text:
Frantza metropolitana
Coordinadas: 46°N 2°E / 46°N 2°E
Artìculu in LSC
Su trèmene Frantza metropolitana (in frantzesu France métropolitaine, o simplemente la Métropole) si referit a su territòriu de sa Repùblica frantzesa in Europa, incluende·nche s'ìsula de Còrsica. S'impreat in cuntrapostu a is dipendèntzias in is àteros continentes, formadas dae isuleddas ispopuladas, ìsulas e territòrios colonizados partende dae su de 16 sèculos in Amèrica, Àfrica, Àsia, Otzeània e Antàrticu. Custos territòrios, chi in die de oe ant pèrdidu su nùmene de colònias, oe s'adobiant in is dipendèntzias naradas ultramarinas (la France d'outre-mer, o collochialmente, is DROM-TOM in frantzesu). Su trèmine frantzesu Métropole benit dae s'època coloniale frantzesa, dae su de 16 sèculos a su de 20, durante sa cale si faghiat riferimentu a sa Frantza continentale cun nùmene de métropole o, est a nàrrere sa "metròpoli". In is territòrios frantzesos de foras de Europa, is bividores de sa Frantza europea sunt in collochialmente narados, in frantzesu, métros, de métropolitains, o zoreilles. Sa Frantza europea est sa "Frantza", simplemente, chi costumat bènnere a conca pro prima a sa majoria de bividores de sos àteros istados europeos.
Sa Frantza europea, escluende s'ìsula de Còrsica, fatu·fatu est mentovada, in frantzesu, che Frantza continentale (in frantzesu, la France continentale o fintzas le continent). In realidade est un'abusu de su limbàgiu, dae chi mancu sa Gujana Frantzesa est un'ìsula.
Pro sa forma aprossimada chi ddi dant is fronteras continentales suas, sa Frantza continentale puru retzit su nomìngiu de s'Esàgonu (l'Hexagone). In realidade, cando is giornalistas frantzesos faeddant de s'Esàgonu costumant si refèrrere a totu sa Frantza europea (est a nàrrere, no escluent Còrsica) cando no fintzas a totu Frantza.


c: text/html

text:
Computer
Articulu in logudoresu
Unu computer, o elaboradore , o puru carculadore est una màchina chi elaborat datos sighende una lista de istrutziones.
Sa caraterìstica chi distinghet sos carculadores modernos dae sas àteras màchinas est su fatu chi custos podent èssere programados. Si podet dare una lista de istrutziones (su programa) a s'elaboradore, e custu ddas cunservat e ddas podet esecutare in unu momentu apostivigadu.
Su tipu de elaboradore prus connotu est s'elaboradore personale (PC), categoria in ue sunt incluidos s'elaboradore de mesa (desktop) e s'elaboradore portàtile.
Una forma de elaboradore pagu cunsiderada ma meda prus difusa sunt però sos sistemas "embedded", carculadores piticos e simples, impreados pro controllare àteros dispositivos: dae sos robots industriales a s'istrumentatzione de sos aeroplanos, dae sos telèfonos cellulares finas a sos gioghitos pro pitzinnos.
Ateros tipos de elaboradores:
- Supercarculadore: sunt sos elaboradores cun prus potèntzia de càrculu e pro custu sunt sos prus caros e ocupant unu logu mannu. Is prus poderosos de oe a s'ispissu sunt cumpostos dae chentinas o fintzas migias de elaboradores comunes, postos in retza pro traballare in paris a su pròpiu problema (cluster).
- Server: sunt elaboradores ispecializados a mòvere e ingendrare sos datos chi biàgiant in una retza informàtica. Sos giassos internet, pro esempru, sunt acasazados a intro de is servers.
- Workstation: sunt carculadores sìmiles a sos elaboradores personales, ma prus poderosos de sa media, dedicados a traballos chi rechedint càrculos intensivos comente su CAD, sa gràfica 3D, etc.
- Mainframe o sistema centrale: sunt elaboradores impreados in siendas e istitutziones mannas pro cunservare ed elaborare datos de importàntzia critica, cun grandu afidabilidade e in cantidades mannas.
Sos elaboradores sunt màchinas digitales, ca elaborant signales e informatziones in forma numerica. Mancari chi in sa istoria sunt esistidos carculadores chi impreaiant in sos tzircuidos de càrculu issoro su sistema de numeratzione deghimale, a dies de oe is elaboradores isfrutant s'algebra de Boole e su còdighe binàriu.
Istòria[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Sas primas màchinas cunsideradas comente elaboradores modernos sunt de sa metade de su sèculu XX (1940-1945), mancari chi su cuntzetu de elaboradore giai esistiat (castia àbacu e àteros carculadores mecànicos). Sos primos elaboradores eletronicos fiant mannos comente una abitatzione, e consumaiant una energia parìvile a cussa de chentinas d'elaboradores personales (PC) de oe. Is elaboradores modernos sunt realizados cun tzircuidos integrados, sunt meda prus poderosos (milliones de bortas prus), e ocupant unu logu meda minore: podent èssere prus piticos de unu relogiu de burtzu.
Cumponentes[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Sos elaboradores sunu formados dae una cumponente fisica (hardware), e dae su software. Pro su chi s'atenet a s'hardware, su modellu chi si fundant is elaboradores de oe est s'architetura de Von Neumann, chi distinghet 4 cumponentes:
- S'unidade d'elaboratzione tzentrale (in inglesu CPU): est su cherbeddu de s' elaboradore. Custu cumponente esecutat sas istrutziones cuntennidas in is programmas. S'unidade tzentrale est cumposta comente minimu dae una unidade de controllu CU (in inglesu control unit), chi leghet dae sa memòria sas istrutziones, ddas esecutat, e nde iscriet su resurtadu in charchi registru o in sa memòria torra, e dae una unidade aritmeticu lògica (ALU) chi faghet sos càlculos e sas operatziones lògicas. Meda CPU de oe cuntenent ateras unidades puru, comente una unidade de càlculu in vìrgola mòbile (FPU) e/o una unidade de gestione de sa memòria (MMU).
- Sa Memòria Printzipale: est su dispositivu chi cuntenet sos programmas e sos datos impreados durante su funtzionamentu de su carculadore. Si distinghent duos tipos de memòria: sa memòria ROM (Read Only Memory), chi est unu tipu de memòria chi podet èssere leghida ma no iscrita, e sa memòria RAM (Random Access Memory) chi podet èssere iscrita ma chi isperdet sos datos cando s' elaboradore bennet istudadu. Pro cunservare sos datos cando su carculadore est istudadu si impreant dispositivos de memòria de massa (castia prus a suta).
- Su sistema de intrada/artziada (input/output): est sa regorta de sos dispositivos chi permitint a s' elaboradore de comunicare e cuncambiare datos cun s'esternu. Sos prus fàtziles de reconnòschere sunt sos chi tenent una cumponente fisica evidente, comente sa tastiera, su mouse, su scanner, s' impressadora, etc. Dispositivos de Input/Output meda sofisticados presentes a intro de is carculadores sunt sas ischedas graficas (chi permitent a sos carculadores de mustrare testos e figuras in unu monitor), e sas ischedas audio. Una categoria de importu mannu sunt sos dispositivos de memòria de massa, comente sos discos tèteros (o Hard Disk), e sas unidades pro sos discos oticos, comente sos CD o sos DVD.
- Unu Bus de sistema, chi est un dispositivu chi cunlegat sos tres cumponentes de a pitzu, e ddis permittet de comunicare. A sa grussera si podet identificare su Bus cun s'ischeda printzipale de s'elaboradore.
Pro su chi s'atenet a su programariu (software) tocat a narrere chi sas istrutziones nadias chi sas CPU podent esecutare sunt meda simples: summare unu nùmeru a un ateru, iscostiare unu datu dae unu logu a un ateru, imbiare datos a ateros dispositivos, etc. Pro custu sos programmas de oe, chi sunt cumpostos dae milliones de istrutziones, sunt disvilupados guasi semper cun limbagios de programatzione prus sofisticados, chi unu programa compiladore o interprete, traduet in su còdighe machina chi sa CPU podet esecutare.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Preistòria
Sa preistòria (dae su latinu præ "in antis" e historia "istòria") est su perìodu de s'istòria umana chi pro cumbènnidu pretzedet sa iscriidura, anteriore tando a s'istòria documentada, abratzende s'arcu temporale, segundu una bisura bastante cumpartzida, chi andat dae unos 2,5-2,6 milliones de annos faghet fintzas (a su nessi in Euràsia) a su 4000 a.C. In unas cantas disciplinas e cuntestos contat a mesu sa protoistòria, chi currespondet a giai totu s'era cuaternària.
Mentras su cumintzu de su perìodu parit relativamente pagu problemàticu, sugetu a sa repertatzione, e pertocat sa paleoantropologia e s'antropologia moleculare, s'acabu no est unìvocu e dependet dae variatziones fintzas notàbiles, massimamente de àmbitu geogràficu. Esistent medas culturas non definìbiles preistòricas, susetotus in su continente americanu e in s'Àfrica subsahariana, chi non tenent o ant introduidu a tardu s'impreu de s'iscriidura; fintzas in sinu a Europa e Àsia bi sunt istadas diferèntzias temporales mannas.
In su 1833 Paul Tournal (1805-1872), fundadore de sa Commission Archéologique e de su museu de Narbonne, aiat impreadu su tèrmine anté-historique;[1] sa prima ocurrèntzia de su tèrmine prehistoric est de su 1851, in su tìtulu de unu libru de Daniel Wilson (1816-1892);[2] a fatu su tèrmine s'est difùndidu fintzas in àteras limbas.[3]
NotasModìfica
- ↑ "Considerations générales sur le phenomène des cavernes à ossemens", Annales de Chimie et de Physique, 52, pp. 61-81.
- ↑ The Archaeology and Prehistoric Annals of Scotland, Edinburgh, Sutherland and Knox.
- ↑ Christopher Chippindale, "The Invention of Words for the Idea of ‘Prehistory’.", Proceedings of the Prehistoric Society, 54, 1988, pp 303-314.


text:
Brazzaville
Coordinadas: 4°16′10″S 15°16′17″E / 4.269444°S 15.271389°E
Artìculu in LSC
Brazzaville est sa capitale e sa tzitade printzipale de sa Repùblica de su Congo. Sa populatzione sua est de 1.326.975 bividores (2006), su tres unu de sa de totu s'istadu. Est posta in s'oru deretu de su riu Congo, in fache a Kinshasa, sa capitale de sa Repùblica Democràtica de su Congo. Dae su 1980 su munitzìpiu de Brazzaville tenet istatus autònomu paris a cale si siat àtera regione congolesa e non dipendet prus dae sa regione chi dd'istat a inghìriu de Pool; si partzit in 7 distritos: Makélékélé, Bacongo, Poto-Poto, Moungali, Ouenzé, Talangaï e Mfilou.
In die de oe est unu tzentru importante de comunicatziones ferruviàrias (ferruvia Congo-Otzèanu) e fluviales e de esportatzione de màrfilu e gomma. Tenet puru fàbricas de materiale ferruviàriu e indùstrias agroalimentàries, chìmicas e de fabricatzione de sabone. Est su tzentru industriale, culturale e econòmicu prus importante de s'istadu congolesu. Disponet de s'aeroportu de Maya-Maya.


text:
Cecènia
Coordinadas: 43°24′00″N 45°43′00.1″E / 43.4°N 45.716694°E
Artìculu in LSC
Sa repùblica cecena (in russu: ЧeчéHckaя Pecпýблиka, Chechenskaya Respublika; [tɕɪˈtɕɛnskəjə rʲɪˈspublʲɪkə]; in cecenu: HoxчийH Pecпyблиka, Noxçiyn Respublika), comunemente inditada che Cecènia (in russu: ЧeчHя́; [tɕɪˈtɕnʲa]; in cecenu: Hoxчийчob, Noxçiyçö), est un'istadu federadu de sa Rùssia. Sa capitale est Grozny.
Geografia[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Posta in sa Ciscaucàsia, s'agatat in su chirru prus orientale e meridionale de s'Europa, a tesu de unos 100 km dae su mare Càspiu. S'istadu tenet istèrrida de 17,300 km2 e segundu su tzensimentu russu de su 2010 contat populatziones de unos 1.270.000 bividores, nùmeru nointames cuntierradu dae medas demògrafos, a pàrrere de chie non est plausìbile una tale crèschida demogràfica a pustis de is duas gherras medas sambenosas chi ant imbestidu s'àrea.
Istòria[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
A fatu de s'iscontzu de s'Unione Soviètica, in su 1991, sa repùblica sotzialista soviètica autònoma de Cecènia-Inguscètzia fiat ischirriada in duas partes: sa Repùblica de Inguscètzia e sa Repùblica de Cecènia. Cust'ùrtima aiat proclamadu sa Repùblica cecena de Ichkeria, chi pretendiat de balangiare indipendèntzia. A fatu de sa prima gherra cecena cumbàtida contra sa Rùssia, sa Cecènia aiat efetivamente conchistadu indipendèntzia de facto. Su controllu russu fiat però torradu a istabilire durante sa segunda gherra cecena. Dae tando s'assistet a unu sistemàticu protzessu de ri-fraigadura assentadura de s'istadu, mancari sighent galu cumbatos in is montes e in is regiones meridionales de sa repùblica.
Demografia[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Sa populatzione totale de sa Cecènia est carculada pro uno 1.269.000 bividores. Is cecènos nde rapresentant unu 95,3%. Àteros grupos sunt russos (1,9%), cumucos (1%), ingùscios (0,1%) e àteros grupos minores. Sa comunidade armenos, chi contaiant unos 15.000 bividores in sa sola Grozny, s'est reduida a pagos famìllias.
A s'agabbu de s'època soviètica, is bividores russos fiant unos 23% de sa populatzione. Segundu funtes russas dae su 1991 a su 1994 10.000 persones de etnia non cecena (mescamente russos, ucrainos e armenos) ant lassadu sa repùblica a càusa de is discriminatziones retzidas e de sa limpiadura ètnicasuta su guvernu de Dzhokhar Dudayev.
Economia[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Durante da gherra, s'economia cecena at collassadu. Sa richesa produida, postu chi si potzat diaderu carculare, est petzi una fratzione de su chi fiat cabudianamente. In su 1994 is separatistas aiant pranificadu de intrare valuta noa, cosa chi no at pòdidu mai acontessere una borta comintzada sa segunda gherra cecena. S'efetu de sa gherra est istadu su de iscagiare unu 80% de su potentziale econòmicu de sa repùblica.
Dae su 2000 sa situatzione econòmica s'est adelantada cunsiderabilmente. Is isfortzos fatos pro torrare a pesare Grozny e progressos in is chistiones de polìtica, segundu unos cantos funtzionàrios faghent cunsiderare de istabilire un'indùstria turìstica. B'ant però imputos chi sustenent ca is operajos chi traballant pro torrare a fraigare sa tzitade siant suta-pagados e irregularmente, e ca is pòberos siant istados simpremente bogados. Su disimpreu est comente chi siat menguende.


