text:
06/09/2006
Su computer e “su Tedescu”
Giuliu Paulis s’at fatu s’ onori de ligi e cumentai, in sa revista Nae, su trabballu chi deu e Wilbert Herringa eus fatu a pitzus de sa relata tra su sardu e is linguas diversas chi, incumentzendi de su latinu, ant tentu unu ruolu dominanti—dominanti in politica—in Sardinnia. Su libbru nostru—Sardegna tra tante lingue. Il contatto linguistico in Sardegna dal medioevo a oggi, ondaghes, 2005—incumentzat cun un’analisi de is argumentus imperaus, innantis de nos, de Wagner e, prus che a tottu, de is chi dd’ant sighiu. Issus bolint fai a biri ca su sardu—su sardu “beru”—est una lingua “arcaica”: prus acanta a su latinu de totu is atras linguas neolatinas. S’atru sardu non contat, ca anca est ammisturau cun atras linguas…
De s’analisi nostra nd’est bessiu ca is argumentus de is “wagnerianus” non tenint una basi forti bastanti po arribbai a cussus congruus: ni de unu puntu de vista storicu, ni linguisticu, ni sociolinguisticu, ni antropologicu e ni-mancu demograficu,.
Su chi fait prus impressioni in s’analis issoru est ca po issus s’unicu mecanismu chi podit portai una lingua a cambiai est su cuntatu cun un’atra lingua. Duncas, chi sa pronuncia de unu certu sonu cambiat in una certa lingua, custu cambiamentu podit sceti benni de s’infruentzia de un’atra lingua. Ca una lingua potzat cambiai a sola—sighendi regulas e principius internus a cussa lingua e totu—est po issus unu cuncetu disconnotu.
Sa linguistica de Wagner fiat giai becia candu issu fiat ancora unu studenteddu, innamorau de sa terra nostra e de atras cosas, e girát sa Sardinnia circhendi is fueddus prus “antigus”: su Tedescu ddu tzerriánt in is biddas sardas. Wagner, mortu in su 1962 a 82 annus, non s’est mai interessau a totu su chi est sutzediu in custu seculu passau aintru de sa linguistica. Incumentzendi de su 1916, candu est bessiu su Cursu de Linguistica Generali de De Saussure, sa linguistica at circau, a innantis de si ponni a fai una storia de is linguas, de cumprendi ita est custa cosa chi tzerriaus “lingua”…
Wagner, invecis, est abarrau firmu a sa linguistica storica tedesca de su 1800, e aici e totu ant fatu is chi dd’ant sighiu. Issus ant circau de scriri sa storia de is linguas, chentza de sciri ita est sa LINGUA: de calis partis est fata, cumenti funtzionat, calis funt is principius e is regulas chi si permitint de fueddai e de cumprendi.
In su 1800 atra linguistica non nci ndi fiat: de calincuna parti tocát a incumentzai! Ma siguru est ca non bastát, e sa linguistica est andada a innantis.
Candu non si scit comenti funtzionat una lingua e—po nai—in sardu s’agatat unu cambiamentu, s’unica cosa chi fait a fai est a castiai chi custu cambiamentu esistit in un’atra lingua: su cambiamentu DEPIT ammarolla benni de innias, de su cuntatu cun un’atra lingua.
Citendi unu scritori olandesu, tocat a nai ca “a chini tenit unu marteddu ebbia, bit puncias in donnia logu”.
Tanti po fai un’esempru, Eduardo Blasco Ferrer in su libbru suu (Storia linguistica della Sardegna, Niemeyer, 1984, Tübingen), sighendi a Wagner, fait custa cosa cun sa “sonorizzazione”: su fatu ca is cunsonantis surdas (P, T, C, F) si pronunciant fendi vibbrai is cordas vocalis a pustis de una vocali: ndi bessint is cunsonantis “drucis” B, D, G, V.
Blasco Ferrer non sciiat calis funt is basis foneticu-articulatorias de sa “sonorizzazione”. Non fait a cumprendi in manera diversa poita issu at nau ca sa “sonorizzazione” chi s’agatat in campidanesu ndi benit de su pisanu medievali. Sa “sonorizazzione” non esistit sceti in campidanesu. Esistit puru in logudoresu e in unu muntoni de atras lingua, ma … non esitit in su pisanu, ni in is atrus dialetus toscanus e … non est esistia mai in cussas linguas!
Po fai unu sballiu de aici, tocat a ndi sciri pagu de aderus de linguistica e fintzas de storia!
Duncas, po “accrarai” comenti mai su sardu de cabu de jossu est prenu de annoamentus, Wagner e is chi dd’ant sighiu funt custrintus a a nai ca totu custus cambiamentus de su campidanesu ndi benint de s’infruentzia toscana in Sardinnia, e funt puru custrintus a si ndi scadesci ca is Pisanus funt stetius is meris de su “rennu de Callari” sceti 64 annus (de su 1258 a su 1324)!
Tocat sceti a pensai a su ca Wagner at nau a pitzus de su fatu ca in campidanesu su fueddu “acua” non s’est furriau a “abba” che in cabesusesu: “infruentzia de su pisanu”!
In sa “Carta in caratteri greci”, scrita in Casteddu a giru de su 1070-80, su fueddu chi s’agatat po “acua” est axύa (controlla-mi-ddu po prexeri!). Insomma, sa trascriidura “fonetica” de “acua”. Custu bolit nai ca sa pronuncia de su fueddu fiat sa propriu de sa chi esistit immoi. Sigumenti s’imperu de is literas gregas permitit de nai de siguru ca chini at scritu non fiat sighendi su connotu ortograficu de su latinu, teneus sa prova ca su fueddu teniat sa pronuncia “pisana” giai unus 150 annus a innantis de arribbai is Pisanus a Casteddu e unus 200 annus a innantis de sa conchista pisana: unu spantu!
Ma unu spantu obbligau, poita ca in custa cosa est su campidanesu su dialetu prus arcaicu. Poita ca po Wagner is campidanesus fiant genti de arratza burda e de lingua burda. In nisciuna manera su campidanesu podiat essi prus “puru” de su cabesusesu! Dd’est tocau a nai ca fintzas custu fenomenu ca nd’arribbat deretu de su latinu, beniat de su pisanu.
E nisciunus mai dd’at curregiu. Custa cosa si podit tzerriai a una manera sceti: “dilliriu colletivu”.
Su sardu lingua “arcaica”? Custu “cliché” puru ndi bessit de sa propriu pobiresa metodologica e de s’inniorantzia manna de comenti funtzionant is linguas. Poita iat a depi essi “arcaicu” su sardu “beru” (e cussu sceti)? Comenti narat Blasco Ferrer a sa pagina 23 de su libbru citau: “il sardo è una lingua arcaica a causa … del suo isolamento e della sua scarsa capacità di recepimento di innovazioni provenienti dal continente.”
Seus torra a “marteddu sceti…e duncas puncias !”
Ca una lingua podit cambiai—e meda—po contu suu, Blasco non ddu sciiat.
Ma berus est? Berus est ca su sardu ‘beru” (su cabesusesu) est una lingua arcaica e su campidanesu una lingua burda?
In sa primu parti de su libbru, nos ammostraus ca is argumentus “wagnerianus” non torrant cun s’evidentzia storica, linguistica, sociolinguistica, antropologica e demografica.
In sa segundu parti ammostraus sa verifica chi eus fatu nos de is duas ideas de Wagner chi prus ant conditzionau sa manera de pensai is sardus a pitzus de sa lingua issoru: 1) su sardu “beru” est una lingua arcaica; 2) su campidanesu est ammisturau meda cun su pisanu e is atras linguas dominantis chi ant sighiu.
Tocat a nai subbitu ca fintzas a pagus annus fait non fadiat a torrai un’arrespusta seria a custas preguntas: chentza de computer non iat fatu!
Tanti po si cumprendi: po cunfrontai is 200 fueddus chi at scioberau issu e totu in 54 dialetus sardus e 6 linguas dominantis, su computer at fattu una cosa comenti 500.000 operatzionis matematicas!
E immoi, deretas-deretas, is arrespustas: su sardu non est una lingua arcaica e su is dialetus campidanesus si ndi stesiant de is linguas dominantis—e prus che a totu de s’italianu—de prus de is dialetus cabesusesus. Duncas, o Wagner non at cumprendiu, o non at bofiu cumprendi.
Sa primu arrespusta a Giuliu Paulis non dd’est praxa. E in cuss’articulu in Nae s’at fatu una critica metodologica: “Sa mirada format s’ogetu”. Aici at scritu.
Sa verifica nostra, segundu a issu, est sogetiva: bessia de su fatu ca nos eus castiau a sa lingua sarda cun is ogus de oi, pighendi in cunsideru testus in sardu chi fueddant de cosas modernas, a su postu de castiai—che a Wagner—a sa lingua de is messajus e de is pastoris.
Giuliu Paulis tenit arrexoni! Ni-mancu nos seus obbietivus, ma…totu su chi podemus fai po lompi a un’analis obbietiva dd’eus fatu. In prus, sigumenti deu sigu s’epistemologia de Popper, sa cosa de importu prus mannu dd’eus fata: a chini totu bolit torrai a fai s’esperimentu nostru ddi bastat a sighiri, e a torrai a fai, su chi eus fatu nos. Eus decrarau totu e su trabballu nostru est “falsificabile”!
Ita eus fatu po evitai de torrai a fai sballius che is de Wagner: “Sa mirada format s’ogetu”?
Po sciri cantu una lingua neolatina si nd’est stesiada de su latinu, tocat a cunfrontai fueddus de is duas linguas. In teoria totus is fueddus—totus is chi funt cambiaus e totus is chi non funt cambiaus!—ma custu non fait. Non fait ebbia!
Tocat a scioberai. Ma chini scioberat? Mancai unu non bollat, seus totus influentzaus de su chi pensaus e creeus. Duncas, chi scioberaus a solus, est facili meda chi scioberaus is cosas chi si donant arrexoni. Comenti ndi bessis de custu dilemma?
Su sballiu (sballiu??) de Wagner—e de atra genti meda—est propriu stetiu su de si ponni issus a scioberai is fueddus de cunfrontai a-pari in linguas diversas e, infatis, nd’est sempri bessiu ptretzisu-pretzisu su chi boliant issus. Chi unu pigat in cunsideru sceti sa terminologia de is pastoris e de is messajus, est facili ca ndi bessat ca cussa parti de sa lingua est prus acanta de su latinu: e castiendi innias Wagner si fiat donendi arrexoni a solu, poita ca nd’est bessiu pretzisu-pretzisu su chi boliat issu! Ma cussa parti de sa lingua non est TOTU sa lingua e su chi nos bolemus sciri est cantu sa lingua sarda intrea est acanta de su latinu.
Po ndi bessiri, nos eus lassau scioberai a su computer unu numeru de fueddus chi fadiat a manigiai, sighendi su metudu de su “random sampling”: “campionatura casuale e statisticamente rappresentativa”.
A su computer non nde ddu importat nudda de su chi at nau Wagner e de su fatu ca is sardus po custas cosas si ndi bogant sa matza a-pari…
Eus arregortu totu is testus chi podemus agatai in “formato elettronico” e nce ddus eus ghetaus a sa machina (270.000 fueddus). E candu ndi funt bessius fueddus che “Internet” (una de is criticas prus de importu de Paulis) si ndi seus acataus ca cussus fueddus in latinu non nci fiant!
In totu, de fueddus chi in latinu non esistiant (cun prepositzionis e articulus) nci ndi fiant seti. Seti fueddus a pitzus de 200 non cambiant sa statistica, duncas po su latinu eus imperaus 193 fueddus. Ma sa cosa de importu prus mannu est ca cussus seti fueddus—e duncas “Internet” puru—sigumenti in latinu non ddus eus postus, non tenit nisciuna infruentzia in sa mesura de cantu duas linguas diversas si ndi stesiant de su latinu. “Internet” donat “zeru” cun ambas linguas! Su balori assolutu cambiat unu pagu—torru a nai: ammancant seti fueddus a pitzus de 200—ma cussu relativu, tra linguas diversas, abarrat su propriu.
Duncas, is fueddus modernus, bessius de su fatu ca “Sa mirada format s’ogetu” ddus eus “neutralizaus” fintzas aundi a fatu. De prus non fadiat a fai.
E tocat a nai puru ca, in mesu a is fueddus chi ndi funt bessius, nci fiat puru unu fueddu “agro-pastorale” che “trubare”. Unu fueddu specialisticu “agro-pastorale” a pitzus de 200 non mi parit pagu: est su 0,5%. Su sardu at a tenni in totu unus 200.000 fueddus: Mariu Puddu nd’ at agatau giai prus de 100.000! Intzandus fait a nai ca is fueddus “agro-pastorali” funt una cosa comenti e milla: mi parint medas. Mi parit dificili meda chi esistant prus de cussu tanti de fueddus “agro-pastorali”. Comenti si biri, cussus fueddus puru funt pigaus in cunsideru de s’analisi nostra, ma cun s’importantzia chi ddis minescit. Fintzas is pastoris non funt sempri acracaxendi/trubande is brebeis: faint atras cosas puru!
Nos eus pigau in cunsideru—prus o mancu—totu su sardu modernu, e dd’eus nau. Su chi eus nau balit po su sardu modernu e non, po nai, po su de su 1400.
In su sardu de oi, in totu su sardu de oi, bariedadis arcaicas non ddoi nd’at. Ma sa cosa prus de importu est ca de in mesuras nostras nd’est bessiu de linguas arcaicas non nd’esistit ni-mancu una!
Non est est su sardu sceti chi non est arcaicu, ma est totu s’idea de arcaicidadi chi nd’arruit a terra. Totu is linguas neolatinas chi eus pigau in cunsideru si ndi stesiant de su latinu (classicu) a su mancu de su 49,7% (italianu), mentris su prus atesu est su genovesu (57, 6%): 8,1% de diferentzia. E custus datus bolint cunfrontaus cun su fatu ca s’olandesu (“riferimento esterno”) si ndi stesiat de su latinu de su 72,%.
“Sa mirada format s’ogetu”. Est berus po totus, ma est prus berus ancora po is chi trabballant cun una metodologia chi non at connotu a Popper.


