text:
कर्मयोगः
भारतीयविचारानुसारेणा आत्मोन्नतिं साधयितुं चत्वारो मार्गाः उपदिष्टाः सन्ति- ज्ञानमार्गः, भक्तिमार्गः, कर्ममार्गः योगमार्गश्च । स्वनामधन्यैः श्रीरमणमहर्षिभिः अत्यन्तसरलरीत्या एतेषां चतुर्णां मार्गाणां विवेचनं कृतम् उपलभ्यते ।
कर्मयोगमार्गः[सम्पादयतु]
- किमपि कर्मफलं प्राप्तुः कर्ता, करणं तथा क्रिया इति अस्याः त्रिपुटेः आवश्यकता अस्ति । परन्तु एतेषु किमपि स्वतन्त्ररीत्या कर्मफलम् उत्पादयितुं न शक्नोति । लाङ्ग्लः स्वयमेव भूमिं कर्ष्टुं न समर्थः । कर्तुः अभावे क्रियायाः अस्तित्वमेव न संभवति । यदि कर्ता जीवः एव कर्मफलम् उत्पादयति इति चेत् स न कदापि अनिष्टं फलं प्राप्नुयात् । अपि तु सदैव इष्टफ्लमेव लभेत । परन्तु प्रत्यक्षं तथाविधं कार्यजातं न दृष्टिपथम् आयाति । एतावता एतत् सिध्दं यत् कर्मफलप्रदायिनी कापि भिन्ना शक्तिः वरीवर्ति । सा शक्तिः एव ईश्वरनाम्ना निर्दिश्यते ।
- तथैव पूर्व निर्मिते अस्मिन् जगति एव प्राणिनः जन्मग्रहणं कुर्वन्ति । केनापि जीवेन स्वस्य निर्मितिः स्वयमेव कृता न वा स्वजन्मानन्तरं जगद् इदम् उत्पादितम् । किमपि कार्यम् निर्मात्रा विना नैव संभवति । विना ज्ञानं शक्तिं वा किमपि निर्माणकार्यं भवितुं नैव शक्यम् । अयं सर्वज्ञः सर्वशक्तिमान् निर्माता एव ईश्वरः । मनुष्यः केवलम् ईश्वरप्रदत्तशक्तेः आधारेण एव स्वजीवनं सुखपूर्णं कर्तुं प्रयतते । स प्रकृतिनियमैः विरुध्दं गन्तुं न प्रभवति ।
- मनुष्यः ईश्वरस्य अस्तित्वं नानुमोद्य अहमेव कर्ता इति मत्वा कर्मानुष्ठाने प्रवृत्तो भवति सुखं च अभिलषति । परन्तु किमपि कार्यं देशः कालः पुरुषस्य क्षमता इत्यादिभिः मर्यादितम् अत एव अनित्यं तिष्ठति । अत्र कर्मफलम् अनित्यम् एवं दुःखस्य कारणम् इत्यतः किं तेन कर्म एव त्याज्यम् ? परन्तु कर्मत्यागः तु न संभवति । यतः कर्मणा विना मनुष्यः क्षणम् अपि स्थातुं न प्रभवति । अत एव उच्यते ईश्वरार्पणबुध्द्या एव, फले आसक्तिम् अकृत्वा कृतं कर्म चित्तशुध्दिं संसाध्य मोक्षप्राप्त्यै सहायकं भवति ।
- वस्तुतः कर्मफलं कर्मफलेच्छा वा नैव अस्माकं दुःखस्य कारणम् । अपि तु सदैव इष्टं फलमेव लभेय इत्ययम् आग्रहः एव दुःखस्य मूले परमार्थतः तिष्ठति इति सम्यक्तया अवधारणीयम् ।
- ईश्वरं कार्याध्यक्षं मत्वा कर्तृत्वाभिमानं परित्यज्य कर्मानुष्ठानम् एव ईश्वरार्पणबुध्दिः इति निगद्यते । देवालये यथा वयं देवताप्रसादं सहर्षं गृह्णीमः तथैव सर्वेषां कर्मणां फलम् ईश्वरनियमानुसारं प्राप्यते इति बुध्द्या तस्य प्रसादरुपेण स्वीकारः कर्तव्यः । प्रसादविषये किं वस्तुजातं कियता प्रमाणेन वा प्राप्यते इत्यस्य विचारं नैव कुर्मः ।
- मन्दिरे वर्तमाना इयं प्रसादग्रहणाबुध्दिः यदि कर्मफलप्राप्तिविषयेऽपि अक्षुण्णा स्यात् तर्हि अस्माकं मनः रागः द्वेषः आसक्तिः इत्यादिभिः अस्पृष्टं तिष्ठेत् । इदमेव शुध्दं मनः इति कथ्यते । अस्मिन् मनसि एव आत्मज्ञानप्राप्तेः योग्यता निवसति ।
- संक्षेपेण इदं वक्तुं शक्यते यत् कर्तृत्वस्य अभिमानं कर्मफले च आसक्तिम् अपरित्यज्य कृतं कर्म बन्धनस्य कारणं भवति । परन्तु ईश्वरं कार्याध्यक्षं तथा कर्मफलदातारं मत्वा कृतं कर्म चित्तशुध्दिं संसाध्य मोक्षप्राप्त्यै सहायकं भवति । इत्येवंविधया ईश्वरार्पणाबुध्द्या कृतं कर्म एव ‘कर्मयोगः’ इति नाम्ना अभिधीयते ।


c: text/html

text:
मेकेदाटु
मेकेदाटु कर्णाटके प्रसिद्धं प्रवासिक्षेत्रम् । एतद् कावेरी- अर्कावती नद्या: सङ्गमत: पञ्चकिलोमीटर् दूरे अस्ति । अत्र कावेरी नदी दृढशिलाखण्डान् कर्तयित्वा गहनं खातं निर्मितवती अस्ति । परित: स्थिता: बृहत्शिला: बहूनि रूपाणि प्राप्तवन्ति सन्ति । नद्या: अधोभागे शिलासु गहनानि गर्तानि निर्मितानि अभवन् ।
कावेरीनद्या निर्मितानां दशाधिकपादाङ्गुलमितानां गहनानां खातानां वैशाल्यं बहुन्यूनम् अस्ति इत्युक्ते काचित् अजा एतां पारं कर्तुं शक्नुयात् इति कारणेन एतस्य नाम ‘मेकेदाटु’ इति आगतम् अस्ति । प्रादेशिकभाषया मेके नाम अजा, दाटु नाम उल्लङ्घनस्थानम्।
कावेर्या निर्मितं शिल्पं ‘मेकेदाटु’ । एतस्य विस्मयस्य निर्माणं कथम् अभवत् इति एव रोचक: अंश: ।
तलकावेर्यां कावेरीनदी १३४१मीटर् उन्नतस्थाने जन्म प्राप्नोति । अत्र बहोवेगेन प्रवहन्ती नदी समप्रदेशं यदा प्राप्नोति तदा प्रवाहस्य वेगः न्यूनः भवति । मन्दगामिनी कावेरी स्वेन आनीतानि वस्तूनि अत्र क्षिपन्ती गच्छति । एतेन तलकाडुसिकतराशे: निर्माणं भवति । एवं मन्दगत्या प्रवहन्ती नदी शिवनसमुद्रे जलपातं निर्माय वेगं प्राप्नोति । इत: तमिळ्नाडुराज्यस्य होगेनकल्पर्यन्तं ४६३ मीटर् औनत्यं नष्टं भवति । तदा अधिकेन वेगेन जलं खड्गस्य तीक्ष्णतां प्राप्य दृढशिलामपि कर्तयति । एवम् अत्र गहनं खातं रूपितम् अस्ति । परित: स्थिता: बृहत्शिला: जलस्य प्रभावेन बहुविधानि रूपाणि प्राप्तवत्यः सन्ति । जलेन सह गच्छन् शिलाखण्ड: वर्तुलाकारेन चलन् भूमये शाणस्य कार्यं करोति । तदा नद्या: अन्तर्भागे बहुदीर्घप्रमाणस्य शिलागर्ता: भवन्ति । नद्या: जलं यदा उन्नतप्रदेशात् अधोभागं प्रति प्रवहति तदा जलेन सह सिकता: अपि आगच्छन्ति । ते प्रवाहस्य जले स्थित्वा शिलाखण्डानाम् उपरि वर्तुलाकारेण घट्टनं करोति । रन्ध्रकरणस्य यन्त्रमिव एषा प्रक्रिया प्रचलति । तदा वर्तुलाकारस्य गर्ता: नदीपात्रे रचिता: भवन्ति । एतान् एव ‘शिलाकुळि’ इति वदन्ति । कदाचित् एते बहु गहनतां विशालताम् अपि प्राप्तवन्त: भवन्ति ।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
छत्रपतिशिवाजीटर्मिनस्
छत्रपतिशिवाजीटर्मिनस् भारतस्य वाणिज्यराजधान्यां विद्यमानम् अति विशिष्टं रेल्यननिस्थानकम् यत्र भारतस्य मध्यरेल्वे विभागस्य प्रशासनं भवति । अस्य पूर्वतनं नाम विक्टोरिया टर्मिनस् इति आसीत् । दास्यस्य सङ्केतं दूरीकृत्य इदानीं महकलेः छात्रपतिशेवाजेः नाम्ना अभिजानन्ति । नाम ह्रस्वीकृत्य सि.एस्.टि. इति कथयन्ति । एतत् भारतस्य किञ्चित् वशिष्टम् ऐतिहासिकं च रेल्निस्थानकम् । अपि च मध्यभारतरेल्वेविभागस्य मुख्यभागः । भारतस्य व्यस्ततमनिस्थानकेषु अन्यतमम् । भारतस्य सर्वाधिकछायाचित्रीकृतस्थाम् एतत् छत्रपतिशिवाजीटर्मिनस् निस्थानकम् इति प्रसिद्दिः ।
अन्तर्विषयाः
इतिहासः[सम्पादयतु]
अस्य निर्माणं फ्रेड्रिक् विलियम् स्टीवन्स् इति वस्तुतन्त्रज्ञः १६.१४लक्षरूप्यकाणां व्ययेन क्रि.श. १८८८तमे वर्षे निर्मितवान् । एषः स्टीवन्स् अस्य मानचित्रम् एक्सल् हर्मन् इत्यनेन लेखितवान् । अस्य जलवर्णचित्रं स्वयं रचयित्वा तस्य शुल्कं स्वीकृत्य यूरोपदेशस्य प्रवासार्थं प्रस्थितवान् । तत्र अनेकानि रेल्वेनिस्थानकानि परिशीलनार्थम् अटितवान् । अन्तिम रूपणेन एतत् निस्थनकं लण्डन् नगरस्य सेण्ट् पैङ्क्रास् निस्थानकस्य प्रतिरूपमिव दृश्यते स्म । निर्मणास्य आरम्भात् दशवर्षाणाम् अवधौ कार्यं सम्पन्नम् । भारतस्य स्वातन्त्रपूर्वकालः इति कारनेन विक्टोरिया राज्ञ्याः प्रशासनं चलति स्म इति कारणेन तस्याः नम्ना रेल्निस्थानकस्य लोकार्पणम् अभवत् । क्रि.श. १९९६तमे वर्षे शिवसेनायाः अभ्यर्थनानुसारं नम्नापि भारतीकरणस्य सर्वकारीयनीत्यनुगुण अस्य निस्थानकस्य नाम परिवर्त्य, मराठाशूरवीरशासकस्य छात्रपतिशिवाजीवर्यस्य नाम महाराष्ट्रस्य राज्यसर्वकारः अकरोत् । क्रि.श. २००४तमवर्षस्य जुलै मासस्य द्वितीये दिने एतत् युनेस्कोसंस्थया विश्वपरम्परास्थानम् इति उद्घुष्टम् ।
भौतिकविशेषता[सम्पादयतु]
अस्य निस्थानकस्य भवनं विक्टोरियन् गोथिक् शैल्या निर्मितम् अपि तत्र तत्र भरतीयपरम्परागतयाः स्थापत्यकलायाः अपि केचनंशाः अनुसृताः । अस्य अन्तर्भागे काष्टनिर्मितचित्रकलाः, लोहैः पीतललोहेन च अलङ्कृताः जालन्द्राः, चिटिकागवाक्षाः, वृहत्सोपानमार्गालङ्कारः,इत्यादयः मुम्बैकलामहाविद्यालयस्य छात्राणां कुशलकर्मयोगदानम् अस्ति । एतत् निस्थानकं विशिष्टोन्नतं संरचनया, एकविंशतिशतकस्य स्थापत्यकलायाः विचित्रैः च विश्रुतः अस्ति । मुम्बै उपनगरीयरेल्वेयानानि येषां स्थानीययानम् इति कथयन्ति तानि सर्वाणि एतस्मात् निस्थानकात् एव निस्सरन्ति । महानगरस्य जनजीवनस्य सुविधायै अस्य योगदानं महत् अस्ति । इतः उपनगरीयनिस्थानकानां, नौकानिस्थानकस्य अन्यलघुनिस्थानकानां च सम्पर्कः अपि रेल्यनैः कृतः ।
वीथिका[सम्पादयतु]
बाह्यानुबन्धाः[सम्पादयतु]
- छत्रपति शिवाजी टर्मिनस युनेस्को वेबसाइट पर
- छत्रपति शिवाजी टर्मिनस Mumbai
- छत्रपति शिवाजी टर्मिनस का सैटीलाइट नक्शा


text:
असमप्रान्ते महानदस्य ब्रह्मपुत्रस्य तटे ’गमिरि’ इति नाम्नैको ग्रामः वर्तते । तत्र गावः पादचारिणो द्विचक्रिकाश्चाविशालेषु मर्गेषु संचरन्ति । अल्पाल्पानि कार्-वहनानि दृश्यन्ते । अत्युन्नता वंशवृक्षा आकाशं स्पर्शन्तीव । ताम्बूलवृक्षाः पूगीफलानि नागवल्ल्यश्च भूरी वर्तन्ते । चैपत्रवृक्षाणामावलयो मनः हरन्ति । सर्वत्र हरितवर्णमया प्रकृतिरेव विलसति । नदस्य प्लावनात्तु जना दरिद्राः सन्ति । प्रतिवर्षं जलौघस्य कारणात् केषांचित् जनानां गृहाणि भ्रष्टाणि भवन्ति।
“एषः साधरणोऽसमप्रान्तवर्ती ग्रामः” इति कोऽप्यत्र प्राप्य एतत् सर्वं दृष्ट्वा च मन्यते ।
किन्त्वत्र जनाः ’सेल् रोटि’ (एकं खाद्यविशेषं यत् नेपालीसमाज एव विद्यते) अतिथिभ्यो परिवेषयन्ति । अत्र यान्यङ्गवस्त्राणि दत्तानि तानि नेपालीरीत्या निर्मितानि । किमर्थं ? यतः ग्रामिणः प्रधानतया नेपालीजनाः । तेषां पूर्वजाः बहोः कालात् पूर्वमत्रागत्य निवासं कृतवन्तः । इदानीं पर्यन्तमेते जनाः नेपालीभाषां रक्षित्वा गृहस्य अन्ततो बहिश्च वदन्ति । एतेनैव प्रकारेण ते ग्रामिणः कामप्यन्यां भाषां रक्षन्तः प्रतिदिनं वदन्ति । एषा भाषा का? संस्कृतभाषैव ।
तत्र गृहेषु मार्गेषु च संस्कृतं श्रोतुं शक्यते । यद्यपि संस्कृतग्रामः संपूर्णतयाद्य पर्यन्तं नाभवत् तथापि संस्कृतमयं वातावरणमनुभवितुं शक्यम् । लघवो बाला वृद्धाः पितामहाश्च संस्कृतवार्तालापं कुर्वन्ति । पाकशालासु सभासु कक्षासु च संस्कृतं श्रूयते । येऽपि जनाः संस्कृतं न वदितुं शक्नुवन्ति ते संस्कृतमवगन्तुं प्रभवन्ति ।
कस्मात् कारणादेषा शुभा परिस्थितिरुत्पादितास्ति ? अत्र द्वे संस्थे परिश्रमेण संस्कृतप्रसारं कुर्वन्तः सन्ति – संस्कृतप्रसारिणीसभा संस्कृतभारती च । अस्मिन् लेखे संस्कृतभारत्याः परिचयो नावश्यकः । संस्कृतप्रसारिणीसभा त्वविदिता स्यात् ।
१९९७-तमवर्ष एतस्याः संस्थाया उत्पत्तिरभवत् । तस्याः प्रमुखौ नायकौ डा. शिवाचार्यमहोदयः श्रीतुलसीशरण-उपाध्यायमहोदयश्च । एतयोः मार्गदर्शित्वेन संस्थाया वृद्धिर्जाता । सभायाः सदस्याः संस्कृतशिबिराणि चालयन्ति संस्कृतमहोत्सवाः सम्पादयन्ति संस्कृतपुस्तकानि प्रकाशयन्ति च । “संस्कृतपत्रिकायाः प्रकाशनं भवेत्, संस्कृतसङ्गीतस्य ध्वनिमुद्रिकायाः निर्माणं भवेद्” इत्यादि संस्थाया अन्यान्यपि लक्ष्यानि सन्ति । धनं प्राप्तं चेद् एतान्यप संस्कृतकार्याणि ते निश्चयेन करिष्यन्ति ।
ग्रामस्य विषये लक्ष्यं किम् ? सर्वेषु गृहेषु सर्वेषु मार्गेषु च संस्कृतं श्रूयादिति तेषामाशा । यथा नेपालीभाषा नेपालीसंस्कृतिरत्र सुरक्षिता वर्तते तथैव संस्कृतभाषा संस्कृतसंस्कृतिरपि एतैर्ग्रामिणिभिः सुरक्षिता सर्वदा भवेत् ।


