text:
Istòria de Sardigna sennorile e comunale
S'istòria de Sardigna sennorile e comunale si referit a cussu perìodu de s'istòria de Sardigna chi at tentu incumentzu in sa segunda metade de su de 13 sèculos cando, a sighidu de sa ruta de sos giuigados de Càlaris (1258), Torres (1259) e Gaddura (1288), in is ex-territòrios giuigales suta de s'influèntzia pisana e genovesa, si fiat aberta una fase istòrica noa caraterizada dae unu assètiu polìticu-amministrativu sennorile e comunale nou ispiradu a is modas in vigore in s'Itàlia tzentru-setentrionale. Custa fase istòrica si fiat portada a in antis fintzas sa cumpleta conchista aragonesa de s'ìsula e a sa cunsighida unificatzione de su regnu de Sardigna. Is àteros ex-territòrios giuigales rùidos suta de s'influèntzia de su giuigadu de Arbaree aiant mantentu intames istitutziones simigiantes a is de is istados pretzedentes, in custu casu puru fintzas a sa conchista aragonesa.
Sardigna sennorileModìfica
Is DòriasModìfica
Is Dòrias, chi bantaiant carchi ligàmine de erèntzia cun sos giùighes de Torres, a pustis de s'iscontzu de su giuigadu turresu si fiant partzidos, impare a su giuigadu de Arbaree, manna parte de is curadorias suas. Aiant otentu s'Anglona, sa Nurra, Nuluaro, Nurcara, Caputabbas, Meilogu-Oppia e Nughedu[1].
Sas biddas prus importantes in possessu issoro, comente Casteddugenovesu, fiant dotadas de Istatutos o Breves. Custas biddas fiant ghiadas dae podestades cun sa curte issoro, chi rapresentaiant su sennore locale[1].
Su territòriu fiat amparadu dae unu sistema de afòrtios efitzentes costituidu dae una retza de casteddos e roca afortigadas comente S'Alighera[1].
Is avolotos antiaragonesos de is DòriasModìfica
In su 1323 is Dòrias fiant fatos vassallos de su re de Aragona Giagu II, a pustis de àere firmadu un'atu cun s'infante Alfonsu, chi aparitzaiat sa conchista de is territòrios pisanos de Sardigna pro dare vida a su regnu de Sardigna e Còrsica, infeudadu a sos aragonesos de Paba Bonifàtziu VIII in su 1297[1].
Nointames isceti un'annu prus tardos, Branca, Bernabò e Vinciguerra Dòria aiant iscontzadu s'acòrdiu e aiant intentadu de ocupare sa tzitade de Tàtari ma aiant fallidu in s'intentu issoro[1]. Chimbe annos a pustis, in su 1329, si fiant rebellados torra, paris a is tataresos, contra de su guvernu aragonesu e fiant derrotados fintzas in custa ocasione de is ibèricos e de is arbaresos[1].
In su 1347 is Dòrias sardos riunidos aiant acaradu s'esèrtzitu regnìculu in localidade Àidu de Turdu (intre Giave e Bonolva) e dd'aiant derrotadu; nointames a càusa de sa pesta niedda sa gherra si fiat parada e sa vitòria fiat abarrada duncas unu casu isuladu[1]. A coa, in su 1353, is Dòrias si fiant alleadu cun su giuigadu de Arbaree, intradu issu e totu in gherra contra de sos aragonesos[1].
In su 1376 Brancalione Dòria si fiat cojuadu cun Elionora de Arbaree, uniende is possedimentos suos cun is arbaresos[1]. A pustis de vàrias batallas fiat resissidu a conchistare manna parte de Sardigna, lassende a sos aragonesos petzi sa tzitade de Casteddu de Castru e S'Alighera. A sa morte sua in su 1409, su poderiu de is Dòrias sardos si fiat fatu progressivamente semper prus dìbile a avantàgiu de is aragonesos chi aiant torradu a conchistare manna parte de is territòrios pèrdidos.
S'ùrtimu de is Dòrias sardos fiat Nicolau Dòria, fìgiu de Brancalione, chi aiat sighidu sa gherra contra de is aragonesos ma fiat derrotadu e ochidu in su 1448 a pustis de chi aiat chircadu aprigu in Casteddugenovesu, torrada luegus a numinare Castedduaragonesu[1].
Is MalaspinasModìfica
Is marchesos de Mulazzo, de s'antigu ereu de sos Malaspinas, de iscratza de Alberto Malaspina, Sennore de Bosa Noa, a primìtziu de dughentos fiant propietàrios partzellares in su giuigadu de Torres de sa curadoria de Pianarza cun Bosa, de sa de Montes cun Òsile puru de parte de is curadorias de Costabadde, Coros e Figulina[2].
Aiant bèndidu in su 1308 parte de is propiedade issoro (sa Pianarza, Bosa e Costabadde) a sos giùighes de Arbaree e in su 1309 si fiant fatos vassallos de is Aragonesos (atu chi fiat istadu a fatu retificadu in su 1323, cando s'infante Alfonsu giat assitiende Vidda de Crèsia)[2].
In su 1343, a sa morte chene fìgios de Giuanne Malaspina de Biddafranca, totus sos possedimentos sardos de is Malaspinas fiant passados pro testamentu a Pedru IV de Aragona, chi ddos aoat annàghidos a su regnu de Sardigna[2].
Is Della GherardescaModìfica
Ugolinu e Gherardu Della Gherardesca, contes de Donoràticu, a pustis de sa fine de su giuigadu de Càlaris in su 1258 aiant otentu, pro mèritos militares, su de tres unu de su territòriu giuigale chi currispondiat a is curadorias sud-otzidentales de su Cixerri, Sulcis, Dèximu e Nora. Custu "de tres unu" fiat istadu a pustis fratzionadu in su 1282 in duos "de ses unu", su Cixerri fiat andadu a Ugolinu Della Gherardesca mentras is curadorias chi abarraiant fiant passadas in sas manos de sos erederis de Gherardu Della Gherardesca[3], giustitziadu in Nàpoli in su 1268. Prus pretzisamente a su brancu de ugolinu fiant andados is territòrios de su Cixerri in su norte de su riu omònimu prus Teulada, Nuxis, Gibba, Pula e unos àteros possedimentos mentras a su brancu de Gherardu su Sulcis, de su riu Cixerri a su riu Palmas, Santu Pedru, Dèximu Mannu, Solanas e sa zona de s'atuale Crabonaxa[4].
In su Cixerri, ricu de minas de prumu e prata, su conte Ugolinu aiat promòvidu sa nàschida de una tzitade noa chi diat assùmere nùmene de Bidda de Crèsia, s'atuale Igrèsias[5]. A pustis de sa morte de su conte Ugolinu acontèssida in su martzu de su 1289 in sa turre de sa Muda de Pisa, in ue fiat istadu impresonadu s'istiu de su 1288 pro neghe de s'acusa de seditzione e arta traitoria, is possedimentos sardos suos de su Cixerri fiant istados eredados dae su fìgiu Guelfu Della Gherardesca chi, iscampadu a s'autoridade de Pisa in su 1288, si fiat istabilidu in Bidda de Crèsia[5].
Guelfu aiat condùidu a primu una polìtica de disamistade cara a su podere tzentrale de sa [Repùblica de Pisa|repùblica]] e aiat coniadu in zeca noa de Bidda de Crèsia una moneda pròpia in prata in ue s'agataiat s'iscriidura[5]: Guelfu e Lotu contes de Donoràticu e de sa de tres partes de su regnu de Càlaris A segus aiat intentadu de si fàghere mere cun sa fortza de su "de ses unu", curadorias de su Sulcis, Nora e Dèximu, chi a pustis de sa partzidura de su 1282 fiat passadu a Gherardu Della Gherardesca, ocupende su casteddu de Gioiosaguàrdia, a curtzu de Biddamatraxa. Sa resposta de Pisa non fi fiat fata abetare e in su 1295 sas tropas de sa repùblica ghiadas dae su tziu aversàriu Ranieri Della Gherardesca e de Lupu Villani e afortiadas de sas fortzas de Marianu II de Arbaree aiant afracadu Bidda de Crèsia e dd'aiant conchistada[3].
Guelfu fiat feridu dae una verga sardesca in in intorinos de Domunoas e aiat intentadu tando de si fuire cara a Tàtari ma fiat mortu a càusa de un' infetzione in s'ispidale de Santu Lenardu de Seis Funtes postu in su territòriu de su giuigadu de Arbaree. Bidda de Crèsia fiat amministrada pro unu tempus curtzu de is arbaresos pro passare a fatu suta de su cuntrollu firmu de sa comuna de Pisa intre su 1301 e su 1302[5].
Is àteras curadorias in manu a is Della Gherardesca de cosa de Gehrardu fiant abarradas in possessu issoro fintzas a su 1355 cando a sa morte de s'ùrtimu erederi Gherardu su Giòvanu is territòrios fiant cunfiscados dae is aragonesos e atacados a su regnu de Sardigna.[6]
Sardigna comunaleModìfica
Casteddu de CastruModìfica
Castel de Castru fiat fraigada dae is mercantes pisanos in su 1216-17 in su montigru a estu de Santa Igia, capitale de su giuigadu de Càlaris, tzèdidu cun sa fortza de Beneita de Casteddu a Lambertu Visconti de Eldizio, giùighe de Gaddura. In su 1258 issa, a sighidu de s'iscagiamentu de Santa Igia, fiat fatu su primu possedimentu de sa Comuna de Pisa in Sardigna. In sa segunda metade de su de 13 sèculos Casteddu de Castru contaiat unos 12.000 bividores, e fiat costituida dae is chi sunt oe is bighinados istòricos pro primore de Casteddu, est a nàrrere su Casteddu, sa Marina cun suo porridu, su burgu de Stampaxi e su burgu de Viddanoa. Mentras in Casteddu e in sa Marina biviant massimamente pisanos, Stampaxi e Biddanoa fiant istadas pobuladas dae sos pròfugos de Santa Igia e de sos sardos aproliados de su restu de su distretu de su Càlaris chi cumprendiat, franca Casteddu de Castru, sas Biddas de Cuartu, Ceraxus, Sestu e Assémini[7].
Sa tzitade contrasemper de is comunas de s'època non fiat guvernada dae unu podestade ma de duos "castellanos" nominados de annu in annu de sa comuna de Pisa, agiudados de una sorte de parlamentu populare naradu "Cussìgiu de sos mannos". Sa lege fiat regulamentada dae su "Breve de Castel de Castru", unu còdighe amministrativu-legislativu e de su "Breve de su Portu Cagliaritano" emanadu su 15 martzu 1318, chi regulamentaiat is atributziones cumertziales[7].
Fia conchistada dae sos catalanu-aragonesos in su mese de làmpadas de su 1326.
TàtariModìfica
Galu non s'ischit cun tzertesa in cale annu Tàtari, tzitade a su tempus de unos 15.000 bividores[8] e fortzis sa prus manna de s'ìsula, si fiat fata autònoma e lìberu comunu medievale. Cun probabilidade custu fiat acontèssidu giuridicamente a pustis de sa morte de s'ùrtimu giùighe turritanu Èntziu de Sardigna in su 1272, ma giai de annos su guvernu de sa zona fiat istadu afidadu a Mighele Zanche.
Sa tzitade, chi si fiat dada unu istatutu de cosa sua in su 1283, fiat amministrada a comintzu de podestades pisanos ma a pustis de sa batalla de sa Melòria fiant istados remprasados dae podestades genovesos.
Dae su martzu de su 1294 sa comuna de Tàtari difatis, pro mèdiu de unu tratadu, fiat fatu comunu cunfederadu (pazionato) de sa repùblica de Gènova[8]. Is podestades imbiados dae sa tzitade lìgure si depiant impinnare a respetare s'istatutu, abarraiant in càrriga pro unu tempus dislindadu, probabilmente un'annu pro evitare fenòmenos de corrutzione, e evitaiant, essende foras de is potentados tzitadinos, su s'instaurare de brigas pro su controllu de su pòdere a banda de is fatziones locales.
Sa Comuna de Tàtari aiat acabadu de esìstere comente si fiat alliada in su 1323 cun sos catalanu-aragonesos, costituende paris cun unos àteros territòrios su primu nùcleu de su regnu de Sardigna.
Is acòrdios cun Giagu II de Aragona prebidiant su deretu de mantènnere sos istatutos de cosa sua, mancari custos fiant mudados in s'estensione de is privilègios bartzelloneses. Annotamala s'arribu de sas milìtzias aragonesas, s'istitutzione de sa figura de su vicàriu chi aiat limitadu sa giurisditzione, chi fiat pagadu de sa Corona e numenadu a tempus indeterminadu, aiat batidu a unu càmbiu generale de su deretu locale a lùcuru de cussu istràngiu.
Nointames Tàtari fiat fata gai cabulogu de s'intreu cabu in subra de s'ìsula, essende sede de su Guvernadore. In su 1331 Tàtari at otentu su tìtulu de Tzitade Règia. S'alliàntzia non fiat durada, tantis est chi is tataresos si fiant rebellados fatu·fatu, is aragonesos aiant fraigadu su casteddu de Tàtari pro s'amparare de is matessis bividores e sa tzitade in su 1410-20 fiat fata ùrtima capitale de su giuigadu de Arbaree.
Bidda de CrèsiaModìfica
Cun sa fine de is Della Gherardesca de Ugolinu in su Cixerri, Bidda de Crèsia fiat passada, a pustis de una parèntesi arbaresa curtza, a sa comuna de Pisa in su 1302. S'amministratzione de sa tzitade fiat regulamentada dae unu "Breve", su Breve de Bidda de Crèsia de chi est abarrada una còpia de su 1327 (època aragonesa). Bidda de Crèsia, chi contaiat a s'època unos 7.000 bividores, fiat populada in majoria dae sardos e pisanos ma fiant presentes fintzas unos àteros immigrados, aproliados fintzas de àrea germànica.[9] Importante tzentru mineràriu, fiat dotada de una zeca chi at a subrabìvere fintzas durante sa dominatzione ibèrica.
Sardigna pisanaModìfica
Achiridas territorialesModìfica
In su 1288 sa repùblica de Pisa, chi giai possediat in s'ìsula sa roca de Casteddu de Castru, aiat printzipiadu una polìtica de ispaniadura de is dòminos suos ultramarinos pro mèdiu de s'annessione de su giuigadu de Gaddura e sa cunsighente bogada de s'ùrtimu giùighe Ninu Visconti (chi de su restu fiat pisanu)[10]. Su territòriu nou fiat guvernadu dae unu vicàriu e reguladu dae unu Breve; in ie diant cumintzare a s'isvilupare comunas de tipu italianu cun Breves de cosa issoro e autonomias e guvernados dae podestades, est su casu de Orosei e de Terranoa [11]. Una documenta de importu in s'amministratzione pisana de custos territòrios est su Liber fondachi chi registrat is intradas fiscales de sa curadoria de Galtellì[12].
A sa morte de Marianu II de Arbaree in su 1297, Pisa aiat otentu annotamala, pro mèdiu eredade de su giùighe arbaresu mortu, su de tres unu de s'ex-giuigadu de Càlaris chi a pustis de s'ispartzidura de su 1258 fiat passadu a is Arbarees[13]. Sa repùblica fiat tando intrada in possessu de sas curadorias de Gipi, Nuràminis, Trexenta, Marmidda de giosso, Dolia, Siurgus, Gerrei, e Barbàgia de Seùlo, chi currispondent a manna parte de sa Sardigna tzentru-sud-orientale. Gasi comente in is territòrios de s'ex-giuigadu de Gaddura, s'amministratzione fiat fidada a unu vicàriu e a unu Breve[13].
Comente a giai naradu intre su 1301 e su 1302 Pisa fiat bènnida in possessu fintzas de Bidda de Crèsia e de ex-curadoria de su Cixerri intrea, in pretzedèntzia de propiedade de is Della Gherardesca ugoliniani.
Sa moneda in tzirculatzione fiat su grosseto, naradu fintzas aquilino, chi fiat coniadu in sa zeca de Bidda de Crèsia[14].
Fine de sa Sardigna pisanaModìfica
A s'arvèschida de su de 14 sèculos Pisa cuntrollaiat duncas manna parte de sa Sardigna meridionale e tzentru-nord-orientale, balangende de issa una metade de sas rendas annuales suas (unos 90.000 florinos de oro). Su domìniu in custos territòrios fiat duradu però petzi pro pagos de deghe de annos; in su làmpadas de su 1323 una armada catalanu-aragonesa manna fiat isbarcada in s'ìsula pro realizare territorialmente su regnu de Sardigna, custringhende, a pustis de una campagna militare, sa repùblica de Pisa a lassare pro semper sa Sardigna (1326)[15].
Galleria de imàginesModìfica
Ispaniadura màssima diacrònica de sa Repùblica de Pisa
Ispaniadura màssima diacrònica de sa Repùblica de Gènova
NotasModìfica
- ↑ 1.0 1.1 1.2 1.3 1.4 1.5 1.6 1.7 1.8 1.9 [[#CITEREFCasula|Francesco Cesare Casula]], p.280-282-283-284-285-286.
- ↑ 2.0 2.1 2.2 Francesco Cesare Casula, p.287-289.
- ↑ 3.0 3.1 Francesco Cesare Casula, p.291.
- ↑ Sandro Petrucci, p.155-161.
- ↑ 5.0 5.1 5.2 5.3 Francesco Cesare Casula, p.293-294.
- ↑ Francesco Cesare Casula, p.292.
- ↑ 7.0 7.1 Francesco Cesare Casula, p.294-296-297.
- ↑ 8.0 8.1 Francesco Cesare Casula, p.277-278-279.
- ↑ "De annoditare ca "guelcu" o "guercu", a inditare nointames su comporadore e fundidore de sa vena atzapada in su territòriu s'agatat, paris cun medas àteras paràulas de segura o presumida orìgine germànica in su Breve de Bidda de Crèsia, in Sardigna, tzitade chi depet s'orìgine sua a is ricas venas de prumu arghentìferu e chi at tentu intre is traballadores suos fintzas tedescos, comente maistros e sotzios." Fentomu dae "MEDIO EVO ITALIANO" Volpe Gioacchino - Sansoni 1961
- ↑ Francesco Cesare Casula, p.297.
- ↑ Francesco Cesare Casula, p.297-298.
- ↑ G. Meloni - 2001, La Gallura in epoca medievale: 2. L'economia della Gallura medievale
- ↑ 13.0 13.1 13.2 Francesco Cesare Casula, p.299-300.
- ↑ Francesco Cesare Casula, p.298.
- ↑ Francesco Cesare Casula, p.303-304.
BibliografiaModìfica
- Francesco Cesare Casula, La Storia di Sardegna, Tàtari, Carlo Delfino Editore, 1994.
- Sandro Petrucci, Re in Sardegna, a Pisa cittadini: ricerche sui "domini Sardinee" pisani, Cappelli editore, 1988.
- Alessandro Soddu, I Malaspina e la Sardegna: documenti e testi dei secoli XII-XIV, 2005.
- Marco Tangheroni, La città dell'argento: Iglesias dalle origini alla fine del Medioevo., Nàpoli, Liguori Editore, 1985.
- Corrado Zedda, L'ultima illusione mediterranea: il comune di Pisa, il regno di Gallura e la Sardegna nell'età di Dante, Casteddu, AM&D, 2006
- Gian Giacomo Ortu, La Sardegna dei Giudici, Il Maestrale, Nùgoro 2005.


