text:
Limba ainu
Articulu in nugoresu
Sa limba ainu (in ainu アイヌ イタク, aynu itak; in giapponesa アイヌ語, ainu-go) est una limba chistionada dae su grupu etnicu europoide de sos Ainu in s'isula de Hokkaidō, a nord de su Giappone. Tempus fachet si faveddabat fìntzas in sas isulas Curili, in sa parte nord de Honshu, e in sa meitade meridionale de Sakhalin.
S'ainu est una limba isulada chene rapportos chin sas atteras limbas. A bortas che la ponen in su grùstiu de sas limbas paleosiberianas, ma custu est unu faveddu chi cumprendet medas familias limbisticas minores e isuladas chi b'aìat in Siberia innàntis de s'artziada de etnias turcas e tungusas; de cada manera, no est una familia limbistica. In medas creden chi s'ainu siat currelau a su giapponesu e a sas limbas altaicas (Patrie 1982). Dae pacu tempus s'at provau a che la pònner a pare chin sas limbas austronesianas, pro mèdiu de cumparàntzias curturales e lessicales, comente nat su limbista giapponesu Shichiro Murayama. B'at fintzas sa proposta de chie la cheret sorre de s'indoeuropeu, ca b'an atzapàu unas 200 paragulas de possibile orizine a comunu e carchi assimìzu sistematicu.
A commo, s'ainu est una limba chi sich'est morinde. Difattis, pèri tottu s'isula de Hokkaidō b'at pètzi 100 pessones chi galu la faveddan, e custas sun in sa bidda de Nibutani e tenen prus de trint'annos; mancari tottu, s'interessu de la torrare a imparare dae parte de sa zente de su locu chi non la connoschet prus est vivu.


c: text/html

text:
Proverbi lituani
Raccolta di proverbi lituani.
Note[modifica]
- ↑ In Quaderni del Premio Letterario Giuseppe Acerbi, p. 122, sono riportate le traduzioni del proverbio in sanscrito, latino e greco: Devas adadât datas; devas dât api dhânâs (sanscrito); Deus dedit dentes; Deus dabit et panem (latino); Theôs dédoke ódontas; Theòs dôsei kaì artón. (greco)
- ↑ Citato, con traduzione, in Stefano Iori, Un mondo da salvare; in AA. VV., Quaderni del Premio Letterario Giuseppe Acerbi. Letteratura Lituana, a cura di Simona Cappellari e Giorgio Colombo. Guest editors Pietro U. Dini e Mindaugas Kvietkauskas, Gilgamesh Edizioni, p. 122.

robotstxt: allowed

filter: keep


text: zúnta , nf: giunta* Definition is manos postas impare cun is pódhighes bene acostios apare coment'e a fàere una conchedha o cíchera a pigare cosa; sa cosa chi cabet in is manos postas deasi Synonyms e antonyms farrancada Sentences dàemi una zunta de méndhula, de olia, de cariasa ◊ leare sa cosa a zuntas ◊ in sa funtana at bufadu s'abba a zuntas ca no bi aiat isterzu a umprire Translations French creux de mains English double-handful Spanish hueco de la mano, almorzada Italian giumèlla German zwei Handvoll.


text:
Una de sas prendas archeològicas chi tenet S'Alighera sunt sas tumbas. Iscobertas in su 1905, sunt 38, ma medas àteras est capatzu chi siant galu cuadas a suta de terra. Sa roca de pedra de rena in ue las ant iscavadas est modde e ispongiatza. In calicuna sa bòveda, chi non fiat grussa meda, in parte nd'est isderrocada e unas cantas tumbas si presentant duncas iscobercadas. Unas cantas presentant duas genias de intrada: a dromos, cun unu passaditzu chi calat e cun unu paru de iscalera, e a putzigheddu, cun un'intrada simpre chi movet dae un'artziaduredda de su terrenu e chi portat in deretura a sa sala. Una prima filera de tumbas s'agatat in unu tretu in paris, mentras àteras s'agatant in unu montrigheddu.
A intro de sas domos si ddoe podent bìere decoraduras simpres chi s'ischerant e àteras pintaduras de genia diferente. In prus, sa presèntzia de curnisas a inghìriu a inghìriu de s'intrada, de trempales piticheddos e de antas sunt cosas chi ammentant sas domos de sos bios; e, duncas, si podet pensare a unu paru de sighidura intra de su mundu de sos bios e su de sos mortos.
Su logu archeològicu de Santa Imbènia s'agatat imbetzes in su tretu prus de a intro de su Golfu de Porto Conte e b'aiant bìvidu pro tempus meda, in simanas istòricas diferentes. A prus de una biddighedda nuraghesa, b'at fintzas tumbas fenìtzias, su chi abarrat de domos romanas e una villa manna cun un'impiantu pro sos bàngios. Su nuraghe est a una turre ebbia a pranta tunda non regulare e est inghiriadu dae barracas meda. In una de custas, chi forsis serbiat pro addòbios a cumone, b'at unu lacu de pedra in mesu e unu setzidòrgiu tundu de pedra de rena. Un'àteru logu a cumone fiat fintzas una corte manna, chi s'agagat a nord-ovest de sa turre, in ue b'est unu tretu de pedra traballada pro bi fàghere su fogu.
AIG
Faina fata cun s’agiudu de sa Regione Sardigna – IMPRENTAS 2021-2022 – L.R. 22/2018, art. 22.


text:
imbovài , vrb: imbovare Definitzione pigare a unu che unu bovu, che tontu, in su sensu de ingannare o de si lassare ingannare; tupare, istangiare / i. una carrada = tupare bene, istanzare sas doas chi no perdant Sinònimos e contràrios abbovai, coglionai, colovrinare, corogliare, imbollocai, imbusterai, imbuvonare, improsae, ingannai, mariolare, trampai / calafatai Frases calincunu est circhendi de imbovai sa populatzioni cun promissas (A.Garau)◊ tui ses tonta e ti lassas imbovai ◊ tui imbovas genti de pagu giudítziu ◊ cussu si est lassau cun sa mulleri e si est imbovau de àtera fémina ◊ bois imbovades sas féminas macas! 2. su fenu de ispàdula is butajus dhu ponint po imbovai is carradas Ètimu spn., ctl. embobar, embovar Tradutziones Frantzesu duper Ingresu to cheat Ispagnolu embaucar Italianu gabbare, circuire Tedescu betrügen, umgarnen.
impiligàre , vrb: impirigai, impirigari, imprigare Definitzione arrèschere, pònnere a unu in mesu de cosas pagu de bonu, su si pèrdere in calecuna dificurtade, betare apare; fintzes ocupare faendho cosa Sinònimos e contràrios imbusticai, pèldere / imbogiare, trabojare Frases cussu est impirigau in d-unu muntoni de cosas! ◊ l'at impiligadu su dimóniu 2. chi no funt erribbaus bollit narri ca ant fatu guastu cun sa màchina o si funt impirigaus in custus caminus ◊ us corros a cerbu si dhi funt imprigaus in as brancas de as matas ◊ sa lana si est totu impirigada 3. immoe soe impirigau in d-una cummédia e nd'apu peri un'àtera de currègere Ètimu itl. implicare Tradutziones Frantzesu engluer, séduire Ingresu to lime, to entice Ispagnolu enredar, envolver Italianu invescare, sedurre Tedescu umgarnen, verführen.
inghiràre , vrb: inghiriare, ingiriai, irghiriare Definitzione pònnere in mesu una cosa o a unu (fintzes po dhu cassare, po dhu bínchere de ccn. manera) o istare a inghíriu, passare a inghíriu; fàere su giru, passare de un'àtera parte po lòmpere a unu tretu, a unu logu; abbarrare andhandho e torrandho, in giru, po bíere, o fintzes perdendho tempus Sinònimos e contràrios acircai, afurriare, arrodeare, incircai, mobietai, vorriare, zirare / aggrucare, atraessare, inghiriotare Frases falat sa néula de sa sorte inghirandhe sas élighes ◊ sa tràbila de s'impinnu l'at fata inghiriare a intundhu de sa créjia ◊ burrincu est abbituau a ingiriai in sa mola ◊ si ant inghiradu a nois in mesu ◊ sa famíllia s'inghiriabat su focu ◊ los at inghiriados su fogu, azummai che los aiat brusiados in mesu ◊ si l'ant inghiriadu fintzas chi che l'ant cumbintu ◊ fit fachendhe carchi zestru chin sas manos irghiriandhe a fúrriu de su fochile ◊ sos carabbineris l'ant inghiriadu e tentu ◊ soe afrebbada: mi depet èssere inghiriandhe s'ifruéntzia!◊ a s'impudhile nos fit inghiriandhe su sonnu 2. bae e inghíria ca inoghe no faghet a colare! ◊ sa carrela fit irfossada, no faghiat a colare e semus inghiriados de s'àtera bandha 3. in su monte ant cumintzau a inghiriare pro godire s'àghera frisca ◊ a su síndhigu li ant fatu inghiriare totu s'iscola noa ◊ su logu inghiriadilu totu a bídere si est bonu d'erba! ◊ ite ses inghiriendhe ancora inoghe e no andhas a su cumandhu?! ◊ bi lis namus e mutu: abbite istamus inghiriendhe?! 4. gei ndi at a portai de àngius ingiriaus, cussu, candu at a morri!… Ètimu srd. Tradutziones Frantzesu entourer, faire le tour Ingresu to surround, to trick, to do one's rounds, to search Ispagnolu rodear Italianu circondare, attorniare, contornare, circüire, fare il giro, perlustrare Tedescu umgeben, umringen, umgarnen, umlaufen, absuchen.


text:
27/03/2020 "Su gattu stinghirizzu"
di Raffaele Lussu
Candu deu fia ancora unu pipiu: tènemus unu gattu nieddu, cun is ogus asùlus, fut eleganti e de corporatura fini e po cussu de nòmini ddi zèrriamus stinghirizzu. Nosu femus una famiglia pòbera e non conoscèmus s’ingàungiu. Una bella dì, babbu miu,
fut rientràu a domu, cun d’unu imboddicamini in manus e deu curiòsu, mi fia domandau ita ìat a cuntèniri. Issu s’hiat zèrriau a totus, mullèri e fillus, a giru de sa mesa, po si fai biri sa sorpresa: candu femus totus prontus, hiat sboddicàu su paperi e de aintrus ndd’hiat bogàu unu bellu arengu mannu. Deu candu hia biu cussu pisci siccàu, min-ddi furint calaras is salias e dd’hia nau a babbu: innòi nci at’essi
s’acòreddu miu puru?
- No! Fillu miu: custu non est cosa de papài arrògus, genti chi hat provàu, dd’hant agatàra imbriaga asutta de una carràda de binu. Altrus furinti andaus a buffai acua a s’arriu, si furinti crepàus totus.
- Mentras babbu fut donendu spiegazionis: stinghirizzu ndd’arribada currendi, cument’è unu maccu e tottus si seus azziccàus, su fragu de s’arengu ddu schissiàra, meulendi cument’è unu dimoniu.
- Istu, istu, dd’hiat nau babbu: custu gattu, est sèmpiri in mesu de peis.
- E sigument nc’hiat pressi, fut passàu a sa leziòni: cumenti àndat papàu s’arengu. Babbu hiat pigàu unu spagu longu e dd’hiat infrissìu in is ogus de su pisci, fendiddi unu bellu nuu e a pustis dd’hiat fatu passài a pizzus de su cuaddu armau, (trave) fendiddu calai abbàsciu cun su spagu, cumenti si fait cun sa siccia in funtana e su spagu fissàu a una puncia in su muru, po non lòmpi stinghirizzu. A ora de prandi hemus arridàu su pani e babbu sin dd’hiat postu una fitta a sa manu manca e una a sa deretta, dimostrèndi cument fai. In mesu de su pani, a unus, a unus ponemus su pisci e ddu stringemus, po ddi podi attaccài su fragu e sùbitu accoppiamus is fittas a pari, po non si fuiri su fragu. Candu ponemus is fittas in bucca, da sa sonamus a tipu sonettu, po nosu cussa fut s’ora prus bella de totu sa dì, poita totu in pari sonamus, baddamus e prandemus e femus prenus de allirghìa, cun pagu spesa.
Po fortuna, stinghirizzu fut accanta de si lassài solus: is gattus de bixinàu furint in crabetura, e ddu zèrrianta, fut su tempus de s’innamoramentu e unu gattu cumenti a stinghirizzu, non podiat mancai a s’apuntamentu. Deu hia pigàu una strìggiula e dd’hia beni puliu, po ddi fai luxi su pilu e po essi prus eleganti, dd’hia accapiàu unu frocchiteddu a sa coa.
Prima de ddu lassài andai, s’ultima raccumandaziòni: stinghirizzu, castiamì beni, in is pipìas de is ogus e poni in menti: ca innòi nci andat de mesu, s’onori de sa famiglia nostra: candu ci bessis de domu: non ti pongas cun sa primu gatta chi agatas in sa bia, controla beni chi non portiri arrungia, deghinò min ddi tragas s’arrungia a domu. E in prus faididdi dìsigiai, poita tui: ses unu principi e meritas una pisitedda de razza nobili.
Mi pariat ca hiat cumprendiu totu e dd’hia lassàu andai fiducciòsu. A intrus de sa notti, stinghirizzu fut partiu e nosu hemus agatàu tranquillidadi, candu ponemus sa mesa. Ma deu senza de su gattu non giogamu prus, e ddu pensamu a tottu is oras. Una notti scuriòsa, chi s’illuminada de lampus, sighius de tronus, deu fia attacàu a sa gunnedda de mamma, po sa timòria, issa fut recitendi: Santa Barbara e santu
Jaccu... e deu dd’hia interrùmpia narendi: mamma, ma stinghirizzu a cust’ora, ita hat’essi fendi?
- A cust’ora: est impostàu po topis!
- Deu cuntentu, assumancu si fait sa cena, datu ca non pigat prus, mancu su fragu de s’arengu. E nosu in su fra tempus hemus sighìu ha spruppài su pisci, finas a sa spina, non hiat aturau nudda, fetti sa conca cun sa spina e mamma hiat nau:
- Custa est sa parti po stinghirizzu.
- Unu bellu mangìanu, sa notizia mi fut arribada a su lettu:
- Stinghirizzu est rientrau!
- Deu fia andàu currendi po ddu saludai, ma candu dd’hia biu, non dd’hia conòtu: fut prus stinghirizzu de candu fut partiu. Is ogus unfraus, unu scarràffiu mannu in facci e in prus, m’hiat perdiu su frocchiteddu, chi dd’hia postu a sa coa.
Mi dd’hia fattu unu sermòni, ddoindd’hiat po issu e po aterus dexi gattus arestis: castia cument ti ses redùsiu: gei ndd’hadai fattu de arrisu, cussa pisitedda, candu t’hat biu cumbattendi a duellu po issa, cun su gattu de sa bixina e no nai e chini est cussu puru; becciu e cun sa coa totu spinnìada.
E tui? Innamoràu cottu, cument’ è unu stùpidu: ti ses fattu arrogai a mussius: ma chini ti dd’hat postu a fai, ti ast’essi crocàu in domu, assumancu su fragu de s’arengu hiast pigàu.
A pustis mi fiat cumpassiòni e dd’hia perdonau, poita issu, totu custu dd’hiat fattu po amori e po fai aumentai sa famiglia de is stinghirizzus. Dd’hia pigàu e curau beni e po si pònniri sùbitu in forza : dd’hia donau sa conca de s’arengu cun sa spina. Non ddi pariat berus, cun su famini chi tèniat, non si fut stentàu, mancu mazzièndidda beni. Prus a tardu, dd’hia biu buffendi acua in sa scivedda e non d’acabada prus.
Deu fia timendu po non si squartarai su gattu, ddoi fia accostàu e dd’hia nau: ma o stinghirizzu, ita ses cumbinendu?
Non mi ses mortu in duellu, i òi mi moris: de su sidi.
Raffaele Lussu
Sinnai 2011
3° premiu Campidanu
Selargius 2011


