text:
१८६६
१८६६ तमं वर्षं ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकं साधारणवर्षम् आसीत् ।
अन्तर्विषयाः
- १ घटनाः
- २ अज्ञाततिथीनां घटनाः
- ३ जन्मानि
- ४ निधनानि
- ५ बाह्य-सूत्राणि
- ६ सम्बद्धाः लेखाः
घटनाः[सम्पादयतु]
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे जून्-मासस्य ११ दिनाङ्के भारतदेशस्य आग्रानगरे उच्चन्यायालयस्य स्थापनम् अभवत् ।
जुलै-सेप्टेम्बर्[सम्पादयतु]
अक्टोबर्-डिसेम्बर्[सम्पादयतु]
अज्ञाततिथीनां घटनाः[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे जर्मनीदेशीयः जीवविज्ञानी अर्नेस्ट् हेकेल् परिसरस्य घटकानां समतोलनस्य विवरणार्थम् "इकालजि" इति पदं प्रथमवारं प्रयुक्तवान् ।
- अस्मिन्नेव वर्षे सः (जर्मनीदेशीयः जीवविज्ञानी अर्नेस्ट् हेकेल्) हरेणुसस्यानाम् उपरि स्वेन कृतान् प्रयोगान् एकत्रीकृत्य अनुवंशीयनियमान् प्रतिपादयत् ।
- सः एव (जर्मनीदेशीयः जीवविज्ञानी अर्नेस्ट् हेकेल्) सूक्ष्मजीवीन् प्राणिनां सस्यानां च वर्गे अयोज्य "प्रोटिस्ट्" इति नूतनं तृतीयं वर्गम् असृजत् ।
- अस्मिन् वर्षे ब्याक्टीरियाविज्ञानस्य पितामहः राबर्ट् कोख् वैद्यपदवीं प्राप्नोत् ।
- अस्मिन् वर्षे प्रजननद्रव्यसिद्धान्तस्य प्रतिपादकः अगस्ट् वीस्मान् फ्रीबर्ग्-विश्वविद्यालये प्राणिविज्ञानस्य विभागे प्राध्यापकरूपेण नियुक्तः अभवत् ।
- अस्मिन् वर्षे जर्मनीदेशे आल्फ्रेड् नोबेल् नामकः "डैनमैट्" इत्येतत् संशोधितवान् ।
जन्मानि[सम्पादयतु]
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे जनवरिमासस्य २९ तमे दिनाङ्के "नोबेल्"प्रशस्त्या पुरस्कृतः फ्रेञ्च्-लेखकः रोमेन् रोलेण्ड् जन्म प्राप्नोत् ।
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
जुलै-सेप्टेम्बर्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे सेप्टेम्बर्-मासे २५ तमे दिनाङ्के आनुवंशिकविज्ञानस्य सिद्धपुरुषः थामस् हण्ट् मार्गन् अमेरिकादेशस्य केण्टुकि इति प्रान्तस्य लेक्सिङ्ग्टन् इति प्रदेशे जन्म प्राप्नोत् ।


c: text/html

text:
54 किं तर्हीदमुच्यत इति आह—
इदमीदृशमनन्तरोक्तं काव्यमत्युक्तिरित्युक्तमाख्यायते तज्ज्ञैरिति अत्युक्तिर्नामेदमित्यर्थः । एतदिदमनन्तरोक्तं गौडैः पौरस्त्यैरुपलालितमिष्टमत्यन्तं न वैदर्भसंमतमित्याह—प्रस्थानमित्यादि । प्राक्प्रणीतं पूर्वमुदाहृतं गृहाणि नामेत्यादि प्रस्थानं प्रकारः सारं जीवितमन्यस्य वैदर्भस्य वर्त्मनो मार्गस्य । तादृशं दाक्षिणात्यैः प्रयु[ज्य]त इति यावत् ॥
समाधिमधिकृत्याह—
अन्यस्य वस्तुनः प्रकृतापेक्षया । धर्मः गुणः प्रसिद्धस्ततस्तस्मान्मुख्यादन्यत्र गौणविषये सम्यक् साधु । लोकसीमानुवर्तित्वमेव सम्यक्त्वमिह द्रष्टव्यम् । आधीयतेऽध्यारोप्यते यत्र । केन ? लोकसीमानुरोधिना लोकप्रतीत्यनुवर्तिना कविना । यथा लोकप्रतीतिः समाद

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
गुरुः शिष्यं प्रति आत्मस्वरूपं कथं बोधयति इत्यस्य उत्तमदृष्टान्तमस्ति विष्णुपुराणान्तर्गता एषा कथा।
निदघः ऋभुमुनेः शिष्यः आसीत्। सः गुरुकुले कानिचन वर्षाणि उषित्वा विद्याध्ययनं कृत्वा तत्समाप्य स्वगृहं प्रत्यगच्छत्। “आत्मैवेदं सर्वम्” इति तेन गुरुमुखात् श्रुतमासीत् तथापि तस्य आत्मबोधो न सञ्जातः। ऋभुः स्वशिष्यं अत्यन्तं स्निह्यति स्म। अतः सः निदघस्य अज्ञानं दूरीकरोतुं इदानीं उचितः कालः इति चिन्तयित्वा एकस्य स्थविरस्य ग्रामीणस्य रूपं धृत्वा निदघस्य ग्रामं समागतः। तदा निदघः तद्देशस्य राज्ञः तत्परिजनस्य च प्रस्थानं निरीक्षमाण आसीत्। ग्रामीणः निदघस्य समीपं गतवान्। तयोर्मध्ये एषः संवादः संवृत्तः।
ग्रामीणः (ऋभुः) – किमर्थं एषः कोलाहलः?
निदघः – राजा गच्छति।
ग्रामीणः – बहवः जनाः सन्ति। तेषां राजा कः?
निदघः – यः हस्तिनः उपरि उपविशति स राजा।
ग्रामीणः – राजा गजस्योपरि इति भवता उक्तम्। अहं द्वावपि पश्यामि, परन्तु तयोः को राजा, गजः कः इति न जानामि।
निदघः – (रोषेण) किम्! यदि भवान् द्वावपि पश्यति तथापि उपरिष्ठः राजा, तस्य अधः गजः इति न जानाति चेत् भवता सह भाषणमेव व्यर्थम्।
ग्रामीणः – मादृशं अज्ञं प्रति क्षमा प्रदर्शितव्या भवता। ’उपरि’ एवं ’अधः’ इति द्वौ शब्दौ भवता प्रयुक्तौ, तयोः को अर्थः?
ग्रमीणस्य मौढ्यं इतोऽप्यधिकं सोढुं असमर्थः निदघः बलात् तस्य स्कन्धमारुह्य “राजः गजोपरि” इव उपविश्य तं उक्तवान् “जानातु इदानीं। अहं राजवत् उपरि अस्मि। त्वं गजवत् अधः अपि। इदानीं अवगतं वा?”
ग्रामीणः – पूर्णतया न अवगतं। ’राजा, गजः, उपरि एवं अधः’ एतावत् अवगतवान्। परन्तु ’अहं’ एवं ’त्वं’ किमिति न जानामि। कृपया मां वदतु कोऽहं, कस्त्वं इति च।
“कोऽहं” एवं “कस्त्वं” इति अतिगहनां समस्यां सम्मुखीकृत्य निदघः झटित्येव निर्विचारसमाधिं अनुभूतवान्। तदनन्तरं निदघः एषः ग्रामीणः स्वस्य परमादरणीयः गुरुवर्यः एव इत्यभिज्ञाय गुरुं विधिवत् प्रणम्य सत्कृत्य एवं अवदत् “भवत्कृपया अहं अद्य आत्मस्वरूपं किमिति ज्ञात्वा धन्योऽभवम्। मां सदा अनुग्रह्णातु।”
एषा कथा भगवता रमणेन पुनरुक्ता “spiritual stories” नामके ग्रन्थे आङ्गलभाषायां उपलभ्यते।


text:
Keywords :-युष्मदस्मत्प्रत्ययगोचर [You and me dual conciousness]-मिथ्याज्ञान[False knowledge]
Introduction for Chapter 1, Quarter 1
।।ब्रह्मसूत्रभाष्यम्।।
श्रीमच्छंकरभगवत्पादैः विरचितम्।
श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यास्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ
शारीरकमीमांसासूत्रभाष्ये
।।प्रथमोऽध्यायः।।
।।प्रथमः पादः।।
युष्मदस्मत्प्रत्ययगोचरयोर्विषयविषयिणोस्तमः प्रकाशवद्विरुद्धस्वभावयोरितरेतरभावानुपपत्तौ सिद्धायाम् तद्धर्माणामपि सुतरामितरेतरभावानुपपत्तिः इत्यतः अस्मत्प्रत्ययगोचरे विषयिणि चिदात्मके युष्मत्प्रत्ययगोचरस्य विषयस्य तद्धर्माणां चाध्यासः तद्विपर्ययेण विषयिणस्तद्धर्माणां च विषयेऽध्यासो मिथ्येति भवितुं युक्तम्।
तथाप्यन्योन्यस्मिन्नन्योन्यात्मकतामन्योन्यधर्मांश्चाध्यस्येतरेतराविवेकेन अत्यन्तविविक्तयोर्धर्मधर्मिणोः मिथ्याज्ञाननिमित्तः सत्यानृते मिथुनीकृत्य अहमिदम् ममेदम् इति नैसर्गिकोऽयं लोकव्यवहारः।।
आह कोऽयमध्यासो नामेति। उच्यते स्मृतिरूपः परत्र पूर्वदृष्टावभासः। तं केचित् अन्यत्रान्यधर्माध्यास इति वदन्ति। केचित्तु यत्र यदध्यासः तद्विवेकाग्रहनिबन्धनो भ्रम इति। अन्ये तु यत्र यदध्यासः तस्यैव विपरीतधर्मत्वकल्पनामाचक्षते। सर्वथापि तु अन्यस्यान्यधर्मावभासतां न व्यभिचरति। तथा च लोकेऽनुभवः शुक्तिका हि रजतवदवभासते एकश्चन्द्रः सद्वितीयवदिति।।
कथं पुनः प्रत्यगात्मन्यविषये अध्यासो विषयतद्धर्माणाम् सर्वो हि पुरोऽवस्थित एव विषये विषयान्तरमध्यस्यति युष्मत्प्रत्ययापेतस्य च प्रत्यगात्मनः अविषयत्वं ब्रवीषि। उच्यते न तावदयमेकान्तेनाविषयः अस्मत्प्रत्ययविषयत्वात् अपरोक्षत्वाच्च प्रत्यगात्मप्रसिद्धेः न चायमस्ति नियमः पुरोऽवस्थित एव विषये विषयान्तरमध्यसितव्यमिति अप्रत्यक्षेऽपि ह्याकाशे बालाः तलमलिनतादि अध्यस्यन्ति एवमविरुद्धः प्रत्यगात्मन्यपि अनात्माध्यासः।।
तमेतमेवंलक्षणमध्यासं पण्डिता अविद्येति मन्यन्ते। तद्विवेकेन च वस्तुस्वरूपावधारणं विद्यामाहुः। तत्रैवं सति यत्र यदध्यासः तत्कृतेन दोषेण गुणेन वा अणुमात्रेणापि स न संबध्यते। तमेतमविद्याख्यमात्मानात्मनोरितरेतराध्यासं पुरस्कृत्य सर्वे प्रमाणप्रमेयव्यवहारा लौकिकाः प्रवृत्ताः सर्वाणि च शास्त्राणि विधिप्रतिषेधमोक्षपराणि। कथं पुनरविद्यावद्विषयाणि प्रत्यक्षादीनि प्रमाणानि शास्त्राणि चेति उच्यते देहेन्द्रियादिषु अहंममाभिमानरहितस्य प्रमातृत्वानुपपत्तौ प्रमाणप्रवृत्त्यनुपपत्तेः। न हीन्द्रियाण्यनुपादाय प्रत्यक्षादिव्यवहारः संभवति। न चाधिष्ठानमन्तरेण इन्द्रियाणां व्यापारः संभवति। न चानध्य स्तात्मभावेन देहेन कश्चिद्व्याप्रियते। न चैतस्मिन् सर्वस्मिन्नसति असङ्गस्यात्मनः प्रमातृत्वमुपपद्यते। न च प्रमातृत्वमन्तरेण प्रमाणप्रवृत्तिरस्ति। तस्मादविद्यावद्विषयाण्येव प्रत्यक्षादीनि प्रमाणानि शास्त्राणि चेति। पश्वादिभिश्चाविशेषात्। यथा हि पश्वादयः शब्दादिभिः श्रोत्रादीनां संबन्धे सति शब्दादिविज्ञाने प्रतिकूले जाते ततो निवर्तन्ते अनुकूले च प्रवर्तन्ते यथा दण्डोद्यतकरं पुरुषमभिमुखमुपलभ्य मां हन्तुमयमिच्छति इति पलायितुमारभन्ते हरिततृणपूर्णपाणिमुपलभ्य तं प्रति अभिमुखीभवन्ति एवं पुरुषा अपि व्युत्पन्नचित्ताः क्रूरदृष्टीनाक्रोशतः खड्गोद्यतकरान्बलवत उपलभ्य ततो निवर्तन्ते तद्विपरीतान्प्रति अभिमुखीभवन्ति।
अतः समानः पश्वादिभिः पुरुषाणां प्रमाणप्रमेयव्यवहारः। पश्वादीनां च प्रसिद्ध एव अविवेकपूर्वकः प्रत्यक्षादिव्यवहारः। तत्सामान्यदर्शनाद्व्युत्पत्तिमतामपि पुरुषाणां प्रत्यक्षादिव्यवहारस्तत्कालः समान इति निश्चीयते। शास्त्रीये तु व्यवहारे यद्यपि बुद्धिपूर्वकारी नाविदित्वा आत्मनः परलोकसंबन्धमधिक्रियते तथापि न वेदान्तवेद्यमशनायाद्यतीतमपेतब्रह्मक्षत्रादिभेदमसंसार्यात्मतत्त्वमधिकारेऽपेक्ष्यते अनुपयोगात् अधिकारविरोधाच्च। प्राक् च तथाभूतात्मविज्ञानात् प्रवर्तमानं शास्त्रमविद्यावद्विषयत्वं नातिवर्तते। तथा हि ब्राह्मणो यजेत इत्यादीनि शास्त्राण्यात्मनि वर्णाश्रमवयोवस्थादिविशेषाध्यासमाश्रित्य प्रवर्तन्ते।
अध्यासो नाम अतस्मिंस्तद्बुद्धिरित्यवोचाम। तद्यथा पुत्रभार्यादिषु विकलेषु सकलेषु वा अहमेव विकलः सकलो वेति बाह्यधर्मानात्मन्यध्यस्यति तथा देहधर्मान् स्थूलोऽहं कृशोऽहं गौरोऽहं तिष्ठामि गच्छामि लङ्घयामि च इति तथेन्द्रियधर्मान् मूकः काणः क्लीबो बधिरोऽन्धोऽहम् इति तथान्तःकरणधर्मान् कामसंकल्पविचिकित्साध्यवसायादीन्। एवमहंप्रत्ययिनमशेषस्वप्रचारसाक्षिणि प्रत्यगात्मन्यध्यस्य तं च प्रत्यगात्मानं सर्वसाक्षिणं तद्विपर्ययेणान्तःकरणादिष्वध्यस्यति। एवमयमनादिरनन्तो नैसर्गिकोऽध्यासो मिथ्याप्रत्ययरूपः कर्तृत्वभोक्तृत्वप्रवर्तकः सर्वलोकप्रत्यक्षः।
अस्यानर्थहेतोः प्रहाणाय आत्मैकत्वविद्याप्रतिपत्तये सर्वे वेदान्ता आरभ्यन्ते। यथा चायमर्थः सर्वेषां वेदान्तानाम् तथा वयमस्यां शारीरकमीमांसायां प्रदर्शयिष्यामः। वेदान्तमीमांसाशास्त्रस्य व्याचिख्यासितस्येदमादिमं सूत्रम्


text:
ब्रह्माविष्णु ऊचतु:
वाचातीतां निर्गणां चातिसूक्ष्मां ज्ञानातीतां शुद्धविज्ञानगम्याम् ॥१॥
पूर्णां शुद्धां विश्वरूपा सुरूपां देवीं वन्द्यां विश्ववनद्यामपि त्वाम् ।
सर्वान्त:स्थामुत्तमस्थानसस्था मीडे कालीं विश्वसम्पालयित्रीम् ॥२॥
मायातीतां मायिनीं वापि मायां भिमां श्यामां भीमनेत्रां सुरेशीम् ।
विद्यां सिद्धां सर्वभूताशयस्था मीडे कालीं विश्वसम्पालयित्रीम् ॥३॥
नो ते रूपं वेत्ति शीलं च धाम नो वा ध्यानं नापि मन्त्रं महेशि ।
सत्तारूपे त्वां प्रपद्ये शरण्ये विश्वाराध्ये सर्वलोकैकहेतुम् ॥४॥
द्यौस्ते शीर्षं नाभिदेशो नभश्च चक्षूंषि ते चन्द्रसूर्यानलास्ते ।
उन्मेषास्ते सुप्रबोधो दिवा च रात्रिर्मातश्चक्षुषोस्ते निमेषम् ॥५॥
वाक्यं देवा भूमिरेषा नितम्बं पादौ गुल्फं जानुजङ्घस्त्वधस्ते ।
प्रीतिर्धर्मोsधर्मोकार्यं हि कोप: सृष्टिर्बोध: संहृतिस्ते तु निद्रा ॥६॥
अग्निर्जिह्वा ब्राह्मणास्ते मुखाब्जं संध्ये द्वे ते भ्रूयुगं विश्वमूर्ति: ।
श्वासो वायुर्बावो लोकपाला: क्रीडा सृष्टि: संस्थाति: संहृतिस्ते ॥७॥
एवंभूतां देवि विश्वात्मिकां त्वां कालीं वन्दे ब्रह्मविद्यास्वरूपाम् ।
मात: पूर्ण ब्रह्मविज्ञानगम्ये दुर्गेsपारे साररूपे प्रसीद ॥८॥
॥ इति श्रीमहाभागवते महापुराणे ब्रह्मविष्णुकृता भद्रकालीस्तुती: सम्पूर्णा ॥
Visit Us at :-
For Daily SAI SANDESH By E-mail:-
For Daily Sai Sandesh On Your Mobile
if your number is not in DND.
We apologize for the inconvenience.


text:
पश्यन्तु क्रिकेटक्रीडा भवतां जंगमभाषस्योपरि - Live Cricket on your Mobile
मित्राणि
सम्प्रति भारतइंग्लैण्डदेशयोर्मध्ये क्रिकेटक्रीडा जायमानास्ति । बहुधा जना: अस्या: क्रीडाया: आनन्दं स्व-स्व दूरदर्शनेषु प्राप्नुवन्ति । किन्तु ये कुत्रचित् बहि: सन्ति येन साक्षात् दूरदर्शनं द्रष्टुं न शक्नुवन्ति ते बहुधा स्वात्मीयजनान् भाष कृत्वा सूचनां प्राप्नुवन्ति ।
अद्य काश्चन् विधय: अत्र प्रकाश्यते येन यदि भवत: भाषयन्त्रे अन्तर्जालसुविधा अस्ति चेत् निर्मूल्येन केषुचित् नानकेषु जीवन्तअंकान् प्राप्तुं शक्नोति ।
प्रथमं सर्वाधिकं प्रसिद्धविधि: अस्ति , भाषयन्त्रे स्नैपटू (Snaptu) मृदुवसनं स्थापयतु । अनेन भवान् किंचित् मूल्येन एव जीवन्तं क्रिकेट द्रष्टुं शक्यते अंकरूपेण ।
अन्या विधिरस्ति क्रिकेटकाम (Cricket Companion) भाषमृदुवसनं स्थापयतु । अनेन अपि स्नैपटूवत् एव क्रिकेटअंकान् द्रष्टुं शक्यमस्ति ।
तृतीयाविधिरस्ति सर्वाधिकं सरलम् । अत्र भवान् किमपि स्थापयितुं बाध्य: नास्ति । केवलं स्वभाषयन्त्रस्य जालचालकम् उद्घाट्य याहूक्रिकेट (Yahoo Cricket) इति उद्घाटयतु । अत्र भवान् जायमानस्या: क्रीडाया: जीवन्तअंकान स्वयमेव प्राप्स्यति । बारं बारं स्वच्छम् (refresh) अपि नैव करणीयं भवति अत्र ।
अस्तु तर्हि प्रयोगं कृत्वा मोदयन्तु ।
संस्कृतजगत्


text:
ऋग्वेदः सूक्तं १०.११५
(ऋग्वेद: सूक्तं १०.११५ इत्यस्मात् पुनर्निर्दिष्टम्)
चित्र इच्छिशोस्तरुणस्य वक्षथो न यो मातरावप्येति धातवे । अनूधा यदि जीजनदधा च नु ववक्ष सद्यो महि दूत्यं चरन् ॥१॥ अग्निर्ह नाम धायि दन्नपस्तमः सं यो वना युवते भस्मना दता । अभिप्रमुरा जुह्वा स्वध्वर इनो न प्रोथमानो यवसे वृषा ॥२॥ तं वो विं न द्रुषदं देवमन्धस इन्दुं प्रोथन्तं प्रवपन्तमर्णवम् । आसा वह्निं न शोचिषा विरप्शिनं महिव्रतं न सरजन्तमध्वनः ॥३॥ वि यस्य ते ज्रयसानस्याजर धक्षोर्न वाताः परि सन्त्यच्युताः । आ रण्वासो युयुधयो न सत्वनं त्रितं नशन्त प्र शिषन्त इष्टये ॥४॥ स इदग्निः कण्वतमः कण्वसखार्यः परस्यान्तरस्य तरुषः । अग्निः पातु गृणतो अग्निः सूरीनग्निर्ददातु तेषामवो नः ॥५॥ वाजिन्तमाय सह्यसे सुपित्र्य तृषु च्यवानो अनु जातवेदसे । अनुद्रे चिद्यो धृषता वरं सते महिन्तमाय धन्वनेदविष्यते ॥६॥ एवाग्निर्मर्तैः सह सूरिभिर्वसु ष्टवे सहसः सूनरो नृभिः । मित्रासो न ये सुधिता ऋतायवो द्यावो न द्युम्नैरभि सन्ति मानुषान् ॥७॥ ऊर्जो नपात्सहसावन्निति त्वोपस्तुतस्य वन्दते वृषा वाक् । त्वां स्तोषाम त्वया सुवीरा द्राघीय आयुः प्रतरं दधानाः ॥८॥ इति त्वाग्ने वृष्टिहव्यस्य पुत्रा उपस्तुतास ऋषयोऽवोचन् । ताँश्च पाहि गृणतश्च सूरीन्वषड्वषळित्यूर्ध्वासो अनक्षन्नमो नम इत्यूर्ध्वासो अनक्षन् ॥९॥


