text:
Aborìgenos australianos
Artìculu in LSC
Is aborìgenos australianos o kooris sunt is populatziones nadias de s'Austràlia. Si podent distìnghere duos tipos de aborìgenos australianos: is de su continente e de Tasmània e is isulanos de s'istrintu de Torres, chi bivent intre sa punta de su cabu de York in su Queensland e is ìsulas de sa Guinea Noa. Custos ùrtimos, sunt cunsiderados diferentes, sende chi in linguisticamente comente fintzas culturalmente e fisicamente s'assimìgiant prus a sos melanesos de Guinea Noa. Dae su 1988, in sa die de is duoschentos annos de Austràlia, medas de issos refudant su faeddu aborìgenu (dae su latinu ab orìgine, 'in orìgine') impitadu sustetotus in tempu coladu cun sentidu dispretziadore e preferint su de kooris ('su pòpulu nostru', in medas de sas limbas australianas).
Localizatzione[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Oe in die s'agatat ispartos in totu su continente, ma cuntrollant unu 29,7% de su Territòriu de su Nord (reservas de Arnheim Land, Tanami e Uluru), parte de Queensland (Cabu York) e parte de s'Austràlia Otzidentale e de s'Austràlia Meridionale (Mosgrave).
Istòria[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Orìgines[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Si creet ca unos 40.000-50.000 annos a oe, in su Pleistotzene, siant arribados is primos australianos dae su sud-est de s'Àsia. Custos primos bividores diant àere viagiadu dae ìsula in ìsula, impreende is pontes terrestres chi uniant medas de custas in cudd'època, e ricurrende fatu·fatu a mèdios marìtimos fintzas a arribare a s'estremu orientale de is Ìsulas Minores de sa Sonda e de s'ìsula de Guinea Noa, pro a pustis mòvere a sa prataforma continentale australiana, in cuddu tempus subra su livellu de su mare. Is rastas umanas prus antigas agatadas fintzas a oe, s'òmine de Mungo,[1] datant a 40.000 annos faghet, ma sos espertos cunsìderant chi is primas migratziones umanas diant pòdere remontare fintzas a 125.000 annos faghet, mancari custa data siat cuntierrada. Is rastas de s'òmine de Mungo sunt istadas agatadas in su Nou Galles de su Sud, a unos 3.000 km de sa costera norte de Austràlia, in ue si creet chi si fiant realizadas is primos aposentamentos umanos.
Orìgines africanas[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Segundu un'istùdiu de su biòlogu moleculare de genètica forense de s'Universidade de sa Laguna (Tenerife), Juan J. Sánchez, is aborìgenos australianos sunt arribados diretamente dae Àfrica unos 45.000 annos a oe. Custos tenent unas lìnias genèticas cointzidentes cun sos primos colonos chi sunt essidos dae Àfrica.[2] Custa teoria contraighet s'opinione generale chi, fintzas a como, afirmaiat chi custos esserent arribados a Austràlia in diversas undadas dae s'Ìndia intre unos 50.000 e 75.000 annos faghet, dae chi Sánchez afirmat chi "No est esìstidu unu protzessu de migratziones sihidas dae s'Ìndia fintzas a Austràlia").[2] Custa chirca si fundat subra s'anàlisi de 500 mustras de su cromosoma Y e unas 100 mustras de DNA mitocondriale de aborìgenos cuntemporàneos in ue non b'aiant variatziones ispetzìficas indianas.[2] Noantimes, in su nord de s'ìsula b'ant trassas tzertas de migratzions dae Guinea Noa de un'època cando is duas ìsulas fiant unidas in antis dae sa fine de s'ùrtima glatziatzione.[2] Unu àteru fatu chi diat apompiare a custa teoria est ca is aborìgenos ant isvilupadu sa tecnologia peculiare de cosa sua.[2]
Austràlia aborìgena[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Cando is inglesos sunt arribados a Austràlia, a sa fine de su de 18 sèculos, s'istimat chi bi biviant intre 300.000 e 750.000 aborìgenos, partzidos in unas 250 natziones cuntzentradas mescamente in su sud e in s'estu de su continente. Sa densidade majore de populatzione aborìgena s'agataiat in sa badde de su riu Murray. Custas natziones fiant unidas dae alliàntzias, e cadauna teniat costumas e limba pròpia. Cada natzione si cumponiat de diversos clans su nùmeru de sos cales podiat variare de 5 o 6 a 30 o 40.
Su de 18 e de 19 Sèculos: sa colonizatzione britànnica[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
In su 1770, su capitanu James Cook at pigadu poderiu de is duas de tres partes de s'Austràlia in nùmene de sa corona de Inghilterra, partende dae su printzìpiu de Terra nullius, chi presuponiat chi sa terra non teniat mere.
In su 1788, fiat cumintzada sa colonizatzione britànnica cun s'isbarcu in s'atuale Nou Galles de su Sud de su First Fleet ('prima flota'), una flota de ùndighi naves cun casi 1.500 pessones a intro. Fiant pigados migrantes chi fiant istados autorizados a fundare una prima colònia penitentziària.
In antis de s'arribu improvvisu de is colonos britànnicos, sos aborìgenos aiant tentu reatziones diferentes, ma si fiant fatas a fortza ostiles cando aiant dèpidu cumpètere pro cunserbare is risorsas vitales suas, e cando aiant assistidu a s'ocupatzione e su secuestru de is territòrios issoros comente andaiat avantzende sa "frontera" a manu de s'internu de su continente. Pro sos colonos, si podiat bogare sos aborìgenos de sas terras chi cheriant destinare a sa messaria e a su paschidòrgiu, ca fiant nòmades e disconnoschiant su cuntzetu de poderiu de sa terra. Ma sa cultura aborìgena fiat intrinsecamente relatzionada cun sa terra in ue biviant, de manera ca depende abbandonare is territòrios traditzionales issoros non podiant mantènnere sas pràticas sotziales e ispirituales chi asseguraiant sa coesione de sos clans e is interrelatziones intre is grupos. Foras de sa destruturatzione de sa sotziedade aborìgena, sa pèrdida de sos territòrios suos de cassa e de regorta aiat provocadu una caristia grae.
Maladias[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
S'annu a fatu de s'arribu de is primos colonos, un'epidèmia de pigota aiat postu fine a sa vida de su 90% de sa populatzione aborìgena darug chi biviat in sa regione. Is britànnicos ant atribuidu a pustis s'epidèmia a piscadores macasaros chi beniant dae sas ìsulas Cèlebes,[3] mancari non siant istadas bidas imbarcatziones macasaras in cudda parte de sas regiones de su norte de s'Austràlia fintzas a su 1869.[4]
Is maladias europeas chi is colonos si portaiant a fatu (comente sa pigota, sa pigota burda, su rusetu, s'influèntzia e sa tisichèntzia) aiant postu fine a sa vida de millis de aborìgenos. In is regiones in ue biviant impare ambaduas is comunidades, is maladias venèreas aiant minimadu in graemente su tassu de fertilidade e su tassu de natalidade aborìgenos. Cun is colonos, sos aborìgenos aiant iscobertu puru s'alcol, su tabacu e s'òpiu, s'abusu de sustàntzias tòssicas chi s'est generalizadu durante su de 19 sèculos at sighidu a èssere unu problema meda ispaniadu intre is comunidades indìgenas australianas de su de 20 sèculos.
Is efetos cumbinados dae sas maladias, de sa pèrdida de sas terras issoro e de sa violèntzia dereta aiat minimadu sa populatzione aborìgena de unu 90% intre 1788 e 1900.
Sa resistèntzia aborìgena[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
A diferèntzia de Noa Zelanda, in ue su tratadu de Waitangi fiat istadu atibidu che una legitimatzione de sa colonizatzione, in Austràlia non fiat firmadu tratadu perunu cun sos pòpulos autòctonos, e custos no aiant mai permìtidu ne atzetare sa colonizatzione de sa terra issoro. Su casu solu documentadu de patu cun sas populatziones autòctonas diat èssere connotu che tratadu de Batman,[5] pro mèdiu de chi su fatore e mercante John Batman aiat comporadu 2.000 km² a su pòpulu Wurundjeri in su 1835, in sa regione de Port Phillip.[6] Su guvernadore de su Nou Galles de su Sud aiat annulladu custu cuntratu pro no contravènnere a sa dotrina Terra nullius.[7]
Chi non bi fiat istada gherra de conchista propriamente narada, is britànnicos, aiant dèpidu acarare medas episòdios de resistèntzia. Intre su 1790 e su 1802, Pemulwuy, un'aborìgenu de etnia Bidjigal o Bediagal, aiat cumpridu repìtidos atacos contra aposentamentos britànnicos, in generale in risposta a bochiduras de aborìgenas o arrobatòrios de pipios. Fiat istadu bochiu in su 1802, e est cunsideradu che su primu eroe de sa resistèntzia aborìgena.
Intre is cumbatos de is medas comunidades aborìgenas chi si sunt opostas a s'avantzada de is colonos, si distinghet puru sa de is noongar ghiada dae Yagan, chi fiat istadu bochidu in su 1833.
Partende dae 1813, cando is britànnicos andaiant a esplorare is montes biaitos de su Nou Galles de su Sud pro s'intrusire in su territòriu de sos Wiradjuri, custos ddis aiant opostu una resistèntzia forte, fintzas a cando Windradyne, su cabu issoro, aiat acabadu patuende cun su guvernadore inglesu.
Sa conchista de s'ìsula de Tasmània, partende dae su 1803, est istada puru motivu de graes e illonghiados cunflitos a sos cales s'est dadu su nùmene de Black War (Guerra niedda). In su 1830, a pustis de agiomai 20 annos de gherra, unu difensore de is aborìgenos, George Augustus Robinson, fiat intervènnidu pro sarbare sa chentina de bividores aborìgenos (de sos 6.000 bividores initziales) chi aiant subrabìvidu a su massacru, e los aiat tramudadu a s'Ìsula Flinders fintzas a cando fiat acabada sa gherra. Disterrados e abbandonados a sa sorte issoro, medas fiant mortos de epidemias e is pagos iscampados no aiant pòdidu mai prus torrare a sa terra issoro. Robinson at ricùrridu a primìtziu a s'agiudu de una mediadora aborìgena de Tasmània, Truganini, pro tramudare is congèneres suo e intentare a pustis de creare unu campu in su continente australianu in ue allogare is amparados de Tasmània. Sa Gherra niedda est cunsiderada genotzìdiu, giai chi aiat batidu a s'estintzione totale de sos aborìgenos de s'ìsula. Truganini, morta in su 1876, est istada s'ùrtima subrabìvida.
Is cunflitos fiant sihidos fintzas a su de 20 sèculos. In su 1884, si fiat postu fine a sa resistèntzia de su pòpulu Kalkadoon de su Queensland cun unu massacru de prus de 200 pessones in Battle Mountain. Un'àteru massacru de aborìgenos aiat tentu logu in su 1928 in Coniston, in su Territòriu de su Nord.
Is tzifras de mortes violentas de aborìgenos pro manu de colonos biancos est galu tema de debatimentos. Carchi istòricu comente Henry Reynolds sustenent chi diant pòdere asummare a 10.000 o 20.000 persones. De s'àteru cantone istimant chi is cumbatos in sa frontera aiant fatu unas 3.000 vìtimas intre sos colonos biancos.[8]
Primas sìngias de intregatzione[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Dae s'àtera banda, dae is primos annos de sa colonizatzione, diversos aborìgenos si fiant fatos famados faghende a intermediàrios cun is britànnicos: Baneelon o Bennelong (1764-1813), unu eora chi est istadu su primu aborìgenu chi a imparare a iscrìere in inglesu, Bungaree, unu diplomàticu e esploradore de sa tribù de Broken Bay mortu in su 1830, e Mokare, unu noongar mortu in su 1831.
Partende dae su 1834,[9] is colonos ant comintzadu a recùrrere a ghias aborìgenas pro esplorare e s'orientare in s'internu de Austràlia. Fiant impreados puru pro ristellare sos bandidos numerosos, narados bushrangers, chi fuiant dae sa giustìtzia cuende·si in s'internu de su continente.
In su 1838, a cunsighèntzia de una informativa elaborada a petitzione dae sa Càmbara de sos Comunos de su Rennu Unidu subra sa situatzione grae de is aborìgenos, su secretàriu britànnicu de sa Gherra e is Colònias aiat racumandadu sa nòmina de "protetores de sos aborìgenos" (Protector of Aborigines), chi diant guvernare unas zonas naradas protetorados. Su primu capu protetore de sos aborìgenos fiat istadu George Augustus Robinson. Is protetores depiant imparare sa limba de is aborìgenos bivende in su protetoradu issoro, e depiant castiare ca non si violarent is pagos deretos issoro nen chi esserent isfrutados. Teniant fintzas unu rolu detzisivu in s'intregatzione de is aborìgenos in sa sotziedade coloniale. Custa figura, chi est bènnida a s'agatare fintzas a su 1970, est istada meda cuntrastada a causa de su cuntrollu etzessivu chi esertzitaiant subra sos aborìgenos e sos benes de cosa issoro, e a causa de su pagu efetu. Partende dae sa dècada 1860, cun is istùdios antropològicos, si fiant contdos casos medas de chircadores internatzionales chi andaiant desinterrare crànios e ischèletros aborìgenas, susetotus in s'ìsula de Tasmània, pro s'istùdiu issoro e a segus s'esibitzione in museos europeos. Dae fines de su de 20 sèculos, si sunt cumprende campagnas reclamende sa devolutzione de custos corpos a su logu suo de orìgine pro ddis dare interramentu dìnniu. Is pòpulos aborìgenos si fiant bidos cunfinados a is logos prus inospitales de su continente, bivende in reservas o amparados in missiones in ue si ddis fruniat de mandigu e roba. Carchi missione aiat abertu iscolas pro indìgenas e orfanotròfios. S'impiantu de fatorias noas de pesamentu e zonas de paschidòrgiu fiat istada a primìtziu motivu de atacos e de cunflitos, fintzas a cando cun su tempus is pesadores aiant comintzadu a impreare sos aborìgenos che pastores e guàrdias de su bestiàmene. Privados dae sos mèdios traditzionales issoro de sussistèntzia, is aborìgenos aiat acabado pro dipèndere prus e prus dae is colonos.
In cuss'època, is traballadores aborìgenos de is fatorias aiant comintzadu a praticare su cricket, isport in su cale si distinghiant pro sas abilidades fìsicas. In un'època in ue casi no bi fiant incontros isportivos internatzionales, sa prima iscuadra australiana de cricket chi aiat viagiadu a Inghilterra fiat istada un'iscuadra de su totu cumposta dae giogadores aborìgenos, su 1868.
A partire dae su 1850, is colònias australianas andaiant achirende a pagu a pagu unu sistema de autoguvernu, e is istados de Austràlia de su Sud, Nou Galles de su Sud, Victòria e Tasmània aiant cuntzèdidu su deretu de votu a totu is persones cun prus de 21 annos, includende·nche sos aborìgenos, mancari non si fiant ammostados particularmente interessados a s'iscrìere in sas listas eletorales. In su Territòriu de su Norte, in su Queensland e in Austràlia Otzidentale, in càmbiu, si ddis sighiat a denegare su deretu de votu.[10]
Su de 20 Sèculos[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
A cumintzu de sa dècada 1920, s'istimat chi sa populatzione aborìgena australiana si fiat reduida a unu nùmeru intre 50.000 e 90.000 persones, e su sentimentu generale de sa populatzione europea fiat ca fiant destinados a s'ispèrdere. Mancari s'efetu de s'aposentadura e de sa manera de vida europeos, carchi comunidade aborìgena chi istaiat isulada in regiones remotas subrabiviat mantenende sa forma traditzionale sua de vida fintzas a bene intradu su de 20 sèculos. Dae s'àteru cantone, s'immunidade issoro a in antis de is maladias aiat megioradu, de manera chi su tassu de natalidade aborìgena at torradu a comintzare a crèschere partinde dae sos annos trinta.
