text:
PER signum crucis, de inimicis nostris libera-nos Deus noster.
IN nomine Patris, et Filii, et Spiritus Sancti. Amen.
CONFITEOR Deo omnipotenti, beatae Mariae semper Virgini, beato Michaeli Archangelo, beato Ioanni Baptistae, sanctis Apostolis Petro et Paulo, et omnibus Sanctis, quia peccavi nimis cogitatione, verbo et opere: mea culpa, mea culpa, mea maxima culpa. Ideo precor beatam Mariam semper Virginem, beatum Michaelem Archangelum, beatum Ioannem Baptistam, sanctos Apostolos Petrum et Paulum, et omnes Sanctos, orare pro me ad Dominum Deum nostrum. Amen.
MISEREÁTUR nostri omnipotens Deus, et, dimissis peccátis nostris, perdúcat nos ad vitam aetérnam. Amen.
INDULGÉNTIAM, absolutiónem, et remissiónem peccatórum nostrórum tribuat nobis omnipotens et miséricors Dóminus. Amen.
V. Domine, labia mea aperies,
R. Et os meum annuntiabit laudem tuam.
V. Deus in adiutorium meum intende,
R. Domine ad adiuvandum me festina.
GLORIA Patri, et Filio, et Spiritui Sancto. Sicut erat in principio, et nunc, et semper, et in saecula saeculorum. Amen.
CREDO in Deum Patrem omnipotentem, Creatorem caeli et terrae. Et in Iesum Christum, Filium eius unicum, Dominum nostrum, qui conceptus est de Spiritu Sancto, natus ex Maria Virgine, passus sub Pontio Pilato, crucifixus, mortuus, et sepultus, descendit ad inferos, tertia die resurrexit a mortuis, ascendit ad caelos, sedet ad dexteram Dei Patris omnipotentis, inde venturus est iudicare vivos et mortuos. Credo in Spiritum Sanctum, sanctam Ecclesiam catholicam, sanctorum communionem, remissionem peccatorum, carnis resurrectionem, vitam aeternam. Amen.
PATER NOSTER, qui es in caelis, sanctificetur nomen tuum. Adveniat regnum tuum. Fiat voluntas tua, sicut in caelo et in terra. Panem nostrum quotidianum da nobis hodie, et dimitte nobis debita nostra sicut et nos dimittimus debitoribus nostris. Et ne nos inducas in tentationem, sed libera nos a malo. Amen.
AVE MARIA, gratia plena, Dominus tecum. Benedicta tu in mulieribus, et benedictus fructus ventris tui, Iesus. Sancta Maria, Mater Dei, ora pro nobis peccatoribus, nunc, et in hora mortis nostrae. Amen.
GLORIA Patri, et Filio, et Spiritui Sancto. Sicut erat in principio, et nunc, et semper, et in saecula saeculorum. Amen.
Ó JESU mi, a peccatis nostris absolve nos, ab igne infernorum libera nos, duc mones animas ad cœlum, prœsertin maximam necessitatem habentes.
Ó MARIA sine labe originali concepta ora pro nobis qui confugimus ad te.
IESU, mitis et humilis corde, fac cor nostrum secundum Cor tuum.
DULCE cor Mariae, esto salus mea.
Primum mysterium gaudiosum: Annuntiátio Sancti Gabrielis Archángeli ad Beatam Mariam Vírginem.Angelus Gabriel nuntiavit Mariae, Maria concepit de Spiritu Sancto, et verbum caro factum est.
Secundum mysterium gaudiosum: Visitátio Beatæ Mariæ Virginis ad Elisabeth. Maria Virgo Elisabeth visitat et magnificat Dominum.
Tertium mysterium gaudiosum: Natívitas Jesu Christi.
Iesus in Bethlehem nascitur.
Quartum mysterium gaudiosum: Præsentátio Jesu Infantis in templo.
Iesus in templo praesentatur.
Quintum mysterium gaudiosum: Invéntio Jesu in templo.
Puer Iesus de iis, qui patres ipsius sunt, sollicitus.
Primum mysterium dolorosum: Agonia Jesu in horto.
Iesus in horto Gethsemani orat.
Secundum mysterium dolorosum: Flagellátio Jesu.
Iesus flagellis caeditur.
Tertium mysterium dolorosum: Coronátio Jesu spinis.
Quartum mysterium dolorosum: Portátio suæ crucis a Jesu.
Iesus cruce oneratus Calvariae locum adit.
Quintum mysterium dolorosum: Crucifíxio et mors.
Iesus in cruce moritur, stabat iuxta crucem Iesu mater eius.
Primum mysterium gloriosum: Resurréctio Jesu
Iesus a mortuis resurgit.
Secundum mysterium gloriosum: Ejus in cælum Ascênsio
Iesus caelos ad Patris gloriam ascendit.
Tertium mysterium gloriosum: Descensus Spiritus Sancti super Beatam Mariam et apóstolos. Spiritus Paraclitus supra discipulos descendit.
Quartum mysterium gloriosum: Assúmptio Beatæ Mariæ Virginis in cælum
Assumpta est Maria in caelum.
Quintum mysterium gloriosum: Coronátio Beatæ Mariæ Virginis in cælo.
Maria Virgo in caelis regina coronatur.
SALVE, Regina, mater misericordiae, vita, dulcedo, et spes nostra, salve. Ad te clamamus exsules filii Hevae. Ad te suspiramus, gementes et flentes in hac lacrimarum valle.
Eia, ergo, advocata nostra, illos tuos misericordes oculos ad nos converte. Et Iesum, benedictum fructum ventris tui, nobis post hoc exsilium ostende.
O clemens, O pia, O dulcis Virgo Maria. Amen.
V. Ora pro nobis, sancta Dei Genetrix.
R. Ut digni efficiamur promissionibus Christi.
Oremus
DEUS, cuius Unigenitus per vitam, mortem et resurrectionem suam nobis salutis aeternae praemia comparavit, concede, quaesumus: ut haec mysteria sacratissimo beatae Mariae Virginis Rosario recolentes, et imitemur quod continent, et quod promittunt assequamur. Per eundem Christum Dominum nostrum. Amen.
LITANIAE LAURETANAE
Christe, eleison.
Kyrie, eleison.
Christe, audi nos.
Christe, exaudi nos.
Pater de caelis Deus, miserere nobis
Fili, Redemptor mundi, Deus, miserere nobis
Spiritus Sancte Deus, miserere nobis
Sancta Trinitas, unus Deus, miserere nobis
Sancta Maria, ora pro nobis
Sancta Dei Genitrix, ora pro nobis
Sancta Virgo virginum, ora pro nobis
Mater Christi, ora pro nobis
Mater divinae gratiae, ora pro nobis
Mater purissima, ora pro nobis
Mater castissima, ora pro nobis
Mater inviolata, ora pro nobis
Mater intemerata, ora pro nobis
Mater amabilis, ora pro nobis
Mater admirabilis, ora pro nobis
Mater boni consilii, ora pro nobis
Mater Creatoris, ora pro nobis
Mater Salvatoris, ora pro nobis
Virgo prudentissima, ora pro nobis
Virgo veneranda, ora pro nobis
Virgo praedicanda, ora pro nobis
Virgo potens, ora pro nobis
Virgo Clemens, ora pro nobis
Virgo fidelis, ora pro nobis
Speculum justitiae, ora pro nobis
Sedes sapientiae, ora pro nobis
Causa nostrae laetitiae, ora pro nobis
Vas spirituale, ora pro nobis
Vas honorabile, ora pro nobis
Vas insigne devotionis, ora pro nobis
Rosa mystica, ora pro nobis
Turris Davidica, ora pro nobis
Turris eburnea, ora pro nobis
Domus aurea, ora pro nobis
Foederis arca, ora pro nobis
Janua caeli, ora pro nobis
Stella matutina, ora pro nobis
Salus infirmorum, ora pro nobis
Refugium peccatorum, ora pro nobis
Consolatrix afflictorum, ora pro nobis
Auxilium christianorum, ora pro nobis
Regina angelorum, ora pro nobis
Regina patriarcharum, ora pro nobis
Regina prophetarum, ora pro nobis
Regina apostolorum, ora pro nobis
Regina martyrum, ora pro nobis
Regina confessorum, ora pro nobis
Regina virginum, ora pro nobis
Regina sanctorum omnium, ora pro nobis
Regina sine labe originali concepta, ora pro nobis
Regina in caelum assumpta, ora pro nobis
Regina sacratissimi Rosarii, ora pro nobis
Regina pacis, ora pro nobis
Agnus Dei, qui tollis peccata mundi, parce nobis, Domine.
Agnus Dei, qui tollis peccata mundi, exaudi-nos, Domine.
Agnus Dei, qui tollis peccata mundi, miserere nobis.
V. Ora pro nobis, Sancta Dei Genetrix,
R. Ut digni efficiamur promissionibus Christi.
Oremus
Concede nos famulos tuos, quaesumus, Domine Deus, perpetua mentis et corporis sanitate gaudere: et gloriosa beatae Mariae semper Virginis intercessione, a praesenti liberari tristitia, et aeterna perfrui laetitia. Per Christum Dominum nostrum. R. Amen.
TOTA PULCHRA ES, MARIA
V. Tota pulchra es, Maria.
R. Tota pulchra es, Maria.
V. Et macula originalis non est in te.
R. Et macula originalis non est in te.
V. Tu gloria Ierusalem.
R. Tu laetitia Israel.
V. Tu honorificentia populi nostri.
R. Tu advocata peccatorum.
V. O Maria.
R. O Maria.
V. Virgo prudentissima.
R. Mater clementissima.
V. Ora pro nobis.
R. Intercede pro nobis ad Dominum Iesum Christum.
V. In conceptione tua, Immaculata fuisti.
R. Ora pro nobis Patrem cuius Filium peperisti.
V. Domina, protege orationem meam.
R. Et clamor meus ad te veniat.
SANCTA Maria, regina caelorum, mater Domini nostri Iesu Christi, et mundi domina, quae nullum derelinquis, et nullum despicis: respice me, domina, clementer oculo pietatis, et impetra mihi apud tuum dilectum Filium cunctorum veniam peccatorum: ut qui nunc tuam sanctam et immaculatam conceptionem devoto affectu recolo, aeternae in futurum beatitudinis, bravium capiam, ipso, quem virgo peperisti, donante Domino nostro Iesu Christo: qui cum Patre et Sancto Spiritu vivit et regnat, in Trinitate perfecta, Deus, in saecula saeculorum. Amen.
MEMORARE, O piissima Virgo Maria, non esse auditum a saeculo, quemquam ad tua currentem praesidia, tua implorantem auxilia, tua petentem suffragia, esse derelictum. Ego tali animatus confidentia, ad te, Virgo Virginum, Mater, curro, ad te venio, coram te gemens peccator assisto. Noli, Mater Verbi, verba mea despicere; sed audi propitia et exaudi. Amen.
SUB tuum praesidium confugimus, Sancta Dei Genetrix. Nostras deprecationes ne despicias in necessitatibus, sed a periculis cunctis libera nos semper, Virgo gloriosa et benedicta. Amen.
AD te beate Ioseph, in tribulatione nostra confugimus, atque, implorato Sponsae tuae sanctissimae auxilio, patrocinium quoque tuum fidenter exposcimus. Per eam, quaesumus quae te cum immaculata Virgine Dei Genetrice coniunxit, caritatem, perque paternum, quo Puerum Iesum amplexus es, amorem, supplices deprecamur, ut ad hereditatem, quam Iesus Christus acquisivit Sanguine suo, benignus respicias, ac necessitatibus nostris tua virtute et ope succurras.
Tuere, o Custos providentissime divinae Familiae, Iesu Christi subolem electam; prohibe a nobis, amantissime Pater, omnem errorum ac corruptelarum luem; propitius nobis, sospitator noster fortissime, in hoc cum potestate tenebrarum certamine e caelo adesto; et sicut olim Puerum Iesum e summo eripuisti vitae discrimine, ita nunc Ecclesiam sanctam Dei ab hostilibus insidiis atque ab omni adversitate defende: nosque singulos perpetuo tege patrocinio, ut ad tui exemplar et ope tua suffulti, sancte vivere, pie emori, sempiternamque in caelis beatitudinem assequi possimus. Amen.
MEMORARE, o purissime Sponse Virginis Mariae, o dulcis Protector mi, sancte Ioseph, non esse auditum a saeculo, quemquem ad tua implorantem auxilia, tua petentem suffragia, esse derelictum. Ego tali animatus confidentia ad te venio, tibique fervide me commendo. Noli, quaeso, o Pater putative Redemptoris, verba mea despicere, sed audi propitius. Amen.
IESU, MARIA, IOSEPH, vobis cor et animam meam dono.
IESU, MARIA, IOSEPH, adstate mihi in extremo agone.
IESU, MARIA, IOSEPH, in pace vobiscum dormiam et requiescam.
SANCTE Michael Archangele, defende nos in proelio, contra nequitiam et insidias diaboli esto praesidium. Imperet illi Deus, supplices deprecamur: tuque, Princeps militiae caelestis, Satanam aliosque spiritus malignos, qui ad perditionem animarum pervagantur in mundo, divina virtute, in infernum detrude. Amen.
ANGELE DEI,
qui custos es mei,
Me tibi commissum pietate superna;
(Hodie, Hac nocte) illumina, custodi, rege, et guberna.
Amen.
OMNES beatorum Spirituum ordines: orate pro nobis.
OMNES Sancti et Sanctae Dei: intercedite pro nobis.
O CLEMENTISSIME IESU, amator animarum, obsecro te per agoniam Cordis tui sanctissimi et per dolores Matris tuae immaculatae lava in sanguine tuo peccatores totius mundi nunc positos in agonia et hodie (seu hac nocte) morituros. Amen.
COR IESU in agonia factum, miserere morientium.
COR MARIAE dolorossisimum, esto solacium omnibus agonizantibus.
DE PROFUNDIS clamavi ad te, Domine; Domine, exaudi vocem meam. Fiant aures tuæ intendentes in vocem deprecationis meæ. Si iniquitates observaveris, Domine, Domine, quis sustinebit? Quia apud te propitiatio est; et propter legem tuam sustinui te, Domine. Sustinuit anima mea in verbo ejus: Speravit anima mea in Domino. A custodia matutina usque ad noctem, speret Israël in Domino. Quia apud Dominum misericordia, et copiosa apud eum redemptio. Et ipse redimet Israël ex omnibus iniquitatibus ejus.
REQUIEM aeternam dona eis, Domine,
et lux perpetua luceat eis.
MAGNIFICAT * anima mea Dominum,
et exultavit spiritus meus * in Deo salvatore meo,
quia respexit humilitatem ancillae suae. *
Ecce enim ex hoc beatam me dicent omnes generationes,
quia fecit mihi magna, qui potens est,*
et sanctum nomen eius,
et misericordia eius in progenies et progenies *
timentibus eum.
Fecit potentiam in brachio suo, *
dispersit superbos mente cordi sui;
deposuit potentes de sede *
et exaltavit humiles;
esurientes implevit bonis *
et divites dimisit inanes.
Suscepit Israel puerum suum, *
recordatus misericordiae,
sicut locutus est ad patres nostros, *
Abraham et semini eius in saecula.
CREIO, ó meu Jesus, que estais presente no Santíssimo Sacramento. Amo-vos sobre todas as coisas e desejo recebe-lo em minha alma. Mas como agora não posso receber-vos sacramentalmente, vinde espiritualmente ao meu coração. E como se já vos tivesse recebido, uno-me inteiramente a vós. Não consintais que de vós me aparte.
ANIMA CHRISTI, sanctifica me.
Corpus Christi, salva me.
Sanguis Christi, inebria me.
Aqua lateris Christi, lava me.
Passio Christi, conforta me.
O bone Iesu, exaudi me.
Intra tua vulnera absconde me.
Ne permittas me separari a te.
Ab hoste maligno defende me.
In hora mortis meae voca me:
et iube me venire ad te,
ut cum Sanctis tuis laudem te,
in saecula saeculorum. Amen.
EN EGO, O BONE ET DULCISSIME IESU, ante conspectum tuum genibus me provolvo, ac maximo animi ardore te oro atque obtestor, ut meum in cor vividos fidei, spei et caritatis sensus, atque veram peccatorum meorum paenitentiam, eaque emendandi firmissimam voluntatem velis imprimere; dum magno animi affectu et dolore tua quinque vulnera mecum ipse considero, ac mente contemplor, illud prae oculis habens, quod iam in ore ponebat tuo David Propheta de te, o bone Iesu: « Foderunt manus meas et pedes meos; dinumeraverunt omnia ossa mea » (Ps 22 [Vg 21] 17-18).
COR JESU sacratíssimum, miserére nobis. (3x)
SANCTE IOSEPH, protector sanctae ecclesiae ora pro nóbis.
SANCTE PIE DECIME, gloriose patrone, ora pro nóbis.
NOS cum prole pia, benedicat Virgo Maria!
FIDELIUM animae per misericordiam Dei requiescant in pace. Amén.
IN nomine Patris, et Filii, et Spiritus Sancti. Amen.
BENEDICAMUS Domino. Deo Gratias.