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः १३३
देवेभ्यो महादेवस्य वरदानम्।
सूत उवाच।
ब्रह्माद्यैस्तूयमानस्तु देर्वैर्देवो महेश्वरः।
प्रजापतिमुवाचेदं देवानां क्व भयं महत्।। १३३.१।।
भो! देवः! स्वागतं वोऽस्तु ब्रूत यद्वो मनोगतम्।
तावदेव प्रयच्छामि नास्त्यदेयं मया हि वः।। १३३.२ ।।
युष्माकं नितरां शं वै कर्ताऽहं विबुधर्षभाः।
चरामि महदत्युग्रं यच्चापि परमं तपः।। १३२.३ ।।
विद्विष्टा वो मम द्विष्टाः कष्टाः कष्टपराक्रमाः।
तेषामभावः सम्पाद्यो युस्माकं भव एव च।। १३३.४ ।।
एवमुक्तास्तु देवेन प्रेम्णा सब्रह्मकाः सुराः।
रुद्रमाहुर्महाभागं भागार्हाः सर्व एव ते।। १३३.५ ।।
भगवंस्तैस्तपस्तप्तं रौद्रं रौद्रपराक्रमैः।
असुरैर्वध्यमानाः स्म वयं त्वां शरणं गताः।। १३३.६ ।।
मयो नाम दितेः पुत्रस्त्रिनेत्रकलहप्रियः।
त्रिपुरं येन तद्दुर्गं कृतं पाण्डुरगोपुरम्।। १३३.७ ।।
तदाश्रित्य पुरं दुर्गं दानवा वरनिर्भयाः।
बाधन्तेऽस्मान् महादेव प्रेष्यमस्वामिनं यथा।। १३३.८ ।।
उद्यानानि च भग्नानि नन्दनादीनि यानि च।
वराश्चाप्सरसः सर्वा रम्भाद्या दनुजैर्हृताः।। १३३.९ ।।
इन्द्रस्य बाह्याश्च गजाः कुमुदाञ्जनवामनाः।
ऐरावताद्यापहृता देवतानां महेश्वर!।। १३३.१० ।।
ये चेन्द्ररथमुख्याश्च हरयोऽपहृतासुरैः।
जाताश्च दानवानान्ते रथयोग्यास्तुरङ्गमाः।। १३३.११ ।।
ये रथा ये गजाश्चैव याः स्त्रियो वसु यच्च न।
तन्नो व्यपहृतं दैत्यैः संशयो जीविते पुनः।। १३३.१२ ।।
त्रिनेत्र एव मुक्तस्तु देवैः शक्रपुरोगमैः।
उवाच देवान् देवेशो वरदो वृषवाहनः।। १३३.१३ ।।
व्यपगच्छतु वो देवा महद्दानवजम्भयम्।
तदहं त्रिपुरन्धक्ष्ये क्रियतां यद्ब्रवीमि तत्।। १३३.१४ ।।
यदीच्छथ मया दग्धुं तत्पुरं सह दानवम्।
रथमौपयिकं मह्यं सज्जयध्वं किलास्यते।। १३३.१५ ।।
दिग्वाससा तथोक्तास्ते सपितामहकाः सुराः।
तथेत्युक्त्वा महादेवञ्चक्रुस्ते रथमुत्तमम्।। १३३.१६ ।।
धरां कूवरकौ तु द्वौ रुद्रपार्श्वचरावुभौ।
अधिष्ठानं शिरो मेरो रक्षो मन्दर एव च।। १३३.१७ ।।
चक्रुश्चन्द्रञ्च सूर्य्यञ्च चक्रे काञ्चनराजते।
कृष्णपक्षं शुक्लपक्षं पक्षद्वयमपीश्वराः।। १३३.१८ ।।
रथनेमिद्वयं चक्रुर्देवा ब्रह्मपुरः सराः।
आदिद्वयं पक्षयन्त्रं यन्त्रमेताश्च देवताः।। १३३.१९ ।।
कम्बलाश्वतराभ्याञ्च नागाभ्यां समवेष्टितम्।
भार्गवश्चाङ्गिराश्चैव बुधोऽङ्गारक एव च।। १३३.२० ।।
शनैश्चरस्तथा चात्र सर्वे ते देवसत्तमाः।
वरूथं गगनं चक्रुश्चारुरूपं रथस्य ते।। १३३.२१ ।।
कृतं द्विजिह्वनयनं त्रिवेणुं शातकौम्भिकम्।
मणिमुक्तेन्द्रनीलैश्च वृतं हृष्टमुखैः सुरैः।। १३३.२२ ।।
गङ्गा सिन्धुः शतद्रुश्च चन्द्रभागा सरस्वती।
वितस्ता च विपाशा च यमुना गण्डकी तथा।। १३३.२३ ।।
सरस्वती देविका च तथा च सरयूरपि।
एताः सरिद्वराः सर्वा वेणुसंज्ञाः कृता रथे।। १३३.२४ ।।
धृतराष्ट्रश्च ये नागास्ते च वेश्यात्मकाः कृताः।
वासुके कुलजा ये च ये च रैवतवंशजाः।। १३३.२५ ।।
ते सर्पा दर्पसम्पूर्णाश्चापतूणेष्वनूनगाः।
अवतस्थुः शरा भूत्वा नानाजातिशुभाननाः।। १३३.२६ ।।
सुरसा सरमा कद्रुर्विनता शुचिरेव च।
तृषा बुभुक्षा सर्वोग्रा मृत्युः सर्वशमस्तथा।। १३३.२७ ।।
ब्रह्मवध्या च गोवध्या बालवध्याः प्रजाभयाः।
गदा भूत्वा शक्तयश्च तदा देवरथेऽभ्ययुः।। १३३.२८ ।।
युगं कृतयुगञ्चात्र चातुर्होत्रप्रयोजकाः।
चतुर्वर्णाः सलीलाश्च बभूवुः स्वर्णकुण्डलाः।। १३३.२९ ।।
तद्युगं युगसङ्काशं रथशीर्षे प्रतिष्ठितम्।
धृतराष्ट्रेण नागेन बद्धं बलवता महत्।। १३३.३० ।।
ऋग्वेदः सामवेदश्च यजुर्वेदस्तथापरः।
वेदाश्चत्वार एवैते चत्वारस्तुरगा भवन्।। १३३.३१ ।।
अन्नदानपुरोगाणि यानि दानानि कानिचित्।
तान्यासन्वाजिनां तेषां भूषणानि सहस्रशः ।। १३३.३२ ।।
पद्मद्वयं तक्षकश्च कर्कोटकधनञ्जयौ।
नागा बभूवुरेवैते हयानां बालबन्धनाः।। १३३.३३ ।।
ओङ्कारप्रभवास्ता वा मन्त्रयज्ञक्रतुक्रियाः।
उपद्रवाः प्रतीकाराः पशुबन्धेष्टयस्तथा।। १३३.३४ ।।
यज्ञोपवाहान्येतानि तस्मिन् लोकरथे शुभे।
मणिमुक्ताप्रवालैस्तु भूषितानि सहस्रशः।। १३३.३५ ।।
प्रतोदोङ्कार एवासीत्तदग्रञ्च वषट्कृतम्।
सिनीवाली कुहूराका तथा चानुमती शुभा।। १३३.३६ ।।
योक्त्राण्यासंस्तुरङ्गाणामपसर्पणविग्रहाः।। १३३.३७ ।।
कृष्णान्यथ च पीतानि श्वेतमाञ्जिष्ठकानि च।
अवदाताः पताकास्तु बभूवुः पवनेरिताः।। १३३.३८ ।।
ऋतुभिश्च कृतः षड्भिर्धनुः सम्वत्सरोऽभवत्।
अजराज्याभवच्चापि साम्बका धनुषो द्रृढ़ा ।। १३३.३९ ।।
कालो हि भगवान् रुद्रः तं च सम्वतसरं विदुः।
तस्मादुमाकालरात्रिर्दनुषोज्या जराभवत्।। १३३.४० ।।
सगर्भं त्रिपुरं येन दग्धवान् स त्रिलोचनः।
स इषुर्विष्णुसोमाग्नित्रिदैवतमयोऽभवत्।। १३३.४१ ।।
आननं ह्यग्निरभवच्छल्यं सोमस्तमोनुदः।
तेजसः समवायोऽथ चेषोस्तेजो रथाङ्गधृत्।। १३३.४२ ।।
तस्मिंश्च वीर्य्यवृद्ध्यर्थं वासुकिर्नागपार्थिवः।
तेजः सम्वसनार्थं वै मुमोचातिविषो विषम्।। १३३.४३ ।।
कृत्वा देवा रथञ्चापि दिव्यं दिव्यप्रभावतः।
लोकाधिपतिमभ्येत्य इदं वचनमब्रुवन्।। १३३.४४ ।।
संस्कृतोऽयं रथोऽस्माभिस्तव दानवशत्रुजित्।
इदमापत्परित्राणं देवान् सेन्द्रपुरोगमान्।। १३३.४५ ।।
तं मेरुशिखराकारं त्रेलोक्यरथमुत्तमम्।
प्रशस्य देवान् साध्विति रथं पश्यति शङ्करः।। १३३.४६ ।।
मुहुर्द्रृष्ट्वा रथं साधु साध्वित्युक्त्वा मुहुर्मुहुः।
उवाच सेन्द्रानमरानमराधिपतिः स्वयम्।। १३३.४७ ।।
याद्रृशोऽयं रथः क्लृप्तो युष्माभिर्ममसत्तमाः।
ईद्रृशो रथसम्पत्त्या यन्ता शीघ्रं विधीयताम्।। १३३.४८ ।।
इत्युक्त्वा देवदेवेन देवाविद्धा इवेषुभिः।
अवापुर्महतीं चिन्तां कथं कार्यमिति ब्रुवन्।। १३३.४९ ।।
महादेवस्य देवोऽन्यः को नाम सद्रशौ भवेत्।
मुक्त्वा चक्रायुधं देवं सोपास्य इषुमाश्रितः।। १३३.५० ।।
धुरि युक्ता इवोक्षाणो घटन्त इव पर्वतैः।
निःश्वसन्तः सुराः सर्वे कथमेतदिति ब्रुवन्।। १३३.५१ ।।
देवोऽद्रृश्यत देवांस्तु लोकनाथस्य धूर्गतान्।
अहं सारथिरित्युक्त्वा जग्राहाश्वांस्ततोऽग्रजः।। १३३.५२ ।।
ततो देवैः सगन्धर्वैः सिंहनादो महान् कृतः।
प्रतोदहस्तं संप्रेक्ष्य ब्रह्माणं सूततां गतम्।। १३३.५३ ।।
भगवानपि विश्वेशो रथस्थे वै पितामहे।
सद्रृशः सूत इत्युक्त्वा चारुरोह रथं हरः।। १३३.५४ ।।
आरोहति रथं देवे ह्यश्वा हरभरातुराः।
जानुभिः पतिता भूमौ रजोग्रासश्च ग्रासितः।। १३३.५५ ।।
देवो द्रृष्ट्वाथ वेदांस्तानभीरुग्रहयान् भयात्।
उज्जहार पितॄनार्तान् सुपुत्र इव दुःखितान्।। १३३.५६ ।।
ततः सिंहरवो भूयो बभूव रथभैरवः।
जयशब्दश्च देवानां संबभूवार्णवोपमः।। १३३.५७ ।।
तदोङ्कारमयं गृह्य प्रतोदं वरदः प्रभुः।
स्वयम्भूः प्रययौ वाहाननुमन्त्र्य यथाजवम्।। १३३.५८ ।।
ग्रसमाना इवाकाशं मुष्णन्त इव मेदिनीम्।
मुखेभ्यः ससृजुः श्वासानुच्छ्वसन्त इवोरगाः।। १३३.५९ ।।
स्वयम्भुवा चोद्यमानाश्चोदितेन कपर्दिना।
व्रजन्ति तेऽश्वा जवनाः क्षयकाल इवानिलाः।। १३३.६० ।।
ध्वजोच्छ्रयविनिर्माणे ध्वजयष्टिमनुत्तमाम्।
आक्रम्य नन्दीवृषभं तस्थौ तस्मिञ्शिवेच्छया।। १३३.६१ ।।
भार्गवाङ्गिरसौ देवौ दण्डहस्तौ रविप्रभौ।
रथचक्रे तु रक्षेते रुद्रस्य प्रियकाङिक्षणौ।। १३३.६२ ।।
शेषश्च भगवान्नागः अनन्तोऽन्तकरोऽपिणाम्।
शरहस्तो रथम्पाति शयनं ब्रह्मणस्तदा।। १३३.६३ ।।
यमस्तूर्णसमास्थाय महिषञ्चातिदारुणम्।
द्रविणाधिपतिर्व्यालं सुराणामधिपो द्विपम्।। १३३.६४ ।।
अरक्षत मयूरं निकूजन्तं किन्नरं यथा।
गुह आस्थाय वरदो युगोपमरथं पितुः।। १३३.६५ ।।
नन्दीश्वरश्च भगवान् शूलमादाय दीप्तिमान्।
पृष्ठतश्चापि पार्श्वाभ्यां लोकस्य क्षयकृद्यथा।। १३३.६६ ।।
प्रमथाश्चाग्निवर्णाभाः साग्निज्वाला इवाचलाः।
अनुजग्मू रथं शार्वं नक्रा इव महार्णवम्।। १३३.६७ ।।
भृगुर्भरद्वाजवसिष्ठगौतमाः क्रतुः पुलस्त्यः पुलहस्तपोधनाः।
मरीचिरत्रिर्भगवानथाङ्गिराः पराशरागस्त्यमुखा महर्षयः।। १३३.६८ ।।
हरमजितमजं प्रतुष्टुवुर्वचनविषैर्विचित्रभूषणैः।
रथस्त्रिपुरे सकाञ्चनाचलो व्रजतिसपक्ष इवाद्रिरम्बरे।। १३३.६९ ।।
करिगिरिरविमेघसन्निभाः सजलपयोदनिनादनादिनः।
प्रमथगणाः परिवार्य्य देवगुप्तं रथममरापि ययुः स्म दर्पयुक्ताः।। १३३.७० ।।
मकरतिमितिमिङ्गिलावृतः प्रलय इवातिसमुद्धतोऽर्णवः।
व्रजति रथवरोऽति भास्वरो ह्यशनिनिपातपयोद-निःस्वनः।। १३३.७१ ।।


text:
॥ श्रीदेव्युवाच ॥
महादेव, जगद् - वन्द्य ! करुणा - सागर, प्रभो !
पूर्णाभिषेकं कौलानां, वद मे सुख - मोक्षदम् ॥१॥
॥ श्रीशिव उवाच ॥
श्रृणु देवी ! मम प्राण - वल्लभे ! परमादभुतम् ।
पूर्णाभिषेकं सर्वाशा - पूरकं शिवता - प्रदम् ॥२॥
आगत्य सदगुरुं सिद्धं, मन्त्र - तन्त्र - विशारदम् ।
कौलं सर्व - जन - श्रेष्ठमभिषेक - विधिं चरेत् ॥३॥
अति - गुप्तालये शुद्धे, रम्ये कौलिक - सम्मते ।
वेश्याङ्गनाः समानीय, तत्त्वानि च सु - यत्नतः ॥४॥
विशिष्टान् कौलिकान् भक्तया, तत्रैव सन्निवेशयेत ।
अर्चयेदभिषेकार्थं, गुरुं वस्त्रादि - भूषणैः ॥५॥
प्रणमेद् विधिवद् भक्तया, तोषयेत् स्तुति - वाक्यतः ।
प्रार्थयेच्छुद्ध - भावेन, कुल - धर्मं वदेति च ॥६॥
कृतार्थ कुरु मे नाथ ! श्रीगुरो, करुणा - निधे !
अभिषिक्तैः साधकैश्च, सेवार्थं शरणागतः ॥७॥
ततोऽभिषिक्त्वा तत्त्वानि, शोधयेच्छक्तिमान् मुदा ।
स्थापयित्वा पुरः कुम्भं, मन्त्रैर्मुद्राभिः प्रिये ! ॥८॥
वितानैर्धूप - दीपैश्च, कृत्वा चामोदितं स्थलम् ।
नाना - पुष्पैस्तथा गन्धैः, सर्वोपकरणैर्यजेत् ॥९॥
समाप्य महतीं पूजां, तत्त्वानि सन्निवेद्य च ।
आदौ स्त्रीभ्यः समर्प्यैव, प्रसादाल्पं भजेत् ततः ॥१०॥
शुभ - चक्रं विनिमयि, आगमोक्त - विधानतः ।
अभिषिक्त्वा साधकांश्च, पायेत् तु स्वयं पिबेत् ॥११॥
भुंजीरन् मत्स्य - मांसाद्यैश्चर्व्य - चोष्यादिभिश्च ।
तैः रमेरन् परमानन्दैर्वेश्यायां च यथासुखम् ॥१२॥
वदेयुः कर्म - कर्तुश्च, सिद्धिर्भवतु निश्चला ।
अभिषेचन - कर्माशु, निर्विघ्नं चेति निश्चितम् ॥१३॥
चक्रालयान्निः सरेन्न जन एकोऽपि शङ्करि ! ।
प्रातः कृत्यादि - कर्माणि, कुर्यात् तत्रैव साधकः ॥१४॥
दिनानि त्रीणि संव्याप्य, भक्तया तांस्तु समर्चयेत् ।
शिष्यश्चादौ दिवा - रात्रभिषिक्तो भवेत् ततः ॥१५॥
अनुष्ठान - विधिं वक्ष्ये, सादरं श्रृणु पार्वति ! ।
न प्रकाण्डं नहि क्षुद्रं, प्रमाणं घटमाहरेत् ॥१६॥
ताम्रेण निर्मितं वापि, स्वर्णेन निर्मितं च वा ।
प्रवालं हीरकं मुक्तां, स्वर्ण - रुप्ये तथैव च ॥१७॥
नानालङ्कार - वस्त्राणि, नाना - द्रव्याणि भूरिशः ।
कस्तूरी - कुंकुमादीनि, नाना - गन्धानि चाहरेत् ॥१८॥
नाना - पुष्पाणि माल्यानि, पञ्चतत्त्वानि यत्नतः ।
विहितान् धूप - दीपांश्च, घृतेन यत्नतः ॥१९॥
ततः शिष्यं समानीय, गुरुः शुद्धालये प्रिये ! ।
वेश्याभिः साधकैः सार्द्ध, पूजनं न समाचरेत् ॥२०॥
पटलोक्त - विधानेन, भक्तितः परिपूजयेत् ।
पूजां समाप्य देव्यास्तु, स्तवैस्तु प्रणमेन् मुदा ॥२१॥
ततो हि शिव - शक्तिभ्यो, गन्ध - माल्यानि दापयेत् ।
आसनं वस्त्र - भूषाश्च, प्रत्येकेन कुलेश्वरी ! ॥२२॥
ततः शङ्खादि - वाद्यैश्च, मङ्गलाचरणैः परैः ।
घट - स्थापनकं कुर्यात् , क्रमं तत्र श्रृणु प्रिये ! ॥२३॥
काम - बीजेन सम्प्रोक्ष्य, वाग्भवेनैव शोधयेत् ।
शक्तया कलशमारोप्य, मायया पूरयेज्जलैः ॥२४॥
प्रवालादीन् पञ्चरत्नान्, विन्यसेत् तत्र यत्नतः ।
आवाहयेच्च तीर्थानि, मन्त्रेणानेन देशिकः ॥२५॥
ॐ गङ्गाद्याः सरितः सर्वाः, समुद्राश्च सरांसि च ।
सर्वे समुद्राः सरितः, सरांसि जलदा नदाः ॥२६॥
ह्रदाः प्रस्रवणाः पुण्याः, स्वर्ग - पाताल - भू - गताः ।
सर्व - तीर्थानि पुण्यानि, घटे कुर्वन्तु सन्निधिम् ॥२७॥
रमा - बीजेन जप्तेन, पल्लवं प्रतिपादयेत् ।
कूर्चेन फल - दानं स्याद्, गन्ध - वस्त्रे हदात्मना ॥२८॥
ललनयैव सिन्दूरं, पुष्पं वद्यात् तु कामतः ।
मूलेन दूर्वां प्रणवैः, कुर्यादभ्युक्षणं ततः ॥२९॥
हूं फट् स्वाहेति मन्त्रेण, कुर्याद् दर्भैश्च ताड़नम् ।
विचिन्त्य मूलपीठं तु, संयोज्य पूजयेत् ॥३०॥
स्वतन्त्रोक्त - विधानेन, प्रार्थयेदमुना बुधः ।
तद् - घटे हस्तमारोप्य, शिष्यं पश्यन् गुरश्च सः ॥३१॥
उत्तिष्ठ ब्रह्मकलश ! देवताऽभीष्टदायक ! ।
सर्व - तीर्थाम्बु - सम्पूर्ण ! पूरयास्मन्मनोरथम् ॥३२॥
अभिषिञ्चेत् गुरुः शिष्यं, ततो मन्त्रैश्च पार्वति ! ।
मङ्गलैर्निखिलैर्द्रव्यैः, साधकैः शक्तिभिः सह ॥३३॥
पल्लवैराम्रकाद्यैश्च, नति - मत् शिष्यमेव च ।
आनन्दैः परमेशानि ! भक्तानां हित - कारिणी ॥३४॥


text:
Courtesy: Sri. Ramesh shukla
।।श्रीमते रामानुजाय नमः।।
वाल्मीकिरामायणे विभीषणशरणागति:
-------------------------------------------------
सकृदेव प्रपन्नाय तवास्मीति च याचते।
अभयं सर्वभूतेभ्यो ददाम्येतद्व्रतं मम॥
–अध्यात्मरामायण , 6/18/33
अत्र शरणागतं विभीषणं प्रति स्वस्वभावं प्रकटयन् रामभद्रः प्राह यत् प्रपन्नाय जनाय तवास्मीति याचमानायाहं सर्वप्राणिभ्योऽभयं ददामि। आत्मनेपदीयः याच् धातुः (टुयाचृँ याञ्चायाम् धा॰पा॰863)।तस्मात् याचतेइति हि प्रयोगः।अस्माच्छानचि चतुर्थ्यैकवचने
याचमानाय इति हि पाणिनीयम्।
किन्तु याचत इति याचः।याच इवाऽचरतीति याचति।याचतीति याचन्। तस्मै याचते इत्याचारक्विबन्ताच्छतृप्रत्यये याचते। याचकवदाचरणकारिणेऽप्यभयं ददामि तदा याचमानाय किं दद्यामिति स्वकारुण्यात्स्वयं ध्वनयितुं स्वयं निखिलनिगमार्णवो राघवो याचते इति प्रायुङ्क्त। अथवोभयपदी धातुरयम्। तथा च भगवान्पाणिनिः टुयाचृँ याच्ञायाम् (धा॰पा॰ 863)। स्वरितेदयम्। एष कर्त्रभिप्राये क्रियाफल आत्मनेपदी।अन्याभिप्राये क्रियाफले परस्मैपदी।भगवतोऽभिप्रायो यत् – यः स्वार्थं त्यक्त्वा प्रेमभक्तये मां प्रपन्नः तवास्मि इति वदन् मामभयं ब्रह्मैव याचति तस्मा अहं सर्वभूतेभ्योऽभयं ददामि। अतोऽत्र परस्मैपदं ततः शतृप्रत्ययः। तस्य चतुर्थ्येकवचनरूपं याचते। याचतीति याचन् तस्मै याचते।
–जय श्रीमन्नारायण।