In su cumintzu su de 20 sèculos, sa majoria de sos aborìgenos biviat in reservas e in zonas controlladas, e is mòvidas suas fiant limitados dae lege. Teniant pagas possibilidades de su traballu e sighiant a s'ocupare de is isfrutamentos agrìculos in ue non balangiaiant dinari (in carchi casu, si ddis daiat unu cumpensu minore) e retziant mandigare, roba e allogu segundu de su traballu.
In su 1901, s'Austràlia si fiat costituida in federatzione e sa Costitutzione de su Commonwealth fiat intradu in vigore. Su Commonwealth Franchise Act, intradu in su 1902, aiat denegadu su deretu de votu a sos aborìgenos a mancu chi esserent istados iscritos in sas listas eletorales de un'istadu in antis de su 1901, cosa chi nde lassaiat a foras sa manna majoria. Partende dae su 1915, si ddis permìtiat de votare cun limitatziones in carchi istadu, ma is pagos deretos tziviles suos variaiant meda de un'istadu federale a un'àteru.
In is annos 1932-1934, una sèrie de bochiduras in legìtima defensa perpetrados dae aborìgenos de su Territòriu de su Norte, gasi comente is respetivos protzessos, aiant marcadu una furriada in is relatziones intre aborìgenos e no aborìgenos. Connòschidos che crisi de Caledon Bay, custos eventos e totu su chi nde fiat cunsighidu aiant supostu un'alligerada passigera in is relatziones tendidas intre ambas is comunidades.
Est in custa matessi dècada chi is cumbatos a favore de is deretos tziviles de is aborìgenos aiant comintzadu a pigare una tzerta rilevàntzia. In su 1938, pro su de 150 anniversàrios de s'isbarcu de sa First Fleet, su movimentu Aborigines Advancement League (AAL) ('Lega pro s'Adelantadura de is Aborìgenos'), fundadu dae su giogadore de fùbalu de etnia Yorta Yorta, Douglas Nicholls, aiat organizadu una manifestatzione pro tzelebrare su chi fiat istadu torradu a batiare Day of Mourning ('Die de Lutu'), e aiat fatu unu bandu a favore de sos deretos tziviles de sos aborìgenos. Partende dae is annos 1940, su professore A. P. Elkin[11] e diversos assòtzios australianos pro is deretos tziviles aiant afortiadu is campagnas pro chi megiorarent is cunditziones de vida de is aborìgenos e aiant otentu su deretu a su votu in totu su territòriu natzionale. S'isciòperu de Pilbara aiat contribuidu a su megioru de is deretos de su traballu.
In sa prima e in sa Segunda Guerra mundiale, medas aborìgenos si fiant arroladas in s'esèrtzitu, cun totu chi aiant esìstidu limitatziones a allistamentu fintzas a su 1917. In su 1949, fiat istada cunferida sa natzionalidade australiana a is pagos ex-cumbatentes aborìgenos, ma in cuss'època is aborìgenos de Queensland, Territòrios de su Norte e Austràlia Otzidentale sihiant chene pòdere votare.
Annos sessanta: caminu pro s'apaghiadura Sunt petzi is annos 1960 cando su guvernu australianu comintzat a reconnòschere is dimandas territoriales de is aborìgenos. Custa situatzione aiat cambiadu mediante unu referendum natzionale, cosa chi aiat permìtidu unu tzensu de sa populatzione e chi si biderent reconnotos deretos primàrios comente su de votu.
Demografia[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Si càrculat chi in su 1992 b'aiant 275.000 aborìgenos in Austràlia (1,5% de sa populatzione totale australiana), medas ammesturados. Su 25% bivet in is trighìngios de is tzitades mannas, su 33% bivet in is àreas rurales, e su 15% in is reservas sighende sa manera traditzionale (unos 40.000 indivìduos). In su 1996, aiant aumentadu a 353.000 indivìduos, de chie petzi 40-50.000 faeddaiant limbas autòctonas.
Pro su chi pertocat s'antighidade, si càrculat chi in su Nou Galles de su Sud nd'aiat unos 7.434 in su 1901, in Victòria unos 586 in su 1921 (si carculaiant 15.000 in s'annu 1834) e unos 20.000 in su Queensland in su 1911. Si càrculat chi pro su 2006 ant a lòmpere a 470.000 indivìduos. De issos, su 12% faeddat regularmente calicunas de is limbas aborìgenas, de issos 20.833 (12,06%) òmines e 21.552 (12,09%) fèminas, cun totu chi si creet chi su nùmeru de aborìgenos chi est capatzu de allega calicunas limbas podet arribare a su 21% (51.000 persones in su 1996).
S'aumentu forte (de su 42,4%) chi los at fatu passare de su 1,1% de sa populatzione totale australiana a su 1,44% (su 22% in su Territòriu de su Norte e su 75% in Kimberley), s'est produida non petzi pro more de is nàschidas si nono ca comomai non timent prus a si decrarare aborìgenos. Unu 15% de is aborìgenos bivet in Sydney o Melbourne.
Is pòpulos aborigenos diferentes[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
B'at prus de 400 pòpulos aborìgenos australianos, cadaunu cun caraterìsticas culturales diferentziados e una localizatzione geogràfica pròpia.[12] Sunt identificados pro su nùmene de sa limba indìgena issoro o pro sa paràula cun sa cale issos s'autodenòminant. Intre sos printzipales tenimus:
- Koori (o Koorie) in su Nou Galles de su Sud e Victòria
- Murri in su Queensland
- Noongar in su sud de s'Austràlia Otzidentale
- Yamatji in s'Austràlia Otzidentale tzentrale
- Wangkai in is Campos Dorados dae s'Austràlia Otzidentale
- Nung in su sud de s'Austràlia Meridionale
- Anangu in sa parte norte de s'Austràlia Meridionale e in sas partes a làcana de s'Austràlia Otzidentale e de su Territòriu de su Norte
- Arrente in is montes Macdonnell
- Yapa in su Territòriu de su nord-ovest tzentrale
- Yolngu in s'est de sa Terra de Arnhem (NT)
- Palawah (o Pallawah) in Tasmània
Custos grupos podent èssere issos e totu divididos in sutagrupos. Pro esempru, is Anangu (chi signìficat 'persone de sa regione de su desertu de s'Austràlia tzentrale') includet sas partziduras locales Yankunytjatjara, Pitjantjatjara, Ngaanyatjara, Luritja e Antikirinya.
Limbas[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
In antis de sa colonizatzione europea, si faeddaiant prus de 250 limbas aborìgenas in Austràlia, chi in su cursu de 20 sèculos si sunt reduidas a prus pagu de 20 (e calicunas in grae perìgulu de s'ispèrdere).
Carchi linguista cunsìderat chi casi totu is limbas aborìgenas sunt imparentadas, mancari de a tesu, e ddas classìficant in duas famìlias mannas: is limbas pama-nyunganes, faeddadas in sa majoria de s'Austràlia, e is limbas non pama-nyunganes, faeddadas in su norte de su continente. Ma a causa de sa dificultade de istabilire una filogènia crara, àteros istimant chi is limbas aborìgenas non formant famìlias linguìsticas a berus, si nono chi costituint un'àrea linguìstica, est a nàrrere, unu grupu de limbàgios simigiantes a causa de sa prossimidade geogràfica issoro e de is cuntatos fitianos.[13]
Unas cantas limbas aborìgenas sunt cunsideradas limbas isoladas, comente est in su casu de sa limba Tiwi faeddada in s'ìsula de matessi nùmene, in su Territòriu de su Norte. Pro su chi pertocat sas limbas de sos aborìgenos de Tasmània, si connoschent tropu pagu pro ddas pòdere relatzionare.
Situatzione in su de 21 sèculos[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Is comunidades indìgenas australianas (aborìgenos e isulanos de s'istrintu de Torres) presentan graes defitzèntzias sanitàrias e econòmicas, e is inditadores sotziales ddos ponent in posiduras inferiores pro su chi pertocat sa salude, la educatzione, s'impreu, sa poboresa e sa delincuentzia.
In su 2004, su tando Primu Ministru, John Howard, aiat istabilidu una sèrie de contratos cun is comunidades aborìgenas in is cales si ddis cuntzediant agiudos econòmicos sustantziales a càmbiu de una sèrie de compromisos, comente s'iscolarizatzione de is pipios. Custos cuntratos sunt connotos che Shared Responsibility Agreements (Contratos de Responsabilidad Partzida). Ant marcadu unu fùrriu importante in sa polìtica aborìgena chi at pasadu de s'"autodeterminatzione" subra is temas de sa comunidade issoro a s'"obligatzione mùtua" cun is comunidades no aborìgenas.[14] Unos cantos setores ant calificadu custos acordos che "acordos paternalistas e ditatoriales".[15] Su cuntzetu de "obligatzione mùtua" est istadu intradu reghentemente e s'àplicat a totu is australianos benefitziàrios de s'assistèntzia sotziale e sanitària, chentza distintzione de orígines, semper che non siant disàbiles nen betzos.
Is istatìsticas publicadas dae su guvernu de Austràlia assortant is aborìgenos e is isulanos de s'istrintu de Torres suta denominatzione "indìgenos australianos". Is tzifras faghent riferimentu duncas a totu is bividores autàctonos de Austràlia, foras pro cando s'ispetzifichet su contràriu.
Edade mèdia e isperu de vida[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Sa populatzione indìgena de Austràlia est meda prus giovana de sa populatzione no indìgena, a causa de is tassos de mortalidade e de naschimentos majores. S'edade mèdia istimada est de 21 annos pro is indìgenos e de 37 pro is non indìgenos. Pro custa resone, si introduint a s'ispissu fatores de curretores (age standardization) in su momentu de comparare istatìsticas subra ambas is populatziones.
Resurta fintzas difìtzile cantificare s'isperu de vida de is indìgenos cun pretzisione, sende chi ammancant datos subra su nùmeru esatu de mortes.S'ufìtziu de istatìstica australianas aiat cambiadu pro custa resone is mèdidas de analisi de is datos regortos, e abisat che non si podent comparare is ùrtimas tzifras publicadas cun is publicadas in editziones anteriores.[16] In su 2009, s'isperu de vida s'istimaiat in 67,2 annos pro is òmines (11,5 annos prus pagu che pro is òmines no indìgenos) e in 72,9 annos pro is fèminas (9,7 annos prus pagu chi non pro is fèminas no indìgenas).[17]
Salude[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Sende chi tenent pagu passu a s'asistèntzia sanitària, is aborìgenos tenent prus problemas de salude. Annotamala, fatores comente poberesa, educatzione insufitziente, abusu de drogas, su passu bàsciu a istruturas sanitàrias in is zonas isuladas e sa pressione culturale (chi resusrtat in meda pagu comunicatzione intre comunidades indìgenas e traballadores sanitàrios) implicant una disugualadura pro su chi pertocat s'isperu de vida. Guvernos federales sighidos ant respostu a custos problemas cun s'implementatzione de programmas comente pro esempru s'Ufìtziu de Salude de Aborìgenos e Isulanos de s'Istrintu de Torres, cosa chi implicat prus assistèntzia sanitària intre is comunidades indìgenas, però is problemas galu abarrant tales.
Criminalidade e impresonamentu[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Su tassu de impresonamentu intre aborìgenos est chimb'ortas prus artu chi no intre is òmines nieddos de Sudàfrica durante s'Apartheid. In su 2002, fiant duas bortas prus frecuentemente vìtimas de agressiones violentas chi no is no indìgenos. In s'annu 2001 unu 24% de sa populatzione indìgena aiat denuntziadu de èssere vìtima de violèntzia. In su mese de làmpadas de su 2004 unu 21% de is prisoneris fiant indìgenos. B'ant relatziones frecuentes de violèntzia domèstica e idtorbos in is comunidades.
Abusu de drogas[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Medas comunidades indìgenas sufrint de mannas cantidades de problemas sotziales, sanitàrios e legales assotziados cun s'abusu de drogas illegales. In su 2007 una cherta de s'Istrategia Natzionale de Drogas aiat informadu chi is indìgenos s'astenent prus de s'alcos chi no is no indìgenos (unu 23,4% contra unu 16,8%), però chi consumant alcol sunt prus in perìgulu de buffare a unu livellu meda elevadu (unu 27,4% contra unu 20,1%) Pro cumbàtere contra a custu problema s'est intentadu de implementare una sèrie de programmas de preventzione e reduida de s'abusu de alcol. Medas de custos programas sunt istados cumintzados dae is comunidades e totu. Is istrategias incluent declaratziones de "Zonas chntza de alcol" in sinu a is comunidades indìgenas, proibiduras e astringhiduras de atzessu a puntos de benta e collaboratziones de sa tzitadinàntzia. Mancari in una cantas comunidades at basciadu su nùmeru de problemas acapiados a s'alcolismu, pro àterasgalu est unu problema atuale. Àteru problema est s'inalatzione de petròliu intre unas cantas comunidades isuladas.
Notas[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
- ↑ (EN) Mungo National Park, in Visit NSW, 6 santugaine 2009. URL consultadu s'11 austu 2021 (archiviadu dae s'url originale su 6 santugaine 2009).
- ↑ 2.0 2.1 2.2 2.3 2.4 (ES) Los primeros pobladores de Australia llegaron de África, in historiadeafrica.com. URL consultadu su 13 maju 2019 (archiviadu dae s'url originale su 29 santandria 2014).
- ↑ JUDY CAMPBELL, Invisible Invaders, 2002, ISBN 0-522-84939-3
- ↑ CHARLES CAMPBELL McKNIGHT, The Voyage to Marege: Macassar Trepangers in Northern Austràlia, Melbourne University Press, 1976, ISBN 0-522-84088-4
- ↑ Testu de su Tratadu de Batman in Wikitext (in inglesu) Tractat[ligàmene interrùmpidu]
- ↑ RICHARD BROOME, Aboriginal Victorians: A History Since 1800, Pàgs. 10-14, Allen & Unwin, 2005, ISBN 1-74114-569-4
- ↑ Lèghere sa declaratzione de su guvernadore Bourke in Wikitext (in inglesu) Bourke's Proclamation, 26 austu 1835[ligàmene interrùmpidu]
- ↑ RICHARD BROOME, Is istatisticas de su conflitu in sa frontera Archiviadu su 6 cabudanni 2009 in s'Internet Archive. (in inglesu)
- ↑ Data de su primu casu documentadu
- ↑ Biere cronologia de s'evolutzione de su votu aborìgenu in sa pàgina de sa Comissione Eletorale Australiana Milestones - Timetable for Indigenous Australians - Australian Electoral Commission» [Consultadu: 1 de trìulas 2012]
- ↑ Adolphus Peter Elkin, connotu che A. P. Elkin, fiat unu pastore anglicanu e antropologu famadu.S'ativismu suo in defensa de is aborígenos at a tènnere una influèntzia detzisiva subra sa política de integratzione de is aborígenos portada a tèrmine dae su guvernu australianu a partire de is annos 1950.
- ↑ DAVID HORTON,The Encyclopedia of Aboriginal Australia: Aboriginal and Torres Strait Islander History, Society, and Culture, Aboriginal Studies Press, Canberra, 1994, ISBN 0-85575-234-3
- ↑ ROBERT MALCOLM WARD DIXON, The rise and fall of languages, Cambridge University Press, 1997
- ↑ Artìculu de Ian P.S. Anderson, Obligatzione mùtua, acordos de responsabilidade partzida e istrategia sanitària [1]
- ↑ Biere artìculu Non b'at nudda de mùtuu in su denegare a is aborìgenos de tènnere boghe pròpia, de Larissa Behrendt, professora de deretu e de istùdios aborìgenos in s'Universidade de Sidney [2]
- ↑ Biere tzifras e isplicatziones a su 25 de maju de su 2009 [3]
- ↑ Tzifras istimadas de s'Australian Bureau of Statistics pro 2005-2007 [4]


