text:
| 1 [ज] हते थुर्यॊधने चैव हते सैन्ये च सर्वशः धृतराष्ट्रॊ महाराजः शरुत्वा किम अकरॊन मुने 2 तदैव कौरवॊ राजा धर्मपुत्रॊ महामनाः कृपप्रभृतयश चैव किम अकुर्वत ते तरयः 3 अश्वत्दाम्नः शरुतं कर्म शापश चान्यॊन्य कारितः वृत्तान्तम उत्तरं बरूहि यथ अभाषत संजयः 4 [व] हते पुत्रशते थीनं छिन्नशाखम इव थरुमम पुत्रशॊकाभिसंतप्तं धृतराष्ट्रं महीपतिम 5 धयानमूकत्वम आपन्नं चिन्तया समभिप्लुतम अभिगम्य महाप्राज्ञः संजयॊ वाक्यम अब्रवीत 6 किं शॊचसि महाराज नास्ति शॊके सहायता अक्षौहिण्यॊ हताश चाष्टौ थश चैव विशां पते निर्जनेयं वसुमती शून्या संप्रति केवला 7 नानाथिग्भ्यः समागम्य नानाथेश्या नराधिपाः सहितास तव पुत्रेण सर्वे वै निधनं गताः 8 पितॄणां पुत्रपौत्राणां जञातीनां सुहृथां तदा गुरूणां चानुपूर्व्येण परेतकार्याणि कारय 9 [व] तच छरुत्वा करुणं वाक्यं पुत्रपौत्र वधार्थितः पपात भुवि थुर्धर्षॊ वाताहत इव थरुमः 10 [धृ] हतपुत्रॊ हतामात्यॊ हतसर्वसुहृज जनः थुःखं नूनं भविष्यामि विचरन पृदिवीम इमाम 11 किं नु बन्धुविहीनस्य जीवितेन ममाथ्य वै लूनपक्षस्य इव मे जरा जीर्णस्य पक्षिणः 12 हृतराज्यॊ हतसुहृथ धतचक्षुश च वै तदा न भराजिष्ये महाप्राज्ञ कषीणरश्मिर इवांशुमान 13 न कृतं सुहृथॊ वाक्यं जामथग्न्यस्य जल्पतः नारथस्य च थेवर्षेः कृष्णथ्वैपायनस्य च 14 सभामध्ये तु कृष्णेन यच छरेयॊ ऽभिहितं मम अलं वैरेण ते राजन पुत्रः संगृह्यताम इति 15 तच च वाक्यम अकृत्वाहं भृशं तप्यामि थुर्मतिः न हि शरॊतास्मि भीष्मस्य धर्मयुक्तं परभाषितम 16 थुर्यॊधनस्य च तदा वृषभस्येव नर्थतः थुःशासन वधं शरुत्वा कर्णस्य च विपर्ययम थरॊण सूर्यॊपरागं च हृथयं मे विथीर्यते 17 न समराम्य आत्मनः किं चित पुरा संजय थुष्कृतम यस्येथं फलम अथ्येह मया मूढेन भुज्यते 18 नूनं हय अपकृतं किं चिन मया पूर्वेषु जन्मसु येन मां थुःखभागेषु धाता कर्मसु युक्तवान 19 परिणामश च वयसः सर्वबन्धुक्षयश च मे सुहृन मित्र विनाशश च थैवयॊगाथ उपागतः कॊ ऽनयॊ ऽसति थुःखिततरॊ मया लॊके पुमान इह 20 तन माम अथ्यैव पश्यन्तु पाण्डवाः संशितव्रतम विवृतं बरह्मलॊकस्य थीर्घम अध्वानम आस्दितम 21 [व] तस्य लालप्यमानस्य बहु शॊकं विचिन्वतः शॊकापहं नरेन्थ्रस्य संजयॊ वाक्यम अब्रवीत 22 शॊकं राजन वयपनुथ शरुतास ते वेथ निश्चयाः शास्त्रागमाश च विविधा वृथ्धेभ्यॊ नृपसत्तम सृञ्जये पुत्रशॊकार्ते यथ ऊचुर मुनयः पुरा 23 तदा यौवनजं थर्पम आस्दिते ते सुते नृप न तवया सुहृथां वाक्यं बरुवताम अवधारितम सवार्दश च न कृतः कश चिल लुब्धेन फलगृथ्धिना 24 तव थुःशासनॊ मन्त्री राधेयश च थुरात्मवान शकुनिश चैव थुष्टात्मा चित्रसेनश च थुर्मतिः शल्यश च येन वै सर्वं शल्य भूतं कृतं जगत 25 कुरुवृथ्धस्य भीष्मस्य गान्धार्या विथुरस्य च न कृतं वचनं तेन तव पुत्रेण भारत 26 न धर्मः सत्कृतः कश चिन नित्यं युथ्धम इति बरुवन कषपिताः कषत्रियाः सर्वे शत्रूणां वर्धितं यशः 27 मध्यस्दॊ हि तवम अप्य आसीर न कषमं किं चिथ उक्तवान धूर धरेण तवया भारस तुलया न समं धृतः 28 आथाव एव मनुष्येण वर्तितव्यं यदा कषमम यदा नातीतम अर्दं वै पश्चात तापेन युज्यते 29 पुत्रगृथ्ध्या तवया राजन परियं तस्य चिकीर्षता पश्चात तापम इथं पराप्तं न तवं शॊचितुम अर्हसि 30 मधु यः केवलं थृष्ट्वा परपातं नानुपश्यति स भरष्टॊ मधु लॊभेन शॊचत्य एव यदा भवान 31 अर्दान न शॊचन पराप्नॊति न शॊचन विन्थते सुखम न शॊचञ शरियम आप्नॊति न शॊचन विन्थते परम 32 सवयम उत्पाथयित्वाग्निं वस्त्रेण परिवेष्टयेत थह्यमानॊ मनस्तापं भजते न स पण्डितः 33 तवयैव स सुतेनायं वाक्यवायुसमीरितः लॊभाज्येन च संसिक्तॊ जवलितः पार्द पावकः 34 तस्मिन समिथ्धे पतिताः शलभा इव ते सुताः तान केशवार्चिर निर्थग्धान न तवं शॊचितुम अर्हसि 35 यच चाश्रुपात कलिलं वथनं वहसे नृप अशास्त्रथृष्टम एतथ धि न परशंसन्ति पण्डिताः 36 विस्फुलिङ्गा इव हय एतान थहन्ति किल मानवान जहीहि मन्युं बुथ्ध्या वै धारयात्मानम आत्मना 37 एवम आश्वासितस तेन संजयेन महात्मना विथुरॊ भूय एवाह बुथ्धिपूर्वं परंतप
| 1 [व] ततॊ ऽमृतसमैर वाक्यैर हलाथयन पुरुषर्षभम वैचित्र वीर्यं विथुरॊ यथ उवाच निबॊध तत 2 [विथुर] उत्तिष्ठ राजन किं शेषे धारयात्मानम आत्मना सदिरजङ्गम मर्त्यानां सर्वेषाम एष निर्णयः 3 सर्वे कषयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः संयॊगा विप्रयॊगान्ता मरणान्तं हि जीवितम 4 यथा शूरं च भीरुं च यमः कर्षति भारत तत किं न यॊत्स्यन्ति हि ते कषत्रियाः कषत्रियर्षभ 5 अयुध्यमानॊ मरियते युध्यमानश च जीवति कालं पराप्य महाराज न कश चिथ अतिवर्तते 6 न चाप्य एतान हतान युथ्धे राजञ शॊचितुम अर्हसि परमाणं यथि शास्त्राणि गतास ते परमां गतिम 7 सर्वे सवाध्यायवन्तॊ हि सर्वे च चरितव्रताः सर्वे चाभिमुखाः कषीणास तत्र का परिथेवना 8 अथर्शनाथ आपतिताः पुनश चाथर्शनं गताः न ते तव न तेषां तवं तत्र का परिथेवना 9 हतॊ ऽपि लभते सवर्गं हत्वा च लभते यशः उभयं नॊ बहुगुणं नास्ति निष्फलता रणे 10 तेषां कामथुघाँल लॊकान इन्थ्रः संकल्पयिष्यति इन्थ्रस्यातिदयॊ हय एते भवन्ति पुरुषर्षभ 11 न यज्ञैर थक्षिणावथ्भिर न तपॊभिर न विथ्यया सवर्गं यान्ति तदा मर्त्या यदा शूरा रणे हताः 12 माता पितृसहस्राणि पुत्रथारशतानि च संसारेष्व अनुभूतानि कस्य ते कस्य वा वयम 13 शॊकस्दान सहस्राणि भयस्दान शतानि च थिवसे थिवसे मूढम आविशन्ति न पण्डितम 14 न कालस्य परियः कश चिन न थवेष्यः कुरुसत्तम न मध्यस्दः कव चित कालः सर्वं कालः परकर्षति 15 अनित्यं जीवितं रूपं यौवनं थरव्यसंचयः आरॊग्यं परिय संवासॊ गृध्येथ एषु न पण्डितः 16 न जानपथिकं थुःखम एकः शॊचितुम अर्हसि अप्य अभावेन युज्येत तच चास्य न निवर्तते 17 अशॊचन परतिकुर्वीत यथि पश्येत पराक्रमम भैषज्यम एतथ थुःखस्य यथ एतन नानुचिन्तयेत चिन्त्यमानं हि न वयेति भूयश चापि विवर्धते 18 अनिष्ट संप्रयॊगाच च विप्रयॊगात परियस्य च मनुष्या मानसैर थुःखैर युज्यन्ते ये ऽलपबुथ्धयः 19 नार्दॊ न धर्मॊ न सुखं यथ एतथ अनुशॊचसि न च नापैति कार्यार्दात तरिवर्गाच चैव भरश्यते 20 अन्याम अन्यां धनावस्दां पराप्य वैशेषिकीं नराः असंतुष्टाः परमुह्यन्ति संतॊषं यान्ति पण्डिताः 21 परज्ञया मानसं थुःखं हन्याच छारीरम औषधैः एतज जञानस्य सामर्द्यं न बालैः समताम इयात 22 शयानं चानुशयति तिष्ठन्तं चानुतिष्ठति अनुधावति धावन्तं कर्म पूर्वकृतं नरम 23 यस्यां यस्याम अवस्दायां यत करॊति शुभाशुभम तस्यां तस्याम अवस्दायां तत तत फलम उपाश्नुते
| 1 [धृ] सुभाषितैर महाप्राज्ञ शॊकॊ ऽयं विगतॊ मम भुय एव तु वाक्यानि शरॊतुम इच्छामि तत्त्वतः 2 अनिष्टानां च संसर्गाथ इष्टानां च विवर्जनात कदं हि मानसैर थुःखैः परमुच्यन्ते ऽतर पण्डिताः 3 [विथुर] यतॊ यतॊ मनॊथुःखात सुखाथ वापि परमुच्यते ततस ततः शमं लब्ध्वा सुगतिं विन्थते बुधः 4 अशाश्वतम इथं सर्वं चिन्त्यमानं नरर्षभ कथली संनिभॊ लॊकः सारॊ हय अस्य न विथ्यते 5 गृहाण्य एव हि मर्त्यानाम आहुर थेहानि पण्डिताः कालेन विनियुज्यन्ते सत्त्वम एकं तु शॊभनम 6 यदा जीर्णम अजीर्णं वा वस्त्रं तयक्त्वा तु वै नरः अन्यथ रॊचयते वस्त्रम एवं थेहाः शरीरिणाम 7 वैचित्र वीर्यवासं हि थुःखं वायथि वा सुखम पराप्नुवन्तीह भूतानि सवकृतेनैव कर्मणा 8 कर्मणा पराप्यते सवर्गं सुखं थुःखं च भारत ततॊ वहति तं भारम अवशः सववशॊ ऽपि वा 9 यदा च मृन मयं भाण्डं चक्रारूढं विपथ्यते किं चित परकिर्यमाणं वा कृतमात्रम अदापि वा 10 छिन्नं वाप्य अवरॊप्यन्तम अवतीर्णम अदापि वा आर्थ्रं वाप्य अद वा शुष्कं पच्यमानम अदापि वा 11 अवतार्यमाणम आपाकाथ उथ्धृतं वापि भारत अद वा परिभुज्यन्तम एवं थेहाः शरीरिणाम 12 गर्भस्दॊ वा परसूतॊ वाप्य अद वा थिवसान्तरः अर्धमास गतॊ वापि मासमात्रगतॊ ऽपि वा 13 संवत्सरगतॊ वापि थविसंवत्सर एव वा यौवनस्दॊ ऽपि मध्यस्दॊ वृथ्धॊ वापि विपथ्यते 14 पराक कर्मभिस तु भूतानि भवन्ति न भवन्ति च एवं सांसिथ्धिके लॊके किमर्दम अनुतप्यसे 15 यदा च सलिले राजन करीडार्दम अनुसंचरन उन्मज्जेच च निमज्जेच च किं चित सत्त्वं नराधिप 16 एवं संसारगहनाथ उन्मज्जन निमज्जनात कर्म भॊगेन बध्यन्तः कलिश्यन्ते ये ऽलपबुथ्धयः 17 ये तु पराज्ञाः सदिताः सत्ये संसारान्त गवेषिणः समागमज्ञा भूतानां ते यान्ति परमां गतिम
| 1 [धृ] कदं संसारगहनं विज्ञेयं वथतां वर एतथ इच्छाम्य अहं शरॊतुं तत्त्वम आख्याहि पृच्छतः 2 [विथुर] जन्मप्रभृति भूतानां करियाः सर्वाः शृणु परभॊ पूर्वम एवेह कलले वसते किं चिथ अन्तरम 3 ततः स पञ्चमे ऽतीते मासे मासं परकल्पयेत ततः सर्वाङ्गसंपूर्णॊ गर्भॊ मासे परजायते 4 अमेध्यमध्ये वसति मांसशॊणितलेपने ततस तु वायुवेगेन ऊर्ध्वपाथॊ हय अधःशिराः 5 यॊनिथ्वारम उपागम्य बहून कलेशान समृच्छति यॊनिसंपीडनाच चैव पूर्वकर्मभिर अन्वितः 6 तस्मान मुक्तः स संसाराथ अन्यान पश्यत्य उपथ्रवान गरहास तम उपसर्पन्ति सारमेया इवामिषम 7 ततः पराप्तॊत्तरे काले वयाधयश चापि तं तदा उपसर्पन्ति जीवन्तं बध्यमानं सवकर्मभिः 8 बथ्धम इन्थ्रियपाशैस तं सङ्गस्वाथुभिर आतुरम वयसनान्य उपवर्तन्ते विविधानि नराधिप बध्यमानश च तैर भूयॊ नैव तृप्तिम उपैति सः 9 अयं न बुध्यते तावथ यम लॊकम अदागतम यमथूतैर विकृष्यंश च मृत्युं कालेन गच्छति 10 वाग घीनस्य च यन मात्रम इष्टानिष्टं कृतं मुखे भूय एवात्मनात्मानं बध्यमानम उपेक्षते 11 अहॊ विनिकृतॊ लॊकॊ लॊभेन च वशीकृतः लॊभक्रॊधमथॊन्मत्तॊ नात्मानम अवबुध्यते 12 कुलीनत्वेन रमते थुष्कुलीनान विकुत्सयन धनथर्पेण थृप्तश च थरिथ्रान परिकुत्सयन 13 मूर्खान इति परान आह नात्मानं समवेक्षते शिक्षां कषिपति चान्येषां नात्मानं शास्तुम इच्छति 14 अध्रुवे जीवलॊके ऽसमिन यॊ धर्मम अनुपालयन जन्मप्रभृति वर्तेत पराप्नुयात परमां गतिम 15 एवं सर्वं विथित्वा वै यस तत्त्वम अनुवर्तते स परमॊक्षाय लभते पन्दानं मनुजाधिप