text:
डा जे जे चिनाय
(कालः – १८. ०२. १९०९ तः १२. ०३. १९७८)
एषः डा. जे. जे. चिनायः (Dr J.J. Chenoy) प्रसिद्धः सस्यविज्ञानी आसीत् । अयं डा. जे. जे. चिनायः १९०९ तमे वर्षे फेब्रवरिमासस्य १८ दिनाङ्के भारतदेशस्य गुजरातराज्यस्य कछ्–प्रान्तस्य "भुज्” इत्यत्र जन्म प्राप्नोत् । अस्य पूर्णं नाम जेम्षेड्जि जीजाभाई चिनायः इति । एषः आधुनिके सस्यविज्ञाने १९२९ तमे वर्षे मुम्बईविश्वविद्यालयतः "बि एस्सि” पदवीं प्राप्नोत् । बाल्ये एव पिता पितामहः च दिवं गतौ इति कारणतः अयं डा. जे. जे. चिनायः उन्नताध्ययनम् अत्यन्तं श्रमेण अकरोत् । विद्यार्थिजीवने अयम् उत्तमः वाग्मी अपि आसीत् । १९३१ तमे वर्षे उन्नतश्रेण्याम् "एम् एस्सि” पदवीं प्राप्नोत् । संशोधनविद्यार्थिवेतनस्य साहाय्येन अग्रिमस्य अध्ययनस्य निमित्तम् इङ्ग्लेण्ड्–देशम्अगच्छत् । तत्र प्रख्यातस्य एफ्. गि. ग्रेगोरि इत्यस्य प्राध्यापकस्य मार्गदर्शने १९३५ तमे वर्षे लण्डन्–नगरे स्थितात् इम्पीरियल्-महाविद्यालयतः "डाक्टरेट्” पदवीं प्राप्नोत् ।
एषः डा. जे. जे. चिनायः डाक्टरेट्–पदव्याः प्राप्त्यनन्तरं भारतम् एव प्रत्यागत्य लयालपुरस्य केन्द्रकार्पाससमितौ (Central Cotton Committee) किञ्चित् कालं यावत् कार्यम् अकरोत् । १९४१ तमे वर्षे भारतीयकृषिसंशोधनसंस्थायां (Indian Agriculture Research Institute) सह-आर्थिकसस्यशास्त्रज्ञरूपेण (Assistant Economical Botonist) कार्यम् आरब्धवान् । १९५९ तमे वर्षे केनडादेशस्य माण्ट्रियाल्–प्रदेशे प्रवृत्ते अन्ताराष्ट्रिय–सस्यशास्त्र–काङ्ग्रेस् (International Botony Congress) मध्ये, तथा च १९६४ तमे वर्षे एडिन्बरो–प्रदेशे प्रवृत्ते अन्ताराष्ट्रिय–सस्यशास्त्रकाङ्ग्रेस् (International Botony Congress) मध्ये प्रतिभायाः प्रदर्शनम् अकरोत् । तस्य फलरूपेण १९७५ तमे वर्षे रष्यादेशस्य लेनिन्ग्राड्प्रदेशे प्रवृत्तस्य अन्ताराष्ट्रियसस्यशास्त्रकाङ्ग्रेसस्य (International Botony Congress) उपाध्यक्षरूपेण आह्वानं प्राप्नोत् । तदनन्तरं सन्दर्शकप्राध्यापकरूपेण इङ्ग्लेण्ड्, हालेण्ड्, फ्रान्स्, जर्मन्, बेल्जियं, स्वीडन्, नार्वे, रष्या इत्यादीन् देशान् अगच्छत् । एषः डा. जे. जे. चिनायः अल्पावधौ रोगराहित्येन वर्धमानानां नूतनानां सस्यवंशाणां संशोधनम् अकरोत् । न केवलं तावत् अपि तु जलाभाव–परिस्थितौ अपि वर्धमानान् सस्यवंशान् संशोधितवान् । अस्य डा. जे. जे. चिनायस्य नेतृत्वे गुजरातविश्वविद्यालये अनेके जीवविज्ञानिनः राष्ट्रियस्तरे अन्ताराष्ट्रियस्तरे च अनेकानि संशोधनानि अकुर्वन् । शताधिकाः जनाः अस्य डा. जे. जे. चिनायस्य मार्गदर्शने "डाक्टरेट्”–पदवीं प्राप्नुवन् । भारतीयविज्ञान–अकादम्याः (Indian Academy of Science) फेलो इति यदा चितः अभवत् तदनन्तरम् अपि भावनगरं, वडोदरां, कोल्कत्तानगरम् इत्यादीन् प्रदेशान् गत्वा सस्यविज्ञानस्य विषये प्रौढानां प्रबन्धानां मण्डनम् अकरोत् ।
सः कोशीयसस्यशास्त्रस्य विषये तथा अणुजीवविज्ञानस्य विषये च अयं डा. जे. जे. चिनायः २५० अपेक्षया अधिकानि लेखनानि लिखितवान् । अयं डा. जे. जे. चिनायः निवृत्तेः अनन्तरम् अपि संशोधनं न स्थगितवान् । विश्वविद्यालयसाहाय्य–अकादम्याः (University Grants Academy) आश्रये अनेन लिखितं "रोल् आफ् अस्कार्बिक् आसिड् इन् प्लाण्ट्स् आण्ड् मेटबालिसम्” इति पुस्तकम् अत्यन्तं प्रसिद्धम् अस्ति । अयं डा. जे. जे. चिनायः यत्र यत्र गच्छति स्म तत्र सर्वत्र उत्साहं, कार्यतत्परतां च वर्धयति स्म । तथैव समयपालने, साहाय्याचरणे, सहनशीलयायाम् अपि सः अग्रगण्यः आसीत् । तादृशः डा. जे. जे. चिनायः १९७८ तमे वर्षे मार्चमासस्य १२ दिनाङ्के इहलोकम् अत्यजत् ।
""


text:
अप्तार्थाः
भद्रायां तु बला नीली दन्ती काश्मरी सारिवा ।
श्वेताद्रिकर्णी गौरी च सप्त प्रोक्ता भिषग्वरैः ॥२९.१
मञ्जिष्ठा कटुका पथ्या काश्मरी चन्द्रवल्लभा ।
वन्दाको रजनी चैव रोहिण्यां सप्त च स्मृताः ॥२९.२
धात्री बहुफलायां स्याच्छर्दिनी काकमाचिका ।
काम्भोजी च शशाण्डूली कटुहुञ्ची च वालुकी ॥२९.३
मण्डूकी ब्रह्मजा शङ्खपुष्पी ज्योतिष्मती मुनिः ।
विष्णुक्रान्ता वचा श्वेता मेध्यायां सप्त संमताः ॥२९.४
आखुकर्णी सुतश्रेणी इन्द्राह्वा च कलिङ्गकः ।
गण्डदूर्वा गवाक्षी च चित्रायां ऋक्षं एकतः ॥२९.५
रास्ना पाठा प्रियङ्गुश्च सितक्षुद्रा हरीतकी ।
श्रेयस्यां चेति सम्प्रोक्ता अम्बष्ठा गजपिप्पली ॥२९.६
Translation - भाषांतर
N/A


text:
Thursday, September 29, 2011
Sanskrit blog: Humour-28
हास्यसीकरः- २८
कश्चित् पोगण्डः तस्य अनुजेन अर्भकेन सह गृहाद्बहिः खेलति स्म । सहसा अर्भकः उच्चैः रोदितुं प्रारभत । तयोः पितामहः गृहाद्बहिरागत्य तं पोगण्डमवदत्, “ अर्भकं किमर्थं रोदयसि? सः यद्वाञ्छति तद्देहि” इति । पोगण्डः प्रत्यवदत्, “अर्भकः आतपे शोषणार्थं निवेशितं रक्तं मरिचं वाञ्छितवान् । तस्मै तमहं दत्तवान् । सः मरिचं वदने निक्षिप्य इदानीं रोदिति” इति ।
- - - -
Posted by G S S Murthy at 12:13 AM 0 comments
Sunday, September 25, 2011
Sanskrit blog: A Chinese Zen story
यतिः शिष्यः सुन्दरी च
यतिः तस्य शिष्यश्च पर्यटन्तौ नदीं तर्तुं सेतुमागतौ । सेतोः क्षतिग्रस्तत्वात् नदीं पद्भ्यामेव तरणमवश्यमभवत् । तत्र काचन सुन्दर्यपि तर्तुं साहाय्यमपेक्षमाणा आसीत् । यतिः तामवदत्, “भवति, यद्यनुमन्यते अहं त्वां स्कन्धे निवेश्य नदीं तारयामि “ इति । सा अन्वमन्यत । यतिः तथैव तां स्कन्धे निवेश्य नदीं तारयामास । सा यतये कृतज्ञतां समर्प्य गता च । शिष्याय तु गुरोः वर्तनं नारोचत । मनस्येव गुरुवर्तनं दूषयन् गुरुमन्वगच्छत् । “सा सुन्दरी । अयं तु यतिः । कथं तां सुन्दरींमस्पृक्षत् स्कन्धे अनैषीच्च” इति चिन्तयन्नेव आसीत् । कतिचिन्मुहूर्तानन्तरं स्वरोषं मनसि गूहितुमशक्तः गुरुमवदत्, “गुरो, भवान् यतिः कथं तां सुन्दरीं स्पृष्ट्वा स्कन्धे निवेश्य नदीमतीतरत् ?” इति । तदा गुरुः विहस्य अवदत्, “शिष्य, अहं तां नदीतीरे एव न्यविक्षम् । त्वं तु इदानीमपि तां मनसि वहन् परिभ्रमसि” इति ।- - - -
Posted by G S S Murthy at 3:53 AM 0 comments
Wednesday, September 21, 2011
Sanskrit blog: Humour-27
हास्यसीकरः- २७
कदाचित् आङ्ग्ललोकसभायां कश्चन सभ्यः भाषणं कुर्वन्नन्यां सभ्यामुद्दिश्य इत्थमवदत्, “ यद्यहं भवत्याः पतिरभविष्यम् तदा भवत्यै विषमदास्यम्” । सा सभ्या सपद्येव प्रत्यवदत्, “ महोदय, अथ किम्, यदि भवान् मम पतिरभविष्यत् निस्संशयमहं सहर्षं तद्विषमपास्यम्” इति ।
- - - -
Posted by G S S Murthy at 8:01 AM 0 comments
Saturday, September 17, 2011
Sanskrit blog: A quote from Shakespeare
शेक्स्पियर उवाच
कविसार्वभौमस्य शेक्स्पियर्र्वर्यस्य ह्याम्लेट्नाम्नि आंग्लभाषानाटके पोलोनियसभिधम् पात्रमस्ति । पोलोनियसः परदेशं जिगमिषुं पुत्रं प्रति हितोक्तीः इत्थं वक्ति। इमाः हितोक्तयः जगति प्रथिता एव ।“त्वं चिन्तयसि यत् सर्वमन्येषां मा प्रकाशय ।
समयानुचितं कर्म मा कुरुष्व कदाचन ।।
भजस्व सर्वैः सौहार्दं तथापि त्यज संस्तवम् ।
दृढं वृणीष्व मित्राणि संपरीक्ष्य न चान्यथा ।।
मा विनोदमयीं चर्यां कुरु सर्वैः सुहृज्जनैः ।
निवार्ये कलहे बुद्धिं मा कृथाः पुत्र सर्वथा ।।
वैरं यद्यनिवार्यं चेत्त् भूयात् संग्राममाजयम् ।
सर्वान् त्वं शृण्ववहितः परं तु मितवाक् भव ।।
वस्त्रं यथार्जनं विन्द दैन्यरिक्तं न चोज्ज्वलम् ।
नरस्य परिधानेन शीलमेवावगम्यते ॥
मा भवेरुत्तमर्णस्त्वमधमर्णश्च मा भवेः ।
मित्रं नष्टं धनं नष्टं ऋणदातुरनेकशः।।
व्यवसायः कुण्ठितः स्यादसकृत् ऋणकर्मणा ।आत्मन्यैवार्जवं विन्द तद्भवेत्सर्वतोमुखम् ” ।।
- - - -
Posted by G S S Murthy at 5:21 AM 0 comments
Tuesday, September 13, 2011
Sanskrit blog: Humour_26
हास्यसीकरः_२६
दंपती कलहमकुरुताम्। पश्चात् परस्परं मौनमाचरताम् । अपरेद्युः पतेः सूर्योदयात् प्रागेव उद्योगाय गमनं समपद्यत । अतः तस्य प्रातःप्राबोधनार्थं पत्नीं प्रति प्रार्थना आवश्यकी अभवत् । तथापि तां प्रति मौनं भङ्क्तुं नैच्छत् । अतः रात्रौ तस्यै पत्रकमेकमलिखत्, “ मां प्रातः पञ्चवादनसमये प्राबोधय” इति । तं पत्रकं तस्याः उपधानस्य उपरि न्यवेशयत् ।
अपरेद्युः यदा पतिः जागृतः तदा अष्टवादनसमयः आसीत् । यावत् क्रुद्धः पत्नीं पिप्रच्छिषुरासीत् तावदेव आत्मनः उपधानस्य निकटे पत्रकमेकमपश्यत् । तस्मिन् पत्न्या लिखितमासीत्, “ इदानीं पञ्चवादनसमयः जागृहि” इति ।
- - - -
Posted by G S S Murthy at 8:10 AM 0 comments
Saturday, September 10, 2011
Sanskrit blog: Pollution
प्रकृतेः प्रदूषणम्
सुधर्मानाम्न्यां संस्कृतदिनपत्रिकायां प्रकटितायाः श्लोकपूरणसमस्यायाः मम उत्तरमिदम्:
विवेकहीनैर्मनुजैर्मदान्धैः कृतं विलोक्य प्रकृतेः प्रदूषणम् ।
प्रवाहभूकम्पपयोधिवीचिभिः जनान् जघानाशु जनार्दनो रुषा ॥
- - - -
Posted by G S S Murthy at 5:30 AM 0 comments
Tuesday, September 6, 2011
Sanskrit blog: Humour-25
- हास्यसीकरः २५
स्नुषाः श्वश्रुवः परस्परं बहुमानेन न अवलोकयन्ति इति प्रथा अस्ति खलु । तां प्रथां प्रत्याख्यातुं काश्चन स्नुषाः श्वश्रवः योजनामेकामरचयन् । योजना सर्वाः दूरस्थितं देवालयमेकं संदृश्य तत्र श्वश्रुवां स्नुषाणां परस्परं प्रीतिपूर्वकवृत्त्यर्थम् ईश्वरं प्रार्थयिष्यन्ति इत्येषा आसीत् । परंतु श्वश्रुवः एकस्मिन् बस्-याने देवालयं गता स्नुषाः अन्यस्मिन् बस्-याने गताः । विधिवशात् श्वश्रुवां यानं दुर्घटनाग्रस्तमभवत् सर्वाः बस्-यानस्थितश्वश्रुवः मृताश्च । स्नुषाः दुःखदां वार्तामशृण्वन् अश्रूण्यमुञ्चन् च । परंतु एका स्नुषा प्रभूतं रोदितुं प्रारभत । अन्याभिः सान्त्वनं निष्फलमभवत् । “कुतः इयतीं यातनामनुभवसि इति पृष्टा सा प्रत्यवदत्, “मम श्वश्रूः तद्याने न प्रातिष्ठत गृहे एव तिष्ठति” इति ।
- - - -
Posted by G S S Murthy at 4:28 AM 0 comments
Friday, September 2, 2011
Sanskrit blog: Anna Hajare
- अण्णाहजारे
गान्धेर्महात्मनः मार्गमनुसृत्य सदाग्रहम्
भीषयन्सर्वकारं यो निराहारव्रतस्थितः ।। १ ॥
उत्कोचरोगसंत्रस्तान् सुप्तान् नः प्रत्यबोधयत् ।
उत्कोचभूतनाशाय सुशक्तं लोकपालकं ।। २ ॥
विदध्यात्संसदित्येवं कृतो येनाग्रहो दृढः
आहिमाचलमासेतोः ग्रामेषु नगरेषु च ।। ३ ॥
यस्य स्थैर्यं चार्जवं च श्लाघिते विस्मितैर्जनैः
अण्णाहजारेवर्यं तं प्रणमाम हृदा मुदा ॥ ४ ॥
उत्कोचं न प्रगृह्णामि न ददामि कदाचन
इत्येवं प्रतिजानाम देशार्थं स्वहिताय च ।। ५॥
अण्णाहजारेऽभिध एष योगी
उत्कोचनिर्मूलनयज्ञदीक्षितः ।
निरामयो जीवतु हायनाः शतम्
भवन्त्वमोघाः प्रथिता तदुद्यमाः ॥ ६ ॥
- - - -
Posted by G S S Murthy at 10:35 PM 1 comments
Subscribe to: Posts (Atom)


text:
अस्मिन् होलिकोत्सवे ।।
2011 तमस्य होलिकोत्सव: विशिष्टमेव आसीत् । अस्मिन् अवसरे वयं बहु मोदितवन्त: । मम पिता श्री कवि 'आर्त' तु होलिकोत्सवस्य कृते मत्त: एव ।
अस्मिन् चित्रपटले भवन्त: अस्या: होल्या: चित्राणि द्रष्टुं शक्नुवन्ति । अत्र चित्रद्वये कवि 'आर्त' स्वभ्रात्रिभि: ( कवि राममुनि:, कवि वशिष्ठमुनि:, कवि आर्त क्रमश: वामत:) सह सन्ति । अन्यस्मिन् चित्रे कवि आर्त स्वपरिवारेण सह संकीर्तनं करोति । अपरस्मिन् चित्रे आर्त संकीर्तनमण्डलस्य जना: मिलित्वा फागगानं कुर्वन्ति । अथ च अपरे चित्रे मम अपि चित्र गुलालवर्णे निमीलितम् इव दृष्यते । कवि आर्त द्वारा गीतं फागगानं श्रोतुं , द्रष्टुम् इच्छन्ति चेत् अत्र निच्चै: अहं कानिचन् चलचित्राणि योजयामि ।
पश्यन्तु आनन्दं स्वीकुर्वन्तु च ।


text:
समय का महत्व संस्कृत निबंध। Samay ka Mahatva in Sanskrit
समयस्य समुचिते रूपे उपयोगः एव समयस्य सदुपयोगः कथ्यते। समयस्य सदुपयोगः मानवसमाजस्य हितसाधकेषु साधनेषु साधनं वर्तते।संसारे बहूनि वस्तूनि बहुमूल्यानि सन्ति परं तेषु सर्वापेक्षया बहुमूल्य वस्तु समयः एव वर्तते। यतः अन्यानि वस्तूनि विनष्टानि अपि पुनः लब्धुं शक्यन्ते परन्तु व्यतीतः समयः केनापि उपायेन पुनः लब्धुं न शक्यते। विद्या विनष्टा पुनः अभ्यासेन लब्धुं शक्यते, धनं विनष्टं पुनः उपार्जनेन लब्धुं शक्यते, यशः विनष्टं पुनः सत्कर्मणा उपार्जयितुं शक्यते परं विनष्ट: समयः सहस्त्रैअपि प्रयत्नैः दुर्लभः एव।
अतएव समयः सर्वाधिकं बहुमूल्यं वस्तु मन्यते।
अस्माकं भारतीयानां कृते अयं राष्ट्रनिर्माणस्य कालः वर्तते। अस्माकं स्कन्धेषु राष्ट्रनिर्माणस्य महान् भारः वर्तते। अस्मिन् समये तु विशेषरूपेण अस्माभिः समयस्य सदुपयोगे ध्यानं दातव्यं येन शीघ्रतया राष्ट्रस्य समुन्नतिः स्यात्। अस्मिन् विषये छात्रैः विशेषरूपेण ध्यानं देयम्। यतः ते एव भारतस्य भाविनः कर्णधाराः तथा भाग्यविधातारः सन्ति।
SHARE THIS


text:
अस्माकं देशः भारतवर्ष संस्कृत निबंध। Essay on asmakam desh in sanskrit
भारतदेशः अस्माकं देशः अस्ति। अयम् विश्वस्य प्राचीनतमः देशः अस्ति। अयम् आर्याणां देशोSस्ति। अयं ज्ञानस्य धर्मस्य आदिजन्म्भूमि अस्ति। अयं पृथिव्याः स्वर्गः, देवानां पुण्यभूमिः, विश्वस्य शिरोमणि अपि कथ्यते। प्राचीनकाले दुष्यन्तः नामकः सुप्रतापी नृपः आसीत्। तस्य पुत्रः भरतनाम्ना अस्य देशस्य नाम भारतः आसीत्। पर्वतराजहिमालयः अस्य उत्तरस्यां दिशि वर्तते। गंगा-यमुना सदृश्यो नद्यः स्वपावनेन जलेन अस्य देशस्य धरायाः सिञ्चन्ति। अस्य पूर्वेदक्षिणे भागे सागरः भारतस्य चरणौ क्षालयति। अस्माकं देशे अनेके धर्माः, विविधाः सम्प्रदायाः, अनेके उत्सवाः, अनेके भाषाः च सन्ति। अस्यामनेक तायामपि एकतायाः सुमधुरा धारा वहति। यतो वयं सर्वे भारतीयाः स्मः।
SHARE THIS


text:
सूत्र २५
देवादिवदपि लोके ॥२५॥
देवादिवदपि लोके स्यादेतत् ।
उपपद्यते क्षीरादीनामचतेनानामनपेक्ष्यापि बाहयं साधनं दध्यादिभावो द्दष्टत्वात् ।
चेतना: पुन: कुलालादय: साधनसामग्रीमपेक्ष्यैव तम्सै तस्मै कार्याय प्रवर्तमाना दृश्यन्ते ।
कथं ब्रम्हा चेतनं सदसहायं प्रवर्तेतेति ।
देवादिवादिवदिति ब्रूम: ।
यथा लोके देवा: पितर ऋषय इत्येवमादयो महाप्रभावाश्चेतना अपि सन्तोऽनपेक्ष्यैव किञ्चिद्बाहयं आधनमैश्चर्यविशेषयोगादभिध्यानमात्रेण स्वत एव बहूनि नानसंस्थानानि शरीराणि प्रासादादीनि रथादीनि च निर्मिमाणा उपलभ्यन्ते मन्त्रार्थवादेतिहासपुराणप्रामाण्यात् ।
तन्तुनाभश्च स्वत एव तन्तून्सृजति ।
बलाका चान्तरेणैव शुक्रं गर्भं धत्ते ।
पद्मिनी चानपेक्ष्य किञ्चित्प्रस्थानसाधनं सरोऽन्तरात्सरोऽन्तरं प्रतिष्ठते ।
एवं चेतनमपि ब्रम्हानपेक्ष्य बाहयं साधनं स्वत एव जगत्स्त्रक्ष्यति ।
स यदि ब्रूयाद्य एते देवादयो ब्रम्हाणो दृष्टान्ता उपात्तास्ते दार्ष्टान्तिकेन ब्रम्हाणा न समाना भवन्ति ।
शरीरमेव हयचेतनं देवादीनां शरीरान्तरादि विभूत्युत्पादन उपादानं न तु चेतन आत्मा ।
तन्तुनाभस्य च क्षुद्रतरजन्तुभक्षणाल्लाला कठिनतामापद्यमाना तन्तुर्भवति ।
बलाका च स्तनयित्नुरवश्रवणाद्नर्भं धते ।
पद्मिनी च चेतनप्रयुक्ता सत्यचेतनेनैव शरीरेण सरोऽन्तरात्सरोऽन्तरमुपसर्पति वल्लीव वृक्षं न तु स्वयमेवाचेतना सरोऽन्तरोपसर्पणे व्याप्रियते । तस्मान्नैते ब्रम्हाणो दृष्टान्ता इति ।
तं प्रतिब्रूयान्नायं दोष: ।
कुलालादिदृष्टान्तवैलक्षण्यमात्र्यस्य विवक्षितत्वादिति ।
यथा हि कुलालादीनां देवादीनां च समाने चेतनत्वे कुलालादय: कार्यारम्भे बाहयं साधनमपेक्षन्ते न देवादयस्तथा ब्रम्हा चेतनमपि न बाहयं साधनमपेक्षिष्यत इत्येतावद्वयं देवाद्युदाहरणेन विवक्ष्याम: । तस्माद्यथैकस्य सामर्थ्यं दृष्टं तथा सर्वेषामेव भवितुमर्हतीति नास्त्येकान्त इत्यभिप्राय: ॥२५॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
શિવાષ્ટક - આદિ શંકરાચાર્ય
સ્વર - પંડિત જસરાજ
प्रभुं प्राणनाथं विभुं विश्वनाथं जगन्नाथ नाथं सदानन्द भाजाम् ।
भवद्भव्य भूतॆश्वरं भूतनाथं, शिवं शङ्करं शम्भु मीशानमीडॆ ॥ 1 ॥
गलॆ रुण्डमालं तनौ सर्पजालं महाकाल कालं गणॆशादि पालम् ।
जटाजूट गङ्गॊत्तरङ्गै र्विशालं, शिवं शङ्करं शम्भु मीशानमीडॆ ॥ 2॥
मुदामाकरं मण्डनं मण्डयन्तं महा मण्डलं भस्म भूषाधरं तम् ।
अनादिं ह्यपारं महा मॊहमारं, शिवं शङ्करं शम्भु मीशानमीडॆ ॥ 3 ॥
वटाधॊ निवासं महाट्टाट्टहासं महापाप नाशं सदा सुप्रकाशम् ।
गिरीशं गणॆशं सुरॆशं महॆशं, शिवं शङ्करं शम्भु मीशानमीडॆ ॥ 4 ॥
गिरीन्द्रात्मजा सङ्गृहीतार्धदॆहं गिरौ संस्थितं सर्वदापन्न गॆहम् ।
परब्रह्म ब्रह्मादिभिर्-वन्द्यमानं, शिवं शङ्करं शम्भु मीशानमीडॆ ॥ 5 ॥
कपालं त्रिशूलं कराभ्यां दधानं पदाम्भॊज नम्राय कामं ददानम् ।
बलीवर्धमानं सुराणां प्रधानं, शिवं शङ्करं शम्भु मीशानमीडॆ ॥ 6 ॥
शरच्चन्द्र गात्रं गणानन्दपात्रं त्रिनॆत्रं पवित्रं धनॆशस्य मित्रम् ।
अपर्णा कलत्रं सदा सच्चरित्रं, शिवं शङ्करं शम्भु मीशानमीडॆ ॥ 7 ॥
हरं सर्पहारं चिता भूविहारं भवं वॆदसारं सदा निर्विकारं।
श्मशानॆ वसन्तं मनॊजं दहन्तं, शिवं शङ्करं शम्भु मीशानमीडॆ ॥ 8 ॥
स्वयं यः प्रभातॆ नरश्शूल पाणॆ पठॆत् स्तॊत्ररत्नं त्विहप्राप्यरत्नम् ।
सुपुत्रं सुधान्यं सुमित्रं कलत्रं विचित्रैस्समाराध्य मॊक्षं प्रयाति ॥
(શબ્દો -હિન્દી ડિવોશનલ)


