text:
Thursday, January 21st, 2016
इस्लामाबाद्उग्रवादिनां जन्मभूमौ पाकिस्थाने तेषां दुष्कृत्यानि मितिम् अतीत्य प्रवर्तन्ते । ह्यः बुधवासरे चण्डा उग्रवादिनः खैबर्प्रान्ते विश्व विद्यानिलये स्वीयं कौशलं प्रादर्शयन् । तैः सहसा तत्र गुलिकास्त्रप्रयोग आरब्धः। एकः प्राध्यापकः विंशतिः छात्राश्च क्षणमात्रे अस्त्रहताः भूमौ न्यपतन् । षष्ट्यधिका अन्ये व्रणिताः दुःखम् अनुभवन्ति । मृतसंख्या वर्धिष्यते इति ऊह्यते ।...
Tuesday, December 30th, 2014
जकार्ता ‘एर् एसिया’ संस्थायाः विमानं भानुवासरे क्वापि अदृश्यम् अभूत् नभसि। तस्मिन् विमाने द्विषष्ट्यधिकशतजनाः प्रयान्ति स्म। विमानं समुद्रे पतितं तलप्रदेशं प्राप्तं स्यादिति ऊह्यते घोरे सागरे पतितस्य विमानस्य पूर्णो नाशः संजातः, तत्रत्याः सर्वे मृताः इति च इण्डोनेसियाधिकारिणो ब्रुवन्ति। निपतितस्य विमानस्य इतिवृत्तं ज्ञातुं राष्ट ́ान्तराण्यपि प्रायतन्त, किन्तु फलं...
Monday, December 29th, 2014
बेङ्गळूरुनगरस्य चर्चस्ट ́ीट् समीपे भानुवासरस्य रात्रौ सार्ध अष्टवादने भीकर स्फोटः समभवत्। राज्यसर्वकारस्य आरक्षकाधिकारिणः विचारणायां निरताः इति अवगम्यते। बांब स्फोटनेन चेन्नैमूलस्य महिळा श्रीमती भवानी मृताः इति चिकित्सालयस्य वैद्याः पत्रकारान् उद्दिश्य अवोचत्। मुख्यमन्त्री श्री सिद्धरामय्यः गृहसचिवः श्री झार्झ आयुक्तः श्री रेड्डिः स्थलं परिशीलितवन्तः। ह्यः रात्रौ भवानी मृतदेहः...
Saturday, December 27th, 2014
राञ्चाी – झारखण्डराज्यस्य मुख्यमन्त्रिस्थानाय श्री रघुवरदासो निर्विरोधं चितः। भारतीयजनता पक्षस्य नेता श्रीमान् रघुवरदासः पुरा उपमुख्यमन्त्री आसीत्। शुक्रवासरे तस्य चयनं सम्पन्नम्। शीघ्रमेव स प्रमाणवचनं पठित्वा मुख्यमन्त्रिस्थानम् अलङ्करिष्यति।
Saturday, December 27th, 2014
कोल्कत्ताहिन्दुधर्मावलम्बिनां परधर्मप्रवेशः यः कारितः कार्यते वा सः सम्मतोऽस्ति चेत् तर्हि परधर्मप्रविष्टानां प्राक्तनहिन्दूनां हिन्दु धर्मे पुनः प्रवेशोऽपि न्याय्य एव। धर्मान्तरस्वीकारविरोधिनः तादृशविधेरनुष्ठानं समर्थयन्तामिति राष्टि ́यस्वयंसेवकसंघस्य मुख्यः मोहनभागवतः अकथयत्। पुनः परधर्मस्वीकारं विरुन्धानाः सर्वान् धर्मान्तरस्वीकुर्वाणान् (सकृदपि स्वधर्मं त्यक्त्वा परधर्मं स्वीकुर्वाणान्) रुन्धन्तु इति सः स्वाभिप्रायं स्पष्टमकरोत् ।
Thursday, December 25th, 2014
लक्ष्मणपुरम् – उत्तरभारते विश्वहिन्दू परिषदः द्वारा हिन्दूधर्मजारण समित्या च लक्षाधिकजनाः हिन्दूधर्मं पुनरागताः। ते पुनर्मतान्तरिताः अभूवन्। एतस्मिन् विषये लोकसभायां विपक्षनेतारः महान् कोलाहलमेव अकुर्वन्। विपक्ष सदस्यान् उत्तरयन् संसदीयव्यवहार सचिवः वेङ्कय्यनायुडुः मतान्तरविषये केन्द्रसर्वकारस्य पात्रं नास्ति। यदि राज्येषु पुनर्मतान्तरकरणानि संदृष्टानि चेत् तानि राज्यसर्वकारशासनारूढ मुख्याः एव नियन्त्रयेयुः। समग्रेदेशे शान्तिः व्याप्तस्ति।...
Wednesday, December 24th, 2014
श्रीनगरम्जम्मुकाश्मीरराज्यस्य विधानसभानिर्वाचने न किमपि दलं स्पष्टं बहुमतम् अलभत। अतोऽत्र संयुक्त सर्वकारोऽनिवार्यः। पिडिपिदलं भाजपदलं च संयुज्य यदि सर्वकारं रचयिष्यतः, तर्हि स्थिरं शासनं भविष्यति। पिडिपि दलाय वयं समर्थनां दास्याम इति कांग्रेस्दलमपि वदति। केन दलेन मैत्री कांग्रेस्दलमपि वदति। केन दलेन मैत्री करणीयेति पिडिपि नायकाः निर्णयं करिष्यन्ति। झारखण्डराज्येऽपि केनापि...
Monday, December 22nd, 2014
वल्सद् – गुजरातराज्यस्य वल्सद् प्रदेशे द्विशताधिकाः जनाः सनातनधर्मं स्वेच्छया प्राविशन्। एते जनाःपूर्वं क्रैस्तधर्मं प्रविष्टा आसन्। सम्प्रति ते हिन्दुधर्मम् अनुसर्तुम् इच्छन्तः स्वधर्मे प्रवेशम् अलभन्त। विश्वहिन्दुपरिषद् एतदर्थं होमादिव्यवस्थाम् अकरोत्। वेदमन्त्राणां पठनं पुरोहितैः कृतम्। अस्मिन् धार्मिके समारम्भे सहस्रत्रयाधिकाः वीक्षकाः जनाः उपस्थिताः आसन्। भानुवासरे होमादिविधयः सम्पन्नाः। एवं केरलराज्येअळप्पुझा कोलम्प्रदेशयोः...
Monday, December 22nd, 2014
नवदिल्लीरष्यादेशस्याध्यक्षः व्लादिमर् पुटिन् भारतदेशमागत्य प्रधानमन्त्रिणा नरेन्द्रमोदिना सार्धं संल्लाप्य अणुबन्धाद्यनेकविषयेषु मिथः साहाय्यं प्रदास्यते इति अङ्गीकारं प्रदत्तवान् खलु। एतं विषयं श्रुत्वा अमेरिकादेशस्य शासनारूढाः मुख्याः अतीवचातुर्येण स्वप्रति क्रियामूचुः। भारतदेशस्य शासनारूढ मुख्याः रष्यादेशेन साकं मैत्रीं चकार। अणुबन्धतैलसम्पर्कतैलविनिमयादि विषयेषु मिथःसाहाय्यसहकाराः प्रदास्यन्ते इति ऊरीचक्रतुःइति तु सन्तोषस्य विषयः। किन्तु उक्रेन्देश मुपरि रष्यादेशाक्रमणेन...
Saturday, December 20th, 2014
श्रीनगरम्काश्मीरविधानसभाया निर्वाचनानां मतदानम् अद्यान्तिमघट्टे प्रवर्तते। विधानसभास्थानानां विंशतिः अद्य निर्वाचने वर्तते। भद्रता व्यवस्था पूर्णा वर्तते। शान्त्या मतदानं भविष्यति, मतदाः निर्भयम् आगत्य मतदानं करिष्यन्तीति निरीक्ष्यते। * छत्तीस्गढ छत्तीस्गाढ विधानसभाया निर्वाचनम् अद्य समाप्तिं गता। प्रातः सप्तवादनतः सायं ४ वादनपर्यन्तं प्रचलिष्यति। निर्वाचना आयोगः सुरक्षा व्यवस्था कल्पिता । फलितांशः मासस्यास्य...


c: text/html

text:
Dakshinamurti Stotram in Hindi
॥ श्री दक्षिणामूर्ति स्तॊत्रम् ॥
.
गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णु: गुरुर्दॆवॊ महॆश्वर: ।
गुरु:साक्षात् परं ब्रह्मा तस्मै श्री गुरवॆ नम: ॥
ॐ यॊ ब्रह्माणं विदधाति पूर्वम्
यॊ वै वॆदांश्च प्रहिणॊति तस्मै ।
तं ह दॆवमात्मबुद्धि प्रकाशम्
मुमुक्षुर्वै शरणमहं प्रपद्यॆ ॥
ॐ शांति: शांति: शांति:
.
॥ हरि: ॐ ॥
विश्वं दर्पण दृश्यमान नगरीतुल्यं निजांतर्गतं
पश्यन्नात्मनि मायया बहिरिवॊद्भूतं यथा निद्रया ।
य: साक्षात्कुरुतॆ प्रबॊध समयॆ स्वात्मान मॆवाद्वयं
तस्मै श्री गुरुमूर्तयॆ नम इदं श्री दक्षिणामूर्तयॆ ॥ १ ॥
.
बीजस्यांतरिवांकुरॊ जगदिदं प्राङ्न निर्विकल्पं
पुनर्माया कल्पित दॆश कालकलना वैचित्र्य चित्रीकृतम् ।
मायावीव विजृंभयात्यपि महायॊगीव य: स्वॆच्छया
तस्मै श्री गुरुमूर्तयॆ नम इदं श्री दक्षिणामूर्तयॆ ॥ २ ॥
.
यस्यैव स्फुरणं सदात्मकमसत्कल्पार्थकं भासतॆ
साक्षात्तत्त्व मसीति वॆदवचसा यॊ बॊधयत्याश्रितान ।
यत्साक्षात्करणाद्भवॆन्न पुनरावृत्तिर्भवांभॊनिधौ
तस्मै श्री गुरुमूर्तयॆ नम इदं श्री दक्षिणामूर्तयॆ ॥ ३ ॥
.
नानाच्छिद्र घटॊदर स्थित महादीप प्रभाभास्वरं
ज्ञानं यस्य तु चक्षुरादिकरण द्वारा बहि: स्पंदतॆ ।
जानामीति तमॆव भांतमनुभात्यॆतत्समस्तं जगत्
तस्मै श्री गुरुमूर्तयॆ नम इदं श्री दक्षिणामूर्तयॆ ॥ ४ ॥
.
दॆहं प्राणमपींद्रियाण्यपि चलां बुद्धिं च शून्यं विधु:
स्त्रीबालांध जडॊपमास्त्वहमिति भ्रांताभृशं वादिन: ।
मायाशक्ति विलासकल्पित महा व्यामॊह संहारिणॆ
तस्मै श्री गुरुमूर्तयॆ नम इदं श्री दक्षिणामूर्तयॆ ॥ ५ ॥
.
राहुग्रस्त दिवाकरॆंदु सदृशॊ माया समाच्छादनात्
सन्मात्र: करणॊप संहरणतॊ यॊऽ भूत्सुषुप्त: पुमान् ।
प्रागस्वाप्य मिति प्रबॊध समयॆ य: प्रत्यभिज्ञायतॆ
तस्मै श्री गुरुमूर्तयॆ नम इदं श्री दक्षिणामूर्तयॆ ॥ ६ ॥
.
बाल्यादिष्वपि जाग्रदादिषु तथा सर्वास्ववस्थास्वपि
व्यावृत्ता स्वनुवर्तमान महमित्यंत: स्फुरंतं सदा ।
स्वात्मानं प्रकटीकरॊति भजतां यॊ मुद्रया भद्रया
तस्मै श्री गुरुमूर्तयॆ नम इदं श्री दक्षिणामूर्तयॆ ॥ ७ ॥
.
विश्वं पश्यति कार्यकारणतया स्वस्वामिसंबंधत:
शिष्याचार्यतया तथैव पितृपुत्राद्यात्मना भॆदत: ।
स्वप्नॆ जाग्रति वा य ऎष पुरुषॊ मायापरिभ्रामित:
तस्मै श्री गुरुमूर्तयॆ नम इदं श्री दक्षिणामूर्तयॆ ॥ ८ ॥
.
भूरंभांस्यनलॊऽनिलॊंऽबर महर्नाथॊ हिमांशु: पुमान्
इत्याभाति चराचरात्मकमिदं यस्यैव मूर्त्यष्टकम् ।
नान्यत्किंचन विद्यतॆ विमृशतां यस्मात्परस्माद्विभॊ:
तस्मै श्री गुरुमूर्तयॆ नम इदं श्री दक्षिणामूर्तयॆ ॥ ९ ॥
.
सर्वात्मत्वमिति स्फुटीकृतमिदं यस्मादमुष्मिन् स्तवॆ
तॆनास्य श्रवणात्तदर्थ मननाद्ध्यानाच्च संकीर्तनात् ।
सर्वात्मत्वमहाविभूति सहितं स्यादीश्वरत्वं स्वत:
सिद्ध्यॆत्तत्पुनरष्टधा परिणतं च ऐश्वर्यमव्याहतम् ॥ १० ॥
.
वटविटिपि समीपॆ भूमि भागॆ निषण्णं
सकल मुनिजनानां ज्ञानदातार मारात् ।
त्रिभुवनगुरुमीशं दक्षिणामूर्तिदॆवं
जननमरण दु:खच्छॆद दक्षं नमामि ॥
ॐ नम: प्रणवार्थाय शुद्धज्ञानैकमूर्तयॆ
निर्मलाय प्रशांताय दक्षिणामूर्तयॆ नम: ॥
निधयॆ सर्व विद्यानां भिषजॆ भवरॊगिणां ।
गुरवॆ सर्वलॊकानां श्री दक्षिणामूर्तयॆ नम: ॥
.
॥ इति श्री शंकराचार्य विरचित दक्षिणामूर्ति स्तॊत्रम् संपूर्णम् ॥

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
सूत्रम्
फले लुक्॥ ४।३।१६१
काशिका-वृत्तिः
फले लुक् ४।३।१६३
विकारावयवयोरुत्पन्नस्य फले तद्विषये विवक्षिते लुग् भवति। आमलक्याः फलम् आमलकम्। कुवलम्। वदरम्। फलितस्य वृक्षास्य फलम् अवयवो भवति विकारश्च, पल्लवितस्य इव पल्लवः।
बाल-मनोरमा
फले लुक् १५२०, ४।३।१६१
फले लुक्। आमलकमिति। फलितस्य वृक्षस्य फलमवयवो विकारश्च। तस्मिन्मयटो लुकि "लुक्ताद्धितलुकी"ति ङीषो लुक्।
तत्त्व-बोधिनी
फले लुक् ११८३, ४।३।१६१
फले लुक्। विकारावयवेति। फलितस्य वृक्षस्य फलमवयवो, विकारश्च। तेनान्यतरस्मिन्प्रत्ययः। आमलकमिति। मयटो लुक्। "लुक्तद्धितलुकि"ति ङीषो लुक्। न चात्र स्थानिवद्भावने "यस्येति च"इति लोपः शङ्ख्यः, "लुका लुप्तं न स्थानिव"दित्यभ्युपदमात्। अत एव पञ्चभिः पट्वीभिः क्रीतः पञ्चपटुरित्यत्र "अध्यर्धपूर्वे"ति ठञो लुकि कृते "लुक्तद्धिते"तिङीषो लुका लुप्तत्वेन स्थानिवत्त्वाऽभावादुकारस्य यणादेशो न भवति।


text:
सूत्रम्
कर्मणीनिर्विक्रियः॥ ३।२।९३
काशिका-वृत्तिः
कर्मणि इनिर् विक्रियः ३।२।९३
कर्मणि उपपदे विपूर्वत् क्रीणातेर् धातोः इनिः प्रत्ययो भवति। कर्मणि इति वर्तमाणे पुनः कर्मग्रहणं कर्तुः कुत्सानिमित्ते कर्मणि यथा स्यात्, कर्ममात्रे मा भूत्। सोमविक्रयी। रसविक्रयी। इह न भवति, धान्यविक्रायः।
न्यासः
कर्मणीनिर्विक्रियः। , ३।२।९३
"कर्मणीति वत्र्तमाने" इत्यादि। "कर्मणिहनः" ३।२।८६
इत्यतः। "पुनः कर्मग्रहणम्" इत्यादि। यत् कर्म क्रियासम्बन्धमनुभवत् कर्त्तुः कुत्सामावहति,तत् कुत्सानिमित्तं कर्म यथा स्यादित्येवमर्थम्। कर्मग्रहणेऽनुवत्र्तमाने पुनः कर्मग्रहणमनन्तरसूत्रे यत् कर्मप्रत्ययार्थत्वेऽनिष्टं कर्मग्रहणं तन्निवृत्त्यर्थम्। कर्मग्रहणं कस्मान्न भवति?
तस्य स्वरितत्वादेवानुवृत्तेः। "सोमविक्रयी" इति। सोमविक्रयणं शास्त्रे प्रतिषिध्यत इति सोमाख्यं कर्म विक्रयणक्रियया सम्बध्यमानं विक्रेतुः कुत्सामावहति। "धान्यविक्रायः" इति। "कर्मण्यण्" ३।२।१
॥
बाल-मनोरमा
कर्मणीनि विक्रियः ८१३, ३।२।९३
कर्मणीनि विक्रियः। "इनि" इत्यविभक्तिकम्। विपूर्वस्य क्रीञ्धातोर्विक्रिय इति पञ्चम्यन्तम्। कुत्सितेति। कुत्सिते कर्मण्युपपदे उक्तविधिर्भवतीत्यर्थः। सोमविक्रयीति। सोमद्रव्यं च विक्रीयमाणं विक्रेतुः कुत्सामावहति, तद्विक्रयस्य निषिद्धत्वादिति भावः।