text:
In sa casione de sa Pasca ‘e Nadale si segnalnt cambios puru in sos servitzios e orarios de sa sanidade.
Sa notissia venit da dae sa diretzione de s’ASSL, s’ente chi cuvrennat in sa provincia s’atividade de sa sanidade. Difatis lunis 24 ant a essere cuntzaos sos poliambulatorios (como venint nutios case della salute) de Nugoro, Bitzi, Gavoi. Cuntau puru su cussultoriu de Nugoro.
S’atividade de visitas, e paris pro fissare sas dies de sas visitas matessi, at a riprendere dae zovia 27 de Nadale, cun sos orarios de sèmpere.
Francesco Pirisi


text:
allutzàre , vrb Definizione castiare cun atentzione atesu Sinonimi e contrari abbadiai, allutae, annotare, apompiai, cadebai, castiai, isperare 1, labai, mirai Frasi totinduna si parat múdrigu allutzendhe su bultu de sa santa che unu pedidore Etimo itl. alluciare Traduzioni Francese ouvrir grand les yeux Inglese to keep one's eye peeled, to look far away Spagnolo aguzar la vista Italiano guardare lontano, aguzzare la vista Tedesco fern schauen, den Blick schärfen.
chistíe , vrb: achistiri, chistire, chistiri Definizione arregòllere e pònnere a parte sa cosa po dha tènnere, po si ndhe serbire àtera borta, candho tocat o serbit de prus; pigare; castiare, tènnere contu / chistire una ferramenta, dinare, sèmenes e àteru Sinonimi e contrari acoglire, acuae, aggolostire, aggordai, allogae, arremai 1, arremonire, arribbare 1, asserbare, coltoire*, golloire / contifizare / frànghere | ctr. foliare, frundhire, lassai Frasi de su tempus passau dhue at cosas chi depeus chistie ◊ chistias in su coro su segretu ◊ sa ruge mia comente est mi la chisto ◊ seu chistendi custus sèminis po fai una tuledha de pranteri ◊ custu fut un'orfonedhu chi dh'iat chistiu un'ómini ◊ e ite naras, ca aus coidau a chistie su fusile a codhu!◊ sa piciochedha chistit in manos su giornale e cumènciat a lixe ◊ sa pimpiralla ndi dha chistint is cruculeus 2. soe in fidea de li torrare sas tràvilas, chi si las chistat su pastore! ◊ un'ómini at postu unu piciochedhu a dhi chistiri is molentis ◊ chístimi duas figos! ◊ chisti su dinari! ◊ in sa domo b'istavat solu una vetza pro chistire su locu 3. chisti sa munnedha ca est tochendhe in terra! Traduzioni Francese conserver, garder Inglese to keep Spagnolo guardar, conservar Italiano conservare Tedesco bewahren.
incungiài, incungiàre , vrb: incunzare Definizione arregòllere s'incúngia, is laores o àteru chi produet sa terra, a domo, a magasinu; arregòllere e chistire, assentare in su logu, fintzes batire a domo calecuna cosa; mantènnere o istare isserrau Sinonimi e contrari coglire, coltoire, remonire / inserrai Frasi chini messat incúngiat ◊ geo sèmeno, incúngio e béntulo 2. de tantas peràulas ndhe apo incunzadu unu sacu de fàulas ◊ dhoi at genti chi pentzat isceti a incungiai dinai ◊ cun sas manos bostras murghides e incunzades su late 3. cussa cosa incungiaidha in su calàsciu ◊ a una certa ora tocat a incungiai is pudhas ◊ candho si ammamabant sos crapitos, sas crapas fint incunzadas in sa mandra ◊ est abarrau otu diis incungiau in s'aposentu ◊ dhu possant ingungiai in d-unu presoni nou! Etimo srd. Traduzioni Francese engranger Inglese to harvest, to keep the harvest Spagnolo encamarar, cosechar Italiano fare la raccòlta, ripórre il raccòlto Tedesco ernten, die Ernte einbringen.
istugiài, istugiàre , vrb: istuxare, istuzare 1, stugiai Definizione pònnere in calecunu istúgiu, nau in su sensu de chistire, pònnere a parte, badrare Sinonimi e contrari abbuare, aclisare, acucai, allogae, apaltare, coltoire, cuerrai, frànghere, impertusare, intuzare, istichire Frasi totu su dinai dh'iat istugiau in sa posta ◊ unu postu in su chelu istuxamindhe: deo pro te in terra apo a pregare! (Pirastru)◊ no istuzes custa cosa in cue ca no dh'agatant! 2. apant totu unu postu bonu istugiadu pro íscios! Etimo ctl. estojar Traduzioni Francese conserver Inglese to keep Spagnolo guardar Italiano conservare Tedesco bewahren.
órriu 1 , nm: úrriu Definizione cadinu de preta o tiras de canna, mannu meda, po pònnere laore chistiu / mannu cantu un'ó. = mannu meda Sinonimi e contrari cadinu, granale, lóscia Frasi su trigu est siguru in s'órriu ◊ annos de fadigas acolumant sos órrios de sos matimannos ◊ in nedhue bi at órriu seguru, sas incunzas sunt totu devastadas Terminologia scientifica stz Traduzioni Francese gros panier cylindrique à provisions Inglese cylindrical basket of interlaced canes to keep grain Spagnolo hórreo Italiano granàio cilìndrico di canna intrecciata Tedesco Strohkorb für den Weizen
remoníre , vrb: arremonire, remuire, remunire, rimonire, rimunire Definizione pònnere apostu o in assentu sa cosa, su logu; arregòllere, assentare a una parte sa cosa a manera de no èssere in mesu a istrobbu o, foedhandho de gente, istare in domo (o fintzes recuire), lassare su giru, lassare in pàusu is àteros / ind. pres. 1ˆp. sing. remono, remonzo, 2u passau 3ˆp. sing. remunzeit Sinonimi e contrari allichidie, assetiai / acampaniare, acoglire, aconciai, allogae, arratirai, chistie, coltoire, frànghere, incungiai, partare, transiri 1 / contoniai, ghirare, recoire Frasi cheret remonidu su logu ca est totu betadu apare 2. finas cussos de s'opositzione, remonzendhe s'imbídia in cumplimentos e istrintas de manu, l'ant pienu de cunsizos ◊ isse ndh'est remunindhe cada mese de bellos papajolos, trabballandhe! 3. fizu tuo depet abbarrare allargu dae fiza mea, e si issu no si remonit za bi pesso deo a l'adderetare! ◊ tres istajones istas remunidu: essis ebbia in s'istajone bella ◊ ti ses fatu santu eremitanu in calchi gruta bene remonidu? (P.Casu)◊ su trigu ndhe lu messo e lu remonzo ◊ remonie sos canes ca soe ghetandhe a ube sezis bois! ◊ a lu lassas su ballare e ti remunis a domo?! 4. sa zente fit totu remunindhe a bidha su sero ◊ remuindhe ses?! Traduzioni Francese ranger, retirer, conserver Inglese to tidy (up), to keep Spagnolo arreglar, recoger Italiano rassettare, ritirare, conservare Tedesco aufräumen, wegräumen, sich zurückziehen, aufbewahren.
tratèniri, tratènnere, tratènniri , vrb Definizione istare, ibertare unu tanti de tempus; fàere abbarrare, fàere ibertare; fintzes ostènnere, transire o fàere a mancu de fàere una cosa / pps. tratesu, traténniu; tratenni su respiru = abbarrare unu pagu chentza torrare àlidu Sinonimi e contrari addurae, arreare, illesinare, istentae | ctr. andai Frasi si tratenit su tanti chi serbit po fai sa cosa ◊ no mi tratenzo ca tenzo presse ◊ in sa posta bi aiat zente e apo tratesu ◊ so andhendhe, no poto tratènnere ◊ apo tratesu a ti rispòndhere pro t'iscríere in poesia ◊ si est traténniu fintzas a tardu ma no bidiat s'ora de si ndi andai ◊ e meda che tratenes in bidha?◊ tratenedesi, fostè, tziu Antiogu! 2. mi ant tratesu in domo de Fulanu: pro cussu no so torradu luego ◊ toca, trateni is assuconis! 3. no isciu cumenti mi seu poderau de dh'ai aferrau… Mi seu traténniu ca fiaus in logu beneditu! Etimo srd. Traduzioni Francese rester, entretenir Inglese to hold, to keep oneself, to engage Spagnolo quedarse, retener Italiano trattenérsi, trattenére, intrattenére Tedesco bleiben, aufhalten, unterhalten.
zúchere , vrb: ciúghere, giúchere*, zúghere Definizione prus che àteru, portare o àere in dossu, in sa carena, in pitzu, o apresu meda, aifatu, a trubbu, a contivigiare o trebballare, siat foedhandho de gente, siat de animales o cosas; nau de unu mascu, de un'ómine, unire cun sa fémina, betare a sa fémina, cobèrrere; si narat fintzes in su sensu de àere, tènnere / ind. pres. 1ˆp. sing. zuco, zuto, zutzo; cong. pres. 1ˆp. sing. zuca, zuta, 3ˆ p. sing. zutzet; ger. zughindhe; pps. zutu Sinonimi e contrari batire, batúchere, bíghere, dúcere, gíchere, leai, poltare / cadhicare, futire, grumpire / manigiai | ctr. lassai Modi di dire csn: cantas berveches zuchet su mere tuo? = cantas berbeghes pastórigat?; zúghere in buca a unu = istare faedhendhe de unu, prus che àteru a zúdigu; zúghere a ogru (carchi cosa, a ccn.) = castiai, orbetai e biri, fai atentzioni a calecuna cosa, a ccn. (itl. tener d'òcchio); zúghere in manu una cosa = manigiai una cosa po dha trabballai, po dh'arrangiai, po dhi fai calincunu cambiamentu; zúghere una faina, unu triballu, un'òpera belle e in manu = belle e fata, acanta de acabbai; zúghere s'ingannia a ccn. = ordiminzare carchi ingannu, carchi trampa, fàghere su fartzu; zúghere a sa nuda, a sa lisa = chentza pònnere condò o àteru Frasi la zughes in daisegus sa cosa de mi aporrire ◊ zuto s'istògomo imbarratzadu ◊ zughet un'anca isenta ◊ ite bellos ocros chi zuchet custu pitzinnu! ◊ est arrennegadu paret chi zutat dimónios! ◊ zuto su mucadoredhu in busaca ◊ a chie cheret fogu zutzet sa téula! 2. su carru che lis depet zúchere sos lapiolos, sa chisina e unu pacu de s'isterzu 3. su mascru zughet sas berbeghes candho benint in more ◊ cussu est ómine chi li piaghet a zúghere, sempre ifatu de sas féminas! 4. su zuighe sardu zughiat su Logu, o regnu chi siat, de sa Sardigna azummai totu líbberu de istranzos 5. no ti fides ca cussu ti zughet s'ingannia ◊ za est cabosu, zughet régula faghindhe sas cosas ◊ ti lassas zúghere in buca dae totugantos, pro su malu fàghere chi tenes! ◊ cussa bestimenta cheret totu zuta in manu, ca est fata male ◊ si lu zughes in manu, cussu traste, malandhadu comente est, si che agabbat de derrúere Terminologia scientifica ssl Traduzioni Francese tenir sur, emmener, mener, monter Inglese to keep, to wear, to bring, to take, to lead, to fuck Spagnolo llevar, montar Italiano tenére, avére addòsso, portare con sé, condurre, montare Tedesco tragen, mitbringen, führen, begatten.