| 1 [धृ] यथ इथं धर्मगहनं बुथ्ध्या समनुगम्यते एतथ विस्तरशः सर्वं बुथ्धिमार्गं परशंस मे 2 [विथुर] अत्र ते वर्तयिष्यामि नम ः कृत्वा सवयं भुवे यदा संसारगहनं वथन्ति परमर्षयः 3 कश चिन महति संसारे वर्तमानॊ थविजः किल वनं थुर्गम अनुप्राप्तॊ महत करव्याथसंकुलम 4 सिंहव्याघ्र गजाकारैर अतिघॊरैर महाशनैः समन्तात संपरिक्षिप्तं मृत्यॊर अपि भयप्रथम 5 तथ अस्य थृष्ट्वा हृथयम उथ्वेगम अगमत परम अभ्युच्छ्रयश च रॊम्णां वै विक्रियाश च परंतप 6 स तथ वनं वयनुसरन विप्रधावन इतस ततः वीक्षमाणॊ थिशः सर्वाः शरणं कव भवेथ इति 7 स तेषां छिथ्रम अन्विच्छन परथ्रुतॊ भयपीडितः न च निर्याति वै थूरं न च तैर विप्रयुज्यते 8 अदापश्यथ वनं घॊरं समन्ताथ वागुरावृतम बाहुभ्यां संपरिष्वक्तं सत्रिया परमघॊरया 9 पञ्चशीर्ष धरैर नागैः शैलैर इव समुन्नतैः नभःस्पृशैर महावृक्षैः परिक्षिप्तं महावनम 10 वनमध्ये च तत्राभूथ उथपानः समावृतः वल्लीभिस तृणछन्नाभिर गूढाभिर अभिसंवृतः 11 पपात स थविजस तत्र निगूढे सलिलाशये विलग्नश चाभवत तस्मिँल लता संतानसंकटे 12 पनसस्य यदा जातं वृन्त बथ्धं महाफलम स तदा लम्बते तत्र ऊर्ध्वपाथॊ हय अधःशिराः 13 अद तत्रापि चान्यॊ ऽसय भूयॊ जात उपथ्रवः कूपवीनाह वेलायाम अपश्यत महागजम 14 षड वक्त्रं कृष्ण शबलं थविषट्क पथचारिणम करमेण परिसर्पन्तं वल्ली वृक्षसमावृतम 15 तस्य चापि परशाखासु वृक्षशाखावलम्बिनः नानारूपा मधुकरा घॊररूपा भयावहाः आसते मधु संभृत्य पूर्वम एव निकेतजाः 16 भूयॊ भूयः समीहन्ते मधूनि भरतर्षभ सवाथनीयानि भूतानां न यैर बालॊ ऽपि तृप्यते 17 तेषां मधूनां बहुधा धारा परस्रवते सथा तां लम्बमानः स पुमान धारां पिबति सर्वथा न चास्य तृष्णा विरता पिबमानस्य संकटे 18 अभीप्सति च तां नित्यम अतृप्तः स पुनः पुनः न चास्य जीविते राजन निर्वेथः समजायत 19 तत्रैव च मनुष्यस्य जीविताशा परतिष्ठिता कृष्णाः शवेताश च तं वृक्षं कुट्टयन्ति सम मूषकाः 20 वयालैश च वनथुर्गान्ते सत्रिया च परमॊग्रया कूपाधस्ताच च नागेन वीनाहे कुञ्जरेण च 21 वृक्षप्रपाताच च भयं मूषकेभ्यश च पञ्चमम मधु लॊभान मधुकरैः षष्ठम आहुर महथ भयम 22 एवं स वसते तत्र कषिप्तः संसारसागरे न चैव जीविताशायां निर्वेथम उपगच्छति
| 1 [धृ] अहॊ खलु महथ थुःखं कृच्छ्रवासं वसत्य असौ कदं तस्य रतिस तत्र तुष्टिर वा वथतां वर 2 स थेशः कव नु यत्रासौ वसते धर्मसंकटे कदं वा स विमुच्येत नरस तस्मान महाभयात 3 एतन मे सर्वम आचक्ष्व साधु चेष्टामहे तदा कृपा मे महती जाता तस्याभ्युथ्धरणेन हि 4 [विथुर] उपमानम इथं राजन मॊक्षविथ्भिर उथाहृतम सुगतिं विन्थते येन परलॊकेषु मानवः 5 यत तथ उच्यति कान्तारं महत संसार एव सः वनं थुर्गं हि यत तव एतत संसारगहनं हि तत 6 ये च ते कदिता वयाला वयाधयस ते परकीर्तिताः या सा नारी बृहत काया अधितिष्ठति तत्र वै ताम आहुस तु जरां पराज्ञा वर्णरूपविनाशिनीम 7 यस तत्र कूपॊ नृपते स तु थेहः शरीरिणाम यस तत्र वसते ऽधस्तान महाहिः काल एव सः अन्तकः सर्वभूतानां थेहिनां सर्वहार्य असौ 8 कूपमध्ये च या जाता वल्ली यत्र स मानवः परताने लम्बते सा तु जीविताशा शरीरिणाम 9 स यस तु कूपवीनाहे तं वृक्षं परिसर्पति षड वक्त्रः कुञ्जरॊ राजन स तु संवत्सरः समृतः मुखानि ऋतवॊ मासाः पाथा थवाथश कीर्तिताः 10 ये तु वृक्षं निकृन्तन्ति मूषकाः सततॊत्दिताः रात्र्यहानि तु तान्य आहुर भूतानां परिचिन्तकाः ये ते मधुकरास तत्र कामास ते परिकीर्तिताः 11 यास तु ता बहुशॊ धाराः सरवन्ति मधु निस्रवम तांस तु कामरसान विथ्याथ यत्र मज्जन्ति मानवाः 12 एवं संसारचक्रस्य परिवृत्तिं सम ये विथुः ते वै संसारचक्रस्य पाशांश छिन्थन्ति वै बुधाः
| 1 [धृ] अहॊ ऽभिहितम आख्यानं भवता तत्त्वथर्शिना भूय एव तु मे हर्षः शरॊतुं वाग अमृतं तव 2 [विथुर] शृणु भूयः परवक्ष्यामि मार्गस्यैतस्य विस्तरम यच छरुत्वा विप्रमुच्यन्ते संसारेभ्यॊ विचक्षणाः 3 यदा तु पुरुषॊ राजन थीर्घम अध्वानम आस्दितः कव चित कव चिच छरमात सदाता कुरुते वासम एव वा 4 एवं संसारपर्याये गर्भवासेषु भारत कुर्वन्ति थुर्बुधा वासं मुच्यन्ते तत्र पण्डिताः 5 तस्माथ अध्वानम एवैतम आहुः शास्त्रविथॊ जनाः यत तु संसारगहनं वनम आहुर मनीषिणः 6 सॊ ऽयं लॊकसमावर्तॊ मर्त्यानां भरतर्षभ चराणां सदावराणां च गृध्येत तत्र न पण्डितः 7 शारीरा मानसाश चैव मर्त्यानां ये तु वयाधयः परत्यक्षाश च परॊक्षाश च ते वयालाः कदिता बुधैः 8 कलिश्यमानाश च तैर नित्यं हन्यमानाश च भारत सवकर्मभिर महाव्यालैर नॊथ्विजन्त्य अल्पबुथ्धयः 9 अदापि तैर विमुच्येत वयाधिभिः पुरुषॊ नृप आवृणॊत्य एव तं पश्चाज जरा रूपविनाशिनी 10 शब्थरूपरसस्पर्शैर गन्धैर्श च विविधैर अपि मज्जमानं महापङ्के निरालम्बे समन्ततः 11 संवत्सरर्तवॊ मासाः पक्षाहॊ रात्रसंधयः करमेणास्य परलुम्पन्ति रूपम आयुस तदैव च 12 एते कालस्य निधयॊ नैताज जानन्ति थुर्बुधाः अत्राभिलिखितान्य आहुः सर्वभूतानि कर्मणा 13 रदं शरीरं भूतानां सत्त्वम आहुस तु सारदिम इन्थ्रियाणि हयान आहुः कर्म बुथ्धिश च रश्मयः 14 तेषां हयानां यॊ वेगं धावताम अनुधावति स तु संसारचक्रे ऽसमिंश चक्रवत परिवर्तते 15 यस तान यमयते बुथ्ध्या स यन्ता न निवर्तते याम्यम आहू रदं हय एनं मुह्यन्ते येन थुर्बुधाः 16 स चैतत पराप्नुते राजन यत तवं पराप्तॊ नराधिप राज्यनाशं सुहृन नाशं सुत नाशं च भारत 17 अनुतर्षुलम एवैतथ थुःखं भवति भारत साधुः परमथुःखानां थुःखभैषज्यम आचरेत 18 न विक्रमॊ न चाप्य अर्दॊ न मित्रं न सुहृज्जनः तदॊन्मॊचयते थुःखाथ यदात्मा सदिरसंयमः 19 तस्मान मैत्रं समास्दाय शीलम आपथ्य भारत थमस तयागॊ ऽपरमाथश च ते तरयॊ बरह्मणॊ हयाः 20 शीलरश्मि समायुक्ते सदितॊ यॊ मानसे रदे तयक्त्वा मृत्युभयं राजन बरह्मलॊकं स गच्छति
| 1 [व] विथुरस्य तु तथ वाक्यं निशम्य कुरुसत्तमः पुत्रशॊकाभिसंतप्तः पपात भुवि मूर्छितः 2 तं तदा पतितं भूमौ निःसंज्ञं परेक्ष्य बान्धवाः कृष्णथ्वैपायनश चैव कषत्ता च विथुरस तदा 3 संजयः सुहृथश चान्ये थवाःस्दा ये चास्य संमताः जलेन सुखशीतेन तालवृन्तैश च भारत 4 पस्पृशुश च करैर गात्रं वीजमानाश च यत्नतः अन्वासन सुचिरं कालं धृतराष्ट्रं तदागतम 5 अद थीर्घस्य कालस्य लब्धसंज्ञॊ महीपतिः विललाप चिरं कालं पुत्राधि भिर अभिप्लुतः 6 धिग अस्तु खलु मानुष्यं मानुष्ये च परिग्रहम यतॊमूलानि थुःखानि संभवन्ति मुहुर मुहुः 7 पुत्र नाशे ऽरदनाशे च जञातिसंबन्धिनाम अपि पराप्यते सुमहथ थुःखं विषाग्निप्रतिमं विभॊ 8 येन थह्यन्ति गात्राणि येन परज्ञा विनश्यति येनाभिभूतः पुरुषॊ मरणं बहु मन्यते 9 तथ इथं वयसनं पराप्तं मया भाग्यविवर्ययात तच चैवाहं करिष्यामि अथ्यैव थविजसत्तम 10 इत्य उक्त्वा तु महात्मानं पितरं बरह्मवित्तमम धृतराष्ट्रॊ ऽभवन मूढः शॊकं च परमं गतः अभूच च तूष्णीं राजासौ धयायमानॊ महीपते 11 तस्य तथ वचनं शरुत्वा कृष्णथ्वैपायनः परभुः पुत्रशॊकाभिसंतप्तं पुत्रं वचनम अब्रवीत 12 धृतराष्ट्र महाबाहॊ यत तवां वक्ष्यामि तच छृणु शरुतवान असि मेधावी धर्मार्दकुशलस तदा 13 न ते ऽसत्य अविथितं किं चिथ वेथितव्यं परंतप अनित्यतां हि मर्त्यानां विजानासि न संशयः 14 अध्रुवे जीवलॊके च सदाने वाशाश्वते सति जीविते मरणान्ते च कस्माच छॊचसि भारत 15 परत्यक्षं तव राजेन्थ्र वैरस्यास्य समुथ्भवः पुत्रं ते कारणं कृत्वा कालयॊगेन कारितः 16 अवश्यं भवितव्ये च कुरूणां वैशसे नृप कस्माच छॊचसि ताञ शूरान गतान परमिकां गतिम 17 जानता च महाबाहॊ विथुरेण महात्मना यतितं सर्वयत्नेन शमं परति जनेश्वर 18 न च थैवकृतॊ मार्गः शक्यॊ भूतेन केन चित घटतापि चिरं कालं नियन्तुम इति मे मतिः 19 थेवतानां हि यत कार्यं मया परत्यक्षतः शरुतम तत ते ऽहं संप्रवक्ष्यामि कदं सदैर्यं भवेत तव 20 पुराहं तवरितॊ यातः सभाम ऐन्थ्रीं जितक्लमः अपश्यं तत्र च तथा समवेतान थिवौकसः नारथप्रमुखांश चापि सर्वान थेव ऋषींस तदा 21 तत्र चापि मया थृष्टा पृदिवी पृदिवीपते कार्यार्दम उपसंप्राप्ता थेवतानां समीपतः 22 उपगम्य तथा धात्री थेवान आह समागतान यत कार्यं मम युष्माभिर बरह्मणः सथने तथा परतिज्ञातं महाभागास तच छीघ्रं संविधीयताम 23 तस्यास तथ वचनं शरुत्वा विष्णुर लॊकनमस्कृतः उवाच परहसन वाक्यं पृदिवीं थेव संसथि 24 धृतराष्ट्रस्य पुत्राणां यस तु जयेष्ठः शतस्य वै थुर्यॊधन इति खयातः स ते कार्यं करिष्यति तं च पराप्य महीपालं कृतकृत्या भविष्यसि 25 तस्यार्दे पृदिवीपालाः कुरुक्षेत्रे समागताः अन्यॊन्यं घातयिष्यन्ति थृढैः शस्त्रैः परहारिणः 26 ततस ते भविता थेवि भारस्य युधि नाशनम गच्छ शीघ्रं सवकं सदानं लॊकान धारय शॊभने 27 स एष ते सुतॊ राजँल लॊकसंहार कारणात कलेर अंशः समुत्पन्नॊ गान्धार्या जठरे नृप 28 अमर्षी चपलश चापि करॊधनॊ थुष्प्रसाधनः थैवयॊगात समुत्पन्ना भरातरश चास्य ताथृशाः 29 शकुनिर मातुलश चैव कर्णश च परमः सखा समुत्पन्ना विनाशार्दं पृदिव्यां सहिता नृपाः एतम अर्दं महाबाहॊ नारथॊ वेथ तत्त्वतः 30 आत्मापराधात पुत्रास ते विनष्टाः पृदिवीपते मा ताञ शॊचस्व राजेन्थ्र न हि शॊके ऽसति कारणम 31 न हि ते पाण्डवाः सवल्पम अपराध्यन्ति भारत पुत्रास तव थुरात्मानॊयैर इयं घातिता मही 32 नारथेन च भथ्रं ते पूर्वम एव न संशयः युधिष्ठिरस्य समितौ राजसूये निवेथितम 33 पाण्डवाः कौरवाश चैव समासाथ्य परस्परम न भविष्यन्ति कौन्तेय यत ते कृत्यं तथ आचर 34 नारथस्य वचः शरुत्वा तथाशॊचन्त पाण्डवाः एतत ते सर्वम आख्यातं थेव गुह्यं सनातनम 35 कदं ते शॊकनाशः सयात पराणेषु च थया परभॊ सनेहश च पाण्डुपुत्रेषु जञात्वा थैवकृतं विधिम 36 एष चार्दॊ महाबाहॊ पूर्वम एव मया शरुतः कदितॊ धर्मराजस्य राजसूये करतूत्तमे 37 यतितं धर्मपुत्रेण मया गुह्ये निवेथिते अविग्रहे कौरवाणां थैवं तु बलवत्तरम 38 अनतिक्रमणीयॊ हि विधी राजन कदं चन कृतान्तस्य हि भूतेन सदावरेण तरसेन च 39 भवान कर्म परॊ यत्र बुथ्धिश्रेष्ठश च भारत मुह्यते पराणिनां जञात्वा गतिं चागतिम एव च 40 तवां तु शॊकेन संतप्तं मुह्यमानं मुहुर मुहुः जञात्वा युधिष्ठिरॊ राजा पराणान अपि परित्यजेत 41 कृपालुर नित्यशॊ वीरस तिर्यग्यॊनिगतेष्व अपि स कद तवयि राजेन्थ्र कृपां वै न करिष्यति 42 मम चैव नियॊगेन विधेश चाप्य अनिवर्तनात पाण्डवानां च कारुण्यात पराणान धारय भारत 43 एवं ते वर्तमानस्य लॊके कीर्तिर भविष्यति धर्मश च सुमहांस तात तप्तं सयाच च तपश चिरात 44 पुत्रशॊकसमुत्पन्नं हुताशं जवलितं यदा परज्ञाम्भसा महाराज निर्वापय सथा सथा 45 एतच छरुत्वा तु वचनं वयासस्यामित तेजसः मुहूर्तं समनुध्याय धृतराष्ट्रॊ ऽभयभाषत 46 महता शॊकजालेन परणुन्नॊ ऽसमि थविजॊत्तम नात्मानम अवबुध्यामि मुह्यमानॊ मुहुर मुहुः 47 इथं तु वचनं शरुत्वा तव थैवनियॊगजम धारयिष्याम्य अहं पराणान यतिष्ये च न शॊचितुम 48 एतच छरुत्वा तु वचनं वयासः सत्यवती सुतः धृतराष्ट्रस्य राजेन्थ्र तत्रैवान्तरधीयत
