text:
॥ नवरत्नमालिकामञ्जूषा अथवा नाथनवरत्नमालिका ॥
श्रीगणेशाय नमः
श्रीमहेशनाथकृता श्रीनाथनवरत्नमालिका
श्रीभासुरानन्दनाथविरचितया
मञ्जूषाख्यया व्याख्यया संवलिता
श्रीनाथादित्रितयं नत्वा गम्भीररायसूरिसुतः ।
नाथनवरत्नमालागूढार्थव्यावृतिं तनुते॥
इह खलु निखिलोपासनाः गुरुप्रसादलभ्याः, ``गुरुमूलाः क्रियाः सर्वाः ''
इति वचनात् ।
तत्प्रसादश्च तत्स्वरूपोपास्तिमन्तरा दुर्लभः । तद्रूपं तु त्रिविधम् -
स्थूलं, सूक्ष्मं, परं चेति । तेषु आद्यं, ``सहस्रदलपङ्कजे
सकलशीतरश्मिप्रभम्'' इत्यादिना करणचरणाद्यवयववैशिष्ट्येणोक्तं
प्रसिद्धम् । द्वितीयं तु गुरुपादुकामन्त्ररूपम् । तृतीयं वासनात्मकम् ।
तच्च
रहस्यत्वात् सङ्केतभाषयोपासकानुजिधृक्षया विवृणोति-
हंसः सोऽहं मन्त्रमयैः श्वासनिकायै-
र्या गायत्री जन्तुषु सर्वेषु पिनद्धा ।
सन्नाविरभूद्वासनया य-
स्तं सन्मार्गं मत्तमयूरं गुरुमीडे ॥ १॥
हंस इति । प्राथमिकसृष्टौ यद्बिन्दुत्रयं प्रादुरभूत् । तत्र बिन्दुः
पुमान्; विसर्गः प्रकृतिः; ताभ्यां क्रमेण स्वस्य विशिष्टौ
हकारसकारावुत्पन्नौ । सोऽहं हंसः, स त्वजपानामको मन्त्रः ।
तस्यैव वैपरीत्यकथनेन सोऽहमितिपरमात्ममन्त्नः; परमात्मनि
योगे तु, ``पराप्रासादमन्त्रः'' इत्यादिशारदायां चरमपटलेऽन्यत्र
चोक्तम् । तदिदं परस्परभिन्नमन्त्रपञ्चकमुच्छ्वासनिश्वासरूपम् ।
``उच्छ्वासे चैव निःश्वासे हंस इत्यक्षरद्वयम् ।'' इति वचनात् ।
स च मन्त्रः सर्वैः प्राणिभिः अहोरात्रसंमिते काले
षट्शताधिकैकविंशतिसहस्र(२१६००)मावर्त्यते । सोऽयमनायासेन जपः ।
तथात्वेन ज्ञानमात्रेण मोक्षप्रदत्वात्सर्वमन्त्रोत्तमः । तदुक्तम्-
``हंसः पदं परेशानि प्रत्यहं जपते नरः ।
मोहान्धो यो न जानाति मोक्षस्तस्य न विद्यते॥
श्रीगुरोः कृपया देवि ज्ञायते जप्यते ततः ।
तस्माच्छ्वासैश्च निःश्वासैस्तदा बन्धक्षयो भवेत्॥
अजपा नाम गायत्री योगिनां मोक्षदायिनी ।
तस्या विज्ञानमात्रेण नरः पापैः प्रमुच्यते॥
अनया सदृशी विद्या चानया सदृशो जपः ।
अनया सदृशं पुण्यं न भूतं न भविष्यति ॥''
इति च तदुपासनेतिकर्तव्यता शारदायां चतुर्दशे पटले, अन्यत्र
च विस्तृतेति नेहोच्यते । गुरुदेवतामन्त्राणामैक्यं च, ते सर्वे श्वासाः
नाथरूपा एव ।
अक्षरार्थस्तु - हंस इत्यजपामन्त्रादिरूपश्वाससमूहाभिन्ना या
गायत्री सर्वप्राणिष्वाच्छन्ना वर्तते, तदभिन्नः सन् वासनात्मकरूपेण
यः प्रादुर्भूतः, तं गुरुं नौमीति । स एव च गुरुः, सतां मार्गः,
मुक्तिपुरगमनोपायः ; ''गुरुरुपायः'' इति शिवसूत्रात् । आनन्दमन्त्रो
हि मयूरः स्वपिञ्च्छावयवान् प्रसार्य नृत्यकाले यथा विचित्ररूपो
दृश्यते, तेन तथा कालान्तरे, अतः तस्य तद्रूपमाच्छन्नम् । एवं
गुरोरपि वक्ष्यमाणं विचित्ररूपमाच्छन्नमस्तीति गौण्या मत्तमयूरपदेन
गुरुः स्तूयते ।
अस्मिन् स्तोत्रे दशापि श्लोकाः मत्तमयूराभिधवृत्तरूपाः । तल्लक्षणं
चोक्तं पिङ्गलमुनिना -
``मत्तमयूरं म्तौ य्सौ ग्समुद्ग(४) नवकौ'' इति ।
मतयसगणाः गुरुश्च, प्रतिपदं चतुर्भिर्नवभिश्च
यतिरिति तदर्थः । प्रकृतेऽप्युक्तैरेव पदैः सूच्यार्थकथनादिह
मुद्रालङ्कारः । तल्लक्षणं चोक्तं चन्द्रालोके-
``सूच्यार्थसूचकं मुद्रा प्रकृतार्थपदै: पदैः ।
नितम्बगुर्वी तरुणी दृग्युग्मविपुलालसा ॥''
इति । सङ्केतरीत्या अनुक्तश्वाससङ्ख्याया अपि पदद्वयेन सूचनात् स
एवालङ्कारः । तत्प्रकारस्तु -
``क-ट-प-य-वर्गभवैरिह पिण्डान्त्यैरक्षरैरङ्का ।
नञ्शून्यं विज्ञेयं तथा स्वरे केवले कथिते ॥''
इति श्लोकरीत्या मकारः पञ्चसङ्ख्याङ्के ; तकारः षष्ठाङ्के ;
पुनर्मकारः पञ्चाङ्के, यकाररेफगकाराः एकद्वित्र्यङ्केषु
सङ्केतिताः । तथा, ``अङ्कानां वामतो गतिः''
इत्युक्तरीत्या लेखने कृते सति, म ५, त्त ६, म ५, यू १, रे २,
पदेन एकविंशतिसहस्राणि पञ्चशतानि पञ्चषष्टिश्च
कथितानि भवन्ति । सन्; विद्यमानो मार्गः (३५)
यस्मिन्निति व्युत्पत्या मार्गशब्दोक्तपञ्चत्रिंशत्सङ्ख्यया अस्या मेलनेन
षट्शताधिकैकविंशतिसहस्रसङ्ख्यानिष्पत्ति-(२१६००)रिति । एवमग्रेऽपि
सङ्केतोऽवगन्तव्यः ॥ १॥
तन्त्रराजे हि सप्तविंशे पटले श्वासानां वासनाद्वयमुक्तम्
``सङ्ख्याभिर्वासनाव्याप्तिं श्वासानां शृणु सुन्दरि ।
यया विदितया मन्त्री सदा दर्शनवान्भवेत् ॥''
इत्यादिना । तयो: प्रथमां वासनामुद्यदित्यादिभिः चतुर्भिः श्लोकैः प्रदर्शयति -
उद्यद्भास्वन्मण्डलकालाद्दिननित्या-
विद्यारूपः प्राप षडथीनरभावम् ।
यस्तीर्थात्मा मण्डलपूर्णाक्षरवर्ष्मा
तं सन्मार्गं मत्तमयूरं गुरुमीडे ॥ २॥
उद्यदिति । सूर्यमण्डलोदयकालमारभ्य प्रथमतः श्वासा
एकैकदिनविद्यारूपाः । अ आ इ ई इत्यारभ्य क्ष: क्षायै इत्यन्ता मन्त्राः
षट्त्रिंशदधिकसप्तदशोत्तरविंशतिसहस्रसङ्ख्याका (५७६x३६=२०७३६) ।
षट्त्रिंशद्वर्णा अपि षोडशस्वरसंयोगेनोक्ताः ३६x१६=(५७६) प्रतिदिनमेवं
षट्त्रिशद्दिनपर्यन्तं जप्तास्तावन्त एव भवन्ति । यतस्तन्त्रे प्रसिद्धः
एता एव स्वीदैवत्यतया विद्या इत्युच्यन्ते । ``स्त्रीदैवत्या स्मृता विद्या
पुंदैवत्यास्तु मन्त्रकाः'' न इति कोशात् । गुरुनाथस्तु तावद्रूपः ।
ते च विद्याया अर्था योगिनी हृदयव्याख्यायामस्माभिः प्रपञ्चिताः ।
षडथीनरपदेन दिननित्याविद्यानां सङ्ख्योक्ताः (२०७३६) । एवमुत्तरत्र
सर्वत्रापि सङ्ख्यासङ्केताक्षरपदानां श्रीगुरोः श्लेषेण द्व्यर्थता अवसेया ।
तत्परतः षट्सप्तत्युत्तरपञ्चशतं (५७६) श्वासाः पूर्णमण्डलाक्षररूपाः ।
अकार एकः, ककारादिक्षकारान्ताः पञ्चत्रिंशद्व्यञ्जनानि चेत्येवं
षट्त्रिंशदक्षराणां प्रत्येकमकारादिषोडशस्वरसंयोगे सत्युक्तसङ्ख्यानि
(५७६) अक्षराणि भवन्ति । तानि पूर्णमण्डलपदेन दिनार्णवपदेन च तन्त्रे
व्यवहियन्ते । तदभिन्नं वर्ष्मा, शरीरं यस्य सः, तीर्थात्मा (५७६) गुरुरूपा एव,
``तीर्थमृषिजुष्टजले गुरौ'' इत्यमरः ॥ २॥
तीर्थात्मापदं चोक्तसङ्ख्यां (५७६) व्यनक्ति -
तत्पश्चात्यप्राणसमूहनवनाथा
यः षट्त्रिंशत्तत्त्वमयः षोडश नित्याः ।
एवं रीत्या वासितसंध्यात्रयमूर्ति-
स्तं सन्मार्गं मत्तमयूरं गुरुमीडे ॥ ३॥
तदिति । पूर्णमण्डलात् परे नव (९) श्वासाः प्रकाशादिसुभगान्ता
नाथनवकरूपाः । ततः परे शिवादिक्षित्यन्ततत्त्वरूपाः षट्त्रिंशत् (३६) ।
तदुत्तरं त्रिपुरसुन्दरीकामेश्वर्यादिचित्रान्तरूपास्तु नित्याः षोडश (१६) ।
एत एव क्रमेण संध्यात्रये उपास्यन्ते । तेन तद्वासनारूपा गुरुरेवेत्यर्थः ॥ ३॥
श्वासैः षष्टया षष्टिघटीदैवतरूपो (६०)
मेषप्रष्टद्वादशशशि (१२) प्रतिमानः ।
अर्काद्यात्मा यो नवसङ्ख्याग्रहमूर्ति-
स्तं सन्मार्गं मत्तमयूरं गुरुमीडे ॥ ४॥
श्वासैरिति । तदनन्तरं विसर्गरहितानां पञ्चाशन्मातृकाणां
दशाक्षरैरेकैको वर्ग इत्येवं पञ्च वर्गाः; अ (६०), ए (६०), च
(६०), त (६०), य (६०) मानः । तेषु प्रथमवर्गस्य आदावन्ते च जपे
सति, षष्टिर्वर्णा अहोरात्रघटिका रूपा भवन्तीति तन्त्रे स्पष्टम् ।
नित्यश्वासानन्तरं षष्टिः श्वासाः तद्देवतात्मानः (६०); ततो द्वादश
मेषादिराशिरूपाः । प्रष्टशब्दोऽग्रेसरवाची सन् प्रभृतिपरः,
``प्रष्टोऽग्रगामिनि'' इति निपातनात् । (१२) तदुत्तरं नव श्वासाः (९)
अर्कादिनवग्रहरूपाः; तत्स्वरूपो गुरुरित्यर्थः ॥४॥
पञ्चात्मा भूतनिकायो गतमायो यः
पञ्चाशद्वर्ण (५०) वपुश्चक्रगताभिः ।
शक्त्यालीभिः सङ्गतिमानेकनवत्या
तं सन्मार्गं मत्तमयूरं गुरुमीडे ॥ ५॥
पञ्चात्मेति । ग्रहात्मकश्वासानन्तरं पञ्च श्वासाः
आकाशादिपञ्चभूतरूपाः (५) । तदुत्तरं पञ्चशच्छ्वासाः मातृकारूपाः
(५०) तासामेकपञ्चाशतो (५१) मध्येऽपि सर्गस्वरत्यागात्तच्छेषेणाह
- गतमाय इति । मायाशब्दोऽपि सर्गस्वरवाचकः, तद्रहित इत्यर्थः ।
तदनन्तरमेकनवतिश्वासाः चक्रश्चिदावरणशक्तिसमूहपराः ।
तासामेकनवतित्वं (९१) मूल एव नवमश्लोके विशदीकरिष्यते । ततश्च
पूर्वोक्तदिननित्याविद्या (२०७३६) पूर्णमण्डला (५७६) नवनाथ (९) तत्त्व
(३६) नित्या (१६) घटिका (६०) राशि (१२) नवग्रह (९) भूत (५) मातृका (५०)
वर्णशक्ति (९१) सङ्ख्यानामेकीकरणे श्वाससङ्ख्यापूर्तिः (२१६००) संपद्यते ।
तदुक्तं तन्त्रराजे -
``नित्यातत्त्वाप्तिविद्यानां सङ्ख्याः स्युः पूर्वमेकशः ।
ततो दिनार्णाः संध्याश्च ततश्च घटिकार्णकाः॥
राशयो द्वादश ततो ग्रहभूतानि पञ्च वै ।
मातृकाश्चापि पञ्चाशच्छ्रीचक्रस्थाश्च शक्तयः॥
सैका नवतयः प्रोक्ता देवी सर्वात्मना स्थिता ।''
इति । नित्याः षोडश (१६) स्वराः, तत्त्वाक्षराणि (३६) पूर्वोक्तानि,
तेषामाप्तिः परस्परसंयोगविशेषरूपः प्रस्तरः तत्संवर्धितानां
दिननित्याविद्यानामित्यर्थः । शिष्टं स्पष्टम् ॥ ५॥
एतावता प्रबन्धेन श्वासानामवयवशो विभागेन वासना उपदिश्येदानीं
संपूर्णस्यैव श्वाससमूहस्यैकैका वासना उपदिशति -
यद्वा पञ्चाशल्लिपिपीडैकरदाना-
मावृत्त्यासीद्यः फलवान् देशिकवर्यः ।
ज्ञानोत्तुङ्गो (३६००) डरलकसहषट्कवृतै-
स्तं सन्मार्गं मत्तमयूरं गुरुमीडे ॥ ६॥
यद्वेति । उक्तानां वक्ष्यमाणानां च वासनानामन्यतमानुसंधाने
विकल्पद्योतनार्थो वाकारः । इमाश्च वासना मूलेऽनुक्ता अपि
पूज्यपादमुखावगन्तव्या इति तु मनोरमाकारः ।
``अथ षोडश नित्यानां कालेन प्राणतोच्यते ।
मातृकाभूतनाथाद्यैः श्रीचक्रेण च शक्तिभिः ॥''
इति पटलारम्भप्रतिज्ञाश्लोके सूचिता इति तु निधिकारः । कालेन प्राणतः
श्वासात्भककालभेदः । अत्राद्यपदेन ग्रहतत्त्वनित्याघटिकाराशयो
गृह्यन्ते । श्रीचक्रशब्देन तदन्तर्गतत्रैलोक्यमोहनादिनवचक्राणि ।
शक्तिशब्देन श्रीचक्रस्थाः षण्णवतीः शक्तय उच्यन्ते ।
वस्तुतस्तु - मातृकापदेन गणेशग्रहनक्षत्रयोगिनीराशिपीठानां
लघुषोढान्यासदेवतारूपाणां ग्रहाणां, तैः सह मातृकाभेदस्तु
तन्त्रराज एव ``गणेशग्रहनक्षत्र-'' इत्यादिद्वादशश्लोकीस्तवने
कथनात् । गुरुदेव्याः तैः सहाभेदस्तु योगिनीहृदये कौलिकार्यप्रकरणे
वर्णनात्; नित्याहृदये, ``संप्रदायोक्तं स्फुटोपायेन भावयेत्''
इति वचनेन योगिनीहृदयोक्तभावनासापेक्षतया स्वतन्त्रे स्वीकारात् ।
तस्मादाद्यपदेननित्यातत्त्वादेरेव ग्रहणम्; लिपयः, अकाराद्या
वर्णाः; पीठाः, कामरूपादयः; एकरदाः, विघ्नेश्वरादयो गणेशाः;
एते त्रयोऽपि गतप्राया: सन्तः पञ्चाशदेव श्वाससङ्ख्या, पिण्डस्य
(२१६००) पञ्चाशता विभागे द्वात्रिंशदुत्तरचतुःशती (४३२) लब्धा ।
तेन तावद्वारमावृत्ता लिप्यादयो देवश्वासा इति वासनात्रयमावृत्तिश्च
दण्डकलितन्यायेन स्वस्वस्थानविवृद्ध्या वेति तु गुरुमुखादेव निर्णेयम् ।
फलवानिति पदेन लब्धसङ्ख्योक्तिः (४३२) । डाकिन्यादियोगिनीषट्कात्मकतया
श्वासवासनामाह - ज्ञानेति । ज्ञकारनकारौ शून्यपरौ, तकारगकारौ
षट्त्र्यङ्कपरे । तेन त्रिसहस्राणि षट्शतानीति ज्ञानोत्तुङ्ग (३६००)
पदेन सूचितानीत्यर्थः । षड्भिः श्वाससङ्ख्याविभागे तावत एव लाभात्
``डरलकसह'' इत्यनेन नामैकदेशेन नामग्रहणमिति न्यायेन डाकिन्यादय
उच्यन्ते । याकिन्या सह सप्तसङ्ख्या तु नाशङ्कनीया । ``शाक्तैः
षड्भिर्यथाक्षरैः'' इत्यादिना योगिनीहृदये षण्णामेव ग्रहणम् ।
``याकिन्याः षट्समष्टिरूपत्वेन व्यष्टितो भेदाभावात् सप्तानां
ग्रहणम्'' इत्यमृतानन्दव्याख्या तु सेतुबन्ध एवास्माभिर्निरस्ता ।
यत्तु योगिनीपदस्य वशिन्याद्यष्टकपरत्वेन काश्मीराणां व्याख्यानम्;
तत्पक्षोऽपि न दोषः । अष्टभिः श्वासानां विभागोऽपि
सप्तदशोत्तरसहस्रद्वयस्य लाभेन श्वाससङ्ख्याया निःशेषत्वसंभवात् ।
अत्रावृत्तेः पञ्चमाष्टमाक्षरयोः गुरुत्वस्यावश्यकत्वेऽपि तयोः
स्थाने द्विद्विलघुनिवेशौ, ``लौ सः'' इति सूत्रेण लघुद्वयस्य
गुरुकार्यकारित्वविधानबलात्स्वीकृतः । तत्सूत्रस्य मात्राच्छन्दोविषयकत्वेऽपि
वर्णच्छन्दसोऽपि कतिपयवृत्तेषु तदङ्गीकारो ज्ञापकसिद्ध इति तु
छन्दोभास्करादौ प्रपञ्चितमस्माभिः । प्रयोगेऽपि; ॒`वन्दे रामं
मरकतवर्णं मुनिवन्द्यम्'' इत्यादिः ॥ ६॥
नेत्रोद्गाढो(४३२०)देशिकराड्भूत(५)समूहै-
रेनो वारी यो नवनाथग्रहचक्रैः ।
नक्षत्रस्यावृत्तिभिरानन्दशरीर-
स्तं सन्मार्गं मत्तमयूरं गुरुमीडे ॥ ७॥
नेत्रेति । नेत्रांशे उद्गाढो दृढ इत्यनेन दूरदर्शित्वादिकं
गुरोरुक्तम् । पञ्चभूतसङ्ख्यायाः श्वासविभागे सति चत्वारि सहस्राणि
त्रीणि शतानि विंशतिश्च (४३२०) लभ्यन्त इति तावद्वारं मारुताः
श्वासाः गुरुरूपा एवेत्यर्थः । नेत्रोद्गाढपदेन तत्सङ्ख्या दर्शिता ।
नाथादिनवकरूपवासनात्रयमाह - एनो वारीति । पापहा महागुरुः
चतुःशताधिकसहस्रद्वयव्यावृत्त्या नाथादिद्वय इत्यर्थः । द्वयं वारा
वृत्त्यादि (२४००) नाथादिरूप इत्यर्थः । नवनाथा नवग्रहाः नवचक्राणि
चेति वासनात्रयम् । अष्टशतावृत्त्यागुरुर्नक्षत्ररूपोऽभूदित्याह -
नक्षत्रस्येति । जातावेकवचनम् । आनन्द (८००) शब्देनोक्तसङ्ख्या
प्रदर्शिता ॥ ७॥
नित्यावृत्तावीशलयः सन्नचलोऽभू-
न्नाड्यावृत्तौ राशिषु नानाजपरूपः ।
अभ्यस्यद्भिस्तत्त्वगणैरुन्नतमूर्ति-
स्तं सन्मार्गं मत्तमयूरं गुरुमीडे ॥ ८॥
नित्येति । षोडशनित्याभिः (१६) श्वासानां (२१६००) विभागे
सहस्रोत्तरसार्धत्रिशती (१३५०) लब्धा । ईशे, परमशिवे, लयो यस्य
स गुरुः; तत्सङ्ख्याकनित्यावृत्तिरूपः । ``दशध्यानसमो लयः'' इति
लक्षितसमाधिविशेषो लय इत्युच्यते । षष्टिनाडीदेवतासङ्ख्यया विभागे
तु अचलो भवेत्, षष्ट्युत्तरशतत्रयसङ्ख्यो (३६०) जातः । राशिषु;
राशिव्यावर्तमानेषु, नानाजपात्मा; अष्टशत्यधिकसहस्र (१८००) जपरूपः ।
षट्त्रिंशत्तत्त्वगणाभ्यासेन उन्नतस्वरूपः (६००) षट्शतसङ्ख्य इत्यर्थः ॥ ८॥
धृत्युर्वीशाष्टेन्द्रदिगाशाहियुगत्रि-
प्रोक्ताभिः पुंहेतिभिरम्बाभिरभिन्नः ।
आवृत्त्यैवं षण्णवतेर्यः शिखरात्मा
तं सन्मार्गं मत्तमयूरं गुरुमीडे ॥ ९॥
धृतीति । धृतयोऽष्टादश (१८) देवताः, भूपुरस्थाः अणिमादयो
दश (१०); ब्राह्म्याद्या अष्टौ (८) कादिमते तृतीयरेखाया अकथनेन
तत्रत्यमुद्रादेवतादशकस्याभावात् । उर्वीशाः षोडश (१६) कामाकर्षिण्याद्याः
षोडशदलपद्मस्थाः, अष्टौ (८) अनङ्गः कुसुमादयोऽष्टदलपद्मस्थाः ।
इन्द्राः चतुर्दश (१४) सर्वसङ्क्षोभिण्यादयो मन्वश्रगताः । दिशो
दश (१०) बहिर्दशारगाः सर्वसिद्धिप्रदादयः । आशा अपि दश (१०)
अन्तर्दशारगासर्वज्ञाद्याः । अहयोऽष्टौ (८) वशिन्याद्या अष्टकोणस्थाः ।
अम्बायुधदेवताश्चतस्रः (४); त्रिकोणगतकामेश्वर्यादिदेवतास्तिस्रः (३) एताः
संहत्यैकनवति (९१) सङ्ख्याकत्वेन पञ्चमश्लोके प्रोक्ताः तावतीनामेव
ग्रहणे श्वाससङ्ख्याया एकनवत्या विभागे निःशेषताया असंभवात्
विभाजकाङ्के पञ्चानां मेलनेन षण्णवतित्वमापादयितुमाह - पुंहेतिभिरिति ।
कामेश्वर्यायुधदेवताभिः चतसृभिरित्यर्थः । इमाः पञ्चनवतिभिः
(९९) अम्बाभिरभिन्नस्थाः प्रधानांशेष्वित्येकशेषाभिप्रायेण
अम्बाभिरित्युक्तम् । एवंप्रकारेण षण्णवतेर्देवतानामावृत्त्या शिखरात्मा
सर्वोत्तमस्वरूपो गुरुः सपादशतद्वयावृत्तिमानासीदित्यर्थः ।
ननु च ``चक्रेण शक्तिभिः'' इत्यत्र शक्तिसामान्यवाचकस्यापि
पदस्यैकानवतयः प्रोक्ताः । ``श्रीचक्रस्थास्तु शक्तयः
'' इत्यनेनोपसंहारादेकनवतिदेवताः सिद्ध्यन्तीति न पुंहेत्यादि
ग्रहणे मानं पश्यामः । न च तया सङ्ख्यया श्वाससङ्ख्याविभागे
निरवशेषतासंभवादेव पञ्चानामङ्कानां योग इति वाच्यम् । कस्यापि
कतिपयान्यूनतादिकल्पनेनापि संभवात् । धृत्यादिनवसङ्ख्याभिः प्रत्येकं
१८, १६, ८, १४, १०, १०, ८, ४, ३ विभजनेऽपि तत्संभवाद्वा इन्द्रसङ्ख्यया
विभागे द्वादशनामान्येतेषां राशिवासनाकल्पनासंभवात् ।
न चैवं वासनासाङ्कर्ये यथावस्थितैकनवतिविभागशेषस्यापि
वासनान्तरकल्पनयैवोपपत्तौ प्रतिचित्रदेवतासङ्ख्यानां
प्रातिस्विकं विभजकत्वकल्पना न स्यादिति वाच्यम् । एकनवत्या
विभागे त्रयस्त्रिंशतावशेषेण तस्योक्तमातृकादिभिन्नत्वेन
स्वेच्छया देवतान्तरकल्पनायामव्यवस्थापत्तिरिति चेत्,
मैवम् । इह संप्रदायस्यैव शरणत्वात् । अत एव मनोरमायां
शक्तिभिरिति पदमेकनवतिषण्णवतिपरत्वेन द्वेधा व्याख्यायैकत्र
वचनमन्यत्र गुरुमुखागम एवोत्तरग्रन्थे प्रमाणमुपन्यस्तम्।
इदं तु सुवचम् - श्रीचक्रेणेति चकारात् नवचक्रसङ्ख्यामेकनवतौ
संमेल्योभयसमुच्चयरूपयांशसङ्ख्यया निरवशेषेण विभागो विधीयत
इति ।
न चैकनवत्या विभाजकत्वायोगात् तदाधारचक्रनवकमेलनस्य
न्यायसिद्धत्वेन मन्वश्रेऽपि तदाधारचक्रमात्रस्य मेलनेन तावन्मात्रांशे
पञ्चदशसङ्ख्याया विभाजकत्वकल्पने निरवशेषतासंभवात्
धृत्यादिभिः पार्थक्येन विभागः सिद्ध इति वाच्यम् । महात्रिपुरसुन्दर्या
एकनवत्यनन्तर्गतत्वात् तदाधारचक्रस्य तत्र मेलने उपपत्त्यभावेन
नवचक्रसङ्ख्यामेलनस्य वाचनिकत्वाङ्गीकारेणैव निर्वाहादिति दिक् ॥ ९॥
महेशनाथकृतस्य नाथनवरत्नमालिकानाम्नः स्तवस्योपसंहारपूर्वकं
पाठपराणां गुरुभक्तानां श्रीविद्योपासकानां सद्यः परशिवभावप्राप्तिः
फलतीत्याह -
इत्यग्रन्थाद्भास्कररायो नवरत्नै-
र्मालामग्र्यां नाथरहस्यं गमयन्तीम् ।
येषामेषा कण्ठगता ते जगदम्बा
विद्याभ्यासादत्र जनुष्येव महेशः ॥ १०॥
इति श्रीमहेशनाथकृता नाथनवरत्नमाला समाप्ता ।
इतीति । मालास्तोत्रयो रूपकानुगुण्याय
प्रबन्धरचनमालारचनोभयवाचिग्रथिधातुः प्रयुक्तः । नाथरहस्यं
परं रूपम् । अत्र जनुष्येव; अस्मिन्नेव जन्मनि, महेशः; परम- शिवरूपः ।
उक्तं च तन्त्रराजे; ``एवंविधां भावनां यो भावयेत्स महेश्वरः''
इति सर्वं शिवम् ॥ १०॥
इति श्रीमन्नाथनवरत्नमालाभिधास्तुतेः ।
मञ्जूषा भासुरानन्दनाथेनाकारि गुप्तये ॥
इति श्रीमत्पदवाक्यप्रमाणपारावारपारीणधुरीणनिखिल-
तन्त्रस्वतन्त्रश्रीमद्गम्भीरराजभारतीदीक्षितसूनुना
भासुरानन्दनाथदीक्षाभिधानेन भास्कररायेण विरचिता
श्रीनाथनवरत्नमालाव्याख्या मञ्जूषा समाप्ता ।
Encoded and proofread by Sunder Hattangadi sunderh at hotmail.com