text:
Una pèrdida manna – Pittau filòsofu – Su cuntributu suo prus importante – Pittau e sos archeòlogos – Sa cuntierra cun sos etruscòlogos – Sa chistione de Atlàntide – Militante de sa limba sarda.
Una pèrdida manna. Su 20 de Sant'Andria nos at lassadu in Tàtari Màssimu Pittau, giai professore ordinàriu de Linguìstica sarda in s'Universidade turritana, inue fiat istadu incarrigadu finas de Linguìstica generale e de Glottologia. Fiat nàschidu in Nùgoro su 6 de freàrgiu de su 1921; laureadu in Lìteras in s'Ateneu de Torinu cun Matteo Bartoli, professore de cabbale, si fiat a pustis laureadu in Filosofia in Casteddu e aiat cunsighidu unu perfetzionamentu in Firenze, inue aiat àpidu che mastru un'àteru professore balentiosu, Giacomo Devoto. Ammentamus galu chi Pittau est istadu intre sos fundadores de sa Facultade de Magisteru in s'Universidade tataresa.
Como sa solidariedade nostra andat a sos fìgios Elene, Gràtzia e Marcu e a sos nebodes. Unu dolu mannu de Màssimu fiat istada s'iscumpàrfida de sa fìgia Lughia, morta galu giovana, professora, istimada meda, de pianoforte in su Cunservadòriu de Milanu. Issa at lassadu unu bòidu grae e, in su tempus matessi, un'ammentu bellu de aberu in sos iscolanos suos.
Deo apo àpidu s'onore e su piaghere de retzire lìteras de Màssimu in su curreu eletrònicu. Sos cuntributos suos fiant semper originales, proite isse at semper mustradu sa capatzidade de abèrrere àndalas noas.
Pittau filòsofu. Cando deo so passadu dae sas classes de su Ginnàsiu a cuddas de su Litzeu clàssicu “D. A. Azuni” in Tàtari (isto faeddende de sos annos 1964-65), fiat istadu adotadu ufitzialmente che manuale iscolàsticu Storia della filosofia, iscrita pròpiu dae Pittau (Colombo Cursi editore in Pisa). Sos interessos de Màssimu aiant galu tocadu sos fundamentos de sa filosofia de su limbàgiu. Sa connoschèntzia prena chi isse teniat de sas limbas antigas lu aiant giutu a istudiare e a cuntivigiare Aristòtele (bìdere La Poetica. Introduzione, testo critico greco, traduzione e commento de M. Pittau, Palumbo, Palermo, 1972). Nos piaghet ammentare inoghe chi un'àteru istudiosu sardu, Luisi Rùggiu - nàschidu in Tàtari (in carrela Ramai), diventadu professore de s' Universidade Ca' Foscari, in Venezia - at cuntivigiadu La Fisica, de Aristòtele matessi.
De Pittau inoghe cherimus galu mentovare Poesia e letteratura. Breviario di poetica (La Scuola, Brescia, 1993).
Su cuntributu suo prus importante. Isse s'est mustradu istudiosu originale mescamente cun sos cuntributos suos pertocantes sos raportos intre sos sardos e sos etruscos. Isse at sustentu chi ambos custos pòpulos beniant dae s'Asia minore, dae sa Lìdia e dae sa tzitade de Sardi. Pro custu motivu, Màssimu aiat faeddadu de sa populatzione de sos sardianos. Pro su mèdiu de un'interpretatzione de sos istòricos antigos, est a nàrrere Strabone e Eròdotu, Pittau aiat iscritu chi sa Sardigna fiat istada unu passàgiu in su disterru chi aiat giutu paris sos etruscos e sos sardos in s'ìsula nostra, a pustis sos etruscos, a sa sola, in Toscana. Tyrsenòi (Tirreni, in italianu), gai sos gregos cramaiant sos etruscos. Bisòngiat però galu ammentare chi Strabone numenaiat in sa manera matessi sos sardos. De fatis Tyrsenòi cheret nàrrere sos chi ant fraigadu sas turres tziclòpicas, sos 8.000 nuraghes de sa Sardigna. A s'agabbu, ischimus chi su nùmene de Tirreni est abarradu ligadu a s'istòria de sos etruscos.
Indunas, pro Màssimu, sardos e etruscos fiant strettamente imparentati fra loro. Sas limbas issoro resurtant geneticamente affini. Ambos, de fatis, teniant una limba mama de origine, cudda de sa Lìdia. Ma sas relatziones intre custos duos pòpulos sunt abarradas pro sèculos bastante istrintas: lu proant, pro fàghere solu un'esempru, manufatos produidos in sa Sardigna nuràgica chi sunt istados iscobertos in sas losas etruscas. In mesu a sas cuntierras, Pittau reconnoschiat però sos dèpidos suos cun àteros autores: pro esempru, cun Pedro Bosch Gimpera, nàschidu in Bartzellona in su 1891, disterradu dae su 1939 in Mèssicu, istòricu de s'antighidade, chi aiat istudiadu sas tzivilidades pre-colombianas, sas relatziones intre sardos e etruscos e àteros temas.
Màssimu fiat cumbintu de s'esistèntzia de unu elemento orientalizzante presente in sa nàschida de sa tzivilidade nuràgica chi però fiat resèssida a s'isvilupare autonomamente. Pro isse, sos nuràgicos sunt semper istados soggetti e non oggetti passivi de s'istòria et ant mustradu finas capatzidade de espansione a foras de sa Sardigna.
Amus ammentadu in un'àrticulu (publicadu in custu giassu matessi) chi s'archeòlogu Giuanne Ugas at sustentu su binòmiu Sardos nuràgicos-Shardana e s'orìgine autòctona de sos Shardana. Pittau fiat de acordu in custu: Sardos nuràgicos e Shardana rapresentant una tzivilidade matessi, però isse aiat cunfirmadu sa tesi sua chi custu pòpulu non fiat autòctonu de s'ìsula ma fiat passadu dae sa Lìdia a sa Sardigna (bìdere, de Ugas, Shardana e Sardegna. I Popoli del Mare, gli alleati del Nordafrica e la fine dei Grandi Regni (XV-XII secolo a. C.), Della Torre, Cagliari 2016). Si podet èssere de acordu cun Ugas, ma bisòngiat finas reconnòschere chi, in calesisiat manera, su cuntributu de Pittau est istadu importante dae unu puntu de bista istòricu-linguìsticu.
Pittau e sos archeòlogos. Isse non est istadu mai de acordu cun sa tesi chi presentaiat sos nuraghes cun funtziones mescamente militares. Isse imbetzes si fiat impignadu meda pro mustrare chi issos fiant istados fraigados cun finalidades religiosas (bìdere su libru suo, La Sardegna nuragica, Della Torre, Casteddu, editzione noa de su 2006). Oe, a bisu meu modestu, si podet sustènnere custu: sas chircas, sos istudios prus reghentes, su dibàtidu subra sos nuràgicos ant postu in craru una complessidade manna de custas turres, de custa realidade, de una tzivilidade inue su podere religiosu, polìticu e militare fiant istrintos meda.
Pittau aiat istudiadu deretu su chi fiat bessidu a campu a pustis de s'iscoberta de s'istatuària manna de Monte Prama: in cuddane, cunforma a su chi aiat iscritu s'astrònomu e geògrafu alessandrinu Tolomeu, s'agataiat su tèmpiu de su Sardus Pater cun sas istàtuas de sos gherradores (bìdere Il Sardus Pater e i guerrieri di Monte Prama, Edes, Sassari, 2008). In custu libru, Màssimu cunfirmaiat tzertas positziones suas ma reconnoschiat finas s'importàntzia de su chi aiat sustentu Giuanne Lilliu in Dal betilo aniconico alla statuaria nuragica, est a nàrrere sa tesi de s'esistèntzia, a Monte Prama, de un heroon-santuario.
Sa cuntierra contra sos etruscòlogos. Pittau fiat semper in cuntierra cun Massimo Pallottino e cun sos chi naraiant chi sa limba etrusca abarrat che mistero. Isse at respostu cun sa publicatzione de 18 libros e de cuasi chentu cuntributos sientìficos subra custa materia. Màssimu non podiat suportare chi sos archeologos - fortes de sas relatziones issoro cun su mundu polìticu e istitutzionale - aerent impedidu in dogni manera chi sa limba e sa linguìstica etrusca esserent insinnadas e imparadas in sas Universidades che matèrias autònomas. Pro s'archeologia dominante sa limba estrusca podiat solu èssere cumpresa a intro de sa etruscologia. Pittau ammentaiat chi sas testimonias epigràficas e literàrias de s'etruscu - intre custas Lamine di Pirgi e Tabula Cortonensis (dae isse traduidas e cummentadas) - sunt unu muntone: 12.000, a bi pensades! Ma isse non si fiat firmadu inoghe: “Disattendendo del tutto dal diktat degli archeologi, che hanno sempre definito 'la lingua estrusca non comparabile con nessun'altra lingua', io ovviamente ho continuato col mio mestiere di 'linguista comparatista' “.
Pro su chi tocat custu tema, cherimus a su mancu mentovare: La lingua dei sardi nuragici e degli etruschi (Dessì, Sassari, 1981); Lessico etrusco-latino comparato col nuragico (Chiarella, Sassari, 1984). In su 2005, Màssimu at publicadu unu ditzionàriu de sa limba estrusca. A s'agabbu, finas professores de su mundu acadèmicu ufitziale ant reconnotu sos mèritos de Pittau in custu campu.
Sa chistione de Atlàntide. Comente istudiosu, unu dispiaghere Pittau lu aiat retzidu dae Sèrighe Frau, su giornalista autore de Le Colonne d'Ercole. Un'inchiesta. Una borta, Frau fiat bessidu dae sa domo tataresa de su professore nugoresu cun paritzos libros chi aiat àpidu in donu. Cando Frau at publicadu su libru suo subra Atlàntide, cando at faeddadu de sos raportos intre sardos e etruscos, non s'est dignadu de mentovare Pittau. Bisòngiat galu ammentare chi sa Sardigna che ùrtimu restu de Atlantide non est tesi originale de Frau proite est istada sustenta o in calesisiat manera cunsiderada in sos annos Vinti de su Noighentos dae Gìliu Pilia e in sos annos Baranta dae Camillu Bellieni.
Ma leghimus su chi Pittau at iscritu de Atlàntide: […] è un fatto che Platone metteva l'Atlantide al di là delle Colonne d'Ercole, che al suo tempo erano indubitabilmente nell'attuale stretto di Gibilterra. Ed è pure un altro fatto che Platone metteva l'Atlantide nell'Oceano Atlantico, che anche allora era indubitabilmente al di là delle Colonne d'Ercole. Ed un terzo fatto decisivo è che Atlantide è linguisticamente connessa con Atlantico, per cui è ancora puerile ipotizzare l'Atlantide in un mare differente. Ma allora la Sardegna non c'entra proprio nulla in questo discorso, perché essa non è un'isola dell'Atlantico o, viceversa, il mare in cui si trova la Sardegna non è stato mai chiamato Atlantico” (M. Pittau, La Sardegna e l'Atlantide, in Lingua e civiltà della Sardegna, Della Torre, Cagliari, 2005, p. 13). Si podet èssere de acordu cun Màssimu.
Frau est istadu intre totus sos atlantòlogos chi, a s'agabbu, ant postu sa terra mìtica de su contu platònicu in dogni parte, si podet nàrrere, de su mundu, sena arribbare a carchi cosa chi si potat dimustrare dae unu puntu de bista sientìficu (bìdere F. Francioni, Sèrighe Frau no nos cumbinchet, in “Camineras”, n. 2, maggio giugno 2003, p. 39; Id., Inconcludenza degli studi per localizzare Atlantide, in “Mathesis-Dialogo tra saperi”, n. 28, giugno 2017, pp. 32-38).
Militante de sa limba sarda. Pittau est istadu unu militante de sa pelea pro sa limba e sa cultura sarda. Comente at ammentadu Diegu Corràine, isse aiat sutaiscritu pro sa Limba Sarda Unificada e fiat diventadu presidente de sa Sotziedade pro sa limba sarda. Màssimu non ismentigaiat de denuntziare, pro fàghere solu un'àteru esempru de s'atividade sua, s'istadu de abbandonu inue fiant e sunt lassados - dae sas istitutziones, dae grupos dirigentes polìticos e intelletuales malàidos de terachia, sena capatzidade peruna de dare su balore giustu a totu su chi sa tzivilidade nostra est resèssida a produire - monumentos comente su nuraghe Li Luzzani de Predda Niedda in sa Comuna de Tàtari (bìdere foto).


text:
acasagiài , vrb: acasatzare, acasazare, acasizare, agasagiare, agasajare, agasazare, aggasajare Definitzione arrecire una persona a domo; fàere bonu a cara, a unu, su dhu pigare in cunfidàntzia e delicadesa: nau cun ironia, su contràriu puru Sinònimos e contràrios acatai 1, acogliensiai, acoglire, arretzetare, carinnare, frandhigare Frases apena los at bidos, Mariànzela est falada a los addobiare e acasazare tocàndhelis sa manu ◊ ite birgonza, fiza mea aperindhe sa zanna a denote pro acasazare su pejus de sa bidha! ◊ amicos e connoschentes mi ant acasazau ◊ l'amus aggasajau comente si tocavat a unu paesanu vene torrau ◊ a isse l’ant acasizadu fatèndheli su bellu in cara 2. si li fit incurbiada supra delliriandhe e acasazandhesilu ◊ sos nuscos delicaos de sos calàbriches acasazant sa natura ◊ mi istringhet ambas manos meas e chin sa dresta mi acasazat sa massidha ◊ sas pitzinnas mannitas las pones a passizare sos fizos, a los acasazare 3. sos poledhos, unu mascru e una fémina, si fin acasazandhe 4. mi acasazo deretu a santu Predu chi mi presentet totu sos poetas 5. mi timu chi siat po ponni cancua tàcia noba, po acabbai de acasagiai su logu! (S.A.Spano)◊ sa mama si nci ghetat circhendi de abbratzai a Cristus in sa cruxi: Fillu miu istimau, gei ti ant acasagiau!…◊ chi trigat a sanai pobidhu miu, gei seus acasagiaus!…◊ no fiat unu de bidha, ma castiendidhu aici acasagiau, arrutu, mi pariat chi fessit unu de domu mia etotu Ètimu spn. agasajar Tradutziones Frantzesu loger Ingresu to give, hospitality Ispagnolu acoger, hospedar Italianu ospitare, fare buòna accogliènza Tedescu zu Gast haben, freundlich empfangen.
acoglídu , pps, agt: acollidu, aculliu Definitzione de acoglire, acollire; chi est tentu contu, contivigiau, chistiu Sinònimos e contràrios acoltu 2. Tradutziones Frantzesu ramassé Ingresu picked Ispagnolu recogido Italianu raccòlto Tedescu aufgelesen, empfangen.
acoglíre , vrb: acollire, acolliri, aculli, acullire, aculliri, aggoglire, aggollire, agoglire, coglire* Definitzione bodhire cosa de terra e pònnere in istrégiu o in àteru logu adatu, fintzes po dha chistire; arrecire gente a domo fintzes po agiudu, amparu, contivigiare su fedu piticu / pps. acoglidu Sinònimos e contràrios acabarrare, acabidae, acasagiai, ammuntonae, arragolli, aunire, balanzare, bòdhere, chistie, frànghere, imparai, ingòllere, remonire, tòdhere | ctr. foliai, frundhire, iscavulai Frases la bido acoglindhe rosas, gesminos e lizos ◊ acoglire sas peràulas de Deus ◊ fiaus aggollindhe landhe in su monte ◊ tziu Efisedhu at iscritu sas cantones suas chi si ammentaiat e sas chi at pótidu agoglire de àteros 2. sas de Talana beniant a bidha e fut cussas puru a las aggollire ◊ candu is crabas cumentzant a si afillai tocat de andai avatu po aculliri is crabitus ◊ cuss'ègua de sorri tua si nci at bogau, ma mammai gei s'at acolliu bèni (B.M.Aresu)◊ andendu andendu pentzà a cumenti m'iant acollí su babbu e sa mamma Tradutziones Frantzesu accueillir Ingresu to receive Ispagnolu recoger, acoger Italianu accògliere Tedescu auflesen, empfangen.
cominigàre , vrb: comunigai, comunigare, cuminigai, cuminicare, cummunigae Definitzione pigare o giare sa comunione, s'óstia cunsagrada (si manígiat meda in forma prnl.); coment'e nm., sa comunione / cominigare a unu apustis mortu = fàghere sa cosa a distempus Frases nessi a Pasca za si comínigat ◊ sos pisedhos su preíderu los at cufessados e cominigados ◊ est morta in d-unu patrefíliu, mancu su tempus de dha comunigai! ◊ fut andau a missa e si fut comunigau ◊ cominigadu ti ses, oe? 2. est passau su cummunigae ma nemus si est imbannugau Sambenados e Provèrbios prb: apustis mortu cuminighedhu… Ètimu itl. Tradutziones Frantzesu communier Ingresu to administer holy communion (receive) Ispagnolu comulgar Italianu dare la comunióne, comunicarsi Tedescu die Kommunion spenden empfangen.
ingendrài , vrb: ingendrare, inzendrare Definitzione giare princípiu a sa vida biológica, nau mescamente de s'ou, de sa céllula fémina chi intrandho apare cun sa céllula mascu cumènciat sa vida de su fedu nou chi si format; nau de css. cosa, pentzare, immaginare, fàere naschire, cumenciare calecuna cosa noa Sinònimos e contràrios ingenerai / clocire, grogonire / penciai, immaginai Frases pabilu no s'iscriet chena pinna, no ingendrat sa fémina perissa, ne podet betza torrare a pitzinna (Còntene)◊ su pudhighinu est inzendradu candho sa pudha at crochidu s'ou ◊ Nostra Segnora est ingendrada sentza pecadu ◊ sa Vírgini at meréssiu de ingendrai a Gesugristu in is intragnas suas 2. sas limbas sunt inzendradas dae su coro de sa zente (C.Puddu)◊ sos pessos illàcanant che mariposas in tancas de fiores e inzendrant peràulas Ètimu spn. engendrar Tradutziones Frantzesu concevoir, engendrer Ingresu to beget, to conceive Ispagnolu concebir Italianu concepire, generare Tedescu empfangen, zeugen, hervorbringen.