text:
अथ डिमः—
डिम संघात इति नायकसंघातव्यापारात्मकत्वात् डिमः । तत्रेतिहासप्रसिद्धमितिवृत्तम् । वृत्तयश्च कैशिकीवर्जास्तिस्रः । रसाश्च वीररौद्रबीभत्साद्भुतकरुणभयानकाः षट् । स्थायी तु रौद्रो न्यायप्रधानः । विमर्शरहिता मुखप्रति161 मुखगर्भनिर्वहणाख्याश्चत्वारः संधयः साङ्गाः मायेन्द्रजालाद्यनुभावसमाश्रयाः । शेषं प्रस्तावनादि नाटकवत् । एतच्च—
डिमे तु देवगन्धर्वादयः षोडश नायकाः । प्रख्यातमितिवृत्तम् । रसास्तु हास्यशृङ्गाररहिताः षट् । वृत्तयः कैशिकीरहितास्तिस्रः । तत्र न्यायप्राप्तो रौद्रः अङ्गी रसः । न्यायप्राप्तिश्च रावणवत्परदारादिश्रद्धावैधुर्यम् । इतरे पञ्चापि रसास्तदङ्गम् । संधयो विमर्शरहिताः चत्वारः । अङ्का अपि तत्संख्यया चत्वारः । उदाहरणमेतस्य त्रिपुरदाहः । तथैव दर्शयति डिम इत्यादिना ।
- ना॰ शा॰ [GOS] ४।१० [उत्तरार्धमात्रम्]↩


text:
सर्वेषाम कृते नमोनमः ।
गीतायाः प्रथमे अध्याये दुखं, दुखस्य कारणं, दुखस्य प्रभाव: च निरूपितं कृतम् । दु:खस्य निवारणं किं नास्ति इदं अपि निरूपितं । कृपयाविस्टो अर्जुनः शास्त्रज्ञः अस्ति । स: कथयति - युद्धं मा करणीयं । युध्दे बन्धु-बान्धवाः नष्टाः भविष्यन्ति । स्त्रींजनाः प्रदुष्यन्ति कुलकलुषितं च करिष्यन्ति । वर्णसंकरे पिंड-पित्र तर्पणं न भविष्यति । अतः नरके अनियतं वासं भविष्यति । अतः अर्जुनः शास्त्रज्ञः अस्ति । किन्तु शास्त्रज्ञानेन दुखस्य निवारणं न भवति । सर्वाणि सूत्राणि, पुराणस्य, नियमानि स्मृतिनिहितानि, दुखस्य पूर्णौषधिः न सन्ति । तानि जीवननियामक सूत्राणि सन्ति । दु:खस्य निवारणं गीतायाः परम् उपदेशः एव कर्तुं शक्यते । गीतायाः मुख्यं सूत्रं द्वैतस्य निवारणम् एव अस्ति, इदं मम मतम् । अहं गीतायाः अल्पज्ञः छात्रो अस्मि । विद्वत्जनानां विचारस्य सदा स्वागतम् अस्ति । कृपया टिपण्णी लिखतु ।


text:
॥ अथ तच्चिकित्सा ॥
॥ अथ तच्चिकित्सा ॥
अथ तत्राष्टावुदराणि ॥ पृथग् दोषै: समस्तैश्च प्लीहबद्धक्षतोदकै: ॥१॥
तत्र । पृथग् दोषैर्वातिपित्तकफै: सन्निपातेनैकम् । प्लीहोदरं बद्धोदरं क्षतोदरं जलोदरमिति संज्ञा भवन्ति । तेष्वसाध्यं परिस्त्रावि च । षडवशिष्टानि कृच्छ्रसाध्यानि । सर्वाण्येव च प्रत्याख्यायोपक्रमेत् । तेष्वाद्यश्चतुर्वर्गो भेषजसाध्य: । उत्तर: शस्त्रसाध्य: । कालप्रकर्षात्सर्वाण्येव शस्त्रसाध्यानि भवन्ति । वर्जयितव्यानि इति सुश्रुतात् ॥ अथ वातोदरचिकित्सामाह ॥ उपक्रमेद्भिषग्दोषबलकालविशेषवित् । स्थिरादिसर्पिष: पानं स्नेहं स्वेदं विरेचनम् ॥१॥
वेष्टनं वाससा ग्लानौ शाल्वलं चोपनाहनम् । पेया यूषरसान्नं च योज्यं वातोदरे क्रमात् ॥२॥
अथैरण्डतैलादियोग: ॥ एरण्डतैलं दशमूलमिश्रं गोमूत्रयुक्तं त्रिफलारजो वा । निहन्ति वातोदरशोथशूलं क्वाथ: समूत्रो दशमूलजश्च ॥१॥
अथ दशमूलादियोग: ॥ दशमूलकषायेण क्षीरवृत्ति: श्लाजतु । सद्यो वातोदरी क्षीरमौष्ट्र्माजं च केवलम् ॥१॥
अथ कुष्ठादिचूर्णम् ॥ कुष्ठं दन्ती यवक्षारं व्योषं त्रिलवणं वचाम् । अजाजीं दीप्यकं हिड्गु स्वर्जिकां चव्यचित्रके ॥ शुण्ठीं चोष्णाम्भसा पीत्वा वातोदररुजापहाम् ॥१॥
अथ वृन्दात् सामुद्राद्यं चूर्णम् ॥
सामुद्रसौवर्चलसैन्धवानां क्षारो यवानामजमोदभाग: । सपिप्पलीचित्रकशृड्गबेरं हिड्गुविड्गं च समानि कुर्यात् ॥१॥
एतानि चूर्णानि घृतप्लुतानि भुञ्जीत पूर्वं कवलान्प्रशस्तम् । वातोदरं गुल्ममजीर्णभुक्तं वातप्रकोपं ग्रहणीं च दुष्टाम् ॥२॥
अर्शांसि दुष्टानि च पाण्डुरोगं भगन्दरं चापि निहन्ति सद्य: ॥२॥
अथ दशमूलाद्यं घृतम् ॥ दशमूलीकषायेण रास्त्रानागरदारुभि: । पुनर्नदाभ्यां च घृतं सिद्धं वातोदरापहम् ॥१॥
इति वातोदरम् ॥ अथ पित्तोदरम् ॥ पित्तोदरे च बलिनं पूर्वमेव विरेचयेत् । पयसा त्रिवृता कल्केनोरुबूकशृतेन वा ॥१॥
सातलात्रायमाणाभ्यां शृतेनारग्वधे न च । घृतं पित्तोदरे पेयं मधुरौषधसाधितम् ॥२॥
स्यान्त्रिवृन्त्रिफलासिद्धं सर्पिष्पानं विशुद्धये । पृश्निपर्णीबलाव्याघ्रीलाक्षानागरसाधितम् ॥ क्षीरं पित्तोदरं हन्ति जठरं कतिभिर्दिनै: ॥३॥
इति पित्तोदरम् ॥ अथ श्लेष्मोदरम् ॥ श्लेष्मोदरिणं तु पिप्पल्यादिसिद्धेन सर्पिषा स्नेहं पीत्वा स्नुहिक्षीरानुलोम्य त्रिकटुकमूत्रतैलमुस्तादिक्वाथेनास्थापयेदनुवासयवकिट्टसर्षपामलकबीजैश्चोपनाहयेदुदरम् । भोजयेच्चैनं त्रिकटुकप्रगाढेन कुलित्थयूषेण पयसा वा स्वेदयेच्चाभीक्ष्णम् । व्योषयुक्तं कुलित्थाम्बुपयो वा भोजने हितम् । गोमूत्रारिष्टपानैश्च चूर्णायस्कृतिभिस्तथा ॥ सक्षीरतैलपानैश्च शमयेत्तु कफोदरम् ॥१॥
इति श्लेष्मोदरम् ॥ अथ दूष्योदरम् ॥ त्रिलिड्गमुदरं च ॥ सन्निपातोदरे कार्यं एष एव क्रियाविधि: । हरीतक्यभयाकल्कभावितं मूत्रमम्बुना ॥१॥
पीतं सर्वोदरप्लीहमेहार्श:कृमिगुल्मनुत् । सप्तलाशड्खिनीसिद्धं घृतं चात्रविशोधनम् ॥२॥
दन्तीद्रवन्तीफलजं तैलं दूष्योदरी पिबेत् । नागरत्रिफलप्रस्थं घृतं तैलं तथाढकम् ॥३॥
मस्तुना साधयित्वा तु पिबेत्सर्वोदरापहम् । कफमारुतसंभूतं गुल्मं चैव प्रशाम्यति ॥३॥
इति दूष्योदरम् । त्रिलिड्गमुदरं च ॥ अथ प्लीहोदरयकृदुदरयोश्चिकित्सा ॥ स्नेहस्वेदविकारादिविधेयं प्लीहरोगिणाम् । वामबाहौ च मोक्तव्या कूर्पराभ्यन्तरे शिरा ॥१॥
अथ शरपुड्खामूलकल्क: ॥ शरपुड्खामूलकल्क: पीतस्तक्रेण नाशयत्यचिरात् । बहुतरकालसमुत्थं प्लीहानं रुढमवगाढम् ॥१॥
अथ लवणादितक्रम् ॥ लवणं रजनी राजी प्रत्येकं पलपञ्चकम् । चूर्णितं निक्षिपेद्भाण्डे शतक्रप्लान्विते ॥१॥
त्रिदिनं मुद्रितं रक्षेत्पश्चात्पञ्चपलं तदा । प्लीहानं नाशयेत्पीत्वा त्रि:सप्ताहं न संशय: ॥२॥
अथ शड्खनाभिचूर्णम् ॥ सुपक्कजम्बीररसेन शड्खनाभीरज: पीतमवश्यमेव । कर्षप्रमाणं शमयेदवश्यं प्लीहामयं कूर्मसमानमाशु ॥१॥
अथ यवान्यादिचूर्णम् ॥ यवानिकाचित्रकयावशूकषड्ग्रन्थदन्तीमगधोद्भवानाम् । प्लीहानमेतद्विनिहन्ति चूर्णमुष्णाम्बुना मस्तुसुरासवैर्वा ॥१॥
अथ कुष्ठादिचूर्णम् ॥ कुष्ठं वचा शृड्गबेरं चित्रकं कौटजं फलम् । पाठा चैवाजमोदा च पिप्पल्य: समचूर्णीता: ॥१॥
ततो बिडालपदकं पिबेदुष्णेन वारिणा । प्लीहोदरमुदावर्तं सर्वमेतेन शाम्यति ॥२॥
अथ लघुहिड्ग्वादिचूर्णम् ॥ हिड्गुत्रिकटुकं कुष्ठं यवक्षारोऽथ सैन्धवम् । मातुलुड्गरसेनैव प्लीहशूलहरं परम् ॥१॥
वायु: प्लीहानमुद्धूय कुपितो यस्य तिष्ठति । शूलै: परितुदनपार्श्वे प्लीहा तस्य प्रवर्धते ॥२॥
अथ सिन्ध्वादिचूर्णम् । सिन्धुमगधाग्निचूर्णं शिग्रुशिफाजाजिकासमं पीतम् । प्रबलमपि योगराज: प्लीहानं नाशयत्याशु ॥१॥
अथ विड्ड्गादिचूर्णम् ॥ विड्ड्गानि यवानी च चित्रकं चेति तत्समम् । द्विगुणं देवदारु च नागरं सपुनर्नवम् ॥१॥
त्रिवृद्भागाश्च चत्वारस्तत्सर्वं कल्कपेषितम् । क्षीरेणोष्णेन पातव्यं श्रेष्ठं प्लीहविनाशनम् ॥२॥
अथ चैतानि चूर्णानि गवां मूत्रेण पाययेत् । उदरीभूतमप्येवं प्लीहानं संग्रणाशयेत् ॥३॥
अथ वज्रक्षार: ॥ सौवर्चलं यवक्षारं सामुद्रं काचसैन्धवम् । टड्कणं स्वर्जिकाक्षारं तुल्यमेकत्र चूर्णयेत् ॥१॥
अर्कदुग्धै: स्नुहीदुग्धैर्भावयेदातपे त्र्यहम् । ऊर्ध्वाधस्थै: क्रमात्तस्य तत्तुल्यैरर्कपल्लवै: ॥२॥
भाण्डे संस्थाप्य मृल्लिप्ते रुद्ध्वा गजपुटे पचेत् । स्वाड्गशीतं तु संचूर्ण्य चूर्णमेषां तु मेलयेत् ॥३॥
त्र्यूषणं च विड्ड्गं च राजिकां त्रिफलामपि । चव्यं च हिड्गुसंभृष्टं तक्रेणाद्याद्यथाबलम् ॥४॥
वज्रक्षारामिधं चूर्णमुदराणि विनाशयेत् । शोधं गुल्मं तथाष्ठीलां मन्दाग्निमरुचि तथा ॥ प्लीहानं यकृद्दाल्याख्यमुदरं च विशेषत: ॥५॥
अथ वृन्दाच्छुक्तिकाक्षारादियोग: । पातव्यो युक्तित: क्षार: क्षीरेणोदधिशुक्तिज: । पयसा वा प्रयोक्तव्या: पिप्पल्य: प्लीहशान्तये ॥१॥
अथ क्षारादियोग: ॥ क्षारं वा बिडकृष्णाभ्यां पूतीकस्याम्बु निशृतम् । यत्कृप्लीहप्रशान्त्यर्थं पिबेत्प्रातर्यथाबलम् ॥१॥
अथ सौभाञ्जनादियोग: ॥ सौभाञ्जनकनिर्यूहं सैन्धवाग्निकणान्वितम् । पलाशक्षारयुक्तं वा यवक्षारं प्रयोजयेत् ॥१॥
अथ लशुनादियोग: ॥ लशुनं पिप्पलीमूलमभयां चैव भक्षयेत् । पिबेद् गोमूत्रगण्डूषं प्लीहरोगविमुक्तये ॥१॥
अथ रोहीतकादिकल्कम् ॥ रोहीतकाभयाकल्कं भावितं मूत्रमम्बुना । पीतं सर्वोदरप्लीहमेहार्श:कृमिगुल्मनुत् ॥१॥
अथ द्रवन्तीनागवटी ॥ तिलैरण्डद्रवन्तीनां क्षारो भल्लातकं कणा । एषां भागं समं कृत्वा तत्तुल्यं तु गुडं मतम् ॥१॥
खादेदग्निबलं मत्वा पावकस्य विवृद्धये । जयेत्प्लीहानमत्युग्रं यकृद्गुल्मं तथैव च ॥२॥
अथ शिग्रुक्वाथ: ॥ शोफं प्लीहोदरं हन्ति पिप्पलीमरिचान्वित: । आम्लवेतससंयुक्त: शिग्रुक्वाथ: ससैन्धव: ॥१॥
अथ क्षारभावितपिप्पली ॥ पलाशक्षारतोयेन पिप्पली परिभाविता । गुल्मप्लीहार्तिशमनी वह्निदीप्तिकरी मता ॥१॥
अथाग्निमुखं लवणम् ॥ चित्रकं त्रिवृता दन्तीत्रिफलारुचकै: समै: । यावन्त्येतानि चूर्णानि तावन्मात्रं तु सैन्धवम् ॥१॥
भावयित्वा स्नुहीक्षीरै: स्नुक्काण्डे प्रक्षिपेत्तत: । मृत्पड्केनानुलिप्याथ प्रक्षिपेज्जातवेदसि ॥२॥
सुदग्धं च ततो ज्ञात्वा शनैर्वैद्य: समुद्धरेत् । तक्रेण पीतं तच्चूर्णं यकृत्प्लीहोदरापहम् ॥ एतदग्निमुखं नाम्ना लवणं वह्निवर्धनम् ॥३॥
अथ चित्रकाद्यं घृतम् ॥ चित्रकस्य तुलाक्वाथे घृतप्रस्थं विपाचयेत् । आरनालं तु द्विगुणं दधिमण्डं चतुर्गुणम् ॥१॥
पञ्चकोलकतालीसं क्षारौ च पटुपञ्चकम् । यवान्यौ द्वे च जरणे मरीचं चाक्षसंमितम् ॥२॥
एतैर्युक्त्या घृतं सिद्धं मात्रया च पिबेत्प्रगे प्लीहशोफोदरार्शोघ्नं विशेषादग्निदीपनम् ॥३॥
अथ महारोहीतकं घृतम् ॥ रोहीतकात्पलशतं संक्षुद्य बदराढकम् । साधयित्वा जलद्रोणे चतुर्भागावशेषिते ॥१॥
घृतप्रस्थं समावाप्य च्छागक्षीरं चतुर्गुणम् । तस्मिन्द्रव्याणि सर्वाणि प्रदद्यात्कर्षिकाणि च ॥२॥
व्योषं फलत्रिकं हिड्गु यवानीं तुम्बरुं बिडम् । विडड्गं चित्रकं चैव हपुषा चविकं वचा ॥३॥
अजाजीकृष्णलवणं दाडिमं देवदारु च । पुनर्नवा विशाला च यवक्षारं सपौष्करम् ॥४॥
एतैर्घृतं विपक्वं तु विदध्यादृढभाजने । पाययेच्च पलं मात्रां रसयूषयोऽम्बुभि: ॥५॥
यकृत्प्लीहोदरं शूलमग्निमाद्यं च नाशयेत् । कुक्षिशूलं कटिशूलमरोचकम् ॥६॥
विबन्धशूलं शमयेत्पाण्डुरोगं सकाममलम् । छर्द्यतीसारशमनं तन्द्राज्वरनिवारणम् ॥ महारोहीतकं नाम्ना प्लीहघ्नं तु विशेषत: ॥७॥
इति महारोहीतकं घृतम् ॥ इति प्लीहचिकित्सा ॥ अथ यकृदुरचिकित्सा ॥ प्लीहोद्दिष्टा: क्रिया: सर्वा यकृत: संप्रकल्पयेत् । कार्यं च दक्षिणे बाहौ तत्र शोणितमोक्षणम् ॥१॥
पिप्पलीकल्कसंयुक्तं घृतं क्षीरं चतुर्गुणम् । पक्त्वा पिबेद्द्यथावह्नि यकृद्दाल्युदरापहम् ॥२॥
इति यकृदुरचिकित्सा ॥ अथ बद्धगुदप्रतीकार: ॥ स्विन्ने बद्धोदरे योज्यो बस्तिस्तीक्ष्णैस्तु भेषजै: । सतैललवणैश्चापि निरुहश्चानुवासनम् ॥१॥
उदावर्तहरं सर्वं प्रकर्तव्य़ं चिकित्सितम् । वर्तयो विविधाश्चात्र पायौ शस्ता: प्रकीर्तिता: ॥२॥
तीक्ष्णैर्विरेचनं चात्र शस्यते तु विशेषत: । वातहन्ता विधि: सर्वो विधातव्यो विजानता ॥३॥
इति बद्धगुदोदरम् ॥ अथ क्षतोदरमुदकोदरं च ॥ छिद्रान्त्रबद्धसंज्ञेषु जठरेषु प्रयोगवित् । लब्धानुज्ञो भिषक् कुर्यात्पाटनं व्यधनक्रियाम् ॥१॥
तथा जातोदकं सर्वमुदरं व्यधयेद्भिषक् । ज्ञातींश्च सुहृदो दारान्ब्राह्मणान्नृपतिं गुरुम् ॥२॥
अनुज्ञाप्य भिषग्वर्य्यो विदध्यात्संशयं ध्रुवम् । सुवेष्टितं त्वधो नाभेर्वामतश्चतुरड्गुलात् ॥३॥
अड्गुल्युदरमात्रं तु व्रीहिवक्रेण भेदयेत् । नाडीमुभयतोद्वारां संयोज्यापहरेज्जलम् ॥४॥
न चैकस्मिन्दिने सर्वं दोषं त्वपहरेत्तथा । कासश्वासज्वरतृष्णा गात्रभड्गश्च वेपथु: ॥५॥
अतिसारश्च सुतरां पूर्यते जठरे तत: । तृतीयपञ्चमाद्येषु दिवसेष्वल्पश: पुन: ॥६॥
स्त्रावयेदुदकं तैलवणाभ्यां दहेद्व्रणम् । बध्रीयाद्विषतो दोषे रक्तं प्राक् प्रतिपूर्य च ॥७॥
संवेष्टयेद्गाढतरं कौशयादिकचर्मणा । जलोदरेऽम्बु विश्राव्य़ं जातं जातं विरेचनै: ॥८॥
विरिक्तजठराध्मानं स्नेहाद्यैर्बस्तिभिर्जयेत् । निशृतां लड्घितां पेयामस्नेहलवणां पिबेत् ॥९॥
अत: परं तु षण्मासात्क्षीरवर्ती भवेन्नर: । त्रीन् मासान्पयसा पेयं पिबेत् त्रींश्चापि योजयेत् ॥१०॥
सकोरदूषश्यामाकपयसा लवणं लघु । नर: संवत्सरेणैव जयेदाशु जलोदरम् ॥११॥
इति क्षतोदरोदकोदरप्रतीकार: ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
कदाचिद् भोजराजं निरन्तरं सुकविभ्यः धनं दीयमानं आलोक्य मुख्यामात्यो बुद्धिसागरो वक्तुमशक्तो राज्ञः शयनागारस्य भित्तौ अलिखत् –
“आपदर्थे धनं रक्षेत्” इति। राजा शयनादुत्थितो अमात्येन लिखितं श्लोकं वीक्ष्य स्वयं द्वितीयचरणं अलिखत् – “श्रीमतामापदः कुतः” इति। अपरेद्युरमात्यो द्वितीयं चरणं लिखितं दृष्ट्वा स्वयं तृतीयचरणं अलिखत् – “सा चेदपगता लक्ष्मीः” इति। परेद्युः राज्ञा चतुर्थं चरणं लिखितम् – “सञ्चितार्थो विनश्यति”॥
सम्पूर्णश्लोकः एवमस्ति –
आपदर्थे धनं रक्षेत् श्रीमतामापदः कुतः।
सा चेदपगता लक्ष्मीः सञ्चितार्थो विनश्यति॥
ततो मुख्यामात्यो राज्ञः पादयोः पतित्वा अप्रार्थयत् – “क्षन्तव्योऽयं मेऽपराधः” इति।
अर्थस्य सञ्चयापेक्षया तस्य वितरणमेव श्रेष्ठमिति भोजराजस्य मतम्। उक्तञ्च मनीषिभिः –
“दानं भोगं नाशस्तिस्रो गतयो भवन्ति वित्तस्य।
यो न ददाति न भुङ्क्ते तस्य तृतीया गतिर्नाम॥ इति॥
पुरा धाराराज्ये सिन्धुलो नाम राजा शासनं करोति स्म। वृद्धस्य तस्य पुत्रः भोजः केवलं पञ्चवर्षीयः आसीत्। अतः सिन्धुलस्य निधनानन्तरं तस्य भ्राता मुञ्जः राजा अभवत्। किंचित्कालानन्तरं कश्चित् ज्यौतिषिकः मुञ्जमवदत् “भोजः वंगदेशं दक्षिणापथं च पञ्चपञ्चाशत् वर्षाणि शासनं करिष्यति” इति। तदाकर्ण्य मुञ्जः एवं अचिन्तयत् “यदि भोजः राजा भविष्यति चेत् तदाहं जीवन्नपि मृत इव भविष्यति। एतन्निरोद्धुं मया यत्नः कर्तव्यः” इति। तदनन्तरं सः वंगदेशाधीशं वत्सराजं आहूय तमाह – “त्वया भोजः वनं नीत्वा हन्तव्यः। तस्य शिरः अत्रानेतव्यं च”। भोजं हन्तुं अनिच्छन्नपि मुञ्जस्य आज्ञां शिरसा वहन् वत्सराजः भोजं राजप्रसादतः वनं नीतः।
तत्र भोजः छुरिकया स्वजङ्घां छित्वा रक्तमादाय तृणेन एकस्मिन् वटपत्रे कञ्चन श्लोकं लिखित्वा वत्सं प्राह – “वत्स, पत्रमेनं राज्ञे दातव्यं। इदानीं राजाज्ञां विधेहि” इति। परन्तु तत्रोपस्थितेन स्वानुजेन उपदिष्टः वत्सः पश्चात्तापपीडितः सन् भोजं ’क्षमस्व’ इत्युक्त्वा घनान्धकारे तं स्वगृहं नीत्वा भूगर्भस्थे एकस्मिन् प्रकोष्ठे निक्षिप्य रक्षितवान्। तदनन्तरं वत्सराजः भोजस्य कृतकमेकं मस्तकं कारयित्वा मुञ्जराजसमीपं गत्वा तद् मुण्डं, भोजस्य पत्रं च अदात्। तस्मिन् पत्रे भोजकुमारेण श्लोकोऽयं लिखितः आसीत् –
मान्धाता स महीपतिः कृतयुगालङ्कारभूतो गतः
सेतुर्येन महोदधौ विरचितः क्वासौ दशास्यान्तकः।
अन्ये चापि युधिष्ठिरप्रभृतयो याता दिवं भूपते
नैकेनापि समं गता वसुमती नूनं त्वया यास्यति॥
राजा च तत्पठित्वा मूर्च्छितो भूत्वा भुमौ पपात। स अपि “भ्रात्रा ममोत्संगे स्थापितः भोजकुमारः पितृव्येण मया हतः। अधमोऽहं न जीवितुमर्हामि” इति चिन्तयित्वा पश्चात्तपविवशो भूत्वा प्राणान् त्यक्तुं निश्चितवान्। दैववशात् तदा कश्चन योगीन्द्रः तत्रागत्य मुञ्जं समाश्चसितवान्। सः योगीन्द्रः स्वतपोबलेन मृतं भोजं प्रत्युज्जीवितवान्। मुञ्जराजः सद्य एव कुमारं भोजं राजसिंहासने निवेशयित्वा, तं राज्यं दत्वा पत्न्या सह तपोवनं अगच्छत्। तदनन्तरं भोजराजस्तु स्वराज्यं चिरकालं बुभुजे।
प्रत्येकस्य गृहस्थस्य जीवने क्लेशाः बहवः सन्ति। परमेश्चरस्यापि कुटुम्बे एतादृशाः क्लेशाः सन्तीति कश्चित् कविः अनेन श्लोकेन वर्णयति –
अत्तुं वाञ्छति वाहनं गणपतेराखुं क्षुधार्त्तः फणी
तं च क्रौञ्चरिपोः शिखी च गिरिजासिंहोऽपि नागाननम्।
गौरी जन्हुसुतामसूयति कलानाथं कपालाननो
निर्विण्णः स पपौ कुटुम्बकलहादीशोऽपि हालाहलम्॥
ईशस्य अवस्था एतादृशी चेत् सामान्यानां जनानां कुटुम्बजीवनं कियत् क्लेशकरं स्यात् इति वयं ऊहितुं शक्नुमः॥
आखुः – मूषकः, क्रौञ्चरिपुः – कार्तिकेयः/स्कन्दः (पुरा देवेन्द्रस्कन्दयोः विवादवेलायां क्रौञ्चो नाम पर्वतः देवेन्द्रस्य कृते अनृतं उक्तवान्। स्कन्दः क्रुद्धो भूत्वा क्रौञ्चं प्रहृतवान् इति पौराणिकाः वदन्ति। अतः कार्तिकेयः क्रौञ्चरिपुरित्यप्यभिधीयते।), नागाननः – गणेशः, जन्हुसुता – गंगा, कलानाथः – चन्द्रमा, कपालाननः – शंभोः भूतविशेषः
शिशुपालवधस्य रचयिता महाकविः माघः संस्कृतसाहित्ये सुविश्रुतः। माघकवेः काव्यसौष्टवं पुरस्कृत्य कश्चित् कविना लिखितः सर्वविदितोऽयं श्लोकः – “उपमा कालिदासस्य भारवेरर्थगौरवम्। दण्डिनः पदलालित्यं माघे सन्ति त्रयो गुणाः” इति॥
माघकविः अतीवदयालुः दानशीलश्च आसीत्। उदारहृदयेण तेन स्वस्य धनं सर्वं अन्येभ्यः दत्तम्। अतः तस्य अन्तिमदिनेषु स अत्यन्तं निर्धनः अभवत्। क्षुत्पिपासाभ्यां नितरां पीडितः सः अन्ते कस्यचन वृक्षस्य अधः शयानः स्वप्राणान् त्यक्तवान्। तदा तस्य हस्ते पत्रमेकं दृष्टं यस्मिन् श्लोकोऽयं आसीत् –
न भुज्यते व्याकरणं बुभुक्षितैः पिपासितैः काव्यरसो न पीयते।
न विद्यया केनचिदुद्धृतं कुलं हिरण्यमेवार्जय निष्फलाः कलाः॥
मानवजीवने अर्थः अनुपेक्षणीय एव, अतः अर्थस्य तिरस्कारो न कर्तव्य, इति प्रसङ्गोऽयं अस्मान् स्मारयति।
एकदा एकस्मिन् गुरुकुले गुरुः शिष्यं बोधयति स्म, “मानवः मायया कथं बद्धो भवति” इति। शारीरिकं बन्धनं तु बाह्यचक्षुषा वयं दृष्टुं शक्नुमः। परन्तु मानसिकं बन्धनं तु दॄष्टिगोचरं न भवति। विवेकदृष्ट्या एव तद् ज्ञायते। तत्वमेतत् प्रतिपादयितुं गुरुः शिष्येण सह गुरुकुलात् बहिः आगतवान्। तत्र ताभ्यां एकः ग्रामीणः दृष्टः। स रज्जूबद्धामेकां धेनूं आनयति स्म। तद् विलोक्य गुरुः धेनोः समीपं गत्वा झटित्या तां बन्धनात् व्यमोचयत्। सद्य एव सा धेनुः धावितुं आरभत। तद्दृष्ट्वा स ग्रामीणोऽपि तस्याः पृष्ठतः धावितवान्।
तदा गुरुः शिष्यं उक्तवान् “पश्यतु एतत्, धेनोः बन्धनं तु केवलं शारीरिकमासीत्। सा रज्ज्वा एव बद्धा आसीत्। तस्या मनसि किमपि बन्धनं नासीत्। ग्रामीणस्य तु बन्धनं शारीरिकं नासीत्, परन्तु मानसिकम्। अत एव सः धावन्तीं धेनूं अनुसृतवान्। एवमेव सर्वे जनाः पुत्र-कलत्र-गृह-संपद्भिः सह रागवशात् बद्धा सन्ति। यावद् मानवः एतस्मात् बन्धनात् मुक्तो न भविष्यति तावत् तस्य दुःखस्यापि अन्तो न भविष्यति।
अस्मिन् सन्दर्भे एव कविनान्येन उक्तं –
आशा नाम मनुष्याणां काचिदाश्चर्यशृंखला। यया बद्धा प्रधावन्ति मुक्तास्तिष्ठन्ति पंगुवत्॥
सहसा विदधीत न क्रियां अविवेकः परमापदां पदम्।
वृणुते हि विमृश्यकारिणं गुणलुब्धाः स्वयमेव सम्पदः॥
किरातार्जुनीयस्य द्वितीयसर्गस्य त्रिंशत्तमश्लोकोऽयम्।
एकदा महाकविः भारविः “किरातार्जुनीयं” रचयन्नासीत्। तावता प्रागुक्तश्लोकस्य पूर्वार्धपर्यन्तमेव रचितमासीत्। तदा कवेः पत्नी तं गृहकार्यार्थं स्वल्पं धनं याचितवती। प्रायः कवयः निर्धनाः सन्ति। भारवेः सकाशमपि धनं नासीत्। अतः सः पूर्वोक्तश्लोकस्य पूर्वार्धं पत्न्यै दत्वा तामवदत् “एनं कुत्रापि पणीकृत्य आवश्यकं धनं प्राप्नोतु” इति। सा श्लोकार्द्धमेनं कस्यचन वणिजः पत्न्यै दत्वा धनं स्वीकृतवती।
सा वणिक्पत्नी श्लोकार्द्धमेनं स्वगृहे शयनागारे भित्तौ स्थापितवती। तस्या पतिः यः व्यापारार्थं पञ्चदशवर्षेभ्यः पूर्वं विदेशं गतः स तद्रात्रौ एव प्रत्यागतवान्। तस्य विदेशगमनसमये पत्नी गर्भिणी आसीत्, तदनन्तरं सा पुत्रमेकं प्रासूत, स इदानीं चतुर्दशवयस्कः अभवत् इति च स वणिक् न जानाति स्म। स पत्नीं दृष्टुं तस्याः प्रकोष्टं प्रविष्टवान्। तत्र पत्न्याः समीपे शयानं युवकं दॄष्ट्वा स्वपत्नीं दुश्चरित्रां मत्वा सः क्रोधाविष्टो भूत्वा खड्गेन तावुभावपि हन्तुमुद्यतः। तस्मिन् क्षणे एव तेन भित्तौ स्थापितं श्लोकार्द्धं दृष्टं – “सहसा विदधीत न क्रियां अविवेकः परमापदां पदम्” इति। तत्पठित्वा स निश्चितवान् तौ उत्थाप्य विचार्य तदनन्तरं हनिष्ये इति। सः पत्नीम् उच्चैः आहूतवान्। सा उत्थाय अकस्मात् गृहमागतं स्वपतिं विलोक्य सन्तुष्टा भूत्वा स्वपुत्रम् उक्तवती – “हे सुत, तव पिताऽसौ, एनं प्रणम!” इति। बालः स्वपितरं सादरं नमस्कृतवान्। चतुर्द्दशवर्षीयः एषः बालकः स्वपुत्रः इति पत्न्या विज्ञापितः स वणिक् विस्मितो भूत्वा तां अवदव् “भित्तौ स्थापितं एनं श्लोकार्द्धं यदि मया न पठितं स्यात् तर्हि अहं त्वां पुत्रं च अहनिष्यम्”।
श्लोकार्द्धोऽयं भारविना लिखितः इति पत्न्या विज्ञापितः स वणिक् कविं आहूय श्लोकस्य उत्तरार्धार्थं प्रार्थितवान्। कविः झटिति एव श्लोकस्य उत्तरार्द्धं तं श्रावितवान्। तत् श्रुत्वा वणिक् अत्यन्तं प्रसन्नो भूत्वा कविं भूरि धनं दत्वा सम्मानितवान् यतो हि श्लोकोऽयं स्वपत्न्याः पुत्रस्य च प्राणान् अरक्षत्।
प्रसंगोऽयं चौधरी रामसिंहेन विरचितात् “सुभाषितमञ्जूषा” इत्यस्मात् पुस्तकादुद्धृतम्।
Vasistha Kavyakantha Ganapati Muni (1878-1936)
एकदा केचन कलालयछात्राः गणपतिमुनेः वैदुष्यं, कवित्वं च परीक्ष्य आस्वादितुं समागताः। संभाषणमध्ये ते तं अपृच्छन् “ताम्बूलचर्वणविषये भवतः अभिप्रायः पद्येन कथ्यतां” इति। तदा मुनिः तद्विषये स्वीयमभिप्रायं एतेन सरलेन श्लोकेन प्रकटीकृतवान्।
सुधाधिक्यं स्पृहेच्छत्रुः फलाधिक्यं स्पृहेद् भिषक् ।
पत्राधिक्यं स्पृहेज्जाया माता तु त्रितयं स्पृहेत् ॥ इति॥
(A person’s enemies would want excess lime in his tambulam; his physician would want excess areca nut in it; his wife would want excess Betel leaf in it while his mother would want all the three in right proportion.)
ताम्बूले सुधायाः आधिक्येन मुखे जिह्वायां च व्रणं भवति। तस्मात् शत्रूणां तदभिलषणीयम्। क्रमुकफलस्य अधिकसेवनेन उदररोगः भवति। तद् वैद्यस्य लाभाय एव। ताम्बूले पत्रस्य अधिकोपयोगेन कामवृद्धिर्भवति इत्यतः तद् जायायाः इष्टं भवति। ताम्बूले फल-पत्र-सुधानां त्रयाणां यथाविधिः सेवनं आरोग्यप्रदं पाचनशक्तिं वर्द्धयति इति कारणात्। अतः माता स्वपुत्रः ताम्बूलं एवमेव सेवयेदिति इच्छति।
एतत्प्रसङ्गः कापालिशास्त्रिवर्येण विरचितात् वासिष्ठवैभवात् समाहृतोऽस्ति।