c: text/html

text:
Genoveffa
Articulu in logudoresu
Genoveffa (in frantzesu Geneviève) (Nanterre, 411-416 – Parigi, 3 de ghennàrgiu 512) est istada una religiosa franca. Naschet in Gallia (sa Frantza de oe) dae familia nobile. Morit su babbu e i sa mama, e andat a abitare a Parigi e vivet che “monza in domo”. Sos Unnos de Attila intrana in Gallia in sa zona de Parigi. Sas familias benestantes fuini. Genovefa si frimmada a Parigi, e chircada de fagher frimmare ateras familias. Femina attiva, ada viaggiadu meda, occupendesi de sos bisonzos de sa zente in tempos de carestia. Venerada comente santa. Moridi a Parigi in su 512.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Acòrdiu de Schengen
S'Acòrdiu o Tratadu de Schengen (fintzas Acòrdios) est unu tratadu internatzionale pro su cale paisos vàrios de s'Europa ant suprìmidu is controllos a is fronteras interiores (intre isso e issos) e ddos ant tramudados a is fronteras forànias (cun paisos tretzos).[1] S'acòrdiu, firmadu in sa localidade lussemburghesa de Schengen in su 1985 e in vigore dae su 1995, istabilit unu logu comunu — naradu ispàtziu de Schengen —[2] in ue podent tzirculare liberamente totu is persones chi siant intradas in regularmente dae una frontera forània o residat in unu de is paisos chi àplicant su Cumbèniu.
S'Acòrdiu fiat istadu integradu in is tratados de s'Unione Europea cun sa riforma de su deretu primàriu in sa Cunferèntzia Interguvernativa de su 1996 e chi fiat artziadu a punta cun su Tratadu de Amsterdam. Dae tando, sighet galu bàlidu e est una parte sustantziale de sa natura de s'Unione Europea comente progetu polìticu.
In totale, is paisos chi faghent parte de s'ispàtziu de Schengen sunt 26:[3] Germània, Àustria, Bèlgiu, Danimarca, Estònia, Finlàndia, Frantza, Grètzia, Islanda, Islovàchia, Islovènia, Ispagna, Isvètzia, Isvìtzera, Itàlia, Letònia, Liechtenstein, Lituània, Lussemburgu, Malta, Norvègia, Paisos Bàscios, Polònia, Portugallu, Repùblica Ceca e Ungheria.
Esistent paisos chi partenent in s'Acòrdiu de Schengen ma chi tenent etzetziones in s'aplicatzione de carchi puntu de s'acordu e no partenent a s'ispàtziu de Schengen. Pro esempru, su Regnu Unidu e s'Irlanda non faghent parte de s'ispàtziu de Schengen ma partètzipant a sa cooperatzione de sa politzia e giustìtzia e a sa luta contra de su tràficu de drogas. Àteros, comente Bulgaria, Romania e Tzipru, galu no apartenent a s'ispàtziu de Schengen ca non acumprint is rechisitos de seguresa istabilidos, mancari àteras partes de s'acòrdiu ddas àplicant. Islanda, Liechtenstein, Norvègia e Isvìtzera, chi non sunt membros UE, ant patuadu un'acòrdiu pro fàghere parte de sa zona Schengen.[4] Sa Croàtzia, ùrtimu istadu a s'unire a s'UE, s'at a integrare in s'acòrdiu probabilmente in su 2024.[5]
Riferimentos[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
- ↑ (ES) Circulación de Personas por el Espacio Schengen, in visados.es.
- ↑ (EN) Schengen Area – The World’s Largest Visa Free Zone, in schengenvisainfo.com.
- ↑ (EN) The Schengen visa, in ec.europa.eu.
- ↑ (EN) Schengen Area, in ec.europa.eu.
- ↑ Croatia likely to join Schengen in 2024, in etiasvisa.com.


text:
Il gioco delle parti
1990 - 4° edizione
(3 marzo - 29 aprile)Il gioco delle partia cura di Marisa Vescovo
Sala espositiva: Padiglione d’Arte Contemporanea
Presenze:
Mirella Bentivoglio, Elisabetta Gut, Chiara Diamantini, Tomaso Binga, Anna Maria Pugliese, Bona Cardinali, Renata Boero, Annie Ratti, Silvia Morera, Dadamaino, Luisa Protti, Arianna Giorgi, Giosetta Fioroni, Lina Sari, Brigitte Brand, Paola Levi Montalcini, Franca Sonnino, Rosanna Granata, Titina Maselli, Marilù Eustachio, Orsina Sforza, Elisa Montessori, Antonia Di Giulio, Silvia Stucky, Gina Pane, Angela Carravieri, Luciana Soriato, Fausta Squatriti, Laura Panno, Clara Bonfiglio.
Catalogo
Saggio di Marisa Vescovo
+ Tavole


text:
dobère , nm: dovere, doveri Definitzione sa cosa chi si depet fàere ca est giusta, sa chi andhat bene, bisòngiat, ca est de fàere, o ca est a óbbrigu; cosa de fàere, cosa de importu, giusta, chi andhat bene e po cussu bolet fata Sinònimos e contràrios cumandhu Maneras de nàrrere csn: cumprire a su dovere = fai su doveri; fàghere una cosa a dovere = bene, comente si tocat; dovere de no pòdere transire = de fàghere assolutamente, cumandhu, óbbrigu de no ndhe pòdere fàghere a mancu Frases custas cosas s'intendheus in dovere de dhas pònnere in iscritu po dhas lassare comment'e errichesa pruschetotu po is giòvonos ◊ nois semus in su dobere nostru ◊ deo como lu saldo in totu e in pertotu e gai cumpro a su dovere ◊ bae a fàghere su dovere! ◊ sa fémina finas chi no est isposada a doveri depit allogai totu! Tradutziones Frantzesu devoir Ingresu duty Ispagnolu deber Italianu dovére, incombènza Tedescu Pflicht, Verpflichtung.
obbligasciòne, obbligassiòne , nf: obbligatzioni, obbricassione, obbrigascione, obbrigassione, obbrigatzione, obbrigatzioni, ubbrigascione Definitzione genia de óbbrigu, candho unu si agatat in su bisóngiu o in dovere de giare o fàere una cosa a favore de un'àteru chi dhi at fatu calecunu praghere o chi dhue tenet tratamentu meda; pregadoria coment'e cosa de dovere, de bisóngiu Sinònimos e contràrios dobere, óbbligu / pregadoria Maneras de nàrrere csn: nàrrere sas obbligassiones = rasai, pregare; todheresiche un'o. = catzàresi unu dépidu, un'óbbrigu Frases est un'obbligascione a dare sa lustrina a su pitzinnu chi giuchet s'ispinu de su porcu ◊ cun isse bi amus obbrigassione e li namus chi emmo ◊ a chie bi amus obbrigassione li damus su pane ◊ mi ant acapiau chena li dèpere obbligassione! ◊ chi nono a isse no liu podiat nàrrere ca bi aiat obbricassiones ◊ seus donendu custa cosa po un'obbligatzioni ◊ at chircau de si tòdhere s’obbrigassione azuandhe su cumpanzu 2. po su reposu de s'ànima mi récito un'obbrigassione inue at a èssere sa mia sepoltura 4. Tradutziones Frantzesu devoir Ingresu duty Ispagnolu deber Italianu dovére Tedescu Pflicht.
óbbligu , nm: óbbricu, óbbrigu Definitzione cosa cumandhada, dovere, cosa chi si depet fàere (mescamente de genia burocràtica) Sinònimos e contràrios cumandhu Maneras de nàrrere csn: fàghere una cosa a ó. = ca bi at chie la cumandhat; óbbligu li benit de...= fortzadu li benit de...; èssere o intèndheresi in ó. de… = sentire su dovere, su bisonzu de… Frases candho àteru tribàgliu no ndhe teniat, s'óbbligu li beniat de leare calchi narvonedhu a si lu betare a trigu! ◊ no iat pensau a is óbbligus e a is motivus nóbbilis de su ministériu cosa sua Ètimu itl. Tradutziones Frantzesu obligation Ingresu duty Ispagnolu obligación, deber Italianu òbbligo Tedescu Pflicht, Verpflichtung.