text:
1 Die XVII mense aprilis MCCCCXLVIIII.
2 Donnu Johanne Pilialbu juratus monitus et cominatus sub penis etc., interrogatu ad primum respondit: «De tempus de micer Brancha ne desu besconte fui pichinu et non ne possu narre nulla, pesadu mesu su tempus de micer Nicholoso, 3 mas may no fuit devedada ligna in Capodabas ad sus de Mesulogu eccepto por aquestos novos  res, que non me paret bene fato perche nos niente apa  sus veginos nostros con sus quales semos co rades».
4 Ad secundum respondit: “May saltu, ne silva, ne buschu,   ist istado devedado ne licencia ne  ché si foset fato sa fama inde †…†.


text:
Est ofitziale: Windows 11 arribat a fine 2021
Una pariga de dies a oe bos apo contadu de is narìngios chi Microsoft fiat giai pro annuntziare s'arribu de Windows 11. Custos contos fiant beros. Difatis, immoe ischimus chi Windows 11 at a essire a s'agabbu de su 2011/incumentzu de 2022. Andamus a bìdere is prus noas de importu.
- A primu, su menù de aviu at a èssere in su tzentru de sa barra de is protzessos comente aìamus bidu me is immàgines publicadas de unos cantos sitos.
- Is annoamentos ant a èssere prus lèbios e ant a èssere installados in su fundu, sena bòlere un'aviu nou de su sistema. Si mi permitides de brullare unu pagheddu, Microsoft a sa fine at detzìdidu de ascurtare totu is frastimos chi ddis amus ghetadu me is annos passados.
- Torrant is widget, cussos programmeddos de agiùnghere a s'iscrivania pro funtziones comente meteo, noas e informatziones de sistema.
- At a èssere megiorada sa butega de is programmas, Microsoft Store, chi at a donare prus seberos a is isvilupadores pro bèndere is aplicatziones issoro.
- S'ant a pòdere impreare a manera fàtzile is app pro Android.
- A ùrtimu ma de importu, s'annoamentu dae Windows 10 a 11 s'at a pòdere fàghere in donu comente dae 7 e 8.x a 10.
Windows 11 at a bòlere unu microprotzessore cun mìnimu 1Ghz de frecuèntzia e 2 o prus nùcleos (core), 64GB de discu fissu e 4GB de RAM. No sunt netzessidades artas, cunsideradu chi in su passadu si nde pesaiant pro ònnia versione. Paret chi mancari a Microsoft no serbat prus a apoderare su sistema lèbiu pro ddu fàghere funtzionare me is telefoneddos (pro su chi ischimus), apat detzìdidu comente e chi siat de no repìtere sa pròpiu faddina de Windows Vista.


text:
AVISU IMPORTANTE PRO SU RETIRU DE SU BIDRU
(a incomintzare dae su 31/03/2020)
Dae martis 31 de martzu 2020
s'at a retirare su bidru seberadu, sentza àteros refudos,
sa plàstica si podet pònnere paris cun s'allumìniu
e sos botos de materiales diferentes
a chie no at A seberare a manera giusta sos refudos,
no at a èssere retirada s'àliga
Nùmeru birde 800 615622
Pro informatziones
Ufìtziu/Òrganu: Retes, Impiantos Tecnològicos
Referente: ENRICO LOI
Indiritzu: Pratza Matteotti 2, 09081 Ardaule (ARISTANIS)
Telèfono: 0783651223
Fax: 0783651573
Posta eletrònica: tecnico@comuneardauli.it
(MM)


text:
Una Limba antiga. Fiat. Naschia dae sa turre de Babele. Comente Tottu i limbas. I limbatzos si fiant postos a brigare! Su Sardu megnus est su nostru! Naraiant totu paris sas biddas de sa Baronia e non cussas ebbia : Lode', Onanie, Thiniscole, Irgole, Gartheddi, Irgole, Locule, Oniai e s'Orosee': Naramus nepote ...
Comente sos latinos! E chipulla ! E fachet canno fachet a nne facher meda! Ma ite ! Sos megnus seus noso! Naraiant in coro sa biddas a costaos de Nugoro Nugoro sa prima e Orune, Orotheddi, Onieri Orane e Sarule : Non naramus nepote ma nepode Ma gollimus sa Terra ! E b AT sonos chi non connoscheis ! Cienu ciesa ciai ciottu E jeo po me ! Ite at a esseret cust' istoria!
Su foeddare megnus est INNOGHE : Uliana, Mamujada, Orgosolo, Gavoe, Ortzae, Ollolae, Lodine, Honne e Obhodda !!!! Naramus pol?u e Is?imos totu ! Petza e pis?e! E xhidzos a i Nostros ! Chellaosi ! Su chistionare megnus est sue Tonara, Desulu, Austis e Teti ! Est megnus po' tottus Arregordo e amento i' foeddos e a noso no si Cumprennent in tottue ! A cabu e 'Osso e a cabu e Susu! Su Sardu Limba nosta est una ebbia ; Po' podet esseret chistionada... Chelet mantesia. Chelet Cumprennia. E Chelet iscurtada! Comente faiant i Betzos una orta canno non chistionaiant sa Limba italiana ... Non tenian de certu abbisognu de unu istragnu po' si foeddarent a pare.
Massimiliano Rosa


text:
ibbortàre , vrb: ilvoltare, ilvortare, irbortae, irbortai, irbortare, irvortare, irvostare, irvotare, isboltare, isbortare, isvoltare, isvostare, ivoltare Definition dare borta, cambiare bandha de un’andhóngiu, nau in su sensu de fàere una furriada, cambiare o fàere cambiare idea, decisione, cunditziones; giare istrobbu, fàere pèrdere tempus Synonyms e antonyms istorrai, istransire / conchinare / furriai, tramudai | ctr. cumbínchede Sentences cun promissas de pònnere indústrias sont ilvoltendhe sa zente dae campagna ◊ fit cojuendhe cun d-una bella giòvana ma sos parentes l'ant isboltadu ◊ innanti at detzisu e apustis si est isboltadu ◊ sa morte ebbia mi podet isboltare de mi cojare cun tegus! ◊ mi iais nau ca beniais ma bosi seis irbortaos ◊ su pitzinnu si est irvortatu e at cambiau in malu ◊ unu carabbineri at irvortau unu dellitu ◊ nche li fit incassatu in conca d'essire a bannitare e nessune fit reséssitu a l'irvortare 2. cussos chi leant a isvilu sos líbberos oe o cras s'isvoltant a àinos Etymon srd. Translations French détourner, dissuader English to dissuade, to change one's mind Spanish cambiar de idea, disuadir Italian cambiare idèa, distògliere, dissuadére German abbringen, ablenken, abraten.
istórru , nm: storru Definition su istorrare, su s'istorrare, cambiamentu de idea o decisione Synonyms e antonyms irbortu, isfurriadura, issúrriu, storradura, storramentu, tonchinada Etymon srd. Translations French dissuasion English dissuasion Spanish disuasión Italian dissuasióne German Abraten.
storradúra , nf Definition su storrai Synonyms e antonyms isfurriadura, istorru, storramentu, tonchinada Etymon srd. Translations French dissuasion English dissuasion Spanish disuasión Italian dissuasióne German Abraten.
storrài , vrb: istorrai* Definition torrare o fàere torrare agoa, su si torrare a pentzare e decídere de àtera manera, cambiare idea, segare un'acórdiu, bogare de càbudu a calecuna cosa fintzes decídia / isposus storraus = fidantzados chi si sunt lassados ca no si cherent prus; storrai sa brenti = irromasire Synonyms e antonyms disviare, ilfurriare, ilviare, ispònnere, istòdhere Sentences at fatu su mòri storra storra cun sa màchina ca no podiat furriai ◊ mellus a si storrai de is àcuas bàscias chi no de is altas ◊ sa mulleri ndi at storrau su maridu tontu de messai ca su trigu fiat a mesu ingranidura ◊ storrandi is brebeis candu nci sàrtiant foras de is làcanas! 2. no mi storru de su fuedhu ◊ àcua de fragus no mi ndi ghetu: no mi storrit sa fémina, puru!…◊ dh'emu posta a menti timendi chi s'incràs no si storressit ◊ gravellu miu, timu chi no ti storris! ◊ custus fiant tant'annus isposus epuru si funt storraus ◊ Perdu s'est storrau de Gesús candu una serbidora dh'at connotu Translations French dissuader, changer d'avis, rétracter English to dissuade, to change one's mind, to take back Spanish disuadir, cambiar de idea Italian dissuadére, distògliere, ripensare, cambiare idèa, ritrattare German abraten, abbringen, seine Meinung ändern, widerrufen.
stórru , nm: istorru* Definition su storrai, totugantu su chi podet fàere cambiare idea o no lassare lòmpere a un'iscopu; su cambiare idea Synonyms e antonyms irbortu, storradura, storramentu, strobbu Sentences chi no tenit storru, abarrat noi mesis príngia, sa fémina Translations French dissuasion, changer d'avis English dissuasion, reflection Spanish disuasión, viraje Italian dissuasióne, ripensaménto German Abraten, Sinnesänderung.


text:
Su estiu
Custu
contu è de Gesturi, mi dd’hiada contau Graziella Erbì. Esti scrittu
rispettendu sa pronuncia sua, a sa gesturesa e no a sa maresa, poita su
contu è de Gesturi e no de Mara.
Su Estiu accostumada, candu si coiàda cuncua bella picciocca, de andai a dda tentai a de notti, candu su pobiddu fudi a su saltu.
Una de custas piccioccasa iada contau a sa mamma ca, sa notti prima fuada andau a dd’agattai u’ piccioccu bellu arrellecchinu e beni chistionau.
” Filla mia, no ti fidisti – ddi narada sa mamma – cussu esti su Estiu! “
” Ca no, mamma!”
” Poni in menti, filla mia, e datu ca deppidi torrai a bandai, castiaddu beni a peis, ca poltada peis de moguenti. Tui poni ua cassarolla de ollu de amrau in sa tziminera e, candu esti beni callenti, ghetasinceddu a cambasa.”
Ua pariga de dis dopu, su bellu piccioccu torrada a bandai. Issa ddu faidi setzi accanta de sa tziminera e, candu s’ollu esti callenti, si nci ddu ghettada a pitzus…
Bogada ua scinciddada de fogu…E fua’ diaderusu su Estiu!


text:
Idaho
Coordinadas: 45°N 114°W / 45°N 114°W
Artìculu in LSC
S'Idaho (/ˈaɪdəhoʊ/) est unu istadu federadu de sos Istados Unidos de Amèrica chi s'agatat in sa regione de Nord-Ovest. Sa capitale e prus manna tzitade est Boise.
Allàcanat in su Nord cun sa provìntzia canadesa de Colùmbia Britànnica, in su Nord-Est cun su Montana, in s'Est cun su Wyoming, in su Sud cun Nevada e Utah, in s'Ovest cun Washington e Oregon. Non tenet duncas bessida a mare e noantamas, unu sistema de digas in su frùmene Colùmbia e in su frùmene Snake faghet de sa tzitade de Lewiston su portu intranàbile prus a tesu de mare in sa natzione.
S'Idaho est unu istadu montosu chentza bessida a s'ocèanu, ma mancari custu dd'istet a tesu de unos 560 Km, resessit a abonatzare su clima, prus de totu in ierru chi est caraterizadu de umidade e proinosidade. Fintzas sas temperaduras non sunt bàscias comente diat bènnere de creere, cunsiderende ca est unu istadu de montes chi s'agatat in su Nord. S'efetu de s'ocèanu est intèndidu mascamente in s'Ovest, a s'Est su clima pigat carateres cuntientales.
Est su de 14 prus istèrridos istados, su de 39 prus populados e su de 7 cun prus bàscia densidade de bividores in sos USA.
S'Idaho fiat ammìtidu in s'Unione su 3 de làmpadas 1890. Fiat su de 43 istados a b'intrare.
Su nomìngiu est "The Gem State" (S'Istadu Gemma), pro ite casi totu sas genias de pedras pretziadas bi sunt istadas agatadas.