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः २१२
सावित्र्युपाख्यानम्।
सावित्र्युवाच।
धर्मार्जने सुरश्रेष्ठ! कुतो ग्लानिः क्लमस्तथा।
त्वपादमूलसेवा च परमं धर्मकारणम् ।। २१२.१ ।।
धर्मार्जनन्तथा कार्यं पुरुषेण विजानता।
तल्लाभः सर्वलाभेभ्यो यदा देव विशिष्यते ।। २१२.२ ।।
धर्मश्चार्थश्च कामश्च त्रिवर्गो जन्मनः फलम्।
धर्महीनस्य कामार्थौ वन्ध्यासुतसमौ प्रभो! ।। २१२.३ ।।
धर्मादर्थस्तथा कामो धर्माल्लोकद्वयं तथा।
धर्मएकोऽनुयात्येनं यत्र क्वचन गामिनम् ।। २१२.४ ।।
शरीरेण समं नाशं सर्वमन्यद्धि गच्छति।
एको हि जायते जन्तुरेक एव विपद्यते ।। २१२.५ ।।
धर्मस्तमनुयात्येको न सुहृन्न च बान्धवाः।
क्रिया सौभाग्यलावण्यं सर्वं धर्मेण लभ्यते ।। २१२.६ ।।
ब्रह्मोन्द्रोपेन्द्रशर्वेन्दुर्यमार्काग्न्यनिलाम्भसाम्।
वस्वश्विधनदाद्यानां ये लोकाः सर्वकामदाः ।। २१२.७ ।।
धर्मेण तानवाप्नोति पुरुषः पुरुषान्तक!।
मनोहराणि द्वीपानि वर्षाणि सुसुखानि च ।। २१२.८ ।।
प्रयान्ति धर्मेण नरास्तथैव नरगण्डिकाः।
नन्दनादीनि मुख्यानि देवोद्यानानि यानि च ।। २१२.९ ।।
तानि पुण्येन लभ्यन्ते नाकपृष्ठन्तथा नरैः।
विमानानि विचित्राणि तथैवाप्सरसः शुभाः ।। २१२.१० ।।
तैजसानि शरीराणि सदा पुण्यवतां फलम्।
राज्यं नृपतिपूजा च कामसिद्धिस्तथेप्सिता ।। २१२.११ ।।
संस्काराणि च मुख्यानि फलं पुण्यस्य दृश्यते।
रुर्क्मवैदूर्यदण्डानि चण्डांशुसदृशानिच ।। २१२.१२ ।।
चामराणि सुराध्यक्ष! भवन्ति शुभकर्मणाम्।
पूर्णोन्दुमण्डलाभेन रत्नांशुकविकाशिना ।। २१२.१३ ।।
धार्यतां याति छत्रेण नरः पुण्येन कर्मणा।
जयशङ्खस्वरौघेण सूतमागधनिःस्वनैः ।। २१२.१४ ।।
वरासनं सभृङ्गरं फलं पुण्यस्य कर्मणः।
वरान्नपानं गीतञ्च भृत्यमाल्यानुलेपनम् ।। २१२.१५ ।।
रत्नवस्त्राणि मुख्यानि फलं पुण्यस्य कर्मणः।
रूपौदार्यगुणोपेतास्त्रियश्चातिमनोहराः ।। २१२.१६ ।।
वासः प्रासादपृष्ठेषु भवन्ति शुभकर्मिणः।
सुवर्णकिङ्किणीमिश्रचामरापीडधारिणः ।। २१२.१७ ।।
वहन्ति तुरगा देव नरं पुण्येन कर्मणा।
तस्य द्वाराणि यजनन्तपोदानन्दमः क्षमा।। २१२.१८ ।।
ब्रह्मचर्यं तथा सत्यन्तीर्थानुमरणं शुभम्।
स्वाध्याय-सेवा-साधूनां सहवासः सुरार्चनम् ।। २१२.१९ ।।
गुरुणां चैव शुश्रूषा ब्राह्मणानां च पूजनम्।
इन्द्रियाणां जयश्चैव ब्रह्मचर्यममत्सरम् ।। २१२.२० ।।
तस्माद्धर्मः सदा कार्यो नित्यमेव विजानता।
नहि प्रतीक्षते मृत्युः कृतमस्य च वा कृतम् ।। २१२.२१ ।।
बाल-एव-चरेद्धर्ममनित्यं देव! जीवितम्।
कोहि जानाति कस्याद्य मृत्युरेवापतिष्यति ।। २१२.२२ ।।
पश्यतोऽप्यस्य लोकस्य मरणं पुरतः स्थितम्।
अमरस्येव चरितमत्याश्चर्यं सुरोत्तम! ।। २१२.२३ ।।
युवत्वापेक्षया बालो वृद्धत्वापेक्षया युवा।
मृत्योरुत्सङ्गमारूढः स्थविरः किमपेक्षते ।। २१२.२४ ।।
तत्रापि विन्दतस्त्राणां मृत्युना तस्य का गतिः।
न भयं मरणञ्चैव प्राणिनामभयं क्वचित् ।। २१२.२५ ।।
यम उवाच।
तुष्टोऽस्मि ते विशालाक्षि! वचनैर्धर्मसङ्गतैः।
विना सत्यवतः प्राणान् वरं वरयमाचिरम् ।। २१२.२६ ।।
सावित्र्युवाच।
वरयामि त्वया दत्तं पुत्राणां शतमौरसम्।
अनपत्यस्य लोकेषु गतिः किल न विद्यते ।। २१२.२७ ।।
यम उवाच।
कृतेन कामेन निवर्त भद्रे! भविष्यतीदं सकलं यथोक्तम्।
ममोपरोधस्तव च क्लमः स्यात्तथाऽधुना तेन तव ब्रवीमि ।। २१२.२८ ।।


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः २६७
देवप्रतिष्ठाविधिवर्णनम्।
सूत उवाच।
अथातः संप्रवक्ष्यामि देवस्नपनमुत्तमम्।
अर्घस्यापि समासेन श्रृणुत्वं विधिमुत्तमम् ।। २६७.१
दध्यक्षतकुशाग्राणि क्षीरं दूर्वा तथा मधु।
यवाः सिद्धार्थकास्तद्वदष्टाङ्गोऽर्घः फलैः सह ।। २६७.२
गजाश्वरथ्यावल्मीकवराहोत्खातमण्डलाम्।
अग्न्यागारात्तथा तीर्थाद् व्रजाद् गोमण्डलादपि ।। २६७.३
कुम्भे तु मृत्तिकां दद्यादुद्धृतासीति मन्त्रवित्।
शन्नोदेवीत्यपां मन्त्रमापोहिष्ठेति वै तथा ।। २६७.४
सावित्र्यादाय गोमूत्रं गन्धद्वारेति गोमयम्।
आप्यायस्वेति च क्षीरं दधिक्राव्णोति वै दधि ।। २६७.५
तेजोसीति घृतं तद्वद्देवस्यत्वेति चोदकम्।
कुशमिश्रं क्षिपेद्विद्वान् पञ्चगव्यं भवेत्ततः ।। २६७.६
स्नाप्याथ पञ्चगव्येन दघ्ना शुद्धेन वै ततः।
दधिक्राव्णोति मन्त्रेण स्नापयेद् रत्नवारिणा ।। २६७.७
कुशाम्भसा ततः स्नानं देवस्यत्वेति कारयेत्।
फलोदकेन च स्नानमग्न आयाहि कारयेत् ।। २६७.८
ततस्तु गन्धतोयेन सावित्र्या चाभिमन्त्रयेत्।
ततो घटसहस्रेण सहस्रार्द्धेन वा पुनः ।। २६७.९
तस्याप्यर्धेन वा कुर्यात् सपादेन शतेन वा।
चतुः षष्ट्या ततोर्धेन तदर्धार्धेन वा पुनः ।। २६७.१०
चतुर्भिरथवा कुर्याद् धटानामल्पवित्तवान्।
सौवर्णै राजतैर्वापि ताम्रैर्वा रीतिकोद्भवैः ।। २६७.११
कांस्यैर्वा पार्थिवैर्वापि स्नपनं शक्तितो भवेत्।
सहदेवी वचाव्याघ्री बला चातिबला तथा ।। २६७.१२
शङ्खपुष्पी तथा सिंही ह्यष्टमी च सुवर्चला।
महौषध्यष्टकं ह्येतत् महास्नानेषु योजयेत् ।। २६७.१३
यवगोधूमनीवार तिलश्यामाकशालयः।
प्रियङ्गवो व्रीहयश्च स्नानेषु परिकल्पिताः ।। २६७.१४
स्वस्तिकं पद्मकं शङ्खमुत्पलं कमलं तथा।
श्रीवत्सं दर्पणन्तद्वन्नन्द्यावर्तमथाष्टकम् ।। २६७.१५
एतानि गोमयैः कुर्य्यान् मृदा च शुभया ततः।
पञ्चवर्णादिकं तद्वत् पञ्चवर्णं रजस्तथा ।। २६७.१६
दूर्वा कृष्णतिलान् दद्यान्नीराजनविधिं ततः।
एवं नीराजनं कृत्वा दद्यादाचमनं बुधः ।। २६७.१७
मन्दाकिन्यास्तु यद्वारि सर्वपापापहं शुभम्।
ततो वस्त्रयुगं दद्यात् मन्त्रेणानेन यत्नतः ।। २६७.१८
देवसूत्रसमायुक्ते यज्ञदानसमन्विते।
सर्ववर्णे शुभे देव वाससी ते विनिर्मिते ।। २६७.१९
ततस्तु चन्दनं दद्यात् समं कर्पूरकुङ्कुमैः।
इममुच्चारयेन्मन्त्रं दर्भपाणिः प्रयत्नतः ।। २६७.२०
शरीरन्ते न जानामि चेष्टां नैव च नैव च।
मया निवेदितान् गन्धान् प्रतिगृह्य विलिप्यताम् ।। २६७.२१
चत्वारिंशत्ततो दीपान् दद्याच्चैव प्रदक्षिणान्।
त्वं सूर्यचन्द्रज्योतींषि विद्युदग्निस्तथैव च ।। २६७.२२
त्वमेव सर्वज्योतींषि दीपोऽयं प्रतिगृह्यताम्।
ततस्त्वनेन मन्त्रेण धूपं दद्याद्विचक्षणः ।। २६७.२३
वनस्पतिरसो दिव्यो गन्धाढ्यो गन्ध उत्तमः।
मया निवेदितो भक्त्या धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम् ।। २६७.२४
ततस्त्वाभरणं दद्यान् महाभूषाय ते नमः।
अनेन विधिना कृत्वा सप्तरात्रं महोत्सवम् ।। २६७.२५
देवकुम्भैस्ततः कुर्याद् यजमानोऽभिषेचनम्।
चतुर्भिरष्टभिर्वापि द्वाभ्यामेकेन वा पुनः ।। २६७.२६
स पञ्चरत्नकलशैः सितवस्त्राभिवेष्टितैः।
देवस्यत्वेति मन्त्रेण साम्ना चाथर्वणेन च ।। २६७.२७
अभिषेके च ये मन्त्रा नवग्रहमखे स्मृताः।
सिताम्बरधरः स्नात्वा देवान् संपूज्य यत्नतः ।। २६७.२८
स्थापकं पूजयेद् भक्त्या वस्त्रालङ्कारभूषणैः।
यज्ञभाण्डानि सर्वाणि मण्डपोपस्करादिकम् ।। २६७.२९
यच्चान्यदपि तद् गेहे तदाचार्याय दापयेत्।
सुप्रसन्ने गुरौ यस्मात्तुष्यन्ते सर्वदेवताः ।। २६७.३०
नैतद्विशीलेन च दाम्भिकेन न लिङ्गिना स्थापनमत्र कार्यम्।
विप्रेण कार्यं श्रुतिपारगेण गृहस्थधर्माभि रतेन नित्यम् ।। २६७.३१
पाखण्डिनं यस्तु करोति भक्त्या विहाय विप्रान् श्रुतिधर्मयुक्तान्।
गुरुं प्रतिष्ठादिषु तत्र नूनं कुलक्षयः स्यादचिरादपूज्यः ।। २६७.३२
स्थानं पिशाचैः परिगृह्यते वा अपूज्यतां यात्यचिरेण शोकः।
विप्रैः कृतं यच्छुभदं कुले स्यात् प्रपूज्यतां याति चिरञ्च कालम् ।। २६७.३३