text:
माता अमृतानन्दमयी
माता अमृतानन्दमयी ( मलयालम्: മാതാ അമൃതാനന്ദമയി) इत्याख्या सुधामणिः२६ सितम्बर, १९५३ तमे वर्षे केरल प्रदेशे जाता। सा एका विख्याता धर्मगुरु: अस्ति। तस्या: इष्ट-देवता भगवान् कृष्णः अस्ति। तस्याः अनुयायिनः ताम् "अम्मा ", "अम्माची", "मा" इति वा अभिजानन्ति । तया कृतानां समाजोद्धारकार्यार्थम् अध्यात्ममार्गदर्शनाय च तया व्यापकरूपेण जनादरः प्राप्तः अस्ति । प्रेमोन्मादेन युक्तेषु साधुजनेषु अन्यतमा इत्यपि सा निर्दिश्यते । माता अमृतानन्दमयीमठस्य उपाध्यक्षः स्वामी अमृतास्वरूपानन्दपुरी वदति यत् - अम्मायाः अन्येषां दुःखनिवारणम् एतावत् सहजं यत् स्वस्य नेत्रयोः अश्रुनिवारणमिव । अन्यस्य आनन्दे सा आनन्दम् अनुभवति । अन्यस्य सुरक्षाकल्पने सा आत्मनः सुरक्षतां मन्यते । अन्यस्य विश्रामसुखे स्वस्य सुखमनुभवति । स्वस्य जीवनं मानवजागृतेः निमित्तं समर्पितवती अस्ति सा ।
अन्तर्विषयाः
जीवनम्[सम्पादयतु]
माता अमृतानन्दमय्याः जन्म भारते केरलराज्ये कोल्लम्मण्डले अलप्पढे पर्यकडवुग्रामे (अधुना इदम् अमृतपुरी इति अपि अभिज्ञायते) १९५३तमे वर्षे सेप्टेम्बर्मासस्य २७ तमे दिनाङ्के अभवत् । तस्याः नाम आसीत् सुधामणि इदमन्नेल् इति । स्वस्य नवमवयसि एव तया विद्यालयगमनं निषिद्धं जातम् । तदारभ्य सा स्वस्य सहोदराणां पालने रता जाता । एतेन सह सा धेनूनां मेषाणां च पालनं करोति स्म । तेषु दिनेषु महती निर्धनता आसीत् । अन्येषां कष्टानि दृष्ट्वा अत्यधिकं दुःखम् अनुभवति स्म माता । तेभ्यः निर्धनेभ्यः गृहस्य आहारवस्तूनि, वस्त्राणि च कदाचित् यच्छति चेत् गृहजनाः क्रुद्धाः सन्तः तां निन्दन्ति स्म । दण्डयन्ति स्म यतः गृहे अपि निर्धनता आसीत् । कदाचित् अम्मा अन्यान् समाहितान् कर्तुं तान् आलिङ्गति स्म । किन्तु तस्मिन् काले १४ वर्षीयया बालिकया अन्येषां पुरुषाणां स्पर्षः निषिद्धः आसीत् । अतः पितरौ तस्यै क्रुद्ध्यतः स्म । तथापि माता तथैव व्यवहरति स्म । आलिङ्गनविषये माता एवं वदति स्म - 'अयं पुरुषः वा महिला वा इति मया कदापि न चिन्त्यते स्म । कमपि अहम् आत्मनः भिन्नं न पश्यामि । संसारस्य समग्ररचनायां काचित् प्रेमधारा निरन्तरं प्रवहति । प्रेम्णा आलिङ्गनं मम जन्मजातस्वभावः । चिकित्सकः कश्चन रोगिणाम् उपचारे यथा उद्युक्तः भवेत् तथा अहं सम्पीडितानां सान्त्वनं करोमि' इति ।
तस्याः विवाहनिर्वर्तनाय तदीयौ पितरौ बहुविधप्रयासम् अकुरुताम् । किन्तु तया सर्वमपि निराकृतम् । तस्याः अध्यात्मासक्तिः दिने दिने वर्धमाना आसीत् । सा परमा कृष्णभक्ता आसीत् । १९८१ तमे वर्षे बहवः जिज्ञासवः मात्रा सह मेलनाय पर्यकडवुग्रामम् आगताः । तदा किञ्चन विश्वस्तरीयं सङ्घटनं संस्थापनीयमिति निर्णीतम् । अद्यत्वे माता अमृतानन्दमयी मठः प्रमुखम् अध्यात्मसङ्घटनमस्ति । मठस्य अध्यक्षा अस्ति माता अमृतानन्दमयी । १९८७ तमे वर्षे श्रद्धावताम् अनुयायिनाम् अनुरोधकारणतः विश्वे विविधेषु देशेषु कार्यक्रमाणाम् आयोजनाय अनुमतिम् अयच्छत् । आस्ट्रेलिया, आस्ट्रिया, ब्रेजिल्, केनडा, चिली, दुबै, इङ्ग्लेण्ड्, फिन्लेण्ड्, फ्रान्स्, जर्मनी, होलेण्ड्, ऐर्लेण्ड्, इटली, जपान्, केन्या, कुवैत्, मलेशीया, मारिशस्, रशिया, सिङ्गपुर्, स्पेन्, श्रीलङ्का, स्वीडन्, स्विट्सर्लेण्ड्, अमेरिकासंयुक्तसंस्थानम् इत्यादिषु देशेषु तस्याः कार्यक्रमाः पौनःपुन्येन समायोज्यते । भारते प्रतिवर्षं भ्रमणं करोति ।
दर्शनम्[सम्पादयतु]
हिन्दुपरम्परायां 'दर्शनम्' इत्येतत् महत्त्वपूर्णं वर्तते । कस्यचित् पवित्रजनस्य पवित्रवस्तुनः दर्शनं मन्दिरे ईश्वरस्य दर्शनम् इव । कस्याश्चित् देवतायाः दर्शनेन स्वस्य नेत्राभ्यां देवतायाः शक्तिग्रहणं करोति । अतः दर्शनकर्तुः सौभाग्यं कल्याणम् अनुग्रहञ्च वर्धयितुं दर्शनदातुः सामर्थ्यं भवति । अम्मायाः अनुयायिनः अस्य शब्दस्य प्रयोगं विशिष्टरीत्या कुर्वन्ति । प्रेमपूर्वकम् आलिङ्गनद्वारा प्राप्यमाणम् अनुग्रहं निर्दिश्य वदन्ति ।
अम्मा स्वस्य किशोरावस्थातः अपि एवं दर्शनं यच्छति । इयं प्रथा कथम् आरब्धा इति विषये सा एवं वदति - 'जनाः मत्समीपम् आगत्य स्वस्य समस्याः कथयन्ति स्म, रुदन्ति स्म । अहं तेषाम् अश्रूणां मार्जनं करोमि स्म । ते रुदन्तः समीपं यदा आगच्छन्ति तदा अहं तान् दृढम् आलिङ्गामि स्म । अन्या व्यक्तिः अपि इदमेव आचरति स्म, एवम् इयं प्रथा आरब्धा' इति । माता अमृतानन्दमयीमठस्य इतिवृत्ते उच्यते यत् एतावता आविश्वे तया जनाः आलिङ्गिताः इति ।
२००२ तमे वर्षे सा पृष्टा - 'भवत्याः आलिङ्गने तादृशं किमस्ति यत् जगतः पीडानिवारकं विद्यते ?' इति । तदर्थं मात्रा एवमुक्तम् - 'जगतः समस्याः १००% मया परिह्रियन्ते इति मया न उच्यते । जगतः परिवर्तनं नाम शुनकपृच्छस्य ऋजूकरणमिव एव । किन्तु जनैः एव समाजः निर्मितः भवति, अतः जनाः प्रभाविताः यदि स्युः तर्हि समाजः परिवर्तितः भवति एव । ततः जगतः परिवर्तनं शक्यम् । किन्तु समग्रं परिवर्तनम् अशक्यमेव । यतः व्यक्तेः मस्तिष्के प्रचाल्यमानं युद्धमेव वास्तविकयुद्धस्य हेतुः । अतः यदि जनानां स्पर्शः शक्यः तर्हि विश्वस्य स्पर्शः अपि शक्यः' इति ।
इदं दर्शनम् एव अम्मायाः जीवनस्य केन्द्रमस्ति । १९७० तमात् वर्षात् सा इदं निरन्तरं कुर्वती अस्ति । आगन्तॄणां सङ्ख्या अपि दिने दिने वर्धमाना अस्ति । कदाचित् अम्मा २० घण्टाः यावत् निरन्तरं दर्शनं यच्छन्ती भवति । २००४ तमे वर्षे प्रकाशिते 'अम्मास् हार्ट्' इत्येतस्मिन् पुस्तके अम्मा वदति - 'यावत्पर्यन्तं मम हस्तौ मत्समीपम् आगन्तॄणां समीपस्वीकरणे समर्थौ भवतः, रुदतः व्यक्तेः स्कन्धे सान्त्वयितुं हस्तौ समर्थौ, रुदतः जनस्य अश्रुमार्जने समर्थौ तावत् पर्यन्तम् अम्मा दर्शनं ददती एव भवति । इयमेव अम्मायाः इच्छा' इति ।
'दि टैम्लेस् पाथ्' इत्येतस्मिन् पुस्तके लेखकः अम्मायाः वरिष्ठशिष्यः स्वामी रामकृष्णानन्दपुरी लिखितवान् - 'अम्मायाः द्वारा दीयमानं बोधनं वेदेषु उपदिष्टम् अनन्तरं भगवद्गीतायां प्रदत्तं बोधनमिव' इति । अम्मा वदति - 'कर्म, ज्ञानं, भक्तिः - इदं त्रयमपि बहु आवश्यकम् । भक्तिः कर्म च एकस्य पक्षिणः पक्षद्वयं चेत् ज्ञानं तस्य नाडी इव । एतेषां त्रयाणां साहाय्येन एव पक्षी उपरि उड्डेतुं शक्नोति । सर्वेषां विभिन्नधर्माणां प्रार्थनानाम् अध्यात्मिकपरिपाटीनां च एकमात्रोद्देशः नाम मस्तिष्कस्य निर्मलीकरणम् । एतेन सहैव अम्मा ध्यानम्, कर्मयोगाधारिताः क्रियाः, परोपकारः, करुणा, धैर्यं, दया, आत्मनिग्रहः इत्यादीनां गुणानां विकासाय महत्त्वं यच्छति । एतेषां गुणानाम् अभ्यासेन मस्तिष्कं परिष्कृतं भवति । ततः अन्तिमसत्यम् आत्मसात् कर्तुं योग्यता प्राप्यते । अन्तिमसत्यमिदमस्ति यत् अस्माकम् अस्तित्वं शरीरमनसोः परिधौ सीमितं नास्ति । अपि तु आनन्दमयचेतनस्वरूपं वर्तते । अस्य ब्रह्माण्डस्य अन्तः गुप्तरूपेण कार्यं करोति । इयमेव जीवन्मुक्तिः । जीवन्मुक्तिः इत्येषा मृत्योः अनन्तरं प्राप्तव्या काचित् अवस्था न । इयं समचित्तता । अस्मिन्नेव शरीरे स्वात्मना सह एकीभूय उच्चतमस्य सत्यस्य अनुभवः प्राप्तुं शक्यः । एतस्य प्राप्तेः अनन्तरं पुनः जन्मस्वीकरणस्य आवश्यकता न भविष्यति' इति ।
सेवाकार्याणि[सम्पादयतु]
अम्मायाः विश्वव्यापीसङ्घटनद्वारा निर्धनानां कृते गृहाणि, अनाथाश्रमत्रयं, प्राकृतिकविपत्तौ पुनर्वसतिनिर्माणं, निश्शुल्कवैद्यकीयव्यवस्था, विधवानाम् असमर्थानां च कृते मासिकधनव्यवस्था, परिसरसंरक्षणकेन्द्रम्, मलिनवसतीनां नवीकरणम्, वृद्धाश्रमाः, निर्धनानां वस्त्रभोजनादिव्यवस्था च कृताः वर्तन्ते । एताः परियोजनाः बहुभिः सङ्घटनैः सम्मिल्य क्रियते - माता अमृतानन्दमयी मठ (भारतम्), माता अमृतानन्दमयी सेण्टर् (अमेरिकासंयुक्तसंस्थानम्), अम्मा-यूरोप्, अम्मा-जापान्, अम्मा-केन्या, अम्मा-ऑस्ट्रेलिया इत्यादयः । एतानि सङ्घटनानि सम्मिल्य जगत् आलिङ्गति इव रूपं प्राप्नुवन्ति सन्ति ।
अधिकांशकार्याणि स्वयंसेवकानां द्वारा अध्यात्माभ्यासरूपेण कार्यते । अम्मा इच्छति यत् स्वस्य पुत्राः सर्वे प्रेम-शान्त्योः प्रसाराय जीवनसमर्पणं कुर्युः । निर्धनानां पीडितानां च विषयिणी करुणा एव ईश्वरस्य विषयिणी प्रेम भक्तिश्च इति ।
भजनम्[सम्पादयतु]
अम्मा स्वस्य भक्तिसङ्गीताय अपि अतीव प्रसिद्धा अस्ति । तया गीतानां भजनानां सान्द्रमुद्रिकाः शताधिकाः सन्ति । विंशत्यधिकाभिः भाषाभिः उपलभ्यन्ते । तया बहूनि भजनानि रचितानि । तानि पारम्परिकरागेण योजितानि च । भक्तिगीतानाम् अध्यात्मिकाभ्यासरूपेण गायनविषये अम्मा वदति - 'भजनानि एकाग्रतया यदि गीयन्ते तर्हि ततः गायकस्य श्रोतुः प्रकृत्याः कृते च लाभाः भविष्यन्ति । भजनेषु स्थितस्य साहित्यस्य अवगमनेन तथा आचरणाय प्रयासः भवेत्' । अधुनातने जीवने ध्यानद्वारा एकाग्रतायाः सम्पादनं कष्टाय, किन्तु गानद्वारा एकाग्रतां सरलतया सम्पादयितुं शक्यते' इति ।
पुस्तकप्रकाशनम्[सम्पादयतु]
अम्मायाः शिष्याः तया विभिन्नभक्तैः अध्यात्मपिपासुभिः सह कृतान् संवादान् सङ्गृह्य दशाधिकानि पुस्तकानि रचितानि सन्ति । विभिन्नेषु अन्ताराष्ट्रियसभासु तया कृतानि भाषणानि अपि पुस्तकरूपेण प्रकाशितमस्ति । अम्मायाः वरिष्ठशिष्याः स्वामी तुरियामृतनन्दपुरी, स्वामी परमात्मानन्दः, स्वामी कृष्णमित्रानन्दप्राणः इत्यादयः मात्रा सह जातान् स्वीयान् अनुभवान् प्रकाशितवन्तः सन्ति । माता अमृतानन्दमयीमठस्य उपाध्यक्षः स्वामी अमृतास्वरूपानन्दपुरी अम्मायाः जीवनचरित्रम् अलिखत् । माता अमृतानन्दमठद्वारा 'मातृवाणी', चातुर्मासिकी 'इम्मार्टल् ब्लिस्' च प्रकाश्यमाने स्तः ।
विविधसंस्थासु दायित्वानि[सम्पादयतु]
- संस्थापिका अध्यक्षा च, माता अमृतानंदमयी मठ
- संस्थापिका, दुनिया को गले लगाते
- कुलाधिपतिः, अमृता विश्वविद्यापीठम् (विश्वविद्यालयः)
- संस्थापिका, अमृता इंस्टिट्यूट ऑफ मेडिकल साइंसेज (एआईएमएस (AIMS) अस्पताल)
- पार्लियमेंट ऑफ़ द वर्ल्ड रिलीजन्स, इंटरनैशनल एड्वाइसरी कमेंटी सदस्या
- द एलिजाह इंटरफेथ इंस्टिट्युट, मेंबर ऑफ़ द एलिजाह बोर्ड ऑफ़ वर्ल्ड रिलीजियस लीडर्स
पुरस्काराः सम्माननञ्च[सम्पादयतु]
- १९९३, 'प्रेसिडेंट ऑफ़ द हिन्दू फेथ' (पार्लियमेंट ऑफ़ द वर्ल्ड रिलिजन्स)
- १९९३, हिंदू पुनर्जागरण पुरस्कार (हिंदू धर्म आज )
- १९९८, केयर एंड शेयर इंटरनैशनल ह्यूमैनिटेरियन ऑफ़ द इयर अवॉर्ड (शिकागो)
- २००२, कर्म योगी ऑफ़ द इयर (योग जर्नल )
- २००२, द वर्ल्ड मूवमेंट फॉर नॉनवायलेंस द्वारा अहिंसा के लिए गांधी-किंग अवॉर्ड (यूएन (UN), जेनेवा)
- २००५, महावीर महात्मा अवॉर्ड (लंदन)
- २००५, सेंटेनरी लिजेंड्री अवॉर्ड ऑफ़ द इंटरनैशनल रोटैरियंस (कोचीन)
- २००६, जेम्स पार्क मॉर्टन इंटरफेथ अवॉर्ड (न्यूयॉर्क)
- २००६, द फिलॉसफर सेंट श्री ज्ञानेश्वर वर्ल्ड पीस प्राइज़ (पुणे)
- २००७, ले प्रिक्स सिनेमा वेरिट (सिनेमा वेरिट, पैरिस)
- २०१०, स्टेट यूनिवर्सिटी ऑफ़ न्यूयॉर्क स्वस्य बफैलो कैम्पस्-आवरणे २०१० तमे वर्षे मेमासस्य २५ तमे दिनाङ्के डॉक्टरेट-पदव्या सम्मानिता
बाह्यशृङ्खला[सम्पादयतु]
- अम्माची
- sree matha amrithanandamayi devi(360 degree virtual tour amma's ashram)
- embracing the world - Ammas Charities
- Amritapuri.org (Official mission site – India)
- Amma Europe (Official portal to European Amma sites)
- Amma.org (Official mission site – USA)
- Youtube Ammafootage (Official YouTube site)


text:
सः धनम् आसीदति। बृहद्-अनुवाद-चन्द्रिकायां ३७८तमे पृष्ठे अभ्युदाहरणम् अस्ति पान्थः कूपमेकमाससाद इति।
२०१४-०६-११ बुधवासरः (2014-06-11 Wednesday)
अदोलिखितयोः प्रयोगयोः कः प्रयोगः शुद्धः अस्ति।
श्यामः रामम् इव अस्ति इति अथवा श्यामः रामस्य इव अस्ति। पण्डिताः कृपया अवबोधयतु।
२०१४-०६-१० मङ्गलवासरः (2014-06-10 Tuesday)
श्रीध्रुवज्योतिसेनवर्यः २१-०५-२०१४दिवसे दिवं गतः। अनेकेभ्यः वर्षेभ्यः सः अस्माभिः सह संस्कृत-शिक्षणस्य आनन्दं भुक्तवान्। सः प्रायः नवतिवर्षीयः आसित्। सः आङ्ग्लमहिलया सह विवाहम् अकरोत्। सः केन्बरानगरे राष्ट्रीयपुस्तकालये कार्यम् अकरोत्। भारतीय-संस्कृतिः भारतीय-आचार-विचारः भारतीय-इतिहासः संस्कृतभाषा इति विषयानां सः बृहत्कोषः आसीत्। अहं तस्य मोक्षार्थं प्रार्थे।
२०१४-०६-०९ सोमवासरः (2014-06-09 Monday)