text:
Πepίλnψn
O Giovanni Bernardo πpoπwλeί σtov eBpaίo Ioseph πoσόtnta σιtapιoύ.
Keίuevo
Die suprascripto. Iohannes Bernardo de Lassiti habitator in Candida dare tenetur Ioseph iudeo, filio quondam Hernico iudeo, habitatori in eadem Candida per totum mensem, iulii proxime venturum vel antea hic in dicta Candida in domo sua, eius omnibus expensis conductas, mensuras boni frumenti cretensis L pro yperperis in Creta currentibus VI minus quarta, inde ab eo habitis, salvas in terra sine omni periculo et occasione, sub pena dupli et cetera ut confessus est.
Testes Marcus Flabani et Pascalis Faber.
Dare et solvere.


text:
EducAids Webinar: unu progetu po fueddai de s'Aids a is istudiantis
Gràzias a su traballu fitianu de sa “Lila Cagliari” su coronavirus non frimat su prevenimentu de s'Hiv.
Sa “Lega Italiana per la Lotta contro l’Aids”, difatis, cambiat su progetu po is iscolas EducAids in un'editzioni on-line oberta a totus is istitutus interessaus. Po aprontai su webinar chi fueddat de s'Aids, is professoris e is dirigentis interessaus podint cuntatai a sa Lila mandendi un'e-mail a s'indiritzu: scuola@lilacagliari.it
Sa Lila Casteddu fait sciri ca in custu momentu de apretu s'assistu e-mail e su tzentralinu telefònicu a su nùmeru 34755653009 sighint a abarrai ativus sena de irminorigai s'oràriu.


text:
Nouakchott
Coordinadas: 18°05′08.92″N 15°58′42.6″W / 18.08581°N 15.9785°W
Artìculu in LSC
Nouakchott (in àrabuː نواكشوط o انواكشوط, signìfichende su logu de is bentos) est sa capitale e tzitade prus manna de Mauritània. S'agatat in sa costera atlàntica de su desertu de su Sahara. Su nùmene s'est mantentu cun s'ortografia dada dae is frantzesos e diat chèrrere nàrrere logu in ue cando si faghet unu putzu essit abba a su livellu de is còrgios (dae s'àrabu anwakshut, issu etotu derivadu dae su bèrberu a-n-wakshut (Logu de còrgios); in Marrocu, su nùmene a-n-wakshut cheret nàrrere padente.
Sa tzitade est istada fraigada a su logu de unu ksar (biddighedda bèrbera) minore, a 7 km de sa costera, durante sa colonizatzione frantzesa; su logu est istadu seberadu cun coidu pro evitare allagamentos disastrosos comente is de su 1950, pro tènnere asseguradu sa suministratzione de abba, e pro ite bastante a tesu de su Senegàl. Sa fraigadura aiat comintzadu in su 1958 e progetos urbanìsticos vàrios si fiant isvilupados giai in antis de s'indipendèntzia, in su 1960. S'aposentamentu de is nòmades (massimamente durante sa sicàngia manna de su 1968-1973) e s'atratzione de sa capitale ant provocadu una crèschida atzelerada. In su 1974, teniat unos chentu mìgia bividores e in su 1992 giai nde contaiat unos 600.000; in su 1999 s'agataiant giai 881.000 bividores. Segundu su tzensimentu de su 2010 is bividores suos sunt unos 822.207.
Sa tzitade tenet unu tzentru otzidentalizadu cun is ministeros, ambasciadas e àteros servìtzios distintos comente bancas e superfìtzies cummertziales mannas; a pustis, tenet unos bighinados residentziales, e foras de bidda sos aposentamentos provisòrios de is pòberos. Fintzas a sos annos '70 de su noighentos, s'agataiant tendas nòmades in zona urbana (200, in su 1971). Su clima est relativamente masedu, cun màssimas de 32 grados e mìnimas de 11; sa mèdia de propiduras est de 135 mm. Is putzos de su Trarza diant dèpere assegurare is fruniduras de abba, ma oe in die comomai non sunt bastantes e si sunt dèpidos fraigare depuradores. A unos 7 km in su sud-estu, est istadu fraigadu unu wharf (unu mollu) pro s'esportatzione. Is comunicatziones, a s'ispissu, si depent fàghere pro mèdiu de aparèchios gràtzias a un'aeroportu modernu foras de sa capitale e a pistas de aterràgiu isparghinadas in sa zona; is pistas in mesu de s'arena sunt impossìbiles de mantènnere.
Sa tzitade est gemellada cun Tucson, Lanzhou, Madrid, Amman, s'Ìsula de Frantza e Bamako.


text:
Stop a sa pisca in sa laguna de Santa Igia. Dd’at detzìdidu sa Assl de Casteddu. Su seberu nd’arribat a pustis de s’analisi de s’abba chi at cunfirmadu s’impestamentu dae biotossinas produtas dae sa posidonia. Custas biotossinas difatis intrant finas in is piscis e cociulas e sunt de perigulo mannu pro is òmines chi ddos pappant. Sa Assl at naradu chi est permìttida sa bendida isceti pro mèdiu de mercados e pescadorias autorizadas. Duncas no podeis comporare dae is bendidores in s’istrada.
Su primu resurtu de custa situatzione est chi immoe is piscadores non podent traballare ma calicunu at giai proadu a inghiriare sa proibitzione. Oe sa Forestale in nd’unu blitz in sos territorios de Casteddu, Cabuderra e Sinnai at secuestradu 150 chilos de cociulas chi fiant istadas regòglida in sa laguna. Pro custu fatu chimbe pessones sunt istadas denuntziadas.


text:
Adiosu a s'imbentore de GIF
Su 14 de martzu si nch'est andadu Stephen Wilhite, imbentore de su formadu de immàgine animada GIF. Teniat 74 annos e si dd'est pigadu sa Covid-19.
Nd'ant donadu s'annùntziu giornales e giassos meda, a incumentzare dae GIPHY, archìviu de gif animadas.
Wilhite aiat imbentadu su formadu GIF in su 1987 comente formadu lèbiu pro imbiare vìdeos curtzos a traessu de sa retze Internet, sende chi in cussu tempus is connessiones fiant lentas. Is gif animadas fiant famadas meda me is annos '90, ma a pustis ant lassadu su logu a Flash. Sunt torradas isceti me is ùrtimos annos, cando Flash est istètiu a bellu abbandonadu. Nde podemus bìdere medas me is retzes sotziales pro comunicare messàgios curtzos, pro tzitare iscenas de pellìculas o sèries TV e fintzas pro ispainare memes animados.
Sa primu gif animada de s'istòria de Internet dd'aiat carrigada issu etotu. Fiat custa:
Pro custu imbentu, Stephen Wilhite, chi s'est retiradu in s'incumentzu de is annos 2000, at retzidu su prèmiu a sa carriera de is Webby Awards in su 2013.
Fontis:


text:
abbandhitàdu , agt Definitzione bogau o postu a una bandha, agiummai coment’e fatu a bandhiu / murone a. = su chi sos àteros che catzant a un'ala Sinònimos e contràrios abbandhadu, aoradu, assoladu Ètimu srd. Tradutziones Frantzesu laissé-pour- compte Ingresu rejected Ispagnolu apartado Italianu reiètto Tedescu verstoßen.
abbigiàre , vrb: abbisari, abbitzare, abbizai, abbizare Definitzione arrennèscere a bíere o intèndhere (o fintzes a cumprèndhere) a manera de atinare o atuare a ccn. cosa candho acontesset o fintzes innanti (s'impreat fintzes in forma pronominale); ischidare, passare de dormiu a ischidau Sinònimos e contràrios abbídere, abbillai, acatae, ischidare, saerare, sagamare, sapire Maneras de nàrrere csn: abbizàresi de una cosa, abbizàresi una cosa, abbizàresi chi…; a ti ndhe cheres abbizare!… = ma càstia a biri tui!…; su malàidu no si abbizat = no atuat, at pérdidu sos sentidos Frases mi abbitzo de mi atzapare in locu chi no connosco ◊ custos canes sunt distintos pro abbizare ◊ cudhos si nche fint abbizaos chi dego mi picabo sa merendha ◊ no ti abbizas chi cue bi at irballu?! ◊ mi apo abbizadu chi at intradu zente a s'ortu ◊ cosa ti as abbizadu istanote? ◊ est una cosa chi benit dae sene, chene mancu ti n'abbitzare ◊ canno cudhos si fint abbitzatos de s'istrantzu, l'aiant giuliatu ◊ fiza mia, ses prepotente chi non ti abbizas iscussiderada! ◊ sunt vetzos e si parent pitzinnos: a non si ndhe abbizare!…◊ su padronu est drommidu e non si abbizat de nudha ◊ chi mi ndi fuia abbisau, cussa trassa no dhi fut arrennéscia ◊ ti ndi furant sa cosa e mancu ti ndi abbisas! 2. a ite ora ti ndhe ses abbizadu? ◊ ndhe tia chèrrere abbizare a su pitzinnu, ma est chito 3. a ti ndhe cheres abbizare, ite pretesas chi tenet cussu muconosu?! ◊ a ti ne cheres abbitzare… e geo chi credia chi!… Sambenados e Provèrbios prb: iscuru a chie no si abbizat de su chi est! Ètimu srd. Tradutziones Frantzesu s'apercevoir, se rendre compte Ingresu to perceive Ispagnolu percatarse, darse cuenta Italianu accòrgersi, notare Tedescu bemerken.
acatàe, acatài , vrb rfl: acatare 1, agatare 1 Definitzione sapíresi de calecuna cosa, arrennèscere a bíere o intèndhere calecuna cosa Sinònimos e contràrios abbídere, abbigiare, abbillai, saerare, sagamare Frases si ndi furant is domus e mancus si ndi acatais! ◊ no ti ndi acatas ca ses andendi mali? ◊ portiat in dossu fragu malu, ma pariat de no si ndh'èssere agatadu ◊ dh'ant fatu mali e si ndi est acatau ◊ no si est agatau de su chi fit faindhe ◊ ti che agatas betzu chi mancu ti ndhe acatas ◊ no si ne acatat ne batu e ne cane ◊ ti ndhe ses agatadu chi ses rutu in pecadu!◊ si est acatau ca no est che a innanti mancu cun is amigos ◊ su primu foedhu c'intendho ca deo mi ndhe acato candho is cosas funt capitadas ◊ apo iscurtau e solu tandho mi seo acatau ca ant fatu una cosa manna Ètimu ctl. acatarse Tradutziones Frantzesu se rendre compte Ingresu to perceive Ispagnolu darse cuenta Italianu accòrgersi Tedescu bemerken.
arralatài , vrb: arrallatai, arrelatai, arrellatai, arrelletari, ralatai* Definitzione lígere o fàere una relata apitzu de calecuna chistione; istare a chistionu, foedhare cun àtere Sinònimos e contràrios faedhare, negossare Frases eus ascurtau su chi at arralatau su Majori ◊ is fradis funt arrallatendu de custu fatu 2. est in s'oru de s'enna arrelatendi cun su frabbotu ◊ cun chini fust arrellatandu, ca ti apu inténdiu? ◊ a arrallatai est bella, cussa, e a ponni in befa sa genti! Tradutziones Frantzesu faire le compte rendu, référer Ingresu to report Ispagnolu relatar Italianu relazionare, riferire Tedescu berichten.
cóntu , nm Definitzione cosa chi si narat po giare a ischire, po istentu; cosa chi si cunsiderat a reguardu de calecuna chistione, o de ccn., mescamente cun su significau de arrespetu, de importu / min. contighedhu, contixedhu Sinònimos e contràrios contadu, contànsia, chistione, consideru, cuentu, importu, médiu Maneras de nàrrere csn: istèrriri unu c. = comintzare a chistionare de carchi cosa pro si fàghere a sa manu a unu, pro lu cumbínchere, pro li pòdere pedire cosa; ómine, fémina de c. = chi contat, de importu; èssere chin c. = pro cosa, cun motivu; contus de foxili = sos chi si narant passendhe ora caentèndhesi, a sos pisedhos, tantu pro los tratènnere, cosighedhas de pagu importu; c. de risu = contu po arriri; c. b'at! = no mi la contas zusta, mi ses cuendhe carchi cosa; a su c. = istendhe a cantu si contat, a su chi narant; in c. de… = a su postu de…, pro cantu pertocat…; fàghere c. malu = apicai mali is crais, fai contus chi no torrant paris cun is contus de un'àteru; no ischire su c. de leare = no isciri acomenti fai, tènniri dificultadis mannas; dare c. de carchi cosa a ccn. = contare, nàrrere su chi at fatu, dare una nova; circai contus a ccn. = chircare chistiones, pedire cosa; fàghere contu, passai contu de… = pònnere in càrculu, cunsiderare Frases sos contos no sunt beros ma s'ómine los at imbentaos pro disaogu suo ◊ si cheriat cumpresu, ma chene torrare a contare sos contos contaos dae semper ◊ totu is piciochedhus candu bollint otenni una cosa isterrint su contixedhu…◊ no apo mai crétidu in custos contos de foghile 2. dae minore so faghendhe gherra fastizando in sos contos de amore ◊ a triballare nono, ma in contos de divertimentu za lu agatas cuncordu! ◊ a fàghere sa chirca no sunt contos vostros! ◊ tui ses ammachiada, in contu de fastigiai 3. est istracu, malàidu, male bestidu ma no ndhe faghet contu ◊ su fàmini fiat tropu, cudha crocoriga si fut parta una síndria e no nd'iaus passau contu, si ndi fustis pràndius etotu! ◊ a mie no mi ant chilcadu mai: si cumprendhet chi de me no ndhe ant fatu contu ◊ pro milli francos in prus a chilu no ndhe fato contu, còmporo su matessi! ◊ si ti cheret dòlere sa conca già est chin contu, cun cussu corpu! ◊ a su contu, issos crediant gasi! 4. su babbu fit de contu e benistante 5. unu contu si lu faghiat s'àinu e unu su truvadore ◊ contu malu ti as fatu si pessas chi su chi depes fàghere tue lu fato deo! ◊ no est contu bonu, custu, a fàghere sas cosas semper a duas bias! ◊ fàghedi bene sos contos innantis, no ti ndhe impudes! ◊ no isco prus su contu de mi leare: male est goi e peus est gai! ◊ faghídebbos in contu cantu balanzat cussu, si podet ispèndhere gai meda 6. ite contu ndhe apo a dare a Deu de tanta mala vida chi apo fatu! ◊ ma deo so pensendhe apustis morte ca devo dare sos contos a Deu! (Sotgiu)◊ torro a bidha e ndhe dao contu a sa zustíssia de su chi est capitau 7. in contu de andhare a campu andheit a chircare a unu ◊ in contu de timi m'iant fatu arriri Sambenados e Provèrbios smb: Contu Tradutziones Frantzesu compte, considération Ingresu tale, consideration, estimation Ispagnolu cuento, consideración Italianu raccónto, narrazióne, fiaba, considerazióne, stima Tedescu Erzählung, Märchen, Achtung.
cóntu 1 , nm Definitzione nàrrere su númeru de is cosas cricandho de bíere sa cantidade Sinònimos e contràrios càlculu Maneras de nàrrere csn: pònnere in c. una cosa = contaidha; essire foras de contu = iscassuletare, irbariare; mi ndhe as a torrare sos contos! = mi ndi as a torrai sa sceda!, as a biri ita ti sutzedit!, as a biri ca est acomenti nau dèu; tirai, torrai is contus a unu = fàghere o serrare sos contos de su chi li depet; dare contos a Deus = nàrrere, cufessare a Deus sas curpas chi unu tenet; èssere chentza c., foras de c., no èssere in c. = medas, chentza misura, no faghet a los contare; fàghere contos mannos = pessare chi andhet totu bene, sestare in mannu; èssere a c. (nadu de cosas)= contadu, a manera chi siat zustu su tantu chi serbit; èssiri a contu de…(+ agt. numeràriu pl.)= de pòdere contare a… (+ agt. numeràriu) a… (+ agt. numeràriu); assardare su c. = aparizare, agabbare de pagare su dépidu, schitiai; c. currenti = genia de cuntratu, inditau de su númeru intestau a unu, po tènniri, arriciri o pigai dinai, fintzas paperi pro fai pagamentas o mandai dinai; essiri a c. paris = dare cantu si retzit, o retzire cantu si daet; bogare su c. de una cosa = contai e nàrriri canta est custa cosa Frases amus fatu su contu de cantu nos est costadu custu cómporu ◊ dhoi at mortus a contu de millas ◊ chi siant a contu de centus custus divertimentus! ◊ a isse no lu ponzas in contu, tantu est coment'e chi no bi siat ◊ sos istedhos de s'aera sunt chena contu ◊ ista mudu ca irballo su contu! ◊ no ndhe toches de custos durches ca sunt a contu! ◊ su cocoi a logos lu bendhent a contu, no a pesu 2. gai faghes, tue, ma za mi ndhe as a torrare sos contos! ◊ una borta nci fiant duus fradis: unu arricu foras de contu, s'àteru pòburu tropu ◊ fiat tronendi e lampendi foras de contu 3. sos contos già fint mannos e pariant totu giustos: passare sentza disgustos sos mios últimos annos (G.Masala)◊ contos mannos ti ses faghindhe: ma chentza sodhu ite pessas chi as a poder fàghere? ◊ su póveru si faghet contos mannos, ma dae chentu ndhe resessint deghe (Còntene)◊ ndi funt essius a contu paris ◊ torramí is contus, poita de custu momentu no ses prus s'amministradori miu! ◊ ite contos apo a dare a Deus po custa vita mala chi apo fatu?! Sambenados e Provèrbios prb: a contus malus si dhoi torrat Tradutziones Frantzesu compte, calcul Ingresu calculation Ispagnolu cuenta, recuento Italianu cónto, càlcolo, còmputo, contéggio, rendicónto Tedescu Berechnung, Rechnungslegung.
saeràre , vrb: secherare, segherare, serare, seriare Definitzione su si acatare, sapire, arrennèscere a bíere a solos is cosas Sinònimos e contràrios abbídere, abbillai, acatae, ischidare, sagamare, sapèschere, sapire / bídere Frases Madalena, a limba leada, mancu si saerat: àsiu tenet sa mama de dha tzirriare!…◊ ahi, si ti fis segherau su chi ses e de su chi contas! ◊ si est inamoradu de una e no si est seradu de sas àteras ◊ nos seramus sa pedhe subra de sas carres ◊ no mi so mai seradu de te ◊ tocat de nos segherare e de nos irbotare a su male! ◊ si sereit chi li mancaiat dinari ◊ a pè a pè in cumpagnia no mi so seriadu de su caminu ◊ si m'imbergo no si sègherat nemmos ◊ zughia sos pes bisestrados chi mancu seriare los podia ◊ si as giudísciu e ti seras, ti ses lendhe sos gustos contràrios ◊ istasero no mi sero: mi paret de ch'èssere atesu (G.Oggiana)◊ connoschiat su bàulu de sos canes e si fit segherau chi cussu ganninzu non fit de afetu (G.Piga)◊ "siscuru a chie no si serat solu!", naraiat mamma 2. serat bisonzu de piànghere e de pregare ◊ s'anade apena chi at seradu su falcu si che afungat ◊ millos, como los sero! Tradutziones Frantzesu s'apercevoir, se rendre compte Ingresu to perceive Ispagnolu percatarse, darse cuenta Italianu avvedérsi Tedescu wahrnehmen, bemerken.
sapíre, sapíri , vrb Definitzione su si acatare de is cosas, su avèrtere, aferrare o ischire is cosas cun is sentidos (e fintzes solu su ischire, su cumprèndhere): s'impreat cun s'aus. èssere e àere candho est transitivu cun cmpl. ogetu (ma pigat sèmpere su pron. personale de su sugetu, est sempre vrb. prnl.)/ piciocu chi no si sapit = chi no cumprendhet, no arrexonat ca est tropu criadura Sinònimos e contràrios abbigiare, acapassai, saerare, sagamare, sapiare Frases bivis in su fogu sentz'e ti sapiri! ◊ est tzegu e no si sapit de nudha ◊ su crabaxu no si ndi est sapiu de tènniri in su tallu unu pegus allenu ◊ surdu che picu, e ite s'at a sapire?! ◊ candho si est sapidu solu, su pisedhu at comintzadu a timire ◊ no si podet isplicare su chi in coro mi sapia ◊ chi mi ndi fuia sapiu iap'a èssiri essiu! ◊ daghi si sapiat segura de no la bídere niunu, l'isganzaiat su risu, a su piciocu ◊ si fit sapia chi su maridu giuchiat sa luna a tónchinu ◊ no nd'apu biu, no mi ndi seu sapiu ◊ no ti sapis chi ses irballendhe?! ◊ comente mi at sapidu assuprindhe est bénnidu a mi abbojare ◊ fostei si sapit de dogna cosa! ◊ candho si aiat sapiu sos duos ómines non los aiat connotos (G.Piga) Sambenados e Provèrbios prb: su dannu peus est a no si sapire Ètimu itl. sapere Tradutziones Frantzesu percevoir, être conscient, constater, se rendre compte Ingresu to perceive, to be conscious, to ascertain Ispagnolu percibir, ser consciente, percatarse Italianu percepire, èssere cosciènte, avvedérsi, constatare Tedescu wahrnehmen, bewußt sein, bemerken, feststellen.


text:
S’atteru sero m’est capiu de andare a un’addobiu pro sa presentada de un libru meda galanu: SENTIERI.
Est de Matteu Cara, unu zovanu nugoresu chi in cada poddiche juchet un’arte. Dae derettu, dae s’isterria de su libru, si podet abberguare chi l’at ammaniau ponendebi su coro, ca est su coro chi essit a campu a cad’isparta ‘e paragulas.
A sa presentada b’at accudiu zente meda, de cada zenia, zoventude e zente pilicana. Tottu cantos cuntentos de b’essere a s’occasione. Matteu, cando est bennia s’ora sua, at nau chi su libru fit naschiu attaleschi meda zente, nostra e de atterube, seret pottia andare iffattu a 14 andelas de Supramonte, bocadas a campu dae issu matessi.
Custas andelas sun retrattadas chin manera e “contadas” chin passione. Cantu b’essit a campu est chi su “contu” de sos loccos at su matessi valore de loccos ettottu, chi sun loccos de ispantu.
Pro comente la pessat Matteu, e b’at de li credere, su cristianu chi li cheret ponnere fattu, chircande andelas e camineras, non deppet pessare solu a pompiare ma peri ascurtare, chin uricras abistas.
A parrere suo, sos loccos de Supramonte an gana e bisonzu de contare contos, contos cubaos, chi si cheren bocaos a campu, e chi prenan su coro de chie resessit a los ascurtare.
E cales dian poder’essere custos contos, chi resessin a ponnere sa tudda, gaettottu comente sos loccos de ispantu chi los cheren contare? Belle che nau. Sos contos de sos tempos colaos e de cussu presente, chi sun sos contos de sos pastores, meres de su loccu. Sos sonos mudos, de sos padentes e de sas campedas de artura.
Su lamentu, a bortas dilicu e a bortas prepotente, de su bentu chi lassinat in mes’e sas frunzas. Su cantu de sos puzones. Su melìare de sas gamas, ispartas in cussas vastidades. Su son’e sos tronos, chi in cussas cussorjas isperdias, ponet prus terrore de atterube, ca ti murghet sas intrannas in sa matessi manera chi capitavat a sos babbos nostros nuraghesos.
E a urtimu, sa cosa mentzus. Sa chirca de “s’istare a sa muda de cussu mundu”, a su cale ti ses accurtziande, chi “in medas trettos resessit a istronare sas uricras”, belle chi non diat parrere. Matteu, tottu custas cosas las at nadas, una pro una, e nd’at annattu peri atteras, e sa zente a bucca aperta, ascurtande, e custu ponet a pessare. “Cando andaes a cussos loccos, rispettaelos, lassaelos gai comente los accattaes.
Non furezas e non anneghezas un’ispilla, unu sinzale.. nudda! Cussiderae chi cussu mundu est un’ispantu, e b’est inoche ebbia.. Cando semus incue bi semus ca amus bisonzu de b’essere.. Pessaebi.. E bi semus ca amus bisonzu de ismenticare sas peleas fittianas de sa bida. E si andamus chin su coro disizosu, de chircare cussa pache, b’amus a resessire”..
E tottu cantos a zoccare manos e a bochinare “bravo!” pro custas paragulas bundantes de sapienzia, nadas dae unu zovanu.. Commo, cussas boches sun isgheladas, ca sun de s’atteru sero. Peroe sos pessamentos mi torran a s’ammentu, ca los fippo isfilichittande in su mentras chi intendio cussas paragulas.. E sas dimandan cumintzan a mi pissichire, medas, s’un’iffattu a s’attera.
Ma comente diat essere, lassare sas cosas de cussos loccos a su connottu, gai comente las accattamus! Ello comente, non si poden mezzorare? Ma non cheret narrere a dare borta a sos tempos de amargura? Ma comente diat essere, a chircare sentidos chi sun bennios mancu in custa vida nostra? Ma non diat cherrere narrere a fachere “sa finta”?
A itte serbit a ti ponnere sa tudda si appustis de un’attimu ses torra chin sas peleas de cada die? Est unu mundu perdiu, finiu, diat essere comente a fachere un’ispezie de “folklore”! Mancu nau chi soe ripitinde paragulas intesas in atteros faveddos, chi mi istrazzulan su coro, e chi sun dimandas chi deo non app’a fachere mai, ca mi nde dobbido..
Torramus a sas “andelas” e chircamus de sichire su contu de innantis chin atteras dimandas galu.. Ma si capitat chi in cussas andelas, b’at una caminera chi est prus aspra de sas atteras, proitte non la potto apparisare? Nde balanzat su passu e sa salude, ca si rugo m’iscalabro!
Ma si pro resessire a mirare cust’ispantu de ghinniperu, creschiu isperrande sas intrannas de una rocca, nche potto arribbare in “automobile”, pruitte dia deppere sichire a caminare a pede, patinde sole, frittu e istracchittudine?…
Comente sezis biende, torra dimandas gaddighinosas.. Eppuru sun dimandas chi mi serbin, ca las app’intesas in atterube, non de zertu in loccos inube b’at rispettu pro “s’ambiente”. Atteras borta sì chi rispettu pro “s’ambiente” non bi nd’aiat, ca fit chilibrau de cada manera. Arbores seculares isperdios in tottube pro nde fachere carbone e chisina, ca pro sos meres de sos padentes su balanzu jà bi fit.
Commo, a parte sos chi ponen focu a fachere dannu, sos atteros parimus sapios, e, a cussu chi b’est restau, amus cuminzau a li dare cara, torrandelu a “su connottu”. E tando, torrande gai sos contos, bos mustro comente sos matessis cumintzan a non bi torrare prus, ca mi paret chi bi sian sos burdos e sos lezittimos. Mancu nau chi soe faveddande in suspu, peroe, pessaebi, ca sos contos, a dolu mannu, non bi torran su matessi….. “Ambiente”, Festas e Usantzias…..
A mi l’ischies narrere pruitte a “s’ambiente”, colau s’assutru de sos tempos colaos, commo li toccat su rispettu, e a sas festas e a sas usanzias nono? Ca pro sas usantzias s’assustru mannu est galu a bennere? Bae e pisca!.. Pruitte tottus cussos chi si creden amantiosos de “s’ambiente” bocan braga si resessin a sarbare “unu connottu issoro”, e si nde fachen unu bantu? E pruitte, imbetzes, cussos chi “nanchi pessan de essere amantiosos de festas e usantzias” non bi si ponen nemmancu a sarbare “unu connottu”? Pruitte inube colan, custos balenteddos fachen dannu?
In cuddoru tottus de accordu in s’idea de sarbare cussu chi cheret sarbau.. in atterube, imbetzes, cadaunu a conca sua, chene rispettu perunu de cussu “chi est istau” a sos tempos de “sos mannos”. Sos amantiosos de “s’ambiente” si tuccan pro chircare unu cuzone iffora de su mundu fittianu, pro s’intendere affranzaos a sos nuscos de cussos aschisorjos de incantu.
Lassan su mundu pro torrare a su mundu, appustis de aere messau a manos prenas su piachere. Sos atteros, imbetzes, “intran a sas usantzias” chin prepotentzia, piccandesi su mundu iffattu, ammisturande su ‘e commo chin su ‘e tando, attaleschi, nanchi, pottat essere prus “bibu”. Custu est capitande belle chi bos paret chi nono.
De custa manera, in sa dommo de sos “ambientalistas, semus biende “su rispettu chin d-un’anima”.. e in dommo de sas usantzias, imbetzes, capitat chi semus biende “figurantes chene un’anima”. Sezis biende chi non de potto prus e chi non appo prus gana de istare a sa muda, ca abbocaos de difesa pro custa causa, chi paret perdia, non de soe biende.
Nemmancu dae s’ISRE, chi li diat deppere toccare pro lezze, arribban boche a favore de sas resones chi dae sempere soe chircande de bocare a campu. Itte cheret narrere, chi soe tenende musca? Chi diat essere mentzus a m’istare a sa muda?
Nazemilu bois, cussiderae peroe chi est dae una bida chi istimo s’antocorju e chi “sos mannos” los intendo a mur’e mesu pro mi dare corazzu. Sa presentada de s’atteru sero m’at postu a pessare, e bi soe galu pessande, e soe tusturrudu..