text:
Paschalis Paoli
Philippus Antonius Paschalis Paoli (Corsice et Italice: Pasquale Paoli Strata juxta Merusaliam die 6 Aprilis 1725 natus; Londini die 5 Februarii 1807 mortuus) fuit classis praefectus, philosophus et patriae suae Corsicae amans. Corsica post longum libertatis bellum, Paschale Paoli duce, in Galliam quae, Cynaeis invitis, anno 1768 de Gallis insulam emerat anno 1769 expugnata est. Paulo post Napoleo Bonaparte in Corsica natus est.
Nexus externi[recensere | fontem recensere]
- Biographia apud corsica.net


text:
Questa settimana vi proponiamo un terzo racconto contenuto nella rubrica “Ajò a fuedhai” che, per il secondo anno consecutivo, l’Associazione Culturale e di Promozione Sociale “Sinnai e Dintorni” cura con la finalità di diffondere e tutelare le tradizioni e i valori storico-culturali della nostra terra.
Anche questo racconto, come tutti gli altri precedentemente proposti, appartiene alla tradizione sarda e fa parte della corposa collezione raccolta nel tempo, rivista e corretta in limba sardo-campidanese da Bruno Orrù, esperto conoscitore sinnaese della lingua e cultura sarda. Il racconto odierno fa parte de “is pastorinas” e si intitola “Santu Martinu De Paraulas Bonas “.
Ricordiamo che gli interessati possono accedere gratuitamente ai contenuti dell’intera rubrica “Ajo’ a fuedhai” (racconti e lezioni di grammatica) cliccando qui.
Buona lettura e serena domenica a tutti.
(Luca Olla)
Su contu chi bolu contai oi est unu de is contus prus connotus e prus stimaus de sa genti Sarda. De custu contu puru nci sunt diferentis versionis cun piticas diferentzias chi no cambiant sa sustantzia de su contu. Gosaisidhu
Santu Martinu, aiat pigau sa bisura de unu poboritedhu e bandàt de domu in domu a circai s’allemusina e, candu arribàt in d-una bidha, bandat sempiri a sa domu de su prus arricu, aici, a fortza de girai, bandàt sempiri a is matessis domus in dognia bidha. In d-una bidha massimamenti, dhu tratànt mellus de is atras bidhas, su meri, arricu che mai, teniat una bella filla in edadi de coiai. In custa domu no dhi fiant ammancai nudha e dhu lassànt a crocai puru. Custu poita sa genti abarràt allucada de is contus chi Santu Martinu contàt e fiat prexeri su dhu ascurtai. Fiat puru prexeri a ascurtai is contzillus bonus e giustus chi arrennesciat a donai. Po custa arrexoni, sa genti dhu tzerriàt “Martinu de Paraulas Bonas”.
Ma fit sutzediu chi, prima de lompi Martinu, a sa domu de-i custu proprietariu, si fit presentau su Dimoniu, beni cumpostu, bravu fuedhendi e in is formas de unu bellu piciocu. Si fit presentau a domu de su proprietariu po pregontai sa manu de sa filla chi teniat e, narendi di essiri arricu e istudiau aiat fatu tropu bella figura cun su meri de domu, su cali fit abarrau cuntentu e prexau de fai coiai sa filla cun custu piciocu. Aici su proprietariu aiat pregontau a su piciocu de torrai cun su babbu e sa mamma po is fuedhus segurus e issu, aiat correspostu ca aiat a essiri torrau su sabudu beni acumpangiau. Sa mamma, perou, no fit meda cuntenta, ca poita dhi pariat ca su piciocu no fessit de modas bellas e dhi pariat chi candu castiàt sa filla dha spollessit cun is ogus.
A dognia manera, sa nova de s’acabbamentu de sa coia aiat girau de buca in buca e de bidha in bidha, lompendi a is origas de Santu Martinu, su cali, scipia sa nova, sentz’e duda peruna, si fit postu in camminu po lompi a domu de s’amigu. Appena lompiu su proprietari dhi aiat nau ca cust’orta no dhu podiat arriciri e tenni in domu, ca poita teniant una coia de acabbai e no sciiat innui dhu acabidai po no fai figura leggia cun is istrangius. Martinu, sentz’e peruna timoria dhi aiat nau… “no nc’est abbisongiu chi mi tengasta in pranta de manu, tui faimì crocai in s’aposentu de a-nca est su burricu, aici deu potzu intendi su chi si narais e si potzu donai bonus contzillus”. E aici aint fatu.
Su sabudu, a mericedhu, fit arribau su piciocu cun d-una cambarada de genti, totus a cuadhu cun is ferrus luxentis chi, comenti camminànt, bogànt fradhissa in s’impedrau.
A chini prus aiat portau prendas de donai a sa picioca e cudha, a s’acabada, pariat Sant’Arega de is prendas chi portàt apitzus. Spaciau cun is prendas aiant cumintzau a cenau e, pustis de s’essi beni satzaus, su babbu de su sposu aiat cumintzau a pregontai ita depiat portai sa picioca in coianza e, chi su babbu de sa sposa naràt ca dhi depiat donai duxentus iscudus, su babbu de su sposu naràt ca nde dhi donàt duamilla a su fillu, chi su primu naràt unu jù de bois, s’atru narat binti bois e aici a innantis, fendi sbregungiri su babbu de sa sposa cun totu sa palleria chi ndi bogàt. Ma comenti furint fuedhendi, de s’aposentu de su burricu si fit intendiu unu sterrudu e su babbu de su sposu aiat cumentzau a si ndi arriri narendi: “ E ita cosa, su burricu tzegu nci teneus”. Scubetu in custa manera su babbu de sa sposa aiat tzerriau a Martinu e dhu aiat cumbidau a si setzi cun issus. Biendidhu, su babbu de su sposu aiat nau: “Balla in custa domu no ammancat nudha, nc’est su pezzenti puru” e narendi aici aiat ghetau tres arrialis a terra. Martinu aiat arregotu is tres arrialis, dhus aiat fragaus e dhus aiat torraus a su babbu de su sposu narendi: “custu dinai no dhu ollu, tenit fragu de sanguni, no de sudori”.
“E chini ses tui po fuedhai aici” – aiat pregontau su sposu.
“Deu seu Martinu e sciu chini ses e ita ses circhendi, mancai non mi dhu nerast tui”.
“Martinu? Martinu chini?” – aiat torrau su sposu
“Martinu de Paraulas Bonas” – aiat aciuntu su babbu de sa sposa
E su sposu: “Chini? Cudhu Martinu chi nant?”
“Sissi, propriu deu! E mi portas a innantis”.
E su sposu: “Chi ses Martinu de Paraulas Bonas, naramind’una!”
“Unu est prus su Soli de sa Luna” – aiat nau Martinu
E cudhu: “E chi ses Martinu de Paraulas Bonas, mi nd’as a nai duas”
“Duas sunt is Taulas de Mosei, cun apitzus scrita sa Lei, chi Deus dhi aiat donau in su monti Sinài, narendi in nomini de su Babbu, de su Fillu, de su Spiridu Santu Amen”
“E chi ses Martinu de Paraulas Bonas, mi nd’as a nai tres”
“Tres sunt is tres marias, chi sighiant in is bias, cua cua e tremi tremi, candu Gesus bandàt a pei in s’ortu de Gerusalemmi. Duas sunt is Taulas de Mosei, cun apitzus scrita sa Lei, chi Deus dhi aiat donau in su monti Sinài, narendi in nomini de su Babbu, de su Fillu, de su Spiridu Santu Amen”
“E chi ses Martinu de Paraulas Bonas, mi nd’as a nai cuatru”
“Cuatru sunt is Evangelistas, chi cun is origas e sa vista, ant biu e ant contau, Su chi at fatu e su chi at nau, candu Gesus bandàt a pei in totu sa Galilea. Tres sunt is tres marias, chi sighiant in is bias, cua cua e tremi tremi, candu Gesus bandàt a pei in s’ortu de Gerusalemmi. Duas sunt is Taulas de Mosei, cun apitzus scrita sa Lei, chi Deus dhi aiat donau in su monti Sinài, narendi in nomini de su Babbu, de su Fillu, de su Spiridu Santu Amen”
“E chi ses Martinu de Paraulas Bonas, mi nd’as a nai cincu”
“Cincu sunt is cincu liagas chi ant fatu a Gesu Cristu in su Monti Golgota. Quatru sunt is Evangelistas, tres sunt is tres Marias, Duas sunt is taulas de Mosei, in nomini de su Babbu, de su Fillu, de su Spiridu Santu Amen”
“E chi ses Martinu de Paraulas Bonas, mi nd’as a nai Ses”
“Ses sunt is Ses Cerèus chi alluxiant in Galilea, in sa noti de cent’e una notti (*), Cincu sunt is cincu liagas, Quatru sunt is Evangelistas, tres sunt is tres Marias, Duas sunt is taulas de Mosei, in nomini de su Babbu, de su Fillu, de su Spiridu Santu Amen”.
“E chi ses Martinu de Paraulas Bonas, mi nd’as a nai Seti”
“Seti sunt is seti Donus Chi su Spiridu at donau, po agiudai a fai a bonu a dognia omini batiau. Ses sunt is Ses Cerèus, Cincu sunt is cincu liagas, Quatru sunt is Evangelistas, tres sunt is tres Marias, Duas sunt is taulas de Mosei, in nomini de su Babbu, de su Fillu, de su Spiridu Santu Amen”.
“E chi ses Martinu de Paraulas Bonas, mi nd’as a nai Otu”
“Otu sunt is Otu Corus chi cantànt a totu boxi, candu Gesùs sudàt sanguni in s’Otu de su Getzemani. Seti sunt is seti Donus, Ses sunt is Ses Cerèus, Cincu sunt is cincu liagas, Quatru sunt is Evangelistas, tres sunt is tres Marias, Duas sunt is taulas de Mosei, in nomini de su Babbu, de su Fillu, de su Spiridu Santu Amen”.
“E chi ses Martinu de Paraulas Bonas, mi nd’as a nai Noi”
“Noi sunt is Noi Ordinamentus, de sa Cresia is istrumentus, po sa vida regulari po dognia bonu Cristianu, Otu sunt is otu Corus, Seti sunt is seti Donus, Ses sunt is Ses Cerèus, Cincu sunt is cincu liagas, Quatru sunt is Evangelistas, tres sunt is tres Marias, Duas sunt is taulas de Mosei, in nomini de su Babbu, de su Fillu, de su Spiridu Santu Amen”.
“E chi ses Martinu de Paraulas Bonas, mi nd’as a nai Dexi”
“Dexi sunt is dexi Cumandamentus, chi in is Testamentus becius, a Mosei aiant donau in su Monti Sinnài. Noi sunt is Noi Ordinamentus, Otu sunt is otu Corus, Seti sunt is seti Donus, Ses sunt is Ses Cerèus, Cincu sunt is cincu liagas, Quatru sunt is Evangelistas, tres sunt is tres Marias, Duas sunt is taulas de Mosei, in nomini de su Babbu, de su Fillu, de su Spiridu Santu Amen”.
“E chi ses Martinu de Paraulas Bonas, mi nd’as a nai Undixi”
“Undixi sunt is Undiximila Virginis, de su populu Barbarigu, cun Ursula in primu carrigu, totus mortas po sa fidi. Dexi sunt is dexi Cumandamentus, Noi sunt is Noi Ordinamentus, Otu sunt is otu Corus, Seti sunt is seti Donus, Ses sunt is Ses Cerèus, Cincu sunt is cincu liagas, Quatru sunt is Evangelistas, tres sunt is tres Marias, Duas sunt is taulas de Mosei, in nomini de su Babbu, de su Fillu, de su Spiridu Santu Amen”.
“E chi ses Martinu de Paraulas Bonas, mi nd’as a nai Doxi”
“Doxi sunt is doxi apostulus chi Gesus aiat sceberau candu andàt a pei in terra po is bias de Galilea, Undixi sunt is undiximila Virginis, Dexi sunt is dexi Cumandamentus, Noi sunt is Noi Ordinamentus, Otu sunt is otu Corus, Seti sunt is seti Donus, Ses sunt is Ses Cerèus, Cincu sunt is cincu liagas, Quatru sunt is Evangelistas, tres sunt is tres Marias, Duas sunt is taulas de Mosei, in nomini de su Babbu, de su Fillu, de su Spiridu Santu Amen”.
“E chi ses Martinu de Paraulas Bonas, mi nd’as a nai Treixi”
“Treixi no est lexi (**), no est Lei, a milli e prus passus foras de mei e su mari chentz’e fundu ti ndi pighit in su profundu. Sparessi de innoi e de mei, in nomini de su Babbu, de su Fillu, de su Spiridu Santu Amèn.
Aici su dimoniu, chi aiat pigau sa figura de bellu piciocu, fit isparessiu in d-una sboffetada de fogu, impari cun totu sa cambarada, cuadhus e prendas e su babbu de sa sposa e totu sa famiglia cosa sua, aiant cumprendiu su beni chi aiant fatu a issus etotu, arricendi in domu su Sant’Omini.
=============
(*) cun meda probabilidadi sa frasi “in sa noti de centu e una noti” est manixiada po nai ca cussa est una noti de regordai, una noti chi no si ripitiat prus, cun su matessi significau de candu in Italianu costumaus a nai “la notte di mille e una notte” po nai una noti ispecialli.
(**) Is Paraulas Mannas o, berus siat, Is Beridadis de sa Fidi, si firmànt a doxi, poita doxi, po is populus antigus, furint is divinidadis paganas ( a is calis pentzàt su Dimoniu e Martinu d’arrespundiat segundu sa lei de Deus). Custas Divinidadis beniant inditadas cun su numuru e, giai chi Doxi est abarrau in is maneras de si esprimi de su Sardu, fait a pentzai chi sa de Doxi depiat essiri sa divinidadi prus importanti. Cantu bortas, sentza de si ndi sapiri eus nau “Santu Doxi” po nai “Deus meu” (in is partis de s’Oristanesu si imperat ancora) o cantus bortas eus imperau sa frasi “Cunnu Doxi” o “Su Cunnu Doxi), inditendi, sentza de dhu sciri, sa parti femmina de su Deus (Su Deus fit mascu e femmina in su matesssi momentu).
Est bellu puru su biri comenti, sa traditzioni Sarda, sminguat s’intelligentzia de su Dimoniu. In custu contu, su Dimoniu, biendisì arrespustu sentza de duda peruna, circat de fai fadhiri Martinu circhendidhi sa de treixi Paraulas, ma Martinu, prus abili de issu, spudat in faci a su Dimoniu totu sa scientzia cosa sua, fundada in sa Lei de Deus, fendidhu fuiri de sa terra.


text:
Sarròccu. Hintu de erbehe in intros de una buteha
At protestau hontra ‘e su Guvernu po sas regulas hi nos ant postu po su Covid
Di: Carlo Crisponi
Eris in Sorròccu, sos Carabineris ant postu una hontravessione de 400 euro a unu pitzoccu de 35 annos po non aer sighiu sas regulas hi su Guvernu at postu po su Covid.
Su pitzoccu at attu una faina pahu bella, s’est hintu de erbehe e s’at postu una mascherina sehà in murros, a pustis est intrau in d’una buteha de alimentos in Sarròccu, hin su telefono s’at attu unu video e navat: “ azes mai bidu una erbehe ahende s’ispesa?”.
Una faina atta po protestare hontra ‘e sos obricos de hingher sa mascherina e de sighire sas regulas hi nos ant postu po su Covid e bintzas hontra a hie est sighinde hustas regulas.
Attività realizzata col contributo della Regione Sardegna - IMPRENTAS 2020-2021. LR 22/2018, art. 22


text:
1Ordinamus et istatuimus qui caluncha pastore o pastores de brebeges, de porcos, de cabras o de vachas achaptarint, in sa gamma issoro, subra sa gamma chanis over cani, assaltigia‹n›do, et non bie ’llu ochirint manu a manu, illu depiant portare in manu dessu maiore dessa villa, et icussu maiore illu deppiat comandare a su pubillu de su cani qui ’llu depiat portare daenanti de su officiali et icussu officiali illu deppiat comandari qui ’llu deppiat paghare ad icussu qui at aviri recividu su damnu. 2Et issu pubillu de su cani poy promittirit de ’llu reer bene su dictu cani, qui non at faghere damnu. 3Et si indi torrat a ffagheri, pagit assu rennu prossa negligentia sua, qui non lu bolfit ochire, libras .x. e morgiat su cani et paghit totu su damnu qui ’ll’at aviri fatu et dare·llos pro deleadus.
132.1. assaltigia‹n›do] assaltigiados
132.1. qui at aviri] qui at aniri
132.3. negligentia sua qui] negligentia sua qni
132.3. dare·llos] daerelles


text:
Alexander Ivanov
Obitus: 3 Iulii 1858; Petropolis
Patria: Imperium Russicum
Officium
Familia
Memoria
Vide etiam paginam discretivam: Ivanov
Alexander Andreae filius Ivanov (Russice AлekcaHдp AHдpeeBич ИBaHoB, tr. Aleksandr Andreevič Ivanov; Petropoli natus die 16 Iulii [1] 1806, ibidem mortuus cholerae causa die 3 Iulii[2] 1858) fuit pictor Russicus (qui ab anno 1831 ad annum 1858 Romae colebat), alumnus et ab anno 1836 academicus Academiae Artium Caesareae Petropolitanae. Notus est ut auctor picturarum eventorum clarorum in mythologia Graeca et Biblia descriptorum. Eius magnum opus est pictura Apparitio Christi populo («ЯBлeHиe XpиcTa Hapoдy»), annis ab 1837 ad 1857 creabatur.
NotaeRecensere
- ↑ Calendario Iuliano, scilicet 28 Iulii Gregoriano.
- ↑ Calendario Iuliano, scilicet 15 Iulii Gregoriano.