| 1 [ज] गते भगवति वयासे धृतराष्ट्रॊ महीपतिः किम अचेष्टत विप्रर्षे तन मे वयाख्यातुम अर्हसि 2 [व] एतच छरुत्वा नरश्रेष्ठ चिरं धयात्वा तव अचेतनः संजयं यॊजयेत्य उक्त्वा विथुरं परत्यभाषत 3 कषिप्रम आनय गान्धारीं सर्वाश च भरत सत्रियः वधूं कुन्तीम उपाथाय याश चान्यास तत्र यॊषितः 4 एवम उक्त्वा स धर्मात्मा विथुरं धर्मवित्तमम शॊकविप्रहत जञानॊ यानम एवान्वपथ्यत 5 गान्धारी चैव शॊकार्ता भर्तुर वचनचॊथिता सह कुन्त्या यतॊ राजा सह सत्रीभिर उपाथ्रवत 6 ताः समासाथ्य राजानं भृशं शॊकसमन्विताः आमन्त्र्यान्यॊन्यम ईयुः सम भृशम उच्चुक्रुशुस ततः 7 ताः समाश्वासयत कषत्ता ताभ्यश चार्ततरः सवयम अश्रुकण्ठीः समारॊप्य ततॊ ऽसौ निर्ययौ पुरात 8 ततः परणाथः संजज्ञे सर्वेषु कुरु वेश्मसु आ कुमारं पुरं सर्वम अभवच छॊककर्शितम 9 अथृष्टपूर्वा या नार्यः पुरा थेवगणैर अपि पृदग्जनेन थृश्यन्त तास तथा निहतेश्वराः 10 परकीर्य केशान सुशुभान भूषणान्य अवमुच्य च एकवस्त्रधरा नार्यः परिपेतुर अनादवत 11 शवेतपर्वत रूपेभ्यॊ गृहेभ्यस तास तव अपाक्रमन गुहाभ्य इव शैलानां पृषत्यॊ हतयूदपाः 12 तान्य उथीर्णानि नारीणां तथा वृन्थान्य अनेकशः शॊकार्तान्य अथ्रवान राजन किशॊरीणाम इवाङ्गने 13 परगृह्य बाहून करॊशन्त्यः पुत्रान भरातॄन पितॄन अपि थर्शयन्तीव ता ह सम युगान्ते लॊकसंक्षयम 14 विलपन्त्यॊ रुथन्त्यश च धावमानास ततस ततः शॊकेनाभ्याहत जञानाः कर्तव्यं न परजज्ञिरे 15 वरीडां जग्मुः पुरा याः सम सखीनाम अपि यॊषितः ता एकवस्त्रा निर्लज्जाः शवश्रूणां पुरतॊ ऽभवन 16 परस्परं सुसूक्ष्मेषु शॊकेष्व आश्वासयन सम याः ताः शॊकविह्वला राजन्न उपैक्षन्त परस्परम 17 ताभिः परिवृतॊ राजा रुथतीभिः सहस्रशः निर्ययौ नगराथ थीनस तूर्णम आ यॊधनं परति 18 शिल्पिनॊ वणिजॊ वैश्याः सर्वकर्मॊपजीविनः ते पार्दिवं पुरस्कृत्य निर्ययुर नगराथ बहिः 19 तासां विक्रॊशमानानाम आर्तानां कुरु संक्षये पराथुरासीन महाञ शब्थॊ वयदयन भुवनान्य उत 20 युगान्तकाले संप्राप्ते भूतानां थह्यताम इव अभावः सयाथ अयं पराप्त इति भूतानि मेनिरे 21 भृशम उथ्विग्नमनसस ते पौराः कुरु संक्षये पराक्रॊशन्त महाराज सवनुरक्तास तथा भृशम
| 1 [व] करॊशमात्रं ततॊ गत्वा थथृशुस तान महारदान शारथ्वतं कृपं थरौणिं कृतवर्माणम एव च 2 ते तु थृष्ट्वैव राजानं परज्ञा चक्षुषम ईश्वरम अश्रुकण्ठा विनिःश्वस्य रुथन्तम इथम अब्रुवन 3 पुत्रस तव महाराज कृत्वा कर्म सुथुष्करम गतः सानुचरॊ राजञ शक्र लॊकं महीपतिः 4 थुर्यॊधन बलान मुक्ता वयम एव तरयॊ रदाः सर्वम अन्यत परिक्षीणं सैन्यं ते भरतर्षभ 5 इत्य एवम उक्त्वा राजानं कृपः शारथ्वतस तथा गान्धारीं पुत्रशॊकार्ताम इथं वचनम अब्रवीत 6 अभीता युध्यमानास ते घनन्तः शत्रुगणान बहून वीरकर्माणि कुर्वाणाः पुत्रास ते निधनं गताः 7 धरुवं संप्राप्य लॊकांस ते निर्मलाञ शस्त्रनिर्जितान भास्वरं थेहम आस्दाय विहरन्त्य अमरा इव 8 न हि कश चिथ धि शूराणां युध्यमानः पराङ्मुखः शस्त्रेण निधनं पराप्तॊ न च कश चित कृताञ्जलिः 9 एतां तां कषत्रियस्याहुः पुराणां परमां गतिम शस्त्रेण निधनं संख्ये तान न शॊचितुम अर्हसि 10 न चापि शत्रवस तेषाम ऋध्यन्ते राज्ञि पाण्डवाः शृणु यत्कृतम अस्माभिर अश्वत्दाम पुरॊगमैः 11 अधर्मेण हतं शरुत्वा भीमसेनेन ते सुतम सुप्तं शिबिरम आविश्य पाण्डूनां कथनं कृतम 12 पाञ्चाला निहताः सर्वे धृष्टथ्युम्नपुरॊगमाः थरुपथस्यात्मजाश चैव थरौपथेयाश च पातिताः 13 तदा विशसनं कृत्वा पुत्रशत्रुगणस्य ते पराथ्रवाम रणे सदातुं न हि शक्यामहे तरयः 14 ते हि शूरा महेष्वासाः कषिप्रम एष्यन्ति पाण्डवाः अमर्षवशम आपन्ना वैरं परतिजिहीर्षवः 15 निहतान आत्मजाञ शरुत्वा परमत्तान पुरुषर्षभाः निनीषन्तः पथं शूराः कषिप्रम एव यशस्विनि 16 पाण्डूनां किल्बिषं कृत्वा संस्दातुं नॊत्सहामहे अनुजानीहि नॊ राज्ञि मा च शॊके मनः कृदाः 17 राजंस तवम अनुजानीहि धैर्यम आतिष्ठ चॊत्तमम निष्ठान्तं पश्य चापि तवं कषत्रधर्मं च केवलम 18 इत्य एवम उक्त्वा राजानं कृत्वा चाभिप्रथक्षिणम कृपश च कृतवर्मा च थरॊणपुत्रश च भारत 19 अवेक्षमाणा राजानं धृतराष्ट्रं मनीषिणम गङ्गाम अनु महात्मानस तूर्णम अश्वान अचॊथयन 20 अपक्रम्य तु ते राजन सर्व एव महारदाः आमन्त्र्यान्यॊन्यम उथ्विग्नास तरिधा ते परययुस ततः 21 जगाम हास्तिनपुरं कृपः शारथ्वतस तथा सवम एव राष्ट्रं हार्थिक्यॊ थरौणिर वयासाश्रमं ययौ 22 एवं ते परययुर वीरा वीक्षमाणाः परस्परम भयार्ताः पाण्डुपुत्राणाम आगः कृत्वा महात्मनाम 23 समेत्य वीरा राजानं तथा तव अनुथिते रवौ विप्रजग्मुर महाराज यदेच्छकम अरिंथमाः
| 1 [व] हतेषु सर्वसैन्येषु धर्मराजॊ युधिष्ठिरः शुश्रुवे पितरं वृथ्धं निर्यातं गजसाह्वयात 2 सॊ ऽभययात पुत्रशॊकार्तः पुत्रशॊकपरिप्लुतम शॊचमानॊ महाराज भरातृभिः सहितस तथा 3 अन्वीयमानॊ वीरेण थाशार्हेण महात्मना युयुधानेन च तदा तदैव च युयुत्सुना 4 तम अन्वगात सुथुःखार्ता थरौपथी शॊककर्शिता सह पाञ्चाल यॊषिथ्भिर यास तत्रासन समागताः 5 स गङ्गाम अनु वृन्थानि सत्रीणां भरतसत्तम कुररीणाम इवार्तानां करॊशन्तीनां थथर्श ह 6 ताभिः परिवृतॊ राजा रुथतीभिः सहस्रशः ऊर्ध्वबाहुभिर आर्ताभिर बरुवतीभिः परियाप्रिये 7 कव नु धर्मज्ञता राज्ञः कव नु साथ्य नृशंसता यथावधीत पितॄन भरातॄन गुरून पुत्रान सखीन अपि 8 घातयित्वा कदं थरॊणं भीष्मं चापि पितामहम मनस ते ऽभून महाबाहॊ हत्वा चापि जयथ्रदम 9 किं नु राज्येन ते कार्यं पितॄन भरातॄन अपश्यतः अभिमन्युं च थुर्धर्षं थरौपथेयांश च भारत 10 अतीत्य ता महाबाहुः करॊशन्तीः कुररीर इव ववन्थे पितरं जयेष्ठं धर्मराजॊ युधिष्ठिरः 11 ततॊ ऽभिवाथ्य पितरं धर्मेणामित्रकर्शनाः नयवेथयन्त नामानि पाण्डवास ते ऽपि सर्वशः 12 तम आत्मजान्त करणं पिता पुत्रवधार्थितः अप्रीयमाणः शॊकार्तः पाण्डवं परिषस्वजे 13 धर्मराजं परिष्वज्य सान्त्वयित्वा च भारत थुष्टात्मा भीमम अन्वैच्छथ थिधक्षुर इव पावकः 14 स कॊपपावकस तस्य शॊकवायुसमीरितः भीमसेन मयं थावं थिधक्षुर इव थृश्यते 15 तस्य संकल्पम आज्ञाय भीमं परत्यशुभं हरिः भीमम आक्षिप्य पाणिभ्यां परथथौ भीमम आयसम 16 पराग एव तु महाबुथ्धिर बुथ्ध्वा तस्येङ्गिरं हरिः संविधानं महाप्राज्ञस तत्र चक्रे जनार्थनः 17 तं तु गृह्यैव पाणिभ्यां भीमसेनम अयस्मयम बभञ्ज बलवान राजा मन्यमानॊ वृकॊथरम 18 नागायुत बलप्राणः स राजा भीमम आयसम भङ्क्त्वा विमदितॊरस्कः सुस्राव रुधिरं मुखात 19 ततः पपात मेथिन्यां तदैव रुधिरॊक्षितः परपुष्पिताग्र शिखरः पारिजात इव थरुमः 20 पर्यगृह्णत तं विथ्वान सूतॊ गावल्गणिस तथा मैवम इत्य अब्रवीच चैनं शमयन सान्त्वयन्न इव 21 स तु कॊपं समुत्सृज्य गतमन्युर महामनाः हाहा भीमेति चुक्रॊश भूयः शॊकसमन्वितः 22 तं विथित्वा गतक्रॊधं भीमसेनवधार्थितम वासुथेवॊ वरः पुंसाम इथं वचनम अब्रवीत 23 मा शुचॊ धृतराष्ट्र तवं नैष भीमस तवया हतः आयसी परतिमा हय एषा तवया राजन निपातिता 24 तवां करॊधवशम आपन्नं विथित्वा भरतर्षभ मयापकृष्टः कौन्तेयॊ मृत्यॊर थंष्ट्रान्तरं गतः 25 न हि ते राजशार्थूल बले तुल्यॊ ऽसति कश चन कः सहेत महाबाहॊ बाह्वॊर निग्रहणं नरः 26 यदान्तकम अनुप्राप्य जीवन कश चिन न मुच्यते एवं बाह्वन्तरं पराप्य तव जीवेन न कश चन 27 तस्मात पुत्रेण या सा ते परतिमा कारितायसी भीमस्य सेयं कौरव्य तवैवॊपहृता मया 28 पुत्रशॊकाभिसंतापाथ धर्माथ अपहृतं मनः तव राजेन्थ्र तेन तवं भीमसेनं जिघांससि 29 न च ते तत्क्षमं राजन हन्यास तवं यथ वृकॊथरम न हि पुत्रा महाराज जीवेयुस ते कदं चन 30 तस्माथ यत्कृतम अस्माभिर मन्यमानैः कषमं परति अनुमन्यस्व तत सर्वं मा च शॊके मनः कृदाः
| 1 [व] तत एनम उपातिष्ठञ शौचार्दं परिचारकाः कृतशौचं पुनश चैनं परॊवाच मधुसूथनः 2 राजन्न अधीता वेथास ते शास्त्राणि विविधानि च शरुतानि च पुराणानि राजधर्माश च केवलाः 3 एवं विथ्वान महाप्राज्ञ नाकार्षीर वचनं तथा पाण्डवान अधिकाञ जानबले शौर्ये च कौरव 4 राजा हि यः सदिरप्रज्ञः सवयं थॊषान अवेक्षते थेशकालविभागं च परं शरेयः स विन्थति 5 उच्यमानं च यः शरेयॊ गृह्णीते नॊ हिताहिते आपथं समनुप्राप्य स शॊचत्य अनये सदितः 6 ततॊ ऽनयवृत्तम आत्मानं समवेक्षस्व भारत राजंस तवं हय अविधेयात्मा थुर्यॊधन वशे सदितः 7 आत्मापराधाथ आयस्तस तत किं भीमं जिघांससि तस्मात संयच्छ कॊपं तवं सवम अनुस्मृत्य थुष्कृतम 8 यस तु तां सपर्धया कषुथ्रः पाञ्चालीम आनयत सभाम स हतॊ भीमसेनेन वैरं परतिचिकीर्षता 9 आत्मनॊ ऽतिक्रमं पश्य पुत्रस्य च थुरात्मनः यथ अनागसि पाण्डूनां परित्यागः परंतप 10 एवम उक्तः स कृष्णेन सर्वं सत्यं जनाधिप उवाच थेवकीपुत्रं धृतराष्ट्रॊ महीपतिः 11 एवम एतन महाबाहॊ यदा वथसि माधव पुत्रस्नेहस तु धर्मात्मन धैर्यान मां समचालयत 12 थिष्ट्या तु पुरुषव्याघ्रॊ बलवान सत्यविक्रमः तवथ गुप्तॊ नागमत कृष्ण भीमॊ बाह्वन्तरं मम 13 इथानीं तव अहम एकाग्रॊ गतमन्युर गतज्वरः मध्यमं पाण्डवं वीरं सप्रष्टुम इच्छामि केशव 14 हतेषु पार्दिवेन्थ्रेषु पुत्रेषु निहतेषु च पाण्डुपुत्रेषु मे शर्म परीतिश चाप्य अवतिष्ठते 15 ततः स भीमं च धनंजयं च; माथ्र्याश च पुत्रौ पुरुषप्रवीरौ पस्पर्श गात्रैः पररुथन सुगात्रान; आश्वास्य कल्याणम उवाच चैनान