text:
लिङ्गपुराणम् - पूर्वभागः/अध्यायः २०
ऋषय ऊचुः।।
कथं पाद्मे पुरा कल्पे ब्रह्मा पद्मोद्भवोऽभवत्।।
भवं च दृष्टवांस्तेन ब्रह्मणा पुरुषोत्तमः।। २೦.१ ।।
एतत्सर्वं विशेषेण सांप्रतं वक्तुमर्हसि।।
सूत उवाच।।
आसीदेकार्णवं घोरमविभागं तमोमयम्।। २೦.२ ।।
मध्ये चैकार्णवे तस्मिन् शंखचक्रगदाधरः।।
जीमूतांभोऽम्बुजाक्षश्च किरीटी श्रीपतिर्हरिः।। २೦.३ ।।
नारायणमुखोद्गीर्णसर्वात्मा पुरुषोत्तमः।।
अष्टबाहुर्महावक्षा लोकानां योनिरुच्यते।। २೦.४ ।।
किमप्यचिंत्यं योगात्मा योगमास्थाय योगवित्।।
फणासहस्रकलितं तमप्रतिमवर्चसम्।। २೦.५ ।।
महाभोगपतेर्भोगं साध्वास्तीर्य महोच्छ्रयम्।।
तस्मिन्महति पर्यंके शेते चैकार्णवे प्रभुः।। २೦.६ ।।
एवं तत्र शयनेन विष्णुना प्रभविष्णुना।।
आत्मारामेण क्रीडार्थं लीलयाक्लिष्टकर्मणा।। २೦.७ ।।
शतयोजनविस्तीर्णं तरुणादित्यसन्निभम्।।
वज्रदंडं महोत्सेधं नाभ्यां सृष्टं तु पुष्करम्।। २೦.८ ।।
तस्यैवं क्रीडमानस्य समीपं देवमीढुषः।।
हेमगर्भांडजो ब्रह्म रुक्मवर्णो ह्यतींद्रियः।। २೦.९ ।।
चतुर्वक्त्रो विशालाक्षः समागम्य यदृच्छया।।
श्रिया युक्तेन दिव्येन सुशुभेन सुगंधिना।। २೦.१೦ ।।
क्रीडमानं च पद्मेन दृष्ट्वा ब्रह्मा शुभेक्षणम्।।
सविस्मयमथागम्य सौम्यसंपन्नया गिरा।। २೦.११ ।।
प्रोवाच को भवाञ्छेते ह्याश्रितो मध्यमंभसाम्।।
अथ तस्याच्युतः श्रुत्वा ब्रह्मणस्तु शुभं वचः।। २೦.१२ ।।
उदतिष्ठत पर्यंकाद्विस्मयोत्फुल्ललोचनः।।
प्रत्युवाचोत्तरं चैव कल्पेकल्पे प्रतिश्रयः।। २೦.१३ ।।
कर्तव्यं च कृतं चैव क्रियते यच्च किंचन।
द्यौरंतरिक्षं भूश्चैव परं पदमहं भुवः।। २೦.१४ ।।
तमेवमुक्त्वा भगवान् विष्णुः पुनरथाब्रवीत्।।
कस्त्वं खलु समायातः समीपं भगवान्कुतः।। २೦.१५ ।।
क्व वा भूयश्च गंतव्यं कश्च वा ते प्रतिश्रयः।।
को भवान् विश्वमूर्तिर्वै कर्तव्यं किं च ते मया।। २೦.१६ ।।
एवं ब्रुवंतं वैकुंठं प्रत्युवाच पितामहः।।
मायया मोहितः शंभोरविज्ञाय जनार्दनम्।। २೦.१७ ।।
मायया मोहितं देवमविज्ञातं महात्मनः।।
यथा भवांस्तथैवाहमादिकर्ता प्रजापतिः।। २೦.१८ ।।
सविस्मयं वचः श्रुत्वा ब्रह्मणो लोकतंत्रिणः।।
अनुज्ञातश्च ते नाथ वैकुंठो विश्वसंभवः।। २೦.१९ ।।
कौतूहलान्महायोगी प्रविष्टो ब्रह्मणो मुखम्।।
इमानष्टादश द्वीपान्ससमुद्रान् सपर्वतान्।। २೦.२೦ ।।
प्रविश्य सुमहातेजाश्चातुर्वर्ण्यसमाकुलान्।।
ब्रह्मणस्तंबपर्यंतं सप्तलोकान् सनातनान्।। २೦.२१ ।।
ब्रह्मणस्तूदरे दृष्ट्वा सर्वान्विष्णुर्महाभुजः।।
अहोस्य तपसो वीर्यमित्युक्त्वा च पुनः पुनः।। २೦.२२ ।।
अटित्वा विविधाँल्लोकान् विष्णुर्नानाविधाश्रयान्।।
ततो वर्षसहस्रांते नांतं हि ददृशे यदा।। २೦.२३ ।।
तदास्य वक्त्रान्निष्क्रम्य पन्नगेंद्रनिकेतनः।।
नारायणो जगद्धाता पितामहमथाब्रवीत्।। २೦.२४ ।।
भगवानादिरंतश्च मध्यं कालो दिशो नभः।।
नाहमंतं प्रपश्यामि उदरस्य तवानघ।। २೦.२५ ।।
एवमुक्त्वाब्रवीद्भूयः पितामहमिदं हरिः।।
भगवानेवमेवाहं शाश्वतं हि ममोदरम्।। २೦.२६ ।।
प्रविश्य लोकान् पश्यैताननौपम्यान्सुरोत्तम।।
ततः प्राह्लादिनीं वाणीं श्रुत्वा तस्याभिनंद्य च।। २೦.२७ ।।
श्रीपतेरुदरं भूयः प्रविवेश पितामहः।।
तानेव लोकान् गर्भस्थानपश्यत्सत्यविक्रमः।। २೦.२८ ।।
पर्यटित्वा तु देवस्य ददृशेऽन्तं न वै हरेः।।
ज्ञात्वा गतिं तस्य पितामहस्य द्वाराणि सर्वाणि पिधाय विष्णुः।।
विभुर्मनः कर्तुमियेष चाशु सुखं प्रसुप्तोहमिति प्रचिंत्य।। २೦.२९ ।।
ततो द्वाराणि सर्वाणि पिहितानि समीक्ष्य वै।।
सूक्ष्मं कृत्वात्मनो रूपं नाभ्यां द्वारमविंदत।। २೦.३೦ ।।
पद्मसूत्रानुसारेण चान्वपश्यत्पितामहः।।
उज्जहारात्मनो रूपं पुष्कराच्चतुराननः।। २೦.३१ ।।
विरराजारविंदस्थः पद्मगर्भसमद्युतिः।।
ब्रह्मा स्वयंभूर्भगवाञ्जगद्योनिः पितामहः।। २೦.३२ ।।
एतस्मिन्नंतरे ताभ्यामेकैकस्य तु कृत्स्नशः।।
वर्तमाने तु संघर्षे मध्ये तस्यार्णवस्य तु।। २೦.३३ ।।
कुतोप्यपरिमेयात्मा भूतानां प्रभुरीश्वरः।।
शूलपाणिर्महादेवो हेमवीरांबरच्छदः।। २೦.३४ ।।
अगच्छद्यत्र सोनंतो नागभोगपतिर्हरिः।।
शीघ्रं विक्रमतस्तस्य पद्भ्यामाक्रांतपीडिताः।। २೦.३५ ।।
उद्भूतास्तूर्णमाकाशे पृथुलास्तोयबिंदवः।।
अत्युष्णश्चातिशीतश्च वायुस्तत्र ववौ पुनः।। २೦.३६ ।।
तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यं ब्रह्मा विष्णुमभाषत।।
अब्बिंदवश्च शीतोष्णाः कंपयंत्यंबुजं भृशम्।। २೦.३७ ।।
एतन्मे संशयं ब्रूहि किं वा त्वन्यच्चिकीर्षसि।।
एतदेवंविधं वाक्यं पितामहमुखोद्गतम्।। २೦.३८ ।।
श्रुत्वाप्रतिमकर्मा हि भगवानसुरांतकृत्।।
किं नु खल्वत्र मे नाभ्यां भूतमन्यत्कृतालयम्।। २೦.३९ ।।
वदति प्रियमत्यर्थं मन्युश्चास्य मया कृतः।।
इत्येवं मनसा ध्यात्वा प्रत्युवाचेदमुत्तरम्।। २೦.४೦ ।।
किमत्र भगवानद्य पुष्करे जातसंभ्रमः।।
किं मया च कृतं देव यन्मां प्रियमनुत्तमम्।। २೦.४१ ।।
भाषसे पुरुषश्रेष्ठ किमर्थं ब्रूहि तत्त्वतः।।
एवं ब्रुवाणं देवेशं लोकयात्रानुगं ततः।। २೦.४२ ।।
प्रत्युवाचाम्बुजाभाक्षं ब्रह्मा वेदनिधिः प्रभुः।।
योऽसौ तवोदरं पूर्वं प्रविष्टोऽहं त्वदिच्छया।। २೦.४३ ।।
यथा ममोदरे लोकाः सर्वे दृष्टास्त्वया प्रभो।।
तथैव दृष्टाः कार्त्स्न्येन मया लोकास्तवोदरे।। २೦.४४ ।।
ततो वर्षसहस्रात्तु उपावृत्तस्य मेऽनघ।।
त्वया मत्सरभावेन मां वशीकर्तुमिच्छता।। २೦.४५ ।।
आशु द्वाराणि सर्वाणि पिहितानि समंततः।।
ततो मया महाभाग संचित्य स्वेन तेजसा।। २೦.४६ ।।
लब्धो नाभिप्रदेशेन पद्मसूत्राद्विनिर्गमः।।
माभूत्ते मनसोऽल्पोपि व्याघातोऽयं कथंचन।। २೦.४७ ।।
इत्येषानुगतिर्विष्णो कार्याणामौपसर्पिणी।।
यन्मयानंतरं कार्यं ब्रूहि किं करवाण्यहम्।। २೦.४८ ।।
ततः परममेयात्मा हिरण्यकशिपो रिपुः।।
अनवद्यां प्रियामिष्टां शिवां वाणीं पितामहात्।। २೦.४९ ।।
श्रुत्वा विगतमात्सर्यं वाक्यमस्मै ददौ हरिः।।
न ह्येवमीदृशं कार्यं मयाध्यवसितं तव।। २೦.५೦ ।।
त्वां बोधयितुकामेन क्रीडापूर्वं यदृच्छया।।
आशु द्वाराणि सर्वाणि घटितानि मयात्मनः।। २೦.५१ ।।
न तेऽन्यथावगंतव्यं मान्यः पूज्यश्च मे भवान्।।
सर्वं मर्षय कल्याण यन्मयापकृतं तव।। २೦.५२ ।।
अस्मान् मयोह्यमानस्त्वं पद्मादवतर प्रभो।।
नाहं भवंतं शक्नोमि सोढुं तेजोमयं गुरुम्।। २೦.५३ ।।
सहोवाच वरं ब्रूहि पद्मादवतर प्रभो।।
पुत्रो भव ममारिघ्न मुदं प्राप्स्यसि शोभनाम्।। २೦.५४ ।।
सद्भाववचनं ब्रूहि पद्मादवतर प्रभो।।
स त्वं च नो महायोगी त्वमीड्यः प्रणवात्मकः।। २೦.५५ ।।
अद्यप्रभृति सर्वेशः श्वेतोष्णीषविभूषितः।।
पद्मयोनिरिति ह्येवं ख्यातो नाम्ना भविष्यसि।। २೦.५६ ।।
पुत्रो मे त्वं भव ब्रह्मन् सप्तलोकाधिपः प्रभो।।
ततः स भगवान्देवो वरं दत्वा किरीटिने।। २೦.५७ ।।
एवं भवतु चेत्युक्त्वा प्रीतात्मा गतमत्सरः।।
प्रत्यासन्नमथायांतं बालार्काभं महाननम्।। २೦.५८ ।।
भवमत्यद्भुतं दृष्ट्वा नारायणमथाब्रवीत्।।
अप्रमेयो महावक्त्रो दंष्ट्री ध्वस्तशिरोरुहः।। २೦.५९ ।।
दशबाहुस्त्रिशूलांको नयनैर्विश्वतः स्थितः।।
लोकप्रभुः स्वयं साक्षाद्विकृतो मुंजमेखली।। २೦.६೦ ।।
मेंढ्रेणोर्ध्वेन महता नर्दमानोतिभैरवम्।।
कः खल्वेष पुमान् विष्णो तेजोराशिर्महाद्युतिः।। २೦.६१ ।।
व्याप्य सर्वा दिशो द्यां च इत एवाभिवर्तते।।
तेनैवमुक्तो भगवान् विष्णुर्ब्रह्माणमब्रवीत्।। २೦.६२ ।।
पद्भ्यां? तल०निपातेन यस्य विक्रमतोर्णवे।।
वेगेन महताकाशेप्युत्थिताश्च जलाशयाः।। २೦.६३ ।।
स्थूलाद्भिर्विश्वतोत्यर्थं सिच्यसे पद्मसंभव।।
घ्राणजेन च वातेन कंप्यमानं त्वया सह।। २೦.६४ ।।
दोधूयते महापद्मं स्वच्छंदं मम नाभिजम्।।
समागतो भवानीशो ह्यनादिश्चांतकृत्प्रभुः।। २೦.६५ ।।
भवानहं च स्तोत्रेण उपतिष्ठाव गोध्वजम्।।
ततः क्रुद्धोऽम्बुजाभाक्षं ब्रह्मा प्रोवाच केशवम्।। २೦.६६ ।।
भवान्न नूनमात्मानं वेत्ति लोकप्रभुं विभुम्।।
ब्रह्माणं लोककर्तारं मां न वेत्सि सनातनम्।। २೦.६७ ।।
को ह्यसौ शंकरो नाम आवयोर्व्यतिरिच्यते।।
तस्य तत्क्रोधजं वाक्यं श्रुत्वा हरिरभाषत।। २೦.६८ ।।
मा मैवं वद कल्याण परिवादं महात्मनः।।
महायोगेंधनो धर्मो दुराधर्षो वरप्रदः।। २೦.६९ ।।
हेतुरस्याथ जगतः पुराणपुरुषोऽव्ययः।।
बीजी खल्वेष बीजानां ज्योतिरेकः प्रकाशते।। २೦.७೦ ।।
बालक्रीडनकैर्देवः क्रीडते शंकरः स्वयम्।।
प्रधानमव्ययो योनिरव्यक्तं प्रकृतिस्तमः।। २೦.७१ ।।
मम चैतानि नामानि नित्यं प्रसवधर्मिणः।।
यः कः स इति दुःखार्तैर्दृश्यते यतिभिः शिवः।। २೦.७२ ।।
एष बीजी भवान्बीजमहं योनिः सनातनः।।
स एवमुक्तो विश्वात्मा ब्रह्मा विष्णुमपृच्छत।। २೦.७३ ।।
भवान् योनिरहं बीजं कथं बीजी महेश्वरः।।
एतन्मे सूक्ष्ममव्यक्तं संशयंछेत्तुमर्हसि।। २೦.७४ ।।
ज्ञात्वा च विविधोत्पत्तिं ब्रह्मणो लोकतंत्रिणः।।
इमं परमसादृश्यं प्रश्नमभ्यवदद्धरिः।। २೦.७५ ।।
अस्मान्महत्तरं भूतं गुह्यमन्यन्न विद्यते।।
महतः परमं धाम शिवमध्यात्मिनां पदम्।। २೦.७६ ।।
द्विविधं चैवमात्मानं प्रविभज्यव्यवस्थितः।।
निष्कलस्तत्र योव्यक्तः सकलश्च महेश्वरः।। २೦.७७ ।।
यस्य मायाविधिज्ञस्य अगम्यगहनस्य च।।
पुरा लिंगोद्भवं बीजं प्रथमं त्वादिसर्गिकम्।। २೦.७८ ।।
मम योनौ समायुक्तं तद्बीजं कालपर्ययात्।।
हिरण्मयमकूपारे योन्यामंडमजायत।। २೦.७९ ।।
शतानि दशवर्षाणामंडमप्सु प्रतिष्ठितम्।।
अंते वर्षसहस्रस्य वायुना तद्द्विदा कृतम्।। २೦.८೦ ।।
कपालमेकं द्यौर्जज्ञे कपालमपरं क्षितिः।।
उल्बं तस्य महोत्सेधो योसौ कनकपर्वतः।। २೦.८१ ।।
ततश्च प्रतिसंध्यात्मा देवदेवो वरः प्रभुः।।
हिरण्यगर्भो भगवांस्त्वभिजज्ञे चतुर्मुखः।। २೦.८२ ।।
आतारार्केंदुनक्षत्रं शून्यं लोकमवेक्ष्य च।।
कोहमित्यपि च ध्याते कुमारास्तेऽभवंस्तदा।। २೦.८३ ।।
प्रियदर्शनास्तु यतयो यतीनां पूर्वजास्तव।।
भूयो वर्षसहस्रांते तत एवात्मजास्तव।। २೦.८४ ।।
भुवनानलसंकाशाः पद्मपत्रायतेक्षणाः।।
श्रीमान्सनत्कुमारश्च ऋभुश्चैवोर्ध्व रेतसौ।। २೦.८५ ।।
सनकः सनातनश्चैव तथैव च सनंदनः।।
उत्पन्नाः समकालं ते बुद्ध्यातींद्रियदर्शनाः।। २೦.८६ ।।
उत्पन्नाः प्रतिभात्मानो जगतां स्थितिहेतवः।।
नारप्स्यंते च कर्माणि तापत्रयविवर्जिताः।। २೦.८७ ।।
अल्पसौख्यं बहुक्लेशं जराशोकसमन्विताम्।।
जीवनं मरणं चैव संभवश्च पुनः पुनः।। २೦.८८ ।।
अल्पभूतं सुखं स्वर्गे दुःखानि नरके तथा।।
विदित्वा चागमं सर्वमवश्यं भवितव्यताम्।। २೦.८९ ।।
ऋभुं सनत्कुमारं च दृष्ट्वा तव वशे स्थितौ।।
त्रयस्तु त्रीन् गुणान् हित्वा चात्मजाः सनकादयः।। २೦.९೦ ।।
वैवर्तेन तु ज्ञानेन प्रवृत्तास्ते महौजसः।।
ततस्तेषु प्रवृत्तेषु सनकादिषु वै त्रिषु।। २೦.९१ ।।
भविष्यसि विमूढस्त्वं मायया शंकरस्य तु।।
एवं कल्पे तु वै वृत्ते संज्ञा नश्यति तेऽनघ।। २೦.९२ ।।
कल्पे शेषाणि भूतानि सूक्ष्माणि पार्थिवानि च।।
सर्वेषां ह्यैश्वरी माया जागृतिः समुदाहृता।। २೦.९३ ।।
यथैष पर्वतो मेरुर्देवलोको ह्युदाहृतः।।
तस्य चेदं हि माहात्म्यं विद्धि देववरस्य ह।। २೦.९४ ।।
ज्ञात्वा चेश्वरसद्भावं ज्ञात्वा मामंबुजेक्षणम्।।
महादेवं महाभूतं भूतानां वरदं प्रभुम्।। २೦.९५ ।।
प्रणवेनाथ साम्ना तु नमस्कृत्य जगद्गुरुम्।।
त्वां च मां चैव संक्रुद्धो निःश्वासान्निर्दहेदयम्।। २೦.९६ ।।
एवं ज्ञात्वा महायोगमभ्युत्तिष्ठन्महाबलम्।।
अहं त्वामग्रतः कृत्वा स्तोष्याम्यनलसप्रभम्।। २೦.९७ ।।
इति श्रीलिंगमहापुराणे पूर्वभागे ब्रह्मप्रबोधनं नाम विंशोऽध्यायः।। २೦ ।।


text: किंचित् कार्यं साधयितुम् एकदा अहं भारतगैसकार्यालयं प्रति गच्छन् असम्। तत् मम गृहात् द्वे किलोमीटरदूरे आसीत्। मार्गे एका वृद्धा एके पत्रे लिखितं संकेतं माम् दर्शयित्वा तत्र गमनस्य मार्गम् अपृच्छत्। सः तस्यैव भवनस्य संकेतः असीत् यत् प्रति अहं गच्छन् आसम्। अहं तां मार्गं दर्शयित्वा अकथयं यत् “अहं तत्रैव गच्छन् अस्मि। भवती इच्छति चेत् मया सह आगच्छतु।” आवाम् ततः मिलित्वा चलितुम् आरब्धवन्तौ। चलन् संभाषणम् आरब्धवन्तौ। सा हलसूरे कस्मिंश्चित् उद्याने उद्यानपालिकारूपेण कार्यं करोति इति अहं ज्ञातवान्। “अहं षड् भाषाः जानामि” इति सा संभाषणे उक्तवती – मराठी, कन्नड, तेलुगु, तमिल्, हिन्दी, उर्दू। (हिन्दी, उर्दू च तया भिन्ने गणिते।) “आंग्लभाषां किंचिदपि न जानाति खलु” अहं पृष्टवान्। “न जानामि” सा उक्तवती। भारतीयेषु महानगरेषु सर्वतः अपि सुलभा या भाषा मया मता ताम् एषा पंचभाषाज्ञानिनी न जानाति इति श्रुत्वा मम किंचित् आश्चर्यम् अभवत्। तदा समाजे स्थिता अदृश्या भित्तिः मया किंचित् दृष्टा।