text:
Calidade (economia)
Custa boghe riguardat sa calidade in s'accezione prus impreada, in manera essentziale in s'àmbitu de s'ingenieria, de s'economia e de sa produtzione, cando nche si referit a unu bene, materiale o immateriale, chi benit prodùidu pro unu determinadu usu.
In generale, sa medida de sa calidade indicat una medida de sas caraterìsticas o de sas propiedades de un'entidade (una persone, unu produtu, unu protzessu, unu progetu) rispetu nche s'abetat de tale entidade, pro unu determinadu impreu.
S'impreu chi si cheret fàghere est importante, ca sa valutatzione de sa calidade vària a segunda de s'usu. Pro esempru, una persone podet èssere un'òtimu iscritore, ma tènnere una valutatzione meda bassa comente a atleta. A su matessi modu, unu grupu de datos podet tènnere un' arta calidade cando impreados comente a informatzione genèrica, divulgativa, ma una bassa calidade pro un'usu de arta pretzisione.
Pro custos motivos, su cuntzetu de calidade est aplicàbile in belle totus sos campos de sa connoschentzia, donzi orta chi un'ogetu, una persone o àteru, benit cunfrontadu cun su chi nche s'abetat de issu.


text:
aciupàe, aciupài, aciupàre , vrb: atzupare 1 Definitzione ciupire, suspire o frobbire abba o cosas deasi cun istràciu, paperi, o coment'e a surbidura; su che intrare de unu lícuidu a pagu a pagu in calecuna cosa asciuta o chi si podet ufrare de abba o cosas deasi; imparare a mente, su ndhe bodhire cun sa mente su chi si liget o s'intendhet Sinònimos e contràrios aciupiri, assupare 1, assuspiri, imbibbiri, impapare, inciupai, sultzire, sulviare, surbare 1, surbiri, suspiare / bodhiri, imparai Frases dhui iat pani cun butiru e cafè cun lati de aciupai ◊ aciupa s'àcua chi ti nc'est arruta a terra! ◊ su chírciu de sa mesina, candho arrivat a atzupare, tet èssere saboridu…◊ at budhiu is ossus e papau pani aciupau 2. sa cantzoni chi at cantau cussa piciocona ndi dh'apu aciupada sa primu borta chi dh'apu inténdia Ètimu spn. chupar Tradutziones Frantzesu imbiber, absorber Ingresu to absorb, to soak Ispagnolu embeber, absorber Italianu imbévere, inzuppare, assorbire Tedescu einweichen, aufnehmen.
inciupài, inciupàre , vrb Definitzione fàere una cosa (abba, late o àteru deasi) coment'e a suspidura, comente podet fàere un'istràciu, un'ispòngia o àteru Sinònimos e contràrios aciupae, assuspiri, impapare, imbibbiri, sultzire, sulviare, surbare 1, surbiri, suspiare Frases deris tota sa note at sighidu a rúere selena una mudhina e sa terra si ndh'est inciupada in dogni vena ◊ no arresistis a sa fortza manna de is montis chi ti s'inciupant coment'e una proja Ètimu spn. chupar Tradutziones Frantzesu imbiber, absorber, tremper Ingresu to soak Ispagnolu embeber, empapar Italianu imbévere, assorbire, inzuppare Tedescu tränken.
sultzíre , vrb: sulzire, surtzire, surzire Definitzione arregòllere prus che àteru abba o cosas deasi a suspidura, pigare a suciadura impare cun s'ària, o fintzes suspire cun istràciu Sinònimos e contràrios aciupae, assuspiri, imbibbiri, inciupai, sulviare, surbare 1, surbiri, suspiare Frases su terrinu asciutu si sultzit s'abba ◊ che li at sulzidu su sàmbene ◊ sezis torrados, che prima inganados de nos surzire meudhos e brios (T.Rubattu)◊ sas súrviles sas venas de su coro ti ant surzidu ◊ píberas che custas belenosas li surzint su coro e s'arguena Tradutziones Frantzesu absorber Ingresu to drain, to absorb Ispagnolu absorber Italianu emúngere, assorbire Tedescu absaugen, aufsaugen.
suspíre, suspíri , vrb: assuspiri, ciuspire Definitzione tirare sa cosa aintru a suciadura che a s'ària, a súlidu (e segundhu sa fortza podet èssere fintzes cosa sólida, grae), o fintzes comente faet s'orrobba asciuta, o su paperi, cun s'abba, o fintzes s'istentina cun is alimentos (unu lícuidu podet passare unu pígiu de materiale sólidu); fintzes consumare, fàere a consumidura, ispaciare / s. sos segretos = bodhire is segretos, cricare de ischire is segretos angenos Sinònimos e contràrios aciupae, assumire, imbibbiri, inciupai, sultzire, sulviare, surbare 1, surbiri, suspiare, sutzare Frases chin s'istratzu nche at suspiu una pischina de abba ◊ dae tzíchera de oro isse che suspit su licore avelenadu…◊ su disonestu si che suspit su suore anzenu ◊ cust'orrobba servit pro si suspire sas manos ◊ su basolu postu a modhe si che at suspidu totu s'abba ◊ is cogas nci suspiant su sànguini a is pipiedhus ◊ s'autospurgo che collit sa cosa a suspidura cun d-una pompa 2. cussu pudidore no si podet suspire: segat s'àlidu! ◊ sa giminera nci suspiat sa pampa 3. sa passioni ti nci suspit Tradutziones Frantzesu absorber, imbiber Ingresu to absorb, to soak Ispagnolu absorber, embeber Italianu imbévere, assorbire, risucchiare Tedescu durchtränken, aufsaugen, verschlingen.


text:
Eletzionis e beni de sa Natzioni Sarda: s'anàlisi de ProgReS
“Non fàiri acòrdius cun is organizatzionis italianas, chi in Sardigna rapresentant sa longa manus de su tzentralismu istatali italianu”. Est custu su pentzu de is indipedentistas de Progetu Repùblica, un'idea làdina chi – comenti si ligit in nd-una nota de imprenta - “ est insertada […] in is documentus nostrus”.
Chini s'iscririt a ProgReS – pretzisat su comunicau – “scit ca – in is eletzionis comunalis puru – su Partidu non previdit alleàntzias cun is organizatzionis italianas po regulamentu internu”. Difatis, po podi pigai parti a is eletzionis comunalis, is iscritus de Progetu Repùblica ddu depint fàiri cun nd-una lista de partidu o cun nd-una lista natzionalista, sinuncas si podint candidai in nd-una lista cìvica innoia non nci siant nòminis de is pàrtidus italianus.
In is eletzionis passadas, su partidu indipendentista at elìgiu duus tesseraus: su Presidenti Natzionali Luigi Todde e s'ativista Gabrielli Cossu Cantarella.
Un'arresurtau positivu chi perou non firmat s'anàlisi fata in matèria eletorali de is indipendentistas. Po Progetu Repùblica, difatis, is cosas funt craras: “fatuvatu un'iaxi de votus indipendentistas dd'acabant atesu meda de cussus chi funt is interessus de su pòpulu sardu”. Funt votus chi non faint otenni nudda “si non s'arreconnoscimentu de èssiri bonus feti a betiri àcua a is partidus italianus”.
Mancai totugantus tengant su diritu de sighiri su caminu insoru, su partidu indipendentista pretzisat ca po lòmpiri a sa mancebatzioni natzionali “unas cantus isceras funt arruinosas po sa semida de Liberatzioni chi pertocat a totugantus”. Po custa arrexoni Progetu Repùblica si augurat ca in su benidori siat su beni de sa Natzioni Sarda a ghiai is determinus polìticus de s'indipendentismu.
Sa fotografia est de ariKasia


text:
Su sardu pro sos pipios
LIMBA SARDA PRO SOS PIPIOS
In sa Biblioteca Comunale sunt a disponimentu ischedas de colorare pensadas pro sos pipios chi cherent imparare su sardu gioghende.
Cun disegnos, colores, faeddos e nùmeros, s'Isportellu de sa limba sarda - de acordu cun su Coordinamentu de sas Bibliotecas de su Barigadu - at cuncordadu e at a sighire a cuncordare materiales chi sos pipios podent leare (gratis) in Biblioteca e, si tenent carchi dificultade, bi podent traballare cun s'agiudu de sos babbos e de sas mamas e/o de sos giajos.
Est un'ocasione bella e bona pro chi piticos e mannos passent paris su tempus in favore de sa limba nostra.


text:
Gaetanu Cima
In s'istòria de s'architetura sarda, s'architetu Gaetanu Cima tenet intre totus s'importàntzia prus manna. In sa segunda mesidade de s'Otighentos tenet su ruolu de unu mastru verdaderu, siat comente dotzente in s'Universidade de Casteddu siat pro s'atividade professionale sua marcada dae una capatzidade esemplare, leada a modellu dae paritzos architetos coevos suos.
In s'istòria de s'architetura sarda, s'architetu Gaetanu Cima tenet intre totus s'importàntzia prus manna. In sa segunda mesidade de s'Otighentos tenet su ruolu de unu mastru verdaderu, siat comente dotzente in s'Universidade de Casteddu siat, prus in generale, pro su chi pertocat s'atividade professionale sua marcada dae una capatzidade esemplare, leada a modellu dae paritzos architetos coevos suos.
S'architetu Gaetanu Cima naschet in Casteddu in su 1805 e morit in sa matessi tzitade de nàschida in su 1878. Fiat su primu architetu sardu a printzipiare istùdios regulares in Torino, a pustis ismanniados e cumpletados in s'Accademia di Belle Arti de Roma. Custu caminu de formatzione suo, chi podimus definire sena farta "canònigu", fiat de seguru de significu dende a s'atividade sua unu rastru craru de rigore professionale.
Acabadu su tempus de formatzione, inghitzat sa collaboratzione sua cun s'amministratzione pùblica, in particulare comente collaboradore de Cominotti in su Tzèniu Tzivile, e comente diretore de S'Ufìtziu Tècnicu de sa Comuna de Casteddu. Custos impinnos, de responsabilidade manna, però a su matessi tempus dant a Gaetanu Cima oportunidades de importu pro sa crèschida professionale sua, favorèssidos finas dae su perìodu istòricu in su cale issu si fiat agatadu a operare in Casteddu, est a nàrrere in su tempus chi sa tzitade s'agatat a fàghere sos contos cun chistiones noas e de importu, comente sa ridefinitzione de su ruolu polìticu suo a livellu "natzionale", de s'istatutu suo de fortilesas de mare e de tzitade cun unu portu aberta cara a orizontes mediterràneos, tzentru de càmbios de negòtzios e duncas elementu fundamentale de una regione ampra.
Aiat fraigadu o fiat intervènnidu in parte pro su chi pertocat crèsias (Santu Giagu de Casteddu, crèsia parrochiale de sa mama de Deus de Guasila, Santu Frantziscu in Aristanis), palatzos e villas nobiliares de creze palladiana (Villa Santa Maria in Pula, de propriedade de sa famìlia Cùgia, e Villa Aymerich in Làconi) teatros (teatru tzìvicu de Casteddu, destruidu in sos bombardamentos de su 1943). Ma s'òpera sua prus importante fiat s'Ospidale tzivile monumentale de Casteddu, de istile neoclàssicu rigorosu, de una modernidade estrema pro su tempus (1842).
S'òpera de Cima fiat istada fundamentale finas pro su chi atenet a s'urbanìstica. Su progetu urbanìsticu de Casteddu, definidu cun cambiamentos a pustis de su 1861, mustrat comente elementos architetònicos noos su palatzu de sa comuna, in istile liberty, e sa terratza neoclàssica Umberto I, pesada in su logu in ue nd'aiant betadu su bastione de St. Remy.
In curtzu si podet afirmare chi Gaetanu Cima, operende cara a un'architetura contrasinnada dae unu ratzionalismu lèbiu, fiat divènnidu in pagu tempus unu puntu de riferimentu autorèvole in s'àmbitu de s'architetura isulana.


