text:
Crisi in Ucràina de su 2014
Sa crisi in Ucràina de su 2014 cunsistet in una nera de episòdios violentos acontèssidos in sa capitale Kiev chi ant portadu a sa bogadura de su tando presidente Viktor Janukovyč.[1][2][3][4] Fiat sighida dae càmbios de su sistema sòtziu-polìticu de su paisu, torradura a sa costitutzione pretzedente che a primu, abolitzione de s'ufitzialidade de sa limba russa, apelladura a fàghere eletziones noas a sa lestra intro de pagos meses[5] e aposentadura de unu guvernu ad interim.
In sa propaganda de sos mèdia otzidentales si ddi narant rivolutzione de "Maidan" chi in ucrainu bolet nàrrere "pratza", in relatu a "Maidan Nezalezhnosti" (Pratza Indipendèntzia) in ue fiant organizadas is manifestatziones contra de su guvernu, torrada a batijiare fintzas Euromaidan (Europratza). Sa Rùssia cunsiderat is fatos paris a unu corpu de istadu.[6]
Intre s'acabu de su 2013 e s'incomintzu de su 2014 fiant organizadas manifestatziones mannas fitianas in Kiev a chi pigaiant parte fintzas movimentos de destra-estrema[7] comente Pravyj Sektor (setore de destra).[8] In sustàntzia is protestadores parteniant a totu is currentes e tiraduras de sa sotziedade.[9] Is protestas fiant istadas paghiosas durante chidas vàrias fintzas a su tzocare de is violèntzias a banda de su guvernu.[10]
A pustis de carchi mese de manifestadas fitianas, sas trumas de destra estrema ant comintzadu a ocupare cun sas armas sos palatzos de su guvernu, custringhende su presidente Janukovic a si nche fuire a Rùssia.
Su 45-50% de is ucrainos diat àere apoderadu sa rivolutzione de Euromaidan, mentras su 42-50% diat èssere istadu contras.[11][12] S'apoderadura prus manna diat bènnere dae Kiev e dae s'Ucràina otzidentale, chi fintzas rapresentaiant sa majoria intra de is protestadores.[13] Petzi su il 24% de is protestadores aproliant dae s'Ucraina tzentrale e petzi su 21% dae s'estu.[14] In s'Ucraina de giosso e in cussa orientale petzi su 20% de sa populatzione fiat a favore[15]. Custu currespondet a sa partzidura linguìstica (e in parte ètnica) de s'istadu.
Acontessimentos[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
A pustis de una prima rivolutzione - sa "rivolutzione aràngiu" de su 2004 - s'Ucràina fiat istada parada dae annos de corrutzione, mala gestione, farta de crèschida econòmica, isvalutatzione de sa moneda, e s'incapatzidade de otènnere finantziamentos de is mercados pùblicos.[16] Pro custa resone, Janukovyč aiat chircadu de istabilire relatziones prus istrintas cun s'Unione Europea e sa Rùssia a su fine de atràere su capitale netzessàriu pro mantènnere su livellu de vida de s'Ucràina sena cumpromìtere sa populatzione locale in manera grae.[17] Una de custas medidas fiat istadu un'acòrdiu de assòtziu cun s'Unione Europea, chi diat frunire a s'Ucràina fundos pro reformas vàrias in aspetos medas de sa sotziedade ucràina e duncas truncare is ligàmenes econòmicos cun sa Rùssia.[18][19] Janukovyč aiat a ùrtimu refudadu de firmare s'acòrdiu cunsiderende·ddu tropu austeru e dannosu pro s'Ucràina.[20] Francu custu s'UE aiat pedidu sa liberatzione de Julija Tymošenko, chi fiat in presone, che cunditzione intzidentale de acòrdiu de assòtziu cun s'Unione Europea. Janukovyč aiat tando firmadu unu tratadu cun sa Rùssia, chi antimes aiat iscadenadu avolotos tziviles in Kiev chi a sa fine aiant giutu a iscontros violentos intre manifestantes e fortzas de s'òrdine in tzircustàntzias pagu craras.[21] Mentras ca is tensiones si faghiant semper prus mannas, Janukovyč aiat lassadu su Paisu pro non bi torrare. Sa Rùssia aiat acusadu Istados Unidos e s'UE de finantziamentu e diretzione de is protestas.[22]
A pustis de sa rivolutzione de su 2014, sa Rùssia at refudadu de reconnòschere su guvernu ad interim nou, cunsiderende is avolotos unu corpu de Istadu,[23]. In resposta a is càmbios de regìmene sa repùblica autònoma de Crimea de majoria russòfona, aiat votadu in referendum pro s'annessionadura a sa Rùssia.[24] Su referendum non fiat reconnotu dae s'Ucràina e dae parte manna de sa comunidade internatzionale,[25] nointames dae tando sa regione est de facto parte de sa Rùssia. Peristantu su guvernu ad interim de nòmina noa in Ucràina at firmadu s'acòrdiu de assòtziu cun s'UE e s'est impinnadu a adotare is reformas de su sistema giuditziàriu e polìticu, gasi comente de is polìticas finantziàrias e econòmicas, a su fine de respetare is recuisitos istabilidos in s'acòrdiu. Su guvernu a interim at in prus adotadu providimentos ulteriores, ca a pustis de sa rivolutzione non fiat capatzu de satisfàghere puntos vàrios de s'acòrdiu e teniat bisòngiu de investimentos èsteros. Is investimentos istràngios acudiant dae su Fundu Monetàriu Internatzionale in forma de imprèstidos pro una summa de in prus de 18 milliardos de dòllaros subordinende is reformas ucràinas adotadas in giai totu sos aspetos de sa sotziedade,[26] intre cale una crèschida de prètziu de s'oferta interna de su gas a su prètziu globale.
Franca sa setzessione e annessionadura unilaterale a sa Rùssia de sa Repùblica Autònoma de Crimea, is regiones a majoria de russos ètnicos de Donetsk e de Luhansk ant decraradu s'indipendèntzia, ratifichende·la a pustis cun unu referendum. Dae tando durat una gherra in s'Ucraina orientale, chi pariat si fiat parada cun su sesade su fogu firmadu in Minsk, dae sas autoridades de Kiev e dae sos separatistas, nointames atacos violentos e cumbatas sighent galu.[27]
Riferimentos[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
- ↑ Ukraine revolution: live – Ukraine's president has disappeared as world awakes to the aftermath of a revolution, in telegraph.co.uk.
- ↑ Ukraine conflict: Tymoshenko speech ends historic day of revolution, in bbc.com.
- ↑ Yanukovich toppled in new Ukrainian revolution, in ft.com.
- ↑ Yanukovych: The man who sparks revolution in Ukraine, in news.yahoo.com (archiviadu dae s'url originale su 22 freàrgiu 2014).
- ↑ Ukraine revolution: live – Ukraine's president has disappeared as world awakes to the aftermath of a revolution, in telegraph.co.uk.
- ↑ Lavrov: If West accepts coup-appointed Kiev govt, it must accept a Russian Crimea, in rt.com.
- ↑ “We Demand Human Rights and Death to the Enemies!”, in rosalux.de.
- ↑ Kiev's protesters: Ukraine uprising was no neo-Nazi power-grab, in theguardian.com.
- ↑ Kiev's protesters: Ukraine uprising was no neo-Nazi power-grab, in theguardian.com.
- ↑ Kiev's protesters: Ukraine uprising was no neo-Nazi power-grab, in theguardian.com.
- ↑ Half of Ukrainians don't support Kyiv Euromaidan, R&B poll, in en.interfax.com.ua.
- ↑ Poll reveals Ukrainian majority supports EuroMaidan, in ukrainebusiness.com.ua (archiviadu dae s'url originale su 25 ghennàrgiu 2014).
- ↑ Ukraine protesters take rally to Yanukovich’s residence, in ft.com.
- ↑ Poll discovers EuroMaidan evolution from dreamy to radical, in kyivpost.com.
- ↑ Yevhenia Yehorova (19 October 2012). "BiдHocHa бiлbшicTb ykpaïHцiB пiдTpиMyє зMiHy Bлaди; Cxiд Ta ПiBдeHb Bce щe BизHaчaюTbcя зi cBoïM kaHдидaToM B ПpeзидeHTи". Gfk.com. Retrieved 4 April 2014.
- ↑ Ukrainians Pessimistic about Country’s Future; Confidence in Political Leaders Falling, in ifes.org (archiviadu dae s'url originale s'11 santugaine 2011).
- ↑ Soros: Ukraine needs EU Marshall Plan, in money.cnn.com.
- ↑ The New Great Game: Why Ukraine Matters to So Many Other Nations, in bloomberg.com.
- ↑ What does the West want from Ukraine?, in america.aljazeera.com.
- ↑ EU suspends trade deal talks with Ukraine, in bostonglobe.com.
- ↑ Ukraine, Russia sign economic deal despite protests, in edition.cnn.com.
- ↑ Russian official accuses US of fueling Ukraine crisis, in presstv.com (archiviadu dae s'url originale su 5 maju 2014).
- ↑ Lavrov: If West accepts coup-appointed Kiev govt, it must accept a Russian Crimea, in rt.com.
- ↑ Il referendum sulla Crimea è “legale”?, in ilpost.it.
- ↑ Ukraine: Declaration by the High Representative on behalf of the European Union on the illegal annexation of Crimea and Sevastopol, in consilium.europa.eu.
- ↑ IMF offers Ukraine up to $18 billion in loans, in news.yahoo.com.
- ↑ Ucraina: cinque anni dopo gli accordi di Minsk (PDF), in europarl.europa.eu.


c: text/html

text:
Arresi: Laboratòriu musicale “Sonendi e cantendi” pro mannos. 24 e 26 de Austu 2020
Su 24 e su 26 de Austu 2020, dae sas cincu e mesu finas a sas oto mesu de a merie (17.30 – 20.30), in su Tzentru de Agregatzione Sotziale, in bia G. Mariano nch'est su laboratòriu musicale pro Mannos "Sonendi e cantendi". Su laboratòriu ddu faghet su Maistru e etnomusicólogu Ignazio Murru. Pro partitzipare a sa presentada non si pagat.
Su laboratòriu tenet sa tarea de fàghere a connoschere su patrimòniu linguísticu sardu ricu meda e sas formas de sa "cantzone" sarda. Sos partitzipantes tenent sa possibilidade de imparare a fàghere cumpositziones crutzas.
Su laboratòriu ddu organizat s'Ufítziu de Limba Sarda de sa Comuna de Arresi, finantziadu cun su dinari de sa Regione Autònoma de Sardigna cunformas a sa L. 482/99 “Normas in matéria de amparu de sas minorias linguísticas istóricas".
Pro respetare sas dispositziones contra a sa ispartzinadura de su Covid-19, s'intrada est cuntrollada e duncas po non fàghere ammuntonamentos, tocat a si prenotare mandendi una
e-mail a: cultura.sarda2020@gmail o telefonendi a su númunu: 3890191709.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Cambògia
Coordinadas: 12°36′N 105°00′E / 12.6°N 105°E
Artìculu in LSC
Sa Cambògia, prus pretzisamente Rènniu de Cambògia, in khmer Kâmpŭchea e ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា, Preăh Réachéanachâkr Kâmpŭchea, narada fintzas Srok Khmer, ស្រុកខ្មែរ, literalemente « Paisu de sos Khmers », est unu istadu de s'Àsia sud orientale. Sa capitale est Phnom Penh.
Sos tzitadinos de Cambògia sunt narados cambogianos, o khmers chi si faghet riferimentu a s'etnia. Sa majoria de issos est de religione buddhista theravāda (unu 96%) chi est religione de istadu, unu 2% est musulmanu e unu 1% cristianu.
GeografiaModìfica
Tenet istèrrida de 181 035 km² e populatzione de unos 14.700.000 bividores. Allàcanat in s'uestu e norti-uestu cun Thailàndia, in su norti cun su Laos, in s'estu cun su Vietnam e in su sud si ghetat in su mare de su golfu de Thailàndia.
IstòriaModìfica
Su nùmene antigu de sa Cambògia fiat "Kambùgia" (in sànscritu: कंबुज), s'antigu impèriu Khmer, chi tenet orìgines chi torrant a su 802 p.C., cando Jayavarman II si fiat decraradu soberanu de unu rènniu chi diat pois dominare subra totu s'Indocina fintzas a su de 14 sèculos. Suta influentzia de s'Ìndia fiant pesados templos monumentales, intre chi s'Angkor Wat, oe patrimòniu de s'umanidade amparadu de s'UNESCO, e aiat agatadu ispainamentu in antis s'induismu a coa su buddhismu. De su de 15 sèculos sa Cambògia sighiat a s'agatare che vassallu intre de sos istados bighinos.
In su 1863 sa Cambògia fiat fata protetoradu de sa Frantza, pro torrare a èssere indipendente in su 1953. Durante sa gherra de su Vietnam, sos cumbatimentos si fiant ispartos fintzas a in ie, diventende causa de una instabilidade polìtica chi diat permitere s'artziada a cumandu de su partidu maoista de sos Khmer rujos in su 1975. Sunt issos sos responsàbiles de su genotzìdiu cambogianu chi at tentu logu intre su 1975 e su 1979, pro unos 2 milliones de mortos, e firmadu isceti de s'intrusida de sos vietnamesos chi los aiant bogados.
A pustis de su regìmene de sos Khmer rujos fiat decrarada sa Repùblica populare de Kampuchea, trazada luegus in una gherra contra su Vietnam. Su cunflitu at tenu durada de su 1979 a su 1991, annu cando sunt istados firmados sos acòrdios de paghe de Parigi. S'istadu est duncas istadu ghiadu de sas Natzions Unidas fintzas a sas eletziones lìberas de su 1993, in ue at partetzipadu unu 90% de sos chi teniant deretu de votu.
In su 1997 su partidu populare cambogianu a fatu unu corpu de istadu at pigadu su cumandu de sa natzione, de chi est galu solu partidu in càrriga.
EconomiaModìfica
Sa Cambògia est unu istadu comunista chi sighit una forma de economia de mercadu.
Sa massaria est in die de oe sa faina econòmica printzipale, chi òcupat unu 57,6% de sos traballadores e produit unu 33,5% de sa richesa de s'istadu. Sas indùstrias printzipales sunt sa de su tessìngiu e su turismu. In su 2005 sunt istadas iscobertas reservas de petròliu e de gasu in sas abbas territoriales.
Mancari meda pobera, sa Cambògia godit de isvilupu econòmicu meda lestru a partire de sos annos 90 de su de 20 sèculos gràtzias susetotus a imbestidores internatzionales. Sa richesa produida intre 2004 e 2007 at registradu una crèschida de su 10% pro annu, su rèdditu peròmine abarrat però meda bàsciu, de petzi 773 dòllaros, meda prus pagu de sa mèdia regionale, a matessi livellu de Àfrica sub-sahariana.