text:
विशिष्टाद्वैतवेदान्तः
विशिष्टाद्वैतवेदान्तः (Vishishtadvaita) त्रिषु वेदान्तेषु अन्यतमः । रामानुजाचार्यः अस्य प्रवर्तकः विद्यते । अस्य सिद्धान्तस्य आधाराभूतानि प्रस्थानत्रयाणि । अतीवप्राचीनानाम् उपनिषद्विचारधाराणाम् अनुगुण्येन अयं सिद्धान्तः ’चिदचिद्विशिष्टम् एकं ब्रह्मतत्वम्’ अस्ति इति प्रतिपादितः । अस्मिन् सिद्धान्ते जीवात्मानां प्रकृतेः च सतत्वं स्वीकृतम् अस्ति । तथापि, ब्रह्मादीनमेव ब्रह्मतत्वं विना नभवन्ति । ब्रह्मवस्तूनः अपृथक्सिद्धानि विशेषणानि भवन्ति इति प्रतिपादितम् अस्मिन् । चेतनाचेतनविशिष्टः ब्रह्मा एकः एव इति स्फुटसिद्धान्तः । उपनिषद्प्रतिपाद्यः ब्रह्मवस्तु श्रीमन्नारायणः एव इति अस्य सिद्धान्तस्य अर्थः । अस्मिन् सिद्धान्ते प्रतिपादिता या ईश्वरभावना सा पाञ्चरात्रागमेषु प्रतिपादितस्य भागवतसम्प्रदायस्य अनुगुणम् अस्ति । अस्मिन् सिद्धान्ते पाञ्चरात्रागमौपदेशस्य उपनिषदामुपदेशस्य च समन्वयः दृश्यते । अतीवप्राचीनस्य अस्य सिद्धान्तस्य पुनस्समर्थनं भगवान् रामानुजाचार्यः कृतवान् । जीवः ब्रह्मापेक्षया प्रत्येकः सत्यः च इति प्रतिपादितम् अस्मिन् दर्शने । अस्य रामानुजाचार्यस्य अपेक्षया दक्षिणभारते जातः ’आळ्वासन्तः’ तमिळुभाषायां विद्यमानलोकोक्तिषु श्रीमन्नारायणस्य परत्वम्, जीवब्रह्मभेदम्, भगवदवताराणां सत्यत्वम्, मोक्षप्राप्त्यादि उपायञ्च उपदिष्टवान् आसीत् । 'द्राविडप्रबन्धाः' इति नाम्ना प्रसिद्धाः अस्य उपदेशाः ’तमिळुवेदः’ इत्येव अङ्गीकृताः सन्ति । अस्य वेदान्तस्य समर्थने ’तमिळुवेदस्य’ (अस्य उपदेशाः) मुख्यं पात्रम् अस्ति । अस्य सिद्धान्तस्य स्थापने प्रस्थानत्रयस्य प्रामुख्यता यथा वर्तते तथैव द्राविडवेदान्तस्यापि अस्ति । अतः ’उभयवेदान्तः’ इति अस्य सिद्धान्तस्य नामान्तरम् अपि श्रूयते ।
अन्तर्विषयाः
इतिहासः[सम्पादयतु]
विशिष्टाद्वैतस्य सिद्धान्तस्य समर्थने त्रयः आचार्याः मुख्याः । ते क्रमशः नाथमुनिः, यामुनमुनिः, रामानुजाचार्यः च भवन्ति । नाथमुनेः कालः क्रि.श.९ शतमानस्य उत्तरार्धम् इति । अनेन रचिताः ग्रन्थाः नैवोपलभ्यन्ते । यमनमुनिः क्रि.श. १०५० तमे संवत्सरे आसीत् । अयं नाथमुनेः पौत्रः भवति । अस्य सिद्धान्तस्य निर्दिष्टस्वरूपम् एषः एव दत्तवान् । आगमप्रामाण्यम्, सिद्धित्रयम्, गीतार्थसङ्ग्रहः, स्तोत्ररत्नादयः ग्रन्थाः अनेनैव रचिताः । अस्य समनन्तरं रामानुजाचार्यः अस्य मतस्य प्रचारं सुस्थापनञ्च कृतवान् । अस्य कालः क्रि.श. १०१७-११३७ (शतकमिति) भवति। अनेन रचिताः ग्रन्थाः श्रीभाष्यम्, वेदान्तसारः, वेदान्तदीपम्, वेदार्थसङ्ग्रहः, भगवद्गीताभाष्यादयः भवन्ति । एतैः ग्रन्थैः स्वोपदेशेन च एनं सिद्धानतं समर्थितवान् अस्ति रामानुजाचार्यः । अनेन यशोऽपि प्राप्तः । अतः अस्यैव सिद्धान्तस्य नाम ’रामानुजदर्शनम्’ इत्यपि ख्यातिः अस्ति । रामानुजाचार्यस्य समनन्तरं नैके दर्शनिकाः ग्रन्थान् रचितवन्तः । केचन ग्रन्थाः न प्राप्ताः। तथापि केचन विशिष्ठाः ग्रन्थाः उपलभ्यन्ते । ग्रन्थरचयितारः प्रसिद्धाः दार्शनिकाः च एते भवन्ति,
श्रीसुदर्शनभट्टारकः श्रीभाष्यस्य "श्रृतप्रकाशिका" नामकं व्याख्यानं रचितवान् । रामानुजस्य अनन्तरकालीनेषु सुप्रसिद्धेषु सिद्धान्तप्रतिपादकेषु अन्यतमः वेदान्तदेशिकः इत्येव सुपरिचितः श्रीमद्वेङ्कटनाथः । अस्य समकालीनः "मेघनाचारिसूरि" नामकः दार्शनिकः ’नयद्युमणि’ नामकं व्याख्यानं रचितवान् । अस्मिन् अस्य सिद्धान्तस्य प्रमाणानि, प्रमेयाः च निरूपिताः सन्ति । क्रि.श.१६तमे शतके रङ्गरामानुजः उपनिषदानां व्याख्यानं कृतवान् । क्रि.श १७ तमे शतके ’श्रीनिवासनामकः’ ’यतीन्द्रमतदीपिका’ नामकं पुस्तकं रचितवान् । अद्यत्वे अपि नैके ग्रन्थाः रचिताः रचयिष्यमाणाः च सन्ति ।
तत्त्वस्वरूपम्[सम्पादयतु]
अस्मिन् सिद्धान्ते तत्त्वस्वरूपविषये एवं निरूपितम् अस्ति, अशेषचिदचित्प्रकारं ब्रह्म एकमेव तत्त्वम्, तत्र प्रकारप्रकारिणोः प्रकाराणां च मिथोऽत्यन्तभेदेऽपि वैशिष्ट्यादिविवक्षया एकव्यपदेशः तदितर निषेधश्च[१] इति । चेतनाचेतनयोः मिलितः ब्रह्मवस्तु एकमेव । तत्त्वविशेष्यविशेषणयोः भेदः सत्याम्, विशेषणेषु परस्परभेदः अस्तिचेदपि एतैः विशेषैः मिलितम् वस्तु एकमेव इत्यतः तत्त्वम् एकमेवेति । अनेन सिद्धान्तेनैव एषः वेदान्तः विशिष्टाद्वैतवेदान्तेन प्रथितः इति । अस्य दर्शनस्य असाधारणानि वैशिष्ट्यानि एतानि भवन्ति,
- श्रुतिवाक्यानां मुख्यार्थमेव कथनम् ।
- चिदचिद्विशिष्टः ब्रह्मा एकः एव । चेतनः, अचेतनः, ब्रह्मवस्तुनः च स्वरूपस्वभावाः विलक्षणाः भवन्ति ।
- शरीरस्य दोषः आत्मसम्बन्धितः, अतः ब्रह्मवस्तु निर्विकारः ।
- परमात्मा कर्माध्यक्षः, अतः अस्य शरीरादुत्पन्नानां सुखदुःखानां सम्बन्धः न भवति ।
प्रमाणानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् दर्शने केवलं त्रीणि प्रमाणानि अङ्गीकृतानि सन्ति । तानि, प्रत्यक्षम्, अनुमानम्, शब्दञ्चेति । अन्यै दार्शनिकैः उक्तानि प्रमाणानि त्रिषु एव अन्तर्भवन्ति । इन्द्रियार्थसन्निकर्षात् उत्पन्नं ज्ञानं प्रत्यक्षं भवति । इदम् द्विविधं, नित्यमनित्यञ्चेति । ईश्वरस्य नित्यमुक्तस्य च प्रत्यक्षं नित्यम् । बद्धावस्थायां विद्यमानानां प्रत्यक्षम् अनित्यम् । अनित्यप्रत्यक्षं द्विविधम् । योगिप्रत्यक्षम्, अयोगिप्रत्यक्षञ्चेति । योगिप्रत्यक्षं प्रकृष्टादृष्टविशेषजं तत् युक्तावस्थायां मनोमात्रजन्यम् [२] । केवलं योगिनाम् एव मानसप्रत्यक्षम् इति । अयोगिनां जनसामान्यानां प्रत्यक्षं तु पञ्चेन्द्रियाणाम् अनुसारं पञ्चविधप्रत्यक्षं भवति । अस्मिन् सिद्धान्ते प्रत्यक्षम् एवमपि विभागं कृतं अस्ति, सविकल्पकम्, निर्विकल्पकम् इति । एकजातीयवस्तु प्रथमवारदर्शनेन यत् प्रत्यक्षं जायते तत् निर्विकल्पकप्रत्यक्षमित्युच्यते । पूर्वदृष्टस्य वस्तुनः, विशेषणसहितस्य वस्तुनः च दर्शनेन यत् प्रत्यक्षं जायते तत् सविकल्पकप्रत्यक्षमित्युच्यते । अनुमानप्रमाणविषये एतेषां दार्शनिकानाम् आशयः, अनुमानप्रमाणम् स्वार्थानुमाने एव पर्यवस्यति अतः अनुमानस्य स्वार्थं परार्थमिति विभागः न करणीयः इति । ’केवलव्यतिरेकि’ अनुमानम् एते नाङ्गीकुर्वन्ति । अनङ्गीकारे कारणं, सपक्षसत्वं नास्ति एवं साध्यसाधनयोः व्याप्तिः न गृह्यते । तर्कः अनुमुनस्यापेक्षया अभिन्नः इति एतेषां सिद्धान्तः । शब्दप्रमाणं ब्रह्मवस्तु ज्ञातुम् एकमेव साधनम् । पदनां विशिष्टार्थाभिधायित्वं प्रतिपादयन्ति । सर्वाणि शब्दानि ईश्वरमेव बोधयन्ति इति एतेषां सिद्धान्तः ।
जीवात्मा[सम्पादयतु]
जीवात्मानः चैतन्यस्वरूपाः। देह-इन्द्रिय-मन-प्राण-बुद्ध्यादिभिः भिन्नः । जीवात्मानः नित्याः,सत्यभूताः च भवन्ति । या कापि वा अवस्था भवतु, ईश्वरभिन्नाः एनं जीवात्मानं विहाय न भवन्ति । एते अनन्ताः भवन्ति । प्रत्येकस्मिन्नपि शरीरे भिन्नाः भवन्ति । यथा ज्ञानस्वरूपाः तथैव ज्ञानाश्रयाः अपि भवन्ति । कर्तृत्त्व, भोक्तृत्व, ज्ञातृत्त्वसहिताः एते अणुस्वरूपाः भवन्ति । ज्ञानानन्दमयस्त्वात्मा शेषो हि परमात्मनः इति । (परमात्मनः शेषभूताः) आत्मानः विभागः, बद्धः, मुक्तः, नित्यः च इति ।
- बद्धः- अनादेः कर्मकारणवशात् प्रकृतिसम्बन्धसहिताः एवं संसारे ये च भवन्ति ते बद्धाः भवन्ति ।
- मुक्तः- साधनानुष्ठानैः ईश्वरं ये प्राप्तवन्तः, एवं संसारात् विरक्ताः ते मुक्ताः भवन्ति ।
- नित्यः- केवलं प्रकृत्या सह सम्बद्धाः नित्याः भवन्ति ।
जगत्[सम्पादयतु]
अस्मिन् सिद्धान्ते जगतः सत्यत्वं प्रतिपादयन्ति । भौतजगत् प्रकृतेः परिणामः भवति । अस्यैव अव्यक्तम्, अक्षरम्, मूलप्रकृतिः, अविद्या, मायादीनि पर्यायवाचकानि भवन्ति । सततपरिणामस्तु प्रकृतेः स्वभावः भवति । अस्य स्थितिः प्रवृत्तिश्च ईश्वराधीनं भवति । प्रकृत्याः सत्वरजस्तमादयः त्रयोगुणाः भवन्ति । एतान् गुणान् प्रकृत्या विभजयितुं न शक्यते किन्तु प्रकृत्यपेक्षया भिन्नाः । ईश्वरस्य सङ्कल्पानुसारेणैव प्रकृतौ परिवर्तानादिकं शक्यम् ।
नित्यविभूतिः[सम्पादयतु]
नित्यविभूति नाम शुद्धसत्वम् इति अर्थः । केवलं नित्यविभूतिः सत्वेन सह एव भवति । त्रिगुणात्मिकायाः प्रकृत्याः अपेक्षया विलक्षणा एषा । नित्यविभूतिः नित्या, अपरिच्छिन्ना च भवति । रजसः पराके इति श्रुतिः । नित्यविभूतिं वैकुण्ठमिति प्रतिपादयन्ति । नित्याः मुक्ताः च निरन्तरतया भगवदनुभवं सम्प्राप्य आनन्देन रमणीयं दिव्यदामं स्थलं भवति ।
मोक्षः[सम्पादयतु]
जीवाः प्रकृतिसम्बन्धेन मुक्ताः, पुनर्जन्मरहिताश्च भूत्वा भगवन्तं प्राप्य आनन्दानुभवम् एव मोक्षः । अनेन दर्शनेन अनुसारं देशविशेषप्राप्तिपूर्वकं मुक्तिः लभ्यते । जीवन्मुक्तिम् अस्मिन् सिद्धान्ते नाङ्गीकुर्वन्ति । मुक्ते पुरुषे अपहतपाप्मत्वादि अष्टगुणाः आविर्भवन्ति । तदा सः सहजज्ञानस्वरूपे स्थितः भवति इति प्रतिपादयन्ति । भगवतः समानगुणकत्वप्राप्तिः सायुज्यम् । अस्मिन् दर्शने ऐक्यं नास्ति । जीवाः यावदात्मभावित्वेन देवं सेवयन्ति । मुक्तस्य निरूपणे सायुज्य-सार्ष्टितायोः पदयोः श्रुतिः प्रतिपादयति । आनन्दानुभवे जीवाः देवाः च समानतया भागं वहन्ति इति सायुज्यपदं सूचयति । जीवदेवयोः आनन्दानुभवे तारतम्यभावः नास्ति इति सार्ष्टिता इति पदं सूचयति ।
प्रसिद्धाः आचार्याः[सम्पादयतु]
बोधायनः[सम्पादयतु]
बोधायनः बादरायणस्य ब्रह्मसूत्राणां वृत्तिं रचितवान् अस्ति । अनया एव वृत्याधारेण रामानुजाचार्यः भाष्यं रचितवान् । एनं विषयं श्रीभाष्ये रामानुजाचार्यः उल्लेखितवान् अस्ति । भगवद्भोधायनकृतां विस्तीर्णां ब्रह्मसूत्रवृत्तिम् इति । एषः उपवर्षः च एकव्यक्तिः इति केचन इतिहासकाराणाम् अभिप्रायः । अस्य कालादीनां विषये कुत्रापि उल्लेखाः न प्राप्ताः । एषा वृत्तिः अद्यत्वे नोपलभ्यते ।
टङ्काचार्यः[सम्पादयतु]
अस्मिन् सम्प्रदाये टङ्काचार्यस्य एव ’वाक्यकारः’ इति प्रसिद्धिः अस्ति । टङ्काचार्यः ब्रह्मनन्दिः च भिन्नौ इत्यत्र मतभेदाः सन्ति । ’कल्पतरुः’ नामके ग्रन्थे ब्रह्मनन्दिः अद्वैतं पुरस्कृतवान् अतः उभौ अपि भिन्नौ इति । अस्य नाम यमुनाचार्यः उल्लेखितवान् अस्ति । एषः छान्दोग्योपनिषदः भाष्यं रचितवान् आसीत् इति प्रथा अस्ति । अस्य कालादि विषये उल्लेखाः नसन्ति ।
नाथमुनिः[सम्पादयतु]
विशिष्टाद्वैतवेदान्तस्य सिद्धान्तस्थापकेषु त्रिषु आचार्येषु नाथमुनिः अन्यतमः । तमिळुनाडुराज्यस्य वीरनारायणपुरे अजायत । नम्माळ्वार् वर्यस्य प्रबन्धसाहित्यं संरक्षितवान् इति कथयन्ति । अस्य कृतयः ’न्यायतत्त्वम्’, ’पुरुषनिर्णयः’, ’योगरहस्यम्’ च भवन्ति । ’वेङ्कटनाथः’ स्व न्यायपरिशुद्धिनामके ग्रन्थे न्यायतत्त्वग्रन्थस्य उल्लेखं कृतवान् अस्ति । यमुनाचार्यः स्वकृतस्तोत्रे नाथमुनिं स्तुतिं कृतवान् आसीत् । तद्यथा,
- भूयो नमोऽपरिमित्च्युत भक्तितत्त्वज्ञानामृताब्धिपरिवाहशुभैर्वचोभिः ।
- लोकेऽवतीर्ण-परमार्थ-समग्रभक्ति-योगाय नाथमुनये यमिनां वराय ॥
रामानुजाचार्यः[सम्पादयतु]
रामानुजाचार्यः (क्रि.श.१०१७तः११३७पर्यन्तम्) विशिष्टाद्वैतस्य आद्यः प्रवर्तकः । अस्य वैष्ण्वस्य भक्तिपरम्परायां महान् प्रभावः अस्ति । वैष्णवाचार्याणां परम्परायाम् एव रामानुजाचार्यस्य शिष्यः रामानन्दः आगतः यस्य शिष्यौ कबीरः सूरदासः च आस्ताम् । रामानुजः वेदान्तदर्शनाधारितं स्वस्य नूतनं विशिष्टाद्वैतवेदन्तं लिखितवान् । वेदान्तम् अतिरिच्य श्री रामानुजः ६-१०शताब्दस्य रहस्यवादिनां भक्तिमार्गिणाम् आल्वार् सताम् भक्तिमार्गं, दक्षिणस्य पञ्चरात्रपरम्परां स्वस्य विचाराणाम् आधारम् अकरोत् ।
यमुनाचार्यः[सम्पादयतु]
एषः यमुनाचार्यः ’नाथमुनेः’ पौत्रः । अस्य गुरुः माहाभाष्यभट्टः । १२ वयसि एव अक्कियाळ्वापण्डितं वादे पराजितवान् आसीत् । कालान्तरे यामुनाचार्यः सन्यासदीक्षां स्वीकृतवान् । श्रीरङ्गे आचार्यपीठम् अलङ्कृतवान् । अस्य कृतयः ’आगमप्रामण्यम्’, ’महापुरुषनिर्णयः’, ’आत्मसिद्धिः’, ’ईश्वरसिद्धिः’, ’संवित्सिद्धिः’, ’गीतार्थसङ्ग्रहः’, ’चतुश्लोकि’, ’स्तोत्ररत्नम्’, च भवन्ति । ’महापुरुषनिर्णयः’ नामकः ग्रन्थः न उपलभ्यते ।
अन्ये आचार्याः[सम्पादयतु]
- श्रीवत्साङ्कचिह्नमिश्रः
- श्रीपराशरभट्टः
- श्रीवरदविष्णुमित्रम्
- श्रीविष्णुचित्तः
- वात्स्यवरदाचार्यः
- सुदर्शनभट्टारकः
- आत्रेयरामानुजः
- श्रीराममिश्रः
प्रसिद्धग्रन्थाः[सम्पादयतु]
- आत्मसिद्धिः
- ईश्वरसिद्धिः
- संवित्सिद्धिः
- गीतार्थसङ्ग्रहः
- चतुश्लोकि
- स्तोत्ररत्नम्
- श्रीभाष्यम्
- न्यायसिद्धाञ्जनम्
- न्यायपरिशुद्धिः
- निक्षेपरक्षे
- पाञ्चरात्ररक्षे
- शतदूषणी
आधाराः[सम्पादयतु]
बाह्यानुबन्धाः[सम्पादयतु]
- Biographies of Ramanuja and Vedanta Desika
- Ramanuja and VisishtAdvaita
- more information
- Advaita and VisishtAdvaita
- more information
- http://www.vaishnava.com/shrivaishnavaintro.htm
- http://www.hinduweb.org/home/dharma_and_philosophy/vvh/vvh.htm
- http://www.hinduweb.org/home/dharma_and_philosophy/vvh/raghavan.html


text:
महाबोधिमन्दिरम्
महाबोधिः इति ख्यातं बुद्धगयामन्दिरम् इष्टिकया निर्मितं प्राचीनं बौद्धमन्दिरं वर्तते । अत्रत्यं पूर्वतनं मन्दिरं क्रि.पू.तृतीये शतके निर्मितम् । अत्रत्यानि अन्यानि मन्दिराणि पञ्चमे षष्ठे वा शतके निर्मितानि स्युः । बुद्धेन अत्रैव आत्मज्ञानं प्राप्तम् इत्यतः स्थलम् एतत् बौद्धानां प्रसिद्धं पवित्रयात्रास्थलं वर्तते । मन्दिरस्य भूतलप्रदेशः ४५ चतरस्रमीटर्-मितः अस्ति । सूच्यग्रस्तूपाकारयुक्तस्य मन्दिरस्य उपरि लघु चतरस्राङ्गणं द्दश्यते । मन्दिरस्य बहिर्भागेषु बुद्धस्य जीवनगाथा इष्टिकाभिः सुन्दरतया चित्रिता अस्ति । मन्दिरस्य अन्तः उपविष्टवतः बुद्धस्य महती प्रतिमा वर्तते, यत्र च बुद्धः दक्षिणहस्तेन भूमिं स्पृशन् अस्ति । अस्याम् एव स्थितौ बुद्धः आत्मज्ञानं प्राप्तवान् इति भावयन्ति जनाः । एषा प्रतिमा कृष्णशिलया निर्मिता अस्ति । सुवर्णकवचेन अलङ्कृता इयं प्रतिमा केसरवस्त्रेण आवृता अस्ति । मन्दिरस्य आवरणे लघुस्तूपाः बह्व्यः भुद्धमूर्तयः च द्दश्यन्ते, याः च बहुभ्यः शतकेभ्यः पूवं निर्मिताः। महाबोधिमन्दिरस्य पार्श्वे बोधिवृक्षः द्दश्यते । तस्य अधः एव बुद्धः आत्मज्ञानं प्राप्तवान् । तत्पार्श्वे आत्मज्ञानस्य प्राप्तेः अनन्तरं सप्त दिनानि यावत् बुद्धेन अचलध्यानं यत्र कृतं तच्च स्थलं वर्तते । २००२ तमे वर्षे युनेस्कोसंस्थया महाबोधिमन्दिरं जागतिकपारम्परिकस्थलत्वेन निर्दिष्टम् अस्ति ।
अन्तर्विषयाः
मन्दिरसौन्दर्यम्[सम्पादयतु]
महाबोधिमन्दिरं मुख्यमन्दिरम् इत्यपि नाम्ना प्रसिद्धम् अस्ति । मन्दिरमेतत् नृपतिना अशोकेन निर्मितः स्तूपेन समनः अस्ति । अस्मिन् मन्दिरे भगवतः बुद्धस्य उन्नता पद्मासनोपविष्टा मूर्तिः प्रतिष्टापिता । इयं मूर्तिः तत्रैव स्थापिता अस्ति यत्र सिद्धार्थः निर्वाणं प्राप्य बुद्धः अभवत् । मन्दिरस्य चतृषु दिशासु चित्रोत्कीर्णशिलाफलकानि सन्ति । एतानि एव बोधगयायां प्राप्ताः प्राचीनावशेषाः । अस्य मन्दिरस्य नैरुत्यदिशायां प्राकृतिकद्यश्यवैभयुक्तम् उद्यानम् अस्ति । अत्र नैके बौद्धभिक्षवः आगत्य ध्यानमग्नाः भवन्ति । मन्दिरप्रशासनस्मितेः अनुमतिं प्राप्य सामान्यजनाः अत्र प्रवेशं प्राप्नुवन्ति । अस्मिन् मन्दिरे सप्तस्थानानि पवित्ररूपेण अङ्किताः यत्र भगवान् बुद्धः सिद्धिं प्राप्य सप्तदिनानि व्यतीतवान् । जतककथासु उल्लिखितः बोधिवृक्षः अत्रैव मन्दिरस्य पुरतः अस्ति यस्याधः सिद्धार्थः सिद्धिमवाप्नोत् । अयं कश्चित् पिप्पलवृक्षः यः मुख्यमन्दिरस्य पुरतः अस्ति । वर्तमानः वृक्षः मूलवृक्षस्य पञ्जमी वंशश्रेणी अस्ति । मन्दिरसमूहानां घण्टानादः विशिष्टं शान्तिं जनयति । मुख्यमन्दिरस्य पृष्टभागे रक्तशिलानिर्मिता ७पादपरिमिता बुद्धमूर्तिः अस्ति । अस्याः मूर्तेः चतृसु दिशासु विभिन्नवर्णानां पताकाः लग्नाः । अनेन मूर्तिः विशिष्टरीत्या आकर्षति । एवं वदन्ति स्थलीयाः यत् क्रिस्तपूर्वतृतीयशतके एव साम्राट् अशोकः वज्रखचितसिंहासनम् अत्रैव स्थापितवान् । एतत् केन्द्रं पृथिव्याः नाभिः इति वदन्ति । अस्य पुरतः एव विशाले प्रस्तरे बुद्धस्य विशालं पदचिह्नम् अङ्कितम् अस्ति । एतत् पदचिह्नमेव धर्मचक्रस्य प्रतीकम् इति मन्यन्ते भक्तगणः । बुद्धः ज्ञानप्राप्तेः पश्चात् अस्य वृक्षस्य पुरतः एव स्थित्वा दर्शनं दत्तवान् । बुद्धावस्थायाः अपि अस्य मूर्तिः अत्र निर्मितास्ति । अस्य मूर्तेः अनिमेशलोचनः इति कथ्यते । मुख्यमन्दिरस्य ईशान्यदिशायाम् अनिमेशचित्यं निर्मितम् अस्ति । मुख्यमन्दिरस्य उत्तरभागः चङ्कामाना इति नाम्ना प्रसिद्धः । अस्मिन् एव स्थाने बुद्ध ज्ञानप्राप्तेः पश्चात् तृतियसपाहं व्यतीतवान् । अत्र कृष्णशिलया कमलपुष्पं निर्मितं यत् बुद्धस्य प्रतीकः इति विश्वस्यते । महाबोधीमन्दिरस्य वायव्यभागे चालविहीनः कश्चित् भग्नावशेषः अस्ति यस्य रत्नाघाता इति नाम भवति । अस्मिन् एव स्थले बुद्धः ज्ञानप्राप्तेः पश्चात् चतुर्थसप्ताहं व्यतीतवान् । गहनध्यने मग्नस्य बुद्धस्य शारीरात् प्रकाशकिरणानि निसृतानि । तैः विभिन्नदिशाप्रविष्टकिरणैः पताकानां विभिन्नवर्णाः उत्पन्नाः इति काचित् किंवदन्ती अस्ति । मुख्यमन्दिरस्य उत्तरद्वारात् अनतिदूरे विद्यमानस्य अजपालन्यग्रोधवृक्षस्य अधः ज्ञानप्राप्तेः पश्चात् बुद्धः पञ्चमसप्ताहं व्यतीतान् इति जानाः वदन्ति । षष्टसम्पाहं बुद्धः महाबोधिमन्दिरस्य दक्षिणदिशिस्थितस्य मूचालिण्डा इति सरसः निकटे व्यतीतवान् । एतत् सरः परितः उन्नतवृक्षाः सन्ति । अस्य सरसः मध्ये उरगस्य फणाछायायां स्थितस्य भगवतः बुद्धस्य विग्रहः प्रतिष्ठापितः। कदाचित्बुद्धस्य ध्यानमग्नस्य चण्डवातागमनस्य लक्ष्यम् अपि नासीत् । यदा बुद्धः मुसलधारावृष्ट्या उत्सितः तदा सर्पराजः मूचलिण्डः स्वस्य निवासाद्बहिरागत्य फणां प्रसार्य बुद्धस्य रक्षाणम् अकरोत् इति स्थलीयजनाः कथां वदन्ति । मन्दिरस्य आग्नेयदिशि राजयतना इति वृक्षः अस्ति । अस्य वृक्षस्य अधः एव बुद्धः ज्ञानप्राप्तेः पश्चात् सप्तमसप्ताहं व्यतीतवान् इति जनविश्वासः । अत्र एव बुद्धः ब्रह्मदेशीयै वणिजौ सन्दृष्टवान् । एतौ वणिजै बुद्धे आश्रयं प्रार्थितवन्तौ । एतावेव बुद्धं शरणं गच्छामि इति प्रथमम् उक्तवन्तौ । पश्चात् इयं प्रार्थनां बौद्धलोके विश्रुता अभवत् ।
टिबेट्टीयः मठः[सम्पादयतु]
महाबोधिमन्दिरस्य पश्चिमदिशि अनतिदूरे स्थितः जिकिबोधगया अनुपमः विशिष्टः क्रि.श.१९३४तमे वर्षे निर्मितः प्राचीनमठः । गयाबोधगययोः मार्गे निरञ्जनानद्याः तटे निर्मितः बर्मीविहारमठः क्रिश. १९३६तमे वर्षे निर्मितः । अस्मिन् बौद्धविहारे प्रार्थनायाः प्रकोष्टद्वयम् अस्ति । बुद्धस्य कश्चन बृहद्विग्रहः अस्ति । अस्य पार्श्वे एव थायी मन्दिरम् अस्ति । अस्य विहारस्य चालः सुवर्णलोहेन चित्राङ्कितः अस्ति । अनेन स्य विहारस्य स्वर्णविहारः इत्यपि कथयन्ति । अस्य विहारस्य निर्माणं थाय्लेण्ड् राजपरिवाजनाः बौद्धमतारम्भस्य २५००वर्षसम्पूरणस्य स्मारणार्थं कृतवन्तः । महबोधिमन्दिरस्य ११.५कि.मी.दूरे विद्यमानस्य इण्डोसन् निप्पन् जपानि मन्दिरस्य निर्माणः क्रि.स. १९७२-७३वर्षयोः अभवत् । अस्य मन्दिरस्य निर्माणस्य शैली काष्टनिर्मितजपानीयमन्दिरस्य इव अस्ति । अस्मिन् मन्दिरे बुद्धस्य जीवनघटनावल्यः चित्रशिल्पमाध्यमेन दर्शिताः । महाबोधिमन्दिरतः पञ्चकिलोमीटर् दूरे विद्यमानस्य चीनामन्दिरस्य निर्माणं क्रि.श. १९४५तमे वर्षे अभवत् । अस्मिन् मन्दिरे स्वर्णनिर्मितः बुद्धविग्रहः अस्ति । अस्य मन्दिरस् जीर्णोद्धारः क्रि.शा. १९९७तमवर्षे अभवत् । जपानीयमन्दिरस्य उत्तरदिशि भूटनी विहारः अस्ति । अस्य विहारस्य भित्तिषु उत्कीर्णकलायाः सुन्द्ररविन्यासः अस्ति । अत्र नूतनतमं नाम वियटनामीयं मन्दिरम् अस्ति । एतन्मन्दिरं महाबोधिमन्दिरस्य उत्तरे ५निमेषाणां चलनेन मिलति । अस्य विहारस्य निर्माणं क्रि.श. २००२तमवर्षे अभवत् । अस्मिन् बौद्धविहारे भगवतः बुद्धस्य शान्त्यवतारः अवलोकितेश्वरस्य प्रतिमा स्थापिता । एतान् विहारन् अतिरिच्य अत्र कानिचन स्मारकानि अपि सन्ति । भारतस्य सर्वाधिकोन्नता बुद्धमूर्तिः ६पदपरिमित कमलपुष्पशिल्पे उपविष्टबुद्धस्य ८०पादपरिमितोन्नतः विग्रहः ।
राजगीरः[सम्पादयतु]
बोधगयापर्यटकैः अवश्य राजगीरप्रदेशः दर्शनीयः । अत्र गृध्रकूटपर्वतमस्तके कश्चित् विश्वशन्तिस्तूपः अत्याकर्षकः अस्ति । पर्वताग्रं गन्तुं रज्जुदोलिकानां व्यवस्था अस्ति । अस्य शान्तिस्तूपस्य निकटं वेणुवनम् अस्ति यत्र कदाचित् । राजगीरप्रदेशे प्रसिद्धा सप्तपर्णी गुहा अस्ति यत्र भागवान् बुद्धः निर्वाणं प्राप्य प्रथ । गुहा राजगीरस्य दक्षिणे उष्णोदककूपतः १०००सोपानानाम् अरोहणेन प्राप्यते । उपरि आरोहणं कर्तुम् एकमात्रं वाहनम् आश्वशकटं यस्य तत्र टमटम इति नाम भवति । शताधिकरूप्यकाणां शुल्कं दत्वा अर्धदिनं यावत् प्रयाणं क्रियते ।
नालन्दा[सम्पादयतु]
नलन्दा तु रजगीरतः १३कि.मी. दूरे अस्ति । अत्र प्राचीनकाले नलन्दा इति विश्वप्रसिद्धः विश्वविद्यालयः आसीत् । अधुन अत्र तस्य विश्वविद्यालयस्य भग्नावशेषाः सन्ति । बिहारसर्वकारेण सद्यः काले एव अन्ताराष्ट्रियविश्वविद्यालयम् अत्र स्थापयितुं निश्चितः । अत्र कश्चित् वस्तुसङ्ग्रहालयः अपि अस्ति । अस्मिन् अत्र उत्खननावसरे लब्धाः प्राचीनावशेषाः संस्थापिताः । नलन्दातः ५कि.मी दूरे प्रसिद्धं जैनतीर्थस्थानं पावपुरी अस्ति । एतत् स्थानं महावीरेन सम्बद्धम् अस्ति । अतः अत्र महावीरस्य भव्यदेवालयः अस्ति । नलन्दाप्रदेशस्य निकटे एव बिहारशरीफः अस्ति । मध्यकाले अस्य नम ओदन्तपुरी आसीत् । वर्तमाने एतत्स्थानं महमदीयायां तीर्थस्थानम् इति प्रसिद्धम् । अत्र तेषां कश्चित् मस्जिदः अस्ति । बिहारशरीफप्रदेशे पर्यटनार्थम् आगच्छन्ति तै मनीरामस्य अखाडा अपि दर्शनीया अस्ति । स्थानीयानां विश्वासः यत् अत्र शुद्धहृदयेन यदि प्रार्थ्यते तर्हि तस्य मनोकामनाः सिद्ध्यन्ति ।
मार्गदर्शनम्[सम्पादयतु]
गयां, राजगीरं, नलन्दां, पावापुरीं, बिहारशरीफं गन्तुः धूमशकटयानमेव उचितम् । एतेषां स्थानानां प्रवासार्थं भारतसर्वकारः।भारतसर्वकारस्य रेल्वेविभागेन बौद्धपरिक्रमा इति नाम्ना रेल् यानस्य व्यवस्था कल्पिता । एतदतिरिच्य श्रमजीवि एक्सप्रेस्, पटानराजगीर इण्टर् सिटी एक्स्प्रेस्, पटनाराजगीर् पेसेञ्जर् इत्यादीनि रेल् यानानि अत्र सञ्चरन्ति । भूमार्गेण लोकयाने अपि तानि तीर्थस्थानानि गन्तुं शक्यते । वायुमार्गस्यापि सौकर्यम् अस्ति । नवदेहलीविमाननिस्थानकतः
उल्लेखाः[सम्पादयतु]
बाह्यानुबन्धाः[सम्पादयतु]
- Mahabodhi Situation
- All India Mahabodhi Temple Liberation Action Committee
- Land Enlightenment of the Buddha
- Bodhgaya News
- UNESCO World Heritage
- The Bodh Gaya temple controversy
- Mahabodhi Temple Info & Photo Gallery