text:
काली
अनन्दशक्तिसंयुता सनातनधर्मस्य देवी काली । एतत् पदं कालः (समयः विधिः) इति पदेन निष्पन्नम् । कृष्णवरीया देवी इत्यपि अस्य भावः । शिवस्य अपरं नाम कालः इति अस्य पत्नी काली भवति । एषा परिवर्तनस्य देवता । विविधेषु शाक्तहिन्दुविश्वशास्त्रेषु शाक्ततान्त्रिकविश्वासेषु च एताम् एव परमसत्यं ब्रह्मन् इति पूजयन्ति । भवतारिणी इति भक्ताः एताम् अर्चयन्ति । प्रकृतदिनेषु भक्तिपथस्य जनाः कालीं मङ्गलकरा महामाता इत्यपि पूजयन्ति । काली भगवतः शिवस्य सखी । तस्य शीरे एव तिष्ठति । दुर्गा, सती, भद्रकाली, रुद्राणी, पार्वती, चामुण्डेश्वरी इत्यादीनि रूपाणि अपि भवन्ति । दशमाहाविद्याः, दशभयङ्करतान्त्रिकदिविषु एषा अग्रगण्या अस्ति । [१]
व्युत्पत्तिशास्त्रम्[सम्पादयतु]
(कृष्णवर्णः).[२] Kālī स्त्रीलिङ्गरूपम्kālaकालस्य मूलार्थः कृष्णः इति । कालः नाम समयः इत्यपि अर्थः काली इत्यस्यार्थः कृष्णवर्णीया अथवा कालवती, कालातीता इति भवति ।काली शिवेन शैवैः च दृढः सम्बन्धः अस्ति । काल्याः स्त्रीलिङ्गरूपं कालस्य स्तीरूपेण प्राप्तम् । संस्कृतस्य प्राचीननिघण्टुः शब्दकल्पदुरमम् एवं वदति कालः शिवः तस्य पत्नी काली इति । अस्याः नामावल्यां कालरात्रिः इत्यापि अस्ति । KālarātriKālikā काली इति पदम् अङ्कितनाम इव उपयोक्तुं शक्यते इति कोबर्न् थामस् उत्कवान् कोबर्न् थामस् Devī-Māhātmyaशिवस्य शरीरं भस्मलेपितम् । śmaśānaतथैव सः ध्यानं करोति काली अपि तत्र भवति ।śmaśāna-kālī
मूलानि[सम्पादयतु]
मूलं पदम् अथर्ववेदे सत्यपि प्रथमवारम् उपयुक्तं कथकगृह्यसूत्रे (19.7)मुण्डकोपनिषदि काली नाम ऋग्वेदस्य अग्निदेवस्य सप्तजिह्वासु एकस्य नाम काली ।(2:4), किन्तु देव्याः उल्लेखः नास्ति । काल्याः प्रकृतं रूपं प्रथमवारं महाभारते सौप्तिकपर्वणि एषा कालरात्रिः इति कथिथा । (10.8.64)Kālarātri अपि च पण्डवानां सैनिकानां स्वप्ने एषा आगच्छति । द्रोणस्य पुत्रस्य अश्वत्थाम्नः आक्रमणकाले प्रत्यक्षा काली आन्तं तत्रैव तिष्ठति । षष्टशतकस्य देवीमाहात्म्यम् ग्रन्ते महादेवी शक्तिरूपेण रक्तभीजासुरः इति कञ्चित् राक्षसं जितवती । दशमशतकस्य कालिकापुराणं कालीं ब्रह्मन् इति आराधयति । डेविड् किन् स्ले इत्यनेन सनातनधर्मस्य विशिष्टा देवी काली इति क्रि.श. ६००तमे वर्षे उल्लिखितम् । एते ग्रन्थैः सामान्यतः एषा सनातनधर्मे युद्धभूमौ एव न्यस्ता । [३] अनेकवारं शिवस्य शक्तिः इति परिगणिता । विविधेषु पुराणेषु एतां तस्य निकटं युगलं कृतवन्तः । कालिकापुराणे एषा आदिशक्तिः इति वर्णिता ।
मन्त्रः
ॐ क्रीं काल्यै नमः ॥
बीजमन्त्रः
ॐ ह्रीं श्रीं क्रीं परमेस्वारी कलिकायै स्वाहा ॥
कालीगायत्रीमन्त्रः
ॐ महाकाल्यै च विद्महे श्मशानवासिन्यै च धीमहि । तन्नो काली प्रचोदयात् ॥
ध्यानम्
करालवदनां घोरां मुक्तकेशीं चतुर्भुजां ।
कालिकां दक्षिणां दिव्यां मुण्डमालाविभुषिताम् ॥
सद्यश्छिन्नशिरःखड्गवामाधोर्द्ध्वकराम्भुजां ।
अभयां वरदाञ्चैव दक्षिणोर्द्धाधःपाणिकाम् ॥
महामेघप्रभां श्यामां तथा चैव दिगम्बरीं ।
कण्ठावसक्तमुण्डालीगलद्रुधिरचर्च्चितां ॥
कर्णावतंसतानीतशव युग्मभयानकां ।
घोरदंष्ट्रां करालास्यां पीनोन्नतपयोधराम् ॥
शवानां करसङ्घातैःकृतकाञ्चीं हसन्मुखीं ।
सृक्कद्वयगलद्रक्तधाराविस्फुरिताननां ॥
घोररावां महारौद्रीं श्मशानालयवासिनीम् ।
बालार्कमण्डलाकारलोचनत्रितयान्वितां ॥
दन्तुरां दक्षिणव्यापि मुक्तालन्विकचोच्चयां ।
शवरूप महादेवहृदयोपरिसंस्थितां ॥
शिवाभिर्घोररवाभिश्चतुर्द्दिक्षु समन्वितां ।
महाकालेन च समं विपरीतरतातुरां ॥
सुखप्रसन्नवदनां स्मेराननसरोरुहां ।
एवं संचिन्तयेत् कालीं सर्वकामसमृद्धिदाम् ॥
तन्त्रेषु[सम्पादयतु]
देव्यः तन्त्रयोगस्य अध्ययने आचरणे च महत्तरं भूमिकां निर्वहन्ति । पुरुषदेवताः इव वास्तवस्वरूपं ज्ञातुं विवेचनशक्तियुक्तं केन्द्रम् इति विश्वस्तम् । तथापि पार्वती स्वीकर्त्री तन्त्ररूपेण शिवस्य पाण्डित्यं प्राप्यमाना छात्रा इति उक्तम् । तान्त्रिकप्रतिमाशास्त्रे ग्रन्थेषु आचरणेषु च काली एव प्रमुख्यं प्राप्तवती । डि.किन्ल्से १२२पुटानि ब्रह्मा, विष्णुः, शिवः इति देवाः समुद्रस्य फेनबुद्बुदानि इव ताया एव उद्भूताः स्वेषां मूलम् अपरिवर्त्य संरक्ष्य निर्गच्छन्ति इति निर्वाणतन्त्रम् । निरुत्तरतन्त्रम्, पिच्चिलतन्त्रम् च काल्याः सर्वे मन्त्राः सर्वश्रेष्ठाः इति घोषयतः । योगिनीतन्त्रम्, कामाक्यतन्त्रम्, निरुत्तरतन्त्रम्, इत्यादीनि कालिविद्यातन्त्राणि इति प्रसिद्धानि । महानिर्वाणतन्त्रे काली आदिशक्त्याः विशेषणम् एव ।
बङ्गालीसम्प्रदायः[सम्पादयतु]
शिवस्य पत्नी पार्वतीम् अतिरिच्य काल्याः रूपं सनातनपुराणेषु प्रतिमाशास्त्रेषु मातृरूपिणीति निरूपितम् । अष्टादशे शतके बङ्गालीभक्तिपथः आरब्धः । तत्र अस्याः स्वरूपं लक्षणानि च परिवर्तितानि ।
सन्दर्भाः[सम्पादयतु]
- ↑ एन्सैक्लोपीदिया इण्टर्न्यषनल् ग्रोलियर् 1974. AE5.E447 1974 031 73-11206 ISBN 0-7172-0705-6 ಪುಟ 95
- ↑ पाणिनिः4.1.42
- ↑ डेवीड् किन्स्ले तान्त्रिक् विसन्स् आफ् दि डिवैन् फेमिनैन् दि टेन् महा विद्यास् (बर्कलि : क्यालिफोर्निया विश्वविद्यालयस्य मुद्रणम् क्रि.श. १९९७, ७०पुटानि


text:
बि एस् यडियूरप्प
अन्तर्विषयाः
पीठीका[सम्पादयतु]
बि.एस्. यड्ड्यूरप्प महोदयः कर्नाटकस्य भूतपूर्वमुख्यमन्त्री एवं भारतीयजनतापक्षः इति राजनीतिदलस्य प्रमुखः नायकः । इदानीं कर्नाटक राज्यविधानसभायां शिकारिपुरक्षेत्रस्य प्रजाप्रतिनिधिशस्ति । २००८ तमे वर्षे प्रचलिते राज्यविधानसभानिर्वाचने स्वक्षेत्रे एस्. बङ्गारप्पमहोदयं षटचत्वारिंशत् सहस्त्रमतानाम् अन्तरेण विजित्य भा.ज.प दलं ऐदंप्राथम्येन दक्षिणभारराज्ये अधिकारारुढं कर्तुं (प्राप्ताधिकारं कर्तुं) सफलोऽभवत् । तथैव द्वितीयावधौ कर्नाटकस्य मुख्यमन्त्री चाभूत् । विधिविरोधिखनिजोद्यमपक्षपातः भ्रष्टाचारः इत्यादिषु अनुचिताविषयेषु बध्दः यड्ड्यूरप्पः स्वपक्षीयज्येष्ठनायकैरपि अधिक्षिप्तोऽभवत् । २०११ तमे जुलै २८ तमे दिने भा.ज.प दलस्य उन्नतस्तरीयाः नेतारः बि.एस्. यड्ड्यूरप्पमहाभागं स्वपदं त्यक्तुं आधिशन् । अनन्यमार्गः यड्ड्यूरप्पः २०११ तमे वर्षे जुलै मासस्य ३२तमे दिने, सायं ४ -२९ समये राज्यपालं हंसराजभरद्वाजं संदृश्य तस्मै मुख्यमत्रिपदस्य त्यागपत्रम् आर्पयत् । तदनन्तरम् अस्यैव दलस्य नेतृष्वन्यतमः सदानन्द गौडमहाभागः मुख्यान्त्रिपदे नियुक्तः कार्यं निर्वहन्नस्ति । व्याक्तिगतपरिचयः – जन्मस्थानं तु बूकनकेरे, के. आर् पेटे उपमण्डलम्, मण्डय् मण्डलम् । क्रि.श. १९४३ तमे वर्षे फेब्रुवरी मासस्य २७तमे दिने जन्म प्राप्तवान् । पिता सिध्दलिङ्गप्पः माता च पुट्टतायम्मा , पुत्रौ राधवेन्द्रविजयेन्द्रौ, पुत्त्र्यः आरुणादेवी, पद्मावतीदेवी, उमादेवी च । शिक्षणम् - बि.ए. २००७ तमे वर्षे यड्ड्यूरप्पमहाभागस्य पत्नी मैत्रादेवी पञ्चत्वमगमत् ।
राजनैतिकजीवनम्[सम्पादयतु]
१९७५ तमे वर्षे मण्डलस्तरीयस्य धनविनियोगः राजस्वः इत्येतयोः सङ्घयोः अध्यक्षो भूत्वा राजकीयप्रवेशः । १९७७ तमे वर्षे शिकारिपुरस्य पुरसभाध्यक्षः १९८३तमे वर्षे बा.ज.प मण्डल घटकस्य अध्यक्षः । अस्मिन्नेव वर्षे प्रथमवारं विधानसभासदस्यः चाभवत् ।१९८५ तमवर्षतः पञ्चवारं शिकारिपुरक्षेत्रस्य विधानसभासदस्यः । १९८८ तमे वर्षे शिवामोग्गमण्डलस्य बि जे पि पक्षाध्यक्षः । १९९१ तमे वर्षे अस्यैव पक्षस्य राज्यस्त रीयाध्यक्षः । २९९४ तमे वर्षे बि जे पि राष्ट्रीयकार्यदर्शी चाभूत् । २९९९ तमे वर्षे विधानसभायां प्रतिपक्षतानायकोऽभूत् । २००० तमे वत्सरे पुनः राज्यस्तरीपाद्यक्षः । २००४ तमे वर्षे विधानपरिषदः सदस्यः २००६ तमे वर्षे भूयः विधानसभायां प्रतिपक्षनायकः । जात्यतीत जनतादल इति पक्षेन सह रचिते सर्वकारे उपमुख्यमन्त्री तथा २००७ तमे नवम्बर् मासे कर्नाटकस्य मुख्यमन्त्री ।
कर्नाटकस्य मुख्यमन्त्री[सम्पादयतु]
श्रीमान् यड्ड्यूरप्पमहोदयः २००७ तमे वत्सरे नवम्बर मासस्य द्वादशतमे दिने राज्यपालस्य श्रीमतः रामेश्वर ठाकूर् महाभागस्य उपस्थितौ कर्नाटकस्य मुख्यमन्त्रिपदम् अलमकरोत् । अनेन दक्षिणभारतराज्यानां बा.ज.प प्रथममुख्यमन्त्री इति कीर्तिमवाप्नोत् । परन्तु स्वस्य अधिकारावधौ अनेके अन्तरायाः आगताः । स्वकृतापराधहेतुना अपकीर्तिरपि प्राप्ता । कृषिसम्बन्धिषु बहुषु आन्दोलनेषु भागमूढः यड्ड्यूरप्प महाभागः अन्ते विधिविरोधीखनिजोद्यमविषये भूविषये च लोकायुक्त व्यायाद्यक्षेन निन्दितः भूत्वा मुख्यमन्त्री पदात् निवृत्तोऽभूत् । अनेन महाभागेन कारागारवासोऽपि अनुभूतः । इदानीं न्यायसभायाः नियमबद्धानुपमतिं प्राप्य बन्धनात् मुक्तोऽस्ति ।
यड्ड्यूरप्पमहाभागेन अलङ्कृतानि पदानि[सम्पादयतु]
- १९७५ : शिकारीपुरस्य पुरसभासदस्यत्वेन वृतः,
- १९७७ : पुरसभाध्यक्षः
- १९७० : बि जे पि मण्डलस्तरीयाध्यक्षः
- १९८३ : भूतपूर्व सचिवं वेङ्कटप्प महोदयं विजित्य प्रयमवारं विधातसभाप्रवेशः
- १९८५ : तः १९८८ पर्यन्तं बि.जे.पि.मण्डलाध्यक्षः, १९८८ तमे वत्सरे राज्यस्तरीयाद्यक्षः १९९२ तमे वत्सरे राष्ट्रीय कार्यदर्शीपदनिर्वहणम् ।
- १९९४ : विधान सभायां प्रतिपक्षतानायकः ।
- १९९९ : पुनः राज्याध्यक्षः, २००० वत्सरे विधानपरिषदः सदस्यः ।
- २००४ : पञ्चमवारं विधानसभाप्रवेशः, प्रतिपक्ष नायकः ।
- २००६ : संयुक्त सर्वकारे उपमुख्यमन्त्री तथा धनाविनियोगतया राजस्व भिभागस्य निर्वहणम् ।
- २००७ : नवम्बर् द्वादश दिनाङ्कतः सप्तदश दिनाङ्कपर्यन्तं सप्तदिनानि यावत् –मुख्यमन्त्री अभवत् ।
- २००८ : मे मासस्य त्रिंशत्तमे दिने कर्नाटकस्य पञ्चविंशः मुख्यमन्त्री भूत्वा अधिकारग्रहणम् ।
- २०११ : जुलै ३२ तमे दिने सायं ४.२९ समये मुख्यमन्त्रिपदस्य त्यागषत्रं आर्पयत् ।


text:
आधारपत्रं विना वित्तकोशे वित्तलेखं समारब्धुं न शक्यते ।
नवदिल्ली> वित्तकोशेषु वित्तलेखेस्य समारम्भाय आधारपत्रसंख्यां निर्बन्धितं कृत्वा रिज़र्व् बाङ्क् द्वारा एप्रिल् मासस्य विंशति दिनाङ्के ( 20) बहिरागते निर्देशोषु एव आधारपत्रं निर्बन्धितम् इति लिखितम् अस्ति। पान् पत्रम् अपि वित्तलेखाय आवश्यकं भवति। पान् पत्रं नास्ति चेत् फोर्म् ६० दातव्यम्।
के वै सि निर्देशपालनाय भवति अयम्।
विविधसेवनानां कृते आधारपत्रम् अधिकृत्य आदेशः इतःपर्यन्तं सर्वोच्चन्यायालयेन न आदिष्टम्। तथापि अलीकधनसम्पादन- निवारणय आधारपत्रम् आवश्यकम् इति रिज़र्व् बाङ्क् संस्थायाः चाक्रिकादेशे उच्यते।


text:
स्वरसन्धिपरिचय: (प्रश्लिष्ट सन्धि:)
लौकिकसंस्कृतस्य दीर्घ, गुण एवं च वृद्धिसन्धय: एव वैदिके प्रश्लिष्ट इति नाम्ना ज्ञायन्ते । एतेषां नियमा: अधोलिखिता: -
1- सामानाक्षरे संस्थाने दीर्घमेकमुभेस्वरम् – यत्र द्वौ समानअक्षरौ परस्परं संयुक्तं भवत: तत्र हृस्ववर्णस्यास्थाने दीर्घवणं स्यात् । इत्युक्ते हृस्व अथवा दीर्घ अ, इ, उ, ऋ वर्णै: अनन्तरं यदा पुन: हृस्व उत दीर्घ अ, इ, उ, अथवा ऋ आगच्छेयु चेत् तेषां स्थाने सर्वेषां दीर्घवर्णा: (आ, ई, उू, ऋृ) भवेयु: ।
यथा - मधूदकम्=मधु+उदकम्
लौकिक संस्कृते 'अक: सवर्णे दीर्घ:' इत्यनने सूत्रेण अस्य विधानं भवति ।
2- इकारोदय एकारमकार: - अ अथवा आ वर्णानन्तरं यदि इ अथवा ई आगच्छेत चेत् द्वयो: अपि 'ए'कार: भवेत् ।
यथा - आ+इन्द्रम्=एन्द्रम्
3- उकारोदय ओकारम् - अ, आ वर्णानन्तरं उ, उू आगच्छेत् तर्हि उभयो: स्थाने 'ओ' इति भवेत् ।
यथा - एतायाम उप एतायामोप
सूत्र संख्या 2 उत 3 द्वयो: अपि लौकिक संस्कृतस्य 'आदगुण:' इति सूत्रेण विहिता: भवन्ति ।
4- परस्वैकारमोजयो: - अ, आ वर्णानन्तरं यदि सन्ध्यक्षर ए अथवा ऐ आगच्छेत् चेत् तयो: स्थाने ऐ इति एव भवति ।
यथा - आ एनम् ऐनम्
5- औकारं युग्मयो: एते प्रश्लिष्टानाम सन्धय: - अ, आ वर्णानन्तरं यदि युग्मसन्ध्यक्षरौ (ओ, औ) आगच्छेतां चेत् उभयो: स्थाने औ इति भवेत् ।
यथा - यत्र ओषधी: यत्रौषधी:
सूत्र संख्या 4, 5 द्वौ अपि लौकिकसंस्कृतस्य 'वृद्धिरेचि' सूत्रेण विहितौ भवत: ।
एतदस्ति वैदिकस्वरसन्धे: प्रश्लिष्ट इति सन्धि: भेद: उदाहरणसहितम् ।
संस्कृतजगत्


text:
मम पाठशाला संस्कृत निबंध। My School Essay in Sanskrit
मम विद्यालयस्य नाम विद्या निकेतन अस्ति। एषः विद्यालयः नगरस्य एकस्मिन सुरम्ये स्थले स्थितमस्ति। अत्र सप्ततिः शिक्षकः-शिक्षिकाः च पाठयन्ति। अत्र सहस्त्रद्वयं छात्राः पठन्ति। विद्यालये एकं सुन्दरं उद्यानं अस्ति। यत्र मनोहाणि पुष्पाणि विकसन्ति। मम विद्यालये एकः पुस्तकालयः अपि अस्ति। यत्र छात्राः पुस्तकानि पठन्ति। मम विद्यालये एका विज्ञान प्रयोगशाला, एका गणित प्रयोगशाला च अस्ति। विद्यालये एकः संगणककक्षः अपि अस्ति। शिक्षायाः क्षेत्रे मम विद्यालयः सम्पूर्ण नगरे प्रसिद्धः अस्ति। मम विद्यालयस्य सर्वे अध्यापकाः शिक्षायाम् अतीव निपुणाः, योग्यः च सन्ति। विद्यालये प्रतिसप्ताहे बालसभा अपि आयोज्यते। प्रतिवर्षे वार्षिकोत्सवः अपि आयोज्यते। क्रीड़ायाः क्षेत्रे अपि मम विद्यालयस्य प्रमुखं स्थानं अस्ति। अहम् आत्मनं गर्वितः, भाग्यशाली च अनुभवामि यः अस्मिन अत्युत्तमे विद्यालये पठामि।


