cun s’Antàrtide, in ue b’at àteros cumpàngios de su CNR – chi non sunt istados corfidos dae su Covid-19. Una cosa gasi non mi la diat àere mai a crèere cando soe partidu.
Prima de totu custa cunditzione l’apo seberada deo etotu: bida sa tipologia de sa chirca polare, bìvere isulados est cosa fitiana. E poi, immoe, sa cunditzione mia de assolamentu no est comente a sa chi sunt bivende como sos italianos e sos tzitadinos de medas Paisos: deo potzo essire, mi potzo gosare custos logos ùnicos e ispantosos, potzo abitare cun sos cumpàngios de sas àteras istatziones de chirca internatzionale. Tèngio a disponimentu totu su logu chi bògio e creo chi apant meda prus impestu sos chi s’agatant acorrados in domo, sena mentovare sos chi sunt in barantena o fintzas in s’ispidale. Pro custu creo de èssere unu benassortadu e in prus sa dimensione internatzionale chi so bivende inoghe mi induit a pompiare sa situatzione italiana in intro de su cuntestu de cussa de sos Paisos de sas persones cun sas cales m’abito e gràtzoas a issos etotu isco cale est s’andamentu de su Coronavirus in sas àteras natziones.A ogna contu creo chi siat de importu mannu a giùghere sa chi deo muto una “bona bestimenta mentale”. Sena duda, su de fàghere una cosa chi agradat, comente so faghende deo, illebiat su pesu de sa luntanàntzia e de sa soledade, antzis, so leende profetu dae custa esperièntzia pro m’abrontare a un’àtera missione in Antàrtide chi tèngio a disìgiu. A bonu contu tèngio sa possibilidade de allegare cun sos babbos meos e sos amigos meos cando chèrgio pro mèdiu de internèt, pro mi nde segurare de comente istant.
Deo so s’ùnicu italianu tra sos 30 chircadore presentes in sa base de Noa Alesund, ma custa comunidade pitica, in custa ocasione est aunida comente mai. In contu de traballu deo e sos cumpàngios meos de àteras natzionalidades semus traballende paris pro leare a dae in antis ognunu sa faiana sua, e sende chi semus in pagos, candu acabamus su traballu nostru nos tendimus sa mano a pare. Ma semus unidos peri umanamente, nos istimamus meda. Su primu cun su cale apo ameddadu est unu chircadore tzinesu. In custa tzitadina, chi pro mene oramai est una famìlia, nemos est istràngiu e sas relatas andant addai de sas peleas e sas dificultades chi a bias si podent addobiare, comente cussas de sa limba.
A contos fatos, non potzo negare chi a bias m’acuntesset de mi leare carchi ora pro m’abbarrare chietu a sa sola. Custa situatzione de apretu, a congruos, at afortigadu de prus sa netzessiade de cooperatzione sientìfica, logìstica e operativa tra totus sos istados chi òperant in Noa Alesund. Custu est s’inditu chi tocat a tènnere a mente fitzas cando custu apretu at a èssere coladu. Inoghe in sas Isvalbard e pro su prus in su mundu.
Sa faina mea pertocat mescamente su campionamentu de su particuladu atmosfèricu e de sa nie pìgiu-pìgiu, in pràtica si tratat de gestire sos trastos chi collint su particuladu in unos fìlitros chi posca ant a bènnere analizados in laboratòriu in Itàlia. Àteros trastos analizant imbetzes sas caraterìsticas de sas partigheddas in tempus reale, ma andant comente si siat compidados de cant’ora. Pro su chi pertocat sa nie, cada die regollo campiones in sos primos tzentìmetros de sa nie dereta de apigiare, los peso, los catàlogo e a pustis de unu primu protzessamentu los pòngio in cungeladore fintzas a cando ant a èssere ispedidos pro los analizare. Custas fainas, in prus de permìtere sa caraterizatzione chìmicu/fìsica de su particuladu atmosfèricu e duncas s’identificatzione de sas benas suas, permitet fintzas de fàghere un’istima de s’efetu de s’assentu de su particuladu etotu causadu dae sas niadas. Totus custas informatziones sunt de profetu pro s’istùdiu de sos protzessos e de sos mudamentos climàticos in cursu. Ultres a custas fainas, mi òcupo posca de risòlvere sos problemas chi podent essire a campu in sos trastos collocados dae diversos Istitutos de chirca italianos, siant trastos meteorològicos, siant contadores de rajos còsmicos.
Marco Casula nos at naradu chi at a torrare a domo sua comente sas cunditziones l’ant a permìtere; pro s’ora sighet a abbarare in cue, a largu de su Covid-19, pensende a s’Itàlia e fintzas a sa Sardigna chi, faeddos suos, pro issu est su logu de su coro. Ànimu Marco, t’isetamus! L.M.


