text:
2 Nr.
1-2 (35-36), 2004
Revista “Bana Armâneascâ” Thimiljiusitâ tu anlu 1996 di Dumitru PICEAVA Editatâ di Fundatsia ”Bana Armâneascâ”
Tu aesti numiri: 1-2 (35-36), 2004 Raportulu...(D.Piceava)............2,3,4 Dupâ alidzeri (Tacu alu Gugacu)...5 Premiili Omlu a Anlui 2003, Festival (B.Ar., J.Mihailova, G.Godi)6/7/8/9 Simpozionlu “Identitatea..(N.Kiurci, A. Kristo, D.P......... .........10/11/12 Andamusea SEMO (D.P.), Pilisterlu frâmtu (D.P.)..........................13/15 Gigi Becali (Tacu Babali)..............16 Vivlia,Y. Huleanu, I.Wisoshenschi, G. Godi, Eimisii radio...................17 Pita di curcubeti (T.B.)..............18/19 Vangheli Zappa (Mar. Bara), Film documentar (Kira Mantsu).. ........19 Dzâlili a Culturâljei...(Mar. Bara), Perenitatea Vlahilor (I.Paris-Naum) 20 Urari alu Vanghiu Dzega (Kira Mantsu), Catehismul (D.P)...........21 Sosia (Sosia alu..), Ncurunari pri limba..., Congreslu di Bãiasa.....22/23 Eshalonlu 2 shi 3 (D.P.)...........24/26 E. Gojdu (Kira Mantsu) ........26/27 Horli gricanitsi (M.Bara-Kahl), Dada Tereza (H. Andon).............28 Macedo.(N.Cheaici), Aura Paha.29 Sm. Constantin shi Elena, Mulovishti (Sashu Yerândã), Crutsea (G.Godi).......30 Mediaarmâneascâ, Urnimii, Federatsia LAR, Agiutoru ti bisearica di Corcea ...(Australia)...............31
BANA ARMÂNEASCÂ
Ndauâ dati istoritsi Estanù, Sutsata ti lucrulu tsi-lù featsi C u l t u r a l â Armâneascâ tu chirolu 2002-2004 axeashti tu meslu Martsu 14 di anji Armânjilorù di Bucureshti s-ampârtsâ di anda s-amintã. Eara tu ahurhita a anlui tu doauâ tâbâbii:una a “Mucanjilorù”, 1990 cându Armânjlji di Bucureshti, di cu At. Nasta, Hristu Cândroveanu, Stere Constantsa sh-ditù alti pãrtsâ s-avea Paris (lali-a meu, Dumnidzã s-lu andâmusitâ tu marli amfiteatru di la ASE ljartâ!) shi unâ a “Armânjilorù” tsi sdi Bucureshti ta s-da banâ ali unâ sutsatâ pârea câ nu avea cumândâgi (leader). a loru shi a curi-lji bâgarâ numa di Ancâcearea ahurhi cându unù di noi “Sutsata Culturalâ Armâneascâ”. Ea fu câftã ca “Societatea” sâ s-acljeamâ prota sutsatâ culturalâ armâneascâ cari Societatea di culturâ Aromânã” shi nu s-amintã România dupâ câdearea a “Macedoromânã. Andrupamù câftarea comunismolui shi a doaua dupâ Sutsata a noastâ pi ideia câ numa di “macedodi Culturâ Macedo-Românã, tsi s-avea românã” easti ufilisitâ mash tu România amintatâ tu anlu 1880. di la bitisita di eta 19, shi numa di Ligatù di aestu momentu voiù s-vâ dau Armânù easti multu ma veaclji shindauâ dati tsi furâ nyrâpsiti di Niculachi aspuni di zârtsina a noastâ latinâ”. Caracota (cari tora bâneadzâ Paris) tu Noi vâ spunemù tora câ atumtsea, ca revista Bana Armâneascâ aoa sh-vârâ dealithea, s-avea amintatâ Sutsata trei anji: “Cându nica mi-aflamù Culturalâ Armâneascâ” sh-nitsi cumù România, tu prumveara a anlui 1990, Societatea di Culturâ Macedo-românã. cându s-lucra tra sâ s-bagâ diznou pi Dupâ psânù chiro, ti furnjia câ a cicioari “Societatea di culturã macedo- “niscântorù inshi” nu lâ avea hari numa românã”, aduchiiu trâ prota oarâ câ a alishtei sutsatâ, ashi cumù s-vidzu niscântsâ Armânji vrurâ ta sâ-shi spunâ niheamâ ma nsusù, s-câftã ca ea s-hibâ identitatea a loru, ayoryea di-a farâljei alâsatâ nanâparti sh-tu loclu a ljei stu cari nâ aveamù tuchitâ. Tu-atselù apufâsi s-hibâ scoasâ tru migdani chiro argumentili tsi elji li-adutsea eara Sutsatâ di Culturâ Macedo-Românã. ca mintiti, ma aduchiiù câ nu eara tuts Shi fu alâsatâ nanâparti S. C. A. pânâ pi unâ minti. S-mutarâ bots shi-atselù tu anlu 1999, anù cându s-featsi xanafu momentulù cându comunitatea a amintarea a ljei di cãtrã unâ parei di Armânji di Bucureshti. Lipseashti sHãrgiurli ti tipusearea a alushtorù doauâ numiri: adavgu câ actili a Sutsatâljei Culturalâ 1-2 (35-36), 2004 (1.000 cumãts), furâ fapti Armâneascâ, di cara fu alâsatâ nanâdi cãtrã editorlu a revistâljei cu parti, armasirâ la Nicolae Saramandu, agiutorù di la tinjisitslji Mita Ploscaru secretarlu a Sutsatâljei, tu atselu chiro. Xanaamintarea a Sutsatâljei Culturalâ (USA) shi Mircea Croitoru Armâneascâ easti inshearea tru migdani (Bucureshti). Efhãristisimù a atsilorù doilji cumù shi- ali unâ njicâ parti ditù isturia a a tutulorù atsilorù tsi nâ agiutarâ pânâ Armânjlorù di România ditù chirolu di tora ta s-putemù sâ scutemù tru dupâ câdearea a comunismolui. Sutsata Culturalâ Armâneascâ, tora, migdani aestâ revistâ sh-yinù cu dupâ 4 anji di la xanaamintarea a ljei shpârâcâlseara cãtrã tuts Armânjlji cu cari di doi anji ari unù sediu tsi fu andrevreari ti fara sh-cultura armâneascâ ptu cu mari mirachi di mebrilji a ljei, s-nâ agiutâ sh-di aoa shi nclo. Mash agiumsi s-hibâ una di nai ma li-vendili ashitsi va s-putemu sh-noi, tu aradha Sutsãts culturali sh-vârtoasili a noastâ, s-lji-agiutãmù Armânjlji. armâneshtsâ di România sh-nu mash. Scupadzlji ali SCA Abonamentili “Sutsata Culturalâ Armâneascâ, ashi s-facù la adresa a Redactsiiljei. cumù s-aspuni tu Statutlu a ljei, ari ca Pâhãlu a unui abonamentu ti unù scupo: 1.s-agiutâ pâstrarea shi creashtianù easti: Ti yivâsitorlji di rea a limbâljei armâneascâ; 2.s-agiutâ România: 190.000 di lei. Ti pâstrarea a adetslorù shi a areurlorù tsi yivâsitorlji di tu xeani: 20 $ SUA. suntu spetsifitsi a culturâljei a
Raportulù
Sutsata Culturalâ Armâneascâ
Revista poati s-hibâ yivâsitâ shi pi Internet la adresa: www.banaarmaneasca.tk Poshta electromnicâ: E-mail: piceavad@cmb.ro Pareia di muabeti: banaarmaneasca@yahoogroups.com ISSN - 1582-7607
Adresa a redactsiiljei: Sos. PANTELIMON, nr. 258, bl. 47, sc. D, et. 6, ap. 241, cod 73559, Bucuresti. Telefon: 021/ 6282786 shi 0723/609266. Contulù a Fundatsiiljei “Bana Armâneascâ ”: 2511.1 - 7280.1/ROL - BCR, Sucursala Stefan cel Mare, 32, sector 2, Bucureshti.
BANA ARMÂNEASCÂ
Armânjlorù; 3.s-ducâ la creashtirea a conshtiintsâljei natsionalâ a Armânjlorù; 4.shi la pâstrarea a unitatiljei a lorù spiritualâ; 5.scilâstâseascâ ti bâgarea a limbâljei armâneascâ tu sculii sh-tu bisearicâ”. Dupâ cumù bâgats oarâ, tinjisits membri a Sutsatâljei, tu statutù nu easti tricutâ câftarea ca Armânjlji di România s-hibâ pricunuscuts ca “Minoritati etnicâ”. Dupâ cumù shtits, Armânjlji di România suntu tu unù numir di vârâ 26.000 di bânâtori, ashi cumù shaspusirâ câ suntu la catagrafia ditù anlu 2002. Cându vinirâ Cadrilater dupâ anlu 1925 eara tu unù numirù di vârâ 36 42.000 di bânâtori. Tora, ca dealithea, elji suntu ca vârâ 100.000 di bânâtori. Cu tuti aesti elji, Armânjlji di România, nu suntu pricunuscuts ca minoritati etnicâ, ashi cumù lji-alâsã Dumnidzã, ta s-poatâ sâ s-hârseascâ di tuti ndrepturli di cari s-hârseascu tuti alanti minoritãts etnitsi di România sh-di pisti tutù shi s-poatâ s-armânâ tu banâ. Tu aestâ catandisi tu cari suntu Armânjlji di România, tora di oarâ, proceslu di deznatsionalizari shi di asimilari a lorù easti multu mari. Cara s-hibâ ca shi tu yinitorù Armânjlji shibâ alâsats ashitsi shi cara s-mutrimù catagrafiili tsi s-featsirâ pânâ tora va s-videmù câ numirlu a lorù scadi cu 5.000 tu 10 anji. Concluzia easti atsea câ tu anjlji 2050-2060 nu va s-ma hibâ tricutù la catagrafii nitsi unù Armânù. Ca Armânjlji s-armânâ tru banâ aoatsi, România, lipseashti ca elji s-hibâ pricunuscuts ca minoritati etnicâ shi saibâ tuti ndrepturli tsi li au tuti alanti minoritãts etnitsi. Aestu ndreptu, di pricunushteari a Armânjlorù di România ca minoritati etnicã, câftãmù s-lu amintãmù tu anlu 2002. Atumtsea, tu dzua di 22-li di Agustu, trei inshi di la Sutsatâ a noastâ: io, deadunù cu Santa alù Todi shi Oani Nicolae, neasimù tu audientsâ la Vasile Dâncu, Minstrulù a Informatsiilorù ditù atselù chiro. Zburâmu atumtsea nu cu ministrulù mea cu prof. Goruz, unlu di consilierlji a ministrului, cari nâ deadi niscânti urminii multu limbidz di cumù lipseashti sâ fâtsemù ta s-putemù samintãmù aestu lucru. Nu putumù s-li bâgãmù tu practichii atseali urminii ti furnjia câ noi nu tsânumù ascumtu aestu lucru, lu spusimù shi ti aestâ furnjii inshi unù mari câvgã namisa di noi shi niscântsâ “tinjisits Armânji”. Di atumtsea, Agustu 2002, la Sutsata a noastâ nu mata sâ zburâ di aestâ problemâ pânâ tu meslu Andreu 2003, cându vini la sediulù a Sutatâljei a noastâ dl. Mihai Barba. Dumniljea a lui pricunuscu câ tâshi tora agiumsi la concluzia câ Armânjlji di România, ca s-nu hibâ pricunuscuts ca etnii ahoryea shi nu va s-hibâ agiutats va s-chearâ ca mileti. Nâ hârsimù câ sh-nâs cumù shi altsâ inshi di la Sutsata a noastâ agiumsirâ la aestâ concluzii. Cu nvirinari ama, lipseashti sâ spunemù câ tu aestu chiro, 2004, nu s-ma poati s-câftãmù tsi puteamù s-câftãmù tu anlu 2002. Shi aesta ti furnjia câ inshi unâ Ordonantsâ a Guvernului, nr. 37/2003 iu s-aspuni: “S-avizeazã favorabil înfiintarea di Asociatsii, Fundatsii, Federatsii numai pentru activitãtsile culturale fãrã scop lucrativ. In cazul în care scopul sau mijloacele utilizate de asociatii sunt altele decât cele pentru care s-a constituit, Ministerul Culturii si Cultelor îsi rezervã dreptul de a retrage avizul de înfiintare”. Dupâ inshirea tru migdani a alishtei Ordonantsâ a Guvernului ditù anlu 2003, ni Sutsata Culturalâ Armâneascâ shi nitsi altâ organizatsii armâneascâ, Ligâ icâ Federatsi, nu ari ndreptu ta s-caftâ ca Armânjlji s-hibâ pricunuscuts ca minoritati etnicâ. Noi avemù ndreptulù ta s-câftãmù mash ndrepturi culturali sh-nitsi cumù ndrepturi polititsi. Vâ spushù tuti aesti ti furnjia ca voi, membrilji a Sutsatâljei, s-cunushtets cari easti catandisea a Armânjlorù di România shi tsi putemù s-amintãmù tora di oarâ. Pritù unâ alumtâ niacumtinatâ, tora di oarâ noi putemù s-nâ amintãmù mash ndrepturli culturali tsi li avemù tricutâ tu statutù la capitolulù Scupadz. Lucrulu tsi-lù featsi Sutsata a noastâ tu chirolu 2002-2003 Tu aestu chiro di doi anji 2002- 2003 Sutsata a noastâ avu ma multi activitãts ditù cari va li adutsemù aminti atseali ma importanti. Sediulù a Sutsatâljei Comitetlu di Cumânduseari, tsi fu
Nr. 1-2 (35-36), 2004
3
aleptu tu 16-li di Andreu 2001, âshi bâgã tu nãieti ca protù scupo ta s-andreagâ tu anlu 2002 problema a sediului. Furâ loati tu isapi ma multi cãljiuri: 1. Câftarea la RAPAPS, di la cari apruchemù unâ apandisi negativâ. 2. S-ahurhimù sadunãmù pâradz ta s-ancupârãmù unù sediu. Tu aestâ actsiuni adunãmù 3400 di dolari. 3. Câftarea la Primãrii. Pânâ tu soni nâ si deadi di la Primãrii unù sediu tu cari intrãmù tu ahurhita a meslui Agustu. Avemù unù contractu di nichi ti 5 anji. Catandisea a sediului eara multu arauâ sh-ti atsea fu ananghi s-fâtsemù multu lucru voluntarù ta s-putemù s-lu ndridzemu shi s-tsânemù activitãts tu elu. Cu tuti câ amintãmù aestu sediu, nu dânâsimù adunarea di pâradz ti ancupârari. Scupolu easti ta sancupârãmù unù sediu iu s-himù noi nicuchiri, nu s-shidemù cu nichi. Activitãts culturali Tu anlu 2002, ti furnjia câ nu avumù sediu, activitãtsli culturali nu imnarâ ghini. Cenaclu di literaturâ s-tsânu mash unâ oarâ iara tsercljiulù di isturii avu doauâ andamusi. Sutsata tipusi “Cartea di vreari trâ Matilda Caragiu Mariotseanu shi agiutã la ndridzearea a unui spectacol ti tinjisirea a dumniljei a ljei cu apuhia câ âncljisi 75 di anji. Spectacolu s-tsânu tu 12-li di Sumedru la sala Radio. Tu anlu 2002 Sutsata andreapsi trei spectacoli:1.“Esù Armânjlji nsusù tu munti”, sala ARCUB, 20-li di Apriirù 2002. 2. Dzua Natsionalâ a Armânjlorù”, Cernica, 26-li di Maiù 2002. 3. “Dipunù Armânjlji tu arniu”, sala Rapsodia, 25-li di Sumedru 2002. Tutùnâoarâ Sutsata pitricu unâ mari delegatsii Custantsa tu 21-22-li di Andreu 2002, la câlisearea ali OTAR tsi ndreapsi spectacolu Colindi la teatrulù Ovidius di Custantsa. Tu anlu 2003 - activitãtsli culturali criscurâ multu. Ditù aesti va s-adutsemù aminti emisiunili la Etno TV., tsi furâ andreapti di Sutsata a noastâ (shi sponsorizati di Teyea Sponti) sh-cari tsânurâ chiro di 2 meshi. Cu aestâ apuhii puturâ ta s-hibâ vidzuti la televizii pareia “Pilisterlu” cumù shi alti parei folcloritsi di la alti sutsãts armâneshtsâ di Bucureshti, cari-lji hârsirâ telespectatorlji cu cântitsli shi giocurli armâneshtsâ. Dânâsearea a alushtorù emisiunji tsi li adra Sutsata a noastâ la Etno Tv. fu faptâ di cãtrã trei inshi nicunusuts, cari nâ loarâ, taha, contractulù, shi ahurhirâ
4
Nr. 1-2 (35-36), 2004 aeshtsâ doi anji Hâbarea Armâneascâ inshi tu 18 numiri (câti 9 numiri tu cafi anù). Dupâ 2 anji putemù sâ spunemù câ hâirea a noastâ fu multu mari. Tu ahurhita a anlui 2002 Sutsata avea 96 di membri. Tu bitisita a anlui 2002 avea 350 di membri. Iara tu bitisita a anlui 2003 Sutsata agiumsi la 390 di membri. Ânji si pari câ Sutsata Culturalâ Armâneascâ easti singura Sutsata tsi scoati unâ minirevistâ sh-cari ari ahântsâ membri (390) ditù cari ma multu di unâ sutâ suntu cu cotizatsia pâltitâ. Sculia pri limba armâneascâ Sumù cilâstâsirli a membrilorù a Sutsatâljei a noastâ tu meslu Maiù 2001, la sculia numirlu 39 di Colentina sdishcljisirâ protili cursuri optsionali di limbâ armâneascâ. Tu ahurhitâ s-avea adunatâ ca baea di multsâ ficiurits armânji shi s-putu ta s-hibâ dishcljisi 2 clasi. Lâ si pricadù hâristusiri a dascalitsilorù Aurelia Caranicu, Marilena Bara shi Aurica Piha. Ahurhindalui cu anlu 2002/2003 M.E.C lo apofasea ca ficiorlji s-aibâ mash unù cursu optsional. Ti aestâ furnjii tu anlu 2003 aesti cursuri optsionali di la sculia 39 ti ficiuritslji armânji si-ncljisirâ. Ti atsea, ahurhindalui cu toamna a anlui 2003, la sediulù a Sutsatâljei a noastâ dishcljisimù “Sculia di Dumânicâ. Aoatsi, profesoarili Irina Paris shi Mariana Bara, a curi lâ si pricadù tuti hãristusirli ditù partea a noastâ, tsânurâ cursuri di limba armâneascâ tu cafi dzuâ di Dumânicâ tahina shi, avemù nãdia câ sh-di aoa shi nclo, aestâ sculii di Dumânicâ pi limba armâneascâ va s-hibâ dishcljisi la sediulù a Sutsatâljei a noastâ pânâ cându, noi, Armânjlji di România, va s-putemù samintãmù ndreptulù ca limba armâneascâ s-hibâ anvitsatâ tu sculiili di statù sh-tu bisearicâ. Ligâtura cu alanti sutsãts Tu anlu 2002 membrilji ditù Consiliulù di Cumânduseari a Sutsatâljei a noastâ avurâ andamusi cu membri ditù Consiliulù di cumânduseari a Sutsatâljei Culturalâ Macedo-Românã tu problema a sculiiljei. Ti furnjia câ minduierli a noasti nu s-uidisirâ cu a lorù andamusea nu avu rezultati. Organizarea a Armânjlorù di România armasi ti anlu 2003 ca protù scupo ti cumândusearea a Sutsatâljei. Shi, ca dealithea, tu anlu 2003 avumù ma multi andamusi cu sutsãts armâneshtsâ di Bucureshti sh-di Custantsa.