c: text/html

text:
cumandaméntu , nm: cumandhamentu, cumannamentu Definitzione régula morale de cumportamentu, prus che àteru donniuna de is deghe leis de sa Bíbbia e is duas de s'Evangéliu Maneras de nàrrere csn: segai su c. = fàghere su contràriu de su chi pretzetat su cumandhamentu; no àere c. de ccn. = no ndhe tènnere azudu perunu Frases primu puntu est a amare a Deus, narant is cumannamentos ◊ cali trabballu si podit fai in dí de festa sena de segai su cumandamentu? Ètimu itl. Tradutziones Frantzesu commandement Ingresu commandament Ispagnolu mandamiento Italianu comandaménto Tedescu Gebot.
cumandhaméntu cumandaméntu

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Lingua Cumucica
Lingua Cumucica[1] (ipso vulgo qumuq til) ad linguas Turcicas pertinens, est lingua gentis Cumuc et una linguarum publicarum rei publicae Daghestaniae Foederationis Russicae. Circa 426 milia homines lingua Cumucica loquuntur. Ante annum 1929 interdum litterae Arabicae ad linguam Nogaiensem exsignandam utebantur, anno 1929 abecedarium e litteris Latinis elaboratum est, sed latinizatione finita post annum 1938 lingua Cumucica litteris Cyrillicis cum aliquot supplementis utitur. Saeculo undevicesimo Cumucica lingua franca Caucasi Septentrionalis omnis fuit.
Nota[recensere | fontem recensere]
- ↑ Cf.: Cumucica & Nogaica. G. J. Ramstedt's Kumyk materials ... Helsingiae, 1991.
Bibliographia[recensere | fontem recensere]
- H. K. ДMиTpиeB. ГpaMMaTиka kyMыkckoro языka. Moscuae 1940 (ars grammatica)(Russice)


text:
Cun s’incàrrigu a Gentiloni si perfetzionat sa prima torrada rentziana. Fiat pretzisu pro chie, che a issu, aiat puntadu totu subra una majoria prena de betzos pedrales e de gente impresentàbile a essire de iscena sena pagare su depidu.
Su chi lassat però est unu dèpidu mannu e chi no est servidu a lòmpere sos obietivos chi aiant programmadu.
S’obietivu decraradu fiat cussu de minimare sa fratura generatzionale intre sos chi ant bìvidu e gosadu de unu sistema de garantzias e chie imbetzes, sa generatzione nostra e sas imbenientes, chi nde sunt privos.
S’interessu creadu a subra de issu etotu e sa candidadura sua a sas primàrias e sos primos test eletorales (Europeas 2014 mescamente) aiat dadu s’idea chi, cun issu, bi esseret su cunsensu chi serviat a nche proare. Forsis est istadu tando chi Renzi at isperadu a beru de pòdere, giai in custa legislatura, a otènnere resurtos istàbiles e at chircadu de usare custa legislatura pro ammaniare a su mègius s’imbeniente e pro issu primu test eletorale chi at a èssere cussu chi amus a bìdere in su 2017 o, in capas, in su 2018.
S’istrategia sua est istada individuàbile dae luego, ma no in tamen totu sos aversàrios internos suos si nche sunt ghetados a sa bìnchida fàtzile, chi issu at ofertu, de su referendum cunfermativu de sas reformas, risparmiende-li cussa chi diat èssere istada sa derrota polìtica determinante: sa de sa crèschida mancada e duncas s’impossibilidade de resessire in s’operatzione de revesa generatzionale chi fiat su coro de sas “còntigas” suas.
Sende chi sas istitutziones sunt prenas de cussa classe dirigente catocomunista chi pensat de l’àere frimadu, issu at sonadu s’ùnica mùsica chi custos cheriant intèndere, sa de andare a votare luego, chi est a s’imbesse de su chi servit a issu, e chi est sa situatzione in ue issos s’agatant mègius: sa de fraigare guvernos in biancu e nieddu.
Ischende bene chi un’àtera crisi forte de s’economia in sos meses imbenientes e su impeoramentu de sos fondamentales at bisòngiu de tempus pro èssere assorbidu, b’at de giurare chi s’at a leare totu su tempus chi li servit pro fraigare una còntiga noa de Cincinnatus de sa polìtica mentres sos crobos de sa polìtica betza e noa s’ant a mantènnere un’iscena chi issu non podiat bòlere.
S’ùnicu chi mi paret apat cumprèndidu e chi li podet fàghere sa brulla est, che a semper, Berlusconi, chi mancu sas dies de sa derrota ùrtima referendària at mai mancadu de li fàghere a cumprendère ca li est simpàticu.
Renzi at pensadu de resessire a apostivigare unu paru de co-esistèntzia de sos betzos de su partidu suo e a su matessi tempus de assorbire su mundu popolare chi dae bint’annos creet in Berlusconi, fatu istat chi sas peleas reghentes diant àere dèpere insignadu chi su caminu prus curtzu a manera rara est cussu chi nos conduit a domo.
Abarrat su fatu chi, dae inoghe a un’annu, at abarrare una de sas pagas alternativas credìbiles a sas iscenas istèricas de sos 5 Stelle, e mancari chi deo sigo a isperare chi s’Itàlia apat in fines unu guvernu popolare, a sa fine su chi deo apo bisòngiu e su chi totus ant bisòngiu, est unu guvernu chi paret fronte a sos problemas e los isòrvat.


text: Una domìniga cun sos Saboris antigus pro Sèlegas, domìniga 10 santandria. Sa bidda aberit sas domos pro acasagiare su segundu apuntamentu de sa manifestatzione chi, ocannu, est lòmpida a sa de sete editziones. Sa die cumentzat cun s’isfilada de sos abitos traditzionales pro sas rugas de Sèlegas. Ant a arribbare dae totu sa Sardigna, pro donare visibilidade a una de sas prus sentidas traditziones isolanas: cussa de sos costùmenesde su passadu. No ant a mancare sa cosa de papare cun sas dimustratziones de sa traballadura de su pane e de su casu, sena ismentigare su trincu de sa turta de sas dimensiones de rècords. S’agiunghent sos laboratòrios pro sos pipios e sa projetzione de documentàrios cun “Open Day de su Sandalia Sustainability School”.


text:
Martedì 28 aprile, ore 21 – incontro in “limba mama”, lingua madre a Su Nuraghe di Biella – laboratorio linguistico libero a tutti anche a chi non è o non parla sardo ma conosce ed usa la lingua materna anche diversa dal sardo.
Su mesi passau eus fatu s’atobiu de martu po is Mannigos de memoria, eus arrexonau de paristorias, su contu de su iscultzoni, la tarasca o basilisco, animale fantastico presente anche nei racconti italiani ed europei, sovente associati alla vita dei santi…
Millu! Ecco il racconto…
In Sinnia prubicant unu gioronali in su Web cun su titulu de “Sinnai notizie- Aiò a liggi” chi cunsillu a chini manixat su computer. Est fatu beni meda e s’imparant cosas medas. Cida passada apu agatau custa paristoria e m’est bennia sa gana de si dda contai aici paris paris cumenti dd’apu ligia deu e seu cumbintu ca is amigus de Sinnia ant’essi prexaus.Su iscultzoni est una de is prus timias de is bestias chi prenint is paristorias de sa Sardignia. Sa figura cosa sua assimbillat meda a su “basilisco” o sa “tarasca” chi agataus in is contus de su medioevu e, po medas, assimbillat a una calixeta manna manna, ma atrus nant siat comenti unu caboni cun sa coa de caloru, perou, cali si siat sa forma cosa sua, su Iscultzoni est timiu poita feti a ddu castiai in is ogus, cali si siat cristianu morit in su momentu. Sa traditzioni populari bolit chi su ìscultzoni siat de mala natura, chi nàsciat de ous criaus de cabonis e frucius de arranas e ca su sanguni cosa sua siat bonu po sanai donnia brusceria.Sa paristoria bolit chi Santu Dominigu siat istetiu bonu a ndi domai unu e, po custu motivu, in sa cresia a issu dedicada in Casteddu, in is culunnas est rapresentau su iscultzoni. Nant chi nci siat una manera feti de binci su iscultzoni, cussa de ddu affrontai ponendusi unu sprigu in faci, aici chi su iscultzoni, biat is ogus cosa sua etotu e morit po manu sua. Nant puru ca chi unu siat maladiu de ischirru, no currat perunu perigulu ca poita su iscultzoni timit a bentu su schirru.Si contat ca su logu aundi massimamenti est istetiu biu s’iscultzoni est su “Garropu de Baunei”. Nàrat sa paristoria ca s’iscurtzoni fit fendu dannus mannus in sa populatzioni de Baunei e ca Santu Perdu, moviu a piedadi, fit calau in sa terra, iat pigau unu sprigu e cun su sprigu iat coglionau su iscurtzoni su cali, po no biri is ogus cosa sua, si fit girau e ca Santu Perdu, dh’aiat pigau a sa coa e dd’ iat scutu a terra a forti chi sa terra si fit oberta in d-una fossa aici manna chi oi est connota comenti “su Garropu de Santu Perdu” Sa cosa chi fait curiosidadi est ca custas paristorias sun connotas prus de is istrangius che de nos Sardus, pentzai bos aterus ca in su numuru 80 de sa pubbricatzioni “Martin Mystere” agataus s’attori de sa pubbricatzioni chi certat cun s’iscurtzoni in sa terra de Baunei, ancora, in d-unu numuru de “Topolino” de su 1998 s’archeolugu “Indiana Pipps” cumbatit in d-unu logu tzerriau Goggorroppu contras a s’iscultzoni. Custu bolit nai ca sa paristoria de sa terra cosa nostra est connota foras de innoi ma no innoi. A dognia manera, lassendi a perdi is paristorias e is contus de forredha, sa beridadi est ca, pagu tempu fait, istudiosus de s’universidadi de Pavia, ant agatau in “Torre del Porticciolo” (S’Alighera) is arrestus de una specie de calixeta, manna manna, becia a giru de 270 milionis de annus. Custu est su primu vertebrau “Paleozoicu” scrubetu in Italia e sunt is arrestus de una bestia longa a giru de cuatru metrus. Porit essi chi s’iscultzoni no siat feti cosa de paristoria?Cun su passai de su tempus, perou, sa figura de s’Iscultzoni est imperada po inditai personas de ispiritu malu e malaitas.
Brai Piciau