c: text/html

text:
Oe, 4 de su mese de martzu, in su mundu sunt lòmpidos a prus de 3mìgia is mortos pro su Covid-19, sa maladia causada dae su coronavirus nou (Sars-CoV-2).
S’epidèmia tocat 81 paisos e territòrios, arribende finas a superare 95mìgia casos:
- Tzina: +80000
- Corea de su Sud: 5.621
- Itàlia 3.089
- Iran 2.922
- Giapone 287
- Frantza 257
- Germània 240
Sighint a pustis Argentina, Tzile e Polònia, chi in custas dies ant signaladu sos primos casos in su territòriu issoro. Su Regnu Unidu tenet imbetze 87 cuntàgios, ma at prevìdidu un’aumentu cunsistente in sas dies sighentes. S’Iràq at annuntziadu sa prima morte. S’Iràn, pro parare barra a s’ispàinu de su virus in sas presones prenas a isticu, at iscatividadu 54 mìgia detenudos cun penas prus bàscias de chimbe annos.
E in Usa? Sos casos sunt 129. Cun noe mortos, su prus est in s’istadu de Washington. E pro more de sos costos de sa sanidade e de sa mancàntzia de cobertura assegurativa is mortos podent èssere meda de prus.
In s’Àfrica subsahariana est istadu signaladu unu casu in Nigèria e duos in Senegàl. In su nord de su continente, tres casos in Algeria, duos in Egitu, unu in Tunisia e unu in Marrocu.
In Itàlia
Comente narat su Ministeru de sa salude, a su 3 de martzu 2020 in Itàlia sos malàidos fiant 2.706, sas persones mortas 107 e cussas sanadas 276. Tra sos casos positivos, 1.346 sunt ricoverados cun sìntomos, prus de milla s’agatant in isulamentu domitziliare, e 295 s’agatant in terapia intensiva.
Sos casos averiguados de Covid-19 sunt mescamente in:
- Lombardia (1.497)
- Emìlia-Romagna (516)
- Vènetu (345)
Su 4 de martzu su guvernu at detzìdidu sa serrada de iscolas e universidades dae su 5 a su 15 martzu in totu Itàlia. Mesuras gosi severas fiant istadas aplicadas petzi in sas zonas prus corpidas, est a nàrrere a inghìriu de sa comuna de Codogno, in Lombardia.
Germània, Indonèsia e Rùssia, ma fintzas àteras natziones, ant proibidu s’esportatzione de mascareddas e de àteros trastos mèdicos impreados pro s’amparare dae su Covid-19. Sa Frantza at secuestradu sas iscortas de mascaras fintzas su 31 de maju. S’Itàlia, nd’at comporadu 900 mìgia dae su Sudàfrica.
S’Organizatzione mundiale de sa sanidade (Oms) at signaladu s’ispatzu repentinu de sas iscortas de aparatos de amparu e at sotadu sas natziones pro chi bi siat un’aumentu de su 40 pro chentu de sa produtzione. Si pensat chi ogna mese in totu su mundu s’ant a ispatzare 89 milliones de mascareddas, 76 milliones de guantos e 1,6 milliones de olleras de protetzione. Sa Tzina at cunvertidu sas lìnias de produtzione de capotos, saigiones e fintzas de telefoneddos pro fraigare mascareddas o tutas protetivas, fintzas pro su mercadu istràngiu.
S’Oms at decraradu chi su tassu de mortalidade globale de su Covid-19 est a inghìriu a su 3,4 pro chentu, una tzifra chi torrat cun sos datos de s’epidèmia in sa provìntzia tzinesa de s’Hubei, ma si tratat de un’istima provisòria e grussera, at naradu s’organizatzione etotu. Est dàbile chi bi siant medas casos non graes chi non sunt istados individuados, chi diant pòdere abbassare sa mortalidade. Ma est sa prima bia chi s’Oms donat un’istima globale de sa mortalidade. In Itàlia su tassu de mortalidade est istimadu a inghìriu de su 2,5 pro chentu. L.M

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Archaea
Archaea o archeas o archeobatèrios (dae su gregu apxaίa, «antigos») est in biologia unu grupu mannu de microorganismos procariotas unitzellulares chi, paris a is batèrios, non presentant nùcleu ne orgànulos membranosos internos, ma sunt in sustàntzia diferentes de custas, a puntu de costituire unu regnu pro sese.
In su passadu fiant istados agrupados in su regnu Monera, e cando fiant istados identificados in su 1977, aiant retzidu su nùmene de archeobatèrios (regnu Archaebacteria), ma custa classificatzione giai non s'utilizat prus.[1] In realidade, is Archaea tenent un'istòria evolutiva indipendente e mustrant diferèntzias biochìmicas e genèticas medas cun is àteras formas de vida, pro custu sunt classificadas in unu domìniu separadu a intro de su sistema de tres domìnios: Archaea, Bactèria e Eukarya.
Is Archaea sunt unu domìniu (e fintzas unu regnu)[2] chi si partzit in plùrimos phyla. Is grupos Crenarchaeota e Euryarchaeota sunt is prus istudados. Sa classificatzione de sos Archaea galu est difìtzile, ca sa manna majoria no est istada istudiada mai in laboratòriu e sunt isceti istados rilevados mediante anàlisi de sos àtzidos nuclèicos in mustras pigadas dae ambientes vàrios.
Archeas e batèrios sunt bastante simigiantes in mannària e forma, mancari unos cantos archeas tenent formas inusuales meda, comente is tzèllulas apranadas e cuadradas de Haloquadratum walsbyi. Mancari custa simigiàntzia visuale cun is batèrios,is archeas portant genes e bias metabòlicas diferentes chi sunt prus pròssimas a is de sos eucariotas, mescamente in is enzimas implicados in sa trascritzione e sa tradutzione. Àteros aspetos de sa biochìmica de is archeas sunt ùnicos, comente sos èteres lipìdicos de is membranas tzellulares. Is archeas isfrutant una bariedade de risursas majores meda chi non is eucariotas, dae cumpostos orgànicos comunos comente is tzùcaros, fintzas a s'impreu de ammonìaca,[3] jones de metallos o finamentas idrògenu a nudrimentos. Is archeas tolerantes a su sale (is Haloarchaea) usant sa lughe solare a mitza de energia, e àteras ispètzies de àrcheas fissant su carbòniu; pro s'àtera banda a diferèntzia de is prantas e is Cyanobacteriae, non si connoschet ispètzie peruna dearchaea chi siat capatza de ambas duas cosas. Is archeas si reproduent asessualmente e si dividint pro fissione binària,[4] frammentatzione o brotadura; a diferèntzia de is batèrios e de sos eucariotas, non si connoschet ispètzie peruna de archeas chi formet isporas.[5]
A primìtziu, is archeas fiant cunsideradas totus metanògenas o extremòfilos chi biviant in ambientes nemigos comente abbas termales e lagos salidos, ma in die de oe s'ischit chi sunt presentes in is prus hàbitats diversos, comente su terrinu, otzèanos, paules e fintzas in su colon umanu. Is archeas sunt susetotus numerosas in is otzèanos, e is chi faghent parte de su plancton diant pòdere èssere unu de is grupos de organismos prus abbundantes de su praneta. In die de oe si cunsìderant una parte importante de sa vida in sa Terra e diant pòdere leare unu rolu importante tantis in su tziclu de su carbòniu comente in su tziclu de s'azotu. Non si connoschent esempros craros de archeas patògenos o parassitos, ma sunt in generale mutualistas o cummensales. Nde sunt esempros is archeas metanàgenas chi bivent in s'isteninigu de sos umanos e de is rumigadores, in ue sunt presentes in cantidades mannas e contribuint a digerire s'alimentu. Is archeas tenent importu in sa tecnologia. B'ant metanògenos chi sunt usados pro produire biogasu e comente parte de su protzessu de depuratzione de abbas, e sos enzimas de sos archeas extremòfilos sunt capatzos de aguantare a temperaduras artas e solventes orgànicos, sunt duncas usados in biotecnologia.
Riferimentos[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
- ↑ (EN) Norman R. Pace, Time for a change, in Nature, 17 maju 2006.
- ↑ (EN) Linda Berg, Introductory Botany: Plants, People, and the Environment, Media Edition, 2007.
- ↑ (EN) Brett J Baker, Jillian F Banfield, Microbial communities in acid mine drainage, in FEMS Microbiology Ecology, vol. 44, nº 2, maju 2003.
- ↑ (EN) Brenner, Don J., 1936-; Garrity, George M; Krieg, Noel R; Staley, James T., Bergey's Manual® of Systematic Bacteriology, Boston, MA : Springer Science+Business Media, Inc., 2005.
- ↑ (EN) Onyenwoke, R. U.; Brill, J. A.; Farahi, K. y Wiegel, J., Sporulation genes in members of the low G+C Gram-type-positive phylogenetic branch ( Firmicutes), in Arch. Microbiol., 2004.


text: 1Constituimus et ordinamus qui si alcuna persona ponneret foghu ad domo de persona alcuna istodiosamente et fagherit damnu o non, et est·inde binchidu, siant tenudos sos iuradus et hominis de sa villa de provare et de tenne su homini qui ad aviri postu su dictu foghu et de ’llu battiri tentu assa corte nostra. 2Et siat iuighadu de ’llu ligare ad unu palu et faghere·llu arder. 3Et si issos iurados et hominis de sa villa non tennerent su homini qui ad aver factu su male, paghint comonalimenti sa villa manna libras .c. et issa villa pizina libras .l. 4Et de sos benes de cussos hominis qui ad aviri postu su foghu, si depiat pagare su damnu qui ad aviri factu.


text:
Unu cursu pro fàghere birras màstrinas
In sa Mesa - Ocannu at a lompere a sa de duas editziones, si lamat "Birraio Artigiano" e est unu cursu de 70 oras chi at sa punna de imparare a fàghere birras màstrinas.
Sa domanda pro leare parte a su cursu "Birraio Artigiano" depet èssere fata intro su 7 de su mese de freàrgiu 2022. Sos cursos ant su patrotzìniu de sa Comuna de Su Masu e de sa Comuna de Gùspini e sunt ordingiados cun sa collabboratzione de su birrifìtziu "4 Mori" de Monti Bèciu e cun su birrifìtziu Alvure de Su Masu. Duas realidades sardas de primore pro sa produtzione de birra màstrina de calidade.
No est totu, pro ite su progetu at peri sa collabboratzione logìstica de s'"Istituto Superiore di Istruzione Agraria Duca degli Abruzzi" de Su Masu.
Su cursu at a cumintzare a fine de su mese de freàrgiu e s'at a concluire intro su mese de maju. Sa chida at a èssere aprontada cun duas letziones fatas semper a borta de die in dies feriales, mai in die nòdida.
Onni letzione de "Birraio Artigiano" s'at a isboligare in àula pro sa teoria (36 oras) e in birrifìtziu pro sas letziones pràticas (28 oras). Ses oras ant a èssere dedicadas a s'orientamentu e pertocant a sa fase finale de s'atividade.
"Birraio Artigiano" at comente obbietivu su de formare birràios màstrinos novos. Cun custu cursu, difatis, at a èssere possìbbile achirire sas connoschèntzias e s'abilesa netzessària pro pòdere proare a produire birra màstrina siat comente hobbista siat comente professionista.
Su cursu, duncas, est abertu a sos chi sunt interessados a imparare comente si faghet sa birra màstrina. Podent leare parte a "Birraio Artigiano" petzi sos istudiantes chi ant un'edade mìnima de 18 annos.
"Birraio Artigiano", previdit un'esàmene finale chi at sa finalidade de dimustrare sa resèssida de sos obbietivos didàticos. A fine de cursu at a èssere cunsignadu un'atestadu de partetzipatzione.
Attività realizzata col contributo della Regione Sardegna - IMPRENTAS 2021-2022. LR 22/2018, art. 22


text:
[c. 70v] 1Pedivili assu donnu meu iudice Barusone sa die ki mi daret asoltura de fager molinos in Bonorcadu et in Calcaria et in Miile pikinnu; 2et ipse daitimi adsoltura de levare s’abba et de fager giradoriu et pro molinos et pro ortos et pro binias et de no mi·lla levare s’abba nen a de die nen de nocte, non pro iudice, non pro curadore, non pro liberu, non pro serbu. 3Et daitimi adsoltura de bardare su giradoriu in co si bardat saltu de regnu, getadura de birga per parte. 4Et dait atera adsoltura de fager nassarios in omnia flumen et esser liberos et francos in co est liberu su factu dessu regnu. 5Custu bene li faço ego iudice Barusone ad sancta Maria de Bonarcadu pro amore de Deus et de sancta Maria et de omnibus sanctis et pro remissione dessos pecados meos et de omnia parente meu. 6Et sunt testes: primus Deus et sancta Maria et donnigellu Ithocor curadore de Bilciver, Goantine de Çori curadore de Miili, Orçoco de Lacon curadore maiore, Pedru de Lacon curadore de Frodoriane, Orçoco de Lacon curadore de Barbaria et Gunnari de Lacon curadore de Balença, Gunnari d’Orruvu curadore de Bonorçuli, Gantine de Lacon curadore de Usellos. ||
162.4 nassarios] nasarios.
162.5 et de omnia] et omnia.
162.6 de Usellos] deusello.