BANA ARMÂNEASCÂ Tu meslu Cirisharù, prezidentsâlji icâ reprezentantsâlji a ma multorù sutsãts armâneshtsâ di Bucureshti sh-di Custantsa loarâ parti la andamusea tsi fu la sediulù a Sutsatâljei a noastâ shi s-apufâsi ta sâ s-adarâ Liga a Armânjlorù di România. Ncurunari pri limba armâneascâ Tu dzua di Sâmbâtâ, 31-li di Maiù, la sâhatea 17, la bisearica di Pipera sâ ncurunarâ tinirlji Tinela Stere shi Stelian Enache. Lituryisirea (slujba, serviciul religios) ti ncurunari s-featsi, ti prota oarâ, aoa, România, pi limba armâneascâ di cãtrã preftulù Yioryi C. Yioryi. Ti aestu lucru Cumândusearea a Sutsatâljei a noastâ lo dizligari di la Arhiepiscoplu a Capitalâljei. Vahi ashi fu scriatâ ca prota ncurunari pri limba armâneascâ s-hibâ tsânutâ tu unâ bisearicâ adratâ di unu Armânu, Gigi Becali. Unâ a doauâ ncurunari, iu slujba religioasâ s-featsi pri limba armâneascâ sh-tutù di preftulù Yioryi C. Yioryi, fu atsea ali Marilena Bara cu Thede Kahl. Ligâturli namisa di membrilji a Consiliului di Cumânduseari Tu anlu 2002 ligâturli namisa di tuts membrilji a Consiliului di Cumânduseari furâ multu buni. Dinâoarâ cu câftarea a pricunushteariljei a Armânjlorù ca minoritati etnicâ di cãtrã atselji trei membri adushi aminti niheamâ ma nâinti Consiliulù di Cumânduseari s-arupsi pi din doauâ. Dupâ alidzearea a mea ca prezidentu arupearea atsea s-featsi shma ahândoasâ. Cu tuti aesti lucrulù a Sutsatâljei imnã ma nâinti sh-nu deadi nâpoi. Niscânti ori agiumsimù s-himù shi sinfunji pi niscânti idei, ashi cumù fu apofasea ca Sutsata a noastâ s-facâ parti ditù Liga a Armânjlorù di Romùnia. Tu statutlu a Sutsatâljei a noastâ, ashi cumù s-apufâsi, mandatlu a prezidentului easti mash di 2 anji. Aestâ alâxeari noi u luyursim câ easti unù amintaticù ti Sutsatâ ti furnjia câ mash ashitsi putemù s-formãmù ma multi câpii, ma multsâ lideri, va dzâcâ. Armânamea ari unâ mari xichi (lipsâ) di câpii. A tutulorù atsiloru cari nâ agiutarâ ta s-u tsânemù tru banâ Sutsata Culturalâ Armâneascâ, tu numa a Consiliului di cumânduseari vâ efhãristuseashti Dr. Dumitru PICEAVA, Prezidentu a Sutsatâljei Culturalâ Armâneascâ tu chiroluYinarù 2003 Yinarù 2004
filmãrli tu hoara Sarighiol. Di atumtsea nu mata furâ emisiunji la Etno Tv. icâ la vârâ altu postu di televizii. La sediulu a Sutsatâljei furâ tsânuti ma multi tsercljiurli di isturii shi literarturâ armâneascâ. Pri ninga aesti activitãts Sutsata Culturalâ Armâneascâ lo parti tu anlu 2003 la ma multi spectacoli icâ organizã ea isãshi alti spectacoli shi maxus: Tu 8-li di Martsu, la sediulù a Sutsatâljei ndreapsimù yiurtisirea a Dzuâljei a Muljeariljei. Tu 15-li di Martsu, pareili Pilisterlu shi Boatsea a Pindului loarâ parti la spectacolu “Premiili Omlu a Anlui” organizat di Fundatsia Bana Armâneascâ la sala ARCUB. Tu 13-li di Apriirù, pareia Pilisterlu lo parti la unù spectacolù la Târgulù Natsional de Turism, ROMExpo. Tu 19-li di Apriirù, di Ayiu Yioryi, la restaurantulù InterMacedonia Sutsata a noastâ organizã spectacolù Esù Armânjlji nsusù tu munti. Tutù tu Apriirù Sutsata a noastâ lo parti la Pânâyirlu di carti di la Muzeulu di Istorii di Bucureshti. Tu 23-li di Maiù,pareia Pilisterlu lo parti la yiurtisirea a Dzuâljei Natsiuonalâ a Armânjlorù organizatâ di pareia “Giunamea” di Custantsa, la Casa a Sindicatilorù. Tu 25-li di Maiù, Sutsata a noastâ organizã, ashi cumù u fatsi di 4 anji, yiurtisirea a Dzuâljei Natsionalâ a Armânjlorù la restaurantulù Casa Albâ di Bãneasa. Tu 31-li di Sumedru, Sutsata a noastâ organizã di Ayiu Dimitri “Dipunù Armânjlji tu arniu”, la sala ARCUB. Tu 20-li di Andreu organizãmù la sediulù a Sutsatâljei yiurtisearea alù Papù Cârciunù. Excursii Tu meslu Alunarù Sutsata a noastâ organizã unâ excursii tu horli armâneshtsâ di Albania. Excursia fu cumândusitâ di prof. Thde Kahl ditù Ghirmânii. Tu meslu Agustu mini, deadunù cu unù altu membru a Sutsatâljei a noastâ loai parti la Festivalu folcloric di Mulovishti. Tu meslu Yizmâciunù pareia Boatsea a Pindului lo parti la Festivalu Folcloric di Velingrad ditù Vâryârii. Tu meslu Sumedru mini loaiù parti la protlu Congresù a protâljei partii politicâ ditù Machidunii, easti zborlu di Partiia a Armânjlorù ditù Machidunii. “Hâbarea Armâneascâ” Ti ma buna ligâturâ cu membrilji a ljei Sutsata tipusi unâ frândzâ, cu numa di “Hâbarea Armâneascâ”, tsi u pitricu a membrilorù a ljei acasâ. Pânâ tora, tu
BANA ARMÂNEASCÂ La alidzerli tsi s-featsirâ tu 31-li di Yinarù, ashi cumù nâ ashtiptamu, Mariana Bara fu aleaptâ ca prezidentâ a Sutsatâljei Culturalâ Armâneascâ ti yinitorlji doi anji. Ti aestu lucru nâ hârsimù. Dicara lâ urai ambâreatsâ a tutulorù atsilorù tsi furâ aleptsâ tu nãulu Consiliu di Cumânduseari âlji dedù ali Mariana Bara vula a Sutsatâljei. Tuti buni shi la loclu a lorù. Niheamâ ma amânatù ama aveamù s-aflu câ alidzerli ti nãulu Consiliu di Cumânduseari a Sutsatâljei nu furâ fapti ashi cumù lipsea. Iavea ti tsi: Ditù atselji 400 di membri câts avea Sutsata, tu anlu 2003 mash 105 shi-avea pâltitâ cotizatsia shi aeshtsa eara atselji cari avea ndreptu di votari. Ca andamusea s-hibâ ashi cumu aspuni Statutlu lipsea ta s-hibâ tu salâ nai psânù 53 di membri. Cu tuti câ a njia ânji si avea spusâ câ suntu ma multsâ di 53 di membri tu salâ s-afla mash 49. Ditù aeshtsâ 49 mash 37 di inshi avea ndreptu di votù. Cu tuti aestea la misurari niscântsâ membri avurâ, taha, 57 di voturi !? Masturi la aestâ votari furâ: pi di unâ parti Lifteri Naum cu ntreaga a lui parei (di cari nâ afireamu noi) sh-cari agiumsi di sh-bâgã pân tu soni tu nãulu Consiliu di Cumânduseari vârâ 2 inshi shi, pi di altâ parti, Custica Canacheu cu Iancu Cepi shi sânâtoasa a loru parei, di cari nu nâ afireamu ici. Tsi nu shteamu noi tu atselu chiro eara atsea câ nafoarâ di doi tuts alantsâ membri nãi eara membri shi tu Consiliul di Cumânduseari a sutsatâljei “Comunitatea”, tsi u andridzea s-u bagâ pi cicioari Custica Canacheu shi Steryiu Samara. Dupâ psânu chiro shi Mariana Bara avea s-ansarâ shi nâsâ tu alantâ varcâ. Aclotsi fu bâgatâ tu analta tesi di vitseprezidentâ a Tiniramiljei!?! S-bagâ unâ ntribari: maca tinjisita prezidentâ a Sutsatâljei Culturalâ Armâneascâ fu bâgatâ ta s-aibâ angâtanù di Tiniramea di la “Comunitatea” di tinirlji di la “Pilisterlu” sh-di tuts alantsâ tiniri di la Sutsata Culturalâ Armâneascâ cari lipseashti s-aibâ angâtanù? S-ma bagâ shi unâ altâ ntribari: Cumù s-poati ca ditù atselji aproapea 400 di membri a Sutsatâljei, ditù cari 105 shavea pâltitâ cotizatsia ta s-poatâ s-u tsânâ tu banâ Sutsata, canâ nu intrã tu nãulu Consiliu di Cumânduseari mea s-aflarâ ta s-intrâ tamam atselji inshi tsi s-afla shi tu Consiliul di Cumânduseari a sutsatâljei Comunitatea? Nicuratù lucru! Mari mâsturilji, mari!?! Dupâ ndoauâ
Dupâ alidzeri
dzâli aveamù s-aflãmù câ tuti aesti mushutets nu putea sâ s-facâ, adyeafurù cari eara atselù cari avina unù ahtari scupo, fârâ agiutorlu a doi membri di thimeljiù a Sutsatâljei a noastâ shi maxus: Oani Nicolae (exprezidentu) shi Alexandru Gica (exvitseprezidentu). Nãulu Consiliu di Cumânduseari a Sutsatâljei sh-intrã tu tesi dupâ atseali tsi li spusi Alexandru Gica. Buletinili di votari ama nitsi adzâ nu mata-nji li deadi ta s-li vedù!?! S-bagâ unâ altâ ntribari: Cumù s-poati ca doi oaminji di thimeljiù a Sutsatâljei, ca cumù eara O. Nicolae shi A. Gica, s-facâ unù ahtari nitinjisitù lucru shi tsi fortsâ âlji pimsi s-adarâ ashi tsiva? Tamam elji s-adarâ unù ahtari lucru cari, cu niheamâ chiro ma nâinti di alidzeri dzâtsea: ”...moralitatea shi tinjia suntu nai ma importanti shi ti atsea Sutsata a noastâ va s-imnâ daima mash pi cãljiuri chischini. Tuts atselji tsi vorù s-intrâ tu sutsata aesta, s-aibâ tru minti s-nu adarâ tsiva tsi poati s-aducâ znjii ti cauza armâneasacâ, ama mash hâiri”. Di moralitati sh-di tinjii, maca elji doilji furâ axi s-facâ unù ahtari lucru, nu mata putemù s-ma zburâmù. Tu tsi mâtreashti hâirea iavea-u: Dupâ patru meshi di la alidzeri Sutsata Culturalâ Armâneascâ agiumsi unâ turlii di anexâ ali unâ altâ sutsatâ shi maxus: ali Sutsata “Comunitatea”? Atselji tsi u cumândusescu Sutsata tora, ti furnjia câ eara ma di nâinti membri tu cumândusearea a Comunitatiljei avinâ scupadzlji a ljei sh-nitsi cumu ali SCA. Iavea ti tsi protlu lucru cari lu adrarâ elji, di cara s-vidzurâ intrats tu cumândusearea a Sutsatâljei, fu atselù di votarâ intrarea tu sediulu ali SCA shi a sutsatâljei “Comunitatea”. Shi ma largu luyursirâ câ nu mata easti ananghi ta s-ma organizeadzâ elji spectacolu “Esu Armânjlji nsusu tu munti” iara Dzua Natsionalâ a Armânjlorù u organizarâ ashi cumu sveadi tu articolu “Sosia” (v. pag.22). Tu chirolu ditu soni prezidenta Mariana Bara, tu locu s-azburascâ tu numa ali SCA, aclo iu fu aleaptâ ca prezidentâ shiu atselji aproapea 400 (patru suti) di membri ashteaptâ s-adarâ tsiva ti elji, zburashti (pi Internet shi nu mash) tu numa ali alantâ sutsatâ shi-lji organizeadzâ spectacolili di canda unu altu nu s-aflâ!? Pritu aesta nu s-va altu tsiva dicâtu ca lumea s-achicâseascâ câ Sutsata Culturalâ Armâneascâ, nai ma vârtoasâ
5 Nr. 1-2 (35-36), 2004 Sutsatâ armâneascâ di pânâ tora, iu Mariana Bara easti prezidentâ, easti unâ cu sutsata “Comunitatea”. Voru canda s-u ascundâ Sutsata Culturalâ Armâneascâ cu tutu tsi adrã ea tu aeshtsa ndoi anji di banâ. Easti tsiva di canda isturia s-difturseashti cu catandisea a alishtei Sutsatâ. Tu anlu 1990, di cara s-amintã Sutsata Cultural Armâneascâ, ti furnjia câ multsâ inshi nu putea sâ strâxeascâ numa a ljei, iu alânceashti zborlu “armâneascâ”, câftarâ ta s-u ascundâ. Ti aestâ furnji membrilji ditu Cumândusearea ali SCA (Atanasie Nasta, H. Cândroveanu shi Nicolae Saramandu) tricurâ, fârâ saspunâ, di lucra tu numa ali Sutsata di Culturâ Macedo-Românâ. Noi, atselji cari loamu parti la andamusli organizati di elji, nu aveamu duchitâ sh-nâ hârseamu câ putemu s-nâ adunãmu. Di aestâ oarâ ama, dupâ 14 di anji di la amintarea ali SCA, ascundearea a ljei sfatsi tutu dupâ idyiulu planu ama niheamâ altâ turlii: Pritu alidzeri nichischini deadirâ nanâparti membrilji ali SCA shi bâgarâ tu Cumândusearea a ljei membri tsi s-afla sh-tu Cumândusearea ali “Comunitatea”. Shi, pritu aestâ minari, caftâ ta s-u neutralizeadzâ SCA shi sashteargâ cu sfungulu tutu tsi adrã ea tu aestsâ ndoi anji di banâ. Lipseashti s-aspunemu câ dinâoarâ cu neutralizarea a nai ma importantâljei sutsatâ armâneascâ s-ancheadicâ shi lucrulu tsi va s-lu ahurheascâ shi s-lu facâ Liga a Armânjloru di România, cari s-amintã tu 29-li di Martsu 2004. Di faptu aestu lucru lu avina elji: Lifteri Naum, Custica Canacheu shi Steryiu Samara. Noi avemu nãdia câ pânâ tu soni, tu aestu chiro, nu va s-tihiseascâ cu Sutsata Culturalâ Armâneascâ tsi s-tihisi cu ea aoa shi pasprâdzats di anji ma nâinti. Aesta ti furnjia câ ea, SCA, tu aeshtsâ ndoi anji di banâ, agiumsi ta saibâ unâ avutâ activitati shi unu numiru di vârâ 400 di membri. Aeshtsa va shibâ atselji cari va s-aibâ angâtanu s-u tsânâ tu banâ Sutsata Culturalâ Armâneascâ - cu tuti câ tu Cumândusearea a ljei s-hipsirâ oaminji di la unâ altâ Sutsatâ sh-cari avinâ altsâ scupadz dicâtu atselji tsi-lji ari ea tu statutu -, ashi cumu u tsânurâ tu aeshtsâ ndoi anji shi va s-ducâ ma nâinti thâmâsitli lucri tsi li featsirâ pânâ tora. Ashi s-lâ agiutâ Dumnidzã! Tacu alù Steryiu alù Gugacù
6
Nr. 1-2 (35-36), 2004
BANA ARMÂNEASCÂ
Gala a Premiilorù “Omlu a Anlui” - 2003
Yiurtisearea di estanù s-featsi la sala ARCUB di Bucureshti shi fu pãrãstâsitâ di Mariana Budesh, prezidenta ali OTAR shi Dumitru Piceava, prezidentu a Fundatsiiljei „Bana Armâneascâ“. Dupâ zborlu di ghinuiri a oaspitslorù tsânutù di Dumitru Piceava premierea ahurhi cu durusearea a „Premiilorù di tinjii Bana Armâneascâ“ cari furâ ahârziti a tinjisitslorù Armânji: 1.Preftulù Sashu Yerândã (Rep Machidunia), 2) Andon Kristo (Arbinishia), 3) Nico Kiurci (Vâryâria), 4) Dumitru Garofil (România) Ditù itii personali Andon Kristo shi Dumitru Garofil nu puturâ ta s-yinâ la premieri shi la spectacolù. Premiulu „Omlu a Anlui 2003“ fu ahârzitù a avdzâtlui cântâtorù armânù di Custantsa, Hrista Lupci. Ca Premii furâ durusiti ayalmi (statui) adrati ditù brundzu di Dumitru Piceava.