text:
Sardigna candidada a livellu europeu pro s’Einstein Telescope pro s’istùdiu de sas undas gravitatzionales
Si mutit “Einstein Telescope” (Et) e est unu telescòpiu de sa de tres generatziones chi at a pòdere osservare sas undas gravitatzionales de s’universu de su profundu de sa miniera dismessa de Sos Enattos a Lùvula, in su Nugoresu. Su sitiadu sardu est candidadu a livellu europeu, paris cun unu àteru tra s’Olanda su Bèlgiu e sa Germània, pro acasagiare custa infrastrutura in gradu de disegnare unu mollu de isvilupu alternativu.
In sa miniera est istadu inauguradu su primu laboratòriu de superfìtzie, a pustis de s’allestimentu de su laboratòriu suterràneu SarGrav destinadu a acasagiare esperimentos de fìsica in sa gravidade. A su progetu Et – incumentzadu in su 2008 e sighidu cun interventos in su sutafundu de su 2011 a su 2017 – collàborant s’Universidade de Tàtari, s’Istitutu natzionale de Fìsica Nucleare (Infn), sa Regione Sardigna (chi at giai investidu 2milliones de èuros) e su Ministeru de s’Imparu Universidade e Chirca (cun unos àteros 17 milliones).
Pro su retore de s’Universidade de Tàtari Massimo Carpinelli, “s’infrastrutura rapresentat una possibilidade bera de pòdere tènnere unu laboratòriu internatzionale de primissima calidade in Sardigna. S’ìsula diat èssere atrativa non solu pro su turismu ma diat divenire unu logu de sa chirca prus sobrada cun istruturas a s’avanguàrdia”. Pro sos istudiosos sa miniera de Lùvula est su situ ideale pro s’osservatzione de s’Universu. “Tenende caraterìsticas tècnicas meda artziadas, ET est su progetu chi nch’at a permìtere de iscurtare sas undas gravitatzionales de su cumintzu de s’Universu e de cumprèndere pro esempru s’orìgine sua e s’evolutzione sua”, at naradu Michele Punturo fìsicu de s’Infn.


text:
- Cheek To Cheek
- Lazy In Love
- Music Makes Me
- Any Old Time
- Simple As That
- There’s A Lull In My Life
- Knock Me A Kiss
- Many A New Day
- Look What I Found
- This Will Make You Laugh
- Something Brazillian
- I Was Wrong
- Why Do I Love You
- This Is New
- I Never Knew
- Things Are Looking Up
Personnel:
Daryl Sherman – vocals, piano, arrangement; Dan Barrett – trombone, arrangements; Randy Sandke – trumpet; Jerry Dodgion – alto sax, clarinet, flute; Ken Peplowski – clarinet, tenor sax; Scott Robinson – baritone and soprano sax, bass clarinet; Chuck Wilson – alto sax, flute, clarinet; Bucky Pizzarelli – acoustic and electric guitar; John Bunch – piano; Boots Maleson – bass; Klaus Suonsaari – drums and percussion.


text:
Esperanto
S'esperanto est una limba ausiliare internatzionale, creada in 1887 da Ludwik Lejzer Zamenhof. Est de sas plùs connòchidas intra de sas limbas ausiliarias internatzionales(LAI). Presentada in su Unoa Libro (Primu libru) còmente limba internatzionale ( Ligvo Internacia), piga pois su nomene de Esperanto dae Doktoro Esperanto, còmente su creatore fiat nomenadu. Sa limba naschet, in sa voluntade de su criadore, pro faghere faeddare pòpulos diferentes. Sas leges de su Esperanto sunt istadas iligidas intra varias limbas istudiadas pro Zamenhof , pro essere fatziles de intedere e cun su propriu mannigu espressivu de sas limbas etnicas. Sas paràulas benint dae su latinu, sas limbas romantzas, limbas germanicas e limbas slavas. Ultimamènte si aniant puru paràulas de limbas indoèuropeas, cumente su giaponesu. Si contat chi funt 120 sas natziones in su mundu chi, a dia de oe, tenent faeddantes de esperanto. Dogna annu s' Associatzione Universale Esperanto organitzat unu cungresu cun intra sos 1500 e sos 2500 esperantistas. Sigundu unu istudiu de su prof. Sidney S. Culbert de s'Universidade de Washington, 1.6 miliones de personas faeddant s' esperanto cun unu livellu 3 de limba furestèra.
S'esperanto in Wikipedia[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
S'esperanto tenet tamben sa Wikipedia sua.
Esemplos[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Pater Noster in esperanto[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Pinocchio in esperanto[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Ligamines esternos[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
- Universala Esperanto-Asocio
- Federazione Esperantista Italiana
- Gioventù Esperantista Italiana
- Esperanto.net
- Esperantomondo Archiviadu su 4 freàrgiu 2009 in s'Internet Archive.
- Corsu Kirek Archiviadu su 24 trìulas 2010 in s'Internet Archive.
- Kurso de Esperanto (Microsoft Windows, Linux)
- Bruno Migliorini, Manuale di Esperanto. Paolet. San Vito al Tagliamento. 1922
Riedizione libera Archiviadu su 22 trìulas 2011 in s'Internet Archive. della Cooperativa Editoriale Esperanto con prefazione di Tullio De Mauro. Milano. 1995. ISBN 88-85872-04-2
- Dizionario italiano-esperanto di Carlo Minnaja, hVortaro


text:
Su Fronte Indipendentista Unidu Casteddu a favore de sa LSC e de su traballu de su CSU
Pro su Fronte Indipendentista Unidu Casteddu sa chistione de sa limba est una chistione de importu mannu.
Su sardu est una limba ùnica, ma, comente totu is limbas naturales (crèschidas in buca a sa gente e non fatas dae is iscritores a taulinu) est una variedade linguìstica diatòpica e unu diasistema chi ponet in pare “variedades” linguìsticas medas, chi non benit bene a crarire "cantas" sunt, ca a segunda de is classificatziones possìbiles podent èssere duas o una pro ogni territòriu, o una pro ogni bidda, o fintzas una pro ogni persone chi faeddat custa limba. Dipendet isceti dae sa prospetiva chi s'istudiosu leat pro ddas castiare.
Is limbas pro crèschere e s'isvilupare ant bisòngiu de unu mercadu culturale prus mannu possìbile, e nois chi semus unu pòpulu de 1.600.000 persones non nos podimus permìtere de partzire unu mercadu culturale chi est giai minore (su de is sardòfonos) cun duas o prus normas ortogràficas ufitziales de impreare in is iscolas, in is ufìtzios e in totu is publicatziones. Diat èssere a ddis bogare ossìgenu a sa limba nostra chi est in perìgulu, pròpiu in su momentu chi dda semus ponende ufitziale pro dda sarbare.
Su Fronte Indipendentista Casteddu pro totu is chistiones de interessu natzionale e de balore prus simbòlicu impreat s'ortografia istandard LSC ca pensat chi, fintzas si custa podet e depet èssere megiorada, est de importu mannu a giùghere UNA ortografia istandard, chi si potzat impreare pro rapresentare sa limba sarda faeddada in totu is fainas pùblicas, e mescamente in is prus simbòlicas e formales e in foras de Sardigna.
Sa LSC est un'ortografia, ca permitit de impreare totu is paràulas de su sardu (de totu su sardu) e de impreare sa sintassi de sa limba sarda in modu de ligare a pare is paràulas comente diamus fàghere chistionende. Sa LSC narat comente depet èssere sa "forma gràfica" chi rapresentat is pronùntzias diversas de una matessi paràula.
Duncas, su Fronte Indipendentista Unidu Casteddu pensat chi un'iscritura istandard ùnica siat netzessària pro assegurare unu cras a sa limba nostra. Pro custu impreamus sa LSC pro is documentos e manifestos chi sunt pro totu is sardos e chi ant unu balore prus simbòlicu.
Mentres is àteras limbas de Sardigna (gadduresu, tataresu, tabarchinu e aligheresu) depent àere una tutela particulare, e depent èssere postas ufitziales in logu issoro in pare cun su sardu e s'italianu.
Pro ddu nàrrere a sa ladina, su Fronte Indipendentista Unidu Casteddu est contràriu a partzire sa limba sarda in duas, in manera ufitziale e cun una lege, ca pensamus chi sa polìtica depet pònnere fatu a is ideas chi serbint a sa gente e no a cuddas chi faghent dannu.
Si però s'impreat una grafia chi sighit sa pronùntzia de una bidda pro faeddare cun is sardos chi sunt "analfabetas" in sa limba issoro e connoschent isceti s'iscritura pseudo-fonètica a s'italiana non b'at nudda de malu. Sa cosa prus de importu est a impreare su sardu e a cumbìnchere sa gente a ddu lèghere e a ddu iscrìere, chene perunu pregiudìtziu ideològicu. Custu pro nois podet èssere unu sèberu comunicativu de fàghere in is initziativas territoriales, ma regordende semper chi est unu passu a in antis pro acurtziare sa gente a s'iscritura e duncas a s'ortografia istandard, e chi si non bi est un'istandard su sardu non podet divenire una "limba" in su sentidu sotziulinguìsticu de custa paràula. Fortzis custa idea utilitarìstica podet assimigiare in carchi manera a s'ispìritu chi ant àpidu is iscritores de su Cabu de Giosso chi a deghinas ant iscritu in is ùrtimos sèculos ponende fatu a sa pronùntzia issoro: difatis nemos de issos at mai iscritu in perunu logu chi boliat duas ortografias ufitziales pro su sardu e si calicunu aiat àpidu cussa idea nche l'aìamus agatada iscrita de seguru, comente agatamus medas bortas sa difesa de s'idea de s'ortografia ùnica, dae su 1500 a oe, in deghinas de libros de iscritores de totu sa Sardigna. Imbetzes, custa idea de partzire su sardu in duas iscrituras nche l'ant bogada a campu dae is annos '70 ebbia e dae tando est abarrada semper un'idea minoritària.
Su Fronte Indipendentista Unidu Casteddu est disponìbile a traballare pro mandare a in antis su caminu cara a su bilinguismu in Sardigna.
Fronte Indipendentista Unidu Casteddu


text:
Is launeddas si podent definire a beru un’istrumentu musicale natzionale sardu.
Is launeddas bi sunt dae antigòriu. Produint polifonia e si sonant sulende, cun sa tècnica de s’alenu a inghìriu. Tenent una limbedda e prus de una canna.
Is launeddas sunt formadas dae tres cannas chi podent tènnere mannària e grussària diferente, e agabbant cun sa cabitzina in ue b’est sa limbedda.
- Su bassu o tumbu est sa canna prus longa e tenet una nota ebbia: sa de sa tònica, in ue est intonadu totu s’istrumentu (nota de “pedale” o “bordone”). Non tenet istampos.
- Sa segunda canna, sa mancosa manna, tenet s’impreu de produire is notas de s’acumpangiamentu e si prendet a su bassu cun s’ispau, formende sa croba.
- Sa de tres, sa mancosedda, est lìbera, e tenet s’impreu de produire is notas de sa melodia
In sa mancosa e in sa mancosedda lis faghent, a distàntzias istabilidas, bator istampos retangulares pro datilare is notas musicales. Un’àteru istampu (arrefinu) lu faghent in s’agabbu de is cannas (in s’ala contrària de sa limbedda).
Is limbeddas, fatas semper de canna, sunt segadas in una segada ebbia fintzas a su nodu.
S’acordadura la faghent ingraviende o illebiende is limbeddas cun s’agiudu de sa chera de is abes.
Pro fàghere is launeddas non si impitat sa canna de paule phragmites australis, ma sa canna de riu arundodonax, o canna comuna, e sa arundo pliniana turra,chi li narant canna masca o canna de Seddori, una casta particulare de canna chi creschet mescamente in su de Samatzai, Seddori e Barumini.
Sa canna comuna l’impreant pro fàghere su tumbu e is limbeddas,cando chi sa canna de Seddori l’impitant pro fàghere sa mancosa e sa mancosedda. A diferèntzia de sa canna comuna, infatis, presentat una distàntzia internodale meda prus manna, chi podet cròmpere a unas cantas deghinas de tzentìmetros, e una grussària de annotu, chi la faghet prus forte e li dat unu timbru particulare.


text:
– de Salvatore Serra – Sos Inuit, prus connotos in sardu comente “eschimesos” sunt unas cantas populatziones indìgenas cun sa matessi raighina culturale. Istant in sos giassos àrticos de Groenlàndia,…
Author: Sarvadore Serra
S’Alighera intre Sardigna e Catalugna.
– de Salvatore Serra – Polìtica linguìstica cheret nàrrere finas a fàghere giornales in sardu, pro afortire sa capatzidade de custa limba de operare cun unu registru artu. Non podimus…
Sa limba vietnamita comuna
.- de Salvatore Serra – Su vietnamita lu faeddant mescamente in sos paris a curtzu a su mare, in sos deltas de sos rios, e in sas campedas de sa…
Nortasuna, s’identidade de sos bascos
– de Salvatore Serra – Su traballu de tradutzione est fundamentale in sa polìtica linguìstica de sas limbas minorizadas, ca servit a las cunfrontare cun sos àteros idiomas e agiuat…