text:
Ánghelu torrat a bidda sua apoi de unu disterru duradu prus de barant'annos. Fit tucadu dae Sardigna galu pitzinnu ...
Presentazione dell'opera
Ánghelu torrat a bidda sua apoi de unu disterru duradu prus de barant'annos. Fit tucadu dae Sardigna galu pitzinnu in chirca de una vida noa, atesu dae s'istòria e dae sas raighinas suas. Fata una prima pasada in Roma e a posca in Torino, che finit pro si assentare in Luino. In cussa tzitade posta in sos orizos de s'Italia, paret agatare su logu zustu e unu tzertu asselenu. Fit fizu de sa gherra, nàschidu dae una intesa amurosa tra unu sordadu de passazu e una ajana de sa idda chi, abbarrada ràida, benit posta fora de domo dae sos suos, galu arranconados a unu sensu antigu de s'unore. Sa fèmina morit in s'ora de s'illieronzu et est sa tia, sorre de sa mama, a tenner cura de su pitzinnu, pesèndelu cun coidadu e contivizu in sos annos de sa prima pitzinnia. Sa morte de sa tia at èssere pro Ánghelu sa filùsiga justa pro pònnere in finire s'istreju sou. Ma in sa detzisione pesat meda sa fine de su contu cun Laura, una fèmina cojada cun sa cale issu at bìvidu unu ùnigu, cantu matanosu sentidu de amore. Su viazu de torrada dat modu a su protagonista de imbisitare contos e pessones chi aiant populadu sa pitzinnia sua e de iscobèrrere sos arcanos cuados de sa vida passada in su 'ighinadu de Foranu. A posca una lìtera de sa tia, iscrita prima de mòrrere, li iscòbiat sa parte mancante de sa vida sua e lu ponet in òbbrigu a fagher sos contos cun su passadu, iscoberzende pìnnigas cuadas chi issu no aiat mai pesadu ne cussideradu a dovere.
Dettagli
- Genere
- Narrativa / Letterature - Narrativa moderna e contemporanea (dopo il 1945)
- Edizione:
- 4
- Anno pubblicazione:
- 2011
- Formato:
- 15x23
- Foliazione:
- 208
- Copertina:
- morbida
- Interno:
- bn


text:
Charles Darwin
Articulu in campidanesu
Charles Robert Darwin, (/ˈdɑrwɪn/; 12 Freargiu 1809 – 19 Abrile 1882) fiara unu naturalista e geologu inglesu, meda connottu po sa sua teoria de sa evolutzioni. Darwin ari publicau sa sua teoria de sa evolutzioni in su libru "S'origini de is ispetzias" in su 1859 a pustis de annus de istudios e a pustis de sa ispeditzioni navali de su Beagle. In particulari s'istudios de is animales de sa isulas Galapagos in 1835 anti contribuiu meda a convinciri Darwin de sa bontadi de sa sua teoria.


text:
-de Sarvadore Serra-
A bias, in un’Istadu, una natzione minore agiuat sa natzione prus manna. Pro nàrrere, sa professora sarda Vitòria Sanna at fatu connòschere in Itàlia Virginia Wolf e s’ingenieri sardu Giuanne Antoni Porcheddu at introduidu in Itàlia sa tècnica de su tzimentu armadu. S’iscritora sarda Gràssia Deledda, imbetzes, at fatu bìnchere a s’Itàlia unu prèmiu Nobel pro sa literadura.
Gràssia Deledda est nàschida in Nùgoro su 27 de cabudanni de su 1871, sa de chimbe de sete frades, in una famìlia chi istaiat bastante bene Su babbu si naraiat Giuanne Antoni Deledda; aiat istudiadu lege, ma non praticaiat sa professione; fiat possidente e imprendidore, s’ocupaiat de cummèrtziu e de agricultura; si interessaiat de poesia (issu etotu cumponiat versos in sardu), aiat abertu una tipografia e imprentaiat una rivista; est istadu sìndigu de Nùgoro in su 1892. Sa mama si naraiat Frantzisca Cambosu.
A pustis de àere frecuentadu sas elementares fintzas a sa cuarta, Gràssia at sighidu a istudiare in domo cun unu professore chi li faghiat letziones de base de italianu, latinu e frantzesu. Pustis at sighidu comente autodidata. Importante pro sa formatzione literària sua est istada s’amigàntzia cun s’iscritore, archivista e istòricu tataresu Enricu Costa, chi pro primu nd’at cumpresu su valore.
In su 1888 b’at àpidu sas primas publicatziones: Gràssia at imbiadu a Roma sos contos Sangue sardo e Remigia Helder, chi sunt essidos in sa rivista “L’ultima moda”, ghiada dae Epaminonda Provaglio. In sa matessi rivista at publicadu a puntadas su romanzu Memorie di Fernanda.
In su 1890 at publicadu a puntadas in su cuotidianu de Cagliari L’avvenire della Sardegna, cun su pseudònimu de Ilia de Saint Ismail, su romanzu Stella d’Oriente: in Milanu, imbetzes, at publicadu cun s’editore Trevisini su libru de contos pro pitzinnos Nell’azzurro.
L’ant bantada literados che a Angelo de Gubernatis e Ruggero Bonghi, chi in su 1895 at fatu sa prefatzione de su romanzu Anime oneste. At collaboradu cun rivistas sardas e italianas: “La Sardegna”, “Piccola rivista” e “Nuova Antologia“. Dae su 1891 a su 1896, in sa Rivista delle tradizioni popolari italiane ghiada dae Angelo de Gubernatis, at publicadu a puntadas s’istùdiu Tradizioni popolari di Nuoro in Sardegna, introduidu dae una tzitatzione di Tolstoi, prima espressione documentada de s’interessu de s‘iscritora pro sa literadura russa. Pustis b’at àpidu romanzos e contos de argumentu sardu. In su 1896 a su romanzu La via del male Luigi Capuana l’at fatu una retzensione bona. In su 1897 est essida una regorta de poesias, Paesaggi sardi, publicada dae Speirani.
In su mese de santugaini de su 1899 Gràssia si nch’est tramudada a Roma. In su 1900 s’est cojuada cun Palmiro Madesani, funzionàriu de su Ministèriu de sas Finàntzias, chi aiat connotu in Casteddu. Dae issu at tentu duos fìgios, Franz e Sardus.
In su 1903 sa publicatzione de Elias Portolu l’at cunfirmada comente iscritora e l’at incaminada a una serie ditzosa de romanzos e òperas teatrales: Cenere (1904), L’edera (1908), Sino al confine (1910), Colombi e sparvieri (1912), Canne al vento (1913), L’incendio nell’oliveto (1918), Il Dio dei venti (1922). Dae Cenere ant fatu una pellìcula interpretada dae Eleonora Duse.
Gràssia est istada fintzas tradutora: est sa sua, infatis, sa versione de Eugénie Grandet de Honoré de Balzac.
Su 10 de cabudanni de su 1926 l’ant dadu su prèmiu Nobel pro sa literadura.
Si nch’est morta su 15 de austu de su 1936.
At lassadu non cròmpida s’ùrtima òpera sua, Cosima, quasi Grazia, autobiogràfica, chi at a essire in su mese de cabudanni de cussu matessi annu in sa rivista Nuova Antologia, a incuru de Antonio Baldini; pustis l’ant a publicare cun su tìtulu Cosima.
Ma, ite nde narat sa crìtica literària de custa iscritora sarda? S’òpera sua l’at apretziada Giovanni Verga, e nd’ant faeddadu bene fintzas iscritores prus giòvanos comente Enrico Thovez, Emilio Cecchi, Pietro Pancrazi, Antonio Baldini. L’ant apretziada fintzas in foras de s’Istadu: D.H. Lawrence at iscritu sa prefatzione de sa tradutzione in inglesu de La madre. Borta a borta sos crìticos ant incaselladu sos traballos suos in su regionalismu o in su verismu o in su decadentismu; ma b’at crìticos chi ant reconnotu s’originalidade de sa poètica sua.
Su primu a dedicare a Gràssia una monografia, a medade de sos annos trinta, est istadu Francesco Bruno. In sos annos baranta–chimbanta, sessanta, in sas antologias iscolàsticas de sa literadura italiana, b’at pàginas medas antologizadas, chi pertocant mescamente sos contos curtzos.
Pro sos primos letores de sos romanzos de Gràssia Deledda fiat naturale a l’incuadrare in s’iscola verista. Luigi Capuana la pregaiat de sighire in s’esploratzione de su mundu sardu, “una mina” in ue aiat “…giai agatadu un’elementu de originalidade forte”.
Fintzas Borgese definit Gràssia “iscolana dinna de Giovanni Verga“. Issa etotu iscriet in su 1891 a su diretore de sa rivista romana La Nuova Antologia, Maggiorino Ferraris: “S’ìndula de custu libru meu mi paret chi siat tantu dramàtica cantu sentimentale e fintzas unu paghitzeddu verìstica, si ‘verismu’ si podet nàrrere su de ritràere sa vida e sos òmines comente sunt, o mègius comente los connosco deo.”
Ruggero Bonghi, manzonianu, pro primu peleat pro sarvare s’iscritora sarda dae su clima de sas poèticas naturalìsticas.
Emilio Cecchi in su 1941 iscriet: “Su chi Gràssia Deledda at pòdidu bogare dae sa vida de sa provìntzia sarda, no est improntadu a naturalismu e verismu. Siat sos motivos e sos intritzos, siat su materiale linguìsticu, in issa si faghent deretu lìricos e fantàsticos…”
Natalino Sapegno definit sas resones chi nch’allargant s’iscritora dae sos cànones de su verismu: “Ma dae un’adesione funduda a sos cànones de su verismu tropu cosas nche l’allargant, cumintzende cun sa natura intimamente lìrica e autobiogràfica de s’ispiratzione, e duncas sas rapresentatziones ambientales si faghent transfiguratziones de una memòria pessamentada e sas acuntèssidas e sos pessonàgios projetziones de una vida bisada. A dare a sas cosas e a sas pessones un’importu firmu e lùghidu, un’illusione perentòria de ogetividade, li mancat pròpiu cudda atitùdine de distacu intziale chi b’est in Verga; ma fintzas in Capuana e in De Roberto, in Pratesi e in Zena.”
Vittorio Spinazzola iscriet: “Totu sa mègius narrativa deleddiana tenet comente ogetu sa crisi de s’esistèntzia. Istoricamente, custa crisi resurtat dae s’agabbu de s’unidade culturale de s’Otighentos, cun sa cunfiàntzia sua in su progressu istòricu, in sas sièntzias làicas, in sas garantzias giurìdicas postas a defensa de sas libertades tziviles. Pro custu aspetu s’iscritora paret partètzipe de totu su clima decadentìsticu. Sos pessonàgios suos rapresentant sa pèrdida de sas cussèntzias dudodas e iscurigadas, assartiadas dae sa pesada de istintos contràrios, disponìbiles a totu sas esperièntzias chi sa vida nd’oferit ocasione e istìmulu.”
S’ischit chi Gràssia Deledda, cando fiat giovanedda e galu collaboraiat a sas rivistas de moda, si fiat abbigiada de sa distàntzia chi b’aiat intre sa prosa lanosa in limba italiana de cussos giornales e s’esigèntzia sua de impreare una limba italiana prus a curtzu a sa realidade e a sa sotziedade dae ue beniat.
Nicola Tanda, in s’istùdiu La Sardegna di Canne al vento, iscriet chi in cussa òpera sas paràulas cuncordant memòrias tolstojanas e dostoevskijanas, paràulas chi podent pertocare totu s’òpera narrativa deleddiana: «Totu su romanzu est una tzelebratzione de s’arbìtriu lìberu. De sa libertade de fàghere su malu ma fintzas de fàghere su bonu, mescamente cando b’at esperièntzia de sa capatzidade manna chi su malu tenet de comunicare angustia. Su protagonista chi at fatu su malu non cunsentit cun su malu, faghet unu viàgiu dolorosu, mortificadore, ma fintzas prenu de alligria in s’isperu de fàghere su bonu, chi abbarrat s’ùnica resone chi podet rèndere atzetàbile sa vida».
In sos annos intre s’Otoghentos e su Noighentos, sos chi s’iscritora si dèdicat a sa chirca de un’istile suo, cuntzentrat s‘atentzione in s’òpera e in su pessamentu de Tolstoj. E est custu addòviu chi paret chi l’agiuet a pretzisare semper mègius sas preferèntzias literàrias suas. Ma Gràssia non si firmat a Tolstoj, e intrat in su mundu cumplessu de Gor’kij, Anton Čechov, Gogol’, Dostoevskij e Turgenev.
Attilio Momigliano narat chi Gràssia Deledda est “unu grandu poeta de sa pelea morale”, de paragonare a Dostoevskij.
Francesco Flora narat chi “S’ispiratzione bera de Gràssia Deledda est comente unu fundu de ammentos de sa pitzinnia e de s’adulescèntzia, e in sa trama de cussos ammentos, belle figuras chi andant e si mudant in su paisàgiu firmu, si cumponent sos contos semper noos. Antzis, sigomente sos primos afetos de issa si formant essentzialmente cun sa sustàntzia de cussu paisàgiu chi issa disinnaiat in sa vida de sa Sardigna nadia, est giustu a nàrrere chi s’arte de Gràssia Deledda est essentzialmente un’arte de paisàgiu.”
In fines, est interessante a bìdere ite ant iscritu de issa Maksim Gorkij e D. H. Lawrence.
Gorkij racumandat sa letura de sas òperas de Gràssia Deledda a L. A. Nikiforova, una iscritora chi fiat galu cumintzende. In una lìtera de su duos de làmpadas de su 1910 l’iscriet: «Mi permito de inditare a Bostè duas iscritoras chi non tenent rivales ne in su tempus coladu ne in su presente: Selma Lagerlof e Gràssia Deledda. Ite pinnas e ite boghes fortes! In issas b’at carchi cosa chi podet èssere de imparòngiu fintzas pro su mužik nostru ».
Lawrence, in su 1928, a pustis chi Gràssia aiat giai bintu su Prèmiu Nobel, iscriet in s’introdutzione a sa tradutzione inglesa de su romanzu La Madre: «Bi diat chèrrere un’iscritore a beru mannu pro nos fàghere superare sa repulsione pro sas emotziones in pessu coladas. Fintzas sas Novelle de D’Annunzio benit a punta a susu a las lèghere: e galu de prus Matilde Serao. Ma nois podimus galu lèghere Gràssia Deledda, cun interessu sintzillu». Faeddende de sa populatzione sarda protagonista de sos romanzos suos, la paragonat a Hardy, e in custa cumparatzione singulare sutalìniat chi sa Sardigna est pròpiu comente pro Thomas Hardy su Wessex isuladu. Solu chi deretu a pustis agiunghet chi, a diferèntzia de Hardy, «Gràssia Deledda tenet un’ìsula totu pro sesi, s’ìsula sua de Sardigna, chi istimat profundamente: mescamente sa parte chi est prus in su Nord, sa de sos montes». E iscriet fintzas chi «Est sa Sardigna antiga, sa chi in fines essit a campu, chi est su tema beru de sos libros de Gràssia Deledda. Issa intendet s’incantu de s’ìsula sua e de sa gente sua, prus chi no èssere atraida dae sos problemas de sa psiche umana. E duncas custu libru, La Madre, forsis est unu de sos prus pagu tìpicos de sos romanzos suos, unu de sos prus continentali».
Ligàmene: https://it.wikipedia.org/wiki/Grazia_DeleddaLeave a comment