| 1 [ब] धृतराष्ट्राभ्यनुज्ञातास ततस ते कुरुपुंगवाः अभ्ययुर भरातरः सर्वे गान्धारीं सह केशवाः 2 ततॊ जञात्वा हतामित्रं धर्मराजं युधिष्ठिरम गान्धारी पुत्रशॊकार्ता शप्तुम ऐच्छथ अनिन्थिता 3 तस्याः पापम अभिप्रायं विथित्वा पाण्डवान परति ऋषिः सत्यवती पुत्रः पराग एव समबुध्यत 4 स गङ्गायाम उपस्पृश्य पुण्यगन्धं पयः शुचि तं थेशम उपसंपेथे परमर्षिर मनॊजवः 5 थिव्येन चक्षुषा पश्यन मनसानुथ्धतेन च सर्वप्राणभृतां भावं स तत्र समबुध्यत 6 स सनुषाम अब्रवीत काले कल्य वाथी महातपाः शापकालम अवाक्षिप्य शम कालम उथीरयन 7 न कॊपः काण्डवे कार्यॊ गान्धारि शमम आप्नुहि रजॊ निगृह्यताम एतच छृणु चेथं वचॊ मम 8 उक्तास्य अष्टाथशाहानि पुत्रेण जयम इच्छता शिवम आशास्स्व मे मातर युध्यमानस्य शत्रुभिः 9 सा तदा याच्यमाना तवं काले काले जयैषिणा उक्तवत्य असि गान्धारि यतॊ धर्मस ततॊ जयः 10 न चाप्य अतीतां गान्धारि वाचं ते वितदाम अहम समरामि भाषमाणायास तदा परणिहिता हय असि 11 सा तवं धर्मं परिस्मृत्य वाचा चॊक्त्वा मनस्विनि कॊपं संयच्छ गान्धारि मैवं भूः सत्यवाथिनि 12 [ग] भगवन नाभ्यसूयामि नैतान इच्छामि नश्यतः पुत्रशॊकेन तु बलान मनॊ विह्वलतीव मे 13 यदैव कुन्त्या कौन्तेया रक्षितव्यास तदा मया यदैव धृतराष्ट्रेण रक्षितव्यास तदा मया 14 थुर्यॊधनापराधेन शकुनेः सौबलस्य च कर्ण थुःशासनाभ्यां च वृत्तॊ ऽयं कुरु संक्षयः 15 नापराध्यति बीभत्सुर न च पार्दॊ वृकॊथरः नकुलः सहथेवॊ वा नैव जातु युधिष्ठिरः 16 युध्यमाना हि कौरव्याः कृन्तमानाः परस्परम निहताः सहिताश चान्यैस तत्र नास्त्य अप्रियं मम 17 यत तु कर्माकरॊथ भीमॊ वासुथेवस्य पश्यतः थुर्यॊधनं समाहूय गथायुथ्धे महामनाः 18 शिक्षयाम्य अधिकं जञात्वा चरन्तं बहुधा रणे अधॊ नाभ्यां परहृतवांस तन मे कॊपम अवर्धयत 19 कदं नु धर्मं धर्मज्ञैः समुथ्धिष्टं महात्मभिः तयजेयुर आहवे शूराः पराणहेतॊः कदं चन
| 1 [व] तच छरुत्वा वचनं तस्या भीमसेनॊ ऽद भीतवत गान्धारीं परत्युवाचेथं वचः सानुनयं तथा 2 अधर्मॊ यथि वा धर्मस तरासात तत्र मया कृतः आत्मानं तरातुकामेन तन मे तवं कषन्तुम अर्हसि 3 न हि युथ्धेन पुत्रस ते धर्मेण स महाबलः शक्यः केन चिथ उथ्यन्तुम अतॊ विषमम आचरम 4 सैन्यस्यैकॊ ऽवशिष्टॊ ऽयं गथायुथ्धे च वीर्यवान मां हत्वा न हरेथ राज्यम इति चैतत कृतं मया 5 राजपुत्रीं च पाञ्चालीम एकवस्त्रां रजस्वलाम भवत्या विथितं सर्वम उक्तवान यत सुतस तव 6 सुयॊधनम असंगृह्य न शक्या भूः स सारगा केवला भॊक्तुम अस्माभिर अतश चैतत कृतं मया 7 तच चाप्य अप्रियम अस्माकं पुत्रस ते समुपाचरत थरौपथ्या यत सभामध्ये सव्यम ऊरुम अथर्शयत 8 तत्रैव वध्यः सॊ ऽसमाकं थुराचारॊ ऽमब ते सुतः धर्मराजाज्ञया चैव सदिताः सम समये तथा 9 वैरम उथ्धुक्षितं राज्ञि पुत्रेण तव तन महत कलेशिताश च वने नित्यं तत एतत कृतं मया 10 वैरस्यास्य गतः पारं हत्वा थुर्यॊधनं रणे राज्यं युधिष्ठिरः पराप्तॊ वयं च गतमन्यवः 11 [गान्धारी] न तस्यैष वधस तात यत परशंससि मे सुतम कृतवांश चापि तत सर्वं यथ इथं भाषसे मयि 12 हताश्वे नकुले यत तथ वृषसेनेन भारत अपिबः शॊणितं संख्ये थुःशासन शरीरजम 13 सथ्भिर विगर्हितं घॊरम अनार्य जनसेवितम करूरं कर्माकरॊः कस्मात तथ अयुक्तं वृकॊथर 14 [भीम] अन्यस्यापि न पातव्यं रुधिरं किं पुनः सवकम यदैवात्मा तदा भराता विशेषॊ नास्ति कश चन 15 रुधिरं न वयतिक्रामथ थन्तौष्ठं मे ऽमब मा शुचः वैवस्वतस तु तथ वेथ हस्तौ मे रुधिरॊक्षितौ 16 हताश्वं नकुलं थृष्ट्वा वृषसेनेन संयुगे भरातॄणां संप्रहृष्टानां तरासः संजनितॊ मया 17 केशपक्षपरामर्शे थरौपथ्या थयूतकारिते करॊधाथ यथ अब्रुवं चाहं तच च मे हृथि वर्तते 18 कषत्रधर्माच चयुतॊ राज्ञि भवेयं शास्वतीः समाः परतिज्ञां ताम अनिस्तीर्य ततस तत कृतवान अहम 19 न माम अर्हसि गान्धारि थॊषेण परिशङ्कितुम अनिगृह्य पुरा पुत्रान अस्मास्व अनपकारिषु 20 [ग] वृथ्धस्यास्य शतं पुत्रान निघ्नंस तवम अपराजितः कस्मान न शेषयः कं चिथ येनाल्पम अपराधितम 21 संतानम आवयॊस तात वृथ्धयॊर हृतराज्ययॊः अक्दम अन्धथ्वयस्यास्य यष्टिर एका न वर्जिता 22 शेषे हय अवस्दिते तात पुत्राणाम अन्तके तवयि न मे थुःखं भवेथ एतथ यथि तवं धर्मम आचरः
| 1 [व] एवम उक्त्वा तु गान्धारी युधिष्ठिरम अपृच्छत कव स राजेति सक्रॊधा पुत्रपौत्र वधार्थिता 2 ताम अभ्यगच्छथ राजेन्थ्रॊ वेपमानः कृताञ्जलिः युधिष्ठिर इथं चैनां मधुरं वाक्यम अब्रवीत 3 पुत्र हन्ता नृशंसॊ ऽहं तव थेवि युधिष्ठिरः शापार्हः पृदिवी नाशे हेतुभूतः शपस्व माम 4 न हि मे जीवितेनार्दॊ न राज्येन धनेन वा ताथृशान सुहृथॊ हत्वा मूढस्यास्य सुहृथ थरुहः 5 तम एवं वाथिनं भीतं संनिकर्ष गतं तथा नॊवाच किं चिथ गान्धारी निःश्वासपरमा भृशम 6 तस्यावनत थेहस्य पाथयॊर निपतिष्यतः युधिष्ठिरस्य नृपतेर धर्मज्ञा धर्मथर्शिनी अङ्गुल्य अग्राणि थथृशे थेवी पट्टान्तरेण सा 7 ततः स कु नकी भूतॊ थर्शनीयनखॊ नृपः तं थृष्ट्वा चार्जुनॊ ऽगच्छथ वासुथेवस्य पृष्ठतः 8 एवं संचेष्टमानांस तान इतश चेतश च भारत गान्धारी विगतक्रॊधा सान्त्वयाम आस मातृवत 9 तया ते समनुज्ञाता मातरं वीरमातरम अभ्यगच्छन्त सहिताः पृदां पृदुल वक्षसः 10 चिरस्य थृष्ट्वा पुत्रान सा पुत्राधिभिर अभिप्लुता बाष्पम आहारयथ थेवी वस्त्रेणावृत्य वै मुखम 11 ततॊ बाष्पं समुत्सृज्य सह पुत्रैस तदा पृदा अपश्यथ एताञ शस्त्रौघैर बहुधा परिविक्षतान 12 सा तान एकैकशः पुत्रान संस्पृशन्ती पुनः पुनः अन्वशॊचन्त थुःखार्ता थरौपथीं च हतात्मजाम रुथतीम अद पाञ्चालीं थथर्श पतितां भुवि 13 [थर] आर्ये पौत्राः कव ते सर्वे सौभथ्र सहिता गताः न तवां ते ऽथयाभिगच्छन्ति चिरथृष्टां तपस्विनीम किं नु राज्येन वै कार्यं विहीनायाः सुतैर मम 14 [व] तां समाश्वासयाम आस पृदा पृदुल लॊचना उत्दाप्य याज्ञसेनीं तु रुथतीं शॊककर्शिताम 15 तयैव सहिता चापि पुत्रैर अनुगता पृदा अभ्यगच्छत गान्धारीम आर्ताम आर्ततरा सवयम 16 ताम उवाचाद गान्धारी सह वध्वा यशस्विनीम मैवं पुत्रीति शॊकार्ता पश्य माम अपि थुःखिताम 17 मन्ये लॊकविनाशॊ ऽयं कालपर्याय चॊथितः अवश्य भावी संप्राप्तः सवभावाल लॊमहर्षणः 18 इथं तत समनुप्राप्तं विथुरस्य वचॊ महत असिथ्धानुनये कृष्णे यथ उवाच महामतिः 19 तस्मिन्न अपरिहार्ये ऽरदे वयतीते च विशेषतः मा शुचॊ न हि शॊच्यास ते संग्रामे निधनं गताः 20 यदैव तवं तदैवाहं कॊ वा माश्वासयिष्यति ममैव हय अपराधेन कुलम अग्र्यं विनाशितम
| 1 [व] एवम उक्त्वा तु गान्धारी कुरूणाम आविकर्तनम अपश्यत तत्र तिष्ठन्ती सर्वं थिव्येन चक्षुषा 2 पतिव्रता महाभागा समानव्रतचारिणी उग्रेण तपसा युक्ता सततं सत्यवाथिनी 3 वरथानेन कृष्णस्य महर्षेः पुण्यकर्मणः थिव्यज्ञानबलॊपेता विविधं पर्यथेवयत 4 थथर्श सा बुथ्धिमती थूराथ अपि यदान्तिके रणाजिरं नृवीराणाम अथ्भुतं लॊमहर्षणम 5 अस्दि केशपरिस्तीर्णं शॊणितौघपरिप्लुतम शरीरैर बहुसाहस्रैर विनिकीर्णं समन्ततः 6 गजाश्वरदयॊधानाम आवृतं रुधिराविलैः शरीरैर बहुसाहस्रैर विनिकीर्णं समन्ततः 7 गजाश्वनरवीराणां निःसत्त्वैर अभिसंवृतम सृगालबड काकॊल कङ्ककाकनिषेवितम 8 रक्षसां पुरुषाथानां मॊथनं कुरराकुलम अशिवाभिः शिवाभिश च नाथितं गृध्रसेवितम 9 ततॊ वयासाभ्यनुज्ञातॊ धृतराष्ट्रॊ महीपतिः पाण्डुपुत्राश च ते सर्वे युधिष्ठिरपुरॊगमाः 10 वासुथेवं पुरस्कृत्य हतबन्धुं च पार्दिवम कुरु सत्रियः समासाथ्य जग्मुर आयॊधनं परति 11 समासाथ्य कुरुक्षेत्रं ताः सत्रियॊ निहतेश्वराः अपश्यन्त हतांस तत्र पुत्रान भरातॄन पितॄन पतीन 12 करव्याथैर भक्ष्यमाणान वै गॊमायुबड वायसैः भूतैः पिशाचै रक्षॊभिर विविधैश च निशाचरैः 13 रुथ्राक्रीड निभं थृष्ट्वा तथा विशसनं सत्रियः महार्हेभ्यॊ ऽद यानेभ्यॊ विक्रॊशन्त्यॊ निपेतिरे 14 अथृष्टपूर्वं पश्यन्त्यॊ थुःखार्ता भरत सत्रियः शरीरेष्व अस्खलन्न अन्या नयपतंश चापरा भुवि 15 शरान्तानां चाप्य अनादानां नासीत का चन चेतना पाञ्चाल कुर यॊषाणां कृपणं तथ अभून महत 16 थुःखॊपहत चित्ताभिः समन्ताथ अनुनाथितम थृष्ट्वायॊधनम अत्युग्रं धर्मज्ञा सुबलात्मजा 17 ततः सा पुण्डरीकाक्षम आमन्त्र्य पुरुषॊत्तमम कुरूणां वैशसं थृष्ट्वा थुःखाथ वचनम अब्रवीत 18 पश्यैताः पुण्डरीकाक्ष सनुषा मे निहतेश्वराः परकीर्णकेशाः करॊशन्तीः कुररीर इव माधव 19 अमूस तव अभिसमागम्य समरन्त्यॊ भरतर्षभान पृदग एवाभ्यधावन्त पुत्रान भरातॄन पितॄन पतीन 20 वीरसूभिर महाबाहॊ हतपुत्राभिर आवृतम कव चिच च वीर पत्नीभिर हतवीराभिर आकुलम 21 शॊभितं पुरुषव्याघ्रैर भीष्म कर्णाभिमन्युभिः थरॊण थरुपथ शल्यैश च जवलथ्भिर इव पावकैः 22 काञ्चनैः कवचैर निष्कैर मणिभिश च महात्मनाम अङ्गथैर हस्तकेयूरैः सरग्भिश च समलंकृतम 23 वीरबाहुविसृष्टाभिः शक्तिभिः परिघैर अपि खड्गैश च विमलैस तीक्ष्णैः स शरैश च शरासनैः 24 करव्याथसंघैर मुथितैस तिष्ठथ्भिः सहितैः कव चित कव चिथ आक्रीडमानैश च शयानैर अपरैः कव चित 25 एतथ एवंविधं वीर संपश्यायॊधनं विभॊ पश्यमाना च थह्यामि शॊकेनाहं जनार्थन 26 पाञ्चालानां कुरूणां च विनाशं मधुसूथन पञ्चानाम इव भूतानां नाहं वधम अचिन्तयम 27 तान सुपर्णाश च गृध्राश च निष्कर्षन्त्य असृग उक्षितान