text:
afrodhiài, afrodhiàre , vrb Definition fàere sa cosa chentza atuamentu, chentza tinu, foedhare a s’afaiu, cun pagu cunsideru; su si fichire in dónnia cosa chentza mancu èssere capatzos e chentza dhis interessare, istare criticandho Synonyms e antonyms abbodhetai, aciarollai, atrodhionai / cotulare, infrichiri, infruncuai, intraudhare, intraudhulare, intraugliare / criticai Sentences a afrodhiai e a nai mali de sa genti gei seis capatzas! 2. chie no at it'e fàghere s'afródhiat sempre in sos fatos de sos àteros (P.Casu)◊ cussa tzia est sèmpere afrodhiendhe e chirchendhe a chie non la chircat Etymon srd. Translations French jaser, jacasser English to chat Spanish chapucear, charlar Italian ciarlare German schwatzen.
argiolàe, argiolài , vrb Definition istare a chistionu cracu ma cun pagu sustàntzia, alleghetandho, foedhandho tanti po nàrrere calecuna cosa, po su gustu de foedhare Synonyms e antonyms arrallai, badaciare, badulare, ciaciarai, ciaramedhare, friganzare, itzarralai, labredhiare, paraletare, prafatai Etymon srd. Translations French bavarder English to chat Spanish charlar Italian chiacchierare German plaudern.
arrallài , vrb: arralliare Definition nàrrere, foedhare, istare a chistionu, naendho no sèmpere e ne pruschetotu cosas de giudu; su si foedhare apare in su sensu de àere tratamentu, èssere in bonas Synonyms e antonyms faedhare / argiolae, arremonae, badaciare, badulare, ciaramedhare, friganzare, paraletare, tragagiai, tzarritare Sentences at bufau tropu e no est arrallendi in sentzu ◊ ita megas de arrallai? ◊ dèu arrallu e mi fatzu cumprendi ◊ as fatu arrallai totu su mundu, a ti cojai cun cussu! ◊ est in pratza po arrallai cun sa genti ◊ cussu no iscít arrallai ne in sardu e ne in italianu 2. is propietàrius cun pagu genti arrallànt Etymon ctl. rallar Translations French jaser, murmurer English to gossip Spanish charlar Italian mormorare, ciarlare German murmeln, schwatzen.
badulàre , vrb Definition abbarrare foedhandho tanti po foedhare, naendho cosas de pagu importu Synonyms e antonyms argiolae, arrallai, badaciare, ciaramedhare, friganzare, paraletare Translations French bavarder, babiller English to chat Spanish charlar Italian ciarlare German schwatzen.
ciaramedhàre , vrb Definition istare a chistionu ma cun pagu sustàntzia, tanti po foedhare, naendho cosas de pagu importu Synonyms e antonyms argiolae, arrallai, badaciare, badulare, ciaciaredhare, friganzare, paraletare, tricatare Sentences istaiant ciaramedhendhe subra de sos difetos suos prusaprestu che de ndhe ammentare sos valores Etymon itl. ciaramellare Translations French babiller, bavarder English to chat Spanish charlar Italian blaterare, cianciare German schwatzen.
ciarrài , vrb: ciarrare, tzarrare, zarrare Definition istare a tzarra, istare a chistionu cracu ma cun pagu sustàntzia, istare naendho Synonyms e antonyms arrallai, baragliare, batallai, ciarrallatai, ciarrulare, paraletare | ctr. cagliare, citire Sentences tribàgliat e nemmancu ciarrendhe perdet ora ◊ los lassamus ciarrare sos mios cun sos tuos e prusighimus s'amore! ◊ comente ciarraiant sos de s'antigória, cale limbazu faedhaiant? Etymon itl. Translations French bavarder English to chatter Spanish charlar Italian ciarlare, cicalare German schwatzen.
ciavanàre , vrb Definition istare a chistionu cracu ma cun pagu sustàntzia, foedhandho tanti po nàrrere calecuna cosa, po su gustu de foedhare Synonyms e antonyms arrallai, badaciare, badulare, ciaciarai, ciaramedhare, friganzare, itzarralai, labredhiare, paraletare, prafatai, prillissai | ctr. cagliare, citire Sentences s'intendhet zente ciavanendhe ◊ fit totu s'ora ciavanendhe de isse etotu ◊ sa domo fit piena de zente, ciavanendhe e riendhe Translations French bavarder English to talk (idly) Spanish charlar Italian chiacchierare German plaudern.
cufafaràre , vrb: cunfanfarare Definition istare a cufàfara Synonyms e antonyms argiolae, arrallai, badaciare, ciaramedhare, friganzare, paraletare Etymon srd. Translations French bavarder English to chat Spanish charlar Italian ciarlare German schwatzen.
paraletàre , vrb: parletai, prallatai, preletare Definition istare a paraleta, a chistionu meda, deasi fintzes chentza importu Synonyms e antonyms argiolae, arrallai, badaciare, badulare, ciaramedhare, friganzare, ispralletare, prillissai Sentences e ita chi dhu intendis prallatendu, a fillu tuu: fuedhat in dónnia linguatzu! ◊ za ti piaghet a istare paraletendhe! Etymon srd. Translations French bavarder English to talk in a low voice Spanish charlar Italian parlottare, ciarlare German schwatzen.
pidanciulài , vrb: piranciulai Definition istare sèmpere naendho dónnia cosa a s'unu e a s'àteru, fintzes cosas chi iant a istare méngius chentza dhas ischire, fintzes istare in giru chentza cabu Synonyms e antonyms contularjare, crastulai, lendhare, lorodhare, piscinargiai, pistizonare Etymon srd. Translations French rapporter, moucharder English to gossip Spanish charlar, cotillear Italian svesciare, gironzolare German ausplaudern.


text:
Crimea
Coordinadas: 45°N 34°E / 45°N 34°E
Artìculu in LSC
Sa Crimea (in tàtaru de Crimea: Qırım cun signìficu de « montigru meu » [qır « montigru », im « meu »], in russu: KpыM, in ucrainu: KpиM) est una penìsula cun istèrrida de 26 945 km², posta a su sud de s'Ucraina e a s'uestu de sa regione russa de Kuban, chi ispronghet a mesu de su mare Nieddu. Sa penìsula est fentomada pro is bìngias, is frutales, is logos de vacàntzia, is sitos archeològicos e fintzas is logos turìsticos comente s'istatzione balneare de Jalta (in ue, in s'istadiale de su 1945 ant tentu logu is acòrdios intre Churchill, Roosevelt e Stalin). Sa capitale de sa Crimea est Simferopol. Sa tzitade de Sebastòpoli, portu militare de importu chi s'agatat in su sud-uestu de sa penìsula, subra su mare Nieddu, disponet de istatutu ispetziale de tzitade federativa, a foras dae sa repùblica de Crimea.
Istòria[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Currespundente a s'antiga Tàuride, sa Crimea a fatu parte, dae s'antighidade a su de 13 sèculos de su mundu grecu e bizantinu, semper abarrende aberta a manu de su norte a is pòpulos de is istepas (tzimmerios, iscitos, gotos, mòngolos, turcòfonos e àteros). In su de 15 sèculos fiat passada a s'impèriu otomanu, in su de 18 sèculos a s'impèriu russu e in su 1922 fiat intradu in s'Unione Soviètica. In sinu a cust'ùrtima, costituiat a primìtziu una repùblica sotzialista autònoma, a coa unu oblast chi fiat parte de sa repùblica federale soviètica russa fintzas a su 1954, annu cando fiat tzedida a sa repùblica sotzialista soviètica ucraina. A s'acabu de sa segunda gherra mundiale, sa populatzione de etnia tàtara chi bi biviat at dèpidu subire una deportatzione.
In su 1991, a fatu de sa ruta de s'URSS, sa Crimea at otentu istatutu de repùblica autònoma in sinu a s'Ucraina indipendente.
In su martzu de su 2014, cun sa crise de Crimea, a cunsighidu de unu referendum unilaterale - sende chi non reconnoschiat is autoridades noas provisòria de Kiev, chi pro revesa non reconnoschiant balididade a su referendum - su parlamentu crimeanu a proclamadu sa setzessionede sa repùblica de Crimea e s'annessione a sa Rùssia. Atualmente s'Ucraina pretendet sa Crimea e sa resolutzione de s'assemblea generale de s'ONU 68/262 e dennegadu cale chi siat balididade a su referendum.
Demografia[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Sa Crimea contat populatzione de unos 2,4 milliones de bividores, in imminorigamentu adasianu ma costante dae is annos '90. In su 2001, sa cumponidura ètnica de sa repùblica de Crimea (duncas Sebastòpoli no est inclùdida) fiat partzida comente sighit:
- russos - 58,32 %
- ucrainos - 24,32 %
- tàtaros de Crimea - 12,1 %
- bielorussos - 1,44 %
- tàtaros - 0,54 %
- armenos - 0,43 %
- ebreos - 0,22 %
- grecos - 0,15 %
Sebastòpoli in su 2007 contaiat imbetzes unu 71% de russos, unu 24% de ucrainos, unu 1.5% de bielorussos, unu 0.7% de tàtaros, unu 0.5% de tàtaros de Crimea, unu 0.3% de armenos, unu 0.3% de ebreos, unu 0.2% de moldavos, e unu 0.2% de azeros.


text:
Custu est su giassu in limba Sarda.
Per leggere l’articolo in italiano, clicca sulla bandiera in alto, scegliendo l’opzione del tricolore.
Est de sas dies coladas una “sinnalada” chi, partida dae su profilu Facebook de sa sìndiga de Fonne, antis nd’at prenu su Web e pustis s’at ganadu sa vitrina de su giornale regionale inlìnia Sardiniapost e pustis at lòmpidu a s’iscena italiana gràtzias a Repubblica.it, su portale web de informatzione prus lèghidu. Si seis leghende custu artìculu in capas seis a connoschèntzia de su fatu ca fiat unu cunvegnu subra sa famìlia cuncordadu dae sos assòtzios catòlicos, in presèntzia de S. E. s’archipìscamu de Casteddu Arrigo Miglio.
Un’iscuta de meledu subra sa situatzione e sas prospetivas de cussa chi est cunsiderada sa primu tzèllula de sa sotziedade nostra, e chi in sa mesa de sos relatadores no tenet in contu a peruna femina. Comente si de cuddu nùcleu de fundamentu esserent pòdidu faghere parte sos “espertos” òmines feti e non ddoe esserent istadas feminas in gradu de ddoe annanghere s’esperièntzia e sa visione issoro. M’atrivo a nàrrere, non tantu e non solu in canto figias, mamas, isposas, cumpangias o giajas (Deus feti ischit e canto àteru, abarrende in tema), cales e cantas siant sas crititzidades cun sas cales ogni una de custas figuras si depet acarare in sa sotziedade de oe, ma finas comente espertas e istudiosas de sa modernidade, de su presente e de su benidore.
Nudda, nissuna. E cando a custu fatu ant postu annotu, amus lèghidu, non ant lòmpidu ne pedidos de discurpa, ne cunsideros, ma a cando furriadas de crepu e arrennegu, a cando befas pùblicas.
Tantu chi semper sa prima tzitadina de Fonne Daniela Falconi (chie eris nd’at torradu a bogare sa chistione suta sa forma correta de “batalla culturale”, a propòsitu de un’àteru cunvegnu chi un’assòtziu est cuncordende a curtzu de bidda sua – prus a pretzisu in Gavoi – pro allegare de sas solutziones possìbiles a sa crisi de su tzentru Sardigna, e chi at tentu in contu feti de òmines tra sos relatadores) at istèrridu una regorta ispassiosa numenada “generadore automàticu de rispostas” (dae parte de òmines tzertu) a custa genia de sinnaladas: “Est feti ocasione pro chircare visibilidade”, “Cheret chi dda invitent a issa, gasi a pustis s’at a candidare a sas Regionales”, “Est totu calculu”, “Est a mirare su mèritu e no su gènere”, “Oe sas feminas òcupant unu muntone de logos de podere”.
Pòberu de mie, custu est a beru su livellu.
In su matessi tempus, est difatis incumentzada sa cursa manna conca a sas Regionales de su mese de freàrgiu 2019. Paret chi peruna femina apat tentu s’achistiada bona sorte de essere candidada a guvernadora, a su nessi in sas coalitziones prus connotas, in tames chi semus a in antis de un’àteru fenòmenu curiosu: addua sas bator consigieras in essida (subra sessanta in totu), s’aprovatzione noedda de sa lege subra sa preferèntzia dòpia de gènere at abertu sa cursa a sa femina atzapa-votos (no medas mira, màssimu duas partes de tres de cussos de su consigieri òmine a chie at a essere, de seguru, acostiada, in gradu de frunire valore agiuntu non solu a sa lista de pertenèntzia ma prus che totu a cuddu in essida (o in intrada) chie abisòngiat de carburante nou.
Ma, forsis, no at a èssere gasi. Mancare s’aumentu de su nùmeru de feminas in lista at a produere finas unu creschimentu de sa rapresentàntzia feminile. E custu, a mala o a bona gana, bidu ca no s’agatant mancu relatadoras bonas pro sos cunvegnos, at a essere dèpidu a s’òbligu cumandadu dae sa lege ebbia.
Alloddu pro ite, si amus a chèrrere propassare su sistema feu de “cuotas” at a tocare a gherrare finas a dda binchere – sos òmines puru- sa batalla culturale incumentzada dae feminas meda impignadas in custa ìsula e leada a in antis in custas dies dae sa sìndiga Falconi.
Si no ddu cherimus faghere ca est giustu, ddu depimus faghere ca cumbenit a nois puru. Totus tenimus una sorre, una mama, una pobidda, una cumpangia, una figia chi ant istadu ofèndidas o tratadas che a “ospites” male aguantadas in su traballu, in s’universidade o in sa vida pùblica.
Coràgiu, frades òmines, ca giai no si nde essit dae costas.


text:
Whatever It Takes
25 - 26 - 27 Settembre 2020
Galleria A Plus A, Venezia
Apparatus 22, Giorgio Andreotta Calò, Paola Angelini, Simon Asencio, Luisa Badino, Barbara Baroncini, Francesco Battistello, Giacomo Bianco, Bianco Valente, Jaspal Birdi, Alvise Bittente, Giovanna Bonenti, Irina Bujor, Simone Carraro, Nina Ceranic, Giorgia Agnese Cereda, Giuseppe De Mattia, Fabio De Meo, Barbara De Vivi, Elena Della Corna, Rémi Deymier, Giuseppe Di Liberto, Fabrizio Di Nardo, Jingge Dong, Chiara Enzo, Alice Faloretti, Silvia Faresin, Megan Elizabeth Freeman, Enej Gala, Silvia Giordani, Manuela Kokanović, Bogdan Koshevoy, Matilde Lucini, Rachele Maistrello, Silvia Mariotti, Anna Marzuttini, Margherita Mezzetti, Ryts Monet, Giacomo Montanelli, Pawel und Pavel, Jared Munn, Martina Mura, Anastasiya Parvanova, Maria Pilotto, Francesco Pozzato, Barbara Prenka, Giulia Querin, Giovanna Repetto, Maria Teresa Sartori, Davide Sgambaro, Mattia Sinigaglia, Maddalena Tesser, Flavia Tritto, Francesca Vacca, Mattia Varini, Lucia Veronesi, Matteo Vettorello, Francesco Zanatta
a cura di School For Curatorial Studies Venice 2019-2020
Artisti curati Barbara Baroncini e Jaspal Birdi


text:
Costantinòpoli
Coordinadas: 41°00′44.06″N 28°58′33.66″E / 41.01224°N 28.976018°E
Artìculu in LSC
Costantinòpoli (in gregu Kwvσtavtιvoύπoλις, Konstantinúpolis, incurtzadu in ἡ Πόλις, hē Polis, 'Sa Tzitade'; in latinu: Constantinopolis, in turcu otomanu formale Konstantiniyye) est su nùmene istòricu de s'atuale tzitade de Istanbul, posta in ambadus is lados de s'Istrintu de su Bòsforu, in Turchia.
Sa bidda est istada capitale de impèrios diferentes in su cursu de s'istòria sua: Impèriu romanu (330-395), Impèriu romanu de Oriente (395-1204 e 1261-1453), Impèriu Latinu (1204-1261) e Impèriu otomanu (1453-1922).
Situada in unu puntu istratègicu intre Europa e Àsia, sa Costantinòpoli bizantina fiat baluardu de sa cristianidade e eredera de su mundu grecu e romanu. In Edade Mèdia fiat sa tzitade majore e prus rica d'Europa, a sa rughera intre is cummèrtzios chi acapiaiant is tres continentes de Europa, Àsia e Àfrica.
Segundu is guvernos e is èpocas istòricas, at tentu nùmenes diferentes, intre is prus comunos s'amentuant Bisàntziu (in gregu Byzantion), Roma Noa (in gregu Nέa Ῥώun, in latinu Nova Roma) e Stanboul.
Su batiamentu cun su nùmene atuale torrat a su 1930, mediante sa Lege Turca de Servìtziu Postale, una de is reformas natzionales chèfirdas de Mustafa Kemal Atatürk.