Simpozionlu “Identitatea a Armânjlorù”; Gala a Premiilorù “Omlu a Anlui” shi a “Premiiloru di tinjii Bana Armâneascâ” -2003 Festivalu Folcloric Internatsional: “Bana Armâneascâ”
27-li di Martsu 2004
tsi s-da ti anlu 2003, va s-hibâ durusiti a niscântorù oaminji ti anami cari salumtarâ shi s-alumtâ cu mari giuneatsâ ti tsânearea tru banâ sh-ti avutsârea a limbâljei, a cânticlui, a istoriiljei shi a ntreagâljei culturâ armâneascâ. Aesti hiindalui elementili di timeljiù a identitatiljei a Armânjlorù. Cu tuti câ Armânjlji ditù statili iu bâneadzâ elji, nafoarâ di Rep. Machidunia, nu s-hârsescu di pricunoashtirea a lorù ca identitati ahoryea shi ca minoritati etnicâ, Armãnamea nu chiru sh-nitsi nu va schearã vãrnãoarã câtse, ashi cum s-vidzu shi s-veadi, dupã cãdearea a comunismolui ditù statili iu bãneadzã Armãnjlji, alânci unâ mari dishtiptatari a conshtiintsâljei natsionalâ a Armânjlorù shi unâ creashtiri a alumtâljei ti tsâneari tu banâ a limbâljei shi a farâljei armâneascã cum di multu chiro nu s-vidzu. Un semnu a alushtui lucru easti shi alâncirea a alishtei revistâ “Bana Armâneascâ”, tsi u scutem noi aoa, Bucureshti, nyrâpsitâ mash pri limba armâneascâ cumù shi durusirea a Lipseashti s-aducù aminti câ premiili, Premiilor “Omlu a Anlui” tsi li fâtsemù “Omlu a Anlui”, furâ durusiti, ti prota di ahântsâ anji. oarâ, tu anlu 1997 a tinjisitlui profesor Sponsorlji Vasile Barba shi alù Luis Maria de Puiq Ca aestâ andamusi a noastâ s-hibâ ca (Prezidentul a Adunariljei Parlamentarâ a Comunitatiljei Ivrupeanâ tu atselù chiro, dealihea unâ yiurtii diximù agiutorù ditù cari andrupã pricunushtearea a grailui partea a ma multorù Armânji cu mari vreari trâ Armânami ashi cumù suntu: armânescu ca limbâ a Armânjlorù shi Sutir Bletsa (300 euro), Vanghiu Dzega câftã apârarea a ljei). Iara va s-aducù di Italia (100 euro), Dima Grasu, Vasili aminti câ atumtsea, tu anlu 1997, cându Ferfelis, Miticâ Adamcalescu (100 di avdzâmù di Dimândarea 1333 noi nâ dolari), Tasha Dumitru (3 miliunji di lei), hârsimù multu ti furnjia câ pistipseamù Stere Paris (2 miliunji di lei), Dumitru câ ea u pricunoashti nu mash limba Shapera, Toza Decebal, Iotta Trandu, armâneascâ mea-lji pricunoashti sh-tuts Sutsata a Armânjlorù di Frantsa, Armânjlji ca etnii ahoryea. Nu fu ashitsi prezidentu Iancu Perifan, cari easti shshi, pânâ tu soni, nitsi apfoasli ditù nâslu prezentu aoatsi la spectacol (700 Dimândarea 1333 nu furâ bâgati tu di Euro), Sutsata Culturalâ Armâneascâ” practichii tu nai ma multili ditù craturli di Bucureshti, prezidentâ Mariana Bara, balcanitsi iu bâneadzâ Armânji. Fundatsia “Moscopole” di Bucureshti, Prota oarâ durusim mash premiili Omlu prezidentu Dima Grasu, “Organizatsia a a Anlui. Ditu anlu 1999 pri ninga premiili Tinirlorù Armânji di România”, “Omlu a Anlui” durusimu shi Dhiplumi prezidentâ Mariana -Budesh. A tutulorù di tinjii. Ahurhindalui ditu anlu 2002, pi lâ hãristusimù multu ti buneatsa shi ninga premiulù “Omlu a Anlui” durusimù cuvârdâlâchea a lorù. shi “Premii di tinjii “Bana Armâneascâ”… Haristo multu ti tinjia tsi nji-u featsitù Anlu aestu premiulù “Omlu a Anlui” shi di mi ascultatù! “Premiili di Tinjii” “Bana Armâneascâ”, limbâljei shi a miletiljei armâneascâ. Aesti premii ama, s-durusescu nu mash a oaminjlorù di arâzgâ armânâ mea shi a atsilorù oaminji cari nu tsânù di aestâ etnii, ama cari lji-agiutã Armânjlji cu zborlu shcu fapta”.
Zborlu di dishcljidiri alù Dumitru Piceava
Tinjisiti Armâni shi duruts Armânji, Vâ spunù bunâ vâ-i dzua shi ghini vinitù la aestâ andamusi aleaptâ di adzâ, andamusi cari s-tsâni cu apuhia a atsiljei di a shaptea editsii ali Gala a Premiilorù “Omlu a Anlui” shi a Premiilorù di tinjii Bana Armâneascâ”, cumù shi cu apuhia a Festivalui Folcloric Internatsional armânescu - prota editsii. Tutâ aestâ manifestatsii culturalâ di adzâ easti organizatâ di Fundatsia “Bana Armâneascâ” sumù egida a Federatsiiljei “Liga a Armânjlorù ditù România”, tsi s-amintâ estanù tu data di 8-li di Martsu. Avemù nãdia câ amintarea a alishtei noauâ institutsii armâneascâ, Armânjlji di România va s-hibâ ma ghini organizats shi va s-poatâ sâ-shi avinâ ma ghini sinferurli a lorù. Tu tsi mâtreashti Premiili “Omlu a Anlui”, adutsemù aminti câ ahurhindalui cu anlu 1997, s-durusescu cafi anù tu a doaua dzuâ di Sâmbâtâ icâ tu a doaua giumitati a meslui Martsu. Aesti premii tinjisescu gãiretsli, pidimadzlji sh-cilistisirli a oaminjilorù di shtiintsâ, di culturâ icâ ditù alti tsercljiuri - cari s-alumtarâ shi s-alumtâ ti pâstrarea a areurlorù shi a adetslorù, a
BANA ARMÂNEASCÂ
Nr.1-2 (35-36), 2004
7
Premiili di tinjii “BanaArmâneascâ”
2003 -Editsia a 7-a
NICO KIURCIEV
Nico Kiurciev easti unù Armânù anvitsatù ditù Vâryârii. Elù easti unlu di multsâlji anvitsats ditù psânjlji Armânji câtù armasirâ tu Vâryârii. Suntu ca vârâ 5.000 di sufliti. A Armânjlorù di Râmânia tsi vinirâ ditù Vâryâria noi lâ dztsemù Vâryâreanji. Ânji si pari câ numirlu a alushtorù easti multu ma mari dicâtù a atsilorù armashi tu locurli a lorù di daima. Niko Kiurci bitisi facultatea di Filologii la Universitatea di Sofia. Easti lingvistu shi tutnâoarâ lucreadzâ ca jurnalistu shi editorù a frândzâljei armâneascâ “Armânlu” shi a revistâljei Noi Armânjlji tu Bulgaria shi Balcanlu. Ari scoasâ cartea “Antologia armâneascâ di poezii” shi cartea di poezii armâneascâ “Spiritlu a meu tu celula di cilechi easti strimtu”. Ma scoasi shi unâ Antologii Balcanicâ armâneascâ cu 12 di poets armânji, Dictsionarlu ArmânùBulgar, sh. a. Tutnâoarâ, Niko Kiurci, fatsi parti ditù cumândusearea a Sutsatâljei armâneascâ ditù Vâryârii. Iavea ti tsi “Liga a Armânjlorù ditù România” shi Fundatsia “Bana Armâneascâ” lu tinjisescu Niko Kiurkciev - ditu Vâryârii cu “Premiulu di tinjii” - 2003, editsia a VII-a, 27-li di Martsu 2004 - Bucureshti, ca semnu di pricunushteari ti tuti cilâstâsirli tsi li featsi ti tsânearea tru banâ a limbâljei armâneascâ la Armânjlji ditù Vâryârii pritù publicarea di cãrtsâ di poezii shi di literaturâ armâneascâ: Frândzâ ti Limba shi Cultura Armâneascâ “Armânlu”, Revista ti Limba shi Cultura Armâneascâ “Noi Armânji, Antologia armâneascâ”, Antologia Balcanicâ armâneascâ”.
Pr. SASHU YERÂNDÃ
Tu 3-li di Cirisharù 2003 Sashu Yerândã (Sasho Nacov) lu featsirâ dhyeacù iara tu dzua di 5-li di Cirishar ù 2003, di Analipsi, Domnulu Petru, Mitropolitlu-a Eparhiiljei di Bituli shi Preaspa, âlji li deadi sâmtili relicvii (crutsea shi Biblia) a pârintilui Sashu Yerândã. La aestu actu di hirotonizari eara shi altsâ 40-50 di Armânji vinits di Crushuva, di Bituli, di Scopia, di Velis etc. Bãsearica eara njicã s-lji-adunâ tuts! Shi uborlu eara mplinù di Ar-mãnji. Shtserlu eara mplin, di harauâ Dzua cându syiurtusea Anãltsarea-a Domnului Hristolu n tseru, noi, Armânjlji ditù Machidunii, agiumsim la niori di harauâ. Atsea dzuã, pi 5-li di Cirishearù 2003, la mânãstirlu Analipsea, cari s-aflã tu arãdzâmlu di Crushuva, fu hirotonisitù protlu preftu armânù. Noi sh-pânâ tora aveamù preftsâ cari eara Armânji di dadã sh-di tatã ma tu bâserits cânta shi cântâ pi vâryâreashti. Preftul di-adzâ cântâ tu bâsearicâ pi armâneashti.(Santa al Djica). “Liga a Armânjlorù ditù România” shi Fundatsia “Bana Armâneascâ” durusescu a preftului armânu Sashu Yerândã - Rep. Machidunia, “Premiulu di tinjii” - “Bana Armâneascâ” - 2003, editsia a VII-a, 27li di Martsu 2004, ca semnu di pricunushteari ti anchisirea tu anlu 2003 a psãltisiriljei pri limba armâneascâ la bisearica Sâmtsâlji Constantin shi Elena di Bituli, tu tesea di protlu preftu armânù, sh-ti nãdia câ di la dumniljea a lui anchisi unâ nauâ etâ tu bana a crishtinjlorù armânji ditù Machidunii sh-di pisti tutù. Sashu Yerândã bitisi Facultatea di Teologii di Bucureshti iara tora fatsi shi Doctoratlu tu Teologii. Ditù protslji anji di Facultati nâslu publicã shi la revista Bana Armâneascâ, lucru tsi-lù fatsi shi tora, a câ easti acâtsatù cu lucrulu a bisearicâljei. Tutâ tinjia ditù partea a noastâ ti preftulù Sashu Yerândã ti tutù tsi adrã pânâ tora shi ti tutù tsi va s-adarâ, ashi cumù avemù nãdia, tu lucrulu a bisearicâljei shi a Armânamiljei. Tutnâoarâ, hâristusimù alù Sashu Yerândã ti dhoara a lui cãtrã noi: unâ icoanâ cu Sâmtsâlji Constantin shi Elena.
DUMITRU GAROFIL
Liga a Armânjlorù ditù România” shi Fundatsia “Bana Armâneascâ” di Bucureshti durusescu al ù Dumitru GAROFIL “Premiulu di tinjii Bana Armâneascâ” - 2003, editsia a VII-a, 27li di Martsu 2004 - Bucureshti, ca semnu di pricunushteari ti tuti cilâstâsirli tsi li featsi ti scutearea tru migdani a lucrãrlorù literari armâneshtsâ veclji sh-nãi shi publicarea a lorù tu “Rivista di literaturâ shi studii aromâne”, cumù sh-ti furnjia câ fu protlu di România tsi scoasi, dupâ câdearea a comunismolui, unâ revistâ armâneascâ - “Minduearea armâneascâ”
ANDON KRISTO
Andon Kristo s-amintã tu 02.10.1948, tu hoara Flochi di ningã câsâbãlu Curceaua ditù Arbinishii, ditù pârintsâ armânji, Constandina shi Tashcu. Anvitsã clasa primarâ cu dascalu armânù Thimi Simacu. Tu anjlji 19641968 featsi liceulu ti icunumii Elbasan a deapoia featsi la Univeresitatea di Elbasan facultatea di Finantsi-contabilitati tu anjlji 1972-1976. Tu Maiù 1992 featsi seminar “Economia a comertsului shi menegement” organizatù di Universitatea di Nebrasca, Lincoln, USA. Lucreadzâ ca expertu contabil. Easti ansuratù cu unâ armânâ, Maria Shituni, cu cari ari unâ featâ shi unu ficiorù. Tu anlu 2002 easti aleptu prezidentu ali filiala a Sutsatâljei di Elbasan. Liga a Armânjlorù ditù România” shi Fundatsia “Bana Armâneascâ” durusescu alu Andon Kristo - Albania, “Premiulu di tinjii” - Bana Armâneascâ” - 2003, editsia a VII-a, 27-li di Martsu 2004 - Bucureshti“, ca semnu di pricunushteari ti tuti cilâstâsirli tsi li featsi ti anyearea a adetslorù culturali armâneshtsâ la Armânjlji ditù Albania, ti organizarea a sutsatâljei armâneascâ di Elbasan, ti adutsearea pri armâneashti shi publicarea a cãrtsâlorù: “Lilicea Sândzinata”, “Traghedia ali Muscopuli” di Dori Falo, Antologhia di puizii armâneascâ sh.a.