text:
Definizione Definizione
Sinonimi e contrari Sinonimi e contrari
Modi di dire Modi di dire
Frasi Frasi
Cognomi e Proverbi Cognomi e Proverbi
Terminologia scientifica Terminologia scientifica
Etimo Etimo
Traduzioni Traduzioni
étnicos:
generales:
A./c.
S’istedhu * in d-una variante o sinónimu inditat in cale de custos est posta s’etimologia; in s’etimologia narat chi cussa est s’etm. suposta.
cannédhu , nm Definizione
orrugu de canna de unu nodu a s'àteru o orrugu de css. cosa tundha e buida in mesu che a sa canna etotu; orrugu de canna po imbodhigare su filu de pònnere in s'ispola; istugighedhu a pònnere cosa e fintzes sa cosa chi si dhue ponet aintru; imbodhigu in is pódhighes po no si segare cun sa frache messandho; orrugu de linna prenu, deretu e lisu, de sa grussària de una canna, po tèndhere su pane carasau
Sinonimi e contrari
cannone,
turturedhu,
túturu
/
cannusca
/
aguzeri
Modi di dire
csn:
fai cannedhus = imboligare sa trama in sos cannedhos (su cannedhu, pro custu, si ponet in s'ischidoni de fai cannedhus); c. de suposta = cannedhu po obèrriri su canali de s'urina; fai a c. = imboligare carchi cosa (istratzos, pabilu, pane de fresa ifustu) fintzas chi essit tundha e longa che unu cannedhu; c. biancu = itl. nitrato d'argènto, c. biaitu = numenderoca, c. grogu = itl. àcido pìcrico; erba de cannedhus = badàngiu (Lonicera implexa)
Frasi
sa pipa zughet su cannedhu pro surzire su fumu
2.
su cannedhu cheret leadu in paris, tendhindhe, ca sinono su pane no essit fine de totunu andhare ◊ pro tèndhere sa cogone bastat una colada de cannedhu e toca!
3.
su pane de fresa ifustu si l'at fatu a cannedhu, manighendhe
Cognomi e Proverbi
smb:
Canneddu
Etimo
srd.
Traduzioni
Francese
rouleau (à pâte),
étui
Inglese
rolling spin,
holder
Spagnolo
canuto,
cañuto,
rodillo,
fruslero,
estuche
Italiano
cannèllo,
matterèllo,
astùccio
Tedesco
Röhrchen,
Nudelholz,
Etui.


text:
Archeologia della Sardegna, selezione di video dal canale you tube.
Giovanni Ugas: Il nuraghe Su Mulinu di Villanovafranca; Pierluigi Montalbano: I Giganti di Mont'e Prama; Mario Cabiddu e Antonia Pintori: Parco archeologico di Nuddole; Pierluigi Montalbano: Le incantevoli navicelle bronzee nuragiche; Emina Usai: Nuraghe Cuccurada di Mogoro e Nuraghe Sa Domu Beccia di Uras; Nadia Canu: Le Domus de Janas decorate; Valentina Leonelli: Nuraghe Adoni di Villanovatulo e Oes di Giave; Pierluigi Montalbano: Bronzetti Nuragici.
Giovanni Ugas: Il nuraghe Su Mulinu di Villanovafranca.
Pierluigi Montalbano: I Giganti di Mont'e Prama


text:
còlte , nf: corte, corti Definizione logu serrau, in fora, apresu a sa domo in bidha o in su sartu ue si faet fúrriu, fatu adatu a pònnere animales, o fintzes po àtera cumbénia; tretu minore prus che àteru tundhu a inghíriu de su truncu de una mata (o fintzes solu síngia tundha a cricu, in terra, giogu de piciochedhos); organísimu de giustítzia, collégiu de giuighes chi faent is dibbatimentos de gradu superiore / min. cortita; corte/i de múrghere, de mulli = mandra Sinonimi e contrari bachile, cerina, coltíglia, màndara, passiale / zirella / cortile Modi di dire csn: sa corte de sa Luna = zenia de cortina, bàlliu tundhu prus craru chi a notes si paret totu a inghíriu de sa Luna, a bortas astrintu e a bortas largu meda; fàghere sa corte a s'abba = mòere s'abba cun sa manu, inue est apojada, a frànghere s'arga a manera de no ndhe la umprire cun s'abba; colte reale = polatu, logu ue b'istat unu re; fai corti chena crabas = fàghere innantis su chi cheret fatu apustis, manera irballada de fàghere sas cosas Frasi sas cortes sunt prenas de pudhas e gai sa zente tenet sos obos ◊ candho torrant sos pastores a sa serra, in màgiu, faghent torra sas cortes a múlghere 2. sa luna istanote zughet sa corte ◊ fàgheli sa corte, a s'abba, e umpri! 3. a sa pitzinna che l'at giuta a colte reale ◊ sunt pagos sos chi tenent santu in corte pro si pòdere catzare dogni gustu Cognomi e Proverbi smb: Corte, Cortes, Corti, Cortis, (Decortes, Degortes) / prb: benint is de monti e ci bogant is de corti Terminologia scientifica srr Etimo ltn. cohorte(m) Traduzioni Francese enceinte Inglese corral Spagnolo corral, tribunal Italiano recinto per animali, córte, alóne Tedesco Viehpferch, Gericht, Hof.
pitàntza , nf: pitàntzia Definizione su papare in cantu diferente unu de s'àteru Sinonimi e contrari màndhicu, papai 1 Traduzioni Francese plat Inglese course Spagnolo plato, comida Italiano pietanza Tedesco Gericht.
portàda , nf Definizione su portare; donniunu de is papares chi si portant a mesa; cantidade de cosa chi si batit / piatu de p., de balca = pratu mannu po pònnere sa cosa cota po dha passare a si dha pigare, in mesa Sinonimi e contrari càrrigu, porta 1, tragada 3. s'arriu chi tenit sa portada prus manna in Sardigna est su Frumendosa Traduzioni Francese portée Inglese course Spagnolo plato Italiano portata Tedesco Gericht.
tribbunàle, tribbunàli , nm Definizione logu, fràigu inue dhue funt totu is ufícios de sa giustítzia e si faent is dibbatimentos; is giúdices chi faent unu dibbatimentu de primu o de segundhu gradu Cognomi e Proverbi prb: s'onori pérdiu no si circat tribbunali Traduzioni Francese tribunal Inglese law court Spagnolo tribunal Italiano tribunale Tedesco Gericht.


text:
Damianu de Veuster
Articulu in logudoresu
Damianu de Veuster fut unu preideru missionariu belga. Missionariu in sas isolas Hawaii, est andadu volontariu in mesu a sos lebbrosos in s'isola de Molokai, inue funt ca. 800 lebbrosos, abbandonados dae totus. Damianu s'est dedicadu a sa missione: procurat meighinas, fraigat domittas, duos ispidales, duos orfanotrofios, insinnada a cultivare sa terra. A poi de 11 annos de vida umpare cun sos lebbrosos si leat sa lebbra isse e totu. Morit su 15 de abrile 1889.
Proclamadu santu dae Beneittu XVI s' 11 de santuaine 2009.


text:
Mastodon, s'arretza sotziali lìbera
Forsis eis intèndiu chistionai de Mastodon me is ùrtimas diis, ca impitadoris medas funt moendi a cust'arretza apustis chi Elon Musk at comporau Twitter. A medas difatis no praxit sa voluntadi de Musk de furriai Twitter, una sotziedadi po atzionis, a asienda privada innui issu pigat totu is decisionis. E una de custas decisionis, sa de donai sa libertadi cumpleta de espressioni, chena moderatzioni de cuntènnius chi no siant a foras de lei, at assustrau a genti meda. Calisisiant is motivus, impitadoris medas ant decìdiu de serrai su profilu Twitter e passai a Mastodon. Mastodon no est unu progetu nou, ma medas no nd'ant mai intèndiu chistionai. Andaus a biri ita tenit de diferenti.


text:
La Vall d'Uixó
Coordinadas: 39°49′24.9″N 0°13′54.12″W / 39.823584°N 0.231699°W
Artìculu in LSC
La Vall de Uixó (in castiglianu Vall de Uxó) est unu comunu ispagnolu situadu in sa comunidade autònoma Valenciana. Est postu in una badde a s'internu, ma a unos dexe chilòmetros de sa Costa de s'Azahar (Costa de s'Arangios) in su Golfu de Valencia.
Istòria[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Si tenent testimonias archeològicas de s'esistèntzia in època preistòrica de grupos umanos in sa gruta de su riu suterràneu de San José. Sa zona aiat istadu poi abitada dae sos Ibèrios, durante sa dominatzione romana sa populatzione s'aiat dedicadu in manera essentziale a s'agricultura com'est dimostradu dae sos acatamentos de restos de villas romanas ma non de tzitades. De s'ocupatzione visigota restat una necropoli de su VI-VII sèculu, s'ocupatzione àraba no at lassadu edifìtzios pro ite aiant istadu distrùidos o modificados e impreados in manera diversa de sos Cristianos chi aiant conchistadu sa tzitade in suta de su cumandu de Giagu I de Aragona in su 1238, a pustis de chi aiat istadu domìniu beru finas su 1436 cando su re Alfonso su Magnànimu aiat donadu a su frade Enrico carchi tzitade intre cale Vall de Uixò chi aiat mantentu poi in sos sèculos imbenientes s'istadu de segnoria fintzas a cando in su 1811-23 custas aiant istadu abolidas in manera legale.
In su 1609 aiant istadu espèllidos sos Morescos (àrabos batijados) e a s'issoro postu aiant bènnidu cristianos de sos paisos serentes chi aiant formadu cun sos cristianos giai chi esistint su nùcleu originàriu de s'atuale populatzione. Sa faina fiat a cussos tempos in manera essentziale girada a s'agricultura e s'aiat isvilupadu fintzas s'artesania chi s'aiat distintu in sa produtzione de vasàmine de terracota e de caltzamentas de cànapa o de corda, finas a cando in s'in antis metade de su de 20 sèculos s'aiat formadu un'indùstria pro sa produtzione de sabatas, in antis solu pro s'esèrtzitu ma poi fintzas pro sos tziviles chi aiat impreadu, sa majore ala de sa populatzione, mentras s'agricultura s'aiat cunvertidu printzipalmente a sa produtzione de sos agrùmenes favorida de su clima mite pròpiu de custa zona. Custa est sa situatzione econòmica atuale, ma sa crisi de s'indùstria calzaturiera cunsighente a sa delocalizzazione de sos tzentros de produtzione europeos in Oriente chi at reduidu in manera notèvole sos costos mescamente de sa manodòpera, at costrintu carchi azienda calzaturiere a sessare sa faina o a reduire sa produtzione, sicché in farta de diversificazione de s'indùstria e sas caraterìsticas monoculturales de sas diversas impresas si sunt averguende preoccupantes pèrdidas de locos de traballu.
Monumentos e logos de interessu culturale e turìsticu[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
- Iglesia de santu Angel, de su XVII sèculu.
- Iglesia de Nuestra Señora de s'Asuncion, cun fatzada baroca a forma de retablo de su XVII sèculu.
- Ermita (capella o minore crèsia) de San Vicente Ferrer, de su XVII sèculu costruida subra un' antiga moschea.
- Ermita de San Antonio, de su XVIII sèculu, a sa cale lompet una romeria (pellegrinaggio) cun festa in sa die dedicada a su Santu.
- Ermita de sa Sagrada Familia, de su XVIII sèculu.
- Ermita de su Santo Cristu de su Calvàriu, cun azulejos in sa fatzada de su XVIII sèculu.
- Ermita de Nuestra Señora de su Rosario, sa prus antiga de sa tzitade de su XIV sèculu.
- Torre de Benizaat, de su XII sèculu.
- Necropoli visigota, de su VI-VII sèculu.
- Acueductos de San José y s'Alcudia, redossos de un'acuedutu romanu impreadu finas sa metade de su XX sèculu.
- Tzitade ibèrica de s'atza de Orley, redossos de sos iscavos partziales de sa zona chi ant postu in lughe muras de diversas èpocas.
- Cueva de San José, gruta intro cale curret unu riu suterràneu chi faghet a cursare pro unu tratu in barca; un' oportuna illuminatzione permitet de bìdere sas concretziones in una bona armonia de colores e sas pinturas rupestres cun disinnos ischemàticos.
Ogni bighinadu tenet sas festas suas, chi s'acumprint de abrile a santugaine.
Fanosa est sa Feira (fiera) agrìcula de machineria e commertziale.