c: text/html

text:
9 Freàrgiu 2018 ×
de Sarvadore Serra In su giassu de roca de Santu Istèvene b’at domus de janas, sos restos de unu nuraghe, trapadas in sa pedra, e, sa cosa prus de importu, su chi li narant “altare”, est a nàrrere una pinna de granitu in ue ant doladu, non s‘ischit de pretzisu […]
29 Maju 2016 ×
Comunicadu ufitziale de su Coordinamentu pro su Sardu Ufitziale Una lege inùtile in sa mègius ipòtesi, dannàrgia in su peus. Mescamente si est pessada pro imparare a sos pitzinnos nostros chi su sardu est poesia folclorìstica o faeddu de su logu. Est a nàrrere, faeddende in suspu, chi sa limba nostra est […]
31 Nadale/Idas 2014 ×
A totus dae parte nostra Amigos e militantes de su Movimentu Linguìsticu chi nos sighides, est istadu un’annu grae ma semus traballende pro megiorare s’istadu de sa limba e de sa pàtria nostra. E tando àteros annos mègius cun salude Bonos printzìpios e mègius fines 2015 […]
11 Maju 2014 ×
Redatzione Chi su dentista-improvisadore-polìticu aeret pòtzidu fàghere dannos l’aiat giai sinnaladu 6 annos a como su biadu de Gianfranco Pintore. S’iscritore de Orosei, chi de seguru non fiat de sos ùrtimos in sa connoschèntzia de sas chistiones de polìtica linguìstica, aiat giai postu bene in craru sos lìmites polìticos de custa persone. Torramus […]
10 Maju 2014 ×
Redatzione Custu est su chi leghimus in su situ internet de su Cussìgiu regionale a pitzu de sa setziada de sa segunda cummissione de su 7 de maju: A conclusione della seduta l’assessore, Claudia Firino, ha informato i commissari sulla situazione che riguarda il servizio “lingua sarda”: il dirigente […]
×
de Diego Corraine Provando a fare un bilancio delle azione passate dei vari Governi sardi, è nel campo della lingua che abbiamo espresso originalità propositiva, a partire dalla legge 26 del ’97, che, riferendosi come cornice giuridica alla Carta europea delle lingue del 1992, prima che lo facesse la Legge […]
9 Maju 2014 ×
de Pepe Coròngiu Diegu Corraine a sas brigas respondet cun paràulas de paghe e traballu. Prus sos blog de sos polemistas e sas pàginas facebook de sos ingiuliadores aboghinant, prus issu est sulenu. Positividade e òperas cuncretas. Gasi at semper mandadu a in antis s’idea de una limba unitària natzionale. A sa […]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Temperadura
Articulu in LSC
Sa temperadura est una magnitùdine fìsica de sa matèria chi espressat cuantitativamente sos cuntzetos comunos de calore e fritu. Sos ogetos de bassa temperadura sunt fritos, mentras chi sos livellos de temperaduras prus artas si connoschent cun sos nùmenes de tébiu o caente. Sa temperadura si medit cuantitativamente cun termòmetros, chi podent èssere calibrados rispetu a diferentes iscalas de temperadura.
In guasi totu su mundu s'utilizat s'iscala Celsius (°C) pro sa mesura de sa majoria de sas temperaduras. Custa iscala tenet su matessi gradu incrementale chi s'iscala Kelvin, usada dae sos iscientziados, ma fissat su puntu nullu suo in sos 273,15 kèlvins, 0 °C = 273,15 K, su puntu de congelamentu de s'abba.[nota 1] Sende gasi, b'at carchi paisu, mescamente sos Istados Unidos, ue galu s'utilizat s'iscala Fahrenheit in sa vida fitiana, un'iscala istòrica pro sa cale s'abba congelat a 32 °F e buddit a 212 °F.
A efetos pràticos de sa mesura de sa temperadura intro de sos campos de sa sièntzia, su Sistema Internatzionale de Unidades (SI) definit un'iscala e un'unidade pro sa temperadura termodinàmica fundende·si supra unu segundu puntu de riferimentu a discansu reproduìbile comente est sa temperadura de su puntu triplu de s'abba.[1] Pro resones istòricas, su puntu triplu de s'abba est istadu fissadu in 273,16 unidades de su tretu de mesura, chi est istadu numenadu kelvin (in lìtera minore) in onore de su fìsicu iscotzesu William Thomson (Lord Kelvin[2]) chi at definidu pro sa prima bia s'iscala.[3][4] Su sìmbulu de su kelvin est K (in majùscula).
Sa temperadura est una de sas printzipales propiedades istudiadas in su campu de sa termodinàmica, in custu campu sunt mescamente importantes sas diferèntzias de temperadura intre diferentes regiones de sa matèria, dae chi custas diferèntzias sunt sa fortza motòria de su calore, chi est su trasferimentu de s'energia tèrmica.[5] Ispontaneamente, su calore falat petzi de sas regiones de majore temperadura in sas regiones de minore temperadura. Si non si trasferit calore intre duos ogetos est ca ambos ogetos tenent sa matessi temperadura.
Segundu sa termodinàmica clàssica, sa temperadura de un'ogetu vàriat in proportzione a sa lestresa de sas partigheddas chi cuntenet, non dipendet dae su nùmeru de partigheddas (dae sa massa) si nono de sa lestresa média sua: a majore temperadura majore lestresa média.[6] Duncas, sa temperadura est ligada diretamente a s'energia tzinètica média de sas partigheddas chi si moent in relatzione a su tzentru de massa de s'ogetu. Sa temperadura est una variàbile intensiva, dae chi est indipendente de sa cantidade de sas partigheddas cuntentas a intro dae un'ogetu, siant àtomos, molèculas o eletrones, est una propiedade chi est inerente a su sistema e non dipendet ne dae sa cantidade de sustàntzia ne dae su tipu de materiale. A manera chi unu potzat determinare sa temperadura de unu sistema, custu depet èssere in echilìbriu termodinàmicu. Si podet cunsiderare chi sa temperadura vàriat cun sa positzione petzi si pro cada puntu b'at una zona minorededda in s'ambiente suo chi si podet tratare comente unu sistema termodinàmicu in echilìbriu. In sa termodinàmica istatìstica, in contu de partigheddas si faeddat de grados de libertade.
In manera prus fundamentale, sa definitzione empìrica de sa temperadura si derivat dae sas conditziones de s'echilìbriu tèrmicu, chi sunt espressadas dae su printzìpiu zero de sa termodinàmica.[7][8] Cando duos sistemas sunt in echilìbriu tèrmicu tenent sa matessi temperadura.[9][10][11] S'estensione de custu printzìpiu comente una relatzione de ecuivalèntzia intre diversos sistemas giustìficat in sustàntzia s'impreu de su termòmetru e istabilit sos printzìpios de sa costrutzione sua pro medire sa temperadura.[12][13] Cun totu chi su printzìpiu zero de sa termodinàmica diat permìtere sa definitzione empìrica de medas iscalas de temperadura, su segundu printzìpiu de sa termodinàmica seletzionat una definitzione ùnica comente a sa preferta, sa temperadura assoluta, connota comente a temperadura termodinàmica.[14][15][16][17][18][19] Custa funtzione currispondet a sa variatzione de s'energia interna pro su chi pertocat sos cambiamentos in s'entropia de unu sistema. S'orìgine naturale sua, puntu nullu o intrìnsecu est su zero assolutu, puntu ue s'entropia de cale si siat sistema est mìnima. Mancari custa est sa temperadura mìnima assoluta descrita dae su modellu, su printzìpios de tres de sa termodinàmica sustenet chi su zero assolutu non podet èssere cròmpidu dae perunu sistema fìsicu.[20]
Cuntenutu
- 1 Cuntzetos generales
- 2 Mesura de sa temperadura
- 3 Fundamentos teòricos
- 4 Efetu in sa comodidade o sa sensatzione tèrmica
- 5 Curiosidades
- 6 Notas
- 7 Riferimentos
Cuntzetos generales[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Macroscopicamente, sa temperadura est relatzionada cun s'energia tèrmica cuntenta dae sa matèria. Una manera immediata de sebestare custu est tochende unu materiale e tando detzidende si est caente o fritu. Sende gasi, unu termòmetru medit sa temperadura in manera cuantitativa e pretzisa, e nos indicat su balore numèricu suo.
A livellu moleculare, sa temperadura est su resurtadu de su movimentu de sas partigheddas chi costituint sa matèria. Su movimentu de sas partigheddas cumportat chi tèngiant una cantidade tzerta de energia tzinètica. Sa temperadura s'ismànniat a mesura chi aumentat su movimentu de sas partigheddas e, in cunsighèntzia, s'ismànniat s'energia tzinètica sua. S'energia tzinètica podet èssere relatzionada cun unu movimentu de trasferimentu de sas partigheddas, a sa vibratzione moleculare o a su cambiamentu de livellu de energia de un'eletrone istimuladu. Mancari pro sebestare sos movimentos de trasferimentu tèrmicu bisogniat un'iscuadra de laboratòriu meda ispetzializada, sas atapadas tèrmicas intre sos àtomos o sas molèculas cun minores partigheddas suspesas in unu flùidu produint unu movimentu, chi podet èssere osservadu cun unu microscòpiu ordinàriu.
Sos movimentos tèrmicos de sos àtomos sunt lestros meda e bisogniant temperaduras imbenientes a su zero assolutu pro pòdere èssere osservados diretamente. Pro esempru, cando in su 1994 sos iscientziados de su NIST ant cròmpidu sa temperadura rècord de 700 nK (1 nK = 10−9 K), ant utilizadu unu làser pro creare una rete òtica e infritare in manera adiabàtica àtomos de cesiu. A pustis de istudare su làser ant medidu diretamente sas lestresas de sos àtomos, de 7 mm pro segundu, pro carculare sa temperadura sua.
Sas molèculas, comente sas de s'ossìgenu (O2), tenent de prus grados de libertade chi sos àtomos tundos: sas molèculas sunt assuzetadas a movimentos de spin, de vibratzione e a trasferimentos. Su riscaldamentu chi risultat pròvocat un'aumentu in sa temperadura a causa de s'acreschimentu de s'energia tzinètica mèdia de sas molèculas. Su riscaldamentu puru at a fàghere chi, sighende su teorema de ecuipartitzione, s'ismànniet s'energia assòtziada a sa vibratzione e a su spin. Pro custu, unu gas diatòmicu at a rechèdere un'agiudu de energia prus mannu chi unu monoatòmicu pro aumentare sa temperadura sua in una cantidade tzerta; est a nàrrere, sas molèculas diatòmicas tenent una capatzidade calorìfica prus manna chi sos àtomos de unu gas monoatòmicu.
Su protzessu de rifriu cunsistet a bogare energia tèrmica dae unu sistema. Cando non b'apat prus energia chi si potzat eliminare, su sistema at a àere cròmpidu su zero assolutu, una temperadura a sa cale non si podet jòmpere in manera isperimentale. Su zero assolutu est su puntu zero de s'iscala de temperadura termodinàmica, puru mentovada temperadura assoluta. Si esseret possìbile de infritare unu sistema finas a su zero assolutu, diat sessare totu su movimentu de sas partigheddas chi cumponent sa matèria e diat èssere in reposu assolutu in su sensu clàssicu de su tèrmine. Sende gasi, a livellu microscòpicu, segundu sa descritzione de sa mecànica cuàntica, sa matèria tenet galu una cantidade tzerta de energia, s'energia de su puntu zero, agiomai crompende su zero assolutu, a causa de su printzìpiu de intzertesa.[21] Su zero assolutu si definit comente una temperadura giusta de 0 kelvin, chi est eguale a −273,15 °C.
Impreu in sa sièntzia[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Sa temperadura tenet unu ruolu importante in totu sos campos de sièntzias naturales, comente pro esempru in sa fìsica, sa geologia, sa chìmica, sièntzias de s'atmosfera o sa biologia.
Medas propiedades fìsicas de materiales comente sas fases suas (sòlida, lìcuidos, gasosa o plasma), sa densidade, sa solvèntzia, sa pressione de papore o sa resistividade elètrica dipendent dae sa temperadura. Sa temperadura tenet fintzas unu ruolu importante in sa determinatzione de su gradu e sa portada de sas reatziones chìmicas. Custa est una de sas resones chi ispiegant chi su corpus umanu tèngiat diversos mecanismos cumplicados pro mantènnere sa temperadura a 310 K, bidu chi temperaduras prus artas, de pagos grados, podent causare reatziones cun cunsighèntzias pregiuditziales graves. Sa temperadura puru controllat sa radiatzione tèrmica emìtida dae una superfìtzie. Un'impreu de custu efetu est sa lampadina incandescente, in sa cale unu chirrione de tungstenu est cagentadu eletricamente (a causa de sa resistèntzia chi oponet su chirrione a su passu de su trainu elètricu) a una temperadura a sa chi s'emitent cantidades significativas de lughe visìbile.
Pro s'istùdiu e s'anàlisi de sos sistemas de su mundu reale, custos costumant a èssere divididos in maniera temporale e ispatziale in tzellas de medida minore, in sas cales sas conditziones de echilìbriu termodinàmicu clàssicu de sa matèria si cumprint cun un'incurtzadura bona (echilìbriu termodinàmicu locale).
Mesura de sa temperadura[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Sa mesura de sa temperadura utilizende termòmetros sientìficos modernos e iscalas de temperadura si remontat a cumintzu de su de XVIII sèculos cando Daniel Gabriel Fahrenheit at adatadu unu termòmetru de mercùriu e un'iscala disvilupados dae Ole Christensen Rømeru.[22] S'iscala Fahrenheit galu est utilizada in sos Istados Unidos pro aplicatziones non sientìficas.
Sa temperadura si medit cun termòmetros chi podent èssere calibrados cun una grandu bariedade de iscalas de temperadura. A sa parte majore de su mundu (petzi cun sas etzetziones de Belize, Birmània, Libèria e sos Istados Unidos) s'utilizat s'iscala Celsius pro sa majoria de sas mesuras de sa temperadura, tantu in sa vida fitiana comente in s'atividade sientìfica.
Sa majoria de sas mesuras sientìficas de sa temperadura si faghent utilizende s'iscala de Celsius e sa temperadura termodinàmica utilizende s'iscala Kelvin, chi est s'iscala Celsius iscostiada de manera chi su puntu nullu suo est in 0 K (-273,15 °C) o zero assolutu. In sos Istados Unidos medas àreas de s'ingegneria, de manera nòdida in su campu de sa tecnologia arta e sas ispetzificatziones federales, tziviles e militares, puru utilizant s'iscala Kelvin e sos grados Celsius. In càmbiu, in carchi casu puru s'utilizat s'iscala de Rankine, chi est un'iscala iscostiada −459,67 grados rispetu a su zero de s'iscala Fahrenheit, cando si traballat in sas disciplinas relatzionadas cun sa termodinàmica comente sa combustione.
Unidades[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
S'unidade de mesura de sa temperadura in su Sistema Internatzionale de Unidades (SI) est su kelvin e su sìmbulu suo est K.
A sas aplicatziones de sa vida fitiana est cunformadu dae utilizare s'iscala Celsius, a sa chi sos 0 °C currispondent meda belle a su puntu de congelamentu de s'abba e sos 100 °C a su puntu suo de buddidura a livellos de su mare. Bidu chi sos gutzos lìcuidos chi formant sas nues podent esìstere a temperaduras dae suta de 0 °C, su puntu zero est definidu mègius comente su puntu de fusione de s'astra. In custa iscala, una diferèntzia de temperadura de unu gradu Celsius est su matessi chi un'acreschimentu de unu kelvin, ma su puntu zero de s'iscala est iscostiadu a sa temperadura a sa chi s'astra si fundet (273,15 K).
Pro acordu internatzionale de sa Cunferèntzia Generale de Pesos e Mesuras sas iscalas Kelvin e Celsius si definint partinde dae duos puntos fissos: su zero assolutu e su puntu triplu de unu preparadu isotòpicu de abba connotu comente a Vienna Standard Mean Ocean Water (VSMOW), mescamente preparadu cun una cumbinatzione ispetzìfica de isòtopos de idrògenu e de ossìgenu. Su zero assolutu si definit pròpiu comente 0 K e -273,15 °C, sa temperadura a sa chi segundu su modellu clàssicu sessat totu movimentu de trasferimentu de sas partigheddas chi cumponent sa matèria e abarrant in reposu assolutu.
Ma a sa mecànica cuàntica, su movimentu abbarrat presente a su puntu zero e tenet un'energia assòtziada, s'energia de su puntu zero. Sa matèria est in s'istadu fundamentale suo, e non cuntenet energia tèrmica.[23] Su puntu triplu de s'abba si definit comente 273,16 K e 0,01 °C. Custa definitzione serbit pro sos propòsitos imbenientes: fissare sa magnitùdine de su kelvin comente pròpiu una parte in 273,16 partes de sa diferèntzia intre su zero assolutu e su puntu triplu de s'abba; istabilire chi unu kelvin tenet pròpiu sa matessi magnitùdine chi unu gradu in s'iscala Celsius; e istabilire sa diferèntzia intre sos puntos nullos de custas duas iscalas comente 273,15 K (0 K = -273,15 °C e 273,16 K = 0,01 °C).
Unos cantos paisos intre sos cales distacant sos Istados Unidos, s'iscala Fahrenheit iscala s'utilizat meda in sa vida fitiana. In custa iscala, su puntu de congelatzione de s'abba currispondet a 32 °F, e su de buddidura a 212 °F. S'iscala de Rankine galu s'utilizat in carchi campu de s'ingegneria chìmica in sos EAU; est un'iscala assoluta fundada supra s'acreschimentu (gradu) Fahrenheit.
A livellu istòricu ant esìstidu medas àteras iscalas, comente pro esempru s'iscala Newton (1700), s'iscala Delisle (1732), s'iscala Rømeru (1701) o s'iscala Réaumur (1730).
Cunversione[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Sa tabella imbeniente mustrat sas fòrmulas de cunversione de temperadura de s'iscala Celsius in àteras iscalas e de custas versu s'iscala Celsius.
Mesura de sa temperadura de su plasma[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
In su campu de sa fìsica de su plasma chi istudat custu istadu de sa matèria e ue si traballat cun fenòmenos de natura eletromagnètica chi ìmplicant temperaduras artas meda, si costumat a espressare sa temperadura in eletronvolts (eV) o kiloeletronvolts (keV), 1 eV = 11.605 K. In s'istùdiu de sa matèria istrana o matèria de quarks est fitiana agatare temperaduras de s'òrdine de unas pagas chentinas de MeV, su chi agualat a unos 1012 K
Fundamentos teòricos[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
A livellu istòricu b'ant diversas maneras sientìficas pro s'ispiegatzione de sa temperadura: sa descritzione de sa termodinàmica clàssica fundada supra variàbiles empìricas chi si podent medire in unu laboratòriu, sa teoria tzinètica moleculare de sos gas, chi si referit sa descritzione macroscòpica de sa distributzione de probabilidade de s'energia assòtziada a su movimentu de sas partigheddas de su gas, e un'ispiegatzione microscòpica in sa base de sa fìsica istatìstica e sa teoria cuàntica. In prus, sos tratamentos rigorosos e in manera pura matemàticos ant frunidu un'incurtzadura assiomàtica a sa termodinàmica clàssica e a sa temperadura.[24] Sa mecànica istatìstica frunit una cumprensione prus funguda cun sa descritzione de su cumportamentu de sa matèria a livellu atòmicu, e istesiadura sas propiedades macroscòpicas de sas mèdias istatìsticas de sos istados microscòpicos, includende·nche tantu sos istados clàssicos comente sos cuànticos. In sa descritzione fìsica fundamentale, utilizende unidades naturales, sa temperadura si podet medire diretamente cun unidades de energia. Sende gasi, in sos sistemas de mesura pràticos pro sa sièntzia, sa tecnologia e su cummèrtziu, comente in su casu de su modernu Sistema Internatzionale de Unidades, sas descritziones macroscòpica e microscòpica s'agatant relatzionadas intre sese pro sa costante de Boltzmann, unu fatore de proporcionalitat chi iscala sa temperadura a livellu microscòpicu de s'energia tzinètica mesa.
Sa descritzione microscòpica inhttps://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/b06990ed0ed822ac955b3408596150bf7529fe46 sa mecànica istatìstica si fundat supra unu modellu chi iscontzat unu sistema in sas partigheddas fundamentales suas de matèria o in un'annantu de bantzigadores de sa mecànica clàssica o de sa mecànica cuàntica e cunsìderat su sistema comente una colletividade istatìstica de microestats. Comente un'annantu de partigheddas clàssicas de matèria sa temperadura est una mesura de s'energia mesa de su movimentu de sas partigheddas, mentovada energia tzinètica, giai siat in sòlidos, lìcuidos, gas o plasmas. S'enrgia tzinètia, unu cuntzetu de sa mecànica clàssica, est eguale a sa metade de su produtu de sa massa e su cuadradu de sa lestresa de una partighedda (). In custa interpretatzione mecànica de s'agitatzione tèrmica, s'energia tzinètica de sas partigheddas podet istare in sa lestresa de su movimentu suo de trasferimentu o de vibratzione o in sa mandronia de su giru suo. A sos gas ideales monoatòmicos e de manera serente a sa majoria de sos gas, sa temperadura est una mesura de s'energia tzinètica média de sas partigheddas. Puru determinat sa funtzione de distributzione de probabilidade de s'energia. A sa matèria cundensada, e in piessignu in sos sòlidos, custa descritzione in manera pura mecànica costumat èssere mancu ùtile e su modellu de su bantzigadore frunit una descritzione mègius pro ispiegare sos fenòmenos de sa mecànica cuàntica. Sa temperadura determinat s'ocupatzione istatìstica de sos microistados de sas colletividades. Sa definitzione microscòpica de sa temperadura petzi tenet sentidu in su lìmite termodinàmicu, est a nàrrere, pro mannas colletividades de istados o de partigheddas, pro cumprire cun sos rechisitos de su modellu istatìsticu.
In su cuntestu de sa termodinàmica s'energia tzinètica puru est connota comente a energia tèrmica. S'energia tèrmica podet èssere dividida in cumponentes indipendentes atribuidos a sos grados de sa libertade de sas partigheddas o in sas maneras de bantzigamentu in unu sistema termodinàmicu. In generale, su nùmeru de custos grados de libertade chi sunt disponìbiles pro s'equipartitzione de s'energia dipendet dae sa temperadura, est a nàrrere, de sa regione de energia de sas interatziones chi si cunsìderent. In su casu de sos sòlidos, s'energia tèrmica s'assòtziat mescamente cun sa vibratzione de sos àtomos suos o molèculas rispetu a sa positzione sua de echilìbriu. In unu gas ideale monoatòmicu, s'energia tzinètica s'agatat ligada esclusivamente a sos movimentos de trasferimentu de sas partigheddas. In àteros sistemas, sos movimentos de vibratzione e de spin puru contribuint.
Efetu in sa comodidade o sa sensatzione tèrmica[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Su corpus umanu mesura sa temperadura cun totu chi sa temperadura sua si mantenet belle costante (a inghìriu unos 37 °C). Duncas, non crompet s'echilìbriu tèrmicu cun s'ambiente o cun sos ogetos chi tocat.
Temperadura sica[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Si narat temperadura sica de s'àera de un'ambiente, o prus simplemente, temperadura sica, a sa de s'àera, prescindende de sa radiatzione calorìfica de sos ogetos chi inghìriant custu ambiente cuncretu e de sos efetos de s'umidade relativa e de sa lestresa de s'àera.[25]
Si podet otènnere cun su termòmetru de mercùriu, su bulbu, refletore e de colore biancu lughente, de su cale si suponet in manera resonile chi non surbit sa radiatzione. Custa est sa temperadura connoschida pro totus. Est sa temperadura chi carculamus nois matessi in s'ora de medire sa calentura, comente s'ambiente, etz. Prus bene naradu semper chi pigamus balores pro carculare s'ambiente pigamus sa Temperadura sica e s'Umidade, pro sapièntzia su calore chi nche faghet e sa cantidade de papore chi b'at.
Temperadura radiante[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Sa temperadura radiende tenet in contu su calore emìtidu dae radiatzione de sos elementos de s'ambiente. Si pigat cun unu termòmetru de bulbu, chi tenet su depòsitu de mercùriu tancadu in un'isfera, pro s'assimigiare su màssimu possìbile in unu corpus nieddu, pro chi surbat sa radiatzione màssima. Pro annullare su màssimu possìbile s'efetu de sa temperadura de s'àera, su bulbu nieddu s'abbandat mediante una àteru bulbu in su cale s'est fatu su bòidu. Sas mesuras si podent pigare suta su sole o a s'umbra. In su primu casu at a tènnere in contu sa radiatzione solare e at a dare una temperadura bastante prus arta. Puru serbit pro dare un'idea de sa sensatzione tèrmica. Sa temperadura de bulbu nieddu faghet una funtzione assimigiante, dende sa cumbinatzione de sa temperadura radiende e s'ambientale.
Curiosidades[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
- Sa temperadura prus arta registrada in su praneta nostru est istada medida a Furnace Creek a su Death Valley de Califòrnia, Istados Unidos. In cue, su 10 de trìulas de su 1913, su termòmetru at marcadu una temperadura de 56,7 °C.[26]
Notas[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
- ↑ Històricament, l'escala Celsius fou una escala de temperatura purament empírica definida només pel punts de congelació i ebullició de l'aigua. Però des de l'adopció del kelvin com a unitat de temperatura del Sistema Internacional d'Unitats, va ser redefinit en termes dels punts equivalents a l'escala Kelvin. El que fa que avui dia el grau Celsius sigui una unitat derivada del Sistema Internacional.
Riferimentos[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
- ↑ Resolució número 10 de la 23ª CGPM (2007)
- ↑ Resolució número 3 de la 13ª CGPM (1967/68).
- ↑ Resolució número 3 de la 10a Conferència General de Pesos i Mesures (CGPM) del 1954.
- ↑ BIPM: Opuscle de SI Section 5.2
- ↑ T.W. Leland, Jr. «Basic Principles of Classical and Statistical Thermodynamics» p. 14. «Consequently we identify temperature as a driving force which causes something called heat to be transferred.»
- ↑ ', 1998, 84-370-2319-X, pàg. 267-268
- ↑ ', 1998, 84-370-2319-X, Capítol 1, pàg. 21 i ss.
- ↑ ', 978-0-7484-0569-5
- ↑ Maxwell, J.C. (1872). Theory of Heat, tercera edició, Longmans, Green, Londres, pàg. 32.
- ↑ Planck, M. (1897/1903). Treatise on Thermodynamics, traduït per A. Ogg, Longmans, Green, Londres, pàg. 2.
- ↑ Tait, P.G. (1884). Heat, Macmillan, Londres, capítol VII, pàg. 39-40.
- ↑ ',
- ↑ ', 978-0-470-03037-0
- ↑ Maxwell, J.C. (1872). Theory of Heat, tercera edició, Longmans, Green, Londres, pàg. 155-158.
- ↑ Tait, P.G. (1884). Heat, Macmillan, Londres, capítol VII, secció 95, pàg. 68-69.
- ↑ ',
- ↑ Truesdell, C.A. (1980). The Tragicomical History of Thermodynamics, 1822-1854, Springer, Nova York, ISBN 0-387-90403-4, Secció 11H, pàg. 320-332.
- ↑ Kondepudi, D. (2008). Introduction to Modern Thermodynamics, Wiley, Chichester, ISBN 978-0-470-01598-8, secció 32., pàg. 106-108.
- ↑ ', 1999, 84-7283-457-3
- ↑ ', 2004, 84-475-2842-1, pàg. 107
- ↑ Introduction to Zero-Point Energy - Calphysics Institute
- ↑ Ernst Cohen and W. A. T. Cohen-De Meester. Chemisch Weekblad, volum 33 (1936), pàg. 374–393, citat i traduït a l'anglès a Fahrenheit temperature scale
- ↑ «Absolute Zero». Calphad.com. [Consulta: 3 abril del 2011].
- ↑ C. Caratheodory «Untersuchungen über die Grundlagen der Thermodynamik». Mathematische Annalen, 67, 1909, pàg. 355–386.
- ↑ [1] , 2014, 1439861250
- ↑ «Ninety-year-old World temperature record in El Azizia (Libya) is invalid». World Meteorological Organization, 13 setembre del 2012. [Consulta: 16 setembre 2012].