text:
abbentràre , vrb: abbrentare Definition papare, betare a bentre a meda, a tropu, tzatzare; portare su bestiàmene a pàschere, po si tzatzare Synonyms e antonyms abbentruscare, abbidhiai, abbiscarzare, abbuselcare, abbuzare, aelcare, apasterare, atatamacare, imbrentai, mascare, tesciare / atatare Sentences cussu puzone est semper chin su pitu apertu pessandhe a s'abbrentare ◊ ponzesint sa peta e s'abbentresint cun fàmine caninu ◊ su sirbonedhu aiat sutu e si fit abbrentadu ◊ a s’abbentrare est avesu de porcos: su mannicare a serentis est de ómines ◊ si fit meda, de su produtu si ndhe abbrentaiat ca su cummérciu de oe no che fiat! 2. a pitzinnedhu aio duas vacas e andhao dogni die a las abbrentare 3. issu abbrentau a binu e sa famíglia a fàmine! ◊ fimus bene abbrentadas e cuntentas e amus cantau e ballau 4. tue abbrentas sa zente a fàulas! Etymon srd. Translations French se bourrer s'empiffrer, se gaver English to stuff oneself Spanish llenarse, atiborrarse Italian rimpinzarsi German sich vollstopfen.
abberchedhàre , vrb Definition fàere che berchedha (totu bentre), giare a papare o a bufare meda, tzatzare Synonyms e antonyms abbentrare, abbentruscare, abbiscarzare, abbudagare, abbuselcare, abbuzare, imbrentai Sentences tue, dutore, ti abberchedhas: fumas che turcu, màndhigas che boe, bufas e pones fatu a sas munnedhas! ◊ unu grodhe atacat a manigare ua finas a si abberchedhare: si che at fatu sa mata che túmbaru! Etymon srd. Translations French se bourrer, s'empiffrer, se gaver English to stuff oneself Spanish llenarse, atiborrarse Italian rimpinzarsi German sich vollstopfen.
abbidhiài , vrb Definition papare meda, agiummai coment'e bogare su bídhigu, s'imbíligu, de cantu est prena sa bentre Synonyms e antonyms abbentrare, abbentruscare, abbiscarzare, abbrentosicare, abbudagare, abbuselcare, abbuzare, afraschedhare, atatamacare, imbrentai Etymon srd. Translations French se rassasier English to shift oneself Spanish atiborrarse, hartarse Italian satollarsi German sich sättigen.
abbiscarzàre , vrb Definition prènnere bene s'iscàrgiu, papare meda Synonyms e antonyms abbentrare, abbrentosicare, abbudagare, abbuselcare, abbuzare, imbrentai, sgagliubbai Etymon srd. Translations French se bourrer, s'empiffrer, se gaver English to stuff oneself Spanish llenarse, atiborrarse, hartarse Italian rimpinzarsi German sich vollstopfen.
abbrentosicàre , vrb Definition papare a meda, fàere una papada manna, fàere sa bente che a unu brentósicu; arribbiri, prènnere sa bentre Synonyms e antonyms abbentrare, abberchedhare, abbidhiai, abbrentusinare, abbudagare, abbuselcare, abbuzare, afraschedhare, atatamacare, imbrentai, sgagliubbai 2. so colau a butecaria a pedire purgativos pro su cabadhu, ca s'est abbrentosicau Etymon srd. Translations French faire un plat English to gut Spanish atiborrarse, tragar Italian spanciare German sich vollessen.
abbuselcàre, abbusercàre , vrb: abbusescare Definition prènnere sa busériga, betare a bentre, nau po papare o bufare meda Synonyms e antonyms abbentrare, abbentruscare, abbiscarzare, abbudagare, abbuzare, aelcare, atatamacare, imbrentai, sgagliubbai Sentences si ant proendha za si abbusercant! ◊ abbuseschèndhesi de erva frisca allentorida a s'animale si che li podet inchibberare sa bentre ◊ at truvadu su cadhu a sa funtana pro l'abbuselcare de abba ◊ sas tràilas brincaiant a sa mindha a s'abbusescare de ferràina ◊ recueint abbusercados che guntorzos chi torrant dae mortóriu Etymon srd. Translations French se gaver English to stuff oneself Spanish atiborrarse Italian rimpinzarsi German sich vollstopfen.
atrumàre , vrb: atrummare Definition fàere a truma, a chedha, istare o pònnere in medas impare, acanta Synonyms e antonyms abbudronare, acedhae, afiotae, afollare, apubulare, arretolare, assaurrare, atropare, atutinare Sentences fint totu atrumados a noe e a deghe ◊ sos tazos si sunt atrumados in s'abbadolzu ◊ fia giómpidu a una badhe terrorosa tota atrumada de feras ◊ si bi at atrumadu unu bene de zente ◊ intendhindhe cussu fragassu, sa zente si est atrumada Etymon srd. Translations French se presser English to crowd (together) Spanish atiborrarse Italian affollarsi German sich drängen.


text:
Sono tanti gli amici del mondo dello spettacolo, della musica, della cultura, dello sport che hanno deciso di essere al fianco di ASIA per promuovere ad un pubblico più vasto le nostre tematiche.
Bandabardò, Fabrizio Bosso, Antonella Britti, Beppe Brotto, Roberto Cacciapaglia, Giorgio Caputo, Giuseppe Cederna, Alessandra Celletti, Fortunato Cerlino, Carmen Consoli, Federico Costantini, Cadel Evans, Paolo Fresu, Francesco Gabbani, Valerio Giacone, Claudio Guerrini, Jaka, Sandro Joyeux, Gianni Maroccolo, Fausto Mesolella, Giuliano Palma, Nada, Orchestra Operaia di Massimo Nunzi, Tetes de Bois.


text:
ADN
S'àtzidu desossiribonuclèicu (fatu·fatu inditadu cun s'incurtzadura ADN, in Itàlia prus usada sa dae s'inglesu DNA), est un'àtzidu nuclèicu chi cuntenet is istrutziones genèticas usadas pro s'isvilupu e funtzionamentu de totu sos organismos bios[1] e carchi virus (is virus a ADN); est fintzas responsàbile de sa trasmissione ereditària. Sa funtzione printzipale de sa molècula de ADN est s'immagasinamentu a longu de informatzione pro fraigare àteros cumponentes de is tzèllulas, comente is proteinas e is molèculas de ARN. Is tretos de ADN chi giughent custa informatzione genètica sunt denumenados genes, ma is àteras secuèntzias de ADN tenent propòsitos istruturales o pigant parte in su regulamentu de s'impreu de custa informatzione genètica.
De su puntu de bista chìmicu, s'ADN est unu polìmeru de nucleotides, est a nàrrere unu polinucleotide.[2] Cada nucleotide, isse etotu, est formadu dae unu glùtzidu (su desossirribòsiu), una base azotada (chi podet èssere adenina→A, timina→T, tzitosina→C o guanina→G) e unu grupu fosfatu (derivadu dae s'àtzidu fosfòricu). Su chi seberant unu polinucleotide de unu àteru est, duncas, sa base azotada, e pro custu sa secuèntzia de s'ADN s'ispetzìficat inditende petzi sa secuèntzia de is bases suas. Su disponimentu secuentziale de custas bator bases a longu de sa cadena est su chi codificat s'informatzione genètica, sighende su critèriu a sighire de cumplementaridade: A-T e G-C. Custu si depet a su fatu chi s'adenina e sa guanina sunt prus mannas de sa timina e de sa tzitosina, pro custa resone custu critèriu permitet de cumprire un'uniformidade. In is organismos bios, s'ADN si presentat comente una cadena dòpia de nucleotides, in sa cale is duos chirriones sunt unidos intre issos e issos peri connessiones naradas pontes de idrògenu.[3]
Pro fàghere chi s'informatzione cuntenta in s'ADN potzat èssere utilizada dae sa machina tzellulare si depet copiare in primu logu in unos trenos de nucleotides, prus curtzos e cun unas unidades diferentes, denumenados ARN (o RNA). Is molèculas de ARN si còpiant pròpiu de s'ADN pro mèdiu de unu protzessu denumenadu trascritzione. Una borta protzessadas in su nùcleu tzellulare, is molèculas de ARN podent essire a su tzitoplasma pro s'impreu issoro. S'informatzione cuntenta in s'ARN s'interpretat usende su còdighe genèticu, chi ispetzìficat sa secuèntzia de sos amminoàtzidos de is proteinas, segundu una currispondèntzia de una tripleta de nucleotides (codone) pro cada amminoàtzidu. Custu est, s'informatzione genètica (in sustàntzia: ita proteinas s'ant a produsire in cada momentu de su tziclu de vida de una tzèllula) s'agatat codificada in is secuèntzias de nucleotides de s'ADN e si depet bortare pro pòdere funtzionare. Tale tradutzione si realizat usende su còdighe genèticu comente de unu ditzionàriu. Su ditzionàriu "secuèntzia de nucleotide-secuèntzia de amminoàtzidos" permitet s'assortamentu de cadenas longas de amminoàtzidos (is proteinas) in su tzitoplasma de sa tzèllula.
Is secuèntzias de ADN chi costituint s'unidade fundamentale, fìsica e funtzionale de s'eredidade si denùmenant genes. Cada gene cuntenet una parte chi si trascriet a ARN e una àtera chi s'incàrrigat de definire cando e in ue si depent espressare. S'informatzione cuntenta in is genes (genètica) s'impreat pro generare ARN e proteinas, chi sunt is cumponentes fundamentales de is tzèllulas, is "làdires" chi s'utilizant pro sa fraigadura de sos orgànulos o organeddos tzellulares, intre àteras funtziones.
In intro de is tzèllulas, s'ADN est organizadu in istruturas naradas cromosomas chi, durante su tziclu tzellulare, dòpiant in antis chi sa tzèllula si dividat. Is organismos eucariotas (pro esempru, animales, prantas e fungos) immagasinant sa majoria de s'ADN issoro intro de su nùcleu tzellulare e una parte minore in elementos tzellulares narados mitocòndrios, e in is plastìdios e in is tzentros organizadores de microtùbuols o centrìolos, in casu de ddos tènnere; is organismos procariotas (batèrios e àrcheas) dd'immagasinant in su tzitoplasma de sa tzèllula, mentras ca is virus a ADN ddu faghent a intro de sa càpside de natura protèica. Esistet una iscera manna de proteinas, comente pro esempru is istones e sos fatores de trascritzione, chi s'unint a s'ADN frunende·ddu de un'istrutura tridimensionale determinada e regulende·nde s'espressione. Is fatores de trascritzione reconnoschent secuèntzias reguladoras de s'ADN e ispetzìficant sa caminera de trascritzione de is genes. Su materiale genèticu cumpletu de una dotatzione cromosòmica si denùmenat genoma e, cun variatziones piticas, est caraterìsticu de cada ispètzie.
RiferimentosModìfica
- ↑ (ES) Malavé, Dr Antonio Alcalá, Genética de la emoción: El origen de la enfermedad, in books.google.es.
- ↑ (ES) Guillermo Cejas Mazzotta, Identificación por ADN, in books.google.es.
- ↑ (ES) Sergio Ferrer, El verdadero sentido de la vida, in issuu.com.