text:
sonarika-bhadoria 20 imaxe quente e sexy
BOLLYWOOD HOLLYWOOD crear nova galería
sonarika-bhadoria
0 como
sonarika-bhadoria
0 como
sonarika-bhadoria
0 como
sonarika-bhadoria
0 como
sonarika-bhadoria
0 como
sonarika-bhadoria
0 como
sonarika-bhadoria
0 como
sonarika-bhadoria
0 como
sonarika-bhadoria
0 como
GDPR Compliance
sonarika-bhadoria sonarika-bhadoria sonarika-bhadoria sonarika-bhadoria sonarika-bhadoria sonarika-bhadoria sonarika-bhadoria sonarika-bhadoria sonarika-bhadoria sonarika-bhadoria sonarika-bhadoria sonarika-bhadoria sonarika-bhadoria sonarika-bhadoria sonarika-bhadoria sonarika-bhadoria sonarika-bhadoria sonarika-bhadoria sonarika-bhadoria sonarika-bhadoria sonarika-bhadoria sonarika-bhadoria sonarika-bhadoria sonarika-bhadoria sonarika-bhadoria sonarika-bhadoria sonarika-bhadoria sonarika-bhadoria sonarika-bhadoria sonarika-bhadoria sonarika-bhadoria sonarika-bhadoria sonarika-bhadoria sonarika-bhadoria sonarika-bhadoria sonarika-bhadoria sonarika-bhadoria sonarika-bhadoria sonarika-bhadoria sonarika-bhadoria sonarika-bhadoria sonarika-bhadoria sonarika-bhadoria sonarika-bhadoria sonarika-bhadoria sonarika-bhadoria sonarika-bhadoria sonarika-bhadoria sonarika-bhadoria sonarika-bhadoria sonarika-bhadoria sonarika-bhadoria sonarika-bhadoria sonarika-bhadoria sonarika-bhadoria sonarika-bhadoria sonarika-bhadoria sonarika-bhadoria sonarika-bhadoria sonarika-bhadoria sonarika-bhadoria sonarika-bhadoria sonarika-bhadoria sonarika-bhadoria sonarika-bhadoria sonarika-bhadoria sonarika-bhadoria sonarika-bhadoria sonarika-bhadoria sonarika-bhadoria sonarika-bhadoria sonarika-bhadoria சொனரிக்கா_பாடோரியா sonarika-bhadoria sonarika-bhadoria sonarika-bhadoria sonarika-bhadoria سوناریکا_بھاڈوریا sonarika-bhadoria sonarika-bhadoria sonarika-bhadoria sonarika-bhadoria sonarika-bhadoria sonarika-bhadoria sonarika-bhadoria


text:
Ferdinandus Léger
Obitus: 17 Augusti 1955; Gif-sur-Yvette
Patria: Francia
Officium
Familia
Memoria
Ferdinandus, vulgo Fernand Léger (natus Argentan in urbe die 4 Februarii 1881; iuxta Gif-sur-Yvette iuxta Lutetiam die 17 Augusti 1955 mortuus) fuit pictor, artifex, et moderator cinematographicus Francicus qui "tubismum" e cubismo invenit. Lutetiae annum vigesimum agens apud Scholam Bellarum Artium studia architecturae persecutus est, malo successu. Anno 1903 officinam cum pictore Andream Mare constituit academiamque q.d. "Magni Tugurii [fr]" frequentabat, sed anno 1908 officinam suam in aedes La Ruche [fr] movit.
Bibliographia[recensere | fontem recensere]
- Pierre Descargues, Fernand Léger. Lutetiae: Éditions Maeght, 1995