text:
28 de argiolas 2022: s'ùrtimu atopu de sa caminera “Costruiamo insieme un servizio di ristorazione scolastica di qualità e sostenibile”
In sa Mesa - “Laore Sardegna”, s'agenzia de sa Regione Autònoma de Sardigna chi sighit sos traballos asuba de sos programmas regionales chi atennent a sa massaria e a s'isvilupu rurale, paris cun s'ATS de sa ASSL de Crabònia e a sas comunas de Cabuderra, de s'Iglesiente, de su Linas e de su Sùrcis chi formant sa ATO 7, ant organizadu s'ùrtimu de unos cantos atopos chi ant àpidu comente tìtulu “Costruiamo insieme un servizio di ristorazione scolastica di qualità e sostenibile”.
Custos atopos fiant cumentzados in su mese de frèargiu coladu e sunt sighidos in martzu, maju e làmpadas. Su concluu de custa caminera s'at a isboligare su 28 de argiolas a sas 9:30.
Ma ite at pertocadu custu progetu? Tocat a sutalineare ca sos atopos, cumente si podet cumprèndere dae su titulu de su progetu etotu, ant pertocadu a unu servìtziu de mensa iscolàstica sustenìbile e de calidade arta. Pro sos organizadores de custos apuntamentos, difatis, sa mensa iscolàstica devet èssere sana ma finas atenta a su ligòngiu cun su territòriu suo. In prus de su chi amus naradu giai, in sas iscòlas de sa ATO 7 su servìtziu mensa devet àere un'àetra punna: sa sustenibilidade ambientale, sotziale e econòmica. Pro arribare a custos obietivos, però, at a tocare a fàghere un'apaltu chi at a àere sas iscolas comente protagonistas. S'apaltu at a atènnere sas mensas iscolàsticas chi ant a adotare màndigos biològicos, de calidade e a “Km 0”.
A custos atopos ant leadu parte finas babbos e mamas, maistos de s'iscola, frunidores de servìtzios, aziendas agrìculas, fatorias didàticas e asòtzios.
Sos atopos sunt istados fatos online pro mèdiu de sa prataforma ZOOM; finas s'apuntamentu de su 28 de argiolas at a èssere fatu online, ma chie cherret l'at a pòdere sighire in sa sede de sa Provìntzia de “SUD Sardegna”, in arruga Mazzini 39 in Crabònia.
Attività realizzata col contributo della Regione Sardegna - IMPRENTAS 2021-2022. LR 22/2018, art. 22


text:
RÈGULAS PRO ORTOGRAFIA, FONÈTICA, MORFOLOGIA E FAEDDÀRIU DE SA NORMA CAMPIDANESA DE SA LIMBA SARDA
Su libru“ Règulas pro s'ortografia, fonètica, morfologia e faeddàriu de sa Norma campidanesa de sa Limba sarda” est su risurtadu de s'òbera fata dae su Comitadu iscientìficu postu in pee pro cussu chi proponet sa normalizadura de sa bariedade campidanesa de sa limba sarda, norma chi su Consizu de sa Provìntzia de Casteddu at retzidu cun ufissialidade e unanimidade su 17 de martzu 2010 pro totu su chi sa Provìntzia aiat e at de fàghere in Sardu.
Su libru si proponit che a traste frutuosu pro sas Amistrassiones Pùbricas de bariedade campidanesa chi an abertu sos portalitos limbìsticos o tenen sa boza de lu fàghere in su tempus benidore o cheren cun simplesa impreare su Sardu pro iscriere delìberas o documentos o modellos comunales e mancari unu cras de retzire cun ufissialidade sa norma, gai comente at zai fatu sa Provìntzia. Pro la podere gai ispàrghere in dònzi logu iat a èssere fintzas menzus pro sos chi cheren produire espressadas artìsticas in prosa o in poesia sarda.


text:
Rennu de Itàlia
Artìculu in LSC
Su Rennu de Itàlia (in italianu: Regno d'Italia) fiat unu istadu fundadu su 17 de martzu de su 1861, cando su re de Sardigna Vitòriu Emanuele II nde fiat proclamadu soberanu. S'istadu si podet considerare sighidore legale de su Rennu de Sardigna, suta sa ghia de chi s'at pòdidu formare. Su rennu at tentu che prima capitale Torino, a chi fiat sighida Firentze (1865-1871) e a ùrtimu, in su 1871 Roma (1871-1946).
At tentu durada de unos 85 annos cando, a pustis de unu referendum, su pòpulu italianu at votadu pro su passàgiu a unu sistema republicanu.
Istòria[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
A su momentu de sa costitutzione faghiant parte de su rennu de Itàlia is duas ìsulas majores de Sardigna e Sitzìlia, e manna parte de su territòriu de sa penìsula italiana, francos sa prus parte de s'atuale regione de Làtziu, su Vènetu, su Trentinu-Südtirol e su Friuli-Venètzia Giulia.
Durante s'istòria sua su rennu at cunchistadu a manu a manu totu is territòrios chi cumponent sa s'àrea geogràfica italiana, foras pro sa Còrsica e Malta, imbatende a istèrrida massima de 310 190 km² a pustis de sa prima gherra mundiale, a chi fiant sa azunghere is territòrios coloniales africanos de Lìbia e de su corru de Àfrica, pretzisamente is atuales Eritrea, Etiòpia e manna parte de sa Somàlia, prus àreas de is Balcanos, in particulare s'Albania e sa Dalmàtzia (custos ocupados durante sa segunda gherra mundiale).
Bessidu binchidore dae sa prima gherra mundiale in ue aiat cumbàtidu impare alliadu a is fortzas de s'Intesa Tripla, su rennu aiat bidu durante su pusti-gherra s'artziada a su pòdere de su fascìsmu, a chi si depet s'alliàntzia cun sa Germània nazista e s'intrada in sa segunda gherra mundiale in su 1940. In su 1943 fiat firmadu s'armistìtziu cun is potèntzias alliadas, a cunsighidu de s'ocupatzione de is territòrios tzentru-meridionales dae is tropas anglo-americanas. Fiant sighidos àteros duos annos de cumbatimentos pro liberare su tzentru-norte de s'istadu, galu suta guvernu fascista.
A s'acabu de sa gherra, fiat intre is istados perdentes e aiat dèpidu parare a sa perta de totu is territòrios de Ìstria e de sa prus parte de Venètzia-Giùlia, tzèdidos a sa Jugoslàvia, e fintzas de territòrios minores tzèdidos a sa Frantza.
Su referendum de su 1946, sinniat sa fine de su rennu de Itàlia, sighidu dae sa Repùbbrica Italiana.


text:
Càbina telefòniga
campidanesu · LSC · nugoresu
Una càbina telefòniga est custituìda dae un'assentu pùbrigu probidu de unu telèfonu de impreu pùbrigu formadu dae unu bossu antisfabrigadu cun in intro un'aparitzu funtzionende cun monedas o carteddas telefònigas.
Istòria[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Su primu aparitzu telefònigu fiat istadu patentadu in su 1.889 dae William Gray. Si narat chi s’idea de sa creassione de un’aparitzu telefònigu pùbrigu li fiat intrada addaghi muzere sua fiat istada leada dae unu malistare, e nemos a fùrriu l’aiat dassadu impreare su telèfonu cosa sua. Su primu brevete de custu aparitzu fiat meda sintzillu: su telèfonu funtzionaiat in manera normale, peroe insertende una moneda custa diat aer fatu sonare una campanedda informende de su pagamentu s’operadore chi duncas poniat su criente in cuntatu cun sa pessone disizada. Gray, in pessu aproadu su brevete, aiat abertu un’impresa pròpria sua e aiat cumintzadu a installare custos aparitzos in medas tzitades. In su tretu de carchi annu, custa imbentura fiat arribada finas a s’Europa. Sas cabinas rujas londresas famadas a beru, pro narrer, fiant istadas introduìdas in su Rennu Aunidu in su 1.924. Posteriormente, fiant istadas introduìdas in manera gradativa in sos àteros paìsos.
Moende cun sos annos sessanta, sas cabinas telefònigas fiant istadas sustituìdas graduarmente in su mundu intreu dae sos chioscos abertos probidos de telèfonu, pro garantire un’atzessu prus fàzile a sos afetos dae mancubalias.
In sos abioportos, est possìbile a agatare unos cantos echipamentos ispetziales installados in intro de sas cabinas, che una leada de retza RJ-45 pro cunetare un’elaboradore portàbile a Internet, unu telèfonu probidu de telecopiadore o de una tecrera pro imbiare un’SMS o unu dispositivu pro pessones afetas dae surdesa. Su bonu de sas cabinas telefònigas in totu su mundu sunt dotadas de su logu de sa cumpanzia telefòniga chi l’apartenet s’istrutura.
Dadu s’impreu creschidore de sa telefonia tzeddale, su tràfigu in sa retza de telefonia pùbriga in su 2.007 si fiat pratigamente amesadu, acurtziende-si semper prus de su zeru. Sas arresonadas dae unu telèfonu pùbrigu nch’ant sizidu in su 2.007 300 milliones de minutos ebia, a petus de sos unos milliones de 2.006, marchende una falada de su 43%. Belle gasi, galu oe sas cabinas telèfonigas sunt impreadas e est de prebider chi l’apant a esser semper, mancari in medida minora, sende chi podet acontesser semper chi una pessone devat realizare una mutida urzente e s’agatet sena telefoneddu o cun telefoneddu iscontzu.
Caraterìstigas[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Sa cabina telefòniga est un’istrutura probida de una zanna pro garantire unu mìnimu de privatzitade a sos chi la sunt impreende, e de una bentana, o de una filera de bidrales pro amustrare cando sa cabina est in impreu. In sa cabina, in unos cantos casos, est possìbile, e in su tempus coladu lu fiat finas in Itàlia (in ue si fiat detzìdidu de las retirare a bias de sa metade de sos annos otanta de su sègulu barigadu in bista de sas furas e de su bandalismu frechente), a agatare una lista telefòniga logale, e in sos hoteles finas pabiru, una pinna e un’arrimu pro si seer.
Una cabina telefòniga pùbriga, posta in s’àera lìbera, est fraigada zenerarmente cun partes resistidoras, che atzarzu e pràstiga, pro aguantare s’intempèriu e s’impreu; a su contràriu, una càbina chi s’agatat in intro de unu fraigu zenerarmente est fraigada cun materiales prus pagu imbargadores. In Itàlia, sas cabinas telefònigas sunt bossos antisfabrigados in materiale metàlligu, cun zannigheddas e paradas de bidru trasparente cun su logo de sa cumpanzia Telecom Italia ex Sip.


text:
Oe est s’anniveriu de una die mala pro s’Esertzitu italianu e pro sa Sardigna. Faghet seighi annos dae s’atentadu in nue aiant pèrdidu sa vida deghennoe italianos impignados in sa missione militare in Nassiriya (Iraq) su 12 de su mese de santandria de su 2003.
Intre issos nche fiant dòighi carabineris, chimbe soldados e duos tziviles. E nche fiat puru Silvio Olla 32 annos naschidu in sa bidda de Santu Antiogu, militare de sa Brigata de Tàtari. S’atentatu fiat acontessidu pagu prus o mancu a sas deghe de su mangianu: tando una vètura manna, unu camion prenu de bombas, fiat intradu in sa base de sos carabineris faghende unu stragu.
Oe su Comunu de Sant’Antiogu at ammentadu a Silvio Olla cun nd’una tzerimonia in su campu santu de sa bidda. E comente d’onnia annus est arribadu su messagiu de su generale Gianfranco Scalas, in su 2003 fiat in Nassiriya, chi at ammentadu issu puru cussa die trista: “Tocat a tènnere respetu pro chi innotzente at pagadu cun sa vida sa cultura de sa gherra e de s’insulsa ideologia de su terrorismu”.