text:
Su preju de su petròliu, pro sa segunda bia in una chida, nch'est torra caladu a suta de is trinta dòllaros su barile. Una mèngua de importu, a dae chi in su mese de làmpadas de su 2014 su preju de s'oro nieddu nche fiat a inghìriu de is 100. Sa cajone diat dèpere èssere ligada a sa possibilidade chi fintzas s'Iran ddu potzat esportare. Intre is duos istados islàmicos (unu contra a s'àteru in Sìria e Yemen) est cuntierra totale a livellu diplomàticu e econòmicu.
Non nch'at coladu tempus meda dae cando s'ispada saudita (e sunnita) at isconcadu 47 pessones. Intre is cundennados finamentas s'imam isciita Nimr al-Nimr. Cosa chi aiat fatu inchietare sa ghia suprema iraniana Ali Khamenei: «Sauditas che a Daesh - aiat naradu -, sa vindita divina nch'at a calare subra de issos». Ma s'esecutzione si nch'insertaiat in unu cuntestu de tensione intre Riyhad e Teheran finamentas a pustis de is acordos de sa repùblica persiana cun s'otzidente in contu de energia nucleare. Acordos chi, difatis, sunt serbidos a reduire is santziones.
Torrende a su petròliu, s'andanta sua est ligada a s'allentada de sa crèschida econòmica de sa Tzina chi at cajonadu efetos a s'ala de sa domanda. Ma a su matessi tempus non ddoe at àpidu una mèngua a s'ala de s'oferta cun sa crèschida de sa produtzione dae banda de is sauditas. Is rapresentantes de sa petromonarchia, cun sa detzisione de s'atòngiu de su 2014 (pigada in unu summit de s'Opec), cheriant fèrrere is americanos chi gràtzias a sa fraturatzione idràulica ("fracking") ddi fiant sestende unu corfu a s'economia issoro. S'idea fiat de nche fàghere abassare su preju e de nch'eliminare sa concurrèntzia istadunidensa. Pro ddu torrare a artziare a pustis. Ma finas a imoe est petzi calende cun is Istados aunidos chi sighint produende.
Ite ddu diat pòdere fàghere artziare? Pro James Stafford, analista de su portale ispetzializadu Oilprice.com, una solutzione diat pòdere èssere s'interrutzione de is fruniduras comente cunsighèntzia de una gherra. «Si s'Iran e s'Aràbia saudita s'ant a cunfrontare cun is armas, is prejos de su petròliu nch'ant a pòdere artziare de repente a inghìriu de is 250 dollaros. Posca s'ant a pòdere assentare a inghìriu de is 100. Ma si Riyadh e Teheran si diant bombardare is installatziones a pare, su preju diat a artziare galu de prus».


text: KLM at a istèrrere sas alas fintzas in sa pista de s'aeroportu de Su Masu. Sa cumpangia olandesa at a connètere s'aeroportu casteddaju cun Àmsterdam. Dae su 22 de abrile, cada sàbadu, s'aeroportu sardu at a èssere collegadu cun su de Schiphol. Posca, dae su 9 de trìulas a su 3 de cabudanni, sa frecuèntzia at a crèschere e s'at a pòdere biagiare cada die. Sas destinatziones de s'aeroportu de Su Masu sighint a crèschere, mescamente pro su chi pertocat sas rotas internatzionales. S'aèreu chi at a praticare sa lìnia at a èssere unu Embraer de 100 postos.


text:
Sa limba gallesa at a tènnere prus importu, a pustis de unu votu in s'Assemblea Natzionale de su Galles, in Caerdydd/Cardiff, su sete de nadale de ocannu.
Sa mesura, chi at a èssere lege s'annu chi benit, est su providimentu prus importante aprovadu in custu campu a pustis de sa Lege pro sa limba gallesa de su 1993.
Mancari custa lege noa no interesset su prus de su setore privadu in su Galles, semper e cando òbligat sas cumpangias prus mannas chi dant unu servìtziu a su pùblicu, che a sas cumpangias telefònicas, a impreare sa limba gallesa in una " manera resonàbile e proportzionada ".
In prus, unu Language Commissioner at a nàschere pro monitorare s'usu de su gallesu, e unu Welsh Language Tribunal e unu Welsh Language Partnership Council ant a èssere costituidos pro afortire sa positzione de sa limba in mesu de sos utentes.
A nàrrere su beru, b'at de èssere cuntentos a medade pro custu providimentu: a un'ala, difatis, non totu sas cumpangias privadas ant a èssere interessadas, e sa ditzione pagu crara "resonàbile e proportzionadu" at a chèrrere nàrrere chi s'aplicatzione in cuncretu at a cambiare dae un' organzatzione a un'àtera; a s'atera, non b'at un'afirmatzione inecuivocàbile chi sa limba gallesa est ufitziale.
In s'assemblea sunt istados presentados emendamentos pro megiorare sa lege, ma los ant botzados.


text:
«A dae chi ddoe est su suspetu chi siat istadu cummìtidu unu crìmine de gherra, sa rechesta de Msf est pro un'indàgine funduda, crara e cumprida subra de s'acontèssida, e chi a si nd'ocupare siat un'ente internatzionale indipendente. A pigare in cunsideru petzi un'indàgine interna de una parte de su cunflitu non diat èssere cosa bastante».Custas is paràulas de Christopher Stokes, diretore generale de s'ong Mèigos sena fronteras, a pustis de is bombardamentos americanos chi, in is primas oras de su 3 de ladàmine, ant interessadu s'ospidale de Kunduz (Afghanistan) ferende a morte 12 operadores e 10 degentes (tres fiant pitzinnos).
Dae tando s'ospidale at sessadu s'atividade sua, custringhende mèigos e malàidos a si nche mòvere a aterue. No est mancadu s'agiudu de Emergency.
«S'ospidale de Kabul est prenu - at naradu unu coordinadore de s'iscuadra de Gino Strada ativu in Afghanistan -, pro cussu amus postu sete letos in s'àula de inglesu e 10 in sa lavanderia. In s'ìnteri, pro ofèrrere prus seguràntzia e amparu, amus fatu iscrìere "Emergency hospital" a maduru in sa cobertura de su blocu operatòriu nou».
S'ospidale Msf de Kunduz, dae cando sunt comintzados is cumbatimentos (lunis coladu), aiat aumentadu sa capatzidade sua cun 150 letos. 394 is pessones curadas (de cale si siat banda) gràtzias a unu traballu sena pasu, die e note. Msf òperat in Afghanistan dae su 1980.


text:
Sa GNU Free Documentation License (GNU FDL) est unu permissu de copyleft pro contènnidos lìberos, creadu dae sa Free Software Foundation pro su prozetu
Su GNU FDL l'ant creadu pro dispensare sas iscrituras de software e materiale de imparu. Narat chi onzi esemplare de su materiale, modificadu puru, cheret dispensadu cun su matessi permissu. Custos esemplares faghet a bender·los e, si riproduidos in cantidade manna, cherent produidos puru de una manera chi siat fàghile de los modificare torra. Sa
Su isvilupu legale de Debian non cunsiderat su GNU FDL unu permissu lìberu, pro ite non respetat sas Debian Free Software Guidelines (ide [1] e [2], in Ingresu).


text:
Istende a sas acontèssidas de s'annu in pessu coladu, dae cando sunt cumintzados sos assàchios, cada noa nos nche crompat dae su Yemen paret abba in logu de sicàngiu. Pagas, su prus cuntaminadas e belle semper rebestas. Imbetzes oe, in intro de note, s'agentzia Afp, presente in su territòriu dae cando est cumintzadu su cunflitu, at dadu a intèndere chi su pasu bèllicu rechestu dae s'Onu siat cosa fata e chi, pro su momentu fintzas s'Aràbia saudita si sia rèndida a la rispetare. S'arressade su fogu est mòvidu a mesunote, ora locale yemenita. Sos sauditas, ghia de sa coalitzione contra a sos rebelles Houthi, ant detadu deretu cunditziones noas. Sunt dispostos a atzetare su pasu bastis chi non b'apat atziones de sos militantes isciitas chi sunt apogiados dae s'Iran. Matessi istrumentos, matessi mùsica de semper.
A su chi si leghet in s'agentzia, unos cantos tzitadinos parent animosos. «Isperemus chi s'impòsitu de s'Onu regat e chi cadaunu de sos atores de su cunflitu, lu rispetet» at naradu Abdullah Zawqri residente in Saana «Su pasu est una tirada de àlinu pro totu cantos semus e podet èssere un'inditu pro acabbare una gherra tzivile chi nos morit a intro e a foras» at agiuntu unu giovaneddu chi fiat a costàgiu suo. A rodeu petzi caras afrigidas, ispabatadas, carenas isalenadas, terrore in ogros e in s'ànima. Gente isporada manna. Sos rapresentantes de s'Onu ant dadu a intèndere chi bi diat àere unu negotziadu pro sa paghe definitiva giai su 18 de abrile imbeniente.
Ammentamus chi sos primos assàchios de sa coalitzione saudita sunt mòvidos in su mese de martzu de su 2015 e chi teniant sa punna, in prus de blocare s'avantzada de sa rebellia Houthi, de nche torrare a sètzere a caddu s'ex presidente (e alleadu saudita) Abd Rabbuh Mansur Hadi. Dae tando, si càrculat, sos mortos sunt prus de 6300 e 1millione e mesu sos isfollados.


text:
Salvare sos nuraghes
Sos nuraghes faghent parte de s'antiga civiltade de su populu sardu, nde sunt ruende a terra ogni die pro neghe de raighinas de arvures, chie los devet tutelare non tener ne amore ne interessi a los tener contu, tocat a nois sardos de fagher calchi cosa pro los salvare, ateras petitziones sunt bistadas fatas in passadu cun manna indiferentzia, appena 100 frimmas. Deo non mi arrendo e ispero in sa cuscescia, e s'identidade istorica de su populu sardu in su cogliere frimmas meda meda.
Marieddu De Montis Contatta l'autore della petizione


text:
Cada tantu càpitat a totus de èssere licàngios e de disigiare unu pachete de patata frissa in sacheddu. Sa chi s'agatat in totu sas butegas de alimentares e chi, a bias, est aromatizada cun sa chibudda, cun sa pàprica o cun su romasinu. Alimentos chi diant chèrrere consumados sena nde fàghere abusu.
Una chirca reghente, ghiada dae sas biòlogas Elga Baviera e Sabina Rubini, at rilevadu una presèntzia tropu manna de acrilammide in su 50% de sas marcas analizadas. Sa cuntzentratzione de sa sustàntzia nche barigaiat sos valores de riferimentu de sas lìnias-ghia de s'Efsa (Autoridade europea pro sa seguresa alimentare). S'acrilammide est unu cumpostu cancerògenu chi cumparit cun sa fritura o cun sa cotura a temperaduras tropu artas, ma fintzas cun sos protzessos de trasformatzione industriale chi nche bàrigant sos 120° a umididade bassa. Sas proas sientìficas subra de sos animales ant dimustradu chi s'acrilamide e su metabolita suo, sa glitzidammide, sunt genotòssicas e cancerògenas, est a nàrrere chi faghent dannu a su DNA. Sas proas subra de s'òmine, imbetzes, galu non cumbinchent e sunt limitadas, duncas non b'est sa seguresa chi s'espositzione alimentare a s'acrilammide pròvochet su cancru.
Su Studio Abr at seberadu, in manera casuale, 6 campiones de patata e las at analizadas in su laboratòriu chìmicu mertzeològicu de sa càmera de cummèrtziu “Riviere di Liguria”. Sas marcas analizadas sunt: Amica Chips Eldorada, Carrefour classiche, Crocchias classiche terranica, Lays classiche senza glutine, Patasnack classica senza glutine, San Carlo 1936.
Tres marcas nch'ant barigadu sos valores de riferimentu de s'Efsa: Amica Chips Eldorada, Crocchias classiche terranica e Carrefour classiche. Sas àteras sunt resurtadas a norma.
«Diat tocare a dare prus cara a sa gestione de sos momentos de produtzione – narant sas biòlogas – a sos sèberos de protzessu, a sos trastes impreados e a sos mecanismos impreados dae sas aziendas. Tocat a la controllare sa fritura, averguende sa temperadura de s'ògiu e mudende·lu a s'ispissu».