text:
Eduardo Galeano
Artìculu in LSC
Eduardo Hughes Galeano (Montevideo, 3 de cabudanni de su 1940 - Montevideo, 13 de abrile de su 2015) est istadu unu giornalista e iscritore uruguaianu, una de sas personalidades prus nòdidas de sa literadura iberoamericana.
Sos libros suos sunt istados bortados a vàrios idiomas. Sos traballos suos propassant gèneres ortodossos, cumbinende documentàriu, fintzione, giornalismu, anàlisi polìtica e istòria. Galeano negaiat èssere de un'istòricu: "So un'iscritore chi diat chèrrere contribuire a su riscatu de sa memòria segrestada dae totu s'Amèrica, ma mescamente de Amèrica Latina, terra minispretziada e istimada". Podet èssere classificadu comente unu giornalista chi istudiat sa globalizatzione e sos efetos negativos suos.
Biografia[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Est fìgiu de una famìlia catòlica de classe mèdia cun antepassados britànnicos, tedescos, ispagnolos e italianos. Durante sa pitzinnia sua at fatu vàrios traballos: est istadu mecànicu de veturas, billetàrgiu, pintore de cartellos, missu, datilògrafu e cassieri. A s'edade de 14 annos est essida sa prima caricatura polìtica sua in Su Sole, su periòdicu chidajolu de su partidu sotzialista.
At comintzadu sa carriera sua de giornalista a cumintzu de sos annos 1960 comente editore de Marcha (1960-64), una rivista chi, a suta de sa diretzione de Carlos Quijano, at àpidu un'influèntzia manna in su pensamentu uruguaianu de tando e chi at tentu profetu de contributos comente a cussos de Mario Vargas Llosa, Mario Benedetti, Manuel Maldonado Denis e Roberto Fernández Retamar. Pro duos annos at istèrridu su cuotidianu Época e at traballadu comente capu editore in s'istampa universitària. In su 1973 sos militares sunt artziados a su podere tràmite unu corfu de istadu, e a càusa de sa partetzipatzione sua in currentes marxistas (Tupamaros), Galeano est istadu presu e a pustis obligadu a si nche fuire. S'est istabilidu in Argentina, in ue at fundadu sa rivista culturale Crisis.
Su 1976, Jorge Rafael Videla at pigadu su podere in Argentina mediante unu corfu militare chi at donadu orìgine a una ditadura, su nùmene suo est istadu annantu a sa lista de sos cundennados pro sos iscuadrones de sa morte. Pro custa resone, s'est agatadu torra in su bisòngiu de si nche fuire, custa borta a Catalugna, de pretzisu a Bartzellona,[1] in ue at iscritu sa trilogia sua famada, Memoria del fuego.[2]
Eduardo Galeano at bìvidu dae su 1985 -a pustis de sa fine de sa ditadura uruguaiana- in Montevideo, sa tzitade in ue nche fiat nàschidu, e ue at sighidu a fàghere sa literadura sua e su giornalismu suo de tonu polìticu marcadu.
In s'annu 2010 l'est istadu cuntzèdidu su prèmiu Internatzionale de Giornalismu Manuel Vázquez Montalbán in sa categoria de giornalismu isportivu.
- Las venas abiertas de Amèrica Latina (1971) est s'òpera sua prus connota, un'atu de acusa a s'isfrutamentu de s'Amèrica Latina dae parte de sos poderes istràngios dae su de XV sèculos.[3]
- Memoria del fuego, òpera acramada dae sos crìticos, est una relata de s'istòria de Amèrica dividida in tres volùmenes. Sos personàgios suos sunt figuras istòricas, generales, artistas, rivolutzionàrios, operajos, conchistadores e conchistados, chi sunt presentados in episòdios breves e cada unu rifletet s'istòria coloniale de su continente. Cumintzat dae sos mitos de creatzione precolombianos e agabbat in sa dècada de 1980.
L'ant donadu su prèmiu Casa de las Américas in duas ocasiones: su 1975 cun sa paristòria La canción de nosotros, e in su 1978 cun Días y noches de amor y de guerra, de gènere biogràficu.
Galeano est istadu cumparadu cun John Dos Passos e Gabriel García Márquez.
In sa cultura populare[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
- Sa banda venezuelana "Los Dólares" at publicadu in su 2003 un'album chi est un'interpretatzione musicale de su libru Las venas abiertas de Amèrica Latina.
- Sa banda argentina de rock/ska Los Fabulosos Cadillacs tenet un'album intituladu "Rey Azúcar", chi est su tìtulu de unu de sos capìtulos de Las venas abiertas, libru chi donat nùmene puru a una de sas cantzones.
- Su 2004, sa banda maiorchina La gran orquestra republicana at publicadu cun Güasa Record unu discu cun su tìtulu de "Abrazos", in su cale si ammisturant sas lìteras de sa banda cun adatamentos de sos testos de Eduardo Galeano. La noche', El miedo global o La pequeña muerte sunt testos incluidos in s'album.
- Sa banda argentina Shaila includet un'arrogu de Las venas abeirtas de Amèrica Latina in sa cantzone "Sudamérica II - Su Fracaso Regionale" de su discu suo Camino a Idilia. No est sa prima bia chi Shaila s'identìficat cun Galeano, dae chi fintzas issa chistionat de issu in sas rastas "Utopía" de su discu El engaño e in "La historia somnolienta de América Latina" de su discu Mañanas.
- Sa banda ispagnola de punk rock Disidencia de sa contrada de s'Alcoià, puru at versionadu unu de sos poemas suos "Los nadies", in s'ùrtimu discu suo Antologia Poética Vol. I
- Su grupu valentzianu Aspencat at fatu s'introdutzione a sa cantzone "Futur nuvolat" de su discu Naixen primaveres Vol. 6 cun su poema de Los nadies.
- Su grupu Speereth - Conflict Noise tenet una cantzone chi tenet a tìtulu Los nadies, ispirada in su poema de Galeano.
- Su grupu tzilenu de reggae 12 tribùs tenet una cantzone de su segundu discu, Súbete, ispirada in su poema Los nadies.
- Su grupu colombianu Haga que pase[ligàmene interrùmpidu] tenet una cantzone ispirada in su poema Los Nadies.
- Sa rasta "Fuori campo", de sa banda italiana Modena City Ramblers, includet una rètzita de Luis Sepúlveda ispirada in Sas venas abertas de Amèrica Latina.
Publicatziones[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
- (ES) Los días siguientes (1962)
- (ES) China 1964: Crónica d'un desafío (1964)
- (ES) 1967- Los fantasmas del día del león y otros relatos (narrativa)
- (ES) Guatemala, país ocupado (1967, literadura istòrica)
- (ES) Reportajes: Tierras de Latinoamérica, otros puntos cardinales, y algo más (1967, literadura istòrica)
- (ES) Siete imágenes de Bolivia (1971, literadura istòrica)
- (ES) Les venes obertes d'Amèrica Llatina (1971, literadura istòrica) (tìtulu originale: Las venas abiertas de América Latina)
- (ES) Crónicas latinoamericanas (1972, literadura istòrica)
- (ES) Vagabundo (1973, romanzu)
- (ES) La canción de nosotros (1975) (romanzu)
- (ES) Conversaciones con Raimon (1977, romanzu)
- (ES) Días y noches de amor y de guerra (1978) (romanzu)
- (ES) La piedra que arde (1980, romanzu)
- (ES) Voces de nuestro tiempo (1981, literadura istòrica)
- (ES) Memorias del fuego I - Los nacimientos (1982)
- (ES) Memorias del fuego II - Las caras y las máscaras (1984)
- (ES) Contraseña (1985, romanzu)
- (ES) Memorias del fuego III - El siglo del viento (1986)
- (ES) Aventuras de los jóvenes dioses (1986, narrativa)
- (ES) Nosotros decimos no : Crónicas (1963-1988) (1989)
- (ES) El libro de los abrazos (1989)
- (ES) Las palabras andantes (1993, romanzu)
- (ES) El fútbol a sol y sombra (1995)
- (ES) Las aventuras de los dioses (1995)
- (ES) Patas arriba. La escuela del mundo al revés (1998)
- (ES) Bocas del tiempo (2004)
- (ES) Espejos (2008)
- (ES) Los hijos de los días (2011)
- (ES) Mujeres (2015)
- (ES) El cazador de historias (2016)
Riferimentos[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
- ↑ (CA) Eduardo Galeano: el terrissaire insubmís de la memòria, in Crític. URL consultadu su 13 abrile 2020.
- ↑ Dadà Vida: Amb trenta cinc anys va haver d'exiliar-se de l'Uruguai, i amb trenta-vuit de l'Argentina (…).
- ↑ (EN) Eduardo Galeano, Open veins of Latin America: Five Centuries of the Pillage of a Continent, Twenty-fifth anniversary edition, Monthly Review Press, ISBN 0-85345-991-6, OCLC 37820142.
Bibliografia[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
- (ES) Espejos, de Eduardo Galeano, in Dadà Vida, nº 10, Valèntzia, Frente Culturale, 2008.
Àteros progetos[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
- Sa Wikiquote catalana tenet tzitatziones de o a pitzu de Eduardo Galeano
- Wikimedia Commons tenet immàgines o àteros documentos a pitzu de Eduardo Galeano
Ligàmenes esternos[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
- (ES) Eduardo Galeano - Web NO oficial, in eduardogaleano.net. URL consultadu su 13 abrile 2020 (archiviadu dae s'url originale su 1º cabudanni 2008). (pàgina no ufitziale subra de sa figura e s'òpera de s'iscritore, cun novas agiornadas.
- (ES) Eduardo Galeano, in patriagrande.net. URL consultadu su 13 abrile 2020 (archiviadu dae s'url originale su 20 abrile 2008). (pàgina cun medas testos e informatzione variada subra s'autore).
- (ES) Libro “Patas Arriba. La Escuela del Mundo al Revés” de Eduardo Galeano (Resumen), in BlogSOStenible: Noticias medioambientales y datos... aportando soluciones, 4 nadale 2015. URL consultadu su 13 abrile 2020.
- (ES) El libros de los abrazos, in patriagrande.net. URL consultadu su 13 abrile 2020 (archiviadu dae s'url originale su 29 martzu 2007).
- (ES) Eduardo Galeano - opiniones, in lapatriagrande.net. URL consultadu su 13 abrile 2020 (archiviadu dae s'url originale s'8 martzu 2016).
- (ES) Declaratzione a sos mèdios de comunicatzione de sa bisione sua de su mundu atuale, in YouTube.
- Limba Sarda Comuna
- Pàginas cun ligàmenes chi non funzionant
- Artìculos cun còdighe VIAF
- Artìculos cun còdighe ISNI
- Artìculos cun còdighe autores.uy
- Artìculos cun còdighe BIBSYS
- Artìculos cun còdighe BNE
- Artìculos cun còdighe BNF
- Artìculos cun còdighe CANTIC
- Artìculos cun còdighe CINII
- Artìculos cun còdighe Europeana
- Artìculos cun còdighe GND
- Artìculos cun còdighe LCCN
- Artìculos cun còdighe MBA
- Artìculos cun còdighe NDL
- Artìculos cun còdighe NKC
- Artìculos cun còdighe NLA
- Artìculos cun còdighe NLG
- Artìculos cun còdighe NLI
- Artìculos cun còdighe NLK
- Artìculos cun còdighe NLP
- Artìculos cun còdighe NSK
- Artìculos cun còdighe NTA
- Artìculos cun còdighe RERO
- Artìculos cun còdighe SBN
- Artìculos cun còdighe SELIBR
- Artìculos cun còdighe SNAC-ID
- Artìculos cun còdighe SUDOC
- Artìculos cun còdighe Trove
- Artìculos biogràficos cun còdighes de controllu de autoridade
- Iscrittores in ispagnolu


text:
Fredrik Bajer
logudoresu · LSC · nugoresu
Fredrik Bajer (Nästved, Danimarca, 21 de abrili 1837 - Copenaghen, 22 de gennaxu 1922) est stètiu unu scriidori e pacifista danesu, prèmiu Nobel po sa Paxi in su 1908.
Vida e òperas[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
Fillu de monaghìlliu, Bajer fiat ofitziali de s'Armada Danesa, gherrendi in su 1864 in sa gherra contras a Prùssia e Àustria, innui est lòmpiu a su gradu de primu tenenti. Dd'ant smobilitau in su 1865 e s'est tramudau a Copenaghen, innui at traballau comenti professori, tradutori e scriidori.
Est intrau in polìtica e at tentu unu scannu in su Parlamentu Danesu in su 1872, chi at apoderau po is 23 annus benidoris. At acotzau organizatzionis pacifistas medas, siat in Danimarca, siat in su restu de Europa, agiudendi in su caminu po un'arbìtriu intra Svìtzera e Norvègia.
In su 1882 at fundau s'Unioni Danesa po sa Paxi e in su 1891 s'Ofìtziu Internatzionali po sa Paxi de Berna.
At cumpartziu in su 1908 su prèmiu Nobel po sa Paxi cun Klas Pontus Arnoldson. At publicau òperas comenti Su sistema de neutralidadi scandìnavu (1906).
Ligòngius esternus[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
- (EN) Fredrik Bajer Biographical, in nobelprize.org.
- (EN) Fredrik Bajer Nobel Lecture, in nobelprize.org.


text:
Tzentru Oncològicu de Tàtari: a Manca in difesa de is diritus de is féminas
(IlMinuto) – Casteddu, 16 de su mesi de ladàminis - Est un'àteru aprofitu su chi ant a patiri is traballadoras e is malàdias de Tàtari e de totu su territòriu chi s'agatat ingiriu de sa tzitadi. Is féminas, apabas de su determinu de sa Diretzioni Asl, ant a assisti difatis a su trasferimentu de su Tzentru Oncològicu de arruga Zanferino in su tretu de Santu Camillu. Unu tzentru de cura innoia si potzat lompi cun facilidadi atressu de is medius publicus e a pei puru at essi duncas postu in d-una zona chi est grai de sodigai. Totu custu chentza de pigai in cunsidériu is strobus de is utentis. "Unu tzentru de prevenimentu aici 'delicau' - denuntziat in d-una nota de imprenta a Manca pro s'Indipendentzia - no podit e no depit essi postu in d-unu logu atesu de sa tzitadi e innoia no est simpli lompi chi no si tenit unu mediu de propriedadi". No ddoi at difatis nisciuna lìnia de trasportu direta e su postali chi lompit in su Tzentru Sanitàriu de Santu Camillu impitat pagu prus de 40 minutus de viàgiu. "Custu iat a disanimai tambeni de prus a su prevenimentu - acrarat sa manca indipendentista - totus is féminas chi no faint giai cuntrollus poita no tenint dinai, po apetigu, po mori de tenni pagu scedas ecc.". "Ddoi at domus - si afirmat in su comunicau - chi funt de sa Asl e chi iant a podi essi impitadas, po esèmpiu is de Rizzeddu, chi funt stétias restauradas de pagu tempus, aici comenti is de su Conti, chi aghillint giai Area Fèmina, progetu de su 2008 chi previdiàt un'ùnica strutura innoia si lompit cun facilidadi e chi iat at tentu prevenimentu primàriu e secondàriu de totus is malis chi ferrint a sa fèmina". Tambeni, - si pretzisat - ddoi funt àteras domus chi s'agatant "in arruga Amendola". Sa solutzioni s'iat a podi agatai duncas, inditat sa setzioni Frantziscu Cillocco de a Manca, trasferendu is serbìtzius sanitàrius chi no funt de prevenimentu e lassendu su postu aici a su Tzentru Oncològicu. "A Manca Pro S’Indipendentzia no podit abarrai a sa muda", e donendi solidariedadi a is fémina de su territòriu cumbidat "sa Diretzioni Asl e su Sìndigu Ganau, comenti autoridadi sanitària tzitadina màssima a torrai a biri su determinu e a valutai [...] solutzionis prus giustas e axias po sa populatzioni feminina"