text:
Seus lómpius in s'àrea manna de s'intrada Nord, innui si est svilupada una flora igrofila de importu e est su puntu innui s'arriu costituiu de su Riu Sa Duchessa chi arritzit s'àcua de su Riu Gúturu Farris — Sarmentus, s'ingrutat; s'imbocu est su chi difinit un'ingurtitroxu e, cumenti giai nau medas bortas, si stichit in sa muntàngia po médiu is fraturas mannas chi apustis, a manera Iàdina, is atzionis corrosivas e de arrasigadura de s'àcua càrsica at càmbiau meda. In su cúcuru nc'est s'imbocu de unu cundotu, innui est stétiu aciapau un'ossu fossilizau chi perou no si ndi conoscit ancoras s'origini.
Cumenti si podit osservai s'artziada, bastanti indurciada, at favoréssiu sa formatzioni de incrostatzionis a gours ma in custu casu po su prus funt féssilis. Custa est una zona chi est stétia abbitada fintzas de s'edadi preistórica. Difatis, si podit biri cussu crostoni asuta de sa colada, scobertu in s'interis de unu progetu discutíbbili de avaloramentu, chi est formau sostantzialmenti de arrestus carboniosus de abruxadura. Calincunu cun meda fantasia dd'at difiniu "su fogu eternu", no teneus provas chi fiat eternu, perou no ddoi at peruna duda chi sa zona fiat unu puntu de abruxadura e, de su restu, su fatu chi nci fiat s'àcua ingunis aroru, fàtzilitat sa bidea de una zona abbitada. In bibliografia funt arremonadas is arruinas de una capella dedicada a su santu, ma de custu puru non teneus provas scientíficas; certu est chi ddoi at arruinas tzircularis de su chi depiat èssiri unu fàbricu de mannària modesta. Sa tzircularidadi podit fai pentzai a àteru, abetaus chi ddu nerint is archeólogus. Funt puru evidentis is arruinas de su muru preistóricu chi tancàt puru s'intrada Nord.
Custa est una zona innui, unu sgavu archeológicu, cun probbabilidadi, iat podi contai cosas interassantis, giaichí fintzas a oi no ndi ant fatu.
P.IVA 03448000921
© Copyright 2021 Consorzio Natura Viva - All Rights Reserved


text:
In custas dies est essida sa nova chi sa Regione est acanta de firmare una cunventzione cun sa Rai chi at a permìtere de torrare a fàghere unas cantas trasmissiones in ràdiu e tv cun sa limba nostra. Bene fatu, diamus a nàrrere totus nois òmines de bona volontade.
Ma, si sa nova polìtica est custa, sa realidade est un’àtera. Sa polìtica de s’annùntziu serbit difatis a tirare sos tìtulos de sos giornales, a pigare tempus e a cuare su ritardu, ma non lassat cumprèndere sa realidade de sas cosas.
Sa nova bera difatis est un’àtera: si est beru chi sa cunventzione si firmat, sa Regione a la fàghere b’at postu duos annos e mesu. E in totu custu tempus, amus pèrdidu chentinas e chentinas de oras de trasmissiones in sardu.
Tando, su chi paret un’annùntziu de bìnchida, est in realtade un’atrogu de derrota. Custa cunventzione difatis no est un’imbentu de custu guvernu regionale: issu si l’aia agatada in su 2014 giai pronta, finas cun su dinare in bilantzu pro sighire a la fàghere. Imbetzes, s’est detzisu liberamente de non sighire.
S’avantzada istòrica de su sardu in Rai, minore, ma de importu simbòlicu, l’aiant fata in su 2008, sende Renato Soru presidente e Maria Antonietta Mongiu assessore. Fiat istadu de primore su traballu de Romano Cannas, tando diretore regionale de sa sede Rai.
Sa faina at sighidu a fitianare totu sos chimbe annos de sa giunta Cappellacci, finas a cando s’est arressada pro more de su Guvernu Acadèmicu chi oe reghet sa Sardigna.
Pro ite? A bisu meu ca b’at unu disinnu de custos òmines de guvernu, e de sos collegas issoro abarrados in sas facultades, pro arressare su caminu de su sardu ufitziale. Ma de custa, chi est un’opinione mia, nd’amus a arresonare àteras bortas.
Torramus a sos fatos.
In realtade custa cunventzione regionale de 200.000 èuros a s’annu, chi est abarrada firma pro belle 3 annos, est una cosa minore, un’estremagiogu pro fàghere intrare su sardu in sa programmatzione e creare un’antepostu istòricu. E in prus at su pecu chi la pagamus nois sardos, dae sas càscias regionales.
Sa punna bera est cussa de intrare imbetzes cun sas limbas amparadas in sa cunventzione istatale Rai-Guvernu (Cuntratu de Servìtziu) comente su tedescu, su ladinu, s’islovenu, su frantzesu e su friulanu (chi de gradu costitutzionale est paris a nois). Diat èssere unu milione de èuros a s’annu a contu de s’istadu.
No in tamen custu siat prevèdidu dae su 2001 cun lege, galu non s’est fatu cun milli e miliones iscòticos. Sa resone bera però est su discuidu de sa classe de guvernu sarda.
Semper pro abarrare in sos fatos, cando, in s’istade de su 2015, sa lege pro sa Rai est colada in Parlamentu sos senadores sardos de su PD ant votadu contra su reconnoschimentu de su sardu. Sa Giunta Regionale s’est finas inchietada e lis at cantadu sos berbos pro custu, ma no isco si aiat sa cuscèntzia a postu, sende chi bi ponet duas annos e mesu pro annuntziare una cosa chi aiat agatadu giai fata e at derutu.
Cuddos matessi senadores agatados in farta, aiant promìtidu chi intro su 2016 sa limba nostra diat èssere istada in Rai. Nemos nd’at bidu. Como torramus a sos annùntzios, isperende chi divèngiant fatos cuncretos, ma no amus isperas medas pustis totu custos annos de tempus pèrdidu.
Est craru chi a custu guvernu regionale de sa limba sarda ufitziale pagu nde li importat. Non pressant a subra de guvernu tzentrale pro custu tema. Faghent propaganda e annùntzios pro pigare tempus e collonare su logu.
Sos professores non la faeddant nen de arresonant, No est unu problema istràtegicu pro issos, antzis lis pòdere fàghere istrobbu ca non nde faeddant e non nde iscrient.
Sa nova duncas no est chi su sardu, forsis, torrat in Rai. Ma chi in duos annos e mesu non sunt resessidos (o no ant chertu) mancu a firmare una cunventzionedda chi fiat giai pronta in su 2014.


text:
Biàgiu a Turchia pro connòschere Istanbul
(IlMinuto) – Casteddu, su 19 de argiolas – Seis prontos pro colare una vacàntzia in sa chi fiat sa capitale de s’Impèriu Romanu, Bizantinu, Latinu e Otomanu? Eja, semus faeddende de Istanbul, sa tzitade in ue ogni cugioneddu nos iscòviat un’istòria antiga. Unu biàgiu pro la connòschere, in mesu a logos incantados, bos at a fàghere prus ricos.
Istanbul est difatis una tzitade prena de allèriu e de segretos, una metròpoli fraigada in su continente europeu e in s'asiàticu, est partzida dae su tretu istrintu de mare de su Bòsforo.
Su tzentru istòricu de Istambul, nche l’at declaradu s’Unesco Patrimòniu de s’Umanidade, in su 2010 est istadu sa Capitale europea de sa cultura.
Istanbul est una tzitade istravanada, chi bos at a donare panoramas, passigiadas romànticas, museos e paritzas crèsias e moscheas de ammirare.
Sa capitale turca est mescamente unu logu de connòschere andende a fùrriu in sas carreras, bivende a beru sas traditziones suas in pare cun sa gente de su logu. Istòria, cultura e cummèrtziu: custu giru t’at a mustrare totu s’incantu de sa tzitade.
Sos romanos li naraiant Costantinòpoli e Istanbul fiat una de sas capitales de s’Impèriu issoro, oe est una de sas metròpolis prus ammaghiadoras de su mundu.
Si andas a Istanbul depes bìdere sa Moschea Biaita de su Sultanu Ahmed (in turcu “sultanahmed camii”), chi est unu de sos monumentos prus de importu pro sa cultura turca e pro totu sa cultura islàmica, e sa Basìlica de Hagia Sofia (chi in grecu bolet nàrrere de sa Santa Sabidoria), fraigada in su sèculu VI dae s’imperadore Giustinianu. A pustis chi sa tzitade l’at conchistada s’Impèriu Otomanu, in cussa basìlica b’ant fatu una moschea e oe est unu de sos museos prus de importu de su mundu.
Sa visita de sa moschea de su Sultanu Ahmed e de Hagia Sofia est de fàghere sa primu die de su biàgiu, a mangianu. A pustis, su consìgiu nostru est de andare a sa Yerebatan Sarayi, in sos suterràneos de Istanbul. A pràngiu bos cussigiamus, abarrende semper a Sultanahmet, s'istòricu Sultanahmet Köftecisi. In ue, a curtzu a su Corru de Oro e a su Mare de Màrmara b’est su Palatzu Topakapi, connotu pro èssere unu de sos edifìtzios prus antigos e mannos de su mundu. Podides andare a visitare su Palatzu a borta de die: sunt 9 minutos a pee colande pro Atmeydanı. Cun sa Tesoreria e sos aposentos istravanados chi sunt a s’ala de su Corru de Oro, custu palatzu bos at a donare panoramas incantados de sa tzitade e de su Bòsforo. A curtzu de su palatzu, s'agatat fintzas su ristorante Karakol, in ue si màndigat coghina otomana. Dae inoghe caminende pro 12 minutos e colande pro Kennedy si lompet a su Bazar Mannu (Kapali Carsisi), in Beyazit. In custu mercadu mannu, su primu de su mundu, b’at 58 caminos e 4000 butegas. Su mercadu est un'istrutura de pedra de una bellesa incantadora. Custu at a èssere finas su logu giustu pro comporare prendas, cosas de pedde, ispètzias e àteras cosas medas. Ogni cugione e ogni carrera de su Kapali Carsisi mèritat una pasada e una fotografia. De ogni manera, su mercadu costoit galu autènticos cugiones de iscobèrrere:
- Zincirli Han: sa mùsica de su marteddu bos at annuntziare sa presèntzia de artesanos chi traballant sos metallos. Intrende in sas butegas podides ammirare sos maistros traballende.
- Iç Cebeci Han: pro agatare momentos de trancuillidade dae su burdellu de turistas e de bendidores. Bos cussigiamus custa corte trancuilla e birde.
- Cevahir Bedesten: custu est su logu prus antigu de su mercadu in ue s'agatant sos bendidores prus autènticos e prus caros de su Bazar Mannu.
Essidos dae su Kapali Carsisi, bos depides sighire cara a sa Moschea de Süleymaniye caminende in su tretu de su Parcu de s'Universidade de Istanbul. Dae inoghe in taxi o cun su postale si podent segudare sos duos cuartieris istòricos de sa tzitade: Fener e Balat. Custa est sa zona declarada dae s'Unesco Patrimòniu de s'Umanidade. Semper cun su postale si lompet fintzas a sa Moschea de Eyüp dae in ue bos cussigiamus de leare su postale fintzas a Aksaray, in su cuartieri de Fatih. Arribados, bos podides firmare a mandigare in ristorantes bonos meda. Unu cussìgiu pro su màndigu? Su kebab dae Sur Ocakbasi (Itfaiye Caddesi 27/1)!
E immoe? Immoe est arribadu su momentu de visitare pratza Taksim, su tzentru modernu de Istanbul: bastant 11 minutos de caminada colende pro Refik Saydam Cd. Sa pratza s'agatat in su cuartieri ispipillu de Beyoğlu. Custu cuartieri cumentzat in fatu de su Ponte de Galata (Hobyar Eminönü Mh), chi collegat s'ala betza de Istanbul, sede de su palatzu imperiale e de sas istitutziones religiosas, cun su distretu europeu de sa tzitade. In su tempus coladu, Beyoğlu est istadu su logu de sos cummertziantes e de sos diplomàticos istràngios. In su cugione a sud ovest dae pratza Taksim s'agatat su Monumentu a s'Indipendèntzia. Custu marcat su cumentzu de su percursu pedonale de Istiklal Caddesi. A sa fine de Istiklal, bos cussigiamus de intrare in Galip Dede Caddesi, s'istrada de sa mùsica, fintzas a lòmpere a sa Turre de Galata, dae in ue si podet godire de unu paesàgiu meravigiosu.
De visitare galu su Palatzu Dolmabahçe, in sa zona residentziale de Beşiktaş, e Ortaköy, su cuartieri de sos artistas. Dae in cue bos cussigiamus de leare su traghetu pro faghere su Tour de su Bosforo: nde balet diaderu sa pena pro concluire unu biàgiu ispantosu!
Carta de identidade de su logu
Figura leada de Flickr (Svenwerk)