c: text/html

text:
मित्रेण सूचितं (धन्यवादः) यत् मत्वर्थे रः इति प्रत्ययः वर्तते । तेन प्रत्ययेन "मधुरः" इति सामान्यस्य शब्दस्य व्युत्पत्तिः । मतुप् प्रत्ययः कः ? तत् अस्य अस्ति अस्मिन् इति मतुप् ५.२.९४ ॥ यथा गोमान् , वृक्षवान् ॥ मतुप् प्रत्ययस्य भावार्थं ज्ञातम् ... रः प्रत्ययः कः ?
ऊष-सुषि-मुष्क-मधोः रः ५.२.१०७, तदस्यास्त्यस्मिन्निति , तद्धिताः , ङ्याप्प्रातिपदिकात् , प्रत्ययः , परश्च ॥
अर्थः -- ऊष , सुषि , मुष्क , मधु इत्येतेभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः रः प्रत्ययः भवति मत्वर्थे ॥ उदाहरणम् -- ऊषरं क्षेत्रम् , सुषिरं काष्ठम् , मुष्करः पशुः , मधुरः गुडः ॥
मधुः ---रः---> मधुरः !

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
॥ सूर्योपनिषत् सूर्याथर्वशीर्षम् च ॥
अथर्ववेदीय सामान्योपनिषत् ।
सूदितस्वातिरिक्तारिसूरिनन्दात्मभावितम् ।
सूर्यनारायणाकारं नौमि चित्सूर्यवैभवम् ॥
ॐ भद्रं कर्णेभिः श्रुणुयाम देवाः । भद्रं
पश्येमाक्षभिर्यजत्राः ।
स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवांसस्तनूभिर्व्यशेम देवहितं यदायुः ।
स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः । स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः ।
स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः । स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ॥
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥
हरिः ॐ अथ सूर्याथर्वाङ्गिरसं व्याख्यास्यामः ।
ब्रह्मा ऋषिः । गायत्री छन्दः । आदित्यो देवता ।
हंसः सोऽहमग्निनारायणयुक्तं बीजम् । हृल्लेखा शक्तिः ।
वियदादिसर्गसंयुक्तं कीलकम् ।
चतुर्विधपुरुषार्थसिद्ध्यर्थे विनियोगः ।
षट्स्वरारूढेन बीजेन षडङ्गं रक्ताम्बुजसंस्थितम् ।
सप्ताश्वरथिनं हिरण्यवर्णं चतुर्भुजं
पद्मद्वयाभयवरदहस्तं कालचक्रप्रणेतारं
श्रीसूर्यनारायणं य एवं वेद स वै ब्राह्मणः ।
ॐ भूर्भुवःसुवः । ॐ तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य
धीमहि । धियो यो नः प्रचोदयात् ।
सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्च । सूर्याद्वै खल्विमानि
भूतानि जायन्ते ।
सूर्याद्यज्ञः पर्जन्योऽन्नमात्मा नमस्त आदित्य ।
त्वमेव प्रत्यक्षं कर्मकर्तासि । त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि ।
त्वमेव प्रत्यक्षं विष्णुरसि ।
त्वमेव प्रत्यक्षं रुद्रोऽसि । त्वमेव प्रत्यक्षमृगसि ।
त्वमेव प्रत्यक्षं यजुरसि ।
त्वमेव प्रत्यक्षं सामासि । त्वमेव प्रत्यक्षमथर्वासि ।
त्वमेव सर्वं छन्दोऽसि ।
आदित्याद्वायुर्जायते । आदित्याद्भूमिर्जायते । आदित्यादापो
जायन्ते । आदित्याज्ज्योतिर्जायते ।
आदित्याद्व्योम दिशो जायन्ते । आदित्याद्देवा जायन्ते ।
आदित्याद्वेदा जायन्ते ।
आदित्यो वा एष एतन्मण्डलं तपति । असावादित्यो ब्रह्म ।
आदित्योऽन्तःकरणमनोबुद्धिचित्ताहङ्काराः । आदित्यो वै
व्यानः समानोदानोऽपानः प्राणः ।
आदित्यो वै श्रोत्रत्वक्चक्षूरसनघ्राणाः । आदित्यो वै
वाक्पाणिपादपायूपस्थाः ।
आदित्यो वै शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः । आदित्यो वै
वचनादानागमनविसर्गानन्दाः ।
आनन्दमयो ज्ञानमयो विज्ञानानमय आदित्यः । नमो मित्राय
भानवे मृत्योर्मा पाहि ।
भ्राजिष्णवे विश्वहेतवे नमः । सूर्याद्भवन्ति भूतानि
सूर्येण पालितानि तु ।
सूर्ये लयं प्राप्नुवन्ति यः सूर्यः सोऽहमेव च । चक्षुर्नो
देवः सविता चक्षुर्न उत पर्वतः ।
चक्षुर्धाता दधातु नः । आदित्याय विद्महे सहस्रकिरणाय
धीमहि । तन्नः सूर्यः प्रचोदयात् ।
सविता पश्चात्तात्सविता
पुरस्तात्सवितोत्तरात्तात्सविताधरात्तात् ।
सविता नः सुवतु सर्वतातिं सविता नो रासतां दीर्घमायुः ।
ॐइत्येकाक्षरं ब्रह्म । घृणिरिति द्वे अक्षरे । सूर्य
इत्यक्षरद्वयम् । आदित्य इति त्रीण्यक्षराणि ।
एतस्यैव सूर्यस्याष्टाक्षरो मनुः । यः सदाहरहर्जपति स
वै ब्राह्मणो भवति स वै ब्राह्मणो भवति ।
सूर्याभिमुखो जप्त्वा महाव्याधिभयात्प्रमुच्यते ।
अलक्ष्मीर्नश्यति । अभक्ष्यभक्षणात्पूतो भवति ।
अगम्यागमनात्पूतो भवति । पतितसम्भाषणात्पूतो भवति ।
असत्सम्भाषणात्पूतो भवति ।
मध्याह्ने सूराभिमुखः पठेत् ।
सद्योत्पन्नपञ्चमहापातकात्प्रमुच्यते ।
सैषां सावित्रीं विद्यां न किञ्चिदपि न
कस्मैचित्प्रशंसयेत् ।
य एतां महाभागः प्रातः पठति स भाग्यवाञ्जायते ।
पशून्विन्दति । वेदार्थं लभते ।
त्रिकालमेतज्जप्त्वा क्रतुशतफलमवाप्नोति । यो हस्तादित्ये
जपति स महामृत्युं तरति य एवं वेद ॥
इत्युपनिषत् ॥
हरिः ॐ भद्रं कर्णेभिरिति शान्तिः ॥
इति सूर्योपनिषत्समाप्ता ॥
Encoded by Sunder Hattangadi (sunderh@hotmail.com)
BACK TO TOP
% Text title : Surya Upanishad
% File name : suryopan.itx
% itxtitle : sUryopaniShat sUryAtharvashIrSham cha (atharvavedIya)
% engtitle : Surya Upanishad
% Category : upanishhat
% Location : doc_upanishhat
% Sublocation : upanishhat
% Author : Vedic Tradition
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/religion/hinduism
% Transliterated by : Sunder Hattangadi (sunderh at hotmail.com)
% Proofread by : Sunder Hattangadi (sunderh at hotmail.com)
% Description-comments : 71/108; Atharva Veda, Samanya Upanishad, surya, navagraha
% Indexextra : (audioNONE)
% Latest update : May 2, 2007
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org