text:
Arti e arkitedura sarda
S’arti e s’arkitedura in Sardìnnia funt po su prus de importatzioni, perou meda ‘ortas su ki arribat in s’ìsula benit torrau a elaborai e akirit una sensibilidadi tìpiga de sa manera de essi sarda.
Calincunu periodu stòrigu si distinghit po essi lassau in Sardìnnia grandu tesorus de arti.
A innantis de totu sa Sardìnnia tenit su primau de essi fatu nasci sa primu grandu cultura de su Mesuterràneu de scurigadroxu, ki de is diferentis curturas preistòricas ant donau vida fac’‘e su 1.500 a.C a sa civilidadi nuràgiga. Custa civilidadi est de importu mannu ca rapresentat su puntu de atòbiu intr”e sa curtura megalìtiga de su scurigadroxu e sa curtura urbana de su Mesuderràneu de obrescidroxu. Is costrutzionis megalìtigas perfetas de s’arti nuràgiga funt intr’‘e is fabricas prus grandiosas de tota s’edadi de su brunzu
A pustis de is arrelatas cun is Feniçus e is Cartaginesus, Arroma conkista sa Sardìnnia in su 238 a.C. e duncas est una de is primus arrejonis extra italianas a essi latinizada. Arroma donat a sa Sardìnnia sa fisionomia urbana, economica e soçali ki est a sa basi de sa Sardìnnia mesuevali.
Un atru tempus fondamentali po sa stòria sarda est s’aministratzioni bizantina, ki ‘onat unu imprinting forti meda ki at a serbiri cumenti puntu de partèntzia po sa strutura de is cuatru urrennus juixalis.
Su mesuevu, sinnau de sa presèntzia de is cuatru urrennus juixalis de Càlari, Dore, Arbarè e Gaddura, est unu tempus de grandu fervori artìstigu, favorèssiu de is urreis juixalis ki tzerriendi maistus famaus de sa Provèntza, de sa Lombardia e de sa Toscana ant donau vida a sa tèmpora stravanada de s’arromanicu sardu.
Cun sa conkista de sa Sardìnnia de parti de is Cadelanus-Aragonesis, benit bittia in Sardìnnia una sensibilidadi artìstiga noa, ki est cussa pròpria de su gòtigu. Una de is formas de arti ki benit bitia est sa de s’arretaulu, ki benit luegus metabolizada de is pintoris localis, finsas a formai in Sardìnnia una scola totu sarda ki superat is maistus cadelanus e ki abarrat bia finsas a su ‘600. Seus kistionendi de sa scola de Stampaxi e de is pintoris Miali e Perdu Càvaro, ma puru de su Maistu de Casteddu Sardu, de su de Othieri, de Antiogu Mainas ecc. Custu fiat unu tempus candu, sendi sa Sardìnnia parti de unu grandu imperu, e Casteddu una citadi mercadera, s’arti froriàt.
Sighit unu tempus de lenta decadèntzia ki coincidit cun sa decadèntzia de s’imperu spanniolu, ki is formas artìstigas ki eus nau a pitzus si ripitint a arroscidura, e ki cun s’arribu de is Savoyas, acabant po sèmpri, ca arribat unu stili nou bitiu de is meris nous, ki cunsiderànt s’arti de is pintoris e picaperderis sardus, un’arti pobora ki no meresciàt de essi adelantada.
S’800 est su sègulu ki bit dus personalidadis, una in s’arkitetura e s’atra in sa pintura a tenni su primau de s’arti sarda essendi metabolizau prenamenti is maneras bitias de su Piemonti, ki funt Gaetanu Cima, teorigu de sa limpiesa cràssiga e Juanni Marghinotti.
Ma est cun s’inghitzu de su ‘900 ki in Sardìnnia nascit una generazioni noa de artistas ki ant a donai unu arrastu diaici forti a s’arti sarda ki si binti is infruentzias ancora oi. Is istantzias de is secessionis artìstigas, e s’infruèntzia se su costumbrismu spanniolu, donat sa scusa in Sardìnnia de inbentai una pintura ki contàt de su pòpulu fieru sardu, in-d’una dimensioni jai jai mìtiga, una mitologia ki teniàt cumenti protagonistas, pastoris, sonadoris de launeddas, messayus e messayas, e su paesaju sardu. Seus naturalmente kistionendi de Jusepi Biasi, Filipu Figari, Franciscu Çusa, Eugèniu Tavolara, Felici Melis Marini ecc.
S’arkitedura popolari merescit unu arremoni particulari ca surprendit po s’originalidadi sua e sa variedadi de is formas, fendi meresci a sa Sardìnnia s’allominju de "jai jai contineti", no sceti po sa variedadi de is paesajus naturalis, ma po cussa antropicu-curturali puru.
A segundu de s’arrejoni aundi nascit, pranus, montis, costas, ecc, e de sa consighenti funzioni, si format struturas arkitetonicas particularis ki funt frutu de sa cultura propiamenti sarda.
Formas arkitetònigas popolaris sceti sardas funt is domus campidanesas, is cumbessias o muristenis, is cresieddas de sartu cun lolla, is pinnetas e atras.


text:
Su 21 de cabudanni de su 1558 moriat Càralu V imperadore. Fiat fìgiu de Filipu su Bellu, artziduca de Àustria e de Giuanna sa Maca, fìgia de sos Res Catòlicos.
L’aiant incoronadu in su 1516 comente Càralu I re de Castìllia e Aragona e in su 1520 comente soberanu de su Sacru Romanu Imperu.
A issu si depet s’opositzione firma a sas tesis de Martin Lutero. Su pretzetore suo, Adrianu de Utrecht, in su 1522 fiat istadu elègidu Papa cun su nùmene de Adrianu VI.
Chimbe annos a pustis sa tropas imperiales fiant intradas in Roma e aiant assachigiadu sa tzitade. S’episòdiu si còllocat in sa disamistade de su monarca cun su Papa nou Clemente VII, chi fiat in bonas cun sa Frantza, inimigu decraradu de s’Imperu.
Durante su regnu suo sos ispagnolos aiant conchistadu sos imperos de sos Incas in Perù e de sos Aztecos in Mèssicu.
A pustis de àere abdicadu si fiat retiradu, in su 1557, in su monastèriu de Yuste, in Estremadura, in ue fiat abarradu finas a sa fine de s’esistèntzia sua terrena.
S’istòria de custu imperadore est ligada a sa de s’ìsula nostra puru bidu chi intre sos tìtulos teniat finas su de Càralu I re de Sardigna, in cussu tempus giai possedimentu ispànicu.
In su 1541, in su mese de santugaine, cun sa flota sua fiat partidu a s’atacu de Algeri, rocaforte de sos piratas barbarescos. S’impresa fiat fallida neghe de una temporada mala e dae tando aiat rinuntziadu a una polìtica ofensiva contra a sos moros preferende de mantènnere sas positziones e de afortigare sas costeras. Est pròpiu in custa situatzione chi aiant fraigadu su prus de sas turres de avistamentu presentes in sas costas de s’Europa meridionale.
In ocasione de cuddu biàgiu malassortadu pro Algeri Càralu, sa die 7, si fiat firmadu in S’Alighera. In ie, riveridu dae sa nobiltade locale, l’aiant cumbidadu a una cassa manna, in ue, comente narant sas crònacas, aiat mortu unu sirbone.
(luca foddai)


text:
1 Preideru Basili Pireda est conparsidu in su presente capidulu narande contra et aversu a donnu Pedru Nuvolle desu cadu ispa- nu qui ant a diferensia cun donno Pedru, et requeret su ditu prei- deru, cun istansia cantu podet, qui su cadu suo li siat dadu cun totu sos danos qui li at siquidu infini ad ssa jornada qui su cadu suo at aver.
2 Rispondet et narat donno Pedru Nuvolle qui de cussu cadu aet dudore, su calle dudore est Leonardu Sanna de Tiessy.
3 Est dadu termen a Leonardu Sanna de batuire su d[u]dore suo de cussu cadu qui asu ditu Lenardu bi llu at dadu, su calle dado- re est donno Pedruçu Sanna, et Pedruçu Sanna qui lu portet a dies XXII a die suprascrita, et ca  su ditu donno Leonardu Sanna non batuiret sos d[u]dores suos in cussu tempus suprascri- tu a difender cussu cadu, qui sa parte qui si at acatare aet vinquer su cadu cun totu sas ispexas.
4 Ispessas fatas pro preideru Basili Pireda supra sa quistione desu cadu soddos VI.
[351], 3 d[u]dore] dadore
[351], 3 d[u]dores] dadores


text:
Ludovicus X (rex Francorum)
Ludovicus X Franciae et I Navarrae (Lutetiae die 4 Octobris 1289 natus; mortuus die 5 Iunii 1316 in Vilcenia) fuit rex Navarrae ab anno 1305 et ab anno 1314 etiam Franciae usque ad mortem anno 1316. Philippi IV uxorisque eius Ioannae Navarrae erat filius.
VitaRecensere
Ludovicus attitulatus Litigator (le Hutin) anno 1305 matrem in thronum regium Navarrae secutus comes Campaniae factus est et anno 1314 Francorum rex. Ordines politicos autem sine scrupulo traditioni feudali tradidit, cum turpilucricupidus servis in praebendis regiis redemptionem praeciperet. Mortuus est post pilae lusionem, quoniam subinde vinum multum potavit.
In matrimonium duxit: Margaritam Burgundiae, e qua filiam genuit, et uxore necata Clementinam Hungariae, quae filium Ioannem, regem Franciae, peperit.
Durocortori coronatus est et in Abbatia Sancti Dionysii sepultus est.


text:
San José (Califòrnia)
Coordinadas: 37°18′15″N 121°52′22″W / 37.304167°N 121.872778°W
Artìculu in LSC
San José est un atzitade de unos 971.000 bividores de sos Istados Unidos de Amèrica, chi s'agatat in s'istadu federadu de Califòrnia. Est sea de sa Contea de Santa Clara.
San José est sa bidda prus manna de 3 in Califòrnia e sa de 10 in sa natzione. Pigat parte a sa Bay Area, area metropolitana isvilupada a inghiriu de sa Baia de San Francisco, chi contat 7 milliones de residente, e chi est s'area urbana prus manna de 5 in sos USA.
Sa tzitade est istada capitale de sa Califòrnia intre su 1850 e 1851.
Est posta 70 Km a Sud de San Francisco.


text:
The Board is the governing body of FINS. It’s formed by the President, the Vice-President and the other managers.
Member of the board:
- Presidente: Gabrielli Cossu
- Visu-Presidente: Lucia Tronci
- Tesoriera: Lucia Tronci
- Responsàbile Marketing: Stefania Campus
- Responsàbile Comunicatzione: Lucio Porcu
- Responsàbile Relatziones Internatzionales: Ruben Marano
- Responsàbile Merchandising: Ferruccio Montis
- Responsàbile Progetu Atzionariadu: Andrea Corda
- Responsàbile Legale: Matteo Pische
- Diretore de Imprenta: Paolo d’Ascanio
- Responsàbile Social: Nicola Porcu


text:
Georgius Herbertus Hitchings
Georgius Herbertus Hitchings (natus Hoquiam in oppido Vasingtoniae die 18 Aprilis 1905; mortuus Monte Capellae in Carolina Septentrionali die 27 Februarii 1998) fuit biochemicus et pharmacologiae peritus Americanus qui una cum Iacobo Whyte Black et Gertrude Elion praemio Nobeliano medicinae anno 1988 laureatus est, studii chemotherapiae et medicamento contra retrovirum causa.
Nexus externusRecensere
- De Georgio Herberto Hitchings in pagina Nobeliano Litteraturae Praemio dicata


text:
annidài, annidàre , vrb: annitare, nidare 1 Definitzione fàere netu, límpiu, biancu nidu, fintzes lisu / fai s'annida annida a ccn. = carinnare Sinònimos e contràrios allimpiare | ctr. acadhotzai, imbratare, recòghere 2. su casu si annidat cun sa pranta de sa manu, fendidhu ◊ potzu andai a dhi fai s'annida annida, a dhi donai unu basidedhu a pobidha mia?(M.Simbula) Ètimu srd. Tradutziones Frantzesu rendre net Ingresu to make snow-white Ispagnolu limpiar, hacer cándido Italianu rèndere càndido, pulito Tedescu rein machen.
disargàre , vrb Definitzione pinnigare s'àliga de su logu, illimpiare Sinònimos e contràrios innetiare, isaligare, mundai Frases sa die fit a tribagliare in campagna, fatu de sa robba, o tzapendhe, o disarghendhe e gai Ètimu srd. Tradutziones Frantzesu monder, nettoyer Ingresu to clean Ispagnolu limpiar Italianu mondare, ripulire dall'immondézza Tedescu reinigen, putzen.
frobbíre, frobbíri , vrb Definitzione passare ccn. cosa (pruschetotu orrobba) po ndhe suspire abba, pruine e cosas deasi, po limpiare / bonu a frobbire (nau cun tzacu de calecuna cosa) = chi no serbit a nudha si no a istrèxiri in paneri, chi est de fuliai Sinònimos e contràrios brobbire, istrègere, sciorbiri, trèghere, trobbire / limpiai | ctr. ifúndhere, imbrutai Frases no tenes unu sodhu e chircas muzere…: ma faghe su piaghere e fróbbidi su lorodhu! ◊ frobbire su brúere, s'abba, su suore, sas làgrimas, s'ifustura, frobbire s'isterzu, sa cara, sas manos, sos murros Ètimu itl.t forbire Tradutziones Frantzesu déterger, essuyer Ingresu to clean Ispagnolu deterger, limpiar Italianu detèrgere Tedescu abwischen.
illertíre , vrb: illestire, illirtire Definitzione fàere su logu límpiu, pinnigare totu s’àliga, su bascaràmene; iscabbúllere de ccn. cosa, fintzes fàere su fedu Sinònimos e contràrios ilbratare, illertare, illitiare, iserrinire, ispatare, limpiai / allichidie / disgagiai, ifrancare, iscabbúllere / illierai, insinnigare, iscendiai Frases pro illertire cussu logu bi cheret duas pessones ca bi at arga meda ◊ sicomente tenia bisonzos metas de fàchere no apo pótitu illestire su locu ◊ sas féminas sigheint a illirtire sos aposentos 2. sos pecados mios fint unu muntone, un'ira, chi no resessia prus a mi ndhe illertire Tradutziones Frantzesu nettoyer Ingresu to clean (up) Ispagnolu limpiar Italianu ripulire Tedescu reinigen.
innetàre , vrb: innetiare Definitzione fàere netu, límpiu, bogare o pigare s'àliga o àteru de diferente de mesu de is cosas (es. corgiolu); fàere o essire límpiu: nau de s’aera ammontada, su s'istesiare de is nues lassandho s'aera límpia / i. sa patata = ispilloncai, iscroxolai sa patata Sinònimos e contràrios allichidie, allimpiare, illichidire, mundhare, netare, pulire, iserrinire / iscorgiolare, ispigiolare | ctr. imbrutai, intruai Frases sunt andhaos a innetare su matímene ◊ vàtiche sas lametas pro innetare su porcu usciau! ◊ a nos innetare no tet bastare s'abba de su mare ◊ su massaju innétiat sos trigos, chi no bi crescat àtera erba in mesu ◊ Fulana est impreada pro innetare sas iscolas ◊ so innetiendhe patata a fríere ◊ inneta sa ficumorisca! 2. s'aera che at innetiadu ◊ s'abba de sa funtana l'ant morigada: cheret lassada pasare pro innetiare Tradutziones Frantzesu nettoyer, peler, éplucher, sarcler Ingresu to clean, to peel Ispagnolu limpiar Italianu nettare, pelare, mondare, ripulire Tedescu reinigen, schälen.
isaligàre , vrb: isargare Definitzione mundhare, pinnigare s'àliga de su logu po dhu fàere límpiu; marrare, tirare s'erba de mesu de sa cosa prantada, arregòllere o prugare sa malesa Sinònimos e contràrios disargare, illansanare, irderbai, isciligare, munnuzare | ctr. imbratare Frases cheret isargada sa carrela, finas ca colat sa portessione ◊ no bastamus mancu a isargare, in custu logu, de cantu che carrant arga sos bentos! 2. eallu a babbu ingruxadu, isarghendhe su trigu aupadu! Ètimu srd. Tradutziones Frantzesu nettoyer, émonder Ingresu to clean up Ispagnolu relimpiar, limpiar, mondar Italianu ripulire Tedescu reinigen.
limpiài , vrb: allimpiare, limpiare Definitzione fàere netu, límpiu, siat bogandhoche sa malesa, s'àliga, siat fintzes cosa chi no si bolet, chi no serbit o no si papat (es. corgiolu, cambos) Sinònimos e contràrios innetare, pulire, samunae | ctr. allodrigai, imbrutai Frases s'at limpiau is dentis isfustigonendu cun s'agulla ◊ is massajus límpiant is loris de s'erba ◊ s'at limpiau una mela po si dha papai ◊ ite mi siat cura de dutore si si límpiant bene limba e manos e faghent a su pratu inue papant! 2. mi siant perdonaus is pecaus e limpiada s'ànima mia! Ètimu srd. Tradutziones Frantzesu nettoyer Ingresu to clean Ispagnolu limpiar Italianu pulire Tedescu säubern, reinigen.
netàre , vrb: netiare Definitzione fàere netu, illimpiare Sinònimos e contràrios innetare, pulire | ctr. allodrigai, imbrutai Frases sa mama, netendhe sa persone, a sos ninnos lis dat basos e consizos Ètimu itl. nettare Tradutziones Frantzesu nettoyer Ingresu to clean Ispagnolu limpiar Italianu pulire Tedescu putzen, saubermachen.
strègiri , vrb: istrègere*, strexi, strèxiri Definitzione passare a frigadura calecuna cosa (prus che àteru orrobba) po ndhe suspire abba, pruine, asciutare, illimpiare o àteru / s. su nasu = innisire, mucai Sinònimos e contràrios brobbire, frobbire, trèghere Frases strexidí is ogus! ◊ fustei strexassindi su mucu e acabbidimidha! ◊ chi si strexiat su mucu fadiat mellus bèni! ◊ dh'apu stréxiu sa cara, luxiat prus de su soli 2. su casu papadhu a pítzia pítzia: ispaciau cussu ti strexis!… Tradutziones Frantzesu essuyer Ingresu to wipe (off) Ispagnolu limpiar, enjugar Italianu astèrgere, tèrgere Tedescu trocknen, abwischen.