text:
द्वैतदर्शनम्
त्रिषु वेदान्तेषु मध्वसिद्धान्तः अन्यतमः अस्ति । द्वैतपदस्य भेदः इत्यर्थः । अस्य मतस्य “ब्रह्मसम्प्रदायः” इत्यपि व्यवहारोऽस्ति । अस्य सिद्धान्तस्य प्रतिपादकः मध्वाचार्यः । मध्वाचार्यस्य अपरं नाम "पूर्णप्रज्ञः" इति । एवमेव "आनन्दतीर्थः" इत्यपि प्रसिद्धिरस्य । यद्यपि जीवेश्वरयोः भेदं सांख्याः, नैय्यायिकाः, वैशेषिकाः, जैमिनीयादयः अङ्गीकुर्वन्ति तथापि अस्य सिद्धान्तस्यैव द्वैतदर्शनमिति नाम प्रसिद्धम् अस्ति । अस्मिन् दर्शने परमात्मा, जीवात्मा, जडस्य च परस्परं भेदः निरूपितः अस्ति । स्वतन्त्रास्वतन्त्रेति द्वे तत्त्वे वर्तेते । तयोः तत्त्वयोः निरूपणे एव रतम् इदं शास्त्रम् । अतः अस्यैव दर्शनस्य द्वैतदर्शनम् इति विचक्षणाः अभिप्रयन्ति । तत्त्वप्रतिपादकः श्लोकः,
- स्वतन्त्रमस्वतन्त्रं च द्विविधं तत्त्वमिष्यते ।
- स्वतन्त्रो भगवान् विष्णुः भावाभावौ द्विधेतरत् ॥ [१]
अन्तर्विषयाः
- १ दर्शनविकासः
- २ इतिहासः
- ३ मध्वसिद्धान्तस्य वैशिष्ट्यम्
- ४ मध्वाचार्यस्य ग्रन्थाः
- ५ वेदभाष्यम्
- ६ प्रकरणग्रन्थाः
- ७ स्तोत्रसम्बद्धम्
- ८ सारः
- ९ प्रमाणम्
- १० पदार्थः
- ११ द्रव्यम्
- १२ गुणः
- १३ कर्म
- १४ सामान्यम्
- १५ विशेषः
- १६ विशिष्टः
- १७ अंशि
- १८ शक्तिः
- १९ सादृश्यम्
- २० अभावः
- २१ मुख्यविषयाः
- २२ सम्बद्धलेखाः
- २३ बाह्यसम्पर्कतन्तुः
- २४ आधाराः
दर्शनविकासः[सम्पादयतु]
वेदाः चत्वाराः । ऋग्वेदः, यजुर्वेदः, सामवेदः, अथर्वश्च । एतेषु चतुर्षु संहितासु तत्र तत्र विद्यमानान् विष्णोः सम्बन्धितान् उल्लेखान्, जगतः सत्यत्त्व-उल्लेखान् च उद्धृत्य प्रधानतया विचारितम् अस्मिन् दर्शने । उपनिषद्ब्राह्मणारण्यकेषु अपि उल्लेखाः उपलभ्यन्ते । एतेषु सर्वेषु पञ्चभेदानां विषये स्पष्टोल्लेखाः लभ्यन्ते पञ्चभेदाः प्रतिपाद्यन्ते च इति द्वैतीनां दार्शनिकानाम् अभिप्रायः। वेद-पञ्चरात्राणाम् आधारेण परब्रह्म नारायणः, वासुदेवः, सङ्कर्षणः, प्रद्युम्नः, अनिरुद्धः इत्यादीनि रूपाणि सृष्टिस्थितिलयादिकं कुर्वन्ति इति प्रतिपादितम् अस्मिन् दर्शने । भागवतपुराणे निरूपितो धर्मः एव द्वैतदर्शनस्य सारभूतः । पञ्चरात्रागमे उक्ताः उल्लेखाः प्रमाणीभूताः । अस्य कर्ता नारायणस्य अवतारभूतः इति । अत्र प्रमाणानि अपि दत्तानि,
- महिदासाभिदो जज्ञ इतरायास्तपोबलात् ।
- साक्षात् स भगवान् विष्णुः यस्तन्त्रं वैष्णवं व्यधात् ॥
- तृतीयमृषिसर्गं नै देवर्षित्वमुपेत्य सः ।
- तन्त्रं सात्त्वतमाचष्ट नैष्कर्म्यं कर्मणां यतः ॥[२]
एवं पुराणानि इतिहासाश्च वेदार्थान् एव प्रतिपादयन्ति । श्रुतेरिवार्थं स्मृतिरन्वगच्छत् [३] इत्यादीनि वाक्यानि अपि अनुमोदयन्ति । अतः पुराणादीनि दर्शनविकासकानि भवन्ति । तानि निश्चितसिद्धान्तान् निरूपयन्ति । प्रमाणश्लोकः विद्यते । तद्यथा,
- यथार्थवचनानां च मोहार्थानां च संशयम् ।
- अपनेतुं हि भगवान् ब्रह्मसूत्रमचीक्लृपत् ॥
- तस्मात् सूत्रार्थमागृह्य कर्तव्यः सर्वनिर्णयः ।
अस्मिन् दर्शने जीवैः प्राप्यमाणायां मोक्षस्थितौ साम्यता नास्ति । जीवेश्वरयोः स्वामिभृत्यभावः अस्ति । "दासोऽहं" इति कृतभावोपासनेन मोक्षेऽपि दासस्वामिभावः एव भवति । जीवब्रह्मणोः शरीरशरीरिभावः, नियम्य नियामकभावः च अस्ति । सात्विकः, राजसः, तामसादिभेदेन त्रिविधाः जीवाः । एतेषु सात्विकैः जीवैः एव मोक्षः प्राप्यते । राजसजीवानां नित्यनरकः। तामसानाम् अन्धन्तमरूपनित्यनरकस्य प्राप्तिः भवति ।
इतिहासः[सम्पादयतु]
अस्य द्वैतदर्शनस्य प्रवर्तकः श्रीमध्वाचार्यः । श्रुति-स्मृति-इतिहास-पुराण-उपनिषत्-गीतासु विद्यमानान् द्वैतमतस्थापनार्थम् अनुकूलान् अंशान् परिगृह्य युक्त्या एतेषां याथार्थ्यं च निर्धार्य मध्वाचार्यः द्वैतदर्शनस्थापनं कृतवान् । अस्यानन्तरं टीकाचार्यः इत्येव प्रसिद्धः श्रीजयतीर्थः मध्वाचार्येण रचितानां ग्रन्थानां व्याख्यानम् अकरोत् । टीकाचार्यः स्वतन्त्रतया अपि ग्रन्थान् रचितवान् अस्ति । श्रीव्यासतीर्थः स्वद्वैतदर्शनस्य महतीं प्रपञ्चितवान् अस्ति । वादिराजः स्वप्रौढभाषया, उत्तमदृष्टान्तैः च द्वैतदर्शनस्य माहात्म्यं निरूपितवान् अस्ति । विजयेन्द्रः नैकान् वादग्रन्थान् रचितवान् अस्ति । राघवेन्द्रतीर्थः, रघूत्तमतीर्थः, विजयध्वजतीर्थः, सुधीन्द्रतीर्थः, सत्यधर्मतीर्थः, रघुनाथतीर्थः, जगन्नाथतीर्थः, सुमतीन्द्रतीर्थः, यादवार्यतीर्थः, बिदरहळ्ळि श्रीनिवासाचार्यः च नैके यतयः गृहस्थाः च द्वैतदर्शनस्य विफुलसेवां कृतवन्तः । श्रीमध्वाचार्यः (क्रि.श. १२३८ - १३१७) द्वैतदर्शनस्य प्रवर्तकः । अस्य कालात् पूर्वमपि द्वैतदर्शनम् आसीत् । नैके यतयः पालिताः इति । मध्वाचार्याय अच्युतप्रेक्षतीर्थः सान्यासदीक्षां दत्तवान् । अस्य पुरुषोत्तमतीर्थः इत्यपि नाम अस्ति । एषः अद्वैतदर्शनस्य निष्ठः आसीत् । दीक्षायाः अनन्तरं गुरुः प्रप्रथमतया विमुक्तात्मेन रचितं इष्टसिद्धिनामकं ग्रन्थं प्रवचनाय मध्वाचार्यं सूचितवान् आसीत् । अनेन ज्ञायते यत् द्वैतदर्शनस्य साम्प्रदायिकग्रन्थः नासीत् इति । अस्य दर्शनस्य स्थापने वेदव्यासस्यैव प्रेरणा, सः एव मम गुरुः च इत्यपि मध्वाचार्यः स्वयमेव उक्तवान् अस्ति ।
मध्वसिद्धान्तस्य वैशिष्ट्यम्[सम्पादयतु]
अन्यसिद्धान्तेषु तुलनात्मकतया मध्वसिद्धान्तस्य अध्ययने कृते मध्वसिद्धान्तेन अङ्गीकृताः प्रमेयविषयाः एव मध्वसिद्धान्तस्य वैसिष्ट्यं बोधयन्ति । ते च प्रमेयविशेषाः तावत् भेदः,तारतम्यज्ञानं, हरिसर्वोत्तमत्वं, स्वतप्रामाण्यं, जगत्सत्यत्वं, नैजसुखानुबूतिरेव मुक्तिः, भक्त्या एव मुक्तिः, प्रत्यक्षादित्रित्रयं प्रमाणं ।
भेदः -मध्वसिद्धान्ते तावत् पञ्चविधः भेदः अङ्गीकृतः। ते च ईश्वर-जीवभेदः,ईश्वर-जडभेदः,जीव-जीवभेदः,जड-जडभेदः,जीव-जडभेदः। एतादृशभेदश्च धर्मिस्वरूपः, न अतिरिक्तपदार्थः इति तु मध्वसिद्धान्तः। स्वतप्रामाण्यम् - यस्य ज्ञानं येन इन्द्रियेण जायते तद्गतप्रामाण्यमपि तेनैव इन्द्रियेण ज्ञायते । इति वचयनानुसारेण प्रामाण्यस्य परतस्त्वं नाङ्गीक्रीयते ।
मुक्तिः -मुक्तिस्तावत् चतुर्विधं सारुप्यं,सायुज्यं,सामिप्यं इति। एतद् चतुर्विधम् च स्वरूपानन्दानुर्भाव रूप एव। किन्तु मोक्षे अपि तारतम्यम् भगवन्नियामकत्वम् अस्त्येव।
मध्वाचार्यस्य ग्रन्थाः[सम्पादयतु]
मध्वाचार्यस्य प्रणीताः सप्तत्रिंशत् (३७) ग्रन्थाः अधो निर्दिष्टाः
उपनिषद् भाष्यग्रन्थाः[सम्पादयतु]
- ईशावास्योपनिषद्भाष्यम्
- केनोपनिषद्भाष्यम्
- कठोपनिषद्भाष्यम्
- मुण्डकोपनिषद्भाष्यम्
- षट्प्रश्नोपनिषद्भाष्यम्
- माण्डूक्योपनिषद्भाष्यम्
- ऐतरेयोपनिषद्भाष्यम्
- तैत्तिरीयोपनिषद्भाष्यम्
- बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्यम्
- छान्दोग्योपनिषद्भाष्यम्
वेदभाष्यम्[सम्पादयतु]
- ऋग्भाष्यम्
प्रकरणग्रन्थाः[सम्पादयतु]
- प्रमाणलक्षणम्
- कथालक्षणम्
- उपाधिखण्डनम्
- प्रपञ्चमिथ्यात्वानुमानखण्डनम्
- मायावादखण्डनम्
- तत्त्वसङ्ख्यानम्
- तत्त्वविवेकः
- तत्त्वोद्योतः
- विष्णुतत्त्वविनिर्णयः
- कर्मनिर्णयः
माहाभारतसम्बद्धम्[सम्पादयतु]
- महाभारततात्पर्यनिर्णयः [४]
- भारतनिर्णयः उत यमकभारतम् (Yamaka Bharata)
पुराणसम्बद्धम्[सम्पादयतु]
स्तोत्रसम्बद्धम्[सम्पादयतु]
- नरसिंहनखस्तुतिः
- द्वादशस्तोत्रम्
आचारसम्बद्धम्[सम्पादयतु]
अन्यानानि[सम्पादयतु]
सारः[सम्पादयतु]
अस्य सिद्धान्तस्य सारः (प्रमेयसारः) एकस्मिन् श्लोके निरूपितम् अस्ति । तद्यथा,
- श्रीमन्मध्वमते हरिः परतरः सत्यं जगत् तत्त्वतो
- भिन्ना जीवगणा हरेरनुचरा नीचोच्चभावङ्गताः ।
- मुक्तिः नैजसुखानुभूतिरमला भक्तिश्च तत्साधनम्,
- ह्यक्षादि त्रितयं प्रमाणमखिलाम्नायैकवेद्यो हरिः ॥
- श्रीमन्नारयणः सर्वोत्तमः ।
- जगतः पारमार्थिकसत्यत्वम् अङ्गीक्रियते।
- जीवब्रह्मणोः भेदः ।
- जीवाः नारायणस्य दासाः।
- जीवषु परस्परतारतम्यता ।
- जीवात्मनः स्वरूपानन्दप्राप्तिः एव मुक्तिः ।
- निर्मलभक्तिः एव मुक्तेः मुख्यः उपायः ।
- प्रत्यक्षम्, अनुमानम्, अगमं प्रमाणानि ।
- नारायणः केवलवेदगम्यः ।
प्रमाणम्[सम्पादयतु]
अस्मिन् दर्शने द्वे प्रमाणे वर्तेते। प्रथमं केवलप्रमाणम्, अपरं अनुप्रमाणम् इति। मध्वदर्शनानुसारं यथार्थमेव प्रमाणं भवति। यथार्थो नाम तद्वति तत्प्रकारकोऽनुभवः यथार्थः। रजते इदं रजतम् इति ज्ञानम्।
केवलप्रमाणम्[सम्पादयतु]
यथार्थानुभवः एव केवलप्रमाणं भवति । केवलप्रमाणम् "ईश्वरज्ञानम्", "लक्ष्मीज्ञानम्", "योगिज्ञानम्", "अयोगिज्ञानम्" इति केवलप्रमाणं चतुर्विधम् । सर्वविषयक ईश्वरस्वरूपमेव ईश्वरज्ञानमिति व्यवहारः। ईश्वरोनाम लक्ष्मीपतिः श्रीमन्नारायणः। ईश्वरस्य क्रियागुणौ पूर्णतया नभवतः चेदपि तयोः विद्यमानयोः विशेषांशैः मिलितः चित् प्रकृतेः ज्ञानमेव लक्ष्मीज्ञानमिति । ब्रह्मदेवस्य, ब्रह्मपदव्याय समर्थः यः(ऋजुयोगिः) योगिः तस्य, तत्विकातात्विक योगीणाञ्च ज्ञानम् एव यिगिज्ञानं भवति । मुक्तियोग्यानाम्, नित्यसांसारिकाणाम्, तमोयोग्यानाञ्च जीविनां ज्ञानमेव अयोगिज्ञानं भवति ।
अनुप्रमाणम्[सम्पादयतु]
अनुप्रमाणानि प्रत्यक्षम्, अनुमानम्, आगमादीनि भवन्ति।
- प्रत्यक्षम्- दोषरहितेन्द्रियसन्निकर्षज्ञानम् प्रत्यक्षम्। अस्मिन् आत्मस्वरूपेन्द्रियम् तथा प्राकृतेन्द्रियमिति प्रकारद्वयम् । अज्ञानिजीवस्य इन्द्रियाणि प्राकृतेन्द्रियाणि। ते च प्रकृतेः परिणामरूपम् महत्-अहंकारतत्वानां पंचभूतानाम् संलग्नेन नेत्रादिप्राकृतेन्द्रियाणि भवन्ति । तदतिरिक्ता आत्मस्वरूपा साक्षी स्वरूपेन्द्रियः इति कथ्यते । सुखादि जीवधर्माः,अविद्या मनः, कालः, दिक्, ज्ञानस्य प्रामाण्यादीन् साक्षी एव गृह्यते । स्वरूपेन्द्रियमपि घ्राणादिभेदेनषड्विधं सत् लिंगदेहस्थसूक्ष्मषडिन्द्रियैः स्थूलशरीरस्थस्थूलेन्द्रियैः मिश्रं तिष्टति । इदम् अबादितम् ज्ञानं भवति। एदमेव आत्मस्वरूपसाक्षिज्ञानं भवति।
- अनुमानम्- दोषरहितः युक्तिरेव अनुमानं भवति । अनुमानं त्रिविधं भवति । कार्यानुमानम्, कारणानुमानम्, अकार्यकारणानुमानमिति।
- आगमम्- निर्दोषः शब्दः आगमं प्रमाणं भवति। तच्च द्विविधं पौरुषेयागमं,अपौरुषेयागमं चेति ।अपौरुषेयागमम् तावत् वेदाः। पौरुषेयागमास्तावत् इतिहासपुराणादीनि।
पदार्थः[सम्पादयतु]
अस्मिन् दर्शने दशपदार्थाः सन्ति।
द्रव्यम्[सम्पादयतु]
अस्मिन् दर्शने २० द्रव्याणि सन्ति।
गुणः[सम्पादयतु]
अस्मिन् दर्शने ४० गुणाः सन्ति।
कर्म[सम्पादयतु]
अस्मिन् दर्शने त्रीणि कर्माणि भवन्ति। विहित, निषिद्ध, उदासीनेति त्रीणि कर्माणि। विहितकर्म पुनः द्विविधम्, काम्यं तथा अकाम्यमिति। फलापेक्षेण कर्म क्रियते तत् काम्यकर्म इति । देवम् उद्दिष्य कर्म क्रियते तत् अकाम्यकर्म भवति । ब्रह्मादि देवानां सर्वेषां काम्याकाम्यकर्मणि भवतः। जीवेषु निषिद्धकर्म अधिकतया भवति । चलनादीनि उदासीनकर्म इति व्यवहारः।
सामान्यम्[सम्पादयतु]
सामान्यं द्विविधम्। एकं जातिः अपरम् उपाधिः इति। गोत्वम्, मनुष्यत्वम् इत्याद्याः जातयः भवन्ति। सर्वज्ञत्वम्, वाच्यत्वम्, प्रमेयत्वादिकम् उपाधयः भवन्ति। सामन्यं नित्यमनित्यम् इति द्विधा। जीवत्वादीनि नित्यम् भवति। मनुष्यत्वम्, गोत्वमादीनि अनित्यसामान्याम् भवति।
विशेषः[सम्पादयतु]
वास्तविकतया भेदः न भवति चेदपि कश्चन पदार्थः भेदं जनयति सैव विशेषः भवति। सकलवस्तुषु व्यापृतं भवति। अतः विशेषाः अनन्ताः भवन्ति। देवः केवलं विज्ञानानन्दमयः भवति। अयं विशेषः नान्यत्र भवितुम् अर्हति। अनेनैव जीवेश्वरयोः भेदः स्पष्टं भवति।
विशिष्टः[सम्पादयतु]
विशेष्ये वेशेषणस्य सम्भन्धात् यः आकारः उत्पद्यते सैव विशिष्टपदार्थः भवति। विशेष्टः नित्यानित्यभेदेन द्विविधः भवति। सर्वज्ञादिविशिष्टाः ब्रह्मादयः नित्याः भवन्ति। दण्डिमानादयः अनित्याः भवन्ति।
अंशि[सम्पादयतु]
हस्तपादादिभिः विभक्तेषु समग्रावयवेषु व्याप्तम् विशिष्टपदार्थम् अंशिपदार्थः इति व्यवहारः।
शक्तिः[सम्पादयतु]
सहजशक्तिः, पदशक्तिः, आधेयशक्तिः, अचिन्त्यशक्तिः इति चतुर्धा विभक्ता अस्ति।
- कार्यमात्रं प्रति अनुकूलास्वाभाविका या शक्तिः सा "सहजा" भवति। सर्वेषु व्यापृतं भवति। पदार्थभेदेन एषा नित्यानित्या इति विभाक्ता अस्ति।
- पदपदार्थयोः विद्यमाना(वाच्य-वाचक) शक्तिः "पदशक्तिः" भवति। पदशक्तिः द्विवधा भवति। मुख्य, परममुख्येति द्विधा। उदहरणार्थं “इन्द्रः” इति पदस्य देवेन्द्रः इति अर्थः मुख्यवृत्या लभ्यते। परमेश्वरः इति अर्थः परमुख्यवृत्या लभ्यते इति। परममुख्यवृत्या पदानि सर्वाणि परमेश्वरमेव बोधयन्ति इति।
- अन्यस्मात् स्थापितां शक्तिम् "आधेयशक्तिः" इति व्यवहारः। विधिवत्तया प्रतिष्ठापितमूर्तौ देवातासानिध्यं यत् भवति सा आधेयशक्तिः इति।
- परमात्मनि अलौकिकां शक्तिम् "अचिन्त्यशक्तिः" इति भावयन्ति। एषा केवलं विष्णौ एव भवति।
सादृश्यम्[सम्पादयतु]
साम्यता यत्र भवति तत्र सादृश्यम् भवति इति व्यवहारः। अयं घटः इति ज्ञानं भवति, कालान्तरे घटान्तरं दृष्ट्वा सादृश्यात् अयं घटः इति ज्ञानमायाति।
अभावः[सम्पादयतु]
अभावः चतुर्धा विभक्तः अस्ति। प्रागभावः, प्रध्वंसाभावः, अन्योन्याभावः, अत्यन्ताभावश्चेति। "प्रागभावोनाम" घटोत्पत्तेः पूर्वस्थितिः(घटप्रागभावः)। घटस्य नाशानन्तरस्थितिः "प्रध्वंसाभावः"। घटः पटो न इति तु "अन्योन्याभावः" भवति। शशविषाणः "अत्यन्ताभावः" भवति।
मुख्यविषयाः[सम्पादयतु]
- भेदः
- विष्णोः सर्वोत्तमत्वम्
- अन्यथाख्यातिः
- भक्तिः
सम्बद्धलेखाः[सम्पादयतु]
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- http://www.dvaita.net
- Bhakti Schools of Vedanta, by Swami Tapasyananda, available at Sri Ramakrishna Math, Chennai. available at India web site: http://www.sriramakrishnamath.org and US site: http://www.vedanta.com and http://www.sanskrit.org/Madhva/madhvateachings.html .
- Dvaita.org
- Tatvavada
- Madhva's differences with Sankara and Ramanuja.
आधाराः[सम्पादयतु]
- ↑ तत्त्वसंख्यानम्, श्लोकसंख्या-१
- ↑ भागवतमहापुराणम्
- ↑ रघुवंशमहाकाव्यम्
- ↑ Mahabharata Tatparya Nirnaya
- ↑ Krishnamruta Maharnava