text:
कृच्छ्र
अन्तर्विषयाः
यन्त्रोपारोपितकोशांशः[सम्पाद्यताम्]
कल्पद्रुमः[सम्पाद्यताम्]
कृच्छ्रम्, क्ली, (कृन्तति सुखम् । कृति छेदने “कृतेश्छ- क्रू च” । उणां । २ । २१ इति रक् छश्चान्तादेशः ।) कष्टम् । (यथा, मनुः ६ । ७८ । “नदीकूलं यथा वृक्षो वृक्षं वा शकुनिर्यथा । तथा त्यजन्निमन्देहं कृच्छ्राद्ग्राहाद्विमुच्यते” ॥ “मिवोपला वा समयावशूका कृच्छ्रेय सर्व्वेष्वपि भेषनं स्यात्” ॥ “रेतोविघातप्रभवे तु कृच्छ्रे समीक्ष्य दोषं प्रतिकर्म कुर्य्यात्” ॥ इति चरके चिकित्सास्थाने २६ अध्याये ॥) तद्वति त्रि ॥ कृन्तत्यनेन पापमिति । सान्तपनादि- व्रतम् । इत्यमरः । २ । ७ । ४२ ॥ (यथा, याज्ञवल्क्ये । “गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधिसर्पिःकुशोदकम् । जग्ध्वा परेह्न्युपवसेत् कृच्छ्रं सान्तपनं चरन्” ॥) स्मृतौ व्रते पुंलिङ्गोऽप्ययम् ॥ पापम् । इति मेदिनी ॥ मूत्रकृच्छ्ररोगः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (“हरीतकीगोक्षुरराजवृक्ष- पाषाणभिद्धन्नयवासकानाम् । क्वाथं पिबेन्माक्षिकसंप्रयुक्तम् ॥” इति वैद्यकचक्रपाणिसङ्ग्रहे मूत्रकृच्छ्राधिकारे ॥ व्यसनम् । यथा, रामायणे ४ । १४ । १४ । “अनृतं नोक्तपूर्ब्बं मे चिरं कृच्छ्रेऽपि तिष्ठता । धर्म्मलोभपरीतेन न च वक्ष्ये कथञ्चन” ॥)
अमरकोशः[सम्पाद्यताम्]
कृच्छ्र नपुं।
दुःखम्
समानार्थक:पीडा,बाधा,व्यथा,दुःख,आमनस्य,प्रसूतिज,कष्ट,कृच्छ्र,आभील,भेद्यगामिन्,व्यलीक,अघ,प्रगाढ,अर्ति,अत्यय,आस्तु,बत,अहह
1।9।3।3।2
विष्टिराजूः कारणा तु यातना तीव्रवेदना। पीडा बाधा व्यथा दुःखमामनस्यं प्रसूतिजम्.। स्यात्कष्टं कृच्छ्रमाभीलं त्रिष्वेषां भेद्यगामि यत्.।
: तीव्रदुःखम्, यातना
पदार्थ-विभागः : , गुणः, मानसिकभावः
कृच्छ्र नपुं।
प्रायश्चित्तकर्मम्
समानार्थक:कृच्छ्र
2।7।52।1।2
देवभूयादिकं तद्वत्कृच्छ्रं सान्तपनादिकम्. संन्यासवत्यनशने पुमान्प्रायोऽथ वीरहा॥
पदार्थ-विभागः : , क्रिया
वाचस्पत्यम्[सम्पाद्यताम्]
कृच्छ्र¦ पु॰ न॰ कृत--रक् छोऽन्तादेशः उणा॰।
१ सान्तापनादिव्र{??}कृच्छ्रश्च नानाविधः मिता॰ दर्शितः यथा[Page2174-a+ 38]
“गोमूत्रं गोमयं क्षीरन्दधि सर्प्पिः कुशोदकम्। जग्ध्वा-परेऽह्न्युपवसेत् कृच्छ्रं सान्तपनञ्चरन्” या॰।
“पूर्वेद्युरा-हारान्तरपरित्यागेन गोमूत्रादीनि गव्यानि पञ्च द्रव्याणिकुशोदकसहितानि संयुज्य पीत्वा अपरेद्युरुषवसेदिति द्वै-रात्रिकः सान्तपनः कृच्छ्रः सान्तपनञ्चोत्तरश्लोके पृथग्वि-धानादवगम्यते। कृच्छ्र इति चान्वर्थसंज्ञेयम् तपोरूपत्वेनक्लेशसाध्यत्वात्। गोमूत्रादीनाम्परिमाणं वक्ष्यते। यदापुनः पूर्बेद्युरुपोष्यापरेद्युः समन्त्रकं संयुज्य समन्त्रकमेवपञ्चगव्यम्पीयते तदा ब्रह्मकूर्च इत्याख्यायते यथाहपराशरः
“गोमूत्रङ्गोनयं क्षीरन्दधि सर्प्पिः कुशोदकम्। निर्दिष्टम्पञ्चगव्यन्तु पवित्रं कायशोधनम्। गोमूत्रन्ता-म्रवर्णायाः, श्वेतायाश्चापि गोमयम्। पवः काञ्चनव-र्णाया, नीलायाश्च तथा दधि। घृतञ्च कृष्णवर्णायाः-सर्वं कापिलमेव वा। अलाभे सर्ववर्णानाम्पञ्चगव्येष्वयंविधिः। गोमूत्रमाषकास्त्वष्टौ गोमयस्य तु षोडश। क्षीरस्य द्वादश प्रोक्ता दध्नस्तु दश कीर्त्तिताः। गोमूत्रव-द्वृतस्येष्टास्तदर्द्धन्तु कुशोदकम्। गायत्र्यादाय गोमूत्रं,गन्धद्वारेति गोमयम्। आप्यायस्वेति च क्षीरन्दधि-क्राव्णेति वै दधि। तेजोऽसि शुक्रमित्याज्यन्देवस्य त्वाकुशोदकम्। पञ्चगव्यमृचा पूतं होमयेदग्निसन्निधौ। सप्तपत्रास्तु ये दर्भा अच्छिन्नाग्राः शुकत्विषः। एतैरु-द्धृत्य होतव्यम्पञ्चगव्यं यथाविधि। इरावती इदंवि-ष्णुर्मानस्तोके च शंवतीः। एताभिश्चैव होतव्यं हुत्वाशेषं पिबेद्द्विजः। प्रणवेन समालोष्ट्य प्रनवेनाभिमन्त्र्यच। प्रणवेन समुद्धृत्य पिबेत्तत् प्रणवेन तु। मध्यमेनपलाशस्य पद्मपत्रेण वा पिबेत्। स्वर्णपात्रेण रौप्येणब्रह्मतीर्थेन वा पुनः। यत्त्वगस्थिगतम्पापं देहे तिष्ठतिमानवे। ब्रह्मकूर्चोपवासस्तु दहत्यग्निरिवेन्धनमिति”। यदात्ये तदेव विमिश्रितम्पञ्चगव्यं त्रिरात्रमभ्यस्यते तदायतिसान्तपनसंज्ञां लभते
“एतदेव त्र्यहाभ्यस्तं यति-सान्तपनं स्मृतमिति” शङ्खस्मरणात्। जावालेन तु स-प्ताहसाध्यं सान्तपनमुक्तम्
“गोमूत्रङ्गोमयं क्षीरन्द-धि सर्प्पिः कुशोदकम्। एकैकं प्रत्यहम्पीत्वा त्वहोरात्र-मभोजनम्। कृच्छ्रः सान्तपनो नाम सर्वपापप्रणाशनः” इति। एषाञ्च गुरुलघुकृच्छ्राणां शक्त्याद्यपेक्षया व्यवस्थाविज्ञेया। एवमुत्तरत्रापि व्यवस्था बोद्धव्या। महासा-न्तपनाख्यं कृच्छ्रमाह
“पृथक् सान्तपनद्रव्यैः षडहःसोपवासकः। सप्ताहेन तु कृच्छ्रोऽयं महासान्तपनः[Page2174-b+ 38] स्मृतः” या॰ सप्ताहेनापवर्त्तितो महासान्तपनाख्यः कृच्छ्रोविज्ञेयः कथमित्यपेक्षायामुक्तम् पृथग्भूतैः षड्भिर्गो-मूत्रादिभिरेकैकेनैकैकमहरतिवाहयेत्सप्तमञ्चोपवासेनेति। यमेन तु पञ्चदशाहसम्पाद्यो महासान्तपनोऽभि-हितः
“त्र्यहम्पिबेत्तु गोमूत्रन्त्र्यहं वै गोमयम्पिबेत्। त्र्यहन्दधि त्र्यहं क्षीरन्त्र्यहं सर्पिस्ततः शुचिः। महासात्तपनं ह्येतत्सर्वपापप्रणाशनमिति”। जावालेनत्वेकविंशतिरात्रनिर्वर्त्यो महासान्तपन उक्तः।
“षण्णामे-कैकमेतेषां त्रिरात्रमुपयोजयेत्। त्र्यहञ्चीपवसे-दन्त्यं महासान्तपनं विदुरिति”। यदा तु षण्णां सान्त-पनद्रव्याणामेकैकस्य द्व्यहमुपयोगस्तदातिसान्तपनम्यथाह मनुः
“एतान्येव तथा पेयान्येकैकन्तु द्व्यहंद्व्यहम्। अतिसान्तपनन्नाम श्वपाकमपि शोधयेदिति”। श्वपाकमपि शोधयेदित्यर्थवादः। इति महासान्तपनातिसान्तपने। पर्णकृच्छ्राख्यं व्रतमाह
“पर्णोदुम्बररा-जीवविल्वपत्रकुशोदकैः। प्रत्येकस्प्रत्यहम्पीतैः पर्णकृच्छ्रउदाहृतः” या॰।
“पलाशोदुम्बरारावन्दश्रीवृक्षपर्णा-नामेकैकेन क्वाथितमुदकम्प्रत्यहम्पिबेत् कुशोदकञ्चैकस्मिन्न-हनीति पञ्चाहसाध्यः पर्णकृच्छ्र। यदा तु पर्णादीनामे-कीकृतानां क्वाथस्त्रिरात्रान्ते पीयते तदा पर्णकूर्चःयथाह यमः
“एतान्येव समस्तानि त्रिरात्रोपोवितःशुचिः। क्वाथयित्वा पिबेदद्भिः प्रर्णकूर्चोऽभिधीयते” इति। यदा तु विल्वादिफलानि प्रत्येकं क्वथितानिभासम्पीयन्ते तदा फलकृच्छादिव्यपदेशं लभते यथाहमार्कण्डेयः
“फलैर्मासेन कथितः फलकृच्छो मनीषिभिः। श्रीकृच्छ्रः श्रीफलैः प्रोक्तः पद्माक्षैरपरस्तथा। मासेना-{??}लकैरेवं श्रीकृच्छ्रमपरं स्मृतम्। पत्रैर्मतः पत्रकृच्छ्रःपुष्पैस्तत्कृच्छ्र उच्यते। मूलकृच्छः स्मृतो मूलैस्तोयकृच्छ्राजलेन तु” इति पर्णकृच्छ्रमेकादशविधम्। अथतप्तकृच्छ्रं व्रतमाह
“तप्तक्षीरघृताम्बूनामेकैकं प्रत्य-हम्पिबेत्। एकरात्रोपवासश्च तप्तकृच्छ्र उदाहृतः” या॰। दुग्धसर्पिसदकानान्तप्तानामेकैकम्प्रतिदिवसम्प्राश्यापरेद्युरु-पवसेदेवंदिवसचतुष्टयसम्पाद्यो महातप्तकृच्छ्रः। एभिरेवसमस्तैः सोपवासैर्द्विरात्रसम्पाद्यः सान्तपनवत्त-पकृच्छ्रः। मनुना तु द्वादशरात्रनिवर्त्योऽभिहितः
“तप्त-कृच्छ्रं चरन् विप्रो जलक्षीरघृतानिलान्। प्रतित्र्य-हम्पिबेदुष्णान् सकृत् स्नायी समाहितः” इति। क्षीरादि-परिमाणन्तु पराशरेणोक्तन्द्रष्टव्यम्
“अपाम्पिबेत्तु त्रि-[Page2175-a+ 38] पलं द्विपलन्तु पयः पिबेत्। पलमेकम्पिबेत्सर्पिस्त्रिरात्रंचोष्णमारुतमिति”। त्रिरात्रं चोष्णमारुतमिति त्रि-रात्रमास्यपूरणमुष्णोदकवाष्पं पिबेदित्यर्थः। यदातु शीतं क्षीरादि पीयते तदा शीतकृच्छ्रः
“त्र्यहं शीतंपिबेत्तोयन्त्र्यहं शीतं पयः पिबेत्। त्राहं शीतंघृतम्पीत्वा वायुभक्षः परन्त्र्यहमिति” यमस्मरणात्। इति तप्तकृच्छ्रश्चतुर्विधः। षादकृच्छ्रमाह
“एकभक्तेननक्तेन तथैवायाचितेन च। उपवासेन चैकेन पादकृच्छ्रःप्रकीर्त्तितः” या॰। एकभक्तेन सकृद्भोजनेन दिवैव, नक्ते-नेति पृथगुपादानात्। अतश्च दिवैव एकवारमेव भोज-नेनैवैकमहोरात्रमतिवाहयेदिति। तत्र दिवेति रात्रि-व्युदासः एकवारमिति द्विवारादिव्युदासः। भोज-नेनेत्यभोजनव्युदासः। एतच्च कृच्छ्रादीनां ब्रतरूपत्वात्पुरुषार्थभोजनपर्य्युदासेन कृच्छ्राङ्गभूतम्भोजनं विधीयते। तथा चापस्तम्बः
“त्र्यहमनक्ताश्यदिवाशी च ततस्त्र्य-हम्। त्र्यहमयाचितव्रतस्त्र्यहं नाश्नाति किञ्चि-दिति”। अत्र चानक्ताशीत्यनेन व्रते विहितणिनिब्रत्ययेन नक्तपयुदासेन दिवाभोजननियमं दर्शयति। गौतमेनापीदमेव स्पष्टीकृतम्
“हविष्यान् प्रातराशान्भक्त्वा तिस्रो रात्रीर्नाश्नीयादिति”। एवं नक्तभोजनवि-धावपि। न विद्यते याचितं यस्मिन् भोजने तदयाचि-तम् तेन कालविशेषानुपानाद्दिवारात्रौ वा सकृदित्येवतपोरूपत्वात् कृच्छ्राणां, द्वितीयभोजने तदनुपपत्तेः। अयाचितमिति न केवलं परकीयान्नयाचनप्रतिषेधोऽ-पि तु स्वीयमपि परिचारकभार्य्यादिभ्यो न याचितव्यम्प्रेषणाध्येषणयोः साधारणत्वाद्याच्ञायाः। अतः स्वगृ-हेऽपि भृत्यभार्य्यादयोऽनाज्ञाप्ता एव यदि भोजनमुपह-रन्ति तर्हि भोक्तव्यं नान्यथा। अमुनैवाभिप्रायेणोक्त-ङ्गौतमेन
“अथापरत्र्यहं न कञ्चन याचेतेति”। अत्र चग्राससंख्यानियमः पराशरेण दर्शितः
“सायन्तु द्वाद-श ग्रासाः प्रातः पञ्चदश स्मृताः। चतुर्विंशतिरायाच्याःपरन्निरशनं स्मृतमिति”। आपस्तम्बेन त्वत्यथोक्तम्
“सायं द्वाविंशतिर्ग्रासाः प्रातः षड्विंशतिः स्मृताः। चतु-र्विंशतिरायाच्याः परे निरशनायस्त्रः। कुक्कुटाण्डप्रमाणास्तु यथा वा संविशेन्मुखमिति”। अनयोश्चकल्पयोःशक्त्यपेक्षो विकल्पः। आपस्तम्बेन तु प्राजा-पत्यं चतुर्द्धा विभज्य चतुरः पादकृच्छ्रान् उक्त्व्य वर्णानु-रूपेण व्यवस्था कृता
“त्र्यह निरशनं पादः पादश्चाया-[Page2175-b+ 38] चितंत्र्यहम्। सायं त्र्यहन्तथा पादः प्रातः पादस्तथा-त्र्यहम्। प्रातः पादं चरेच्छूद्रः सायं वैश्ये तु दापयेत्। अ-याचितन्तु राजन्ये त्रिरात्रंब्राह्मणे स्मृतमिति”। यदातु याचितोपवासात्मकत्र्यहद्वयानुष्ठानं तदार्द्धकृच्छ्रः साय-व्यतिरिक्तापरत्र्यहत्रयानुष्ठानन्तु पादोनमिति विज्ञे-यम्
“सायंप्रातर्विनार्द्धः स्यात्पादोनं नक्तवर्जितमिति” तेनैवोक्तत्वात्। अर्द्धकृच्छ्रस्य प्रकारान्तरमपि तेनैव द-र्शितम्
“सायंप्रातस्तथैकैकन्दिनद्वयमयाचितम्। दिन-द्वयञ्च नाश्रीयात्कृच्छ्रार्द्धं तद्विधीयते” प्राजा-पत्यकृच्छ्रमाह
“यथा कथञ्चित्त्रिगुणः प्राजापत्योऽयमुच्यते” या॰। अयमेव पादकृच्छ्रः। यथाकथञ्चिद्दण्डक-लितवदावृत्त्या स्वस्थानविवृद्ध्या वा। तत्राप्यानुलोम्येनप्रातिलोम्येन वा। तथा वक्ष्यमाणजपादियुक्तं तद्रहितवा त्रिरभ्यस्तः प्राजापत्योऽभिधीयते। तत्र दण्डकलित-वदावृत्तिपक्षोवशिष्ठेन दर्शितः
“अहः प्रातरहर्न्नक्तमह-रकमयाचितम्। अहः पराकन्तत्रैकमेवञ्चतुरहोऽपरः। अनुग्रहार्थं विप्राणां मनुर्द्धर्मभृतां वरः। बालवृद्धातु-रेष्वेव शिशुकृच्छ्रमुवाच हेति”। आनुलोम्येन स्वस्थानविवृद्धिपक्षस्तु मनुना दर्शितः
“त्र्यहं प्रातः त्र्यहं-सायंत्र्यहमद्यादयाचितम्। त्र्यहम्परञ्च नाश्नीयात् प्रा-जापत्यं चरन् द्विजः” इति। प्रातिलोम्यावृत्तिस्तु वशि-ष्ठेन दर्शिता।
“प्रतिलोमञ्चरेत्पुष्ट कृच्छ्रं चान्द्रायणो-त्तरमिति”। जपादिरहितपक्षस्तु स्रीशूद्रादिविष-योऽङ्गिरसा दर्शितः
“तस्माच्छूद्रं समासाद्य सदा धर्मपथे स्थितम्। प्रायश्चित्तं प्रदातव्यं जपहोमविवर्जित-मिति”। जपादियुक्तपक्षस्तु पारिशेष्याद्योग्यतया चत्रैवर्णिकविषयः स च गौतमेन दर्शितः।
“अथातःकृच्छ्रान् व्याख्यास्यामोहविष्यान् प्रातराशान् भुक्त्वा ति-स्रोरात्रीर्न्नाश्नीयादथापरन्त्य्रहं नक्तम्भुञ्जीताथापर-न्त्र्यहं न कञ्चन याचेताथापरन्त्र्यहमुपबसेत्तिष्ठेद-हनि रात्रावासीत क्षिप्रकामः सत्यंवदेदनार्यैर्नसम्भाषेत रौरवयौधाजपेन्नित्यं प्रयुञ्जीतानुसवनमुदको-पस्पर्शनमापोहिष्ठेति तिसृभिः पवित्रवतीभिर्मार्जयीतहिरण्यवर्णाः शुचियः पावका इत्यष्टाभिरथोदक-तर्पणं नमोहनाय नमोमोहनाय नमोधन्वने ताप-साय पुनर्वसवे नमः मौञ्ज्यायोर्म्याय वसुविन्दाय स-र्वविन्दाय नमः। पाराय सुपाराय महापाराय पार-टाय पारपाराय पारयिष्णवे नमः। रुद्राय प्रशुपतये म-[Page2176-a+ 38] हते देवाय त्र्यम्बकायैकचरायाधिपतये हराय शर्व्वाया-घनाशायोग्राय वज्रिणे घृणिने कपर्दिने नमः। सूर्याया-दित्याय नमः। नीलग्रीवाय शितिकण्ठाय नमः। कृष्णा-यापिङ्गलाय नमः। ज्येष्ठाय श्रेष्ठाय वृद्धायेन्द्राय ह-रिकेशायोर्द्धरेतसे नमः। सत्याय पावकाय पावकवर्णायैकवर्णाय कामाय कामरूपिणे नमः। दीप्ताय दीप्तरूपि-णे नमः। तीक्ष्णाय तीक्ष्णरूपिणे नमः। सौम्याय सु-पुरुषाय महापुरुषाय मध्यमपुरुषायोत्तमपुरुषाय ब्रह्म-चारिणे नमः। चन्द्रललाटाय कृत्तिवाससे नमः इतिएतदेवोदित्योपस्थानमेता एवाज्याहुतयो द्वादशरा-त्रस्यान्ते चरुं श्रपयित्वैताभ्यो देवताभ्यो जुहुयाद-ग्नये स्वाहा। सोमाय स्वाहा। अग्नीषोमाभ्यामिन्द्रायविश्वेभ्यो देवेभ्यो व्रह्मणे प्रजापतयेऽग्नये स्विष्टकृतइति। अन्ते ब्राह्मणभोजनमिति”। तत्र
“तिष्ठेदहनि-रात्रावासीत क्षिप्रकामः” इत्यस्यायमर्थः यस्तु महतोऽप्ये-नसः क्षिप्रमेकेनैव कृच्छ्रेण मुच्ये यमित्येवं कामयते अ-सावहनि कर्माविरुद्धेषु कालेषु तिष्ठेद्रात्रावासीत। एवं रौरवयौधाजपसामजपौ नमोहनायेत्यादिभिस्तर्पणादित्योपस्थानादिकञ्चरुश्रपणादिकञ्च योगीश्वराद्य-नुक्तंक्षिप्रकामः कुर्वीत। अतश्च योगीश्वराद्युक्तपा-जापत्यद्वयस्थाने गौतमीयमनेकेतिकर्त्तव्यतासहित-न्द्रष्टव्यम्। एवमन्यन्यापि च स्मृत्यन्ततरतो विशेषा-न्तराण्यन्वेषणीयानि। अतिकृच्छ्रमाह
“अयमेवातिकृच्छ्रःस्वात्पाणिपूरान्नभोजनः” या॰। एतद्धर्मक एवएकभक्तादिप्राजापत्यधर्मयुक्तीऽतिकृच्छ्रःस्यात्। इयांस्तु विशेषः आद्ये त्र्यहत्रये पाणिपूरणमात्रमन्नंभु-ञ्जीत न पुनर्द्वाविंशतिग्रासान्। अत्र च प्राप्तभोजनानु-वादेन पाणिपूरान्नभोजनविधानादन्त्यत्र्यहेऽतिदेशप्राप्तउपवासोऽप्रतिपक्षएव। अत्रापि पादशो व्यवस्थापूर्वव-देव द्रष्टव्या। यत्तुमनुनोक्तम्
“एकैकं ग्रासमश्नीयात्त्र्य-हानि त्रीणि पूर्ववत्। त्र्यहं चोपवसेदन्त्यमतिकृच्छ्रंच-रन् द्विजः” इति तत्पाणिपूरणपरिमितादल्पत्वाच्छक्तविष-यम्। छच्छ्रातिकृच्छ्रमाह
“कृच्छ्रातिकृच्छ्रः पयसा-दिवसानेकविंशतिम्” या॰ एकविंशतिरात्रं पयसा वर्त्तनंकृच्छ्रातिकृच्छ्राख्यं व्रतं विज्ञेयम्। गौतमेन तु द्वादश-रात्रमुदकेन वर्त्तनं कृच्छ्रातिकृच्छ्रौक्तः
“अम्भक्षस्मृतीयःम कृच्छ्रातिकृच्छ्र” इति। अतश्च शक्त्यपेक्षयाऽनयोर्व्यवस्था। पराकमाह
“द्वादशाहोपवासेन पराकः परि-[Page2176-b+ 38] कीर्त्तितः” या॰ ऋज्वर्थोऽयमर्द्धश्लोकः। सौम्यकृच्छ्रमाह
“पिण्याकाचामतक्राम्बुसक्तूनां प्रतिवासरम्। एकरात्रो-पवासश्च कृच्छ्रः सौम्योऽयमुच्यते”। पिण्याकोनिःसृततैलस्तिलस्तस्यौदननिस्रावोदस्विदुदकसक्तूनाञ्च पञ्चानामेकैकंप्रतिदिवसमुपभुज्य षष्ठेऽह्नि उपबसेदेवं सौम्याख्यः कृच्छ्रो-ऽभिधीयते। द्रव्यपरिमाणन्तु प्राणयात्रामात्रनिबन्धनम-धिगन्तव्यम्। जावालेन चतुरहव्यापी सौम्यकृच्छ्रौक्तः
“पिण्याकं सक्तवस्तक्रञ्चतुर्थेऽहन्यभोजनम्। वासोवैदक्षि-णां दद्यात्सौम्योऽयं कृच्छ्रौच्यत” इति। तुलापुरुषाख्यंकृच्छ्रमाह
“एषान्त्रिरात्रमभ्यासादेकैकस्य यथाविधि। तुलापुरुष इत्येष ज्ञेयः पाञ्चदशाहिकः” या॰
“एषां पि-ण्याकादीनाम्पञ्चानां क्रमेणैकैकस्य त्रिरात्राभ्यासेन पञ्च-दशाहव्यापी तुलापुरुषाख्यः कृच्छ्रोवेदितव्यः। अत्र पाञ्च-दशाहिकत्वविधानादुपवासस्य निवृत्तिः। यमेन त्वेक-विंशतिरात्रिकस्तुलापुरुषौक्तः
“आचाममथ पिण्याकंतक्रञ्चोदकसक्तुकान्। त्र्यहन्त्र्यहम्प्रयुञ्जानोवायुभक्षस्त्र्य-हद्वयम्। एकविंशतिरात्रस्तु तुलापुरुष उच्यते” इति। अत्र हारीताद्युक्तेतिकर्त्तव्यता ग्रन्थगौरवभयान्न लि-ख्यते” मिता॰। चान्द्रायणकृच्छ्रस्तु चान्द्रायणषब्दे व-क्ष्यते।
२ कष्टे दुःखे
“अमन्त्रयत कृच्छ्वञ्च तस्याः सर्वःसभाजनः” रामा॰।
“महत् खलु कृच्छ्रमनुभूतं तत्रभव-त्या” मालवा॰।
३ कष्टसाधने
४ कष्टयुक्ते च त्रि॰ अ-मरः
“इत्थञ्च देशाननुसञ्चरामः बनानि कृच्छ्राणि च कृ-च्छरूपाः” भा॰ व॰
३४ अ॰।
“कृच्छ्रां प्राप स आपदम्” रामा॰।
५ कष्टसाध्ये त्रि॰
“अमन्त्रयित्वा सचिवैः योऽ-र्थं कृच्छं नृपश्चरेत्” रामा॰।
“अतोऽत्यथा त्वसाध्यः स्यात्कृच्छ्रोऽयं मिश्रलक्षणः” सुश्रु॰।
६ प्रजापत्यव्रते
“विप्रद-ण्डोद्यमे कृच्छमतिकृच्छ्रं निपातने” मनुः।
“तांश्चारयित्वात्रीन् कृच्छ्रान् यथाविध्युपयनाययेत्” मनुः।
“एकवर्षेगवि हते कृच्छ्रपादोविधीयते। अबुद्धिपूर्बं पुंसः स्याद्-द्विपादस्तु द्विहायने। त्रिहायणे त्रिपादस्तु प्राजाप-त्यमतः परम्” प्रा॰ त॰ वृद्धप्रचेताः।
“चतुर्हायणादौप्राजापत्यविधानात् कृच्छ्रपदं प्राजापत्यपरम्” प्रा॰ त॰रघु॰।
७ पापे न॰ मेदि॰
८ मूत्रकृच्छ्ररोगे पु॰ राजनि॰कृच्छ्रं वेदयते सुखा॰ क्यङ् पापचिकीर्षायाम्। कृ-च्छ्रायते पापं चिकीर्षति। सुखा॰ अस्त्यर्थे वा मतुप् मस्यवः। कृच्छ्रवत् पक्षे इनि। किच्छ्रिन् तद्युक्ते त्रि॰
“सहकृच्छ्री बभूव” छा॰ उ॰। स्त्रियां ङीप्। असत्वपरत्वे-[Page2177-a+ 38] ततोहेतौ पञ्चमी कृच्छ्रान्मुक्तः सत्वपरत्वे तृतीयाकृच्छेण विषेणं मुक्तः। एतत्पञ्चम्या अलुक्स॰।
शब्दसागरः[सम्पाद्यताम्]
कृच्छ्र¦ mfn. (-च्छ्रः-च्छ्रा-च्छ्रं)
1. Attended with pain, painful.
2. Wicked, [Page198-a+ 60] sinful. mn. (-च्छ्रः-च्छ्रं) Bodily pain. Penance, expiation.
3. Sin.
4. difficulty, labour, trouble.
5. A kind of religious penance, accord- ing to some, the same as the Prajapatya: see प्राजापत्य; (according to others, as the Santapana: (see सान्तपन।) E. कृत् to cut, रक् Unadi affix, and छ substituted for the final.
Apte[सम्पाद्यताम्]
कृच्छ्र [kṛcchra], a. [cf. Uṇ2.21]
Causing trouble, painful; तथात्यजन्निमं देहं कृच्छ्राद् ग्राहाद्विमुच्यते Ms.6.78.
Bad, miserable, evil.
Wicked, sinful.
Being in a difficult or painful situation.
च्छ्रः, च्छ्रम् A difficulty, trouble, hardship, misery, calamity, danger; कृच्छ्रं महत्तीर्णः R.14.6;13.77.
Bodily mortification, penance, expiation; Ms.4.222;5.21;11.16.
Torment, torture.
A particular kind of religious penance (प्राजापत्य); कृच्छ्राणि चीर्त्वा च ततो यथ्क्तानि द्विजोत्तमैः Mb.13. 1.64. -च्छ्रः Ischury. -च्छ्रम् Sin. -च्छ्रम्, कृच्छ्रेत्, कृच्छ्रत् ind. With great difficulty, painfully, miserably; लब्धं कृच्छ्रेण रक्ष्यते H.1.163. -Comp. -अर्धः a. penance lasting for six days only. -कृत् a. Undergoing a penance; कृच्छ्रकृद्धर्मकामस्तु महतीं श्रियमाप्नुयात् Y.3. 327. -प्राण a.
one whose life is in danger.
breathing with difficulty.
hardly supporting life. -साध्यa.
curable with difficulty (as a patient or disease).
accomplished with difficulty. -सांतपनम् a kind of expiatory vow laid down in the स्मृतिs; गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकम् । एकरात्रोपवासश्च कृच्छ्रं सांतपनं स्मृतम् ॥ Ms.11.212.
Monier-Williams[सम्पाद्यताम्]
कृच्छ्र mf( आ)n. (perhaps fr. कृश्, and connected with कष्ट) , causing trouble or pain , painful , attended with pain or labour MBh. R. Pan5cat. Sus3r.
कृच्छ्र mf( आ)n. being in a difficult or painful situation R. ii , 78 , 14
कृच्छ्र mf( आ)n. bad , evil , wicked W.
कृच्छ्र mn. difficulty , trouble , labour , hardship , calamity , pain , danger (often ifc. e.g. वन-वासक्, the difficulties of living in a forest ; मूत्र-क्See. ; अर्थ-कृच्छ्रेषु, in difficulties , in a miserable situation MBh. iii , 65 Nal. xv , 3 ; प्रा-णकृच्छ्र, danger of life MBh. ii , 6 BhP. ) RV. x , 52 , 4 Nir. AitBr. etc.
कृच्छ्र mn. ischury(= मूत्र-क्) L.
कृच्छ्र mn. bodily mortification , austerity , penance Gaut. Mn. etc.
कृच्छ्र mn. a particular kind of religious penance Mn. Ya1jn5.
कृच्छ्र m. N. of विष्णुMBh. xii , 12864
कृच्छ्र m. (in comp. with a perf. Pass. p. Pa1n2. 2-1 , 39 ; vi ; 3 , 2. )
Purana index[सम्पाद्यताम्]
--a mode of atonement for sins and crimes; प्राजापत्य, a form of it. M. २२७. ४१-3, ५२. वा. १८. २१.