text:
DV/DJ-Tech Freestyle Scratch Battle: Fakser at bintu.
Dj Fakser at bintu sa DV/DJ-Tech Freestyle Scratch Battle, una batalla in s'arretza de scarràfius in freestyle. Nudda de aciungi: custu piciocu scarràfiat lestru e precisu meda e at mollau apalas genti che a is russus Chinmachine e Alexander WSQ, piciocus de sa scola noa de Beat4Battle Russia. At a arrici unu micser DIF-1S de sa DJ-Tech. Balla ca giai funt togas custas batallas in s'arretza!
Warflex Speed Booster Apps: Scratch Nerds 2
Unu de is prus barrancus mannus de su digei scarrafiadori e su de no tenni luegus sa possibilidadi de scioberai basi de lestresa e sonus diferentis chena de nci depi perdi tempus a cambiai discus, torrai a ponni sa puntina a s'inghitzu de sa tràcia, cuncordai loops de sonai de su computer, ecc.. Unus cantu annus a oi funt bessius is "loopers", est a nai programeddus po MAC e PC chi pòrtant aìnturu unus cantu loops chi si podint scioberai de una gràfica (càstia-tì Yourlooper), ma sèmpiri abarràt su strobu de si portai avatu su computer, de ddu allùiri, de aberri su file, ecc.. Cun sa spainadura manna de is "smartphones" de-i custus ùrtimus ddus annus s' 'idea est stètia lestra: a nci ponni in su telefuneddu, àbili a ligi programeddus cun sonus e gràfica, su chi ananti si depiat umperai amarolla cun su computer. E insaras sa Thudrumble, sienda americana de Q-Bert e Yogafrog, digeis amigus e sòtzius de diora, sèmpiri prontus a imbentai ainas noas po su mercau, at fatu unas cantu apps po iOS e Android chi, a s'acabu, funt loopers chi pòrtant aìnturu sonus de produsidoris mannus impari a s'arreguladura de sa lestresa, est a nai sa possibilidadi de tenni unu muntoni de loops sèmpiri in busciaca, prontus po is allenamentus. Po nai, cun 1,79 èurus si podit comporai Warflex Scratch Nerds 2, fatu de Dj Craze e de Dj Klever, apitzus de is sonus de su mixtape insoru Scratch Nerds 2. Funt ainas bonas meda e baratas: gavetu de su telefuneddu a su micser, "thaaa/fresh" in su pratu e una dexina de loops prontus. Candu sa tennologia amelliorat aici meda su taballu de su digei est unu spassiu mannu.
Stili lìberu de Andrea Cabras
Friscu-friscu de su canali Youtube cosa sua:
Stili lìberu de Dj Rash
Est arribau su 2012 e SUDIGEI.com at fatu su cumpleannu! Su primu annu in s'arretza est stètiu bonu, custa "proa tènnicu-linguìstica" est andendi beni e, in d-unu de is artìculus benidoris, eus a fai unus cantu arrexonamentus apitzus de totu sa faina fata.
Sigomenti ca seus firmus de "s'annu passau" inghitzaus luegus cun d-unu vìdiu de stili lìberu de s'amigu Dj Rash; Gian Luigi est unu digei ollastrinu giòvunu e bravu meda, spertu de batallas (at participau a s'ùrtimu IDA Italy, po ndi nai una) e ativu in sa scena hip hop de diora...at a essi s'ora de ddi fai unu pregontu puru! Sa nexi est sa mia, ca seu sèmpiri prenu de cosa de fai e tengu artìculus meda de pubricai "arrèscius" in su computer! Gigio, ti promitu chi ddu eus a fai luegus custu pregontu!
Po imoi gosai-sì custu vìdiu friscu-friscu chi Rash at postu in su canali de Youtube suu, donendi atentzioni meda a sa lestresa e a sa positzioni de is manus apitzus de su fader e de su discu (in su pregontu eus a acrarai totu). Ogu chi is màginis funt "a sprigu" (difatis Rash scarrafiat cun sa manu manca apitzus de su fader).
Bonu 2012 a totus: chi siat arricu de novidadis bellas!
P&A: Pregunta e arrespusta
Unu de is prus sistemas imperaus de is digeis po fai allenamentu impari est de fai scarràfius lìberus arretroghendi-sì dònnia "tot" de bàtidus/girus; eus a podi nai chi diaici ndi bessit una spècia de "discursu", chi est spassiosu poita ca unu digei sighit a s'àteru.
Q&A "Question and Answer" ddi narant in ingresu a custa manera de s'allenai e, difatis, aici est poita ca, comenti eis a podi biri in su vìdiu acapiau a custu artìculu, unu digei ndi ghetat a s'àteru sa "pregunta", imperendi unu sonu e scarrafiendi in d-una manera apitzus de sa basi; s'àteru digei, insaras, ndi ghetat s'arrespusta apitzus de sa matessi basi e apustis de su nùmuru de girus stabilèssiu agoa e ddu podit fai de manera diferentis:
- faendi sa matessi cosa chi at fatu s'àteru ainnantis po fai biri chi issu puru est àbili a fai cussa tènnica;
- faendi sa matessi cosa prus a lestru, mancai;
- faendi una tènnica prus difìcili;
- faendi una cosa mancai fàcili o scimpra ma serrendi-dda a sa sèria;
o àteras maneras de arrespundi e de si fai sa pregunta in su matessi tempus, sendi su turnu suu. Sighendi aici s'amanniat custu giogu de "Pregunta & Arrespusta" (P&A) chi est sa mellus manera de s'allenai scarrafiendi, ca faci a faci cun d-un'àteru digei chi participat a sa cosa s'apretu a fai totu is tènnicas e is cumbinassionis est mannu e sena de s'arroscimentu chi un'allenamentu a solu podit donai.
Est craru chi birendi a Dj Qbert e Zeke (QSU Champ 2010) eus a cumprendi poita "a preguntai e a arrespundi" cun is scarràfius lìberus est spassiosu meda!
Lèssicu 1.5
(sa) CUMBINASSIONI: candu poneus impari tènnicas diferentis sighendi a unu schema. In ingresu ddi narant "combo".
IDA ITALY: THE SCRATCH! Is bincidoris (e deu nau SIMO G)
Is batallas in s'arretza ndi funt bessendi a tipu cardolinu e sa cosa mi fai praxeri meda. Digeis in s'aposentu insoru scarrafiendi, filmendi-sì cun is mìgias pudèscias de apalas, opuru cun sa gatu chi passat e issus sighendi a movi su discu e su crossfader infogaus pèrdius! Est custa sa cosa chi mi praxit de-i custas batallas: su digei scarrafiendi in domu sua, comenti fait de annus candu tenit unu pogheddu de tempus, mancai de a su noti e cun is cùfias po no ndi scirai a su bixinu, scurtzus e totu scrabionaus! E passièntzia chi su vìdiu no est HD e su sonu est peus de unu .mp3 a 128 k, est totu "a stili de realidadi" (agiumai su fragu de is mìgias s'intendit puru!).
Balla, torraus a su tìtulu de s'artìculu chi est mellus! E duncas, s'IDA (International Dj Association) Italy at cuncordau lestramenti custa batalla "de scarràfius sceti", in d-unu vìdiu de 1:30 min. fatu po biri e comenti si moviant is manus apitzus de su mixer e de su pratu. Eriseru, apustis de unu mesi de arricimentu de is vìdius, is giugis (Dj Craim, Mandrayq, B Kun, Drugo e Tayone) ant nau chini funt is bincidoris, est a nai:
Primu: T-Robb (43,5 Puntus)
Segundu: Dj Spada (42,5 Puntus)
Su de tres: Simo G (32,7 Puntus)
Deu, siguramenti, ndi apu a cumprendi prus pagu de is giugis e T-Robb e Dj Spada ant scarrafiau a sa toga diaderus, perou emu a nai chi Simo G assumancu segundu ndi depiat bessiri, chi no primu. Forsis chi est stètia premiada sa lestresa de T-Robb e sa precisioni de Spada ma, chi andaus a castiai, Simo G ddas tenit ambaduas impari a stili meda.
Eh, gei seis malus! Imoi seis pensendi chi seu tifendi a unu piciocu sardu (Simone est sardu e, comenti a un'àteru Ganga -Gabriele- est unu grandu digei e scarrafiadori)...e difatis est aici! Castiai-sì is vìdius e narai-mì chi no tengu arrexoni! Bravu Simo G, po mimi ses su bincidori (e craramenti bravus is àterus puru...cosa de timi de sa potentza scarrafiendi).
At participau un'àteru digei sardu puru, s'amigu Dj Rash chi, perou, no est bintrau itra de is primus tres. Bravu meda issu puru, comenti a totu custa genia noa de digeis sardus chi funt faendi-sì connosci in continenti puru. Ndi eus a chistionai in su benidori.


text:
Iscotzia
Coordinatas: 57°N 5°W / 57°N 5°W
Articulu in nugoresu
Sa Iscòtzia (in gaelicu iscotzèsu Alba, in inglèsu e scots Scotland) est una de sas battor nassiones chi fachen su Rennu Unìu. In s'anticoriu, dae sos romanos in sùsu e pèri s'Edade de Mesu, si nàbat Caledònia.
S'Iscotzia est in sa parte de sùsu de sa Bretagna Manna. Tando fit unu rennu indipendente, ma dae su 1707 ch'est intràda impàre a s'Inghilterra in su Rennu de Bretagna Manna chin su Union Act ; b'at de nàrrer chi sos rennos fin ja tèntos unìos dae su puntu de bìsta dinasticu dae su 1603.
S'Iscotzia tenet una superfitze de 78.782 km². Su capu de locu suo est Edimburgu, o Edinburgh; un'attera tzittade de impòrtu est Glasgow, tantu chi sos iscotzesos etottu pèssan a custa e a Edimburgu comènte chi sìan ambasdùas capu de locu: Glasgow comente cussu economicu, Edimburgu comente cussu curturale. In prus, Edimburgu est unu de sos tzentros finantziarios europeos prus mannos, e sos fundales de su Mare de su Nord e de s'Atlanticu de Settentrione tènen sa cantitade de ozu de prèda prus manna pèri tottu s'Europa. Non si podet poi facher a mancu de facher tzìnnu de Aberdeen, Perth, Dundee e Inverness.
Mancàri chi facat, a commo, parte de su Rennu Unìu, s'Iscotzia tenet unu sistema juridicu autonomu, unu sistema iscolasticu a bànda e una crèsia nassionale tottu sua. A pùstis chi si at fattu su referendum de su 1997 in supra de sa devolution amministrativa, s'at torràu a fàcher su Parlamentu Iscotzèsu puru, chi fit tott'unu chin cussu inglesu dae su 1707. Su parlamentu britannicu est, de cada manèra, s'unicu organu chi podat facher leze pèri tottu su Rennu Unìu in tottu sos campos fràncu cussos chi sa devolution ponet a cràru.
S'Iscotzia, dae su puntu de bìsta istoricu-curturale, si ischìrriat in Highlands (Terras Artas) e Lowlands (Terras Bassas).