text:
Sardinian Version
PROFILE
Total Speakers
1,500,000 (1977)
Usage by Country
Home Speakers: Sardinia/Italy
Background
It belongs to the Indo-European family, Romance group, and is spoken by 1,5
million people including all varieties. Linguistically speaking, there are four
main varieties: Logudorese (considered the literary standard), Campidanese (southern
Sardinian), Gallurese (north-eastern Sardinia), and Sassarese (north-western
Sardinian). The language has been strongly influenced by Spanish and Catalan.
Because of its conservative nature, in that many Latin words have remained almost
unchanged through the centuries, Sardinian has drawn special attention on the
part of linguists. Literary production has been flourishing since the 18th century.
There is a growing movement to recognise Sardinian as an important part of their
cultural and linguistic heritage. It has prestige equal to Italian in some contexts,
including writing.
DECRARATZIONE UNIVERSALE E SOS DERETOSDE S'ÒMINE
[Preamble]
Proclamada dae sas Natziones Unidas su 10 de nadale de su 1948
Cunsiderende chi su reconnoschimentu de sa dinnidade inerente a totu sos
membros de sa famìlia umana e de sos deretos issoro eguales e inalienàbiles
costìtuit su fundamentu de sa libertade, de sa zustìssia e de
sa paghe in su mundu,
Cunsiderende chi su misconnoschimentu e su dispretziu de sos deretos de
s'òmine ant zutu a atziones de barbaridade chi bulluzant sa cussèntzia
de s'umanidade e chi sa bènnida de unu mundu in ue sos èsseres
umanos ant a esser lìberos de faeddare e de creer, liberados dae su terrore
e dae sa misèria, est proclamadu comente s'isetu prus mannu de s'òmine,
Cunsiderende chi est essentziale chi sos deretos de s'òmine siant
garantidos dae unu rezìmene de deretu, a manera chi s'òmine non
siat custrintu prus, comente remediu estremu, a si bortare contra a sa tirannia
e a s'opressione,
Cunsiderende chi est essentziale a animare s'isvilupu de sas relatziones
de amighèntzia intre sas natziones,
Cunsiderende chi in sa Carta sos pòpulos de sas Natziones Unidas
ant proclamadu torra sa fide issoro in sos deretos fundamentales de s'òmine,
in sa dinnidade e su balore de sa pessone umana, in s'egualidade de sos deretos
de sos òmines e de sas fèminas, e chi issos si sunt decrarados
dispostos a favorire su progressu sotziale e a instaurare cunditziones mezus
de bida in una libertade prus manna,
Cunsiderende chi sos Istados Membros si sunt postos de acordu pro assegurare,
in cooperatzione cun s'Organizatzione de sas Natziones Unidas, su respetu universale
e efetivu de sos deretos de s'òmine e de sas libertades fundamentales,
Cunsiderende chi un'idea comuna de custos deretos e libertades tenet s'importàntzia
prus manna pro cumprire custu acordu,
s'Assemblea Zenerale proclamat
custa decraratzione universale de sos deretos de s'òmine comente
s'ideale comunu chi totu sos pòpulos e totu sas natziones depent sighire
pro fagher a manera chi totu sos indivìduos e totu sos òrganos
de sa sotziedade, tenende semper in coro custa Decraratzione, s'isfortzent,
cun s'amaestramentu e s'educatzione, pro isvilupare su respetu de custos deretos
e libertades e pro nd'assegurare, cun mesuras progressivas de òrdine
natzionale e internatzionale, su reconnoschimentu e s'aplicatzione universales
e efetivas, siat in mesu de sas populatziones de sos Istados Membros etotu,
siat in mesu de cussas de sos territòrios postos suta de sa zurisditzione
issoro.
Artìculu 1
Totu sos èsseres umanos naschint lìberos e eguales in dinnidade
e in deretos. Issos tenent sa resone e sa cussèntzia e depent operare
s'unu cun s'àteru cun ispìritu de fraternidade.
Artìculu 2
Onzi unu podet fagher baler totu sos deretos e totu sas libertades proclamadas
in sa Decraratzione presente, sena distintzione peruna, mescamente de ratza,
de colore, de sessu, de limba, de relizione, de opinione polìtica o de
onzi àtera opinione, de orìzine natzionale o sotziale, de cunditzione,
de nàschida o de onzi àtera cunditzione.
In prus, no at a esser fata peruna distintzione fundada supra s'istatutu
polìticu, zurìdicu o internatzionale de su paìsu o de su
territoriu dae ue una pessone podet benner, chi custu paìsu o territoriu
siat indipendente, suta tutela, no autònomu o assuzetadu a una limitatzione
cale si siat de soveranidade.
Artìculu 3
Onzi individuu tenet deretu a sa bida, a sa libertade e a sa seguràntzia
de sa pessone sua.
Artìculu 4
Nemos at a poder esser mantesu ne in istadu de iscravitùdine, nen de
terachiu; s'iscravitùdine e sa trata de sos iscraos sunt preubidas in
totu sas formas.
Artìculu 5
Nemos at a poder esser assuzetadu a sa tortura, ne a penas o a tratamentos crudeles,
inumanos o degradantes.
Artìculu 6
Onzi unu tenet su deretu a su reconnoschimentu in onzi logu de sa personalidade
zurìdica sua.
Artìculu 7
Totus sunt eguales in cara de sa leze e tenent deretu sena peruna distintzione
a una tutela eguale de sa leze. Totus tenent deretu a una tutela eguale contra
a onzi discriminatzione chi diat contraìgher sa Decraratzione presente
e contra a onzi istigamentu a custa discriminatzione.
Artìculu 8
Onzi pessone tenet deretu a unu recursu efetivu a sas zurisditziones natzionales
cumpetentes contra a sos atos chi bìolant sos deretos fundamentales chi
li sunt reconnotos dae sa costitutzione o dae sa leze.
Artìculu 9
Nemos podet esser arrestadu, impresonadu o esiliadu arbitrariamente.
Artìculu 10
Onzi pessone tenet su deretu, in egualidade prena, a fagher intender sa boghe
sua ecuamente e publicamente dae unu tribunale indipendente e impartziale, chi
at a detzider, siat de sos deretos e òbrigos suos, siat de su fundamentu
de onzi acusa, in matèria penale, direta contra a issa.
Artìculu 11
Onzi pessone acusada de un'atzione delituosa si depet cunsiderare innossente
finas a cando si nd'at a istabilire legalemente sa neghe in unu protzessu pùblicu
in ue ant a esser asseguradas totu sas garantias netzessàrias a sa defensa
sua.
Nemos at a poder esser cundennadu pro atziones o omissiones chi, in su mamentu
chi sunt istadas fatas, non costituiant un'atu delituosu pro su deretu natzionale
o internatzionale. In prus, non s'at a poder imponner peruna pena prus forte
de sa chi fit aplicàbile in su mamentu chi s'atu delituosu est istadu
cumpridu.
Artìculu 12
Nemos at a poder esser ozetu de intromissiones arbitràrias in sa bida
privada sua, in sa famìlia sua, in sa domo o in sa currispondèntzia
sua, nen de atentados a s'onore o a sa reputatzione sua. Onzi pessone tenet
deretu a esser tutelada dae sa leze contra a custas intromissiones o a custos
atentados.
Artìculu 13
Onzi pessone tenet su deretu de zirare liberamente e de s'isseperare sa residèntzia
in intro de un'Istadu.
Onzi pessone tenet su deretu de si nch'andare dae unu logu -finas dae su suo-,
e de torrare a su logu suo.
Artìculu 14
Onzi pessone, si est pessighida, tenet su deretu de si chircare asilu e de otenner
asilu in àteros logos.
Custu deretu non podet esser chircadu si sa pessone est pessighida pro unu crìmine
de deretu comunu o pro atziones contràrias a sos fines e printzìpios
de sas Natziones Unidas.
Artìculu 15
Onzi individuu tenet deretu a una natzionalidade.
Nemos podet esser privadu de sa natzionalidade sua, nen de su deretu de cambiare
natzionalidade.
Artìculu 16
Dae cando sunt baganzos, s'òmine e sa fèmina, sena perunu impedimentu
pro sa ratza, sa natzionalidade o sa relizione, tenent su deretu de si cojuare
e de si fagher una famìlia. Issos tenent sos matessi deretos in ocasione
de su cojuiu, a pustis de su cojuiu e in s'ora de s'isparzimentu.
Su cojuiu s'at a poder fagher petzi cun s'acordu lìberu e prenu de sos
isposos.
Sa famìlia est s'elementu naturale e fundamentale de sa sotziedade e
tenet deretu a esser tutelada dae sa sotziedade e dae s'Istadu.
Artìculu 17
Onzi pessone, sola chi siat o a cumone, tenet deretu a sa propiedade.
Nemos podet esser privadu arbitrariamente de sa propiedade sua.
Artìculu 18
Onzi pessone tenet deretu a sa libertade de pessamentu, de cussèntzia
e de relizione; custu deretu ìmplicat sa libertade de cambiare relizione
o idea, e finas sa libertade de manifestare sa relizione o s'idea sua, a sa
sola o a cumone, siat in pùblicu siat in privadu, cun s'insinnamentu,
sas pràticas, su cultu e su cumprimentu de sos ritos.
Artìculu 19
Onzi individuu tenet deretu a sa libertade de opinione e de espressione. Custu
ìmplicat su deretu a no esser pessighidu pro sas opiniones suas e su
de chircare, de retzire e de difunder, sena cunsideru de peruna frontera, sas
informatziones e sas ideas cun onzi zenia de mediu.
Artìculu 20
Onzi pessone tenet deretu a sa libertade de reunione e de assotziamentu patzìficu.
Nemos podet esser obrigadu a fagher parte de unu sotziu.
Artìculu 21
Onzi pessone tenet su deretu de intrare in parte de sa diretzione de sos afares
pùblicos de su logu suo, siat diretamente, siat tràmite rapresentantes
isseperados liberamente.
Onzi pessone tenet su deretu de intrare, in cunditziones de egualidade, in sas
funtziones pùblicas de su paìsu suo.
Sa boluntade de su pòpulu est su fundamentu de s'autoridade de sos poderes
pùblicos; custa boluntade si depet espressare cun eletziones onestas
chi depent esser fatas periodicamente, cun botu universale eguale e segretu
o cunforma a una norma ecuivalente chi asseguret sa libertade de botu.
Artìculu 22
Onzi pessone, comente membru de sa sotziedade, tenet deretu a sa seguridade
sotziale, chi est fundada pro otenner su godimentu de sos deretos econòmicos,
sotziales e culturales indispensàbiles a sa dinnidade e a s'isvilupu
lìberu de sa personalidade sua, pro more de s'isfortzu natzionale e de
sa cooperatzione internatzionale, a pustis de aer tentu in contu s'organizatzione
e sas richesas de onzi paìsu.
Artìculu 23
Onzi pessone tenet deretu a su traballu, a isseperare liberamente su traballu
suo, a cunditziones de traballu ècuas e chi podant acuntentare, e a sa
protetzione contra a sa disocupatzione.
Totus tenent su deretu, sena peruna discriminatzione, a unu salariu eguale pro
unu traballu eguale.
Chie traballat tenet deretu a una paga ècua e chi l'acuntentet, chi asseguret
a issu e a sa famìlia sua un'esistèntzia chi siat cunforma a sa
dinnidade umana e cumpretada, si si podet, dae totu sos àteros mèdios
de tutela sotziale.
Onzi pessone tenet su deretu de fundare sindicados paris cun àtere e
de intrare in sos sindicados pro difender sos interessos suos.
Artìculu 24
Onzi pessone tenet deretu a su pasu e a su disaogu e mescamente a unu lìmite
zustu de su tempus de traballu e a lissèntzias periòdicas pagadas.
Artìculu 25
Onzi pessone tenet deretu a unu gradu de bida bastante pro l'assegurare sa salude,
su bonistare suo e su de sa famìlia sua, mescamente pro s'alimentatzione,
sa bestimenta, sa domo, sas curas mèdicas e finas pro sos servìtzios
sotziales indispensàbiles; tenet deretu a sa seguridade si est disocupada,
malaìda, imbàlida, biuda, betza o si at pèrdidu sos mèdios
suos pro campare a pustis de eventos indipendentes dae sa boluntade sua.
Sa maternidade e s'infàntzia tenent deretu a un'azudu e a un'assistèntzia
particulare. Totu sos pitzinnos, chi siant naschidos foras de su cojuiu o a
pustis, godint de sa matessi tutela sotziale.
Artìculu 26
Onzi pessone tenet deretu a s'educatzione. S'educatzione depet esser gratuita,
a su nessi pro s'insinnamentu elementare e fundamentale. S'insinnamentu elementare
est obrigatoriu. S'insinnamentu tènnicu e professionale depet esser zeneralizadu;
s'intrada a sas iscolas superiores depet esser aperta in egualidade prena a
totus, cunforma a su mèritu issoro.
S'educatzione depet punnare a s'isvilupu prenu de sa personalidade umana e a
s'afortimentu de su respetu de sos deretos de s'òmine e de sas libertades
fundamentales. Issa depet favorire sa cumprensione, sa toleràntzia e
s'amighèntzia intre totu sas natziones e totu sos grupos ratziales o
reliziosos, comente puru s'isvilupu de sas atividades de sas Natziones Unidas
pro su mantenimentu de sa paghe.
Babos e mamas tenent, comente prioridade, su deretu de isseperare sa casta de
educatzione de dare a sos fizos issoro.
Artìculu 27
Onzi pessone tenet su deretu de pigare parte liberamente a sa bida culturale
de sa comunidade, de godire de sas artes e de tenner parte in su progressu sientìficu
e in sos benefìtzios chi nde resurtant.
Onzi unu tenet su deretu a sa protetzione de sos interessos morales e materiales
chi derivant dae cale si siat produtzione sientìfica, literària
o artìstica de sa cale est autore.
Artìculu 28
Onzi pessone tenet deretu chi rennet, in àmbitu sotziale e in àmbitu
internatzionale, un'òrdine fatu a manera chi sos deretos e sas libertades
proclamadas in sa Decraratzione presente bi podant agatare efetu cumpretu.
Artìculu 29
S'individuu tenet deveres cun sa comunidade in ue petzi est possìbile
s'isvilupu lìberu e prenu de sa personalidade sua.
In sa pràtica de sos deretos suos e in su godimentu de sas libertades
suas, onzi unu est assuzetadu e bia a sas limitatziones istabilidas dae sa leze
petzi cun s'intentu de assegurare su reconnoschimentu e su respetu de sos deretos
e libertades de àtere e cun su fine de atatare sos disizos zustos de
sa morale, de s'òrdine pùblicu e de su bonistare zenerale in una
sotziedade democràtica.
Custos deretos e libertades no ant a poder, in perunu casu, esser praticados
in manera contrària a sos fines e printzìpios de sas Natziones
Unidas.
Artìculu 30
Non b'at perunu disponimentu de custa Decraratzione chi podat esser interpretadu
comente implicante pro un'Istadu, un'aggrupamentu o un'individuu unu deretu
cale si siat a si dare a un'atividade o de fagher un'atzione chi punnet a sa
distrutzione de sos deretos e libertades chi bi sunt proclamados.


text:
aorutài, aorvetài , vrb: auvretai Definizione istare a iscoca, abbaidandho, giaendho atentzione a ccn. o po calecuna cosa Sinonimi e contrari obretare*, punterare, selvare Traduzioni Francese épier, être en vedette Inglese to spy Spagnolo acechar Italiano spiare, stare in vedétta Tedesco belauschen, Ausguck halten.
iscocài, iscocàre , vrb: iscrocai 1, scocai Definizione istare abbandha abbaidandho o iscurtandho su chi faent is àteros, faendho finta de àteru, coment'e osservandho po bíere calecuna cosa Sinonimi e contrari afantanai, crasteare, iscuciare, oretare, orixedhai, ospiare Frasi mi agatu girugirus, iscochendu tra matas e tra molas de arrú, ascurta ascurta (Gd.Piras)◊ est origas a sa porta de sa càmbara po iscocai sa filla ◊ sa mama est iscrochendi su piciochedhu po biri ita fait Etimo srd. Traduzioni Francese lorgner, épier Inglese to glance at, to spy on Spagnolo espiar, acechar, atisbar Italiano sbirciare, spiare, origliare Tedesco verstohlen betrachten, spähen nach.
obretàre , vrb: orbetai, orovetai, orvetai, ovretare Definizione istare a oretu, a iscoca, fàere sa posta a una cosa o a ccn. po bíere ite faet, a ue andhat o àteru; orivetai est fintzes fàere s'orivetu, s'órulu de unu bestimentu Sinonimi e contrari aorutai, iscocai, oretare, punterare, selentare, selvare / orulare 1 Frasi s'astore est obretandhe carchi terpe ◊ ant orbetau su corou fintzas a candu est essiu ◊ est irfadau de ovretare ◊ luegu mi ant orivetau, cussus 2. portàt unu mantu de orbaci arrúbiu orovetau de birdi Etimo srd. Traduzioni Francese être en vedette, guetter, suivre Inglese to be on the lookout, to spy, to tail Spagnolo atalayar, acechar Italiano stare in vedétta, spiare, pedinare Tedesco Posten stehen, ausspionieren, bespitzeln.
oretàre , vrb: orietare Definizione istare a iscoca, fàere sa posta a ccn. cosa o a ccn. po bíere ite faet, a ue andhat, cricare de ischire o leare oru de su chi faet, fintzes po dhu cassare Sinonimi e contrari aorutai, iscocai, obretare*, punterare, selentare, selvare, tenteare Frasi dogni istratagemma ti est onore, cun cudhu tuju tortu che astore oretendhe s'amante fissa ebbia! (M.Murenu)◊ catzadore mi conto e isco proite andho a oretare ◊ su pistighinzu pro Istèvene no dha faet lisiare ne sétzia ne crocada: sèmpere est orietandhe de su portellitu! Traduzioni Francese épier Inglese to spy Spagnolo acechar, espiar Italiano spiare Tedesco ausspionieren.
selvàre , vrb: serbare, servare, sevare Definizione abbaidare, castiare averguandho ccn. cosa, abbaidare bene, cun atentzione, a manera de bíere totu de una cosa e pruschetotu su chi si cricat; arrispetare unu cumandamentu, una lei Sinonimi e contrari abbadiai, aorutai, obretare castiai, osselvare / arraspetai Frasi no mi est bastadu a pigare donzi tantu a unu pitu pro selvare totu ◊ Zuannedhu servat s'ammàniu de cudha lodhinosa e totu ascamadu dat una iscuidada a Lussurzu ◊ nois l'amus serbatu dae allargu ◊ in s'acucadolzu niunu lu podiat bídere e isse podiat sevare totu su campu ◊ ti apo sevadu in s'aficu de un'abboju! 2. serbatilu che cussitzu vonu! Etimo ltn. servare Traduzioni Francese observer, surveiller Inglese to observe, to spy, to watch (over) Spagnolo observar, espiar Italiano osservare, spiare, sorvegliare Tedesco beobachten, spionieren, überwachen.