text:
Prus de 170 butegas de Casteddu intre ruga de Garibaldi, ruga de S’Alighera, ruga de Manno a sa manifestada “Shopping sena Iva” chi s’at a tènnere in su centru de sa tzitade chenàbura 1 e sàbadu 2 de su mese de santandria.
S’idea est naschida dae un’ initziativa de s’sssòtziu “Strada facendo”. Pro duas dies, sos buttegheris chi ant aderidu ant a bèndere sas mertzes boghende s’Iva opuru aplichende de sos unos àteros iscontos in modu de torrare sas bias de su shopping casteddaiu comente comente a una Zona Franca. “Cun pagu faghet a fàghere meda”, at cummentadu s’assessore comunali a su Turismu, Alessandro Sorgia.
“Creamus siat lòmpidu su momentu giustu in cale s’amministratzione gherret sa manna distributzione. Semus traballendi in paris cun sos commerciantes” at agiuntu.
“Creo non b’apat mai istada un’adesione aici manna e custu est importante – at cummentadu su presidente de s’assòtziu promotora Paolo Angius – pro ite solu totus paris potzamus segudare mannas resurtados”.


text:
Definition Definition
Synonyms e antonyms Synonyms e antonyms
Idioms Idioms
Sentences Sentences
Surnames and Proverbs Surnames and Proverbs
Scientific Terminology Scientific Terminology
Etymon Etymon
Translations Translations
étnicos:
generales:
A./c.
S’istedhu * in d-una variante o sinónimu inditat in cale de custos est posta s’etimologia; in s’etimologia narat chi cussa est s’etm. suposta.
bàmbu , agt: bammu Definition
nau de unu papare, chi portat pagu o nudha sale; nau de colore, chi est craru; nau de persona, chi giughet pagu giudítziu
Synonyms e antonyms
illavadu,
isàpidu
/
bàmbulu,
lenu
| ctr.
sabiu
/
crispu,
tostadu
Idioms
csn:
b. che ludu = bambu ’eretu, meda (nadu fintzas de ccn.); coca, conca b. = zenia de pasta chi si faghet a sos Tres Res; soli b. = sole annapadu, pagu craru, de pagu luxi; filu b. = iscenu, pagu o male profizadu; dha fai bamba = andhare male, no resèssere a fàghere una cosa, fàghere in bóidu; portai su frenu de su cuadhu a b., lassai su frenu b. a su cuadhu = chentza tiradu, lenu; andai a b. = abbellu
Sentences
custos macarrones sunt bambos: no bi as betadu sale, a s'abba? ◊ mànigat sa cosa bamba ca su sale li faghet male ◊ màndhigu bambu, màndhigu sanu
2.
ma est bambu, cussu, mih: no ndhe narat una de zudu! ◊ cussa est bamba chi no benit a bene: sempre nendhe machines! ◊ bambos che ludru sezis!
3.
oi però dha fais bamba, traitori!
Scientific Terminology
sbr
Etymon
itl.
bambo
Translations
French
insipide,
fade
English
insipid
Spanish
bobo
Italian
insìpido,
scipito
German
fad.


text:
apretàre 1 , vrb Definition apostivigare o fàere su contu de cantu est unu dannu Synonyms e antonyms perisciare Etymon srd. Translations French indemniser English to compensate, to value a damage Spanish indemnizar Italian estimare un danno, indennizzare German entschädigen.
avaloraméntu , nm Definition su avalorare Synonyms e antonyms abbalorinzu Translations French évaluation, valorisation English improvement, increase in the value Spanish valoración Italian valutazióne, valorizzazióne German Schätzung, Aufwertung.
bàlida , nf Definition su bàlere de una cosa Synonyms e antonyms balidóriu, balimentu, valore, valuda Sentences no at bàlida de ses dinaris Etymon srd. Translations French valeur English value Spanish valor Italian valóre German Wert.
cabbàle, cabbàli , nm: gabbale Definition dinare, interessu, fundhu, totu su chi est orrobba de propiedade; cosa chi balet, chi serbit, nau fintzes de su chi balet una persona candho est de giudu, de caràtere, onesta, àbbile Synonyms e antonyms balanzu, lucru, profetu / imprastu, valore, zudu Sentences ndhe as bogadu su cabbale de un'annu de triballu, mancu su chi as semenadu!…◊ arratza de cabbale, triballendhe e chentza pagados! ◊ istat semper pistandhe ma chene fàchere cabbale ◊ barriamus meda, assumancus acoghi faghimus su fiazu est cun cabbale! 2. cussa est fémina de cabbale, ómine de cabbale Etymon ctl. cabal Translations French gain English gain, value Spanish propriedad, cabal (detto di persona) Italian guadagno, valóre German Gewinn, Wert.
papàrra 1, pàparra , nf Definition cosighedha de perunu contu, nudha Synonyms e antonyms pampalluca, pimpirripàparra / bóciga Sentences dh'as a cumprendi, tui, sa pàparra!…◊ no scit una paparra de sa letzioni ◊ est abbituau a arriri de is carrus furriaus, ma cun mimi fait pagu paparra! Translations French objet de peu de valeur, sans valeur English an object of no value Spanish menudencia Italian còsa di ìnfimo, nessun valóre German Nichtigkeit.
valòre, valòri , nm: balore, valoru Definition su de bonu chi podet tènnere una cosa, su chi balet, cunsiderau fintzes, ma no sèmpere, coment'e prétziu contau in dinare Synonyms e antonyms bàlida, balimentu, biatzesa / prétziu Idioms csn: v. reale = (faedhendhe de dinari), su valore chi tenet pro sa cosa chi còmporat; v. nominale = su valore inditadu de su númeru chi zughet sa muneda; cosa de valore = chi balit meda Sentences sa cosa, candu est fata cun sudori, t’imparat a cumprendi su valori chi tenit (M.Pani)◊ sa balentia, su muntènnere sa peràula, su collire s'istranzu sunt valores de sa cultura sarda ◊ custa est cosa de valore, no la fides! ◊ no lis depo valore de unu sodhu ◊ s'isfortzu chi fait issu cun megus no tenit valori! ◊ isse chircat dirvagu solu in valores chi contant, comente sunt sa paghe e s'amistade ◊ po dh’arringratziai dhi at arregalau un'anedhu de valori ◊ custu terrinu at unu valoru mannu Translations French valeur English value Spanish valor Italian valóre German Wert.


text:
Limba māori
Artìculu in LSC
Su maori o māori (pronùntzia in māori: [ˈmaː.ɔ.ɾi]) est una limba polinesiana orientale faeddada de su pòpulu de is māoris, bividores indìgenos de sa Noa Zelanda in ue, impare a s'inglesu est limba uffitziale natzionale de su 1987.
Su māori est est faeddadu meda fluentemente de unu 9% de sa populatzione māori, chi benint a èssere unas 29.000 pessones. Segundu una chirca de su 2006 unu 4% de sa populatzione neozalandesa e unu 23,7% de is de ètnia māori est capatzu de faghere unu chistionu impitende su māori.


text:
Su tzìnema in TV, “la guardi e non c’è più”
Di Tore Cubeddu
Una borta bastaiat a l’allumare sa TV, pro agatare unu film, pro pòdere gosare de cussa maja chi solu annos a pustis est lòmpida cun s’home video in totu sas domos nostras. In sas biddas prus piticas fiat s’ùnica manera, ca de tzìnemas non bi nde aiat o, mancari, ca sas salas fiant tropu atesu. In sos ùrtimos annos totu est cambiadu.
Sos film, prima sunt passados in manu de pangàrgios tribetosos chi los ant masellados a tenore de sa publitzidade imperante, a pustis a pagu a pagu sunt isparèssidos dae sos palinsestos. Pro ite? Ite at acuntèssidu, in ue est sa fratura chi non permitit prus unu acòrdiu intre mundos chi si sunt influentzados semper prus? B’apo resonadu meda e ancora non resesso a cumprèndere comente siat possìbile chi Rai e Mediaset dèdichent semper prus pagu ispàtziu a su tzìnema, ma ancora de prus, in unu tempus in ue s’esigèntzia de contenutos est manna meda, non cumprendo comente siat possìbile chi intre sas televisiones locales e su tzìnema indipendente non siat nàschidu unu acòrdiu de agiudu chi podet èssere profetosu pro totus.
L’ischimus, sa distributzione est “sa chistione”, sa cosa chi prus de totu faghet sunfrire chie traballat a unu film. Ma issaras, finas in Sardigna, pro ite non traballamus pro chi sos mèdia si torrent a atobiare in unu progetu comunu? Sos sardos, comente totu sos tzitadinos tenet deretu a sa cultura e su tzìnema est unu motore de connoschèntzia, de bellesa e de informatzione comente pagos.
Dae como onni àndala, onni carrela non podet prus sighire a sa sola, in calchi manera unu rugradis bi depet èssere. Ma pro lu fraigare bi cherent prus istradas. Provamus a li dare sa diretzione.
19 novembre 2014


text:
Su perìodu fenitzu-pùnicu incluit una fase istòrica de cumentzu (su de IX sèc. a.C. - mesidade de su de VI sèc. a.C.) cando sa Sardigna est pertocada dae sa colonizatzione de su Mediterràneu otzidentale acumprida dae sos Fenitzos. A pustis (segunda mesidade de su de VI sèc. a.C. - 238 a.C.) sos Pùnicos tentant s'ìsula a manera prus direta e s’assemidant. Sos Fenitzos sunt cudda populatzione semìtica chi si fiat aposentada in sas costeras de su Lìbanu giai dae su de III millènnios a.C. S'economia de sos Fenitzos fiat assentada mescamente in atividades cummertziales e maritimas.
Pro las sustentare issos aiant fraigadu paritzas colònias in sas costeras de su Mediterràneu, fintzas in cuddas sardas .Naschet in custu tempus ( intre su de IX e su de VII sèculos a.C.) una filera de mercados cummertziales fenitzos chi posca si mudant in realidades urbanas verdaderas. E tantu paret chi sos Fenitzos - in Sardigna - siant lòmpidos in paghe.
Imbetzes s'unione in s'ìsula, àpida pagu prus o mancu in sa mesidade de su de VI sèc. a.C., intre Fenitzos e Cartaginesos, est a nàrrere intre de gente chi teniat su matessi modellu polìticu, econòmicu e sotziale, cajonat cudda contierra chi non si fiat connota adobiende·si, in antis, sos Nuràgicos cun sos Fenitzos.
In fines sa resessida de custa gherra fiat istada su passàgiu de sa Sardigna suta su poderiu de sos Cartaginesos.
Fenitzu-pùnicu
Su perìodu fenitzu-pùnicu incluit una fase istòrica de cumentzu (su de IX sèc. a.C. - mesidade de su de VI sèc. a.C.) cando sa Sardigna est pertocada dae sa colonizatzione de su Mediterràneu otzidentale acumprida dae sos Fenitzos. A pustis (segunda mesidade de su de VI sèc. a.C. - 238 a.C.) sos Pùnicos tentant s'ìsula a manera prus direta e s’assemidant. Sos Fenitzos sunt cudda populatzione semìtica chi si fiat aposentada in sas costeras de su Lìbanu giai dae su de III millènnios a.C. S'economia de sos Fenitzos fiat assentada mescamente in atividades cummertziales e maritimas.