text:
२२ अभिसंबोधनपरिवर्तो द्वाविंशः
Technical Details
२२ अभिसंबोधनपरिवर्तो द्वाविंशः।
इति हि भिक्षवो बोधिसत्त्वो निहतमारप्रत्यर्थिको मर्दितकण्टको रणशिरसि विजितविजयः उछ्रितछत्रध्वजपताको विविक्तं कामैर्विविक्तं पापकैरकुशलैर्धमैः सवितर्कं सविचारं विवेकजं प्रीतिसुखं प्रथमं ध्यानमुपसंपद्य विहरति स्म। सवितर्कसविचाराणां व्युपशमादध्यात्मसंप्रसादाच्चेतस एकोतिभावादवितर्कमविचारं समाधिजं प्रीतिसुखं द्वितीयं ध्यानमुपसंपद्य विहरति स्म। स प्रीतेर्विरागादुपेक्षको विहरति स्म स्मृतिमान् संप्रजानन् सुखं कायेन प्रतिसंवेदयते स्म यत्तदार्या आचक्षते स्म-उपेक्षकः स्मृतिमान् सुखविहारी, निष्प्रीतिकं तृतीयं ध्यानमुपसंपद्य विहरति स्म। स सुखस्य च प्रहाणाद्दुःखस्य च प्रहाणात्पूर्वमेव च सौमनस्यदौर्मनस्ययोरस्तंगमाददुःखासुखमुपेक्षास्मृतिपरिशुद्धं चतुर्थं ध्यानमुपसंपद्य विहरति स्म॥
अथ बोधिसत्त्वस्यथा समाहिते चित्ते परिशुद्धे पर्यवदाते प्रभास्वरेऽनङ्गने विगतोपक्लेशे मृदुनि कर्मण्युपस्थिते आनिज्ज्यप्राप्ते रात्र्यां प्रथमे यामे दिव्यस्य चक्षुषो ज्ञानदर्शनविद्यासाक्षात्क्रियायै चित्तमभिनिर्हरति स्म, अभिनिर्नामयति स्म॥
अथ बोधिसत्त्वो दिव्येन चक्षुषा परिशुद्धेनातिक्रान्तमानुष्यकेण सत्त्वान् पश्यति स्म च्यवमानानुपपद्यमानान् सुवर्णान् दुर्वर्णान् सुगतान् दुर्गतान् हीनान् प्रणीतान्। यथाकर्मोपगान् सत्त्वान् प्रजानाति स्म-इमे बत भोः सत्त्वाः कायदुश्चरितेन समन्वागताः, वाङ्भनोदुश्चरितेन समान्वागताः, आर्याणामपवादकाः मिथ्यादृष्टयः। ते मिथ्यादृष्टिकर्मधर्मसमादानहेतोः कायस्य भेदात्परं मरणादपायदुर्गतिविनिपातं नरकेषूपपद्यन्ते। इमे पुनर्भवन्तः सत्त्वाः कायसुचरितेन समन्वागताः, वाङ्भनःसुचरितेन समन्वागताः, आर्याणामनपवादकाः सम्यग्दृष्टयः, ते सम्यग्दृष्टिकर्मधर्मसमादानहेतोः कायस्य भेदात्सुगतौ स्वर्गलोकेषूपपद्यन्ते॥
इति हि दिव्येन चक्षुषा विशुद्धेनातिक्रान्तमानुष्यकेण सत्त्वानापश्यति स्म च्यवमानानुपपद्यमानान् सुवर्णान् दुर्वर्णान् सुगतान् दुर्गतान् हीनान् प्रणीतान् यथाकर्मोपगान्। एवं खलु भिक्षवो बोधिसत्त्वो रात्र्यां प्रथमे यामे विद्यां साक्षात्करोति स्म, तमो निहन्ति स्म, आलोकमुत्पादयति स्म॥
अथ बोधिसत्त्वस्तथा समाहिते चित्ते परिशुद्धे पर्यवदाते प्रभास्वरे निरङ्गने विगतोपक्लेशे मृदुनि कर्मण्युपस्थिते आनिञ्ज्यप्राप्ते रात्र्यां मध्यमे यामे पूर्वनिवासानुस्मृतिज्ञानदर्शनविद्यासाक्षात्क्रियायै चित्तमभिनिर्हरति स्म, अभिनिर्नामयति स्म, आत्मनः परसत्त्वानां चानेकविधं पूर्वनिवासाननुस्मरति स्म। तद्यथा-एकामपि जातिं द्वे तिस्रश्चतस्रः पञ्च दश विंशति त्रिंशच्चत्वारिंशत्पञ्चाशज्जातिशतं जातिसहस्रं जातिशतसहस्रम् अनेकान्यपि जातिशतसहस्राण्यपि जातिकोटीमपि जातिकोटीशतमपि जातिकोटीसहस्रमपि जातिकोटीनयुतमपि। अनेकान्यपि जातिकोटीसहस्राण्यपि अनेकान्यपि जातिकोटीशतसहस्राण्यपि अनेकान्यपि जातिकोटीनयुतशतसहस्राणि यावत्संवर्तकल्पमपि विवर्तकल्पमपि संवर्तविवर्तकल्पमपि अनेकान्यपि संवर्तविवर्तकल्पान्यनुस्मरति स्म-अमुत्राहमासन्नेवंनामा एवंगोत्र एवंजात्य एवंवर्ण एवमाहार एवमायुष्प्रमाणमेवं चिरस्थितिकः, एवं सुखदुःखप्रतिवेदी। सोऽहं ततश्च्युतः सन्नमुत्रोपपन्नः, ततश्च्युत्वेहोपपन्न इति साकारं सोद्देशमनेकविधमात्मनः सर्वसत्त्वानां च पूर्वनिवासमनुस्मरति स्म॥
अथ बोधिसत्त्वस्तथा समाहितेन चित्तेन परिशुद्धेन पर्यवदातेन प्रभास्वरेण अनङ्गनेन विगतोपक्लेशेन मृदुना कर्मण्ये स्थितेनानिञ्च्यप्राप्तेन रात्र्यां पश्चिमे यामे अरुणोद्धाटनकालसमये नन्दीमुख्यां रात्रौ दुःखसमुदयास्तंगताया आश्रवक्षयज्ञानदर्शनविद्यासाक्षात्क्रियायै चित्तमभिनिर्हरति स्म, अभिनिर्नामयति स्म। तस्यैतदभवत्-कृच्छ्रं बतायं लोक आपन्नो यदुत जायते जीर्यते म्रियते च्यवते उपपद्यते। अथ च पुनरस्य केवलस्य महतो दुःखस्कन्धस्य निःसरणं न संप्रजानाति जराव्याधिमरणादिकस्य। अहो बतास्य केवलस्य महतो दुःखस्कन्धस्यान्तःक्रिया न प्रज्ञायते सर्वस्य जराव्याधिमरणादिकस्य॥
ततो बोधिसत्त्वस्यैतदभूत्-कस्मिन् सति जरामरणं भवति, किंप्रत्ययं च पुनर्जरामरणम्? तस्यैतदभूत्-जात्यां सत्यां जरामरणं भवति, जातिप्रत्ययं जरामरणम्॥
अथ बोधिसत्त्वस्य पुनरेतदभवत्-कस्मिन् सति जातिर्भवति, किंप्रत्यया च पुनर्जातिः? तस्यैतदभवत्-भवे सति जातिर्भवति भवप्रत्यया च पुनर्जातिः॥
अथ बोधिसत्त्वस्यैतभवत्-कस्मिन् सति भवो भवति, किंप्रत्ययश्च पुनर्भवः? तस्यैतदभवत्-उपादाने सति भवो भवति, उपादानप्रत्ययो हि भवः॥
अथ बोधिसत्त्वस्यैतदभवत्-कस्मिन् सत्युपादानं भवति, किंप्रत्ययं च पुनरुपादानम्? तस्यैतदभवत्-तृष्णायां सत्यामुपादानं भवति, तृष्णाप्रत्ययं ह्युपादानम्॥
अथ बोधिसत्त्वस्य पुनरेतदभवत्-कस्मिन् सति तृष्णा भवति, किंप्रत्यया च तृष्णा? तस्यैतदभवत्-वेदनायां सत्यां तृष्णा भवति, वेदनाप्रत्यया च तृष्णा॥
अथ बोधिसत्त्वस्य पुनरेतदभूत्-कस्मिन् सति वेदना भवति, किंप्रत्यया पुनर्वेदना? तस्यैतदभूत्-स्पर्शे सति वेदना भवति, स्पर्शप्रत्यया हि वेदना॥
अथ बोधिसत्त्वस्य पुनरेतदभवत्-कस्मिन् सति स्पर्शो भवति, किंप्रत्ययश्च पुनः स्पर्शः? तस्यैतदभवत्-षडायतने सति स्पर्शो भवति, षडायतनप्रत्ययो हि स्पर्शः॥
अथ बोधिसत्त्वस्य पुनरेतदभवत्-कस्मिन् सति षडायतनं भवति, किंप्रत्ययं च पुनः षडायतनम्? तस्यैतदभवत्-नामरूपे सति षडायतनं भवति, नानारूपप्रत्ययं हि षडायतनम्॥
अथ बोधिसत्त्वस्य पुनरेतदभवत्-कस्मिन् सति नामरूपं भवति, किंप्रत्ययं च पुनर्नामरूपम्? तस्यैतदभवत्-विज्ञाने सति नामरूपं भवति, विज्ञानप्रत्ययं हि नामरूपम्॥
अथ बोधिसत्त्वस्य पुनरेतदभवत्-कस्मिन् सति विज्ञानं भवन्ति, किंप्रत्ययं पुनर्विज्ञानम् ? तस्यैतदभवत् - संस्कारेषु सत्सु विज्ञानं भवति, संस्कारप्रत्ययं च विज्ञानम् ?
अथ बोधिसत्त्वस्य पुनरेतदभवत्-कस्मिन् सति संस्कारा भवन्ति, किंप्रत्ययाश्च पुनः संस्काराः? तस्यैतदभवत्-अविद्यायां सत्यां संस्कारा भवन्ति, अविद्याप्रत्यया हि संस्काराः॥
इति हि भिक्षवो बोधिसत्त्वस्यैतदभूत्-अविद्याप्रत्ययाः संस्काराः, संस्कारप्रत्ययं विज्ञानम्, विज्ञानप्रत्ययं नामरूपम्, नामरूपप्रत्ययं षडायतनम्, षडायतनप्रत्ययं स्पर्शः, स्पर्शप्रत्ययं वेदना, वेदनाप्रत्ययं तृष्णा, तृष्णाप्रत्ययमुपादानम्, उपादानप्रत्ययं भवः, भवप्रत्यया जातिः, जातिप्रत्यया जरामरणशोकपरिदेवदुःखदौर्मनस्योपायासाः संभवन्ति। एवमस्य केवलस्य महतो दुःखस्कन्धस्य समुदयो भवति। समुदयः समुदय इति॥
इति हि भिक्षवो बोधिसत्त्वस्य पूर्वमश्रुतेषु धर्मेषु योनिशोमनसिकाराद्बहुलीकाराज्ज्ञानमुदपादि, चक्षुरुदपादि, विद्योदपादि, भूरिरुदपादि, मेधोदपादि, प्रज्ञोदपादि, आलोकः प्रादुर्बभूव। कस्मिन्नसति जरामरणं न भवति, कस्य वा निरोधाज्जरामरणनिरोध इति। तस्यैतदभूत्-जात्यामसत्यां जरामरणं न भवति, जातिनिरोधाज्जरामरणनिरोधः॥
अथ बोधिसत्त्वस्य पुनरेतदभवत्-कस्मिन्नसति जातिर्न भवति, कस्य वा निरोधाज्जातिनिरोधः? तस्यैतदभवत्-भवेऽसति जातिर्न भवति, भवनिरोधाज्जातिनिरोधः॥
अथ बोधिसत्त्वस्य पुनरप्येतदभवत्-कस्मिन्नसति विस्तरेण यावत्संस्कारा न भवन्ति, कस्य वा निरोधात्संस्कारनिरोधः? तस्यैतदभवत्-अविद्यायां सत्यां संस्कारा न भवन्ति, अविद्यानिरोधात्संस्कारनिरोधः। संस्कारनिरोधाद्विज्ञाननिरोधो यावज्जातिनिरोधाज्जरामरणशोकपरिदेवदुःखदौर्मनस्योपायासा निरुध्यन्ते। एवमस्य केवलस्य महतो दुःखस्कन्धस्य निरोधो भवतीति॥
इति हि भिक्षवो बोधिसत्त्वस्य पूर्वमश्रुतेषु धर्मेषु योनिशोमनसिकाराद्बहुलीकाराज्ज्ञानमुदपादि, चक्षुरुदपादि विद्योदपदि, भूरिरुदपादि, मेधोदपादि, प्रज्ञोदपादि, आलोकः प्रादुर्बभूव। सोऽहं भिक्षवस्तस्मिन् समये इदं दुःखमिति यथाभूतमज्ञासिषम्। अयमाश्रवसमुदयोऽयमाश्रवनिरोधः इयमाश्रवनिरोधगामिनी प्रतिपदिति यथाभूतमज्ञासिषम्। अय कामाश्रवोऽयं भवाश्रवोऽयमविद्याश्रवोऽयं दृष्ट्याश्रवः। इहाश्रवा निरवशेषतो निरुध्यन्ते। इहाश्रवो निरवशेषमनाभासमस्तं गच्छतीति। इयमविद्या अयमविद्यासमुदयोऽयमविद्यानिरोध इयमविद्यानिरोधगामिनी प्रतिपदिति यथाभूतमज्ञासिषम्। इहाविद्या अपरिशेषमनाभासमस्तं गच्छतीति पेयालम्। अमी संस्कारा अयं संस्कारसमुदयोऽयं संस्कारनिरोध इयं संस्कारनिरोधगामिनी प्रतिपदिति यथाभूतमज्ञासिषम्। इदं विज्ञानमयं विज्ञानसमुदयोऽयं विज्ञाननिरोध इयं विज्ञाननिरोधगामिनी प्रतिपदिति यथाभूतमज्ञासिषम्। इदं नामरूपमयं नामरूपसमुदयोऽयं नामरूपनिरोधः इयं नामरूपनिरोधगामिनी प्रतिपदिति यथाभूतमज्ञासिषम्। इदं षडायतनमयं षडायतनसमुदयोऽयं षडायतननिरोधः इयं षडायतननिरोधगामिनीं प्रतिपदिति यथाभूतमज्ञासिषम्। अयं स्पर्शोऽयं स्पशसमुदयोऽयं स्पर्शनिरोधः इयं स्पर्शनिरोधगामिनी प्रतिपदिति यथाभूतमज्ञासिषम्। इयं वेदना अयं वेदनासमुदयोऽयं वेदनानिरोध इयं वेदनानिरोधगामिनी प्रतिपदिति यथाभूतमज्ञासिषम्। इयं तृष्णा अयं तृष्णासमुदयोऽयं तृष्णानिरोधः इयं तृष्णानिरोधगामिनी प्रतिपदिति यथाभूतमज्ञासिषम्। इदमुपादानमयमुपादानसमुदयोऽयमुपादाननिरोधः इयमुपादाननिरोधगामिनी प्रतिपदिति यथाभूतमज्ञासिषम्। अयं भवोऽयं भवसमुदयोऽयं भवनिरोधः इयं भवनिरोधगामिनी प्रतिपदिति यथाभूतमज्ञासिषम्। इयं जातिरयं जातिसमुदयोऽयं जातिनिरोधः इयं जातिनिरोधगामिनी प्रतिपदिति यथाभूतमज्ञासिषम्। इयं जरा अयं जरासमुदयोऽयं जरानिरोधः इयं जरानिरोधगामिनी प्रतिपदिति यथाभूतमज्ञासिषम्। इदं मरणमयं मरणसमुदयोऽयं मरणनिरोधः इयं मरणनिरोधगामिनी प्रतिपदिति यथाभूतमज्ञासिषम्। इमे शोकपरिदेवदुःखदौर्मनस्योपायासाः। एवमस्य केवलस्य महतो दुःखस्कन्धस्य समुदयो भवति यावन्निरोधो भवतीति यथाभूतमज्ञासिषम्। इदं दुःखमयं दुःखसमुदयोऽयं दुःखनिरोधः इयं दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदिति यथाभूतमज्ञासिषम्॥
एवं खलु भिक्षवो बोधिसत्त्वेन रात्र्यां पश्चिमे यामेऽरुणोद्धाटनकालसमये नन्दीमुख्यां रात्र्यौ यत्किंचित्पुरुषेण सत्पुरुषेणातिपुरुषेण महापुरुषेण पुरुषर्षभेण पुरुषनागेन पुरुषसिंहेन पुरुषपुंगवेन पुरुषशूरेण पुरुषधीरेण पुरुषजानेन पुरुषपद्मेन पुरुषपुण्डरीकेण पुरुषधौरेयेणानुत्तरेण पुरुषदम्यसारथिना एवंभूतेनार्येण ज्ञानेन ज्ञातव्यं बोद्धव्यं प्राप्तव्यं द्रष्टव्यं साक्षात्कर्तव्यम्, सर्वं तदेकचित्तेक्षणसमायुक्तया प्रज्ञया अनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुध्य त्रैविद्याधिगता॥
ततो भिक्षवो देवा आहुः-अवकिरत मार्षाः पुष्पाणि। अभिसंबुद्धो भगवान्। ये तत्र देवपुत्राः पूर्वबुद्धदर्शिनस्तस्मिन् संनिपतिता आसंस्तेऽवोचन्-मा स्म तावन्मार्षाः पुष्पाण्यवकिरत यावत्तावद्भगवान्निमित्तं प्रादुःकरोति। पूर्वका अपि सम्यक्संबुद्धा निमित्तमकार्षुः, निर्मितामभिनिर्मिण्वन्ति स्म॥
अथ खलु भिक्षवस्तथागतस्तान् देवपुत्रान् विमतिप्राप्ताञ्ज्ञात्वा सप्ततालमात्रं विहायसमभ्युद्गम्य तत्रस्थ इदमुदानमुदानयति स्म—
छिन्नवर्त्मोपशान्तरजाः शुष्का आस्रवा न पुनः स्रवन्ति।
छिन्ने वर्त्मनि वर्तत दुःखस्यैषोऽन्त उच्यते॥१॥ इति॥
ततस्ते देवपुत्रा दिव्यैः कुसुमैस्तथागतमभ्यवकिरन्ति स्म। ततो जानुमात्रं दिव्यानां पुष्पाणां संस्तरोऽभूत्॥
इति हि भिक्षवस्तथागतेऽभिसंबुद्धे विगतं तमोऽन्धकारम्, विशोधिता तृष्णा, विवर्तिता दृष्टिः, विक्षोभिताः क्लेशाः, विशारिताः शल्याः, मुक्तो ग्रन्थिः, प्रपातितो मानध्वजः, उच्छ्रेपितो धर्मध्वजः, उद्धाटिता अनुशयाः, ज्ञाता धर्मतथता, अवबुद्धा भूतकोटिः, परिज्ञातो धर्मधातुः, व्यवस्थापितः सत्त्वधातुः, संवर्णितः सम्यक्त्वनियतो राशिः, विवर्णितो मिथ्यात्वनियतो राशिः, परिगृहीतोऽनियतराशिः, व्यवस्थापितानि सत्त्वेन्द्रियाणि, परिज्ञाताः सत्त्वचरिताः, अवबुद्धा सत्त्वव्याधिः, सत्त्वसमुत्थानसिद्धोऽमृतभैषजप्रयोगः, उत्पन्नो वैद्यराजः प्रमोचकः सर्वदुःखेभ्यः प्रतिष्ठापको निर्वाणसुखे, निषण्णस्तथागतगर्भे तथागतमहाधर्मराजासने, सर्व आबद्धो विमुक्तिपक्षः, प्रविष्टः सर्वज्ञतानगरं समवसृतं सर्वबुद्धैः, असंभिन्नो धर्मधातुप्रसरानुबोधेः। प्रथमे सप्ताहे भिक्षवस्तथागतस्तस्मिन्नेव बोधिमण्डे निषण्णोऽस्थात्-इह मयाऽनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुद्धः। मया अनवराग्रस्य जातिजरामरणदुःखस्यान्तः कृत इति॥
समनन्तरप्राप्ते खलु पुनर्भिक्षवो बोधिसत्त्वेन सर्वज्ञत्वे अथ तत्क्षणमेव दशसु दिक्षु सर्वलोकधातुषु सर्वसत्त्वास्तत्क्षणं तल्लवं तन्मुहूर्तं परसुखसमर्पिता अभुवन्। सर्वलोकधातवश्च महतावभासेनावभास्यन्तः। याऽपि ता लोकान्तरिका अघा अघस्फुटा अन्धकारा इति पूर्ववत्। षड्विकारं च दशसु दिक्षु सर्वलोकधातवोऽकम्पत् प्राकम्पत् संप्राकम्पत्। अवेधत् प्रावेधत् संप्रावेधत्। अचलत् प्राचलत् संप्राचलत्। अक्षुभ्यत् प्राक्षुभ्यत् संप्राक्षुभ्यत्। अरणत् प्रारणत् संप्रारणत्। अगर्जत् प्रागर्जत् संप्रागर्जत्। सर्वबुद्धाश्च तथागतायाभिसंबुद्धाय साधुकारं ददन्ति स्म। धर्माच्छादांश्च संप्रेषयन्ति स्म। यैर्धर्माच्छादैरयं त्रिसाहस्रमहासाहस्रलोकधातुरनेकरत्नसंछन्नोऽभूत्। तेभ्यश्च रत्नछत्रेभ्यः एवंरूपा रश्मिजाला निश्चरन्ति स्म, यैर्दशसु दिक्षु अप्रमेयासंख्येया लोकधातवोऽवभास्यन्ते। दशसु दिक्षु बोधिसत्त्वाश्च देवापुत्राश्चनन्दशब्दं निश्चारयामासुः-उत्पन्नः सत्त्वपण्डितः। पद्मो ज्ञानसरसि संभूतोऽनुपलिप्तो लोकधर्मैः। समन्ततो महाकरुणामेघं स्फुरित्वा धर्मधातुभवनं वर्षयिष्यति। धर्मवर्षविनये जनभैषजाङ्कुरप्ररोहणं सर्वकुशलमूलबीजानां विवर्धनं श्रद्धाङ्कुराणां दाता विमुक्तिफलानाम्॥
तत्रेदमुच्यते—
मारं विजित्य सबलं स हि पुरुषसिंहो
ध्यानामुखं अभिमुखं अभितोऽपि शास्ता।
त्रैविद्यता दशबलेन यदा हि प्राप्ता
संकम्पिता दश दिशो बहुक्षत्रकोट्यः॥२॥
ये बोधिसत्त्व पुरि आगत धर्मकामा
चरणौ निपत्य इति भाषिषु मासि क्लान्तो।
प्रत्यक्ष अस्मि चमु यादृशिका सुभीमा
सा प्रज्ञपुण्यबलवीर्यबलेन भग्ना॥३॥
बुद्धैश्च क्षेत्रनयुतैः प्रहितानि छत्रा
साधो महापुरुष धर्षित मारसेनाम्।
प्राप्तं त्वया पदवरं अमृतं विशोकं
सद्धर्मवृष्टि त्रिभवे अभिवर्ष शीघ्रम्॥४॥
बाहुं प्रसार्य दशदिक्षु च सत्त्वसारा
आभाषयिंसु कलविङ्करुताय वाचा।
बोधिर्यथामनुगता भवता विशुद्धा
तुल्यः समोऽसि यथ सर्पिणि सर्पिमण्डैः॥५॥
अथ खलु भिक्षवः कामावचरा अप्सरसो बोधिमण्डनिषण्णं तथागतं प्राप्ताभिज्ञं परिपूर्णसंकल्पं विजितसंग्रामं निर्जितमारप्रत्यर्थिकमुच्छ्रितछत्रध्वजपताकं शूरं जयोद्गतं पुरुषं महापुरुषं वैद्योत्तमं महाशल्यहर्तारं सिंहं विगतभयलोमहर्षं नागं सुदान्तचित्तनिर्मलं त्रिमलविप्रहीनं वैद्यकं त्रैविद्यतामनुप्राप्तं पारगं चतुरोघोत्तीर्णं क्षत्रियमेकरत्नछत्रधारिणं त्रैलोक्यब्राह्मणं बाहितपापकर्माणं भिक्षुं भिन्नविद्याण्डकोषं श्रमणं सर्वसङ्गसमतिक्रान्तं श्रोत्रियं निःसृतक्लेशं शूरमप्रपातितध्वजं बलीयांसं दशबलधारिणं रत्नाकरमिव सर्वधर्मरत्नसंपूर्णं विदित्वा बोधिमण्डाभिमुखास्तथागतमाभिर्गाथाभिरभ्यस्ताविषुः—
एष द्रुमराजमूले अभिजित्य मारसैन्यं
स्थितु मेरुवदप्रकम्प्यो निर्भीरप्रलापी।
अनेकबहुकल्पकोट्यो दानदमसंयमेन
समुदानयं प्रबोधि तेनेष शोभतेऽद्य॥६॥
अनेन बहुकल्पकोट्यः शीलव्रतातपोभि
जिह्मिकृत शक्र ब्रह्मा बोधिवर एषता हि।
अनेन बहुकल्पकोट्यः क्षान्तिबलवर्मितेन
अधिवासिता दुखानि तेन प्रभ स्वर्णवर्णा॥७॥
अनेन बहुकल्पकोट्यो वीर्यबलविक्रमेण
पराङ्मुखां कृतास्या तेन मार जित सेना।
अनेन बहुकल्पकोट्यो ध्याना अभिज्ञज्ञानैः
संपूजिता मुनीन्द्रस्तेनैव पूजितोऽद्य॥८॥
अनेन बहुकल्पकोट्यः प्रज्ञाश्रतसंचयेन
प्रगृहीत सत्त्वकोट्यस्तेन लघु बोधि प्राप्ता।
अनेन जितु स्कन्धमारस्तथ मृत्यु क्लेशमारः
अनेन जितु देवपुत्रमारस्तेनास्य नास्ति शोकः॥९॥
एषो हि देवदेवो (देवैरपि पूजनीयः) पूजारहस्त्रिलोके
पुण्यार्थिकान क्षेत्रं अमृताफलस्य दाता।
एष वरदक्षिणीयो उत्पातु दक्षिणाहि
नास्त्युत्तरस्य नाशो या च वरबोधि लब्धा॥१०॥
ऊर्णा विराजतेऽस्य स्फरति बहुक्षेत्रकोट्यो
जिह्मिकृत चन्द्रसूर्या अन्धकारालोकप्राप्ता।
एव हि सुरूपरूपो वररूप साधुरूपो
वरलक्षणो हितैषी त्रैलोक्यपूजनीयः॥११॥
एष सुविशुद्धनेत्रो बहु प्रेक्षते स्वयंभूः
क्षत्रा च सत्त्वकाया चित्तानि चेतना च।
एष सुविशुद्धश्रोत्रः शृणुते अनन्तशब्दां
दिव्यांश्च मानुषांश्च जिनशब्दधर्मशब्दां॥१२॥
एष प्रभूतजिह्वः कलविङ्कमञ्जुघोषः
श्रोष्याम अस्य धर्मं अमृतं प्रशान्तगामिम्।
दृष्ट्वा च मारसैन्यं न क्षुभ्यते मनोऽस्य
पुन दृष्ट्घ देवसंघां न च हर्षते सुमेधा॥१३॥
शस्त्रैर्न चापि बाणैर्जित एन मारसेना
सत्यव्रतातपोभि जितु एन दुष्टमल्लः।
चलितो न चासना न च कायु वेधिनोऽस्य
न च स्नेहु नापि दोषस्तदनन्तरे अभूवन्॥१४॥
लाभा सुलब्ध तेषां मरुणां नराण चैव
ये तुभ्य धर्म श्रुत्वा प्रतिपत्तिमेष्यती हि।
यत्पुण्य त्वां स्तवित्वा जिन पुण्यतेजराशे
सर्वे भवेम क्षिप्रं यथ त्वं मनुष्यचन्द्रः॥१५॥
बुद्धित्व बोधि पुरुषर्षभनायकेन
संकम्प्य क्षत्रनयुतानि विजित्य मारम्।
ब्रह्मस्वरेण कलविङ्करुतस्वरेण
प्रथमेन गाथा इमि भाषित नायकेन॥१६॥
पुण्यविपाकु सुख सर्वदुःखापनेती
अभिप्रायु सिध्यति च पुण्यवतो नरस्य।
क्षिप्रं च बोधि स्पृशते विनिहत्य मारं
शान्तापथो गच्छति च निर्वृतिशीतिभावम्॥१७॥
तस्मात्क पुण्यकरणे न भवेत तृप्तः
शृण्वंश्च धर्मममृतं भवि को वितृप्तः।
विजने वने च विहरं भवि को वितृप्तः
कः सत्त्व अर्थकरणे न भवेद्धि तृप्तः॥१८॥
पाणिं प्रसार्य समुवाच च बोधिसत्त्वां
पूजां कृता ब्रजत क्षेत्र स्वकस्वकानि।
सर्वेऽभिवन्द्य चरणौ च तथागतस्य
नानावियूह गत क्षेत्र स्वकस्वकानि॥१९॥
दृष्ट्वा च तां नमुचिनां महतीमवस्थां
विक्रीडितां च सुगतस्य तथा सलीलम्।
बोधाय चित्तमतुलं प्रणिधाय सत्त्वां
मारं विजित्य सबलं अमृतं स्पृशेम॥२०॥
अभिसंबुद्धस्य भिक्षवस्तथागतस्य बोधिवृक्षमूले सिंहासनोपविष्टस्य तस्मिन् क्षणेऽप्रमेयानि बुद्धविक्रीडितान्यभूवन्, यानि न सुकरं कल्पेनापि निर्देष्टुम्॥
तत्रेदमुच्यते—
करतलसदृशाभूत्सुस्थिता मेदिनीयं
विकसितशतपत्राश्चोद्गता रश्मिजालैः।
अमरशतसहस्रा ओनमी बोधिमण्डं
इमु प्रथम निमित्तं सिंहनादेन दृष्टम्॥२१॥
द्रुमशतत्रिसहस्रो बोधिमण्डे नमन्ते
गिरिवर तथ नेके शैलराजश्च मेरुः।
दशबलमधिगम्य ब्रह्मशक्रा नमन्ते
इदमपि नरसिंहे क्रीडितं बोधिमण्डे॥२२॥
रश्मिशतसहस्रा स्वोशरीरात्मभावा
स्फुरि जिनवर क्षत्रा त्रीणि शान्ता अपायाः।
तत क्षणसुमुहूर्ते शोधिता चाक्षणानि
न च खिलमददोषा बाधिषू कंचि सत्त्वम्॥२३॥
इयमपि नरसिंहस्यासनस्थस्य क्रीडा
शशिरविमणिवह्निविद्युताभा च दिव्या।
न तपति अभिभूता भानुवत्योर्णपाशा
न च जगदिह कश्चित्प्रेक्षते शास्तु मूर्धम्॥२४॥
इयमपि नरसिंहस्यासनस्थस्य क्रीडा
करतलस्पृशनेना कम्पिता चोर्वि सर्वा।
येन नमुचिसेना क्षोभिता तूलभूता
नमुचि इषु गृहीत्वा मेदिनी व्यालिखेद्य
इदमपि नरसिंहस्यासने क्रीडितं भूत्॥२५॥इति॥
॥ इति श्रीललितविस्तरेऽभिसंबोधनपरिवर्तो नाम द्वाविंशतितमोऽध्यायः॥


text:
कुम्भराशिः
कुम्भः द्वादशसु राशिषु अन्यतमः । द्वादश राशयः मेषराशिः, वृषभराशिः, मिथुनराशिः, कर्कटराशिः, सिंहराशिः, कन्यारशिः, तुलाराशिः, वृश्चिकराशिः, धनूराशिः, मकरराशिः, कुम्भराशिः, मीनराशिः च सन्ति ।
अन्तर्विषयाः
नामौचित्यम्[सम्पादयतु]
कुम्भे किं विद्यते इत्येतत् न ज्ञायते । जलं यदि स्यात् कियत् विद्यते इति न ज्ञायते । अतः कुम्भे अज्ञाताः विषयाः भवन्ति । कदाचित् तस्मिन् किमपि न भवेदेव । रिक्ते कुम्भे नूतनं किमपि दृश्येत । कश्चन भावः परिपूर्णः अंशः कुम्भे विद्यते इति भावयितुं शक्यम् । कुम्भराशिवत्सु अपि किञ्चन वैशिष्ट्यम्, आकस्मिकरूपेण ते प्रमुखपात्रं वहेयुः । किन्तु कदा कस्मिन् विषये इत्येतत् भवति गोप्यम् । तेषां सामर्थ्यं शक्तिविशेषश्च निगूहितं भवति । सूक्ष्मतया अवलोकनेन मात्रं तेषाम् अन्तर्गतशक्तिः सर्वैः अवगम्यते ।
अधिपतिः[सम्पादयतु]
मकर-कुम्भराश्योः शनिः अधिपतिः । ग्रहराज्यव्यवस्थायाः अनुसारं शनिः सेवकः । सेवातत्परतायाः सङ्केतः शनिः । शान्तिदाता अपि शनिः । लोके सेवायाः अपेक्षया उत्तमः धर्मः अन्यः न विद्यते । सेवातत्त्वं समीचीनतया अवगत्य कष्टकाले ये सहकर्तुम् अग्रे आगच्छन्ति ते अस्मिन् राशौ अन्तर्भवन्ति । कुम्भराशौ सुखिनः सन्तः सेवाकार्ये आत्मानं योजितवन्तः भवन्ति । अहङ्काराभिमानैः मुक्ता सेवा अत्र भवेत् । रुग्णालयेषु सेवकाः हृदयपूर्वकं यदि कार्यं कुर्वन्ति तर्हि सा उत्तमसेवा इति उच्यते । तादृशानां सेवाकार्याणां शनिः कारकः भवति ।
राशिभावः[सम्पादयतु]
कुम्भराशेः सहज-लाभभावः इति निर्दिश्यते । अत्र लाभसम्बद्धाः अंशाः द्रष्टव्याः ।
जाति-संज्ञा-तत्त्व-स्वामि-स्थान-प्रकृति-वर्ण-स्वभावादयः[सम्पादयतु]
पुरुषजातिः, स्थिरसंज्ञकः, वायुतत्त्वं, विचित्रवर्णः, शीर्षोदयः, अर्धजलं, त्रिदोषप्रकृतिः, दिनबली, पश्चिमदिशः स्वामी, उष्णस्वभावः, शूद्रवर्णः, क्रूरस्तथा मध्यमसन्ततिः । अस्य प्राकृतिकस्वभावः विचारशीलः, शान्तचित्तः, धर्मवीरः,प्रतिभासम्पन्नश्च वर्तते । अनेन उदरस्य आभ्यन्तरीकभागस्य विचारः क्रियते । अस्य स्वामी शनिः । यथा चोक्तं –
- कुम्भः कुम्भी नरो बभ्रुः वर्णमध्यतनुर्द्विपात् ।
- द्युवीर्यो जलमघ आयस्थो वातशीर्षोदयी तमः ॥
- शूद्रः पश्चिमदेशस्य स्वामी दैवाकरिः स्मृतः ।
स्म्बद्धानि अक्षराणि[सम्पादयतु]
कुम्भराशौ धनिष्ठायाः ३,४ पादौ शतभिषायाः ४ पादाः, पूर्वाभाद्रयाः १,२,३ पादाः च भवन्ति इत्यतः गू, गे, गो, सा, सी, सू, से, सो, दा ... इत्येतानि अक्षराणि कुम्भराशिसम्बद्धानि इति वक्तुं शक्यते ।
जन्मदिनम्[सम्पादयतु]
येषां जन्मदिनं जनवरी-मासस्य २१ दिनाङ्कतः फेब्रवरी-मासस्य १० दिनाङ्कतः पूर्वं भवति तेषां कुम्भराशिः ।