text:
Alivertu – sa colonizatzione de unu pastore (parte prima)
de Mariu Puddu.
A Babbu e Mamma, a Susanna, Simona, Serena, Diegu, Beatrice, Clàudia, Daniela, Làura, Sofia, Gioele, Bruno, Gabriele e Sílvia, nebodes fizos de nebodes: chi sa Sardigna de cras siat menzus, in sa continuidade de identidade.
Su manzanu Tzeledha e Luizina, duas bighinas, fint tentendhe sos porcos in su muntonarzu de Sa Turre, chi fit a sa essida de bidha, in su caminu de montes. Tandho totugantos betaiant s’arga in sos essidorzos e su muntonarzu, cun cudhu ludrau a cossa, in zerru, e s’arga torra in mesuia de su bentu, nois lu teniaimus apalas de domo.
Fit una die de zerru, de lentore e de fritu. Su manzanu deo curro e a fora, a zogare a su muntonarzu. Mancu su fritu timia. No naro de no timire a mamma: issa, che a totu sas mamas, istaiat avertindhe a no bi andhare a su muntonarzu. Ma sos pisedhos andhaimus gai etotu, ca bi acudiat pisedhos chi no fint bidharesos e chi teniant àteras cosas de contare, cosas de montes e de campu. Tzeledha e Luizina, chi fossis fint dendhe su càmbiu un’iscuta a Pepinu, su frade, ca su porcarzu fit isse, chi como est emigradu, fint in cue in s’oru de su puntellu chi bi fit tandho e zughiant su chistionu de s’iscola. Tandho deo fia andhendhe a s’asilo, candho fit in Funtana. Ma s’annu fit s’úrtimu: su santuaini ifatu lompia sos ses annos e tocaiat a mie puru a bi andhare, a iscola.
De s’asilo petzi mi ammento chi bi andhaia cun d-unu tzestinedhu de fenu a cassiedha, chi fint sos annos de sa farina de late e chi sas monzas fint “continentales”. No bos isco nàrrere mancu ite fint chistionendhe de cosa de iscola, cudhas, e ne dae ite aiant leadu su chistionu. Tzeledha che fit manna e fossis no aiat mancu fatu iscolas in nudha. Luizina za che fit mannita issa puru, fit galu in iscola ma fit ripetente, comente li narant. Ma su chistionu nostru no fit a sa moda de sos istudiados, chi, daghi la leant, de una peràula ndhe faghent una chistione manna, che zente chi podet contare medas bentres de “temi” e de “lezioni” e che at collidu s’arte, lébia, de bortulare peràulas, petzi peràulas, totu peràulas, in bundhàssia, a bundhos, abbundhorados… Su chistionu nostru, chi deo aia agatadu cumpanzia, fit unu chistionu de pòveros: pagas peràulas che betaiant issas, àteras pagas deo, duas in su chistionu, àteras duas a furriare sos porcos. Unu chistionu de porcarzos, de massajos, de pastores, de zoronateris… De su chistionu mi ammento una cosa, una ebbia, comente e chi siat oe. No isco si rispondhindhe a cudhas o gai desesi che una cosa chi zughia in punta de sa limba ispetendhe a che la nàrrere:
- «Uhm, deo a iscola bi andho una die emmo e una nono!»
Bazi e ischide ite mi pariat cust’iscola! E tocade e ponide proite no mi che l’apo irmentigadu prus chi apo nâdu gai! Idea bona mi zughiat!… Candho paria nàschidu deretu deretu pro andhare a un’iscola chi abberit una die pertzisa, sa tale die e no sa die innantis, e serrat sa tale àtera e no sa die apustis! Bastet, bi cheria andhare una die emmo e una nono. A mesapare cheria fàghere: pariat un’ortu anzenu leadu in fatore.
Como pagu tempus mi sunt coladas a betu sas pazellas de sas elementares e apo bidu chi de iscola bi so mancadu belle e pagu etotu: carchi die de remadia, de refriu forte, e carchi die chi mi at collonadu… s’ora! Iscola pertzisa, balla! Sa matessi peràula che depiat rúere in conca de totugantos sos fedales a sa matessi ora de sa matessi die! E a pèrdere dies fit che a pèrdere corpos etotu… In cust’iscola si depet andhare totu paris, che boes zuntos daghi tirant su carru. A ses annos totugantos a “prima”, a sete a “seconda”. Totugantos depent… ingullire sa matessi cosa a su matessi tempus e a sa matessi manera. “Viva la giustizia!”, castigadu chie no ndhe tenet gana. Iscola pertzisa, balla! Si andhaimus chimbe minutos apustis nachi fit menzus a no bi andhare in nudha. A sas oto e mesa depiaimus èssere inie, in sa zanna de iscola, postos in riga, “in fila per due”, che in su “C.A.R.”, pro nos imparare s’órdine… “gli ordini”.
Faghiaimus gai a órdine. Ma carchi die mi at collonadu s’ora… No fit gai fàtzile a ischire ite ora fit: rellozu in domo no bi ndhe aimus. In bidha bi aimus su rellozu mannu, unu pro totugantos, in punta de campanile. Emmo, za fint comintzendhe, sos annos, sos pisedhos a istare allintzos a lis regalare su rellozu de brussu, sos padrinos. Ma… pro sa bidha, e pro su mesu de totu su sartu puru, bastaiat su rellozu de campanile. A domo si bidiat, fintzas, ca tandho no bi aiat àteras domos imbia, e a sos mannos lis bastaiat de essire a fora a sa zanna e ischiant ite ora fit. Ma deo fia minore e in dainanti de domo bi aimus sa loza, chi mancari bassa fit arta etotu pro me e no bidia su rellozu: deo depia istare atentu a candho sonaiat sas oras, donzi mes’ora. De sos minutos non bi aiat ancora bisonzu.
A part’e annata, pro contu de rellozu deo fia tzegu etotu: sinono, mi bastaiat de mi che acadhare a sas contonadas de s’istantziedha chi aiant lassadu fora de su muru ca nachi sighiant a fraigare. A sas contonadas deo mi che acadhaia in cabidanni, candho fit coghinde sa ua de sa bérgula chi bi aimus. Ma in meses de iscola, chi no sunt meses de ua ne cota e ne crua, no ndhe baliat sa pena a fàghere cudhu irfortzu e si ischia a lèzere sos números no ischia però a lèzere su rellozu. E gai carchi borta mi at collonadu s’ora ca… no iscurtaia sa campana, chei cudhu chi si betat a surdu e ispetat a che li barigare s’ora, mescamente si tirat ària de interrogu!… Ma custu de mi betare a surdu mi podiat cumbinare petzi candho no bi fit mamma in bidha e mi lassaiat cun Fina sorre, chi mi binchiat bàtoro annos; si bi fit Zuanna, s’àtera sorre, chi fit prus manna meda, mi lu ammentaiat issa ite ora fit e no faghiat a la lassare cantare, a issa! Si fit Pepe frade, dae pudhiles che fit in sartoria. E lassemus de babbu, chi isse fit su primu a essire. S’oràriu issoro no teniat ne oto e mesa e ne mesudie: lu faghiat su bisonzu e, si assupriant chimbe minutos apustis, de zanna in murros no ndhe lis serraiat neune. Ma teniant pistighinzu e intendhiant sas oras innantis de sonare.
A pessare chi daghi mi perdia s’iscola mi che la colaia gai… mancu a bi pessare! Su mastru za mi poniat sa “assenza” e si bi cheria torrare, bonu, e sinono ancu mai, chi antzis prus pagos bi ndhe andhat a iscola e menzus est, ma no pro sa lamenta de su “deficit” de su guvernu, no, ma ca sos pisedhos a medas faghent a dolore de conca a su mastru. Deo in domo tenia banzu seguru, e gai mi l’apo pérdida pagas bortas, s’iscola.
Própiu no isco de comente apo fatu a sas primas, fintzas a mi che abbituare a bi andhare donzi die. No mi ammento si apo prantu, comente faghent fintzas como tzertos pisedhos, chi parent anzones istitados a mélios, o chi los sunt zughindhe a presone. No mi ammento si mi ndhe so fuidu, nessi carchi borta, comente faghiant àteros, e comente si ndhe fuint como puru, dae presone. Ma in domo istaimus sempre a perrica, innantis de lòmpere sos ses annos deo, ca no paria de idea bona pro contu de andhare a iscola. E fossis cudhu «Deo bi andho una die emmo e una die nono!» fit comente e unu cuntratu chi aia fatu a contu meu, chentza su «E za l’amus a bídere nois!» de babbu e de mamma.
Pro mi fàghere intrare in cuadernu, daghi no bastaiat peràulas e minetas, in domo bi aiat dobbe puru, chentza rispàrmiu. Za depia crèschere puru pro agguantare menzus su corpu, chi fintzas a tandho, si carchi isculivita no mancaiat mai, fit prus sa ballassa e su zogu chi no su pore e a donzi modu cheriat bidu si a iscola bi afilaia o nono. Ma su tempus de «S’anzonedhu meu», «Coro ’e mamma» e «Siscuredhu» che fit coladu; che fia mannu… e babbu e mamma fint porosos, mescamente pro chistiones de iscola, ca issos bi fint pótidos andhare pagu a su tempus issoro, chi s’iscola benit gai, a tempus sou, che a sa fae frisca, e cheriant chi nessi nois no aeremus fatu che a issos. Fint coriales a tribbulare de prus issos, bastus de no pèrdere s’iscola a nois, mescamente a mie, su prus minore. No creo mancu chi esserent in s’idea de mi “mandhare a istudiare”, ma cumprendhiant cantu baliat s’istúdiu e in cussu poniant aficu. Za est abberu chi mancu a issos fit aggradada, s’iscola, pro su pagu chi bi fint pótidos andhare. Ma su pisedhu nachi la pessat a conca de pisedhu, e a su chi pessat su pisedhu nachi bi at pagu de li pònnere cabu… Segundhu a chie cumbenit.
- «Ahn, no ti aggradat s’iscola?! Ello e deo no fia gai etotu! E deabbonu de sa sorte chi bi essere andhada!»
Gai naraiat mamma, impudosa, ca issa no fit bona ne a lèzere e ne a iscríere. A part’e annata, s’iscola paret cosa pro sas criaduras… Antzis no, est birgonza in iscola a pònnere sos mannos totu paris cun sos minores… Ih a birgonza a iscola a mannos, ite befe! Ca in iscola… A andhare a iscola a mannu est commente e chi unu massaju si ponzat a triulare in zerru, e no ca ndhe at fatu meda, de laore, no! In bidha a unu sos brullanos lu leaiant a befe e bi lu naraiant pro lu fàghere arrennegare, e pro si ndhe fàghere una bentre de risu issos, chi nachi triulaiat su trigu in zerru! Iscola a mannu?!…Ahi?!… Unu bellu gàrrigu a minores e toca! Est a postu pro tota vida, unu. Medas za si crebant suta, curcurigajos!… Chi totu a unu gàrrigu no che la leant! Ma… totu a unu gàrrigu cheret! Petzi chi a sos mannos no lis deghent sos machines: a sos minores ebbia, ca a sos minores za lis passat totu… Pessade chi Nigola Osu est andhadu a mannu a “istudiare”: una revolutzione at fatu!
- «A mie» – sighiat a nàrrere mamma contendhe de sa vida sua e bazi e ischide de cantas àteras mamas – «a mie za mi che ant leadu a campu a ses annos! Petzi bi so andhada pagas dies a iscola, ca no mi aggradaiat. “Toca, toca!” mi naraiant sos de domo, “Si no andhas a iscola moes a campu!” Deo mi che cheria in cue, a conca de criadura, e a iscola non bi so torrada prus. Tandho mi che leaiant a tzapu ifatu, a tzapitare trigu, a iserbare, a batire su late dae Sas Lantzolas, che las teniat cue, tandho, sas bacas, su biadu de babbu. Cudhos manzanos de bidhia, coromeu!… A pes nudos, totu trapados de su frizidore e benemindhe!… Àteros tempos fint! Chie no ischit za est cumpanzu de su tzegu. Tzegu bidindhe! Mancu a pònnere sa frimma mia, azummai! A no bi torrare mancu die prus, a cudh’iscola!… A part’e annata, tandho, luego ndh’est bénnida sa gherra… chi sa zente si at bidu apretu malu de su bisonzu, tandho, mih! Tandho che los leaiant totugantos a sa gherra, sos ómines mannos, e sos zòvanos puru, siscuredhos, chi mancu a leare su fusile fint bonos, moriant gai etotu, mancu a si difèndhere… Tandho no si ndhe ischiat prus nudha… Sa zente donzi die a muntones, totu ispetendhe in sa posta, che istaiat! Ispetendhe a b’iscríere… e totu nudha! Tandho si ndhe torraiant pranghindhe… E ite iscriaiant, chi medas fint mortos, malevadados!
-
«Ma proite l’ant fata, sa gherra?»
-
«Ih, e ite ndhe ischimus, nois, proite l’ant fata?! Leados che los ant! Medas za no bi cheriant andhare: tandho lis betaiant sos carabbineris e che los leaiant ammalaoza! Bi ndhe at àpidu chi si che ant segadu pódhighes dae manos pro no bi andhare! In bidha, su Ghespe… Mih, no li nias gai, tue, mih…»
-
«Proite?»
-
«Caite!… Ca bi lu narant a impróveru! Isse no bi cheriat andhare e… ite at ispedientadu? Tocat a su dutore, chi tandho in bidha che fit Sioto, e fatu li at un’innetzione de petróliu! Tandho li at fatu male, ndh’est rutu a malàidu, est bénnidu a puntu de mortu! Mai prus bi est sanadu! Gherra za no ndhe at fatu ma… za lu bides, mih, comente est, sicu che linna!»
-
«Ma sa gherra proite l’ant fata?»
-
«Contras a chie? Chie fint sos inimigos? Contras a sos Austríacos fint gherrendhe»
-
«E proite?»
-
«Ih!… Proite?!… A mie ndhe naras?!…»
Sos inimigos nostros fint sos Austríacos… Za contaiant de àteras gherras puru, chi nachi una borta sos Bonesos… ma dae meda, mih!, chi depet èssere a su tempus “delle guerre d’indipendenza”, chi bi fint sos Sardos cue puru, mih! A su tempus, sos Bonesos, chi fint sos inimigos nostros… fint bénnidos a bidha e no isco ite totu nachi lis cheriant fàghere a sos Illoresos! Sos Illoresos, tandho, s’illorant… e acollos faghindhe sa gherra de… indipendhéntzia contras a sos Bonesos! Trinta nachi ndhe ant mortu, cue in Su Carente, suta de sa roca de Coronas! Dae tandho, sa zoventude sarda… uhm!… illoresa, chi andhaiat a tirare in leva a Bono e… sos inimigos nostros fint cue!… Illorè contras a Bono e Bono contras a Illorè! Otana contras a Oniferi e Orune contras a Mamujada! Donzi borta una gherra! Sa zoventude andhaiat totu, a sa leva, ca… “la patria chiama”! Chi si calicunu fit reberde za bi fint sos carabbineris “della madre patria”!
Babbu in contos de iscola aiat fatu sa “terza”.
- «Candho fia in iscola deo – contaiat isse – in bidha che fit sa tertza ebbia: a fàghere cuarta e cuinta fit a che essire a Bolòtene, a pè donzi die, duos o tres chi bi ndhe andhaiat, chi fint sos chi andaiant a istudiare. Fata sa tertza, a mie su biadu de babbu mi at comporadu una baca e apustis, daghi tenia tréighi annos, mi che at pigadu a montes a crabarzu».
-
Si no andhas a iscola moes a campu!
Za bi ndhe aiat chi faghiant a su contràriu…:
- «Su santu chi ti at fatu!… E biadu e chi lu poto mandhare! Ma no ndhe at gana! Donzi die a campu che lu leo: daghi iscarmentat a triballu as a bischi li benit sa gana de istudiare!»
Babbu si podiat cussiderare “analfabeta di ritorno”, ca no fit fizu de “mandhare a istudiare”. Ma a su mancu aiat fatu su “permanente”, tandho in sa “era” fassista aiat fatu su “volontario” in Àfrica orientale e a sa gherra de su Baranta che l’ant “richiamato” pro difèndhere “la patria”. Azummai faghiat sa “educazione permanente”: sa pinna in manu za l’at torrada a leare! Ma cussos tempos che fint totu colados… Sas elementares bi las aiant fatas in bidha puru, totugantas, e deo… ditzosu a mie chi mi cheriant mandhare! Ma bazi e ischide ite mi pariat custu contu de andhare a iscola, donzi manzanu! Mancu a babbu fit aggradadu a andhare a iscola, a su tempus sou, e ne a sos cumpanzedhos suos.
Contaiat chi fint totu “àinos mannos”, chi ndh’essiant de iscola totu a tocu de curcuriga, in segundha a batórdighi annos; chi nachi fint malos chepebbecu, chi petzi timiant su mastru Canu, ca isse los aferraiat a origras e ndhe los artziaiat dae terra pendhulipéndhuli chi lis bogaiat fintzas su sàmbene. A issos puru s’iscola lis depiat pàrrere una cosa istrana: nachi istaiant irgherriendhe che crabas acorradas, sempre ispuntzonendhe, moíndhesi, pitighende, faghindhe a ríere. Petzi timiant su corpu. In iscola bi paraiant male, balla!
Ma su pisedhu est pisedhu, no tenet resone… No tenet mai resone in contos de iscola… Mastros e professores tenent resone: issos sas iscolas las ant fatas totugantos e no che las ant agabbadas a sessant’annos, issos! Pessade cantos annos de resone tenent in prus de sos iscolanos, e de sos babbos e mamas chi ant fatu pagas iscolas! Tantos annos de iscola, tantos annos de resone… Babbos e mamas no bi aiant de brigare cun mastros. Beru chi s’ómine no si medit a prammos; ma cussu fit unu ditzu sardu, e duncas in iscola no bi fit coladu mancu acurtzu. Su pisedhu est pisedhu. Domadu cheret…
- «Ehi oe!… Uhm, maza maza che andhas a iscola!»
Custa fit sa promissa, in domo, e babbu e mamma no fint gai malos a cumprire. A part’e annata custas promissas sunt bonas a cumprire puru: una funedha, una tzinta, una frunzita, una manu beniant a betu a donzunu. Cheriat postu mente. S’ischit: s’iscola est de importu, antzis ca no aggradat est prus de importu puru… Eh!… si aggradat ite cosa de importu est, tandho?! Una cosa chi aggradat paret unu zogu! E ca sinono!… Una cosa chi aggradat est sempre “mala”. Eh!… si donzi cosa aggradat, tandho sa vida est unu zogu e… fintzas a s’àinu meu piaghet, gai! Su bellu est candho est una cundenna, sa cosa!
In domo no mi poniant pore pro cosas de iscola ebbia. Fora de iscola bi fit s’àtera iscola. Deo fia minore, emmo, ma fia mannu e podia comintzare a dare borta a su zogu e dare una betada de manu e azuare sos mannos: a fàghere unu cumandhu, abbare s’ortu, a compidare a sa binza, e gai. Cosas chi a bortas aggradaiant e a bortas nono, chi no s’ischiat bene inue comintzaiat su triballu e ue finiat su zogu. In s’àtera iscola fia mannu pro totu su chi podia fàghere. Su triballu meu fit a azuare, ca bi aiat bisonzu, ca a sos mannos lis falaiat su suore, chi antzis naraiant chi bi aiat de ndhe falare sa mata, arrebbentados a triballu. S’ischit chi daghi sunt in duos triballendhe sa pelea est cumpartida e donzunu faghet pro unu e no pro sete e li podet avassare tempus pro àteru. Ma deo, su triballu meu nachi fit s’iscola. Suore in iscola no nos ndhe at faladu mai: die cun die sétidos, no bi aiat logu mancu a nos istirare sas ancas, chi si unu istiraiat sos bratzos, s’àteru artziaiat sa manu:
- «Signor mae’!… Mih, Pudhu mi sta disturbando, mih!»
Cheriat azudu pro no che li leare su logu. In s’iscola s’imparat a pedire azudu. Si no l’imparat…
- «Su santu chi ti at fatu, midantzegu, candho essimus a fora!…»
In fora bi aiat logu, pro arranzare sos contos nois etotu. Nade, nade chi sa passéssia est modhe: si fit comente e matones o linna de carrare a codhu nos fimus crebados suta. Ma sa passéssia est passéssia e de suore in iscola no ndhe amus bogadu mai, fintzas zughindhe sas fortzas de carrare linna e matones, chi carchi borta, in cudhos zerros de fritu, nos aiat fintzas caentadu sos pes, cantu chi fimus mortos de fritu in die de sole. S’impreu nostru fit cussu, de andhare a iscola.
Sos annos donzi mastru faghiat iscola in d-una domo diferente, pariat chi s’iscola fit nessi nàschida acurtzu a su triballu e comente bi aiat triballu totue, gai etotu bi aiat iscolas in tres o bàtoro bighinados. Ma fossis las aiant fatas gai, sas iscolas, ca sa bidha fit pòvera… Tandho bi aiat iscolas in sa carrela de Tzelestina, in piatza cumonale, in sa carrela de nonna Muredha, a crebu de Tola chi bi fit iscritu. Pro s’iscola puru Tola podiat crebare. S’iscola chi andhaia deo fit un’istantziedha ebbia, cun cudhos bancos chi pro ndh’essire s’úrtimu ndhe depiaimus essire totugantos. Fimus una trintina e passa. A parte nois, pagas àteras cosas bi aiat: sa càtedra, sa lavagna, un’armariedhu cun libberitos de contàssias, no sas de Predu Malíssia, unu santugristos e unu cuadredhu cun d-una fotografia:
- «Vedete quella fotografia? Quello è il capo della nostra patria – faghiat su mastru -: il Presidente della Repubblica».
Pro nos imparare a iscríere tandho sos mastros nos poniant a fàghere macarrones… Eh! Eh!… cussa est cosa de manigare! S’iscola no si fadhit: est nois chi lis naraimus macarrones. Sos mastros naraiant “aste”. Fit pro nos pònnere s’abbitúdine a fàghere andhare sa manu a ue cheriat s’órdine, e no bi cheriant sos macarrones nostros… A fàghere macarrones za mi bi poniat mamma e si no mi poniat issa mi bi ponia deo, a botu, che a totu sos pisedhos de su mundhu, chi no si podent bídere mai frimmos e cherent fàghere comente bident a sos mannos. In iscola sa cosa de manigare si podiat bínchere, bínchere no ca sa cosa de manigare fit meda, gai comente si narat a bínchere su triballu. In iscola si podet bínchere a sos àteros, si sezis prus “bravi” de sos àteros, che candho unu binchet su postu ca un’àteru l’at pérdidu. Faghindhe macarrones iscritos una borta apo bínchidu unu tzoculatedhu. Gai cantu s’ungra fit. Su pisedhu si cuntentat de pagu. Allegru che musca, deo, ca sa die fia su primu de iscola! Che lu ghiro a domo. Mamma che fit in campu.
- «Costóilu a mamma! – nachi Zuanna daghi so essidu, a mesudie — Làssalu a daghi ghirat issa!»
Che lu ponzo in una lamedha chi bi aimus subra de sa ziminera, una ziminera chi bi cabiat una famíllia intrea a calore a fogu fit. Ma no tenia asséliu: donzi tantu andhaia a mi lu abbaidare, cudhu tzoculatedhu… Si fit istadu càriga o nughe… De cussas cosas mi ndhe prenaia sas busacas, a craru e a cua, e a fora a remuzare cun sos cumpanzedhos. Sos istios babbu istaiat sempre chirchendhe ispinatzos pro b’iferchire sa figu a sicare. Cudha bella figu niedha!… Daghi fit bene sica la faghiaimus a filleris e la costoiaimus in sa càssia. Totu tucorada, in zerru, ndhe la bogaimus a manigare cun chiu de nughe e de méndhula. Ma unu tzoculate?! … Deo petzi ndhe bidia in cudhos botes de bidru in su tzilleri de tziu Nànghelu: ma fit a càmbiu apare cun su dinari. Dinari?! Boh!… Beh, daghi fia prus mannitu mi che ndhe furaia dae domo a mi comporare sas “zandujas”. Lampu a bona chi fit sa cosa comporada!… Totu bene imboligada!…
- «Mà!… Mih, unu tzoculate apo bínchidu, oe, in iscola!…»
Gai pessaia, deo, ispetendhe a torrare mamma. Ma mi che l’apo collidu innantis de ghirare issa.
Deo no fia “il primo” de iscola, no so mai istadu “il primo”. Antzis in cuss’iscola etotu una borta mi ch’est fintzas faladu su píssiu de su banzu chi mi at dadu su mastru, ca no ischia sa lessione. Za bi cheriat pagu a che li falare su pissiu, a unu, e a calicunu fintzas àteru, ca s’iscola fit che a sas domos etotu, chi pro fàghere bisonzu fit a essire a sas cresuras.
Sos annos in bidha fimus totu ispetendhe a nos fàghere sas fognas. Ma, no isco mancu chie, nachi fit pessendhe in àteru e a las fàghere nois sos de iscola, sas fognas, no bi fit in su “programma”, mancu si fimus istados zòvanos de vinti unu annu. Nois faghiaimus fognas a zogu, fora de iscola, ca terra intro no bi ndhe aiat mancu a brulla. S’iscola est iscola. Bàtoro oras totu a una tirada chi nos pariant sempre oto. In domo andhaimus candho ndhe aimus gana: pro bisonzos de gai za nos ischiaimus arranzare a sa sola.
Ma in iscola no bi fint sas cresuras de s’àtera iscola, e a pedire s’órdine pro andhare a pissiare mancu a ndhe fontomare. S’órdine no fit a lu pedire: bi fit!… In piedi!… Seduti!… Qui la mano!… Prendete la penna!… Braccia conserte!… Beru chi dae tandho a como s’iscola l’ant totu revolutzionada: bi ant fatu fintzas logu a cagare. A órdine. “Mai alla prima ora”, ca si no imparant a pedire s’órdine sa lessione adiosu! Cheret petzi chi su mastru o professore istet atentu, chi sinono sos iscolanos che li essint a pissiare duas e tre bortas donzi ora.
Una die su mastru mi che cramat e no ischia “il comincio”… A iscola andhaia chei cudhos operajos chi contaiat babbu, chi nachi s’impresàriu los cheriat, su manzanu, irmurzados, cagados e pissiados, pro no li pèrdere tempus triballendhe. E puru!… A part’e annata s’iscola batit sa gana de pissiare. No ischia sa lessione. Su mastru leat una bacheta de ozastru… totu nodos fit! Corpa ca ti corpo, a sa pranta de sa manu!… Za mi l’at caentada! Torrendhemiche a su bancu che so andhadu a ormina, píssia ca ti píssio.
No mi ammento però cantos corpos mi aiat dadu. In iscola los contaimus sempre, sos corpos. Iscola pertzisa, balla! In domo sos corpos fint gai, una cosa a sa bona… Ma no fint a forfè: fit a corpare fintzas a cantu bastaiat… In iscola sos corpos fint a contu… Beh, chentza contu! E za est a nàrrere chi nos ndhe podiaimus fuire, za!… De unu corpu in domo medas bortas nos ndhe podiaimus fintzas frànghere: fuindhe, faghindhe carchi balentia, faghindhe a ríere. E daghi che fit passadu s’arrennegu… che fit passadu fintzas su banzu. Ma su banzu de su mastru, lampu, fit chentza rimédiu. A fortza de la proare cudha bacheta de ozastru la connoschiaimus bene, ma no li aimus postu abbitúdine, chi donzi borta fit che una cosa noa… Poi su mastru bi teniat un’àtera bacheta, nébida, tènnera, iscuadrada, lísia lísia, niedha…
- «Compà! – naraimus nois – Lampu, cussa za!… Cussa est de ferru, mih, ite creides?! Cussa est pro candho che semus in cuinta, mih!»
Tzertu, a mannos sa cosa prus “raffinata”.
Su mastru Etzu, chi mi aiat zutu fintzas a cuinta, no fit malu… Antzis sa zente naraiat chi fit mastru bonu. Prus malu fit su mastru Mameli. Deo a isse li connoschia sa numenada e bastaiat cussa a nos fàghere a timire. Ma fintzas a cuinta no lu aia proadu. Una die a su mastru nostru no li beniat a bene a bènnere a iscola e nos at mandhadu a nàrrere de andhare a sas deghe e mesa cun su mastru Mameli, chi tandho faghiat iscola in sa Domo Cumonale. Allegros che musca ca fit a intrare a sas deghe e mesa, nois! Ma comente e rellozu… no andhaimus própiu a rellozu e andhados semus unu pagu prus chito, pro zogare. Su mastru fit interroghendhe sos suos.
In pratza cumonale, chi tandho fit a palone, cun su murallone comintzadu e mai agabbadu, bi aiat logu a cúrrere e a zogare una bellesa! E zoghendhe fimus, nois. Ndh’essit su mastru arrennegadu e catzadu noche at: nachi a no li dare ifadu, a torrare prus a tardu ca no fit ora. Noche semus andhados a suta de s’úlumu de crésia, chi a contu nostru che fit atesu. Fimus gai a chistionedhu, o fossis a boghes puru. E acollu su mastru, torradu a essire, e noche cramat. Comente l’amus bidu cramèndhennos, sos pagu domados si l’ant pessada e fuidos sunt. Deo cun àteros semus andhados. Intrados semus. Ndhe zughiat duos de sos suos acurtzu a su… tribbunale, interroghèndhelos, tristos chei sa Maria… Sos chi fint sétidos in su bancu fint mudos che crastu, no lis essiat mancu súlida. A s’ala de su bracone bi aiat una fila de cundennados; totugantos a manos in artu. Comente semus intrados, isse a dainanti e nois ifatu:
- «Braccia in alto!» – nachi – e postu nos at a un’ala, a bratzos istirados, a manos in artu.
Lampu!… A bodhire figu, a furare melighedha, a ispilire olia in su tempus za los aia istirados sos bratzos a in artu: ma gai nono! Chi candho mi che istracaia los lassaia pèndhere! Su mastru, arrennegadu che dimóniu ifurrendhe pilarda, at sighidu a interrogare e a pònnere a manos in artu: mancu chi che fint sas deghe e mesa da’ora si est abbizadu prus. Bi fimus gai carchi mes’ora. Ma cudhas manos pesaiant che tronu, sos bratzos si fint comintzendhe a pinnigare. Sos malissiosos… abbassiaiant sos bratzos, e petzi che lis assupriat sa bacheta a ungras. Sos àteros fimus onestos e bastaiat gai.
- Braccia in alto!
No dimandhedas chie fit su carabbinieri.
- Braccia in alto!
No dimandhedas a chie fint irrobbendhe.
Cun su mastru Mameli, pro chie imparaiat a contare contendhe carchi cosa, fit una cumbénia: no solu podiant cumprèndhere bene chi donzi númeru fit pro una cosa, ma podiant fintzas assuprire a números artos, decine, centinaia… Ma su prus mastru malu fit un’àteru: sos pisedhos li naraiant petzi “Cagavuindhe”, ca isse aiat imparadu a “obbedire” e in sa gherra chi li aiant fatu fàghere, “per amor della patria”, si ndhe fit fintzas cagadu, e gai bi che lu ant pesadu. Custu faghiat gai a timire chi, si fidaiat sa zanna de iscola abberta, calicunu agataiat su corazu… de che li fuire. Unu corazosu… e norantanoe timegagas. Chie malu… e chie domadu. Impudosos ndhe fint, sos bonos. Cun isse, si unu ischiat sa lessione a memória, totu bene, e lu cramaiat a l’interrogare, comente su pisedhu fit acurtziendhe che l’irmentigaiat totu! “Vuoto di memoria”. Calicunu prus trancuillu si cagaiat sos pantalones, ca lu leaiat a cussos, e àteros ghiraiant a domo a marcos biaitos…
- «Su santu chi l’at fatu!… Midantzegu a lu denúntzio!»
-
«Odheu, nono!… Ca su mastru est che a su preíderu etotu!»
Sos pisedhos no lu podiant bídere tichedhu: «Menzus mortu pro èssere cun babbu!» – naraiat su fizu etotu. Ma como belleggai no si corpat prus “a norma di legge”, in iscola.
Ma torramus a s’iscola mia… Mia?! Mia nono, lampu! Mai mi est cumbinadu de leare s’iscola che cosa mia. Su mastru emmo, za lu naraiat sempre: «La scuola è vostra e perciò…», però, lampu!… Che a como etotu, mih! Ma lómpidas a bi mancare gai pagu calicunu at a pessare chi mi aggradaiat etotu. Za bi sunt puru, emmo, sos chi in iscola istant bene, ca in domo istant peus. A nois su chi nos piaghiat fit s’iscuta chi che colaimus tra sa essida dae domo e s’intrada a iscola, cantu istaiat a bènnere su mastru. In domo istaiant fatuvatu a perrica:
- «No ti che andhes prima de s’ora!»
Ma totu nudha. Nos aggradaiat a istare totu paris in sa carrela de iscola. Fuiaimus dae domo ca, zogajoghendhe, bi aiat pelea a fàghere su chi nos poniant a fàghere. Ma fimus malos a acorrare a iscola, ca su istare in mandra, comente naraimus nois, nos aggradaiat prus pagu puru, ca a su mancu in domo bi aiat de andhare, de bídere, de tocare, de ríere, de totu. Si nos aiat intesu carchi mastru o professore nendhe mandra a s’iscola, e suponindhe chi cussos cumprendhant sa limba de sos pastores, nos aiat nâdu chi nois no fimus “pedagogisti”. A ndhe li benit de pessadas a conca, totu, a su pisedhu!… Sos professores ndhe ant fatu nessi deghessete annos… de iscola, mih! non ant fatu mancu una morte, no! E sa resone no bi at bisonzu de bi lis dare.
Ma torramus a su mastru Etzu. Isse corpendhe contaiat fintzas a chimbe, candho fit in bonas.
- «Vedete le mie mani?» – naraiat candho nos bidiat a su time time, andhendhe a malugoro a parare sas manos – «E quanti colpi di bacchetta non hanno preso queste mani! Eppure, sono ancora belle, sane, rosee! Coraggio!…»
Lampu, un’àtera limba fit faedhendhe! Però, mih, de gallos in manos in iscola za no nos ndhe at essidu mai: sos corpos no acorzolaiant sas manos e de totu sos chi sunt “andhados a istudiare” no ndhe apo bidu mai cun manos acorzoladas. O fossis bi cheriat àteru pro acorzolare sas manos e no fit cussu su pidinu de s’iscola. Depiaimus acorzolare àteru, in iscola. Ma no fit mastru malu, su mastru Etzu: sos chi colliaimus una bella passada de banzu in domo puru lu cheriaimus fintzas bene, mancari a su time time. E ca sinono, ite mastru malu podiat èssere pro mazare?!… A mazare si mazat pro su bene… Tzertu, no istaiat pessendhe a su proite si depiat fàghere a corpos: a bi cheriant! L’ischiant totugantos chi su pisedhu est pisedhu… e chi sa lessione est mala a intrare in conca… A su mastru puru, mih! A su tempus sou, però, eh! Sa lessione fit mala a intrare in conca e pariat chi s’àidu si podiat abbèrrere a corpos. Ma fossis fint irballendhe logu de corpare; o fossis fit s’istrada zusta. Za corpaiant a conca puru, a bortas, ma pariat chi s’àidu cheriat abbertu in manos.
Cudhu “Braccia in alto!”, imbetzes, no si cumprendhiat inue che depiat intrare sa lessione e fossis faghiat gai ca fit mastru zòvanu e faghiat a “metodo nuovo”, ma chentza irbandhonare su “vecchio”, chi bi cheriat etotu; o fossis si che fit cumbintu chi “la pratica vale più della grammatica” o est chi che li fit torradu a essire dae conca su chi aiat “istudiadu” in iscola. Sos prus de sos mastros za corpaiant a manos, ca pariat su logu prus addatu. Azummai l’aiant inzertadu! Chi candho leades una cosa in manos, e la tantades, e la medides, e bos la ponides a notu, e la segades, o l’arranzades, tandho sa cosa no boch’essit prus dae conca. In iscola est totu… triballu ’e conca. Sas manos… “Mani in alto!”, “Braccia conserte!”
No si tocat nudha.
Petzi pinna e cuadernu e líbberu. Sa lessione che depiat intrare in conca. Che a como. In manos che depiat intrare su sabore de sos corpos, “per ricordarvi”… Za mi l’ammento. E àteros puru si l’ammentant. A bos lu ammentades?
Ah!… como za no est gai! Como azummai no mazant prus, mastros e professores. Como, issos, che zughent ideas diversas in conca. Sunt “democratici”, “progressisti”, e gai, mih, totu cun ideas bonas, in conca. Como za no mazant prus… Beh, carchi corpu…, candho bi cheret bi cheret! Tantu a sos iscolanos no che ndhe lis cheret intrare gai etotu in conca, ne a bonas e ne a malas. E pro su prus, chi est sempre menzus de ndhe collire esaurimentu, mastros e professores, “democraticamente”: «Peggio per voi – nachi – Se volete studiare, studiate: chi se ne importa? I1 mio ventisette arriva lo stesso» e a “norma di legge” no bi mazant prus. Oh, sos “rivoluzionari” za nono!… Custos mastros e professores si lu leant a coro, si ndhe leant arrennegu ca… «Come! Proprio voi?!», sos fizos de sos triballadores chi tenent bisonzu de s’irfrancare de su bisonzu, «proprio voi dovete studiare, perchè avete bisogno di elevarvi, di liberarvi!» Ma totu nudha! Su santu chi bos at fatos… ndhe pigat fele!
Ma no bi ndhe cheret “istudiare” a bonugoro. Ndhe pigat fele ca própiu sos pòveros, sos malassortados, sunt azummai totugantos dirganados, issos prus de sos àteros, chi sunt sempre sos prus curcurigajos, de sos prus reberdes: su “studio” no lis rechedit, chi paret chi su “studio” est fatu pro sos sennores, chi paret chi sennores e iscolas sunt sa matessi cosa, comente e chi siat s’unu fizu de s’àteru. Ma ndhe pigat fele e carchi borta ndhe batint sa gana de los pistare che azu, a sos fizos de sos pòveros, ca… e biadu e chi podent “istudiare”!… “Svogliati!”, “Poltroni!” Eh!… Su “studio”… s’iscola no batit petzi sa gana de pissiare a sos pisedhos: sa gana de mazare puru batit! Ma si a mazare nono, nessi carchi boghe, chi timant! Sa “bocciatura”, poi, “naturalmente”: “Chi merita merita!” Eh!… s’iscola est iscola. E daghi unu est in mandra o est pastore o est bestiàmine. In teoria e in pràtiga. Un’àtera limba, lampu!
Su mastru no fit malu, antzis sa zente lu bantaiat chi fit bonu. Ca sa zente, ite cherides, sa resone la daet a chie si la leat. E in s’àtera iscola bi ndhe at de cosas de ischire! Sa zente l’ischit. Est ignorante. Medas cosas no las ischit, lu narant totugantos: – «Nois sighi semus cosa!… Nois no ischimus nudha, no semus nudha». A sa zente a bortas che li fuit su corpu che nudha. Una mama de sete e oto fizos, cun maridu emigradu, disocupadu, irrenadu triballendhe, triballendhe chentza lúcuru, massaju, maniale, pastore, zoronateri, operaju, una mama a bortas e medas bortas faghet innantis a li dare un’iscantarzada, a su pisedhu, chi no a lu
leare gai cun passéssia, totu ispieghendhebbila sa cosa, faghindhebbilu a cumprèndhere a sa bona. Una pessone, fata a comente benit benit, faghet prima a corpare. Ma s’iscola, lampu!… Est fata comente benit benit!
Nois timiaimus sos corpos in totue. Oh, pro tandho za no la leaimus che un’ofesa: a su pisedhu li passat totu. A su mastru lu timiaimus:
- «Ahn!… mih su batu est benindhe, mih!» – naraimus comente lu bidiaimus atesu ispuntendhe in d-una contonada, e deretu nos illoraimus a cúrrere a nos pònnere “in fila per due”, nois, sos sórighes, ororu de su muru de iscola, pro bi ndhe àere nessi su mesu cuados in pinna de sa prima fila. Sos curcurigajos curriant donzi borta a oru a muru o a daisegus de sa fila.
Tandho su mastru nos faghiat intrare, a unu a unu: isse si poniat in s’oru de sa zanna e nois colendhe dorchiaimus sa conca… no tandho ebbia, pro li ammustrare sas origras: a chie las zughiat brutas che lu catzaiat. Ite iscola podiat èssere si fimus andhados a origras brutas? S’àteru… pagu male, tantu no si bidiat e no bi aiat bisonzu de nos perificare, za l’ischiat su mastru puru chi si no nos sighiat carchi dellúbbiu “doccia“ no… “Doccia”?!… Mancu sa peràula! Sas domos nostras fint comente fint, gai comente s’iscola no bi fit pro su chi nos mancaiat.
Lampu, ma sas origras!… Cussas, lassèndhelas brutas, assassegus si podent tupare puru, e un’iscola de origridupados ite iscola est? Tupadas sas origras, tupada s’iscola! A origras netas nos cheriant. Za est abberu chi donzi tantu su mastru abboghinaiat:
- «Pudhu!… Che cosa stavo dicendo?» E Pudhu mudu che lódhuru. – «Mura!… che cosa stavo dicendo?» E Mura mudu che lódhuru. – «Pudhu e Mura qua. Vi faccio sentire io, vedrete!…»
Chimbe corpos de bacheta. Sas origras che fint in aterue e bi cheriat su corpu a ndhe las torrare.
Però daghi faghiaimus “igiene”, chi est una “materia”, ah!… cussa za faghiat, mih, a la fàghere in iscola! Candho faghiaimus “igiene” nos naraiant sempre a nos samunare totue, ma no in domo e in iscola puru, no: in totu su dossu. Iscola bona, balla!… Chi ndhe faghiaimus sempre de “igiene”, mih! La “studiavamo” donzi annu, chi in cudh’iscola, intrendhe dae fora, bi aiat unu fragu chi segaiat s’àlidu! Eh!… “L’aria ossigena i polmoni”!
Daghi su batu no podiat bènnere, sos sórighes fimus allegros che pitzone.
- «Coromeu!… Su mastru est malàidu: oe no benit!»
Ahi!… a si cuntentare de su male anzenu!… Beh, daghi no faghet a si allegrare de su male sou, unu!… Ma ca ei!…
Menzus unu mastru malàidu chi no in iscola!… Sempre gai.
Candho su mastru no podiat bènnere, nois noche torraimus a s’àtera iscola:
- «Compà, a ue andhades bois?»
-
«A montes a falare una fasche de linna pigo. A bi benides?»
-
«No, no poto. A collire olia mi ch’esso».
A part’e annata, in iscola, chentza mastru ite si podiat imparare? E ca sinono, sa muta za fit de nos fidare in iscola solos! Totu aimus bortuladu, che dimónios!… Paret chi in iscola sa fortza de sos bratzos e de sas ancas, de s’ischina e de sos nérbios daet a gherra e a machine, chei cudhos sórighes isserrados in gàbbia chi si móssigant s’unu cun s’àteru, faghindhe isperimentos sos issentziados.
Candho no podiat bènnere isse, a bortas mandhaiat sa muzere, chi fit mastra issa puru. Daghi beniat issa no fimus gai cuntentos che candho fit a torrare a domo: mesu cuntentos fimus, ca issa no fit gai porosa che a su mastru. Cun issa no fit a istare mudos che lódhuru e frimmos che crastu: cun issa istaimus a chistionedhu, a s’iscúsia fintzas a candho a issa puru no che li essiat unu “Silenzio!”, ca in iscola, pagu pagu chi faedhet donzunu, no si cumprendhet prus nudha, e tandho donzunu faghet a chie àrtziat prus sa boghe e… no est logu de chistionare, s’iscola. – «Siiiléeenzio!» – torraiat cudha a boghe lena e illonghiendhe sa peràula chi pariat chi teniat passéssia meda.
Ma in iscola s’istaiat mudos. Mai, arguai!, a rispòndhere a su mastru. Petzi candho ti dimandhat isse. Si faedhat a órdine. Pro imparare “L’ordine”, “gli ordini”. Arguai a rispòndhere a su mastru. Mai li cheret dada in bínchida a su pisedhu… Ca sinono podet pessare chi tenet resone fintzas isse… Eh no! Gai nono! Sos de domo puru medas bortas la pessaiant gai; ma si fit in domo si lassaiant bínchere, e poi in domo faghiat a bínchere ca nessi a fora noche podiaimus essire a tènnere resone nois. Ma cun su mastru, in iscola!… Su mastru est che a su preíderu in s’artare e su pisedhu depet bínchere perdindhe.
Cun sa mastra za nos leaimus ballassa… Petzi su corpu nos ammentaiat chi fit mastra, ma fimus cuntentos gai etotu ca issa corpaiat solu fintzas a tres. Issa lassaiat cúrrere e nois ndhe cheriaimus s’iscusa, nos ndhe daiat cantu s’ungra e ndhe cheriaimus cantu su bratzu, pariat chi no aimus bidu mai alimentos, che a unu muntesu a fàmine chi daghi bidet it’e manigare paret chi bi cherfat betare sa mata, chei cudhos presoneris de campu de cuntzentramentu, chi candho ndh’essiant e manigaiant ndhe moriant ca lis fit tropu fintzas su pagu.
Lampu, nois pariat chi no fimus educados etotu!… O fossis no nos l’aiat fata, s’educassione… Mala a intrare, poi, s’educassione puru in origras. A part’e annata sas àteras intradas fint totu serradas… disocupadas fint! Marranu chi si in iscola noche aiant immandradu fintzas a chimbanta annos… ndhe fimus essidos a pisedhos etotu. Cudhas peràulas, de s’educassione, intraiant in d-un’origra e ch’essiant in s’àtera! Fossis est pro cussu chi de peràulas, de educassione, ndhe naraiant medas. Iscola bona!…
Àtera die de festa… Ah, custu “studio” chi paret unu dolore de mata, chi no faghet a ingullire nudha! E no si ndhe podet fàghere a mancu, a manigare?… Nono, obbrigatóriu est! A óbbrigu a manigare gai est: cantu bos ndhe daent, daghi bos ndhe daent, comente bos lu daent. O màniga o crepa. O cussu o nudha. “Buon appetito”, “Auguri”!
A medas za ndhe lis passat fintzas sa gana de manigare…, de “istudiare”, e si cumbinchent chi est menzus a istare a sa zeuna, o a fàghere àtera cosa, a triballare, o fintzas a istare bandhuleris, in ziru, zoghende, bastus de no intrare a iscola. Che a su contu de sa criadura chi pranghet fintzas a tres meses. Sa criadura murrunzat, istat a tunchiedhu ca li dolet carchi cosa e li bastat a la zogare ebbia. Ma sa mama nono, sa mama zughet sa tita, e la zughet issa! E li depet mustrare chi la cheret bene fintzas candho li faghet male, e li daet a súere. E cudha ca no podet faedhare torrat a prànghere, chi tandho no ndhe cheriat de late. Torrat a prànghere… Ih, coro ’e mamma!… Leh sa tita! Torra! E cudha criadura torra a prànghere! Fintzas a tres meses, “età dell’obbligo”. Candho sa criadura ch’est criadurone mannu, e pranghet pro àteru, nachi totu su mundhu… a istudiare nachi est unu dolore de mata, cosa de lassare a chie “è portato”. Sa lessione l’at imparada.
Àtera die de festa fit candho nos bogaiant a ispassu, a sa sedha de campusantu, a leare sole. Nos poniant “in fila per due”, imbrocaimus in carrela mazore, a crebu de Vittorio Emanuele chi no bi lu naraiat neunu, e a campusantu. Inie mastros e mastras a un’ala e nois a un’àtera. Lampu a male chi nos ndhe pariat custu de bídere sos mastros chi petzi chistionaiant a contu issoro! Ndhe aimus ódiu candho bidiaimus carchi pisedhu, chi fit sempre su primu de iscola, chi si podiat acurtziare a chistionare cun sos mastros.
In cussos cunzadedhos de sa sedha de campusantu zogaimus a su gari, a lunamonta, a barriera, a istrampadas, a bandhidos.
Chentza nos istesiare però, e sempre seberados: féminas a un’ala e mascros a s’àtera.
Sa zente za no podiat cumprèndhere proite noche bogaiant a ispassu, a leare ària e sole:
- «Ello?!… e no che istat sempre in campu, fizu meu?!» – si lamentaiat carchi mama.
-
«E no est ghiradu aposta pro andhare a iscola, su meu?!…» – faghiat s’àtera.
-
«E no lu depo mandhare puru, a campu, su meu, daghi essit de iscola?!…» – si chessaiat un’àteruna.
Donzunu teniat carchi cosa de nàrrere. Sa zente fit innorante ca… si bi ndhe aiat unu in chentu chi no faghiat sa vida de totu sos àteros fit meda. Sa zente torraiat azummai totu a su matessi puntu:
- «Mah! … E ite ndhe ischimus nois? No lu ant a ischire, issos, su de fàghere?»
Mastros e mastras l’ischiant comente cheriat fata s’iscola e ite lis cheriat postu a “istudiare” a sos minores. Ello?!… Babbos e mamas bi fint…, bi sunt pro fàghere fizos e mandhare a iscola. Petzi chi de cosa de iscola sa zente no ndhe cumprendhet bótziga ca… est innorante!… Ite ndhe podiat, ite ndhe podet ischire sa zente? Fossis chi s’irmeudhighinat su cherbedhu faghinde “problemi” iscritos in sos líbberos e chi at imbentadu in Milano unu chi est andhadu una bindhighina de annos a iscola e chi che at coladu tota vida sua andhendhe a iscola? Fossis chi istat frimma che crastu e muda che lódhuru ispetendhe a faedhare o a si mòere a órdine? E fossis chi in iscola si betat incunza? O si parat bestiàmine? O chi si faghet carchi cosa de indústria? Beh… carchi cosa de gai za nos la poniant a fàghere, chi fit un’àtera die de festa, “la festa dell’albero”, ca essiaimus a sas deghe e mesa. Azummai donzi annu la faghiant.
Sa die nos poniant “in fila per due” e a s’ala de campusantu… Lampu, sempre a cuss’ala! In cussas trempas de istradone sos operajos ammanitzaiant sos fossos, chi nois arguai a tzapare! Nos daiant unu prantonedhu, chi no nos ndhe tocaiat mancu unu perómine, e che lu poniaimus in su fossu. Tandho sos operajos bi betaiant terra a li carrarzare sas raighinas.
- «Compà!… Mih, cudhu prantone l’apo postu deo, mih! Bidindhe che lu sezis comente est creschindhe? Mih no mi lu tochedas, mih!»
A mie no mi ndhe tocaiat mai mancu unu a prantare, ca fint pagos, sos prantones, fit tantu pro…, no a prantare unu buscu no! Una cosa “simbolica”, tantu “per l’educazione”… Menzus “l’educazione” chi no unu buscu… No, menzus “il simbolo”. Unu monumentu li faghide, a su buscu. E a s’educassione puru, siscuredha.
Su chi ischiat sa zente, su chi sa zente ischit no fit, no est cosa de iscola, chi sa zente de sas cosas de iscola no ndhe ischiat una bótziga.
- «Compà!» – li naraiant medas a su mastru, chi si lu aiant postu a compare – «Compà, faghide bois! E si no ponet mente iscrabigàdeli chentza miserigórdia, e mandhademilu a nàrrere, chi in domo che lu agabbo deo!»
In cosas de iscola, babbos e mamas fint “competenti” a corpare, pro azuare a domare. Ischiant de sas cosas de iscola cantu s’iscola e sos de iscola ischiant a carculaiant su chi ischiat sa zente.
A su tempus sa zente no bi betaiat votu in cosas de iscola, no fit che a como, chi s’iscola est totu “democratica”… Como bi at fintzas una leze chi li narant “Decreti Delegati”, chi nachi bi podent andhare, si cherent, fintzas babbos e mamas a betare votu in iscola. E nachi podent fintzas faedhare! E dare cossizos! Revolutzionada est, s’iscola!… Ma bazi e ischide coment’est:
- «Ohi!… Ohi chi no ndhe tenzo de tempus! Tantu no conto nudha, ite frigura bi fato, deo!… No bi semus bonos, nois, a faedhare!»
-
«Ih, e deo? Bi so andhadu una borta… ma no bi torro prus, no, balla!» Ello? Faedhant totu issos! Petzi sos “papà”. Ah cussos za “parlano”! Cussos “discutono”. Cussos si, chi ndhe cumprendhent, de iscola! Ca issos ndhe ant fatu de prus, de annos de… resone. E si cumprendhet: fint sempre “bravi”. Sennores e iscola, sa matessi cosa.
Ma sa zente!… Mancu bótziga ndhe cumprendhet de cosa de iscola. Nade, nade chi bi ant fatu cussa leze, chi nachi babbos e mamas, chi istant sempre lezindhe totu sos líbberos… podent fintzas cossizare a mastros e professores cales sunt sos menzus líbberos de comporare! “Democraticamente” eh! Ca… “libro e moschetto alunno perfetto”… Ah no, eh!… Cussu nono: in iscola líbberos ebbia, ca su muscheto… Cussu nono: “educazione alla pace”!… Sa gherra… est cosa de “adulti”. De niedhu che li ant bogadu sa camisa, a s’iscola.
E ca sinono!… Como est tempus de “specializzati”: o a líbberu, o a muscheto, o a mastru, o a carabbineri. Chimbanta e passa in donzi bidha, a mastru e a carabbineri. Educassione e órdine… Babbos e mamas… che a sos fizos etotu: “Credere obbedire combattere”. Sinono ite iscola fit istada si lu aiat ischidu sa zente etotu su chi lis cheret postu a fàghere in iscola a sos fizos? Tandho fit istada s’iscola de sa zente. Eh no!…
- «Compà, faghide bois!»
Tandho, si bi cramaiant su babbu o sa mama a iscola fit a corpare. S’annu chi apo fatu sa “settima”, una die ant cramadu a sos de domo. Ira russa bi aiat sutzessu. Acurtzu meu in su bancu bi tenia a compare Nigola Galistru, chi como est emigradu, e cun isse istaimus sempre brullendhe, a tróulu de risu, a s’acua, chi pariat chi s’iscola imbetzes de nos batire sa gana de prànghere nos batiat sa gana de ríere. Fadhidos nos semus.
Cun compare Nigola andhaimus a tentare s’ortu a denote, a l’abbare, a tzapitare su basolu, ca teniaimus sos ortos in sa matessi leada. E riaimus puru. Ma sa gana de ríere nos coitaiat a passare, triballendhe, e prus puru sa gana de irgherriare. Ma in iscola?… Pariat chi fintzas cudhas fortzas chi aimus de cassiare s’abba de unu surcu a s’àteru che las bogaimus chentza cabu, comente e chie no ischit ite ndhe fàghere, si no a pitigare, a istare a su moe moe, a su toca toca, a su rie rie, e fintzas a bídere una musca bolendhe nos pariat menzus de iscurtare su mastru. E candho fimus solos, si su mastru si ch’essiat carchi iscuta, pariat chi s’educassione no bi fit colada mancu acurtzu, a nois. Fit un’educassione chi bi cheriat sempre su mastru in dainanti o su corpu ifatu. Ma su mastru etotu, daghi lu bidiaimus prus arrennegadu, nos faghiat a ríere! Chi depet èssere cosa mala, mih, a timire e a s’isarcare e menzus a la leare a ríere!…
Una die su mastru che fit essidu e compare Nigola fit a “braccia in alto” in daisegus de sa lavagna. Fimus cun cussu mastru s’annu. Ite fato deo, leo sos cuadernos de su cundennadu e in sas cobertinas bi pinto un’àinu mascru cun d-unu debberone ‘manganello’ in fora…
Àinos gai in bidha no fint un’ispantu. A su tempus chi fimus minores nois sas carrelas si prenaiant de pisedhos e de bestiàmine: e chie prendhiat àinos, mascros e féminas chentza pidinos de “pornografia”, e chie prendhiat boes e bacas, e chie bogaiat porcos, e chie colaiat berbeghes e chie nessi pudhas e canes e batos teniat. Sos pisedhos, poi, daghi sunt iscapos, bident e abbàidant de totu, fintzas su chi cuant sos mannos. E cantas bortas nos semus divertidos a iscrobare duos canes atacados! Chentza los lassare in pasu mancu in sa “luna di miele”!… Pro contu de àinos mascros, neune istaiat a pistighinzu a lis pònnere sas mudandhas pro no lis bídere su ‘manganello’, si no fit a carrasegare. Ma sa zente no fit mancu “maestra” no! E sas carrelas no fint mancu “scuole”, no! Si poi pisedhos e pisedhas bidiaimus una monta o un’animale anzendhe e istaimus abbaidendhe… Ogros zughiaimus! Fora de iscola bi est cussu puru e sos animales, mancari domados, no est sempre chi faghent sos bisonzos issoro a órdine. E si fit un’animale anzendhe nos cramaiant sos mannos etotu. Ma in iscola!… Mancu pro sonnu! Mancu a pintadura! Ca sa chistione, candho est torradu su mastru, no fit ca deo aia abbunzadu in cuadernu anzenu, ma ca bi aia pintadu cosa iscandhulosa. Torrat su mastru:
- «Pudhu, domani vieni accompagnato!» – nachi – e mi at iscritu cosa in su cuadernu. Tandho no fit ancora su tempus chi mastros e professores acusaiant sa zente de che iscontzare in famíllia su chi nachi nos faghiant in iscola; mastros e professores no fint gai “coscienti” e cun ideas bonas, in conca, che a como: como sunt prus “preparati”. Tandho pariant prus de bidha chi no preparados e fora de iscola faedhaiant che a sa zente etotu. Como s’iscola za est totu revolutzionada!… Bi est su collegamentu “scuola-famiglia”, “scuola-società” e totu gai, mih!, chi fintzas su restu de sa famíllia, sa bidha, su triballu, totu depet cambiare comente a s’iscola rechedit, ca s’iscola est “il centro della vita”!… Fossis est pro cussu chi a babbos e mamas como bi los cramant donzi tantu, petzi chi no bi ndhe cheret andhare!
Sa crasse mia sa die fit totu burdellada, che a candho che leant su cundennadu a s’impicu; ma prus che àteru cheriant bídere, a s’acua, su chi bi aia pintadu in cudhu cuadernu.
Sa die ifatu so andhadu a iscola paris cun mamma. Faghíndhemi su… dibbatimentu, a mamma che l’at essidu un’iscantarzada: – «Lu domet chentza dolu!» – nachi a su mastru.
Àteras bortas, mamma, daghi che li essia a ziru e mi chircaiat ca li faghia bisonzu, essiat a mi chircare cun sa fune a bàtoro piza: fit banzu seguru che àinu in domadura. No at nâdu però a su mastru «Ello e tue ancora a ndhe bídere ses de cosas goi?» Teniat resone su mastru. In iscola cussas no sunt cosas “educative”: sunt “cattive”.
Su chi no podiaimus baliare fit candho su mastru nos poniat a iscríere. Deo no ischia mai ite iscríere! Fintzas chi fit a imparare una “poesia” a memória!… Ma a fàghere unu “riassunto” o unu “tema”!… No, no! E ite b’iscrio?! Daghi cumbinaiat de nos gherrare tra pisedhos za la bogaimus sa limba! Àteru e che “tema” fit! Ndhe agataimus de cosas de nàrrere! Za nos cumbinaiat pagas bortas de faedhare gai a meda in fora, ma candho cumbinaiat no istaimus a pistighinzu pessendhe «Cantas pàzines ndhe iscrio?» Antzis su pidinu de su meda fora de iscola no bi fit mai, pro sas peràulas, ca azummai sempre bi aiat bisonzu de faedhare a pagu. Donzi peràula pariat una cosa e no bi podiat àere prus peràulas chi no cosas. Sos mannos istaiant avertindhe a faedhare a pagu, pariat chi sa zente teniat ite fàghere e chi de peràulas no si ndhe depiat nàrrere prus de sas chi bi cheriant e pariat chi s’istrachidúdine si la sapiant fintzas in cue… Una borta tziu Bachisedhu Uda fit pighendhe dae campu, arendhe fit, ca lu aiant avisadu, e unu brullanu chi l’at abbojadu falendhe nachi lu cheriat collonare…:
- «Pighendhe?»
-
«Falendhe?»
-
«E nachi muzere tua si est illierada?»
-
«Nachi!»
-
«Nachi at tentu fizu mascru?»
-
«Nachi!»
-
«E nachi za istat bene?»
-
«Nachi!»
«Bah, bah! – at fatu cudhu in pessos comente ch’est coladu – e ite si Bachisedhu at collonadu a mie, chi l’apo nâdu totu a pessamentu!», ca cudhu “nachi” pariat a brulla cussu puru!
Ma no faedhaiant tantu pro dare una “prova” chi ischiant a faedhare e ne a bídere cantos irballos faghiat, unu, pro lu botzare si no fit nessi a “sei”. Daghi su minore irballaiat petzi lu curreziant, sos mannos, ma no li poniant votu e ne in sa matessi “classe” lu munteniant un’àteru annu a bídere si bi imparaiat.
Nos betaiat pore, a foras de su “primo” de iscola, a fàghere unu “riassuntu” .
- «Prendete il libro a pagina tot!» – ordinaiat su mastru. In cussa pàzine bi aiat unu contu in italianu… Ih, ello, in sardu?!… Eh, fimus in iscola, no che fimus mancu in domo, no! No ischia mai ite iscríere. Leaia una frase de inoghe, una de cudhane, pariat chi cussu contu no si podiat “riassumere”. Àsiu ndhe aiat, su mastru, de nos nàrrere «riassumetelo con parole vostre»! E inue fint sas peràulas nostras?
Pro contu de “tema”, poi, no ndhe faedhemus! No ischia mai ite iscríere, cue puru, mai comente comintzare! Tandho no fit galu su tempus de sos “pensierini”, no fint gai modernos che a como, sos mastros, chi lis ponent a fàghere “pensierini” a sos pisedhos, chi no sunt pessendhe in àteru. Chissaghi proite no tenent nudha de pessare sos pisedhos, in iscola! Iscola trancuilla!…
A sos tempos nos poniant su “tema”. Oh, za no fit mancu su tema chi poniant a sos cantadores, no, candho faghiant sa festa de Santu Nicolau! Abbarraiant fintzas duas oras cantendhe in su matessi tema, e su chi no beniat a conca a unu, fint nessi in duos e in tres, cantendhe, beniat a conca a s’àteru, e ndhe faghiant unu bellu tema, chi totu sa zente, a pratza prena, iscurtaiat una meraviza, mannos e minores, chentza birgonza pro èssere a méschiu, e fintzas a medas annos si ammentaiant sas otadas. Un’annu sas úrtimas peràulas de s’otada las inzertaia fintzas deo, paria deo puru in tema!
Ma cudhu “tema”, lampu!… “La primavera”… Ma ite lampu bi apo a iscríere, nachi! A part’e annata deo no lezia meda che a sos primos de iscola, chi faghiant bene su “tema”.
Candho beniant sos líbberos, dae “Continente” beniant… Ih, ello dae ue sinono?!… De sos líbberos mi abbaidaia sas friguras e deretu che ziraia sa pàzine, chi a lèzere… a pagu a pagu! Bi cheriat su banzu pro mi fàghere istare a líbberu in manu! Su “tema” no ischia mai comente lu fàghere. A chistionare cun sos cumpanzedhos no si podiat, chi sinono su chi no beniat a conca a s’unu fossis fit bénnidu a conca a s’àteru, ma… “Allora il voto a chi lo metto?”… “La primavera… La primavera è bella, in primavera fa tempo buono, in primavera nascono i fiori e comincia il 21 di marzo e finisce il 21 di giugno” . Lampu, ma a ndhe prenare una pàzine, za!…
- «Preparatevi per uscire!»
Ah, custa za bi cheriat, mih! Ma a bortas lu cheriat deretu in iscola etotu su “tema” fatu, lampu, e, gai che a candho fit interroghendhe, istaimus ispetendhe a bènnere zente a chistionare cun su mastru, pro che passare s’ora, e ca tandho chistionaimus nois puru, a s’iscúsia, ma no de su “tema”, no: de àteru. O nessi istaimus ispetendhe a nos mandhare a cumandhu… Ah, mih, si fit a fàghere unu cumandhu a su mastru za fimus coriales! Che bentu aimus fatu, totugantos!
- «Chi vuole andare a?…»
-
«Io!… Io!… Io!… Io, signor mae’!… Io ci vado!»
Fintzas sa domo a boghes che aimus betadu. Ma ite “vuole” e “vuole”?!… chi no est gai a suguzare sa gana de sos pisedhos, no! Lampu, mai nos lu naraiat “Chi vuole?”: petzi mandhaiat su “primo” de iscola. A nois, siat ca fit a andhare, a nos irfrancare su “tema” o s’interrogassione, o siat ca nos pariaimus importantes a nos cramare su mastru, fimus cuntentos a nos cumandhare. Ma no bi aiat de nàrrere “Io, signor mae’!” e cun su mastru no faghiat mancu a ndh’essire a machines tra cumpanzedhos, comente faghent como, pro si dare a bídere e pàrrere importantes nessi faghindhe tontesas o faghindhe a ríere, buschendhe carchi briga o carchi “nota”, ca paret chi nessi a fàghere a malu tocat daghi no bi at logu a fàghere a bonu, unu. Lampu a fàghere unu “tema”!… “Poche idee, molte doppie, sei andato fuori tema”. O a fàghere “poesie” in “prosa” est chi mi piaghiat, mih!… O a las imparare a memória!
- «Chito ti ndhe pesa, mih, manzanu!» – punghiant sos de domo -. Ma no fit a fàghere zoronada bona.
-
«Su manzanu chito sa mente est frisca e che la collit de prus, sa cosa!»
Lampu, tantu za fit gai che a collire olia, o méndhula, a sa friscura, sa cosa! E cantos manzanos chito colados lezindhe a vinti e trinta bortas cudhas “poesie”, chi poetas in iscola no bi ndhe at a fàghere mai!
Limba ndhe zughiaimus pagu, chi bi cheriant sas tenatzas a nos ndhe tirare una peràula a s’interrogassione:
- «Non sa dire due parole messe assieme! Non parla!»
Limbileadu fit. A fine de annu, deo “Lingua… sei”. Za mi sarbaia donzi annu, ca… e chi aere fatu sa proa a che ghirare curcuriga a domo! Bi ndhe aiat chi de “lingua” no ndhe zughiant azummai nudha: “Lingua… tre”.
E a nàrrere chi su mastru a medas bortas nos caentaiat sa manu, prus a totu a sos curcurigajos, ca istaimus a chistionu, nessi a s’acua, chi pariaimus furendhe. A fura faedhaimus in sardu… “in dialetto”. Faedhaimus in “dialetto” ca… ndhe aimus fatu ancora pagos annos, de iscola, ca babbos e mamas nostras faedhaiant in “dialetto” ca… ndhe aiant fatu pagos annos, de iscola. Emmo, za naraiant, sos mastros, ca in totu sos líbberos lu poniant, chi fimus “italiani”, mancari chentza “lingua” o “ignoranti” e… faedhaimus a limba a fura. “Settimo non rubare” nos fint imparendhe in sa lotrina… in sa lotrina, e a cue puru che leaimus sempre carchi bella frunzita de ozastru a l’assazare in costas, ca nos pariaimus importantes gai, cue puru a bínchere perdindhe.
Continua…
(Edizioni Condaghes, 2004)