text:
सक्रिय-सदस्यानां सूची
एषा तु गतेषु ३० दिनेषु कृतकार्याणां योजकाना आवली ।
भवान् अस्यपुटास्य निगूढावृत्तिं पश्यन् अस्ति । यत् १६ घण्टाः, ३४ निमेषाःएवम् ५२ क्षणानि कालिकम् अस्ति ।
- Ahonc (सम्भाषणम् | योगदानानि) [२ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Amahoney (सम्भाषणम् | योगदानानि) [३ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Charunandan16 (सम्भाषणम् | योगदानानि) [११ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Ck achal (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Claus Ableiter (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Conquistador (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Dr.jagdish (सम्भाषणम् | योगदानानि) [४ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Ekoham (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Faolin42 (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Jayarathina (सम्भाषणम् | योगदानानि) [४ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Krassotkin (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Krd (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Krinkle (सम्भाषणम् | योगदानानि) [६ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Kuzhali.india (सम्भाषणम् | योगदानानि) [३ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- MKar (सम्भाषणम् | योगदानानि) [८ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Mahalakshmi Prasanna (सम्भाषणम् | योगदानानि) [३३ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- MediaWiki message delivery (सम्भाषणम् | योगदानानि) (बॉट्) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Narayanan V T (सम्भाषणम् | योगदानानि) [३३१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- NehalDaveND (सम्भाषणम् | योगदानानि) [३१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Pankaja Rajagopal (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Premaskanth13 (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१५७ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- S.Shailaja Rao (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Sathyanarayana c t (सम्भाषणम् | योगदानानि) [६ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Shridhar V Hegde (सम्भाषणम् | योगदानानि) [६६ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Shubha (सम्भाषणम् | योगदानानि) (स्वसमीक्षकः, प्रबन्धकः) [८९ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Suryanarayana jois (सम्भाषणम् | योगदानानि) [४ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Tegel (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Translation Notification Bot (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Varlaam (सम्भाषणम् | योगदानानि) [३ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Vogone (सम्भाषणम् | योगदानानि) [२ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- अनुनाद सिंह (सम्भाषणम् | योगदानानि) [४ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- चिरञ्जीविखतिवडाः (सम्भाषणम् | योगदानानि) [२ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- जिज्ञासुः (सम्भाषणम् | योगदानानि) [२ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- सरोज कुमार ढकाल (सम्भाषणम् | योगदानानि) [६ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- రహ్మానుద్దీన్ (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१९ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]


text:
नात्सी पार्टी
राष्ट्रवादी समाजवादी जर्मन्यः श्रमिकाणां दलं जर्मन्यः राष्ट्रवादी दलम् आसीत्। तस्य स्थापना कार्ल हैररः १९१९ वर्षॆ प्रथम् विश्वयुद्धे जर्मन्यः पराजयस्य पशचात् अकरोत्। दलस्य प्रारंभिकनाम 'जर्मन्यः श्रमिकाणां दलम्' आसीत्। हिटलरस्य प्रभावात् १९२० वर्षे तस्य नाम 'राष्ट्रवादी समाजवादी जर्मन्यः श्रमिकाणां दलम्' अभवत्। हिटलरस्य विचारधारा राष्ट्रवादी समाजवाद आसीत्। सः मार्क्सस्य समाजवादस्य विरोधी आसीत्, सः मार्क्सवादः तथा अन्य कम्युनिस्ट समाजवादाणाम् 'रिक्त हस्तस्य' स्वपनम् औद्धोषयत्। १९२१ वर्षे हिटलरः तस्य औपचारिक फ़्युररः वा नेता अनिर्वाचत्।


text:
रैवतकः
अयं सौराष्ट्रे (गुजरातराज्ये) विद्यमानः प्रमुखः कश्चन पर्वतः । २६०० पादमितम् उन्नतः अस्ति । द्वारकावासिनां प्रियः पर्वतः आसीत् अयम् । ते सहस्रशः जनाः एतं पर्वतम् आरुह्य “गिरिमहः” इत्येकं पर्व आचरन्ति स्म इति उक्तम् अस्ति पुराणे । सौराष्ट्रस्य दक्षिणभागे आनर्तराज्ये रैवतको नाम पर्वतः अस्ति इति महाभारते उक्तम् अस्ति । आनर्तराज्यस्य युवराजस्य नाम आसीत् रेवतः इति । तस्मात् एव कारणात् अस्य पर्वतस्य नाम “रैवतकः” इति जातं स्यात् । प्राचीनकाले अयं पर्वतः ऊर्जयन्तः, प्रभासः, वस्त्रापथः, पुष्पगिरिः इत्यादिभिः नामभिः निर्दिश्यते स्म । सम्राजः अशोकस्य अपेक्षया अपि पूर्वारभ्य अस्य पर्वतस्य उल्लेखः दृश्यते । जैनमतस्य प्रथमः तीर्थङ्करः ऋषभदेवः अपि अस्य पर्वतस्य उल्लेखं कृतवान् अस्ति । जरासन्धस्य पीडया श्रान्ताः यादवाः मथुरां परित्यज्य द्वारकां निर्मितवन्तः । तदारभ्य अयं पर्वतः यादवानां लीलाभूमिः अभवत् ।
स्कन्दपुराणस्य प्रभासखण्डानुसारं परमेश्वरः तदा तदा दैत्येभ्यः वरान् प्राददात् । तदा ब्रह्मा परशिवस्य निन्दनम् अकरोत् । तेन दुःखितः परशिवः गुप्तरूपेण कैलासतः गिरिनारम् आगतवान् । पार्वत्याः सङ्गीतेन मुग्धः परशिवः देवतानाम् आग्रहेण कैलासं प्रतिगतवान् । गमनावसरे पार्वतीसहितः अंशरूपः अस्मिन् पर्वते तिष्ठामि इति उक्तवान् । अतः एतत् किञ्चित् शक्तिपीठम् अपि । श्रीकृष्णस्य काले अन्या काचित् घटना प्रवृत्ता अत्र । तीर्थयात्राव्याजेन अर्जुनः अत्र आगतः । अत्रैव श्रीकृष्णस्य मार्गदर्शनानुसारं बलरामस्य इच्छायाः विरुद्धं सुभद्राम् अपहृत्य ऊढवान् अर्जुनः । १८ धर्माज्ञायुक्तम् ऐतिहासिकं प्रसिद्धम् अशोकस्य शिलाशासनम् अत्र प्राप्तम् अस्ति । रुद्रदामननामकः (क्रि.श.१५०) अत्रत्यं सुदर्शनसरोवरं समीकारयत् इति अन्यस्मिन् शिलाशासने उल्लिखितम् अस्ति । अपरस्मिन् शिलाशासने स्कन्दगुप्तस्य काले (क्रि.श.४५६) तस्य सरोवरस्य समीकरणं कृतम् इति उल्लिखितम् अस्ति । अस्य सरोवरस्य निर्माणं चन्द्रगुप्तमौर्यः अकरोत् इति । हिन्दुसमाजस्य सर्वेषाम् अपि मतानां सङ्गमस्थानम् अयं पर्वतः । किन्तु तेषु अधिकांशाः जैनमतीयाः यात्रिकाः एव । जैनशास्त्रस्य अनुसारं जैनानां पवित्रक्षेत्रस्य शत्रुञ्जयपर्वतस्य यात्राफलं प्राप्यते गिरिनारस्य दर्शनेन एव । जैनमतस्य २२तमस्य तीर्थङ्करस्य निर्वाणं सञ्जातम् अस्मिन् एव पर्वते । अतः एतत् जैनतीर्थम् इत्येव मन्यते ।
अस्मिन् पर्वते आहत्य २१ शिखराणि सन्ति । तेषु अम्बिका, गोरखी, नेमीनाथः, गुरुः, कालिका च प्रसिद्धानि । अस्य पर्वतस्य आरोहणार्थं त्रिसहस्राधिकानि सोपानानि सन्ति । आरोहणावसरे प्रथमं प्राप्यते दातारशिखरम् । तत् शिखरं “जलस्रोतशिखरम्” इत्यपि वदन्ति । अत्र कश्चन जलस्रोतः अस्ति । तस्य स्रोतस्य जलं चर्मरोगनिवारकम् इति विश्वासः अस्ति । अस्य पार्श्वे एव ब्रह्मणः यज्ञस्थानम् अस्ति । तत्रैव ब्रह्मणा निर्मितः बाघेश्वरीसरोवरः अस्ति । अग्रिमं शिखरम् अस्ति अम्बादेव्याः (अम्बिका) । एतदपि किञ्चन शक्तिपीठम् अस्ति । अत्र सौराष्ट्रस्य सर्वस्यापि कुटुम्बस्य नवोढौ वधूवरौ देव्याः दर्शनार्थम् आगच्छतः एव । अग्रे लभ्यते गोरखशिखरम् (गोरक्षनाथः) । एतत् अत्यन्तम् उन्नतं शिखरम् (३६६६ पादमितम्) । एषा गोरखनाथस्य तपोभूमिः । गुरुशिखरं दत्तात्रेयस्य तपोभूमिः । तत्र दत्तात्रेयस्य पादुका अस्ति । अस्मिन् एव शिखरे निरञ्जनरघुनाथः, किनाराम-अघोरी, नारायणः, जालवणकरः इत्यादयः दत्तोपासकाः दत्तसाक्षात्कारं प्राप्नुवन् । गुरु-गोरखनाथशिखरयोः मध्ये अस्ति नेमीनाथशिखरम् । एतत् नेमीनाथस्य निर्वाणस्थानम् । अत्र नेमीनाथस्य पदचिह्नम् अपि अस्ति । अत्रत्ये मन्दिरे नेमीनाथस्य सालिग्रामशिलया निर्मितः विग्रहः अस्ति । अस्य शिखरस्य चन्द्रगुहायाम् एव जैनाचार्यः धरसेनः शिष्यौ भूतबलिं पुष्पदन्तं च “षट्खण्डागमम्” अबोधयत् । जैनागमग्रन्थानां रचना अपि इतः एव आरब्धा ।
अस्मिन् पर्वते गोमुखं, हनुमधारा, दामोदरकुण्डं, रेवती इत्यादीनि पवित्रकुण्डानि सन्ति । तेषु पितॄणाम् अस्थिविसर्जनं कुर्वन्ति । एतं पर्वतं प्रति जुनागढद्वारा अपि गन्तुं शक्यते । यादवानां क्रीडाभूमिः, ऋषिमुनीनां तपोभूमिः च अयं पर्वतः । अशोकेन, हर्षेण, कर्णेन, रुद्रमेन, स्कन्दगुप्तेन इत्यादिभिः राजर्षिभिः पूजितानां देवानां कृष्णस्य, बलरामस्य, शिवपार्वत्योः, श्रीहरेः, ब्रह्मणः च सान्निध्यम् इति विश्वसताम् अस्माकं प्रातःस्मरणीयः पर्वतः अयं रैवतकः ।