text:
શ્રી ચંડીપાઠ
અધ્યાય ૧ મધુકૈટભવધ
ॐ प्रथमचरित्रस्य ब्रह्मा ऋषिः गायत्री छंदः महाकाली देवता, नंदा शक्तिः, रक्तदन्तिका बीजम् अग्निस्तत्त्वम्, ऋग्वेदः स्वरूपम्, श्रसी महाकाली प्रीत्यर्थे प्रथमचरित्र जपे विनियोगः ॥
ધ્યાન
खड्गं चक्रगदेषुचापपरिघांछूलं भुशुण्डीं शिरः
शंखं संदधतीं करैस्त्रिनयनां सर्वांगभूषावृताम् ।
नीलाश्मद्युतिमास्यपाददशकां सेवे महाकालिकां
यामस्तौत्स्वपिते हरौ कमलजो हन्तुं मधु कैटभम् ॥
॥ ॐ नमश्चण्डिकायै ॥
‘ॐ ऐं ’ मार्कण्डेय उवाच ॥१॥
सावर्णिः सूर्यतनयो यो मनुः कथ्यतेऽष्टमः
निशामय तदुत्पत्तिं विस्तराद्वदतो मम -२-
महामायानुभावेन यथा मन्वन्तराधिपः
स बभूव महाभागः सावर्णिस्तनयो रवेः -३-
स्वारोचिषेऽन्तरे पूर्वं चैत्रवंशसमुद्भवः
सुरथो नाम राजाभूत्समस्ते क्षितिमंडले -४-
तस्य पालयतः सम्यक् प्रजाः पुत्रानिवौरसान्
बभूवुः शत्रवो भूपाः कोलाविध्वंसिनस्तदा -५-
तस्य तैरभवद् युद्धम् अतिप्रबलदण्डिनः
न्यूनैरपि स तैर्युद्धे कोलाविध्वंसिभिर्जितः -६-
ततः स्वपुरमायातो निजदेशाधिपोऽभवत्
आक्रान्तः स महाभागस्तैस्तदा प्रबलारिभिः -७-
अमात्येर्बलिभिर्दुष्टैर् दुर्बलस्य दुरात्मभिः
कोशो बलं चापहृतं तत्रापि स्वपुरे ततः -८-
ततो मृगयाव्याजेन हृतस्वाम्यः स भूपतिः
एकाकी हयमारुद्य जगाम गहनं वनम् -९-
स तत्राश्रममद्राक्षीद् द्विजवर्यस्य मेधसः
प्रशांतश्वापदाकीर्णं मुनिशिष्योपशोभितम् -१०-
तस्थौ कंचित्स कालं च मुनिना तेन सत्कृतः
इतश्चेतश्च विचरंस्तस्मिन्मुनिवराश्रमे -११-
सोऽचिन्तयत्तदा तत्र ममत्वाकृष्टचेतनः
मत्पूर्वेः पालितं पूर्वं मया हीनं पुरं हि तत् -१२-
मद्भृत्यैस्तैरसद् वृत्तैर्धर्मतः पाल्यते न वा
न जाने स प्रधानो मे शूरहस्ती सदामदः -१३-
मम वैरिवशं यातः कान् भोगानुपलप्स्यते
ये ममानुगता नित्यं प्रसादधनभोजनैः -१४-
अनुवृत्तिं ध्रुवं तेऽद्य कुर्वन्त्यन्यमहीभृताम्
असम्यग्व्ययशीलैस्तैः कुर्वद्भिः सततं व्ययम् -१५-
संचितः सोऽतिदुःखेन क्षयं कोशो गमिष्यति
एतच्चान्यच्च सततं चिंतयामास पार्थिवः -१६-
तत्र विप्राश्रमाभ्याशे वैश्यमेकं ददर्श सः
स पृष्टस्तेन कस्त्वं भो हेतुश्चागमनेतऽत्र कः -१७-
सशोक इव कस्मात्त्वं दुर्मना इव लक्ष्यसे
इत्याकर्ण्य वचस्तस्य भूपतेः प्रणयोदितम् -१८-
प्रत्युवाच स तं वैश्यः प्रश्रया वनतो नृपम् -१९-
वैश्य उवाच ॥२०॥
समाधिर्नाम वैश्योऽहमुत्पनो धनिनां कुले -२१-
पुत्रदारैर्निरस्तश्च धनलोभादसाधुभिः
विहीनश्च धनैर्दारैः पुत्रैरादाय मे धनम् -२२-
वनमभ्यागतो दुःखी निरस्तश्चाप्तबंधुभिः
सोऽहं न वेद्मि पुत्राणां कुशलाकुशलात्मिकाम् -२३-
प्रवृत्तिं स्वजनानां च दाराणां चात्र संस्थितः
किं नु तेषां गृहे क्षेममक्षेमं किं नु साम्प्रतम् -२४-
कथं ते किं नु सद्वृत्ता दुर्वृत्ताः किं नु मे सुताः -२५-
रजोवाच ॥२६॥
यैर्निरस्तो भवांल्लुब्धैः पुत्रदारादिभिर्धनैः -२७-
तेषु किं भवतः स्नेहमनुबध्नाति मानसम् -२८-
वैश्य उवाच -२९-
एवमेतद्यथा प्राह भवानस्मद् गतं वचः -३०-
किं करोमि न बध्नाति मम निष्ठुरतां मनः
यैः संत्यज्य पितृस्नेहं धनलुब्धैर्निराकृतः -३१-
पतिस्वजनहार्दं च हार्दितेष्वेव मे मनः
किमेतन्नाभिजानामि जानन्नपि महामते -३२-
यत्प्रेमप्रवणं चित्तं विगुणेष्वपि बंधुषु
तेषां कृते मे निःश्वासो दौर्मनस्यं च जायते -३३-
करोमि किं यन्न मनस्तेष्वप्रीतिषु निष्ठुरम् -३४-
मार्कण्डेय उवाच ॥३५॥
ततस्तौ सहितौ विप्र तं मुनिं समुपस्थतौ -३६-
समाधिर्नाम वैश्योऽसौ स च पार्थिवसत्तमः
कृत्वा तु तौ यथान्यायं यथार्हं तेन संविदम् -३७-
उपविष्ठौ कथाः काश्चिच्चक्रतुर्वैश्यपार्थिवौ -३८-
राजोवाच ॥३९॥
भगवंस्त्वामहं प्रष्टुमिच्छाम्येकं वदस्व तत् -४०-
दुःखाय यन्मे मनसः स्वचित्तायत्ततां विना
ममत्वं गतराज्यस्य राज्यांगेष्वखिलेष्वपि -४१-
जानतोऽपि यथाज्ञस्य किमेतन्मुनिसत्तम
अयं च निकृतः पुत्रैर्दारैर्भृत्यस्तथोजिंतः -४२-
स्वजनेन च संत्यक्तस्तेषु हार्दी तथाप्यति
एवमेष तथाहं च द्वावप्यत्यन्तदुःखितौ -४३-
दृष्टदोषेऽपि विषये ममत्वाकृष्टमानसौ
तत्किमेतन्महाभाग यन्मोहो ज्ञानिनोरपि -४४-
ममास्य च भवत्येषा विवेकान्धस्य मूढता -४५-
ऋषिरुवाच ॥४६॥
ज्ञानमस्ति समस्तस्य जंतोर्विषयगोचरे -४७-
विषयश्च महाभाग याति चैवं पृथक् पृथक्
दिवान्धाः प्राणिनः केचिद्रात्रावन्धास्तथापरे -४८-
केचिद्दिवा तथा रात्रौ प्राणिनस्तुल्यदृष्टयः
ज्ञानिनो मनुजाः सत्यं किं तु ते न हि केवलम् -४९-
यतो हि ज्ञानिनः सर्वे पशुपक्षिमृगादयः
ज्ञानं च तन्मनुष्याणां यत्तेषां मृगपक्षिणाम् -५०-
मनुष्याणां च यत्तेषां तुल्यमन्यत्तथोभयोः
ज्ञानेऽपि सति पश्यैतान् पतंगांछावचंचुषु -५१-
कणमोक्षादृतान्मोहात्पीड्यमानानपि क्षुधा
मानुषा मनुजव्याघ्र साभिलाषाः सुतान् प्रति -५२-
लोभात्प्रत्युपकाराय नन्वेतान् किं न पश्यसि
तथापि ममतावर्त्ते मोहगर्ते निपातिताः -५३-
महामायाप्रभावेण संसारस्थितिकारिणा
तन्नात्र विस्मयः कार्यो योगनिद्रा जगत्पतेः -५४-
महामाया हरेश्चैषा तथा संमोह्यते जगत्
ज्ञानिनामपि चेतांसि देवी भगवती हि सा -५५-
बलादाकृष्य मोहाय महामाया प्रयच्छति
तया विसृज्यते विश्वं जगदेतच्चराचरम् -५६-
सैषा प्रसन्ना वरदा नृणां भवति मुक्तये
सा विद्या परमा मुक्तेर्हेतुभूता सनातनी -५७-
संसारबंधहेतुश्च सैव सर्वेश्वरेश्वरी -५८-
राजोवाच ॥५९॥
भगवन् का हि सा देवी महामायेति यां भवान् -६०-
ब्रवीति कथमुत्पन्ना सा कर्मास्याश्च किं द्विज
यत्प्रभावा च सा देवी यत्स्वरूपा यदुद्भवा -६१-
तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामि त्वत्तो ब्रह्मविदां वर -६२-
ऋषिरुवाच ॥६३॥
नित्यैव सा जगन्मूर्तिस्तया सर्वमिदं ततम् -६४-
तथापि तत्समुत्पत्तिर्बहुधा श्रूयतां मम
देवानां कार्यसिद्ध्यर्थमाविर्भवति सा यदा -६५-
उत्पन्नेति तदा लोके सा नित्याप्याभिधीयते
योगनिद्रां यदा विष्णुर्जगत्येकार्णवीकृते -६६-
आस्तीर्यशेषमभजत्कल्पांते भगवान् प्रभुः
तदा द्वावसुरौ घोरौ विख्यातौ मधुकैटभौ -६७-
विष्णुकर्णमलोद्भूतौ हन्तुं ब्रह्माणमुद्यतौ
स नाभिकमले विष्णोः स्थितो ब्रह्मा प्रजापतिः -६८-
दृष्ट्वा तावसुरौ चोग्रौ प्रसुप्तं च जनार्दनम्
तुष्टाव योगनिद्रां तामेकाग्रहृदयस्थितः -६९-
विबोधनार्थाय हरेर्हरिनेत्रकृतालयाम्
विश्वेश्वरीं जगद्धात्रीं स्थितिसंहारकारिणीम् -७०-
निद्रां भगवतीं विष्णोरतुलां तेजसः प्रभुः -७१_
ब्रह्मोवाच ॥७२॥
त्वं स्वाहा त्वं स्वधा त्वं हि वषट्कारः स्वरात्मिका -७३-
सुधा त्वमक्षरे नित्ये त्रिधा मात्रात्मिका स्थिता
अर्धमात्रास्थिता नित्या यानुच्चार्या विशेषतः -७४-
त्वमेव संध्या सावित्री त्वं देवि जननी परा
त्वयैतद्धार्यते विश्वं त्वयैतत्सृज्यन्ते जगत् -७५
त्वयैतत्पाल्यते देवि त्वमत्स्यन्ते च सर्वदा
विसृष्टौ सृष्टिरूपा त्वं स्थितिरूपा च पालने -७६-
तथा संहृति रूपांते जगतोऽस्य जगन्मये
महाविद्या महामाया महामेधा महास्मृतिः -७७-
महामोहा च भवती महादेवी महेश्वरी
प्रकृतिस्त्वं च सर्वस्य गुणत्रयविभाविनी -७८-
कालरात्रिर्महारात्रिर्मोहरात्रिश्च दारुणा
त्वं श्रीस्त्वमीश्वरी त्वं ह्रीस्त्वं बुद्धिर्बोधलक्षणा -७९-
लज्जा पुष्टिस्तथा तुष्टिस्त्वं शांतिः क्षान्तिरेव च
खड्गिनी शूलिनी घोरा गदिनी चक्रणी तथा -८०-
शंखिनी चापिनी बाण भुशंडी परिघायुधा
सौम्या सौम्यतराशेष सौम्येभ्यस्त्वतिसुंदरी -८१-
परापराणां परमा त्वमेव परमेश्वरी
यच्च किंचित्क्वचिद्वस्तु सदसद्वाखिलात्मिके -८२-
तस्य सर्वस्य या शक्तिः सा त्वं किं स्तूयसे तदा
यया त्वया जगत्स्रष्टा जगत्पात्यत्ति यो जगत् -८३-
सोऽपि निद्रावशं नीतः कस्त्वां स्तोतुमिहेश्वरः
विष्णुः शरीरग्रहणमहमीशान एव च -८४
कारितास्ते यतोऽतस्त्वां कः स्तोतुं शक्तिमान् भवेत्
सा त्वमित्थं प्रभावैः स्वैरुदारैर्देवि संस्तुता -८५
मोहयैतौ दुराधर्षावसुरौ मधुकैटभौ
प्रबोधं च जगत्स्वामी नीयतामच्युतो लघु -८६-
बोधश्च क्रियतामस्य हन्तुमेतौ महासुरौ -८७-
ऋषिरुवाच ॥८८॥
एवं स्तुता तदा देवी तामसी तत्र वेधसा -८९-
विष्णोः प्रबोधनार्थाय निहन्तुं मधुकैटभौ
नेत्रास्यनासिकाबाहुहृदयेभ्यस्तथोरसः -९०-
निर्गम्य दर्शने तस्थौ ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः
उत्तस्थौ च जगन्नाथस्तयामुक्तो जनार्दनः -९१-
एकार्णवेऽहिशयनात्ततः स ददृशे च तौ
मधुकैटभौ दुरात्मानावतिवीर्यपराक्रमौ -९२-
क्रोधरक्तेक्षणावत्तुं ब्रह्मणं जनितोद्यमौ
समुत्थाय ततस्ताभ्यां युयुधे भगवान् हरिः -९३-
पंचवर्षसहस्राणि बाहुप्रहरणो विभुः
तावप्यतिबलोन्मत्तौ महामायाविमोहितौ -९४-
उक्तवंतौ वरोऽस्मत्तौव्रियतामिति केशवम् -९५-
भगवानुवाच ॥९६॥
भवेतामद्य मे तुष्टौ मम वध्यावुभावपि -९७-
किमन्येन वरेणात्र एतावद्धि वृतं मम -९८-
ऋषिरुवाच ॥९९॥
वंचिताभ्यामिति तदा सर्वमापोमयं जगत् -१००-
विलोक्य ताभ्यां गदितो भगवान् कमलेक्षणः
आवां जहि न यत्रोर्वी सलिलेन परिलुप्ता -१०१-
ऋषिरुवाच ॥१०२॥
तथेत्युक्त्वा भगवता शंखचक्रगदाभृता
कृत्वा चक्रेण वै च्छिन्ने जघने शिरसी तयोः -१०३-
एवमेषा समुत्पन्ना ब्रह्मणा संस्तुता स्वयम्
प्रभावमस्या देव्यास्तु भूयः श्रुणु वदामि ते ॥ ऐं ॐ ॥-१०४-
इति श्री मार्कण्डेय पुराणे सावर्णिके मन्वन्तरे देवीमाहात्म्ये मधुकैटभवधो नाम प्रथमोऽध्यायः ॥
હવન-સામગ્રી અને ઘીની આહુતિ આપીને નાગરવેલનાં બે પાન, કોઠું, ચંદન માતાઓને ચડાવવાં.
ॐ नमो देव्यै महादेव्यै शिवायै सततं नमः ।
नमः प्रकृत्यै भद्रायै नियताः प्रणताः स्म ताम् ॥
सांगायै सपरिवारायै सवाहनायै सायुधायै ।
वाग्भवबीजाधिष्ठात्र्यै महाकाल्यैमहाहुतिं समर्पयामि स्वाहा ॥
अनेन नागवल्लीदलद्वयसहितं कपित्थफलं गंधादिभिः पूजितं सघृतं जुहुयात् ॥