text:
Definitzione Definitzione
Sinònimos e contràrios Sinònimos e contràrios
Maneras de nàrrere Maneras de nàrrere
Frases Frases
Sambenados e Provèrbios Sambenados e Provèrbios
Terminologia iscientìfica Terminologia iscientìfica
Ètimu Ètimu
Tradutziones Tradutziones
étnicos:
generales:
A./c.
S’istedhu * in d-una variante o sinónimu inditat in cale de custos est posta s’etimologia; in s’etimologia narat chi cussa est s’etm. suposta.
scasumài , vrb: iscasumai*,
scosumai Definitzione
leare oru, arrennèscere a cumprèndhere o ischire calecuna cosa de una chistione, fintzes iscoviare, giare a ischire, ispiegare; rfl. nàrrere su chi unu sentit, su ndhe foedhare cun ccn., de una chistione
Sinònimos e contràrios
assaborire,
indennentai,
scasumiri
/
faedhare,
iscobiare
/
ispiegae
2.
tziu Arremundicu, dèu dh'ia a bolli iscadhiai una cosa, si mi promitit ca no mi scasumat! ◊ scasumissí, gopai, ca seus innòi po intendi! ◊ mi seu scasumau cun mamma.


text:
abbadharinàdu , agt Definition si narat de unu chi est a illuinamentu, chi est che imbriagu Synonyms e antonyms abbadhinadu, abbatzinadu, iscimingiau, sculubiau / atolondrau Sentences intendhendhe chi sa Sardigna tenet setemiza nuraghes bi arreei abbadharinadu Etymon srd. Translations French étourdi English dazed Spanish aturdido Italian stordito German betäubt.
atambainàdu , pps, agt Definition de atambainare; chi est a illuinos Synonyms e antonyms atronitadu, intambainadu, irbadhinadu, istronadu 2. est atambainadu de sa romadia ◊ in cue sa giustíscia no est ne atambainada e ne drommida: est morta! ◊ si ndhe falant de sa bicicleta atambainados pariat chi aiant fatu trinta giros de giostra ◊ funt atambainados e achénsidos dae sas podhas chena pasu Translations French étourdi English dazed Spanish aturdido Italian stordito German betäubt.
atolondràu , pps, agt: atrollondau Definition de atolondrare Synonyms e antonyms abbentau, ammincau, atontau, sculubiau 2. est chin sa conca a múghitas che moju, mesu atolondrau ◊ lampos de lughe nos at iscutu in cara illuinanne sa mente atolondrada (M.Monterra)◊ si nd'isciumbullat e si càstiat in giru atrollondau Translations French étourdi English dazed Spanish atolondrado Italian stordito German betäubt.
isantalàdu, isantalàu, isantelàu , agt Definition nau de ccn., chi abarrat prantau acoment'e atontau, chentza cumprèndhere, abbabbalucau, coment'e pentzandho in àteru, coment'e chi no dhue siat Synonyms e antonyms ammammalucadu, atambainadu, atolondrau, sculubiau Sentences ite ses fachendhe gai isantalau o timendhe ses? ◊ padentes e tupas mi parent pupas isantaladas chene alenu ◊ chene chinnire ocru, fit isantalau pompiandhe sa fotografia de sa muzere in sa tumba ◊ fit abbarrau isantalau, abbenenau che gatu agreste ◊ isse pariat isantaladu, nachi fit atuendhe ma non ischiat mancu inue ciughiat sos pes! Etymon srd. Translations French raide et droit comme un piquet, étourdi, absent English stiff, dazed, away from Spanish encandilado Italian impalato, stordito, assènte German kerzengerade, betäubt, zerstreut.
istronàdu , pps, agt: istronatu, istronau Definition de istronare; chi est cun sa mente coment’e illuinada, cunfúndhia Synonyms e antonyms atambainadu, irbadhinadu, istranitu, sculubiau 2. fint totu istronatos, a ocros a crapas chene ischire su de nàrrere ◊ abbèglio sos ocros istronatu e azicu resesso a cumprènnere inumbe so ◊ sa manada sua a cussu chi dhi tocàt a s'atacai dhu lassàt istronau! Translations French étourdi English stunned Spanish trastornado, confundido Italian frastornato, stordito German betäubt.


text:
Sos isportellos linguìsticos
Sos isportellos linguìsticos territoriales (connotos comente Ufìtzios de sa Limba Sarda) naschent pro more de sa lege natzionale 482/1999 e de su D.P.R. 345 de su 2 de maju de su 2001.
Sa funtzione de custos isportellos est sa de assegurare sa presèntzia in totue de operadores cumpetentes chi potzant fàghere promotzione a sa limba sarda dende•li visibilidade in intro de sas amministratziones pùblicas e de sos logos in ue s'agatant.
Ite sunt e a ite serbint sos isportellos linguìsticos
Sa funtzione primària de sos isportellos linguìsticos est cussa de sa promotzione de sa limba, e pro fàghere custu tocat in antis de totu chi s'ufìtziu siat visìbile e bene cullegadu cun totu sos ufìtzios de s'ente in ue òperat.
Sos responsàbiles de su Servitziu linguìsticu disponent finas progetos e domandas de finantziamentu pro assegurare a sos entes atividades in ue potzat èssere de importu sa chistione linguìstica e in ue su servìtziu si pònzat a pare cun sos àteros ufìtzios pro addilire sa crèschita culturale de sas biddas e, intro de custa, sa tutela e sa promotzione de sa limba e de sa cultura sarda.
S’Unione de sos Comunes “Montalbo” at presentadu unos cantos progetos e prima die de nadale de su 2018 at comintzadu s’atividade de su Servìtziu limba ed cultura Sarda chi aunit sos Comunes de Bitzi, Lodè, Lùvula, Onanie, Orune, Osidde, Pasada, Tziniscole e Torpè.
S’Ufitziu Limba Sarda at a èssere abertu a su pùblicu in via Isalle (Siniscola)
Dae Lunis a Chenapura in sas oras 8.00 – 14.00 - Martis e Jovia in sas oras 15.00 – 17.00
S’Operatore est Giorgio Rusta Telefono: 3479241295


text:
Mondo Pesca/In Limba
9 Novembre 2018 ore 10:21
Sardusu seusu nasciusu e toccara a chistionai e imparai ai fillu nostrusu su sardu, aici accumenti toccara andai a piscai nei manerasa antigasa po non perdi is tradizionisi e is’insegnamentusu chi s’anti donnau.
9 Ottobre 2018 ore 09:15
Sos piscadores isportivos modernos sighint cun interessu totus sas novidades de sas tècnicas e de sas atretzaduras. Ma non solu, in dies de oe sunt semper prus atentzionadas sas chistiones supra sa biologia, s'ecologia e sa bonas pràticas de sa pisca
28 Agosto 2018 ore 09:00
Is àinas po piscai funt medas ma is chi si imperant de prus funt pagus. Su boga gamus (slamatore in italianu) est unu de is cussus chi serbit diaderus e non podit mancai in sa cascitta de su piscadori.
6 Agosto 2018 ore 09:30
In su mari est prenu de pisci, is roccas in s'oru de mari non funt prus prenas de genti e custu est sbuidu de tottu is barcas. Su momentu bonu po fai lancettu est custu. Bieus in cali modu si podit fai po scioberai is logus prus bonus.
3 Luglio 2018 ore 09:29
Totus scint ca sa pisca podit essi fata in dogna manera. De sa barca, asuta de s’àcua ma pruscatotu da terra. Sa prus fàcili est pròpriu sa da terra po ita non c’est abbisòngiu de ainas medas e costosas.
Le nostre riviste
Gennaio 2022
Ottobre 2022
Eventi
Prossimo evento
Dal 1 Ottobre 2022 ore 14:00 al 1 Ottobre 2022 ore 14:00


text:
In anteprima regionale al Teatro Verdi di Salerno c’è Re Lear con Michele PlacidoLascia un commento
ottobre 31, 2012 di mariacuonocommunication
Teatro.org – 31 ottobre 2012 ERCOLE PALMIERI per GHIONE PRODUZIONI e GOLDENART PRODUCTION presentano al Teatro Verdi di Salerno, da domani, giovedì 1 novembre a sabato 3 novembre (ore 21) e domenica 4 novembre (ore 18.30), in ANTEPRIMA REGIONALE, Michele Placido in Re Lear di William Shakespeare, traduzione e adattamento Michele Placido e Marica Gungui, con GIGI ANGELILLO (Conte di Gloucester) e con MARGHERITA DI RAUSO, FEDERICA VINCENTI, FRANCESCO BONOMO, FRANCESCO BISCIONE, LINDA GENNARI, GIULIO FORGES DAVANZATI, BRENNO PLACIDO, ENZO CURCURU’, PEPPE BISOGNO, ALESSANDRO PARISE, RICCARDO MORGANTE. Scene CARMELO GIAMMELLO. Musiche originali LUCA D’ALBERTO. Costumi DANILE GELSI. Disegno luci GIUSEPPE FILIPPONIO. Aiuto Scenografo Emanuela Vicentini. Aiuto Costumista Andrea Grisanti. Aiuto Regia Andrea Ricciardi. Regia di Michele Placido e Francesco Manetti.