text:
**** इति बालमनोरमायाम् नञ्स्नञोरधिकारः। ****
सिद्धान्तकौमुदी
तस्या उत्तराद्र्धम्।
अथ तिङन्ते भ्वादयः।
बालमनोरमा
अस्तु मः पाणिनये भूयो मुनये तथास्तु वररुचये।
किंचास्तु पतञ्जलये भ्रात्रे वि()ओ()आराय गुरवे च॥१॥
व्याख्याता बहुभिः प्रौढैरेषा सिद्धान्तकौमुदी।
वासुदेवस्तु तद्व्याख्यां वष्टि बालमनोरमाम्॥२॥
ॐ "मङ्गलादीनि मङ्गलमध्यानि मङ्गलान्तानि च शास्त्राणि प्रथन्ते, वीरपुरुषाणि भवन्त्यायुष्मत्पुरुषाणि चाध्येतारश्च मङ्गलयुक्ताः स्यु"रिति भाष्यप्रमाणकं ग्रन्थमध्ये विघ्नविघातादिप्रयोजनाय कृतं मङ्गलं शिष्यशिक्षायै ग्रन्थतो निबन्धाति-- श्रोत्रेति। वेदाध्येता श्रोत्रियः। "श्रोत्रियंश्छन्दोऽधीते" इति वेदपर्यायाच्छन्दश्शब्दाद्द्वितीयान्तादधीत इत्यर्थे घन्प्रत्ययः,प्रकृतेः श्रोत्रादेशस्च निपातितः। श्रोत्रियस्य भावः-- श्रौत्रम्। "श्रोत्रियस्य यलोपश्चे"यलोपश्चे"त्यणि इकारादुत्तरस्य यकाराऽकारसङ्घातस्य लोपे इकारस्य "यस्येति चे"ति लोपः। अर्हति--आर्यैः प्रशस्यमानेषु वेदविहितकर्मसु योग्यो भवतीत्यर्हन्। "अर्हः प्रंशसाया"मिति शतृप्रत्ययः। अर्हतो भावः--आर्हन्ती। "अर्हतो नुम् चे"ति ष्यञि आदिवृद्धौ प्रकृतेर्नुमामे षित्वान्ङीषि "हलस्तद्धितस्ये"ति यकारलोपे "यस्येति चे"त्यकारलोपः। स्त्रीत्वं लोकात्। श्रौत्रं च आर्हन्ती च वेदविहितकर्मयोग्यता च प्रसिद्धैरिति यावत्। गुण्यैरिति। नित्याऽनित्यवस्तुविवेकः, इहाऽमुत्रार्थफलभोगविरागः, शमदमादिसम्पत्तिः, मुमुक्षुत्वमित्यादिप्रशस्तगुणसम्पन्नैरित्यर्थः। "रूपादाहतप्रंशसयो"रिति सूत्रे "अन्येभ्योऽपि दृस्यते" इति वार्तिकेन यप् प्रत्ययः, तद्भाष्ये "गुण्या ब्राआहृण्या" इत्युदाहरणात्। महर्षिभिरिति। महान्तश्च ते ऋषयश्चेति कर्मधारयः। "आन्महत"इत्यात्वम्। अतितपस्विभिरित्यर्थः। अहर्दिवमिति। अहश्च दिवा चेति वीप्सायाम् "अचतुरे"त्यादिना द्वन्द्वो निपातितः। अहन्यहनीत्यर्थः। तोष्टूय्यमानोऽपीति। "ष्टुञ् स्तुतौ", सकर्मकः। गुणवत्त्वेनाऽभिधानं स्तुतिः। अभिधानक्रियानिरूपितं कर्मत्वमादय "देवान् स्तौती" त्यादौ द्वितीया। न तु गुणाभिधानमेव स्तुतिः, तथा सति गुणस्य धात्वर्थोपसङ्गृहीतत्वेनाऽकर्मकत्वापत्तेः। "धात्वादेः षः सः" इति षकारस्य सकारे ष्टुत्वनिवृत्तौ, "धातोरेकाच" इति भृशार्थे यङि, "अकृत्सार्वधातुकयो"रिति दीर्घे, "सन्यङो"रिति द्वित्वे, "शर्पूर्वाः खय" इति सकारस्याभ्यासगतस्य लोपे, "गुणो यङ्लुको"रित्यभ्यासोकारस्य गुणे, ततः परस्य सस्य "आदेशप्रत्यययो"रिति षत्वे, ष्टुत्वेन तकारस्य टकारे, "तोष्टूये"ति यङन्तात् "सनाद्यन्ता" इति धातुसंज्ञकात्कर्मणि लटि लटश्शानचि "आने मु"गिति मुमागमे, "सार्वधातुके य"गिति यकि,यङोऽकारस्य "अतो लोप"इति लोपे, "तोष्टूय्यमान" इति रूपम्। भृशं स्तूयमानोऽपीत्यर्थः। अचिन्त्यजगद्रचनाद्यनन्तगुणसम्पन्नतया भृसं सङ्कीत्र्यमानोऽपीति यावत्। अगुण इति। निर्गुण इत्यर्थः। "साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्चे"त्यादिश्रुतेरिति भावः। निर्गुणस्य गुणवत्त्वेन कथनात्मिका स्तुतिर्विरुद्धेत्यापातप्रिपन्नं विरोधमपिशब्दो द्योतयति। गुणानां व्यावहारिकसत्यत्वेऽपि पारमार्थिकत्वाऽभावान्न विरोध इत्युत्तरमीमांसायां स्पष्टम्। विभुरिति। सर्वव्यापकः परमे()आर इत्यर्थः। वि जयतेतरामिति। "जि जये", अकर्मकः। उत्कर्षेण वर्तनं जयः। "विपराभ्यां जे"रित्यात्मनेपदम्। "तिङश्चे"त्यतिशायने तरप्। "किमेत्तिङव्यये"ति तरबन्तात्स्वार्थे आम्प्रत्ययः। "तद्धिश्चाऽसर्वविभक्ति"रित्यत्र तसिलादिषु परिगणनादामन्तमव्ययम्। सर्वोत्कर्षेण वर्तत इत्यर्थः। न च "विजयते" इति समुदायस्याऽतिङन्तत्वात्कथं ततस्तरबिति वाच्यं, "वि" इति हि भिन्नं पदम्, तिङन्तोत्तरपदसमासस्य छन्दोमात्रविषयत्वात्। ततश्च जयत इत्यस्मादेव तरप्। न च "जयते" इत्यस्य "विपराभ्यां जे"रिति कृतात्मनेपदस्य विशब्दसापेक्षत्वादसामथ्र्यं शङ्क्यम्। "वी"त्युपसर्गस्य द्योतकत्वेन पृथगर्थविहीनतया तत्सापेक्षऽभावात्तिङन्तस्य प्रधानतया तस्य विशब्दाऽपेक्षत्वेऽपि बाधकाऽभावाच्चेत्यलम्। वृत्तकथनपूर्वकं वर्तिष्यमाणनिरूपणं प्रतिजानीते--पूर्वाद्र्ध इति।
तत्रेति। निर्धारणसप्तम्यन्तात्त्रल्। तेषु तृतीयाध्यायवर्तिप्रत्ययेष्वित्यर्थः। दशेति। अनुबन्धभेदाल्लकारभेद इति भावः। पञ्चम इति। लेडित्यर्थः। छन्दोमात्रेति। "लिङर्थे ले"डित्यत्र "छन्दसि लुङ्लङ्लिटः" इति पूर्वसूत्राच्छन्दसीत्यनुवृत्तेरिति भावः। एतेन लेड()पाणि इह कुतो न प्रदश्र्यन्त इति शङ्का निरस्ता।
इति तत्त्वबोधिन्यां भावकर्मार्थाः।
तत्त्वबोधिनी- बालमनोरमा-शेखर-संवलिता
सिद्धान्तकौमुदी
तस्या उत्तराद्र्धम्
अथ तिङन्ते भ्वादयः
तत्त्वबोधिनी--
श्रौत्रार्हन्तीचणैर्गुण्यैर्महर्षिभिरहदिंवम्।
स्तोष्टूय्यमानोऽप्यगुणो विभुर्विजयतेतराम्॥१॥
अज्ञाननाशने दक्षं दीक्षितं भक्तरक्षणे।
वटमूलाश्रयं त्र्यक्षं दक्षिणामूर्तिमाश्रये॥१॥
ग्रन्थमध्ये विघ्नविघाताय कृतं मङ्गलं शिष्यशिक्षार्थं निबन्धाति-- श्रौत्रेत्यादिना। श्रौत्रियस्य भावः श्रौत्रम्। हायनान्तयुवादिभ्योऽणिति सूत्रे श्रोत्रियसय् यलोपश्चेति वार्तिकाद्यलोपेऽण्प्रत्यये च यस्येति चेतीतकारलोपः। अर्हतो भाव आर्हन्ती। गुणवचनब्राआहृणादिभ्यः इति सूत्रे अर्हतो नुम् चेत्युक्तेर्नुम्, ष्यञ् च। षित्त्वान्ङीषि हलस्तद्धितस्येतियलोपः। ताभ्यां वित्तैः-- श्रौत्रार्हन्तीचणैः। तेन वित्तः इति चणप्। श्रोत्रियत्वयोग्यताभ्यां प्रसिद्धैरित्यर्थः।किं च गुण्यैः गुणवद्भिः। प्रशस्तगुणयुक्तैरिति यावत्। रूपादाहतप्रशंसयोरिति सूत्रे [मत्वर्थे] "अन्येभ्योऽपि दृश्यते" इत्युका "गुण्या ब्राआहृणाः" इत्यस्य भाष्यादावुदाह्मतत्वात्। अहर्दिवमिति। अहन्यहनि। प्रत्यहमित्यर्थः। "अचतुरे" त्यादिना निपातनात्साधुः। तोष्टूय्यमान इति। स्तौतेर्यङन्तात्कर्मणि शानच्। "सार्वधातुके य" गिति धातोर्यक्। "आने मु"गिति मुक्। अपिशब्देन आपाततो विरोधं द्योतयति। वस्तुतस्तु न विरोधः। स्तुतिप्रयोजकीभूतानामनन्तकल्याणगुणानां श्रुतिस्मृतिसिद्धत्वेऽपि बियदादिवद्व्यावहारिकत्वात्तदभावस्य पारमार्थिकत्वात्। एतच्चोत्तरमीमांसायां स्पष्टमेव। विभुव्यापकः परमे()आरः। अतिशयेन विजयते विजयतेतराम्। सर्वोत्कर्षेण वर्तत इति फलितोऽर्थः। "विपराभ्यां जे"रिति इत्यस्य अप्रातिपदिकत्वादतिङन्तत्वाच्च। न च "सह सुपे"त्यत्र सहेति योगविभागात्तिङन्तेन विशब्दस्य समासे प्रातिपदिकत्वं स्यादेवेति वाच्यं, "स च छन्दस्येवे"ति तत्रत्यग्रन्थेन सह विरोधापत्तेः। किं च प्रातिपदिकत्वाभ्युपगमे सोरूत्पत्तिः स्यात्, लिङ्गसर्वनामताभ्युपगमेन नपुंसकत्वात्सोर्लुक्यपि "ह्यस्वो नपुंसके" इति ह्यस्वो दुर्वारः स्यात्। समुदायान्तर्गतस्य "जयते" इत्यस्य तिङन्तत्वेऽपि साकाङ्क्षत्वेनाऽसामथ्र्यात्ततोऽपि भवितुं नार्हति, "समर्थः पदविधि"रिति चेत्। अत्राहुः-- समुदायान्तर्गताज्जयत इत्यस्मादेव तरप्। तस्य विशब्देन सह साकाङ्क्षत्वेनाऽसामथ्र्यं शङ्क्यम्। तिङन्तस्य प्रधानत्वेन सापेक्षत्वेऽपि दोषाऽभावात्, उपसर्गस्य द्योतकत्वेन प्रत्येकमर्थ एव नास्तीति साकाङ्क्षताया वक्तुमशक्यत्वाञ्चेति॥
पूर्वार्द्धे कथितास्तुर्यपञ्चमाध्यायवर्तिनः।
प्रत्यया, अथ कथ्यन्ते तृतीयाध्यायगोचराः॥२॥
वृत्तकथनपुर्वकं वर्तिष्यमाणमाह-- पूर्वाद्र्ध इति। हलन्तेषु "स्पृशोऽनुदके क्विन्", "ऋत्विग्दधृक्", "त्यदादिष्वि"त्यादिना क्विन्नादिव्युत्पादनं प्रासङ्गिकमिति भावः। तुर्यः-- चतुर्थः। "चतुरश्छ्यतावाद्यक्षरलोपश्चेत्युक्तत्वात्। अथेति। इहापि कृत्सु "णचः स्त्रियामञ्", "अणिनुणः" इत्यादिव्युत्पादनं प्रासङ्गिकंबोध्यचम्, प्राधान्येन तु तृतीयाध्यायस्था एवेहोच्यन्त इति भावः। अनुबन्धभेदेन भेदमाश्रित्याह-- दश लकारा इति। प्रदश्र्यन्त इति। यद्यपि पञ्चमलकाररूपाण्यधुना न व्युत्पाद्यन्ते तथापि लकारः स्वरूपेण प्रदश्र्यते "लः कर्मणि च बावे चाकर्मकेभ्यः", "लस्ये"त्यादिसूत्रविषयतां व्युत्पादयितुमिति भावः। पञ्चम इति। लेडित्यर्थः। लट्-लिडिति स्वोक्तक्रमापेक्षयैव लेटः पञ्चमत्वं, न तु सूत्रोक्तमेणेति बोध्यम्।


text:
॥ विश्वेश्वरनीराजनम् ॥
श्रीगणेशाय नमः ।
सत्यं ज्ञानं शुद्धं पूर्णं हृदि भातं
वन्दे शम्भुं शान्तं मायागुणरहितम् ।
साक्षिरूपं तत्त्वं विद्वद्भिर्गभ्यं
वेदैर्ज्ञेयं नित्यं गुरुभक्तैर्वेद्यम् ।
ॐ हर हर हर महादेव ॥ १॥
देवान् भीतान् दृष्ट्वा यः कृपयाविष्टो
विषपानमपि कृत्वाऽसितकठो जातः ।
त्रिपुरं बिभिदे युद्धे दुर्भेद्यं सर्वैस्तं
वन्दे सर्वेशं देवैर्हृदि ध्यातम् ।
ॐ हर हर हर महादेव ॥ २॥
विघ्नविनाशनकर्ता भवतां यस्तातः
पूज्यो निखिलैर्देवैर्दुरितं हरतु नः ।
स्कन्दः पुत्रो बलवान् तारकासुरहन्ता
स्वमात्रे वरदाता ब्रह्मचर्यं धर्ता ।
ॐ हर हर हर महादेव ॥ ३॥
दशमुखबाणप्रभृतयो भक्तास्ते जाताः
नाहं वक्तुं शक्तः परिगणनं कृत्वा ।
ये देवानामैश्वर्यं स्वाधीनं चक्रुः
तेषां चित्रं वीर्यं तव कृपया जातम् ।
ॐ हर हर हर महादेव ॥ ४॥
पूजां कर्तुं विष्णुर्नेत्रं त्वयि समर्प्य
राज्यं कुरुते जगतां त्रयाणां तव दृष्ट्या ।
यतीनां हृदये स्थित्वा कामं नाशयिता
गङ्गाधर शिव शङ्कर गिरिजाधीशस्त्वम् ।
ॐ हर हर हर महादेव ॥ ५॥
संहर्तृ शिवरूपमुग्रं तव ध्यात्वा
भीता देवाः सर्वे भक्तिं त्वयि चक्रुः ।
दुःखं दृष्ट्वा जगति शरणं त्वां यामो
देवानामपि देवं महादेवं प्रणुमः ।
ॐ हर हर हर महादेव ॥ ६॥
त्यक्त्वा धर्मं ब्रह्मा दुहितर्यासक्तः
दण्डं प्राप्तस्त्वत्तः पन्थानं नीतः ।
विद्योपदेष्टुस्त्वत्तः सनकाद्या भक्ताः
उपदेशं शृण्वन्ति वैराग्ये सक्ताः ।
ॐ हर हर हर महादेव ॥ ७॥
प्राणान्ते वै काश्यां मुक्तिं सर्वेभ्यो
वेदपुराणैः कथितां ददते नित्यं यः ।
सर्वज्ञं तमनादिं स्तौति यो भक्त्या
अर्थं कामं धर्मं मोक्षं लभते सः ।
ॐ हर हर हर महादेव ॥ ८॥
इत्यच्युतानन्दगिरिविरचितं विश्वेश्वरनीराजनं सम्पूर्णम् ॥
Proofread by PSA Easwaran psaeaswaran at gmail.com
BACK TO TOP
% Text title : vishveshvaranIrAjanam
% File name : vishveshvaranIrAjanam.itx
% itxtitle : vishveshvaranIrAjanam
% engtitle : vishveshvaranIrAjanam
% Category : AratI, shiva
% Location : doc_shiva
% Sublocation : shiva
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/hinduism/religion
% Proofread by : PSA Easwaran psaeaswaran at gmail.com
% Description-comments : Brihatstotraratnakara 1, Narayana Ram Acharya, Nirnayasagar, stotrasankhyA 211
% Latest update : January 19, 2017
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org


text:
१८६१
१८६१ तमं वर्षं ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकम् अधिवर्षम् आसीत् ।
अन्तर्विषयाः
- १ घटनाः
- २ अज्ञाततिथीनां घटनाः
- ३ जन्मानि
- ४ निधनानि
- ५ बाह्य-सूत्राणि
- ६ सम्बद्धाः लेखाः
घटनाः[सम्पादयतु]
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
जुलै-सेप्टेम्बर्[सम्पादयतु]
अक्टोबर्-डिसेम्बर्[सम्पादयतु]
अज्ञाततिथीनां घटनाः[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे ब्रिट्न्देशीयः रसायनविज्ञानी जोसेफ् रीड् नामकः "केटल् ड्रं मैक्रोस्कोप् कनेडेन्सर्" इत्येतत् निर्मितवान् ।
जन्मानि[सम्पादयतु]
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे मेमसस्य ७ दिनाङ्के भारतदेशस्य कोलकतानगरे "नोबेल्"प्रशस्त्या पुरस्कृतः, शान्तिनिकेतने "विश्वभारतीविद्यापीठस्य" संस्थापकः, कविः, लेखकः, चिन्तकः च रवीन्द्रनाथ ठाकुरः जन्म प्राप्नोत् ।
जुलै-सेप्टेम्बर्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे सेप्टेम्बर्-मासस्य १५ दिनाङ्के भारतस्य कर्णाटकराज्यस्य राजधान्याः बेङ्गळूरु नगरात् ४० कि मी दूरे स्थिते "मुद्देनहळ्ळि" नामके ग्रामे सुप्रसिद्धः तन्त्रज्ञः "भारतरत्न" प्रशस्त्या विभूषितः सर्. एं. विश्वेश्वरय्यः जन्म प्राप्नोत् ।
अक्टोबर्-डिसेम्बर्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे डिसेम्बर्-मासस्य १५ दिनाङ्के प्रसिद्धः कविः, न्यायवादी, क्रान्तिकारी मदनमोहन मालवीयः भारतदेशस्य आहियापुरे जन्म प्राप्नोत् ।


text:
छन्दश्शास्त्रम्
छन्दः शास्त्रस्य इतिवृत्तम् मह्त्त्वपूर्णम् अस्ति । छन्दः शास्त्रस्य परम्परायां येषां महद्योगदानं तेषां सर्वेषाम् आचार्याणा विवरणं रामानुजाचार्यस्य गुरुणा श्रीमता यादव प्रकाशेन एकादश शताब्द्यां पिङ्गलसूत्र इति ग्रन्थस्य समाप्तौ एकःमहत्त्वपूर्णः श्लोकः लिखितः। अस्य श्लोकस्य गङ्गादास प्रणीतायां छन्दोमञ्जर्याः भूमिकायां डॉ० ब्रह्मानन्दत्रिपाठिना प्रयोगो विहितः। यथा-
छन्दो ज्ञानमिदं भवाद्भगवतो लेभे गुरूणां गुरुस्,
तस्माद् दुश्च्यवनस्ततो सुरगुरुर्माण्डव्यनामा तत:l
माण्डव्यादपि सैतवस्तत ऋषिर्यास्कस्तत:पिङ्गलस्,
तस्येदं यशसा गुरोर्यदि धृतं प्राप्यास्मदद्यै: क्रमात् l l
छन्द शास्त्रस्य आचार्याणां क्रमः एवमस्ति- क्रमाङ्कितसूच्यंशाः • दुश्च्यवनः(इन्द्रः) • शुक्राचार्यः • माण्डव्यः • सैतव • यास्कः • पिङ्गलः
अथ च युधिष्ठर मीमांसकेन वैदिक छन्दोमीमांसायाम् आचार्याणां क्रमः एवं वर्णितः।
छन्दशास्त्रमिदं पुरा त्रिनयनाल्लेभेगुहोनादित:।
तस्मात् प्राप्य सनत्कुमारकमुनिस्तस्मात् सुराणां गुरु:।
तस्माद्देवपतिस्तत:फणिपतिस् तस्माच्च सत्पिङ्गल:।
तच्छिष्यैर्बहुभिर्महात्मभिरथो मह्यां प्रतिष्ठापितम् ।
छन्द शास्त्रस्य आचार्याणां क्रमः एवमस्ति-
तोटक छन्द[सम्पादयतु]
छन्दशास्त्रस्य आचार्य पिंगलस्य मतानुसारं अस्य लक्षणम् अस्ति-
- वद तोटकमब्धिसकारयुतम्
पिङ्गलमतानुसारं यस्य चतुर्षु चरणेषु चत्वारः सगणाः भवेयुः तत्तोटकं नाम वृत्तम् । अस्योदाहरणम् एवम् अस्ति-
- यमुनातटमच्युतकेलिकला लसदङ्घ्रिसरोरुहसङ्गरुचिम् ।
- मुदितोटकलेरपनेतुमघं यदिचेछसि जन्म निजं सफलम् ।।
तोटक वृत्तस्य प्रयोगः शंकराचार्येण बहु कृतः । अस्य छन्दसः गीतं पश्यन्तु-
- प्रतिभाति विकासपरं सततं श्रमशीलयुतं हरियाणमिदम् । मनसा वचसा वपुषा व्यतथितान्, मनुजान गणयन्ति विचारपरान् । सहयोगपरं निशि वा दिवसं श्रमशीलयुतं हरियाणमिदम् । प्रतिभाति विकासपरं सततं श्रमशीलयुतं हरियाणमिदम् ।१ रणभूमियुतं कुरुभूमियुतं प्रतिभाति किलोइ शिवायतनम् । शिवभूमिरियं गुरुभूमिरियं श्रमशीलयुतं हरियाणमिदम् ।२ नहि कोपि कदापि विकारयुतं नगरं नगरं रमणीयतरम् । मनसा क्रियते श्रवणं रमणं श्रमशीलयुतं हरियाणमिदम् ।३ भ्रमणं गमनं तनुषा स्नपनं पठनं क्रयविक्रयणं सततम् । करणीयमिदं निशि वा दिवसं श्रमशीलयुतं हरियाणमिदम् ।४ भयमुक्तमिहाचरणं रचितं कृषिकर्मणि वारिविधानकृतम् । लघुमनण्डलमाचरितं सुखदं श्रमशीलयुतं हरियाणमिदम् । ५ युवकानतिवृत्तिपरान्विमुखान् अभिलक्ष्यमिहाचरणं चरितम् । नितरामतियोजनया भरितं श्रमशीलयुतं हरियाणमिदम् ।६ अधिराजगृहं नगरं परितःननु वृत्तिविधानमिहाचरितम् । अधिमार्गमिमं ह्यभितस्तरवः श्रमशीलयुतं हरियाणमिदम् ।७ अनिलन्नितवाति हि स्वास्थ्यकरं प्रतिधर्म परं हरियाणमिदम् । यवनेशसिखं ननु हिन्दुमयं श्रमशीलयुतं हरियाणमिदम् ।८ नहि सन्ति विवादपरा मनुजाः हरियाणमिदं प्रतिभाभरितम् । रणबीरसुतं परिप्राप्यमिदं श्रमशीलयुतं हरियाणमिदम् ।९ कथितं मुनिभिःपरिपूर्णमिदं हरियाण विकासपरं भविता । प्रतिभाभरिते प्रमुखे सततं श्रमशीलयुतं हरियाणमिदम् ।१० जननाद्धि स्वतन्त्रविचारपरं अनुलोमविलोमपरं ह्यभवत् । तपसा नियमेन ह्ययं नृपतिः श्रमशीलयुतं हरियाणमिदम् ।११
शार्दूलविक्रीडितम्[सम्पादयतु]
यस्य चतुर्षु चरणेषु क्रमेण मगणःसगणःजगणःसगणःतगणःतगणःगुरुवर्णश्च भवेत् तत् शार्दूलविक्रीडितम् नाम इति वृत्तम् भवति। तस्य लक्षणम् आचार्यपिङलेन इत्थं निर्दिष्टम् -' ' ' सूर्याश्वैर्यदिमः सजौ सततगाः शार्दूलविक्रीडितम् ' ' ' असिमन् वृत्ते सूर्यैः(द्वादशभिः) अश्वैः(सप्तभिः) च वर्णैः यतिः भवति।
- ' ' ' गोविन्दं प्रणमोत्तमाङ्ग! रसने! तं घोषयाहर्निशं, पाणी! पूजय तं, मनः! स्मर, पदे! तस्यालयङ्गच्छतम् ।
- एवञ्चेत् कुरुथाखिलं मम हितं शीर्षादयस्तद्ध्रुवं, न प्रेक्षे भवतां कृते भवमहाशार्दूलविक्रीडितम् ।' ' ' छन्दोमञ्जरी
- - द्रुतविलम्बितम्-
- लक्षणम्- द्रुतविलम्बितमाह नभौ भरौ
गज भुजंग विहंगम बंधनं शशिदिवाकरयोग्रहपीडनम् । मतिमतान्च विलोक्य दरिद्रतां विधिरहो बलवानिति मे मतिः।।