text:
अथ षट्त्रिंशः पटलविसरः
Technical Details
अथ षट्त्रिंशः पटलविसरः।
अथ खलु भगवां शाक्यमुनिः पुनरपि शुद्धावासभवनमवलोक्य मञ्जुश्रियं कुमारभूतमामन्त्रयते स्म। अस्ति मञ्जुश्रीः ! परमगुह्यतमं त्वदीयं मूलमुद्रासमेत सपरिवारं मुद्रालक्षणं सर्वकर्मेषु चोप योज्यं सर्वसम्पत्तिदायकं सफलं सर्वमन्त्रानुवर्त्तनं सर्वकर्मार्त्थसाधकम्। संक्षेपतः शृणु मञ्जुश्रीः !॥
आदौ तावत् प्रसृताञ्जलिः, तर्जन्यानामिकामध्यपर्वतानुप्रविष्टा पृथक् पृथक्। सा एषा मञ्जुश्रीस्त्यदीया मूलमुद्रा विख्याता सर्वकर्मिका भवति। तथैव हस्तौ संयम्य, अनामिकासंहता तर्जनी मध्यमास्तथा कनिष्ठिकया ऊर्ध्वरेखास्थिताङ्गुष्ठशीर्षे। अयमपरा मञ्जुश्रीस्त्वदीया वक्त्रमुद्रा उदाहृता। अन्योन्यसक्ताङ्गुलिमुष्टिं कृत्वा, मध्यंमाङ्गुलि विमुच्य, सूचीकृत्वा, तस्य पार्श्वयोर्वलिततर्जनीयुगलमन्ते न्यसे एषा मञ्जुश्रीः ! त्वदीयमुद्रेयं दंष्ट्रा भवति। मुद्राया अङ्गुष्ठयुगलं पार्श्वयोर्न्यसेत्। एषा मुद्रा साक्षात् त्वं मञ्जुश्रीः ! तस्मिं स्थाने तस्मिं करपुटे सान्निध्यं समयेनाधितिष्ठसे। अन्योन्यसक्ताङ्गुलिमुष्टयोः प्रदेशिनीं मुक्त्वा, अङ्गुष्ठयुगलं मध्यतः। एषा सा मञ्जुश्रीः ! त्वदीया अपरा चीरकमुद्रा। प्रसृताञ्जलिपर्वणी कृत्वा, अनामिके तर्जनीं मध्यमान्तरस्थिताग्रे। इयमपरा मञ्जुश्रीः ! साक्षादेव त्वं मूलमूद्रा उदाहृता। अस्यैव मुद्रायाः प्रसृतां तर्जनीं कृत्वा। एषा सा मञ्जुश्रीस्त्वदीयनेत्रमुद्रा भवति। कन्यसानामिकावेणीकृतकरपुटमध्यस्थिता मध्यमौ बहिः तः तर्जन्युपरि कुञ्चिताग्रे अङ्गुष्ठाग्रसंश्लिष्टाग्रासु। अयमपरा त्वदीया त्वदीया मञ्जुश्रीः ! वक्त्रमुद्रा भवति सर्वकर्मिका॥
एवमनेन क्रमेणैकैकाङ्गुलिमथ मुंच उभौ अङ्गुष्ठसहिता सर्वे अङ्गुलियोगेन एकैकं प्रसारये उच्चीकृतदक्षिणाङ्गुष्ठं त्वदीयं मञ्जुश्री ! एषा उष्णीषमुद्रा। दक्षिणं सङ्कोच्य वाममुच्छ्रितं ललाटमुद्रा भवति त्वदीया मञ्जुश्रीः !। या दृष्ट्वा सर्वे दुष्टग्रहाः प्रपलायन्ते॥
एवं श्रवणो ग्रीवा भुजौ हृदयं करौ कण्ठ कटिं नाभिः ऊरू जङ्घां चरणौ नेत्रौ वक्त्रं जिह्वा चेति, एवं दशभिरङ्गुलीभिरनुपूर्वमुच्छ्रितौ अनुपूर्वमुद्रालक्षणं भवति। अनुपूर्वं च कर्म करोति। वक्त्रमुद्रया मुखाबन्धं, दंष्ट्रमुद्रया दुष्टग्रहमोचनं, जिह्वामुद्रया दुष्टवचननिवारणं, हृदयमुद्रया नृपतिकोपनाशनं, अन्यं वा सत्त्वं देवासुरं मानुषामानुषाद्यां विविधां वा गतिनिश्रितां रुपितानां क्रोधनाशनं भवति॥
एवमनुपूर्व्या सर्वतः सर्वकर्माणि करोति। एवमसङ्ख्येयानि अनेन क्रमेण मुद्राणि भवन्ति। असङ्ख्येयानि च कर्माणि करोषि त्वं मञ्जुश्रीः ! सर्वथा सर्वमुद्रेष्वेव सर्वकर्माणि भवन्ति॥
बद्धा ता यैः महावीरैः सङ्ख्यातीतैः तथागतैः।
महामुद्रा महावीरैर्महाभूमिगतैरपि॥
यत्र निम्बरकोद्यानि षट्त्रिंशाशीतिनवपञ्चकैः।
षष्टिर्नयुतसङ्ख्याद्यैः सर्वलोकोत्तरोत्तरैः॥
सर्वमुद्रान्तर्गताः सर्वे ये चान्या लौकिका क्रिया।
एभिरन्यतमैर्मुद्रैः कुर्यात् सर्वार्थसाधनम्॥
हस्तद्वयेनावबद्धा वै साधनकाले च मण्डले।
पूर्वसेवाभियुक्तेन होमजापेषु वा पुनः॥
निषण्णः स्थितको वापि यावादिच्छं जपेद् व्रती।
महारक्षाविधानेन आत्मनस्य परस्य वा॥
कुर्यात् सर्वाणि कर्माणि सर्वमुद्रेषु सर्वदा॥ इति॥
आर्यमञ्जुश्रियमूलकल्पाद् बोधिसत्त्वपिटकावतंसकाद्
महायानवैपुल्यसूत्रात् चतुःत्रिंशतिमः
द्वितीयमुद्राविधिपटलविसरः
परिसमाप्त इति॥
(एतद्ग्रन्थान्तेऽन्तिमस्य पटलविसरस्य त्रिपञ्चाशत्तमस्य समाप्त्यनन्तरं महामुद्रापटलविसरो नाम कश्चिदपरश्चतुस्त्रिंशत्तमः पटलविसरो लिखित उपलभ्यते। स गतस्य चतुस्त्रिंशत्तमस्यैव प्रकारभेदो भवितुमर्हतीत्यतः कारणादिहैव योज्यते।)
अथ भगवां शाक्यमुनिः पुनरपि शुद्धावासभवनमवलोक्य मञ्जुश्रियं कुमारभूतमामन्त्रयते स्म। सर्वांश्च बोधिसत्त्वां सर्वसत्त्वांश्च पर्षत्सन्निपतितां। शृण्वन्तु भूतगणाः ! सर्वे ! देवपुत्राश्च महर्द्धिकाः ! अस्ति मञ्जुश्रियः कुमारभूतस्य बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्य कल्पविसरे समुद्रापटलसाधनोपयिकं सर्वमन्त्रतन्त्रचर्यानुप्रविष्टानां सत्त्वानां बोधिसम्भारकारणं। यथा सिध्यन्ति सर्वमन्त्राः क्षिप्रतरमाकृष्यन्ते सर्वकर्माणि सर्वेषां सर्वतः मुद्राणि भवन्ति। यैः मुद्रिताः क्षिप्रतरं वशा भवन्ति। तं शृण्वन्तु भवन्तो। भाषिष्येऽहं सर्वसत्त्वानामर्थाय। सर्वमन्त्राणां मुद्राणि भवन्ति॥
अथ खलु भगवां शाक्यमुनिः सर्वबुद्धधर्माणां मुद्रालङ्कारतथागतगुणमाहात्म्यसमुद्रमुद्रा नाम समाधिं समापद्यते स्म। समनन्तरसमापन्नस्य भगवतः सर्वतथागताः सर्वमुद्रासमयं भाषते स्म। तस्मात् समाधेरुत्थाय सर्वतथागतमुद्रामुद्रितं महामुद्रापटलविसरं सर्वमन्त्राणां भाषते स्म॥
आदौ तावत् सर्वमन्त्रकुलेषु हृदयानि भवन्ति। पूर्वमुच्चारयेद् द्विसप्त एकवाराम्। ततो मुद्रा बन्धितव्या, नान्यथादिति। कतमं च तत्॥
सर्वतथागतानां हृदयम्। जिनजिक्। एष स मार्षाः ! सर्वतथागतानां हृदयः सर्वकर्मिकः। तथागतकुले सर्वमुद्रा बन्धितब्या। ततः कर्म समारभेत्। आरोलिकु। अवलोकितस्य हृदयः सर्वकर्मिकः पद्मकुले सर्वमुद्राबन्धयता अयं जप्तव्यः सर्वसाधनोपयिक सर्वकर्मसु। वज्रधृक्। एष स मार्षा वज्रपाणेः हृदयम्। सर्ववज्रकुलेषु च जपता मुद्रा बन्धितव्या। सुरारक्। एष सर्वदेवानां सर्वमुद्राबन्धयता सर्वकर्मसु प्रयोक्तव्यः। सर्वदेवानां हृदयः। यक्षातक्। सर्वयक्षाणां हृदयः। पिनाधृक्। रुद्रस्य हृदयः। ष्ठों। एष स मार्षा एकाक्षरं नाम हृदयम्। सर्वलौकिकलोकोत्तराणां सर्वभूतकूष्माण्डपूतनक्रव्यादादिषु नक्षत्रग्रहमातरकुमारकुमारिकाणां मनुष्यामनुष्यसर्वसङ्ख्यातविद्याधरऋषिप्रभृतीनां सर्वसत्त्वानां सर्वगतिसूत्रकर्मावबद्धानां सर्वभूतानामुक्तानां च वीतरागानां महर्द्धिकामहर्द्धिकाणां तृदोषशमनानां त्रिपङ्कनिमग्नानां सर्वसत्त्वानामर्थाय अयमेकाक्षरो मन्त्रः सर्वेषां हृदयं भवति। सर्वकर्माणि करोति। सर्वमुद्राश्च बन्धितव्या। जपं कुर्वाण अनेनैव हृदयेन जपः कर्तव्यः। सततं बुद्धाधिष्ठितो भवति। महाप्रभावोऽयं महानुशंसः सर्वकर्मसु मुद्रादिकमण्डलुविधानपटसाधनोपयिकेषु सत्त्वानुपूर्वं प्रयोक्तव्यः। सर्वं साधयति। यन्मनसाभिरुचितं साधकेनेति॥
ततो मुद्राणि भवन्ति शतं चाष्टसाधिकम्।
उष्णीषमुद्रा प्रथमं कुर्याच्चक्रिणे जिने॥
ततः परमलोके स पद्ममुद्रेति कथ्यते।
तृतीयं वज्रमुद्रं तु वज्रपाणिसमाविशे॥
चतुर्थं देवतामुद्रं स्वस्तिकं तु विनिर्दिशेत्।
पञ्चमं खड्गमुद्रा तु राक्षसानामिहोच्यते॥
षष्ठं गदमुद्रा तु यक्षाणा मे प्रकीर्तिता।
सप्तमं असुराणां तु मन्त्राणां वज्रमुष्टिसमोदिता॥
अष्टमं शूलमुद्रा तु सर्वक्रोधेषु पठ्यते।
नवमं पुष्पमुद्रा तु यक्षयक्षीषु कीर्त्तिता॥
दशमं मुद्गरं विन्द्यात् फरमेकादशं परम्।
द्वादशं शक्तिनिर्दिष्टा कार्त्तिकेयस्य बालिशः॥
मञ्जुघोषस्य विख्यातमुत्पलं तु प्रयोजयेत्।
त्रयोदशानां सङ्ख्या निर्दिष्टा मुनिभिः सत्त्वदेशिभिः॥
चतुर्दशं तु भवेच्छङ्खो भेरी पञ्चादशा स्मृता।
पटहो षोडशा ज्ञेयो दुन्दुभिः सप्तदशो परः॥
अष्टादश तथा बद्धमूनविंशत् करणमुच्यते।
विंशत् परशु निर्दिष्टा सङ्ख्याया तु प्रमाणतः॥
सितपत्रा तथाच्छत्रं उष्णीषाणां प्रकीर्त्तितम्।
चीवरं पात्रनिर्दिष्टं खखरं तु मतः परम्॥
कृपा मैत्री तथा प्रज्ञा ध्यानशील तथापि च।
क्षान्तिदानादिकं षट्कं निर्दिष्टं लोकनायकैः॥
बुद्धानां कथिता ह्येते षट् पारमिताश्रवात्।
त्रिंशच्चक्रिणे मुद्रा कथिता लोकपुङ्गवैः॥
एकाक्षरस्य वीरस्य मन्त्राणामधिपतेर्विभो।
लोकेश्वरस्य विद्यानां कथिताष्टविंशति साधिका॥
सिताख्या महाश्वेता तथा पण्डरवासिनी।
भृकुटी च तथा देवी बुद्धानां हृदयोद्भवा॥
ताराया कथ्यते मुद्रा उत्पलं तु नियोजयेत्।
हयग्रीवस्य तु भीमस्य मुद्रा वक्त्र इति स्मृता॥
वज्रपाणे तथा मुद्रा त्रिंश एक भवन्ति ते।
सर्वे प्रहरणा तस्य नानाकारा युधिष्ठिता॥
चत्वारोऽपि महामुद्रा प्रोक्ता मारमण्डले।
रुद्रस्य शूलनिर्दिष्टो + + + + + + + +॥
ब्रह्मस्याक्षमालं तु विष्णोश्चक्रमितिस्तथा।
+ + + + + + + + यमदण्डमतः परां॥
एतत् सर्वं देवानां सर्वयक्षनराधिपां।
सर्वभूतानां तथा मुद्रा सर्वसत्त्वसमाश्रिता॥
सरागवीतरागाणां त्रिधा धातु स्थिता परां।
सर्वलोकसमावृत्त्यु त्रिधा स्थावरजङ्गमा॥
धात्वाख्यामसङ्ख्येयां ये सत्त्वा भूतवादिनः।
सर्वेषाणां तु सर्वत्र एकमुद्रादिहोच्यते॥
एवमष्टशतं प्रोक्तं शतमेकं साष्टसाधिकम्।
तेषां च गुणविस्तारं प्रभावं च इहोच्यते॥
यथा मनुष्याणां भवेत् सिद्धिः संयुक्ता मन्त्रयोजिता।
करोत्यन्यप्रयोगैश्च अङ्गुलीभिः सशोभिता॥
विन्यस्ता करयोर्मध्ये क्षिप्रमर्थकरा परा।
तेषामादि वक्ष्ये शृणुध्वं भूतिकांक्षिणः॥
आदौ तावच्छुचौ देशे शुक्लवस्त्र शुचाम्बरः।
शुचिकर्मसमाचारो शुचौ देशे सदारतः॥
बन्धयेत् प्राङ्मुखो भूत्वा स्थितो स्तूपस्य चग्रतो।
नाशिष्याय प्रदातव्यं रौद्रकर्मान्तचारिणे॥
अभय अदाताय समयानुप्रवेशिने।
भक्तो जिनपुत्राणां बुद्धानां चापि शासने॥
अनुत्पादितचित्तस्य नादेयं मुद्रसम्पदा।
भक्तानां जिनपुत्राणां बोधिसत्त्वानां च धीमताम्॥
प्रत्येकबुद्धानार्हतानां पूजितानां ददेत् सदा।
सुस्थितो बोधिचर्यायामाचार्यो बहुमतः सदा॥
सर्वमन्त्रप्रयोगेषु + + + उत्कृष्ट सदा।
तेन मुद्रा तदा देया शिष्यस्याविचिकित्सतः॥
तथा मन्त्रप्रयोगज्ञः शुचिर्दक्षः कुलान्वितः।
आचार्यो धार्मिको धीमां अभिषिक्तो दृष्टमण्डलः॥
तेनोपदर्शिता मन्त्राः शिष्यो गृह्येत तन्त्रवित्।
शिष्येण कार्यस्तथा प्रेमो बुद्धस्येव गुरोस्तथा॥
अन्यथा न सिद्धि मन्त्राणां सर्वमुद्रेषु वा सदादिति।
आदौ तावत् शुचिर्भूत्वा प्राङ्मुखो शुक्लचन्दनेन हस्तमुद्वर्त्य, पूर्वं तावत् समयमुद्रा बन्धितव्या। भगवतो उष्णीषस्य मुद्रा। उभौ करौ कृताञ्जलिपुटौ अशुषिरौ ईषिन्कुञ्चितौ कुड्मलाकारौ अकोशपद्माननौ। अयं भगवतो बुद्धस्य समयमुद्रा। तदेव हस्तौ प्रसारितौ सम्पुटावस्थौ पद्मविकसिताकारा अवलोकितस्य मुद्रा। उभौ हस्तौ पूर्ववत् करमावेष्टयित्वा अभ्यन्तरस्थिताभिरङ्गुलीभिः कन्यसः तर्जन्योपरिष्ठा निष्पीडयेत्। इयं मञ्जुश्रियः कुमारभूतस्योत्पलमुद्रा। तदेव कन्यसौ सङ्कोच्य पूर्ववत् तर्जन्याभिः अङ्गुष्ठसमेतौ स्थितिका एव उत्पलकुड्मलाकार दर्शयेत्। सर्वङ्गमानामियं ताराया मुद्रा। तदेव सङ्कोच्य नेत्राकारं कृत्वा, इयं मुद्रा आर्यभृकुट्याः। तदेव ललाटे योजयेत्। इयं देव्यदेव्या नेत्रमुद्रा। पुनरपि तं सङ्कोच्योभौ मध्यमाङ्गुलिभिः सन्दंशाकारं कृत्वा मस्तकोपरि स्थापयेत्। इयं भगवतो चक्रवर्तिनः एकाक्षरस्य महामुद्रा सर्वकर्मिका। तदेव ललाटे स्थापयेद् बुद्धस्य भगवतः हृदयमुद्रा। अक्ष्णौ स्थापयेत्। तदेव चक्रवर्तिनः नेत्रमुद्रा। तदेव मुखे स्थापयेत्। तदेव विद्याधिपतेः चक्रवर्तिन एकाक्षरस्य वक्त्रमुद्रा। एवं याव मन्त्री च भुजौ जानुजङ्घाचरणादिषु विंशत्प्रकारा भवन्ति मुद्रा अष्टौ महामुद्रा भवन्ति। सर्वकर्मसु प्रयोक्तव्या। तदेव करसम्पुटं मध्यमाङ्गुल्यावेष्टितं कृत्वा कन्यसाङ्गुलिसूचीकृतां उभौ अङ्गुष्ठाग्रयवाकारस्थितौ तर्जन्या प्रसारितौ कृतसूच्या कोशीकृतावुभौ निर्मामिकौ वक्रीकृतपर्यन्तौ सुविन्यस्तौ। इयं भगवतां धर्मचक्रमहामुद्रा। तदेवाङ्गुष्ठौ विनाम्य मध्ये प्रसार्य, इयं बुद्धानां चतुर्मारपराजयमुद्रा। तदेव मुद्रां शिरस्योपरिधाय दर्शयेत्। सर्वबुद्धानां सर्वक्लेशनिषूदनं नाम महामुद्रा। तदेव ललाटे स्थापयेत्। महाकरुणा नाम सर्वबुद्धानां मुद्रा। तदेव हृदये स्थाप्य, सर्वदृष्टिशल्याभ्युद्धरणं नाम महामुद्रा। तदेव मुद्रं उभौ न्यसेत्। सर्वविद्याप्रसाधनं नाम महामुद्रा। तदेव मुद्रा ग्रीवा संन्यसेत्। सर्वानर्थप्रशमनकरी नाम महामुद्रा। तदेव मुद्रा सर्वतः भ्रामयेत्। महारक्षार्थसम्पातनं नाम महामुद्रा। एवमनेन प्रकारेण अष्टौ महामुद्रा भवन्ति सर्वार्थसाधकाः। जयोष्णीषस्य मुद्रा भवन्ति। तदेव करपल्लवो वामहस्तप्रसारितौ दक्षिणतस्तिर्यकं। इयं सितातपत्रस्यच्छत्रमुद्रा। तदेव हस्तौ तथा विन्यस्तौ शिरसि भगवतो जयोष्णीषस्य मुद्रा। उभौ करतलौ सम्पुटीकृत्य मूर्ध्निं स्थापितो उष्णीषाकारो इयं भगवतो अभ्युद्गतोष्णीषस्य मुद्रा। तदेव मुद्रां विकाषयेत्। इयं ज्वालामालिनोष्णीषमहामुद्रा सर्वकर्मिका सर्वभयेषु च प्रयोक्तव्या सर्वकर्मसु। तदेव मुद्रा उरसि स्थापयेत्। सर्वोष्णीषाणामियं महामुद्रा। तदेव हस्तौ आवेष्ट्यावस्थितौ सुदृढौ सर्वतथागतानां महाकवचमुद्रा सर्वविघ्नेषु प्रयोक्तव्या। तदेव हस्तौ उभयाग्रावस्थितौ पुस्तकाकारौ उरोमध्ये न्यसेत्। इयं सा सर्वबुद्धानां जनेत्री प्रज्ञापारमिता महामुद्रा। सर्वसत्त्वानां दर्शयेत्। सर्वविघ्नेषु सर्वानर्थां प्रशमयति। सर्वार्थां सम्पादयति। स्मृतिसञ्जननं कुरुते। तदेव हस्तौ ललाटे न्यसेत्। सर्वबुद्धानामभिषेकः धर्ममहामुद्रा। सर्वाभिषेकेषु प्रयोक्तव्यः सर्वसत्त्वानाम्। तदेव हस्तौ चित्राकारेण ललाटे न्यसेत्। सर्वमारविद्रापनं नाम महामुद्रा। तदेव हस्तौ सङ्कुचिताकारौ अन्योन्यसङ्कुचितसक्तौ सूच्याकारेण व्यवस्थितौ मध्यमाङ्गुलिप्रसारितौ सूचीकृतचिह्नौ अङ्गुष्ठोद्वन्द्वपरामृष्टौ। इयं भगवतो तेजोराशेर्महामुद्रा। तदेव मुद्रं शिरसोपरि निधाय इयमपरा तथागतोष्णीषस्य तेजोराशेर्महामुद्रा। तदेव हस्तौ ललाटे स्थापयेत् तेनैवाकारेण इयं भगवतो तृतीया नेत्रमुद्रा। तदेव हस्तौ उभयचित्रीकृतौ अन्योन्योपरिस्थितौ दक्षिणार्थमथ वामसम्पुटाकारस्थितौ अन्योन्याङ्गुष्ठकन्यसावेष्टितौ। इयं सर्वबुद्धानां महावज्रासनमूलमुद्रा। तदेव हस्तौ मूर्ध्नि दर्शितौ महाबोधिवृक्षमूलमुद्रा। तदेव हस्तौ सम्पुटितौ पृष्ठीकृतौ सर्वबुद्धानां सर्वमारविध्वंसनकरी नाम मुद्रा। तदेव हस्तौ अन्योन्यावसक्तौ ग्रीवायां न्यसेत्। सर्वभूतवशीकरी नाम मुद्रा। तदेव कण्ठे धारयेत्। सर्वभूतविलोकनी नाम महामुद्रा। तदेव जानुभ्यां न्यसेत्। सर्वदुर्गतिविशोधनी नाम महामुद्रा। तदेवोर्ध्वं चिक्षिपेत्। सर्वदेवोत्पत्तिसन्निचयं नाम महामुद्रा। तदेव हस्तौ अभयाकारं उभौ सर्वभोगविषयं नाम शनिर्नाम महामुद्रा। तदेवाञ्जल्यकारेण मुर्ध्नि स्थापयेत्। सर्वबुद्धक्षेत्राक्रमणी नाम महामुद्रा। तदेव हस्तौ उभौ कर्णे स्थापयेत्। स्फुटाकारेण सर्वनागदमनी नाम महामुद्रा। तदेव हस्तौ उभौ सम्पुटं कृत्वा नासाग्रे धारितव्यः। सर्वबुद्धानामालम्बनं नाम महामुद्रा। तदेव मुद्रं शिरस्योपरि न्यसेत्। सर्वबुद्धाभ्युद्गतोष्णीषो नाम महामुद्रा॥
एवमनेनाकारेणासङ्ख्यानि भवन्ति सर्वतथागतोष्णीषाणां मुद्राणि। असङ्ख्येयैः बुद्धैर्भगवद्भिः असङ्ख्येय चक्रवर्तिकुलं असङ्ख्येयाश्चक्रवर्तिनः। तेषामधिपतिः एकाक्षरो चक्रवर्त्ती मन्त्राधिप असङ्ख्येयाश्च तथागतोष्णीषराजानः असङ्ख्येयाश्च सर्वमन्त्रेषु कल्पविसरा। तेषां संक्षेपतः वक्ष्यते मुद्रा चात्र भवत्येक एव सर्वेषां हृदयः एकाक्षरः चक्रवर्त्ती। तस्यैव मूलमुद्रा सा इहैवोच्यते मन्त्रेषु निर्दिष्टा महाप्रभावामितौजसः। यस्याः बन्धनादेव सर्वमन्त्राभिमुखा भवन्ति। सर्वबुद्धाश्च भगवन्तः सिद्धिमनुप्रयच्छन्ते। अधिष्ठिन्ति च विद्यासाधकं चक्रवर्तिस्मरणादेव मन्त्रनाथं एकाक्षरमद्वितीयं दशबुद्धकोटीकुशलमूलार्जितो भवति। चतस्रोऽपि मूलापत्तयोरापन्नस्य भिक्षा तन्महान्तं नरकोपपत्तिवेदनीयं कर्मक्षयं गच्छति स्मरणादेव। कः पुनर्वादो जपम्। पञ्चानन्तर्याणि च क्षयं गच्छन्ति। कः पुनर्वादोऽन्ये अकुशलाः स तस्मात् सर्वप्रयत्नेनायं विद्याराजाधिपो एकाक्षरः स्मर्तव्यो जप्तव्यः भावयितव्यो मनसि कर्तव्यः पूजयितव्यः सततमेवाराधयितव्यः। नमः समन्तबुद्धानाम्। भ्रूँ। एष स मार्षा सर्वोष्णीषाणां तथागतभाषितानां अयं मूलमन्त्रः। अनेनैव मन्त्राधिपतिना उष्णीषचक्रवर्तिना तथागतमूर्धजेन सर्वकर्माणि कारयेत्। मुद्रोपेतेन सर्वमन्त्रेषु लौकिकलोकोत्तरेषु कल्पविसरेषु नियतं सिध्यति। मुद्रा चात्र भवति। तदेव हस्तौ सम्पुटाकारौ मध्यमाङ्गुलिप्रसारितौ सर्वत्राङ्गुल्याग्राभ्यन्तरस्थितौ कुण्डलाभोगाकार ईषिदूर्ध्वावनतं उष्णीषाकारं शिरस्युपरि धारयेत्। इमं एकाक्षरचक्रवर्तिने महामूलमुद्रा। अनया सर्वकर्माणि कारयेत्। उत्तमसाधनादिषु योजयेत्। सर्वरक्षावरणगुप्तये च प्रयोक्तव्यः। नाल्पसाधप्रयोगादिषु प्रयुञ्जानः असमयज्ञो भवति। मन्त्राचार्यस्य न सिद्ध्यन्ते। अन्यत्र रक्षाविधाना। शान्त्यर्थे च पापक्षपणार्थं नित्यमेव जप्तव्यः शुचौ देशे पर्वतनदीसरित्पतितटेषु च नान्यस्थानेषु जप्तव्यो यत् कारणं महाप्रभावोऽयं विद्याराजा नान्यदेशेषु जप्तव्यः। प्रभावोद्गतेन मनसा सर्वसत्त्वानां मैत्र्या स्फुरित्वा जप्तव्यः। मुद्रा चात्र भवति। तदेव हस्तौ करसम्पुटाकारौ आवेणिकाङ्गुलिभिः कृत्वा मध्यमाङ्गुलीनां पर्वभागे तृतीये ईषिदवनामयेत्॥ उष्णीषाकारं कारयेत्। इमं भगवतोष्णीषराजस्य महामुद्रा। तदेव हस्तौ सम्पुटं कृत्वा ईषदवनामयेद्भगवतोष्णीषस्य तृतीया महामुद्रा। ॐ गोदरे वीर स्वाहा। अयं सर्वेषां तथागतानां हृदयः सर्वकर्मिकः सर्वार्थसाधकः सर्वानर्थनिवारकः। इयं स्मरणमात्रेणैव सर्वबुद्धाधिष्ठितो भवति। सर्वपापेभ्यो मुच्यते। सर्वमन्त्राणामुपरि वर्त्तते। बुद्ध एव साक्षाद् द्रष्टव्यः। अनया मुद्र सह प्रयोक्तव्या। सर्वकर्माणि क्षिप्रतर एव करोति। अनेन जप्यमानेन सर्व एव मन्त्रा जप्ता भवन्ति। यथा यथा प्रयुज्यते तथा तथा कर्माणि करोति। जापिनस्येच्छया सर्वकर्मिको भवति। तदेव हस्तौ करसम्पुटावस्थौ शिरसि धारयेत् त्रिसूच्याकारेण। इयं भगवतां बुद्धानां सर्वेषां द्वितीया हृदयमुद्रा। मन्त्रं चात्र भवति। ॐ गेरुरे वीर स्वाहा। इमं सर्वेषां बुद्धानां भगवतां हृदयमुद्रा। सर्वकर्मिका सर्वानर्थनिवारिका सर्वार्थसम्पादिका महाप्रभावा सर्वमन्त्रकल्पेषु साधनीया। नात्र विचिकित्सा कार्या। यथा यथा प्रयुज्यते तथा तथा सिध्यतीति। पुनरपि तदेव हस्तौ सम्पुटाकारावस्थितौ अभ्यन्तराङ्गुलिभिः गाढमावेष्ट्य उभौ तर्जन्यौ प्रसारितौ ईषदाकुञ्चयेच्छिरस्युपरि निधाय दर्शयेत्। इमं सर्वतथागतोष्णीषाणां महामुद्रा। भवति चात्र मन्त्रः। ॐ ट्रां बन्ध स्वाहा। अयं सर्वोष्णीषाणां मूलमन्त्रः सर्वकर्मिकः दिश दिश सर्वबन्धेषु प्रयोक्तव्यः। सर्वकर्माणि च करोति। साधनजपकाले होमादिषु आत्मरक्षा पररक्षा वा सर्वद्रव्येषु सर्वमन्त्रकल्पेषु च यान्युक्तानि लौकिकलोकोत्तरेषु तान्यशेषतमनेनैव रक्षा कार्या। महारक्षा कृता भवति। सर्वमन्त्रेषु प्रयोक्तव्यः। सर्वकर्मसु सिध्यति। सर्वतथागतोष्णीषाणां महाचक्रवर्तिविद्याधिपतीनां तेजोराशिसितातपत्रजयोष्णीषप्रभृतीनां यानसाधनविसरपटलानि मुद्रामन्त्राणि तान्यशेषतः विस्तरतो प्रयोक्तव्या सर्वाणि च लौकिकलोकोत्तराणि मन्त्रतन्त्रविस्तरपटलविसरां अनन्तानि च मुद्राणि। भवन्ति चात्र मन्त्रः। ॐ ज्वलितोग्रदेह विभिन्द हुं फट स्वाहा। एष भगवतः तेजोराशेर्बुद्धस्य परमहृदयः सर्वमन्त्रेषु सर्वतः सर्वकर्मिकः प्रयोक्तव्यः इति। तदेव हस्तौ यमलिताकारौ मध्यमाङ्गुलिप्रसारितौ तर्जन्या परिवेष्टितौ कटकाकारेण पाशपरिवेष्टितौ उभौ कृतमण्डलाभोगौ। इयं च भगवतो बुद्धस्य खङ्खरमुद्रा। मन्त्रं चात्र भवति। ॐ धुन जितारण हुँ। एष भगवतां बुद्धानां खङ्खरकमुद्रामन्त्रः सर्वकर्मसु प्रयोक्तव्यः। यथाभिरुचितेषु सर्वमन्त्राणां प्रवोधनः सर्वभूतानां वशङ्करः सर्वसत्त्वानां समाश्वासकरः सर्वद्रव्याणां समुत्तेजकः साधकः सर्वपापानां समुच्छोषकः। यथा यथा प्रयुज्यते अयमष्टाक्षरो तथागतमन्त्रः तथा तथा सर्वकर्माणि साधयतीति। तदेव हस्तौ आवेष्टितौ कृत्वा कृतपात्राकारौ। इयं सर्वतथागतानां पात्रमुद्रा तथागतपात्र इत्यवगन्तव्यः। नाभिदेशे धारयेत् सर्वकर्मसमर्था भवति। भवति चात्र मन्त्रः। ॐ लोकपालाधिष्ठित धर धर धारय महानुभाव बुद्धपात्र स्वाहा। एष भगवतां बुद्धानां तथागतपात्रमुद्रामन्त्र अनेन संयुक्तः सर्वकर्मसमर्थकरो भवेत्॥
करोति कर्मवैचित्र्यं गतिमाहात्म्यपूजितम्।
साधयेत् सर्वकर्माणि सर्वमन्त्रेषु भाषिताम्॥
साधकस्येच्छया क्षिप्रं करोतीह न संशयः।
येऽपि ताथागती मन्त्रा ये चापि अवलोकिते॥
कुलिशाह्वे मन्त्रमुख्यास्तु नानादेवतपूजिता।
ते सर्वे सिद्धिमायान्ति बुद्धपात्रसमोदिता॥
विविधा दूतिगणा ह्यग्रा चेटचेटिगणास्तथा।
नानाकिङ्करमुख्यास्तु यक्षराक्षसकश्मला॥
प्रेष्या सर्वमन्त्रणां सर्वकर्मकरास्तथा।
विविधैर्राजमुख्यैस्तु देवगन्धर्वयोनिजैः॥
सिद्धविद्याधरैः मन्त्राः लोकपालाश्च महर्द्धिकाः।
शक्राद्यैः ब्रह्ममुख्यैस्तु सुरश्रेष्ठैश्च धीमतैः॥
मन्त्रा भाषिता ये स्युः सर्वकर्मकरा सदा।
किन्नरैर्गरुडैश्चापि महर्द्धिकैः॥
सर्वे ते सिद्धिमायान्ति बुद्धपात्रसमोदिता।
आकृष्टा सर्वमन्त्राणां गतिमूर्तिसमाश्रिताम्॥
वशै ता मन्त्रराट् स्वामी प्रभुः श्रेष्ठो महाद्युतिः।
अग्र च सर्वमन्त्राणां निर्दिष्टो तत्त्वदर्शिभिः॥
स मन्त्रो पात्रभूतस्थः त्रिषु चिन्तामणिस्तथा।
करोति कर्मवैचित्र्यं ईप्सितं साधकेच्छया॥
विविधागुणमाहात्म्यं प्रभावातिशयापराम्।
करोति ऋद्धिदुर्लङ्घ्यं सर्वमन्त्रिभिः॥
अपात्रो पात्रतां याति मन्त्रस्थे मुनिवर्णिते।
पात्रो मन्त्रप्रयुक्तस्तु मुद्राभिश्च समन्वितः॥
करोति गुणविस्तारं विचित्रं कर्मसम्भवम्।
हन्युः सर्वतो रोगान् भोगांश्चैव सुपुष्कलाम्॥
त्रिजन्मगतसत्त्वानां देवदैत्यनराधिपाम्।
कुर्यात् सम्पदां क्षिप्रं सर्वकर्मसु योजिता॥ इति।
तदेव हस्तौ करसम्पुटाकारौ सविचित्रवेणिकावबद्धौ ललाटदेशे स्थापयेत्। चित्रहस्त तदेव भगवतां बुद्धानां चिन्तामणिरत्नमहामुद्रा। मन्त्रं चात्र भवति। नमः सर्वबुद्धेभ्यः ॐ तेजोज्वाल सर्वार्थसाधक सिध्य सिध्य सिद्धिचिन्तामणिरत्न हुँ॥
चिन्तामणिरत्नमन्त्रः सर्वार्थसाधकम्।
ईप्सितां साधयेदर्थां मन्त्राश्चापि सविस्तराम्॥
करोति गुणमाहात्म्यं चिन्तितं चापि साधयेत्।
सम्पदां सफलांश्चापि मन्त्रतन्त्रसुभाषितम्॥
नैष्ठिकं साधयेदर्थां बुद्धत्वनियतं तथा।
इच्छया कर्मविन्यस्तं करो चैवमजायत॥
विविधां सम्पदां सद्यः फलमुद्भवचेष्टिताम्।
सर्वाणां मन्त्रतन्त्राणां साधये त्मसाधितम्॥
देवत्वमथ शक्रत्वं ब्रह्मत्वं वापि रूपिणम्।
आभास्वराणां तथा मूर्तिसदृशानां सुदर्शनाम्॥
सुरश्रेष्टां सुरामग्रां बृहत्फलामकनिष्ठाम्।
देवभूयिष्ठां मूर्तिमाप्नोति साधनादिति॥
चिन्ता मनसो ह्यग्रा कथिता मन्त्रार्थविस्तराम्।
मुद्रासु पुष्कलाश्चैव गतिधर्मार्थसाधका॥
सर्वधर्मार्थनिःपत्तिं सर्वमन्त्रार्थसाधनम्।
सर्वगुणबोध्यर्थं धर्मधातुसमाश्रयम्॥
कथितं मन्त्ररूपेण रत्नचिन्ताग्रपूजितम्।
विशेषात् प्राप्नुयात् स्वर्गरूपाश्चैव समाश्रयम्॥
साधनात् प्राप्नुयात् स्वर्गं गतिमन्त्रार्थविस्तरमिति॥
तदेव हस्तौ उभौ स्कन्धावसक्तौ अर्धोपरिस्थितौ दक्षिणवामावष्टब्धौ अन्योन्यासक्तौ करमूलसुयोजितौ। इयं सर्वबुद्धानां चीवरमुद्रा। भवति चात्र मन्त्रः। ॐ रक्ष रक्ष सर्वबुद्धाधिष्ठिता मे चीवर स्वाहा। चीवरमन्त्रः। आत्मचीवरमभिमन्त्र्य प्रावरेत्। सर्वभूतानां अधृष्यो भवति। महाराजक्षत्रियेन मूर्ध्नाभिषिक्तेन सर्वप्रश्वासकरेणात्मवस्त्रमभिमन्त्र्य सप्तवारां सङ्ग्राममवतरेत्। सर्वारयः दृष्ट्वा स्तम्भिता भवन्ति। प्रतिनिवर्तन्ते वा। सर्वभूताश्च दृष्टमात्रा वशा भवन्ति। गतमानमदर्प न चास्य काये शस्त्रं निपतति। न चास्य मनुष्यामनुष्यभयं भवति। न विषो न हुताशनः काये निपतति। न चास्य रोगभयं भवति। न चास्यापमृत्युभयं भवति। न चास्य परचक्रेण हन्यते। न डाकिनीभूतपिशाचैश्च यक्षराक्षसगन्धर्वै विचित्रैर्वा भूतगणैः ओजोहारिभिः रौद्रचित्तैः पिशिताशनैः सर्वक्रव्यादैर्वा हिंसकैः परसत्त्वविहेठकैः पापकर्मान्तचारिभिर्वा राजानैर्न शक्यते हिंसयितुं उपघातं कर्त्तुम्। कः पुनर्वादो विना रक्षा वा भेत्तुं सर्वकर्मादिषु सर्वद्रव्येषु जीविता व्यवरोपयितुम्। न हि तद्विद्यते सत्त्वो वा सत्त्वनिकायो वा मन्त्रो वा मुद्रो व विषो वा स्थावरजङ्गमो वा शस्त्रो वा प्रहरणानि वा विविधानि राक्षसो वा राक्षसी वा यक्षा वा यक्षी वा यक्षमहल्लको वा यक्षमहल्लिका वा यक्षपार्षदो वा यक्षपार्षदी वा पेयालं विस्तरेण कर्तव्यं सर्वसत्त्वेभ्यः। नेदं स्थानं विद्यते। अतो न तथागतमुद्राचीवरमन्त्रेण कृतरक्षाविधानेन जापमात्रेण वा स्मरितेन वा नान्यशक्तो भेत्तुं तथागतमन्त्रैर्वा सर्वबुद्धबोधिसत्त्वैश्च भेत्तुम्। वर्जयित्वा तस्यैव साधकस्येच्छया। एवं महाप्रभावोऽयं मन्त्रः सर्वकर्मिकः सर्वार्थसाधकः सर्वदुष्टविनाशकः सर्वमङ्गलसङ्गतः सर्वार्थपरिपूरकः सर्वदुर्गतिशोधकः सर्वक्लेशनिषूदनो बुद्धधर्मां परिपूरकमिति॥
तदेव हस्तौ पूर्ववत् मध्यमाङ्गुलिमधोनामितौ अनामिकाग्रावस्थितौ अङ्गुष्ठपरिनामितौ तृतीयपर्वमङ्गुष्ठाविश्लेषितौ कन्यसानामितौ चक्राकारौ आराग्रोपेतौ नाभिमण्डलोपेतौ कृत्वा शिरःस्थाने स्थापयेत्। इयं सर्वबुद्धानां धर्मचक्रमुद्रा। मन्त्रं चात्र भवति। ॐ छिन्द छिन्द हन हन दह दह दीप्तचक्र हूँ। एष सः सर्वबुद्धानां धर्मचक्रमन्त्रः। सर्वक्लेशनिषूदनः सर्वोपायदुर्गतिविनिपातां छिन्दयति। सर्वबुद्धधर्मां ज्वालयति। सर्वक्लेशान्धकारां आलोकीकरोति। सर्वदुःखां विहेठयति। सर्वकर्मां साधयति। सर्वदुःखेभ्यः प्रमोचयति। सर्वद्रव्यां दीपयति। अयं भगवां धर्मचक्रः परमन्त्रकृतदुष्टसत्त्वोपदेशितप्राणोपहारिणां मन्त्रां हिंसकां रौद्रां विकृतिस्थां छिन्दयति दालयति पाचयति शोषयति उत्सादयति च साधकेच्छया उत्कीलयति मोचयति यथाव्यवस्थायामुपस्थापयति। यथा यथायं भगवां प्रयुज्यते तथा तथा कर्माणि करोति वर्जयित्वाभिचारुकं कामोपसंहितानां च। सर्वशान्तिकर्मसु च प्रयोक्तव्यम्। महारक्षादिभिः सर्वतः सर्वसत्त्वोपकारायैव प्रयोक्तव्यः। सर्वसाधनेषु लौकिकलोकोत्तरेषु मन्त्रमुद्रेषु कल्पोक्तेषु सर्वकर्मसु शान्तिकपौष्टिकेषु महारक्षा अनेनैव प्रयोक्तव्यमिति॥
तदेव हस्तौ प्रहारावर्जितदक्षिणाग्रकरवामहस्ततर्जन्या तर्जयमानं सङ्कोचितक्रकूनिकाग्रन्थान्यप्रयोगावस्थितसन्दशेदोष्ठपुटा जानुभागावस्थितवामचरणविक्षिप्तदक्षिणावनामितउपविष्टकिञ्चित्स्थितकास्थित। इदं भगवत्यापराजिताया महामुद्रा। भवति चात्र मन्त्रः - ॐ हुलु हुलु चण्डालि मातङ्गि स्वाहा। अपराजिताया -
मन्त्रा सर्वबुद्धानां सर्वमारनिषूदनी।
सर्वविघ्नप्रशमनी आयुरारोग्यवर्धनी॥
श्रेष्ठा सर्वमन्त्राणां रक्षाकर्मविधानता।
नरनारीकुमाराणां सौभाग्यजननं परम्॥
मनुष्यामनुष्याश्च ये चान्ये दुष्टसत्त्वचेतसा।
राक्षसोस्तारका प्रेता स्कन्दापस्मारगुह्यका॥
मातृभूतग्रहगणा योगमन्त्रकृतानि च।
रुजो रोगो व्याधयश्च नानाधातुसमुद्भवाः॥
सर्पमूषिकलूताश्च कीटविष्फोटकानि च।
शरीरे न क्रमिष्यन्ति कर्मणान्यत्र पूर्वकात्॥
अध्ववादविवादेषु राजचोरोदकाग्निषु।
जयं क्षेमं शिवं शान्तिं लप्स्यते नात्र संशयः॥
भूर्जपत्रेऽथवा वस्त्रे लिखित्वान्यत्र वा क्वचित्।
शिरसा ग्रीवकट्या वा बाहुना पाणिनाथवा॥
वस्त्रबन्धं शिखाबन्धं कृत्वा ग्रन्थिमालिकाम्।
धारयिष्यति यो नित्यं स्वस्ति तस्य भविष्यति॥
यश्चेमां प्रातरुत्थाय स्वपंश्च परिवर्तये।
सुखं कालक्रियां कृत्वा सप्तजातीं स्मरिष्यति॥
रूपवां शीलसम्पन्नो मुखेनोत्पलगन्धिना।
प्रियश्चादेयवाक्यश्च जात्यां जात्यां भविष्यति॥
भवन्ति चात्र सिद्धानि मन्त्रपदानि मन्त्रसंज्ञानि यथोक्तार्थकराणि तु। तद्यथा -
भञ्जने स्तम्भने धा धा धा धत्स या या या यते हा हा हा हते परकरणि वीर्येवीर्ये गुणतेजभूतकरि भद्रकरि रौद्रकरि कुम्भवति विषकुम्भवति सर्वबले भूतबले रक्ष रक्ष मां सर्वविषेभ्यः सर्वविघ्नेभ्य। तद्यथा - सिद्धकरि सिद्धार्त्थे सिद्धमनोरथे सिद्धकार्ये फुरु नुरूपे स्वस्ते प्रशस्ते सिद्धि सिद्धार्थे धैर्यवति समने तपने शरणे भद्रे भवति शान्ते दान्ते शिवे हुनुनु परि परित्राणं कुरु, परिग्रहं कुरु, परिपालनं कुरु, शान्तिं कुरु, स्वस्त्ययनं कुरु, मम सर्वसत्त्वानां च रक्षां कुरु स्वाहा। अयं हृदयः अपराजितायाः। पूर्वं मूलविद्या। अवश्यं साधकेन कुशलपक्षाभिमुक्तेन भवितव्यम्। त्रिःकालं जप्तव्यम्। पूर्वतरमेव सकृत् पुस्तकवाचिकायां वाचयेदेतदेव कुशलपक्षं भवति। उपहृदयं चात्र भवति - नमः सप्तानां सम्यक्सम्बुद्धानां सश्रावकसङ्घानां सर्ववैरभयातीतानाम्
विपश्चिनस्तेजसा ऋद्ध्या च शिखिनस्तथा।
विश्वभुक् प्रज्ञया चैव क्रकुच्छन्दबलेन च॥
कनकमुनेः शिक्षायां काश्यपस्य गुणोरपि।
शाक्यसिंहस्य वीर्येण शिवं भवतु सदा मम॥
तद्यथा - जये विजये अपराजिते मारसैन्यप्रमर्दनीये स्वाहा। सर्वार्थसाधनीये स्वाहा। एषा भगवती सर्वार्थसाधिका यथा यथा प्रयुज्यते, तथा तथा कर्माणि करोति। सर्वत्र च रक्षाविधानेषु प्रयोक्तव्या। अवश्यं साधकेन मनसि कर्त्तव्या। सर्वविघ्नां नाशयति। सर्वमारकर्माणि च विधमयति। सर्वमन्त्राणि चामुखीकरोति। सर्वबुद्धधर्मां परिपूरयति। सर्वलौकिकलोकोत्तराणि च मन्त्रं आकर्षयति। ऊनातिरिक्तं परिपूरयति। सर्वाशां सम्पादयति। सर्वदुष्टां निवारयति। संक्षेपतः साधकस्येच्छया सर्वां करोति। मरणकाले चास्य संमुखं दर्शनं ददाति। सर्वापायदुर्गतिं परिशोषयति। सततजापेन पञ्चानन्तर्याणि क्षपयति। चतस्रोऽपि मूलापत्तयः तन्वीकरोति। स्मरणमात्रेण जापेनैवोन्मूलयति। सर्वदेवोपपत्तिमनुष्योपपत्तिभ्यो प्रतिष्ठापयति। सर्वबोधिसत्त्वचर्या नियोजयति। सर्वबुद्धधर्मां परिपूरयति। एवमपि भगवती अपरिमितगुणानुशंसा महाप्रभावा सर्वबुद्धानां मुखोद्गीर्णा सर्वमारनिर्नाशनाय भाषिता सर्वतथागतैः सर्वक्लेशशोषणी अप्रतिहता सर्वकर्मसु सर्वरक्षावरणगुप्तयेषु च योजयोतव्या। सर्वबुद्धानां विस्फूर्जितमेतत्। महासिंहनादमेतत्। सर्वचर्यानिश्रयमेतत्। सर्वबुद्धानां बोधिमेतत्। महासमाधिनिष्पन्दितमेतत्। महाप्रातिहार्यऋद्धिमेतत्। सर्वातिशयमेतत्। सर्वशान्तपदमेतत्। सर्वबुद्धास्पदमेतत्। निर्वाणपदमेतत्। स्वस्त्ययनपदमेतत्। अनभिलाप्यपदमेतत्। भूतकोटिपदमेतत्। अभावस्वभावपदमेतत्। यदुत मन्त्रपदं सर्वबुद्धाधिष्ठानपदमिति॥
तदेव हस्तौ करसम्पुटाविन्यस्तौ उभयाङ्गुलिमध्यसूचितौ ललाटदेशे न्यसेत्। एषा अपराजिताया मुद्रा द्वितीया सर्वकर्मिका मूलमन्त्रेण सह विन्यस्ता सर्वाशां परिपूरयति। हृदयस्थाने न्यस्ता हृदयमन्त्रेण संयुक्ता सर्वरक्षोघ्ना सर्वापायदुर्गतींश्च नाशयति। एषा तृतीया भगवत्यापराजितायाः हृदयमुद्रा। तदेव हस्तौ नाभिदेशावलम्बितौ अधोनामितौ करौ। एषा चतुर्था भगवत्यपराजिताया उपहृदयमुद्रा। हृदयमन्त्रेण सर्वकर्माणि करोति। सर्वमङ्गलसंमतानि च सर्वशान्तिः स्वस्त्ययनं च। उदकाभिमन्त्र्य स्नपनं परमसौभाग्यकरणं अलक्ष्म्यापहं लक्ष्मीसञ्जनन श्रिया सम्पत्करणम्। तदेव हस्तौ वक्त्रदेशे स्थापयेत्।
इयमपरा महामुद्रा भगवत्यपराजितायाः महामुद्रा पञ्चमं भवति। एवमनेन प्रकारेण असङ्ख्येयानि मुद्राणि भवन्ति। सर्वपराजितमन्त्रेषु च प्रयोक्तव्यमिति। तदेव हस्तं दक्षिणक्षिप्तं ईषिन्मुष्टोपश्लेषितं वामहस्तेन दृढमुष्टिकम्। एषा सर्वबुद्धानां महाशक्तिमुद्रा। मन्त्रं चात्र भवति - ॐ विजये महाशक्ति दुर्धरि हूं फट् विजयिने फट् मङ्गले फट् स्वाहा। तथागतशक्तिमन्त्रा सर्वदुष्टसत्त्वेषु प्रयोक्तव्या। महाभयेषु च प्रत्युपस्थितेषु ग्रामे वा मुद्रोपेता प्रयोक्तव्या सर्वकर्मसु। ग्रहनक्षत्रपीडासु च सर्ववेताडग्रहगृहीतेषु सर्वयक्षराक्षसपिशाचमरुतग्रहब्रह्मराक्षसादिषु गृहीतस्य मुद्रां बध्वा मन्त्राः प्रयोक्तव्याः। तत्क्षणादेव मुच्यति। सर्वमहाश्मशानप्रवेशेषु च प्रयोक्तव्या। सर्वविघ्ना विद्रवन्ति, प्रपलायन्ते सर्वेण सर्वं न भवन्ति। एवंप्रकारान्येकानि सर्वकर्मार्थचित्राणि मन्त्रतन्त्रमाहात्म्यानि साधयति। सर्वरक्षावरणगुप्तिं च करोति। सर्वरक्षोघ्नं च पवित्रं आयुरारोग्यवर्धनमिति॥
तदेव हस्तौ करसम्पुटावस्थौ ईषिन्नामितमध्यमाङ्गुलीयकौ अनामिकावेष्टितकन्यसौ नेत्राकारों उभयाङ्गुष्ठावष्टब्धौ एष भगवतां बुद्धानां तथागतलोचनमहामुद्रा। नेत्रभागे दर्शिता सर्वतथागुणाग्रमात्रा सर्वतथागतानां जनेत्री सर्वविद्यानां प्रभङ्करी सर्वार्थपरिपूरकी सर्वकुदृष्टीनां विशोधनकरी सर्वसत्त्वसम्यग्दृष्टिसञ्जननकरी सर्वतथागतकुलमाता सर्वमन्त्रगोत्रकुलन्धरी सर्वलौकिकलोकोत्तराणां मन्त्राणां परिपूरकी सर्वार्त्थापरिपूरकी समाश्वासिका। भवति चात्र मन्त्रः - ॐ रु रु स्फुरु ज्वल तिष्ठ सिद्धलोचने सर्वार्थसाधनि स्वाहा। तथागतलोचनानामहाविद्या। वचन वचन वचन ॐ बुद्धलोचने स्वाहा। इयं सा विद्या वज्रपाणेः सर्वकर्मिका अस्यैव। तदेव हस्तौ पूर्ववत् सम्पुटाकारं कृत्वा मध्यमाङ्गुलिरवनामितौ कन्यसाप्रसारिताग्रौ ईषिदवनामितौ उभयाङ्गुष्ठौ तर्जन्यपरिवेष्टितौ अनामिकासंश्लिष्टौ ईषत्कुञ्चितौ। इयं भगवतो सर्वबुद्धानां ऊर्णामुद्रा। तदेव हस्तौ उभयाग्रौ ललाटदेशे स्थापयेत्। एष सर्वतथागतानां ऊर्णामुद्रा। तदेव हस्तौ उभयाग्रवेणीकृतौ ललाटदेशे मण्डलाकारेणावेशयेत्। ईष तृतीयं ऊर्णामणिरत्नमुद्रा। तदेव हस्तौ उभयतः कुञ्चीकृतौ कन्यसाङ्गुलिवेष्टितौ उभयाङ्गुष्ठसंश्लिष्टौ। इयं चतुर्था ऊर्णामुद्रा। तदेवाङ्गुष्ठावनतौ ललाटदेशे चित्राकारेण दर्शयेदेष सर्वतथागतानां तथागतोर्णा। एते पञ्च महामुद्रा तुल्यवीर्या तुल्यप्रभावा सर्वकर्मिकानि भवन्ति। भवति चात्र मन्त्रः सर्वेषाम् - नमः सर्वतथागतानीभ्योऽर्हद्भ्यः सम्यक् सम्बुद्धेभ्यः। हे हे बन्ध बन्ध तिष्ठ तिष्ठ धारय धारय निरुन्ध निरुन्धोर्णामणि स्वाहा। भगन्मन्त्रा सर्वोर्णामणिमुद्राणां सर्वकर्मिकाणि भवन्ति। एषा तथागतोर्णामुद्रा अप्रतिहता सर्वकर्मसु सर्वप्रयोक्तव्या। गोरोचनेन तिलकं कृत्वा मन्त्रं जपता तथागतोर्णा सङ्ग्राममवतरे। सर्वशत्रवः स्तम्भिता भवन्ति। दृष्ट्वा तं प्रपलायन्ते। विगतक्रोधाश्च भवन्ति। मैत्रचित्ता हितचित्ता सर्वसत्त्वा समाश्वस्ताश्च भवन्ति। दृष्ट्वा तं रोचनतिलकं कृत्वा सर्वक्रव्यादादयो न शक्यन्ते। दृष्ट्वा तं महाराजमहासत्त्वमहेशाख्यमहोत्साहं ज्वलन्तमिव पश्यन्ते। सर्वदुष्टप्रदुष्टानां सर्वयक्षराक्षसप्रेतपिशाचसर्वग्रहभूतकश्मला रौद्रचित्ता मैत्रचित्ता भवन्ति। अपक्रमन्ते तस्माद् देशात्। सर्वोपद्रवचर्येभ्यश्च मुच्यते। सर्वग्रहगृहीतेषु सर्वमातरबालग्रहेषु ब्रह्मराक्षसादिषु गोरोचनमभिमन्त्र्य ललाटे तिलकं कृत्वा दर्शयेत्। सर्वे दृष्टमात्रा प्रमुञ्चन्ते विद्रवन्ति च प्रपलायन्ते। सर्वेण सर्वं तस्मै न भवन्ति न भूयो गृह्णन्ते।
यदि गृह्णन्ति, सर्वेण सर्वं विनश्यन्ति। एवं सर्वग्रहेषु प्रयोक्तव्यः सर्वतः मन्त्रतन्त्राणां कल्पेषु यान्युक्तानि विविधानि साधयति लौकिकलोकोत्तरेषु यानि विधानमण्डलपटसाधनानि तन्यनेनैव साध्यानि क्षिप्रतरं सिध्यन्ते। गोरोचनमभिमन्त्र्य तिलकं कृत्वा शत्रुमध्ये प्रविशेत्। विगतक्रोधा भवन्ति। न शक्यन्ते अभिभवितुम्। महाजनमध्ये जपता प्रविशेत्। सर्वे मैत्रचित्रा भवन्ति। आदेयवाक्यश्च भवन्ति। परैरनभिभवनीयश्च अधृष्यश्च सर्वत्र सर्वभूतानाम्। गोरोचनेनाभिमन्त्र्य सप्तवाराननेन मन्त्रेण तिलकं कृत्वा महाश्मशानं प्रविशेत्। सर्वक्रव्यादाशिनः प्रपलायन्ते। सर्वग्रहमातराश्च नश्यन्ते। अधृष्यो भवति। सर्वमनुष्याणां तेजसा तस्य ज्वलन्तमिव दृष्ट्वा ओजोहारा अपक्रमन्ते। तस्माद् देशा दर्शनमपि न समनुप्रयच्छन्ति। कः पुनर्वादो ओजो हर्तुम्। क्षणमपि नाप्रतिष्ठन्ते। महाश्मशानं परित्यज्य सर्वभूतगणा ये तत्र निवासिनः ते प्रक्रमन्ते। इतश्चा + तश्च न शक्यन्ते प्रेक्षितमपि। कः पुनर्वादो ओजो हर्तुम् हिंसयितुम् वा। एवमपीयं महाप्रभावा सर्वविद्या महर्द्धिका उपपरिवर्तते महाविद्या तथागतोर्णो नाम। असङ्ख्यैश्च बुद्धैर्भगवद्भिः भाषिता गङ्गासिकतप्रख्यैः भाषिता चाभ्यनुमोदिता च। एतर्हि शाक्यमुनिना सम्यक् सम्बुद्धेन भाषिता चाभ्यनुमोदिता च। येऽपि ते भविष्यन्त्यनागतेऽध्वनि सम्यक् सम्बुद्धाः तेऽपि भाषिष्यन्ते। एवमतीतानागतैर्बुद्धैर्भगवद्भिः संवर्णिता सम्प्रशस्ता अनुमोदिता मयाष्येतर्हि शाक्यमुनिना संवर्णिता सम्प्रशस्ता कृताभ्यनुज्ञाता सर्वसत्त्वानां सर्वासां विधितः साधयिष्यन्तीति। यथा यथा प्रयुज्यते तथा तथा सर्वकर्माणि करोति। वर्जयित्वाभिचारुकम् कामोपसंहितं चेति॥
तदेव हस्तौ सम्पुटाकारौ कृत्वा अन्योन्यावावेष्ट्य चित्रीकृतौ यात्मोरसि मध्ये स्थापयेत्। एतद् भगवतः समाधिवज्रस्य महामुद्रा। यां बध्वा अवैवर्त्तिको भवत्यनुत्तरायां सम्यक् सम्बोधो नियतस्थम्। भवति चात्र मन्त्रः - नमः समन्तबुद्धानाम्। ॐ विभिदे चूर्णय चूर्णय वज्रधिक् वज्रधिक् हुँ हुँ जः जः समाधिजः हुँ फट् स्वाहा। अल्पमस्य विस्तरेण सर्वं तं प्रयोक्तव्यम्। अपरिमितानुशंशंश्चायम्। भगवां समाधिवज्रः सर्वबुद्धानाम्। तदेव मुद्रां कण्ठदेशे न्यसेत्। इयं सर्वबुद्धानां पद्मपद्ममुद्रा। एतदेव वामपार्श्वे न्यसेत्। उत्पलमुद्रा। एतदेव दक्षिणभुजे न्यसेत्। इयं भगवतो बुद्धस्य कृपालम्बनमैत्रीमुद्रा। एतदेव हस्तौ उभयाङ्गुल्यवेष्टितौ मध्यमाङ्गुलिसम्प्रसारितौ आभोगमण्डलाकारौ हृदयमध्ये न्यस्ता। इयं द्वितीया मैत्रीमुद्रा। सर्वतथागतानां सर्वकर्मिकम्। अप्रतिहता। एवमनेनैव विधिना ललाटे तृतीया, ऊर्ध्वविन्यस्ता चतुर्थ्या, समन्तात् परिभ्रामिता पञ्चमा भवति मैत्रीमुद्रा। ध्यानालम्बनकाले च प्रयोक्तव्या। न सर्वे मानुषा विहेठयन्ति। न चास्य काये किञ्चिदाबाधमुत्पादयन्ति मानुषामानुषा वा सर्वयक्षराक्षसप्रेतपिशाचकटपूतनादयः। सर्वे च मारा मारकर्माणि कुर्वन्ति। सर्वे च विघ्ना अविध्ना भवन्ति। भवति चात्र मन्त्रः - ॐ प्रस्फुर प्रस्फुर कृतालम्बनमन्त्रात्मक हाँ। एष भगवतो मैत्री प्रयोक्तव्यः। तदेव हस्तावन्योन्यावावेष्ट्य वेणिकाकारौ कृत्वा मण्डलाद् व्यवस्थापयेत्। ज्येष्ठाङ्गुलीयकावूर्ध्वस्थितौ ललाटदेशे न्यसेत्। एष भगवतो बुद्धस्य महाकरुणामुद्रा। मन्त्रं चात्र भवति - ॐ विश्वे स्वाहा। सर्वकर्मिका। सत्त्वानां प्रयोक्तव्या। करुणात्मका भवन्ति। तदेव हस्ताबुद्धेष्ट्य चित्रीकृतावभयावस्थितौ। एषा बुद्धस्य भगवतो महामुद्रिता मुद्रा। मन्त्रं चात्र भवति - - ॐ मुनिमुनिगगन स्वाहा। एषा भगवती सर्वकर्मिका सर्वासां परिपूरयति प्रमुदितेन चेतसा प्रयोक्तव्या। सर्वं करोति। सर्वमन्त्रकल्पेषु यानि कर्माणि सर्वलौकिकलोकोत्तरेषु तान्यशेषतो साधयतीति। तदेव हस्तावुभयाङ्गुष्टविन्यस्तौ चित्रीकृतौ ललाटे दर्शयेदेषा भगवतस्तथागतप्रेक्षामुद्रा सर्वकर्मिका सर्वार्थसाधिका। मन्त्रं चात्र भवति - ॐ महद्गते उपेक्षय सर्वधर्मां विश्वात्मने विश्वमूर्त्ति ज्वल ज्वलय सर्वबुद्धधर्मां हुँ फट् स्वाहा। षट्पारमितासु च षण्मुद्रा भवन्ति। तदेव हस्तौ वरप्रदानौ। इयं दानपारमिता महामुद्रा। तदेव हस्तौ अन्योन्यसङ्कुचितौ नाभिदेशे स्थापितौ। इयं शीलपारमिता महामुद्रा। तदेव हस्तौ अधः कृत्वा कक्षाभ्यां सन्नियोज्य स्थापयेदियं क्षान्तिपारमिता महामुद्रा। तदेव हस्तौ भुजोपरि स्थापयेत्। परामृश्यमाना विपर्यस्ताकारेण। इयं वीर्यपारमिता महामुद्रा। तदेव हस्तौ पर्यङ्कं बध्वा मुपरि स्थापये वामदक्षिणमुपरि निबध्य च पर्यङ्कासने सर्वसत्त्वानां करुणाया माना ध्यानालम्बनगतदृष्टि। इयं भगवत्या ध्यानपारमिताया महामुद्रा। तदेव ध्यानपारमितामुद्रं पर्यङ्कमभिन्द्य धर्मदेशनाकारा। इयं भगवत्या प्रज्ञापारमिताया महामुद्रा। तदेव पर्यङ्कमभिन्द्यात्। वामहस्त पर्यङ्के न्यस्य दक्षिणहस्तमवलम्ब्य भूमौ स्पृशेत् वज्रासनाकारेण। इयं भगवती सर्वबुद्धानामनुत्तरायां सम्यक् सम्बुद्धौ महामुद्रा सर्वबुद्धधर्माणामेषा एव महामुद्रा। सर्वेषां मन्त्राणि भवन्ति - ॐ दाने दद दद ददापय ज्वल ज्वल सर्वबुद्धाधिष्ठिते हुँ हुँ जः स्वाहा। एषा दानपारमिताया महामुद्रा। ॐ शील शीलाढ्ये शान्तिकरणि शिवे प्रशस्ते सर्वबुद्धाधिष्ठिते स्वाहा। शीलपारमिताया महामुद्रा - ॐ शान्ते श्रीकरि क्षान्ते क्षान्तिकरि स्वाहा। इयं क्षान्तिपारमितायाः। ॐ वीर्ये वीर्यमिति सर्वबुद्धाधिष्ठिते स्वाहा। अभावस्वभावे स्वाहा। वज्राक्रमणि स्वाहा। इयं वीर्यपारमितायाः। ॐ शान्तिकरि धूधूधूर्धरि धैर्ये वीर्ये गगने रमणे ध्यानवति स्वाहा। इयं ध्यानपारमितायाः। ॐ धीः धूः इयं प्रज्ञापारमिता। ॐ त्रायाहि भगवति सर्वबुद्धजुष्टे अनालम्बने गगनस्वभावे धर्मधातुमनुप्रविष्टे आलोककरि विधमय विधमय सर्वक्लेशान्धकारम्। च्छोषय तारय माम्। अमूर्त्तिजे हुँ हुँ दालय सर्वकर्मां हुँ फट् स्वाहा। एषा भगवती बुद्धानां भगवतां महाबोधिमन्त्रा सर्वकर्मिक सर्वार्थसम्पादिकाः सर्वानर्थप्रतिघातिकाः सर्वबुद्धधर्मां पारिपूरिका सर्वक्लेशां निषूदिनी सर्वमन्त्रां परकर्मकृतां विनाशनी सर्वमारविद्रापणी सर्वलौकिकलोकोत्तराणां मन्त्राणां प्रसाधनी सर्वपापां विधमनी सर्वदुर्गतिशोषिका सर्वदेवमनुष्येषु सर्वबुद्धधर्मेषु प्रतिष्ठापनीति। संक्षेपतो यथा यथा प्रयुज्यते, तथा तथा कर्माणि करोति। न शक्यमस्याः कल्पकोटीभिर्गुणमाहात्म्यं संवर्णनं असङ्ख्येयैश्च बुद्धैर्भगवद्भिः प्रभावविकुर्वणचर्याधिष्ठानऋद्धिबलाधान भाषितुं वर्णयितुं वा। एवमस्या भगवत्या अपर्यन्तगुणविस्तारमाहात्म्यस्य विकुर्वण इति षट्पारमितामपि विस्तरेण कर्त्तुम्। समासतो निर्देशप्रभावचर्या ऋद्धि च गुणगोत्रमधिष्ठितचर्या सर्वतो ज्ञेया विशेषाधिगमोऽपि वा॥
गगनस्वभावा धर्माख्यां भावाभावविचारताम्।
कल्पकल्पाक्षरं प्रयोक्त + + कर्मसिद्धिषु॥
पुष्कलां कथिता ज्ञेभिः क्षिप्रं फलाकारसमुद्भवम्।
गगनस्वभावमन्त्रार्थं मक्षरव्यक्तिभूषितम्॥
फलन्ति बहुधा काले युक्तिमात्रि दभिमूक्षिता।
मुद्रातं वै सविस्तरं कथितं तत्त्वचेष्टिभिः॥
मन्त्रतन्त्रगतिं कालो नियमश्चैव सुयोजिता।
जपो होमादिभिर्ज्ञेयं फले तत्त्वसमुद्भवे॥
आश्रयाय न द्रव्याणां गतिर्लक्षणसुलक्षितम्।
मन्त्रबोध स्वमन्त्रं च कुलयोनिसमोदयाः॥
लक्ष्यते सिद्धिकालो हि मुद्राचिह्नसमुद्भवम्।
तत्त्वनिष्ठागतो मन्त्री जपेन्मन्त्रं समाहितः॥
सिद्धयः सिद्धहेतुत्वं दर्शयेत् कुलदेवताम्।
एता मुद्रा वराः प्रोक्ता मन्त्राश्चैव महायशाः॥
सिध्यन्ते विधिना युक्ता यथेच्छा मानसोद्भवे। इति॥
तदेव हस्तौ परिवेष्टिताङ्गुलीयकौ दक्षिणाङ्ग़ुष्ठावनामितौ वामाङ्गुष्ठाधस्थितौ। एषा सर्वबुद्धानां हृदयमुद्रा सम्यक्सम्बुद्धैस्तु भाषिता सर्वकर्मिकास्तु। भवति चात्र मन्त्रः - ॐ त्रैलोक्यपूजिताय हूँ फट् स्वाहा। सर्वकर्मकरा भवन्ति। सर्वमण्डलविधानेषु प्रयोक्तव्या सर्वैः सत्त्वानां महारक्षादिषु। तदेव हस्तावुभयाग्रौ सङ्कोचितावूर्ध्वमेतमध्यमाङ्गुलीयकौ। इयं भगवतां सर्वबुद्धानां मूलमुद्रा। भवति चात्र मन्त्रः - ॐ द ददातु दण्ड हुँ। ॐ सर्वसत्त्वामृतप्रदेशिकंकराय स्वाहा। दण्डकमण्डलू उभौ मूलमन्त्रौ। अनेन सर्वकर्माणि कारयेत्। सर्वत्र च सर्वमन्त्रेषु प्रयोक्तव्यः सर्वसिद्धददः सर्वरक्षाविधानेषु प्रयोजितव्यौ। तदेव हस्तौ उभयकराबलग्रौ। अन्योन्यावसक्तवेणिकौ शिरस्स्थाने स्थापयेत्। विशेषेषु प्रयोक्तव्यः। भवति चात्र मन्त्रः - ॐ ज्वल ज्वल सर्वबुद्धाधिष्ठिते स्वाहा। अनेन तथागतकुले सर्वकर्माणि कारयेत्। आर्यमञ्जुश्रियो मन्त्रेण वा रक्तेन करवीरेण मालतीकुसुमेन वा द्रव्यस्योत्तेजनं कार्यम्। मञ्जुश्रीमूलमन्त्रेण सर्वतो योज्यम्। सर्वतश्च प्रयोजयितव्यः सर्वकर्मसु। तदेव हस्तौ उभयवेणिकाकारौ शिरःस्थाने स्थापयेत्। सर्वबुद्धानामुष्णीषमहामुद्रा। मन्त्रं चात्र भवति - ज्रीँ। सर्वकर्मिकोऽयमुष्णीषराजा। तदेव हस्तौ पद्माकारं कृत्वा हृदये स्थापयेत्। इयं पद्मकुलेऽवलोकितमहामुद्रा सर्वकर्मिका। मन्त्रं चात्र भवति - ज्रीः। तदेव हस्तौ कुड्मलपद्माकारौ नाभिमध्ये स्थापयेत्। इयमपरा अवलोकितस्य सर्वविघ्नप्रशमनी नाम महामुद्रा। मन्त्रं चात्र भवति - जिः। अयं सर्वकर्मिकोऽवलोकितसर्वभयेभ्यः प्रयोक्तव्यः। तदेव हस्तौ सुशिराकारौ कृत्वान्योन्यप्रतिकूलाङ्गुलिभिर्ललाटदेशे न्यशेदियं सर्वबुद्धानां प्रभावमानसोद्भवं नाम महामुद्रा। मन्त्राणि चात्र प्रयोक्तव्यानि। एकाक्षराणि चतस्रः — ताः। वाः। द्रोः। हाः। एत मन्त्रा एकाक्षरा चतश्रश्चतुर्भिर्बुद्धकोटिभिर्भाषिता सर्वबुद्धानामुष्णीषराजानः सर्वेषां विद्यामहर्द्धिकानां प्रभावा सर्वधर्माश्रयाच्चतुऋद्धि पञ्चचरणाश्चतुरार्यसत्यमास्था बोधिप्राग्भारशिरा चतुर्विमोक्षचतुर्ध्यानसमाधिभिः सर्वैरासेवनीया अप्रकम्प्या सर्वलौकिकलोकोत्तरादिभिर्मन्त्रतन्त्रः परमेश्वराः सर्वविद्याराजा चक्रवर्तीनां ज्येष्ठा सर्वमन्त्राणाम् अचिन्त्या सर्वसमाधिविशेषाणां बोधिप्राप्तामिति महासत्त्वैस्त्रैलोक्याधिपतयो सर्वकुलमन्त्रतन्त्रादिषु अगम्यां सर्वबोधिसत्त्वार्यश्रावकप्रत्येकबुद्धैः। एवमचिन्त्या अश्वभावा अलङ्घ्या गगनस्वभावभूतकोटिधर्मधातुमनाविलप्रतिष्ठा इति संक्षेपतः सर्वकर्मसु प्रयोक्तव्या इति। अनेनैव सर्वकर्माणि कारयेत्। विशेषतः आर्यमञ्जुश्रियः मूलकल्पविधानेष्विति। तदेव हस्तौ सम्पुटाकारौ शिरःस्थाने मुपदर्शयेत्। इयं सर्वतथागतकुले सर्वविषनाशिनी नाम महामुद्रा सर्वविषकर्मसु प्रयोक्तव्या। ट्रों।
अनेन मुद्रया युक्त मन्त्रोऽयं बुद्धभाषितः।
निर्विषां कुरुते क्षिप्रं सत्त्वां स्थावरजङ्गमाम्॥
निर्विषां कुरुते नागां उद्युक्तां विषदर्पिताम्।
सर्वदोषां तथा हन्ति रागद्वेषजा॥
परा मोहजाश्चैव मन्त्रोऽयं मुद्रेण योजितः।
विविधां कुरुते कर्मां विषसत्त्वसमुद्भवाम्॥
संक्षेपत इयं मुद्रा।
विन्यस्ता मन्त्रयानेन विविधां च विषोद्भवाम्।
कर्मां करोति विषं चास्य वशो भवति यदृच्छया॥
इति। लक्षजप्तेन। तदेव हस्तौ समयवज्राकारौ उभयत्रिसूचिकौ वामहस्तादधःस्थितः दक्षिणहस्तादूर्ध्वविपर्यस्तं कृत्वा शिरःस्थाने न्यसे। तदेव वज्राधिपतेर्हृदयमुद्रा सर्वकर्मिका। मन्त्रं चात्र भवति - हूँ। सर्वकर्मिकोऽयं सर्वार्थसाधकः सर्वक्रूरग्रहेषु प्रयोक्तव्यः नान्यथा विचिकित्सा कार्या। ॐ भद्रे भद्रवति करटे रत्न विरत्न स्वाहा। अस्य जापः प्रथमं कार्यः अष्टशतम्। ततो मञ्जुश्रीः सिद्ध्यतीति। तदेव हस्तौ उभयकुञ्चिताग्राङ्गुलीयकौ मूर्ध्नि स्थापयोदियं समन्तभद्रस्य बोधिसत्त्वस्य महामुद्रा। सर्वकर्मेसु प्रयोक्तव्या सर्वरक्षेषु प्रतिकृता सर्वार्थसाधनी मञ्जुश्रियसाधनेषु च पूर्वमारभेत् पश्चात् कर्मं कुर्यात् कुलत्रयसामान्यमिति। तदेव मुद्रं आर्यसमन्तभद्रस्य ललाटे न्यसेत्। आकाशगर्भस्य महामुद्रा। मन्त्रं चात्र भवति सर्वकर्मिकम् - स्वं। तदेव मुद्रं गलदेशे स्थापयेत्। इयं विमतेलगते महामुद्रा। मन्त्रं चात्र भवति सर्वकर्मिकम् - लं। तदेव मुद्रां उरभि मध्ये स्थापयेत्। मैत्रेयस्य महामुद्रा। मन्त्रं चात्र भवति - मं। तदेव हस्तौ पूर्ववन्नाभिदेशे स्थापयेत्। क्षितिगर्भस्य महामुद्रा। मन्त्रं चात्र भवति सर्वंकर्मिकम् - क्षिं। तदेव मुद्रा कटिदेशे नियोज्या ऊर्ध्वं क्षिपेत्। इयं गगनगञ्जस्य मुद्रा। मन्त्रं चात्र भवति सर्वकर्मिकम् - गं। तदेव मुद्रां उभौ भुजे न्यस्य शिरसि भ्रामयेत् नृत्तयोगेन। इयं सर्वबोधिसत्त्वार्यश्रावकप्रत्येकबुद्धानाम्। भवति चात्र मन्त्रः - घ्रुः। एषोपरिमितानुशंसकर्मप्रभावविस्तारा सर्वतः द्रष्टव्यगुणमहात्म्ययोगेन। तदेव मुद्रं ऊर्ध्वमवलोक्यावनामयित्वा ऊर्ध्वं क्षिपेत् नृत्तयोगेन। इयं सर्वदेवानां त्रिधातुस्थितानां अनन्तलोकधातुपर्यापन्नानां ऊर्ध्वमधस्तिर्यक् सर्वतः सर्वसत्त्वानां यक्षयक्षीराक्षसराक्षसी विस्तरेण सर्वेषां इयं महामुद्रा सर्वत्रतालल्या नाम सर्वकर्मसु प्रयोक्तव्यः। आह्वाननविसर्जनमण्डलपटलविधानसर्वसाधनेष्वपि कर्मसु प्रयोक्तव्यः। मन्त्रं चात्र भवति - ओष्ट्रै। तदेव हस्तौ अञ्जलिकृताकारौ मूर्ध्नि न्यसेदेषा सर्वमन्त्रेषु महाबन्धनान्तरावणमहामुद्रा। कटिदेशे च भ्रामयितव्या। भवति चात्र मन्त्रः - ग्यं जये कुमारि शुक्लबन्धनि स्वाहा। अष्टशतजप्तं सूत्रकं कन्याकर्तितकं कट्यां बन्धयेत्। शुक्रबन्धः कृतो भवति। सर्वदिशांश्च व्यवलोकयेत्। सर्वविघ्नाः स्तम्भिता भवन्ति। सर्वतश्च रक्षा मुद्राबन्धमतः साधकेन सर्वकर्मसु। अयं प्रथमतः प्रयोगः कार्यः। पश्चात् कर्माणि कर्तव्यानीति। एवमष्टाविंशकं शतं भवति मुद्राणाम्। साधकेन यथेच्छयान्यतरं प्रयोक्तव्यं सर्वकर्मसु सर्वाणि वा। एवमसङ्ख्येयानि अनेन प्रयोगेण मुद्राणि भवन्ति। असङ्ख्येयाश्च मन्त्रा। तदेव हस्तौ करसम्पुटाकारौ स्थितौ अन्योन्याङ्गुलिभिः समस्तव्यस्ताभिरुभयाङ्गुष्ठोपशोभिताभिः पञ्चसूचिकाकारेण उभौ मुष्टीकृतौ शिरःस्थाने मूर्धनि न्यसेत्। इयमार्यमञ्जुश्रियः पञ्चशिखा नाम महामुद्रा सर्वकर्माणि करोति। अङ्गुष्ठाक्षेपविक्षेपां सङ्कुचितैराह्वाननं विक्षिप्तैर्विसर्जनम्। एवं मनसा सर्वप्रयोगैः सर्वकर्माणिः करोति। मञ्जुश्रीमूलमन्त्रहृदय उपहृदय सर्वमन्त्रेषु वा संयुक्तः सर्वार्थकरा भवति। तदेव मुद्रां त्रिसूच्याकारम्। एषा मञ्जुश्रियस्य त्रिशिखेति कथ्यते। तदेक कन्यसाङ्गुलिभिः सूच्याकारं एकचीरेति अवगन्तव्यम्। उभौ करसम्पुटावस्थितौ सर्वतो नामितौ अङ्गुलिभिः सुरचितविन्यस्ता गाढावसक्तं मूर्ध्ना स्थापितम्। एषा मञ्जुश्रियस्य सर्वशिरोभ्युद्गतं नाम महामुद्रा। तदेव हस्तौ ततोच्चवाग्र उत्तानकावस्थितौ वक्त्रमध्ये धारयेदियं मञ्जुश्रियः महावक्त्रमुद्रा। तदेवावतार्य हृदयमध्ये न्यसेत्। इयमपरा मञ्जुश्रियः हृदयमुद्रा। तदेव हस्तौ अर्धावस्थितौ किञ्चिन्नामितललाटस्थौ। इयमपरा हृदयमुद्रा। तदेव हस्तौ उद्धृत्य मध्यमाङ्गुलिमवनामितौ अनामिका अवनामितदर्शिताग्रौ तर्जन्या कृतवेष्टितौ अङ्गुष्ठपार्श्वासु प्रसारितौ। इयमपरा वक्रदंष्ट्रमहामूलमुद्रा सर्वमहाभयेषु प्रयोक्तव्या। द्वौ मृसृतौ तदेव। इयमपरा मञ्जुश्रियः उत्पलमुद्रा। तदेव बद्धौ अवनाम्य संवेष्टितौ। मञ्जुश्रियः मयूरासनमुद्रा। तदेव तर्जन्या कन्यसावष्टब्धौ उभयपार्श्वयोः तिर्येकं पीठाकारेण। इयमपरा भद्रपीठमुद्रा। तदेवाङ्गुलिमुष्टीकृतौ तर्जन्येकोच्छ्रिता। इयमपरा यष्टिमुद्रा। द्विरुच्छ्रितौ ध्वजमुद्रा। त्रिरुच्छ्रितौ पताकामुद्रा। चतुरुच्छ्रितौ घण्टा। तदेव हस्तं तर्जन्योपरिस्थितौ तं छत्रमुद्रा। सर्वेष्ववनतेषु फलमुद्रा। हुं। अङ्कुशाग्राङ्गुले तर्जन्यां वस्थितं अङ्कुशमुद्रा। तदेव तर्जनीं दृढमुष्टावस्थितं मुष्टिमुद्रा। तदेव सूच्याग्रस्थितौ तिर्यक् शूलमुद्रा। उभयतर्जन्योपेतं महाशूलमुद्रा। एकाङ्गुष्ठोच्छ्रितं एकलिङ्गमुद्रा। तदेव मुद्रा हृदये स्थापयेत्। मनोरथमुद्रा भवति। तदेव हस्तौ सम्पुटाकारे यमलं कृत्वा उपर्युपरि यमलमुद्रा। तदेव कुड्मलाकारं विकाश्य मूर्ध्नं क्षिपेत् उत्पलमुद्रा। तदेव पूर्णमाकाशाकारं पूर्णमुद्रा। मूर्ध्नि स्थिता तदेवाध मुष्ट्योपरचितं मञ्जुश्रियः यष्टिमद्रा। पुनः चित्रीकृतौ करौ स्वस्तिकं मञ्जुश्रियस्योर्ध्वगं मालतीकुसुमानरक्तं सर्वं बन्धितव्यम्। तदेव हस्तौ विपरीतवेष्ट्य मध्यमाङ्गुलिप्रसारिताग्रम्। इयमपरा कार्त्तिकेयस्य मञ्जुश्रियः शक्तिमुद्राः। घण्टा पताका च पूर्ववद् ज्ञेया। तदेव हस्तौ सम्पुटीकृत्य विकासयेत्। इयमपरा पद्ममुद्रा मञ्जुश्रियः। तदेव हस्तौ तिर्यगवस्थितौ सुनेत्रीकृतौ स्वस्तिकाकारं कारयेत्। अङ्गुलीभिश्चतुर्भिश्चतुर्दिश्यवस्थितौ सुप्रसारितौ मध्यसुविन्यस्तैः। इयमपरा मञ्जुश्रियः स्वस्तीकमुद्रा। तदेव हस्तौ करपल्लवाकारौ अन्योन्यविश्लिष्टौ अङ्गुलीभिः। इयमपरा पल्लवमुद्रा। तदेव मुष्ट्यौ कृतौ। इयमपरा सर्वबुद्धास्पदमुद्रा। मञ्जुश्रियः तदेव धर्मभेरीमुद्रा। तदेव हस्तौ सम्पुटीकृतौ मध्ये सुषिरौ तर्जन्या परिवेष्ट्य मूलाङ्गुष्ठतलविन्यस्तौ अङ्गुष्ठावनतौ शङ्खाकारकृतचिह्नौ। इयमपरा मञ्जुश्रियः धर्मशङ्खमुद्रा। चक्रं पूर्ववत्। धर्मचक्राकारं इयमपरा मञ्जुश्रियः धर्मचक्रमुद्रा। तदेव मुद्रं ललाटे न्यस्तं नृत्ययोगं कृत्वा क्षिपेदवसव्ययोगेन। इयमपरा महाक्रीडाविकुर्वाणमुद्रा। मूलमन्त्रेणैव महाभयेभ्यो प्रयोक्तव्या नश्यन्ते अविकल्पत इति॥
एवमनेन प्रयोगेणासङ्ख्येयानि मुद्राणि भवन्ति। असङ्ख्येयाश्च मुद्राकल्पमन्त्रतन्त्राश्च। असङ्ख्येयानि च द्रष्टव्यानि। महाप्रभावोद्गतस्वयम्भुवोद्भवाः। तानि च सर्व प्रयोक्तव्यानि। इह कल्पविसरे सर्वाणि च शुचिवस्त्रान्तरावनद्धेन प्रयोक्तव्यानि। यथा असमयज्ञैः सत्त्वैर्न दृश्यन्ते। एवं महाप्रभावानि। अन्यथा समयव्यतिक्रम इति। एता साधनोपयिकानि करमुद्राणि हस्तविन्यस्ता नृत्तगीतप्रयोगैश्चानेकानि भवन्ति। रुतविशेषैश्च सत्त्वानां क्रमशः कथित एवमधुना मण्डलसाधनोपयिकानि महामुद्राणि भवन्ति॥
सर्वबुद्धानां तथा स्तूपा भुवि धातुपरं पटे।
बोधिसत्त्वानां तथा पद्म श्रावकाणां परिमण्डलम्॥
चतुरस्रः प्रत्येकबुद्धानां कथिता त्रिमण्डलो।
नानावाहननाना विविधाभरणविभूषणा॥
नानाप्रहरणाश्चैव देवयक्षग्रहापराम्।
नृपां पुरुषमतः स्यात् ऋषीणां दण्डमकण्डलुः॥
यस्य यो प्रहरणं नित्यं यो वा वाहनभूषणा।
तस्य कुर्यान्मुद्रा संक्षेपान्मण्डलेष्विह॥
आदित्यचन्द्रौ तदा कुर्यान्मण्डलोपरिमण्डलौ।
संक्षेपाद् यस्य यो भूमि तदेव मनसाह्वये॥
विविधाः प्राणिनो प्रोक्ता तेषां तेषां तदा न्यसेत्।
बहुप्रकारा सत्त्वाख्या बहुमुद्राश्च प्रकीर्त्तिता॥
तेषां कर्मतो कुर्याद् विधानेन मण्डले।
ब्रह्मस्य पद्मं शक्रस्य वज्रं वरुणस्य पाशं रुद्रस्यं शूलं दुर्गस्य पट्टिशं ऋषिस्य कमण्डलु यमस्य दण्डं धनदस्य गदा कुबेरस्य खड्गं हुताशनस्याग्निकुण्डं पृथिव्या कलशः एवमादयो यथा यस्य प्रहरणानि आभरणानि च लोकेऽद्य दृष्टानि तानि सर्वत्र यथानुस्मरतः विधिना तानि सर्वाणि सर्वमण्डलेषु प्रयोक्तव्यानि कल्पोक्तेन वा विधानेनालिखितव्यानि सर्वमण्डलानि सर्वसत्त्वानां अर्थाय हिताध्याशयेन चेतसा सर्वसत्त्वानां करुणायमानेन उत्पादितबोधिचित्तेन सर्वसत्त्वानुकम्पयमानेन सर्वमण्डलान्यभिलिखितव्यानि सर्वमण्डलाभिषेकाभिषिक्तैः महामण्डलाभिषिक्तैर्वा। आर्यमञ्जुश्रियः दृष्टमण्डलाभिषिक्तेन। अन्यवश्यं सर्वमण्डलां लिखेत। आर्यमञ्जुश्रीः मनसि कर्तव्यः। यत् कारणम्। अभिषिक्तो मया सर्वबुद्धैश्च गङ्गासिकताप्रख्यैः सर्वमन्त्राणां गम्भीरतत्त्वार्थनयधर्मदेशना कुमारबालरूपिणा मन्त्ररूपेण सत्त्वानामर्थं करिष्यसीति॥
न मन्त्रमुद्रसंयुक्तं न कुर्याद् धर्मसमाहितम्।
अहितं कुर्यान्नात्र नाहितं हितमीप्सितम्॥
मुद्रामन्त्रसमायुक्तो अहितं चैव निवारयेत्।
हिताहितं सदा सर्वं अहितं चैव निवारणम्॥
हितैव सर्वमन्त्रो कुर्यान्मन्त्रमुद्रितो।
न मुद्रमन्त्र तत्कुर्यान्न मन्त्रं मुद्रितं तथा॥
मुद्रार्थसंयुक्तो सफलार्था साधयिष्यते।
सफलं मुद्रसंयुक्तो मन्त्रो मुद्रफलोदयः॥
साधयेत् कर्मविस्तारं मुद्रसमं चिन्ता।
शान्तिका ये तु मुद्रा ये मन्त्रा चैव शान्तिके॥
मन्त्रमुद्रसमायोगा शान्तिकं कर्ममारभे।
पौष्टिकेषु च मन्त्रेषु बध्नीयान्मुद्रसम्भवम्॥
पौष्टिकं मुद्रमित्याहुः कथिता मन्त्रयोजिता।
शान्तिके शान्तिकं कुर्यात् मुद्रमन्त्रेष्विहोदितैः॥
जिनैः जिनमन्त्रमुख्यैस्तु मुद्रैश्चापि विभागतः।
शीतलेषु च सर्वर्तुसर्वकर्मांश्च साधयेत्॥
पुष्ट्यर्थं कथिता मन्त्राः अब्जकुले तु समुद्भवा।
मन्त्रतन्त्रानि तीक्ष्णैः मुद्रैश्चापि तवोदितैः॥
विख्यातैः कथितैर्मन्त्रैः मुद्रैश्चापि महर्द्धिकैः।
अब्जके तु समादिष्टैः शुचिभिश्चैव दीपितैः॥
प्रशस्तैः मङ्गलैश्चापि आरोग्यार्थसुपुष्कलैः।
क्रोधयुक्तैस्तथा मन्त्रः मुद्रैश्चापि वर्णितैः॥
भोगार्थसम्पदोद्दिष्टैः निर्मलैश्चापि शोभनैः।
शुक्लैः सितमुद्रैस्तु मन्त्रमुद्रसमोदितैः॥
साधयेत् सम्पदां मन्त्रां भोगकारा जन्मनि।
तथाविधैः मन्त्रमुद्रैस्तु साधिता सफलोदया॥
क्रोधमन्त्रा तथा प्रोक्ता मन्त्राद्या प्राणोपरोधिका।
कथिता वज्रिणे तन्त्रे जिनाब्जे च समुद्भवे॥
तेजिनो बहुधा उग्रा दुष्टसत्त्वदमापहा।
नियुक्ता प्राणहिंसायां न कुर्यात् तां तु धीमता॥
मुद्रा च दण्डदमनवज्रशूलाभिपट्टिशा।
विविधा प्रहरणांश्चैव महाशूलास्तु यमान्तके॥
संयुक्ता मन्त्रिभिः क्षिप्रं कृत्वा प्राणापहं ध्रुवम्।
तन्न कुर्याच्च तं धीमां सर्वप्राणोपरोधिनम्॥
भजेन्मन्त्रतन्त्रज्ञः क्रूरं क्रूरसमुद्रितम्।
मुद्रा क्रूरतरः प्रोक्ता क्रूरमन्त्रेषु योजिता॥
क्रूरसत्त्वैः यथा सिद्धा क्रूरकर्मान्तचारिभिः।
विविधां नारकां दुःखां प्राप्नोतीह स दुर्मतिः॥
न कुर्यात् क्रूरमन्त्रेभ्यो दुःशीलानां चाभिचारुकम्।
क्रूरमन्त्र तथा मुद्रं न दद्युः सर्वतो जनाः॥
यस्मात् फलमनिष्टं वै रनुभूये पुनः पुनः।
न विद्या सुखं तदा मन्त्री क्रूरक + + ॥
+ + + + + + ++ + + + + + + + + + + समोदिता।
त्रिधा + + + + + + + + + + + + सिद्धिषु दृश्यते॥
इष्टं इष्टफलायत्तं + + + + + + + + + + ।
होमं क्रूरकर्मेषु तस्माद्धर्मां विवर्जयेत्॥
मुनिश्रेष्ठो स योगा + + + + + + + + + + + + + ।
+ + + + + अब्जिनो गीता हीना क्रूरकर्मभिः॥
गीता वज्रकुले मन्त्रा त्रिधा ते परिकीर्त्तिता।
हीनोत्कृष्टम + + ++ + + + + + + + + + + ॥
+ + मुद्रसमुद्देशं बहुमन्त्रार्थविस्तरम्।
कथिता जिनवरैः पूर्वं अधुना ये इहोदिता इति॥
बोधिसत्त्वपिटकावतसंकात् आर्यमञ्जुश्रियमूलकल्पात्
चतुस्त्रिंशतिमः महामुद्रापतलविसरः
परिसमाप्त इति॥