text:
Scaricare la presentazione
La presentazione è in caricamento. Aspetta per favore
PubblicatoProspero Baroni Modificato 4 anni fa
1
SCOLA ECOLÒGICA PROGETU LEI 482/99 “SALVAUS SU MUNDU”
2
PROGETU LEI 482/99 SCOLA ECOLÒGICA
Resùmini Presentada e Obietivu Sa scola comente ìsula ecològica Ridutzioni de is consumus de energia Menguamentu de refudus incuinantis Retziclu Regorta diferentziada Laboratòriu ecològicu
3
SCOLA ECOLÒGICA Presentada
Sa scola comente oportunidadi manna po s’imparu de is cumportamentus ecològicus Pensai a manera ecologista giai de giòvunus Cumprendi comente fraigai sa scola ecologista de su benidori Liai is oportunidadis de traballu chi sa scola de su benidori podit giai Integratzioni de is piessinnus de sa scola ecològica cun is programmas internatzionalis
4
Logu innoi si podint impreai Bivi cun sa naturalesa e
SCOLA ECOLÒGICA Sa scola comente ìsula ecològica S’ idea de scola ecològica liat in cunsideru e tenit in contu su logu innoi fraigai sa scola de su benidori. ÌSULA ECOLÒGICA Logu innoi si podint impreai totu is printzìpius po s’amparu de s’ambienti Bivi cun sa naturalesa e a manera sana sa scola de su benidori
5
SCOLA ECOLÒGICA Sa scola comente ìsula ecològica
Sa scola ecològica depit essi atesu de: tràficu de veturas, smog e incuinamentu acùsticu; refudus perigulosus e muntonàrgius; impresas chi traballant cun materialis chi faint dannu a sa saludi.
6
SCOLA ECOLÒGICA Sa scola comente ìsula ecològica
Piessinnus de sa scola aìnturu de un’ ìsula ecològica Postura faci a sud po sfrutai sa caloria de su soli; Murus grussus meda faci a nord; Is fentanas ant a depi essi fatas cun “emissivu bàsciu” (est a nai cun imbìrdiu chi tenit unu pillu chi mènguat is pèrdidas de calori) S’IMBÌRDIU A “EMISSIVU BÀSCIU” - sa caloria de s‘ impiantu de calentamentu benit reflessu, abascendi meda is pèrdidas; - su logu est prus praxili; - s’imbìrdiu no est fridu e no s’ annapat.
7
SCOLA ECOLÒGICA Sa scola ecològica
Is 10 règulas po abasciai is consumus 1. Po calincunu minutu aberri is fentanas e is gennas de is classis e fai intrai ària 2.Studai is luxis candu no serbint 3.Impreai sa luxi de sa dii. Artziai is avolgìbilis intamis de allui sa luxi 4.Studai su termosifoni chi ddoi funt prus de 22 gradus; 5.Studai totus is termosifonis chi no serbint allutus; 6.Ponni sa vàlvula termostàtica a 20 gradus (est una genia de dispositivu capassu de regulai s’ àcua callenti candu mudat sa temperadura de foras); 7.Studai is computadoris po a su mancu un’ora candu no funt traballendi; 8.In is logus innoi ddoi at giai luxi no ndi allui àteras; 9.Imprentai e fotocopiai su prus pagu chi si podit. Mellus est sa tènnica informàtica; 10.Chi est alluta s’ària conditzionada no nci depit essi una diferèntzia prus manna de 5 gradus cun sa temperadura de foras .
8
SCOLA ECOLÒGICA Sa scola ecològica
Su chi si podit fai in sa scola ecològica po su rispàrmiu energèticu 1.Studai sa luxi candu si fait su recreu 2.Studai sa luxi candu is studiantis s’agatant in àteras classis, laboratòrius, palestra 3.Studai sa luxi candu in classi ddoi at bastanti luxi po fai letzioni 4.A s’acabu de sa letzioni funt is studiantis chi depint studai sa luxi e no is impreaus de sa scola PO CONNOSCI SU RISPÀRMIU ENERGÈTICU TOCAT A LIAI A CUNSIDERU SA GENIA DE LUXI CHI S’ IMPREAT
9
SCOLA ECOLÒGICA Menguamentu de is consumus energèticus
Annotaduras a pitzu de is sistemas de illuminatzioni prus connotus Is lampadinas chi si imperant a fitianu funt de duas genias : • a incandescèntzia Fatas cun una carena de imbìrdiu cun aìnturu unu filu de tungsteno innoi passat sa currenti elètrica, su filu si callentat meda meda e ndi bessit sa luxi. - Durat po unas 1000 oras. - Funt baratas, ma consumant meda
10
SCOLA ECOLÒGICA Menguamentu de is consumus energèticus
Annotaduras a pitzu de is sistemas de illuminatzioni prus connotus • a scàrriga elètrica in gasu Faint prus luxi de is àteras a incandescèntzia (de 4 a 10 bortas de prus), ca assorbint prus energia mudada in luxi. Consumu energèticu prus bàsciu. Gastu prus artu.
11
SCOLA ECOLÒGICA Su chi si podit fai
Sostitutzioni de is lampadinas cun cuddas a consumu energèticu prus bàsciu Po fai abasciai is consumus in sa scola nosta s’ iant a podi mudai is luxis a neon, alògenas e a incandescèntzia cun lampadinas a rispàrmiu energèticu. Nci iat a essi de primìtziu unu gastu prus artu ma s’iat a aorrai de prus cun su tempus (càstia sa tauledda chi sighit).
12
SCOLA ECOLÒGICA Menguamentu de is consumus energèticus
Cumbenint is sistemas de illuminatzioni a consumu energèticu bàsciu • lampadinas CFL a consumu bàsciu Is lampadinas CFL (Compact Fluorescent Lamp) funt fatas cun unu tubu de imbìrdiu, chi podit essi a forma de lìnia dereta, a tzircu o a sàgoma chi liat prus pagu logu. Durat tempus meda : fintzas a oras cun 10 annus de vida mèdia. Consumant una parti de cuàturu (1/4) de is lampadinas a incandescèntzia. Costant de prus ma in su tempus faint risparmiai.
13
SCOLA ECOLÒGICA Su chi si podit fai
INTERRUTORIS DE ÙRTIMA GENERATZIONI Àtera manera po aorrai energia elètrica in sa scola nosta est su de impreai is interrutoris chi ddis nant “variadoris” in sa versioni wireless. Est un’ idea noba de interrutori chi ponit impari su design (su progetu), is tènnicas modernas e, mescamenti, su rispàrmiu energèticu. Oi in dii s’atentzioni a su rispàrmiu energèticu est una netzessidadi, ca is gastus po s’energia elètrica funt artus meda.
14
SCOLA ECOLÒGICA Menguamentu de is consumus energèticus
ITA SI PODIT FAI: Afortiai una cussèntzia noba me in is cumportamentus chi punnat a su rispàrmiu energèticu Impreai sistemas a rispàrmiu energèticu Impreai is energias annoàbilis
15
SCOLA ECOLÒGICA Planimetria: Planimetria de sa scola
16
SCOLA ECOLÒGICA Su chi si podit fai PO SU RISPÀRMIU ENERGÈTICU
Est pretzisu a agatai is puntus luxi de sa scola e a pustis acrarai logu e funtzioni (chi serbint po allùxiri is àulas o po foras o po is passaditzus, e aici nendi). Sa segunda faina pertocat sa pianificatzioni e s’aprontadura de atzionis chi punnant a no sperdi s’energia. A ùrtimu si fait un’ anàlisi de is consumus energèticus e si proponint àteras solutzionis.
17
SCOLA ECOLÒGICA Su chi si podit fai
Baloris de alimentatzioni impiantus scolàsticus: Pianu primu - Segreteria: 28 lampadinas de 36 W a neon Aposentu de is Professoris: 8 lampadinas de 36 W Còmudus: 4 onniunu cun 16 lampadinas de 36 W Classis: 11 onniuna cun 8 luxis. lampadinas de foras in intrada: 38 alògenas de 150 W Bidelleria: 2 luxis de 36 W Passaditzus: 26 luxis de 36 W Àulas spetzialis: 2 cun 20 lampadinas de 36 W Teatru: 26 farus (24 de 36 W e 2 de 300 W) Passaditzu + spogliatòiu palestra: 24 luxis de 36 W Palestra: 30 luxisde 36 W Pianu segundu - Classis: 12 onniuna cun 8 luxis de 36W Aposentu informàtica: 40 lampadinas de 36 W + 30 computadoris (65 W in intrada) Còmudus 2: 8 lampadinas Aposentus spetzialis: 2 onniuna cun 16 luxis de 36 W Aposentu cunferèntzias: 1 cun 10 lampadinas de 36 W
18
SCOLA ECOLÒGICA Su chi si podit fai: Anàlisi de is consumus
Po calculai is consumus tocat a aplicai sa fòrmula chi sighit: Kwhe (Kilowattora elètricus) consumaus in unu annu = (nu. lampadinas) x (potèntzia de is lampadinas) x (nu. oras chi is lampadinas abarrant allutas) / 1000= (nu. lampadinas) x (potèntzia de sa lampadina) x (3h x 24 diis x 7 mesis)/1000 Inditendi: Ec= Kwhe (Kilowattora elètricus) consumaus in unu annu nL=nùmeru lampadinas presentis P=potèntzia de is lampadinas O=nùmeru oras chi abarrant allutas is luxis 1000=unidadi de mesura Kwhe Chi torrat a sa fòrmula: Ec=(nLxPxO)/1000
19
SCOLA ECOLÒGICA Su chi si podit fai: Càlculu de is consumus
De is datus nostus resurtat unu consumu mèdiu a s’annu de Kwh/annu chi ddi currispundit unu gastu de èuros a s’annu. Custus gastus si podint abasciai cun su rispàrmiu energèticu aici comente inditau de sa scheda chi sighit.
20
SCOLA ECOLÒGICA Su chi si podit fai
Cunfrontu intre consumus elètricus realis e is chi ndi benint de sistemas de illuminatzioni a consumu bàsciu Aici faendi su consumu iat a essi de 9815 Kwh/annu, po unu gastu de 1766 èuros a s’annu. S’iant a risparmiai 4016 èuros/annu, (70% prus o mancu), chi iat a podi essi de su 80-85% sighendi is dexi règulas de is schedas antetzedentis.
21
SCOLA ECOLÒGICA Su chi si podit fai
Solutzioni a rispàrmiu energèticu - “S'IMPIANTU FOTOVOLTÀICU” In sa tauledda 2 si scerat chi su consumu a s’annu de sa scola est de Kwh/annu, cun s’impreu de sistemas de illuminatzioni a rispàrmiu energèticu. Cun custu balori iat a serbiri unu impiantu fotovoltàicu de Kwh/annu.
22
Imàgini intrea de sa scola
SCOLA ECOLÒGICA Su chi si podit fai Solutzioni a rispàrmiu energèticu - “S'IMPIANTU FOTOVOLTÀICU” ANÀLISI DE IS CRABETURAS PO IS MÒDULUS FOTOVOLTÀICUS Imàgini intrea de sa scola Parti de sa palestra Mirada tzentrali e de un’atza
23
SCOLA ECOLÒGICA Su chi si podit fai
Solutzioni a rispàrmiu energèticu - “S'IMPIANTU FOTOVOLTÀICU” - Planimetria Si podint impreai luxis a Led in s’àrea de foras a cudda innoi s’agatant is impiantus sportivus. Iant a essi bastantis lampadinas de 30 W a rispàrmiu energèticu in alternativa a is farus alògenus de 150W - 200W po otenni s’ 80% de menguamentu de is consumus. Su gastu (prètziu de ònnia lampadina de is 100 a is 150 èuros) iat a essi ammortizau in unu 1,5 – 2 annus gràtzias a su rispàrmiu a pitzu de is consumus energèticus. Custas lampadinas durant oras e 10 annus chene mantenidura.
24
SCOLA ECOLÒGICA Su chi si podit fai
Solutzioni a rispàrmiu energèticu - “S'IMPIANTU FOTOVOLTÀICU” De sa postura de is mòdulus fotovoltàicus (FV) faci a SUD, cun una inclinatzioni in sa crobetura de 30°, nci funt is resurtaus afatantis:
25
SCOLA ECOLÒGICA Su chi si podit fai
Anàlisi finantziària de s‘ impiantu Si scerat chi cun unu impiantu fotovoltàicu de 8 Kwp si produsint Kwh/annu de energia elètrica chi est unu balori bonu po sa scola nosta. In sa tauledda a manu dereta ndi bessit a pillu unu ùtili de esertzìtziu de s‘ impiantu de èuros in 25 annus, cun unu finantziamentu bancàriu cun su 5,20 % de su tassu de interessu a pitzu de unu gastu de inghitzu paris a èuros.
26
S‘àcua: una sienda pretziada meda COMENTE SI PODIT RESPARMIAI?
SCOLA ECOLÒGICA Ridutzioni de is pèrdidas Comente redusi is pèrdidas de àcua S‘àcua: una sienda pretziada meda COMENTE SI PODIT RESPARMIAI? SISTEMAS PO REDUSI IS PèRDIDAS E IS CONSUMUS
27
SCOLA ECOLÒGICA Ridutzioni de is pèrdidas de àcua
Cali est su profetu de custa tènnica ? a) Impreu discansosu b) Respetu normas igenicas de sa scola c) Aorru de àcua e puru econòmicu d) Andat beni meda po studiantis cun abilidadi diferenti
28
SCOLA ECOLÒGICA Ridutzioni de is pèrdidas de àcua
Solutzionis possìbilis: 1. Sistema de recùperu de s’ àcua pròida
29
SCOLA ECOLÒGICA Ridutzioni de is pèrdidas de àcua
Gisterra de regorta àcua cun filtru de depuratzioni e sistema de bessida:
30
SCOLA ECOLÒGICA Ridutzioni de is pèrdidas de àcua
Candu proit s’ àcua calat de is grundas a sa gisterra Esemprus de grondas
31
SCOLA ECOLÒGICA Ridutzioni de is pèrdidas de àcua
S‘àcua regorta de sa gisterra benit depurada po mesu de unu filtru. S‘àcua depurada podit essi impèrada in is scàrrigus de is còmudus, po limpiai e acuai is giardinus e regorta in unu distribudori de àcua po bufai.