निगृह्य कवचेषूग्रा भक्षयन्ति सहस्रशः 28 जयथ्रदस्य कर्णस्य तदैव थरॊण भीष्मयॊः अभिमन्यॊर विनाशं च कश चिन्तयितुम अर्हति 29 अवध्यकल्पान निहतान थृष्ट्वाहं मधुसूथन गृध्रकङ्कबड शयेनश्वसृगालाथनी कृतान 30 अमर्षवशम आपन्नान थुर्यॊधन वशे सदितान पश्येमान पुरुषव्याघ्रान संशान्तान पावकान इव 31 शयनान्यूचिताः सर्वे मृथूनि विमलानि च विपन्नास ते ऽथय वसुधां विवृताम अधिशेरते 32 बन्थिभिः सततं काले सतुवथ्भिर अभिनन्थिताः शिवानाम अशिवा घॊराः शृण्वन्ति विविधा गिरः 33 ये पुरा शेरते वीराः शयनेषु यशस्विनः चन्थनागुरुथिग्धाङ्गास ते ऽथय पांसुषु शेरते 34 तेषाम आभरणान्य एते गृध्रगॊमायुवायसाः आक्षिपन्त्य अशिवा घॊरा विनथन्तः पुनः पुनः 35 चापानि विशिखान पीतान निस्त्रिंशान विमला गथा युथ्धाभिमानिनः परीता जीवन्त इव बिभ्रति 36 सुरूप वर्णा बहवः करव्याथैर अवघट्टिताः ऋषभप्रतिरूपाक्षाः शेरते हरितस्रजः 37 अपरे पुनर आलिङ्ग्य गथाः परिघबाहवः शेरते ऽभिमुखाः शूरा थयिता इव यॊषितः 38 बिभ्रतः कवचान्य अन्ये विमलान्य आयुधानि च न धर्षयन्ति करव्याथा जीवन्तीति जनार्थन 39 करव्याथैः कृष्यमाणानाम अपरेषां महात्मनाम शातकौम्भ्यः सरजश चित्रा विप्रकीर्णाः समन्ततः 40 एते गॊमायवॊ भीमा निहतानां यशस्विनाम कण्ठान्तर गतान हारान आक्षिपन्ति सहस्रशः 41 सर्वेष्व अपररात्रेषु यान अनन्थन्त बन्थिनः सतुतिभिश च परार्ध्याभिर उपचारैश च शिक्षिताः 42 तान इमाः परिथेवन्ति थुःखार्ताः परमाङ्गनाः कृपणं वृष्णिशार्थूल थुःखशॊकार्थिता भृशम 43 रक्तॊत्पलवनानीव विभान्ति रुचिराणि वै मुखानि परमस्त्रीणां परिशुष्काणि केशव 44 रुथितॊपरता हय एता धयायन्त्यः संपरिप्लुताः कुरु सत्रियॊ ऽभिगच्छन्ति तेन तेनैव थुःखिताः 45 एतान्य आथित्यवर्णानि तपनीयनिभानि च रॊषरॊथन ताम्राणि वक्त्राणि कुरु यॊषिताम 46 आ साम परिपूर्णार्दं निशम्य परिथेवितम इतरेतर संक्रन्थान न विजानन्ति यॊषितः 47 एता थीर्घम इवॊच्छ्वस्य विक्रुश्य च विलप्य च विस्पन्थमाना थुःखेन वीरा जहति जीवितम 48 बह्व्यॊ थृष्ट्वा शरीराणि करॊशन्ति विलपन्ति च पाणिभिश चापरा घनन्ति शिरांसि मृथु पाणयः 49 शिरॊभिः पतितैर हस्तैः सर्वाङ्गैर यूदशः कृतैः इतरेतर संपृक्तैर आकीर्णा भाति मेथिनी 50 विशिरस्कान अदॊ कायान थृष्ट्वा घॊराभिनन्थिनः मुह्यन्त्य अनुचिता नार्यॊ विथेहानि शिरांसि च 51 शिरः कायेन संधाय परेक्षमाणा विचेतसः अपश्यन्त्यॊ परं तत्र नेथम अस्येति थुःखिताः 52 बाहूरुचरणान अन्यान विशिखॊन्मदितान पृदक संथधत्यॊ ऽसुखाविष्टा मूर्छन्त्य एताः पुनः पुनः 53 उत्कृत्त शिरसश चान्यान विजग्धान मृगपक्षिभिः थृष्ट्वा काश चिन न जानन्ति भर्तॄन भरत यॊषितः 54 पाणिभिश चापरा घनन्ति शिरांसि मधुसूथन परेक्ष्य भरातॄन पितॄन पुत्रान पतींश च निहतान परैः 55 बाहुभिश च स खड्गैश च शिरॊभिश च सकुण्डलैः अगम्यकल्पा पृदिवी मांसशॊणितकर्थमा 56 न थुःखेषूचिताः पूर्वं थुःखं गाहन्त्य अनिन्थिताः भरातृभिः पितृभिः पुत्रैर उपकीर्णां वसुंधराम 57 यूदानीव किशॊरीणां सुकेशीनां जनार्थन सनुषाणां धृतराष्ट्रस्य पश्य वृन्थान्य अनेकशः 58 अतॊ थुःखतरं कुं नु केशव परतिभाति मे यथ इमाः कुर्वते सर्वा रूपम उच्चावचं सत्रियः 59 नूनम आचरितं पापं मया पूर्वेषु जन्मसु या पश्यामि हतान पुत्रान पौत्रान भरातॄंश च केशव एवम आर्ता विलपती थथर्श निहतं सुतम
| 1 [वैषम्पायन] ततॊ थुर्यॊधनं थृष्ट्वा गान्धारी शॊककर्शिता सहसा नयपतथ भूमौ छिन्नेव कथली वने 2 सा तु लब्ध्वा पुनः संज्ञां विक्रुश्य च पुनः पुनः थुर्यॊधनम अभिप्रेक्ष्य शयानं रुधिरॊक्षितम 3 परिष्वज्य च गान्धारी कृपणं पर्यथेवयत हाहा पुत्रेति गान्धारी विललापाकुलेन्थ्रिया 4 सुगूढ जत्रु विपुलं हारनिष्कनिषेवितम वारिणा नेत्रजेनॊरः सिञ्चन्ती शॊकतापिता समीपस्दं हृषीकेशम इथं वचनम अब्रवीत 5 उपस्दितेऽसमिन संग्रामे जञातीनां संक्षये विभॊ माम अयं पराह वार्ष्णेय पराञ्जलिर नृपसत्तमः अस्मिञ जञातिसमुथ्धर्षे जयम अम्बा बरवीतु मे 6 इत्य उक्ते जानती सर्वम अहं सवं वयसनागमम अब्रुवं पुरुषव्याघ्र यतॊ धर्मस ततॊ जयः 7 यदा न युध्यमानस तवं संप्रमुह्यसि पुत्रक धरुवं शास्त्रजिताँल लॊकान पराप्तास्य अमरवथ विभॊ 8 इत्य एवम अब्रुवं पूर्वं नैनं शॊचामि वै परभॊ धृतराष्ट्रं तु शॊचामि कृपणं हतबान्धवम 9 अमर्षणं युधां शरेष्ठं कृतास्त्रं युथ्धथुर्मथम शयानं वीरशयने पश्य माधव मे सुतम 10 यॊ ऽयं मूर्धावसिक्तानाम अग्रे याति परंतपः सॊ ऽयं पांसुषु शेते ऽथय पश्य कालस्य पर्ययम 11 धरुवं थुर्यॊधनॊ वीरॊ गतिं नसुलभां गतः तदा हय अभिमुखः शेते शयने वीरसेविते 12 यं पुरा पर्युपासीना रमयन्ति महीक्षितः महीतलस्दं निहतं गृध्रास तं पर्युपासते 13 यं पुरा वयजनैर अग्र्यैर उपवीजन्ति यॊषितः तम अथ्य पक्षव्यजनैर उपवीजन्ति पक्षिणः 14 एष शेते महाबाहुर बलवान सत्यविक्रमः सिंहेनेव थविपः संख्ये भीमसेनेन पातितः 15 पश्य थुर्यॊधनं कृष्ण शयानं रुधिरॊक्षितम निहतं भीमसेनेन गथाम उथ्यम्य भारत 16 अक्षौहिणीर महाबाहुर थश चैकां च केशव अनयथ यः पुरा संख्ये सॊ ऽनयान निधनं गतः 17 एष थुर्यॊधनः शेते महेष्वासॊ महारदः शार्थूल इव सिंहेन भीमसेनेन पातितः 18 विथुरं हय अवमन्यैष पितरं चैव मन्थभाक बालॊ वृथ्धावमानेन मन्थॊ मृत्युवशं गतः 19 निःसपत्ना मही यस्य तरयॊथश समाः सदिता स शेते निहतॊ भूमौ पुत्रॊ मे पृदिवीपतिः 20 अपश्यं कृष्ण पृदिवीं धार्तराष्ट्रानुशासनात पूर्णां हस्तिगवाश्वस्य वार्ष्णेय न तु तच चिरम 21 ताम एवाथ्य महाबाहॊ पश्याम्य अन्यानुशासनात हीनां हस्तिगवाश्वेन किं नु जीवामि माधव 22 इथं कृच्छ्रतरं पश्य पुत्रस्यापि वधान मम यथ इमां पर्युपासन्ते हताञ शूरान रणे सत्रियः 23 परकीर्णकेशां सुश्रॊणीं थुर्यॊधन भुजाङ्कगाम रुक्मवेथी निभां पश्य कृष्ण लक्ष्मणमातरम 24 नूनम एषा पुरा बाला जीवमाने महाभुजे भुजाव आश्रित्य रमते सुभुजस्य मनस्विनी 25 कदं तु शतधा नेथं हृथयं मम थीर्यते पश्यन्त्या निहतं पुत्रं पुत्रेण सहितं रणे 26 पुत्रं रुधिरसंसिक्तम उपजिघ्रत्य अनिन्थिता थुर्यॊधनं तु वामॊरुः पाणिना परिमार्जति 27 किं नु शॊचति भर्तारं पुत्रं चैषा मनस्विनी तदा हय अवस्दिता भाति पुत्रं चाप्य अभिवीक्ष्य सा 28 सवशिरः पञ्चशाखाभ्याम अभिहत्यायतेक्षणा पतत्य उरसि वीरस्य कुरुराजस्य माधव 29 पुण्डरीकनिभा भाति पुण्डरीकान्तर परभा मुखं विमृज्य पुत्रस्य भर्तुश चैव तपस्विनी 30 यथि चाप्य आगमाः सन्ति यथि वा शरुतयस तदा धरुवं लॊकान अवाप्तॊ ऽयं नृपॊ बाहुबलार्जितान
| 1 [गान्धारी] पश्य माधव पुत्रान मे शतसंख्याञ जितक्लमान गथया भीमसेनेन भूयिष्ठं निहतान रणे 2 इथं थुःखतरं मे ऽथय यथ इमा मुक्तमूर्धजाः हतपुत्रा रणे बालाः परिधावन्ति मे सनुषाः 3 परासाथतलचारिण्यश चरणैर भूषणान्वितैः आपन्ना यत सपृशन्तीमा रुधिरार्थ्रां वसुंधराम 4 गृध्रान उत्सारयन्त्यश च गॊमायून वायसांस तदा शॊकेनार्ता विघूर्णन्त्यॊ मत्ता इव चरन्त्य उत 5 एषान्या तव अनवथ्याङ्गी करसंमितमध्यमा घॊरं तथ वैशसं थृष्ट्वा निपतत्य अतिथुःखिता 6 थृष्ट्वा मे पार्दिवसुताम एतां लक्ष्मणमातरम राजपुत्रीं महाबाहॊ मनॊ न वयुपशाम्यति 7 भरातॄंश चान्याः पतींश चान्याः पुत्रांश च निहतान भुवि थृष्ट्वा परिपतन्त्य एताः परगृह्य सुभुजा भुजान 8 मध्यमानां तु नारीणां वृथ्धानां चापराजित आक्रन्थं हतबन्धूनां थारुणे वैशसे शृणु 9 रदनीडानि थेहांश च हतानां गजवाजिनाम आश्रिताः शरममॊहार्ताः सदिताः पश्य महाबल 10 अन्या चापहृतं कायाच चारुकुण्डलम उन्नसम सवस्य बन्धॊः शिरः कृष्ण गृहीत्वा पश्य तिष्ठति 11 पूर्वजातिकृतं पापं मन्ये नाप्लम इवानघ एताभिर अनवथ्याभिर मया चैवाल्पमेधया 12 तथ इथं धर्मराजेन यातितं नॊ जनार्थन न हि नाशॊ ऽसति वार्ष्णेय कर्मणॊः शुभपापयॊः 13 परत्यग्र वयसः पश्य थर्शनीयकुचॊथराः कुलेषु जाता हरीमत्यः कृष्णपक्षाक्षि मूर्धजाः 14 हंसगथ्गथ भाषिण्यॊ थुःखशॊकप्रमॊहिताः सारस्य इव वाशन्त्यः पतिताः पश्य माधव 15 फुल्लपथ्मप्रकाशानि पुण्डरीकाक्ष यॊषिताम अनवथ्यानि वत्राणि तपत्य असुखरश्मिवान 16 ईर्षूणां मम पुत्राणां वासुथेवावरॊधनम मत्तमातङ्गथर्पाणां पश्यन्त्य अथ्य पृदग्जनाः 17 शतचन्थ्राणि चर्माणि धवजांश चाथित्यसंनिभान रौक्माणि चैव वर्माणि निष्कान अपि च काञ्चनान 18 शीर्ष तराणानि चैतानि पुत्राणां मे महीतले पश्य थीप्तानि गॊविन्थ पावकान सुहुतान इव 19 एष थुःशासनः शेते शूरेणामित्र घातिना पीतशॊणितसर्वाङ्गॊ भीमसेनेन पातितः 20 गथया वीर घातिन्या पश्य माधव मे सुतम थयूतक्लेशान अनुस्मृत्य थरौपथ्या चॊथितेन च 21 उक्ता हय अनेन पाञ्चाली सभायां थयूतनिर्जिता परियं चिकीर्षता भरातुः कर्णस्य च जनार्थन 22 सहैव सहथेवेन नकुलेनार्जुनेन च थासभार्यासि पाञ्चालि कषिप्रं परविश नॊ गृहान 23 ततॊ ऽहम अब्रुवं कृष्ण तथा थुर्यॊधनं नृपम मृत्युपाशपरिक्षिप्तं शकुनिं पुत्र वर्जय 24 निबॊधैनं सुथुर्बुथ्धिं मातुलं कलहप्रियम कषिप्रम एनं परित्यज्य पुत्र शाम्यस्व पाण्डवैः 25 न बुध्यसे तवं थुर्बुथ्धे भीमसेनम अमर्षणम वाङ्नाराचैस तुथंस तीक्ष्णैर उल्काभिर इव कुञ्जरम 26 तान एष रभसः करूरॊ वाक्शल्यान अवधारयन उत्ससर्ज विषं तेषु सर्पॊ गॊवृषभेष्व इव 27 एष थुःशासनः शेते विक्षिप्य विपुलौ भुजौ निहतॊ भीमसेनेन सिंहेनेव महर्षभः 28 अत्यर्दम अकरॊथ रौथ्रं भीमसेनॊ ऽतयमर्षणः थुःशासनस्य यत करुथ्धॊ ऽपिबच छॊणितम आहवे