text:
(Per leggere l’articolo in italiano cliccare sulla bandierina in alto)
B’at pagu de si illùdere. S’Otzidente, francu pagas etzetziones, est andende a dereta.
S’annu chi est comintzende at a bìdere eletziones in Frantza, Olanda e Germània. In sas primas duas, sas possibilidades chi partidos de dereta, chi li narant a manera genèrica populistas, potzant pigare a su guvernu, est dàbile meda.
In Germània sa bìnchida belle segura de sa sennora Merkel, at a pòdere èssere conditzionada dae cuddos movimentos de dereta chi sunt leende cunsensu a manera sighida. Est dàbile chi sas ghiradas acadessidas in Polònia e Ungheria si potzant repìtere in sas àteras partes de s’Europa.
Crisi econòmica, crisi pro acasagiare sos migrantes, su terrorismu jahidista, sunt produende sotziedades timorosas e arrennegosas chi, pro defensare sa paga assistèntzia sotziale chi sobrat, ponent in fatu a chie unfrat sa chènscia, ma no at resessire a isòrvere su declinu de sas classes mesanas e popolares impoberidas.
Su disìgiu de s’òmine forte, piessinadu dae unu ghetu detzisionista, ammajat semper de prus. Unu disìgiu de fascimu si faghet tretu in s’immaginàriu de sos europeos.
Totus custos movimentos ant a cumone sa creze chi sa dereta frantzesa at sintetizadu in, a una banda, sa dereta de sos valores e, a s’àtera, sa manca de su traballu.
Custu sistema diat a èssere: identidade, chi cheret nàrrere a costoire sos caràteres distintivos de unu pòpulu, a s’ispissu cun su cumbinchimentu chi Zygmunt Bauman at definidu de sa “retroutopia”, chi est a leare a cunsideru su passadu che a unu logu mìticu e seguru, chi si preferit a onni manera a su presente pagu seguru.
Est a nàrrere chi si crèet in unu “s’istaiat mègius cando si biviat peus” che a cuntzetu de su mundu e arribu de s’esistèntzia.
Soberanismu che a refudu de sas istitutziones internatzionales, chi sunt bidas che a illegìtimas finas cando sunt eletas comente su Parlamentu Europeu; refudu de s’èuro in favore de sa soberania monetària internatzionale, torrada in sestu de sas fronteras natzionales.
Ostilidade contra a sa comunidade omoafetiva, ca sos deretos de custa diant fàghere dannu a sa coesione sotziale e diant èssere contra a sas raighinas identitàrias de unu cristianesimu ideològicu e pagu evangèlicu.
Refudu de sos immigrados islàmicos chi, segundu custa mirada, diant àere valores chi non si podent incluire in sas sotziedades nostras e a borta a borta acusados de: furare su traballu, cuntagiare maladias feas, èssere jahidistas nessi dàbiles. Iscunfiantzas chi si ismànniant cando s’immigradu, in prus chi èssere musulmanu,est finas nieddu.
Su bisu malu de custos movimentos est s’ammesturu de sas genias, sa globalizatzione chi divenit mondialismu e chi nde burrat onni singularidade.
Unu paradossu curiosu pro chie faghet de s’identidade, e duncas de s’idènticu, su muru maistru de s’arresonu suo. In antis bi sunt sos tzitadinos de su logu, s’assistèntza sotziale e sos deretos pro sos nativos e bia. Su Brexit, tando, at fatu iscola.
Custa mentalidade chi est culturale in antis chi politica, pertenet finas a sa Sardigna. Non podet èssere si non gasi sende chi s’ìsula nostra patit prus de àteros logos sa crisi econòmica, sa mancàntzia de traballu, su disterru de sos giòvanos, sa popolatzione chi imbetzat.
Una terra chi at s’anima sua colonizada dae immaginàrios angenos, chi at bìvidu sa modernidade comente mortora de sas conditziones culturales originàrias.
Su refudu de sos migrantes s’est bidu in Muristeni, Burcei e Buddusò e custos sunt sinnos de allarme pro more de s’arrennegu e de sa timòria chi los produent. Sunt istados casos limites, est beru, ma bastat a intrare in unu tzilleri o a pigare a unu postale pro intèndere arresonos chi faghent artziare sa tzudda.
Sas retzas sotziales sunt s’amplificadore de custu disatinu. Tzitadinos, chi los pensamus sena malesa, non bi ponent nudda a aurare fogu e cameras a gas a sos pagos migrantes chi ant sa bonasorte de lòmpere a logu nostru.
Finas a como chie at collidu custos cunsensos sunt istados Salvini e Fratelli d’Italia e, a carchi manera, finas s’àtera dereta parlamentare.
In sos ùrtimos annos però su fundale polìticu sardu est mudadu. Semper de prus esistit un’area identitària chi, pro como, est prus culturale chi non polìtica. Diat èssere mègius a la definire de s’autodeterminatzione.
Su tèrmine identidade contenit ambiguidades medas, est una categoria chi si podet fraigare “a posteriori”. Est su sogetu e su grupu de riferimentu chi detzidint ite incluire e ite escluire, ite la piessinnat e ite la faghet singulare cunforma a un’àteru, ite est sardu e ite nono.
S’autodeterminatzione at in sesi caràteres prus craros, est una atinu de cuscèntzia, disìgiu de de si fàghere a meres de s’esistèntzia pròpria, una conchista de libertade.
Unu cuntzetu chi podet incluire non s’indipendèntzia e bia, ma finas a abarrare intro s’Istadu italianu in conditziones diferentes; o comente semus oe si sos sardos l’ant a crèere pretzisu.
Est su deretu a seberare a manera lìbera. Un’ispàtziu culturale chi finas a oe no est resessidu a espressare totu sas potentzialidades polìticas suas pro more de sa lege turca – eja in Turchia e in Sardigna e bia b’at un a lege cun su blocu de su 10% – pro èssere eletos in Cussìgiu Regionale, ma chi in sas consultatziones ùrtimas a mustradu una potentzialidade de belle su 40% de so votantes. Oe diat pòdere èssere ismanniada de meda.
Un’ispàtziu polìticu chi allutat a medas. S’àrea de s’autodeterminatzione, chi in s’istòria l’ant fata dae sos sardistas a sos indipendentistas in movimentu, est istada un’ispàtziu irraighinadu in sa democratzia, chi non s’est fata improsare dae s’esclusivismu, e chi no at inclinu pro nudda a pintare che a diàulos sos diferentes, antzis chi est una defensora de sos deretos sotziales e individuales.
Oe però sa dereta chi faghiat riferimentu a sos partidos italianos est in crisi manna, e no at prus audìtziu mannu intro sos sardos. Unos cantos polìticos issoro sunt tentados a fàghere a manera chi su lupu fascista siat cuadu suta sa pedde de s’angione indipendentista.
Sos sinnos si leghent. In sos muros de s’iscola de politzia penintentziària de Muristeni sunt essidas iscritas chi faghiant riferimentu non prus a s’identidae italiana, ma a cussa de sos sardos.
S’Orbàn in belludeddu, su fascista italianu cun sa caratza sarda, est acanta de intrare in s’iscena polìtica. Est pretzisu chi sas fortzas polìticas de s’autodeterminatzione siant craras, fatzant riferimentu a s’istòria issoro, refudent cussu fascismu chi si caratzat de sardidade pro resessire a nos colonizare galu una borta de prus.
Est una batalla pro sa dignidade e tzivilidade nostra, pro una Sardigna acasagiadora e mègius.
In sas ùrtimas chidas sas boghes in contu de dimissiones dàbiles de su presidente Pigliaru si sunt intesas prus fortes. Sas eletziones regionales diant pòdere èssere fatas paris a cussas de su parlamentu italianu, intro de ocannu o in beranu de su ’18.
Non b’at tempus meda. Bonos printzìpios e mègius fines 2017 a totus nois.


text:
Unu cumbidu a sa lèzida cun "La vita per esempio"
(IlMinuto) – Casteddu, 22 de su mesi ladàminis - Torrat in Casteddu s'avenimentu "I libri aiutano a leggere il mondo", duas diris de promotzioni a sa lèzida aprontadas de s'assòtziu culturali Malik e de is diversus "partner" trisinaus. "La vita, per esempio, V editzione" de sa manifestada, bolit fai atuai "asuba de sa possibilidadi de ativai protzessus de 'innovazione' sotziali atressu de is atzionis de is tzitadinus, chi si podint, calencuna borta, ispirai a is esperièntzias e a su traballu de fìguras ispecialis". L'atopu cun "La vita, per esempio" est po cenàbara 24 e sàbusu de su mesi de ladàminis: s'at a cumetzai de is istòrias de personàgius comenti Joyce Lussu, Ilaria Alpi, passendu po Adriano Olivetti, Franco Basaglia, Woody Guthrie, e lompendi fintzas a Andrea Pazienza, Julio Cortázar e a àterus meda. "Dognunu de is atopus - si ligit in d-una nota de imprenta - si serrat cun istòrias de 'Le Voci del Tempo', unu progetu culturali fini de s'Assòtziu 'Pubblico-08 di Ivrea'".


text:
Ogiastra finatziamentos pro innovare sas impresas agrualimentares e su territòriu
In sa Mesa – In Ogiastra arribant sos finatziamentos pro unu millione e dughentomilla euros chi ant a èssere impitados pro innovare sas impresas agrualimentares de su territòriu, duncas pro agiudare s'isvilupu de sas impresas agrualimentaris locales. Su “GAL Ogliastra” at publicadu su bandu “Sotto intervento del Piano di azione 2014-2020” pro sas aziendas extra agrìculas chi cherent innovare sa filiera e ismanniare su mercadu issoro.
Su bandu, chi si podet agatare online in su situ istitutzionale de su “GAL Ogliastra”, at sa finalidade de agiudare sas impresas de su territòriu ogiastrinu chi sunt istadas fertas dae sa crisi economica fìgia de sa pandemia. Su finatziamentu est istadu pensadu pro sas impresas minores chi traballant in su cumpartu agrualimentare iscritas in su registru de sas impresas de sa “Camera di Commercio”. Dae su bandu sunt esclùdidas sas impresas agrìculas.
Duncas, ant a èssere finantziadas sas aziendas chi faghent produtos extra agriculos, comente su pane, su pistocu, sos durches traditzionales, sos macarrones, sos licores e sa birra. Sas impresas devent traballare in sas comunas de s'àrea de su “GAL Ogliastra”, est a nàrrere: Àrthana, Baunei, Cardedu, Elini, Gàiru, Irbono, Jersu, Lanusè, Loceri, Osini, Foghesu, Talàna, Tertenia, Triei, Ulassa, Orthullè, Ussassa e Biddamànna Strisàili.
“Sa dotatzione finantziària cuntzedida est de unu millione e dughentomilla euros" – pretzisat su Presidente de su 'Gal Ogliastra' Vitale Pili. Una tzifra importante meda, chi at a èssere ùtile pro torrare a incarrerare su traballu a pustis de duos annos de pandemia. Una tzifra chi permitit a sas aziendas ogiastrinas de si innovare e de castiare cun aficcu a sos mercados noos.
“A sos impredidores nostros lis tocat a sighire a traballare afortiende sas potentzialidades de sas filieras issoro”, sutalineat Pili.
Sas dimandas ant a iscadire su 12 de su mese de làmpadas imbeniente.
Attività realizzata col contributo della Regione Sardegna - IMPRENTAS 2021-2022. LR 22/2018, art. 22


text:
T’ind’as a scirai a su biaitu ‘e su spanigadroxiu
chi sa luxi tenit unu pei in terra e s’atru in mari
t’as a castiai a su sprigu de unu tianeddu
su xelu s’at a castiai a su sprigu de s’arrosara.
As a ponni sa scova strantaxa in d’un’arrenconi
chi si de sa ziminera ‘ndi calat in coxina sa brùscia
a fortza de contai is pallixeddas ch’inci funt
sa çimmaest giai prena, est giai cosia.
Celu serenu, terra scuria
petza moddi no ti fetzas niedda
no torris tostara.
Bellu cabidali unfrau de dogna beni ‘e cosa
prima de ddu batiai in s’erbùgiu aresti
cun duus puncionis cìrdinu in punta ‘e pei
de basciu in susu deretu dd’as a strumbulai.
Aria de luna bècia, de crarori ‘e nèula
chi su scolanu inci perdit sa conca, su burricu su caminu
fragu de mari ammisturau cun pèrsiga lèbia
it’ap’a fai, ita dd’ap’a donai in prus a su xelu.
Celu serenu, terra scuria
petza moddi no ti fetzas niedda
no torris tostara
e in su nòmini de Maria
tot’is diàulus de custa pingiara
baxeisindi.
Poi benint a ’ndi dda pigai is camareris
ti lassant totu su fumu de s’arti tua
tocat a su bagadiu sa primu stocara
papai, papai, no ddu scieis chini si at a papai.
Celu serenu, terra scuria
petza moddi no ti fetzas niedda
no torris tostara
e in su nòmini de Maria
tot’is diàulus de custa pingiara
baxeisindi.


text:
911 (nùmeru de emerzèntzia in IAA e Cànada)
campidanesu · LSC · nugoresu
Su 911 est su nùmeru telefònigu de emerzèntzia impreadu in sos Istados Aunidos e in Canada. Custu nùmeru cheret mutidu petzi in su casu de netzessidade reale: sas mutidas imbiadas in situassiones chi non siant de emerzèntzia, gasi che sas brullas, custituint delitu.
A intrare in cuntatu cun un'operadore de su 911 non garantit chi sos servìtzios de emerzèntzia siant a tretu de responder a sa mutida, sende chi sunt finantziados e règhidos separadamente. Un'isempru cràssigu est su chi fiat acontèssidu in Josephine Country (Oregon) in 2.013, in unu tempus de presupostu limitadu, addaghi perunu polimesu de contadu fiat in servìtziu e perunu polimesu de Istadu fiat disponìbile pro responder a una fèmina chi s'amoradu antigu fiat chirchende de intrare a fortza a s'apartamentu suo. A pustis de deghe minutos de arresonada telefòniga intre sa mutidora e s'operadore, s'ex amoradu fiat resèssidu a atzochiare e biolare sa fèmina.
In 2.013, sos custrintos de Stacey Hightower, bìtima de mortorzu in Detroit, l'aiant moidu pretu a sa tzitade, ca su 911 aiat trigadu 90 minutos pro intervenner. Pro Robert Poff, un'òmine cun probremas respiradòrios, un'atardamentu de binti minutos in sa mutida de s'azutòriu si fiat averadu fatale. In cussa tzitade, còrfida dae una crisis econòmiga grae, sa polima in mèdia tardat in s'atualidade dae chimbanta minutos a un'ora pro intervenner in sos casos de emerzèntzia, cando chi sas ambulàntzias bi trigant dae doighi a binti minutos a su nessi.