text:
Istòria de Sardigna vàndala
S'istòria de Sardigna vàndala at tentu cumintzu in cointzidèntzia de s'epìlogu de sa dominatzione romana in Sardigna, in sa metade de su de 5 sèculos, cando s'ìsula fiat istada conchistada dae is Vàndalos, populatzione germànica chi si fiat istabilida in su Nordàfrica. Sa Sardigna fiat abarrada vàndala pro unos otanta annos, de su 456 a su 534.
Sa conchistaModìfica
Sa conchista de s'ex provìntzia de Sardigna e Còrsica a banda de is Vàndalos currespondet a unu perìodu cumprèndidu intre su 456 e su 476 tzirca. Sa prima ocupatzione acontèssida in su 456 p.C. fiat istada un'ocupatzione isceti partziale e dislindada probabilmente a unas cantas tzitades de costera, tantis est chi in su 466 su conte romanu Martzellinu - fortzis incoragidu dae paba Ilàriu - fiat resissidu pro unu breve perìodu a pigare possessu torra de s'ìsula. Nointames intre su 474 e su 482 sa Sardigna fiat torrada a rùere suta de su domìniu de is Vàndalos, ghiados fortzis de Gensericu o de su fìgiu Unericu[1].
Durante custas campagnas de conchista, de is cales non pro àteru si disconnoschent medas minudas, Terranoa, una de is tzitades sardas prus pròsperas, fiat atacada cun violèntzias dae mare e su portu distrùidu[2].
Su possessu de Sardigna afiantzaiat a is Vàndalos sa seguresa in is bias cumertziales marìtimas intre Àfrica setentrionale e su restu de su Mediterràneu e s'ìsula e totu, limes marìtimu de su regnu vàndalu, assumiat unu rolu istratègicu de importu[3].
Amministratzione vandàlicaModìfica
Su sistema amministrativu vandàlicu non diferiat meda de su de su perìodu romanu. Sa Sardigna fiat dirìgida dae unu guvernadore naradu praeses, seberadu intre is òmines de cunfiàntzia de sa famìlia reale vàndala e residente in Càralis[4], chi teniat siat funtziones tziviles siat militares; issu fiat assistidu dae unu pore de funtzionàrios ausiliàrios intre chi is procuratores (procuradores), addetos a sa coberantza de is tributos, e is conductores (allogaderis), economos de is possedimentos reales[5].
Su territòriu isulanu fiat istadu partidu in vàrios cleroi (lotos) chi fiant istados assignados in parte a sa corona e in parte a is gherreris. Is propietàrios de terras sardu-romanos fiant resissidos in carchi casu a cunservare is latifundos de cosa issoro in càmbiu de sa pagamenta de tassas meda salidas[5].
Sa Barbàgia, territòriu montosu in su chirru tzentru-orientale de s'Ìsula, fiat abarrada intames unu ducadu semi-indipendente aici comente fiat acontèssidu in su pretzedente perìodu romanu e a pustis fintzas in sa prima parte de su bizantinu chi fiat sighidu. A s'acabu de sa dominatzione vandàlica in is montes de is Barbàgias o de su Gerrei aiant chircadu aprigu fintzas cussos grupos de Maurros fentomados dae Procòpiu de Tzesarea, imbiados a s'ìsula de is Vàndalos, chi, aposentados in a primu in agru de Càralis, si nche fiant a pustis fuidos a manu de is montes de s'internu dae in ue in perìodu bizantinu acumpriant curreras a dannu de Forum Traiani (Fordongianus). Contra de issos su generale bizantinu Salomonas aiat organizadu un'imbiu militare in s'ierru de su 537[6].
Su regnu sardu de GodaModìfica
In su 533, fortzis aprofetende de un'autonomia manna, Goda, guvernadore vàndalu de Sardigna (s'ùnicu de chie si connoscat su nùmene) de orìgine gota, si fiat autoproclamadu re (rex) de s'Ìsula, coniende monedas pròpias in brunzu, intre chi una chi afiguraiat in su deretu su bustu suo e in su revessu sa figura de su Sardus Pater[7]. E est istadu aici chi «in Sardigna si fiat formadu pro sa prima borta un'istatualidade, mancari limitada a is territòrios cuntrollados dae is Vàndalos e pro pagos meses.»[8].
Justinianu, Imperadore de Oriente, fortzis tzerriadu in agiudu de Goda, aiat detzìdidu de intervènnere e aiat imbiadu un'esèrtzitu cumandadu dae su Generale Belisàriu, agiudadu dae su Duca Tzirillu. Su corpus de imbiu bizantinu dirìgidu dae Belisàriu fiat cumpostu dae 16.000 sordados e 600 naes e fiat mòvidu cara a Àfrica mentras su Duca Tzirillu cun carchi nae cun a bordu 400 òmines fiat mòvidu in unu primu tempus cara a Càralis.
Peristantu su re de is Vàndalos Gelimeru, cun totu chi depiat acarare un'avolotu in Tripolitània, aiat mandadu su frade Tata cun unu cuntingente mannu de 120 naes e 5000 òmines a Sardigna pro firmare s'avolotu ghiadu dae Goda[9]. Tata aiat pigadu meda in presse Càralis (in ue aiat lassadu unu cuntingente minore) aiat giustitziadu su traitore Goda e fiat torradu deretu a Cartàgine, in ue in s'impertantu fiant isbarcados is bizantinos. Belisàriu aiat derrotadu, su 30 austu de su 533 Gelimeru e aiat ocupadu Cartàgine, sighidu dae su Duca Tzirillu chi no fiat prus agiuntu a Sardigna. Tata e Gelimeru, riunidos cun su chi abarraiat de s'esèrtzitu, aiant martzadu contra de is Bizantinos ma fiant istados derrotados torra in Tricamari (a 30 km de Cartàgine). Tata fiat istadu ochidu mentras Gelimeru, iscapuladu a sa cassa, si fiat rèndidu carchi mese a pustis. Su Duca Tzirillu fiat mòvidu tando a Càilaris in ue aiat ammustradu a is Vàndalos de su presìdiu sa conca trinchiada de Tata, impalada in una pica[10][11], custu ingestu fiat bastadu a fàghere renuntziare is difensores e ddos fàghere rèndere. In su 534 in Sardigna finit tando s'època vandàlica e incumentzat sa bizantina.
ReligioneModìfica
Is diòtzesis sardas de su perìodu romanu de Càralis, Forum Traiani, Sulci, Turris e Sanafer (fortzis Cornus) fiant abarradas operativas fintzas suta de is vàndalos.
Sa crèsia sarda no fiat istada pessighida e no fiat custrinta a s'Arianèsimu[5] mentras fiant istados castigados cun su cunfinu in s'ìsula is pìscamos catòlicos africanos in is momentos de prus tosta contraposidura intra is matessis catòlicos e is Vàndalos, de religione ariana. Custu fatu aiat tentu pro sa Sardigna cunsighèntzias fintzas positivas, pro ite is èsules nd'aiant arrichidu, durante sa presèntzia issoro, sa vida culturale e religiosa (importatzione de su monachèsimu). Intre is pìscamos deportados a s'ìsula de is Vàndalos cherent ammentados su pìscamu de Cartàgine Fulgèntziu (a coa Santu Fulgèntziu), e Felitzianu, pìscamu de Ipona, chi aiat batidu cun sese is ossos de Santu Austinu (oe cunserbadas in Pavia)[5]. Fiat istadu in custu perìodu chi duos Sardos fiant artzados a su sòliu pontifìtziu: Paba Ilàriu e Paba Sìmmacu[12].
CulturaModìfica
Architetura funeràriaModìfica
Su passàgiu issoro est documentadu dae sa presèntzia de unas cantas necròpolis e interros sìngulos bènnidos a sa lughe in diversas localidades isulanas. Is testimonias prus significativas acudint de sa necròpoli de Cornus-Columbaris, cumposta dae 22 tumbas chi ant dadu una cantidade abundante de repertos de modellu ammesturadu germànicu-africanu. DIant partennere a s'edade vandàlica fintzas sa àrea de Santa Imbènia a curtzu de S'Alighera, sa sepultura in localidade Ispina Santa in is intorinos de Tàtari e sa tumba iscoberta in Santu Antiogu in ue fiat sepultadu un'òmine impare a su caddu suo[13].
S'istòricu Alberto Boscolo atibiat a is Vàndalos is tumbas cun bòvida a carrada iscobertas in vàrias localidades isolanas e massimamente in su sud Sardigna. S'istudiosu ddas identificaiat comente tumbas elitàrias germànicas nointames segundu unos àteros istudiosos diant èssere intames de pònnere in cronologia in su perìodu bizantinu[14][15]. De reghente est istada atzapada una de custas necropoli in òtimu istadu de cunservatzione in is intòrrios de Samassi, in su montigru in ue est posta s'atuale crèsia de Santu Geminianu. Sa necròpoli est costituida dae carchi tumba a càmbara realizadas cun blocos de trachite iscuadrados de mannària notàbile cun bòvida a carrada, serrada in su tzentru cun una lastra a crae de bòvida[16].
BestimentasModìfica
In edade vandàlica fiant intradas unas cantas innovaduras in s'ìsula pro cantu pertocat sa bestimenta comente a is arreos in metallu cales fìbulas e tzìbias e is prendas comente is lòrigas a poliedru, originàrias de s'àrea germànica[13].
Cronologia de s'edade vandàlicaModìfica
- 456-66 Si congeturat chi in custos annos siat acontèssida una prima ocupatzione de Sardigna a banda de is Vàndalos, ma non b'ant notìtzas seguras.
- 461-468 Est Paba su sardu Ilàriu.
- 468 Is Vàndalos sunt derrotados dae una flota romana ghiada dae Martzellinu.
- 476 Tratadu cun su cale is Imperadores de Oriente e de Otzidente reconnoschent su possessu de s'ìsula a banda de is Vàndalos.
- 498-514 Est Paba su sardu Sìmmagu.
- 507 Lompent in Sardigna is eclesiàsticos africanos esiliados de su re vàndalu Trasamundu, fortzis in nùmeru de chentubinti. Intre issos is pìscamos Felitzianu e Fulgèntziu . Custu ùrtimu - unu de is majores intelletuales de s'època, lòmpidu a s'episcopadu de esperièntzias monàsticas - fundat a curtzu de Casteddu su primu monastèriu de chi tengiamus notizia in Sardigna. Is eclesiàsticos africanos ant a abarrare in Sardigna fintzas sa morte de Trasamundu (523).
- 533 S'Imperadore bizantinu Justinianu I incumentzat sa polìtica de reconchista imbiende a Àfrica un'esèrtzitu, cumandadu dae Belisàriu, pro iscontzare su regnu de sos Vàndalos.
- 534 Su duca bizantinu Tzirillu otenet sa resa de is Vàndalos de Sardigna.
NotasModìfica
- ↑ Francesco Cesare Casula, p. 127.
- ↑ Giovanna Pietra, I Romani a Olbia: dalla conquista della città punica all'arrivo dei Vandali. L’arrivo dei Vandali (PDF), in bollettinodiarcheologiaonline.beniculturali.it. URL consultadu su 15 abrile 2020 (archiviadu dae s'url originale su 27 santandria 2016).
- ↑ Serra, Piras 2010, p. 517.
- ↑ Ibba, Piras 2010, p. 402.
- ↑ 5.0 5.1 5.2 5.3 Francesco Cesare Casula, p.128.
- ↑ Pier Giorgio Spanu, La Sardegna Bizantina fra VI e VII secolo (1998) p.174
- ↑ Sergio Liccardi, p.71.
- ↑ Francesco Cesare Casula, p. 133.
- ↑ Sergio Liccardi, p. 74.
- ↑ Francesco Cesare Casula, p. 135.
- ↑ Sergio Liccardi, p. 75.
- ↑ Sergio Liccardi, p. 42.
- ↑ 13.0 13.1 A incuru de Silvia Lusuardi Siena, Fonti archeologiche e iconografiche per la storia e la cultura degli insediamenti nell'Altomedievo (2003) pp. 306-310
- ↑ Paolo Benito Serra, Tumbe a camera in muratura con volta a botte nei cimiteri altomedievali della Sardegna(1987), p.140
- ↑ Ibba, Piras 2010, p. 410.
- ↑ Comuna de Samassi - Su perìodu romànicu e vandàlicu[ligàmene interrùmpidu]
BibliografiaModìfica
- Francesco Cesare Casula, La Storia di Sardegna, Tàtari, 1994
- Antonio Piras (a cura di), Lingua et ingenium: Studi su Fulgenzio di Ruspe e il suo contesto, Casteddu, Sandhi, 2010
- Sergio Liccardi, Tra Roma e i Vandali. Godas re di Sardegna, 2012


text:
Stasi
Su Ministèriu pro sa Seguresa de Istadu (in tedescu: Ministerium für Staatssicherheit, fintzas Staatssicherheitsdienst), fintzas connotu cun s'acrònimu Stasi, est istadu in sa Repùblica Democràtica Tedesca (RDT) siat unu servìtziu de informatziones siat sa politzia segreta e teniat funtziones de istrumentu de controllu de su regìmene pro su Partidu Sotzialista Unificadu Tedescu. Formalmente fiat in sinu a su Cussìgiu de su Ministros unu "Dipartimentu de sos Organos de sa Defensa". Fintzas su Hauptverwaltung Aufklärung (HVA), su servìtziu de ispionàgiu, fiat unu de is tzirca binti Amministratziones Generales de sa Stasi.
Sa Stasi fiat fundada s'8 de freàrgiu de su 1950 e si fiat evòlvida in unu aparatu diramadu e cun meda personale de càstiu e reprimidura, a chi in s'annu 1989 parteniant unos 91.000 impreados a tempus prenu prus unos àteros intre 110.000 e 189.000[1] de impreados no ufitziales. Is resones pro sa cooperatzione fiant susetotus ideales polìticos. Su dinari diat àere tentu unu rolu de segunda, comente fintzas sa collaboratzione suta minetzas e magneria diat èssere istada unu fenòmenu raru.
Dae sa populatzione de sa RDT acabaiant suta is miras de sa Stasi is subra is cales si teniat suspetu de oposidura polìtica a su Partidu Sotzialista Unificadu Tedescu, de ispionagiu o intentu de si nche fuire dae sa Repùblica. Sa Stasi atuaiat metodicamente mèdidas comente sighimentos, minetaduras, impresonamentos e fintzas s'aici naradu isvanessimentu de is crìticos oposidores de su regìmene (is "personas inimigas-negativas"). In is annos '50 sa tortura fìsica fiat galu praticada in is presones de sa Stasi, a pustis fiat remplasada cun mètodos rafinados de manipulatzione psicològica. In is annos '80 sa Stasi aiat formadu is terroristas de sa Rote Armee Fraktion (RAF) a s'usu de is armas e de sos esplosivos.
In su cursu de sa rivolutzione paghiosa de s'atòngiu de su 1989, in su mese de onniasanti aiat mudadu su nùmene in Ufìtziu pro da Seguresa Natzionale (Amt für Nationale Sicherheit - AfNS), chi aiat sessadu su sevìtziu giai in su mese de nadale a sighidu de is pressiones de is comitados de is tzitadinos, in su mese de martzu de su 1990 fiat iscontzada de su totu. Pro sos ispricullitos e sa gestione de is documentos chi abarraiant fiat ativadu a partire de su 1990 su Commisariadu Federale pro is Artzivos de sa Stasi (Bundesbeauftragte für die Unterlagen des Staatssicherheitsdienstes der ehemaligen Deutschen Demokratischen Republik - BStU), chi est istadu iscontzadu petzi su 17 de làmpadas de su 2021 e trasladadu a s'Artzivu Federale. Sa Stasi est sa sola politzia segreta de s'istòria tedesca , chi siat istada totalmentebogada a pìgiu de s'opinone pùblica e criticada.
Pro mèdiu de su Wachregiment Feliks Dzierzynski parteniat a sa Stasi fintzas una tropa pròpia militarmente operativa, chi in su 1990 disponiat de unos 11.000 òmines. A costadu de sa Stasi s'agataiat unu servìtziu de ispionàgiu ulteriore in sa RDT, sa Militärische Aufklärung der Nationalen Volksarmee cun sede in Berlin-Köpenick, controllada de sa Stasi etotu.
Riferimentos[modìfica | modìfica su còdighe de orìgine]
- ↑ Die schlanke Stasi, in spiegel.de.


text:
Francisca (arma)
Francisca est securis iaculata, qua Franci, Visigothi, Saxones et aliae gentes Germanicae usi sunt. Franciscae, ante pugnam cum gladiis, iaculabantur a peditibus, ita scutos rumpentes. Fuerunt in proeliis franciscae inter saecula V et VIII.
Dum Gregorius Turonensis haec arma bipennes appellavit, Isidorus usus est franciscam. Ita Isidori Etymologiae de franciscis dicit:
- Hispani ab usu Francorum per derivationem Franciscas vocant.(Isidori Hipalensis, Etymologiae sive origines , XVIII. VI. 9)
- Hispani ab usu Francorum per derivationem Franciscas vocant.
Franciscae erant 15cm longitudine et 900gr pondere.