text:
Intersessualidade
Intersessualidade est unu tèrmine impreadu pro descrìere cunditziones disvariadas in ue is persones tenent is caràteres sessuales primàrios e/o segundàrios chi non sunt definìbiles petzi masculinos o femininos. Segundu s'Artu cummissariadu de is Natziones Unidas pro is deretos umanos, is persones intersessuales tenent unu corpus chi "non currespondet a sa definitzione tìpica de is corpos masculinos o femininos"[1].
Is persones intersessuales sunt nàschidas cun caràteres sessuales chi no intretzant cun is assuntos tìpicos binàrios de su corpus masculinu o femininu[2], duncas s'intersessualidade non podet èssere achirida. Esistent formas vàrias de intersessualidade chi podent cunsìstere in variatziones fìsicas in respetu a is genitales, a is gònades, a is marcadores genèticos, a is ormones, a is cromosomas, a sos òrganos reprodutivos e a totu s'aspetu somàticu de su gènere de una persone. Non totu is formas de intersessualidade sunt visìbiles a su naschimentu, unas cantas, comente sa ormonale, sunt visìbiles petzi dae sa pubertade a sighire. Unas àteras, comente sa cromosòmica, sunt formas de intersessualidade invisìbiles chi podent èssere iscobertas petzi pro mèdiu de unos cantos esàmenes mèigos determinados, duncas s'agatant persones intersessuales no ischint mancu de partènnere a custu grupu. Segundu sos istùdios de Anne Fausto-Sterling, su 1,7% de sa populatzione mundiale est intersessuale[3].
Cun totu ca custas variatziones in generale non minetzant sa salude fìsica (petzi in unas tzircustàntzias pretzisas s'agatant problemas de salude relatados), fatu·fatu is persones cun custas variatziones biològicas padessent o ant padèssidu una medicalizatzione forte pro neghe de sas implicatziones de sa cunditzione issoro in respetu a su gènere sotziale.[4]
In tempus coladu pro custas cunditziones s'impreaiat su trèmene ermafroditismu, chi però no est curretu, sende chi si custu si referit a sa presèntzia in su matessi tempus de ambos is duos aparatos reprodutivos in unu indivìduu solu. Custa caraterìtisca est in s'ispètzie umana meda rara e non descriet sa cumplessidade de sa casìstica de sos intersessuales in s'imparis.[5]
In su 2006, sa Lawson Wilkins Pediatric Endocrine Society (LWPES) e s'European Society for Paediatric Endocrinology (ESPE) ant publicadu un'istùdiu subra is disòrdines intersessuales cun s'obietivu de isceberare una terminologia prus descritiva, chi pòderet rifletere mègius s'etiologia genètica de is istrobos e chi non tènneret connotatziones peorativas. Est istadu cuncordadu nàrrere a cale si siat cunditzione intersessuale Disorders of Sex Development (DSD), in sardu: "Istrobos de s'isvilupu sessuale".[6]
Riferimentos[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
- ↑ (EN) Intersex (PDF), in unfe.org.
- ↑ (IT) Cos’è l’intersessualità?, in intersexesiste.com. URL consultadu su 27 santugaine 2021 (archiviadu dae s'url originale su 27 santugaine 2021).
- ↑ (EN) How common is intersex?, in isna.org.
- ↑ (IT) Cos’è l’intersessualità?, in intersexesiste.com. URL consultadu su 27 santugaine 2021 (archiviadu dae s'url originale su 27 santugaine 2021).
- ↑ (ES) Intersexualidad, in medlineplus.gov.
- ↑ (EN) European Society for Pediatric Endocrinology, Third Joint Meeting of the European Society for Pediatric Endocrinology (ESPE) and Lawson Wilkins Pediatric Endocrinology Society (LWPES), Jerusalem, October 29-November 3, 1989.


text:
1‹I›tem ordinamus qui alcuno homini dessu regnu nostru de Arbarê qui siat de bona fama non deppiat essere postu a tormentu pro alcuno chertu qui ’lli esseret fattu de fura.
2Ma bolemus et comitimus ad su armentargiu nostru de Logu et assos officialis qui de çiò et supra çiò reerent corona, cun sos lieros c’ant essere in sa corona, qui si cussu homini a qui ant faguir su chertu de ffura est homini de mala fama qui si poçat mintiri a tormentu, et non in atteru modu.
3Ma bollemus, si non est binquidu ‹a testimongios›, antis siat postu a jurare in podere [dessu] officiali et siat liberadu dessa ditta causa o chertu.
- ‹a testimongios› | integro secondo A


text:
Mutos cantados dae tiu Pedru Brundu, a sa chiterra Tigelliu Mannu – a cura di Domitilla Mannu
Custos mutos los cantaiant in sas biddas de s’Anglona, mi sunt torrados a mente ammentos de pitzinnia, cando babbu , a s’ispissa, recuiat a domo impare a carchi amigu a cantare a chiterra. Unu de custos amigos fit tiu Pedru Brundu, un’omine bonu e geniosu , apassionadu de cantigu, faeddaiat e cantaiat in logudoresu e in gadduresu. M’ammento chi cantaiat cun boghe atonada e piena de sentidu “ putajola chi no tinni,/ no la trata putadori,/ candu è calatu lu soli/ candu è ora d’andacinni./ Ancora sei filugnana comu candu eri minori,/ ancora sei furacori comu candu eri aggjana”/ o puru “Suspiri di lu me cori /in cambiu miu andeti,/ e fideli visiteti/ l’unicu oggjetu d’amori”/. Custos mutos sunt una parte de sos chi tiu Pedru at lassadu iscritos, e su fizu Nino mi los at dados pro nde curregire carchi paraula male iscrita. Los imbio a Academia ca so segura chi ant a èssere pretziados.
la sunt preparende
pro fagher sa sonada,
custu primu signale
a tie lu so fatende
isculta rosa amada.
s’est pesadu a bolare
altu cantu una nue,
si m’amaias tue
cantu nde so cuntentu
de ti poder amare.
sunt in chelu gioghende
cun – d- unu arantzu tundu,
mi cherio basende
sas tuas bellas laras
cantu durat su mundu.
la bido ogni die
totu in colore de oro,
fat’apo un’aposentu
pro nche pònnere a tie
intro su meu coro.
ponzo in sa revoltella
pronta a isparare,
acolla milla milla
cudda giovana bella
benzende a m’abbratzare.
Si s’ispannat s’aera
sa luna in isplendore
sa note paret die,
intro de istasera
ti dichiaro amore
si cheres bene a mie.
Una campidanesa
m’est passada in carrela
bendende canistreddas,
rica mia bandela
non ti restes ofesa
proite non mi faeddas.
Intrende in Tzaramonte
bi current duos rios
sunt tres cambas de mare,
cantu mi durant bios
sos ojos de su fronte
mai t’apo a lassare.
s’est pesadu a bolare
altu cantu una nue,
mi cherio corcare
cando bi ses tue
in su letinu tou.
Un’abbamanu nou
ti do a samunare
in s’abba de sos rios,
cherio imprenetare
intro su coro tou
sos pessamentos mios.
Una fisonomia
m’est bènnida a mente
chi m’ant nomenadu,
a tie solu ebbia
amore eternamente
apo dichiaradu.
si ch’est bettada in mare
a piscare murena
sempere so unu coro
si mi cheres amare
mancari in terra anzena.
currint a s’isfrenada
ca b’est su truvadore,
dami una mirada
cando t’intopo sola
in signale de amore.
est totu coloridu
in mesu est abenadu,
cantu est bellu s’amore
massimu si est furadu
est pius saboridu.
Commenti
-
Un grazie dal cuore per l’inizio della ripresa di collaborazione di Domitilla. Ci sei mancata e ti vogliamo tra noi.
Ange de Clermontscriptor
Luglio 30th, 2011