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
क्तस्य च वर्तमाने॥ २।३।६७
पदच्छेदः॥
क्तस्य ६।१ ६८ च ० वर्तमाने ७।१ षष्ठी १।१ ५०
काशिका-वृत्तिः
क्तस्य च वर्तमाने २।३।६७
न लौउकाव्यय। निष्ठाखलर्थतृनाम् २।३।६९
इति प्रतिषेधे प्राप्ते पुनः षष्ठी विधीयते। क्तस्य वर्तमानकालविहितस्य प्रयोगे षष्ठी विभक्तिर् भवति। रज्ञां मतः। राज्ञां बुद्धः। राज्ञां पूजितः। क्तस्य इति किम्?
ओदनं पचमानः। वर्तमाने इति किम्?
ग्रामं गतः। नपुंसके भाव उपसङ्ख्यानम्। छात्रस्य हसितम्। मयूरस्य नृत्तम्। कोकिलस्य व्याहृतम्। शेषविज्ञानात् सिद्धम्। तथा च कर्तृविवक्षायां तृतीया ऽपि भवति, छाऽत्रेण हसितम् इति।
न्यासः
क्तस्य च वत्र्तमाने। , २।३।६७
"राज्ञां मतः" इति। "मतिबुद्धि" ३।२।१८८
इत्यादिना क्तः। राज्ञामिति कत्र्तरि षष्ठी। कर्म तु निष्ठयाभिहितम्। अथेह कस्मान्न भवति-- शीलितो देवदत्तेन, रक्षितो देवदत्तेनेत्यादि, शीलितादिष्वपि "मतिबुद्धिपूजार्थेभ्यश्च" (३।२।१८८) इति चकारस्यानुक्तसमुच्चयार्थत्वनाद्वर्तमान एव क्तो विधीयते?
यद्यप्येवम्, तथापि बहुलग्रहणानुवृत्तेरिह न भविष्यतीत्यदोषः। अथ वा-- प्रकरणादेवात्र वत्र्तमानकालता गम्यते। पदार्थस्तु भूतत्वमेव प्रतिपादयति, न वत्र्तमानताम्। यस्य तु पदार्थो वत्र्तमानस्तत्प्रयोगे भवत्येव षष्ठी, यथा-- "कान्तो हरिश्चन्द्र इव प्रजानाम्" इति।
"शेषविज्ञानात् सिद्धम्" इति। उपसंख्यानं प्त्याचष्टे-- "तथा च" इत्यादिना। यस्तूपसंख्यानमारभते, तस्य कर्त्तृत्वाविवक्षायामपि षष्ठ()एव भवति, न तृतीयेति दर्शयति॥
बाल-मनोरमा
क्तस्य च वर्तमाने ६१७, २।३।६७
क्तस्य च वर्तमाने। ननु "कर्तृकर्मणोः कृती"त्येव सिद्धे किमर्थमिदमित्यत आह-न लोकेति। राज्ञां मतो बुद्धः पूजितो वेति। मनुधातोः बुधधातोः पूजधातोश्च "मतिबुद्धिपूजार्थेभ्यश्चे"ति वर्तमाने क्तप्रत्ययः। तत्र मतिरिच्छा, बुद्धेः पृथग्ग्रहणात्। राजकर्तृकवर्तमानेच्छाविषयः, राजकर्त्तृकवर्तमानज्ञानविषयः, राजकर्तृकवर्तमानपूजाश्रय इति क्रमेणार्थः। "पूजितो यः सुरासुरैः" "त्वया ज्ञातो घटः" इत्यत्र तु भूते क्तप्रत्ययो बोध्यः।
तत्त्व-बोधिनी
क्तस्य च वर्तमाने ५५२, २।३।६७
अधिकरण। अयमपि निषेधापवादः। आसितमिति। आस्यते अस्मिन्नित्यासितं, "क्तोऽधिकरणे च---" इत्यधिकरणे क्तः। इदमेषामिति। कर्तरि षष्ठीयम्। सकर्मकेभ्यस्त्वधिकरणे क्ते कृते कर्तृकर्मणोद्र्वयोरपि षष्ठी, अनभिहितत्वाऽविशेषात्। इदमेषां भुक्तमोदनस्य। "उभयप्राप्तौ कर्मणि" इत्ययं नियमस्तु नेह प्रवर्तते, "कर्तृकर्मणोः कृति"इत्यनन्तरस्या एव षष्ठ()आस्तन्निमाभ्युपगमात्। एतच्च कौस्तुभे स्पष्टम्।


text:
सूत्र १६
चराचरव्यपाश्रयस्तु स्यात्तव्द्यपदेशो भाक्तस्तद्भावभावित्वात् ॥१६॥
चराचरव्यपाश्रयस्तु स्यात्तव्द्यपदेशो भाक्तस्तद्भावभावित्वात् ।
स्तो जीवस्याप्युत्पत्तिप्रलयौ जातो देवदत्तो मृतो देवदत्त इत्येत्रंजात्टीयकाल्लौकिकव्यपदेशाज्जातकर्मादिसंस्कारविधानाच्चेति स्यात्कस्यचिद्भ्रानिस्तामपनुदाम: ।
न जीवस्योत्पत्तिप्रलयौ स्त: शास्त्रफलसंबन्धोपपत्ते: ।
शरीरानुविनाशिनि हि जीवे शरीरान्तरगतेष्टानिष्टप्राप्तिपरिहारार्थौ विधिप्रतिषेधावनर्थकौ स्याताम् ।
श्रूयते च जीवापेतं वाव किलेदं म्रियते न जीवो म्रियत इति ।
ननु लौकिको जन्ममरणव्यपदेशो जीवस्य दर्शित: ।
सत्यं दर्शित: ।
भाक्तस्त्वेष जीवस्य जन्ममरणव्यपदेश: ।
किमाश्रय: पुनरयं मुख्यो यदपेक्षया भाक्त इति ।
उच्यते । चराचरव्यपाश्रय: ।
स्थावरजङ्गमशरीरविषयौ जन्ममरणशद्बौ ।
स्थावरजङ्गमानि हि भूतानि जायन्ते च म्रियन्ते च ।
अतस्तद्विषयो जन्ममरणशब्दौ मुख्यौ सन्तौ तत्स्थे जीवात्मन्युपचर्येते ।
तद्वावभावित्वात् ।
शरीरप्रादुर्भावतिरोभावयोर्हि सतोर्जन्ममरणशब्दौ भवतो नासतो: ।
न हि शरीरसंबन्धादन्यत्र जीवो जातो मृतो वा केनचिल्लक्ष्यते ।
स वा अयं पुरुषो जायमान: शरीरमभिसंपद्यमान: स उत्क्रामन्म्रियमाण इति च शरीरसंयोगवियोगनिमित्तावेव जन्ममरणशद्बौ दर्शयति ।
जातकर्मादिवधानमपि देहप्रादुर्भावापेक्षमेव द्रष्टव्यम् ।
अभावाज्जीवप्रादुर्भावस्य ।
जीवस्य परस्मादात्मन उत्पत्तिर्वियदादीनामिवास्ति नास्ति वेत्येतदुत्तरेण सूत्रेण वक्ष्यति ।
देहाशयौ तावज्जीवस्य स्थूलावुत्पत्तिप्रलयौ न स्त इत्येतदनेन सूत्रेणावोचत् ॥१६॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
PDF, Large PDF, Multimedia, Meaning
This stotram is in शुद्ध दॆवनागरी (Samskritam). View this in सरल दॆवनागरी (हिंन्दी), with simplified anuswaras for easy reading.
आदिलक्ष्मि
सुमनस वन्दित सुन्दरि माधवि, चन्द्र सहोदरि हेममये
मुनिगण वन्दित मोक्षप्रदायनि, मञ्जुल भाषिणि वेदनुते ।
पङ्कजवासिनि देव सुपूजित, सद्गुण वर्षिणि शान्तियुते
जय जयहे मधुसूदन कामिनि, आदिलक्ष्मि परिपालय माम् ॥ 1 ॥
धान्यलक्ष्मि
अयिकलि कल्मष नाशिनि कामिनि, वैदिक रूपिणि वेदमये
क्षीर समुद्भव मङ्गल रूपिणि, मन्त्रनिवासिनि मन्त्रनुते ।
मङ्गलदायिनि अम्बुजवासिनि, देवगणाश्रित पादयुते
जय जयहे मधुसूदन कामिनि, धान्यलक्ष्मि परिपालय माम् ॥ 2 ॥
धैर्यलक्ष्मि
जयवरवर्षिणि वैष्णवि भार्गवि, मन्त्र स्वरूपिणि मन्त्रमये
सुरगण पूजित शीघ्र फलप्रद, ज्ञान विकासिनि शास्त्रनुते ।
भवभयहारिणि पापविमोचनि, साधु जनाश्रित पादयुते
जय जयहे मधु सूधन कामिनि, धैर्यलक्ष्मी परिपालय माम् ॥ 3 ॥
गजलक्ष्मि
जय जय दुर्गति नाशिनि कामिनि, सर्वफलप्रद शास्त्रमये
रधगज तुरगपदाति समावृत, परिजन मण्डित लोकनुते ।
हरिहर ब्रह्म सुपूजित सेवित, ताप निवारिणि पादयुते
जय जयहे मधुसूदन कामिनि, गजलक्ष्मी रूपेण पालय माम् ॥ 4 ॥
सन्तानलक्ष्मि
अयिखग वाहिनि मोहिनि चक्रिणि, रागविवर्धिनि ज्ञानमये
गुणगणवारधि लोकहितैषिणि, सप्तस्वर भूषित गाननुते ।
सकल सुरासुर देव मुनीश्वर, मानव वन्दित पादयुते
जय जयहे मधुसूदन कामिनि, सन्तानलक्ष्मी परिपालय माम् ॥ 5 ॥
विजयलक्ष्मि
जय कमलासिनि सद्गति दायिनि, ज्ञानविकासिनि गानमये
अनुदिन मर्चित कुङ्कुम धूसर, भूषित वासित वाद्यनुते ।
कनकधरास्तुति वैभव वन्दित, शङ्करदेशिक मान्यपदे
जय जयहे मधुसूदन कामिनि, विजयलक्ष्मी परिपालय माम् ॥ 6 ॥
विद्यालक्ष्मि
प्रणत सुरेश्वरि भारति भार्गवि, शोकविनाशिनि रत्नमये
मणिमय भूषित कर्णविभूषण, शान्ति समावृत हास्यमुखे ।
नवनिधि दायिनि कलिमलहारिणि, कामित फलप्रद हस्तयुते
जय जयहे मधुसूदन कामिनि, विद्यालक्ष्मी सदा पालय माम् ॥ 7 ॥
धनलक्ष्मि
धिमिधिमि धिन्धिमि धिन्धिमि-दिन्धिमि, दुन्धुभि नाद सुपूर्णमये
घुमघुम घुङ्घुम घुङ्घुम घुङ्घुम, शङ्ख निनाद सुवाद्यनुते ।
वेद पूराणेतिहास सुपूजित, वैदिक मार्ग प्रदर्शयुते
जय जयहे मधुसूदन कामिनि, धनलक्ष्मि रूपेणा पालय माम् ॥ 8 ॥
फलशृति
श्लो॥ अष्टलक्ष्मी नमस्तुभ्यं वरदे कामरूपिणि ।
विष्णुवक्षः स्थला रूढे भक्त मोक्ष प्रदायिनि ॥
श्लो॥ शङ्ख चक्रगदाहस्ते विश्वरूपिणिते जयः ।
जगन्मात्रे च मोहिन्यै मङ्गलं शुभ मङ्गलम् ॥
– महा लक्ष्म्यष्टकम्
– श्री सूक्तम्
– श्री लक्ष्मी अष्टोत्तर शतनाम स्तोत्रम्
– कनक धारा स्तोत्रम्
– श्री महा लक्ष्मी अष्टोत्तर शत नामावलि


text:
दशमं प्रकरणम्
Technical Details
अग्नीन्धनपरीक्षा दशमं प्रकरणम्।
अत्राह - यदिदमुक्तं तस्मात्कर्मकारकवदेव उपादानोपादात्रोरपि न स्वाभाविकी सिद्धिरिति, तदयुक्तम्, सापेक्षाणामपि पदार्थानां सस्वाभाव्यदर्शनात्। तथा हि अग्निरिन्धनमपेक्ष्य भवति। न च निःस्वभावोऽग्निः, तस्य औष्ण्यदाहकत्वादिस्वभावकार्योपलम्भात्। एवमग्निमपेक्ष्य इन्धनं भवति। न च तन्निःस्वभावम्, बाह्यमहाभूतचतुष्टयस्वभावत्वात्। एवमुपादानसापेक्षोऽप्युपादाता स्वभावतो भविष्यति, उपादातृसापेक्षं चोपादानमित्यग्नीन्धनवदेतौ भविष्यत उपादानोपादाताराविति। उच्यते। स्यादेतदेवम्, यदि अग्नीन्धने एव स्याताम्, न तु स्तः। कथम्? इह यदि अग्नीन्धने स्याताम्, नियतं ते एकत्वेन वा स्यातामन्यत्वेन वा? उभयथा तु न युज्यत इत्याह -
यदिन्धनं स चेदग्निरेकत्वं कर्तृकर्मणोः।
अन्यश्चेदिन्धनादग्निरिन्धनादप्यृते भवेत्॥१॥
तत्र इध्यते यत् तदिन्धनम्, दाह्यं काष्ठादिकसंभूतम्। तस्य दग्धा कर्ता अग्निः। तत्र यदि तावद् यदिन्धनं स एवाग्निरिति परिकल्प्यते, तदा कर्तृकर्मणोरेकत्वं स्यात्। न चैवं दृष्टम् , घटकुम्भकारयोश्छेत्तृच्छेत्तव्ययोश्चैकत्वप्रसङ्गात्, तस्य चानभ्युपगमात्। अथ अन्यत्वम्, एवमपि यदि इन्धनादन्योऽग्निः स्यात्, तदा इन्धननिरपेक्षस्याग्नेरुपलब्धिः स्यात्। न हि घटादन्यः पटस्त न्निरपेक्षो न दृष्टः। न चैवमिन्धननिरपेक्षोऽग्निरिति न युक्तमेतत्॥१॥
अपि च। यदि इन्धनादन्योऽग्निः स्यात्, तदानीम्-
नित्यप्रदीप्त एव स्यादप्रदीपनहेतुकः।
पुनरारम्भवैयर्थ्यमेवं चाकर्मकः सति॥२॥
इन्धनात्पृथग्भूतोऽग्निरिष्यमाणो नित्यप्रदीप्त एव स्यात्, अप्रदीपनहेतुकश्च स्यात् पुनरारम्भवैयर्थ्यं च स्यात्, एवं च सति अकर्मक एव स्यात्॥२॥
अमुमेवार्थं प्रतिपादयितुकाम आह -
परत्र निरपेक्षत्वादप्रदीपनहेतुकः।
पुनरारम्भवैयर्थ्यं नित्यदीप्तः प्रसज्यते॥३॥
इति। तत्र प्रदीप्यते तदिति प्रदीपनमिन्धनम्। प्रदीपनं हेतुरस्येति प्रदीपनहेतुक, न प्रदीपनहेतुकः अप्रदीपनहेतुकः। यदि प्रदीपनादन्योऽग्निः स्यात्, तदा इन्धननिरपेक्षः स्यात्। यो हि यस्मादन्यः , स तन्निरपेक्षो दृष्टः, घटादिव पटः। ततश्च परत्र निरपेक्षत्वादप्रदीपन हेतुकः स्यात्, प्रदीपनसापेक्षस्य हि अग्नेः तदभावे स्यान्निर्वाणम्। यदा तु प्रदीपननिरपेक्ष, तदा निर्वाणप्रत्ययवैकल्यान्नित्यप्रदीप्त एव भवेत्। नित्यप्रदीप्ते चाग्नौ सति अग्नेरपरिनिर्वाणार्थ चास्य उपादानसंधुक्षणादिकं व्यर्थमेव स्यात्। एवं च सति अकर्मकोऽग्निः कर्ता स्यात्। न च अविद्यमानकर्मकस्य कर्तृत्वं वन्ध्यासुतस्येव। तस्मादिन्धनादग्नेरन्यत्वमिति न युज्यते॥३॥
अत्राह - यदेतदुक्तम् -
अन्यश्चेदिन्धनादग्निरिन्धनादप्यृते भवेत्।
इति , तदयुक्तम्। इहान्यत्वे ऽपि सति अग्नीन्धनयोर्न विनैव इन्धनेन अग्नेरस्तित्वम्। यस्माज्ज्वालापरिगतोऽर्थो दाह्यत्वलक्षणः इन्धनम्। तदाश्रयेण च अग्निरुपलभ्यते न पृथक्। यदा चैतदेवम्, अग्निसंबन्धादेवेन्धनव्यपदेशो भवति, इन्धनाश्रयेण चाग्निरुपलभ्यते न पृथक्, तदा अन्यश्चेदिन्धनादग्निरित्यादिदोषप्रसङ्गस्य नास्त्येवावसर इति। अस्य पक्षस्याष्ययुक्ततामुद्भावयन्नाह -
तत्रैतस्मादिध्यमानमिन्धनं भवतीति चेत्।
केनेध्यतामिन्धनं तत्तावन्मात्रमिदं यदा॥४॥
यदि मन्यसे ज्वालापरिगतोऽर्थो दाह्यलक्षणः इन्धनम्, तदाश्रयश्चाग्निरिति, एवमपि परिकल्प्यमाने इन्धनमग्निर्दहतीति नोपपद्यते। यस्मात्
केनेध्यतामिन्धनं तत्तावन्मात्रमिदं यदा।
इहेन्धनमग्निर्दहतीति परिकल्प्यमाने ज्वालापरिगतं दाह्यमिन्धनमिति, न चैतद्वयतिरेकेणा परमग्निं पश्यामो येनेन्धनं दह्येत। यस्मादेतावन्मात्रमिदमुपलभ्यते यदुत ज्वालापरिगतं दाह्यमात्रम्। यदा चैतद्वयतिरिक्तो नास्त्यग्निः, तदा केन तदिन्धनं दाह्यताम्? तावन्मात्रमिदं यदा, इध्यमानमात्रमिदं यदेत्यर्थः। तस्मान्नाग्निरिन्धनं दहति तद्वयतिरिक्ताग्न्यभावात्। यदा चैवम्, तदा कुतः कस्यचिज्ज्वालापरिगतिरिति स एव दोषो न वेपते॥४॥
अपि च। अन्यत्वाभ्युपगमेऽग्नीन्धनयोरिध्यमानव्यपदेशाभावात्कुत इध्यमानमिन्धनम्, कुतो वा इन्धनमग्निर्धक्ष्यतीति प्रतिपादयन्नाह -
अन्यो न प्राप्स्यतेऽप्राप्तो न धक्ष्यत्यदहन् पुनः।
न निर्वास्यत्यनिर्वाणः स्थास्यते वा स्वलिङ्गवान्॥५॥
यदि इन्धनादन्योऽग्निः स्यात्, सोऽन्यत्वादन्धकारमिवेन्धनं न प्राप्नुयात्। न च धक्ष्यति अप्राप्तत्वाद्विप्रकृष्टदेशावस्थितमिवेत्यभिप्रायः। एवं च इध्यमानमिन्धनं भवतीति नोपपन्नमेव। ततश्च अग्नेर्निर्वाणं न स्यात्। अनिर्वाणश्च स्वलिङ्गवानेव स्थास्यति, प्रदीप्त इत्यर्थः। वाशब्दोऽवधारणे द्रष्टव्यो विकल्पार्थो वा। स्वलिङ्गवानेव अग्निः स्थास्यति, यदि वा नास्त्यन्यत्वमग्नेरिन्धनादिति। समुच्चये वा। अन्यो न प्राप्स्यति न धक्ष्यति न च निर्वास्यति स्वलिङ्गवांश्च स्थास्यति। तस्मादयुक्तमिन्धनादन्यत्वमग्नेः॥५॥
अत्राह - अयुक्तमग्नीन्धनयोरन्यत्वम्, यस्मान्न प्राप्स्यतेऽप्राप्तो न धक्ष्यत्यदहन् पुनरित्यादि, तदयुक्तम्। दृष्टा हि अन्यत्वे स्त्रीपुरुषयोः प्राप्तिः, एवमग्नीन्धनयोरपि भविष्यतीति। उच्यते -
अन्य एवेन्धनादग्निरिन्धनं प्राप्नुयाद्यदि।
स्त्री संप्राप्नोति पुरुषं पुरुषश्च स्त्रियं यथा॥६॥
स्यादेतदेवम्, यदि स्त्रीपुरुषवत्परस्परानपेक्षा अग्नीन्धनयोः सिद्धिः स्यात्॥६॥
न त्वस्तीत्याह -
अन्य एवेन्धनादग्निरिन्धनं काममाप्नुयात्।
अग्नीन्धने यदि स्यातामन्योन्येन तिरस्कृते॥७॥
न त्वेवं संभवति यदिन्धननिरपेक्षोऽग्निः स्यात्, अग्निनिरपेक्षं चेन्धनमिति। तस्माद् दृष्टान्तवैयर्थ्यम्। अन्योन्यापेक्षाधीनजन्मनां सत्यन्यत्वे येषां प्राप्तिः सिद्धा, तेषामेव दृष्टान्तत्वेनो पादानं न्याय्यं स्यात्। ते च न संभवन्तीति न युक्तमेतदन्यत्वे सति प्राप्तिरस्तीति॥७॥
अत्राह - यद्यपि अग्नीन्धनयोः स्त्रीपुरुषवत्परस्परनिरपेक्षा सिद्धिर्नास्ति, तथापि परस्परा पेक्षा तावदस्ति। ततश्च अस्त्येवाग्नीन्धनयोः स्वरूपसिद्धिः परस्परसापेक्षत्वात्। न हि अविद्यमानयोर्वन्ध्यापुत्रदुहित्रोः परस्परापेक्षता दृष्टेति। उच्यते। एवमपि -
यदीन्धनमपेक्ष्याग्निरपेक्ष्याग्निं यदीन्धनम्।
कतरत्पूर्वनिष्पन्नं यदपेक्ष्याग्निरिन्धनम्॥८॥
अस्येन्धनस्य अयमग्निर्दाहकः कर्ता, इत्येवं यदि इन्धनमपेक्ष्याग्निर्व्यवस्थाप्यते, अस्यान्ने रिदमिन्धनं कर्मेत्येवमग्निमपेक्ष्य यदीन्धनम्, तत् कतरदनयोः पूर्वनिष्पन्नम् ? किमिन्धनं यदपेक्ष्याग्नि स्यात्, उत अग्निर्यमपेक्ष्येन्धनं स्यात्? तत्र यदि इन्धनं पूर्वनिष्पन्नमिति कल्प्यते, तदयुक्तम्, अग्निनिरपेक्षस्य अनिध्यमानस्येन्धनत्वाभावात्, तृणादेः सर्वस्य चैव इन्धनत्वप्रसङ्गात्। अथ पूर्वमग्निः पश्चादिन्धनमिति, तदप्ययुक्तम्, इन्धनात्पूर्वसिद्धस्याग्नेरसंभवात्, निर्हेतुकत्वप्रसङ्गात्। पश्चाच्चापेक्षया निष्प्रयोजनत्वात्। तस्मान्नास्ति अत्र किंचित्पूर्वसिद्धं यदपेक्ष्य इतरस्य सिद्धि स्यात्॥८॥
अथापि मन्यसे - पूर्वमिन्धनं पश्चादग्निरिति, एवमपि
यदीन्धनमपेक्ष्याग्निरग्नेः सिद्धस्य साधनम्।
भविष्यति। यदि इन्धनमपेक्ष्याग्निर्भविष्यतीति परिकल्प्यते, एवं तर्हि सिद्धस्य सतोऽग्नेः पुनरपि साधनं स्यात्। विद्यमानस्यैव पदार्थस्य सिद्धरूपस्यापेक्षा युज्यते। न हि अविद्यमानो देवदत्तो गृहे कंचिदपेक्षते। एवं यदि अग्निर्विद्यमानो न स्यात्, नासाविन्धनमपेक्षते। तस्मादस्तित्वमग्ने रम्भुपेयम्। तदा च किमस्य इन्धनस्यापेक्षया पुनः कर्तव्यम्? न हि सिद्धोऽग्निः पुनरिन्धनेन कर्तव्यो यदर्थमिन्धनापेक्षासाफल्यं स्यात्। तस्मादिन्धनमपेक्ष्याग्निर्भवतीति न युक्तम्।
अपि च। यदि इन्धनमपेक्ष्याग्निर्भवतीति परिकल्प्यते -
एवं सतीन्धनं चापि भविष्यति निरग्निकम्॥९॥
यदि इन्धनमसिद्धं स्यात्, नैव तदग्निना अपेक्ष्येत, असिद्धस्यापेक्षायोगात्। तस्मान्निरग्निकस्येन्धनस्य सिद्धिरभ्युपेया, न चैवमेतदिति न युक्तमेतदिति॥९॥
अथ मतम्-यौगपद्येनैव इन्धनसिद्धया अग्निसिद्धिः, अग्निसिद्धया च इन्धनसिद्दिः। ततश्च एकस्यापि पूर्वसिद्धयनभ्युपगमात्, तत्र यदुक्तम् -
कतरत्पूर्वनिष्पन्नं यदपेक्ष्याग्निरिन्धनम्।
इति, तदयुक्तमिति। उच्यते। एवमपीष्यमाणे उभयस्यापि नास्ति सिद्धिः। यस्मात् -
योऽपेक्ष्य सिध्यते भावस्तमेवापेक्ष्य सिध्यति।
यदि योऽपेक्षितव्यः स सिध्यतां कमपेक्ष्य कः॥१०॥
तत्र यदि यः अग्न्याख्यो भावः यमिन्धनाख्यं भावमपेक्ष्य सिध्यति, इन्धनाख्यश्च भावः योऽग्निना आत्मसिद्धयर्थमपेक्षितव्यः, स यदि तमेव अग्न्याख्यं पदार्थमपेक्ष्य सिध्यति, कथ्यतामिदानीं सिध्यतां कमपेक्ष्य कः इति। यदा च अग्न्यभावे सति इन्धनस्य सिद्धिरेव नास्ति, तदा अकारणस्येन्धनस्याभावात् कुतस्तद्धेतुकोऽग्निः प्रसेत्स्यति? एवं य इन्धनाख्यो भावः यमग्न्याख्यं भावमपेक्ष्य सिध्यति, अग्न्याख्यश्च भावो यः इन्धनाख्येन आत्मसिद्धयर्थमपेक्षितव्यः, स यदि तमेवेन्धनाख्यं भावमपेक्ष्य सिध्यति, कथ्यतां किमिदानीं सिध्यतां कमपेक्ष्य कः इति। यदा हि इन्धनाभावे सति अग्नेः सिद्धिर्नास्ति, तदा निष्कारणस्याग्नेरभावात् कुतस्तद्धेतुक- मिन्धनम्?॥१०॥
इतश्च अग्नीन्धनयोः परस्परापेक्षयापि सिद्धिरसती, सिद्धासिद्धयोरपेक्षाभावादिति प्रतिपादयन्नाह -
योऽपेक्ष्य सिध्यते भावः सोऽसिद्धोऽपेक्षते कथम्।
अथाप्यपेक्षते सिद्धस्त्वपेक्षास्य न युज्यते॥११॥
यो हि अग्न्याख्यो भावः इन्धनाख्यं भावमपेक्ष्य सिध्यति, सः असिद्धो वा इन्धनमपेक्षते सिद्धो वा? यदि असिद्धः, तदा असिद्धत्वात् खरविषाणवन्नेन्धनमपेक्षेत। अथ सिद्धः, सिद्धत्वात् किमस्येन्धनापेक्षया? न हि सिद्धं पुनरपि साध्यते वैयर्थ्यात्। एवमिन्धनेऽपि वाच्यम्। तस्मान्नाग्नीन्धनयोः परस्परापेक्षया यौगपद्येन वा सिद्धिरिति॥११॥
यतश्चैवम्, तस्मात्-
अपेक्ष्येन्धनमग्निर्न
अथ स्यात्- अनपेक्ष्याग्निस्तर्हि भविष्यतीति। एतदपि न युक्तमित्याह -
नानपेक्ष्याग्निरिन्धनम्।
अन्यत्वप्रतिषेधादहेतुकत्वप्रसङ्गाच्च। यथा च अग्निरपेक्ष्य वा अनपेक्ष्य वा इन्धनं संभवति, एवमिन्धनमपीत्याह -
अपेक्ष्येन्धनमग्निं न नानपेक्ष्याग्निमिन्धनम्॥१२॥
एतच्च अनन्तरमेव गतार्थत्वान्न पुनरुच्यते॥१२॥
अत्राह-किमनया अस्माकमतिसूक्ष्मेक्षिकया प्रयोजनम्, ये वयं ब्रूमः -यस्मादग्निना इध्यमानमिन्धनं प्रत्यक्षत उपलभ्यते, तस्मात्ते एव अग्नीन्धने इति। उच्यते। स्यादेतदेवम्, यदि अग्निरिन्धनं दहेत्। यदि इन्धनेऽग्निः संभवेत्, स इन्धनं दहेत्। न तु संभवतीत्याह -
आगच्छत्यन्यतो नाग्निरिन्धनेऽग्निर्न विद्यते।
इन्धनव्यतिरिक्तात्तावत्कुतश्चिदन्यतोऽग्नेरागमनं नास्ति, तस्य अदृष्टत्वात्। निरिन्धनस्य चाहेतुकस्याग्नेरागमनाभावात्, सेन्धनस्य चागमने प्रयोजनाभावात्, तत्रापि चेन्धने तुल्यपर्यनुयोगात्, अनवस्थाप्रसङ्गाच्च आगच्छत्यन्यतो नाग्निः। तथा इन्धनेऽप्यग्निर्न संभवति तत्रानुपलभ्यमानत्वात्।
अथ स्यात् - विद्यमानस्यापि मूलोदकादिवदभिव्यञ्जकप्रत्ययवैकल्यात्पूर्वमनुपलभ्यमानत्वम्, अरणिनिघर्षणादभिव्यञ्जकप्रत्ययसंभवात्तु पश्चादुपलब्धिरिति। इदमेव तावत्संप्रधार्यते -किं पुनर्मूलोदकादीनामभिव्यञ्जकैः प्रत्ययैः क्रियत इति। तत्र स्वरूपं तावन्न क्रियते विद्यमानत्वात् अभिव्यक्तिः क्रियत इति चेत्, केयमभिव्यक्तिर्नाम? प्रकाशतेति चेत्, एवं तर्हि सैव क्रियते पूर्वमविद्यमानत्वादस्याः। सत्कार्यवादत्यागश्चैवं जायते अभिव्यक्तेः पूर्वमविद्यमानत्वात्पश्चाच्च भावात्। स्वरूपस्य चोत्पत्तिप्रत्ययनिरपेक्षत्वात्खपुष्पवदभिव्यक्तिप्रत्ययसापेक्षतापि न स्यात्। अपि च इयमभिव्यक्तिरभिव्यक्तस्य वा भावस्य परिकल्प्येत अनभिव्यक्तस्य वा? तत्र तावद् यदभिव्यक्तं तन्नाभिव्यज्यते, तस्याभिव्यक्तिवैयर्थ्यात् अनिष्टदोषप्रसङ्गाच्च। अनभिव्यक्तमपि नाभिव्यज्यते खपुष्पवदनभिव्यक्तत्वात्। इत्येवमभिव्यक्तिर्न संभवति॥
अथापि स्यात् - विद्यमानस्यैव प्रत्ययैः स्थौल्यं क्रियते इति , एवमपि यदेव स्थौल्यं पूर्वं नास्तीति तदेव क्रियत इति कुतः स्थौल्यापादनमभिव्यक्तिः? सौक्ष्म्यस्य च निर्हेतुकस्यासंभवात् कस्य स्थूलतापादनादभिव्यक्तिः स्यादिति। तदेवं सर्वथा इन्धने अग्नेर्न संभव इति इन्धनेऽग्निर्न विद्यते। न चाविद्यमानाग्निना इन्धनस्य दहनमुपजायते इत्यसत्यमेवैतदुपलभते भवान्।
अपि च। यथा पूर्वं गतागतगम्यमानानां दूषणमुक्तम् -
अत्रेन्धने शेषमुक्तं गम्यमानगतागतैः॥ १३॥
अग्निना इन्धनं दह्यमानमुपलभ्यते इत्यत्र इन्धनप्रस्तावे शेषं दूषणं गम्यमानगतागम दूषणेन वेदितव्यम्, उक्तपाठविपर्ययेण -
दग्धं न दह्यते तावददग्धं नैव दह्यते।
दग्धादग्धविनिर्मुक्तं दह्यमानं न दह्यते॥
इत्यादिना। यत एवम्, अतो नास्त्यग्निना इन्धनस्य दहनमिति वेदितव्यम्॥१३॥
इदानीं यथोपपादितमर्थं निगमयन्नाह -
इन्धनं पुनरग्निर्न नाग्निरन्यत्र चेन्धनात्।
नाग्निरिन्धनवान्नाग्नाविन्धनानि न तेषु सः॥१४॥
तत्र
यदिन्धनं स चेदग्निरेकत्वं कर्तृकर्मणोः।
भवेत्, इत्यनेन अग्नीन्धनयोरकत्वप्रतिषेधात्
इन्धनं पुनरग्निर्न,
अन्यश्चेदिन्धनादग्निरिन्धनादप्यृते भवेत्।
इत्यादिना अन्यत्वस्य प्रतिषेधात्
नाग्निरन्यत्र चेन्धनात्।
तत्त्वान्यत्वोभयपक्षप्रतिषेधादेव तद्वत्पक्षाधाराधेयपक्षाणामप्यर्थतः प्रतिषिद्धत्वात्तानपि निगमयन्नाह -
नाग्निरिन्धनवान्नाग्नाविन्धनानि न तेषु सः।
इति। तत्राग्निरिन्धनवान्न भवति। इन्धनमस्यास्मिन् वा विद्यत इति व्यतिरेकेण वा व्युत्पादेन अव्यतिरेकेण वा। तत्र व्यतिरेकेण - तद्यथा गोमान् देवदत्तः। अव्यतिरेकेण - बुद्धिमान् देवदत्तो रूपवानित्यादि। अग्नीन्धनयोश्च पक्षद्वयस्यापि प्रतिषिद्धत्वादिन्धनवानग्निरिति प्रतिषेधो विहितः। अन्यच्च। कुण्डं दध्न आधारतां प्रतिपद्यते। न चेन्धनादन्यत्वमग्नेरस्तीति नाग्नाविन्धनानीति युज्यते। नापि इन्धनेऽस्त्यग्निः, अन्यत्वप्रतिषेधादिति। एवमाधाराधेयताप्रतिषेधोऽप्यर्थत उपपादित एव॥१४॥
यथा चाग्निः पञ्चधा विचार्यमाणो न संभवति, एवमात्मापि, इत्यतिदिशन्नाह -
अग्नीन्धनाभ्यां व्याख्यात आत्मोपादानयोः क्रमः।
सर्वो निरवशेषेण
तत्र उपादीयते इत्युपादानं पञ्चोपादानस्कन्धाः। यस्तानुपादाय प्रज्ञप्यते, स उपादाता ग्रहीता निष्पादक आत्मेत्युच्यते। अहंकारविषयत्वादाहित उत्पादितोऽहंमानोऽस्मिन्निति। तदस्यात्मन उपादानस्य च यः क्रमः सिद्धिः, स सर्वोऽग्नीन्धनाभ्यां व्याख्यातोऽवगन्तव्यो निरवशेषेण॥
कः पुनः सर्वस्य निरवशेषस्य च भेदः? सर्वग्रहणेनैव पञ्च पक्षाः समनन्तरप्रक्रान्त अभिसंबध्यन्ते। सर्वे एते पञ्चापि पक्षाः अग्नीन्धनवदात्मोपादानयोरप्यविकला ढौकनीयाः। यश्चैया प्रतिपादने उपपत्तिक्रमः प्रागुपवर्णितः, तेन निरवशेषेण आत्मोपादानयोः प्रतिषेधो वेदितव्यः इत्यनेन सर्वात्मना प्रतिषेधसाम्यमग्नीन्धनाभ्यामात्मोपादानयोर्वेदितव्यमित्युपदर्शनार्थं सर्वो निरव शेषेणेत्याह। तत्र यदेवोपादानं स एव आत्मा, इत्येवं कर्तृकर्मणोरेकत्वप्रसङ्गान्न युज्यते नाप्यन्यदुपादानमन्य उपादाता, स्कन्धव्यतिरेकेणाप्यात्मोपलब्धिप्रसङ्गात्, परत्र निरपेक्षत्वा दित्यादिप्रसङ्गाच्च। एकत्वान्यत्वप्रतिषेधाच्च स्कन्धवानष्यात्मा न भवति। अन्यत्वाभावाच्च नात्मनि स्कन्धा न स्कन्धेष्वात्मा। यत एवं पञ्चसु प्रकारेषु आत्मनो न सत्त्वम्, तस्मात्कर्मकारकवदेव आत्मोपादानयोः परस्परापेक्षिकी सिद्धिरिति स्थितम्॥
यश्चायमात्मोपादानयोः क्रमः, स नानयोरेव, किं तर्हि -
सार्घं घटपटादिभिः॥१५॥
निरवशेषैः पदार्थैः सर्वथा व्याख्यातो वेदितव्यः। घटादयो हि कार्यकारणभूत अवयवावयविभूता लक्षणलक्ष्यभूता गुण्नगुणिभूता वा स्युः। तत्र मृद्दण्डचक्रसूत्रसलिलकुलालकरव्यायामादयो घटस्य कारणभूताः, घटः कार्यभूतः। कपालादयो नीलादयो वा अवयवभूताः घटोऽवयवी। पृथुबुध्नलम्बौष्ठदीर्घग्रीवत्वादीनि लक्षणानि घटो लक्ष्यः। श्यामत्वादयो गुणाः, घटो गुणी। इत्येवं व्यवस्थाप्य अग्नीन्धनवत् क्रमो योज्यः। एषां च घटादीनामात्मोपादानयोश्च मध्यमकावतारप्रकरणाद् व्याख्यानमवसेयम्॥१५॥
तदेवं कर्मकारकवदात्मोपादानयोर्घटादीनां च परस्परापेक्षिक्यां सिद्धौ व्यवस्थितायां तथा गतवचनाविपरीतार्थावबोधाभिमानितया तीर्थ्यमतोपकल्पितपदार्थव्यवस्थां सौगतप्रवचनार्थत्वेनोपनीय अतिमूढतया -
आत्मनश्च सतत्त्वं ये भावानां च पृथक्पृथक्।
निर्दिशन्ति न तान्मन्ये शासनस्यार्थकोविदान्॥१६॥
तत्र सह तेन वर्तत इति सतत्, सततो भावः सतत्त्वम्, अपृथक्त्वम्, अनन्यत्वम् एकत्वमित्यर्थः। तदेतत् सतत्त्वं ये वर्णयन्ति, न तानाचार्यः शासनार्थपण्डितान् मन्यते। तद्यथा - आत्मा उपादानेन प्रज्ञप्यते येन, सहैव तेनोपादानेन संभवति। स न पृथक्। अव्यतिरेकेणैव भवतीत्यर्थः। एवं येन कारणेन मृदादिना घटः प्रज्ञप्यते, तदव्यतिरेकेणैव स भवति, न पृथक्। एवमात्मनो भावानां च सतत्त्वं ये वर्णयन्ति, न ते परमगम्भीरस्य प्रतीत्यसमुत्पादस्थ शाश्वतोच्छेदरहितस्य उपादायप्रज्ञप्त्यभिधानस्य तत्त्वं पश्यन्ति। पृथक् पृथक् च ये निर्दिशन्ति, पृथगित्यात्मानम्, पृथगुपादानम्, पृथक् कार्यम्, पृथक् कारणम्, इत्यादिना अन्यत्वं पश्यन्ति, अमूनपि न शासनस्यार्थकोविदानाचार्यो मन्यते। यथोक्तम् -
एकत्वान्यत्वरहितं प्रतिश्रुत्कोपमं जगत्।
संक्रान्तिमासाद्य गतं बुद्धवांस्त्वमनिन्दितः॥
एवं च अग्नीन्धनपरीक्षया अधिगतधर्मतत्त्वपरमस्य योगिनः कल्पेनाकालालिप्सितैरपि नैव वपुर्दह्यते रागद्वेषमोहहुताशनैरपि वा इति । यथोक्तं भगवता -
यथ गगणु न जातु दग्धपूर्वं
सुबहुभि कल्पशतैर्हि दह्यमानम्।
गगनसम विजानमान धर्मान्
सोऽपि न दह्यति जातु साग्निमध्ये॥
सर्वि हि ज्वलमाणि बुद्धक्षेत्रे
प्रणिधि करोति समाधिये स्थिहित्वा।
ज्वलत अयु प्रशाम्यतामशेष
पृथिवि विनश्यिपि नैवस्यान्यथात्वम्॥
अरणिं यथ चोत्तरारणिं
हस्तव्यायामु त्रयेभि संगतिः।
इति प्रत्ययतोऽग्नि जायते
जातु कृतु कार्य लघू निरुध्यते॥
अथ पण्डितु कश्चि मार्गते
कुत अयमागतु कुत्र याति वा।
विदिशो दिश सर्वि मार्गतो
नागतिर्नास्य गतिश्च लभ्यति॥
स्कन्धायतनानि धातवः
शून्य आध्यात्मिक शून्य बाहिराः।
सर्वात्मविविक्तनालया
धर्म आकाशसभावलक्षणाः॥
इमु ईदृश धर्मलक्षणा
बुद्ध दीपंकरदर्शने त्वया॥
अनुबुद्ध यथ त्वयात्मना
तथ बोधेहि सदेवमानुषान्॥
विपरीतअभूतकल्पितै
रागदोषैः परिदह्यते जगत्।
कृपमेघशमाम्बुशीतलां
मुञ्च धाराममृतस्य नायक॥
इति विस्तरः॥
इत्याचार्यचन्द्रकीर्तिपादोपरचितायां प्रसन्नपदायां मध्यमकवृत्तौ
अग्नीन्धनपरीक्षा नाम दशमं प्रकरणम्॥