text:
Descrizione
Siamo sempre nuovi-nuovi. Mostra a cura di Renato Barilli e Roberto Daolio. In occasione della mostra inaugurale presso Frittelli arte contemporanea (Firenze, 21 marzo – 5 maggio 2009) e successivamente al Centro Steccata di Parma, allo Studio Vigato di Alessandria e alla Galleria Del Tasso a Bergamo. Artisti: Enrico Barbera, Luciano Bartolini, Bruno Benuzzi, Carlo Bonfà, Vittorio D’Augusta, Giuseppe Del Franco, Enzo Esposito, Antonio Michelangelo Faggiano, Marcello Jori, Felice Levini, Luigi Mainolfi, Giuseppe Maraniello, Vittorio Messina, Luigi Ontani, Giorgio Pagano, Giuseppe Salvatori, Salvo, Aldo Spoldi, Wal, Giorgio Zucchini


text:
1Posit Maria Cavaione una terra in Marzane tenendo a binia de Petru de Reu; sa terra ki posit Pedru Alla in Arsbilledu dave s’erriu fusca ass’ariola dessa terra dessos kercos de Bolosvili de Ietadu tenendo a binia de Zancudi; 2una terra in Passadoriu et atera terra in Gusnari, una terra in Istakesos, tenendo assos de Corsiga sa parçone dessa terra de Getadu daessa figu de Padina, costas a sa terra de comporu de Furadu Unele.
211 La scheda riproduce la scheda 5. La P iniziale maiuscola è di dimensioni alquanto grandi e si estende verticalmente per l’altezza di due righi, sì che i primi due righi sono rientrati per lo spazio di circa due lettere. 211.1 Zancudi] zacudi, emendo sulla base di 5.1.


text:
Ver dorama Love in The Air Capitulo 6 Sub Español in HD gratis.Love in The Air Cap 6 sub español es uno de los mejores espidoe de este dorama. Ver dorama Love in The Air capitulo 6 Sub Español en HD for Gratis. Love in The Air capitulo 6 sub …Read More »
Love in The Air Capitulo 5 Sub Español
Ver dorama Love in The Air Capitulo 5 Sub Español in HD gratis.Love in The Air Cap 5 sub español es uno de los mejores espidoe de este dorama. Ver dorama Love in The Air capitulo 5 Sub Español en HD for Gratis. Love in The Air capitulo 5 sub …Read More »
Love in The Air Capitulo 4 Sub Español
Ver dorama Love in The Air Capitulo 4 Sub Español in HD gratis.Love in The Air Cap 4 sub español es uno de los mejores espidoe de este dorama. Ver dorama Love in The Air capitulo 4 Sub Español en HD for Gratis. Love in The Air capitulo 4 sub …Read More »
Love in The Air Capitulo 3 Sub Español
Ver dorama Love in The Air Capitulo 3 Sub Español in HD gratis.Love in The Air Cap 3 sub español es uno de los mejores espidoe de este dorama. Ver dorama Love in The Air capitulo 3 Sub Español en HD for Gratis. Love in The Air capitulo 3 sub …Read More »
Love in the Air Capitulo 2 Sub Español
El popular k-drama “Love in the Air” se despide del público. Los capítulos 2 cerrarán las aventuras de la talentosa, Ver Love in the Air Capitulo 2 Sub Espanol en calidad hd en doramasflix, Mire Love in the Air Capitulo 2 Doramasflix Online Gratis. Miles de personas de México y …Read More »
Love in the Air Capitulo 2 Sub Español
Ver dorama Love in the Air Capitulo 2 Sub Español in HD gratis. Love in the Air 2022 Cap 2 sub español es uno de los mejores espidoe de este dorama. Love in the Air Capitulo 2 Sub Español Vas a ver Love in the Air 2022 Capitulo 2 Dorama …Read More »


text:
Cagliari Calcio
Articulu in campidanesu
Cagliari Calcio est sa sociedadi calcistica de Casteddu, est sa prus connota de sa Sardigna in Italia.
Est nàscia in su 1920. Unu de is momentus prus importantis de s'istòria sua est sa bitoria de su Scudetu in su campionau de sa serie A Italiana in s'annu 1969/1970.[1] In su "Cagliari Calcio" at giogau Gigi Riva puru, unu de is prus mannu campionis de su calciu mondiali de totus is tempus. Poi de Massimo Cellino, su presidenti de oi est Tommaso Giulini e s'allenadori Massimo Rastelli.
Notas[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
- ↑ S’Iscudetu in Casteddu: una festa chi sighit dae 50 annos, in Istòrias, 12 abrile 2020. URL consultadu su 3 maju 2020.


text:
Nauru
Coordinadas: 0°32′S 166°56′E / 0.533333°S 166.933333°E
Artìculu in LSC
Nauru, uffitzialemente Repùblica de Nauru (in inglesu Republic of Nauru; in nauruanu Ripublik Naoero), est un'ìsula de sa Micronèsia, in su Patzìficu meridionale. Is limbas uffitziales sunt s'inglesu e su nauruanu.
S'istadu est su solu in su mundu chi non tengiat capitale, mancari sa bidda de Yaren, chi est sa prus manna de s'ìsula bengiat fatfatu cunsiderada de ddu èssere.
Cun istèrrida de 21 km² e populatzione de unos 9.500 bividores, Nauru est s'istadu minore de su Patzìficu de Sud e su prus pagu populadu a fatu de Tzitade de su Vaticanu. Sa terra prus a curtzu, s'ìsula de Banaba in Kiribati, dd'istat 300 km a estu.
Populada de gentes micronesianas e polinesianas, in su sèculu de 19 Nauru fiat colònia de s'impèriu de Germània. A pustis de sa Prima Gherra Mundiale fiat assignada de sa Sotziedade de is Natziones a s'amministratzione de s'Austràlia, Noa Zelanda e Rennu Unidu.
Ocupada de is tropas giaponesas in sa Segunda Gherra Mundiale, fiat pois torrada a amministratzione fidutziària fintzas a s'indipendèntzia in su 1968.
Nauru est una ìsula de roca de fosfatu, rica de depòsitos chi s'agatant a curtzu de sa subrafaci, chi duncas faghent pagu dificurtosas is operatziones de bogadura. Gràtzias a custa risursa, intre sa fine de is annos 60 is prismo 70 de su sèculu de 20, s'stadu si podiat bantare de tènnere su prus artu rèdditu peròmine de su mundu.
Cando is reservas de fosfatu si sunt esauridas, bidu fintzas chi s'ambiente fiat graemente addanniadu de is atividades estrativas, s'istadu at dèpidu agatare in àteras fainas is cunditziones pro si afiantzare su benèssere mantentu fintzas a tando.
Nauru est duncas diventadu unu paradisu fiscale e tzentru de ritziclàgiu de dinare illegale. Tames de su 2001 a su 2008, e una àtera borta de su 2012 at atzetadu agiudu econòmicu de s'Austràlia in cambiapare de tzentros de acasàgiu pro is clandestinos chi lòmpent in Austràlia illegalmente.
Su presidente de Nauru ghiat unu parlamentu unicamerale de 19 mermos. S'istadu est mermu de is Natziones Unidas, de su Commonwealth de is Natziones, de sa Banca de Isvilupu Asiàtica e de su Forum de is Ìsulas de su Patzìficu, pigat parte fintzas a is giogos olìmpicos.
De tempus reghente Nauru est istadu mermu de s'Agentzia Internatzionale de is Energias Rennoàbiles.


text:
Meucci, R. and Falletti, F. and Rossi Rognoni, G., eds. (2000) La collezione granducale del Conservatorio Cherubini [The Grand Ducal collection at the Conservatorio Cherubini]. La musica e i suoi strumenti (1). Giunti, Florence. ISBN 9788809021846
Abstract
Catalogo pubblicato in occasione della mostra ''La musica alla corte dei Granduchi'' presso la Galleria dell'Accademia di Firenze dal 28 maggio all'11 novembre 2001. Gli strumenti presentati nel catalogo sono di proprietà del Conservatorio Statale di Musica Luigi Cherubini di Firenze, concessi in comodato alla Galleria dell'Accademia dal 15 maggio 1996.*******Catalogue published on the occasion of the exhibition "Music at the Court of the Grand Dukes" at the Accademia Gallery in Florence from 28 May to 11 November 2001. The instruments presented in the catalogue are owned by the Luigi Cherubini State Conservatory of Music in Florence, granted on loan to the Accademia Gallery from 15 May 1996.


text:
Benvenuto Lobina
(Biddanoa de Tulu 1914 – Tàtari 1993)
E
st unu de is prus scridoris de importu de Sardìnnia de su ‘900, scridori bilingu de poesia e de prosa.
Cumentzat a giòvunu a scriri poesias. A 14 annus bincit unu prèmiu de poesia pregonau de “Il balilla”, periòdicu de sa gioventudi fascista.
In su 1932, a 18 annus, lassat Biddanoa po andai a traballai in s’Ofìtziu postali de Casteddu. E s’annu infatu, in su 1933, fundat in Casteddu unu tzìrculu Futurista e cumentzat a pubricai is poesias suas in su periòdicu literàriu s’Ischiglia de Angelo Dettori e in su giorronali Futurismo de Mino Somenzi.
Lobina cumentzat a scriri poesias a primìtziu cun versus rimaus in italianu, apustis cun versus lìberus e poscas sèmpiri prus lìberus sighendi s’esempru sperimentali de su segundu Futurismu.
In su 1935 partit sordau boluntàriu in s’Àfrica italiana e fait otu annus de gherra: de sa Gherra de Etiòpia finsas a sa Segundu Gherra Mundiali.
In su 1943 torrat in Sardìnnia e cumentzat a traballai in s’Ofìtziu postali de Tàtari. Is annus ’50 e 60 funt is mellus annus po sa produtzioni literària cosa sua: is poesias suas cumentzant a bessiri in sa pàgini de sa cultura de su cotidianu tataresu La Nuova Sardegna. Est in custus annus chi Lobina cumprendit diaderus chi sa lìngua chi depit imperai po scriri est su Sardu campidanesu de bidda sua, Biddanoa de Tulu.
In su 1964 – primu scridori campidanesu a binci custu prèmiu – bincit su “Premio Ozieri”, cun sa poesia “Chini scidi”, versus chi contant de su “Piano di Rinascita” e de totu is speras de is Sardus po unu benidori sulenu.
In su 1974 bincit finsas su prèmiu natzionali de poesia “Città di Lanciano” e in su matessi annu imprentat cun Jaca Book s’arregorta de poesias “Terra, disisperada terra”.
Dexi annus infatu, in su 1984, Lobina bincit su Prèmiu “Casteddu de sa fae” de Posada cun “Po cantu Biddanoa”: unu romanzu stòricu scritu in Sardu, in sa bariedadi campidanesa, chi pigat ispiratzioni de su connotu ispano-americanu de Márquez, Borges e Vargas Llosa. Su romanzu si sbòddiat in Biddanoa de Tulu de su 1912 a su 1942 e contat sa stòria de Luisicu, chi bivit in Biddanoa, una biddixedda pòbera e spèrdia. Su primu atori est pròpiu Biddanoa e su logu aundi is personàgius pigant vida est Sa Prazzitta, unu logu aundi is cosas simplis de dònnia dii intrànt in sintonia cun su mundu malu e atesu, mannu e arrorosu: cun sa Primu Gherra Mundiali e is 20 sordaus biddanoesus mortus, su sardismu, su fascismu e sa Segundu Gherra Mundiali e sa Gherra de Àfrica cumbàtia innantis.
“Po cantu Biddanoa” est unu romanzu de importu mannu po totu sa literadura sarda. Scritu in Sardu e tradùsiu in Italianu. Su Sardu imperau de Benvenuto Lobina est unu Sardu a tres arregistrus linguìsticus: sa lìngua de su chi contat sa stòria est una spètzia de Campidanesu unificau; is personàgius chi fueddant, chistionant in d-unu Sardu de Biddanoa de Tulu; is personàgius prus “studiaus” fueddant una bariedadi Campidanesa chi pigat fueddus e maneras de nai de s’Italianu.
PO CANTU BIDDANOA
[…] Custu mangianu sa genti ‘e Biddanoa s’è parzìa: parti a sa prucissioni de Santu Giulianu e parti a sa stazioni, a adobiai a Luisicu.
Apustis de is saludus, de is abbrazzidus de parentis e di amigus e de is cumpàngius de trincera, apustis chi Luisicu at presentau a Sara a totus is chi si funti accostiaus a ddu saludai, un’àtara prucissioni si cumpònit: ananti Luisicu a brazzettu cun Sara, sa sposa friulana prìngia, bella, biunda, tranquilla, scaringiàda a arriri, e infattu insoru is àturus. Lionora cun Ogéniu, is cumpàngius cun Elias, chi no si cìtit mai, sa genti, òminis e feminas, piccioccas chi fuéddant a iscusi, alestru, castiendu a Sara, e piccioccheddus, e su cuaddu cun is valigias, e Tiu Pepi cun sa posta.
Bessìu de su fossu accant’è sa stazioni, Luisicu, cun Sara a su costau e sa genti infattu, sagatàt a ananri totu in d’una is campus de Stuppara e in artu, attesu, Biddanoa.
Manch’issu cumpréndit beni s’impressioni chi ddi fàit, ma ddi pàrit di essi adobiendu a issu e totu piccioccheddu, pòburu, innozenti, chi no iscìat nudda ne de su mundu, ne de sa genti, ma cun s’idea fissa de sartai cussus montis po podi connosci is unus e is àturus. Ma cussus montis immoi ddi pàrinti prus bàscius, e cussu piccioccheddu a pagu a pagu s’inc’istésiat.
Un’ora ‘e camminu a pei in su stradoni in arziàda, sighendu sa pinta ‘e s’arroda po no passai in mesu sa giarra. Sara, mancai in cussu stadu, no at bòfiu sezzi a cuaddu, bòlit camminai, est abituada.
Candu cust’àtara prucissioni lòmpit a sa funtana ‘e Ziu Marras e ci bòlit pagu a intrai in bidda, in Sa Prazzitta funti scoppiendu a craccu a craccu is bombas de Sa Sprama. Luisicu allùttat is orìgas, ma Elias ddi dònat una scuidada e arrìt a iscracàllius: “Granate della Sprama, aiutante. Sa prucissioni de Santu Giullianu est arribendu a Sa Prazzitta”. Luisicu puru si pònit a arrìri. […]
Cumpartzi