32
SCOLA ECOLÒGICA Ridutzioni de is pèrdidas de àcua
Chi s’àcua allogada no est bastanti , su sistema at a liai s’àcua de s’arretza ìdrica. Aici s’àcua no at a mancai mai.
33
SCOLA ECOLÒGICA Ridutzioni de is pèrdidas de àcua
Su sistema de recùperu de s’ àcua pròida permitit de risparmiai fintzas a su 50% de su consumu ìdricu e agiudat s’amparu de s’ambienti.
34
Solutzioni de rispàrmiu ìdricu e energèticu – Planimetria
SCOLA ECOLÒGICA Su chi si podit fai Solutzioni de rispàrmiu ìdricu e energèticu – Planimetria
35
SCOLA ECOLÒGICA Su chi si podit fai
Solutzioni de rispàrmiu ìdricu e energèticu Aposentus cun is interventus tènnicus Una parti de is còmudus innoi ponni is lampadinas a consumu bàsciu, is interrutoris variadoris, is grifonis e is orinatòius a infrarossi.
36
Esemprus de orinatòius
SCOLA ECOLÒGICA Ridutzioni de is pèrdidas ìdricas Àteras pèrdidas de àcua ndi podint benni de guastus a is còmudus (WC). Esemprus de orinatòius Is orinatòius tenint giai sèmpiri s’autoclave. Is guastus podint fai cresci su consumu elètricu.
37
SCOLA ECOLÒGICA Ridutzioni de is pèrdidas ìdricas
Solutzionis possìbilis: 2. Ridutzioni pèrdidas ìdricas in is orinatòius
38
SCOLA ECOLÒGICA Ridutzioni de is pèrdidas ìdricas
Duas solutzionis possìbilis a is guastus de is orinatòius(WC). Pèrdidas mannas: sostitutzioni de is orinatòius cun àterus prus modernus a atzioni eletrònica DE AVERIGUAI IS GASTUS! Pèrdidas piticas: Mantenidura de is orinatòius e inserimentu de unu dispositivu cun cumandu a ràgius infrarossi. SOLUTZIONI PRUS BARATA
39
GRIFONI A ABERRIDURA ELETRÒNICA
SCOLA ECOLÒGICA Ridutzioni de is pèrdidas ìdricas GRIFONI A ABERRIDURA ELETRÒNICA Solutzionis possìbilis: 3. Ridutzioni pèrdidas in is grifonis
40
SCOLA ECOLÒGICA Ridutzioni de is pèrdidas ìdricas
Gràtzias a is tennologias modernas iat a essi prus discansosu aberri is grifonis po is studiantis. Cun su sistema a fototzèllula no si tocat su grifoni
41
Solutzioni de rispàrmiu ìdricu – Planimetria
SCOLA ECOLÒGICA Su chi si podit fai Solutzioni de rispàrmiu ìdricu – Planimetria Impreai s‘ àcua potàbili po su WC e po su calentamentu arresurtat una solutzioni tropu cara. Sa regorta de s’ àcua pròida est sa solutzioni prus econòmica e prus ecològica. Chi dònnia studianti consumat 15 litrus de àcua a sa dii s’ammostat ca no ddoi at pèrdida peruna de confort chi su 50% benit de àcua pròida. Si podit impreai po su còmudu, riscaldamentu, limpiadura de sa scola e po acuai su giardinu.
42
SCOLA ECOLÒGICA Su chi si podit fai Solutzioni de rispàrmiu ìdricu
Logu innoi fai sa regorta de s’àcua Àrea birdi acanta de sa palestra
43
SCOLA ECOLÒGICA Su chi si podit fai
Solutzioni contras a s’incuinamentu Àrea parchègius fotovoltàicus cun sistemas de ricàrica vetura elètrica Àrea parchègius
44
Solutzioni contras a s’incuinamentu – Planimetria
SCOLA ECOLÒGICA Su chi si podit fai Solutzioni contras a s’incuinamentu – Planimetria Is veturas elètricas permitint de abasciai s’incuinamentu de s’ària de parti de is veturas a carburanti. Ddoi funt in cummèrtziu protòtipus de cuestas veturas elètricas (Peugeot iOn, Citroen C Zero, Renault Z.E, etc..). Is baterias funt de ioni de lìtiu e assegurant un’ autonomia fintzas a 160 Km. Is veturas si torrant a carriai in 6 oras cun una presa de alimentatzioni de domu, e in 30 minutus in unu terminali de ricàrica lestra, cun un’ autonomia de su 80%. Cun su pròpiu mètodu si podint impreai in sa scola ecològica scooter e bicicletas elètricas in prèstidu a is famìllias de is studiantis.
45
SCOLA ECOLÒGICA Su chi si podit fai Solutzioni a rispàrmiu energèticu
Pellìcolas rifletentis po ridusi sa caloria e dosai sa luxi S’ imbìrdiu tenit una trasparèntzia agiumai cumpleta a sa luxi de su soli. Sa caloria de su soli podit intrai de una fentana ma no podit bessiri. Sa solutzioni est a ponni una pellìcola a is imbìrdius po poderai sa temperadura interna de s‘ edifìtziu prus bàscia de cudda de foras.
46
SCOLA ECOLÒGICA Su chi si podit fai Solutzioni a rispàrmiu energèticu
Pellìcolas rifletentis po ridusi sa caloria e dosai sa luxi Profetu de sa tennologia: 1) Ridutzioni manna de is gastus de conditzionamentu Is pellìcolas no faint passai fintzas a s’ 80% de caloria cun unu rispàrmiu mannu de energia po sfridai s’aposentu. 2) Ridutzioni de is gastus de riscaldamentu No si perdit caloria e sa luxi aìnturu de s’aposentu benit riflessa. 3) Protetzioni de is ràgius ultravioletus 4) Privacy a de dii 5) Mantenidura peruna
47
Imbìrdius de sa scola innoi ponni is pellìcolas
SCOLA ECOLÒGICA Su chi si podit fai Solutzioni a rispàrmiu energèticu Imbìrdius de sa scola innoi ponni is pellìcolas
48
SCOLA ECOLÒGICA Ridutzioni de is pèrdidas energèticas
Si depint a su riscaldamentu e a s’illuminatzioni de aìnturu e de foras de sa scola SA SCOLA TRABALLAT CANDU S’ ENERGIA EST PRUS CARA DE IS ORAS A IS ORAS 20.00
49
SCOLA ECOLÒGICA Ridutzioni de is pèrdidas energèticas
Solutzionis possìbilis: Allui is luxis sceti candu serbit e a pustis tocat a ddas studai candu no serbint. No tocat a lassai aparechiaduras in stand by. No imperai aparechiaduras bècias. Est sèmpiri mellus a imperai aparechiaduras de classi A a rispàrmiu energèticu (lampadinas, pompas de caloria, eletrodomèsticus)
50
SCOLA ECOLÒGICA Ridutzioni de is pèrdidas de s’impiantu de riscaldamentu Is gastus po s’ impiantu de riscaldamentu funt una parti manna de sa bulleta elètrica IN S‘ IMPIANTU DE RISCALDAMENTU NCI FUNT IS PÈRDIDAS ENERGÈTICAS PRUS MANNAS.
51
SCOLA ECOLÒGICA Ridutzioni de is pèrdidas de s‘ impiantu de riscaldamentu Solutzionis possìbilis: Compudai sa tzentralina tèrmica. Isolamentu tèrmicu de is tubus. Programmai is vàlvulas termostàticas in funtzioni de s‘ impreu de dònnia àula. Ponni imbìrdius a pannellus rifletentis a palas de is termosifonis contras a sa dispersioni de sa caloria. Regolarizai sa temperadura de su riscaldamentu a 20 gradus; dònnia gradu in prus portat a unu aumentu de is consumus de su 5-10%.
52
SCOLA ECOLÒGICA Retziclu
Su retziclu est una faina po su recùperu de is refudus po ddus torrai a impreai intamis de nci ddus fuliai. Su retziclu est: agiudau de una regorta diferentziada beni fata; est contras a su sprecu de materialis chi podint ancora serbiri; abàsciat su consumu de matèrias primas; abàsciat s’ impreu de energia.
53
SCOLA ECOLÒGICA Retziclu Su compost
Su materiali ùmidu si podit retziclai totu ca si mudat in materiali fatu de sustàntzias orgànicas. DDI NANT COMPOST biodegradàbili, si podit impreai comente fertilizanti.
54
SCOLA ECOLÒGICA Retziclu Su compost
Totu su materiali orgànicu (folla sicada, refudus de mela e de fruta, de cafei e de cosa de papai).
55
SCOLA ECOLÒGICA Retziclu Regulas de su compost
Ammesturai su compost cun linna, refudus de su giardinu comente folla, froris e cambus sicaus, fintzas a otenni unu materiali ùmidu, chene lìcuidu perunu. Ponni aìnturu de su composter a campana, chi est una genia de strexu contenitore chi no fait intendi fragu malu e no fait intrai bèstias e tzerpius. Furriai e manixai a fitianu, e coberri totu cun terra o àteru compost.
56
SCOLA ECOLÒGICA Regorta diferentziada
Po su retziclu tocat a spartziri s’àliga. SICU NO RETZICLÀBILI INDIFERENTZIAU ORGÀNICU BIODEGRADÀBILI E COMPOSTÀBILI SICU RETZICLÀBILI SECU ÙMIDU PAPERI PLÀSTICA IMBÌRDIU
57
ESEMPRU: AMPUDDAS DE IMBÌRDIU GIOCÀTULUS – LÌBURUS E MÒBILIS
SCOLA ECOLÒGICA Regorta diferentziada SU REIMPREU Est candu is refudus si torrant a impreai chene essi mudaus in àteru: ESEMPRU: AMPUDDAS DE IMBÌRDIU (dopo l'uso vengono sterilizzate e poi riutilizzate). BISTIRIS IMPREAUS GIAI (tocat a s’acostumai a donai is bistiris chi no poneus prus, ca podint serbiri a àterus). GIOCÀTULUS – LÌBURUS E MÒBILIS (podint serbiri a àtera genti).
58
SCOLA ECOLÒGICA Regorta diferentziada SU RETZICLU
Su retziclu permitit de aorrai energia e matèrias primas abascendi aici s’incuinamentu de s’ambienti. Cun su retziclu is refudus benint mudaus in àterus prodotus. ESEMPRU: LATINAS DE ALLUMÌNIU PAPERI BÈCIU IMBÌRDIU FERRU CALINCUNA PLÀSTICA
59
SCOLA ECOLÒGICA Regorta diferentziada SA PLÀSTICA BIODEGRADÀBILI
Sa plàstica biodegradàbili si sciollit cun s’àcua. ESEMPRU: ECOSTAR (po fai is bustas de sa spesa) Est fatu de àmidu, si lassau a cuntatu cun s’ambienti est biodegradàbili.
60
SCOLA ECOLÒGICA Regorta diferentziada
SMALTIMENTU E IMPIANTU DE INCINERIMENTU Fasis diferentis: regorta; trasportu; tratamentu; ponidura impari; depòsito; discàrriga.
61
PROSPETIVAS DE TRABALLU
SCOLA ECOLÒGICA Su laboratòriu ecològicu Est unu logu aìnturu de sa scola innoi fai su chi sighit: - Ogetus fatus cun materiali de retziclu. PROSPETIVAS DE TRABALLU Oindì s’agatant aziendas chi traballant cun su retziclu, custa podit essi una manera de traballai in tempus de crisi puru. ESEMPRU Fraigai ogetus de artesania, de modellismu e giogus
62
SCOLA ECOLÒGICA Su laboratòriu ecològicu Esempru:
1) Fraigai ogetus de s’artesania, de modellismu e de colletzioni.
63
Domixedda cun luxi led e cellas solaris Esposidori a energia solari
SCOLA ECOLÒGICA Su laboratòriu ecològicu Esempru: 2) Fraigai giogus “solaris”. Domixedda cun luxi led e cellas solaris Cun una luxi a led aìnturu de sa domixedda chi s’alluit gràtzias a cellas solaris. Andat beni med a po is aposentus de is piciocheddus.. (Dim. 12x11,2x11,5 cm) Generadori eòlicu a energia solari Is palitas girant gràtzias a unu motoreddu chi si movit cun sa cella solari. Disinnu nou e modernu. Artaria: 30 cm Esposidori a energia solari Gràtzias a is 4 pannellus solaris custu esposidori girat puru candu ddoi at pagu luxi. Movendi-sì ammostat billetus de bìsita , prendas, ulleras, orològius, profumus. Càrriat fintzas a 300 g.
64
SCOLA ECOLÒGICA Su laboratòriu ecològicu Fraigai una serra scolàstica
-traballai su compost Su laboratòriu ecològicu scolàsticu est un‘ àrea a s’abertu innoi si podit traballai su materiali biodegradàbili de su compost. In custa manera s’inghitzat a traballai in sa serra scolàstica, unu logu innoi prantai matas, fruta e fugimenta naturali.
65
SCOLA ECOLÒGICA Su laboratòriu ecològicu Fraigai una serra scolàstica
In una comunidadi ecològica imparaus chi is refudus no esistint, ca si mudant in àteras cosas. Messai sa terra si fait torrai a is primus tempus de sa vida.
66
SCOLA ECOLÒGICA Su laboratòriu ecològicu Fraigai una serra scolàstica
Progetai e traballai sa serra (cun s’ agiudu de is insinnantis), agiudat a fai cresci is relatas cun s’ ambienti, unu sentidu de responsabilidadi po sa terra. Si papat cun prexeri sa birdura e sa fruta chi si sighit de primìtziu, de candu si ghetat su sèmini;
67
SCOLA ECOLÒGICA Su chi si podit fai - sa serra scolàstica
Sa serra est unu logu praxili innoi si podit abarrai acanta de sa terra e totu su chi nci crescit. A nci traballai aìnturu est una sperièntzia de ecologia de provai diaderus. Su resurtau de custa sperièntzia est chi su tziclu de s’àcua, de su tempus e de is stagionis est relatau a su tziclu mannu de sa vida. Si cumprendit mellus ca nosu etotu faeus parti de su matessi tziclu.
68
Logus innoi fraigai sa serra scolàstica
SCOLA ECOLÒGICA Su chi si podit fai - sa serra scolàstica Logus innoi fraigai sa serra scolàstica
69
SCOLA ECOLÒGICA ACABU PROGETU
Presentazioni simili
© 2018 SlidePlayer.it Inc.
All rights reserved.