| 1 [ग] एष माधव पुत्रॊ मे विकर्णः पराज्ञसंमतः भूमौ विनिहतः शेते भीमेन शतधा कृतः 2 गजमध्य गतः शेते विकर्णॊ मधुसूथन नीलमेघपरिक्षिप्तः शरथीव थिवाकरः 3 अस्य चापग्रहेणैष पाणिः कृतकिणॊ महान कदं चिच छिथ्यते गृध्रैर अत्तु कामैस तलत्रवान 4 अस्य भार्यामिष परेप्सून गृध्रान एतांस तपस्विनी वारयत्य अनिशं बाला न च शक्नॊति माधव 5 युवा वृन्थारकः शूरॊ विकर्णः पुरुषर्षभ सुखॊचितः सुखार्हश च शेते पांसुषु माधव 6 कर्णिनालीकनाराचैर भिन्नमर्माणम आहवे अथ्यापि न जहात्य एनं लक्ष्णीर भरतसत्तमम 7 एष संग्रामशूरेण परतिज्ञां पालयिष्यता थुर्मुखॊ ऽभिमुखः शेते हतॊ ऽरिगणहा रणे 8 तस्यैतथ वथनं कृष्ण शवापथैर अर्धभक्षितम विभात्य अभ्यधिकं तात सप्तम्याम इव चन्थ्रमाः 9 शूरस्य हि रणे कृष्ण यस्याननम अदेथृशम स कदं निहतॊ ऽमित्रैः पांसून गरसति मे सुतः 10 यस्याहवं मुखे सौम्या सदाता नैवॊपपथ्यते स कदं कुर्मुखॊ ऽमित्रैर हतॊ विबुधलॊकजित 11 चित्रसेनं हतं भूमौ शयानं मधुसूथन धार्तराष्ट्रम इमं पश्य परतिमानं थनुष्मताम 12 तं चित्रमाल्याभरणं युवत्यः शॊककर्शिताः करव्याथसंघैः सहिता रुथन्त्यः पर्युपासते 13 सत्रीणां रुथितनिर्घॊषः शवापथानां च गर्जितम चित्ररूपम इथं कृष्ण विचित्रं परतिभाति मे 14 युवा वृन्थारकॊ नित्यं परवर सत्री निषेवितः विविंशतिर असौ शेते धवस्तः पांसुषु माधव 15 शरसंकृत्त वर्णाणं वीरं विशसने हतम परिवार्यासते गृध्राः परिविंशा विविंशतिम 16 परविश्य समरे वीरः पाण्डवानाम अनीकिनाम आविश्य शयने शेते पुनः सत्पुरुषॊचितम 17 समितॊपपन्नं सुनसं सुभ्रु ताराधिपॊपमम अतीव शुभ्रं वथनं पश्य कृष्ण विविंशतेः 18 यं सम तं पर्युपासन्ते वसुं वासव यॊषितः करीडन्तम इव गन्धर्वं थेवकन्याः सहस्रशः 19 हन्तारं वीरसेनानां शूरं समितिशॊभनम निबर्हणम अमित्राणां थुःसहं विषहेत कः 20 थुःसहस्यैतथ आभाति शरीरं संवृतं शरैः गिरिर आत्मरुहैः फुल्लैः कर्णिकारैर इवावृतः 21 शातकौम्भ्या सरजा भाति कवचेन च भास्वता अग्निनेव गिरिः शवेतॊ गतासुर अपि थुःसहः
| 1 [ग] अध्यर्धगुणम आहुर यं बले शौर्ये च माधव पित्रा तवया च थाशार्ह थृप्तं सिंहम इवॊत्कटम 2 यॊ बिभेथ चमूम एकॊ मम पुत्रस्य थुर्भिथाम स भूत्वा मृत्युर अन्येषां सवयं मृत्युवशं गतः 3 तस्यॊपलक्षये कृष्ण कार्ष्णेर अमिततेजसः अभिमन्यॊर हतस्यापि परभा नैवॊपशाम्यति 4 एषा विराट थुहिता सनुषा गाण्डीवधन्वनः आर्ता बाला पतिं वीरं शॊच्या शॊचत्य अनिन्थिता 5 तम एषा हि समासाथ्य भार्या भर्तारम अन्तिके विराट थुहिता कृष्ण पाणिना परिमार्जति 6 तस्य वक्त्रम उपाघ्राय सौभथ्रस्य यशस्विनी विबुथ्धकमलाकारं कम्बुवृत्तशिरॊ धरम 7 काम्यरूपवती चैषा परिष्वजति भामिनी लज्ज माना पुरैवैनं माध्वीक मथमूर्छिता 8 तस्य कषतजसंथिग्धं जातरूपपरिष्कृतम विमुच्य कवचं कृष्ण शरीरम अभिवीक्षते 9 अवेक्षमाणा तं बाला कृष्ण तवाम अभिभाषते अयं ते पुण्डरीकाक्ष सथृशाक्षॊ निपातितः 10 बले वीर्ये च सथृशस तेजसा चैव ते ऽनघ रूपेण च तवात्यर्दं शेते भुवि निपातितः 11 अत्यन्तसुकुमारस्य राङ्क वाजिन शायिनः कच चिथ अथ्य शरीरं ते भूमौ न परितप्यते 12 मातङ्गभुज वर्ष्माणौ जयाक्पेप कठिन तवचौ काञ्चनाङ्गथिनौ शेषे निक्षिप्य विपुलौ भुजौ 13 वयायम्य बहुधा नूनं सुखसुप्तः शरमाथ इव एवं विलपतीम आर्तां न हि माम अभिभाषसे 14 आर्याम आर्य सुभथ्रां तवम इमांश च तरिथशॊपमान पितॄन मां चैव थुःखार्तां विहाय कव गमिष्यसि 15 तस्य शॊणितसंथिग्धान केशान उन्नाम्य पाणिना उत्सङ्गे वक्त्रम आधाय जीवन्तम इव पृच्छति सवस्रीयं वासुथेवस्य पुत्रं गाण्डीवधन्वनः 16 कदं तवां रणमध्यस्दं जघ्नुर एते महारदाः धिग अस्तु करूर कर्तॄंस तान कृप कर्णजयथ्रदान 17 थरॊण थरौणायनी चॊभौ यैर असि वयसनी कृतः रदर्षभाणां सर्वेषां कदम आसीत तथा मनः 18 बालं तवां परिवार्यैकं मम थुःखाय जघ्नुषाम कदं नु पाण्डवानां च पाञ्चालानां च पश्यताम तवं वीर निधनं पराप्तॊ नादवान सन्ननादवत 19 थृष्ट्वा बहुभिर आक्रन्थे निहतं तवाम अनादवत वीरः पुरुषशार्थूलः कदं जीवति पाण्डवः 20 न राज्यलाभॊ विपुलः शत्रूणां वा पराभवः परीतं थास्यति पार्दानां तवाम ऋते पुष्करेक्षण 21 तव शस्त्रजिताँल लॊकान धर्मेण च थमेन च कषिप्रम अन्वागमिष्यामि तत्र मां परतिपालय 22 थुर्मरं पुनर अप्राप्ते काले भवति केन चित यथ अहं तवां रणे थृष्ट्वा हतं जीवामि थुर्भगा 23 काम इथानीं नरव्याघ्र शलक्ष्णया समितया गिरा पितृलॊके समेत्यान्यां माम इवामन्त्रयिष्यसि 24 नूनम अप्सरसां सवर्गे मनांसि परमदिष्यसि परमेण च रूपेण गिरा च समितपूर्वया 25 पराप्य पुण्यकृताँल लॊकान अप्सरॊभिः समेयिवान सौभथ्र विहरन काले समरेदाः सुकृतानि मे 26 एतावान इह संवासॊ विहितस ते मया सह षण मासान सप्तमे मासि तवं वीर निधनं गतः 27 इत्य उक्तवचनाम एताम अपकर्षन्ति थुःखिताम उत्तरां मॊघसंकल्पां मत्स्यराजकुलस्त्रियः 28 उत्तराम अपकृष्यैनाम आर्ताम आर्ततराः सवयम विराटं निहतं थृष्ट्वा करॊशन्ति विलपन्ति च 29 थरॊणास्त्र शरसंकृत्तं शयानं रुधिरॊक्षितम विराटं वितुथन्त्य एते गृध्रगॊमायुवायसाः 30 वितुथ्यमानं विहगैर विराटम असितेक्षणाः न शक्नुवन्ति विवशा निवर्तयितुम आतुराः 31 आसाम आतपतप्तानाम आयसेन च यॊषिताम शरमेण च विवर्णानां रूपाणां विगतं वपुः 32 उत्तरं चाभिमन्युं च काम्बॊजं च सुथक्षिणम शिशून एतान हतान पश्य लक्ष्मणं च सुथर्शनम आयॊधन शिरॊमध्ये शयानं पश्य माधव
| 1 [गान्धारी] एष वैकर्तनः शेते महेष्वासॊ महारदः जवलितानलवत संख्ये संशान्तः पार्द तेजसा 2 पश्य वैकर्तनं कर्णं निहत्यातिरदान बहून शॊणितौघपरीताङ्गं शयानं पतितं भुवि 3 अमर्षी थीर्घरॊषश च महेष्वासॊ महारदः रणे विनिहतः शेते शूरॊ गाण्डीवधन्वना 4 यं सम पाण्डव संत्रासान मम पुत्रा महारदाः परायुध्यन्त पुरस्कृत्य मातङ्गा इव यूदपम 5 शार्थूलम इव सिंहेन समरे सव्यसाचिना मातङ्गम इव मत्तेन मातङ्गेन निपातितम 6 समेताः पुरुषव्याघ्र निहतं शूरम आहवे परकीर्णमूर्धजाः पत्न्यॊ रुथत्यः पर्युपासते 7 उथ्विग्नः सततं यस्माथ धर्मराजॊ युधिष्ठिरः तरयॊथश समा निथ्रां चिन्तयन्न नाध्यगच्छत 8 अनाधृष्यः परैर युथ्धे शत्रुभिर मघवान इव युगान्ताग्निर इवार्चिष्मान हिमवान इव च सदिरः 9 स भूत्वा शरणं वीरॊ धार्तराष्ट्रस्य माधव भूमौ विनिहतः शेते वातरुग्ण इव थरुमः 10 पश्य कर्णस्य पत्नीं तवं वृषसेनस्य मातरम लालप्यमानाः करुणं रुथतीं पतितां भुवि 11 आचार्य शापॊ ऽनुगतॊ धरुवं तवां; यथ अग्रसच चक्रम इयं धरा ते ततः शरेणापहृतं शिरस ते; धनंजयेनाहवे शत्रुमध्ये 12 अहॊ धिग एषा पतिता विसंज्ञा; समीक्ष्य जाम्बूनथबथ्धनिष्कम कर्णं महाबाहुम अथीनसत्त्वं; सुषेण माता रुथती भृशार्ता 13 अल्पावशेषॊ हि कृतॊ महात्मा; शरीरभक्षैः परिभक्षयथ्भिः थरष्टुं न संप्रीति करः शशीव; कृष्णश्य पक्षस्य चतुर्थशाहे 14 सावर्तमाना पतिता पृदिव्याम; उत्दाय थीना पुनर एव चैषा कर्णस्य वक्त्रं परिजिघ्रमाणा; रॊरूयते पुत्रवधाभितप्ता
| 1 [ग] आवन्त्यं भीमसेनेन भक्षयन्ति निपातितम गृध्रगॊमायवः शूरं बहु बन्धुम अबन्धुवत 2 तं पश्य कथनं कृत्वा शत्रूणां मधुसूथन शयानं वीरशयने रुधिरेण समुक्षितम 3 तं सृगालाश च कङ्काश च करव्याथाश च पृदग्विधाः तेन तेन विकर्षन्ति पश्य कालस्य पर्ययम 4 शयानं वीरशयने वीरम आक्रन्थ सारिणम आवन्त्यम अभितॊ नार्यॊ रुथत्यः पर्युपासते 5 परातिपीयं महेष्वासं हतं भल्लेन बाह्लिकम परसुप्तम इव शार्थूलं पश्य कृष्ण मनस्विनम 6 अतीव मुखवर्णॊ ऽसय निहतस्यापि शॊभते सॊमस्येवाभिपूर्णस्य पौर्णमास्यां समुथ्यतः 7 पुत्रशॊकाभितप्तेन परतिज्ञां परिरक्षता पाकशासनिना संख्ये वार्थ्ध कषत्रिर निपातितः 8 एकाथश चमूर जित्वा रक्ष्यमाणं महात्मना सत्यं चिकीर्षता पश्य हतम एनं जयथ्रदम 9 सिन्धुसौवीरभर्तारं थर्पपूर्णं मनस्विनम भक्षयन्ति शिवा गृध्रा जनार्थन जयथ्रदम 10 संरक्ष्यमाणं भार्याभिर अनुरक्ताभिर अच्युत भषन्तॊ वयपकर्षन्ति गहनं निम्नम अन्तिकात 11 तम एताः पर्युपासन्ते रक्षमाणा महाभुजम सिन्धुसौवीरगान्धारकाम्बॊजयवनस्त्रियः 12 यथा कृष्णाम उपाथाय पराथ्रवत केकयैः सह तथैव वध्यः पाण्डूनां जनार्थन जयथ्रद 13 थुःशलां मानयथ्भिस तु यथा मुक्तॊ जयथ्रदः कदम अथ्य न तां कृष्ण मानयन्ति सम ते पुनः 14 सैषा मम सुता बाला विलपन्ती सुथुःखिता परमापयति चात्मानम आक्रॊशति च पाण्डवान 15 किं नु थुःखतरं कृष्ण परं मम भविष्यति यत सुता विधवा बाला सनुषाश च निहतेश्वराः 16 अहॊ धिग थुःशलां पश्य वीतशॊकभयाम इव शिरॊ भर्तुर अनासाथ्य धावमानाम इतस ततः 17 वारयाम आस यः सर्वान पाण्डवान पुत्रगृथ्धिनः स हत्वा विपुलाः सेनाः सवयं मृत्युवशं गतः 18 तं मत्तम इव मातङ्गं वीरं परमथुर्जयम परिवार्य रुथन्त्य एताः सत्रियश चन्थ्रॊपमाननाः