text:
॥ मन्त्रपुष्पांजलि ॥
ॐ योऽपां पुष्पं वेद । पुष्पवान् प्रजावान् पशुमान् भवति ।
चंद्र मा वा अपां पुष्पम् । पुष्पवान् प्रजावान् पशुमान् भवति ।
य एवं वेद । योऽपामायतनं वेद । आयतनवान् भवति ॥ १॥
अग्निर्वा अपामायतनम् । आयतनवान् भवति ।
योऽग्नेरायतनं वेद । आयतनवान् भवति ।
आपो वा अग्नेरायतनम् । आयतनवान् भवति ।
य एवं वेद । योऽपामायतनं वेद । आयतनवान् भवति ॥ २॥
वायुर्वा अपामायतनम् । आयतनवान् भवति ।
यो वायोरायतनं वेद । आयतनवान् भवति ।
आपो वै वायोरायतनम् । आयतनवान् भवति ।
य एवं वेद । योऽपामायतनं वेद । आयतनवान् भवति ॥ ३॥
असौ वै तपन्नपामायतनम् । आयतनवान् भवति ।
योऽमुष्य तपत आयतनं वेद । आयतनवान् भवति ।
आपो वाऽमुष्य तपत आयतनम् । आयतनवान् भवति ।
य एवं वेद । योऽपामायतनं वेद । आयतनवान् भवति ॥ ४॥
चंद्रमा वा अपामायतनम् । आयतनवान् भवति ।
यश्चंद्रमस आयतनं वेद । आयतनवान् भवति ।
आपो वै चंद्रमस आयतनम् । आयतनवान् भवति ।
य एवं वेद । योऽपामायतनं वेद । आयतनवान् भवति ॥ ५॥
नक्षत्राणि वा अपामायतनम् । आयतनवान् भवति ।
यो नक्षत्राणामायतनं वेद । आयतनवान् भवति ।
आपो वै नक्षत्राणामायतनम् । आयतनवान् भवति ।
य एवं वेद । योऽपामायतनं वेद । आयतनवान् भवति ॥ ६॥
पर्जन्यो वा अपामायतनम् । आयतनवान् भवति ।
यः पर्जन्यस्यायतनं वेद । आयतनवान् भवति ।
आपो वै पर्जन्यस्यायतनम् । आयतनवान् भवति ।
य एवं वेद । योऽपामायतनं वेद । आयतनवान् भवति ॥ ७॥
संवत्सरो वा अपामायतनम् । आयतनवान् भवति ।
यस्संवत्सरस्यायतनं वेद । आयतनवान् भवति ।
आपो वै संवत्सरस्यायतनम् । आयतनवान् भवति ।
य एवं वेद । योऽप्सुनावं प्रतिष्ठितां वेद । प्रत्येव तिष्ठति ॥ ८॥
BACK TO TOP
% Text title : mantrapushhpaM No accent
% File name : mantrapushhpa.itx
% itxtitle : mantrapuShpAnjali
% engtitle : mantrapuShpA.njali
% Category : veda, svara
% Location : doc_veda
% Sublocation : veda
% Texttype : svara
% Author : Vedic Tradition
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/hinduism
% Transliterated by : NA
% Proofread by : NA
% Latest update : October 31, 2002
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org


text:
श्रीरङ्गपट्टणम्
श्रीरङ्गपट्टणम् (Srirangapatna) कर्णाटकराज्ये मण्ड्यमण्डले विद्यमानं किञ्चन क्षेत्रम् अस्ति । एतत् कावेरीनद्या निर्मितः द्वीपः अस्ति । अस्मिन् क्षेत्रे श्रीरङ्गनाथदेवालयः अस्ति । मैसूरुरुतः १९ कि.मी दूरे एतदस्ति ।
श्रीरङ्गनाथस्वामी देवालयः क्रिस्ताब्दे ८९४ तमे वर्षे निर्मितः । हैदराली-टिप्पुसुल्तानयोः राजधानी आसीत् श्रीरङ्गपट्टणम् । टिप्पुसुल्तानः मैसूरुहूलि (मैसूरुव्याघ्रः) इति ख्यातः आसीत् । दरियादौलत् राजगृहम्, हैदरालिटिप्पुसुलतानपरिवारस्य स्मारकाणि अत्र सन्ति । राजगृहस्य भित्तिचित्राणि राजगृहवस्तूनि आकर्षकाणि सन्ति । सुन्दरं वास्तुशिल्पम् अत्र द्रष्टुं शक्यते ।
रङ्गनाथस्वामी देवालयः[सम्पादयतु]
एषः पुरातनप्रदेशः माण्डव्यमुनेः तपसः स्थानम् । माण्डव्यमुनिः एव अत्र श्रीजनार्दनं प्रतिष्ठापितवान् । बेङ्गलूरु-मैसूरु नगरयोः मध्ये मण्डयनगरम् अस्ति । मण्ड्यमण्डलं कृषिप्रधानम् अस्ति । एतत् क्रिस्ताब्दे १९३९ तमे वर्षे अस्तित्वे आगतम् अस्ति ।
पौराणिकरीत्या एतत् आदिरङ्गक्षेत्रम् अस्ति । गौतमक्षेत्रं श्रीरङ्गपुरी इति अपि नामनी स्तः । आंग्लाः एतत् नगरं श्रीरङ्गपटाम् इति उक्तवन्तः । अधुना श्रीरङ्गपट्टणम् इति ख्यातम् अस्ति । गौतमऋषिः अत्र श्रीरङ्गनाथम् आराधितवान् । कावेरी मातुः अपेक्षानुसारं श्रीकावेरी स्वस्य कृते एतत् स्थलं स्वीकृतवती । अत्र कावेरी श्रीरङ्गनाथस्य पादयोः समीपे उपविष्टा अस्ति इत्येषः अंशः अत्र साक्ष्यं वदति (सि हयवदन राव –मैसूरु गेजेट)।
श्रीरङ्गपट्टणस्य प्रमुखः आकर्षणीयः विषयः श्रीरङ्गनाथदेवालयः अस्ति । उत्तमं महाद्वारम् उन्नतं शिखरञ्च अस्य स्तः । गर्भगृहे श्रीरङ्गनाथस्वामी शयानः १५ पादपरिमितः विस्तारवान् च अस्ति । अत्र आदिशेषः स्वयं रक्षणं करोति । लक्ष्मीदेवी गौतममुनिश्च पादयोः समीपे सेवां कुर्वन्तौ तिष्ठतः । श्रीरङ्गनायकी एव श्रीरङ्गनाथस्य पत्नी । तस्याः निमित्तम् एकं पृथक् गर्भगृहम् अस्ति । अत्र रथसप्तमीपर्वणि ब्रह्मरथोत्सवः प्रचलति ।
एतत् एकं द्वीपम् अस्ति ५ कि.मीटर* २ कि.मी विस्तारितम् अस्ति । कावेरीनदी परितः प्रवहति । अस्य स्थलस्य १२ शतकपर्यन्तस्य चारित्रिकीप्राचीनता अस्ति । गङ्गराजानाम् अधिकारी तिरुमलः क्रिस्ताब्दे ८९४ तमे वर्षे एतं द्वीपम् अन्विष्य वने श्रीरङ्गनाथं प्रतिष्ठापितवान् ।
’श्रीरङ्गनाथमूर्तिः स्वयं व्यक्ता आसीत् । अधिकारी अन्विष्य मन्दिरं निर्माय पूजितवान्’ इत्यपि अन्यः आधारः सूचयति।
अनन्तरं चोळराजाः होय्सलराजाः स्वल्पकालं यावत् अत्र शासनम् कृतवन्तः । विजयनगरराजानां समये परितः दुर्गस्य निर्माणं कृतवन्तः । मैसूरुराजानां प्रशासनकाले (१५६५-१६१०) श्रीरङ्गपट्टणं मैसूरराजानाम् आधीन्ये आगतम् । टिप्पु सुल्तान् हैदर अलि प्रशासनकाले (१७९९तमे वर्षे) चतुर्थमैसूरुयुद्धस्य अनन्तरम् एतत् द्वीपम् आंग्लानां वशे आसीत् । तदनन्तरं मैसूरुराजानां प्रशासने योजितम् अभवत् ।
अत्र श्रीलक्ष्मीनरसिंहदेवालयः श्री विजयनरसिंहदेवालयः (१७ शतकीयः) आञ्जनेयदेवालयः, अम्बेगालुकृष्णः, गङ्गाधरेश्वरः अन्ये वैष्णवमठाः च दर्शनीयाः सन्ति ।
मार्गसूची[सम्पादयतु]
- मैसूरुतः १४ कि.मी ।
- बेङ्गळूरुतः १२५ कि.मी रेलयानस्य बसयानस्य च सौलभ्यम् अस्ति ।
वसतिः -मैसूरुमण्डयप्रदेशे उत्तमा ।


text:
यदा मया किञ्चित् पठितम्, अभिज्ञातं यत् सर्वैः अपि तन्त्रमिदं पठनीयम्। गद्यपद्यात्मकं, नानार्थैः सन्निहितम् च। शैली तु आस्वादनीया। बहुत्र, छात्राणां रघुवंशादि-महाकाव्ये एव रुचिः। किन्तु, मह्यं गद्यपद्यात्मक-कृतयः रोचन्ते। महाकाव्यानाम् उपमाः अद्वितीयाः। किन्तु, गद्येषु सुभाषितानि, नित्यव्यवहारपदानि च अधिकानि। व्यवहारे, बहुत्र अस्माभिः नूतनपदनिर्माणं क्रियते। गुरोः अभावात्, यद्यपि उचितपदानि शिष्टैः प्रयुज्यन्ते, अस्माभिः पदान्तरेण व्यवह्रियते। पुनः कालिदासादिभिः सदा योग्यपर्यायपदानि एव सन्निवेशे युक्तानि। किन्तु शङ्का जायते -- सामान्यपौराः कथं भाषन्ते स्म . . . एतेन एव पदेन -- इति। तत् तु गद्यपठनेन ज्ञायते।
वयं सर्वेऽपि बहिः भोजनालये खादामः। बहुत्र left-overs इत्यस्य स्वीकारः। doggy-bag इत्यस्य प्रयोगः वा। अतः कुक्कुर-पोटलिका इति श्रुतं कस्यापि मुखात्। पञ्चतन्त्रे 'भक्षित-शेषम्' इति पदं युक्तम्। तत्तु उचितपदम् एव इति भाति। पञ्चतन्त्रादीनां पठनेन बुद्धिः सुसंस्कृता, भाषाऽपि परिष्कृता भवति इति मे विश्वासः।


text:
सूत्रम्
विंशतिकात् खः॥ ५।१।३२
काशिका-वृत्तिः
विंशतिकात् खः ५।१।३२
अध्यर्धपूर्वात् प्रातिपदिकाद् द्विगोश्च विंशतिकशब्दान्तातार्हीयेष्वर्थेषु खः प्रत्ययो भवति। अध्यर्धविंशैकीनम्। द्विविंशतिकीनम्। त्रिविंशतिकीनम्। विधानसामर्थ्यातस्य लुक् न भवति।
न्यासः
विंशतिकात्खः। , ५।१।३२
"द्वित्रिपूर्वग्रहणं निवृत्तम्(); पूर्वत्र चानुकृष्टत्वात्(), अस्वरितत्वाद्वा। शतमानादिसूत्रेण ५।१।२७
अणि प्राप्ते तस्य लुकि खो विधीयते। "विधानसामथ्र्यादस्य लुग्न भवति" इति। यदि लुक्?
स्यात्(), खविधानमनर्थकं स्यात्()। न ह्रणः खस्य च लुकि सति कश्चिद्विसेषोऽस्ति॥
बाल-मनोरमा
विंशतिकात्खः १६७४, ५।१।३२
विशतिकात्खः। अद्यर्धपूर्वाद्द्विगोरित्येवेति। पूर्वसूत्रयोरध्यर्धपूर्वादित्यस्याऽसंभवाद्द्विगोरित्यस्य प्रयोजनाऽभावादननुवृत्तावपि इह तदनुवर्तत इति भावः। अध्यर्थविंशतिकीनमिति। अध्यर्धर्विंशत्या क्रीतमध्यर्थविंशतिकम्। "विशतितिं()रशद्भ्या"मिति योगविभागात्कन्। अध्यर्थविंशतिकेन क्रीतमिति विग्रहः। द्विविंशतिकीनमिति। द्वाभ्यां विंशतिकाभ्यां क्रीतमिति विग्रहः।
तत्त्व-बोधिनी
विंशतिकात्खः १२९३, ५।१।३२
विंशतिकात्खः। "शतमानविंशतिके"त्यणिप्राप्ते, तस्य च लुकि प्राप्तेखोऽत्र विधीयते।