text:
Custu libreddu* collit a pare
chimbe documentos de importu mannu: bator sunt ufitziales ca sunt emanados dae
istitutziones pùblicas (internatzionales, europeas, istatales e rezionales) e
tenent balore zurìdicu; unu est istadu redatadu dae unu grupu influente de
organizatziones europeas non guvernativas e tenet unu balore polìticu e morale
e, prus chi no àteru, non cuntrastat cun sos documentos ufitziales, antis los
ìntegrat e los pretzisat.
Sa Sardinna e su pòpulu sardu
sunt interessados in manera direta a su cuntenutu de custos documentos. Sa
connoschèntzia issoro est duncas de utilidade manna o, mezus, netzessària.
Faeddant difatis, elenchende·los
in totu sos particulares, de sos deretos de s’òmine e de sos deretos
linguìsticos e culturales de totu sos òmines, finas de cussos chi apartenent a
comunidades istòricas e territoriales chi non podent godire de un’Istadu pròpiu
e sunt assuzetadas a s’insensibilidade e a s’arbìtriu de sos Istados
costituidos in manera ufitziale e reconnotos a livellu internatzionale. Intre
sos deretos fundamentales de totu sos òmines, sunt elencados in manera crara, a
livellu internatzionale e istatuale, cussos culturales e linguìsticos relativos
a sas comunidades sena Istadu, chi in sos documentos sunt definidas
“rezionales” e “minoritàrias”. In mesu de custas est numenada sa comunidade
sarda. Dae custu cunsideru, benit bene a cumprender s’importàntzia manna a beru
chi custos documentos tenent pro totu sos Sardos.
B’at semper e cando un’àteru
aspetu, forsis galu de prus fundamentale, de custu libreddu. Pùblicat testos in
limba sarda, limba “rezionale” e “minoritària” cantu cherimus, ma capatza, si
est impreada bene, de veiculare totu sos cuntenutos chi pertocant sa bida e sa
realidade de sa sotziedade cuntemporànea.
Custu libreddu dimustrat difatis
comente sa limba sarda siat a tretu de tratare, comente faghent sas àteras
limbas fatas pròpias dae sos Istados Costituidos, finas argumentos
tècnicu-zurìdicos. Difatis, cunforme a zudìtzios superfitziales (chi sunt
prezudìtzios ebia), a su sardu
diat dever esser negada sa terminolozia moderna, e sos Sardos de oe si
diant dever acuntentare petzi de sa limba de onzi die. Custu, a su mancu pro su
prezudìtziu testimoniadu dae sos chi, e non sunt pagos, sighint a non s’abizare
de una realidade evidente e de sa cantidade de possibilidades chi naschent dae
custa realidade.
Petzi dassende a un’ala custa
idea negativa, s’afirmatzione de sos deretos linguìsticos de su pòpulu sardu si
podet praticare a beru in totu sos setores de sa bida pùblica comente àugurant,
a su sòlitu cun pretzisione zurìdica manna, sos chimbe documentos collidos in
custu libreddu pretziosu a beru.
Su superamentu auguradu, pro
b’esser a beru, tocat chi siat realizadu no a paràulas, ma cun sos fatos; e, in
manera prus pretzisa, cun sos fatos linguìsticos. Comente càpitat cun sa
tradutzione in sardu de sas decraratziones e de sas lezes collidas e dadas a su
pùblicu sardu in custa ocasione chi tenimus su praghere e s’onore de
presentare: decraratziones e lezes emanadas finas, e l’afirmant in manera crara
custas etotu, pro sos Sardos. E chi sos Sardos podent, duncas, imparare in sa
limba issoro.
A narrer su beru, chi su sardu
tenet su status glotolòzicu de limba pròpia distinta e
chi no est unu “dialetu”, est a narrer una variante locale de sa limba
italiana, est una notzione oramai difùndida e atzetada (“a paràulas” a dolu
mannu) in Sardinna oramai a livellu populare. E no in Sardinna ebia. Su fatu
est chi tocat a esser cumbintos chi cun custa limba est possìbile a faeddare, a
iscrier e a bortare, essende presentes in totu sos àmbitos de sa
comunicatzione. E su cumbinchimentu espressadu in custu sensu dae sos
tradutores de sos documentos collidos in su libreddu nche colat cussu puntu
crìticu chi amus numenadu e paret chi cumbincat e funtzionet a beru.
Un’aspetu entusiasmante chi
pertocat custu libreddu est, in carchi manera, su de si riferire, forsis sena
lu cherrer, a sas orìzines de sa limba sarda iscrita e in carchi manera de bi
torrare.
Cando totu sas limbas
neolatinas, finas sas prus nòidas (frantzesu, italianu, castillanu…) ghetaiant
sos primos passos, lu faghiant petzi in literatura e in sa currispondèntzia
privada. A su latinu fiat riservadu, imbetzes, e pro tempus meda, su còmpitu de
sa redatzione de sos documentos pùblicos e de sas lezes. In Sardinna, zai dae
sos ùrtimos annos de su sèculu 12 e finas in antis, custa funtzione l’aiat
tenta sa limba sarda.
Est unu primadu assolutu,
ispantosu, chi includet una dutilidade e una precotzidade de funtziones de sa
limba sarda, in sensu istòricu, istraordinàrias. Custa traditzione at permìtidu
sa cumparta, in su 1392, de sa Carta de Logu emanada dae Lionora de Arborea,
monumentu zurìdicu beru de su pòpulu sardu, chi s’importàntzia aiat custrintu
sos Catalanu-Aragonesos, pustis cunchistada in manera definitiva s’ìsula, a
dassare sena tocada sa Carta in sa limba orizinale, su sardu, e de la
promulgare comente còdighe lezislativu de sa Sardinna, francu in cussos logos
in ue b’aiat istatutos particulares. E custu cun un’atu de su parlamentu de su 1421.
Mancari s’introdutzione
progressiva in s’àmbitu pùblicu de limbas anzenas e istranzas che a su
catalanu, su castillianu e, a bellu a bellu, dae su 1764, s’italianu, sa limba
sarda at mantesu pro sèculos, in totu s’ìsula, s’amentu de s’impreu zurìdicu
suo. A pustis, s’italianu est resessidu a indebilitare custa cussèntzia
supèrstite.
Su fatu chi unos cantos testos,
finas issos zurìdicos, in limba sarda, torrent a pustis de medas annos a
Sardinna, comente est capitende oe cun sa publicatzione de custu libru, leat
un’importàntzia chi andat meda prus a dae in antis de un’augùriu ebia.
_______________
* Premissa de su libru Deretu a sa limba e Deretu de sas limbas, ULS, Nùgoro