text: २.अदेवात् अदेवनशीलात् गुहा गुहायां वर्तमानात् ।। ' सुपां सुलुक् ' इति सप्तम्या लुक् ।। प्रचता देवानां प्रयाचनेन हेतुना यन् निर्गच्छन् देवः देवनशीलोऽहं प्रपश्यमानः देवैर्मदर्थं कल्पितं प्रयाजानुयाजादिलक्षणं हविर्भागं प्रपश्यमानो निरीक्षमाणः सन् अमृतत्वमेमि । मरणधर्मराहित्यं देवत्वं प्राप्नोमि ।। दृशेर्व्यत्ययेनात्मनेपदम् ।। हविर्वहनाद्भीतः पलार्थितोऽबादिषु स्थानेषु निगूढः पुनर्देवैर्हविर्वहनाय प्रार्थ्यमानस्तैर्दत्तेन हविषा अहं देवत्वं प्राप्तवानस्मीत्यर्थः । यद्यप्यहं गुहातो निर्गत्य प्रकाशमानः सन् शोभनं यज्ञं निवर्तयामि तथापि शिवं शोभनं सन्तं भवन्तं यज्ञम् अशिवः अशोभनरूपोऽप्रकाशमानः सन् यत् यस्मिन् समाप्तिकाले जहामि परित्यजामि तदानीं नाभिं नहनशीलां बन्धनशीलाम् अरणीम् अश्वत्थमेव स्वात्सख्यात् आत्मीयात् सखित्वाच्चिरकालमश्वरूपोऽहं तत्र न्यवात्समिति स्नेहवशात् एमि प्राप्नोमि ।।