text:
जब भगवान् राम रावण के साथ युद्ध करते-करते क्लान्त हो गए, तब तान्त्रिक अस्त्र-शस्त्रों के आविष्कारक ऋषि अगस्त्य ने आकर भगवान् राम से कहा कि ‘३ बार जल का आचमन कर, इस ‘आदित्य-हृदय’ का तीन बार पाठ कर रावण का वध करो ।’ राम ने इसी प्रकार किया, जिससे उनकी क्लान्ति मिट गई और नए उत्साह का सञ्चार हुआ । भीषण युद्ध में रावण मारा गया ।
रविवार को जब संक्रान्ति हो, उस दिन सूर्य-मन्दिर में, नव-ग्रह मन्दिर में अथवा अपने घर में सूर्य देवता के समक्ष इस स्तोत्र का ३ बार पाठ करें । न्यास, विनियोगादि संक्रान्ति के ५ मिनट पूर्व प्रारम्भ कर दें । प्रयोग के दिन बिना नमक का भोजन करें ।
‘कृत्य-कल्पतरु’ के अनुसार १०८ बार इसका पाठ करना चाहिए । जो लोग केवल तीन ही पाठ करें, वे १०८ बार ‘गायत्री-मन्त्र’ का जप अवश्य करें ।
विनियोगः- ॐ अस्य आदित्य-हृदय-स्तोत्रस्य-श्रीअगस्त्य ऋर्षिनुष्टुप्छन्दः आदित्य-हृदयभूतो भगवान श्रीब्रह्मा देवता, ॐ बीजं, रश्मि-मते शक्तिः, अभीष्ट-सिद्धयर्थे पाठे विनियोगः (वा)निरस्ताशेषविघ्नतया ब्रह्मविद्यासिद्धौ सर्वत्र जय सिद्धौ च विनियोगः।
ऋष्यादिन्यासः- अगस्त्य ऋषये नमः शिरसि। अनुष्टुप छन्दसे नमः मुखे। ॐ आदित्य-हृदय-भूत-श्रीब्रह्मा देवतायै नमः हृदि। ॐ बीजाय नमः गुह्ये। ॐ रश्मिमते शक्तये नमः पादयोः। ॐ तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमही धियो यो नः प्रचोदयात् कीलकाय नमः नाभौ।
इस स्तोत्र के अंगन्यास और करन्यास तीन प्रकार से किये जाते हैं। केवल प्रणव से, गायत्री मन्त्र से अथवा `रश्मिमते नमः´ इत्यादि छः नाम मन्त्रों से। यहाँ नाम मन्त्रों से किये जाने वाले न्यास का प्रकार बतलाया गया है।
कर-न्यासः- ॐ रश्मिमते अंगुष्ठाभ्यां नमः। ॐ समुद्यते तर्जनीभ्यां नमः। ॐ देवासुर-नमस्कृताय मध्यमाभ्यां नमः। ॐ विवस्वते अनामिकाभ्यां नमः। ॐ भास्कराय कनिष्ठिकाभ्यां नमः। ॐ भुवनेश्वराय कर-तल-कर-पृष्ठाभ्यां नमः।
हृदयादि-न्यासः- ॐ रश्मिमते हृदयायं नमः। ॐ समुद्यते शिरसे स्वाहा। ॐ देवासुर-नमस्कृताय शिखायै वषट्। ॐ विवस्वते कवचाय हुम्। ॐ भास्कराय नेत्रत्रयाय वौषट्। ॐ भुवनेश्वराय अस्त्राय फट्।
इस प्रकार न्यास करके निम्न गायत्री मन्त्र से भगवान् सूर्य का ध्यान एवं नमस्कार करना चाहिये – “ॐ भूर्भुवः स्वः तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात् ।´´ तत्पश्चात् आदित्यहृदय का पाठ करना चाहिये -
।। पूर्व-पीठिका ।।
ततो युद्ध-परिश्रान्तं, समरे चिन्तया स्थितम् ।
रावणं चाग्रतो दृष्ट्वा, युद्धाय समुपस्थितम् ।।1।।
दैवतैश्च समागम्य, द्रष्टुमभ्यागतो रणम् ।
उपगम्याब्रवीद् रामगस्त्यो भगवांस्तदा ।।2।।
राम राम महाबहो ! श्रृणु गुह्यं सनातनम् ।
येन सर्वानरीन् वत्स ! समरे विजयिष्यसे ।।3
आदित्य-हृदयं पुण्यं, सर्व-शत्रु-विनाशनम् ।
जयावहं जपं नित्यमक्षयं परमं शिवम् ।।4
सर्व-मंगल-मांगल्यं, सर्व-पाप-प्रणाशनम् ।
चिन्ता-शोक-प्रशमनमायुर्वर्धनमुत्तमम् ।।5
।। मूल-स्तोत्र ।।
रश्मिमन्तं समुद्यन्तं, देवासुरनमस्कृतम् ।
पूजयस्व विवस्वन्तं, भास्करं भुवनेश्वरम् ।।6
सर्व-देवात्मको ह्येष, तेजस्वी रश्मि-भावनः ।
एष देवासुर-गणाँल्लोकान् पाति गभस्तिभिः ।।7
एष ब्रह्मा च विष्णुश्च, शिवः स्कन्दः प्रजापतिः ।
महेन्द्रो धनदः कालो, यमः सोमो ह्यपाम्पतिः ।।8
पितरो वसवः साध्या, अश्विनो मरूतो मनुः ।
वायुर्विह्नः प्रजाः प्राण, ऋतु-कर्ता प्रभाकरः ।।9
आदित्यः सविता सूर्यः, खगः पूषा गभस्तिमान् ।
सुवर्ण-सदृशो भानुर्हिरण्यरेता दिवाकरः ।।10
हरिदश्वः सहस्त्रार्चिः, सप्त-सप्तिर्मरीचि-मान् ।
तिमिरोन्मथनः शम्भुस्त्वष्टा मार्तण्डकोंऽशु-मान् ।।11
हिरण्यगर्भः शिशिरस्तपनोऽहस्करो रविः ।
अग्निगर्भोऽदितेः पुत्रः, शंखः शिशिर-नाशनः ।।12
व्योम-नाथस्तमो-भेदी, ऋग्यजुः साम-पारगः ।
घन-वृष्टिरपां मित्रो, विन्ध्य-वीथी-प्लवंगमः ।।13
आतपी मण्डली मृत्युः, पिंगलः सर्वतापनः ।
कविर्विश्वो महातेजा, रक्तः सर्वभवोद्भवः ।।14
नक्षत्र-ग्रह-ताराणामधिपो विश्व-भावनः ।
तेजसामपि तेजस्वी, द्वादशात्मन् नमोऽस्तु ते ।।15
नमः पूर्वाय गिरये, पश्चिमायाद्रये नमः ।
ज्योतिर्गणानां पतये, दिनाधिपतये नमः ।।16
जयाय जय-भद्राय हर्यश्वाय नमो नमः ।
नमो नमः सहस्त्रांशो, आदित्याय नमो नमः ।।17
नमः उग्राय वीराय, सारगांय नमो नमः ।
नमः पद्म-प्रबोधाय प्रचण्डाय, नमोऽस्तु ते ।।18
ब्रह्मेशानाच्युतेशाय, सूरायादित्य-वर्चसे ।
भास्वते सर्व-भक्षाय, रौद्राय वपुषे नमः ।।19
तमोघ्नाय हिमघ्नाय, शत्रुघ्नायामितात्मने ।
कृतघ्नघ्नाय देवाय, ज्योतिषां पतये नमः ।।20
तप्त-चामीकराभाय, हरये विश्व-कर्मणे ।
नमस्तमोऽभिनिघ्नाय, रूचये लोकसाक्षिणे ।।21
नाशयत्येष वै भूतं, तमेव सृजति प्रभुः ।
पायत्येष तपत्येष, वर्षत्येष गभस्तिभिः ।।22
एष सुप्तेषु जागर्ति, भूतेषु परि-निष्ठितः ।
एष चैवाग्नि-होत्रं च, फलं चैवाग्नि-होतृणाम् ।।23
देवाश्च क्रतवश्चैव, क्रतूनां फलमेव च ।
यानि कृत्यानि लोकेषु, सर्वेषु परम-प्रभुः ।।24
एनमापत्सु कृच्छ्रेषु, कान्तारेषु भयेषु च ।
कीर्तयन् पुरूषः कश्चिन्नावसीदति राघवः ! ।।25
पूजयस्वैनमेकाग्रों, देव-देवं जगत्पतिम् ।
एतत् त्रिगुणितं जप्त्वा, युद्धेषु विजयिष्यसि ।।26
अस्मिन् क्षणे महाबाहो, रावणं त्वं जहिष्यसि ।
एवमुक्त्वा ततोऽगस्त्यो, जगाम स यथाऽऽगतम् ।।27
एतच्छ्रुत्वा महा-तेजा, नष्ट-शोकोऽभवत् तदा ।
धारयामास सु-प्रीतो, राघवः प्रयतात्मवान् ।।28
आदित्यं प्रेक्ष्य जप्त्वेदं, परं हर्षमवाप्त-वान् ।
त्रिराचम्य शुचिर्भूत्वा, धनुरादाय वीर्य-वान् ।।29
रावणं प्रेक्ष्य हृष्टात्मा, जयार्थं समुपागमत् ।
सर्व-यत्नेन महता वृतस्तस्य वधेऽभवत् ।।30
अथ रविरवदिन्नरीक्ष्य रामं मुदित-मनाः परमं प्रहृष्य-माणः ।
निशिचरपति-संक्षयं विदित्वा, सुर-गण-मध्य-गतो वचस्त्वरेति।।31
।।इति वाल्मीकीयरामयणे युद्धकाण्डे, अगस्त्यप्रोक्तमादित्यहृदयस्तोत्रं सम्पूर्णं।


text:
ऋग्वेदः सूक्तं १०.३३
(ऋग्वेद: सूक्तं १०.३३ इत्यस्मात् पुनर्निर्दिष्टम्)
प्र मा युयुज्रे प्रयुजो जनानां वहामि स्म पूषणमन्तरेण । विश्वे देवासो अध मामरक्षन्दुःशासुरागादिति घोष आसीत् ॥१॥ सं मा तपन्त्यभितः सपत्नीरिव पर्शवः । नि बाधते अमतिर्नग्नता जसुर्वेर्न वेवीयते मतिः ॥२॥ मूषो न शिश्ना व्यदन्ति माध्य स्तोतारं ते शतक्रतो । सकृत्सु नो मघवन्निन्द्र मृळयाधा पितेव नो भव ॥३॥ कुरुश्रवणमावृणि राजानं त्रासदस्यवम् । मंहिष्ठं वाघतामृषिः ॥४॥ यस्य मा हरितो रथे तिस्रो वहन्ति साधुया । स्तवै सहस्रदक्षिणे ॥५॥ यस्य प्रस्वादसो गिर उपमश्रवसः पितुः । क्षेत्रं न रण्वमूचुषे ॥६॥ अधि पुत्रोपमश्रवो नपान्मित्रातिथेरिहि । पितुष्टे अस्मि वन्दिता ॥७॥ यदीशीयामृतानामुत वा मर्त्यानाम् । जीवेदिन्मघवा मम ॥८॥ न देवानामति व्रतं शतात्मा चन जीवति । तथा युजा वि वावृते ॥९॥


text:
ShriRam AshtottarShat Namvali
These are the 108 names of God ShriRam in Sanskrit.
श्रीराम-अष्टोत्तरशतनामावलिः
१) ॐ श्रीरामाय नमः २) ॐ रामभद्राय नमः ३) ॐ रामचंद्राय नमः
४) ॐ शाश्र्वताय नमः ५) ॐ विश्र्वामित्रप्रियाय नमः ६) ॐ दान्ताय नमः
७) ॐ शरणत्राणतत्पराय नमः ८) ॐ बलिप्रमथनाय नमः ९) ॐ वाग्मिने नमः
१०) ॐ सत्यवाचे नमः ११) ॐ सत्यविक्रमाय नमः १२) ॐ सत्यव्रताय नमः
१३) ॐ व्रतफलाय नमः १४) ॐ हनुमदाश्रयाय नमः १५) ॐ कौसल्येयाय नमः
१६) ॐ खरध्वंसिने नमः १७) ॐ विराधवधपंडिताय नमः १८) ॐ बिभीषणपरित्राये नमः
१९) ॐ दशग्रीवशिरोहराय नमः २०) ॐ समतालप्रभेत्रे नमः २१) ॐ हरकोंदंडखंडनाय नमः
२२) ॐ जामदग्न्महादर्पदलनाय नमः २३) ॐ ताटकान्तकृते नमः २४) ॐ वेदान्तसाराय नमः
२५) ॐ वेदात्मने नमः २६) ॐ भववैाद्याय नमः २७) ॐ भेषजे नमः
२८) ॐ खरदूषणत्रिशिरघ्ने नमः २९) ॐ त्रिमूर्तये नमः ३०) ॐ त्रिगुणात्मवते नमः
३१) ॐ त्रिविक्रमाय नमः ३२) ॐ त्रिलोकात्मने नमः ३३) ॐ पुण्यचरित्रकीर्तनाय नमः
३४) ॐ त्रिलोकीरक्षकाय नमः ३५) ॐ धन्विने नमः ३६) ॐ दण्डकारण्यपावनाय नमः
३७) ॐ अहल्यापावनाय नमः ३८) ॐ विप्रभक्ताय नमः ३९) ॐ वरप्रदाय नमः
४०) ॐ जितेन्द्रियाय नमः ४१) ॐ जितक्रोधाय नमः ४२) ॐ जितामित्राय नमः
४३) ॐ जगग्दुरवे नमः ४४) ॐ ऋक्षवानरसंघातिने नमः ४५) ॐ चित्रकुटसमाश्रिताय नमः
४६) ॐ जयन्तत्राणवरदाय नमः ४७) ॐ सुमित्रापुत्रसेविताय नमः ४८) ॐ सर्वदेवाधिदेवाय नमः
४९) ॐ मृतवानरजीवनाय नमः ५०) ॐ मायामारीचहननाय नमः ५१) ॐ महाभागाय नमः
५२) ॐ महाधनवे नमः ५३) ॐ सर्वदेवस्तुताय नमः ५४) ॐ सौम्याय नमः
५५) ॐ ब्रह्मण्याय नमः ५६) ॐ मुनिसंस्तुयाय नमः ५७) ॐ महायोगिने नमः
५८) ॐ महोदराय नमः ५९) ॐ सुग्रीवेप्सितराज्यदाय नमः ६०) ॐ सुर्वपुण्याधिकफलाय नमः
६१) ॐ स्मृताय नमः ६२) ॐ सर्वाघनाशनाय नमः ६३) ॐ आदिदेवाय नमः
६४) ॐ महादेवाय नमः ६५) ॐ परमाय नमः ६६) ॐ पुरुषाय नमः
६७) ॐ पुण्योदयाय नमः ६८) ॐ दयाचाराय नमः ६९) ॐ पुराणाय नमः
७०) ॐ पुरुषोत्तमाय नमः ७१) ॐ स्मितवक्त्राय नमः ७२) ॐ स्मितहासाय नमः
७३) ॐ मितभाषिणे नमः ७४) ॐ राजसाय नमः ७५) ॐ अनन्तगुणगंभीराय नमः
७६) ॐ धीराय नमः ७७) ॐ दान्तगुणोत्तराय नमः ७८) ॐ मायामानुषचारित्राय नमः
७९) ॐ महादेवाभिपूजिताय नमः ८०) ॐ सेतुकृते नमः ८१) ॐ जितवारीशाय नमः
८२) ॐ सर्वतीर्थमयाय नमः ८३) ॐ हरये नमः ८४) ॐ श्यामाङ्गाय नमः
८५) ॐ सुंदराय नमः ८६) ॐ पीतवाससे नमः ८७) ॐ शार्ङ्गधनुर्धराय नमः
८८) ॐ सर्वयज्ञाधिपाय नमः ८९) ॐ यज्ञाय नमः ९०) ॐ जरामरणवर्जिताय नमः
९१) ॐ शिवलिङ्गप्रतिष्ठात्रे नमः ९२) ॐ सर्वावगुणवर्जिताय नमः ९३) ॐ परमात्मने नमः
९४) ॐ परब्रह्मणे नमः ९५) ॐ सच्चिदानंदविग्रहाय नमः ९६) ॐ परायै ज्योतिषे नमः
९७) ॐ पराय धाम्ने नमः ९८) ॐ पराकाशाय नमः ९९) ॐ परात्पराय नमः
१००) ॐ परेशाय नमः १०१) ॐ पारगाय नमः १०२) ॐ पाराय नमः
१०३) ॐ सर्वदेवात्मकाय नमः १०४) ॐ शिवाय नमः १०५) ॐ सामकृते नमः
१०६) ॐ दण्डविदे नमः १०७) ॐ कोदण्डिने नमः १०८) ॐ चण्डविक्रमाय नमः
इति श्रीराम-अष्टोत्तरशतनामावलिः संपूर्णा


text:
नागपंचम्य: हार्दिकी शुभकामना: ।।
अस्माकं भारतीयपरम्परायां न केवलं बहुदेववाद अस्ति अपितु वृक्षानां, पादपानां, जलानां, वनस्पतीनां, कीटानां च पूजा-अर्चनाया: परम्परा अपि अस्ति । वयं एतान् सर्वान् अपि भगवत: एव स्वरूपं मन्यामहे । अत: अस्माकं देशे बहुत्यौहारा:, उत्सवा: चापि सन्ति ।
नागपंचमी अपि एवमेव एक: उत्सव: अस्ति यस्मिन् जना: नागदेवस्य पूजा-अर्चना च कुर्वन्ति ।
अस्माकं देशे सर्पानाम् अपि देवरूपेण महत्वं विद्यते । भगवत: श्रीविष्णो: सहायक: अथ च शयनगृहं सन्ति भगवान् शेषनाग । तस्य सहस्राधिकशिराणि सन्ति । स: सदैव भगवत: श्रीविष्णो: शय्यारूपेण तिष्ठति ।
भगवत: श्रीशंकरस्य अपि कण्ठाहाररूपेण एते सर्पा: एव विद्यन्ते । वयं यत्र कुत्रचित् भगवत: शिवस्य स्वरूपं पश्याम: सदैव तेन सह सर्पा: भवन्ति एव कण्ठाहार रूपेण । एवं वक्तुं शक्नुम: यत् तस्य तु एते सर्पा: एव अलंकाराणि सन्ति ।
नागानां उत सर्पानां अस्माकं भारतीय परम्परां महत्वं एवं ज्ञातुं शक्यते यत् तेषां कृते एक: सम्पूर्ण- लोक: एव विद्यते नागलोक: इति ।
एवं विधा वयं पश्याम: यत् अस्माकं भारतीय परम्परायां नागानां महत्वं न्यूनं नास्त्यैव अत: अद्य वयं सर्वे मिलित्वा एतेषां नागानां प्रति आस्थासमर्पणं कुर्म: ।
नागपंचम्य: हार्दिकी शुभकामना:
संस्कृतजगत्


text:
काव्यम्
काव्यं (Kavyam) इत्येतत् साहित्यप्रकारः अस्ति । कवेः कर्म काव्यम् । कविः तु दार्शनिकः । काव्यस्य परिभाषाः अनेकाः सन्ति, किन्तु सर्वमान्या मुख्या परिभाषास्ति वाक्यं रसात्मकं काव्यम् इति । अर्थात् येन वाक्येन रसोत्पत्तिः भवति तत् काव्यम् इति कथ्यते। रस, छन्दोभिः अलङ्कारैः युक्तं काव्यम् आनन्दोत्पत्तिं करोति। रमणीयार्थप्रतिपदकं वाक्यं काव्यम् इति कथ्यते । कवितायाः (Kavita) परिभाषाऽनेकाः सन्ति , किन्तु सर्वमान्या मुख्या परिभाषास्ति वाक्यं रसात्मकं काव्यम् अर्थात् येन वाक्येन रसोत्पत्तिः भवति तत् वाक्यं कविता इति कथ्यते। रस,छन्द।छन्दालंकारैः युक्ता कविता आनन्दोत्पत्तिं करोति। महात्मना तुलसीदासेन उक्तं यत् ---कीरति भणिति भूति भलि सोई । सुरसरि सम सब कर हित होई।। अर्थात् येन काव्येन सर्वेषां जनानां हितं भवति तत् काव्यं साहित्यं कथ्यते। आनन्दो वै काव्यम् अर्थात् आनन्दः एव कवितायाः प्रथमं लक्षणमस्ति।
अन्तर्विषयाः
काव्यविमर्शः[सम्पादयतु]
काव्यलक्षणम्[सम्पादयतु]
काव्यप्रयोजनम्[सम्पादयतु]
काव्यविभागाः[सम्पादयतु]
काव्यतत्वानि[सम्पादयतु]
अधोनिर्दिष्टानि काव्यतत्वानि


text:
मूर्तौ करोति दिनकृद् विधवां कुजश्च राहुः विपन्नतनयां रविजो दरिद्राम् । शुक्रः शशांकतनयश्च गुरुश्च साध्वीम् आयुःक्षयं प्रकुरुतेऽथ विभावरीशः ॥१॥
कुर्वन्ति भास्करशनैश्चरराहुभौमा दारिद्र्यदुःखमतुलं नियतं द्वितीये । वित्तेश्वरीमविधवां गुरुशुक्रसौम्या नारीं प्रभूततनयां कुरुते शशांकः ॥२॥
सूर्येन्दुभौमगुरुशुक्रबुधाः तृतीये कुर्युः सदा बहुसुतां धनभागिनीं च । व्यक्तां ( व्यक्तं) दिवाकरसुतः सुभगां करोति मृत्युं ददाति नियमात् खलु सैंहिकेयः ॥३॥
स्वल्पं पयः स्रवति सूर्यसुते चतुर्थे दौर्भाग्यमुष्णकिरणः कुरुते शशी च । राहुः सपत्ननं ( सपत्न्यं) अपि च क्षितिजोऽल्पवित्तं ( अल्पवित्तां) दद्याद् भृगुः सुरगुरुश्च बुधश्च सौख्यम् ॥४॥
नष्टात्मजां रविकुजौ खलु पंचमस्थे ( पंचमस्थौ) चन्द्रात्मजो बहुसुता गुरुभार्गवौ च । राहुः ददाति मरणं शनिरुग्ररोगं कन्याविनाशं ( प्रसूतिं) अचिरात् कुरुते शशांकः ॥५॥
षष्ठाश्रिताः शनिदिवाकरराहुजीवाः कुर्युः कुजश्च सुभगां श्वशुरेषु भक्ताम् । चन्द्रः करोति विधवामुशना दरिद्राम् ऋद्धां शशांकतनयः कलहप्रियां च ॥६॥
सौरारजीवबुधराहुरवीन्दुशुक्राः कुर्युः प्रसह्य खलु सप्तमराशिसंस्थाः । वैधव्यबन्धनवधक्षयमर्थनाश- व्याधिप्रवासमरणानि यथाक्रमेण ॥७॥
स्थानेऽष्टमे गुरुबुधौ नियतं वियोगं मृत्युं शशी भृगुसुतश्च तथैव राहुः । सूर्यः करोत्यविधवां सरुजां ( सरुजं) महीजः सूर्यात्मजो धनवतीं पितवल्लभां च ॥८॥
धर्मे स्थिता भृगुदिवाकरभूमिपुत्रा जीवश्च धर्मनिरतां शशिजः त्वरोगाम् । राहुश्च सूर्यतनयश्च करोति बन्ध्यां ( वन्ध्यां) कन्याप्रसूतिमटनां ( अटनं) कुरुते शशांकः ॥९॥
राहुः नभःस्थलगतो ( नभस्थलगतो) विधवां करोति पापे रतां दिनकरश्च शनैश्चरश्च । मृत्युं कुजोऽर्थरहितां कुलटां च चन्द्रः शेषा ग्रहा धनवतीं सुभगां च कुर्युः ॥१०॥
आये रविः बहुसुतां सधनां ( धनिनीं) शशांकः पुत्रान्वितां क्षितिसुतो रविजो धनाढ्याम् । आयुष्मतीं सुरगुरुः शशिजः समृद्धां राहुः करोत्यविधवां भृगुः अर्थयुक्ताम् ॥११॥
अन्ते गुरुः धनवतीं दिनकृद् दरिद्रां चन्द्रोधनव्ययकरीं कुलटां च राहुः । साध्वीं भृगुः शशिसुतो बहुपुत्रपौत्रां पानप्रसक्तहृदयाम् रविजः कुजश्च ॥१२॥
गोपैः यष्ट्याहतानां खुरपुटदलिता या तु धूलिः दिनान्ते सोद्वाहे सुन्दरीणां विपुलधनसुतारोग्यसौभाग्यकर्त्री । तस्मिन् काले न चऋक्षं न च तिथिकरणं नैव लग्नं न योगः ख्यातः पुंसां सुखार्थं शमयति दुरितानि उत्थितं गोरजः तु ॥१३॥