8
Nr. 1-2 (35-36), 2004
BANA ARMÂNEASCÂ
PREMIULÙ “OMLU A ANLUI” - 2003
HRISTA LUPCI
Di cunuscutlu cântâtorù Hrista Lupci poeta Kira Iorgoveanu - Mantsu aspunea: “...marli cântâtorù armânù - Hrista Lupci - easti unâ institutsiuni armâneascâ! Noi, Armânjlji, bânâtori asprândits tu-ahânti vâsilii, nâ virsãmù avearea, putearea, suflitlu shi cultura tu-atseali vâsilii iu Dumnidzâ nâ durusi sbânãmù... Nu avumù shi nu avemù institutsiuni mash a noasti: Academii, Universitati, Institutù di Folclorù, Lingvisticâ...Ma, tutù Dumnidzâ nu n-alâsã dipù s-chiremù shi nâ duruseashti câti vârâoarâ cu câti unù m a r i Armânù tsi poati aproapea s-tsânâ locu dia e s t i institutsii tsi nu putumù s-li avemù. Trâ mini, Tache Papahagi fu unâ dealihea Academii Armâneascâ! Ashi cumù minduiescu mini câ Hrista Lupci tsâni dealihea locù trâ unù “Institutù di Folclorù armânescu”! Nu cunoscu altu cântâtorù tsi sâ shtibâ ma multi cântitsi armâneshtsâ di Hrista Lupci. Elù easti unâ dealihea memorii yii a cânticlui armânescu!...Nâ purta cu cânticlu-a lui tu unâ lumi nicunuscutâ di noi, di-alargu, ancestralâ, ahândoasâ, tsi cuagiutorlu a lui ishea ditù antunearicù shi agârsheari. Tu-atselù chiro, cându noi bânamù tu marili câsâbã iu s-pârea câ tuti suntu trâ daima agârshiti, Hrista nâ turnã tu avlachea a noastâ: atsea armâneasca. Hrista Lupci ahurhi turnarea a Armânjlorù ditù România câtâ cânticlu, folclorlu armânescu. Dupù elù ahurhirâ sâ s-amintâ orhestri armâneshtsâ tsi dusirâ shi ducù cu tinjie
n â i n t i yishtearea culturalâ armâneascâ: folclorlu. Ma elù fu unù di protslji (deadunù cu a u s h l u Câshiricâ) shi armasi pânâ tora singurlu tsilj si uidiseashti tinjia s-hibâ Insti-tutsiuni di cânticù armânescu”! Hrista anyie cântitsi veclj, li turnâ tu banâ cu iholu vecljiù i li-nviscu tu unù iho nãu, uidisitù shi cu câftãrili-a chirolui di adzâ. Hrista Lupci adrã shi multi cântitsi tsi intrarâ trâ daima tu folclorlu armânescu...Hrista Lupci ahurhi unâ cali tsi nâ dusi la zârtsinj, la atsea tsi easti nai ma aproapi di suflitlu armânescu: cânticlu! Di-ndoi anji Hrista Lupci ahurhi s-adunâ pi caseti adrati di elù tutâ aestâ aveari di cânticu armânescu ... Suntu dealihea yishteri tsi nâ umplu suflitlu di harauâ, ocljii di lãcârnj shi nâ da nâdia câ aestu cânticù, safi armânescu, nu va s-chearâ canâoarâ ...!” Iavea ti tsi Liga a Armânjloru di România shi Fundatsia “Bana Armâneascâ durusescu alù Hrista Lupci Premiulu “Omlu a Anlui 2003” ca semnu di pricunushteari ti tuti cilâstâsirli tsi li featsi ti scutearea tru migdani shi tsânearea tru banâ a cânticlui armânescu shi a limbâljei armâneascâ.
Zoe Gica shi Pareia “Lilici ditu Maiu”
FESTIVALU FOLCLORIC INTERNATSIONAL „Bana Armâneascâ“
Tu dheftira parti a programlui s-tsânu, ti prota oarâ Bucureshti, Festivalu Folcloric Internatsional „Bana Armâneascâ“, la cari loarâ parti shi-lji mâyipsirâ spectatorlji cu cântitsli sh-cu giocurli a lorù pareili: „Pilisterlu“ di Bucureshti, „Lilici ditù Maiù“ di Custantsa shi „Cânticlu a nostu“ ditu Vâryârii. Spectacolu fu dishcljisù di Zoe GICA deadunù cu pareia a ljei di ficiurits, „Lilici ditù Maiù, cari-lji mâyipsirâ spectatorlji cu boatsli sh-cu cântitsli a lorù. Cu mari dultseami tu boatsi cântã Maria ZICOVA iara poeta Vanghea Mihanji Steryiu, ca daima, nâ mâyipsi cu poezia tsi nâ u duruseashti cu ahânta hari cafi oarâ. Unu spectacolu pirifanu, cu artâ shi cu suflitu gioni, cu livindeatsâ shi cu iho safi armânescu aspusi pareia di tiniri Pilisterlu. Tuts ditu salâ sh-frândzea pãlnjili di bâteari! Ti succeslu a loru, nica unâ oarâ va s-tinjisimu marli artistu coregraf, armânlu Pareia di Dorcova Ion Tugearu, tsi lucreadzâ cu eli. Tora ishi prota oarâ pi scenâ shi pareia instrumentalâ P i l i s t e r l u cumândusitâ di Selian ENACHE. Cântarâ undzitù Flori Costea, Aurelia Mihale shi Ianula Yioryi. Cându s-alinâ pi scenâ pareia Cânticlu a Nostru di Rakitovo-
BANA ARMÂNEASCÂ Velingrad ditu Vâryârii, cumândusitâ di Nicola Ianev-Cioli, canda nâ turnâmu unu chiro, ligânats di vecljili cântitsi trapti pi-anarya shi cu bots di zâmani. Vini deapoa Pero TSATSA cu temperamentu shi umorismu shi featsi dealihea festivalu unù evenimentu! Sala câfta iara s-lu avdâ, aplauzili nu s-dinâsea. Aestu festivalu, aspunea Maria Bara tu “Hâbarea armâneascâ”, aspusi pitu reactsia ditu salâ câ Armânamea ari seati di culturâ, câ ashteaptâ ahtãri sârbâtori cu mari mirachi. S-vidzu iara câ tora avemu shi unâ expresii culturalâ noauâ pi ninga atsea di zâmani, câ avemu unâ culturâ yii. Eara tu salâ ma multu di 300 di inshi, multsâ mproshtsâ câ nu avea locuri mpadi. Ficiurits multsâ, tiniri m u l t s â . Jurnalista Jana Mihailova di la TV di Skopja, regizorlu Costa Maria Zicova Bicov di la TV di Sufii, unâ parei câlisitâ di la TV Antena 1 di Bucureshti shi multsâ spectatori filmarâ spectacolu.
Nr. 1-2 (35-36), 2004
9
Andamusea vidzutâ di Jana Mihailova di la Tv. Scopia, sectsia armâneascâ
Tinjisite doamne Piceava, shi di candu u vidzui manifestatsia tsi u organizashi, va tsa dzâcù, nica ma multu tinjisite doamne Piceava, tsâ pitrecù mari urari ti tut tsi organizashi, câ adrashi dealihea mari lucru. Tu unâ dzuâ tuti atseali sagiundzâ s-li organizedz, pistipsescu câ easti mari pidimo, ma shi mari responsabilitati. Importantsa easti câ tutù tricu nai ma ghini, câ mi turnai cu mari impresii, vidzui mushuteatsa di folclorù shi giocù armânescu, multi informatsii ti Armânjlji di la Simpoziumlu, a shi seara armâneascâ tricu multu ghini. Mi hârsii multu câ vidzui multsâ tiniri la seara armâneascâ, cari anamisea di elji azbura armâneashti. La serli armâneshtsâ la noi, nu pots sâ strâvâseshtsâ ahântsâ tiniri armânji. Cându mi turnai adrai unâ emisii antreagâ ti atsea cumù tricu Simpoziumlu, prezentai parti di referatili di tuts partitsipantsâlj, adrai ancheta cu oaspitslji ti impresiili-a lorù, tuts eara ifhãristusits shi-nji si pari atsea easti nai ma mari harauâ (satisfactsii) ti organizatorlu, cându shtii câ dipisi lucrulu cu scuteari la capù. Pi ningâ Simpoziumlu, dedù shi informatsii ti Premiili, shi festivalu, ma unâ antreaga emisii andrepshu mash ti festivalu iu s-prezentarâ shi cântâtorlji shi sutsãtsli folcloritsi. S-cljeamâ di atsea tini tsi u organizashi deadimù dauâ ntredz emisii, a armasirâ nica ndauâ pãrtsâ cari lipseashti s-emiteadzâ tu emisiili tsi va s-realizeadzâ ma nclo. Aestu raportu lu pitrecù câ duchescu borgi cãtrã tini ca organizatorù cari-nji agiutash ta s-potù mini cu camermanlu s-yinù la aestâ mari shi mushatâ manifestatsii. Pistipsescu câ aesta nu ari s-hiba a-noastâ videari ditù soni, ma va mi câliseshtsâ shi la alanti manifestatsii tsi va li organizedz. Pistipsescu ca va s-continuãm cu colaborarea, tsâ pitrecù anclinâciunj shi multâ sânâtati shi ghinets. Jana Mihailova
FESTIVALU DI FOLCLORU ARMÂNESCU
Cali-ambarù a FESTIVALUI shi câtù ma multi editsii! Succesù a cântâtorlorù shi a giucâtorlorù! Cu doara di la Dumnidzã sh-cu marea a voastâ mirachi ti nai ma aleaptili pirifãnji a farâljei, ancârcati di mushuteatsâ – cânticlu sh-gioclu armânescu – vâ orù s-hits hârioshi, s-aflats calea cãtrã vruta-nâ Armânami, sâ-lji hârsits suflitlu. Sâlji turnats nâpoi Nãdia câ ari Dumnidzã sh-ti noi, câ avemù cu tsi s-nâ pirifânipsimù, câ musheatili hãri artistitsi cari astrãbãturâ etili ari cari s-li poartâ, s-li veaglji, s-li-adavgâ, sli-nnobileadzã; sâ-lji turnats nâpoi Nãdia câ ari iu s-toarnâ sh-afla silemitea (ascâparea, nchiuluirea), câ musheata shi lunjinata a noastâ casâ – Limba Armâneascâ nu s-asparsi, n-ashteaptâ fronimâ ca unâ dadâ durutâ, etimâ s-napridunâ, s-n-apânghiseascâ câ himù a ljei fumelji. Cu vreari, Gica Godi
Adavgu la urarea a mea stihurli a unui cânticu nãu tsi-nj parù uidisiti ti aestu evenimentu:
PREMII DI PARTITSIPARI Cu apuhia a protlui Festival Folcloric Internatsional “Bana Armâneascâ” di Bucureshti, 27-li di Martsu 2004, Federatsia “Liga a Armânjlorù ditù România” shi Fundatsia “Bana Armâneascâ” durusirâ “Premii di Partitsipari” a pareilor: “SHOPATLU” - Bucureshti, Maria Zicova - Rep. Machidunia, Pero TSATSA - Rep. Machidunia, “Lilici ditu Maiu” Custantsa, “PILISTERLU”- Bucureshti shi “Cânticlu a nostu”- Vâryâria. Dupâ spectaculù, la restaurantul Minish, iu nicuchiru easti armânlu Ferfelis - sh-cari nâ agiutã cu unâ sponsorizari, s-featsi unâ mari ziafeti. Dupâ muzica a pareiljei Shopatlu, tinirlji armânji giucarâ pânâ amânat.
CÂNTITSLI A NOASTI
Haidi, cântats, Armânji, S-cântãmù cântitsli a noasti, C-au mari mushuteatsâ Shi grailu hrisusitù. Mea, cânticlu-i harauâ Sh-tuti li vindicâ, Mari vluyii-lj deadi, Bunlu Dumnidzã. Vindicâ arãnjli tuti, Shi itsi cripari va s-ai, Cântâ cântitsli a noasti, Cu dultsili, armânesculù graiù. Câ li cânta pâpânjlji La shopatlu ditù cheari, Cându pâshtea pritù muntsâ Oili, caleshili ca steali. Giucats arada-arada Pi-armânescu iho, Giucats pi a nostu cânticù Veclju di-unù chiro.
“Bana Armâneascâ”
10
Nr. 1-2 (35-36), 2004
BANA ARMÂNEASCÂ
Tu dzua di Sâmbâtâ, 27-li di Martsu, 2004, di la sâhatea11, la sediulù a Sutsatâljei Culturalâ Armâneascâ, stsânu protlu Simpozion armânescu di Bucureshti, andreptu di Federatsia “Liga a Armânjlorù ditù România” sh-di “Fundatsia Bana Armâneascâ”, cu tema: “Identitatea a Armânjlorù”. Prezentarâ comunicãri Dumitru Piceava, Ion Cardula, Vanghea Mihanj Steryiu, Nico Kiurci, Toma Babu, Santa Djica, Mariana Bara. Azburârâ shi oaspitslji Iancu Perifani shi Mita Papuli. Dãmù ma nghiosu referartili pãrãstisiti di Niko Chiurkci shi Dumitru Piceava cumù shi atselù pitricutu di Andon Kristo.
SIMPOZIONLU “IDENTITATEA A ARMÂNJLORÙ”
ta s-facâ unificatsie ti metodica, cãrtsâ, programi ti anvitsarea a limbâljei armâneascâ, ti avigljearea ali cultura, identitatea shi folclorlu a Armânjlorù. Aestu proectu lucrãmù deadunù cu fundatsii shi organizatsii tu cratlu a nostu cu nãdia s-avemù agiutor di la Trustul Balcanic ti Democratsie cu scamnul Belgrad. Avem agiutor bun di la Chivernisea Bulgara shi multi fundatsii internatsionali. Agiutor va-s avem shi di la Uniunea Europeanâ. Ligâtura va s-u facâ Prezidentul FUEN Arquint Romedi shi Domnul Joao Ari di la Parlamentul European, cari are obligatsia ti Dimândarea 1333. Aestu agiutor va s-hibâ multu cama mare ma s-nâ adunâm tu coalitsie Balcanicâ (mutrea cartea di la Domnul Romedi N 6). Un lucru lipseashti s-nu agârshim: Europa da agiutor aclo iu nu are conflicti! Problemile a Armânjlor tu Bulgaria shi Balcanlu noi li discutâm di dauâ ori: tu Yismânciun 2002 shi 2003 la Tsigov Cearc tu muntsâlj Rodopi aproapea di câsâbâlu Velingrad, la Hotel Panorama. Aestu locù mushatù ahârdzit di Dumnidzâ, tu tsentrul di Balcanù easte patrida a Armânjlorù, are situatsie aleptâ shi conditsii di lucru multu buni. Ligâtura shi transport fârâ problemi. Dila aeroport Sofia unâ sâhate shi 20 minuti cu machina. Poate s-nâ adunâm la Congreslu a Armânjlor di tutâ lumea. Cu bunlu a nostru oaspe shi FUEN Prezident Domnul Romedi avem proect ti congreslu FUEN ti 2006 an. Aestu an thema Simpozionlui armâne ni alâxitâ: “Cum s-anveatsâ shi s-aveaglji limba armânâ tu Bulgaria shi tu craturli balcanitsi”. Organizatorili Tsentrul ti Limba shi Cultura Armâneascâ cu Prezidentu Prof. Dr. Mihai Vasile Hristu, Sutsata Armânjlor “UNIREA” cu Prezidentu Toma Chiurkci shi Sutsata Armânjlor – Velingrad shi Peshtera v-ashteaptâ shi aestu anù cu dorù Armânescu. Tu soni fatsim un Apel câtrâ tuts conducâtorlji a Sutsatilor Armâneshtsâ tu ntreg Balcanlu: S-nâ adunâmù tu unâ coalitsie Balcanicâ di hierù shi cu tutâ fortsa a-noastra cu unù sinfon perfect (safi) s-dutsim tutâ fara Armâneascâ analtu la loclu tinjisitù shi ahârdzitù tu Europa Unitâ. S-bâneadzâ Armânamea!