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
तनादिकृञ्भ्य उः॥ ३।१।७९
पदच्छेदः॥
तनादिकृञ्भ्यः ५।३ उः १।१ सार्वधातुके ७।१ ६७ कर्तरि ७।१ ६८ धातोः ५।१ २२ प्रत्ययः १।१ १ परश्च १।१ २
समासः॥
तन् आदिर्येषां ते तनादयः, तनादयश्च कृञ् च तनादिकृञ्भ्यः, तेभ्यः, बहुव्रीहिगर्भेतरयोगद्वन्द्वः॥
अर्थः॥
तनादिभ्यो धातुभ्यो कृञश्च उः प्रत्ययो भवति कर्तृवाचिनि सार्वधातुके परतः॥
उदाहरणम्॥
तनोति, सनोति॥ करोति॥
काशिका-वृत्तिः
तनादिकृञ्भ्यः उः ३।१।७९
तनु विस्तारे इत्येवम् आदिभ्यो धातुभ्यः कृञश्च उप्रत्ययो भवति। शपो ऽपवादः। तनोति। सनोति। क्षणोति। कृञः खल्वपि करोति। तनादिपाठादेव उप्रत्यये सिद्धे करोतेरुपादानं नियमार्थम्, अन्यत् तनादिकार्यं मा भूतिति। तनादिभ्यस् तथासोः २।४।७९
। इति विभाषा सिचो लुग् न भवति। अकृत। अकृथाः।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
तनादिकृञ्भ्य उः ५७४, ३।१।७९
तनादेः कृञश्च उः प्रत्ययः स्यात्। शपोऽपवादः। गुणौ। विदाङ्करोतु॥
बाल-मनोरमा
तनादिकृञ्भ्य उः २९७, ३।१।७९
तनादिकृञ्भ्यः उः। शपोऽपवाद इति। अनेन शब्विषय एवास्य प्रवृत्तिरिति सूचितम्। "सार्वधातुके य"गित्यतः सारवधातुकग्रहणस्य "कर्तरि श"बित्यतः कर्तरीत्यस्य चानुवृत्तेरिति भावः। तेनेति। गणकार्यस्याऽनित्यतया "()आसे" दित्यत्र अदादिगणकार्यं शपो लुङ्न भवतीत्यर्थः। वस्तुतस्तु कृञ्ग्रहणस्यात्र भाष्ये प्रत्याख्यातत्वादुक्तज्ञापनाऽभावाद्वि()आसेदित्यसंबद्धमेवेत्याहुः। "वि()आस्त"मित्यत्र तुआगमशास्त्रस्याऽनित्यत्वान्नेडित्याहुः। विदांकरोत्विति। अत्र विदेर्लोटि आमि लोटोलुकिआमन्ताद्विदेः कृञो लोडन्तस्यानुप्रयोगः।तत्र लोटस्तिपि "एरु" रित्युत्वे शपं बाधित्वा उप्रत्यये ऋकारस्य गुणे रपरत्वे उकारस्य तिब्निमित्तो गुणः। तातङि तु ऋकारस्य गुणे रपरे तातङो ङित्त्वादुकारस्य गुणाऽभावे विदाङ्करुतादिति स्थिते--
तत्त्व-बोधिनी
तनादिकृञ्भ्यः उः २५७, ३।१।७९
तेनेति "वि()आसे"दित्यत्र शपो लुगभावः सिद्ध इति भावः। एवमप्यवि()आस्तमित्यत्रेडभावः कथमिति चेदागमशास्त्रस्याऽनित्यत्वादिति गृहाण।


text:
सूत्रम्
नौ वृ धान्ये॥ ३।३।४८
काशिका-वृत्तिः
नौ वृ धान्ये ३।३।४८
वृ इति वृङ्वृञोः सामान्येन ग्रहणम्। निशब्दे उपपदे वृ इत्येतस्माद् धातोः धान्यविशेषे ऽभिधेये घञ् प्रत्ययो भवति। अपो ऽपवादः। नीवारा नाम व्रीहयो भवन्ति। धान्ये इति किम्? निवरा कन्या।
न्यासः
नौ वृ धान्ये। , ३।३।४८
"अपोऽपवादः"इति। "ग्रहवृदृ" ३।३।५८
इत्यादिना प्राप्तस्य। "नीवारा नाम व्रीहयो भवन्ति" इति। एतेन यद्यपि धान्यशब्देन सामान्यवाचिनायं व्युत्पाद्यते, तथापि प्रत्ययान्तं शब्दशक्तिस्वाभाव्याद्धान्यविशेष ए वत्र्तत इति दर्शयति। "उपसर्गस्यघञि" ६।३।१२१
इति दीर्घत्वम्।
"निवरा" इति। निव्रियत इति निवरा। स्वभावेनाबन्तमपि स्त्रियां वत्र्तते। एवञ्च यद् घञबन्तो घाजन्तश्चेति लिङ्गाधिकारेऽबन्तस्य पुंल्लिङ्गताप्रतिपादनं तत् प्रायिकं वेदितव्यम्॥


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
अजाद्यदन्तम्॥ २।२।३३
पदच्छेदः॥
अजाद्यदन्तम् १।१ द्वन्द्वे ७।१ ३२ पूर्वम् १।१ ३०
काशिका-वृत्तिः
अजाद्यदन्तम् २।२।३३
द्वन्द्वे इति वर्तते। अजाद्यदन्तं शब्दरूपं द्वन्द्वे समासे पूर्वं प्रयोक्तव्यम्। उष्ट्रखरम्। उष्त्रशशकम्। बहुष्वनियमः। अश्वरथेन्द्राः। इन्द्ररथाश्वाः। द्वन्द्वे घ्यजाद्यदन्तं विप्रतिषेधेन। इन्द्राग्नी। इन्द्रवायू। तपरकरणं किम्? अश्वावृषौ, वृषाश्वे इति वा।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
अजाद्यदन्तम् ९९१, २।२।३३
द्वन्द्वे पूर्वं स्यात्। ईशकृष्णौ॥
न्यासः
अजाद्यदन्तम्। , २।२।३३
"द्वन्द्वे घ्यन्तादजाद्यदन्तं विप्रतिषेधेन" इति। "द्वन्द्वे घि" २।२।३२
इति तस्मादजाद्यदन्तमित्येततद्भवति विप्रतिषेधेन। "द्वन्द्वे घि"इत्यस्यावकाशः-- पटुशुक्लौ,पटुगुप्तौ। "अजाद्यदन्तम्" इत्यस्यावकाशः-- उष्ट्रशशौ, उष्ट्रखरौ। इन्द्राग्नी इत्यत्रोभयं प्राप्नोति, अजाद्यदन्तं भवति विप्रतिषेधेन॥
बाल-मनोरमा
अजाद्यदन्तम् ८९४, २।२।३३
अजाद्यदन्तम्। इदमिति। अजादित्वे सत्यदन्तमित्यर्थः। ईशकृष्णाविति। अत्र कृष्णस्याऽदन्तत्वेऽप्यजादित्वाऽभावान्न पूर्वनिपातः।
बहुष्वनियम इति। वक्तव्य" इति शेषः।
ननु इन्द्राग्नी इत्यत्र घित्वादग्निशब्दस्य पूर्वनिपातः किं न स्यादित्यत आह--ध्यन्तादिति। ध्यन्तशब्देन "द्वन्द्वे घी"ति सूत्रं विवक्षितम्। ल्यब्लोपे पञ्चमी। विप्रतिषेधसूत्रेण "द्वन्द्वे घी"त्येतद्बाधित्वा "अजाद्यदन्त"मिति प्रवर्तते इत्यर्थः।
तत्त्व-बोधिनी
अजाद्यदन्तम् ७७१, २।२।३३
अजाद्यदन्तं। "समुद्राभ्राद्दः" "लक्षणहेत्वोः क्रियायाः" इत्यादिनिर्देशादनित्यमिदं प्रकरणम्। तेन "स सौष्ठ
वौदार्यविशेषशालिनी"मिति भारविप्रयोगः सङ्गच्छते।


text:
सूत्रम्
कर्तरि भुवः खिष्णुच्खुकञौ॥ ३।२।५७
काशिका-वृत्तिः
कर्तरि भुवः खिष्णुच्खुकञौ ३।२।५७
आढ्यादिसु सुबन्तेषु उपपदेषु च्व्यर्थेषु अच्व्यन्तेषु भवतेर् धातोः कर्तरि कारके खिष्णुच्, खुकञित्येतौ प्रत्ययौ भवतः। अनाढ्य आढ्यो भवति आढ्यंभविष्णुः, आढ्यंभावुकः। सुभवंभविष्णु, सुभगंभावुकः। स्थूलंभविष्णुः, स्थूलंभावुकः। पलितंभविष्णुः, पलितंभावुकः। नग्नंभविष्णुः, नग्नंभावुकः। अन्धंभविष्णुः, अन्धंभावुकः। प्रियंभविष्णुः, प्रियंभावुकः। कर्तरि इति किम्? करणे मा भूत्। च्व्यर्थेसु इत्येव, आढ्यो भविता। अच्वौ इत्येव, आढ्यीभविता। उदात्तत्वाद् भुवः सिद्धम् इकारादित्वम् इष्णुचः। नञ्स्तु स्वरसिद्ध्यर्थम् इकारादित्वम् इष्यते।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
इरितो वा ६३१, ३।२।५७
इरितो धातोश्च्लेरङ् वा परस्मै पदेषु। अनिजत्, अनैक्षीत्, अनिक्त। अनेक्ष्यत्, अनेक्ष्यत॥
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
इति जुहोत्यादयः ३ ६३१, ३।२।५७
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
अथ दिवादयः ६३१, ३।२।५७
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
दिवु क्रीडाविजिगीषाव्यवहारद्युतिस्तुतिमोदमदस्वप्नकान्तिगतिषु १ ६३१, ३।२।५७
न्यासः
कत्र्तरि भुवः खिष्णुच्खुकञौ। , ३।२।५७
"कत्र्तरि कारके" इति। कर्त्तृग्रहणं करणनिवृत्त्यर्थम्। ननु चास्वसितत्वादेवानुवृत्तिर्न स्यात्?
सत्यमेतत्; द्वेष्यमपि कश्चिदविजानीयात्-- यथैवाढ()आदयोऽनुवत्र्तन्ते तथा तत्सम्बन्धकरणमपीति। उत्तरार्थञ्च कर्त्तृग्रहणम्।
"उदात्तत्वात्" इत्यादि। उदात्तादितरोऽनुदात्तः, तेन भवतेर्विहितस्याद्र्धधातुकस्य "एकाच उपदेशेऽनुदात्तात्" ७।२।१०
इतीट्()प्रतिषेधो न भवति। बलादिलक्षणेटा ७।२।३५
भवितव्यम्, ततश्च तेनैवेकारादित्वं सिद्धम्,ततो न कत्र्तव्यं खिष्णुच इकारादित्वमिति भावः। इकारादित्वकरणस्य प्रयोजनमाह-- "नञस्तु" इत्यादि। यदि। खिष्णु च इकारादित्वं न क्रियते ततो यद्यपीटि कृते सतीकारदित्वं तस्य भवति, तथापि तस्य लाक्षणिकत्वात् "कृत्योकेष्णुच्चार्वादयश्च" ६।२।६०
इत्यत्रेष्णुज्ग्रहणेन न ग्रहणं स्यात्। ततश्चानाढ()म्भविष्णुरिति नञ उत्तरस्योत्तरपदस्यान्तोदात्तत्वं न स्यात्िष्यते च। अतो नञ उत्तरस्योत्तरपदान्तोदात्तत्वंम्, तेनेकारादित्वमिष्णुचः क्रियते। ननु च सत्यपीकारादित्वे अलंकृञादिसूत्रे ३।२।१३६
विहितस्यैवेष्णुचो ग्रहणेन भवितव्यम्(), नेतरस्य , तस्यैकानुबन्धकत्वात्, अस्य द्वयनुबन्धकत्वात्?
इकारोच्चारणसामथ्र्यादस्यापि ग्रहणं भविष्यतीत्यदोषः। खकारो मुमर्थः; चकारः स्वरार्थः, ञकारो वृद्ध्यर्थः॥
बाल-मनोरमा
कर्तरि भुवः खिष्णुच्खुकञौ ७८५, ३।२।५७
कर्तरि भुवः। खिष्णुचि खचावितौ। खुकञि खञावितौ। आढ()म्भविष्णुरिति। अनाढ() आढ()ओ भवतीति विग्रहः। आढ()म्भावुक इति। ञित्त्वाद्वृद्धिः। करणग्रहणाऽनुवृत्तिनिवृत्तये कर्तृग्रहणमम्। खिष्णुचि इकारस्तु व्यर्थ एव, इटा सिद्धेः। अच्वौ किम्?। आढ्यीभविता। स्पृशोऽनुदके क्विन्निति-- व्याक्यातं हलन्ताधिकारे। निवृत्तिमिति। अत्र व्याख्यानमेव शरणम्। समानान्ययोश्चेति। अनयोरुपपदयोर्दृशः क्विन्कञावित्यर्थः। सदृक् सदृश इति। समानो दृश्यते इति न विग्रहः, कर्तर्येव क्विन्विधानात्। किन्तु कर्मकर्तरि क्विन्()कञौ॥ समानः पश्यतीति विग्रहः। समानत्वेन ज्ञानविषयो भवतीत्यर्थ इति भाष्ये स्पष्टम्। "दृग्दृशवतुषु" इति समानस्य सभावविकल्पऋ। तत्र "विभाषोदरे" इत्यतो विभाषानुवृत्तेः, "समानदृक् सदृक्। समानसदृशः सदृश" इति भाषाच्च। अन्यादृगिति। "आ सर्वनाम्नः" इत्यात्वम्। क्सोऽपीति। त्यदादिषु समानान्ययोश्च दृशेः क्सोऽपि वाच्य इत्यर्थः।
तत्त्व-बोधिनी
कर्तरि भुवः खिष्णुच्खुकञौ ६५१, ३।२।५७
कर्तरि भुवः। अच्व्यन्तेष्विति। अच्व्य्नतेष्विति। अच्वावित्यनुवर्तते। अन्यथा आढ्यीभविष्णुः आढ्यीभावुक इति स्यादिति भावः। "कर्तृग्रहणं करणाऽनुवृत्तिभ्रमनिरासार्थमुत्तरार्थ चे"ति प्राञ्चः। वस्तुतस्तु व्यर्थमेव, अस्वरितत्वादेवाऽननुवृत्तिसिद्धेः, उत्तरत्राप्युपयोगो नेति स्पष्टीकरिष्यमाणत्वाच्च। खकारो मुमर्थः। चकारः "चितः" अस्वरितत्वादेवाऽननुवृत्तिसिद्धेः, इकारादित्वसिद्धये इडागमे कृतेऽपि "आगमा अनुदात्ताः" इति तस्याऽनुदात्तत्वात्। न च "कृत्योकेष्णुच्चार्वादयश्चे" ति स्वरसूत्रे अस्य ग्रहणं न स्यात्, चकारानुबन्धाऽभावादिकारस्य लाक्षणिकत्वात्षत्वणत्वयोरसिद्धत्वेनेष्णु इतिरूपाऽभावाच्चेति वाच्यम्, कृतेऽपि इकारे "तदनुबन्धकग्रहणे नाऽतदनुबन्धकस्ये"ति परिभाषया अलङ्कृञादीष्णुच एव ग्रहणं स्यान्न त्वेतस्य। इकारोच्चारणसामथ्र्यादस्याऽपि ग्रहणमिति चेद्धन्तैवं खष्णुजयमस्तु, तत्रेटि कृते चकारानुबन्धसामथ्र्यादस्यापि ग्रहणमस्त्विति किमिकारेणेति चिन्त्यमेतत्। न चेह लाघवाऽभावादिकारोऽस्तु, चकार एव मास्त्विति शङ्क्यम्, "एकमात्रो ह्यस्वो व्यञ्जनं त्वद्र्धमात्रक"मिति सर्वसंमतत्वात्। यत्तु हरदत्तेनोक्तं--षत्वणत्वयोः सामथ्र्यादस्य ग्रहणमिति , तदापाततः, रुआउजपेक्षया ष्णुजुक्तौ प्रत्युत प्रक्रियालाघवेन षत्वणत्वयोः करणस्योचिततया सामथ्र्याऽयोगादिति दिक्। निवृत्तमिति। ननु स्पृशेः सकर्मकत्वात्कर्मण्युपद इत्येव प्राप्येतेति चेत्। अत्र प्राञ्चः-- पूर्वसूत्रात्कर्तर इत्यनुवर्तते, सा चानुवृत्तिः "कर्तरि कृ"दित्यनेनैव कर्तरि क्विनः सिद्धत्वाद्व्यर्था सती कर्तृप्रचयार्था, कर्मण्युपपदे एकः कर्ता, करणादौ चाऽपर इत्येवं कर्तृप्रचयः, तथा च "सुबन्ते उपपदे" इति फलितं भवतीति मन्त्रस्पृगित्यादेः क्विपाऽपि सिद्धेः। न च क्विपि कुत्वं न स्यादिति वाच्यं, "क्विन्प्रत्ययो यस्मा"दिति बहुव्रीहिबलादेवकुत्वसंभवादिति दिक्। सदृगिति। तमिवेमं पश्यन्ति जनाः, स इवायं पश्यति = ज्ञानविषयो भवतीति व्युत्पत्त्या कर्मकर्तर प्रत्ययः, रूढ()र्थानुगुणत्वात्।


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
तृतीयाप्रभृतीन्यन्यतरस्याम्॥ २।२।२१
पदच्छेदः॥
तृतीयाप्रभृतीनि १।३ २२ अन्यतरस्याम् ० २२ अमा ३।१ २० एव ० २० अव्ययेन ३।१ २० उपपदम् १।१ १९ तत्पुरुषः १।१ २।१।२१ सह ० २।१।४ सुपा ३।१ २।१।४ समासः १।१ २।१।३ सुप् १।१ २।१।२
काशिका-वृत्तिः
तृतीयाप्रभृतीन्यतरस्यम् २।२।२१
अमा एव इत्यनुवर्तते। उपदंशस् तृतीयायाम् ३।४।४७
इत्यतः प्रभृति यान्युपपदानि तानि अमा एव अव्ययेन सहान्यतरस्यां समस्यन्ते, तत्पुरुषश्च समासो भवति। उभयत्रविभाशेयम्। यदमा एव तुल्यविधानम् उपपदं तस्य प्राप्ते, यथा उपदंशस् तृतीयायाम् ३।४।४७
इति। यत् पुनरमा च अन्येन च तुल्यविधानं तस्य प्राप्ते, यथा अव्यये ऽयथाभिप्रेताख्याने कृञः क्त्वाणमुलौ (*३,४॥५९) इति। मूलकोपदंशं भुङ्क्ते, मूलकेन उपदंशं भुङ्क्ते। उच्चैःकारम् आचष्टे, उच्चैः कारम्। अमा एव इत्येव, पर्यप्तिवचनेष्वलमर्थेषु ३।४।६६
, पर्याप्तो भोक्तुम्। प्रभुर्भोक्तुम्।
न्यासः
तृतीयराप्रभृतीन्यन्यतरस्याम्। , २।२।२१
"पर्याप्तो भोक्तुम्" इति। "पर्याप्तवचनष्वलमर्थेषु" ३।४।६६
इत्यत्र "शकधृषज्ञाग्लाघटरभ" ३।४।६५
इत्यादेः सूत्रात् तुमुन्ग्रहणानुवृत्तेस्तुमुन्प्रत्ययः॥
बाल-मनोरमा
तृतीयाप्रभृतीन्यन्यतरस्याम् ७७४, २।२।२१
तृतीयाप्रभृतीनि। तृतीयाशब्देन "उपदंशस्तृतीयाया"मित्यारभ्य"अन्वच्यानुलोम्ये" इत्यन्तसूत्रोपात्तान्युपपदानि विवक्षितानि। अमेति, अव्ययेनेति चानुवर्तते। एवकारस्तु नानुवर्तते, अस्वरितत्वात्। अमेत्येतदव्ययविशेषणम्। तदाह--उपदंशस्तृतीयायामित्यादिना। मूलकोपदंशमिति। "उपदंशस्तृतीयाया"मिति णमुल्। अमैव तुल्यविधानत्वात्पूर्वसूत्रेण नित्ये प्राप्ते विकल्पोऽयम्। ननु "मूलकेने"त्यस्य "भुङ्क्ते" इत्यत्रैवान्वयादुपदंश इत्यत्रानन्वयादसामथ्र्यात्कथमिह समास इति चेत्, मैवम्--उपदंशनक्रियां प्रति हि मूलकस्य आर्थकं कर्मत्वमादाय सामथ्र्यमुपपाद्यम्। तृतीया तु प्रधानक्रियानुरोधात्परत्वाच्चोपपाद्येत्यन्यत्र विस्तरः। उच्चैःकारमिति। उच्चेःकृत्वेत्यत्र तु "अव्ययेऽयथाभिप्रेताख्याने कृञः क्त्वाणमुलौ"। "तत्र "उच्चैःकार"मित्यत्र उपपदत्वस्य अमैव तुल्यविधानत्वाऽभावात् "अमैवाव्ययेने"त्यप्राप्तेऽनेन विकल्पः। समासपक्षे "आदिर्णमुल्यन्यतरस्या"मिति कृदुक्तरपदप्रकृतिस्वर आद्युदात्तत्वम्। असमासपक्षे तु उच्चैरिति फिट्सूत्रेणाऽन्तोदात्तत्वमिति फले भेदः। अमन्तेनेति किम्?। पर्याप्तो भोक्तुम्। "पर्याप्तिवचनेषु" इति तुमुन्।
तत्त्व-बोधिनी
तृतीयाप्रभृतीन्यन्यतरस्याम् ६८३, २।२।२१
तृतीयाप्रभृतीन्यन्यतरस्याम्। उभयत्रविभाषेयम्। अमैव तुल्यविधानस्य प्राप्तेऽमा चान्येन च तुल्यविधानस्याऽप्राप्ते चारम्भात्। प्राप्ते यथा---"उपदशस्तृतीयायाम्"। मूलककेनोपदंशं। मूलकोपदंशम्। अप्राप्ते यथा--"अव्ययेऽयथाभिप्रेताख्याने"ति क्त्वाणमुलौ। उच्चैःकारम्। इह समासपक्षे कृदृत्तरपदप्रकृतिस्वरः--"आदिर्ण मुल्यन्यतरस्या"मित्याद्युदात्तत्वम्। असमासे तु उच्चैरित्यन्तोदात्तत्वम्। "उदि चेर्डै सिः"इति व्युत्पत्तिपक्षे प्रत्ययस्वरस्य, अव्युत्पत्तिपक्षे तु "फिषः"इत्यस्य च प्रवृत्तेरित्याहुः। मनोरमायां तूच्चैरित्यन्तोदात्तः, स्वरादिषु तथा पाठादिति स्थितम्। "अमे"त्यनुवर्तत इत्याह--अमन्तेनेति। तेनेह न--पर्याप्तो भोक्तुम्। "पर्याप्तिवचनेष्वि"ति तुमुन्।