| 1 [ग] एष शल्यॊ हतः शेते साक्षान नकुल मातुलः धर्मज्ञेन सता तात धर्मराजेन संयुगे 2 यस तवया सपर्धते नित्यं सर्वत्र पुरुषर्षभ स एष निहतः शेते मथ्रराजॊ महारदः 3 येन संगृह्णता तात रदम आधिरदेर युधि जवार्दं पाण्डुपुत्राणां तदा तेजॊवधः कृतः 4 अहॊ धिक पश्य शल्यस्य पूर्णचन्थ्र सुथर्शनम मुखं पथ्मपलाशाक्षं वडैर आथष्टम अव्रणम 5 एषा चामीकराभस्य तप्तकाञ्चनस परभा आस्याथ विनिःसृता जिह्वा भक्ष्यते कृष्णपक्षिभिः 6 युधिष्ठिरेण निहतं शल्यं समितिशॊभनम रुथन्त्यः पर्युपासन्ते मथ्रराजकुलस्त्रियः 7 एताः सुसूक्ष्म वसना मथ्रराजं नरर्षभम करॊशन्त्य अभिसमासाथ्य कषत्रियाः कषत्रियर्षभम 8 शल्यं निपतितं नार्यः परिवार्याभितः सदिताः वाशिता गृष्टयः पङ्के परिमग्नम इवर्षभम 9 शल्यं शरणथं शूरं पश्यैनं रदसत्तमम शयानं वीरशयने शरैर विशकलीकृतम 10 एष शैलालयॊ राजा भगथत्तः परतापवान गजाङ्कुश धरः शरेष्ठः शेते भुवि निपातितः 11 यस्य रुक्ममयी माला शिरस्य एषा विराजते शवापथैर भक्ष्यमाणस्य शॊभयन्तीव मूर्धजान 12 एतेन किल पार्दस्य युथ्धम आसीत सुथारुणम लॊमहर्षणम अत्युग्रं शक्रस्य बलिना यदा 13 यॊधयित्वा महाबाहुर एष पार्दं धनंजयम संशयं गमयित्वा च कुन्तीपुत्रेण पातितः 14 यस्य नास्ति समॊ लॊके शौर्ये वीर्ये च कश चन स एष निहतः शेते भीष्मॊ भीष्मकृथ आहवे 15 पश्य शांतनवं कृष्ण शयानं सूर्यवर्चसम युगान्त इव कालेन पातितं सूर्यम अम्बरात 16 एष तप्त्वा रणे शत्रूञ शस्त्रतापेन वीर्यवान नरसूर्यॊ ऽसतम अभ्येति सूर्यॊ ऽसतम इव केशव 17 शरतल्पगतं वीरं धर्मे थेवापिना समम शयानं वीरशयने पश्य शूर निषेविते 18 कर्णिनालीकनाराचैर आस्तीर्य शयनॊत्तमम आविश्य शेते भगवान सकन्थः शरवणं यदा 19 अतूल पूर्णं गाङ्गेयस तरिभिर बाणैः समन्वितम उपधायॊपधानाग्र्यं थत्तं गाण्डीवधन्वना 20 पालयानः पितुः शास्त्रम ऊर्ध्वरेता महायशाः एष शांतनवः शेते माधवाप्रतिमॊ युधि 21 धर्मात्मा तात धर्मज्ञः पारम्पर्येण निर्णये अमर्त्य इव मर्त्यः सन्न एष पराणान अधारयत 22 नास्ति युथ्धे कृती कश चिन न विथ्वान न पराक्रमी यत्र शांतनवॊ भीष्मः शेते ऽथय निहतः परैः 23 सवयम एतेन शूरेण पृच्छ्यमानेन पाण्डवैः धर्मज्ञेनाहवे मृत्युर आख्यातः सत्यवाथिना 24 परनष्टः कुरुवंशश च पुनर येन समुथ्धृतः स गतः कुरुभिः सार्धं महाबुथ्धिः पराभवम 25 धर्मेषु कुरवः कं नु परिप्रक्ष्यन्ति माधव गते थेवव्रते सवर्गं थेवकल्पे नरर्षभे 26 अर्जुनस्य विनेतारम आचार्यं सात्यकेस तदा तं पश्य पतितं थरॊणं कुरूणां गुरु सत्तमम 27 अस्त्रं चतुर्विधं वेथ यदैव तरिथशेश्वरः भार्गवॊ वा महावीर्यस तदा थरॊणॊ ऽपि माधव 28 यस्य परसाथाथ बीभत्सुः पाण्डवः कर्म थुष्करम चकार स हतः शेते नैनम अस्त्राण्य अपालयन 29 यं पुरॊधाय कुरव आह्वयन्ति सम पाण्डवान सॊ ऽयं शस्त्रभृतां शरेष्ठॊ थरॊणः शस्त्रैः पृदक कृतः 30 यस्य निर्थहतः सेनां गतिर अग्नेर इवाभवत स भूमौ निहतः शेते शान्तार्चिर इव पावकः 31 धनुर मुष्टिर अशीर्णश च हस्तावापश च माधव थरॊणस्य निहतस्यापि थृश्यते जीवतॊ यदा 32 वेथा यस्माच च चत्वारः सर्वास्त्राणि च केशव अनपेतानि वै शूराथ यदैवाथौ परजापतेः 33 बन्थनार्हाव इमौ तस्य बन्थिभिर वन्थितौ शुभौ गॊमायवॊ विकर्षन्ति पाथौ शिष्यशतार्चितौ 34 थरॊणं थरुपथपुत्रेण निहतं मधुसूथन कृपी कृपणम अन्वास्ते थुःखॊपहत चेतना 35 तां पश्य रुथतीम आर्तां मुखकेशीम अधॊमुखीम हतं पतिम उपासन्तीं थरॊणं शस्त्रभृतां वरम 36 बाणैर भिन्नतनु तराणं धृष्टथ्युम्नेन केशव उपास्ते वै मृधे थरॊणं जटिला बरह्मचारिणी 37 परेतकृत्ये च यतते कृपी कृपणम आतुरा हतस्य समरे भर्तुः सुकुमारी यशस्विनी 38 अग्नीन आहृत्य विधिवच चितां परज्वाल्य सर्वशः थरॊणम आधाय गायन्ति तरीणि सामानि सामगाः 39 किरन्ति च चिताम एते जटिला बरह्मचारिणः धनुर्भिः शक्तिभिश चैव रदनीथैश च माधव 40 शस्त्रैश च विविधैर अन्यैर धक्ष्यन्ते भूरि तेजसम त एते थरॊणम आधाय शंसन्ति च रुथन्ति च 41 सामभिस तरिभिर अन्तःस्दैर अनुशंसन्ति चापरे अग्नाव अग्निम इवाधाय थरॊणं हुत्वा हुताशने 42 गच्छन्त्य अभिमुखा गङ्गां थरॊणशिष्या थविजातयः अपसव्यां चितिं कृत्वा पुरस्कृत्य कृपीं तथा
| 1 [ग] सॊमथत्तसुतं पश्य युयुधानेन पातितम वितुथ्यमानं विहगैर बहुभिर माधवान्तिके 2 पुत्रशॊकाभिसंतप्तः सॊमथत्तॊ जनार्थन युयुधानं महेष्वासं गर्हयन्न इव थृश्यते 3 असौ तु भूरिश्रवसॊ माता शॊकपरिप्लुता आश्वासयति भर्तारं सॊमथत्तम अनिन्थिता 4 थिष्ट्या नेथं महाराज थारुणं भरतक्षयम कुरु संक्रन्थनं घॊरं युगान्तम अनुपश्यसि 5 थिष्ट्या यूपध्वजं वीरं पुत्रं भूरिसहस्रथम अनेकक्रतुयज्वानां निहतं नाथ्य पश्यसि 6 थिष्ट्या सनुषाणाम आक्रन्थे घॊरं विलपितं बहु न शृणॊषि महाराज सारसीनाम इवार्णवे 7 एकवस्त्रानुसंवीताः परकीर्णासित मूर्धजाः सनुषास ते परिधावन्ति हतापत्या हतेश्वराः 8 शवापथैर भक्ष्यमाणं तवम अहॊ थिष्ट्या न पश्यसि छिन्नबाहुं नरव्याघ्रम अर्जुनेन निपातितम 9 शलं विनिहतं संख्ये भूरिश्रवसम एव च सनुषाश च विधवाः सर्वा थिष्ट्या नाथ्येह पश्यसि 10 थिष्ट्या तत काञ्चनं छत्रं यूपकेतॊर महात्मनः विनिकीर्णं रदॊपस्दे सौमथत्तेर न पश्यसि 11 अमूस तु भूरिश्रवसॊ भार्याः सात्यकिना हतम परिवार्यानुशॊचन्ति भर्तारम असितेक्षणाः 12 एता विलप्य बहुलं भर्तृशॊकेन कर्शिताः पतन्त्य अभिमुखा भूमौ कृपणं बत केशव 13 बीभत्सुर अतिबीभत्सं कर्मेथम अकरॊत कदम परमत्तस्य यथ अच्छैत्सीथ बाहुं शूरस्य यज्वनः 14 ततः पापतरं कर्मकृतवान अपि सात्यकिः यस्मात परायॊपविष्टस्य पराहार्षीत संशितात्मनः 15 एकॊ थवाभ्यां हतः शेषे तवम अधर्मेण धार्मिकः इति यूपध्वजस्यैताः सत्रियः करॊशन्ति माधव 16 भार्या यूपध्वजस्यैषा करसंमितमध्यमा कृत्वॊत्सङ्गे भुजं भर्तुः कृपणं पर्यथेवयत 17 अयं स रशनॊत्कर्षी पीनस्तन विमर्थनः नाभ्यूरुजघनस्पर्शी नीवी विस्रंसनः करः 18 वासुथेवस्य सांनिध्ये पार्देनाक्लिष्ट कर्मणा युध्यतः समरे ऽनयेन परमत्तस्य निपातितः 19 किं नु वक्ष्यसि संसत्सु कदासु च जनार्थन अर्जुनस्य महत कर्म सवयं वा स किरीटवान 20 इत्य एवं गर्हयित्वैषा तूष्टीम आस्ते वराङ्गना ताम एताम अनुशॊचन्ति सपत्न्यः सवाम इव सनुषाम 21 गान्धारराजः शकुनिर बलवान सत्यविक्रमः निहतः सहथेवेन भागिनेयेन मातुलः 22 यः पुरा हेमथण्डाभ्यां वयजनाभ्यां सम वीज्यते स एष पक्षिभिः पक्षैः शयान उपवीज्यते 23 यः सम रूपाणि कुरुते शतशॊ ऽद सहस्रशः तस्य मायाविनॊ माया थग्धाः पाण्डव तेजसा 24 मायया निकृतिप्रज्ञॊ जितवान यॊ युधिष्ठिरम सभायां विपुलं राज्यं स पुनर जीवितं जितः 25 शकुन्ताः शकुनिं कृष्ण समन्तात पर्युपासते कितवं मम पुत्राणां विनाशायॊपशिक्षितम 26 एतेनैतन महथ वैरं परसक्तं पाण्डवैः सह वधाय मम पुत्राणाम आत्मनः सगणस्य च 27 यदैव मम पुत्राणां लॊकाः शस्त्रजिताः परभॊ एवम अस्यापि थुर्बुथ्धेर लॊकाः शस्त्रेण वै जिताः 28 कदं च नायं तत्रापि पुत्रान मे भरातृभिः सह विरॊधयेथ ऋजु परज्ञान अनृजुर मधुसूथनx
| 1 [ग] काम्बॊजं पश्य थुर्धर्षं काम्बॊजास्तरणॊचितम शयानम ऋषभस्कन्धं हतं पांसुशु माधव 2 यस्य कषतजसंथिग्धौ बाहू चन्थनरूषितौ अवेक्ष्य कृपणं भार्या विलपत्य अतिथुःखिता 3 इमौ तौ परिघप्रख्यौ बाहू शुभतलाङ्गुली ययॊर विवरम आपन्नां न रतिर मां पुराजहत 4 कां गतिं नु गमिष्यामि तवया हीना जनेश्वर थूरबन्धुर नादेव अतीव मधुरस्वरा 5 आतपे कलाम्यमानानां विविधानाम इव सरजाम कलान्तानाम अपि नारीणां न शरीर जहति वै तनुम 6 शयानम अभितः शूरं कालिङ्गं मधुसूथन पश्य थीप्ताङ्गथ युगप्रतिबथ्ध महाभुजम 7 मागधानाम अधिपतिं जयत्सेनं जनार्थन परिवार्य पररुथिता मागध्यः पश्य यॊषितः 8 आसाम आयतनेत्राणां सुस्वराणां जनार्थन मनः शरुतिहरॊ नाथॊ मनॊ मॊहयतीव मे 9 परकीर्णसर्वाभरणा रुथन्त्यः शॊककर्शिताः सवास्तीर्णशयनॊपेता मागध्यः शेरते भुवि 10 कॊसलानाम अधिपतिं राजपुत्रं बृहथ्बलम भर्तारं परिवार्यैताः पृदक पररुथिताः सत्रियः 11 अस्य गात्रगतान बाणान कार्ष्णि बाहुबलार्पितान उथ्धरन्त्य असुखाविष्टा मूर्छमानाः पुनः पुनः 12 आसां सर्वानवथ्यानाम आतपेन परिश्रमात परम्लान नलिनाभानि भान्ति वक्त्राणि माधव 13 थरॊणेन निहताः शूराः शेरते रुचिराङ्गथाः थरॊणेनाभिमुखाः सर्वे भरातरः पञ्च केलयाः 14 तप्तकाञ्चनवर्माणस ताम्रध्वजरदस्रजः भासयन्ति महीं भासा जवलिता इव पावकाः 15 थरॊणेन थरुपथं संख्ये पश्य माधव पातितम महाथ्विपम इवारण्ये सिंहेन महता हतम 16 पाञ्चालराज्ञॊ विपुलं पुण्डरीकाक्ष पाण्डुरम आतपत्रं समाभाति शरथीव थिवाकरः 17 एतास तु थरुपथं वृथ्धं सनुषा भार्याश च थुःखिताः थग्ध्वा गच्छन्ति पाञ्चाल्यं राजानम अपसव्यतः 18 धृष्टकेतुं महेष्वासं चेथिपुंगवम अङ्गनाः थरॊणेन निहतं शूरं हरन्ति हृतचेतसः 19 थरॊणास्त्रम अभिहत्यैष विमर्थे मधुसूथन महेष्वासॊ हतः शेते नथ्या हृत इव थरुमः 20 एष चेथिपतिः शूरॊ धृष्टकेतुर महारदः शेते विनिहतः संख्ये हत्वा शत्रून सहस्रशः 21 वितुथ्यमानं विहगैस तं भार्याः परत्युपस्दिताः चेथिराजं हृषीकेशहतं सबलबान्धवम 22 थाशार्ही पुत्रजं वीरं शयानं सत्यविक्रमम आरॊप्याङ्के रुथन्त्य एताश चेथिराजवराङ्गनाः 23 अस्य पुत्रं हृषीकेशसुवक्त्रं चारुकुण्डलम थरॊणेन समरे पश्य निकृत्तं बहुधा शरैः 24 पितरं नूनम आजिस्दं युध्यमानं परैः सह नाजहात पृष्ठतॊ वीरम अथ्यापि मधुसूथन 25 एवं ममापि पुत्रस्य पुत्रः पितरम अन्वगात थुर्यॊधनं महाबाहॊ लक्ष्मणः परवीरहा 26 विन्थानुविन्थाव आवन्त्यौ पतितौ पश्य माधव हिमान्ते पुष्पितौ शालौ मरुता गलिताव इव 27 काञ्चनाङ्गथवर्माणौ बाणखड्गधनुर्धरौ ऋषभप्रति रूपाक्षौ शयानौ विमलस्रजौ 28 अवध्याः पाण्डवाः कृष्ण सर्व एव तवया सह ये मुक्ता थरॊण भीष्माभ्यां कर्णाथ वैकर्तनात कृपात 29 थुर्यॊधनाथ थरॊणसुतात सैन्धवाच च महारदात सॊमथत्ताथ विकर्णाच च शूराच च कृतवर्मणः ये हन्युः शस्त्रवेगेन थेवान अपि नरर्षभाः 30 त इमे निहताः संख्ये पश्य कालस्य पर्ययम नातिभारॊ ऽसति थैवस्य धरुवं माधव कश चन यथ इमे निहताः शूराः कषत्रियैः कषत्रियर्षभाः 31 तथैव निहताः कृष्ण मम पुत्रास तरस्विनः यथैवाकृत कामस तवम उपप्लव्यं गतः पुनः 32 शंतनॊश चैव पुत्रेण पराज्ञेन विथुरेण च तथैवॊक्तास्मि मा सनेहं कुरुष्वात्म सुतेष्व इति 33 तयॊर न थर्शनं तात मिद्या भवितुम अर्हति अचिरेणैव मे पुत्रा भस्मीभूता जनार्थन 34 [व] इत्य उक्त्वा नयपतथ भूमौ गान्धारी शॊककर्शिता थुःखॊपहत विज्ञाना धैर्यम उत्सृज्य भारत 35 ततः कॊपपरीताङ्गी पुत्रशॊकपरिप्लुता जगाम शौरिं थॊषेण गान्धारी वयदितेन्थ्रिया 36 [ग] पाण्डवा धार्तराष्ट्राश च थरुग्धाः कृष्ण परस्परम उपेक्षिता विनश्यन्तस तवया कस्माज जनार्थन 37 शक्तेन बहु भृत्येन विपुले तिष्ठता बले उभयत्र समर्देन शरुतवाक्येन चैव ह 38 इच्छतॊपेक्षितॊ नाशः कुरूणां मधुसूथन यस्मात तवया महाबाहॊ फलं तस्माथ अवाप्नुहि 39 पतिशुश्रूषया यन मे तपः किं चिथ उपार्जितम तेन तवां थुरवापात्मञ शप्स्ये चक्रगथाधर 40 यस्मात परस्परं घनन्तॊ जञातयः कुरुपाण्डवाः उपेक्षितास ते गॊविन्थ तस्माज जञातीन वधिष्यसि 41 तवम अप्य उपस्दिते वर्षे षट्त्रिंशे मधुसूथन हतज्ञातिर हतामात्यॊ हतपुत्रॊ वनेचरः कुत्सितेनाभ्युपायेन निधनं समवाप्स्यसि 42 तवाप्य एवं हतसुता निहतज्ञातिबान्धवाः सत्रियः परिपतिष्यन्ति यदैता भरत सत्रियः 43 [व] तच छरुत्वा वचनं घॊरं वासुथेवॊ महामनाः उवाच थेवीं गान्धारीम ईषथ अभ्युत्स्मयन्न इव 44 संहर्ता वृष्णिचक्रस्य नान्यॊ मथ विथ्यते शुभे जाने ऽहम एतथ अप्य एवं चीर्णं चरसि कषत्रिये 45 अवध्यास ते नरैर अन्यैर अपि वा थेवथानवैः परस्परकृतं नाशम अतः पराप्स्यन्ति याथवाः 46 इत्य उक्तवति थाशार्हे पाण्डवास तरस्तचेतसः बभूवुर भृशसंविग्ना निराशाश चापि जीविते