Identitatea a Armânjloru Andon Kristo
Caitsivrei di voi s-lu ntreghi tsi eshti tini? Apandisea a tutalor 100% va s-hiba: “Escu Armânù, icâ escu Rãmânù”. Tu tutã bana a mea nu amù avdzâtâ altâ apandisi. Isturianji, linguishtsâ, filuloghi, etnografi, cu profesionalizmul a lorù da mash aestâ apandisi. Antropologhia ali cultura shi a oasilor a oaminjlorù spunù câ Armânjlji iu tsivrei tsi bâneadzâ suntu unâ dâmarâ, unù sândzâ, au unâ antropologhii culturalâ shi a oasilorù. Limba armânâ easti unâ soi la tuts Armânjlji icâ Rãmânjlji. Adetsli cumù amù vidzutâ mini, ashi shcumù amù aleaptâ pitù cãrtsâ, ashi cumù amù avdzâtâ, suntu comuni. Limba armâneascâ ari sh-dialecturi. Tu Arbinishii s-cunoscu dialectul fârshirot, grabuvean, a migidonjlor shi alti varianti cama njits cai nu suntu dialecti ma au ndauâ zboarâ ahoryea di aesti dialecturi cama mãri. Anda zburâi cu filologul di la Universitetul “Alcsandru Giuvani” di Elbasan, prof. Albert Risca, a ntribariljei a mea: cându unù dialectu poati si sacljeamâ limbâ ahorea? el nj-aspusi: ”Limba easti un cod. Oaminjlji lâ au bâgatâ numa a obiectilorù ditù naturâ, a fenomenilorù, a verbilorù, sh.a. shi ashi s-ljea di hâbari ntrâ nâsh, comunicâ. Pânâ cându elj pi aestu cod comunicâ lishor, shi aduchescu un-cu-alantu va s-dzâcâ câ dialectili nu suntu fapti limbi ahorea, armân dialecti.” Sh-la ntribarea alanta a mea trâ nâsu: “Cându unù omù si-acljeama câ u ari chirutâ limba?”, el apândâsi:”Când ai unù dorù mari, pi cai limbâ dzâts: oh, ata a mea! Icâ cândù ti acatsâ inatea cum lu dai blâstemlu, pi tsi limba? Tu aesti situatsii omlu nu zburashti cu intelectu, ma zborlu-lji easi ditù suflitù”. Di aesta mini aduchii câ limba armâneasca easti unâ pisti tutù.
Limba a Armânjloru ca semnu di identitati tu Bulgaria Nico Chiurkci
Armânjlji tu Bulgaria suntu aproapea 5000 shi bâneadzâ Sofia shi tu muntsâlj Rodopi shi Rila - Bulgaria di Sud. Aclo suntu tu grupâ compactâ ca unù populù liber shi veclju di unù chiro, di eta tutâ. Sutsatili armâneshtsâ suntu optu: Tsentru ti Limba shi Cultura Armâneascâ cu sediu Sofia, Sutsata Armânjlor “UNIREA”–fundatâ tu anlu 1894 Sofia, Sutsata a Armânjlorù – Velingrad, Sutsata a Tinirlorù Armânji tu Bulgaria - Velingrad, Sutsata Armâneascâ di Peshtera, Sutsata Armânjlor–Rakitova,Sutsata Armânjlorù – Dorcova shi Sutsata Armânjlor – Dupnitsa. Scupolu a nostu easti s-avigljemù, sanvitsâmù shi s-popularizãm limba a noastâ ta s-poatâ fumeljli shi gheneratsia cai va s-yinâ dupâ noi s-veagli aestâ culturâ veaclji armâneascâ tu Balcanlu. Organizatsiili Armâneshtsâ ditù Bulgaria suntu membri di ma multu di 10 anj la Unia Federativa a Etniilor Natsionali di Europa (Federal Union of European Nationalities - FUEN), cai easti ligâtura a noastâ cu Consiliumlu European. Noi him fundatori shi membri la Consiliumlu Natsional ti Problemile Etniilor pi lângâ Consiliumlu di Ministri ali Republica Bulgaria shi membri la Consiliumlu a Minoritãtslor tu Bulgara, cari uneashti optu etnii shi easti unâ turlii di mini FUEN. Avemù scupolu shi nãdia s-adunãmù tu un Tsentru Balcanic Armânescu pi printsiplu federativ tuti organizatsiili armâneshtsâ di tuti craturli ditù Balcan,
11 BANA ARMÂNEASCÂ Nr. 1-2 (35-36), 2004 chiro di aproapea optu suti di anji, Ligatù di thema a noastâ, Identitatea a sumù Amirãriljea Bizantinâ, ma IDENTITATEA A Armânjlorù, va s-azburãscu, nu tu multi multu di optu suti di anji, sumù zboari, di tsi s-achicâseashti pritù identiARMÂNJLORÙ Amirãriljea Otomanâ, aproapea 5 ets tati shi etnii, tsi-i cu identitatea di arâzgâ Dumitru Piceava (vârâ 460 de ani). shi identitatea culturalâ a Armânjlorù Dupâ unâ banâ di doauâ njilji di anji, cumù shi ndrepturli tsi lipseashti s-li aibâ Identitatea armâneascâ unù omù icâ unù grupù di oaminji tsi Anda zburâmù di identitatea ali unâ popula- tu anlu 1913, dupâ pulematli balcaniau unâ identitati ahoryea. tsii putemù s-aspunemù câ ea easti di ma tsi, pritù Hundrata di Irini di BucuElementi a identitatiljei multi turlii: Putemù s-azburâmù di unâ identi- reshti, ditù 10-li di Agustu, locurli Tu tsi mutreashti zborlu “Identitati”, tati di arâzgâ, di identitati di limbâ, di mirâ a Machiduniiljei shi populatsia a ljei di cari zburâmù adzâ shi cu cari-lù icâ putemù s-azburâmù di identitatea a inshi- furâ mpârtsâti a vâsiliilorù vitsini: pâtidzãmù noi Simpozionlu, yini ditù lorù cari facù parti ditù unâ minoritati, di Gârtsia (51%), Arbinishia (11%), limba latinâ, “identitas”. identitati culturalâ, lingvisticâ, religioasâ etc. Sârbia (29%) shi Vâryâria (9%). Pritù “identitati” s-achicâseashti câ Tu tsi mutreashti identitatea di arâzgâ. Adutsemù aminti aesti dati ti furnjia unù lucru easti aparalactu, easti identic Anda easti zborlu di unâ comunitati tsi sh- câ eali suntu ma psânù cunuscuti di cu sini isãsh. Unâ altâ definitsii easti: ari identitati di arâzgâ, identitati di sândzâ, lumi shi ma psânù s-azburashti di ”atsea tsi fatsi ca unù lucru s-hibâ idyiù cumù s-ma dzâtsi, putemù s-aspunemù câ eali cumù sh-ti furnjia câ di la aestâ dzuâ, 10-li di Agustu 1913, Armânjlji cu unù altu lucru”. ea sh-ari shi unâ conshtiintsâ di arâzgâ. Identitatea easti unâ uidisiri shi easti Aesta, conshtiintsa di arâzgâ a comunita- intrarâ tu unù protsesù niacumtinatù datâ di tuti elementili pritù cari s- tiljei, easti atsea pi cari s-timiljiusescu protili di deznatsionalizari sh-di asimilari di pricunoashti unù insu icâ unù grupù. organizãri sotsiali. Membrilji a lorù s- cãtrã populatsiili majoritari namisa Noi Armânjlji nu lu avemù zborlu luyursescu câ au la arâzga a lorù strâpâpânji di cari agiumsirâ s-bâneadzâ. identitati ama lu-avemù, dupâ cumù chino (comuni). Di aestâ conshtiintsâ di Cu tuti aesti greali catandisi ditù aspushù niheamâ ma nâinti, zborlu arâzgâ comunâ tsânù areurli, adetsli culturali eta XX, Armânjlji, cari sh-avurâ unâ arâzgâ comunâ shi ahoryea, âshi aparalactu (identic, va s-dzâcâ). shi tuti arãdzli a sotsietatiljei. pâstrarâ identitatea a lorù ahoryea Cându vremù sdi alanti milets, shi âshi aspunemù di unù Hista Lupci namisa di ndauâ Pilisteri dusirâ ma largu isnafea a lucru câ easti aparalalorù, cultura a lorù, adetsli ctu dzâtsemù câ “easti shi limba a lorù di mileti adratù ditù unù lemnu ahoryea. icâ easti cruitù ditù Di la aestâ datâ ditù anlu unù lemnu”. Anda 1913 s-bâgã dealithea zburâmù di Armânji icâ vârtosù problema a di identitatea a lorù identitatiljei a Armânjlorù putemù s-aspunemù Di la aestâ datâ di câ elji, Armânjlji, mpârtsâri a Machiduniiljei suntu cruits ditù unù shi a Armânamiljei, a câ elji, lemnu. Armânjlji, sh-dzâtsea tutù Adzâ noi zburâm di Armânji, alanti milets, ti achicâsearea a identisinferlu a lorù, lâ dzâsirâ tatiljei tu tsi mâtreashti pri numâ altâ turlii shetnia shi maxus etnia bâgarâ sumù semnulù a a Armânjloru. Ti aestâ furnji va s-dãmù Ligatù di etniclu armânescu putemù sntribariljei chiola shi identitatea a shi ndoauâ di: aspunemù câ elù s-amintã pritù dhoara shi Elementili a etniiljei curbanea a ma multorù milets icâ a ma lorù. Identitatea culturalâ Zborlu icâ ideia di “etnii” yini di la multorù triburi, di nuntrulù a sinurlorù a zborlu “etnos”, cari, tu Gârtsia di unú Machiduniiljei, milets aprucheati namisa di eali La conshtiintsa a ljei di comunitati chiro, nu avea achicâseari ligatâ di unâ shi unificati, tu cursulù a unui lungu bairù di di arâzgâ, cu aestâ apuhii, s-amintã, maxus dâmarâ icâ soi, mea zuyrâpsea ets tru unâ singurâ natsiuni, natsiunea cu unù rolù multu ma mari, conshtiintsa a comunitatiljei di milets cari nica nu avea loatâ urnechea machiduneanâ. icâ paradigma puliticâ shi sotsialâ Ahurhindalui ditù anlu 168 n. a Hr., pisti limbâ. Ditù aesti doauli s-amintã elinicheascâ, a “tsitatiljei-statù”. natsiunea machiduneanâ, vini natsiunea conshtiintsa a unitatiljei di culturâ Idyealui, tu francezâ, tu bitisita a etâljei romanâ, atsea cari-lji deadi, namisa di altili natsionalâ armâneascâ. 19, zborlu “etnic” zuyrâpsea societãtsli shi limba. Ashi s-amintã natsiunea armânea- Cultura natsionalâ easti pâstrarea, africani shi asiatitsi, ta s-li dispartâ di scâ icâ miletea armâneascâ, unâ nauâ natsi- creashtirea shi cultivarea a limbâljei, Ea easti cunoasterea a tricutlui a lui, uni, cu unâ noauâ identitati. atseali ivrupeani. Tu literatura inglizeascâ, chiola tu Ahurhindalui cu anlu 148 n. a Hr., chiro di achicâsearea a prezentului shi ahurhita a etâljei XX, zborlu di “ethnii” doauâ njilji di anji, Armânjlji, naua identitati pruvidearea a yinitorlui, cultivarea a zuyrâpsea grupurli di populatii cari nu icâ nãulu populù apresù ditù romanizarea a artilorù shi a literaturâljei. Ea ari populatsiiljei autohtonâ machiduneanâ, putu sartsina multu importantâ tu tsâneaeara inglezi icâ americani. s-armânâ tru banâ sumù amirãriljea Romanâ rea shi dezvoltarea a conshtiintsâljei
12
Nr. 1-2 (35-36), 2004
BANA ARMÂNEASCÂ a grupului, di la atseali generali, di discrimi-nari icâ di asimilari fortsatâ, pânâ la purtaticuri di nistrâ-xeari, di intolerantsâ, va sdzâcâ.Tu a doaua aradâ, pritù aesta s-achicâseashti pricunushtearea a hãriloru ahoryea shi spetsifitsi a inshilorù shi a grupurlorù shi apufâsirea di misuri cari s-da cali, s-da curagiù shi s-lishureadzâ spunearea shi creashtirea a Pareia di Dorcova identitatiljei. Ca unâ concluzii, ligâturli namisa di membrilji a societatiljei ndreptulù internatsional apârâ ndreptulù shi pritù aesti s-amintâ cultura, dimec, la banâ a grupurlorù minoritari, chiola adunarea a experientsâljei sotsialâ di la shi a minoritãtsilorù natsionali, etnitsi, unù bârnu la altu.Sutsata amintâ pritù culturali, lingvistitsi icâ rasiali contra a limbâ conshtiintsa a unitatiljei a ljei di actilorù di aspârdzearea fizicâ, cumù shi culturâ. Pi timeljlu a comunitatiljei di contra a asimilariljei a lorù fortsatâ. limbâ s-dishtiptã tu conshtiintsa a Ligatù di tuti aesti, craturli tu cari miletslorù ivrupeani yislu sh-vrearea bâneadzâ Armânjlji lipseashti s-da cãtrã independentsa a lorù natsionalâ. curagiù shi s-agiutâ scutearea tru Pritù cultivarea sh-creashtirea a migdani, pâstrarea si dezvoltarea a limbâljei, unù populù ahurheashti di s- identitatiljei a persoanilorù shi a cunoashti, tsi easti shi tsi poati s-adarâ. grupurlorù, dimec, sâ-shi pâstreadzâ Natsionalismulù a miletslorù ivrupeani shi sâ-sh scoatâ tru migdani hãrli a lorù ditù eta 19 easti fructulù idiologic a cilâ- spetsifitsi, culturali, lingvistitsi shi stâsirlorù cu cari cafi unù ditù aesti milets religioasi, shi s-li creascâ, cu tinjisearea sh-cultivâ limba, aspunea Rãdulesacu niacumtinatâ a libertãtslorù individuluali Motru tu cartea a lui “Etnicul românesc. ali cafi unâ persoanâ. Tora di oarâ Tu tsi mâtreashti Ndreptulù la identitati identitatea a Armânjlorji easti pricunuculturalâ putemù s-aspunemù câ elù scutâ mash tu unù singurù cratù, easti easti unâ furnisiri, unâ expresii a zborlu di Rep. Machidunia. Tu alanti diversitatiljei culturalâ a lumiljei shi a vâsilii balcanitsi elji nica nu suntu ndreptului la dyeafurauâ. pricunuscuts ca hiindalui unù populù Dupâ cumù easti cunuscutù, ahoryea. Nipricunushtearea a Declaratsia pisupra a rasâljei shi a Armânjlorù ca minoritati etnicâ cumù prigiudicãtslorù rasiali, apufâsitâ di shi pulitica di asimilari dicutotalui a Conferinta generalâ a UNESCO la 27-li lorù, dusâ di cãtrã craturli iu bâneadzâ di Brumarù 1978, aspuni, tu art. 2 câ elji, lucruri tsi suntu contra cu câftarea “Tuti persoanili shi tuti grupurli au shi sinferlu a Armânjlorù ta sâ-sh scoatâ ndreptulù ta s-hibâ ahoryea, sâ s-luyur- tru migdani identitatea a lorù ditù punctu seascâ shi s-hibâ achicâsiti ashitsi.” di videari culturalù, pulitic, juridic etc., Ndreptulù international ama, ljea tu fatsi ca miletea armâneascâ sâ sluyurseari identitatea a persoanilorù cari tucheascâ psânù câti psânù, pânâ la facù parti ditù minoritãts shi a minoritã- chirearea a identitatiljei a ljei. Ligatù di tslorù ca atari, câtse apârarea a alishtei catandisea a Armânjlorù ditù România identitati fatsi lipsitâ durusearea a putemù s-aspunemù câ ea nu easti ma niscântorù ndrepturi spetsifitsi shi loarea bunâ di atsea a Armânjlorù ditù alanti craturi balcanitsi. Eta XXI, aspunea unù a misurlorù tsi lipseashti. Borgea a statilorù easti ta s- autorù, cari s-lo dupâ cunuscutili pricunoascâ shi s-apârâ ahâtù zboarâ alù Andre Malraux, va s-hibâ eta identitatea individualã a cafiunui insu – a identitãtslorù shi a particularismilorù tsi va s-dzâcâ aspunea-rea liberâ a etnico-natsionale, culturale shi vreariljei a alushtui ta s-tsânâ di unâ religioase”. S-da Dumnidzã s-hibâ maxus minoritati, sigura pi timeljlu a ashitsi shi Armânamea, ca itsi altâ mileti elementilorù obiective – câtù shi di pisti locù sâ s-hârseascâ di tuti identitatea a gruplui minoritarù. Aesta ndrepturli tsi-lji si pricadu shi s-poatâ easti tu prota aradâ borgea ta s-nu lâ s-armânâ tru banâ ashi cumù fu ea ljea ndrepturli di itsi turlii, legislativi, amintatâ, ca mileti armâneascâ. Ashi sadministrativi icâ pulititsi cari vrea s- lji-agiutâ Dumnidzã! ducâ la nipricunushtearea a identitatiljei Dumitru Piceava