text:
Dentro del libro
Resultados 1-5 de 100
... nisi Antiphona dicenda le vel Feftivum . fit integra , ut Antiphonæ ad Benedi tus & Ferialc diftinguitur in Magnificat in Triplicibus & Solemnibus , minus , medium & ma- & Majores Antiphona circa fincm Ad . jus . ventûs .
Canticum Magnificat Antiphonâ , ftatim Celebrans cun & tis ftantibus dicit , DomiDe Feriali Officho majere do medio . miss vobifcum & Cremus , & cantat Oratio- It Oficium Feriale ' majus in Quanem Oficio convenientem .
Capirulum , Hymnus , Verliculus , An- Ad Nocturnum poft Invitatorium & tiphona ad Magnificat , & Oratio dicuntur Hymnum de Sancto , Plalmi Feriales de Santo : Tum fiunt Commemoratio- terni dicuntur cum tribus Antiphonis Des ...
Verficulus , Antiphona ad Magnificat , & ' N Officio Triplici secundæ Claffis Oratio de Sando ut in Communi vel Proprio . Nec funt Commemorationes Vesperas , dicuntur Psalmi Feriales cuin nili lingulares . Antiphonis de San & o : deinde ...
Dentes retúndat Invidi : tecoftes , post Antiphonam ad Casus fecúndet ásperos : Benedictus , & Antiphonam Agenda rectè dirigat . ad Magnificat dicuntur flexis MENTEM gubernet & re- genibus fequentes Preces . gat , Kyrie eléïson ...