text:
आण्ड्रे अगास्सि
आण्ड्र्रे अगास्सि(Andre Agassi) प्रसिद्धः टेनिस्-क्रीडा(Tennis)पटुः वर्तते ।
अन्तर्विषयाः
परिचयः[सम्पादयतु]
अस्य पूर्णं नाम आण्ड्र्रे किर्क् अगास्सि(Andre Kirk Agassi) । १९९० तम वर्षात् २००० तम वर्षस्य मध्यकाले संयुक्तानि राज्यानिदेशे टेनिस्-क्रीडायां प्रथमस्थानीयः आसीत् । एषः तस्य काले नूतनं इतिहासं सृष्टवान् । १९७० तमे वर्षे अप्रिल्-मासस्य २९ तमे दिनाङ्के संयुक्तानि राज्यानिदेशस्य नेवाडाराज्यस्य लास् वेगस्(Las Vegas) नगरे जन्मप्राप्तवान् । अस्य पिता इम्युनुएल् "मैक्" अगास्सि(Emmanuel "Mike" Agassi), अस्य माता एलिजबेत् "बेट्टि" अगास्सि(नी डूड्ले) (Elizabeth "Betty" Agassi (née Dudley)) । एषः संयुक्तानि राज्यानि-देशार्थं क्रीडति स्म । एषः ग्राण्ड्स्लाम् पदकं, ओलिम्पिक्-क्रीडोत्सवे स्वर्णपदकं, आस्ट्रेलियन् ओपन्-पदकं, ओपन् एरा-पदकं च स्वीकृतवान् । अस्य स्पाण्डिलोलिस्थेसिस्(Spondylolisthesis) इति कशेरुके(Backbone) नरसम्बधितरोगस्य कारणतः २००६ तमे वर्षे सप्टेम्बर्-मासस्य ३ दिनाङ्के यु एस् ओपेन् क्रीडायां तृतीयावृत्तौ पराजयानप्राप्य वृत्तिविषयकजीवनात् निवृत्तिं स्वीकृतवान् ।
पूर्वतनदिनानि[सम्पादयतु]
१९७९ तमे वर्षे अगास्सिवर्यस्य पिता मैक्-वर्यः अगास्सिं प्रति धनार्थं क्रीडितुं उक्तवान् । तदानीम् अगास्सि ९ वर्षीयः आसीत् । मैक्-वर्यः जिम् ब्रौन्फुट्बाल्-क्रीडालोः सह क्रीडितुं कथं चोदितवानिति ओपन्(Open) इति पुस्तके अगास्सिवर्यः लिखितवानस्ति । लास् वेगस्नगरे टेनिस्-क्रीडा कूटे(club) जिम् ब्रौन्-वर्यः पणार्थं (money match/bet) क्रिडां क्रीडति स्म । एकदिनं तस्य क्रीडा लोपनम्(cancel) अभवत् । तदानीं जिम् ब्रौन्-वर्यः टेनिस्-क्रीडा कूटस्य अधिपतेः सविधे आक्षेपः कृतवान् । तदानीं मैक्-वर्यः ब्रौन्-वर्येण सह पणस्य क्रीडार्थं अगास्सिं प्रेशयामि, भवान् क्रीडति वा इति पृष्टवान् । पणस्य क्रीडार्थं मैक्-वर्यः तस्य गृहं पणितवान्(wager) । ब्रौन्-वर्यः $१०,०००परिमितं धनं पणितवान् । एतत् दृष्ट्वा टेनिस्-क्रीडा कूटस्य अधिपतिः तादृशरीत्या न क्रीडनीयम् इतित् प्रत्यादिष्टवान्(warned) । अतः ब्रौन्-वर्यः अगास्सि-वर्येण सह कुलकद्वयं क्रीडयित्वा अनन्तरं पणतस्य मूल्यं दृढीकर्तुं निर्धारितवान् । ब्रौन्-वर्यः कलुकद्वयं ३-६, ३-६ रूपेण पराजयं प्राप्तवान् । तदनन्तरं १०के परिमितात्मकं मूल्यं धनं पणितवान् । तथा तृतीयकलुकार्थं $५००प्रिमितात्मकं मूल्यं धनम् उपस्थापितवान् । ब्रौन्-वर्यः २-६ कुलकेण पराजयं प्राप्तवान् । मैक्-वर्यः अगास्सि-वर्यं तस्य १३ वयसि फ्लोरिडानगरे विद्यमान निक् बोलेट्टैरिवर्यस्य टेन्निस् अकाडेमीसंस्थां प्रति प्रेशितम् । मैक्-वर्यः केवलं मासत्रयस्य शुल्कं दातुं समर्थः आसीत् । निक् बोलेट्टैरिवर्यः अगास्सि-वर्यस्य ३० निमिषं यावत् क्रीडां दृष्टवान् । निक् बोलेट्टैरिवर्यः मैक्-वर्यं प्रति अगास्सि-वर्यस्य शुल्कं प्रत्यर्पयित्वा अगास्सि निश्शुल्कं क्रीडति इति उक्तवान् । निक् बोलेट्टैरि-वर्यस्य दृष्ट्या अगास्सि-वर्यस्य स्वाभाविकी चतुरता टेनिस्-क्रीडायां वर्तते, तादृशं एतावता तेन न दृष्टमासीत् । अगास्सि ९ कक्षातः विद्यालयगमनं त्यक्तवान् ।
अन्ताराष्ट्रियचरितम्[सम्पादयतु]
१९८६-१९९३[सम्पादयतु]
- अगास्सि तस्य १६ वयसि वृत्तिविषयकजीवने प्रविष्टवान्, प्रथमवारं ला क्विन्टा(La Quinta) समूहखेलायां कालिफ़ोर्निया नगरे च समापितवान् ।
- अगास्सि-वर्यः ला क्विन्टा-समूहखेलायां प्रथमक्रीडां जान् अस्टिन्वर्यस्य(John Austin) विरुद्धं क्रीडित्वा जयं प्राप्तवान् ।
- ला क्विन्टा-समूहखेलायां द्वितीयक्रीडां माट्स् विलाण्डर्-वर्यस्य विरुद्धं पराजयं प्राप्तवान् ।
- १९८६ तमे वर्षान्ते सः विश्वश्रेण्यां ९१ स्थानं प्राप्तवान् ।
- १९८७ तमे वर्षे फस्ट् टाप्-लेवेल् सिङ्गल्स् उपाधिं सुल् अमेरिकमन् ओपन्, ए टि पि इटापारिका(Sul American Open,ATP Itaparica)क्रीडायां प्राप्तवान् ।
- १९८७ तमे वर्षान्ते सः विश्वश्रेण्यां २५ स्थानं प्राप्तवान् ।
- १९८८ तमे वर्षे मेम्फिस्(Memphis),यु एस् पुरुषाणां मृत्तलक्रीडाङ्गणस्पर्धाविजेता(U.S. Men's Clay Court Championships),फोरेस्ट् हिल्ल्स् डब्ल्यू सि टि(Forest Hills WCT),स्टुट्ट्गर्ट् औट्डोर्(Stuttgart Outdoor),वोल्वो ईन्टर्नाशनल्(Volvo International),लिविङ्ग्स्टन् ओपन्(Livingston Open) इत्यादि समूहखेलान् च जितवान् ।
- अगास्सि-वर्यः ओपन्-एरा' समूहखेलायाम् अत्युत्तमः पुरुषविभागीयः तरुणक्रीडलुः इति १७ वर्षाणि जयपत्रं(Record) वर्तते ।
- २००५ वर्षे अगास्सि-वर्यस्य ओपन्-एरा समूहखेलायाम् अत्युत्तमः पुरुषविभागीयः तरुणः क्रीडकः इति जयपत्रं राफेल् नडाल्-वर्यः भेदितवान् ।
- २००५ वर्षान्ते सः विश्वश्रेण्यां ३ स्थानं प्राप्तवान् ।
- १९८८ तमे वर्षे फ्रेञ्च् ओपन्,यू एस् ओपन्उपान्त्यक्रीडा पर्यन्तं जितवान् ।
- १९९० तमे वर्षे फ्रेञ्च् ओपन्अन्तिमक्रीडापर्यन्तं क्रीडितवान् ।
- अगास्सि-वर्यः यू एस् ओपन्अन्तिमक्रीडायां सम्प्रस् विरुद्धं कुलकत्रये अपि पराजयं प्राप्तवान् ।
- १९९० तमे वर्षे अगास्सि-वर्यः डेविस् कप् जितवान् ।
- विम्बल्डन्-स्पर्धाविजेता स्टिफन् एड्बर्ग् विरुद्धम् अगास्सि ए टि पि टेन्निस् मास्टर्स् कप् अन्तिमक्रीडायां जितवान् ।
- १९९१ तमे वर्षे जिम् कोरियर्वर्यस्य(Jim Courier) विरुद्धं फ्रेञ्च् ओपन्क्रीडायां पराजयं प्राप्तवान् ।
- १९९१ तमे वर्षे अगास्सि-वर्यः प्रप्रथमवारं विम्बल्डन्-क्रीडायां क्रीडितवान् । सः डेविड् व्हीटन्वर्यस्य(David Wheaton) विरुद्धं प्रागुपान्त्यक्रीडायां पराजयं प्राप्तवन् ।
- १९९२ तमे वर्षे ग्योरान् इवान्सेविच्वर्यस्य(Goran Ivanišević) विरुद्धं विम्बल्डन्-अन्तिमक्रीडायां पञ्चकुलकेषु जयं प्राप्तवान् ।
- १९९२ तमे वर्षे बिबिसि ओवर्सिस् स्पोर्ट्स् पर्सनालिटि आफ् द इयर् इत्यत्र अगस्सि-वर्यस्य नाम चितम् ।
- १९९२ तमे वर्षे डेविस् कप् जितवान् ।
- १९९३ तमे वर्षे तस्य युगलक्रीडायाः चरिते सिंसिनाटि(Cincinnati Masters,Western & Southern Open)क्रीडायां पेत्र् कोर्डा(Petr Korda) इत्यनेन सह जितवान् ।
- १९९४ तमवर्षात् १९९७ तमे वर्षपर्यन्तं मणिबन्धस्य शस्त्रचिकित्सा जाता ।
१९९४-१९९७[सम्पादयतु]
- ब्राड् गिल्बर्ट्वर्यः(Brad Gilbert) अगास्सि-वर्यस्य नूतनः युञ्जानः(coach man) अभवत् ।
- १९९४ तमे वर्षस्य आरम्भकाले अगास्सि-वर्यः फ्रेञ्च् ओपन्,विम्बल्डन्क्रीडायां पराजयं प्राप्तवान् ।
- अनन्तरकाले सः केनडियन् ओपन्क्रीडायां जितवान् ।
- १९९४ तमे वर्षे यू एस् ओपन्अन्तिमक्रीडायां मैकल् स्टिच्(Michael Stich) विरुद्धं पदकं स्वीकृतवान् ।
- पीट् सम्प्रस्वर्यस्य(Pete Sampras) विरुद्धं १९९५ तमे वर्षे आस्ट्रेलियन् ओपन्क्रीडायां जितवान् ।
- १९९५ तमे वर्षे पीट् सम्प्रस्वर्यस्य(Pete Sampras) विरुद्धं अगास्सि-वर्यः पञ्चवारं समूहखेलायां क्रीडितवान् । तेषु क्रीडासु अन्तिमक्रीडायां त्रिवारं जितवान् ।
- १९९५ तमे वर्षे त्रयं मास्टर् सिरीस् यद्वृत्तं जितवान् । ते,
- सिंसिनाटि(Cincinnati)
- मियामि मास्टर्स्(Miami Masters,Key Biscayne)
- केनडियन् ओपन्(Canadian Open)
- १९९५ तमे वर्षे एप्रिम् मासे प्रथमवारम् अगास्सि-वर्यः विश्वश्रेण्यां १ स्थानं प्राप्तवान् ।
- १९९६ तमे वर्षे फ्रेञ्च् ओपन्क्रीडायां क्रिस् उड्रफ्फ्वर्येण(Chris Woodruff) सह विम्बल्डन्-क्रीडायां डग् फ्लह्(Doug Flach)वर्येण सह च पराजयं प्राप्तवान् ।
- यू एस् ओपन्,आस्ट्रेलियन् ओपन् प्रागुपान्त्यक्रीडायां चाङ्ग्वर्येण सह पराजयं प्राप्तवान् ।
- १९९६ तमे वर्षे ओलिम्पिक्-क्रीडोत्सवे अट्लाण्टानगरे(Atlanta) पुरुषाणां सम्प्रयुक्तक्रीडायां स्पेन्देशस्य, सेर्जि ब्रुवेरावर्यं(Sergi Bruguera) क्रीदालुं पराजित्वा स्वर्णपदकं प्राप्तवान् ।
- १९९७ तमे वर्षे आरोग्यं क्षीणम् अभवत् । तेनकारणेन सः तावत् न क्रीडितवान् । तस्य विश्वश्रेण्यां १४१स्थानपर्यन्तम् अधपतनम् अभवत् ।
१९९८-२००३[सम्पादयतु]
- १९९८ तमे वर्षे अगास्सि-वर्यः रोगमुक्तः अभवत् । पीट् सम्प्रस्(Pete Sampras), पाट्रिक् राफ्टर्(Patrick Rafter) अनयोः विरुद्धं क्रीडितवान् ।
- १९९८ तमे वर्षे अगास्सि ५ उपाधिं जितवान्, तेन विश्वश्रेण्यां ११० स्थानतः ६ स्थानं प्रति अभिवृद्धिं प्राप्तवान् ।
- विम्बल्डन्क्रीडायां टाम्मि हास्वर्यस्य(Tommy Haas) विरुद्धं पराजयं प्राप्तवान् ।
- अगास्सि-वर्यः दश-अन्तिमक्रीडासु पञ्चउपाधिं प्राप्तवान् ।
- टेन्निस् मास्टर्स् कप्क्रीडायां सान्त्वानपदकं(runner-up) प्राप्तवान् ।
- १९९९ तमे वर्षे फ्रेञ्च् ओपन्क्रीडायां जयं प्राप्तवान् ।
- पीट् सम्प्रस्(Pete Sampras) विरुद्धं विम्बल्डन्क्रीडायां शीघ्रमेव पराजयं प्राप्तवान् ।
- यू एस् ओपन्अन्तिमक्रीडायां टोड् मार्टिन्(Todd Martin) विरुद्धं जयं प्राप्तवान् ।
- १९९९ तमे वर्षे अगास्सि-वर्यः विश्वश्रेण्यां प्रथमः अभवत् ।
- २००० तमे वर्षे आस्ट्रेलियन् ओपन्क्रीडायां जयं प्राप्तवान् ।
- पाट्रिक् राफ्टर्वर्यस्य(Patrick Rafter) पुरतः विम्बल्डन्क्रीडायां विफलः जातः ।
- लिस्बन्नगरे टेन्निस् मास्टर्स् कप्अन्तिमक्रीडायाम् अगास्सि गुस्तवो कर्टन्(Gustavo Kuerten) विरुद्धम् पराजयं प्राप्तवान् ।
- २००१ तमे वर्षे आस्ट्रेलियन् ओपन्पदकं अर्नोड् क्लेमेण्ट्वर्यस्य(Arnaud Clément) विरुद्धं विजयेन सह आरम्भं कृतवान् ।
- यू एस् ओपन्प्रागुपान्त्यक्रीडायां पीट् साम्प्रस्विरुद्धं पराजयं प्राप्तवान् | परन्तु, एषा क्रीडा तयोः द्वयोः मध्ये ३ होरा,३३ निमिषात्मकः कालः क्रीडितः । अतः चरित्रात्मकक्रीडा इति नाम्ना प्रसिद्धा वर्तते ।
- २००१ तमे वर्षे विश्वश्रेण्यां ३ स्थानं प्राप्तवान् ।
- २००२ तमे वर्षे तस्य आरोग्यपीडया आस्ट्रेलियन् ओपन्क्रीडायां भागग्रहणं न कृतवान् ।
- यू एस् ओपन्क्रीडायां अगास्सि-वर्यः तथा पीट् साम्प्रस्वर्यस्य द्वयोः मध्ये एषा क्रीडा अन्तिमा आसीत् । तथा च पीट् साम्प्रस् अनन्तरं टेनिस्-क्रीडा चरितं समापितवान् ।
- २००२ तमे वर्षे अगास्सि-वर्यस्य विजयेण यू एस् ओपन् सपापितवान् । सः विश्वश्रेण्यां २ स्थानं आसीत् ।
- २००३ तमे वर्षे अगास्सि रैनर श्कट्लर्(Rainer Schüttler) विरुद्धं आस्ट्रेलियन् ओपन्क्रीडायां जितवान् । एषा अगास्सि-वर्यस्य आस्ट्रेलियन् ओपन्-अन्तिमाक्रीडा अभवत् ।
- २००३ तमे वर्षे अप्रिल् मासस्य १८ दिनाङ्के क्वीन्स् क्लब् स्पर्धाविजेताप्रागुपान्त्यक्रीडायां(Queen's Club Championships) जेवियर् मलिस्सेवर्यस्य(Xavier Malisse) विरुद्धं विजयं प्राप्तवान् ।
- २००३ तमे वर्षान्ते टेन्निस् मास्टर्स् कप्अन्तिमक्रीडायां रोजर् फेडरर्(Roger Federer)विरुद्धं पराजयं प्राप्य विश्वश्रेण्यां ४ स्थानं प्राप्तवान् ।
२००४-२००६[सम्पादयतु]
- अगास्सि टेन्निस् मास्टर्स् कप्-यद्वृत्तमालिकायां(series event) सिंसिनाटि(Cincinnati Masters) इत्यत्र जयं प्राप्तवान् ।
- तस्य ३४ तमे वयसि सिंसिनाटि इत्यत्र द्वितीयः अग्रगण्यः विजेता इति इतिहासं रचितवान् ।
- २००५ तमे वर्षे आस्ट्रेलियन् ओपन्प्रागुपान्त्यक्रीडायां रोजर् फेडरर् सह पराजयेण आरम्भं कृतवान् ।
- फ्रेञ्च् ओपन्क्रीडायां जर्क्को नैमिन्(Jarkko Nieminen) विरुद्धं पराजयं प्राप्तवान् ।
- रोजर्स् कप्क्रीडायां(Canadian Masters,Rogers Cup) अन्तिमक्रीडा पर्यन्तं क्रीडितवान् ।
- २००५ तमे वर्षे विश्वश्रेण्यां ७ स्थानं प्राप्तवान् ।
- तस्य मणीबन्धस्य,पादस्य च पीडायाः कारणेन २००६ तम वर्षः बहु दीनतया आरब्धा ।
- तस्य आरोग्यस्य समस्यायाः कारणेन सः आस्ट्रेलियन् ओपन्, फ्रेञ्च् ओपन् इत्यादि यद्वृत्तं त्यक्तवान् । अतः तस्य विश्वश्रेण्यां १० स्थानं प्राप्तवान् ।
- अगास्सि विम्बल्डन् क्रीडार्थं प्रत्यागतवान् । राफेल् नडाल् विरुद्धं पराजयं प्राप्तवान् । पराजयानन्तरं सः क्रीडाङ्गणे वृत्तिजीवनात् निवृत्तिम् उद्घोषितवान् ।
- निवृत्ति समये तस्य विश्वश्रेण्यां स्थानं ११२ आसीत् ।
सम्पादनम्[सम्पादयतु]
अगास्सि ३ कोटि परिमितं यू एस् डल्लर् (US$30 million) धनम् अर्जितवान् ।
निवृत्त्यनन्तरजीवनम्[सम्पादयतु]
- अगास्सि निवृत्त्यनन्तरं परोपकारार्थं समूहखेलेषु क्रीडति स्म । सः स्वस्य पुण्यशालायाः(charity) कर्ये रतः आसीत् ।
- सप्टेम्बर् ५,२००७ तमे वर्षे यू एस् ओपन्क्रीडायां अतिथिरूपेण व्याख्यातृरूपेण(commentator) आगतवान् आसीत् ।
राजकीयम्[सम्पादयतु]
अगास्सि १ लक्ष डाल्लर्($१००,०००)परिमिति धनं डेमोक्रेटिक् अभ्यर्थिनां कृते दानं दानं कृतवान् ।
वैयक्तिकजीवनम्[सम्पादयतु]
- ब्रूक् शील्ड्(Brooke Shields) इति नटीम् अगास्सि विवाहितवान् ।
- २००० तमे वर्षे पत्नीब्रूक् शील्ड् प्रति विच्छेदं दत्तवान् ।
- २२,ओक्टोबर्,२००१ तमे वर्षे लानक्रीडालुः स्टेफि ग्रफ्(Steffi Graf) साकं विवाहः अभवत् ।
- अगास्सिवर्यस्य जेडन् गिल्(Jaden Gil) पुत्रः,जाज् एल्ले पुत्री च वर्ततः । अगास्सिवर्यः पुत्रस्य वा पुत्र्याः वा लानक्रीडापटुत्वस्य आग्रहः न वर्तते ।


text:
अथर्ववेदः
अभिचारक्रियायाः प्राधान्येन प्रतिपादकोऽयं वेदः अथर्वनामकर्षिणा दृष्टत्वात् अथर्ववेद इत्युच्यते । अथर्ववेदे २० काण्डानि, ७३१ सूक्तानि, ५९८७ मन्त्रा विद्यन्ते । एषु मन्त्रेषु द्वादशशतमन्त्रा ऋग्वेदेऽपि दृश्यन्ते । विंशतिकाण्डे १५३ सूक्तानि सन्ति, तेषु द्वादशसूक्तानि अतिरिच्य शेषाणि सर्वाण्यपि ऋग्वेद स्य दशममण्डले समुपलभ्यन्ते । अथर्ववेदस्य नव शाखा आसन्, परं सम्प्रति शौनकपिप्पलादसमाख्ये द्वे एव शाखे प्राप्येते । प्रचलिता अथर्वसंहिता शौनकशाखान्तर्गता, पिप्पलादशाखासंहिताऽपि अनतिचिरेणैव मुद्रिता ।
अथर्ववेदस्य उपलब्धेषु अनेकाभिधानेषु अथर्ववेद-ब्रह्मवेद-अंगिरोवेद-अथर्वागिरेवेदादीनि नामानि प्रमुखतां भजन्ते । "थर्व" धातुः कौटिल्यार्थकः तथा हिंसावाचकः अस्ति । अत एव "अथर्व" शब्दस्य अर्थोऽस्ति यत् अकुटिलवृत्या अहिंसवृत्या च मनसः स्थैर्यप्राप्तकर्ता व्यक्तिः । अथर्वांगिरस्पदस्य व्याख्याकरणे सति प्रतीयते यत् ॠषिद्वयेन दृष्टानां मन्त्राणां समूहरूपः एव अथर्ववेदः । अथर्वदृष्टाः मन्त्राः शान्तिप्रपुष्टिकर्मयुक्ताः सन्ति, परन्तु अंगिरेदृष्टाः मन्त्राः आभिचारिकाः सन्ति । वेदेऽस्मिन् मारणमोहनोच्चाटनादीनां ज्वरापस्मारादिरोगविनाशकानाञ्च मन्त्राणां संग्रहोस्ति ।
ब्रह्मपुत्रेण अथर्वेण समाहृता इति अथर्ववेदः अन्वर्थं नाम । अथर्वाङ्गिराः, ब्रह्मवेदः इति नामान्तराणि । आथर्वसंहितायाः द्वे शाखे स्तः । शौनकीयशाखा, पैप्पलादशाखा चेति ।
भूर्जपत्रेषु शारदालिप्या लिखितस्य अथर्ववेदस्य पुरातनं पुस्तकं काश्मीरीयैः सम्पादितम् अस्ति । तद् अधुना ट्यूबि़ञ्जन् सर्वकलाशालायाः ग्रन्थसङ्ग्रहे अस्ति ।


text:
दूरदर्शनम्
इदानीं प्रपञ्चे वार्तादिकं ज्ञातुं, मनोरञ्जनार्थं, ज्ञानविकासार्थं च बहुविधानि साधनानि सन्ति । तेषु दूरदर्शनम्इति विद्युन्मानयन्त्रम् अपि अन्यतमम् । अयं दृश्यस्य श्रव्यस्य च माध्यमः इति कारणेन दूरदर्शनयन्त्रस्य प्रभावः अत्यधिकः । अतः दूरदर्शनं जनप्रियम् अस्ति ।
कथं कार्यं करोति इदं यन्त्रम् ?[सम्पादयतु]
ध्वनीनां प्रसारणे यत्सूत्रं तदेव चित्राणां प्रसारणेऽपि आधारीकृतम् । एकस्मात् निश्चितप्रदेशात् चित्राणां सम्प्रेषणम् अन्येषु प्रदेशेषु तेषां ग्रहणं च क्रियते । दर्शनीयः विषयः नाटकं, क्रीडा, समावेशो वा भवतु दूरदर्शनस्य छायाग्रहणयन्त्रमपि चलच्चित्रग्रहणयन्त्रमिव भवति । किन्तु तद्वत् वस्तुनः सम्पूर्णं चित्रं न गृह्णाति । चित्रं बहुसमानान्तररेखासु निरन्तरसन्निहितासु स्थानेषु खण्डयति । प्रतिरेखम् अनेके सूक्ष्माः कान्तबिन्दवः परस्परसन्निहिताः विद्यन्ते । एते कान्तबिन्दवः प्रबलदुर्बलविद्युत्प्रवाहरूपेण परिवर्तनं प्राप्नुवन्ति । एते च विद्युत्प्रवाहाः विद्युदयस्कान्तरङ्गाः भूत्वा समुन्नतशिखराग्रे निर्मितात् सम्प्रेषणोपकरणात् अन्तरिक्षे विमुक्ताः भवन्ति । द्वितीयस्तरे आकाशे विमुक्ताः विद्युदयस्कान्ततरङ्गाः सर्वतः प्रयाणं कुर्वन्तः दूरदर्शनेषु विद्यमानैः ग्रहणसाधनैः आकृष्टाः भवन्ति । ततः एते तरङ्गाः प्रबलदुर्बलविद्युत्प्रवाहरूपेण परिवर्तनं प्राप्य कस्याश्चित् विशिष्टतन्त्र्याः द्वारेण दूरदर्शनं प्रति नीताः भवन्ति । दूरदर्शनयन्त्रम् इमान् विद्युत्प्रवाहान् काभिश्चित् पद्धतीभिः समीकृत्य "केथोड्-किरणनालिका", "विद्युदणुप्रक्षेपकम्" इत्यनयोः साहाय्येन कान्तबिन्दून् करोति । दूरदर्शनस्य यवनिकायाः अन्यः भागः प्लोरोस्सेण्ट् सामग्रीनिर्मितैः बिन्दुसहस्रैः आवृतः भवति । यदा एषा सामग्री विद्युदणुभिः सारिता भवति तदा कान्तिः बहिर्गता भवति । एते कान्तिबिन्दवः तावता वेगेन प्रत्यक्षीभवन्ति, येन वयं दूरदर्शनस्य यवनिकायां सम्पूर्णं चित्रं द्रष्टुं शक्नुमः । ध्वनिवाहको भागः संस्कृतो भूत्वा दूरश्रवणयन्त्रं प्रापितो भवति । एवं प्रसारणकेन्द्रे उपादितं ध्वनिमपि चित्रदर्शनसमये एव शृणुमः ।
दूरदर्शनतः लाभाः[सम्पादयतु]
दूरदर्शनस्य कार्यक्रमाः केचन शैक्षणिकाः, पुनः केचन मनोरञ्जकाः, अन्ये केचन व्यक्तिदेशादिपरिचायकाः, इतरे केचन इतिवृत्तात्मकाः । दूरदर्शनं क्रीडादीनां प्रत्यक्षविवरणम् अपि प्रसारयति । इदानीं दूरदर्शनकार्यक्रमाः उपग्रहसाहाय्येन प्रसार्यन्ते । अतः देशस्य कोणे कुत्रचित् प्रवृत्ता अपि घटना घण्टाभ्यन्तरे समग्रेण देशेन ज्ञायते । एवम् अतिशीघ्रतया वार्तां प्रसारयति दूरदर्शनम् । वार्तां ज्ञातुं मनोरञ्जनं प्राप्तुं च यथा, तथैव ज्ञानवर्धनार्थम् अपि दूरदर्शनं सहायकं भवति । बालाः, तरुणाः, वृद्धाः इत्यादयः सर्वे इतः ज्ञानवर्धनं प्राप्तुम् अर्हन्ति । ये दूरदर्शनकार्यक्रमाः प्रदर्श्यन्ते तेषु उत्तमाः विरलाः इति जनानाम् अभिप्रायः अस्ति । धारावाहिन्यः कथाः नीरसाः भवन्ति इति, वार्ताप्रसारे बहुधा पक्षपातः प्रदर्श्यते इति, शैक्षणिककार्यक्रमाणां स्तरः न्यूनः इति च जनाः आक्षेपं कुर्वन्ति। जनानाम् अभिप्रायभेदः यः कोऽपि स्यात् नाम, दूरदर्शनं ज्ञानवर्धने उपकारकम् इत्यत्र तु नास्ति सन्देहः ।


text:
सिन्धुलिपिः
कालः[सम्पादयतु]
सिन्धुसभ्यतायाः कालः मिश्रदेशस्य प्राचीनसभ्यतावत् अनिश्चितः अस्ति । मिश्रदेशस्य सुमेरप्रदेशीयस्य वा सभ्यतायाः कालनिर्णये तत्र प्राप्ताः लेखनसामग्राद्याः बहुसहायकाः अभवन् । इदनीमवधिः सिन्धुलिपेः आविष्कारः न अभूत् । प्रसिद्ध'मेसोपटेमिया'सभ्यतायाः खननसमये तत्र सिन्धुप्रदेशस्य मुद्राः अलभन् । अर्थ्यात् सिन्धुजनानां वाणिज्यं क्रैस्तपूर्वं २६००-२००० शताब्द्यां मेसोपटेमियापर्यन्तं विस्तृतमासीत् । तस्मात् बुधैः अनुमीयते यत् सिन्धुलिपेः कालः ३५००-३००० क्रैस्तपूर्वमस्ति ।
वैशिष्ट्यम्[सम्पादयतु]
सिन्धुप्रदेशतः प्राप्तेषु निदर्शनेषु एकत्र २६ अधिकसांकेतिकाक्षराणि च लब्धानि । अस्याः लिपेः आविष्कारनिमित्तं बहुशोधकार्याणि अभवन् । परन्तु विद्वत्सु लिपेः आविष्करणविषये मतैक्यताऽभावः एव दृश्यते । १८७३ तमे वर्षे अलेक्जन्डर कानिंहाम् प्रथमवारं सिन्धुलिप्या उत्कलितमुद्रां प्रकाशितवान् । तदनन्तरं प्रायः ४००० सांकेतिकचिह्नसमन्वितानि वस्तूनि शोधखननात् प्राप्तानि । सिन्धुलिपेः लेखनगतिः वामतः, दक्षिणतः तथा उभयतः (boustrophedonic style) आसीत् । सिन्धुलिपेः प्रायः ४००-६०० मौलिकसांकेतिकचिह्नानि सन्ति (Wells 1999)। अनेके लिपिविशेषज्ञाः मन्यन्ते यत्- लिपेः स्वरूपम् संश्लेषात्मकभाषां सूचयति इति ।