a membrilorù ali unâ natsiuni. Lipseashti s-aspunemù câ pritù culturâ s-achicâseashti: “tutù tsi adarâ omlu ahoryea tu naturâ” icâ “tutù tsi adarâ omlu tu mulãlichili icâ zânãtsli: muzicâ, literaturâ, arti, arhitecturâ, film shi tuti alanti dumenjii a creatsiiljei a spiritlui. Cultura, limba maternâ, religia suntu furnisiri cari bâneadzâ nu ahâtù la unù insu, mea tu dimândarea shi deadunù cu altsâ inshi cari li mbrãtsiteadzâ tuti aesti. Easti zborlu, dicara, ahâtù di identitatea a inshilorù, câtù shi di identitatea a grupurlorù cari li adarâ elji. S-aspuni câ, ma multu ca tu vecljiulù chiro, tu dzâlili a noasti identitatea culturalâ easti fuvirsitâ di fortsâli uniformizanti cari s-furnisescu tu societatea industrialâ. Ama, identitatea culturalâ easti njedzlu a perinitatiljei a miletslorù; ea da a omlui specificitati shi a grupurlorù unitati; ea easti ligâtura namisa di tricutlu, prezentulu shi yinitorlu a lorù. Cultura easti atsea di cari easti ligatâ ntreaga experientâ a omlui, di la amintari pânâ la moarti. Ta s-lu alashi omlu icâ grupurli fârâ di identitatea a lorù culturalâ easti s-lji alashi fârâ di isturia a lorù shi s-nu lâ pricunoshtsâ ndreptulù a lorù la banâ. Ditù punctu di videari lingvistic, limba armâni nai ma importantulù lucru ti scutearea tru migdani shi creashtirea a identitatiljei sumù tuti viderli a ljei. Limba easti hãlatea cari lishureadzâ
Pero Tsatsa
BANA ARMÂNEASCÂ Tu chirolu a atsilorù doauâ dzâli, 25-li shi 26-li di Maiù, s-tsânu Sofia unâ andamusi ali SEEMO cu Armânjlji tsi lucreadzâ tu mass-media armâneascâ. Aestâ andamusi fu organizatâ, ti prota oarâ, di cãtrã SEEMO (Organizatsia Media ditù Notù-Datâ a Europâljei) tsi ari scamnulù Viena, cu agiutorlu a Institutului Internatsional di Presâ shi a Chentrului di prudhipsiri (dezvoltari) Media di Sufia. Hãrgiurli ti aestu Simpozion furâ fapti di cãtrã Ministerlu di externi ali Austria. La andamusi loarâ parti Armânji ditù ma multi craturi ditù cari adutsemù aminti: ditu Varyârii furâ Niko shi Toma Kiurciev, cumù shi regizorlu K. Bikov; ditù Gârtsii eara Sutiri Bletsa, Steryiu Caloyeru, Steryiu Kukudis; ditu Makidunii eara Dina Cuvata, Goran Pushuticlu, Parashkeva Petroska di la TV Skopja, Marinela Tuseva di la Radio Shtip, Ocika Saltirovska di la Radio Kumanovo; ditù România eara Mariana Bara shi Dumitru Piceava; ditu Arbinushii eara Kristo Goci shi Spiru Poci, di la revista “Fârshirotlu shi Andon Kristo di la revista “Frãtsia”; ditu Ghirmânii eara Kira Mantsu; ditu Austria eara Marilena Bara cu Thede Kahl. Pri ningâ oaspitslji thimisits ma nsusù loarâ parti la andamusi shi oaspits di la Universitatea di Sofia: Katia Anastassova shi Svetla Rakshieva. Andamusea fu cumândusitâ di Secretarlu general ali SEEMO, Oliver Vujovic, deadunù cu Thede Kahl. N-capù cu aeshtsâ doi tiniri nvitsats xenji ditù soni - ditù cari unlu easti Neamtsu ama niheamù armânizatù -, sigura câ andamusea s-dusi ditù ahurhitâ pân tu bitisitâ nimtseashti…Fu ca unâ lectsii di cumù lipseashti sâ s-tsânâ unù Simpozion icâ unâ ahtari andamusi. Sâ-lji dai ndreptulù a cafi unui omù tsi-lù câlisishi sâ-sh spunâ minduearea a lui, s-lu ascultsâ shi sâ-lji dai apandisi tinjisitâ, easti unù mari shi musheatù lucru. Tutâ muabetea di doauâ dzâli namisa di oaminji cari nu s-cunushtea icâ s-cunushtea ma psânù, cu tuti câ lucreadzâ tu idyea dumenji, a mass-media armâneascâ,
SEEMO shi Armânjlji ditu tu mass-media armâneascâ
curã chischinù, cu tinjii, pulitipsitù (tsivilizatù). Zborlu a cafi unlui eara adusù ditù armâneashti pri limba românâ shi inglezâ cumu shi aljiumtrea. Fu cumândusitâ cu itsrâlji shi cu mintiminilji. Lipseashti s-aspunù câ la aestâ andamusi, namisa di noi, furâ câlisits shi loarâ parti shi trei Românji (Vlahi) ditù Timoc. S-bâgã tu muabeti ca andamusea sâ sfacâ tu doauâ locuri, di unâ parti Armânjlji shi tu altâ parti Românjlji. Doilji mintimenji tsi cumândusea andamusea, ca dealithea cu mintiminilji, ndreapsirâ aestâ problemâ fârâ s-cârteascâ vârâ. Ditù ahurhitâ nâ si spusi câ Europa nu va conflicti shi agiutâ mash aclotsi iu nu s-tihiseashti ashi tsiva. Easti ananghi di unâ ma mari achicâseari namisa di milets icâ di etnii ahoryea. Shi featsimù andamusea shi alantâ dzuâ tutù deadunù cu Românjlji. Nu fu arãu. Cu aestâ apuhii avdzâmù câ, ca cumù Armânjlji, shi elji, Românjlji ditù Timoc, nai ditù Sârbii iu bâneadzâ Românji, nu suntu pricunuscuts shi nu suntu agiutats ta s-poatâ sâ-sh tsânâ tu banâ limba shi miletea-lâ. Prezidentulù a andamusiljei, Oliver Vujovic, nâ spusi câ elji, SEEMO, nu da pâradz, ama potù ta s-nâ agiutâ ta s-lomù pâradz ti mass-media a noastâ. Thede Kahl aspusi câ atumtsea anda zburâ cu Oliver Vujovic andâmusii multi cheaditsi. Noi zburâmù di Vlahi, spunea nâslu, ama aestâ numâ ari ma multi achicâseri. Nu easti arãu câ vinirâ shi Vlahilji di Timoc ta s-videmù tsi putemù s-fâtsemù deadunù. S-pripusi câ easti ananghi ta sfâtsemù unâ Sutsatâ di mass-media armâneascâ iu s-facâ parti câti unù redactor di cafi cratu. Steryiu Caloyeru, cari ari unâ televizii tsi poartâ numa “Larguvideari” shi easti bâgatâ pi satelit, pripusi ta s-adrãmù la aestâ televizii unâ emisii di 6 sâhãts pri limba armâneascâ. Steryiu Cukudis adusi aminti câ tu Gârtsii sâ scotù di cãtrã Armânji multi revisti, sigura, anyrâpsiti pri limba greacâ. Ca urnechi, Armânjlji di Seres scotù unâ revistâ di 10 anji.
13 Nr. 1-2 (35-36), 2004 Azburârâ multu musheatu shi tuts alantsâ ca cumu furâ Chira Iorgoveanu-Mantsu, Mariana Bara, Thede Kahl, Toma Kiurci, regizorlu Bikov (cari va ta s-adarâ unu filmu armânescu), Sutiri Bletsa (cari azburâ di cheaditsli tsi-lji si bagâ ca shi tu Gârtsii sâ si scoatâ unâ fimiridâ pri limba armâneascâ), Andon Kristo, Goran Pushuticlu, Dina Cuvata. Di Dina cuvata lipseashti s-aspunem câ la aestâ andamusi, seara, la tsinâ, âlji vini arãu shi fu ananghi ta shibâ internatu tu spital. Âlji urâmu, cu aestâ apuhii, ditu tutâ inima, multâ, multâ sânâtati alu Dina shi sâ s-toarnâ câtu ma ayonjea la lucrulu alui armâneascu tsi-lu avinâ di ahântsâ anji cu ahâtu di mari mirachi shi pidimo. Tu soni Oliver Vujovic nâ spusi câ yinitoarea andamusi cu mass-media armâneascâ va shibâ tutù estaù shi va s-tsânâ Tirana tu meslu Sumedru.Nai ma importantulù lucru tsi-lù featsimù tu aestâ andamusi fu atsea câ nâ vidzumù shi nâ cunuscumù niheamâ ma ghini atselji tsi lucrãmù tu mass-media armâneascâ shi câ bâgãmù pi cali s-adrãmù ndoauâ lucri deadunù. Ashi s-nâ agiutâ Dumnidzã! Tacu BABALI
PILISTERLU FRÂMTU Tu murdzishù shi loatù di-aratsi vimtu, Cara s-chiru di-sotslji ditù urdii, Unù pilisterù cu ocljiulù plâmtu, S-apânghisi la-mini cu nãdii. Shi cu-atsea ditù soni-a lui umuti, La firidâ nji-avea agiumtâ, Sâ-sh ascapâ di cripãrli tuti, Duruta-lji banâ shi prisâmtâ. Anda lu-aflaiù la geami, amânatù, Mi mutrea imirù sh-cu-angricari, Câftânda-nji, canda, cu unù suschiratù, S-lji-aflu nâ cali di-ascâpari. Shi tu psânù chiro sh-chiru umutea, Ta sâ-lji si-ascapâ scumpa-lji njeatâ, Câ, nitsi io sh-ni canâ nu putea, S-lji-alâxeascâ atsea scriatâ. Di dzerù ascurù shi niacumtinatù, Ditù inimâ di iarnâ greauâ, A pilisterlui suflitù fu curmatù, Sh-ti daima-asteasâ a lui steauâ. Dumitru PICEAVA
14
Nr. 1-2 (35-36), 2004
BANA ARMÂNEASCÂ
Andamusea di Sofia organizatâ di SEEMO
ROLU A MASS-MEDIA TU CULTURA A ARMÂNJLORÙ
Ma nâinti di tuti voiù ca sh-io, tu aradha a mea, s-efhãristusescu ditù tutâ inima
a organizatorlorù di Sofia (Institutlu Internatsional di Presâ shi Chentrulù di prudhipsiri Media) shi tutùnâoarâ a atsilorù di la SEEMO (Organizatsia Media ditù Notù-Datâ a Europâljei) cumù shi a atsilorù di la Ministerlu di externi ali Austria ti thâmâsita idei tsi u avurâ ta s-organizeadzâ aoa, Sofia, prota andamusi cu atselji Armânji cari lucreadzâ tu mass-media armâneascâ. Easti ca dealithea unâ faptâ thâmâsitâ. Voiù tora s-aducù aminti câ pritù Mass-media achicâsimù tuti ceareili icâ tuti cãljiurli di informari shi influientsari a oaminjlorù shi maxus Radiolu, Televizia, cinematograflu, jurnali shi revisti,C.D-uri, etc. Ligatù di mass-media shi maxus di tutù
tsi easti nyrâpsitù marli istoric Nicolae Iorga dzâtsea: “Câ putearea a nyrâpseariljei ma cadârâ, ma vârtoasâ dicâtù shcarpa (pishtireaua) easti”. La noi Armânjlji, dealugului a istoriiljei, rolu a mass-media pânâ la câdearea a comunismolui putemù sâ spunemù câ fu multu njicù. Tu cultura a Armânjlorù, ca s-fâtsemù biani cu alti milets, documentili shi mãrtiriili suntu psâni cu tuti câ pri limba armâneascâ s-anyrâpseashti shi spublicâ literaturâ nâinti di anlu 1880. Va s-adutsemù aminti aoatsi ânyrâpserli alù Teodor Anastasie Cavalioti, unâ masti di mari simasii tu arada a nvitsatslorù armânji di la Academia di Moscopole, cari tu anlu 1770 tipusea Venetsia prota “Carti di yivâsiri” pri limba greacâ, tsi avea titlulù di “Protopiria” sh-cari pri ningâ textili
religioasi gârtseshtsâ, avea shi unù vocabularù di 1170 di zboarâ pi trei culoani, tu limbili greacâ, armâneascâ shi arbinisheascâ. Unù altu nvitsatù armânù fu Daniil Moscopoleanlu tsi scoasi cartea “Nvitsâturâ introducãtoari”. Constantin Ucuta tipusea Venetsia tu anlu 1797, Noaua Pedagogii, ditù prifatsa a curi easi tru migdani câ si ndridzea ta s-bagâ grailu armânescu ca limbâ di predari tu sculii. Gheorghe C.tin Roja, amintatù Bituli tipuseashti Buda, tu anlu 1809, unâ carti di mari sinferù “Micamea icâ mãsturiljea a yivâseariljei armâneascâ”, nyrâpsitâ cu yrami latineshtsâ. Mihai Boiagi, amintatù Budapesta tu anlu 1780 da unù mari agiutorù ti dishtiptarea a conshtiintsâljei natsionalâ la Armânji. Elù tipuseashti Viena, tu anlu 1 8 1 3 , cunuscuta a lui Gramaticâ armânâ icâ macedo-vlahã. Tuti aesti armânù ca dealithea mãrtirii ali unâ apreasâ minari culturalâ niavdzâtâ pânâ tu atselù chiro tu Balcanji. Sigura câ, suntu multu ma multsâ nvitsats armânji cari cilâstâsirâ ti creashtirea a limbâljei armâneascâ shi, tutnâoarâ, la dishtiptarea a sumenjiljei natsionalâ a Armânjlorù. Lipseashti s-aspunemu câ minarea culturalâ eara ahurhitâ nâinti di dishcljidearea tu Machidunii a sculiilorù româneshtsâ. Minarea di xanadishtiptari a sumenjljei natsionalâ la Armânji s-avea faptâ di multu chiro shi nu putu ta shibâ asteasâ nitsi dupâ ardirea ali Moscopole ditù anlji 1769 shi deapoia tu anlu 1788, cându fu dicutotalui aspartâ icâ ardirea ali Gramustea. Ti aestâ furnjii Armânjlji, dupâ aesti aspârdzeri, s-arâspândirâ pri iu puturâ tu lumi shi u loarâ di la capù, di pisti tutù, alumta di tsâneari tru banâ a
miletiljei a loru, di la Venetsia shi Viena, di la Pesta, Timishoara shi ditù alti pãrtsâ, ashi cumù aspunea Gustav Weigand. Lipseashti s-adutsemù aminti marili rolù tsi-lù avurâ fratslji Manakia tu massmedia armâneascâ shi balcanicâ. S-nu agârshimù câ elji furâ protslji cari adrarâ filmi tu Balcanji. Di la elji nâ armasirâ multi caduri cu Armânji. S-nâ turnãmù la presâ shi sâ spunemù câ tu ahurhita a etâljei XX tu peisagilu publicisticù armânescu inshirâ tru migdani ma multi bârnuri di poets shi scriitori cari featsirâ ta sâ s-amintâ unâ vârtoasâ presâ armâneascâ shi aesta nu mash tu Machidunii mea sh-tu România, a curi thimiljiusitori eara, namisa di altsâ, George Murnu, Tache Papahagi, Pericle Papahagi, Nicolae Batzaria, C-tin Ucuta, Nushu Tulliu, C. Belimace, G. Ceara, Nida Boga etc. Va s-aducù aminti tora ndauâ di revistili tsi s-avea amintatâ tu atselù chiro: “Grai bun”, Gazeta Macedoniei”, Desteptarea, “Frãtsia ntru dreptate, “Foaia macedo/românã”, Ecoul Macedoniei, “Calendar armânesc”, Aromânul, Almanahul macedoromân, Flambura shi altili. Aesti suntu mash ndoauâ di publicatsiili – cu banâ ma lungâ icâ ma njicâ – tsi si-ncljinarâ a pâstrariljei niaspartâ a limbâljei shi a adetslorù armâneshtsâ. Dupâ unâ ahurhitâ di etâ ahâtù di avutâ atselji ditù soni dzãts di anji a mileniumlui doi s-pârâstisea oarfânù, ditù punctu di videari publicisticù. Aestu golù s-duchirâ borgi ta s-lu umplâ ma multsâ Armânji ditù cari va s-adutsemù aminti: Constantin Papanace, cari nyrâpsi ma multi cãrtsâ di analizâ di mari ahândami, ligati di istoria, di catandisea sh-di bana Armânjlorù, cãrtsâ cari furâ scoasi tru mgdani di cãtrã fratili a luii Carol Papanace dupâ câdearea a comunismolui di România. Dupâ elù unlu di protslji Armânji cari s-arcã tu alumta di pricunushtearea a Armânjlorù cumù sh-ti amintarea di ndrepturi ti elji fu Iancu Perifan di Paris, cari scoasi ma multsâ anji revista “Fara armâneascâ”. Dupâ psânù chiro Vasile Barba scoasi Freiburg, ditù anlu 1984, revista “Zborlu a nostru”. Tu Americhii fu Nacu Zdru iara România massmedia ahurhi cu revista Deshteptarea, scoasâ ditù anlu 1990 di Hristu
BANA ARMÂNEASCÂ