text:
Sos portos
Sa Sardigna fiat istada sutaposta a sos tempos de sos romanos a un'isfrutamentu de importu mannu siat agrìcolu siat mineràriu. De importu tando si fiat rivelada sa capatzidade de assegurare su tràficu marìtimu pro su trasportu de sas resursas otentas in s'ìsula e las incanalare in sa retza de sos tràficos cummertziales, isvilupados meda a sos tempos de sos romanos.
Sa Sardigna fiat istada sutaposta a sos tempos de sos romanos a un'isfrutamentu carcu siat agrìcolu siat mineràriu. De importu tando fiat resurtada sa capatzidade de assegurare su tràficu marìtimu pro su trasportu de sas resursas otentas in s'ìsula e las incanalare in sa retza de sos tràficos cummertziales, isvilupados meda a sos tempos de sos romanos.
Roma aiat tentu in cunsideru particulare sas tzitades de sa costa fundadas dae sos Fenitzos comente Karales, Sulci, Nora, Tharros, e nd'aiat fundadu a nou. In totu custas aiat fatu a manera chi esserent tentu istruturas portuales noas.
Digna de atentzione sa nova de sa presèntzia in Karales de una base militare de sa flota de gherra, a sa cale leaiant parte marinajos sardos, egitzianos, tràtzios, dàlmatas. Ateretantu interessante sa nova de s'esistèntzia de corporatziones verdaderas de apaltadores de trasportos marìtimos, ischimus chi in Òstia bi depiant èssere unos cantos "Navicularii et Negotiatores" (apaltadores de trasportu marìtimu, de pretzisu) chi beniant dae Karales (Casteddu) e Turris Libisonis (Portu Turres).
De s'importàntzia e de sa mannària de sos tràficos marìtimos sunt pro finire testimonia sos càrrigos de sos relitos de sas naves oneràrias, chi paris a sas classes vàrias de repertos archeològicos (tzeràmicas, bidros, metallos) documentant s'amprària de sas esportatziones e de sas importatziones.


text:
(c.47v.) 1 Tenendo capitulum su venerabile vicariu canonicu Gan- tine de Nula in domo sua, una cun totu su capitulu universale- mente, per una conposicione fatta over conveniencia, su segnore nostru mastru Johanne Çanzu episcopu de Sorra cun canonicu Paulu Pinna, canonicu de Sorra, supra sa camara over beneficiu disfatu, revertidu ad sa mensa episcopale, 2 ço est sancta Victoria de Thailo cun tota sa iurisdicione et pertinencias suas, sa quale conveiencia et conpocitione dat sa dicta camara, zo est sancta Vitoria de Thailo cun tota sas pertinencias suas ad canonicu Pablu Pinna, canonicu de Sorra, durante sa vita dessu dictu cano- nicu Paulu, et zo li at dadu cun consentimentu de totu su capitu- lum. 3 Primo est istadu dimandadu dae su venerabile vicariu scri- tu archipreide Gaingiu Manichas, archiprede de Sorra, supra sa conveniencia facta secundu de supra narat qui est contentu solu pro augmentare sas cosas dessa eclesia, adsu quale totu su capitu- lum est contentu, non discordande s’unu dess’ateru.
[219], 1 dopo segnore nostru] ≠ episcopu


text: Jazz: Les feuilles mortes - What a wonderful world - Moonlight serenade - Misty / Pop : Con te partirò - Donne - A whiter shade of pale - Song for guy / Cinema : The Addams Family (main title) - The Simpsons, theme from - Once upon a time in America - My heart will go on (Love theme from Titanic) - The X-Files, theme from / Classica: Allegro, 1° movimento dal concerto La Primavera (Vivaldi) - Aria sulla IV corda, dalla Suite n.3 BWV 1068 (Bach) - Alleluja, dall'oratorio Il Messia (Händel) - Allegro, dalla Piccola serenata notturna K 525 (Mozart) - Romanza, dalla Romanza op.50 per violino e orchestra (Beethoven) - Cavalcata delle Valchirie, dall'opera La Valchiria (Wagner)