text:
“GreenMetric World University Ranking”: giudìtziu positivu po su traballu de S'Universidadi de is istùdius de Casteddu
Terra - Una nova bona in Sardigna. S'Universidadi de Casteddu, difatis, est lòmpia a su nùmeru 300 in sa classìfica mundiali in matèria de sustenibilidadi “GreenMetric World University Ranking”; una classifica chi dda bit a su nùmeru 20 intre is universidadis italianas. Unu resurtu de importu chi tucat de un'atopu aprontau de s'Universidadi de s'Indonesia.
Po otèniri custus numerus si funt pigaus in cunsidèriu ses critèrius: Ambienti e infrastruturas; Energia e cambiamentu de su clima; Aliga, Àcua, Trasportus, Istrutzioni e circa.
Custa valutatzioni s'est sboddiada asuba de is datus arregortus de sa scuadra de s'Ateneu chi traballat po sa Retza de is Universidadis Sustenibilis, sa RUS. Faint parti de custu grupu: Italo Meloni, Sofia Cosentino, Aldo Muntoni, Antonio Pusceddu, Donatella Rita Petretto, Alfonso Damiano, Alessandra Carucci, Proretori po s'Internatzionalizatzioni, e Daniela Zedda, cordinadora de is polìtigas de sa sustenibilidadi de s'universidadi casteddaia. Su spricullitu at trisinau is diretzionis aministrativas e dògnia dipartimentu de s'Ateneu puru.
S'analizu de su resurtu ndi fait bessiri a pillu unu giuditziu positivu meda in matèria de àcua, istrutzioni e circa, e àliga, mentris at a tocai a traballai de prus in matèria de ambienti e infrastruturas, energia e cambiamentu de su clima e finas trasportus.
Funt frutus importantis, comenti at sutalineau Italo Meloni (Professori de su Dipartimentu de Ingegneria Tzivili, Ambientali e Architetura e Delegau de su Retori po sa Retza de is Universidadis Sustenibilis) a faci de Su Senatu academicu de s'Universidadi de Casteddu. “S'Ateneu - pretzisat Meloni - oi tenit sa capacidadi de cumprèndiri cali funt is elementus bonus e cali funt is criticidadis. Intzaras, po podi crèsciri e mellorai ancora tenit sa materia chi dd'at a permìtiri de assentai is cosas chi ancora no andant beni”.
A.C.
Attività realizzata col contributo della Regione Sardegna - IMPRENTAS 2020-2021. LR 22/2018, art. 22