text:
Un’alpinista podet conchistare sa punta de unu monte in elicòteru, ma sa satisfatzione sua istat in s’iscalada, in is arriscos, in sa marrania, in sa satisfatzione de osservare dae su cùcuru su percursu fatu e su mundu chi como s’agatat a is pees suos. No est importante su chi faghimus, ma comente lu faghimus e chie non connoschet s’isport, cussu praticadu, forsis cunsiderat custa faina unu passatempus ebbia, pagu ùtile.
In custa època chi bivimus, s’òperat e s’istùdiat solu in funtzione de su traballu, non sunt ammìtidas distratziones, custu est fintzas su destinu de is pitzocos de oe: sa pitzinnia issoro assimìgiat semper prus a sa vida chi ant a fàghere a mannos. In prus de s’istùdiu, ogni atividade fata est finalizada a unu progetu e pagu a su pràghere personale, in àteros faeddos su giòvanu de oe est prus pagu ispensamentadu e “giòvanu” de cantu lu fìamus nois. S’isport no est unu simpre passatempus, una desaogu, ma est fintzas unu mèdiu de crèschida e bona parte de is pedagogos cunsìderat s’isport “sanu” (e non cuddu malàidu de cumpetitzione e de protagonismu) un’atividade educativa de primore, chi permitet de lòmpere a sa maturidade cun ligeresa e pràghere. S’isport de oe est ancora una faina ispassiosa, un’atividade lùdica e formativa, amada dae is pitzocos e de is giòvanos? Est valoriale? Su fair play, o giogu curretu, esistet ancora? In custos annos b’est istadu un’istesiamentu progressivu dae s’isport e dae sa faina fìsica. S’isport pro medas giòvanos de oe est bìvidu comente un’òbrigu, un’impignu chi s’agiunghet a cusis impostos dae sa sotziedade, un’atividade non prus ispensada, ma istruturada tecnicamente e finalizzata a sa cumpetitzione e a sa prestatzione.
Medas giòvanos bivent s’isport comente unu mèdiu pro dimustrare su balore issoro, semper in cumpetitzione cun isis matessi e cun is àteros. A s’ispissu lu tratant comente unu produtu de consumare e non de bìvere.
Est òviu chi is motivos pro cales is giòvanos si siant istesiende de s’isport praticadu, non siant petzi cuddos in pessu chi analizados, b’at de fundu chi sa famìlia e sa sotziedade ant sottovalutato su balore de s’isport comente a mèdiu formativu e “ghettizzato” s’Annestru Fìsicu iscolàsticu, ùnicu baluardu abarradu a cuntrastare unu sistema chi cuntenet a s’imàgine fìsica su balore de sa faina fìsica. Unu pagu pagu!
Est sintomàticu su fatu chi medas pitzocos si lìmitant a acumprire faina chi “megiorant” s’aspetu fìsicu pròpiu, comente a lu pesare peis in palestra e brincant is letziones de Annestru Fìsicu a iscola e disconnoschent de su totu is isport a cuntatu cun sa natura.
S’isport puru, scevro de su contàgiu capitalìsticu consumistico, educativu e formativu est devènnidu una raridade.
Un’apellu a is giòvanos de oe :“Caros giòvanos, sa mea est un’isperu chi pigheis in manu is redini de s’esistèntzia bostra e de su bostru benidore fintzas in àmbitu isportivu”.
In finas de is contos s’èssere umanu pro natura sua est motivadu e reguladu dae una tensione interiore chi l’ispinghet cara a interesis e passiones, sa cultura e s’isport devent èssere intre custos, antis, a pàrrere meu, sunt is prus importantes e est a traessu de isis chi si nutrit in manera cumbeniosa sa vida, su pensamentu e s’emotividade.
Amus pedidu a su dott. Antonello Sinatra, nòdidu pediatra, cale siat sa valèntzia de sa faina isportiva in edade evolutiva
“Sa faina fìsica est un’aspetu essentziale in edade evolutiva, tantu de èssere reconnota dae is Natziones Unidas comente a unu deretu fundamentale de pipios e pitzocos. Su regulare movimentu est importante a is fines de su curretu isvilupu psico-fìsicu, garantit unu fisiològicu acreschimentu e donat a is pipios medas benefìtzios chi ant a cunservare fintzas in edade adulta.
De sa prima infàntzia a sa pitzinnia, una curreta faina fìsica, unida a un’echilibrada alimentatzione, garantit su mantenimentu de unu pesu de su corpus adeguadu, su curretu isvilupu de òrganos e aparatos, promovet una crèschida armònica de su corpus, prevenit importantes patologias, isvilupat fortza, agilidade e resistèntzia.
Ultres a s’isfera in manera pura fìsica, sa faina motòria tenet unu ruolu determinante in tèrmines psicològicos, educativos e sotziales. In is pipios prus piticos, istare e giogare in mesu de is unos àteros insegna sa sotzialidade, sa lealidade, s’amighèntzia, su respetu de is règulas e s’atzetatzione de is derrotas: totus isetas fundamentales in su protzessu de crèschida. In is pipios prus mannos, praticare faina fìsica est un’òtimu modu pro isvilupare organizatzione, traballu pro obietivos, cooperatzione e ispìritu de grupu.”
Canta e cale faina isportiva issa cussìgiat comente a pediatra?
“Is pipios diant dèvere fàghere a su mancu 30-60 minutos de faina fìsica a sa die.
No esistet una faina isportiva ideale in assolutu s’importante est chi siat su pipiu e non su genitore a la seberare, chi siat ispassiosu, cun preferèntzia a s’àera aberta o in un’ambiente bene areato e mescamente chi siat vària e chi permitat un’isvilupu armònicu de is vàrias capatzidades motòrias de su pipiu”. Unu piticu vademecum est nointames ùtile: a is pipios a su de suta de unos duos annos diant dèvere èssere propostos a banda de is babbos momentos de giogu istruttivi e pagu istruturados. Is pipios de custa fasca de edade tenent bisòngiu de giogare a àera aberta cun sa supervisione de unu genitore cun simpres passigiadas e giogos a su parcu.
Is pipios in edade preiscolare imbetzes diant dèvere partetzipare a fainas ispassiois, chi lassent ispàtziu a s’iscoberta, cun pagas règulas e annestros simpres: cùrrere, nadare, rotolarsi, giogare a botza.
Intre is ses e is noe annos tenent mègius capatzidades motòrias e mègius echilìbriu, diant pòdere comintzare isport organizados, ma cun pagas règulas mujaditas, e focalizados subra de su disaogu prusaprestu chi subra de sa cumpetitzione. In prus de is deghe annos imbetzes cussìgiu de pònnere in manera majore s’atentzione subra de s’isvilupu de capatzidades motòrias, subra de tàticas e istrategias, a traessu de isport cumplesis chi mirent a s’isvilupu de sa massa musculare.”
E unu cussìgiu a is babbos pro motivare is fìgios pròpios a sa faina isportiva?
Su bonu esèmpiu de is babbos est fundamentale. In su tempus lìberu, andamus in bitzicleta paris opuru faghimus de is passigiadas a s’àera aberta. Lu protzesso imitativo, tìpicu de s’edade evolutiva, porrida is pipios a osservare custu chi faghent is babbos e a lu riproduire.
Abituamus is fìgios nostros a si mòvere finas dae piticos, at a devènnere pro isis un’istile de vida cuotidianu e una sana abitùdine pro crèschere bene.
Dimustremus·nos ativos, enèrgicos, impreamus ala de sa die nostra pro praticare giogos de movimentu o isport paris cun isis.
Pro motivare is pipios a su movimentu est netzessàriu però unu cuntestu sotziale capatzu de dare significados positivos, balores propositivos, sanas ocasiones de cunfrontu e s’amparu de persones cales babbos e adultos significativos.
Aco’ chi tando s’isport podet e devet devènnere unu trastu educativu.
vostè dae tempus est impinnadu in sa promotzione de progetos de annestru a sa salude girados a is prus giòvanos e chi afrontant fintzas sa relatzione intre isport e benèssere. Investire in s’isport signìficat tando investire in s’annestru, in sa salude e in sa cultura de is giòvanos e de sa sotziedade tzivile.
Cun tale intentu naschet su progetu “ISPORT E SALUDE” de cale sunt promotore e chi at a bìdere in is imbenientes chidas sa realizatzione de vàrias initziativas furriadas a sa sensibilizzazione a sa faina motòria in edade evolutiva.
Lu progeto, naschidu dae sa collaboratzione cun sa dott.ssa Alessandra Bonanno, tenet comente a obietivu su de declinare totu is benefìtzios de sa faina fìsica, pro su megioru de su benèssere e pro favorire una crèschida sana e echilibrada.
Is printzipales interlocutores de su progetu ant a èssere is iscolas, is sotziedades isportivas e is gestores de is impiantos isportivos, is assòtzios isportivos e no, presentes subra de su territòriu e is babbos.
Amus a èssere acostagiados, in unas cantas fainas, de sa Politzia de Istadu, de diveris assòtzios isportivos non petzi diletantìsticas, e amus a interessare diveris professionistas de su setore mèdicu e isportivu.
Tenimus bisòngiu chi su territòriu nostru torret a mòvere de sa rinàschida de su sentidu tzìvicu, de is sanos balores de su bìvere comunu e de s’amparu de sa “res publica”.
S’isport e is giòvanos sunt un’òtimu puntu de partèntzia cara a tale diretzione.


text:
acuadhigài , vrb Definitzione pònnere subràbare (es. is cambas), cicire a cuadhu Sinònimos e contràrios acabadhare, imperrai, incadhare Ètimu srd. Tradutziones Frantzesu croiser Ingresu to overlap Ispagnolu cruzar, montar a caballo Italianu accavallare Tedescu übereinanderlegen.
ammainàre , vrb: ammaniare Definitzione pònnere cosa a manera de andhare bene a dha pigare, a dh’aferrare cun sa manu, chi siat pronta a impreare, a si ndhe serbire / ammaniare su bestiàmine = assetiai, fai andai o abarrai pascendi comenti andat bèni a su pastori Sinònimos e contràrios abrontai, allinzare, ammanitzare, apariciai, cuncodrai Frases ammàina su logu ca ispetamus zente ◊ issa ammaniabat su cafè chin sos pistocos ◊ a isse l'ammaniaiant s'allozu e su gustu ◊ su massàgiu ammàniat sos trastos su manzanu chito ◊ sunt ammaniandhe pro su tusinzu Ètimu srd. Tradutziones Frantzesu préparer Ingresu to prepare Ispagnolu preparar, montar Italianu allestire, dispórre Tedescu zurechtmachen.
cadhicàre , vrb: cadhigare, cuadhigai Definitzione cicire e andhare a cuadhu; coment'e cicire a cuadhu in su sensu de intrare apare sa natura de s'ómine cun cussa de sa fémina; fàchere sas malas artes / abbarrare a pedra de cadhigare = a pedra de setzi a cuadhu, durare meda, tempos e tempórios Sinònimos e contràrios cabadhare 1 / codhai, futire, saltiare, zúchere Frases a sas duas de sero ant cadhigadu cun sas campanas sonendhe si podiant intopare sos Frantzesos 4. cadhicatinche a sa màchina! Ètimu ltn. caballicare Tradutziones Frantzesu féconder, forniquer Ingresu to fornicate Ispagnolu montar, cabalgar, montar, cubrir, acaballar Italianu montare, gallare, fornicare, coire Tedescu decken, befruchten, Unzucht treiben.
cobèrrede, cobèrrere, cobèrri , vrb: cobèrriri, copèrrere, cuberri Definitzione pònnere cosa in pitzu de un'àtera chi no si biat; nau de mascu, de ómine, artzare a pitzu o pònnere in pitzu de sa fémina po dh'improssimare o àteru (e foedhandho de sa fémina si manígiat su matessi vrb.)/ cobèrriri is faltas de un'àteru = cuare sas neghes de s'àteru Sinònimos e contràrios acarragiai, acuguzare, cuai, imbusciae / cadhicare, saltiare, zúchere | ctr. iscuguzare Frases si coberzant sos chelos de niedhore e pàsidos comintzent sos butios! (G.Ruju)◊ si fiat furriada coberrendusí sa faci ◊ su sèmini dhu coberint de terra cun s'arau o a marra ◊ sa terra si est coberta de erba 2. su bandhidore brullanu betaiat su bandhu: Totu cudhas chi cherent cobertas andhent a piata!…◊ po cobèrrede a tie mi seo orrovinau! Terminologia iscientìfica ssl Ètimu ltn. cooperire Tradutziones Frantzesu monter, saillir Ingresu to cover, to leap Ispagnolu tapar, cubrir, montar, cubrir, acaballar Italianu coprire, montare Tedescu decken, decken.
saltài , vrb: saltare, saltiare, sartai, sartare, sartiae, sartiai, sartiare Definitzione su si pesare in artu, fàere brínchidos (fintzes po che passare a s'àtera bandha de calecuna cosa o tretu); su si pesare in artu de comente una cosa atumbat a logu tostau, o a terra; foedhandho de animales mascos, artzare a pitzu de sa fémina po dh'improssimare Sinònimos e contràrios brincae, essire, giancai, rebbotiare, sadhigai / ciúghere Maneras de nàrrere csn: sartai su coru, is ogus = essire o rúere o fagher rúere a terra su coro, sos ogros, pàrrere chi ndh'est essindhe su coro, sos ogros; sartiare su logu a unu = andaisindi, bessirinci debressi, currendi, a sàrtidu; su ballu sartiau = dillu, dènnaru, arrosciada Frases sos pitzinnos fughiant sartiandhe su muru ◊ andha, sàltia, curre, ajó, ajó! ◊ su muru de sa corte che crabolu, malannu, già l'ischiat saltiare! ◊ sériu fuit su manzanu chi faghiat praghere a cúrrere e sartiae 2. a chini tenit feli ndi dhi sartit su coru! ◊ pariat chi mi ndi fiat sartiau su coru a foras! (A.Garau)◊ chi dhi giau una sciarrocada de martedhu a conca ndi dhi fatzu sartiai is ciorbedhus ◊ sigomente commo cummandho deo, sartammi su logu! ◊ sàltiami su logu! 3. su trau at sartiadu sas tràilas, su mascru at sàrtiat sas berbeghes, su pudhu at saltiadu una pudha ◊ su porcarzu at fatu sartiare una sue Ètimu ltn. saltare Tradutziones Frantzesu sauter, monter Ingresu to jump, to mount Ispagnolu saltar, montar Italianu saltare, montare Tedescu springen, bespringen.
zúchere , vrb: ciúghere, giúchere*, zúghere Definitzione prus che àteru, portare o àere in dossu, in sa carena, in pitzu, o apresu meda, aifatu, a trubbu, a contivigiare o trebballare, siat foedhandho de gente, siat de animales o cosas; nau de unu mascu, de un'ómine, unire cun sa fémina, betare a sa fémina, cobèrrere; si narat fintzes in su sensu de àere, tènnere / ind. pres. 1ˆp. sing. zuco, zuto, zutzo; cong. pres. 1ˆp. sing. zuca, zuta, 3ˆ p. sing. zutzet; ger. zughindhe; pps. zutu Sinònimos e contràrios batire, batúchere, bíghere, dúcere, gíchere, leai, poltare / cadhicare, futire, grumpire / manigiai | ctr. lassai Maneras de nàrrere csn: cantas berveches zuchet su mere tuo? = cantas berbeghes pastórigat?; zúghere in buca a unu = istare faedhendhe de unu, prus che àteru a zúdigu; zúghere a ogru (carchi cosa, a ccn.) = castiai, orbetai e biri, fai atentzioni a calecuna cosa, a ccn. (itl. tener d'òcchio); zúghere in manu una cosa = manigiai una cosa po dha trabballai, po dh'arrangiai, po dhi fai calincunu cambiamentu; zúghere una faina, unu triballu, un'òpera belle e in manu = belle e fata, acanta de acabbai; zúghere s'ingannia a ccn. = ordiminzare carchi ingannu, carchi trampa, fàghere su fartzu; zúghere a sa nuda, a sa lisa = chentza pònnere condò o àteru Frases la zughes in daisegus sa cosa de mi aporrire ◊ zuto s'istògomo imbarratzadu ◊ zughet un'anca isenta ◊ ite bellos ocros chi zuchet custu pitzinnu! ◊ est arrennegadu paret chi zutat dimónios! ◊ zuto su mucadoredhu in busaca ◊ a chie cheret fogu zutzet sa téula! 2. su carru che lis depet zúchere sos lapiolos, sa chisina e unu pacu de s'isterzu 3. su mascru zughet sas berbeghes candho benint in more ◊ cussu est ómine chi li piaghet a zúghere, sempre ifatu de sas féminas! 4. su zuighe sardu zughiat su Logu, o regnu chi siat, de sa Sardigna azummai totu líbberu de istranzos 5. no ti fides ca cussu ti zughet s'ingannia ◊ za est cabosu, zughet régula faghindhe sas cosas ◊ ti lassas zúghere in buca dae totugantos, pro su malu fàghere chi tenes! ◊ cussa bestimenta cheret totu zuta in manu, ca est fata male ◊ si lu zughes in manu, cussu traste, malandhadu comente est, si che agabbat de derrúere Terminologia iscientìfica ssl Tradutziones Frantzesu tenir sur, emmener, mener, monter Ingresu to keep, to wear, to bring, to take, to lead, to fuck Ispagnolu llevar, montar Italianu tenére, avére addòsso, portare con sé, condurre, montare Tedescu tragen, mitbringen, führen, begatten.