text:
लाल कृष्ण आडवाणी
अन्तर्विषयाः
बाल्यजीवनं पृष्ठभूमिका च[सम्पादयतु]
लालकृष्णः अड्वानी तदानीन्तनस्य भारतस्य, सिन्धप्रान्तस्य कराचीनगरे जन्म प्राप्तवान् । तस्य माता ग्यानी देवी, पिता च कृष्णचन्द डि अड्वानी । सः प्याट्रिक् प्रौढशालायां शालीयविद्याभ्यासं कृतवान् । अनन्तरम् इदानीन्तनपाकिस्थानस्य हैदराबाद् नगरे, डि.जि.न्याष्नल् कालेज् मध्ये अध्ययनं कृतवान् । अनन्तरं, मुम्बयी विश्वविद्यालयस्य सर्वकरीयविधिमहाविद्यालयात् पदवीं प्राप्तवान् ।
राजकीयमार्गः, प्राक् जीवनं च[सम्पादयतु]
एल् .के. अड्वानी -अस्य राजकीयजीवनं १९४७ मध्ये आरब्धम् । सः कराचीनगरे राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य कार्यदर्शित्वेन निर्वाचितः । अड्वानीं राजास्थानस्य मेवारप्रान्तं प्रति रा.स्व.से.सङ्घस्य कार्याणां पर्यवेक्षणार्थं प्रेषितवन्तः । तत्तत्र देशविभजनस्य कारणतः जातीयकलहः आरब्धः आसीत् ।
जनसङ्घस्य दिनानि[सम्पादयतु]
अड्वानी भारतीयजनसङ्घ्स्य सदस्यः अभवत् । एषः सङ्घः श्यामप्रसादमुखर्जिना १९५१ तमे वर्षे आरब्धः। सः तस्मिन् पक्षे विविधपदेषु कार्यं कृत्वा १९७५ तमे वर्षे पक्षस्य अध्यक्षः अभवत् ।यदा जयप्रकाशनारायणः 'विरोधपक्षाः यावत् एकीभूय कार्यं न कुर्वन्ति तावत् अपत्कालिकां स्थितिं विरुध्य कार्यं न करोमि इति उद्घुष्टवान् तदा जनसङ्घादयः विरोधपक्षाः एकीभूताः। जनसङ्घघपक्षस्य विसर्जनेन अड्वानी तथा सहोद्योगी अटलबिहारी वाजपेयी च जनतापक्षम् आगत्य १९७७ तमे वर्षे निर्वाचने भागं स्वीकृतवन्तौ ।
जनतापक्षः[सम्पादयतु]
जनतापक्षः अनेकपक्षाणां नेतृभिः कार्यकर्तृभिः च सम्भूय निर्मिता वेदिका । ते सर्वे एकीभूय १९७५ तमे वर्षे तदानीन्तनप्रधानमन्त्रिणा इन्दिरा गान्न्धिःवर्यया प्रयुक्तायाः आपत्कालिक्याः स्थित्याः विरोधं कृतवन्तः।
यदा १९७७ तमे वर्षे निर्वाचनम् उद्घोषितम् अभवत् तदा ,कांग्रेस् (ओ), स्वतन्त्रपक्षाः, भारतीयसमाजवादीपक्षः, भारतीयजनसङ्घः, लोकदलं च मिलित्वा, जनतापक्षः इति नाम्ना नूतनं पक्षम् आरब्धवन्तः। जगज्जीवनरामः अपि कांग्रेसपक्षतः बहिरागत्य, कांग्रेस् फ़ार् डेमोक्रसि इति, पक्षं संस्थाप्य, जनतापक्षस्य आश्रयम् आगतवान् । आपत्कालिकीं स्थितिं विरुध्य जनाः निर्वाचने जनतापक्षं प्रति स्वमतदानेन अधिकारारूढं कृतवन्तः । मोरार्जी देसायी भारतस्य प्रधानमन्त्री अभवत् । अड्वानी तदा सूचना तथा प्रसारणविभागस्य सचिवः अभवत् । तस्य परममित्रं जनसङ्घस्य सहोद्योगी , अटलबिहारी वाजपेयी विदेशाङ्गसचिवः अभवत् ।
जनतापक्षस्य जन्म एव तदीयस्य विनाशे बिजाङ्कुरः इव अभवत् । मिथः अविश्वासः च सर्वकारस्य पतने हेतू अभवताम् । द्विसदस्यता एव कलहे प्रमुखं कारणं सञ्जातम्। जनसङ्घतः ये आगताः, ते राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्गस्य सदस्यत्वं त्यजेयुः इति वादः प्रादुरभवत्।
जनसङ्घस्य पूर्वतनसदस्याः जनतापक्षात् बहिरागत्य, “भारतीयजनतापक्षः“इति नूतनं पक्षम् आरब्धवन्तः। अड्वानी तत्र प्रमुखः नायकः भूत्वा , राज्यसभायां तस्य पक्षस्य नायकः अभवत् ।
भारतीयजनतापक्षस्य उन्नतिः[सम्पादयतु]
अड्वानी १९८६ तमे वर्षे भारतीयजनतापक्षस्य अध्यक्षः अभवत् । मण्डल-आयोगस्य राजकीयतः उत्पन्ना तस्य उन्नतिः कांग्रेस् पक्षे अशान्तताम् उदपादयत् । मुस्लिम्जनेषु मूलभूतवादिता वृद्धिं गता। अड्वानी तावत् स्वदृढमनसा पक्षम् १९९१ तमे वर्षे उन्नतस्थानं नीतवान् । सः क्रमेण पक्षस्य सिद्धान्तेषु हिन्दुत्वपोषकांशान् संयोजितवान् । तेन फलमपि प्राप्तवान् । वित्तसचिवस्य विश्वनाथप्रतापसिंहस्य कांग्रेसपक्षतः बहिरागमनं लाभकारि अभवत्। १९८९ तमे निर्वाचने वी.पी.सिंहस्य जनतादलस्य तथा भारतीयजनतापक्षस्य च स्थितिः उत्तमा अभवत् । यद्यपि कांग्रेस् पक्षः एकाकिना अधिकसदस्ययुतः अभवत् तथापि सः पक्षः विरोधपक्षत्वेन कार्यं कर्तुं सिद्धः अभवत्। वी.पी. सिंहः अनेकमित्रपक्षाणां सहयोगेन प्रधानी अभवत्। भारतीयजनतापक्षःसर्वकारतः बहिः स्थित्वा एव तस्य समर्थनम् अकरोत्।
१९८९ तमे वर्षे भारतीयजनतापक्षः अड्वानीनायकत्वे रामजन्मभूमिरिति नूतनं विषयं स्वीकृत्य देशे आन्दोलनम् आरभत। । भा.ज.पक्षः बाब्रीमस्जिद् यत्र अस्ति तत्रैव रामालयस्य स्थापनं भावेत् इति निर्धारम् अकरोत् । भारतीयपुरातत्त्वविभागस्य आशयः यत् तत्र एव राममन्दिरम् आसीत् यत्र इदानीं बाबरीमस्जिद् अस्ति इति। १५२८ तमे वर्षे यदा बाबरः आक्रमणं कृतवान् तस्मात् पूर्वं तत्र देवालयः आसीत्। केन्द्रीय सुन्निमण्डली विभागस्य वादं निराकरोत्, ५० पादमिते तले खननं न अभवत् एव। राजकीयपरिहारस्य अभावे, कश्चन हिन्दुगणः तस्य विवादितस्य भवनस्य नाशम् अकरोत् । एतेन हिन्दूमुस्लिम् जनानां मध्ये वैषम्यं प्रादुरभवत् ।
अड्वानी रथयात्राप्रसङ्गेन करसेवकान् सर्वान् बाबरीमस्जिद् स्थाने प्रार्थनां कर्तुम् आहूतवान् । एषा रथयात्रा वातानुकूलितवाहनेन अभवत् , यच्च वाहनं रथसदृशं कल्पितम् आसीत् ।गुजरात्राज्यस्य सोमनाथदेवालयतः आरब्धा यात्रा उत्तरभारते बहून् प्रदेशान् अगच्छत् । परन्तु बिहारराज्ये मुख्यमन्त्रिणा लालूप्रसादेन एषा यात्रा स्थगिता । तदा अड्वानीबन्धनम् अभवत् । तदा मतीयवैषम्यस्य कारणात् बहवः मारिताः।
भाजपक्षस्य स्थितिः विशेषतः उत्तरभारते उत्तमा अभवत् । एतेन ध्रुवीकरणेन उच्चजातीयजनानां मतानि भा.ज.पक्षं प्रति आगतानि । ये च उच्चजातीयाः आसन् ते मण्डल् आयोगस्य कारणतः कांग्रेस्पक्षः विमुखाः आसन् ।१९९१ तमे निर्वाचने भारतीयजनतापक्षः सदस्यसंख्यया द्वितीयं स्थानं प्राप्नोत् । कांग्रेस् पक्षः प्रथमं स्थानम् अलभत ।
रथयात्रायाः वर्षद्वयानन्तरं,१९९२ तमे वर्षे ,कल्य़ाणसिंहस्य नेतृत्वे वर्तमानः भा.ज.पक्षस्य सर्वकारः उच्चन्यायालये यद्यपि बाब्रीरक्षणार्थं कृतप्रमाणः, आसीत् तथापि बाबरी विनाशे कारणमभवत् । कल्याणसिंहस्य सर्वकारः एतदर्थं साहाय्यमकरोत् । बाबरीमस्जिद् विनाशे अड्वानी दोषिश्वन्यतमः इति।
भा.ज.पक्षः, अड्वानीनायकत्वे १९९१ तः आरभ्य १९९६ पर्यन्तं विरोधपक्षत्वेन कार्यम् अकरोत्, यदा पी वी नरसिंहरावः प्रशास्ति स्म। रावस्य प्रशासनं उत्कोचयुतं, बहवः दोषाः सञ्जाताः प्रशासनेन इति भा.ज.पक्षः अवदत् । भा.ज.पक्षः एक एव पक्षः यः भ्रष्टरहितशासनं कर्तुं समर्थः इति ।
एन्.डि. ए. सर्वकारस्य स्थापानम्[सम्पादयतु]
१९९६ सार्वत्रिक निर्वाचने बाजप एकः एव पक्षः अधिकसंख्ययायुतः आसीत् ॥ राष्ट्रपतिना सर्वकारस्य घटनार्थं आहूतः। अटलबिहारी वाजपेयी देशस्य प्रधानी अभवत् । परन्तु बहुकालं शासनं कर्तुम् असमर्थः। १३ मासानन्तरं वाजपेयी त्यागपत्रं दत्तवान् वर्षद्वयानन्तरम्, राजकीयवनवासेन बहिरागतः भाजपः एन्.डि.ए नेतृत्वे पुनः अधिकारग्रहणम् अकरोत् ।१९९८ तमे वर्षे वाजपेयी पुनः प्रधानमन्त्रिपदे नियुक्तः । हेच् डी देवेगौड तथा ऐ.के गुज्राल् नेतृत्वे अस्थिरसर्वकारः स्थापितः अनन्तरम् निर्वाचनम् अभवत् । अड्वानी देशस्य गृहसचिवः अभवत् । अनन्तरम् उपप्रधानमन्त्रीपदे नियुक्तः । तदा पाकिस्थानतः उग्रगामिनाम् आक्रमणं देशस्य विभिन्न भागेषु अभवत्। वाजपेयी प्रधानमन्त्री भूत्वा भाजपनेतृत्वे, एन्.डि.ए.सर्वकारः आपञ्चवर्षं प्रशासनम् अकरोत् । अस्य सर्वकारस्य वाजपेयी प्रधानमन्त्री आसीत् । एन्.डि.ए केवलम् एकः एव तादृशः काङ्ग्रेस्भिन्नसर्वकारः यः आपञ्चवर्षं शासनम् अकरोत्।
आड्वानी हवालाद्वारा धनं स्वीकृतवान् इति आरोपः अभवत्। उच्चन्यायालयेन एषः आरोपः तिरस्कृतः। सि.बि.ऐ अपि एतदर्थं साक्ष्यं न प्राप्नोत् । तथापि सः अपराधित्वेन न परिगणितः इति सि.बि.ऐ निन्दनम् अभवत् सर्वत्र । केचन उक्तवन्तः एतेन भा.ज.पक्षः उन्नतस्थितिम् एव प्राप्नोत् इति । अन्ये केचन उक्तवन्तः एतत् केवलराजकीयप्रेरितम् इति ।
2004 निर्वाचनसभायां अड्वानी उद्घोषितवान् यत् 'कांग्रेस्पक्षः१०० स्थानानि अपि न प्राप्स्यति’ इति । परन्तु मतदातारः अन्यथा एव कृतवन्तः । भा.ज.पक्षः निर्वाचने पराजयं प्राप्नोत् , विरोधपक्षस्य स्थाने उपाविशत् । तदा अन्य गणः युनैटेद् प्राग्रेस्सिव अलयन्स् इति नाम्ना कांग्रेस्पक्षः अधिकारं प्राप्नोत् । ए.डि ए विभजितम् अभवत् । तेलगुदेशं पक्षः ततः निर्गत्य, युनैटेद् प्राग्रेस्सिव अलयन्स् (यु.पी.ए) सर्वकारं बाह्यतः एव समर्थनं ददाति स्म ।
वाजपेयी २००४ निर्वाचनानतरं सक्रियराजकीयतः निवृत्तः । अड्वानी भा.ज.पक्षस्य नेता अभवत् । अड्वानी २००४ तः २००९ पर्यन्तं लोकसभायां विरोधपक्षस्य नायकः आसीत् । अस्मिन् समये पक्षे अपि केचन विरोधिनः उदभवन् । उमाभारती, मदनलाल् खुराना, दीर्घकालिकः विरोधी मुरलीमनोहरजोशी च साक्षात् तं विरुध्य आरोपाणि कृतवन्तः। २००५ तमे वर्षे यदा स पाकिस्थानदेशे जिन्ना स्मारकं प्रति गतवान् यत् च कराची मध्ये अस्ति । कराची अड्वाणीमहोदयस्य जन्मस्थानम् अस्ति । तत्र सः उक्तवान् ’मोहम्मद् आलि जिन्ना जात्यतीतः नायकः इति । भारते सर्वत्र जनाः एतं वादं तिरस्कृतवन्तः । तस्मिन् विश्वासः कुण्ठितः अभवत् । राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घाय तु एतस्य वचनं न अरोचत। अतः सः पक्षाध्यक्षस्थानं त्यक्तवान् । परन्तु सः केषाञ्चन दिनानां अनन्तरं पुनः अध्यक्षपदवीं आरूढः।
यदा राष्ट्रियस्वयंसेवकसङ्घस्य सरसङ्घचालकः के.एस् सुदर्शनः उक्तवान् "आड्वानीवाजपेयिभ्यां च नूतनजनानां कृते नायकपदवी दातव्या” इति तदा अड्वानी-रा.स्व.सङ्घ्योः परस्परं मैत्रीभावः दूरङ्गतः। मुम्बैनगरे प्रवृत्ते भाजपरजतमहोत्सवसन्दर्भे अड्वानी स्वपदवीं त्यक्तवान् । राजनाथसिंहः यश्च उत्तरप्रदेशराज्यीयः , राजकीये कश्चन कनिष्ठः अध्यक्षत्वेन निर्वाचितः । २००६ मार्च मासे , हिन्दूनां पवित्रतमे क्षेत्रे वाराणस्यां विस्फोटः अभवत्, तदा अड्वानी भारतसुरक्षायात्राम् आरब्धवान् , तेन प्रतिपादितं 'युनैटेद् प्राग्रेस्सिव अलयन्स् (यु.पी.ए) तावत् उग्रवादिनां निग्रहणे असमर्थम्’ इति ।
प्रधानमन्त्रिस्थानस्य अभ्यर्थी[सम्पादयतु]
२००६ तमे वर्षे एकस्याम् वार्तागोष्ठ्यां , सः उक्तवान् "प्रजाप्रभुत्वे, विरोधपक्षस्य नायकः सन् प्रधानमन्त्रिपदस्य अभ्यर्थी अहम् । निर्वाचनम् २००९ वर्षस्य मेमासे १६ दिनाङ्के भविष्यति” इति । एतद् वाक्यं बहूनां सहोद्योगिनां कृते अपि अपथ्थ्यं सञ्जातम् , ये च तं प्रधानमन्त्रिस्थानस्य कृते नेच्छन्ति स्म ।
मुख्यः अंशः नाम भा.ज.पक्षे , वाजपेयी अनन्तरम् बलावान् नायकः एषः एव । वाजपेयी अपि एतमेव इच्छति स्म प्रधानमन्त्रि-अभ्यर्थित्वेन। २००७ तमवर्षस्य मे मासस्य द्वितीये दिनाङ्के कस्मिंश्चित् सन्दर्शने राजनाथसिंहः अवदत् 'एषः एव प्रधानमन्त्री भवितुं अर्हः अभ्यर्थी । अटल- अनन्तरम् एकः एव अड्वानी । स एव प्रधानी भवेत् ।२००९ तमवर्षस्य निर्वाचने सः एव प्रधानमन्त्रिस्थानस्य अभ्यर्थी’ इति। भाजपसंसदीयमण्डल्या अपि उद्घोषितम्।
परन्तु पक्षस्य अन्तः पक्षात् बहिः च तस्य विद्यार्हता , प्रशासनकौशलस्य च विषये विरोधः प्रकटितः अभवत् । २००९ तमे निर्वाचने भारतीय-राष्ट्रिय-कांग्रेसपक्षस्य गणः जितवान्। मनमोहनसिंहः एव प्रधानमन्त्रिपदे अन्ववर्तत । लोकसभानिर्वाचने पराजितः पक्षस्य एल् के अड्वानी विरोधपक्षस्य नेतृत्वं सुष्मास्वराज् कृते प्रदत्तवान् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Official site
- Profile on website of BJP
- BJP Leader, India
- Profile at BBC News
- Pakistan expresses shock at Mr Advani's resignation
- Allahabad High court order on the Babri Masjid demolition case
- Khurana asks Advani to step down
- Madan Lal Khurana suspended from BJP
- Advani praises functioning of Modi Govt
- Advani to call it quits in December
- Advani Discusses His Prime Ministerial Candidacy
- BJP to fight next poll under second-rung leader: Naqvi
- Official Blog of Lal Krishna Advani
- My Country, My Life Official site


text:
बृहत्संहिता
एष ग्रन्थः शताध्यायात्मकः-३९०० पद्यात्मकश्च विस्मयजनको विश्वकोशः । बृहत्संहिता नाम महान् समुच्चयः । संहिता नामान्यैः कृतानां ग्रन्थानां ग्रन्थभागानां वा संकलनम् । परन्तु बृहत्संहिता स्वोपज्ञम् । कदाचिच्च अन्यरचितानां ग्रन्थानां ग्रन्थभागानां वा अधमर्णत्वमत्र पाठकानां ज्ञायते । तादृशेषु प्रसंगेषु निः संकोचं परकृतीनामाधमर्ण्यमत्र सुविस्पष्ट मभिहितं ग्रन्थं कर्त्रा । अमुकभागस्य रचनार्थं माननीयोऽमुक इति स्पष्टं नामतः कीर्तयति ग्रन्थं कर्ता ।
रचनाकारोऽस्या बृहत्संहितायाः प्रसिध्दो ज्योतिर्विद् वराहमिहिर: । धन्यजन्मनोऽस्य पृथिव्यामवतारः क्रि.श.५०५ ईसव्यामिति विदितम् पिताऽस्यादित्यदासः । रचना अदसीया इमाः -
- १. पञ्चसिध्दान्तिका ।
- २. बृहज्जातकम्
- ३. लघुयात्रा (योगयात्रा)।
- ४. विवाहपटलम् ।
- ५. बृहत्संहिता ।
एतासु रचनासु प्राथमिकस्य ग्रन्थचतुष्ट्वस्य ज्यौतिषकोटयन्तर्गतत्वं सुगमम् । अन्तिमं तु प्रकृतविचार्यो विश्वकोशः ।
एते विचारा बृहत्संहिताप्रतिपाद्याः-
- १-२६. पीठिका, विविधा ज्यौतिषोपयोगिनो विषयाः, ग्राहचारो ग्रहभुक्तिर्ग्र्हयुध्दमित्यादि ।
- २७. वायुर्यद वाति विविधैः प्रकारैस्तेषां फलानि ।
- २८. वृष्टेः पूर्वानुमानानि ।
- २९. पुष्पलता- समृध्दया आरोग्य-वृष्टि-दुर्भिक्षादीनां पूर्वानुमानानि ।
- ३० सन्ध्याकालीयानां वर्णानां विविधानां च प्रकाराणां वीक्षणेन निसर्गे संभाव्यमानानां घटनानां पूर्वानुमानम् ।
- ३१-३२. भूकम्पः । ३३. उल्का । ३४. सूर्यपरिवेषश्चन्द्रपरिवेषश्च (सूर्यं चन्द्रं च परितः कदाचिद् दृश्या वर्तुलाकारा प्रकाशरेखा)
- ३५. अतिपेलवानां मेघानां कारणतः (हिमनिबिडेषु प्रदेशेषु ) दृश्यमानस्य प्रतिसूर्यस्य लक्षणानि ।
- ३८. वायोरतितीव्रेण वेगेन उध्दूयमानस्य धूलेर्विचारः ।
- ३९. वात्या ।
- ४०-४१. ज्यौतिषशास्त्रानुसारिणी कृषिसमृध्दिः ।
- ४२. नक्षत्रराश्यानुगुण्येन वित्तस्फातिः, महार्घता, मौल्यह्रासश्च ।
- ४३.इन्द्रध्वजनिर्माणविधानं, तन्महिमानश्च ।
- ४४. देवताविग्रहाः, तथा, वह्नि-वृक्ष-स्तम्बकरि-वृष्टि –जल-प्रसूतिसमय-चतुष्पादिपशु –वायु ध्वजानाम् आकस्मिकानि वैपरीत्यानि च ।
- ४७. आकाशकायानां दर्शनेन ज्ञातव्यं राष्ट्रभवितव्यम् ।
- ४७. पुष्ये मासि राजभिरनुष्ठातव्यो मङ्गलस्नानाचारः ।
- ४९. राजभिर्धारणीयानि मुकुटानि ।
- ५०. खड्गनां लक्षणम् ।
- ५१. दैहिकानामङ्गानां परीक्षया सूचनीयानि भवितव्यानि ।
- ५२.श्वित्रैः (pimples) सूच्यमानं भवितव्यम् ।
- ५३. वास्तुवुद्या ।
- ५४. दकार्गला अर्थात्, पृथ्व्याः बाह्यैः कैश्चिन् चिह्नैरन्तर्जलानां शोधनं, वापीकूपतटाक निर्माणायोत्खननप्रसंगे मध्ये जायमानानां शिलानां भङ्गर्थम् अभ्युपायाः, लब्धे जले पानानर्हे तस्य पानार्हतासंपादनार्थं क्रियमाणाः क्रमाः ।
- ५५. वृक्षायुर्वेदः ।
- ५६. देवस्थानलक्षणम् ।
- ५७. अतिदृढस्य वज्रलेपस्य निर्माणम् ।
- ५८. प्रतिमालक्षणम् ।
- ५९. वनसंप्रवेशविधिः ।
- ६०. मूर्तिप्रतिष्ठापनम् ।
- ६१-६७ गो-श्व –कुक्कुट- कूर्म –च्छागा –श्व –गजानां लक्षणानि ।
- ६८-७०. स्त्रीपुरुषाणां लक्षणानि ।
- ७१. वस्त्रभङ्गे शकुनम् ।
- ७२-७३. छत्रचामरयोर्लक्षणम् ।
- ७४. स्त्रीप्रशंसा । ७५. सौभाग्यकरणम् (personality development) |
- ७६. वीर्यवृध्दे-रुपायाः ।
- ७७. सुगन्धद्रव्यनिर्माणम् ।
- ७८ संभोगसंबध्दाः केचन विचाराः ।
- ७९. शय्यासनानां लक्षणम् ।
- ८०-८३ मुक्ता पद्मरागमरकतानां लक्षणम् ।
- ८४. दीपलक्षणम् ।
- ८५. दन्तधावनार्थानां काष्ठानां लक्षणम् ।
- ८६-९६. विविधानि शुकनानि ।
- ९७. केषुचन नैसर्गिकेषु वैपरीत्येषु संभूतेषु तत्फल- जननसमयावधिः ।
- ९८-१००. तिथिनक्षत्रकरण संबध्दानां नित्यनैमित्तिकानां कर्मणां सुमुहूर्तदुर्मुहूर्तानि ।
- १०१.जन्मनक्षत्रा नुगुण्येन भविष्यकथनम् ।
- १०२. खगोलीयानां राशीनां विभागः ।
- १०३. विवाहप्रसंगे ग्रहनक्षत्रादीनां स्थितिगतीरवलम्ब्य पूर्वानुमेयानि भवितव्यानि; विविधच्छन्दोबन्धानाम् उदाहरणनि च ।
- १०४-१०५. नक्षत्रपुरुषोपासनाः ।
- १०६. उपसंहारः । विषयानुक्रमणिका
एतेन विस्पष्टायते यद् बृहत्संहिता विस्मयजनकानां वस्तूनां महान् रसराशिः । ज्यौतिषे शास्त्रे ग्रन्थं कर्तुः परमा प्रीतिः । प्रकृते ग्रन्थे सर्वेऽपि विषयाः ज्यौतिषशास्त्रेणैव परम्परया साक्षाद् वा संबध्दा इति स पर्यगणयदिति प्रतिभाति । तस्मादेव कारणात् सः “ स्वबुध्दयाख्येन मन्दरेण लोकापकारशास्त्राख्यं चन्द्रं ज्योतिः शास्त्रसमुद्रात् निर्मथ्योध्दृतवानस्मि” इति वदति ।
अत्र भूयस्या मात्रया लभ्यमानं छन्द आर्याछन्दः । परन्तु विविधानां छन्दसां प्रयोगेषु कवेरतिभूयसी नैपुणी –छन्दः शास्त्रदृष्टया १०३ तमोऽध्यायः कुतूहलप्रदः । अत्र ६३ छन्दसां नामानि मुद्रालंकारेण योजितानि । तस्मात् संस्कृतच्छन्दः शास्त्र्चरित्रं रचयितृणामपि बृहत्संहिता प्रयोजनाधिक्यं जनयतीत्यत्र न संशीतिलेशः ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Pancasiddhantika, Brhat Jataka, Brhat Samhita and Hora Shastra Various editions in English and Sanskrit. (PDF)
- The Brihat jataka (1905) Pdf edition internet archive