text:
Auvèrnia-Ròdanu-Alpes
Coordinadas: 45°44′24.72″N 4°49′10.2″E / 45.7402°N 4.8195°E
Artìculu in LSC
S'Auvèrnia-Ròdanu-Alpes (in frantzesu Auvergne Rhône-Alpes, in otzitanu Auvèrnhe Ròse Aups, in franco-proventzale Ôvèrgne-Rôno-Arpes) est una de sas regiones de Frantza.
Sa regione est istada istituida in su 2016 in fatu a sa reforma territoriale de su 2014 fundende sas pretzedentes regiones Auvèrnia e Ròdanu-Alpes e assuntende in provisòriamente su nùmene atuale, fatu definitivu su 30 de cabudanni 2016. Est partzida in dòighi dipartimentos prus sa metropoli de su cabulogu Lione. Sas tzitades printzipales de sa regione, foras de Lione, sunt Saint-Étienne, Grenoble, Villeurbanne e Clermont-Ferrand.
Sa regione tenet istèrrida de 69.711 km² e populatzione de unos 7,6 milliones de bividores. Làcanat in su norte cun sas regiones de Tzentru-Badde de Lòira e Borgogna-Franca Contea, in su norte-estu cun s'Isvìtzera, in s'estu cun s'Itàlia (Badde de Aosta e Piemonte), in su sud cun sa Proventza-Alpes-Costa Asula e s'Otzitània, in s'ovest cun sa Noa Achitània.
Est assentada is sos dipartimentos de: Ain (01), Allier (03), Ardèche (07), Cantal (15), Drôme (26), Isère (38), Lòira (42), Arta Lòira (43), Puy-de-Dôme (63), Roant, Savoja (73) e Arta Savoja (74). Sunt inclùidos in sa regione 242 cantones e 4189 comunas. Est sa segunda regione frantzesa pro importu in tèrmines de PIB.


text:
Tìana
Coordinadas: 40°04′05″N 9°08′49.89″E / 40.068055°N 9.147191°E
Pro is àteras pàginas chi esigint custu template, bae a sa categoria ligada.
Tìana est una bidda de sa Provìntzia de Nùgoro in sa Barbàgia de Ollollai, s'agatat a 564 metros subra su mare e giughet 584 bividores.
Su nùmene[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Su topònimu diat dèpere èssere de orìgine preromana. Giuanne Spano pensa chi derivet dae Tinia, una de sas printzipales localidades etruscas, o dae Diana pro carchi tèmpiu chi l’ant dedicadu. Massimo Pittau narat chi b’at una currispondèntzia manna cun su nùmene de una tzitade antiga de s'Àsia Minore, Tyana, in Capadòtzia. Sas primas atestatziones s’agatant in su Liber Fondachi (1317-1318).
Su sartu[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Sa bidda est a 600 metros sunt a su livellu de su mare, e nch’est collocada in sa badde de su Riu Tino, inghiriadu dae montes cun padentes de èlighes, suèrgios, àrbores de castàngia e de nughe. Su territòriu de sa bidda est rugradu dae sos rios Tino e Torrei. Pro tempus meda subra custos duos rios sos tianesos ant fundadu parte de s’economia de sa bidda. In sos oros difatis s’agatant galu oe unu molinu e una carchera.
Che a sos de sas biddas de Brebì e Seulu, su sartu de Tiana est unu de sos prus ricos de padentes de totu sa Sardigna, chi si podent travigare pro mèdiu de sas “andelas”, sas camineras impreadas in sas tràmudas.
Intre sos giassos naturalìsticos de importu si mentovant s’istèrrida de Monte ‘e susu, cun su lagu artifitziale, Bruncu Muncinale e Tolovisco, a làcana cun su de Dèsulu; sas trempas de su Monte Mungianeddu; sa badde chi dae Bau ‘e Onne arribat finas a Bruncu Lepogheri; sos padentes de Sa costa ‘e Sili, Orovole e s’Orrozello, chi arribant finas a s’intrada de sa bidda; su lagu artifitziale de Cuchinadorza.
S'istòria[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Su territòriu suo fiat travigadu dae su tempus preistòricu, e lu testimòniant sas domus de janas in localidade Mancosu e restos de monumentos nuràgicos in sas localidades Sa Pira Era e Tudulo. In època medievale Tìana fiat una “villa” de su Giuigadu de Arborea, in sa curadoria de sa Barbagia de Ollollai.
Cando a s’ìsula fiant arribados sos aragonesos, Tiana puru fiat intrada suta su poderiu ispagnolu e tzèdida in fèudu a sos Amat de San Filippo in su de XVII sèculos.
Sa cultura[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Sa santa amparadora de Tiana est Sant'Elene, mama de s'imperadore Costantinu I chi, comente contat sa paristòria, aiat agatadu sa rughe de Cristos. Sa festa est su 18 de austu e a sa santa l'ant dedicadu sa crèsia parrochiale.
In Tiana festant peri a Santu Leone Magnu, su papa chi aiat firmadu a Àtila mustrende-li sa rughe. A custu santu l'ant cunsacradu una cresiedda in sartu. Sa festa est in sa segunda chida de cabudanni: s'istàtua de su santu si leat in professone subra de unu carru mudadu a festa, acumpangiadu dae sos tianesos a caddu e cun sa beste traditzionale.
In Carrasegare si festat sa festa de su Coli Coli (chi in tianesu inditat una befe) o Mèrcuris de lìssia, cando est giai intrada sa Carèsima. Pro s'ocasione in sas carreras de sa bidda girant persones cun sa cara prena de tzitzieddu; cando addòbiant calicunu l'intinghent cun suèrgiu brusiadu e li cumbidant una tassa de binu. Sa die de su Coli Coli si leat in professone unu mustajone chi a sero, agabbados sos festegiamentos, si brùsiat.
Un'àtera festa de importu est Sant'Antoni, su 16 de ghennàrgiu. Unu priore ammàniat unu fogulone e bogat a totu sos chi acudint su binu e sa "panemanna" (un'ispètzie de pane de saba), durche fatu pròpiu pro custa ocasione.
Sa cultura[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Galu oe, che a sos tempos antigos, sos tianesos si campant cun s'agricultura e su pastoriu. Totu su territòriu de sa bidda galu oe l'isfrutant pro s'economia. In sos oros de su riu Torrei e in sos terrinos prus a curtzu a sa bidda si faghiant sos ortos e si prantaiat sa nutzola; sos terrinos prus a tesu, in localidade Su pranu, fiant pro pastura e pro bìngia; in sos terrinos prus malos a travigare si paschiant sas cabras.
Un'àtera atividade chi como non si pràticat prus, intrada in crisi dae sa segunda gherra mundiale,fiat cussa de s'iscarchiadura de su foresi. De cussos tempos abarrat sa carchera a abba, in su riu Tino, fraigada in pedra, cun sa cobertura de linna, chi costoit galu su matzocu de linna cun su cale si pistaiat e si traballaiat su pannu.
Persones nòdidas[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Est nàschidu in Tiana Frantziscu Zedda-Piras, chi at fundadu su marcu de su licore de murta Zedda-Piras, famadu in totu su mundu.
In Tiana est nàschidu e pàschidu s'òmine prus betzu de su mundu, tzua Antoni Todde (22 de ghennàrgiu 1889-3 de ghennàrgiu 2001), intradu in su “Guinnes dei Primati” in su 2001.
De mentovare peri Sarvadore e Giuanne Marcello, babbu e fìgiu: su primu sìndigu de Casteddu in sos annos 1880-1886, su segundu in sos annos 1907-1910.
Bibliografia[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
- M. A. Piga, Tìana, in Biddas de sa provìntzia de Nùgoro, Ufìtziu Limba Sarda de sa Provìntzia de Nùgoro, 2014, pp. 105-106.
- (IT) Manlio Brigaglia e Salvatore Tola (a incuru de), Tiana, in Dizionario storico-geografico dei comuni della Sardegna, vol. 5, Tàtari, Carlo Delfino editore, 2006, ISBN 978-88-7138-430-6, OCLC 888708482.
Ligàmenes esternos[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
- (IT) Situ istitutzionale, in comune.tiana.nu.it.


text:
Massachusetts
Coordinadas: 42°18′N 71°48′W / 42.3°N 71.8°W
Artìculu in LSC
Su Massachusetts (mæsəˈtʃuːsɨts), uffitzialmente Commonwealth of Massachusetts, est unu istadu federadu de sos Istados Unidos de Amèrica chi s'agatat in sa regione de sa Noa Inghilterra, a su Nord-Est de sa natzione. Sa capitale est Boston.
Pigat làcana a Sud cun is istados federados de Connecticut e Rhode Island, a Ovest cun su de New York, a Nord cun is de Vermont e New Hampshire, a Est si ghetat in s'Ocèanu Atlanticu.
Su Massachusetts est su de 7 istados prus pitios de sa federatzione, ma su de 14 in bividores e su 3 in densidade. Est su prus populosu istadu de sa Noa Inghilterra e su de 6 prus ricu de is Istados Unidos.
Si podent iscerare duas àreas metropolitanas pretzisas: Greater Boston a s'Est in ue bivent is duas partes de tres de sa populatzione de s'istadu, e s'àrea metropolitana de Springfield in s'Ovest. Medas tzitades, biddas e conteas in su Massachusetts tenent metessi nòmene de àteras in Inghilterra.
In s'istòria americana at giogadu unu rolu meda importante, siat pro is acuntèssias istòricas siat pro cultura e cummèrtzios.
Plymouth est su logu de sa colònia fundada de is pilligrinos in su 1620; s'Harvard University, fundada in su 1692 est sa prus antiga universidade de sos Istados Unidos.
In su 1692 in sa bidda de Salem e intòrinos at tentu logu unu famosu protzessu pro brusceria. A sa fine de su seculu XVIII, sa tzitade de Boston fiat nodia comente "bàntzigu de Libertade" pro sas rebellias chi ant pois betidu a sa Rivolutzione Americana e a s'indipendèntzia de is colònias de su Rènniu Aunidu. In su 1777, su Generale Henry Knox aiat fundadu s'Armeria de Springfield, chi at permìtidu de faghere importantes avantzamentos tecnològicos cun sa rivolutzione industriale. In 1786, sa Rebellia de Shays, at betidu a sa Cunventzione Costitutzionale de sos Istados Unidos.
In antis de sa Gherra Tzivile Americana, su Massachusetts fiat s'istadu de is movimentos moralistas e abolitzionistas.
In su 1837, su Mount Holyoke College, fiat abertu su primu college pro fèminas. In su 2004 su Massachusetts fiat su primu istadu in sa federatzione a reconnòschere sa cogiada intre pessones de paris sessu. Su Massachusetts est fintzas s'istadu de in ue benint importantes figuras polìticas de is Istados Unidos, comente sa famillia Kennedy.
In custu istadu fiant fintzas imbentados is giogos de su basketball e volleyball.
S'economia de su Massachusetts s'apoderat subra de s'arta educatzione, sas tecnologias sanitàrias e servìtzios finatziàrios.


text:
Fueddàriu Italianu – Sardu
Su fueddàriu italianu-sardu de fundòriu chi custu giassu iat a bolli amostai est fatu a custa manera: is lemas italianus allistaus funt is 9.910 fueddus prus imperaus oindii, bogaus aforas de s’ùrtimu traballu de su linguista famau Tullio De Mauro, su NVdB (Nuovo vocabolario di base della lingua italiana) bessiu su 23 de mesi·de·idas de su 2016 in Internazionale, chi arregollit pagu prus de 5.000 fueddus classificaus che fondamentali (FO) (2.031) e di alto uso (AU) (3.016) chi coberint su 92% de is atopus de unu corpus de casi 19 millionis de fueddus scritus e chistionaus in dònnia arratza de sètiu (imprenta, sagìstica, literadura, spetàculu, arretza, fueddau arregistrau), prus àterus 2.172 fueddus di alta disponibilità (AD) pigaus de su primu VdB de su 1980 e fatus averiguai de una truma de studiantis universitàrius (de anca nd’eus bogau perou unus 50 agetivus de orìgini de tzitadis, regionis e stadus de pagu importu); custus 7.219 fueddus de su NVdB funt integraus innoi de àterus 2.691 chi su fueddàriu essentziali Devoto Oli minore (Le Monnier 2013) cunsiderat parti aicetotu de su lessico di base (giai totu custus fueddus funt classificaus che a comuni [CO] in su NVdB). In su lema italianu, chi at a essi inditau cun su marcu ᴵᵀ ananti de su fueddu, ant a essi postus totu is sentidus (accezioni) e is impreus (locuzioni) fitianus cun sa tradusidura in sardu de is cuntzetus chi cussus fueddus o espressadas portant, e no de is fueddus “unu po unu” sceti. Est po cussu chi s’at a agatai “logu de monti” po zona montuosa, ca aici naraus in sardu, e est po cussu chi po sa ZTL no s’at a agatai un’espressada comenti “zona a tràficu limitau” ma un’àtera comenti “tretu a trastìgiu arregulau” chi assumancu portat fueddus sardus sinzillus. In prus, cosa de importu chi perunu fueddàriu sardu tenit, s’at a agatai s’impreu de is verbus cun is balentzas (argomenti) insoru: est a nai, cantus e calis cumplementus arreit dònnia verbu, e cun cali prepositzioni funt espressaus cussus cumplementus (po nai, andare in macchina in sardu est “andai a màchina”; e s’ant a agatai is prepositzionis chi arreint is agetivus (po nai, zoppo da una gamba in sardu est “tzopu a una camba); e at a fai a agatai tambeni cali est s’impreu de su nùmeru de is nòminis (po nai, a pranzo abbiamo zucchine (plurali) in sardu est “a prandi teneus crocoriga” (singulari).
Is fueddus sardus chi tradusint is lemas italianus ant a portai unu liòngiu a sa parti de su fueddàriu monolìngua, chi po imoi perou at a inditai sceti chistionis arrelatadas a sa pronùntzia (chi at a fai a intendi puru), giai ca custa parti de fueddàriu no est sa prioridadi de custu giassu (càstia sa pàgina de Sardu monolìngua).
Is fueddus italianus tradùsius s’ant a podi castiai sighendi is liòngius sinnaus in is pàginas de sa lista alfabètica ita-srd chi ddus inditat totus giai de imoi, in s’interis chi sa lista cumpria de totu is fueddus cun sa marca colorada de sa frecuèntzia de impreu (FO, AU, AD, CO) fait a dd’agatai in su file excel alliongiau a su fueddàriu Italiano fondamentale. Po no perdi tempus, s’ant a podi circai inderetura scriendi·ddus in s’aina Circa posta in artu a manu dereta asuta de sa conca de custu giassu.