text:
Boris Pasternak
Boris Leonidovich Pasternak esset un russ autor e poet. Il nascet li 10-im de februar 1890 in Moscva e morit li 30-im de may 1960 in Peredelkino. Boris Pasternak ganiat li Nobel Premie de litteratura in li annu 1958.
Boris Pasternak esset secun religion judeic. Il studiat in Moscva filosofie. Per viages e studies in Germania e Italia Pasternak decidet devenir poet e scritor. Il esset un representante de futurisme e simbolisme.
Li unesim libre de Boris Pasternak esset li colection de poemas Mi sestre, vive quel il scrit in li annu 1917, ma esset publicat in li annu 1922. Boris Pasternak traductet ovres de Johann Wolfgang von Goethe, Friedrich Schiller, William Shakespeare e Calderón de la Barca in li russ lingue.
Li max famosi ovre de Boris Pasternak es li roman Doctor Zhivago del annu 1957. Li libre ne posset esser publicat in li Soviet-Union. Li manuscrite esset contrabandat a Italia e publicat ta in li annu 1958. Pro ti libre Boris Pasternak recivet li Nobel-premie por litteratura in li annu 1958.
Pro ti libre Pasternak esset excludet ex li oficial Asociation de scritores del Soviet-Union e esset rehabilitat in li annu 1987 dum li era de Michael Gorbachev. Il morit ja in li annu 1960 pro cáncere de pulmon.


text:
Limbas
Sas limbas sunt sistemas de sinnos vocales cuncordados pro comunigare imparis sos òmines. Cando chistionamus de limba devimus pensare innantis de totu a sas limbas faeddadas, e no a cuddas iscritas: s'òmine at cumentzadu a faeddare innantis de iscrier.
Parit chi totu sas limbas de su mundu tèngiant sa matessi raighina, ma como faghet petzi a las agrupare in eredeos (o familias), chi si sunt formados in mìgias de annos po resones diferentes: isulamentu, disterru, ispostamentu voluntàriu etc.
Sos eredeos prus de importu oe in su mundu sunt:
Bi sunt àteros eredeos minores che sas limbas caucàsicas, austronesianas, dràvidas, amerindianas, e bi sunt finas limbas isuladas, chena de parentela peruna in sas limbas oe connotas, comente e su bascu.
No bi at diferèntzia bera intra de limba e dialetu. Pro su prus intendimus pro limba unu dialetu postu apitzus de sos àteros pro lege o pro cuncordu, formale o informale, de sa gente.
Est de importu mannu amentare ca limba e iscritura (grafia) sunt cosas diferentes: faghet a iscrier sa matessi limba cun sistemas de iscritura meda diferentes.


text:
Una mèdia de 250 èuru cada a cliente comente a torradura de sos cànones de depuratzione dae su 2012 a su 2015. Abbanoa est imbiende a sos clientes de Biddaramosa sas notas de crentia relativas a sa torradura de sa cuota de is tarifas non dèpida pro s’impiantu de depuratzione inativu.
Abbanoa aiat eredadu s’impiantu totu arruinadu, tantu de abarrare in foras de impreu pro diferente tempus. In tantu su Gestore aiat reperidu sas risursas, unu finantziamentu de 400mila èuros otentos cun sos fundos Por destinados a su tziclu integradu de sas abbas, e realizadu sos traballos chi giai de su 2015 aiant cunsentidu de aviare un’àtera borta sa depuratzione de sos ‘reflui fognari’.
Documento utilizzato ai fini del contributo ricevuto ai sensi
dell’art.8 comma 12 lett.b) della Legge Regionale 13 aprile 2017, n.5 annualità 2018


text:
Perù
Coordinadas: 9°24′S 76°00′W / 9.4°S 76°W
Artìculu in LSC
Su Perù (in castillianu: Perú , in chèciua e aimara: Piruw), ufitzialmente Repùblica de su Perù, est unu istadu de su Sudamèrica chi làcanat in su norte cun s'Ecuador e sa Colòmbia, in s'estu cun su Brasile, in su sud-estu cun Bolìvia, in su sud cun Cile e in s'ovest cun s'otzèanu Patzìficu. Sa capitale est Lima.
Tenet una geografia cumplessa dominada mescamente dae sa serra de sos Andes e sas currentadas de su Patzìficu, chi li dant climas e paesàgios variados meda, de una costera desèrtica a sa Puna de sos Andes o a sa padente tropicale de su lutone de su Riu de sas amàtzones.
Su territòriu peruvianu est istadu su logu de sa tziviltade de su Norte Chico, una de sas prus antigas de su mundu, e a pustis de l'impèriu Inca, s'istadu prus mannu de su Sudamèrica precolombianu. S'impèriu ispagnolu at conchistadu su territòriu durante su de 16 sèculos e nch'at istabilidu unu visurènniu peri su cale s'est guvernadu, pro una iscurta de tempus, totu su subcontinente. A pustis de otènnere s'indipendèntzia, su Perù at bìvidu perìodos de instabilidade polìtica e econòmica, interverados cun perìodos de crèschida e prosperidade econòmica.
Su Perù in s'atualidade est una repùblica democràtica e rapresentativa dividida in bintighimbe regiones. Est unu paisu in bia de isvilupu cun un'ìnditu de isvilupu umanu mèdiu e cun un'arta disugualidade econòmica. Sas atividades econòmicas printzipales sunt sa massaria, sa pisca, sa mina e sa manìgiu de tèssiles. Sa populatzione peruana, istimada a 28 milliones, est multiètnica, basada subra sos pòpulos indìgenos, ma tenet fintzas influèntzia europea, africana e asiàtica. Sa limba printzipale est su castillianu, mancari una pertzentuale significativa de sa populatzione faeddat su chècua o àteras limbas ameríndias nadias. Custa cumbinatzione de traditziones culturales tenet a resurtadu una diversidade manna de espressiones in campos comente s'arte, sa coghina, sa literadura e sa mùsica.