text:
(Per leggere l’articolo in italiano cliccare sulla bandierina in alto)
B’at gana de s’acrarare in contu de traballu, intrada de tzitadinàntzia e intrada garantida, de faeddare de sa chistione de su traballu e de èssere torrados a mutire a traballare, de arresonare de formatzione sighida e de integratzione de sos balàngios.
Acraramentu e cussèntzia, non prus petzi lamentas sena profetu e dèlega in biancu a sa polìtica. L’apo pertzepidu dae meda, e su nùmeru mannu de interatziones cun unu messàgiu meu de Facebook de eris, in ue faeddaia de custu argumentu, m’ant cunfirmadu custa sensatzione.
De su testu, sos datos de su traballu chi non b’est faghent cumprèndere a ite puntu malu nche semus lòmpidos.
B’at de si fàghere leare dae su disisperu pensende a su venidore de sos pitzocheddos de oe, a sos giòvanos chi sunt laureados dae pagu o chi ant chircadu de imparare una professione, a chie proat a si fàghere logu in su mundu de s’impresa, a chie, a 30, 40 o 50 annos, non tenet unu traballu. No l’at tentu mai o nche l’at pèrdidu.
S’Istadu est sighende a non si pònnere pensamentu de su fatu chi sighint a mancare sas cunditziones pro lu creare – custu traballu chi est unu deretu costitutzionale – o pro si l’imbentare.
Pro ite? Sa polìtica tenet sa responsabilidade de no àere ischidu defensare su sistema de sas impresa dae sa cuncurrèntzia isfidiada de su mercadu globalizadu, mescamente pro su chi pertocat su costu de su traballu.
Sas impresas tenent sa curpa manna de àerer assegundadu custu isfidiamentu, faghende a bìnchidas de pare pro delocalizare, cun sa finalidade de risparmiare in sos costos, faghende, in custa manera, prus pòvera sa trama produtiva italiana.
Sindacados e cunservadores, in fines, ant a dèvere rispòndere in dae in antis de sos Tribunales de s’Istòria ca no ant atzetadu su disafiu de sa modernizatzione de su mercadu de su traballu, cando galu fiamus in tempus pro istransire sos efetos dannàrgios de sa globalizatzione e de unu deregulamentu fatu de voucher e deretos negados.
Naraiant chi timiant sa precariedade e s’isfrutamentu, e si sunt agatados in cara de su desertu ocupatzionale.
Totu curpa de su status quo, chi dae semper est s’inimigu prus mannu de s’innovatzione virtudosa, fata de formatzione sighida e de vocatzione a s’agatare unu traballu a sa sola.
Custa est sa realidade trista.
Ma, giai chi bi semus, diat èssere cosa de pònnere in discussione su sistema chi – in totu su mundu – est guvernende sas esistèntzias nostras dae deghinas de annos.
B’at proadu, in unu discursu famadu de su mese de martzu de su 1968 (tres meses in antis chi l’aerent mortu) su senadore Bob Kennedy: «No amus a agatare mai unu fine pro sa Natzione ne una sudisfatzione personale nostra si petzi ponimus infatu a su bonistare econòmicu, ammuntonende sena pasu benes terrenos. Non podimus medire s’ispìridu natzionale in sa base de s’indicadore Dow-Jones, nen sas resessidas bonas de su Paisu in sa base de su Pil. In su Pil b’est s’alluamentu de s’àera e sa publitzidadede sas sigaretas , e fintzas sas ambulàntzias chi acudint pro liberare sas autostradas nostras dae sos abasatos de su fine de chida. B’at programas televisivos chi valorizant sa violèntzia pro bèndere produtos violentos a sos pitzinnos nostros. Non tenet contu de sa salude de sas famìlias nostras, de sa calidade de s’educatzione issoro o de s’alligria de sos mamentos issoro de disvagu. Non b’at sa bellesa de sa poesia nostra, sa solididade de sos valores familiares o s’onestade de sos dipendentes pùblicos nostros. Non tenet contu nen de sa giustìtzia in sos tribunales nostros nen de s’ecuidade in sos raportos intre nois».
Teniat resone, Kennedy jr. Devimus proare a beru a nos liberare dae s’iscravitùdine cunsumìstica si cherimus assegurare unu venidore mègius a fìgios notros. Gasi comente tenet resone Pepe Muijca, s’ex presidente de Uruguay, de su cale amus torradu a leare pagas dies a como unu discursu famadu in contu de traballu e ditzosia.
Sos pòveros e sos sena salàriu sunt s’emergèntzia nùmeru unu in Sardigna, su Problema de sos problemas. Chie si siat chi chèrgiat pensare a su tempus venidore non podet fàghere a mancu de pònnere in su tzentru de s’arresonu una chistione gasi enorme.


text:
Vacanze in Maiorca
Trovare la vacanza perfetta in MaiorcaSpagna Isole Baleari Maiorca Alcudia Ca'n Pastilla Ca'n Picafort Cabo Blanco Cala Barca Cala Bona Cala D'or Cala Mandia Cala Mayor Cala Mesquida Cala Millor Cala Ratjada Cala San Vicente Cala Vinas Calas De Mallorca Camp De Mar Canyamel Colonia Sant Jordi Costa D'en Blanes El Arenal Illetas Llucmajor Magaluf Paguera Palma Palma Nova Peguera Playa De Muro Playa De Palma Port D´Alcudia Port Of Soller Portals Nous Porto Colom Porto Cristo Porto Petro Puerto Alcudia Puerto De Andraitx Puerto De Pollensa Puerto De Soller S'illot Sa Coma Santa Ponsa Son Servera
Cose da fare a Maiorca
Clima di Maiorca
Guida mensile al clima in Maiorca


text:
Sincrolavradura
Sa sincrolavradura in sa mùsiga est su moimentu de sas lavras in sincronizadura cun una cantone grabada anteriormente pro dare s'imprensu chi siat chistione de una performansa a sa bia. Unos cantos produidores refudant pro printzìpiu custa tènniga, cando chi àteros atrogant chi cheret impreada in cuntestos musigales determinados. Argunos cantadores impreant sa sincrolavradura avesarmente in tempus de performansas deretas, tantu in sos cuntzertos che in sa telebisura, cando chi àteros mimant petzi cantones determinadas. A sincrolavrare una fasca in tempus de performansas a sa bia est abaidadu cun malos ogros dae unos cantos, chi cussìderant custa tènniga comente batzeddu de su cale podent tenner bisonzu petzi sos cantadores cun pagu talentu.


text:
Francesco Masala (Cicitu)
(Nughedu, 1916 – Casteddu 2007)
L
eat su diploma in su liceu de Tàtari e partit pro Roma inue si làureat cun Natalino Sapegno cun d-una tesi susu su teatru de Pirandello.
At leadu parte a sa segunda gherra mundiale cumbatinde in su fronte jugoslavu e russu inue at meressidu una decorassione a su balore militare. Torradu tando in Sardìnnia, inue at fatu s’insenniante de Italianu e Istòria pro primu a Tàtari e posca in Casteddu.
Frantziscu at iscritu meda. Incansàbile zornalista prubicista, pro prus de 50 annos iscriet in zornales, fitianos e rivistas, in mesu de sas cales s’Unione Sarda, La Nuova Sardegna e in sos periòdicos in duas limbas Nazione Sarda e Sa Republica Sarda. Cun su primu periòdicu mandat adenanti unu Comitadu pro sa limba, chi at cuncordadu una avansada de importu mannu de leze populare – frimada dae 13.650 eletores sardos – pro chi esseran leadu in cunsideru in s’ìsula su bilinguismu perfetu, cunfroma a s’art. 6 de sa Carta italiana.
Frantziscu Masala at difesu sa Limba Sarda e nd’at mandadu adenanti s’abaloramentu. Fut unu amparadore cumbintu de s’agualamèntu zurìdicu cun pratichesa intre Sardu e Italianu e s’isterrida in sas iscolas de donzi òrdine e gradu de s’imparu curriculare de sa Limba sarda.
In su 1951 binchet su Prémiu “Grazia Deledda”. Sas òberas suas benin traduidas in medas limbas. Sa segunda regolta sua de poesias, “Pane nero” l’an traduida fintzas in russu e ispanniolu.
In su 1957, pro annos, at fatu su presidente de su “Premio di Ozieri di Letteratura Sarda” de àlchida manna.
In su 1962 imprentat su primu romanzu in italianu “Quelli dalle labbra bianche”, chi at àpidu aprètziu mannu, tantu est beru chi che l’an dadu fintzas in teatru, cun su tìtulu “Sos laribiancos”, e gai in su tzìnema.
Umpare a Romano Ruiu iscriet su drama populare in duas limbas “Su Connotu”. Iscriet fintzas radiudramas in sardu e in italianu mandados in unda dae sa RAI in su 1979 e in su 1981.
In su 1989 imprentat su primu romanzu in limba sarda: “S’Istòria” inue contat sa vida de una bidda de Sardìnnia, Biddafraigada, a coa de sa prima gherra mundiale finas a sa bènnida de sas indùstrias petrolchìmicas.
“In s’obra de Màsala, poesia e polìtica s’acumonan totu in d-unu. Sos versos e sos romanzos suos sun comente un’isfoetada, tostos e iscòdomos pro sa sotziedade sarda de sos annos sessanta e setanta, gasi in su totu imbenujada a cuddu “Deus petròliu” chi s’iscritore at infauladu chena piedade. Màsala at denuntziadu su bòltulu antropològicu de sos sardos pro more de una mudadura moderna chi, a cuncàmbiu de unu tribàlliu de obreri, creiat de faghere tabula rasa de una cultura populare ancora bia e sana” 21.
Cumparti


text:
Carrela San Pietro
Faghiat parte è su ''Quartieri Matzore'' e hat tentu semper custu nomen, ma solamente in su primu tretu chi incominzat dae ''Uturinu Santu Pedru'' e finzas a ue fit sa cresia titulada a custu santu, oe non pius cresia ma ‘omo de abitazione; est'istada puru buttega de mastr'e linna.
Su segundu tretu, pagas ‘omos, si naraiat ''Carrela 'e sos Gregos''.
Cun meda probabilidade at pigau nomen, proite chi in su dominariu chi oe bivet Caleddu Lampreu bi fit unu casofiziu ue tribagliaiana custos furisteris. Custu casofiziu, mesu derrutu ma cun furreddas a ateros trastes chi serbian pro fagher su casu, l'at connotu chie iscriet custas rigas, essende unu tempus ‘e propriedade de famiglia.
Su terzu cantu,fit numenau ''Carrela 'e sa cuncordia'' e arribaiat finzas a su padr'e susu 'e corrubare (Carrela Maria Ausiliatrice de oe). Ma cust'urtimu cantu est istau finzas connotu comente ''Carrela Torbeno''.
In ''Carrela Santu Pedru'' han cominzau a registrare in s'annu 1872.
In ''Carrela 'e Sos Gregos'' han rezistrau sos annos 1873 -1874 -1876 -1878.
In ''Carrela 'e Sa Cuncordia'' su 1873.
In ''Carrela Torbeno'' s'annu 1881 - 1884 -1917.


text:
“Tenuta Asinara”: binos primorosos e poleddos biancos cun ogros de chelu
* Dae sa terra a sa butìllia * - Sa boluntade de fàghere espressare su territòriu de produtzione cun sas bides suas, sa de contribuire a bardare sos poleddos biancos de ratza sarda autòctona e su disìgiu de produire binos de primore sunt sos tres elementos a fundamentu de sa cantina “Tenuta Asinara”. Una realidade produtiva chi s'agatat in sa comuna de Sòssu, in sa regione de s'Anglona.
Cussa de sa “Tenuta Asinara” est un'istòria de amore e traballu remenosu, su de sa famìlia Sassu, chi sighinde s'annu agrìculu, connoschet momentos importantes, comente su de sa binnenna, chi in sas bìngias de custa azienda si faghet a mangianu chitzo, a manu e cun compidadas pretzisas.
Tocat a narrere puru ca pro carchi ratza de àghina sos de Sassu faghent s'arregorta a de note, cando sa temperadura prus frisca evitat chi sos frutos ammadrighent.
Sa cosa prus importante est però ca in sos sartos in ue sunt pastinadas sas bides de sa famìlia Sassu bivent sos poleddos biancos, chi cun sos ogros a colore de chelu sunt semper a costàgiu de sa coltivatzione in sas bìngias. Gosi, sos produtos de sa “Tenuta Asinara” sunt duos e sunt pretziosos: sos poleddos e sos binos, bèvidas ispantosas chi tocat a las tastare.
In unu logu chi paret unu Paradisu si coltivant Cannonau e Vermentinu, ma puru Cabernet Sauvignon, Cabernet Franc e Merlot. Sa produtzione est controllada a sa minuda, pro ite sos binos de sa famìlia Sassu naschent gosi: cun atentzione e incuru, isseberande feti sos mèngius budrones. Pro custa resone, intro de sa “Tenuta Asinara” un'allevamentu de boes remplasat s'impreu de contzimes chìmicos. Su rispetu pro sa natura est, difatis, un'àtera caraterìstica importante de custa realidade vitivinìcola.
In custa manera naschent sas etichetas de "Vermentino D.O.C.": su "Diffidente", s'"Indolente Bianco" e s'"Indolente Vintage", ampuddas chi costoint bèvidas estremadas.
S'ispantu arribat finas cando si tastant sos binos nieddos: sos "Cannonau D.O.C - Indolente Rosso", s'"Indolente Riserva" e su "Cayenna", o sos "IGT Isola dei Nuraghi", s'"Herculis" e s'"Hassan", ambos fatos cun àghina Grenache, Cabernet Sauvignon, Merlot e Cabernet Franc.
In sa proposta de sa "Tenuta Asinara" non podiant mancare unu Muscadellu de Sardigna, s'"Indolente Passito" e sos ispumantes puru: su "Birbante", su "Birbante Rosè" e su "Birbante Extra Dry".
Pro totu cussu chi amus contadu sos prèmios e sos arreconnoschimentos importantes otentos dae custa cantina non podent ispantare a nemos.
Dae sa terra a sa butìllia
Progetu realizadu cun sa partetzipatzione de sa Regione Autònoma de Sardigna – L.R. LR 22/2018, art. 22