text:
ammoinài , vrb: ammoniare, ammuinae, ammuinai, ammuinare 1, amuinai Definition fàere muina, genia de sonu, de moida coment'e de abes o fintzes de gente foedhandho a boghighedha bàscia, giare ifadu, fàere sa conca che casidhu a unu in crica de dhu cumbínchere a calecuna cosa / ammuinare sos calbedhos = cufúndhere sas ideas Synonyms e antonyms afastidiai, annischissai, ifadare, pibincai / imbirdiolare, imbuvonare, improsae, incapiare Sentences ammuinada dae su caldu e múmulas de chígula ti drommias Etymon spn. amohinar Translations French ennuyer, embobiner English to annoy, to cheat Spanish molestar, embaucar Italian annoiare, infastidire, abbindolare German langweilen, belästigen, betrügen.
arrusài , vrb Definition bogare o cricare rusas, iscusas Etymon srd. Translations French tricher English to cheat Spanish hacer trampa Italian barare German betrügen.
camorrài , vrb Definition fàere camorra, giúghere s'ingannu Synonyms e antonyms ingannai Sentences s'unu istat camorrendi a s'altru ◊ a Gigina Licu dha camorrat! Etymon srd. Translations French duper English to cheat Spanish estafar Italian imbrogliare German betrügen.
colovrinàre , vrb Definition giare a bíere o a cumprèndhere una cosa po un'àtera, a ingannia Synonyms e antonyms abbovai, abbuvonare, coglionai, coluvronare, corogliare, furcare 1, imbusterai, imbuvonare, ingannai, ingrangugliare, ingregai, istusciare, mariolare, mariotare, piocai, scafai, trampai Sentences si firmat finghindhe assustu tantu chi su maresciallu faghet a cumprèndhere chi est persuasu chi s'ómine no colovrinat pro nudha Translations French tromper, duper English to cheat Spanish engañar Italian ingannare German betrügen.
imbelecàre , vrb: imbellecare Definition pigare a ingannu, a trampa, cun trogas Synonyms e antonyms abbovai, abbuvonare, arrebbusai, coglionai, colovrinare, corogliare, imbaucare, imbusterai, imbuvonare, impastociare, improsae, ingannai, mariolare, scafai, trampai Sentences isse nos cheret imbellecare! Etymon spn. embelecar Translations French embobiner English to cheat Spanish embaucar, trampear Italian raggirare German betrügen.
imbovài , vrb: imbovare Definition pigare a unu che unu bovu, che tontu, in su sensu de ingannare o de si lassare ingannare; tupare, istangiare / i. una carrada = tupare bene, istanzare sas doas chi no perdant Synonyms e antonyms abbovai, coglionai, colovrinare, corogliare, imbollocai, imbusterai, imbuvonare, improsae, ingannai, mariolare, trampai / calafatai Sentences calincunu est circhendi de imbovai sa populatzioni cun promissas (A.Garau)◊ tui ses tonta e ti lassas imbovai ◊ tui imbovas genti de pagu giudítziu ◊ cussu si est lassau cun sa mulleri e si est imbovau de àtera fémina ◊ bois imbovades sas féminas macas! 2. su fenu de ispàdula is butajus dhu ponint po imbovai is carradas Etymon spn., ctl. embobar, embovar Translations French duper English to cheat Spanish embaucar Italian gabbare, circuire German betrügen, umgarnen.
mariolàre , vrb: ammariolare Definition pigare a ingannu, cun ispedientes a manera de portare s'àteru a su chi si bolet / fàghere sa cosa mariolamariola = a trassa, a sa fraissina Synonyms e antonyms abbovai, abbuvonare, coluvronare, imbaucare, imbusterai, improsae, ingannai, ingrangugliare, piocai, trampai Sentences Pilatu timet mascamente sa traganza de sa piata mariolada dai sos inimigos de Gesús Etymon itl. mariolare Translations French duper, tromper, corrompre English to cheat, to corrupt Spanish engañar, estafar Italian imbrogliare, corrómpere German betrügen, verderben.
rebbusàre , vrb: arrebbusai, rebusai, rebusare, rebussare Definition fàere rebbuserias, pruschetotu in su giogu Synonyms e antonyms abbovai, abbuvonare, coglionai, coluvronare, imbusterai, improsae, ingannai, ingregai, piocai, scafai, trampai Sentences in su zogu de sas cartas a rebussare fit prus àbbile de un'imboligosu Etymon spn. rebozar Translations French tricher au jeu English to cheat Spanish hacer trampa Italian barare al giòco German mogeln.
trambollài , vrb Definition pigare a trampa, a ingannu Synonyms e antonyms abbuvonare, coglionai, colovrinare, imbaucare, imbuvonare, improsae, ingannai, mariolare, piocai, trampai Sentences s'erricu a trassa e a fartzidadi at trambollau su fradi (G.Moi)◊ funt agiudendu a imbovai e trambollai sa genti innioranti Translations French duper English to cheat Spanish embaucar Italian turlupinare German täuschen.


text:
Sud Sardegna
SardegnaSud Sardegna
Al momento non ci sono offerte ma compila il form sottostante per rimanere sempre aggiornato sulle offerte di Sud Sardegna
ArbusArmungiaBallaoBarraliBaruminiBuggerruBurceiCalasettaCarboniaCarloforteCastiadasCollinasDecimoputzuDolianovaDomus de MariaDomusnovasDonoriEscalaplanoEscolcaEsterziliFluminimaggioreFurteiGenoniGenuriGergeiGesicoGesturiGibaGoniGonnesaGonnosfanadigaGuamaggioreGuasilaGuspiniIglesiasIsiliLas PlassasLunamatronaMandasMasainasMonastirMuraveraMuseiNarcaoNuragusNurallaoNuraminisNurriNuxisOrroliOrtacesusPabillonisPauli ArbareiPerdaxiusPimentelPiscinasPortoscusoSadaliSamassiSamatzaiSan BasilioSan Gavino MonrealeSan Giovanni SuergiuSan Nicolo GerreiSan SperateSan VitoSanluriSant'Andrea FriusSant'Anna ArresiSant'AntiocoSantadiSardaraSegariuSelegasSenorbiSerdianaSerramannaSerrentiSerriSetzuSeuiSeuloSiddiSiliquaSiliusSiurgus DonigalaSoleminisSuelliTeuladaTrataliasTuiliTurriUssanaUssaramannaVallermosaVillacidroVillamarVillamassargiaVillanova TuloVillanovaforruVillanovafrancaVillaperuccioVillaputzuVillasaltoVillasimiusVillasorVillaspeciosa


text:
Is “Madri Contro la repressione - Contro l'operazione Lince” lamant unu sit in a faci de su tribunali
S'at a isboddiai giòbia 1 de su mesi de arbili a is 10 de mangianu su sit-in aprontau de is “Madri Contro la repressione - Contro l'operazione Lince”, est a nai is mamas e is babus de is 45 acusaus.
S'atopu tenit sa punna de si opòniri contra a s'operatzioni tragallosa in is cunfrontus de is medas giòvanus chi gherrant contra a sa gherra e a sa produtzioni de armas, contra a is basis militaris e a is polìgonus chi, comenti si ligit in nd-una nota, “prenint sa terra nostra”.


text:
Remus Lupin
Remus Lupin (10 de martio 1960 - 2 de maio 1998) es un personage in le serie Harry Potter scripte per J. K. Rowling. Su patre, Lyall Lupin, era un mago e su matre, Hope Howell, era un Muggle. Remus e su sposa, Nymphadora Tonks, ha un filio, Teddy Tonks. Remus e Nymphadora era occidite in le Battalia de Hogwarts.
Lupin, un membro del Ordine del Phoenice, era le professor de Harry Potter e sus amicos Hermione Granger e Ron Weasley in lor tertie anno scholar in Hogwarts in le classe de Defensa contra le artes nigre. Del sex professores de iste classe que Harry habeva in su sex prime annos in Hogwarts, su favorite era Lupin, qui solmente professava le classe in un sol anno scholar. Al fin del anno cognescentia de su maladia, lyncanthropia, deveniva public e ille ha perdite su position como un professor por causa del grande numero de objectiones per le familias de studentes.[1]
Rowling ha scripte del lycanthropia de Lupin que su "affliction era un referentia consciente a maladias transmittite per sanguine como le infection VIH, con le stigma attendente."[2]


text:
Seduta del 11-07-2017 ore 18:30
Consiglieri componenti la Commissione: Maria Cristina Bruzzo, Antonio Campanella, Lidia Decembrino, Rodolfo Faldini, Stefano Gorgoni, Andrianos Mitsiopoulos, Matteo Adolfo Maria Mognaschi, Nicola Ernesto Maria Niutta, Giuseppe Eduardo Polizzi
Consiglieri presenti: Maria Cristina Bruzzo, Antonio Campanella, Stefano Gorgoni, Matteo Adolfo Maria Mognaschi
Altri presenti: Assessore Ilaria Cristiani
Ordine del giorno della seduta
Allegati
Verbale 11 luglio 2017 (pdf - 2,5 Mb)
scarica documento in formato pdf (8 kb)


text:
Auditorium RAI “Arturo Toscanini” Torino
Coro Teatro Regio Torino e Orchestra Sinfonica Nazionale della RAI
Michele Spotti direttore d'orchestra
Anastasia Bartoli soprano
Marianna Pizzolato mezzosoprano
Dmitry Korchak tenore
Mirko Palazzi basso
Andrea Secchi maestro del coro
Orchestra Sinfonica Nazionale della RAI
Coro Teatro Regio Torino
Concerti extra
2022-04-15 20:30:00 Europe/Rome Coro Teatro Regio Torino e Orchestra Sinfonica Nazionale della RAI di Teatro Regio di Torino Teatro Regio di Torino


text:
Weed Party III / Il partito delle erbacce
Zheng Bo
4 novembre 2018 – 24 febbraio 2019
Teatrum Botanicum 2018
Christophe Albertjin, ALMARE, Enrico Boccioletti, Roberto Casti, Michela Depetris, Mimì Enna, Nelle Gevers, Furlani-Gobbi, Renato Grieco, Mauro Lanza, Sara Manente, Federico Nejerotti, Gabriele Rendina Cattani, Claudio Rocchetti, Andrea Valle, Youngboyswritinggroup
14 – 15 settembre 2018
The God-Trick
Lara Almarcegui, Michel Blazy, Critical Art Ensemble, Piero Gilardi, Bonnie Ora Sherk, Nomeda e Gediminas Urbonas
5 maggio – 21 ottobre 2018
PROIBITISSIMO!
Irene Dionisio
23 marzo – 15 aprile 2018


text:
Descrizione
Raccolta di narratori dalle origini ai nostri giorni. A cura di Elio Vittorini. Con una introduzione di Emilio Cecchi. Traduzioni di Giansiro Ferrata, Enrico Fulchignoni, Piero Gadda Conti, Carlo Linati, Eugenio Montale, Alberto Moravia, Umberto Morra, Cesare Pavese, Guido Piovene, Elio Vittorini. Illustrazioni in bianco e nero. 8vo. pp. 1042. Buono (Good). Cerniere riparate. Fioriture leggere ai tagli e ai risguardi (Repaired hinges. Yellowing of edges and front and back panels). Seconda edizione (2nd Edition).


text:
fugíre, fugíri , vrb: fuzire Definizione andhare illascinandho, mòveresi o mòvere a tragu, nau mescamente de cosa chi no est firma, chi est in cosa o logu lisu; fintzes trantzire, istesiare apostadamente / fàiri su fugivugi = andhare o mòeresi a fuzidura, alliscinendi; fugire una cosa = tasire una cosa, lassàrela a tempus addainanti Sinonimi e contrari allescinai, cadriare, illascinare, illiscigare, iscadriare, iscafuzire, istrissinare, lascinare, lassingiare, lissiniri, sfugiri / istregire Frasi at fuzidu e si at fatu male ◊ so fuzidu in s'astrau ◊ faghindhe s'isterzu mi ch'est fuzidu su piatu dae manos ◊ at fugiu e ist orrutu puru 2. o is de Cortigedha nci fugint sa diga a una parti, o cinono nci fugint s'erriu prus adhai! Etimo itl. (s)fuggire Traduzioni Francese glisser Inglese to slide Spagnolo resbalar, deslizar Italiano scivolare Tedesco gleiten.
illascinàre , vrb: illassinare, illassinzare, illassizare Definizione nau de css. cosa, su si mòvere o andhare a tragu in logu lisu (o de cosa lisa), a illascinadura, mescamente orruendho, candho su pei no abbarrat postu firmu Sinonimi e contrari allescinai, illiscigare, illuscigare, iscadriare, iscrafuzire, istrissinare, lassingiare, lissiai 1, lissiniri, rascinare Frasi prus atintzione aiant postu passanne in su ponte de ferru ca podiat fàghere illassinzare sos cadhos ◊ in su mudore de sa cussorza s'intenniat solu su cróculu de sa funtana pàsida illassizanne ◊ passaiamus tota sa die gioghendhe a boces de nie, proendhe fintzas a illascinare in calchi faladolza Etimo srd. Traduzioni Francese glisser Inglese to slide Spagnolo deslizar Italiano sdrucciolare, scivolare Tedesco gleiten, rutschen.
lascinàda , nf: lassinada Definizione su lascinare Sinonimi e contrari alliscinada, dissallida, fuzida, iscadriada, lassinzada, liscigada, líssiu / cdh. busciconi Frasi s'ispuma naschet dae sa lascinada de s'undha chena pasu e contu, in su mare Etimo srd. Traduzioni Francese glissade Inglese slide Spagnolo resbalón Italiano scivolata Tedesco Gleiten.
lassingiàre , vrb: lassinzare, lossingiai, lussinzai Definizione andhare o mòvere chentza pòdere arrèschere, chentza pòdere agguantare su pei firmu Sinonimi e contrari allescinai, illascinare, illiscigare, iscadriare, istrissinare, lascinare*, lissiniri Frasi sa matzoca mi nc'est lossingiada de manus Traduzioni Francese glisser Inglese to slide Spagnolo resbalar Italiano scivolare Tedesco gleiten.
liscinài , vrb: allescinai, lissinai Definizione nau de css. cosa, su si mòvere o andhare in logu lisu (o de cosa lisa), ma mescamente orruendho, chentza pòdere firmare su pei Sinonimi e contrari cadriare, fugire, illascinare, illiscigare, iscadriare, istrissinare, lascinare*, lissiniri Frasi cumenti ghetat su pei po ci cabai, líssinat e ci arrúmbuat a bàsciu ◊ su pisci liscinat de manus Traduzioni Francese glisser Inglese to slip Spagnolo deslizarse, resbalar Italiano scivolare Tedesco gleiten, rutschen.
liscinaméntu , nm Definizione su liscinai, andhare illascinandho Sinonimi e contrari iscadriadura, lassinonzu Etimo srd. Traduzioni Francese glissement Inglese slipping Spagnolo deslizamiento Italiano scivolaménto Tedesco Gleiten, Rutschen.
sucúrrere , vrb: assuncurri, suncúrrere, suncurri, suncúrriri Definizione su passare o mòvere una cosa in s'àtera a illascinadura: prus che àteru si narat de unu lobu unu pagu lascu in sa fune o àteras cosas deasi / pps. sucurtu 1, suncurtu 1 Sinonimi e contrari alliscinai Frasi custa funi no suncurrit ◊ dhu portat acapiau a crobu de suncurri ◊ dh'iant fatu passai unu nuu de suncúrriri in su tzugu 2. si ghetat una tassa de vinu e che la sucurret totu a una tirada Traduzioni Francese glisser Inglese to glide, to shuffle Spagnolo deslizarse, arrastrar Italiano scórrere, strisciare Tedesco gleiten, kriechen.