text:
Communauté John Coltrane, billets de concert, concerts, tournée 2022-2023
- concerts
- Info
- Playlist
- Abonnés
Tous les concerts de John Coltrane
Suivez cet artiste pour être informé de ses concerts.
Information sur John Coltrane
John Coltrane est un chanteur originaire de Hamlet, États-Unis et est formé en 1926. Les membres du groupe sont Thelonious Monk Septet, Elmo Hope Sextet, John Coltrane Quartet, The Red Garland Quintet, The Good Humor Six, The John Coltrane Sextet et Miles Davis Quintet. Son genre musical est Jazz, Bebop, Contemporary Post-Bop, Cool Jazz, Jazz Christmas, Hard Bop, jazz blues, vocal jazz, free jazz, adult standards, Soul et Blues.


text:
aggajàre 1 , vrb Definitzione fàere alligru, cuntentu Sinònimos e contràrios allegrare, frogare, gavisare, prexai Frases candho bidiat a mie si l'aggajaiat su coro e mi retziat cun sa cara de fémina allegrada Ètimu srd. Tradutziones Frantzesu se réjouir Ingresu to rejoice Ispagnolu alegrarse Italianu rallegrarsi Tedescu sich freuen.
aggradèssere, aggradèssi , vrb: gradèssere Definitzione àere praxere de calecuna cosa, su si ndhe alligrare Sinònimos e contràrios acaressire, aggradae, aggradèscere, aggradire, piàchere / acetai, arriciri | ctr. disaggradare Frases at aggradéssidu meda sos saludos chi li ant fatu tantu piaghere ◊ contivizu apo a tènnere de ti amare de cantu mi aggradesses e t'istimo (M.Murenu)◊ si cancuna cosa de bonu apu fatu, aggradessimidha! Ètimu spn. Tradutziones Frantzesu apprécier Ingresu to like Ispagnolu agradecer, agradar Italianu gradire Tedescu sich freuen über.
aggradíre , vrb Definitzione tènnere prexu, abbarrare cuntentos de ccn. cosa Sinònimos e contràrios acaressire, aggradae, aggradèscere, aggradèssere, piàchere | ctr. disaggradai Frases ti pessas chi no mi diat aggradire a bènnere cada die? ◊ nos semus aggradios e nos semus fatos ammoraos ◊ no chirches radichina si ti aggradit su frore Ètimu itl. Tradutziones Frantzesu plaire, apprécier Ingresu to like Ispagnolu agradar Italianu piacére, gradire Tedescu gefallen, sich freuen über.
bodíre , vrb Definitzione su provare praxere, cuntentesa, pigare gustu in calecuna cosa Sinònimos e contràrios godire*, gosai | ctr. patire, sufrire Frases Deus cherfat chi potas bodire finas a chent'annos! ◊ sos faltzos bodint candho s'àteru est avilidu ◊ su trigu meu si l'at a bodire isse Tradutziones Frantzesu jouir, prendre plaisir Ingresu to enjoy Ispagnolu aprovechar Italianu godére Tedescu sich freuen.
gavisàre , vrb rfl Sinònimos e contràrios aggajare 1, allegrare, frogare, gosae, prexai Tradutziones Frantzesu se réjouir Ingresu to rejoice Ispagnolu alegrarse, regocijarse Italianu rallegrarsi Tedescu sich freuen.
prexài , vrb, rfl: bresare Definitzione provare cuntentesa Sinònimos e contràrios aggajare 1, allegrare, frogare, gavisare | ctr. dispiàchere Frases mi ndi prexu meda de su chi as fatu tui ◊ gei si ndi prexat, filla tua, chi dhi arrogas cussu fólliu!…◊ gei si ndi prexat, sa pobidha, si dh'agatat imbriagu, candu torrat!… 2. cuntentu issu, prexaus totus! Tradutziones Frantzesu être ravi Ingresu to rejoice Ispagnolu alegrarse, regocijarse Italianu rallegrarsi Tedescu sich freuen.