text: falàre , vrb Definitzione andhare, portare o mòvere de assusu o de artu a bàsciu, su si pònnere a cicire, orrúere po mancamentu de sa fortza de aguantare prantaos; foedhandho de un'istrégiu, pèrdere su chi dhu’est aintru ca ch’essit in calecun’istampu; nàrrere chentza bisóngiu o iscobiare a is àteros su chi s'ischit Sinònimos e contràrios abasciai, abbaltare, achirrare, acirrai, andai, aprofitare, assèndhere, cabai*, rúchere / pèldere, sfàiri / acalamai / iscobiare | ctr. alciare, ampiai, pigai 1 Maneras de nàrrere csn: falare una cosa a chisina = abbruxaidha de unu totu; falàresi a popoine = nau de linna, infarraciaisí, nau cun feli de ccn., abarrai sétziu sentza de fai nudha; falàresi che paperi ifustu = no tènniri sa fortza de aguantai istrantaxu; falare in fortzas e in petas = menguai de pesu, slangiri; falaresiche in carchi cosa = fai o pigai totu su chi unu tenit in ganas de una cosa, aprofitai; falare un'irrocu = arresurtai própiu comenti si frastimat; falare sa sedha a un'animale = learebbindhela de dossu, o fintzas, nadu própiu de sa sedha, intràreli, de si l'intèndhere s'animale a pitigadura, a dolidura Frases semus falados como dae montes ◊ falamus a zosso a frundhagu ◊ faladindhe dae s'iscala ca ndhe rues! ◊ ndhe li est faladu su prantu ◊ no falabat su pede a sa furmica ◊ tota die triballendhe no apo àpidu un'iscuta a mi falare ◊ sos puzones si sunt falados subra de un'àrbure ◊ s'ànghelu mi falat a mi nàrrere sa cosa, si no mi la nades bois?! ◊ fàlandhe sa padedha dae su fogu! ◊ a s'iscravamentu ndhe falant su Cristos dae sa rughe 2. s'est faladu che a s'àpara de maju suta de totu cussu pesu ◊ si est falendhe de su sonnu, de su fàmine, de su fàdigu ◊ ndh'est faladu cudhu muru totu isvaledradu de sa domo betza ◊ cun custu nie meda, cussas domos betzas che falant totugantas ◊ dae candho at passadu cussa maladia no podet ingullire: si m'est falendhe gai, ite ruina! ◊ su monte l'ant faladu a chisina ◊ tue no de ti mòere ti ses faladu a popoine ◊ sa prantaza est totu falèndhesi ca est chentza abbada 3. cust'isterzu falat che chiliru ◊ custa cuba est falendhe e no cheret posta ◊ zughet una ferida falendhe ◊ ue l'ant operadu est sempre falendhe ◊ gighet una tita abbuscicada e falendhe che fémina allatendhe ◊ cun custa sumana de abbas chi at fatu, sos rios sunt totu falendhe 4. za ti che falas, in su casu fatu! ◊ in contos de gai za si che falat, mih: est sa cosa chi prus li piaghet! ◊ za si che falat, oe, preighendhe, cun totu cussa zente!…◊ za si che falant cussos prozetistas: pro una frigada de pinna ch'essint in milliones!… 5. a custu no faghet a li nàrrere nudha ca che li falat totu: no ndh'ischit muntènnere, no, de cosa segreta! 6. sa maledissione chi li at iscutu su babbu li est falada che sedha ◊ mi so istremutida candho mi at nadu chi sos irrocos suos mi falaiant subra Sambenados e Provèrbios prb: candho mancu si pensat s'ira divina falat ◊ a cadhu pitigadu sa sedha li falat Tradutziones Frantzesu descendre, poser, s'écrouler, s'évanouir Ingresu to crash, to go down, to faint Ispagnolu bajar, derrumbarse, desmayarse Italianu scéndere, depórre, crollare, accasciarsi, svenire Tedescu herabkommen, hinabgehen, aussteigen, zusammenbrechen, in Ohnmacht fallen.