text:
॥ अथावशिष्टानां प्रतीकार: ॥
॥ अथावशिष्टानां प्रतीकार: ॥
हनुग्रहे हनुस्तम्भे मन्यास्तम्भेऽर्दिते पिबेत् । दशमूल्यम्भसा कृष्णा अश्वत्थस्वरसेन वा ॥१॥
बाह्यायामान्तरायामपार्श्वशूलकटिग्रहान् । खल्लीदण्डापतानौ च स्नेहस्वेदपुरैर्जयेत् ॥२॥
वामनत्वाड्गसड्कोचभड्गभेदग्रहव्यथा: । मर्दनैर्बस्तिभि: क्वाथै: स्वेदनैश्च भिषग् जयेत् ॥३॥
अपतानव्रणायामौ स्नेहैर्व्रणचिकित्सितै: । अड्गरौक्ष्यस्तम्भकम्पकार्श्यं कपिशतोदने ॥४॥
दौर्बल्ये स्फुरणे भ्रंशे स्नेहैर्मर्दनमिष्यते । शुक्रकार्श्ये शुक्रनाशे शुक्रस्यातिप्रवर्तने ॥५॥
विड्ग्रहे बद्धविट्के च स्नेहपानं हितं मतम् । प्रलापे भीरुतापे च प्रसुप्तौ चित्तवैकृते ॥६॥
स्वेदनाशे बलक्षैण्ये कौशिक: सघृतो हित: । शब्दाज्ञतामये चापि लेह: कल्याणको हित: ॥७॥
शीततां रोमहर्षं च शिरापूरणमेव च । निरुहबस्तिनाथाड्गकाठिन्यं स्नेहगाहनात् ॥९॥
शिरोग्रहे तु कर्तव्या शिरोगतमरुक्रिया । रक्तावसेचनं कुर्यादभीक्ष्णं वातकण्टके । पिबेदैरण्डलैलं वा दहेत्सूचिभिरेव च ॥१०॥
इत्यशीतिवातजरोगाणां संक्षेपेण पृथक् पृथक् चिकित्सा ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
चीन
चीनादेशः (China) एशियाखण्डस्य एक: बृहद्देश: अस्ति । एषः भौगोलिकतया जनसङ्ख्यया च विशाल: देश: अस्ति । अस्य राजधानी बीजिङ्ग् अस्ति । अस्य बृहत् नगरम् शाङ्घाइ अस्ति । अत्र मुख्यतया चीनी भाषायां व्यवहारः कुर्वन्ति ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
सामान्यतः चीनादेशस्य भौगोलिकप्रदेशः ९,६००,००० कि मी२ (३,७००,०००२ मी) अस्ति ।
समग्रभूखण्डस्य विवरणम्[सम्पादयतु]
- एन्सैक्लोपिडिया आफ् बृटानिका अनुसारम् - ९,५७२,९०० कि मी२ (३,६९६,१००२ मी)
- यु एन् डेमोग्राफिक् इयर्बुक् अनुसारम् - ९,५९६,९६१ कि मी२ (३,७०५,४०७२ मी)
- सि ऐ ए वर्ल्ड् फाक्ट् बुक् अनुसारम् - ९,५९६,९६१ कि मी२ (३,७०५,४०७२ मी)
- अक्सै चिन्-ट्रान्स्कारकोरम् च मिलित्वा भारतदेशेन अधिकृतानुसारम् - ९,६४०,०११ कि मी२ (३,७२२,०२९२ मी)
सीमायाः विवरणम्[सम्पादयतु]
समग्रे विश्वे रष्यादेशं विहाय चीनादेशस्य सीमा अतीव विस्तृता वर्तते । यलुनदी आरभ्य गल्फ् आफ् टोङ्किन् पर्यन्तं अस्य सीमायाः विस्तारः २२,११७ कि मी (१३,७४३ मी) वर्तते। अस्य देशस्य सीमायाः सम्बन्धः १४ देशानां सह वर्तते । तेषां नामानि वर्तन्ते,
- वियेट्नाम् देशः(चम्पादेशः)
- लाओस्देशः
- ब्रह्मदेशः(म्यान्मार् देशः,बर्मादेशः)
- भूतान् देशः
- नेपालदेशः
- पाकिस्थान्देशः
- अफगानिस्थान्देशः
- तजिकिस्थान्देशः
- किर्गिस्थान्देशः
- कजकिस्थान्देशः(कजकिस्टान्देशः)
- अल्ताइदेशः(अल्ताइ गणराज्यम्)
- मङ्गोलियादेशः
- रश्यादेशः(रशादेशः,रूशादेशः)
- उत्तरकोरियादेशः
शासनम्[सम्पादयतु]
चीनादेशे मुख्यतः विभागद्वयं वर्तते। तत्,
- पौरगणतन्त्रचीनादेशः (People's Republic of China)
- गणतन्त्रचीनादेशः (Republic of China)
1.पौरगणतन्त्रचीनादेशः (People's Republic of China)[सम्पादयतु]
पीपल्स् रिपब्लिक् आफ् चैनादेशे २२ देशाः(Provinces), ५ स्वयंशासितप्रदेशाः(Autonomous Regions), ४ ग्रामसङ्घानि(Municipalities),
२ विशेषशासनप्रदेशौ(Special Administrative Regions) च वर्तन्ते ।
अस्य २२ देशानां (Provinces) नाम एवं वर्तन्ते,
- हबे देशः (Hebei Province)
- शन्शी देशः (Shanxi Province)
- ल्यावीनिङ्ग् देशः (Liaoning Province)
- जीलिन् देशः (Jilin Province)
- हेलूङ्च्याङ्ग् देशः (Heilongjiang Province)
- जिआङ्ग्सू देशः (Jiangsu Province)
- चेजियाङ्ग् देशः (Zhejiang Province)
- अन्हुये देशः (Anhui Province)
- फुजियान् देशः (Fujian Province)
- जियाङ्शी देशः (Jiangxi Province)
- शान्दोङ्ग् देशः (Shandong Province)
- हेनान् देशः (Henan Province)
- हूबे देशः (Hubei Province)
- हूनान् देशः (Hunan Province)
- ग्वाङ्ग्दोङ्ग् देशः (Guangdong Province)
- हैनान् देशः (Hainan Province)
- सिच्वान् देशः (Sichuan Province)
- ग्वेचो देशः (Guizhou Province)
- युन्नान् देशः (Yunnan Province)
- शान्शी देशः (Shaanxi Province)
- गान्सु देशः (Gansu Province)
- चिङ्ग्है देशः (Qinghai Province)
- तैवान्देशः (Taiwan Province) - (तैवान् देशः गणनां कृत्वा २३ देशाः भवन्ति । प्रस्तुतसमये तैवान् रिपब्लिक् आफ् चैनादेशस्य अधीने वर्तते । )
अस्य ५ स्वयंशासितप्रदेशानां नाम एवं वर्तन्ते,
- अन्तर्भूतः मङ्गोलिया (Inner Mongolia) स्वयंशासितप्रदेशः
- शिञ्ज्याग् (Xinjiang) स्वयंशासितप्रदेशः
- ग्वाङ्ग्क्षी (Guangxi) स्वयंशासितप्रदेशः
- निङ्शिया (Ningxia) स्वयंशासितप्रदेशः
- टिबेट् (Tibet) स्वयंशासितप्रदेशः
अस्य ४ ग्रामसङ्घानां नामा एवं वर्तन्ते,
- बीजिङ्ग्(बेजिङ्ग्) ग्रामसङ्घः
- चोङ्चिङ्ग्(चोङ्किङ्ग्) (Chongqing Municipality) ग्रामसङ्घः
- शाङ्घाइ ग्रामसङ्घः
- त्याञ्जिन् (Tianjin Municipality) ग्रामसङ्घः
अस्य २ विशेषशासनप्रदेशौ
- हाङ्ग्काङ्ग्(Hong Kong) विशेषशासनप्रदेशाः
- मकौ(Macau)विशेषशासनप्रदेशाः
2.गणतन्त्रचीनादेशः (Republic of China)[सम्पादयतु]
अस्य सामान्यतया तैवान् इत्यपि व्यवहारः वर्तते । अत्र मुख्यतया ४ द्वीपानि वर्तन्ते । तेषां नाम एवं वर्तन्ते,
- तैवान्द्वीपम्
- पङ्ग्-हू द्वीपम् (Penghu Island)
- किन्मन्(किमोइ) द्वीपम् (Kinmen/Quemoy Island)
- मात्सु द्वीपम् (Matsu Island)
समग्रदेशे प्रमुखतया २ विभागं, ५ विशेषग्रामसङ्घानि च वर्तन्ते।
अस्य प्रमुखं २ विभागम्,
- तैवान्देशः (Taiwan Province)
- फ्यूजियान् देशः (Fujian Province)
अस्य ५ विशेषसङ्घानि,
- कौशियुङ्ग् ग्रामसङ्घम् (Kaohsiung Municipality )
- न्यू तैपे ग्रामसङ्घम् (New Taipei Municipality)
- तैचुङ्ग् ग्रामसङ्घम् (Taichung Municipality)
- तैनान् ग्रामसङ्घम् (Tainan Municipality)
- तैपे ग्रामसङ्घम् (Taipei Municipality)
जनसङ्ख्याविज्ञानम् (Demographics)[सम्पादयतु]
पौरगणतन्त्रचीनादेशस्य (People's Republic of China) २०१० तमवर्षस्य जनगणनानुसारं प्रायः १,३३८,६१२,९६८ । तस्यां जनगणनायां २१% जनेषु १४५,४६१,८३३ पुरुषाः, १२८,४४५,७३९ महिलाः च आसन् । अस्यां जनगणनायां ७१% युवजनाः(४८२,४३९,११५ पुरुषाः, ४५५,९६०,४८९ महिलाः) आसन् । अस्यां जनगणनायां ८% जनाः ६५ वर्षाधिकाः(४८,५६२,६३५ पुरुषाः, ५३,१०३,९०२ महिलाः) सङ्ख्यकाः आसन् । २०१० तमवर्षस्य जनगणनानुसारं १०० बालिकानां कृते ११८.०६ बालकाः जन्मं प्राप्नुवन्ति ।
अन्य-भिन्न-देशीयानां समूहः(Ethnic groups)[सम्पादयतु]
चीनादेशः आधिकारिकतया ५६ मण्डलानि वर्तन्ते । ते अन्य-भिन्न-देशीयानां समूहः इति उद्घोषितः । तत्र विद्यमानेषु अन्य-भिन्न-देशीयानां समूहेषु हान्चैनीस्(Han Chinese) समूहः विश्वे एव बहु बृहत् वर्तते । २०१० तमवर्षस्य जनगणनानुसारं ५९३,८३२ जनाः विदेशीयाः चीनादेशे निवासं कुर्वन्ति स्म । तत्र अधिकतया दक्षिणकोरियादेशतः १२०,७५० जनाः, संयुक्तानि राज्यानि देशतः जनाः ७१,४९३, सूर्यमूलम् देशतः जनाः ६६,१५९ च वर्तन्ते ।
चीनीभाषा[सम्पादयतु]
चीनादेशस्य भाषां माण्डरिन्(Mandarin) इति आह्वयन्ति । एषा भाषा सैनो-टिबेटियन्(Sino-Tibetan)भाषायाः कुटुम्बतः आगतः अस्ति । अत्र केवलं माण्डरिन् मानत्वम् (Standard Mandarin)भाषायाः आधिकारिकचीनीभाषात्त्वेन अङ्गीक्रीयते । माण्डरिन् मानत्वम् भाषा बीजिङ्ग्प्रादेशिकभाषातः(Beijing dialect) आगता वर्तते। चीनीभाषायां बहु भेदाः वर्तन्ते । तत्र मुख्यतया,
- वू (Wu)
- युए (Yue)
- मिन् (Min)
- शियाङ्ग् (Xiang)
- गान् (Gan)
- हाक (Hakka)
चीनीलिपिः(Chinese character) लोगोग्राम्(Logogram) उपयोगेन लिख्यते । चीनीभाषायाः शब्दकोशानुसारं ५६,००० अधिकाः चीनीलिपयः वर्तन्ते । तत्र ३,००० लिपीनाम् अध्ययनेन प्रायः ९९% चीनीलिप्यां अथवा चीनीभाषायां प्राविण्यतां प्राप्तुं शक्यते । चीनीलिपीनां लेखनार्थं नूनातिनूनं ६४ रेखाः अपेक्षन्ते । माण्डरिन् मानत्वम् (Standard Mandarin)भाषायाः प्रशिक्षणं भारतदेशे केमन्द्रियमाध्यमिकशिक्षासंस्थायाः (Central Board of Secondary Education,C.B.S.E.) पाठ्यक्रमे स्थापितं वर्तते ।
शिक्षणम्[सम्पादयतु]
१९८६ तमे वर्षे चीनादेशः बालानां ९ वर्षपर्यन्तं बाल्यशिक्षणम् अनिवार्यः कृतः । २००७ तमे वर्षे ३९६,५६७ प्राथमिकविद्यालयाः (Primary Schools), ९४,११६ माध्यमिकविद्यालयाः (Secondary Schools), २,२३६ विश्वविद्यालयाः(Universities) च आसन् । फेब्रवरि, २००६ तमे वर्षे चीनादेशे बालानां मूलशिक्षा ९ वर्षपर्यन्तं सम्पूर्णशिक्षा, पठ्यपुस्तकं च निश्शुल्कं कृतम् । चीनादेशस्य विश्वकिद्यालयानां गुणवत्ता बहु सम्यकस्ति ।
संस्कृतिः[सम्पादयतु]
कन्फ्यूशस्(Confucius) नामीयः तत्त्वशास्त्रज्ञेन चीनादेशस्य संस्कृतिः प्रभाविता वर्तते ।


text:
अथाष्टाङ्गयोगयोग्याचारयोगचर्या नाम चतुर्थाष्टके द्वितीयोsध्याय:
हरि: ॐ मही महेश योगस्य मयास्थेया कथं वद ॥
इति पृष्टोर्जुनेनाह साङ्गं योगं त्र्यधीश्वर: ॥१॥
अष्टाङ्गो योग इत्येके षडङ्ग इति चापरे ॥
विसंवादो नोभयत्र श्रृणु तत्त्वं ब्रवीमि ते ॥२॥
अष्टाङ्गयोगो यमाद्यै: षडङ्गस्त्वावसनादिभि: ॥
यमानां नियमानां च स्वभावेन विधानत: ॥३॥
आसनादि: षडङ्गोsत: सप्ताङ्गं केचनाब्रुवन् ॥
सप्ताङ्गानि समाधिस्तु फलमेवेति तन्मतम् ॥४॥
समाधिं द्विविधं मत्वा सविकल्पाविकल्पकम् ॥
अङ्गेष्वेकं समादाय द्वितीयं फलमुच्यते ॥५॥
सप्ताङ्गत्वेपि चाष्टाङ्गयोगमित्यूचिरे परे ॥
शब्दातोsत्रैव भेदोsस्ति नान्यथेति विनिर्णय: ॥६॥
यमान्दशादौ संपाद्य नियमांश्च महाव्रत: ॥
सुखाल्लब्ध्वासनस्थैर्यं प्राणायामं ततोsभ्यसेत् ॥७॥
समे सुखेsजने देशे नि:शब्दे निरुपद्रवे ॥
सुखासने समासीनश्चैलाजिनकुशोत्तरे ॥८॥
सर्वचिन्तां परित्यज्य धृतिमास्थाय सात्त्विकीम् ॥
तत्राभ्यासं प्रकुर्वीत यमवानात्मशुद्धये ॥९॥
समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिर: ॥
इतस्तातो नैव पश्येत्पश्येद्भ्रूमध्यमेकधी: ॥१०॥
पूरकुम्भकरेचात्मप्राणायामाख्याकर्मणि ॥
दृढाभ्यास: प्रकर्तव्यो जिते प्राणे जितं मन: ॥११॥
वृषावतिबलौ मत्तौ सयुगं संप्रधावत: ॥
भवेतां स्ववशे पाशे शृङ्गासक्ते यथैकत: ॥१२॥
तथैवेमौ मन:प्राणौ योगाभ्यासेन संयतौ ॥
जितेsनयोरेकतरे तौ द्वावपि जितौ खलु ॥१३॥
अत्र सत्कर्मभि: केचिच्छुद्धचित्ता महाश्रिय: ॥
स्थिरचित्ता मदर्चायां वशप्राणा भवन्ति ते ॥१४॥
अङानि धारणादीनि तेsभ्यसन्ति महाव्रता: ॥
अन्येsसुयामत: प्राणमनोजयमभीप्सव: ॥१५॥
प्राणस्पन्दनिरोधो हि प्राणायाम इतीर्यते ॥
इडया प्राणमापूर्यं कुम्भयित्वा पुनर्बहि: ॥१६॥
क्षिपेत्पिङ्गलया धीमान्पुन: पूर्ववदाचरेत् ॥
विपरीतेन वा युञ्ज्याद्बहिर्वा कुम्भयेत्तथा ॥१७॥
पूरो द्वादशमात्राभिर्द्विगुणाभिश्च रेचक: ॥
कुम्भश्चतुर्गुणाभिश्च विधेयो बन्धपूर्वक: ॥१८॥
यथा यथा प्राणजयो मात्रावृद्धिस्तथा तथा ॥
पिण्डशुद्धिस्तया ज्ञेया वातपित्तकफान्तका ॥१९॥
नाडीद्वाराणि सर्वाणि निर्मलानि भवन्त्यत: ॥
नीरोगो जायते योगी क्रमाभ्यासेन यत्नत: ॥२०॥
निर्बीजश्च सबीजश्च प्राणायामो द्विधा मत: ॥
निर्बीज: केवलो रोध: सबीजो जपपुक् शुभ: ॥२१॥
लीन: स पञ्चविपलद्विपलं ब्रह्मरन्ध्रग: ॥
प्राण: सुषुम्णया प्रोक्त: प्राणायाम: स उत्तम: ॥२२॥
इन्द्रियाणि जिते प्राणे विषयेभ्य: प्रयत्नत: ॥
मनसोपाहरेद्धीर: प्रत्याहार: स उच्यते ॥२३॥
यथा संहरतेsङ्गानि सुखात्कूर्मस्तथाप्ययम् ॥
अर्थेभ्य: समनस्का गा: प्रत्याहारस्तदोत्तम: ॥२४॥
कार्याsथ धार्णा साsपि द्विविधा परिकीर्तिता ॥
सगुणाsगुणभेदेन मनस: स्थिरताssत्मनि ॥२५॥
ततो ध्यानं त्विदं कार्यं विक्षिप्तं मन आत्मनि ॥
अभ्यासेन स्थिरीकुर्यात्पुन: पुनरखेदत: ॥२६॥
ध्यानं प्राग्धारणा पश्चात्केsपीच्छन्ति न तद्वरम् ॥
ध्यानं ह्युपसमाधीति समाधिर्ध्यानविस्मृति: ॥२७॥
द्वादशद्वादशगुणा वृद्धि: प्राणलयस्य या ॥
प्राणायामादि चत्वारि योगाङ्गानीति केचन ॥२८॥
एवं द्विषड्दिनै: साध्य: समाधिर्द्विविध: स च ॥
सविकल्पो निर्विकल्पो धर्ममेघ: स दैवहा ॥२९॥
प्राणायामादिभिश्चित्ते सुस्थिरे मननक्षमे ॥
योगी विश्रुतवाक्यार्थमननं श्रद्धया चरेत् ॥३०॥
परात्मचिन्तनं वेदाविरुद्धाभिश्च युक्तिभि: ॥
अखण्डया मनोवृत्त्या मननं तत्प्रचक्षते ॥३१॥
समाधि: सविकल्पो यस्तन्निदिध्यासनं विदु: ॥
वि९जातीयप्रत्ययस्य निरासेनैव सर्वथा ॥३२॥
सजातीयप्रत्ययस्य प्रवाहीकरणं तु यत् ॥
अखण्डतैलधारावत्तन्निदिध्यासनं स्मृतम् ॥३३॥
तल्लक्ष्मेदं महाबाहो दुर्लभं यत्कुयोगिनाम् ॥
तत्त्वमस्यादिवाक्यार्थो विनिर्णीतो यथा पुरा ॥३४॥
षड्लिङ्गै: श्रुतिनिर्णीतैर्य: सम्यगवधारित: ॥
सुलक्षितो लक्षणया धारणाभिश्च चिन्तित: ॥३५॥
युक्तिभिर्मननाख्येन ध्यानेन स्ववशीकृत: ॥
योगिनां सोsवतिष्ठेत हृदि रूढतमो यदा ॥३६॥
सोsहमात्मा परं ब्रह्म ब्रह्मैवाहं परात्परम् ॥
नित्यं ज्ञानमनन्तं यच्छुद्धं बुद्धमनामयम् ॥३७॥
आनन्दमद्वयं पूर्णं मनोवाचामगोचरम् ॥
इत्यखण्डार्थधीवृत्तिर्दृढा तन्मननं परम् ॥३८॥
यदा विस्मृत्य तद्धयानं ध्येयाकारं मनो भवेत् ॥
निवातदीपवत्स्वस्थं समाधि: सोsभिधीयते ॥३९॥
व्यापकं तत्र चैतन्यं तिष्ठत्येव स्वयंप्रभुम् ॥
तदा योगी न वेदेदं बाह्यमाभ्यन्तरं क्वचित् ॥४०॥
सूर्यकान्तस्य योगेन तूलोsर्कप्रतिबिम्बित: ॥
अग्निरेव भवेत्तद्वज्ज्ञेयमत्रापि नान्यथा ॥४१॥
ब्रह्माकारा मनोवृत्ति: केवलं ब्रह्म निष्कलम् ॥
विषयीकृत्य हरति केवलं तद्गतं तम: ॥४२॥
नष्टे सकार्ये तमसि प्रपञ्चो नैव तिष्ठते ॥
एक एवाद्वितीयोsत्र तदा स्वात्मावशिष्यते ॥४३॥
या वृत्ति: सैव विज्ञानं कार्यं कृत्वा तत; स्वयम् ॥
स्वरूपे लीयते स्वच्छे जले कतकरेणुवत् ॥४४॥
घटे भिन्ने घटाकाशो महाकाशो यथा तथा ॥
चिद्बिम्बं तु चिदेव स्यादुपाधौ विलयं गते ॥४५॥
स्वप्रकाशं परं ब्रह्म कथं हृत्तत्प्रकाशयेत् ॥
अत: स्वच्छादर्शगतस्वमुखालोकनोपमम् ॥४६॥
स्वच्छधीवृत्तिफलितस्वात्मनोsपि निरीक्षणम् ॥
स्वस्यैव नैव मनसो दृश्यस्याचेतनस्य च ॥४७॥
अज्ञातस्यैव विषये मनोवृत्ते: प्रयोजनम् ॥
द्रष्टव्यं मनसेत्याह सार्थकं तच्छ्रुति: स्वयम् ॥४८॥
मनो न मनुते ब्रह्म वागप्यत्र प्रशाम्यति ॥
स्वयंप्रभं परं ज्योतिर्नित्यं वाड्मनस: परम् ॥४९॥
फलव्याप्यत्वमेवात्र शास्त्रेणास्य निरस्यते ॥
ब्रह्मण्यज्ञाननाशाय वृत्तिव्याप्यत्वमुच्यते ॥५०॥
यावदेवं भवेत्सिद्धं तावद्वृत्तिर्न शाम्यति ॥
ज्ञातृज्ञेयविभागोsयं भाति वृत्तौ स्वभावत: ॥५१॥
सविकल्पोsयमेव स्यात्समाधिर्भूपसत्तम् ॥
वृत्तेर्लयो निर्विकल्प: समाधि: परमो मत: ॥५२॥
अविभागं परं ब्रह्म यतस्तत्रानुभूयते ॥
इमामेव परां भूमिमारूढो न पुनश्चयवेत् ॥५३॥
यदि विघ्ना भवन्त्यत्र युञ्जतो योगिनो मन: ॥
तत्रोपायस्त्वयं कार्य: सावधानेन योगिना ॥५४॥
सिद्धयोsत्र भवन्त्यष्टावणिमप्रमुखा नृप ॥
तदासक्तौ प्रणश्येत योग: संसरते स च ॥५५॥
सर्वं तन्नश्वरं विद्वान्न प्रसज्येत कर्हिचित् ॥
लये संबोधयेच्चित्तं विक्षिप्तं शमयेत्पुन: ॥५६॥
सकषायं सुधीर्जह्यात्समप्राप्तं न चालयेत् ॥
नास्वादयेद्रसं तत्र निस:ङ्ग: प्रज्ञया भवेत् ॥५७॥
निवातदीपवच्चित्तो ब्रह्मात्मा शून्यवृत्तिक: ॥
कृतकृत्य: क्षीणकर्मा भिन्नहृद्ग्रन्थिसंशय: ॥५८॥
प्रारब्धभोक्तात्मारामो जीवन्मुक्तो भवेदियम् ॥
योगभूर्महती रूढ एतां मुग्धादिवच्चरेत् ॥५९॥
मुग्धोsन्धो बधिरोsजिह्वो योगी पङ्गुर्नपुंसक: ॥
स्वात्मदृक् परमानन्दो भवेत्स्वैरगति: सदा ॥६०॥
अर्थानामपि सांनिध्ये समर्थोsविकलेन्द्रिय: ॥
सुप्तवद्वर्तते नित्यं स योगी मुग्ध ईरित: ॥६१॥
तिष्ठतो व्रजतो वास्य योगिनो दृङ् न दूरगा ॥
युगमात्रां भुवं त्यक्त्वा योगिराट् सोsन्ध उच्यते ॥६२॥
शोकावहं मनोहारि हितं वाप्यहितं वच: ॥
न संश्रृणोति श्रुत्वापि स योगी बधिर: स्मृत: ॥६३॥
इदमिष्टमिदं नेति योsश्नन्नापि न सज्जते ॥
सत्यं हितं मितं ब्रूते योगी सोsजिह्व उच्यते ॥६४॥
भिक्षार्थं यस्य गमनं विष्णूत्रोत्सृतयेपि च ॥
योजनान्न परं याति स योगी पङ्गुरुच्यते ॥६५॥
सद्योजातां कुमारीं यो दृष्ट्वा षोडशवार्षिकीम् ॥
वृद्धामपि समां पश्यन्निर्विकार: स षण्ढक: ॥६६॥
योगचर्यामिमां प्राप्य श्रित उत्तमभूमिकाम् ॥
जीवन्मुक्तो भुक्तदैवो विदेहां मुक्तिमश्नुते ॥६७॥
योगादेशमिमं राजन्नाविनीताय बोधय ॥
श्रद्दधानाय शिष्याय शंस शुद्धहृदेsर्जुन ॥६८॥
इति श्रीमद्दत्तात्रेयपुराणे सार्धत्रिसाहस्र्यां त्रिकाण्डमण्डितायां संहितायां वासुदेव्यां उपासनाकाण्डे चतुर्थाष्टके द्वितीयोsध्याय: ॥२॥
॥ इति श्रीदत्त० अष्टाङ्गयोगयोग्याचारयोगचर्या नाम चतुर्था० द्वितीयो० ॥४।२॥
Translation - भाषांतर
N/A