Cândroveanu cu agiutorù di la Ministerlu a Culturâljei shi a Cultiloru. Dupâ unù anù s-amintâ unâ emisii pri limba armâ-neascâ la Radio România Internatsional, emisii cari, ti amârtii nu poati ta s-hibâ avdzâtâ sh-di Armânjlji ditù România. Tu Arbinushii, revista Frãtsia, scoasâ di Jane Gusho, tu Rep. Machidunia revistili Fenix, scoasâ di Nico Popnicola shi Grailu Armânescu di Dina Cuvata. Tiberius Cunia scoati Cunstantsa Revista di Literaturâ shi studii aromâne. Ahurhindalui cu anlu 1996 mi apufâsii ta sâ scotù tru migdani unâ revistâ armâneascâ ti comunitatea a Armânjlorù di România sh-di pisti tutù. Unâ revistâ tu cari elji, Armânjlji sâ-sh spunâ minduierli a lorù tu grailu pârintescu. Dupâ cumù pistipsescu câ sâ shtii tu chirolu a anlui 1996 nu inshea unâ altâ revistâ icâ s-avea dânâsitâ publicarea a lorù. Ditù ahurhitâ nâ bâgãmù tu umuti ca tu padzinjli a revistâljei Bana Armâneascâ s-hibâ ca thimeljiù zuyrâpsearea a catandisiljei a Armânjlorù di România shi ditù alanti craturi ditù Balcanji, ta screascâ grailu armânescu cumù shi conshtiintsa natsionalâ a Armânjlorù di mileti ahoryea di alanti milets. Revista s-vru, ditù ahurhitâ, s-hibâ unâ cronicâ a prudhipseariljei a limbâljei armâneascâ. S-hibâ unâ urminii, unâ anãngãsãiri ti Armânji ta sâ-sh tinjiseascâ shi sâ-sh creascâ limba, cultura, adetsli, areurli, ta s-bâneadzâ tu spiritù armânescu. Anyrâpsitâ tu grailu armânescu, revista
sh-pripusi sapudhixeascâ identitatea ali unâ etnii cari tu aestâ etâ cunuscu unù ascurù protsesù di deznatsionalizari shi asimilari. Unù semnu di tsi spushù ma nâinti easti shi atselù câ di multi ori Armânjlji shagârshirâ pânâ shi sâ zburascâ shi sanyrâpseascâ tu grailu a strâpâpânjlorù a lorù. Tu padzinjli a revistâljei Bana Armâneascâ va s-aflats zuyrâpsiti icâ scoasi tru migdani problemili di identitati natsionalâ shi atseali ligati di limbâ shi pisti, adets, culturâ, istorii shi politicâ, informatsii tu tsi mâtreashti bana culturalâ shi sotsialâ, masti shi interviuri cu personalitãts – cumù shi eseuri, fotoreportaj, plãsãri (creatsii) nali shi fârâ uidii, problemi di Rebus etc. – tuti sh-aflâ loclu tu padzinjli a revistâljei. Atsea tsi easti nai ma importantu easti câ apruchemù multi debuturi literari shi publicistitsi, dishtiptândalui ashi vrearea a tinirlorù ta sâ nyrâpseascâ tu grailu armânescu. Tu padzinjli a revistâljei Bana Armâneascâ debutarâ multsâ tiniri armânji ditù cari adutsemù aminti: A. Gica, Aurica Piha, Irina Paris, Mariana Caciandoni, Sashu Yerândã (cari agiumsi protlu preftu armânù di Bituli), poetesili Tania Verioti, Aura Pasha, Mihaela Shutsu sh.a. Pri ninga aeshtsâ tiniri publicarâ shi numi importanti a banâljei culturalâ, shtiintsificâ shi politicâ, ca prof. Gheorghe Zbuchea di la Universitatea Bucureshti, Dina Cuvata di Scopia, Justin Tambozi (exsenator), Jane Gusho (redactor-shef la revista Frãtsia di Tirana, acad. Kopi Kyciuc (membru ali Academia di Albania, poeta Chira IorgoveanuMantsu, Niculachi Caracota, poetlu
15 Nr. 1-2 (35-36), 2004 Vanghiu Dzega, Matilda CaragiuMariotseanu shi altsâ. Ahurhindalui cu anlu 1997, revista Bana Armâneascâ duruseashti cafi anù Premiili “Omlu a Anlui” shi “Premiili di Tinjii Bana Armâneascâ”, cari tinjisescu ahâtù gairetsli a Armânjlorù – oaminji di shtiintsâ, di culturâ, ama shi ditù alti tser-cljiuri – cari s-alumtarâ shi s-alumtâ ti pâstrarea a areurlorù shi a adetslorù a miletiljei a lorù, câtù shi a niscântorù inshi cari nu tsânù di aestâ etnii, ama cari lji-agiutâ Armânjlji cu zborlu shcu fapta. Avândalui totna ligâturi aleapti cu comunitãtsli a Armânjlorù ditù ntreaga lumi, revista Bana Armâneascâ agiundzi tu mânjli a lorù ta sâ-lji âmbârbâteadzâ, s-lâ aducâ aminti atsea câ elji au adets, au unâ isturii, unâ culturâ shi unâ limbâ tsi nu lipseashti s-hibâ agârshiti canâoarâ. Revista Bana Armâneascâ fu scoasâ România tu unâ catandisi multu greauâ, fu scoasâ cu pâradzlji a editorlui shi a niscântorù oaminji cu mari vreari ti Armânami. Cilâstâserli a editorlui furâ multu mãri shi eali furâ fapti avândalui ca scupo tsânearea tru banâ limba-nâ pârinteascâ shi creashtirea a ljei. Tutunâoarâ, zuyrâpsindalui, ahâtù câtù-lji stãtu tu puteari, evenimentili ditù aestu chiro, ea easti shi unâ dealihea cronicâ a alushtoru evenimenti armâne-shtsâ, s-poatâ s-agiutâ tu yinitorù scoatirea ali unâ dealihealui istorii a Armânjlorù. Niavândalui sculii shi biserits cari shibâ a noasti sh-iu predarea shi slujbili religioasi sâ s-facâ pri limba armâneascâ, revista Bana Armâneascâ tsânu locù niheamâ tu aestu chiro shi di aesti mãri shi importanti institutsi pritù cari poati sâ s-tsânâ tru banâ unù populù. Revista Bana Armâneascâ stipuseashti di patru ori tru anù. Easti trimestrialâ, va dzâcâ, ari 32 di padzinji shi esù câti unâ njilji di cumãts di cafi numirù. Atselù ditù soni numir lu scoasimù tu bitisita a anlui tsi tricu. Agiumsimù la numirlu 34. Cu agiutorlu alù Dumnidzã vahi va s-potù s-u scotù ma largu shi anlu aestu. Io aveamù tu umuti ta s-u scotù revista Bana Armâneascâ pânâ tu anlu 2006, ta saxeascâ, va dzâcâ, dzatsi anji di banâ. S-nãdãimù câ va s-hibâ ashitsi. S-nâ agiutâ Dumnidzã! Dumitru PICEAVA


c: text/html

text:
U scagnu di l’eletti
L’Eletti di a Camara di Cummerciu
è d’Industria d’Aiacciu è di a Corsica Suttana
L’assemblea di a CCI hè cumposta da 23 rispunsevuli d’imprese eletti da i so pari, cummercianti, industrii è prestatarii di servizii, garantisce una ripresentazione di u territoriu sanu di Corsica suttana è dunque mantene a vicinanza cù l’inseme di i so dipendenti.
St’assemblea, organu deliberante supranu, definisce a pulitica di a Camara di Cummerciu è d’Industria, cù u Presidente è u Scagnu designatu.
U Scagnu, unitu cù u Presidente piglianu e decisione principale è definiscenu l’urientazione pulitiche di l’istituzione :
Presidente : Jean-André MINICONI
Primu Vicipresidente : Antoine MONDOLONI
Secondu Vicipresidente : Marc PAPI
Terzu Vicipresidente : Jean-Luc ESPINO
Quartu Vicipresidente : Patrick BENEDETTI
Tisorieru : Ambroise FIESCHI
Tisorieru assistentu : Paul ROCCA
Secretaria : Paule-Françoise MASSA
Secretaria assistanta : Evelyne FEDERICCI

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Afniu
Definiziuni[cancia | cancia la surgenti]
l'Afniu havi sìmmulu chìmicu Hf, nùmmuru atòmicu 72 e massa atòmica 178.49(2)
Carattirìstichi e Applicazziuni[cancia | cancia la surgenti]
A 298 K (25 °C) l'afniu é nu mitallu sòlidu grigiu chi arrassumigghia à l'acciaiu. Lu mitallu si pô truvari (accattari) sutta forma di: pubbiri, fogghia e fila mitàllici. L'afniu esti nu mitallu dùttili e luccicanti e in natura lu si trova mmiscatu cu n'àutru mitallu: lu zirconiu (Zr). 'Sti dui mitalli sunnu quasi nseparàbbili. L'Hf havi propriità miccànichi assai eccezziunali, esti macari resistentìssimu à la corrosioni. Lu mitallu si estrai separànnulu di lu Zr tràmiti solventi, ma lu procedimentu nun risulta na cosa fàcili di fàrisi.


text:
Maria Rosaria Liberti
Maria Rosaria Liberti (Napule 1899 - New York 1988) fuje na cantante napulitana. Avette nu granne succiesso quanno era ancora figliola int' 'o 1915 â aità 'e 16 anne. Se spustaje 'int' 'a Merrica 'o 1922 addò cuntinuaje a cantà e recetà 'e canzone e ll'opere tiatrale napulitane.
Se chiamma pure Ria Rosa. E comme Ria Rosa fuie femmena e artista overa. Quann steva all'a Merica cantaie pure na canzona ntitulata pe Sacco e Vanzetti ("na mamma sfurtunata" ca s'era chiammà "a seggia elettrica" ca pe cchest na vulevane caccià. Nun turnaie a Napule addò allu stesse tiempe ce steva pure Rafele Viviani, ommo, scugnizzo, attore, poeta e scrittore e cummedie. S'assumigliavano pecchè venevano da stessa scola: e strade, e marciappiede, a sceneggiata, lu popopule napulitane, e voce de chille ca a tutto o munno, poete, filosofe, anarchici, sucialisti, si mmisccavano mmiezo a isso.


text:
Scali di u rè d'Aragona
I Scali di u rè d'Aragona sò un munimentu storicu di Corsica, situatu in a cità di Bonifaziu. Hè unu di i loca più visitati da i turisti in Bonifaziu. I Scali falani da a turra situata in cima (U Turrionu), insin'à u mari. Sicondu a lighjenda, i scalinati di u rè d'Aragona sariani stati custruiti in una nuttata. I Scali sò cumposti di 187 scalini. A so inclinazioni hè impurtanta: 45 gradi. Par via di quissa, a falata di i Scali ferma priculosa è ùn hè micca ricumandata par i parsoni anziani.
Cuntenutu
Storia[mudificà | edità a fonte]
Pò suppona a parsona chì à l'urighjina, ci era un passaghju in u tippali calcariu di Bonifaziu à u locu ind'iddu si trovani avali i Scali, chì parmittia di falà, abbastanza faciuli, insin'à a u mari. 'Ssu passaghju naturali saria statu allargatu à pocu à pocu. Difatti sariani i monachi franciscani chì avariani scavatu i scalini, ad una ad una, in a roccia calcaria. Si pò pinsà dinò chì u so fini era di pudè ghjugna à l'acqua biitoghja chì ci era sottu.
Altri scali[mudificà | edità a fonte]
Ma i scali di u rè d'Aragona ùn sò micca i soli scalinati di Bonifaziu [1]. Chì ci sò dinò:
- a Scala di i Frati: hè una scalinata antica, chì hè sparita à i ghjorna d'oghji. Ma a so esistenza hè cunfirmata, apposta chì si n'invenani i bunifazinchi è chì a Scala di i Frati hè mintuvata in parichji carti antichi di Bonifaziu. A Scala di i Frati faci rifarenza à i frati di l'oratoriu anticu di Sant'Antonu (Canonici 2004), chì hè sparitu anch'iddu.
- a Scala di u Puzzu San Bartumià: 'ssa scalinata, poca cunnisciuta, hè stata scavata da 1852 à 1856. Cumporta 330 scalini. A scala hè stata fatta in ghjiru à un puzzu fondu 65 metri. 'Ssu puzzu, largu trè metri, era statu fattu per pudè ghjugna à l'acqua biitoghja chì si truvaia più in ghjò.
- a Scala di u Timonu: 'ssa scalinata cumporta 168 scalini. Hè stata fatta in 1885, à u fini di difenda a cità (Canonici 2004).
Citazioni[mudificà | edità a fonte]
Accadi chì i Scali di u rè d'Aragona fussini mintuvati in a cultura corsa. Par asempiu in a ghjastema:
- Ch'è tù poschi scenda à capu inghjò i scali di Bonifaziu ! [2]
Noti[mudificà | edità a fonte]
- ↑ Canonici, Francescu,Bonifaziu, incù i so stretti è i so piazzi - Bonifacio à travers ses rues et places (in francesu) A Stamparia, I scali celebri di Bonifaziu, Portivechju, 2004)
- ↑ Milleliri, Paulu (2010) Chì tù sia..., Albiana.


text:
Lu suli è già spuntatu di lu mari
e vui, bidduzza mia, durmiti ancora,
laceddi sunnu stanchi di cantari
e affriddateddi aspettanu ccà fora;
supra ssu barcuneddu su pusati
e aspettanu quannè ca vaffacciati.
Lassati stari, non durmiti cchiui,
ca nzemi a iddi, dintra sta vanedda,
ci sugnu puru iù, caspettu a vui,
ppi viriri ssa facci accussì bedda;
passu cca fora tutti li nuttati
e aspettu suru quannu vaffacciati.
Li ciuri senza vui non vonnu stari,
su tutti ccu li testi a pinnuluni,
ognun diddi non voli sbucciari,
si prima non si rapì ssu barcuni.
Intra li buttuneddi su ammucchiati
e aspettanu quannè ca vaffacciati.
Lassati stari, non durmiti cchiui,
ca nzemi a iddi, dintra sta vanedda,
ci sugnu puru iù, caspettu a vui,
ppi viriri ssa facci accussì bedda;
passu cca fora tutti li nuttati
e aspettu suru quannu vaffacciati.
Correct these lyrics


text:
Aerosmith
Aerosmith è nu gruppu miricanu di hard rock chi havi avutu na carrera longa, accuminzannu nni l'anni 1970 finu a oggi. Sparti dû fattu ca eranu sempri canusciuti e celibbri ntê Stati Uniti, addivintaru celibbri pi tuttu lu munnu â fini di l'anni 1980, quasi vint'anni doppu avìanu accuminzatu la sò carrera.
Li cchiù granni canzuni di successu[cancia | cancia la surgenti]
Li cchiù cèlibbri albums[cancia | cancia la surgenti]
- Toys in the Attic, 1975
- Rocks, 1976
- Draw the Line, 1977
- Night in the Ruts, 1980
- Permanent Vacation, 1987
- Pump, 1989


text:
Antone Leonardu Massiani
Antone Leonardu Massiani (1816-1888) hè statu un autore in lingua corsa.
Cuntenutu
Biugrafia[mudificà | edità a fonte]
Antone Leonardu Massiani hè natu in Nuvella in u 1816. Hà studiatu a medicina in Pisa. S'hè stallatu dopu in u so paese di Nuvella, cum'è medicu. L'opara principale di Anton'Leonardu Massiani hè stata u Viaghju in Ascu. Hè una puesia comica, cumposta da 114 terzine. U Viaghju in Ascu hè più cunnisciutu per via di u so sottutitulu: A cuccagna di Bazzicone. U Viaghju in Ascu hè statu publicatu per a prima volta in L'Almanacco del Pescatore di Chiaravalle, un ghjurnale bastiacciu. Hè statu stampatu dopu in a rivista "U Fucone", in u 1926. Infine, u Viaghju in Ascu fù publicatu in a rivista A Muvra, in u 1936.[1] U pueta di Nuvella ci conta in u Viaghju in Ascu u so viaghju in u paese d'Ascu, accumpagnatu di u so sumere Bazzicone. L'usi di l'abitanti d'Ascu di l'epica sò discritti di manera ridicula, ma senza gattivezza. U puema hà avutu moltu successu in Niolu, in Balagna è in u Ghjunsani.
Anton'Leonardu Massiani morsi in Nuvella u 24 ferraghju di u 1888.
Opere[mudificà | edità a fonte]
- Puesie Corse è Taliane
- Canti religiosi è puemi satirichi: cuntene u Viaghju in Ascu (A cuccagna di Bazzicone), publicatu prima in L'Almanacco del Pescatore di Chiaravalle
Note[mudificà | edità a fonte]
- ↑ P. 117-121.


text:
Poesie Siciliane
LU PANI D`AERI E DI ST`IORNA
Ma chi pani manciamu di sti tempi?