text:
Marcel Duchamp
Articulu in logudoresu
Marcel Duchamp (Blainville-Crevon, 28 triulas 1887 – Neuilly-sur-Seine, 2 santuaine 1968) est istadu unu artista, pittore, iscultore e giogadore de scacchi frantzesu, naturalizzadu istatunitense in su 1955.
Est istadu unu de sos artistas pius influentes de su XX seculu, in s'attividade sua aiat partecipadu a sas currentes de pittura fauvismo e de su cubismo, est istadu unu animadore de su dadaismu e de su surrealismo, est istadu unu de sos primos artistas concettuale, e su primu chi aiat utilizzadu su ready-made e s'assemblaggiu.


text:
Nou Brunswick
Coordinadas: 46°36′N 66°00′W / 46.6°N 66°W
Artìculu in LSC
Su Nou Brunswick (in frantzesu Nouveau-Brunswick [nu.vo.bʁɔn.ˈzwɪk ] o [nu.vo.bʁœn.ˈswik ] en français de France ; in inglesu New Brunswick [njuː ˈbɹʌnz.wɪk ]) est una de is deghe provìntzias canadesas, chi cun custu tìtulu costìtuint istados federados.
Su Nou Brunswick tenet istèrrida de 71 355 km2 e populatzione de 751 171 bividores. Una parte de tres de sa populatzione est de limba mama limba frantzesa e bivet in su norti e in s'estu de sa provìntìnzia, is àteras duas partes de tres est limba mama inglesa. Est sa sola provìntzia a tènnere duas limbas uffitziales.
Sa capitale est Fredericton, chi est una de is tres biddas prus mannas impare a Moncton, e Saint-Jean. Sa prus manna bidda unilingua francòfona est intames Edmundston, chi est fintzas sa majore de su Canada a foras de su Québec.
Su territòriu de su Nou Brunswick est bìvidu de a su mancu 10.000 annos e sa provìntzia est istada costituida uffitzialmente su 16 de austu 1784. Est una de is batos provìntzias fundadoras de sa cunfederatzione in su 1867.


text:
Definition Definition
Synonyms e antonyms Synonyms e antonyms
Idioms Idioms
Sentences Sentences
Surnames and Proverbs Surnames and Proverbs
Scientific Terminology Scientific Terminology
Etymon Etymon
Translations Translations
étnicos:
generales:
A./c.
S’istedhu * in d-una variante o sinónimu inditat in cale de custos est posta s’etimologia; in s’etimologia narat chi cussa est s’etm. suposta.
atremenàe , vrb: atremenare 1 Definition
tímere, fàere a tímere, pruschetotu cun ammeletzos, avertimentos, briga
Synonyms e antonyms
ispramai
/
ammonestai
Sentences
sighit a niare faghindhe dogni coro atremenare suta de s'ira mandhada dae Deu ◊ cudhu giòvanu l’ammajaiat, l'atraiat chin d-una fortza chi issa si ndhe atremenaiat ◊ inoghe podes drommire in paghe e sene ti atremenare ◊ apo mandhau a Boicu po atremenae is Bidhamannesos
2.
cudhu sennore est atremenatu inchietu contr'a unu petitore ◊ issa si est fata de onzi colore, atremenada e pérdida, ma issu fit ridindhe cuntentu!
Etymon
srd.


text:
Dominicus Franciscus Ioannes Arago
Dominicus Franciscus Ioannes Arago (Francogallice Dominique-François-Jean Arago, Catalane Francesc Joan Dominic Aragò natus die 26 Februarii 1786 in Estagel prope Perpinianum; mortuus die 2 Octobris 1853 Lutetiae) fuit physicus, astronomus et vir publicus Republicanista Francicus qui in Schola Polytechnica Francica doctus est.
Fuit sodalis Academiae scientiarum Lutetiae Academiae Regiae Scientiarum Suecicae et Regalis Societatis Londiniensis, nam in istam ut sodalis paeregrinus anno 1818 cooptatus est. Studium de optica et physica electromagnetica conatur est et ut vir publicus servitum abrogabit. Praeterea Arago est unus septaginta duorum hominum quos Turris Eiffeliae effigies commemorat. Secundae Rei Publicae administrationi ad interim praefuit mensibus Maio et Iunio 1848.


text:
(Per leggere l’articolo in italiano cliccare sulla bandierina in alto e selezionare quella tricolore)
M’apo preguntadu: ma credìbile est a iscriere calicuna cosa chi donet risolutzione a is problemas meda chi at sa Sardigna si, in s’ìnteri, nemos ddus at a lèghere?
Su mundu de is retzas sotziales nos cheret sintèticos, cun paràulas de atùliu e chi siant craras pro rapresentare “cuddu totu” chi non diant bastare milli caràteres. Tocat a èssere ischemàticos comente si diamus dèpere presentare s’istòria nostra a unu fulanu cun unu “billete de bisita” chi nos identìficat e chi rispondat a sa pregunta: si tue dias dèpere nàrrere in pagas paràulas unas cantas solutziones de fundamentu e ùtiles pro su caminu chi est sighende sa Sardigna, e comente est chi t’espressas?
Tra is preguntas chi calificant s’esistèntzia istòrica de s’Ìsula e is problemàticas suas chi onni òmine o femina chi ddoe bivit si ponet, paris a àteras preguntas drammàticas comente pro nàrrere: e ite nde pensas de sa farta de mobilidade? Tue e ite pensas de s’ausèntzia de prospetiva? Tue, e ite naras de sa farta de creschimentu in unos cantos setores? Tue e ite naras de s’incapatzidade a s’agregare pro fàghere fortza? Tue, ite naras de sa farta de bisuras? Tue e ite naras de su fàmene de medas? Tue, ite naras de s’ispopulamentu? Tue, e ite est chi naras de su mare chi sighidu pistat semper in su matessi iscòlliu? E gasi narende, ddoe at seguru finas custa pregunta sintètica: Tue, e ite est chi naras de sa Sardigna? In cale relatzione ses cun sa Sardigna?
Nois, is sardos amus bisòngiu, prus che mai, de cunfirmare su rolu nostru, non pro traduere in realidade is faddidas nostras o pro si consolare de s’influèntzia “ismenguada” nostra subra is massas, ma pro nos reconnòschere in custa situatzione cumprida e difìtzile.
Ca su pensamentu de sa Sardigna, dae semper, depet èssere cussu de si fàghere a cumprendere e duncas de lompere a beru a totus, non a chie cheret intendere feti, o a is istitutziones chi ant una missione.
Una missione? Tzertu, in sa realidade istòrica de su mundu, sa missione at istadu semper a in antis a sa comunidade chi dd’at costituida. Antis ddoe at semper sa faina e a pustis lompet s’àteru. Cun s’àteru, s’agiudu torradu at a èssere semper una de is caraterìsticas de fundamentu de sa sotziedade chi at seberadu de bivere non in Sardigna feti ma in cale si siat parte du su mundu.
Custa “cosa” no agiudat tzertu a compidare su pro ite “unas cantas cosas non si cumprint” o puru pro ite “unas cantas aventuras sunt acabadas male gasi”, ma seguru est ca agiudat a si ddu preguntare, a non retzire s’agiudeddu de sa moneda chi illèbiat unas cantas cussèntzias ebbia. E inoghe mi firmo.
Duncas: e cale comunidade at a podere educare cun sa faina si nono una Sardigna apassionada, chi non si lassat truncare is cambas dae s’iscoramentu, chi non nde essit mai dae su turnu de traballu de is indiferentes e chi non resesset a narrere ma cun is fainas “si ddu preguntat”?
E cale Sardigna at a podere formare persones e comunidades si nono cussa chi connòschet s’ispera, s’angùstia, su trumentu, s’allegria?
Si nois pensamus a su progetu, discuidende su fatore libertade, nos diamus aparare a su perìgulu de lassare sena cumprida canto amus bìvidu in totu custos annos de parta de pianificatzione; si diamus pensare a sa libertade FETI ismentighende·nos de su progetu, diamus acabbare in s’inconcludentzia. E gasi est.
S’arte de educare e de chèrrere creschere e pretendere mudòngiu culturale, est in manos de onni èssere umanu. Est pròpiu de chie ischit pònnere paris progetu e libertade agiudende su pòpulu a èssere prus maduru.