text:
पूर्वकमेङ्गमण्डलम्
पूर्वकमेङ्गमण्डलम् (East Kameng District) अरुणाचलप्रदेशराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रं चङ्लङ् नगरम् ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
पूर्वकमेङ्गमण्डलस्य विस्तारः ४१३४ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्मिन् मण्डलम् परितः तिब्बत, असमराज्यम्, पश्चिमकामेङ्गमण्डलम्, पपुम्पारेमण्डलम्, कुरुङ्गकुमेमण्डलम् च सन्ति । अस्मिन् मण्डले कमेङ्ग नदी प्रवहति ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
२००१ जनगणनानुगुणं पूर्वकमेङ्गमण्डलस्य जनसङ्ख्या ७८४१३ अस्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते १९ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् १९ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः ३७.१४% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-१०१२ अस्ति । अत्र साक्षरता ६२.४८ % अस्ति ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले द्वे उपमण्डले स्तः। तानि-
१.सेप्पा
बाह्यानुबन्धाः[सम्पादयतु]
- Official website of the West Kameng district
- [१] List of places in West-Kameng


text:
भारतीयविज्ञानसंस्था (IISc)
भारतीयविज्ञानसंस्था (Indian Institute of Science) भारतस्य प्रमुखस्नातकोत्तरसंशोधने तथा उच्चशिक्षणे एषा अन्यतमा संस्था वर्तते । भारतीयविज्ञानसंस्था संशोधनालयस्य रूपेण कार्यं करोतु इति जमशेडजी-नुस्सेवञ्जी-टाटामहोदयेन चिन्तितम् । अस्याः स्थापनं १९०९ तमे वर्षे मे मासस्य २७ दिने अभवत् । अत्र ३७ अभियान्त्रिकविभागाः कार्यं कुर्वन्तः सन्ति । २००० अधिकाः छात्राः संशोधनकार्येषु निरताः सन्ति । प्रसक्तविज्ञानपत्रिका ((Current Science) अस्याः संशोधनस्य आयस्य कृते प्रथमं स्थानं दत्तवती ।


text:
सोलिगजनाङ्गः
सोलिगजनाङ्गस्य मूलस्थानानि[सम्पादयतु]
एते चामराजनगरमन्डलस्य यळन्दूरुउपमण्डलस्य बिळिगिरिरङ्गनबेट्ट, कोळ्ळेगाल-उपमण्डलस्य मलेमहदेश्वरबेट्ट इत्यादिषु प्रदेशेषु दृश्यन्ते । एतान् सोलिग, सोलग, शोलग, शोलिग, सैलिग च इत्यादि नाम्ना निर्दिशन्ति । एतेषां नामसम्बद्धविषयाः, जन्ममूलानि च पौराणिककथासु, कल्पितकथागर्भेषु च विलीनाः सन्ति । केवलम् ऊहाः आधारीकृत्य एतेषाम् इतिहासस्य पुनर्रचना करणीया अस्ति ।
सोलिगजनाङ्गे कुलव्यवस्था[सम्पादयतु]
सोलिगजनेषु कुलं त्यक्त्वा केऽपि न जीवन्ति । सोलिगजनाः कुटुम्बतः भयं न अनुभवन्ति चेदपि कुलतः भयम् अनुभवन्ति । बिळिगिरिरङ्गनबेट्टप्रदेशस्य सोलिगजनेषु पञ्चकुलानि सन्ति । अन्यत्र सप्तकुलानि सन्ति । बिळिगिरिरङ्गनबेट्टप्रदेशस्य उपत्यकायां केवलं न , अपि तु पर्वतस्य अन्य-उपत्यकासु पञ्चकुलस्य सोलिगजनाः सन्ति । काळिकाम्बकालोनी, कुण्टगुडि, गोडेमडु, पुणजूरु, बाणवाडि, बूदिपडग, बेल्लत्त, भद्रेगौडस्य पोडु, भूतण्णिपोडु, मारिगुडिपोडु, यत्तेगौडस्य दोड्डि, शनिवासरमण्टि, श्रीनिवासकालोनि, हित्तलगुड्डे इत्यादिषु स्थानेषु पञ्चकुलस्य सोलिगाः सन्ति । चामराजनगरस्य मुनेश्वरकालोनि, कोळ्ळेगालस्य अनेकेषु प्रदेशेषु सप्तकुलस्य सोलिगाः सन्ति ।
सोलिगजनाङ्गीयानां कुलानि[सम्पादयतु]
- १. तेनेयर कुलम्
- २. होङ्गेलर कुलम्
- ३. सूर्यकुलम्
- ४. बेल्लरकुलम्
- ५. हालरकुलम्
- ६. जेनुकुलम्
७. कुम्बळुकुलं च । एतेषु न केवलं कुलविभागाः अपि च अन्तर्गणाः सन्ति । काडुसोलिग, मलेसोलिग, बुरुडेसोलिग च इत्यादि गणाः सन्ति । हेग्गडदेवनकोटे परितः प्रदेशे ‘देवरसोलिग’ इति कश्चन गणः अस्ति इति ज्ञातमस्ति । पूर्वम् एतेषु अपहरणविवाहस्य, पलायनविवाहस्य, सेवाविवाहस्य पद्धतयः आसन् । इदानीम् एतादृशाः विवाहाः न चलन्ति । अङ्गीकृतः विवाहः एव भवति । बिळिगिरिरङ्गनाथस्वामी सोलिगजनानाम् आराध्यदैवः । सोलिगजनाङ्गीयस्य बोम्मनगौडस्य पुत्रीं कुसुमालां रङ्गनाथस्वामी वृतवान् इत्यनेन रङ्गनाथस्वामी स्वेषाम् आवुत्तः भवेत् इति एते वदन्ति । जडेस्वामी, कारय्य, बिल्लय्य च एतेषां पूज्यदैवाः । सोलिगानां व्यक्तिनामानि विशिष्टानि सन्ति । उदाहरणार्थं :- केतेगौड, जडेगौड, पन्देगौड, बेदेगौड, कोल्लेगौड, मादेगौड च इत्यादि नामानि पुरुषाणां भवन्ति । दैतम्म, पन्दम्म, बोम्मम्म, मसणम्म, रङ्गम्म, हलगम्म च इत्यादीनि स्त्रीनामानि भवन्ति । पर्वसु ‘रोट्टिपर्व’ विशिष्टम् अस्ति एतेषाम् । सोलिगजनानां व्यापकं जनपदसाहित्यमस्ति । यथेष्टानि तर्जनपदानि अपि सन्ति । ‘विवेकानन्दगिरिजनकल्याणकेन्द्रम्’ सोलिगजनानाम् अभिवृद्ध्यर्थं कार्यं करोति । डा. हेच्. सुदर्शनः एतस्य कल्याणकेन्द्रस्य नेता । सोलिगप्रभेदः दक्षिणद्राविडभाषावर्गे योजितः अस्ति । एषा कन्नडस्य उपभाषा अस्ति ।


text:
माषः
एषः माषः अपि भारते वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः । अयं सस्यजन्यः आहारपदार्थः । अयम् आङ्ग्लभाषायां Black gram इति उच्यते । माषः अधरस्य रुचिवर्धकः । किन्तु न तावान् उदरस्य हितकरः । भारतीयेषु प्राचीनेषु शास्त्रेषु माषस्य उपयोगः एव निषिद्धः अस्ति । यतः माषः बुद्धिं न्यूनीकरोति, अथवा बुद्धेः वर्धनस्य अवरोधकः इति । कुरुविन्दः, वृषाकरः, मांसलः, बलाढ्यः, पित्र्यः, पितृजोत्तमः इत्यादीनि अपि नामानि सन्ति माषस्य । दिवं गताः पितरः अपि वर्षे एकवारं काकरूपेण भुवम् आगत्य माषं सेवन्ते इति । तदर्थम् एव “श्राद्ध”कार्येषु माषस्य किमपि एकं वा खाद्यपदार्थं निर्मान्ति एव । दक्षिणभारतस्य प्रसिद्धः उपहारः “इड्लि”निर्माणार्थं माषः अत्यावश्यकः एव । दोसानिर्माणे, वटकनिर्माणे, शष्कुलिनिर्माणे, व्याघरणे च माषः उपयुज्यते एव ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य माषस्य स्वभावः[सम्पादयतु]
माषः मधुररुचिप्रधानः । गुणे उष्णः, स्निग्धः (नैर्यासस्वभावयुक्तः) च । पचनार्थं जडः । मलस्य प्रमाणं वर्धयति । देहस्य धातूनां पोषकः । पुरुषेषु वीर्यवर्धकः, स्त्रीषु आर्तववर्धकः च । अयं माषः वातहरः कफवर्धकः च । पित्तम् उत्पादयति, रक्तं च अशुद्धीकरोति ।
- “माषो गुरुभिर्न्नपुरीषमूत्रः स्निग्धोष्णवृष्यो मधुरोऽनिलघ्नः ।
- सन्तर्पणः स्तन्यकरो विशेषाद्बलप्रदः शुक्रकफावहश्च ॥“ (सु.सू.४६-३४)
- १. माषः पचनार्थं जडः इति कारणात् नित्योपयोगार्थं न युक्तः ।
- २. अत्यन्तं श्रमजीविनां हितकरः माषः ।
- ३. माषेण निर्मितैः खाद्यपदार्थैः सह शुण्ठ्या वा, जीरिकया वा, हिङ्गुना वा निर्मितं किमपि सेवन्ते चेत् दोषस्य परिहारः भवति, शीघ्रं जीर्णम् अपि भवति । उदाहरणार्थम् – “इड्लि” इत्याख्येन आहारपदार्थेन सह शुण्ठ्याः उपसेचनं खादनीयम् ।
- ४. पित्तप्रकोपः, आम्लपित्तं (Acidity), त्वग्रोगः, प्रमेहः, रक्तव्याधिः वा अस्ति चेत् माषः अपथ्यः एव ।
- ५. मलक्षययुक्तानां माषः हितकरः । (जीर्णशक्तेः विषये अपि अवधानं भवेत्)
- ६. माषः कफकारकः । श्वासोच्छ्वासव्याधिः, कासः वा अस्ति चेत् माषः न हितकरः ।
- ७. ज्वरावस्थायां, पाचनशक्तेः न्यूनत्वे च माषः न उपयोक्तव्यः ।
- ८. माषः बलवर्धकः, पुरुषेषु वीर्यवर्धकः च । वीर्यक्षयः अस्ति चेत् माषस्य उपयोगः हितकरः ।
- ९. माषः स्त्रीषु आर्तववर्धकः । अतः किशोरावस्थातः यौवनावस्थां प्रति पादार्पणं कुर्वतीनां युवतीनां हितकरः माषः ।


text:
व्यासपूर्णिमा
भारतीयसंस्कृत्यां गुरोरधिष्ठानमदवितीयमिति मन्यते । भारतेऽस्मिन् प्राचीनतमकालात् सर्वैः शिष्यैः गुरुं प्रति सादरं भाति प्रदर्शिता । धौम्यशिष्य आरुणिः, द्रोणाचार्यशिष्य एकलव्यः, रामकृष्णपरमहंसशिष्यवरः विवेकानन्द इत्यादयः गुरुभक्तेः त्यागस्य च श्रेष्ठादर्शा आसन् । अतः प्रतिवर्षम् आषाढपूर्णिमायां सश्रद्धं गुरुपूजनं कर्तव्यमिति प्राचीना परम्परा ।
आषाढशुदधपूर्णिमा गुरुपूर्णिमा व्यासपूर्णिमा वेति कथ्यते । विशालबदधिः श्रीव्यासोऽतीव विद्वान् सर्वश्रेष्ठ आचार्य आसीत् । पुरा किल अध्ययनार्थम् अतिविशालः एक एव वेदराशिरासीत् । किन्तु मानवानामल्पायुः परिमितबदधिसामर्थ्थं चावलोक्य श्रीव्यासो वेदराशिं विभज्य एकैकं वेदराशिं शिष्यमेकैकम् अग्राहयद्, वेदसंरक्षणं चाकरोत् । भगवता श्रीव्यासेनानेन आदौ महाभारतं लिखितं, पश्चादष्टादश पुराणानि रचितानि । सामान्यजनानां मनः शान्त्यर्थं भागवतं चापि विरचितमनेन । श्रीव्यासस्य विपुलवाङ्म्यलेखनादेव ’व्यासोच्छिष्टं जगत् सर्वम्’ इति प्रख्याता लोकोक्तिर्लोकेषु । व्यासमहर्षिर्विशालं लेखनविस्तारं, अविरतं दीर्धेद्योगं, प्रगाढं प्राण्डित्यं च वीक्ष्य विस्मितपण्डितास्तं ‘जगदगुरुः’ इत्यमन्यन्त । पराशर्स्य पुत्रोऽयं यमुनाद्वीपे जनिमलभत, बदरिकावनं च गत्वा अतपत तपः । अतोऽयं पाराशरो बादरायणो वेद्व्यासः द्वैपायनश्चेत्यादिभिर्वैविधैः नामभिः विख्यातः । अत एव गुरुपूर्णिमावसरे श्रीव्यासप्रतिमापूजनं, गुरुप्रतीकं ग्रन्थपूजनं चापि कुर्वन्ति । केचित् संवत्सरस्य पञ्चकृत्वः वैशाखाषाढकार्तीकपौषमाघमासेष्वपि श्रीव्यासपूजनं विदधति । अध्ययनाध्यापनक्लर्मणि नित्यं निमग्नेषु ज्ञान्मन्दिरेष्वधुना बहवः छात्राः प्रत्यहं ज्ञानग्रहणं क्रुर्वन्ति । आषाढपूर्णिमवसरे तैर्विद्यार्थिभिर्भक्त्यादरेण च ‘तेजस्वि नावधीतम्स्तु’ इति संप्रार्थ्य् गुरुरूजनं कर्तव्यमिति उपदिश्यते ।
वेदव्यासः पाराशरिः कृष्णद्वैपायनः व्यासमहर्षिः बादरायणः इत्यादि नामभिः प्रसिध्दः अस्ति । ब्रह्मसूत्राणां, महाभारतस्य, विविधपुराणानां च रचयिता श्री व्यासमहर्षिः महाभारतकाले आसीत् इति ज्ञायते । महाभारते केनचित् प्रमुखपात्ररुपेण वेदव्यासस्य परिचयः भवति । वेदव्यासमहर्षेः गुरुपूर्णिमेति आषाढ मासस्य पूर्णिमादिने विशेषतः स्मरणं कुर्वन्ति ।
क्रिस्तपूर्वे पञ्चमशतके महाभारतस्य रचनां श्रीवेदव्यासाः कृतवन्तः । महाभारतस्य लेखनं कर्तुं श्री ग्णपतिं प्रार्थितवन्तः । महाभारतं पञ्चमो वेद इति च ख्यातः शतसाहस्री इत्यपि महाभारतं कथयन्ति ।अस्मिन् महाकाव्ये लक्षश्लोकाः सन्ति । महाभारतस्य आदिपर्वणि श्री वेदव्यासस्य चरित्रमस्ति ।
श्रीपराशरमहर्षिः एकदा नदीं तरन् आसीत् । सत्यवती इति दाशकन्या तारणं कारितवती । सा दुर्गन्धिनी आसीत् । तां सिगन्धिनीं पराशरमहर्षिः कृतवान् । तयोः सम्बन्धेन एकः शिशुः अभवत् । सा तु अविवाहिता इति शिशुं स्वीकृतवती । पराशरः एव शिशुं पालितवान् । सत्यवतीं च कन्यां कृत्वा प्रेषितवान् । पराशरस्य सुतः एव वेदव्यासः । सत्यवतीसुत इत्यपि व्यासं कथयन्ति ’। जयति पराशरसूनुः सत्यवतीहृदयनन्दनो व्यासः । यस्या स्यकमलगलितं वाङ्मयममृतं जगत् पिबति ’॥
व्यासमहर्षिः वेदान् विभागीकृतवान् । अतः ‘व्यास’ इति नाम प्राप्तवान् । वेदव्यासमहर्षिः सप्तचिरञ्जीविषु एकः अस्ति । महाभारते आदितः अन्तपर्यन्तं प्रमुखपात्ररुपेण दर्शनं यच्छति । व्यासमहर्षिः आरम्भे कुरुकुलस्य अभिवृध्दयर्थं धृतराष्ट्रपाण्डुराजविदुराणां जन्मनः कारणम् अभवत् । अन्ते च अश्व त्थामार्जुनयोः ब्रह्मास्त्रं शान्तं कृत्वा युध्दस्यान्तं कृतवान् ।
महाभारते भारतीयेतिहासस्य दर्शनं भवति । न्यायविचारः, सदाचारः, राजनीतिः इत्यादीनां सुन्दरं वर्णनं तत्र अस्ति । यदिदात्र नतन क्वचित’ इति महाभारते सर्वेमास्तीति उक्तवन्तः । अनेकत्रं उत्तमोपदेशाः कृताः सन्ति, विदुरनीतिः, भगवद्गीता, अन्ते भीष्मोपदेशः इत्यादयः बहु प्रसिध्दाः मानवकल्याणाय हितकराः सन्ति । हिन्दुधर्मे रत्नत्रयं ग्रन्थाः सन्ति । भगवद्गीता, ब्रह्मसूत्राणि च व्यासवर्णिते एव । एतेषु ज्ञानराशिः लोककल्याणाय उपदिष्टः अस्ति । व्यासमहर्षिः अष्टादशपुराणानि, उपपुराणनि च रचितवान् इति ज्ञानेन अस्य प्रतिभामहत्वं स्पष्टं भवति ।
महाभारते मुख्यतः कौरवपाण्डवयोः कथा अस्ति । अन्याः शतशः उपकथाः अपि सन्ति ।‘ यतो धर्मः ततो जयः’ इति महाभारतस्य सारः । राजा कालस्य कारणं, कुर्यादाहारं प्राणसन्धारणार्थं ‘वृत्तं यत्ने न सम्रक्षेत् वित्तं आयाति याति च ‘श्रीणाः नराः निष्करुणाः भवन्ति’ बुभुक्षितः किं नकरोति पापम् इत्यादि वाक्यानि अतीव सुन्दराणि दिन वचनभुक्तानि सन्ति ।
- धर्मे चार्थे च कामे च मोक्षे च पुरुषर्षभ् ।
- यदिहास्ति तदन्यत्र यन्नेहास्ति न तत् क्वचित् ॥
व्यासपूर्णिमा दिनाचरणे व्यासमहर्षेः गौरवेण पूजदिकं प्रचलति । वेदपुराण महाभारतादीनां चर्चाः भवन्ति । सर्वे व्यासमहर्षिं विष्णुरुपेण पूजयन्ति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- On Guru Pournima by Forum For Hindu Awakening
- On Guru Purnima by About.com
- On Guru Pournima by Sanatan Sanstha
- Guru Purnima 2010 Sanatan Sanstha info


text:
कंसः
कंसः यदुवंशस्य उग्रसेनस्य पत्न्यां कालनेमिः इति राक्षस्य अंशेन जातः । मगधदेशस्य राज्ञः जरासध्य पुत्र्यौ अस्तिः प्रास्तिः च अस्य भार्ये । उग्रसेनस्य राज्ञी कदाचित् सखिभिः सह स्नातुं यमुनानदीं गता कामपरवशा पत्युः स्मरणं कृतवती । सहसा द्रुमिलः इति राक्षसः उग्रसेनस्य रूपेण आगत्य रतिसुखमनुभूतवान् । रतिलक्षणेन एषः उग्रसेनः न इति शङ्किता तेन वास्तववृत्तान्तं प्राप्तवती । तदा रोषात् भवतः दुर्वीर्येणः जातः यदुवंशजेन एव मृत्युं प्राप्नोतु इति शप्तवती । अनेन कारणेन कंसे आसुरी स्वभावः संवृद्धः । प्रप्ते तारुणेय कंसः उग्रसेनं कारावारे अस्थापयत् । स्वयं राज्यं दौष्ट्येन प्रशासितुम् आरब्धवान् ।
कृष्णजनम्[सम्पादयतु]
पितृव्यस्य पुत्र्याः देवक्याः विवाहं वसुदेवेन सह वैभवेन अकरोत् । नवदम्पतयौ सम्प्रेषणावसरे कंसः ’ अस्याः गर्भजः शिशुः ते मृत्युः भविष्यति ’ इति अशीरवाणीं श्रुतवान् । भीतः कंसः देवकीवसुदेवौ कारावारे स्थापितवान् । तयोः जाते सन्ताने कंसः मारयति स्म । एवं तयोः सप्तापत्यानि मारितवान् । वसुदेवदेवक्योः अष्टमे गर्भे श्रीकृष्णः अजायत । देववाणीम् अनुसरन् वसुदेवः तं शिशुं नन्दगोकुलस्य नन्दगोपस्य पत्न्याःयशोदायाः निकटं त्यक्त्वा तया प्रसूतां कन्याम् आनीय देवक्याः समीपम् अस्थापयत् । देवक्याः स्त्रीजननम् अभवत् इति ज्ञात्वा कंसः खड्गपाणि तत्रागतः । शिशुम् उपरि क्षिप्त्वा खड्गं प्रसारितवान् । किन्तु शिशुः तव मृत्युः नन्दगोकुले वर्धते इति उक्त्वा अदृश्यः अभवत् । अनेन कंसस्य भयं तापः कोपः च शतगुणिताः अभवन् ।
कंसवधः[सम्पादयतु]
कथञ्चिदपि कृष्णस्य हननं भवेदेव इति विचित्नयन् कंसः बालकृष्णं मारयितुं पूतना, शकटः, धेनुकः, यमलार्जुनः केशी, इत्यादीन् चित्रविचित्रान् मायाविराक्षसान् सम्प्रेषितवान् । ते सर्वेऽपि क्षुद्राः बालकृष्णेन हताः । कृष्णे तारुण्ये आगते मन्तिणा अक्रूरेण बलरामं श्रीकृष्णः।श्रीकृष्णं च मथुराम् आनायितवान् । कंसस्य राजभवनस्य प्रवेशद्वारे एव कुवलयपीडः इति मत्तगजं कृष्णबलरामयोः वधार्थम् अत्यजत् । कृष्णः गजं हत्वा बलरामेण सह कंससभा प्राविशत् । तत्र बलरामकृष्णवधार्थं सिद्धौ चाणूरमुष्टिकौ मल्लयुद्धेन संहार्य कंसवधं कृतवन्तौ । पश्चात् श्रीकृष्णः उग्रसेन पुनः सिंहासने उपावेशितवान् ।