text:
S'Isis atacat in Lìbanu, ma est retzende unos cantos corfos in Sìria e in Iraq. S'ùrtimu est su de Sinjar. No est mancadu su sustennu aèreu de is americanos, ma sa tzitade nord-irachena, a pagu tretu dae Mosul, est istada liberada dae unu commando partigianu unidu in ue ddoe agatamus cumbatentes curdos de Hpg, Yja-Star, Ypj, e Ypg (formatziones ligadas a su Pkk de Apo Öcalan e a s'ispissu cuadas dae s'informatzione otzidentale chi faeddat petzi de Peshmerga) e de is brigatas yazidas Ybs. Ma non semus chistionende petzi de una tzitade liberada.
Cun custu resurtadu amus sa partzidura de su territòriu de s'Istadu islàmicu a dae chi Mosul (in Iraq, comente amus bidu) e Rakka (in Sìria) non sunt prus comunicantes a pare.
Yazidas e Peshmerga los aìamus agatados in is matessi noas de s'austu de su 2014: tando is fortzas armadas de su guvernu regionale de su Kurdistan irachenu si nche fiant fuidas cara a s'avantzada de s'Isis lassende a sa sola sa minoria antiga, defensada petzi dae is curdos serentes a su Pkk. Is Yazidas ant aderidu a s'idea de Öcalan, sa de su cunfederalismu democràticu, solutzione proposta pro collire a pare is etnias diferentes de su logu movende dae s'egualidade e dae s'unione voluntària de is pòpulos.


text: Sud Àfrica. 2010. In die de oe sa seletzione ispagnola bincheit su campionadu mundiale de fùbalu, giughende·nche a domo sa prima copa Fifa. Belle a sos concruos de sos tempos suplementares, Andrés Iniesta marcheit su gol de sa vitòria contra a sos olandesos. Sas vuvuzelas e su “waka waka” de Shakira acumpangeint cada gara de su torneu: ant a èssere galu fruschiende in sas origras de sos tifosos de sa natzionale italiana (campione mundiale de su 2006), giagarada a su primu turnu a pustis de sas proas làngias contra a Paraguay, Islovàchia e Zelanda Noa.


text:
Sàbudu 29 de su mesi de donniasantu a is 10:00 de a mangianu in s’aposentu de sa Fondatzioni Banco di Sardegna at a essi presentau su lìburu La Strega dei Bottoni/Sa Mainàrgia de is Butonis, tradùsiu in sardu de Oresti Pili. Sa Mainàrgia de is Butonis est un’àteru lìburu scritu in sa norma campidanesa de is Arrègulas, chi amostat ca cussa norma est sèmpiri prus imperada
25/11/2014
Presentada de su lìburu “La Strega dei Bottoni/Sa Mainàrgia de is Butonis”Posted by acadesusa under Ainas, Novas, Presentadas | Tags: Arrègulas, Banco, butonis, campidanesa, mainàrgia, norma, Oreste, pili, Presentada, Sardegna |
Leave a Comment
08/01/2014
Artìculu de Eduardo Blasco Ferrer: “Il sardo, una seconda lingua con una storia straordinaria”Posted by acadesusa under Informus, Novas | Tags: Arrègulas, blasco ferrer, imparu, limba, lingua, LSC, minorias, scola, Unione Sarda |
1 Comment
S’Acadèmia ponit in custa pàgini, po chi (affinché) totus ddu potzant ligi, s’artìculu de prof. Eduardo Blasco Ferrer, Ordinario di Linguistica sarda de s’Universidadi de Casteddu, chi est bessiu in s’Unioni Sarda su 29 de su mesi-de-idas (dicembre) de su 2013:
Il-sardo-una-seconda-lingua-con-una-storia-straordinaria
S’artìculu andat in sètiu (è coerente) cun su chi s’Acadèmia at sèmpiri nau po su chi pertocat (riguarda) su standard de sa Lìngua sarda.
Parrimentu (opinione)de s’Acadèmia est difatis chi su Sardu intrit in sa scola a comenti materia curricolare e de s’ora (dal momento) chi intrat depit essi sa lìngua-de-lati (lingua materna) de is pipius.
Duncas is pipius chi narant e intendint in domu e in sa bia àcua, lìngua, tenint s’arraxoni (hanno il diritto) de tenni maistus chi nerint àcua, lìngua e lìburus aundi ddoi siat scritu àcua, lìngua, e de podi imperai totu sa literadura stravanada (meravigliosa) de milli annus a oi scrita in Campidanesu.
Su pròpiu arraxonu (discorso) balit po is pipius chi narant e intendint in domu e in sa bia abba, limba
Duncas custu podit essi assegurau sceti cun su Sardu a duas Arrègulas, s’Arrègula de su Campidanesu e saRègula de su Logudoresu.
A ponni (obbligare) a nai e a scriri a is pipius de Campidanu abba, limba e aici nendi, a comenti iat a bolli sa LSC, est a no andai in sètiu (non essere coerenti) cun s’arraxoni de s’òmini (i diritti dell’uomo).
Su pròpiu arraxonu (discorso) balit po is pipius de is famìllias chi fueddant s’Aligheresu, su Gadduresu, su Tabarchinu e su Tataresu.
Sa Sardìnnia depit amostai, peri (attraverso) su Parlamentu e su Guvernu suus, de essi bona (capace) de ndi apariciai (allestire) una lei apitzus de sa Lìngua sarda chi arrespetit a totus, a is prus minorias chi nci funt in Sardìnnia (Aligheresa, Gadduresa, Tabarchina e Tataresa) e a totu su Sardu, a su chi narat àcua, lìngua e a su chi narat abba, limba.
Po sa primu borta eus tramudau (tradotto) in italianu is fueddus chi pensaus potzant essi tostaus (ostici) a cumprendi, pruschetotu (soprattutto) po chini est acostendi-sì imoi a su Sardu e finsas po chini su Sardu ddu fueddat ma dd’iat a bolli fueddai sèmpiri mellus, mancai cun fueddus sèmpiri prus sardus e sèmpiri prus pagu stràngius.
16/11/2013
“Arrègulas”: dibattito sulle regole di scrittura per il campidanese”Posted by acadesusa under Novas | Tags: Arrègulas, cagliaripad, campidanese, campidanesu, Carbònia, giombetti, intervista, pili, pregontu, scrittura |
Leave a Comment
Artìculu de Cesare Giombetti pigau de cagliaripad.it.
L’appuntamento è stato un’occasione per coltivare il dibattito relativo alle possibilità della lingua sarda. Da anni si discute infatti su quale possa essere la soluzione per istituzionalizzare e normare il sardo, con una vera e propria lotta tra fazioni. Le opzioni in campo fino a oggi erano varie e la polemica si è accesa in questi anni in particolare sull’opportunità dell’utilizzo di una lingua sarda unica, la cosiddetta Limba Sarda Comuna (LSC).
Chi sostiene quest’opzione teorizza che l’unificazione possa dare maggior forza istituzionale e maggiore facilità di codificazione, anche per risolvere le questioni “burocratiche”, ovvero avere un unico idioma per i documenti e per l’insegnamento.
Da sempre però questa possibilità ha generato dissapori, a causa della forte diversità fra le due macro-varianti (logudorese-nuorese e campidanese). Si parla di varianti “macro” e non semplici proprio perché c’è possibilità di comprensione reciproca, ma ostacolata dalle differenze non minimali.
L'”Acadèmia de su Sardu onlus” propone una soluzione al problema, chiedendo l’istituzionalizzazione del sardo nelle sue due varianti e delle altre lingue presenti nell’Isola, le cosiddette alloglotte (sassare, gallurese, algherese, tabarchino).
In questo modo ci sarebbero due parlate da codificare, il nuorese-logudorese e il campidanese. Si parlerebbe di “sardu a duas càmbas” (sardo a due gambe). L'”Acadèmia” propone dunque delle norme per il campidanese, già adottate dalla Provincia di Cagliari, dal Comune di Capoterra e dal Comune di Mogoro, basate sulla letteratura di riferimento, ovvero le improvvisazioni dei “cantadoris” che già avevano creato una sorta di campidanese unico de facto.
Oreste Pili, presidente dell'”Acadèmia” e docente di lingua tedesca e sarda definisce la LSC come un atto di tipo fascista, paragonabile proprio alla legge gentiliana del ’23 che puntava alla scomparsa dei dialetti.
Per il presidente si tratta di una vera e propria battaglia per ristabilire la democrazia. In quest’ottica, il 18 ottobre è stata redatta una lettera indirizzata alla Regione Sardegna e volta al riconoscimento delle due parlate e all’obbligatorietà dell’insegnamento nelle scuole.
Tutte le iniziative dell'”Acadèmia” sono elencate nel blog di riferimento.
13/11/2013
Is Arrègulas in CarbòniaPosted by acadesusa under Ainas, Atòbius, Novas | Tags: Arrègulas, Carbònia, Presentada |
Leave a Comment
Sa dii mèrculis su 13 de donniassanti s’Assòtziu Culturali S’Ischiglia, cun s’amparu de su CSC de sa Società Umanitaria, at a presentai sa cunferèntzia apitzus de “Arrègulas po ortografia, fonètica, morfologia e fueddàriu de sa Norma Campidanesa de sa Lìngua Sarda a incuru de su Comitau Scientìficu po sa Norma Campidanesa”.
Ant a chistionai Oreste Pili de su Comitau Scientìficu, presidenti de s’Acadèmia de su Sardu onlus e su Coru Polifònicu “Su Conti” de Serbariu, dirìgiu de Antonino Collu su maistu,
Sa cunferèntzia at a inghitzai a is 17:30 in s’aposentu mannu Velio Spano, bia della Vittoria 96 in Carbònia.
Bos’arrecumandaus de fai a ora.
03/09/2012
Su Comunu de Cabuderra pùbricat su cumpudu in sardu puruPosted by acadesusa under Novas | Tags: Arrègulas, bilingui, cabuderra, comunu, cumpudu |
Leave a Comment
Comenti est scritu in sa nova de su Comunu:
“Po sa primu borta s’introdusidura est in duas lìnguas, in sardu e in italianu. Custu po amostai chi su sardu podit argumentai una matèria tènnica e spetziali puru che a su cumpudu”.
Innoi eis a agatai sa nova e su .PDF de su cumpudu, unu traballu scritu ponendi infatu a is “Arrègulas“.
04/11/2011
Is Arrègulas in BerlinuPosted by acadesusa under Atòbius, Novas | Tags: Arrègulas, Berlinu, Ivo Murgia, Presentada |
Leave a Comment
Su 10 de custu mesi in su cìrculu sardu de Berlinu ant a fai una presentada de Arrègulas.
S’arrelata dda at a sterri Ivo Murgia, coautori de su traballu e cumponenti de su diretivu de s’Acadèmia de su Sardu onlus.
Sa presentada dda ant a fai in su “Caffè degli Artisti” in Berlinu etotu e at a essi totu in sardu cun sa tradusidura in italianu e tedescu.
S’Acadèmia si-ndi prexat de custu acontèssiu e pigat parti a sa faina comenti a “sponsor” de sa cosa.
07/05/2010
Is Arrègulas in AssèminiPosted by acadesusa under Atòbius, Novas | Tags: Arrègulas |
Leave a Comment
“IS ARRÈGULAS DE SU SARDU CAMPIDANESU IN ASSÈMINI”
Arrelatadoris:
Amos Cardia: “Su bilinguismu perfetu e su standard”
Stèvini Cherchi: “Is Arrègulas: candu, comenti e poita ddas imperai”
Apariciadoris:
Assòtziu Culturali “Acadèmia de su Sardu Onlus”
cun s’agiudu de s’Assòtziu Culturali “TEATRO ARKA (H.C.E.)”
Giòbia su 20 de Maju de su 2010 a is 7 de a merii in Assèmini
in su “Spazio Arka”, bia Tevere 47


text:
Attrice teatrale e cinematografica.
Per la sua eclettica formazione è stato fondamentale l’apporto della sua Famiglia d'arte (la famiglia Medas) e l’incontro con personalità del teatro cui Giancarlo Giannini, Franco Graziosi, Veronica Cruciani, Lucia Calamaro, Karin Koller, Davide Iodice, Roberto Rustioni, Arturo Cirillo, Spiro Scimone, Francesco Sframeli, Motus con Silvia Calderoni e Nelson Jara. Ha collaborato con l’Ente Lirico di Cagliari e Sardegna Teatro, con professionisti del teatro e del cinema quali Giuseppe Sollazzo, Michele Salimbeni, Salvatore Mereu, Gianfranco Cabiddu, Bonifacio Angius e Mauro Aragoni.
Foto Alessandro Cani