text:
abbetuàre , vrb: abbituai, abbituare Definition pònnere un'abbitúdine Synonyms e antonyms abesare, acomunai, acostumai, arranguai, imbisciare, ingustai | ctr. disabesare, disacostumai, irbitzare Sentences daghi mi fia abbetuadu, fintzas deo partitzipaia a cussas búglias e leadas in ziru ◊ is crabas dhas ant abbituadas a si arregolli me in su corratzu e a unas a unas nci mucant totus a ingui ◊ comente mi abbituei a s'iscuru e a su filighedhu de lughe chi nos poniat fatu comintzei a distínghere umbras ◊ po Billori su bestiolu fiat cument'e unu tzerachedhu, ca dh’iat abbituau a bandai a solu a bidba Etymon itl. Translations French habituer, accoutumer English to accustom Spanish acostumbrarse, habituarse Italian abituare, assuefare German gewöhnen.
abesàre , vrb: avesai, avesare Definition pònnere s'abbitúdine, s'avesu a calecuna cosa Synonyms e antonyms abbetuare, acomunai, acostumai, afrisciai, arranguai, imbisciare, ingustai / allicare, allichionare, ingolumare | ctr. disabesare, disacostumai, irbitzare, ispònnere Sentences s'ómine de su sartu, abbellu abbellu, si avesaiat a si favedhare a solu ◊ depeus pensai a lassai dogna arratza de isperdítziu e avesai sa genti a si acuntentai de pagu Etymon ctl., spn. avesar, avezar Translations French habituer, accoutumer English to accustom Spanish acostumbrar Italian avvezzare German gewöhnen.
allichionàre , vrb Definition pigare gustu, pònnere abbitúdine a calecuna cosa chi praghet Synonyms e antonyms abbetuare, abesare, acomunai, acostumai, arranguai, imbisciare, ingustai / allicare, ingolumare Sentences si fit allichionau a bidha e de andhare a campu no ndhe cheriat intèndhere (G.Piga)◊ sos pitzinnos allichionaos a su monte ghirabant a bidha ma no bidiant s'ora de dare borta Translations French accoutumer English to accustom Spanish acostumbrar Italian assuefare German gewöhnen.
annestràre , vrb: annestriare, innestriare, unestrare Definition giare annestru, abbituare a una régula de cumportamentu; fintzes avertire Synonyms e antonyms abbessiare, acreantziare, addestrare*, ammaistrae, assagliai, indestrare, iscussare 2. dh’apo annestriau de non mi fàere dannu cun su bestiàmene Translations French accoutumer, éduquer English to train, to educate Spanish adiestrar, educar Italian addestrare, educare German ausbilden, erziehen.
arranguài , vrb: arrangulai Definition imbitzare forte, tropu (ma fortzis fintzes unu pagu orròschere), giare su cuntentu coment’e po paga Synonyms e antonyms abbetuare, abesare, acomunai, acostumai, imbisciare, ingustai / allicare, allichionare, imbitzicare, ingolumare Sentences dh'as arranguau a su cafei e immoi dhu disígiat sempri ◊ mancai aresti, cussu gatu, chi dh'arranguais gei si lassat pigai ◊ su pipiu est arranguau a sa tita e no bollit àteru 2. est arranguau a s'àtera parti de su mari 3. femu giai arranguendimí, telefonendi sentza de podi pigai sa línia! Translations French habituer, accoutumer English to accustom Spanish acostumbrar Italian avvezzare German gewöhnen.
imbisciàre , vrb: imbissai, imbitzai, imbitzare, immitzare Definition pònnere calecunu imbitzu, calecuna abbitúdine a cosa chi praghet Synonyms e antonyms abbetuare, abesare, acostumai, imbitzicare, ingustai | ctr. irbitzare, ispònnere, isvisciare Sentences su dinare imbísciat sa zente ◊ pro l'ammasetare l'at imbitzadu cun bucones licantzos ◊ como chi l'as imbitzadu a sa fae, s'àinu no cheret paza ◊ no mi dhu pedas prus, no t'imbissis! ◊ de candu si est imbitzau no ndi dhu podeus istorrai ◊ immoi, ca si funt imbitzaus a totu custas cosas bonas, is turistas torrant! Etymon srd. Translations French habituer, accoutumer English to accustom Spanish acostumbrar Italian avvezzare German gewöhnen.
ingustài, ingustàre , vrb Definition pigare gustu a calecuna cosa e pigare o pònnere s’abbitúdine a dha fàere Synonyms e antonyms abbetuare, abesare, acomunai, acostumai, arranguai, imbisciare, imbitzicare / allicare, allichionare, ingolumare | ctr. irbitzare Sentences a pipiu no ingustis e a béciu no disgustis! ◊ imbeces de m'ingustare a sos carignos, como fipo istétiu nessi vivu e forte! ◊ po ingustare sos pitzinnos bis imparat a fàere benas e pipiolos, a dhos sonare e a cantare 2. unu matzone fit ingustadu a su pudharzu e che furaiat sas menzus pudhichinas Etymon srd. Translations French accoutumer English to inure Spanish habituar Italian assuefare German gewöhnen.


text:
“Bi.Ar Sardegna”: su progetu sustenìbili po fai birras mastrinas e propòniri unu modellu econòmicu nou
Terra – Su nòmini cosa sua est “Bi.Ar Sardegna” e est unu progetu chi pertocat sa produtzioni sustenìbili de birra mastrina totu sarda. Custu bellu progetu ponit a campu unas cantu personis cun is cumpetèntzias e is intelligèntzias insoru. Funt circadoris chi faint parti de “Sardegna Ricerche”, s'enti de sa Regione Autònoma de Sardigna chi ghiat sa circa e s'isvilupu regionali sardu; de “Porto Conte Ricerche” de S'Alighera, àteru tzentru de circa de importu mannu in s'ìsula nostra; de sa “SOTACARBO s.p.a”, unu realidadi aziendali chi rapresentat unu tzentru de istudiu e isvilupu po s'energia sustenìbili chi tenit domu in Serbariu; de su Dipartimentu de Agrària de s'Universidadi de is Istùdius de Tàtari.
Ma cali est sa punna de su progetu “Bi.Ar Sardegna”? S'obietivu prus generali – si ligit in su giassu de “Sardegna Ricerche” - est de contribbuiri a fai birras mastrinas sardas chi siant capassas de si fai una positzioni bella in su mercau e de dda mantènniri puru. Sa cosa prus importanti, perou, est ca custas produtzionis ant a depi propòniri unu modellu economicu nou e, prusatotu, ant a depi èssiri capassas de torrai a impitai is refudus de sa produtzioni mastrina po ndi fai energia pulia.
Totu custu at a permìtiri a is realidadis brassìcolas mastrinas chi tenint domu in Sardigna, e chi rapresentant giai etichetas cun marcus famaus, de podi produiri birras sustenìbilis, birras fatas cun màterias primàrgias de su logu, e, prusatotu, birras chi arrenexint a valorizai is refudus de sa produtzioni.
Bisòngiat po finas a pretzisai ca su progetu “Bi.Ar Sardegna” est unu progetu “cluster”, est a nai ca tenit is ennas obertas a is realidadis produtivas: si custas olint pigai parti a su “Bi.Ar” depint feti imbiai s'adesioni insoru a su responsàbili iscientìficu de “Sardegna Ricerche”.
A.C.
Attività realizzata col contributo della Regione Sardegna - IMPRENTAS 2020-2021. LR 22/2018, art. 22


text:
Adrià Mor, música catalanosarda | mùsica sarducatalana
In su 2019 apo cumintzadu a cumpònnere Lo somrís de la magrana, comente a banda sonora pro su programma Adrià – Beni cun me, prodùsidu dae EjaTV e Terra de Punt pro RAI3:
Is progetos musicales meos sunt semper istados acapiados a sa defensa de is lìnguas minorizadas, e ant punnadu a contribuire a movimentos polìticos de liberatzione:
Dae su 2006 a su 20120 so istadu chitarreri e composidore de Banda Barretina (situ web antigu), e dae su 2010 so istadu su cantadore e composidore de aBanda.
In su 2010 amus registradu, comente a grupu binchidore de su concursu Mou-te 2010 de Sant Cugat del Vallès (Bartzellona), unu cuntzertu in direta pro sa TV Cugat.cat
[No disponìbile] Iscàrriga·ti Massa sang, de Banda Barretina (2009)
Ascurta La crida de la terra, de aBanda (2011)
A su livellu universitàriu, cun su nòmine reale Adrià Martín-Mor, mi òcupo de tecnologias pro sa tradutzione. Apo collaboradu a sa nàschida de su primu tradutore automàticu pro su sardu e a sa publicatzione in sardu de is delìberas de su comunu de Bauladu (Aristanis). So membru fundadore e promotore de Sardware, assòtziu chi, ispiradu dae Softcatalà, traballat pro sa presèntzia de su sardu in sa tecnologia.


text:
S'ateneu casteddaiu e s'impignu po sa sustenibilidadi: obertu a is universitàrius su bandu po pigai parti a sa “Green Week Academy”
Terra – Si cunfirmat sèmpiri de prus s'impignu de s'Universidadi de is Istùdius de Casteddu in su campu de sa sustenibilidadi. Difatis, su 9 de su mesi de idas passau, in su giassu de s'ateneu casteddaiu est istètia pubbricada una nova asuba de sa de 11 editzionis de sa “Green Week Academy”, est a nai su Festival de s'economia birdi, o economia “green”, comenti si narat in diri de oi impitendi sa lìngua ingresa.
Custu festival s'at a tenni de su 21 a su 27 de su mesi de marzu de su 2022 e s'at isboddiai prusatotu in sa tzitadi de Parma. Sa manifestada birdi, perou, previdit po finas unu “tour” chi s'at a frimmai in unas cantu aziendas chi in Italia funt unu modellu po is chi sighint una manera de produiri sustenìbili.
Sa nova pubbricada in su giassu de s'ateneu casteddaiu est dedicada a is istudiantis cosa sua. Sa de sa “Green Week Academy”, difatis, at a rapresentai un'ocasioni bella meda po is universitàrius de Casteddu. Poita? Poita is universitàrius ant podi pigai parti a unu bandu po binci una bussa de residèntzia intre unas cantu de cussas prevìdias de sa manifestada etotu.
Comenti si ligit in su giassu de Unica, is universitàrius ant a tenni tempus fintzas a s'ùrtima diri de s'annu po imbiai sa dimanda insoru. Ant a podi sceberai de otèniri una bussa po is ispesas de totu sa manifestada o una bussa po una parti feti de su Festival.
Is chi funt aprontendi sa manifestada birdi ant giai fatu sciri ca, si po s'emergèntzia causada de su coronavirus non ddoi funt is cunditzionis sanitàrias po fai sa “Green Week Academy” in martzu, su festival s'at a tenni in s'istadi chi enti. Is datas funt giai fissadas: o de su 7 a su 12 de su mesi de làmpadas 2022, o de su 5 a su 10 de su mesi de argiolas 2022.
Attività realizzata col contributo della Regione Sardegna - IMPRENTAS 2020-2021. LR 22/2018, art. 22


text:
di Salvatore Patatu
Ognunu epat bonu su tribagliu,
trigu bundante e bonu laore.
atesu si tratenzat ogni isbagliu,
triunfen meritòrios paghe e amore.
Noellas bonas diat su tzaravagliu,
sa gioventude si fetat onore,
de sa salude s’inventet su cagliu,
su carrarmadu diventet tratore.
Chi sesset ogni òdiu, ogni cuntierra,
in sas domos non b’epat pius afannos.
ausentu epan su male e ogni gherra.
De intragnas malas perdemus sos pannos
sian totu frades sos fizos de sa Terra
campende allegros nessi pro chent’annos.


text:
Dimmu Borgir
Dimmu Borgir est Norvegicus grex Metalli nigri melodici creatus anno 1993 a Shagrath (Stian Thorensen) et Silenoz (Svenus Atle), primo cum disco anno 1994 edito; sua fama etenim venit? anno 1996 cum stormblast, qui eos in summo hoc genere collocavit, influentiae classicae, variantiae temporales resultarunt in sonum unicum.
Uno anno facto productus est Enthrone Darkness Triumphant, qui anno 1997 iaculatus? est, ita initiavit eorum internationalis processio? sonans? in magnis festis Europaeis, veluti Dynamo Open Air and Wacken Open Air.
Stian Aarstad reliquit gregem signans ausentiam suam in sonu gregis. Ille sustitus? fuerat a Musti, cum quo sumerant anno 1999 Spiritual Black Dimensions.
Cum nova allineatione constans de Shagrath (vocales), Silenoz (chitarra), Vortici (chitarra grave et vocales), Galdro (chitarra), Musti (claviatura) et Nick Barker (percussiones), Dimmu Borgir sumit Puritanical Euphoric Misantropía, qui iam non sonat tantum ut black metal, hic sequitus? a Death Cult Armageddon (2003); postea resumptio eorum operis magistralis Stormblast cum Hellhammer in percussionibus in 2005.
Anno 2007 venierunt rursum cum In Sorte Diaboli, sustinens stilum classicum sed sequentes lineam duorum discorum anteriorum.


text:
Book
J. Fabricius, 1718, Sexti Empirici Opera, graece et latine. Pyrrhoniarum institutionum libri III, cum Henrici Stephani versione et notis ; Contra mathematicos sive disciplinarum professores, libri VI ; Contra philosophos libri V cum versione Gentiani Herveti. Pyrrhonias Institutiones continens (vol. 1), Leipzig
Sexti Empirici Opera, graece et latine. Pyrrhoniarum institutionum libri III, cum Henrici Stephani versione et notis ; Contra mathematicos sive disciplinarum professores, libri VI ; Contra philosophos libri V cum versione Gentiani Herveti
This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.


text:
S’Ufìtziu de sa Limba Sarda de Pianalza-Montiferru otzidentale, cun comune capu filera Bosa e cun su coordinamentu de TERRA DE PUNT de Salvatore Cubeddu, in s’àmbitu de su progetu POETENDE, CANTENDE E… CHISTIONENDE, at ativadu progetos culturales de promotzione linguìstica in limba sarda, finalizados a fàghere a connòschere a sos giòvanos sas sabidorias traditzionales, dende·lis sa possibilida de èssere protagonistas de sa vida de su territòriu issoro, imparende sa limba sarda e connoschende atividades e sabidorias antigas. S’at a fàghere unu laboratòriu de mùsica e laboratòrios de atividades antigas (làuru de Bosa, giogos antigos de linna), cun sa ghia de espertos de custos setores e s’ant a fàghere totu in sardu. Sas atividades culturales sunt pro totu sos comunes chi ant aderidu a su progetu e duncas ant a èssere itinerantes, in sos locales postos a disponimentu dae sos comunes. Sos progetos sunt destinados a sos pitzinnos e pitzocos de iscola e s’ant a fàghere dae sa segunda metade de su mese de cabudanni finas a sa prima metade de su mese de santugaine.
(M.G.S.)


text: S’editoriale Taphros est ativa in Sardigna dae prus de 20 annos. Giughet a nùmene sa paràula grega chi Plìniu su Betzu inditaiat sas chi oe sunt sas Bucas de Bonifàtziu e cheret èssere un’augùriu pro nche colare sas làcanas chi nch’istèsiant a pare pòpulos e ideas. Su catàlogu tenet prus de 250 tìtulos partzidos in 8 collanas. Sos temas printzipales sunt sa memòria istòrica, sas traditziones populares, sa fotografia, sos fumetos, sa narrativa e s’ambiente, cun una collana totu dedicada a sos pitzinnos.