text:
Amiga stimada, amigu stimau, ocannu puru fait, ponendi su còdixi camerali 92165530921 e sa firma tua, a donai su 5 x 1000 a s’Acadèmia de su Sardu onlus. S’Acadèmia de su Sardu onlus est faendi faina de su 2009 in totu su chi pertocat su stùdiu, sa circa, sa defensa, su spainamentu e s’apretziamentu de sa Lìngua sarda, imperendi po su […]
Ocannu puru fait a donai su 5 x 1000 a is assòtzius ONLUS, che a s’Acadèmia de su Sardu, chi de su 2009 est faendi faina de bolontariau in totu su chi pertocat su stùdiu, sa circa, sa defensa, su spainamentu e s’apretziamentu de sa Lìngua sarda, imperendi po su prus sa faina personali, boluntària e a gratis de is […]
Ocannu puru fait a donai su 5 x 1000 a is assòtzius ONLUS, che a s’Acadèmia de su Sardu, chi de su 2009 est faendi faina de bolontariau in totu su chi pertocat su stùdiu, sa circa, sa defensa, su spainamentu e s’apretziamentu de sa Lìngua sarda, imperendi po su prus sa faina personali, boluntària e a gratis de is […]
Teneus praxeri de ponni in su giassu e in sa pàgini facebook de s’Acadèmia s’artìculu bessiu in s’Unioni Sarda de oi 31/01/14 apitzus de sa lìtera chi s’Acadèmia at intregau a is candidaus a presidenti de sa Regioni. S’Acadèmia, in custa manera, sighit a batallai sena de pàsiu po chi su sardu siat de totus e no sceti de unus […]
S’Acadèmia de su Sardu onlus at pensau de scriri una lìtera a is candidaus a presidenti de sa Regioni sarda. In custa lìtera s’Acadèmia pregontat a is candidaus ita ndi pensant de sa polìtica linguìstica adelantada finas a oi de sa Regioni e cali iat a essi sa polìtica benidora insoru lompendi a sa Regioni. Lìtera a sos candidados/Lìtera a is candidaus
S’Acadèmia ponet unas cantas frases chi s’acatan in su programa de su candidau a Presidente de sa Regione Pigliaru, chi an a faghere piaghere a totus sos chi sun PRO sa democratzia de sa limba e CONTRA a s’Apartheid limbìstica de sa LSC. Isperamus chi finas àteros candidaos a Presidente fetan sa matessi cosa, narande-lu craru: no a sa moda […]


text:
Capoluogo Cagliari
Superficie: 192,27 kmq
Popolazione: 36.454 ab
Stazione: Stazione Nuoro
Aereoporti: Olbia
Sagre: Gennaio Festa di Sant’Antonio Abate, Marzo Festa di Sant’Isidoro, Marzo Sagra del torrone, Maggio Festa di Santa Maria a Mare, Maggio Sagra del Vino, Maggio Sagra di S. Francesco, Giugno Festa di San Giovanni, Giugno Sagra dei Su Nenniris,Agosto Sagra de Is Culurgionis, Agosto Festa di Santa Maria, Settembre Festa di San Matteo, Ottobre Sagra delle castagne e delle nocciole, Novembre Festa di Nostra Signora delle Grazie.


text:
Pro chie diat chèrrere arribbare a sa tzitade de Bosa lompende dae sa costera fache S’Alighera s’iscenàriu at a èssere cussu de una costa arta e mala a bi colare finas a arribbare belle a su km 6. Pro de beras sa prima sinnalatzione de importu de fàghere a pitzu de sa costa bosana ispantosa est giai colada. Su primu aprodu pro chie bolet intrare a modde e sos diportistas est connotu comenete Su Managu o portu Managu. Gosi lu mutint sos de su logu a custa baja miniredda de arena ecisera chi est esposta a sud e amparada bene dae su bentu estu.
Managu non s’agatat a sas primas dae banda de sos diportistas no espertos de sa costa chi b’at a fùrriu ca est cuada de su totu a palas de unu iscòlliu mannu chi benit male a bi lòmpere fintzas a pee.
Arribbados a su de 6 km dae Bosa, unas cantas banderas tiradas dae su bentu a costados de sa provinciale sinnalant unu camping in unu tretu incantadore e ùnicu in sardigna chi li narat Tentizos. Su tretu de mare ue si podet lòmpere est bastante mannu e intrèverat prajas minoreddas de còdulas a ungrones e insenaduras piscinas naturales e bajas piticas una in fatu a s’àtera.
Torrados a sa provinciale e sighende prus in antis in pagu prus de unu km si lompet a sa prajetedda de Compultitu. S’arribu est dae artu e sa mirada s’assentat subra sa magra mediterrànea birde e s’abba brau de su mare a tesu.
Galu prus in ddedda fache a Bosa, a non prus de 3 km dae cumentzu de sa bidda semus a s’intrada de s’Abba durche, unu tretu de mare mannu 2 chilòmetros a su mancu in ue bi sunt unas cantas prajeteddas dèchidas de arena e una manna de còdula.
Arribbados a sa bidda de Bosa e coladu su ponte nou in su riu Temo furriende a dereta s’arribbat a Bosa Marina. Inoghe sa bidda est fata serente a una praja manna de arena ue si podet lòmpere e premiada paritzas bortas cun sas chimbe velas dae Lega Ambiente. Sighende cara a sud s’atòbiat galu sa praja de sa baja de Turas.
AIG
Faina fata cun s’agiudu de sa Regione Sardigna – IMPRENTAS 2021-2022 – L.R. 22/2018, art. 22.


text:
Impèriu ispagnolu
Artìculu in LSC
S'impèriu ispagnolu (in castillianu: Imperio español) est istadu unu de sos prus istèrridos de s'istòria. Fiat arribbadu a su pòdere econòmicu, militare e polìticu suta sa dinastia de sos Asburgos, durante sa prus parte de sos de 16 e 17 sèculos. Sa màssima istèrrida fiat imbetzes atzunta cun sos Borbones in su de 18 sèculos, època cando fiat su prus mannu impèriu de su mundu. S'impèriu ispagnolu fiat divènnidu su prus importante de su tempus e su primu a chi si li podiat narare impèriu subra su cale su sole no calat mai.
S'orìgine sua remontat a s'època de s'iscobertas geogràficas a fatu de is viàgios de Cristolu Columbu. Contaiat territòrios e colònias de sa monarchia ispagnola in Amèrica, Àsia, Otzeània e Àfrica, intre chi is Antillas Majores, sa prus parte de su Sudamèrica, de s'Amèrica Tzentrale, parte de su Nordamèrica (sa Flòrida, sos atuales Istados Unidos sud-otzidentales), unos cantos archipèlagos de s'Otzèanu Patzìficu (sas Filipinas). At duradu fintzas a sos primìtzios de su de 19 sèculos cun sas gherras de indipendèntzia ispano-americanas, a fatu de sas cales ddi abarraiant petzi Cuba, Puerto Rico, is Filipinas e unos cantos territòrios de Àfrica. In cunsighidu de sa gherra ispano-americana de su 1898, s'Ispagna aiat tzèdidu a sos Istados Unidos is ùrtimas colònias de sos Caràibes e de su Patzìficu. A is ùrtimas colònias africanas fiat dada indipendèntzia o fiant abandonadas durante sa decolonizatzione de s'Àfrica, agabbada in su 1976.
Todos sos territòrios fiant integrados in sa Corona de Castìllia e prus a tàrdiu in sa de Ispagna. A comintzu fiant organizados in visurreinados, su de Noa Ispàgna e su de Perù. Cun s'iscoberta e s'ocupatzione unos bàrios archipèlagos de su Patzìficu a sa fine de su de 16 sèculos, ddi fiant incorporadas sas Ìndias orientales ispagnolas, formadas dae sas Filipinas, sas Ìsulas Mariannas (intre chi Guam) e sas Carolinas (intre chi Palau), suta giurisditzione de sa Noa Ispagna. A pustis, su visurreinadu de Perù fiat partidu in duos: su de Noa Granada e su de Perù, e in intertantu fiat creadu su de su Río de la Plata.
S'impèriu ispagnolu fiat arribadu a s'istèrrere pro unos 20 milliones de chilòmetros a sa fine de su de 18 sèculos, mancari su tempus de sa màssima ispainada remontat a sos annos intre 1580 e 1640, suta sos rènnios de Filipu II, Filipu III e Filipu IV, perìodu cando aiat tentu logu s'unione dinàstica cun su Portugallu. Durante sos de 16 e 17 sèculos, s'impèriu funtzionaiat segundu una istrutura pròpia visurreinale, e non coloniale. Custu sistema, meda diferente dae àteros impèrios europeos, basadu in su cussideru de sos territòrios camba de mare che istèrriduras de sa metròpoli, e duncas uguales in deretos a sos de sa penìsula Ibèrica, aiat sighidu a s'agatare fintzas a su 1768. Fintzas a s'ùrtimu perìodu de s'Impèriu, in su de 19 sèculos, comente chi siat no aiat achiridu istrutura puramente coloniale.
S'ispagnolu fiat su primu impèriu de s'istòria a lòmpere a istèrridas mannas de territòriu chi non comunicaiant pro mèdiu de terra in totu sos cuntinentes, diferentemente de àteros impèrios mannos prus antigos, comente su romanu e su mòngolu. Pro fintzas, aiat abertu s'istrada a s'iscoberta otzidentale de sos duos otzèanos inesplorados de Atlànticu e Patzìficu (cust'ùrtimu iscobertu dae Vasco Núñez de Balboa).


text:
A is pitzocheddos, est cosa nòdida, ddis praghent sas istòrias. Unu pipiu nos nd’at mandadu una chi nos contat comente si podet bìnchere su coronavirus e èssere prus cuntentos.
Mamma mia ci istu mali
I mi narat “Su scuru,
beni ca t’acirru in coa”.
E mi cantat a Duru-duru
Mamma mia candu orrù
Cun foeddos de conca sua
Mi cantat sana sana
E si curat sa bubbua
Mamma mi donat una mela
Ca de papari nd’apu gana
Ma dda biu ca est totu punta
E ndi bollo una sana
Candu sa cosa est bona
Si chèsciat oi oi oi
Non portat meixina
E si ddi ponet su bobboi
A totu ddue at rimèdiu
Non ndi tèngias arreolu
Segandi sa parti mala
E t’abbarrat s’uncone bonu!
L.M.


text:
Sa torrada de su Coronavirus in Sardigna faghet a tìmere. Segundu sa fundatzione Gimbe in s’ùrtima chida is casos de condidura in s’ìsula nostra sunt crèschidos de su 26%, fintzas si su virus curret prus a bellu de àteras regiones comente Emìlia Romagna, Lombardia, Marche e de sa Provìntzia Autònoma de Trento.
Immoe in Sardegna nche sunt 309 persones positivas ogna 100 mìgia abitantes, nùmeros chi còllocant sa Sardigna a metade de sa graduatòria natzionale. Bàsciu imbetzes su raportu tra positivos e persones controlladas: 9,5%. In prus su nùmeru de is ricoverados est de 18,7 ogna 100 mìgias abitantes, mentras is persones prus graves curadas in is terapias intensivas sunt 2,2 ogna 100 mìgias abitantes.
Custos datos, segundu su raportu, sunt peus de sa chida colada. “Is datos de s’ùrtima chida – narat Nino Cartabellotta, presidente de sa Fundatzione Gimbe, referende•si a su cuadru natzionale – cunfirmant una crèschida de prus de su 60% de is malàidos ricoverados cun sìntomos e in terapia intensiva, e faghent registrare un’addòpiu de is mortos. In carchi àrea de su Paisu nche diat èssere bisòngiu torra de unu perìodu de incungiamentu”.


text:
Muntonàrgios abusivos, fogos tòssicos, ràmene torradu a bèndere in manera illegale. Secuestradas 2 àreas de 600 metros cuadrados.
Muntonàrgios abusivos, fogos tòssicos, ràmene torradu a bèndere in manera illegale. Secuestradas 2 àreas de 600 metros cuadrados.
Est su chi ant iscobertu sos carabineris de Bidda Sorris e de su Nùcleu operativu de sa Cumpangia de Seddori, a s’agabbu de un’iscumbata coordinada dae sa Procura de Casteddu, chi at portadu a sa denùntzia de 18 persones.
Sos denuntziados sunt sete òmines de orìgine marochina, 6 bosnìacos e 5 italianos, residentes, in Bidda Sorris e fintzas in sos Comunos de Casteddu, Cuartu, Dèximu Mannu, Uda e Ìsili.
S’inchiesta de sos carabineris – mutida “Green Villas” – est comintzada un’annu a oe a pustis de s’individuatzione de medas fogos tòssicos a presu de su polu industriale de s’ex rafineria de tzuùcuru de Bidda Sorris.
Sos militares de sa Cumpangia de Seddori ant iscobertu chi sos sugetos istràngios diant èssere devènnidos sos puntos riferimentu de sa zona de su Sud Sardigna-Mèdiu Campidanu e de sa periferia nord de Casteddu, pro su recùperu de ferru e ràmene tràmite eliminatzione e s’abrugiamentu de refudos ispetziales, cun sa complitzidade de tzitadinos italianos titulares o dipendentes de ditas operadoras in su setore.
“Sos istràngios – ant naradu sos investigadores – nisciunu de sos cales iscritu in s’albu de sos gestores ambientales, diant àere ismlatidu plàsticas, cavos eletoras, penumàticos, baterias pro motores, petzos de autoveìculos e meda àteru, betendelos a su fogu e generende fumos tòssicos e agentes incuinantes pro s’ambiente”.
Sos militares ant secuestradu duas àreas de 600 metros cuadrados impreadas dae sos indagados pro amuntonare sos refudos. Secuestrados fintzas 4 furgones impreados pro su trasportu.
Comente naradu, su giru de afares faghiat balangiare medas dinare a sos indagados: “Est istadu documentadu chi sos càrrigos dae ferru, allumìniu e ràmene torrados a bèndere, cun càrrigos de 5 tonnelladas cada chida chi rendiant 5 mìgia èuros s’unu. Duncas a s’annu, segundu sos contos fatos dae sos incuirentes, sa faina illètzita permitiat de balangiare dae sos refudos belle 200 mìgia èuros”. A s’inghesta ant partetzipadu sos carabineris de sa Cumpangia de Seddori, cun s’agiudu aèreu de su 11° NEC de Su Masu, e duas unidades tzinòfilas de s’Arma de Casteddu.
“Progetto finanziato con l’Avviso Pubblico IMPRENTAS annualità 2021-2022”
© RIPRODUZIONE RISERVATA