text:
1‹I›tem hordinamus et bolemus qui candu alcuno dellito over mallifiçio de fura si faguirit in abitaçione, qui cusu talli malifiçio qui at esere fatu si deppiat dari a so cuilli qui adi esere plus aprebu hui at esere fatu su dittu malifiçio over delittu. 2Ed icusus depiant provari qui ’llu adi avir fatu, et si non provant infra dies XV paguint su danu a cui /46r/ ‹at› essere e de maquitçia a sa corti nostra liras XV.
3Et similli s’intendat pro sus lavoris quando no isquint qui avirit fatu su dannu: qui ’llo dent a su bestiamen qui at esere plus aplebu de su lavore ‹et cussu› paguit su dannu a qui at esere fatu et similli sa tentura.
- ‹at› | integro secondo A 185
- aplebu | l è sovrascritta a una r // ‹et cussu› | integro secondo A 185


text:
isconchinàre , vrb: sconchiai Definition mòvere sa conca po nàrrere chi una cosa no est deasi, chi unu no est de acórdiu, giare cropos cun sa conca Synonyms e antonyms isconchidare, isconculare, scorrociai, tzilibbecare, tzurumbecare Sentences sas betzighedhas si sunt cheghentanne, isconchinanne e a tremuledha Etymon srd. Translations French secouer la tête English to shake one's head Spanish mover la cabeza Italian scrollare il capo German den Kopf schütteln.
iscotzinàre , vrb: iscurtinare, iscurtzinare, iscutinare, iscutzinare Definition mòvere sa cosa a cropos o iscúdere coment'e po che dhi fàere orrúere su chi portat atacau; lassare andhare, fintzes bogare, istesiare calecuna cosa o a ccn.; èssere a úrtimos de calecuna cosa, acabbandho Synonyms e antonyms acinnicai, assucare, innaigai, ischitinare, iscutuai, issucare, sachedhare, sucariare, sutrinnare / caciare, iscabbúllere / acabbae Idioms csn: i. foza = lassare andhare o pèrdere sa foza; i. fiore = lassare rúere su fiore (chi lassat su frutu seberadu); i. olia, landhe = iscúdiri olia, làndiri; iscutinaresindhe sas manos (de carchi cosa o chistione)= acabbai de si nd'interessai, lassai pèrdiri, no nci pentzai prus (itl. lavarsene le mani) Sentences est rutu a terra, si ndhe pesat e si ndhe iscotzinat su prúere ◊ iscútinache sa tiaza fora! ◊ su bentu iscútinat sas àlvures e paret de las chèrrere ispeigare ◊ sas àrbures sunt iscutinendhe fiore, foza ◊ apo iscotzinadu sa chisina 2. nues gràvidas de abba sunt prontas a iscutzinare pro su sidi de sa terra 3. los zuto alliados, cussos malafatores, no mi los poto iscutinare! ◊ si che rues in manos de zustíssia za ti l'as a iscutinare gai! ◊ candho si nche iscutzinabat sas umbras malas dae su cherbedhu, tandho torrabat in sèsi 4. sa figu est iscutinendhe: àteras pagas dies e no che ndhe at prus! Etymon srd. Translations French secouer, gauler, chabler English to beat down, to shake Spanish sacudir, zarandear, varear Italian scuòtere, scrollare, bacchiare German schütteln, rütteln, abschlagen.
sutrinnàre , vrb Definition mòvere a iscutuladura, a cropos Synonyms e antonyms iscossare 1, iscotzinare, iscutuai, issucare, sachedhare, sutronare Etymon srd. Translations French secouer English to shake Spanish sacudir, zarandear Italian scrollare, scuòtere German rütteln, schütteln.
trinicàre , vrb: trinigare, trinnigare Definition trèmere, su si trèmere totu, mòvere, su si mòvere a iscutuladura, a tremidura Synonyms e antonyms busigare, sachedhare, saidare, tidhiricare, trèmere, tremuai Sentences mi trinnigaia che foza, de su fritu ◊ mi paret chi mi pungant a puntorzu e mi ndhe trínnigo in totu sa carena ◊ ti trínnigas in s'íntimu ammentendhe sos basos, sas promissas ◊ s'ischideit atriciatrícia de suore, trinnighèndhesi che canna pro unu sónniu feu 2. sos furfurajos afainaos, trinicandhe sas alas, pariant chene pache ◊ no mi trínnighes! ◊ susuja, rocu e loros asseguras, a unu a unu dogni arminzu aparas e trínnigas s'aradu e totu esploras (P.Casu)◊ su bentu no trínnigat mancu sas fozas 3. si est trinnighendhe, s'aera est minetendhe tempesta 4. acumpanzat sos movimentos de sas pedaladas trinnighendhe pagu pagu sa conca a manca e a dresta Etymon srd. Translations French trembler, frissonner, secouer English to tremble, to shiver, to shake Spanish temblar, estremecerse, sacudir Italian tremare, rabbrividire, scrollare German zittern, schaudern, schütteln.


text:
Tempus de baristas de Mc Dougall
de Tore Cubeddu
Custu documentàriu, fatu dae unu de sos mastros mannos de s'antropologia visuale est unu de sos film de prus importu de sa tzinematografia sarda, o mègius fata in Sardigna.
Comente acuntesset a sas terras chi tenent traditziones profundas e contos meda de torrare, o chi mancari, in s'idea de sos istudiosos sunt logos chi ant sighidu s'àndala de su progressu e de sa modernidade, sa Sardigna est istada bortas meda ogetu de istùdiu pro s'antropologia visuale. Sos registas de custu gènere tzinematogràficu chircant s'originalidade, mundos chi ant cunservadu carateres chi non sunt mudados in su tempus o chi portant a intro dinàmicas ùnicas.
Mc Dougall resurtat a intrare in sa sotziedade sarda cun seriedade e delicadesa manna, comente una pantama osservat sa vida e sos isetos de tres pastores chi bivent in sos montes de s'Ogiastra, su cuadru chi nde bessit a foras est ispantosu.
Pietro est unu pitzinnu de deghesete annos chi diat a chèrrere cambiare su destinu sou: istùdiat e bivet segunde règulas e dinàmicas de su mundu contemporaneu; Franciscu, su babbu, diat a chèrrere su mègius pro su fìgiu, cumprèndet sas dificultades suas a sighire a fàghere su chi isse at fatu finas a oe, ma a su matessi tempus non diat a chèrrere chi su fìgiu esseret lassadu totu sas sienda de sa famìllia. Miminu, atendet sas crabas de sa famìllia sua e resultat, cun pagos faeddos a fàghere unu cuadru pretzisu meda de sa crisi de su traballu chi faghet, contende su sentidu sou de òmine chi bivet, su prus de su tempus, a sa sola in sos montes.
Custu film, fatu in s'istade e in s'atòngiu de su 1992 at bìnchidu prèmios meda, ca portat a intro sos carateres e sa complessidade de su romanzu contemporàneu, mancari chi, in su matessi tempus, sigat a èssere unu documentàriu chi lassat a sos personàgios s'imprenta e sa ghia.
Dae s'Austràlia a sa Sardigna sa capatzidade de contare est sena tempus e sena logu, pro custa resone, custu film non podet mancare in sa videoteca sarda de oe.
23 dicembre 2014


text:
A irbùfidas de disisperu, Maria Teresa s’aiat torradu a zirare su costazu e cuguzadu sa cara cun su letolu, no in antis de aere dadu una mirada a s’irvèllia elettronica chi sinzolaiat s’ora chene su tic tac fastizosu de sos trastes de una borta: fiant sas tres e trinta tres. Sa fèmina, non betza ma nemancu pitzinna, aiat crompidu setanta tres annos in ghennarzu de su duamiza e degheoto, cussa note, comente a àteras medas, non be resessiat a che tenner su sonnu. E tando, in s’universu iscuru de (...)
In custu situ podides agatare una "gustadura" de literadura in sardu, cun contos, partes de romanzos, intervistas, ditzos o àteru, iscritos in sardu normativu [Lsc] o in variedades locales.
Articles les plus récents
-
Sas notes de Maria Teresa1 abrile 2021, de GONÀRIU CARTA BROCCA
-
Demo chircat domo15 làmpadas 2020, de GONÀRIU CARTA BROCCA
Salude bona zente… In antis de totu pedo iscusa si carchi umanu s’intènderet ofesu dae lèzere custas paràulas chi unu cane che a mimi s’atrivit a iscrier. Isco bene chi nois canes depimus istare che canes: no apeddare cando su mere non cheret, non fàghere sos bisonzos nostros intas si semus crepande, non pessare chin sa conca nostra, nen contrariare su mere chi totu ischit… beh! Cuasi totu. Jeo mi naro Demo. Sa mere mia m’at postu custu lùmene… non po incurtzare sa paràula democratzia e nemancu (...)
-
Su pantasma de Canterville27 maju 2020, de OSCAR WILDE
CAP. I
Cando su sennor Hiram B. Otis, su ministru americanu, at comporadu Canterville Chase, totus l’ant naradu chi fiat faghende a beru unu machine, ca non b’aiat duda chi cussu logu fiat prenu de pantasmas. A nàrrere su beru, Lord Canterville etotu, chi fiat un’ornine de sonore prus cuidadosu, si fiat intesu obrigadu a li faeddare de sa cosa cando aiant cumintzadu a cuntratare. “Nois etotu amus pessadu de no istare in custu logu,” at naradu Lord Canterville, “dae cando a sa tzia de marna, sa (...)
-
S’ìsula de Uranitza17 maju 2020, de ALEXANDROS PAPADIAMANTIS
Nche fit imbetzada meda tia Foliò, sa fiza de Matarona, sa biùda de Ghiannis Carpetis.
Però fit ispavilla galu, forte cantu bastat e lòzica in belle totu sos arresonos.
Deghe annos a como —nch’est morta dae unos chimbe annos— m’at contadu su chi oe m’amento e chi, in fines, mi ponzo a iscrier, oe in su mese de frearzu de su 1902.
«Goi est, fizigheddu meu: cando mama mea s’est cojuada cun babu meu, issa fit biùda de un’àteru omine e finas isse fit biùdu de un’àtera fèmina.
Su mere meu —goi mutiamus (...)
-
Sa itzastra e sa itelledda12 maju 2020, de LUTZIANU PIRAS
Custa fiat una pitzinna galana chi teniat una iteledda mèlina. Bi l’aiat data su babbu pro l’acher cuntenta ca dae cando si nde fiat morta sa mama, a pustis de tantos mafratzos, in glòrias siat, sa pitzocca, itza unica, fiat semper annotzata. Comente l’aiat comporatu sa itelledda, narant sos matzores galu oe in Lodè, cudda povera orfanedda pariat chi fiat torrande in sestu. Su babbu fiat cuntentu mannu ca thucaiat a su cuile chena mermeddos in conca. Ma… mai nde l’eret altziatu in bidea… passatu (...)
-
Marcu Pompòniu - Su pastore fonnesu9 maju 2020, de JUBANNE PIGA
Frantziscu Antoni Solinas aiat dae minore su disizu de àere unu pastore fonnesu, mancari no aiat tancas nen gamas de badiare. At istima de totu sos animales ma a cussa ratza de cane l’at amore cantu nd’at, si non prus, a sos cristianos. De su cane fonnesu ischit bida e meràculos: chi est de raichinas nuràgicas, cumpànzu fidele de sos sardos anticòrios: pastores e bandios, chi est istadu, e galu est, dae sèmpere su re de su Gennargentu, tentadore e ghiadore severu de gamas de berbeches e de tazos (...)
-
Tziu Portoleddu e sa piga presonera5 maju 2020, de GONÀRIU CARTA BROCCA
Su mese de Làmpadas aiat cumentzadu a cajentare soles e sa pruna groga de tziu Portoleddu ghetaiat rajos d’oro cando s’astru, bessinde dae mare, la carignaiat leve leve, dàndeli colore e sapore de pùmora premedìa. Tziu Portoleddu, che a dònnia manzanu, topu topu, fiat arribadu a su possessu de “Sa Mandra” addromande su terrinu e pompiande unu po unu sos àrvores de manipulàu, de figu, de kaki e de àteras zenias de fruta.
“Tue ses bell’e cota!...” aiat naradu tziu Portoleddu allegande chin unu àrvore de (...)
-
Rosina, sa cherba chi si sarvat in mare2 maju 2020, de VITÒRIA CAMPUS
In unu bellu padente de Biddasimius, viviat cun sa famìlia sua Rosina, una cherba minore. Su logu fiat ispantosu e seguru pro sos cherbos chi sunt abbesos a si reparare semper in ue b’at àrbores meda, ca sunt difidentes e timijolos, difatis non lassant mai su logu connotu si non sunt apretados, pro custu preferint de bessire a mandigare cando sa die est iscurighende e rundare intro de note finas a s’arbéschida. Rosina giogaiat tota die allegra, chena oriolos, cun àteros cherbos (...)
-
Sa pratza de su diamante2 maju 2020, de MERCÈ RODOREDA
I
Julieta fiat bènnida a sa durcheria in ue traballaia pròpiu pro mi nàrrere chi, in antis de sorteare sa toia , diant àere sorteadu unas cantas cafeteras; issa las aiat giai bidas: bellas, biancas nìidas, cun un’arantzu pintadu, isperradu, mustrende sos sèmenes. Deo non tenia gana de andare a ballare e mancu de essire ca fia istada totu die ispatzende durches e mi doliant sas puntas de sos pòddighes a fortza de istrìnghere truneos indeorados, de fàghere nodos e presòrgios. E mescamente ca (...)
-
Sas duas lontras1 maju 2020, de DACIA MARAINI
Una lontra est leende su sole in sa ripa de unu lagheddu montaninu. Tenet sos ogros tancados e una espressione biada in sa carutza sua de gatu. Su cumpanzu suo est pischende in sas abas fundudas e astradas, unu pagu prus a monte, a làcanas de su padente. Duos fizos, nàschidos dae pagos meses, sunt zoghende supra de una roca cuguzada de lanedda bìrdina, suspesa supra de s’aba: si dant corfos cun su murru, s’imberghent a intro de s’aba. Cando unu làssinat in sa terra modde e est belle pro nche ruer (...)
page précédente | page suivante


text:
(c.57v.) †…†
1 †…† Basili Ca    cumandamentu desu segnore episcopu per preidi Antoni de Marongiu presente †…† Salvadore Quessa, Sistu Pugione de cussa villa e fuit pro contumacia sa prima qua non fuit asu capitulu de feria terçia posti sos mortos, s’atera qui non mostrait su titulu desu beneficiu de Turalba e sos ateros, 2 s’atera qui iamai non at bolfidu satisfa- gher sa porcione desas degumas qui at leadu desu benoficiu de Taylo, s’atera qui aviat juradu in manos desu segnore archiepisco- pu, qui non aviat leadu si non VII raseris de orgiu dae sa ecclesia desu dictu episcopu e furunt plus de deghe secundu qui furunt a lleare de L, fuit a conta pro sas causas e inobediencias de supra- volta carta.
3 A qua supra apellavit ad metropolitanus et su cales apellait ad Papam et non fuit prosequutus apellavit †…†. Adveniente anno domini MCCCCLXXI die XXVIII augusti fuit sibi mandatu per reverendo patre dominum episcopum sorrensem quatinus osten- deret absolutionis formam facte a quecumque judice delegato vel comisario infra VI dies alius veniret ad se †…..† publicari irregu- larem et fuit eo die sibi mandatu per †…† domini episcopi cum litteris patentibus habentibus in summa predictum tenorem.
[268], 2 ≡ degumas] ≠ parola illeggibile