Unni iu a finiri lu pani che sapiamu fari tanti,
na lu furnu dinntra chi aviamu tutti a di tempi?
E lu ciauru chi si sintia tantu distanti.
Lu ciauru chi facia era spiciali,
e la sustanza a mai finiri,
quantu era bonu du pani ri manciari,
quannu era cauru cu passuluna d`alivi.
A di tempi manciavamu cosi genuini!
No comu ora chi manciamu vileni
pi curpa di l`omu, che, scienza si criri r`aviri
e, ci illudi di farici manciari cosi speciali.
Oggi l`omu in ogni pianta mitti vileni
pi fari morìri l`insetti, che ci vannu a pusari,
ma nun ci pensa chi l`umanità si pò ammallare e morìri.
è chi l`omu pensa ri fari dinari; cu campa campa, e cu mori mori!
Maiorana Antonia 2623
Buseto Palizzolo (TP)
Letta nr. 413 volte


text:
14 di uttùviru
Dâ Wikipedia, la nciclupidìa lìbbira.
Abbinimenti[cancia | cancia la surgenti]
- 1066: Lu Cummattimentu di Hastings - li Nurmanni, guidati di Gugghiermu lu Cunquistaturi, bàttinu l'asèrcitu principali ngrisi.
- 2004: Italia: lu pueta Mario Luzi veni numinatu senaturi pâ vita dû Prisidenti dâ Ripùbblica Carlo Azeglio Ciampi.
Nati[cancia | cancia la surgenti]
- 1718: Vitu D'Anna, pitturi sicilianu
Morti[cancia | cancia la surgenti]
- 1944: Erwin Rommel, ginirali tudiscu dâ Secunna guerra munniali
- 1977: Bing Crosby, cantanti miricanu


text:
Galizzia (Spagna)
La Galizzia ('n gallegu: Galicia o Galiza, 'n spagnolu: Galicia, 'n purtughisi: Galiza) è na cumunità autònuma ntô nord-ovest dâ Spagna ca havi na pupulazzioni di quasi 2.800.000 abbitanti. La Galizzia cunfina a nord cû Mari Cantàbbricu, a ovest cu l'Ocèanu Atlànticu, a est cu li Asturìi e la Castigghia e León e a sud cû Portugallu.
Lu Gallegu[cancia | cancia la surgenti]
Storicamenti, la Galizzia era la Gallaecia rumana, ca cumprinnìa certiduni parti di chiddi ca oi sunnu la Spagna uccidintali e lu Portugallu sittintriunali. Li lingui ufficiali sunu lu Gallegu, o galego ('n spagnolu gallego) e lu Castigghianu. Lu Spagnolu o Castigghianu veni spissu parratu comu prima lingua ntra li carusi dê cità, mentri lu Gallegu è spissu parratu comu prima lingua ntra la pupulazzioni cchiù anziana dê campagni. Tutti dui li lingui hannu nu status ufficiali e vèninu nzignati ntê scoli. Mentri nun tutti li pirsuni pàrranu lu Gallegu (A Coruña sulu lu 72%), assai lu capìscinu (a Ourense lu 95%). Secunnu nu cinzimentu dû 1991, cchiù picca dû 40% dê Galizziani sannu scrìviri ntâ sò lingua. Lu Purtughisi veni di na lingua antica Galizziana-Purtughisa. La nfruenza dû Castigghianu hà cumunqui lassatu trazzi nti l'attuali Gallegu, spiciarmenti ntô lèssicu.
Giografìa[cancia | cancia la surgenti]
Ntra li cità principali attruvamu Vigo, A Coruña, Pontevedra, Lugo, Ferrol, Ourense e Santiago de Compostela, la capulocu e la sedi di l'arciviscuvatu, puntu d'arruvata dû cchiù pupulari pircursu di pilligrinaggiu di l'Europa midivali. A pàrtiri dû 1833 la Galizzia vinni spartuta nti quattru pruvinci: A Coruña, Ourense, Pontevedra e Lugo.
Giograficamenti, la particularità cchiù mpurtanti dâ Galizzia è la prisenza di costi frastagghiati, na speci di fiordi, a nord e a est, furmata di estuari ca vìnniru cummigghiati di l'acqui, doppu l'Etati Glaciali. Sti "fiordi" vèninu chiamati rias e sunnu spartuti 'n Rias Altas e Rias Baixas. Granni parti dâ pupulazzioni stavi ô quantu dê rias, unni ci sunnu granni cità comu Vigo, Pontevedra e A Coruña. Li rias sunnu mpurtanti pâ pisca, spiciarmenti pê frutti di mari, e fannu di la costa Galizziana una dê cchiù mpurtanti zoni di pisca dû munnu. Lu paisaggiu spittaculari dâ costa e li assai plaji attìranu nu nùmmiru sempri àutu di visitatura.
Di dintra la riggiuni è cchiù picca pupulata e suffri pâ migrazzioni versu la costa e li granni cità spagnoli. Li cità sunnu nichi e luntani ntra iddi (Ourense, Lugo, Verìn, Monforte de Lemos, A Rua) e ci sunnu assai nichi villaggi. Lu tirrenu è fattu di assai vasci catini di muntagni, ca sunnu passati di nùmmirusi nichi ciùmura, ca nun sunnu navicàbbili, ma dùnanu enirgìa iddroelèttrica tràmiti na multitùdini di dighi. La Galizzia havi accussì assai ciùmira ca veni numinata la terra dê milli ciùmira. Li cchiù mpurtanti ntra chisti sunnu lu Miño e lu Sil, ca scùrrinu nti spittaculari canyon. Li muntagni dâ Galizzia nun sunnu assai àuti ma hannu sirvutu pi scuraggiri lu sviluppu dû dintra. C'è na stazzioni sciìstica a Manzaneda ntâ pruvincia di Ourense. La muntagna cchiù àuta è lu Trevinca (2.000 metri), ô quantu dû cunfini cu León.
Econumìa e migrazzioni[cancia | cancia la surgenti]
La Galizzia è na terra di cuntrasti ecunòmici. Mentri la costa uccidintali, chê sò granni cità e li nnustri dâ pisca e dâ manifattura, è abbunnanziusa e fa crìsciri la sò pupulazzioni; lu dintraterra campagnolu - li pruvinci di Ourense e Lugo- sùffrinu pê difetti di na pupulazzioni, ca si fa anziana e ca nun è spicializzata, havi lu tirrenu pòviru spartutu nti nichi pezzi di terra ca vèninu chiamati minifundios.
L'abbitanti dâ Galizzia vèninu chiamati galegos ('n Spagnolu gallegos). L'emigrazzioni Galizziana a bbêri l'America Latina fu accussì granni, particularmenti a bbêri Argintina e Brasili, ca tutt'oi ntô Brasili tutti chiddi ca sunnu biunni e câ peddi chiara vèninu chiamati galego. Ntê paisi di l'Amèrica Latina di lingua spagnola, li spagnoli vèninu certi voti chiamati gallegos e sunnu vìttima di nummirusi barzilletti. Ntâ Madrid dû XIX sèculu, gallegos addivinìu nu nomu di difiniri li travagghiatura ca nun sunnu spicializzati, ma forti e unesti; lu nomu vinìa pirò cchiù assai addupiratu pi sfuttìri.
Storia[cancia | cancia la surgenti]
L'ereditati cèltica dâ Galizzia veni cilibbrata spissu e si susteni ca l'ùrtima pirsuna ca parrava lu Galizzianu-Cèlticu morsi ntô XV sèculu. Lu nomu Galizzia (Galiza) veni dû nomu di n'antica tribbù cèltica ca stava nti sta zona, li Gallaeci.
Comu pi assai àutri riggiuni di l'Europa muntagnusa, ca nun sunnu facirmenti accissìbbili, la Galizzia gudìu di diversi pirìudi di nnipinnenza culturali. La riggiuni vinni mmasuta pâ prima vota dê rumani ntô 137 a.C./136 a.C.; ma la pruvincia vinni rumanizzata sulu supirficiarmenti a l'èbbica di Augustu. Cu li mmasioni dû V sèculu, la Galizzia cascau ntê manu dê Suevi, ntô 411, ca la tìnniru nzinu a quannu vinni ncucchiata chê duminìi visigoti di Leuvigirdu ntô 585. L'àrabbi tìnniru pi picca tempu la Galizzia nzinu a quannu vìnniru jittati fora ntô 739 di Alfonsu I di l'Asturìi. Ntô mentri dû IX e X sèculu li Conti di Galizzia dèsuru na cancianti ubbidenza ê sò suvrani e li Nurmanni razziàvanu spissu li costi. Quannu Firdinannu I di Castigghia e León spartìu lu sò regnu ntra li sò figghi, ntô 1063, la Galizzia fu la purzioni data a Garcia, lu cchiù carusu dê tri. Ntô 1072 vinni pigghiata dû novu câ forza dû frati di Garcia, Alfonsu IV di Castigghia, e di ddu mumentu 'n poi la Galizzia arristau parti dû Regnu di Castigghia e León.
Lu tìtulu unurariu di Conti di Galizzia hà statu spissu purtatu dû figghiu cchiù carusu dê suvrani spagnoli.


text:
Nimatullah Youssef Kassab Al-Hardini
Nimatullah Youssef Kassab Al-Hardini (Beit Kassab, 1808 – Kfifane, 14 di dicèmmiru 1858) fu nu mònacu e sacirdoti libbanisi, pruclamatu santu da Giuvanni Paulu II lu 16 di maiu dô 2004.
Vita[cancia | cancia la surgenti]
Al-Hardini nascìu ad Hardin, ntô Lìbbanu centru-sittintriunali, ntô 1808. A partiri dô 1816 finu ô 1822 friquintò la scola dô munasteru di l'Òrdini Antoniano Maronita libbanisi. Ntô 1828 trasìu ntô seminariu dû munasteru di Sant'Antoniu a Kozhaya; docu scigghìu di fàrisi chiamari cu lu nomi di "Nimatullah" ("Ràzzia di Diu"). Doppu aviri pigghiatu li voti sulenni ntô 1830 fu urdinatu parrinu a Kfifane, lu 25 di dicèmmiru 1833.
Doppu èssiri divintatu pi tri voti vici supiriori di l'Òrdini Libbanisi Maronita, fu nzignanti di tiuluggìa ô seminariu maggiuri e avìa macari, tra i sò nummarusi studènti, lu santu libbanisi Charbel Makhlouf. Passau gran parti di li jorna e di li notti dâ sò vita ntâ adurazzioni eucarìstica, a la divuzzioni versu la Santa Vìrgini Marìa e a l'arricitata di lu Rusariu.
Murìu di purmunìa lu 14 di dicèmmiru 1858 ntô munasteru dî santi Ciprianu e Ggiustinu a Kfifane.


text:
Testo Me Presentu
- Home
- >
- S
- >
- Sud Sound System
- >
- Salento Showcase 2 (2000)
- >
- Me Presentu
Adele: nel 2016 tour in Italia
Don Tonino
Sta bene prontu cu mpunna moi e' raggamuffin dance hall style azza la manu fanne nu cennu se te piace lu dj ca 'mpunna moi lu face ogne giurnu de chiui. Sta bene prontu cu mpunna moi e' raggamuffin dance hall style azza la manu fanne nu cennu se te piace lu dj ca 'mpunna moi libere liriche intra la danza ca nu spiccianu mai lu dj le porta pe bui.
Me chiamu Don Toninu cu stu nume me presentu egnu de Lizzanieddrhu nu paise de lu Salentu raggamuffin ete la musica ca me piace cu em sentu me piace la sentu addrhu stau stau ogne mementu a casa me fazzu basi scriu pezzi e poi li cantu ieni zumpa e balla ca troi divertimentu. E me presentu ciaao a tutta quanta la gente ci zumpa e ci balla sape ca lu reggae sta seente E dicu ciao alla gente ca me sta sente Raggamuffin nucu ogne giurnu pe la gente pe ogne vagnone o vagnona o chiunque sia la musica sta benne pe tutti e quandu ria e ria cu scarfa l'anima toa comu ha scarfata la mia de lu Saalentu a du ria ria cu porta energia.
Sta bene prontu cu mpunna moi e' raggamuffin dance hall style..
Ha statu lu dj War ca lu primu discu m'ha datu era Chiappalu e b'era de lu Don Ricu intra de mie subitu ha dumatu fuecu taaaantu ca lu ragga muffin subitu m'ha piaciutu m'aggiu misa la base aggiu ncignatu e aggiu mpunnatu perce' era fore de capu intra lu core m' ia pijatu cussi' ca moi aggiu riatu prontu cu dumu fuecu.
Sta bene prontu cu mpunna moi e' raggamuffin dance hall style...
Sta bene prontu cu mpunna moi e' raggamuffin dance hall style azza la manu fanne nu cennu se te piace lu dj ca 'mpunna moi lu face ogne giurnu de chiui. Sta bene prontu cu mpunna moi e' raggamuffin dance hall style azza la manu fanne nu cennu se te piace lu dj ca 'mpunna moi libere liriche intra la danza ca nu spiccianu mai lu dj le porta pe bui.
Me chiamu Don Toninu cu stu nume me presentu egnu de Lizzanieddrhu nu paise de lu Salentu raggamuffin ete la musica ca me piace cu em sentu me piace la sentu addrhu stau stau ogne mementu a casa me fazzu basi scriu pezzi e poi li cantu ieni zumpa e balla ca troi divertimentu. E me presentu ciaao a tutta quanta la gente ci zumpa e ci balla sape ca lu reggae sta seente E dicu ciao alla gente ca me sta sente Raggamuffin nucu ogne giurnu pe la gente pe ogne vagnone o vagnona o chiunque sia la musica sta benne pe tutti e quandu ria e ria cu scarfa l'anima toa comu ha scarfata la mia de lu Saalentu a du ria ria cu porta energia.
Sta bene prontu cu mpunna moi e' raggamuffin dance hall style..
Ha statu lu dj War ca lu primu discu m'ha datu era Chiappalu e b'era de lu Don Ricu intra de mie subitu ha dumatu fuecu taaaantu ca lu ragga muffin subitu m'ha piaciutu m'aggiu misa la base aggiu ncignatu e aggiu mpunnatu perce' era fore de capu intra lu core m' ia pijatu cussi' ca moi aggiu riatu prontu cu dumu fuecu.
Sta bene prontu cu mpunna moi e' raggamuffin dance hall style...
- Le radici Ca Tieni
- Sciamu a ballare
- Beddha Carusa
- Bisogno D'amore
- Ciao Amore
- Casa Mia
- Orizzonti - Riva Starr
- Lu Profumu Tou
- Dammene Ancora
- Me Basta Lu Sule


text:
Sciuppuleddu
U sciuppuleddu (o sciuppulellu) (Saponaria officinalis) hè una pianta chì faci parti di a famiglia di l'Caryophyllaceae.
Cuntenutu
Discrizzioni[mudificà | edità a fonte]
U fustu erettu è tisgiu hè altu da 40 à 70 cm. I fiora sò longhi è uvali. Sò simplici o doppii, è ani cinqui petali. U so culori hè biancu o rusulinu. Sò appena prufumati. I fiora s'aprini a sera. U sciuppuleddu fiurisci da ghjugnu à sittembri. I casci sò lisci, opposti è longhi 4 à 12 cm, incù trè o cinqui narvaturi paralleli è senza picciolu. U sciuppuleddu si trova da l'Auropa fin'à a Siberia, in Asia uccidintali, ed è stata introdutta ancu in America. A sissualità di a pianta hè ermafrodita.
U sciuppuleddu hè assà cumunu in Corsica.
Tassunumia[mudificà | edità a fonte]
Parechji sinonimi di Saponaria officinalis sò:
- Silene saponaria Fr.
- Saponaria vulgaris Pall.
- Saponaria officinalis var. glaberrima Ser.
- Saponaria hybrida Mill.
- Bootia saponaria Neck.
Usi[mudificà | edità a fonte]
U sciuppuleddu cunteni a sapunina, una sustanza tossica hè cuntinuta in i radichi. Quand'eddi sò siccati è nittati, i radichi di u sciuppuleddu poni serva par fabricà una polvara chì s'usa com'è savonu.
In Corsica[mudificà | edità a fonte]
U sciuppuleddu hè ancu chjamatu u savonu, l'arba savonu, a sapunella,[1] a savunetta o ancu l'arba à savunetta, chì 'ssa pianta era usata com'è savonu o ancu comu lisciva. Era imprudata par lavà si i mani sdrufinendu i fiora incù un pocu d'acqua, o ancu par lavà i panni, dopu à avè la fatta bodda in acqua.[2]
Noti[mudificà | edità a fonte]
Bibliugrafia[mudificà | edità a fonte]
- Conrad, Marcella, I corsi è e piante salvatiche, avà è innanzi, 1981, Adecec
- Paulu Simonpoli, E piante salvatiche - Cunniscenze è usi, 1982, Parcu Naturale di Corsica