text:
॥ अनात्मश्रीविगर्हणम् ॥
लब्धा विद्या राजमान्या ततः किं
प्राप्ता सम्पत्प्राभवाढ्या ततः किम् ।
भुक्ता नारी सुन्दराङ्गी ततः किम्
येन स्वात्मा नैव साक्षात्कृतोऽभूत् ॥ १॥
केयूराद्यैर्भूषितो वा ततः किं
कौशेयाद्यैरावृतो वा ततः किम् ।
तृप्तो मृष्टान्नादिना वा ततः किं
येन स्वात्मा नैव साक्षात्कृतोऽभूत् ॥ २॥
दृष्टा नाना चारुदेशास्ततः किं
पुष्टाश्चेष्टा बन्धुवर्गास्ततः किम् ।
नष्टं दारिद्र्यादिदुःखं ततः किं
येन स्वात्मा नैव साक्षात्कृतोऽभूत् ॥ ३॥
स्नातस्तीर्थे जह्नुजादौ ततः किं
दानं दत्तं द्व्यष्टसंख्यं ततः किम् ।
जप्ता मन्त्राः कोटिशो वा ततः किं
येन स्वात्मा नैव साक्षात्कृतोऽभूत् ॥ ४॥
गोत्रं सम्यग्भूषितं वा ततः किं
गात्रं भस्माच्छादितं वा ततः किम् ।
रुद्राक्षादिः सद्धृतो वा ततः किम्
येन स्वात्मा नैव साक्षात्कृतोऽभूत् ॥ ५॥
अन्नैर्विप्रास्तर्पिता वा ततः किं
यज्ञैर्देवास्तोषिता वा ततः किम् ।
कीर्त्या व्याप्ताः सर्वलोकास्ततः किं
येन स्वात्मा नैव साक्षात्कृतोऽभूत् ॥ ६॥
कायः क्लिष्टश्चोपवासैस्ततः किं
लब्धाः पुत्राः स्वीयपत्न्यास्ततः किम् ।
प्राणायामः साधितो वा ततः किं
येन स्वात्मा नैव साक्षात्कृतोऽभूत् ॥ ७॥
युद्धे शत्रुर्निर्जितो वा ततः किं
भूयो मित्रैः पूरितो वा ततः किम् ।
योगैः प्राप्ताः सिद्धयो वा ततः किं
येन स्वात्मा नैव साक्षात्कृतोऽभूत् ॥ ८॥
अब्धिः पद्भ्यां लङ्घितो वा ततः किं
वायुः कुम्भे स्थापितो वा ततः किम् ।
मेरुः पाणावुद्धृतो वा ततः किं
येन स्वात्मा नैव साक्षात्कृतोऽभूत् ॥ ९॥
क्ष्वेलः पीतो दुग्धवद्वा ततः किं
वह्निर्जग्धो लाजवद्वा ततः किम् ।
प्राप्तश्चारः पक्षिवत्खे ततः किं
येन स्वात्मा नैव साक्षात्कृतोऽभूत् ॥ १०॥
बद्धाः सम्यक्पावकाद्यास्ततः किं
साक्षाद्विद्धा लोहवर्यास्ततः किम् ।
लब्धो निक्षेपोऽञ्जनाद्यैस्ततः किं
येन स्वात्मा नैव साक्षात्कृतोऽभूत् ॥ ११॥
भूपेन्द्रत्वं प्राप्तमुर्व्यां ततः किं
देवेन्द्रत्वं सम्भृतं वा ततः किम् ।
मुण्डीन्द्रत्वं चोपलब्धं ततः किं
येन स्वात्मा नैव साक्षात्कृतोऽभूत् ॥ १२॥
मन्त्रैः सर्वः स्तम्भितो वा ततः किं
बाणैर्लक्ष्यो भेदितो वा ततः किम् ।
कालज्ञानं चापि लब्धं ततः किं
येन स्वात्मा नैव साक्षात्कृतोऽभूत् ॥ १३॥
कामातङ्कः खण्डितो वा ततः किं
कोपावेशः कुण्ठितो वा ततः किम् ।
लोभाश्लेषो वर्जितो वा ततः किं
येन स्वात्मा नैव साक्षात्कृतोऽभूत् ॥ १४॥
मोहध्वान्तः पेषितो वा ततः किं
जातो भूमौ निर्मदो वा ततः किम् ।
मात्सर्यार्तिर्मीलिता वा ततः किं
येन स्वात्मा नैव साक्षात्कृतोऽभूत् ॥ १५॥
धातुर्लोकः साधितो वा ततः किं
विष्णोर्लोको वीक्षितो वा ततः किम् ।
शंभोर्लोकः शासितो वा ततः किं
येन स्वात्मा नैव साक्षात्कृतोऽभूत् ॥ १६॥
यस्येदं हृदये सम्यगनात्मश्रीविगर्हणम् ।
सदोदेति स्वात्मा साक्षात्कारस्य भाजनम् ॥ १७॥ var स एवात्म
अन्ये तु मायिकजगद्भ्रान्तिव्यामोहमोहिताः ।
न तेषां जायते क्वापि स्वात्मसाक्षात्कृतिर्भुवि ॥ १८॥
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य
श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य
श्रीमच्छङ्करभगवतः कृतौ
अनात्मश्रीविगर्हणप्रकरणं सम्पूर्णम् ॥
Encoded and proofread by Sunder Hattangadi sunderh at hotmail.com
Also ganapathy kottur kv\_ganapathy@yahoo.co.uk
BACK TO TOP
% Text title : anAtmashrIvigarhaNam
% File name : anatmashrivigarhanam.itx
% itxtitle : anAtmashrIvigarhaNam
% engtitle : Anatmashrivigarhanam
% Category : vedanta, shankarAchArya
% Location : doc_z_misc_shankara
% Sublocation : shankara
% Author : Adi Shankaracharya
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/hinduism/religion
% Transliterated by : Sunder Hattangadi sunderh at hotmail.com, ganapathy kottur kv_ganapathy at yahoo.co.uk
% Proofread by : Sunder Hattangadi sunderh at hotmail.com
% Translated by : Meanings in http://www.kamakoti.org/shlokas/kshlok27.htm
% Indexextra : (meaning)
% Latest update : December 24, 2013
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org


text:
रेखाप्रभुत्यथादित्ये त्रिमुहूर्तगते रवौ ।
प्रातः स्मृतस्ततः कालो भागश्चाह्नः स पञ्चमः ॥
तस्मात्प्रातस्तनात्कालात्त्रिमुहूर्तस्तु सङ्गवः ।
मध्याह्नस्त्रिमुहूर्तस्तु तस्मात्कालात्तु सङ्गवात् ॥
तस्मान्माध्याह्निकात्कालादपराह्ण इति स्मृतः ।
त्रय एव मुहूर्तास्तु कालभागः स्मृतो बुधैः ॥
अपराह्णे व्यतीते तु कालः सायाह्न एव च ।
दशपञ्चमुहूर्ता वै मुहूर्तास्त्रय एव च ॥
( विष्णुपुराण २।८।६१-६४ )
प्रातःकालो मुहूर्तांस्त्रीन सङ्गवस्तावदेव तु ।
मध्याह्नस्त्रिमुहूर्तः स्यादपराह्णस्ततः परम् ॥
सायाह्नस्त्रिमुहूर्त्तः स्याच्छ्राद्धं तत्र न कारयेत् ।
राक्षसी नाम सा वेला गर्हिता सर्वकर्मसु ॥
( मत्स्यपुराण २२।८२-८३; पद्मपुराण, सृष्टि० ११।८३-८५ )
मुहूर्तानां त्रयं पूर्वमह्नः प्रातरिति स्मृतम् ।
जपध्यानादिभिस्तस्मिन् विप्रैः कार्यं शुभव्रतम् ॥
सङ्गवाख्यं त्रिभांग तु मध्याह्नस्त्रिमुहूर्तकः ।
लौकिकं सङ्गवेऽर्थ्यं च स्नानादि ह्यथ मध्यमे ॥
चतुर्थमपराह्णं तु त्रिमुहूर्तं तु पित्र्यकम् ।
सायाह्नस्त्रिमुहूर्तं च मध्यमं कविभिः स्मृतम् ॥
( महाभारत, अनु० २३।३५ )
त्रिमुहूर्तस्तु प्रातः स्यात्तावानेव तु सङ्गवः ।
मध्याह्नस्त्रिमुहूर्तः स्यादपराह्णस्तथैव च ॥
सायं तु त्रिमुहूर्तः स्यात्पञ्चधा काल उच्यते ।
( प्रजापतिस्मृति १५६-१५७ )
अर्थ- दोन घटका अर्थात ४८ मिनीटांचा एक मुहूर्त होतो. १५ मुहूर्तांचा एक दिवस होतो तर १५ मुहूर्तांची एक रात्र होते. सूर्योदयापासून पुढे ३ मुहूर्तांचा ’प्रातःकाल’, नंतर ३ मुहूर्तांचा ’संगवकाल’, नंतर ३ मुहूर्तांचा ’मध्यान्हकाल’, नंतर ३ मुहूर्तांचा ’अपरान्हकाल’, आणि त्यानंतर ३ मुहूर्तांचा ’सायंकाल’ असतो.
रात्रौ च वृक्षमूलानि दूरतः परिवर्जयेत् ॥
( मनुस्मृति ४।७३; विष्णुधर्मोत्तर० ३।२३३।१६५ )
'नक्तं सेवेत न द्रुमम्
( शुक्रनीति ३।२९; अष्टांगहृदय, सूत्र० २।३७ )
अर्थ- रात्री झाडाखाली झोपू नये अथवा राहू नये.
07242007


text:
न्यासः
मातृकान्यासः
अं आं...क्षं यावत् उच्चार्य सर्वांगे त्रिः विन्यस्येत् ।
करशुद्धिन्यासः
४ अं मध्यमाभ्यां नमः
४ आं अनामिकाभ्यां नमः
४ सौः कनिष्ठिकाभ्यां नमः
४ अं अङ्गुष्ठाभ्यां नमः
४ आं तर्जनीभ्यां नमः
४ सौ. करतलकरपृष्ठाभ्यां नमः ।
आत्मरक्षान्यासः
४ ह्रीं क्लीं सौः देव्यात्मासनाय नमः ।
इति स्वस्य मूलाधारे न्यस्य
४ ऐं क्लीं सौः महात्रिपुरसुन्दरि आत्मानं रक्ष रक्ष इति हृदये अञ्जलिं दद्यात् ।
चतुरासनन्यासः
४ हैं ह् क्लीं ह् सौः श्रीचक्रासनाय नमः
४ ह् सैं ह् स्क्लीं, ह् स्सौः सर्वमन्त्रासनाय नमः
४ ह्रीं क्लीं ब्लें साध्यसिद्धासनाय नमः
इति त्रिभिः मन्त्रैः मुहुर्मुहुः पुष्पक्षेपेण चक्रमन्त्रदेवतासनानि श्रीचक्रे न्यसेत् ।
बालाषडङ्गन्यासः ।
४ ऐं हृदयाय नमः, क्लीं शिरसे स्वाहा, सौः शिखायै वषट्, ऐं कवचाय हॅंउम्, क्लीं नेत्रत्रयाय वौषट् । सौः अस्त्राय फट् ।
वशिन्यादिन्यासः
४ अं आं इं ईं उं ऊं ऋं ॠं लृं लृं एं ऐं
ओं औं अं अः, ब्लूं वशिनीवाग्देवतायै नमः ( शिरसि )
४ कं खं गं घं ङं क्ल्ह्रीं कामेश्वरीवाग्देवतायै नमः ( ललाटे )
४ चं छं जं झं ञं न्व्लीं मोदिनीवाग्देवतायै नमः ( भ्रूमध्ये )
४ टं ठं डं ढं णं य्लूं विमलाबाग्देवतायै नमः । (कण्ठे )
४ तं थं दं धं नं ज्म्रीं अरुणावाग्देवतायै नमः ( हृदि )
४ पं फं बं भं मं ह् स्ल्व्यूं जयिनीवाग्देवतायै नमः ( नाभौ )
४ यं रं लं वं झ्म्रयूं सर्वेश्वरीवाग्देवतायै नमः ( लिंङ्गे )
४ शं षं सं हं ळं क्षं क्ष्म्रीं कौळिनीवाग्देवतायै नमः ( मूलाधारे )
इति न्यसेत् ।
मूलविद्यावर्णन्यासः
अस्य च ऋष्यादिनासस्तु कृताकृतः ।
४ कं नमः ( शिरसि )
४ एं नमः ( मूलाधारे )
४ ईं नमः ( हृदि )
४ लं नमः ( दक्षनेत्रे )
४ ह्रीं नमः ( वामनेत्रे )
४ हं नमः ( भ्रूमध्ये )
४ सं नमः ( दक्षश्रोत्रे )
४ कं नमः ( वामश्रोत्रे )
४ हं नमः ( मुखे )
४ लं नमः ( दक्षभुजे )
४ ह्रीं नमः ( वामभुजे )
४ सं नमः ( पृष्ठे )
४ कं नमः ( दक्षजानुनि )
४ लं नमः ( वामजानुनि )
४ ह्रीं नमः ( नाभौ )
Translation - भाषांतर
N/A


text:
निर्जलमुपोषण
ज्येष्ठशुक्लैकादशी निर्जला । तस्यां निर्जलमुपोषण कृत्वा शर्करायुक्तं जलकुम्भदानं विहितम् । तद्यथादेश० प्राप्त्यर्थं निर्जलैकादशीनिमित्तं श्रीमहाविष्णुप्री० शर्करायुक्तजलकुम्भदानं करिष्ये । तदङ्गं कुम्भपू० ब्राह्मणपू० करि० । कुम्भदेवताभ्यो नमइतिग न्धा० पूज० । ब्राह्मणं सम्पू०, महाविष्णृस्वरू० ब्राह्मणाय इदमासनं० इत्यादि । स्वस्त्यस्तु० । दानमन्त्र: देव देव हृषीकेश संसाराणवतारक । उदकुम्भप्रदानेन वास्यामि परमां गतिम् ॥ इमं शकरायुक्तमुदकुम्भममुकश० सम्प्रददे । दान० दक्षिणां० प्रति० प्र० । अनेन० महाविष्णु: प्रीयताम् ॥
ज्येष्टशुक्लपूर्णिमायां वटसावित्रीव्रतम् । दाक्षिणात्यास्त्वस्यामेव कुर्वन्ति, पाश्चात्यास्त्वमावास्यायाम् । अत्र व्रते त्रयोदश्यादिदिनत्रयमुपवास: । अत्र पूर्णिमानिर्णयानुसारेण यथा त्रिरात्रं भवेत् तथा त्रयोदश्यादिदिनत्रयं ग्राह्यम् । पूर्णिमा तु सूर्यास्तमयात्पूवं त्रिमुहूर्ताधकव्यापिनी चतुर्दशीविद्धा ग्राह्या । त्रिमुहूर्तन्यूनत्वे परैव । यत्तु अशक्तौ केवलं पूर्णिमायामेव पूजनमुपवासं च सर्वत्र स्त्रिय: कुवन्त्याचारात् । तत्तु परपूर्णिमायामेव कर्तव्यम् ।
Translation - भाषांतर
N/A


text:
सूत्रम्
इतश्च लोपः परस्मैपदेषु॥ ३।४।९७
काशिका-वृत्तिः
इतश् च लोपः परस्मैपदेसु ३।४।९७
लेटः इत्येव। लेट्सम्भन्धिनः इकारस्य परस्मैपदविषयस्य लोपो भवति। वानुवृत्तेः पक्षे श्रवणम् अपि भवति। जोषिषत् तारिषत्। मन्दिषत्। न च भवति। पताति दिद्युत्। प्रजापतिरुदधिं च्यावयाति परस्मैपदग्रहणम्, इड्वहिमहिडां मा भूत्।
न्यासः
इतश्च लोपः परस्मैपदेषु। , ३।४।९७
"परस्मैपदग्रहणम्" इत्यादि। ननु च टेरेत्वमिडादिषु बाधकं भविष्यति, तत् किं परस्मैपदग्रहणेन? नैतदस्ति; टेरेत्वस्यावकाश अन्येषु लकारादिषु, इतो लोपस्य च परस्मैपदेषु; उभयप्रसङ्गे परत्वादितो लोपः स्यात्॥


text:
सूत्रम्
वासुदेवार्जुनाभ्यां वुन्॥ ४।३।९८
काशिका-वृत्तिः
वासुदेवार्जुनाभ्यां वुन् ४।३।९८
वासुदेवार्जुनशब्दाभ्यां वुन् प्रत्ययो भवति सो ऽस्य भक्तिः इत्येतस्मिन् विषये। छाणोरपवादः। वासुदेवो भक्तिरस्य वासुदेवकः। अर्जुनकः। ननु च वासुदेवशब्दाद् गोत्रक्षत्रियाऽख्येभ्यः इति वुञस्त्येव, न च अत्र वुन्वुञोर् विशेषो विद्यते, किमर्थं वासुदेवग्रहणम्?
संज्ञैषा देवताविशेषस्य न क्षत्रियाख्या। अल्पाच्तर २।२।३४
, अजाद्यदन्तम् २।२।३३
इति च अर्जुनशब्दस्य पूर्वनिपातम् अकुर्वन् ज्ञापयति अभ्यर्हितं पूर्वम् निपतति इति।
न्यासः
वासुदेवार्जुनाभ्यां वुन्। , ४।३।९८
वासुदेवशब्दाद्()वृद्धाच्छस्यापवादः। अर्जुनशब्दादौत्सर्गिकस्याणः। ननु चार्जुनशब्द क्षत्त्रियाख्यः,तस्मादुत्तरसूत्रेण प्राप्तस्य वुञोऽपवादो युक्तः?
एवं मन्यते-- बहुलग्रहणं तत्र क्रियते, तेनार्जुनशब्दाद्()नुञ्प्रत्ययस्य प्राप्तिरेव नास्ति, तस्मादस्मादणेव स्यात्, अतस्तदपवादो न्याय्यः।
"ननु च" इत्यादि चोद्यम्। स्यादेतत्--- वुञ्वुनोर्विशेषोऽस्ति, अतो वासुदेवशब्दाद्()वुन् विधीयते?
इत्याह-- "न चात्र" इत्यादि। वासुदेवशब्दस्य च वुञि वुनि वा सति नास्ति कश्चिद्विशेष इति। तथा ह्रुभयत्र तदेवरूपम्, स एव स्वरः। योऽपि वुञि सति पुंवद्भावप्रतिषेधः "वृद्धिनिमित्तस्य च तद्धितस्यारक्तविकारे" ६।३।३८
इति,स वुन्यपि लभ्यत एव "न कोपधायाः" ६।३।३६
इति। "संज्ञेषः" इत्यादिना, यदुक्तम्-- "ननु च वासुदेवशब्दाद्()गोत्रक्षत्रियाख्येभ्यः" ४।३।९९
इति वुञस्त्येव" इति, तन्निराकरोति। गोत्रक्षत्त्रियाख्येभ्यो वुञ् विधीयते। न च वासुदेवशब्दो गोत्राख्यं प्रातिपदिकम्, नापि क्षत्त्रियाख्यम्, तत्कुतो इत्यनेन "अल्पाच्तरम्" २।२।३४
इत्यनेन वार्जुशब्दस्य पूर्वनिपातमकुर्वतैतद्विज्ञापितम्--अभ्यर्हितं पूर्वं निपतति। तेन मातापितरौ, श्रद्धमेधे, दीक्षातपसी-- इत्यत्र शास्त्रादेवाभ्यार्हितस्य पूर्वनिपातः सिद्धो भवति। अभ्यर्हितत्वं तु वासुदेवशब्दस्य देवताविशेषत्वात्॥
बाल-मनोरमा
वासुदेवार्जुनाभ्यां वुन् १४५७, ४।३।९८
वासुदेव। "सोऽस्य भक्ति"रित्येव। वासुदेवक इति। वासुदेवो भक्तिरस्येति विग्रहः। एवमर्जुनकः। ननु वसुदेवस्यापत्य"मित्यर्थे "ऋष्यन्धकवृष्णिकुरुभ्यश्चे"ति वाष्र्णेयत्वादणि वासुदेवशब्दात् "गोत्रक्षत्रियाख्येभ्यो बहुलं वु"ञिति वुञैव सिद्धत्वाद्वासुदेवग्रहणं व्यर्थमिति चेत्, सत्यम्, अणन्तो वासुदेवशब्दोऽत्र न गृह्रते किंतु यस्मिन्समस्तं वसति, यो वा समस्ते वसति स वासुः स चासौ देवश्चेति व्युत्पत्त्या वासुदेवशब्दोऽयं भगवति योगरूढ एवेति न दोषः। उक्तच भाष्ये-"नैषा क्षत्रियाख्या, संज्ञैषा तत्रभवतः" इति।
तत्त्व-बोधिनी
वासुदेवार्जुनाभ्यां वुन् ११३९, ४।३।९८
वासुदेवार्जुनाभ्यां बुन्। छाऽणोरपवादः। "अजाद्यदन्तम्", "अल्पाच्तर"मिति सूत्राभ्यामर्जुनस्य पूर्वनिपाते प्राप्ते तस्याऽकरणं "सर्वतोऽभ्यर्हितं पूर्वं निपतती"ति ज्ञापनार्थम्। ननु वसुदेवस्यापत्यमित्यर्थे "ऋष्यन्धके"त्यणि वासुदेवशब्दो निष्पन्नः। तथा च तत्र "गोत्रक्षत्रियाख्येभ्यः"इत्युत्तरसूत्रेण वुञेवाऽस्तु , किमनेन वुना। न ह्रत्र वृद्धौ विशेष, प्रागेव वृद्धत्वात्। न च "वृद्धिनिमित्तस्ये"ति पुंवद्भावनिषेधो दोषः स्यादिति वाच्यं, वुन्यपि "न कोपधायाः इति नि,#एधस्येष्यमाणत्वात्। न वा स्वरे विशेषः, "ञ्नित्यादिर्नित्य"मिति तुल्यस्वरत्वात्। नापि "अभ्यर्हितं पूर्व"मिति ज्ञापनमेव तत्फलमिति वाच्यं, तथात्वे हि पूर्वनिपातप्रकरणे "अभ्यर्हित"मित्येव लाघवात्कुर्यादिति चेत्। अत्र भाष्यं---"संज्ञैषा भगवतः"इति। अयं भावः---"सर्वत्रासौ समस्तं च वसत्यत्रेति वै यतः। ततोऽसौ वासुदेवेति विद्वद्भिः परिगीयते।"इति स्मृतेः परमात्मा इह वासुदेवः। सर्वत्रासौ वसति, सर्वमत्र वसतीति वा व्युत्पत्त्या वासुः। बाहुलकादुण्। वासश्चासौ देवश्चेति विग्रङः। तथा च नेयं गोत्राख्या, नापि क्षत्रियाख्येति युक्त एव विन्विधिः। "भ्यर्हितं पूर्व"मिति तु प्रसङ्गाज्ज्ञापितं। तदप्यनित्यं "()आयुवमघोना"मित्यादिलिङ्गादित्यवधेयम्।