text:
Sas atividades de chirca e istùdiu de s’Is.Be ant fundamentu subra de unu cuntzetu chi si diat pòdere definire de su “connòschere pro…“, leadu a cunsideru comente unu connòschere pro s’ ammaniadura e cumpartzidura de una cussèntzia identitària annoada e chi tenet prus s’atinu.
Pro mèdiu de sas tecnològias prus noas de sa chirca iscientìfica, s’Istitutu onni annu acumprit atividades de istùdios e chircas pro cumprèndere e aprufundire s’argumentu de s’identidade culturale (individuale e de totus) cun atentzione particulare a cussa sarda cun sos ligàmenes europeos suos.
Sas chircas nostras, chi a s’ispissa interessant puru àteros Tzentros pùblicos e privados, natzionales e internatzionales, in prus de unu grupu numerosu de professionistas e collabores espertos, s’isvilupant pro su prus in àmbitu linguìsticu, sòtziu-linguìsticu, literàriu, istòricu, antropològicu, filosòficu, giurìdicue de sa promotzione territoriale e culturale.


text:
(Per leggere l’articolo in italiano cliccare sulla bandierina in alto e selezionare quella tricolore)
Cun unu sàrtiu de record de 250 bortas in prus de sa produtzione in 20 annos, su pane, sa pasta e sa pitza produidos cun sos trigos antigos de sa traditzione italiana torrant a su grofu.
Custu nd’est essidu a pìgiu dae una anàlisi de sa Coldiretti presentada impare a sa Sis, sa “Società Italiana Sementi”, chi a sa lòmpida de sos 70 annos at bìnchidu su bandu de su Crea, “Centro per la ricerca della cerealicoltura di Foggia” logrende gasi pro 15 annos sa esclusiva de sa reprodutzione e tzertificatzione de su trigu duru “ Senatore” Cappelli dae sa sèmena a sa mesa.
Cun 1.000 ètaros tzertificados cultivados in su 2016, su “Senatore” Cappelli est istadu su trigu duru antigu prus semenadu in Italia cun sa produtzione chi nch’est lòmpida a 2,5 milliones de chilos in su 2017 e, de fatu, est adopiada cunforma a s’annu in antis mustrende una tendèntzia contrària cunforma a sas sèmenas de trigu duru minimadas in Italia de su 8% segundu sos càrculos de sa Coldiretti in pitzu a sos datos Crea.
Est gràtzias a su coidadu de sa Sis, sa sotziedade de semenes italiana prus manna, in sa atividade de reprodutzione e tzertificatzione chi in s’ùrtimu annu nche at pesadu in artu sa cultivatzione e sa reprodutzione de su trigu duru antigu.
Su Senadore Cappelli at prus de 100 annos. A pustis de èssere lòmpidu a cobèrrere prus de sa medade de sa cultivatzione in Italia, ue aiat iscunsertadu sa produtzione de pane e pasta, in sos annos 60 aiat cumintadu a iscumpàrrere, a tales chi vinti annos como in su 1996 sa produtzione fiat falada a prus pagu de 10 mìgia chilos.
A nche torrare a su mercadu custa calidade antiga de trigu duru sunt istadas sas propiedades mannas suas de nudrimentu, gràtzias a su fatu chi cuntenet prus pagu glùtine cunforma a àteros trigos duros ma tenet una cantidade de proteinas arta cunforma a sos trigos chi li faghent cuncurrèntzia.
“ In s’ìnteri de sa tzelebratziones de sos 70 annos de sa Sis, amus chertu sa torrada de su’Senatore’ Cappelli- at naradu su presidente de sa Sis e vitzepresidente natzionale de sa Coldiretti, Mauro Tonello- ca creimus chi s’amparu de sos sèmenes antigos siat cosa de importu e non pro una chistione de archeolozia zenètica, ma ca sos consumadores lu preferint pro sas calidades suas e refudant sas produtziones fatas dae sèmenes de orgànismos mudados zeneticamente”.
Su diretore zenerale de sa Sis Mario Conti at naradu: “ Sa Sotziedade Italiana de sos sèmenes dae como 70 annos seletzionat sèmenes chi ant fatu s’istòria de su made in Italy. Nos amus leadu su càrrigu e s’onore de tzertificare sa produtzione de su trigu duru’Senatore’ Cappelli cun sas caraterìsticas zenèticas suas s’est mustrende adatu a sas esigèntzias de coltivatzione cun standard organolèticos chi currispondent a sa rechesta de una alimentatzione bona e sana”.


text:
Posts Tagged ‘poesia’
In custu mundu niunu est cuntentu, non si distinghen ne malos ne bonos: Si lamentana teracos e padronos si no an favorevole ogni ‘entu.- Si no arrivin a s’issoro intentu faghen fragassos de lampos e tronos, si crèn dotados de divinos donos e paren astros in su firmamentu.- Non sun cuntentos sos inferiores ca totu [...]
Continue Reading...
Next post
Previous post
C’è chi rinuncia al proprio valore aggiunto per immedesimarsi in ciò che non è? Forse è la storia dell’autocolonialismo di tanti Sardi, che oggi ritroviamo nei versi di uno dei maggiori poeti estemporanei dell’isola. E con l’unica morale possibile: l’esito può essere soltanto il proprio fallimento umano e materiale (A.B.). Su cont’ ‘e Giuanne – [...]
Continue Reading...
Next post
Previous post
A s’omine. Testo in Sardo ed in italiano al seguito: Da’ue non si torrat ses benidu né ischis cando torras a partire, su die ch’has a morrer senz’ischire, comente senz’ischire ses naschidu. T’hat su grande misteru partoridu e casi misteriosu est su vivire, ca tra filare, tesser’e ordire nemos sa tela propria hat cumpridu. Restad’in [...]
Continue Reading...
Next post
Previous post
Custu fiore delicadu mi l’hat dadu sa matessi Citerea; l’hat regoltu ad su manzanu dae sua manu pro lu dare a sa mia dea. Custu fiore amenu et bellu ch’est clavellu, nat sa dea de s’amore, S’hat a dare a un’istella ch’est plus bella senza duda de ogni fiore. Est modestu ch’hat birgonza chi lu [...]
Continue Reading...
Next post
Previous post
Abbista e de taglia mediana, ponet a la mirare umore onu: ogni membru in armonicu cunsonu cuncurret a la fagher prus galana. Totu sas posas risaltu li dana. Mirada, andanta, risu e arrejonu sedùin. Orgogliosa est de su tonu chi li dan Hera, Venus e Diana. E puru a custa imbidiada rosa no b’at boladu [...]
Continue Reading...
Next post
Previous post
Poburus fradis, acioccaus de is domus, stesiaus de is afettus, a sartai maris arrabìaus custrintus. Po unu bunconi de pani scambiaus po saccus de craboni. Bratzus tandu fortis e pustis fraccus e corpus devastaus de is fatigas. Ominis istichius in is frisciuras umidas de terras istrangias che toppis in is fognas. Suferentzia in su coru [...]
Continue Reading...
Next post
Previous post
Narada su disterrau: “Ada a lompi sa dì, de ti torrai a biri, mancai famiu, scurtzu e chenz’e bestiri, e ‘ndi torrai a nariru o a pei, e m’intendi prus forti de unu rei”. 08-05-12. Iscarica custu articulu in PDF U.R.N. Sardinnya ONLINE – Natzionalistas Sardos
Continue Reading...
Next post
Previous post
Di Maurizio Floris. Questo mese parliamo di un talento isolano emergente, che si sta facendo conoscere e apprezzare sempre più negli ambienti culturali Sardi per la raffinatezza del suo componimento, un tratto stilistico particolare, originale e di grande qualità. Enrica Meloni, già presente su Sa Natzione nel corso del 2011, è una giovane poetessa di [...]
Continue Reading...
Next post
Previous post
Mamma, anche stanotte. I versi di chi ci ha lasciato e di chi è tornato a trovarci. Mamma, nottesta puru, a mesunotti, comente donni annu, nottesta puru, chenza ‘e fai sonu, chenza ‘e lassai arràstusu ‘n sa ni, stanta a accostiai in punta ‘e pei a stenna totu cuddus chi cun nosu sa notti ‘e [...]
Continue Reading...
Next post
Previous post
Cantigos de amargura. Solitariu vivo in Gennargentu che un’abile subra sos rocchiles, airadu cun falsos e cun viles nemigos d’ogni bonu sentimentu, Chi pius d’una ‘orta a tradimentu m’hana puntu cun leppas e istiles, ma eo cussu grustu ‘e tidiles, che muscas in sa manu hapo mantentu. *** Solitario vivo nel Gennargentu come un’aquila sulle [...]
Continue Reading...
Next post
Previous post


text:
bascule
La parola di oggi è: bascule
bascule /baskyl/
A s. f.1 bascula, bilancia a bilico: bascule automatique, bascula automatica; jeu de bascule, altalena (a bilico) ● (armi) bascule de fusil de chasse, bascula di fucile da caccia2 (elettron.) multivibratore (m.)3 (ferr.) pesa a ponte: bascule à wagons, pesa a ponte per carri4 (foto) dispositivo di basculaggio (di macchina fotografica)
B nella loc. prep. à bascule1 a dondolo: fauteuil à bascule, sedia a dondolo; cheval à bascule, cavallo a dondolo2 (armi) a bascula: fermeture à bascule, chiusura a bascula3 (elettr.) a bilanciere: commutateur, interrupteur à bascule, commutatore, interruttore a bilanciere4 (ferr.) a cerniera: grille à bascule, griglia a cerniera
pont-bascule.


text:
Infetzione de Covid-19 a Maiorca: 700 gióvanos positivos e 3000 in cuarantena
S'ispàinu de su virus favoridu dae unu cuntzertu "reggaeton" in Plaza de Toros e festas in barca e in is albergos.
De non creère su chi est capitadu a Maiorca. Sunt prus de setighentos is istudiantes ispagnolos, lòmpidos in s’ìsula dae oto comunidades autònomas, chi sunt istados contaminados dae Covid-19. Àteros tres mìgia, intrados in cuntatu cun is positivos, s’agatant immoe in cuarantena.
Is datos sunt istados donados dae is autoridades e dae su ministeru de sa Salude. Sa cundidura, si leghet in is giornales locales, s’est iscasiddada a càusa de su cuntzertu “reggaeton” in Plaza de Toros a Palma de Maiorca e de àteras festas barca e in is albergos.
Pro custu is autoridades ispagnolas ant abertu un’indàgine pro si nde segurare si is locales apant sighidu is régulas pro prevènnere s’ispàinu de su Covid-19. Dae unas cantas dies in Ispagna sa mascaredda no est prus obligatòria a s’abertu.
Custa no est bella noa pro s’economia de Maiorca, chi est intrada in zona ruja, pròpiu in su mègius de s’istajone turìstica.
Su chi est acontèssidu in is Baleares nos devet fàghere cumprèndere chi a su virus bastat pagu pro s’ispainare. Pro custu tocat a donare cura, pro ite a pustis de totus is sacrifìtzios fatos in custos meses e s’isperièntzia de s’annu coladu, diat èssere làstima a beru chi su virus si torret a iscasiddare in Itàlia e Sardigna.
Tzertu, gràtzias a is vatzinatziones s’arriscu est prus bàsciu, ma non totus sunt istados imunizados. Dae su 28 de làmpadas peri in Itàlia sa mascaredda no est prus obligatòria foras de is locales pùblicos e in is chidas sighentes ant a èssere torradas a abèrrere is discotecas a s’abertu.
Amus a bìdere. Meda at a dipèndere de comente s’at a cumportare sa gente: die cun die, in base a s’andamentu de su contàgiu, s’ant a pigare provedimentos.
Attività realizzata col contributo della Regione Sardegna – IMPRENTAS 2020-2021. LR 22/2018, art. 22”
© RIPRODUZIONE RISERVATA


text:
Will Smith bandidu dae sos Oscar pro 10 annos
A s'atore americanu est istadu proibidu de partetzipare a cale si siat eventu organizadu dae s'Academy pro s'imbeniente deghènniu.
A s’atore americanu est istadu proibidu de partetzipare a cale si siat eventu organizadu dae s’Academy pro s’imbeniente deghènniu.
Sighint a andare a in antis sas chistiones pro su gestu de Will Smith a dannu de Chris Rock durante sa note de sos Oscar.
S’Academy s’est riunida pro valutare eventuales santziones e at vietadu a s’atore americanu sa partetzipatzione a cale si siat eventu organizadu dae s’Acadèmia in sos 10 annos imbenientes: non si tratat petzi de sas imbenientes tzerimònias de sos Oscar, ma de cale si siat manifestatzione pessada dae s’Academy, siat in presèntzia, siat in forma virtuale.
Sa detzisione est arribbada a pustis de una riunione in ue sos membros de s’Academy e sos guvernadores ant esaminadu su casu de Will Smith, protagonista de una situatzione mai capitada prima in s’istòria de sos Oscar. S’atore at cummentadu a sa lestra in una decraratzione acanta narat chi atzetat sa detzisione.
S’Academy in prus at torradu gràtzias a Chris Rock pro àere poderadu sa calma in una situatzione gosi istraordinària.
Will Smith at donadu unu tzafu a Chris Rock a pustis de sa botada de su còmicu subra sa possibilidade chi sa mugere de Smith, Jada Pinkett, esseret pronta a girare sa sighida de sa pellìcula «Soldato Jane». Pagos minutos a pustis de cuddu momentu terrorosu, s’atore est istadu premiadu comente su mègius atore protagonista (binta cun su film «Una famiglia vincente– King Richard»), pronuntziende un’arresonu càrrigu de retòrica.
Will Smith aiat presentadu, belle una chida a oe, sas dimissiones suas dae s’Academy de sos Oscar, agiunghende chi diat àere atzetadu “cale si siat àtera cunsighèntzia”.“S’elencu de cussos chi apo ofèndidu est longu e includet Chris, sa famìlia sua, medas de sos amigos meos e persones caras, totu sos presentes e su pùblicu de domo”, at naradu Smith, agiunghende de àere “traitu sa fide de s’Academy. Nde apo leadu a sos àteros candidados e binchidores s’oportunidade de tzelebrare e de èssere tzelebrados in manera serena pro su traballu issoro. So tristu meda”. S’atore at concruidu narende chi “su cambiamentu recheret tempus e m’impinno a traballare pro non permìtere mai prus a sa violèntzia de bìnchere subra sa resone”.
© RIPRODUZIONE RISERVATA