text:
सूत्रम्
अणृगयनादिभ्यः॥ ४।३।७३
काशिका-वृत्तिः
अणृगयनाऽदिभ्यः ४।३।७३
ऋगयनाऽदिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो भवव्याख्यानयोरर्थयोः अण् प्रत्ययो भवति। ठञादेरपवादः। आर्गयनः। पादव्याख्यानः। अण्ग्रहणं बाधकबाधनार्थम्। वास्तुविद्यः। ऋगयन। पदव्याख्यान। छन्दोमान। छग्दोभाषा। छन्दोविचिति। न्याय। पुनरुक्त। व्याकरण। निगम। वास्तुविद्या। अङ्गविद्या। क्षत्रविद्या। उत्पात। उत्पाद। संवत्सर। मुहूर्त। निमित्त। उपनिषत्। शिक्षा। ऋगयनादिः।
न्यासः
अणृगयनादिभ्यः। , ४।३।७३
"ठञोरपवादःर" इति। आदिशब्देन ठकश्छस्य च। तत्र ये बह्वचोऽन्तोदात्तस्तेभ्यष्ठञः। विद्यान्यायशिक्षाशब्देभ्यो द्व्यज्लक्षमस्य ठकः। व्याकरणशब्दाद्()वृद्धाच्छस्य। अण्ग्रहणं किमर्थम्?
न ऋययनादिभ्यो ता विहितमेवोच्येत, न चैवं सत्यपवादाः ष्ठनादयः स्युरिति सम्भाव्यते; अपवादविधानस्य हि वैयथ्र्यं स्यात्। तस्माद्वचनप्रामाण्यद्यो विहितो न च प्राप्नोत्यन्येन बाधितत्वात् स एव भविष्यति, स चाणेव?
इत्यत आह-- "अण्ग्रहणम्" इत्यादि। तत्र यद्यण्ग्रहणं न क्रियेत्, तदा यदत्र वृद्धमन्तोदात्तं ठञा बाधिते पुर्वचनाच्छ एव भविष्यति। तस्माच्छस्य बाधकसय् बाधनार्थमण्ग्रहणम्। तेन वास्तुविद्य इति सिद्धं भवति। वास्तुविद्याशब्दो वृद्धः,समासस्वेरमाअन्तोदात्तश्च।
"ऋगयन" इत्यादि। ऋगयनमिति। ऋगयनशब्दो भावसाधन ऋचामयनम्,यद्यपि भावे ल्युट्, तथाप्यभदोपचारात् तद्वति ग्रन्थे व्याख्यातव्ये वत्र्तते, स च "अनो भावकर्मवचनः" ६।२।१४९
इत्यन्तोदात्तः। यैस्तु करणे ल्युटं कृत्वाऋगयनशब्दो व्युत्पाद्यते, तेषां स कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरेण मध्योदात्तो न गणे पाठं प्रयोजयति ततः "प्राग्दीव्यतोऽण्" ४।१।८३
इत्येव सिद्धः। पदव्याख्यानशब्दः "मन्क्तिन्व्याक्यानशयनासनस्थानयाजकादिक्रीताः" ६।२।१५०
इत्यन्तोदात्तः। "{नास्ति-- काशिकायां पदमञ्जर्यां च।} मान" इति। मनोर्धातोर्यदा घञ् तदा "थाथषञ्क्ताजवित्रकाणाम्" ६।२।१४३
इत्यन्तोदात्तः। अथ मिनातेर्ल्युट्,तदा "अनो भावकर्मवचने" ६।२।१४९
इत्यन्तोदात्तः। "छन्दोभावः" इति। "गतिकारकोपपदात्" कृत्" ६।२।१३८
इति कृत्स्वरेणान्तोदात्तः। भाषाशब्द "गुरोश्च हलः" ३।३।१०३
इत्यकारप्रत्ययान्तो व्युत्पादितः। "छन्दोविचिति" इति। "मन्क्तिन्" ६।२।१५०
इत्यादिनान्तोदात्तः। पुनरुक्तशब्दः "थाथघन्क्ता जवित्रकाणाम्" ६।२।१४३
इत्यन्तोदात्तः। "{ नास्ति--काशिकायाम्" } निरुक्तः" "संज्ञायामनाचितादीनाम्" ६।२।१४५
इत्यन्तोदात्तः, व्याकरणशब्दो ल्युडन्तो मध्योदात्तः। निगमशब्दः "गोचरसञ्चर" ३।३।११९
इत्यादिसूत्रे घप्रत्ययान्तो निपातितः प्रत्यस्वरेणान्तोदात्तः। वास्तुविद्याशब्दोऽङ्गविद्या {क्षत्त्रविद्या--काशिका पदमञ्जरी च।} क्षत्त्रियविद्येत्येते च समासस्वरेणान्तोदात्ताः। उत्पात्, "{उत्पाद --काशिका" } उदपाद--इत्येतौ थाथादि ६।२।१४३
सूत्रेणान्तोदात्तौ। संवत्सर इति। "अशेः सर" (द।उ।८।५०) इत्यनुवृत्तौ "वसेः संपूर्वाच्चित्" (द।उ।८।५१,५२) इत्येवं व्युत्पादतित्वात् संवत्सरशब्दोऽन्तोदात्तः। मृह्रतेर्धातोः क्तः, क्ते ऊरागमः, तेन "मुहूर्त" इत्यन्तोदात्तः। "निमित्त" शब्दोऽपि प्रातिपदिकस्वरेण। "उपनिषत्" इति। उपनिपूर्वात् सदेः क्विप्। कृत्स्वरेणान्तोदात्तः॥
बाल-मनोरमा
अणृगयनादिभ्यः १४३१, ४।३।७३
अणृगयनादिभ्यः। "तस्य व्याख्याने तत्र भवे चे"ति शेषः। आर्गयनैति। ऋगयनम्--ऋक्संहिता, तस्य व्याख्यानस्तत्र भवो वेत्यर्थः। "बह्वचोऽन्तोदात्ता"दिति ठञि प्राप्ते अण्। औपनिषद इति। उपनिषदो व्याख्यानस्तत्र भवो वेत्यर्थः। एवं वैयाकरणः। "न य्वाभ्या"मित्यैच्। अण्ग्रहणं तु छबाधनार्थम्, अन्यथा अणा मुक्ते छो दुर्वारः स्यादित्याहुः।
तत्त्व-बोधिनी
अणृगयनादिभ्यः ११२१, ४।३।७३
अणृगय। ऋगयनादिभ्योभवव्याख्यानयोरर्थयोरण्स्यात्। ठञादेरिति। आदिशब्दाट्ठक्छयोः। आर्गयन इति। "अयन"शब्दो भावसाधनः, तेन समासे "अनो भावकर्मवचनः"इत्यन्तोदात्तः। अभेदोपचाराद्भाववचनोऽपि ग्रन्थे वर्तते। इह "बह्वचोऽन्तोदात्ता"दिति ठञ्प्राप्तः। औपनिषद इत्यत्राप्येवम्। विद्यान्यायशिक्षाशब्देभ्यो "व्द्यजृद्ब्राआहृणे"ति ठक्प्राप्तः। व्याकरणशब्दात्तु---"वृद्धाच्छः"।