text:
Fueddàriu sardu monolìngua
Su fueddàriu sardu monolìngua at a depi amostai is disciniduras in sardu etotu de totu is fueddus sardus chi tradusint is lemas italianus in sa parti italianu-sardu; a primìtziu is fueddus (giai chi custa parti de fueddàriu no est sa tenta primàrgia de custu giassu) ant a portai sceti, a costau de dònnia lema, sa trascridura fonètica simpri a caràteri normali, cun partzidura in sìllabas [tza.cà.d’ ‘e còn.ca] e cussa a caràteri IPA [tsa’kað e ‘ɣɔŋka], cun su sinnali de unu file àudiu, che a custu
chi ant a amostai su chi unu fueddàriu on-line est pretzisu chi tengat: sa pronùntzia. Crachendi·nci asuba at a fai a intendi su fueddu lìgiu in campidanesu standardisau, arregistrau de su curadori in su giassu de pronùntzias Forvo e de inguni scarrigau in custu fueddàriu.
Is fueddus sardus aici allistaus, e chi ant a portai ananti su marcu * , s’ant a podi castiai sighendi is liòngius sinnaus siat me is boxis de su fueddàriu italianu-sardu siat in is pàginas de sa lista alfabètica ita-srd de is fueddus (colunna a manu dereta) a costau de su lema italianu chi tradusint, anca ant a cumparri a pagu a pagu comenti ant a bessiri in su fueddàriu italianu-sardu. Custu poita ca mai ant fatu perunu stùdiu po stabilessi sa frecuèntzia de impreu de su lèssicu sardu; insandus su chi si bolit fai iat a essi puru su primu sperimentu chi at a serbiri po incarrerai unu traballu a tipu su chi at portau a fai su NVdB de sa lìngua italiana. Siat is fueddus tradusidoris de is lemas italianus (assumancu de is primus 5000) e siat is fueddus impreaus me is disciniduras de is lemas sardus difatis funt giai de imoi (o dd’ant a essi in d·unu benidori de bilinguismu perfetu) fueddus de impreu fitianu chi ant a podi duncas criai su lèssicu de fundòriu de su sardu campidanesu (sighendi s’esempru de is fueddus “Oxford 3000™” e “Oxford 5000™” de s’Oxford Advanced Learner’s Dictionary de sa lìngua ingresa).


text:
còlte , nf: corte, corti Definition logu serrau, in fora, apresu a sa domo in bidha o in su sartu ue si faet fúrriu, fatu adatu a pònnere animales, o fintzes po àtera cumbénia; tretu minore prus che àteru tundhu a inghíriu de su truncu de una mata (o fintzes solu síngia tundha a cricu, in terra, giogu de piciochedhos); organísimu de giustítzia, collégiu de giuighes chi faent is dibbatimentos de gradu superiore / min. cortita; corte/i de múrghere, de mulli = mandra Synonyms e antonyms bachile, cerina, coltíglia, màndara, passiale / zirella / cortile Idioms csn: sa corte de sa Luna = zenia de cortina, bàlliu tundhu prus craru chi a notes si paret totu a inghíriu de sa Luna, a bortas astrintu e a bortas largu meda; fàghere sa corte a s'abba = mòere s'abba cun sa manu, inue est apojada, a frànghere s'arga a manera de no ndhe la umprire cun s'abba; colte reale = polatu, logu ue b'istat unu re; fai corti chena crabas = fàghere innantis su chi cheret fatu apustis, manera irballada de fàghere sas cosas Sentences sas cortes sunt prenas de pudhas e gai sa zente tenet sos obos ◊ candho torrant sos pastores a sa serra, in màgiu, faghent torra sas cortes a múlghere 2. sa luna istanote zughet sa corte ◊ fàgheli sa corte, a s'abba, e umpri! 3. a sa pitzinna che l'at giuta a colte reale ◊ sunt pagos sos chi tenent santu in corte pro si pòdere catzare dogni gustu Surnames and Proverbs smb: Corte, Cortes, Corti, Cortis, (Decortes, Degortes) / prb: benint is de monti e ci bogant is de corti Scientific Terminology srr Etymon ltn. cohorte(m) Translations French enceinte English corral Spanish corral, tribunal Italian recinto per animali, córte, alóne German Viehpferch, Gericht, Hof.
pitàntza , nf: pitàntzia Definition su papare in cantu diferente unu de s'àteru Synonyms e antonyms màndhicu, papai 1 Translations French plat English course Spanish plato, comida Italian pietanza German Gericht.
portàda , nf Definition su portare; donniunu de is papares chi si portant a mesa; cantidade de cosa chi si batit / piatu de p., de balca = pratu mannu po pònnere sa cosa cota po dha passare a si dha pigare, in mesa Synonyms e antonyms càrrigu, porta 1, tragada 3. s'arriu chi tenit sa portada prus manna in Sardigna est su Frumendosa Translations French portée English course Spanish plato Italian portata German Gericht.
tribbunàle, tribbunàli , nm Definition logu, fràigu inue dhue funt totu is ufícios de sa giustítzia e si faent is dibbatimentos; is giúdices chi faent unu dibbatimentu de primu o de segundhu gradu Surnames and Proverbs prb: s'onori pérdiu no si circat tribbunali Translations French tribunal English law court Spanish tribunal Italian tribunale German Gericht.


text:
Atore
Artìculu in LSC
Un'atore est una persone chi rapresentat o interpretat un'ala o una parte in un'ispetàculu teatrale, tzinematogràficu, televisivu, radiofònicu o de carrera.
Istòria[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Sa prus antiga fonte istòrica a pitzu de sos atores est ligada a unu testu de sos Veda, in ue benint frunidas racumandatziones de ritu a unu grupu de atores-satzerdotes chi rapresentaiant su teatru primitivu indianu.[1] Su primu casu documentadu de retzitatzione in su mundu otzidentale fatu dae un'atore torrat a su 530 a.C., cun probabilidade su 23 de santandria, (cando chi sas mudas in su calendàriu in sos annos faghent in manera chi siat difìtzile determinare sa data bera) cando s'atore gregu Tespi est artziadu in su palcu in su Teatru de Atene in ocasione de sas festas de Diònisu e fiat devènnidu su primu a faeddare comente a unu pessonàgiu in una rapresentatzione. Sos espedientes de sa narratzione sunt istados deretu rivolutzionados. Prima de s'imbentu de Tespi, sas istòrias beniant tramandadas cun poemas, mùsica e dantza ma cun narratzione in sa de tres persones: nemos aiat assùmidu s'ala de su pessonàgiu de s'istòria. In onore a Tespi, sos atores sunt istados mutidos Tespiani. Galu oe, in sensu metafòricu, si narat "artziare in su carru de Tespi" referinde·si a chi printzìpiat sa carriera de s'atore. Unu mitu de su teatru tramandat finas a oe chi Tespi esistat comente a ispìritu malu e sos disastros in su teatru a bortas si pensat chi siant cunsighèntzia de s'interventu ispiritescu suo.
Notas[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
- ↑ Universo, vol. 1, Novara, De Agostini, 1962, p. 27.


text:
culàssiga , nf: culàtica, culàtiga Definizione est sa parte de apalas de is pantalones, in nàdigas; sa punta de sa nàdiga; sa parte de asegus de su fosile, sa chi si acostit a su codhu isparandho Sinonimi e contrari cuàrtziga Frasi custos pantalones zughent totu sa culàtiga cossumida 2. si che istrampeit a culàtigas a terra Traduzioni Francese fond de pantalon, croupion Inglese rump, breech Spagnolo culata Italiano culatta, codrïóne Tedesco Bodenstück, Bürzel.
fucúdu , agt Definizione nau mescamente de istrégiu, chi giughet costàgios artighinos Sinonimi e contrari burgutu, copudu, fundhucu, fundhudu, fungudu, preputu, putudu, tofuncu, trevucu, tufudu Etimo srd. Traduzioni Francese fond Inglese deep Spagnolo hondo Italiano fóndo Tedesco tief.
fúndhu , nm: fundu, funnu Definizione sa parte de asuta de is cosas (in custu, nau de su civraxu, est su contràriu fintzes de faci), sa chi che arresurtat prus in bàsciu, sa chi aguantat s’arrestu (abbaidandho, fintzes sa parte e colore chi paret prus atesu e prus pagu distinta); su capitale chi s'impreat po calecunu trebballu; matas, erbas o cosas prantadas leadas a unas a unas / min. fundhighedhu, fundixedhu Sinonimi e contrari fundhache, fúndhigu / irfundhu / àrbure, capitale, moa 1 Modi di dire csn: in f. = in sa parti prus asuta (infúndhuche = atesu); robba de f. = traste o bestimenta fine de pònnere suta, in dossu, mudantes; salude a f. e a frutu! = salude a babbu, a mama e a fizos!; f. de iscarpa, de ampulla, de cadrea, de carrada = sa parti de asuta; f. de pantalones = sa parti de is nàdias, sa chi arresurtat asuta candu unu est sétziu; f. de làtia, de erba, de arrosa, de bide, de figu = s'erba pigada cun totu is follas impari, matixedha, mata; pònnere dinari a f. = allogai o pònniri dinai po ccn. ispesa manna, prus che àteru po trabballus; bogamentu de su f. = su ndhe torrare o bogare su capitale chi si bi est postu, s’ispesa de comintzu in carchi faina o afàriu; chistione sentza f. = chentza fundhóriu, chentza sustàssia; avb. a fundhu = bene, atenta, fintzas a lòmpere a un'iscopu; èssiri totu f. a susu (nadu de logu) = èssere totu betadu apare, isorduladu, treulau; èssiri a fundu de pari = acurtzu s'unu a s'àteru, acanta de pari; fundu niedhu = aera annuada meda a carchi bandha Frasi che tumbulesit in sas iscalas fintzas a funnu ◊ cosa grae in s'abba che falat a fundhu ◊ candu su fundu de su forru est prontu si ghetat su pani ◊ sas iscarpas si cossumint in su fundhu ◊ in s'ampulla bi at unu fundhighedhu de binu ◊ su civraxu cotu bèni no est totu fundu e nudha faci e ni totu faci e nudha fundu ◊ s'abba in su putu ch'est tropu in fundhu ◊ fala prus a fundhu arendhe, no ares subra subra! ◊ parit ca sa funtana no portat ludu in su fundu e mancu ghetendidhi una perda s'intrullat 2. fizos mios, bos lasso custu fundhu e donzi interessu meu ◊ li at torradu su fundhu cun sos interessos ◊ si est postu pastore ma petzi ndhe at torradu sos fundhos ◊ pro fàghere custu triballu cantu ponimus a fundhu? ◊ de Deus sunt sos fundhos e sos frutos! ◊ divide su badanzu ca su fundhu est su meu! 3. si bit cancu fundu de camingioni asuba de is murus ◊ su sirmentu no batit frutu si no restat atacadu a su fundhu ◊ sos funnos isterrent peri sas àgheras bratzos virdes ◊ li aggradant sos libbros de anatomia, de bobbois e de fundhos ◊ fundhos de úlumu faghent umbra ◊ fato a issalada unu fundhu de latuca ◊ in domu tengu unu fundu de titiaca 4. dàdeli una mirada a fundhu ca giughet chentu e una furriada! ◊ cherfendhe osservare a fundhu a fundhu sa cosa, mancat s'intelligéntzia ◊ de tantas chistiones sentza fundhu no ndhe at bogadu ne crau e ne tzou! Etimo ltn. fundus Traduzioni Francese fond Inglese bottom, fund Spagnolo fondo Italiano fóndo, céspo Tedesco Grund, Boden, Kapital, Büschel.
irfúndhu , nm Definizione su campu, su chi si biet o si paret de bíere prus atesu, coment'e in fundhu, asuta o apalas de cosas postas in primu pupa, ananti o prus acanta Sinonimi e contrari fundhu, sfundau 1 Traduzioni Francese fond Inglese background Spagnolo fondo, campo, lejos Italiano sfóndo Tedesco Hintergrund.
sfundàu 1 , nm Definizione su campu, su fundhu, su chi si biet o chi paret prus atesu, coment'e in fundhu Sinonimi e contrari irfundhu Traduzioni Francese fond Inglese background Spagnolo campo, marco Italiano sfóndo Tedesco Hintergrund.


text:
Meridiana: eris s'amministradore delegadu Roberto Scaramenlla at addobiadu su presidente de sa Giunta sarda Pigliaru e s'assessore de sos trasportos Deiana antitzipende·lis su pranu industriale de sa cumpangia aèrea chi oe at a èssere presentadu a su munistru de su traballu Poletti. La Nuova: «Sos pranos Meridiana: conca a Nàpoli. Sa cumpangia punnat a creare sa base sua in Campània pro sos bolos internatzionales». Ma in intro de sas pàginas de su giornale amus finas sas decraratziones de su presidente Marco Rigotti chi ponent in oriolu sos traballadores: «Sena litzentziamentos s'azienda est cundennada a mòrrere». La Nuova sighit cun sa foto-notìtzia relativa a sos istudiantes chi galu non si sunt laureados (in prus de sos 20 mìgia): «Ateneos, sos datos de Il Sole 24 ore: Tàtari e Casteddu ghiant sa classìfica». Màllia niedda finas in s'edilìtzia: «Est Nùgoro – leghimus – sa provìntzia sarda in ue sa crisi de s'edilìtzia est prus forte. No andat mègius in Tàtari». In prima pàgina b'at finas logu pro sa compidada de sos deputados sardos in s'arsenale de La Maddalena: «Enormes sas cantidade de esplosivos». A comintzu de pàgina sos resurtados de s'autopsia fata a s'ambulante mortu in Marrùbiu: «mortu e posca brusiadu». Nova chi agatamus finas in L'Unione Sarda chi, però, ponet àteru in evidèntzia. A comintzare dae s' inchesta in pitzu de «S'oro biancu de Arborea»: «Dae su late 2500 postos de traballu e 140 milliones de faturadu». In prus b'amus sas cuntierras intre tzentristas e Pd: «Sanidade, subra sa mèngua de sas Asl sa majoria abarrat partzida». Pro su chi pertocat sas novas “italianas” ambos sos giornales rimandant a sos èsitos de sa diretzione natzionale de su Pd chi at detzisu in pitzu de su “jobs act”.
Primas pàginas: 30/09/2014
- Scritto da Àndala noa
- Ufìtziu limba sarda Meilogu
-
- Visite: 255