text:
सूत्रम्
बन्धने चर्षौ॥ ४।४।९६
काशिका-वृत्तिः
बन्धने चर्षौ ४।४।९६
हृदयस्य इत्येव। बन्धने इति प्रत्ययार्थः। तद्विशेषणम् ऋषिग्रहनम्। वध्यते येन तद् बन्धनम्। हृदयशब्दात् षष्ठीसमर्थाद् बन्धने ऋषावभिधेये यत् प्रत्ययो भवति। ऋषिर् वेदो गृह्यते। हृदयस्य बन्धनम् ऋषिः हृद्यः। परहृदयं येन बध्यते वशीक्रियते स वशीकरणमन्त्रो हृद्यः इत्युच्यते।
न्यासः
बन्धने चर्षौ। , ४।४।९६
ऋषिशब्दोऽयमस्त्येव गुणवति पुरुषविशेषे, अस्ति च वेदे;इह संज्ञाधिकारादेव न मनुष्यग्रहणमिति दर्शयति-- "ऋषिर्वेदो गृह्रते (इति)॥
बाल-मनोरमा
बन्धने चर्षौ १६२८, ४।४।९६
तत्त्व-बोधिनी
बन्धने चर्षौ १२५५, ४।४।९६
बन्धने। बध्यतेऽनेनेति बन्धनः। करणे ल्युट्। वशीकरणमन्त्र इति। ते नहि परह्मदयं वशीक्रियते। संज्ञाधिकारद्व सिष्ठादावृषौ नायं यत्।


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
देवब्रह्मणोरनुदात्तः॥ १।२।३८
पदच्छेदः॥
देवब्रह्मणोः ६।२ अनुदात्तः १।१ स्वरितस्य ६।१ ३७
काशिका-वृत्तिः
देवब्रह्मणोरनुदात्तः १।२।३८
सुब्रह्मण्यायाम् एव देवा ब्रह्माणः इति पठ्यते, तत्र पूर्वेण स्वरितस्य उदात्ते प्राऽप्ते ऽनेनानुदात्तो विधीयते। देवब्रह्मणोः स्वरितस्य अनुदात्त आदेशो भवति। देवा ब्रह्माण आगच्छत। द्वयोरपि पदयोरामन्त्रिताऽद्युदात्तत्वे शेषनिघाते च उदात्तादनुदात्तस्य स्वरितः कृतस् तस्यानुदात्तो भवति।
न्यासः
देवब्राहृणोरनुदात्तः। , १।२।३८
"द्वयोरपि पदयोरामन्त्रिताद्युदात्तत्वे कृते" इति। "विभाषितं विशेषितं विशेषवचने बहुवचनम्" ८।१।७४
इति पूर्वस्याविद्यामानत्वात् "आमन्त्रितस्य च" ८।१।१९
इति पदात् परस्यापि निघातो न भवति। तेन द्वयोरपि पृथगेव षाष्ठिकमाद्युदात्तत्वं भवति। "शेषनिघातः" इति। "अनुदात्तं पदमेकवर्जम्" ६।१।१५२
इत्यनेन।


text:
सूत्रम्
अनो बहुव्रीहेः॥ ४।१।१२
काशिका-वृत्तिः
अनो बहुव्रीहेः ४।१।१२
अन्नन्ताद् बहुव्रीहेः स्त्रियां ङीप् प्रत्ययो न भवति। अनुपधालोपी बहुव्रीहिरिह उदाहरणम्। उपधालोपिनो हि विकल्पं वक्ष्यति। सुपर्वा, सुपर्वाणौ, सुपर्वाणः। सुशर्मा, सुशर्माणौ, सुशर्माणः। बहुव्रीहेः इति किम्? अतिक्रान्ता राजानम् अतिराजी।
न्यासः
अनो बहुव्रीहिः। , ४।१।१२
"अनुपधालोपो बहुव्रीहिरिहोदाहरणम्" इति। कथं पुनरेतत्लभ्यते, यावता नात्र विशेष उपात इत्याह-- "उपधालोपिनो हि" इत्यादि। यस्मात् "अन उपधालोपिनोऽन्यतरस्याम्" ४।१।२८
इत्युपधालोपिनो विकल्पं वक्ष्यति, तस्मात् पारिशेष्यादनुपधालोपो बहुव्रीहिरस्यावकाश इति। तस्य चोदाहरणम्-- "सुपर्वा" इत्यादि। शोभनमस्याः पर्वं शोभनं चर्मास्या इति बहुव्रीहिः। अयञ्च "न संयोगाद्वमन्तात्"
इत्यल्लोपो न भवति।
"अतिराजी" इति। "अत्यादयः क्रान्ताद्यर्थे द्वितीयया" (वा।९१) इति "कुगतिप्रादयः" २।२।१८
इति तत्पुरुषोऽयम्॥
बाल-मनोरमा
अनो बहुव्रीहेः ४५४, ४।१।१२
अनो बहुव्रीहेः। "अन" इति "बहुव्रीहे"रित्यस्य विशेषणम्, तदन्तविधिः। नेति ङीविति च पूर्ववदनुवर्तते। तदाह--अन्नन्तादिति। बहुयज्वेति। बहवो यज्वानो यस्या इति विग्रहः। नान्तलक्षणङीप प्रतिशेधे राजवद्रूपाणि। "न संयोगा"दिति निषेधान्नायमुपधालोपी। अतोऽत्र "अन उपधालोपिनः" इति विकल्पो न प्रवर्तितुमर्हति।
तत्त्व-बोधिनी
अनोबहुव्रीहेः ४०९, ४।१।१२
अनो बहुव्रीहेः। ननु "राजयुध्वे"त्यादिसिद्धयेऽवश्यं वक्तव्येन "वनो न हशः"इत्यनेनैबेष्टलसिद्धेः किमनेन सूत्रेण()
। मैवम्। अन्नन्ताद्बहुव्रीहेः "डाबुभाभ्या"मिति ङाब्विधानार्थमेतत्सूत्रस्याऽवश्यारब्धव्यत्वात्। तथा चाऽनेन ङीपि निषिद्धे तत्संनियोगेन प्राप्तो "वनो र चे"ति यो रेफः सोऽपि दुर्लभ एवेति "वनो न हशः"इति वार्तिकमबहुव्रीह्रर्थमिति फलितम्। बहुयज्वानाविति। "न संयोगो"दिति निषेधान्नायमुपधालोपि। तेनाऽत्र "अन उपधालोपिन"इति वक्ष्यमाणविकल्पो न प्रवर्तते।