| 1 [वा] उत्तिष्ठॊत्तिष्ठ गान्धारि मा च शॊके मनः कृदाः तवैव हय अपराधेन कुरवॊ निधनं गताः 2 या तवं पुत्रं थुरात्मानम ईर्षुम अत्यन्तमानिनम थुर्यॊधनं पुरस्कृत्य थुष्कृतं साधु मन्यसे 3 निष्ठुरं वैरपरुषं वृथ्धानां शासनातिगम कदम आत्मकृतं थॊषं मय्य आधातुम इहेच्छसि 4 मृतं वा यथि वा नष्टं यॊ ऽतीतम अनुशॊचति थुःखेन लभते थुःखं थवाव अनर्दौ परपथ्यते 5 तपॊ ऽरदीयं बराह्मणी धत्त गर्भं; गौर वॊढारं धावितारं तुरंगी शूथ्रा थासं पशुपालं तु वैश्या; वधार्दीयं तवथ्विधा राजपुत्री 6 [व] तच छरुत्वा वासुथेवस्य पुनरुक्तं वचॊ ऽपरियम तूष्णीं बभूव गान्धारी शॊकव्याकुल लॊचना 7 धृतराष्ट्रस तु राजर्षिर निगृह्याबुथ्धिजं तमः पर्यपृच्छत धर्मात्मा धर्मराजं युधिष्ठिरम 8 जीवतां परिमाणज्ञः सैन्यानाम असि पाण्डव हतानां यथि जानीषे परिमाणं वथस्व मे 9 [य] थशायुतानाम अयुतं सहस्राणि च विंशतिः कॊट्यः षष्टिश च षट चैव ये ऽसमिन राजमृधे हताः 10 अलक्ष्याणां तु वीराणां सहस्राणि चतुर्थश थश चान्यानि राजेन्थ्र शतं षष्टिश च पञ्च च 11 [धृ] युधिष्ठिर गतिं कां ते गताः पुरुषसत्तमाः आचक्ष्व मे महाबाहॊ सर्वज्ञॊ हय असि मे मतः 12 [य] यैर हुतानि शरीराणि हृष्टैः परमसंयुगे थेवराजसमाँल लॊकान गतास ते सत्यविक्रमाः 13 ये तव अहृष्टेन मनसा मर्तव्यम इति भारत युध्यमाना हताः संख्ये ते गन्धर्वैः समागताः 14 ये तु संग्रामभूमिष्ठा याचमानाः पराङ्मुखाः शस्त्रेण निधनं पराप्ता गतास ते गुह्यकान परति 15 पीड्यमानाः परैर ये तु हीयमाना निरायुधाः हरीनिषेधा महात्मानः परान अभिमुखा रणे 16 छिथ्यमानाः शितैः शस्त्रैः कषत्रधर्मपरायणाः गतास ते बरह्म सथनं हता वीराः सुवर्चसः 17 ये तत्र निहता राजन्न अन्तर आयॊधनं परति यदा कदं चित ते राजन संप्राप्ता उत्तरान कुरून 18 [धृ] केन जञानबलेनैवं पुत्रपश्यसि सिथ्धवत तन मे वथ महाबाहॊ शरॊतव्यं यथि वै मया 19 [य] निथेशाथ भवतः पूर्वं वने विचरता मया तीर्दयात्रा परसङ्गेन संप्राप्तॊ ऽयम अनुग्रहः 20 थेवर्षिर लॊमशॊ हृष्टस ततः पराप्तॊ ऽसम्य अनुस्मृतिम थिव्यं चक्षुर अपि पराप्तं जञानयॊगेन वै पुरा 21 [धृ] ये ऽतरानादा जनस्यास्य स नादा ये च भारत कच चित तेषां शरीराणि धक्ष्यन्ति विधिपूर्वकम 22 न येषां सन्ति कर्तारॊ न च ये ऽतराहिताग्नयः वयं च कस्य कुर्यामॊ बहुत्वात तात कर्मणः 23 यान सुपर्णाश च गृध्राश च विकर्षन्ति ततस ततः तेषां तु कर्मणा लॊका भविष्यन्ति युधिष्ठिर 24 [व] एवम उक्तॊ महाप्राज्ञः कुन्तीपुत्रॊ युधिष्ठिरः आथिथेश सुधर्माणं थौम्यं सूतं च संजयम 25 विथुरं च महाबुथ्धिं युयुत्सुं चैव कौरवम इन्थ्रसेन मुखांश चैव भृत्यान सूतांश च सर्वशः 26 भवन्तः कारयन्त्व एषां परेतकार्याणि सर्वशः यदा चानादवत किं चिच छरीरं न विनश्यति 27 शासनाथ धर्मराजस्य कषत्ता सूतश च संजयः सुधर्मा धौम्य सहित इन्थ्रसेनाथयस तदा 28 चन्थनागुरुकाष्ठानि तदा कालीयकान्य उत घृतं तैलं च गन्धांश च कषौमाणि वसनानि च 29 समाहृत्य महार्हाणि थारूणां चैव संचयान रदांश च मृथितांस तत्र नानाप्रहरणानि च 30 चिताः कृत्वा परयत्नेन यदामुख्यान नराधिपान थाहयाम आसुर अव्यग्रा विधिथृष्टेन कर्मणा 31 थुर्यॊधनं च राजानं भरातॄंश चास्य शताधिकान शल्यं शलं च राजानं भूरिश्रवसम एव च 32 जयथ्रदं च राजानम अभिमन्युं च भारत थौःशासनिं लक्ष्मणं च धृष्टकेतुं च पार्दिवम 33 बृहन्तं सॊमथत्तं च सृञ्जयांश च शताधिकान राजानं कषेमधन्वानं विराटथ्रुपथौ तदा 34 शिखण्डिनं च पाञ्चाल्यं धृष्टथ्युम्नं च पार्षतम युधामन्युं च विक्रान्तम उत्तमौजसम एव च 35 कौसल्यं थरौपथेयांश च शकुनिं चापि सौबलम अचलं वृषकं चैव भगथत्तं च पार्दिवम 36 कर्णं वैकर्तनं चैव सह पुत्रम अमर्षणम केकयांश च महेष्वासांस तरिगर्तांश च महारदान 37 घटॊत्कचं राक्षसेन्थ्रं बकभ्रातरम एव च अलम्बुसं च राजानं जलसंघं च पार्दिवम 38 अन्यांश च पार्दिवान राजञ शतशॊ ऽद सहस्रशः घृतधारा हुतैर थीप्तैः पावकैः समथाहयन 39 पितृमेधाश च केषां चिथ अवर्तन्त महात्मनाम सामभिश चाप्य अगायन्त ते ऽनवशॊच्यन्त चापरैः 40 साम्नाम ऋचां च नाथेन सत्रीणां च रुथितस्वनैः कश्मलं सर्वभूतानां निशायां समपथ्यत 41 ते विधूमाः परथीप्ताश च थीप्यमानाश च पावकाः नभसीवान्वथृश्यन्त गरहास तन्व अभ्रसंवृताः 42 ये चाप्य अनादास तत्रासन नानाथेशसमागताः तांश च सर्वान समानाय्य राशीन कृत्वा सहस्रशः 43 चित्वा थारुभिर अव्यग्रः परभूतैः सनेहतापितैः थाहयाम आस विथुरॊ धर्मराजस्य शासनात 44 कारयित्वा करियास तेषां कुरुराजॊ युधिष्ठिरः धृतराष्ट्रं पुरस्कृत्य गङ्गाम अभिमुखॊ ऽगमत
| 1 [व] ते समासाथ्य गङ्गां तु शिवां पुण्यजनॊचिताम हरथिनीं वप्रसंपन्नां महानूपां महावनाम 2 भूषणान्य उत्तरीयाणि वेष्टनान्य अवमुच्य च ततः पितॄणां पौत्राणां भरातॄणां सवजनस्य च 3 पुत्राणाम आर्यकाणां च पतीनां च कुरु सत्रियः उथकं चक्रिरे सर्वा रुथन्त्यॊ भृशथुःखिताः सुहृथां चापि धर्मज्ञाः परचक्रुः सलिलक्रियाः 4 उथके करियमाणे तु वीराणां वीर पत्निभिः सूपतीर्दा अभवथ गङ्गा भूयॊ विप्रससार च 5 तन महॊथधि संकाशं निरानन्थम अनुत्सवम वीर पत्नीभिर आकीर्णं गङ्गातीरम अशॊभत 6 ततः कुन्ती महाराज सहसा शॊककर्शिता रुथती मन्थया वाचा पुत्रान वचनम अब्रवीत 7 यः स शूरॊ महेष्वासॊ रदयूदप यूदपः अर्जुनेन हतः संख्ये वीर लक्षणलक्षितः 8 यं सूतपुत्रं मन्यध्वं राधेयम इति पाण्डवाः यॊ वयराजच चमूमध्ये थिवाकर इव परभुः 9 परत्ययुध्यत यः सर्वान पुरा वः सपथानुगान थुर्यॊधन बलं सर्वं यः परकर्षन वयरॊचत 10 यस्य नास्ति समॊ वीर्ये पृदिव्याम अपि कश चन सत्यसंधस्य शूरस्य संग्रामेष्व अपलायिनः 11 कुरुध्वम उथकं तस्य भरातुर अक्लिष्टकर्मणः स हि वः पूर्वजॊ भराता भास्करान मय्य अजायत कुण्डली कवची शूरॊ थिवाकरसमप्रभः 12 शरुत्वा तु पाण्डवाः सर्वे मातुर वचनम अप्रियम कर्णम एवानुशॊचन्त भूयश चार्ततराभवन 13 ततः स पुरुषव्याघ्रः कुन्तीपुत्रॊ युधिष्ठिरः उवाच मातरं वीरॊ निःश्वसन्न इव पन्नगः 14 यस्येषु पातम आसाथ्य नान्यस तिष्ठेथ धनंजयात कदं पुत्रॊ भवत्यां स थेवगर्भः पुराभवत 15 यस्य बाहुप्रतापेन तापिताः सर्वतॊ वयम तम अग्निम इव वस्त्रेण कदंछाथितवत्य असि यस्य बाहुबलं घॊरं धार्तराष्ट्त्रैर उपासितम 16 नान्यः कुन्तीसुतात कर्णाथ अगृह्णाथ रदिनां रदी स नः परदमजॊ भराता सर्वशस्त्रभृतां वरः असूत तं भवत्य अग्रे कदम अथ्भुतविक्रमम 17 अहॊ भवत्या मन्त्रस्य पिधानेन वयं हताः निधनेन हि कर्णस्य पीडिताः सम स बान्धवाः 18 अभिमन्यॊर विनाशेन थरौपथेय वधेन च पाञ्चालानां च नाशेन कुरूणां पतनेन च 19 ततः शतगुणं थुःखम इथं माम अस्पृशथ भृशम कर्णम एवानुशॊचन हि थह्याम्य अग्नाव इवाहितः 20 न हि सम किं चिथ अप्राप्यं भवेथ अपि थिवि सदितम न च सम वैशसं घॊरं कौरवान्त करं भवेत 21 एवं विलप्य बहुलं धर्मराजॊ युधिष्ठिरः विनथञ शनकै राजंश चकारास्यॊथकं परभुः 22 ततॊ विनेथुः सहसा सत्रीपुंसास तत्र सर्वशः अभितॊ ये सदितास तत्र तस्मिन्न उथककर्मणि 23 तत आनाययाम आस कर्णस्य स परिच्छथम सत्रियः कुरुपतिर धीमान भरातुः परेम्णा युधिष्ठिरः 24 स ताभिः सहधर्मात्मा परेतकृत्यम अनन्तरम कृत्वॊत्ततार गङ्गायाः सलिलाथ आकुलेन्थ्रियः


c: text/html

text:
वृषभराशिः
वृषभराशिः द्वादशराशिषु अन्यतमः । द्वादश राशयः मेषराशिः, वृषभराशिः, मिथुनराशिः, कर्कटराशिः, सिंहराशिः, कन्यारशिः, तुलाराशिः, वृश्चिकराशिः, धनूराशिः, मकरराशिः, कुम्भराशिः, मीनराशिः च सन्ति ।
अन्तर्विषयाः
नामौचित्यम्[सम्पादयतु]
वृषभद्वयं शकटे योज्यते चेदपि हले योज्यते चेदपि समानतया कार्यं कुरुतः । किन्तु एकः वृषभः भवति चेत् तस्मिन् असमत्वं दृश्यते । स्वेच्छानुसारं प्रवर्तते । वृषभराशिवन्तः एवमेव व्यवहरन्ति । अतः तेषां विषये पूर्वजागरूकता वोढव्या ।
अधिपतिः[सम्पादयतु]
वृषभ-तुलाराश्योः शुक्रः अधिपतिः । ग्रहराज्यव्यवस्थायां शुक्रः अमात्यः भवति यथा गुरुः । किन्तु गुरु-शुक्रयोः केचन मौलिकभेदाः भवन्ति । न्याययुत-स्पष्टजीवनशैलिं गुरुः सङ्केतयति । शुक्रः तु आवश्यकतानुगुणं सूक्तनिर्णयान् स्वीकुर्वन् समस्यानिरारणाय प्रयतमानः परोपकारस्वभावी अस्ति । वृषभराशिवन्तः समाजे प्रभाविजनैः सह उत्तमबान्धव्यं सम्पादयन्ति । तद्वारा स्वस्य अन्येषां च कार्याणि साधयन्ति । स्वस्य शक्तेः अपेक्षया अधिकं प्रचारं प्राप्नुवन्ति एते । कदाचित् अयं स्वभावः व्यतिरेकपरिणामं जनयेत् । समस्यापरिहरणे एतेषां सामर्थ्यम् अधिकम् इत्यतः सर्वेषां प्रीतिपात्रताम् आप्नुवन्ति ।
राशिभावः[सम्पादयतु]
वृषभः सहजद्वितीयभावः इति निर्दिश्यते । द्वितीयभावे धनम्, वाक्, कुटुम्बः, नेत्रे - इत्येते अंशाः भवन्ति ।
जाति-संज्ञा-तत्त्व-स्वामि-स्थान-प्रकृति-वर्ण-स्वभावादयः[सम्पादयतु]
स्त्रीजातिः, स्थिरसंज्ञकः, भूमितत्त्वं, शीतलस्वभावः, कान्तिरहितः, दक्षिणदिशः स्वामी, वातप्रकृतिः, रात्रीबली, चतुश्चरणवान्, श्वेतवर्णः, महाशब्दकारी, विषमोदयी, मध्यमसन्ततिः, वैश्यवर्णः, शिथिलशरीरं चास्ति । अयं राशिः अर्धजलराशिः इत्युच्यते । अस्य स्वभावः स्वार्थी, सांसारिककार्येषु दक्षश्च भवति । अनेन कण्ठ-मुख-कपोलानां विचारः क्रियते । अस्य स्वामी शुक्रग्रहः वर्तते । उक्तं च -
- श्वेतः शुक्राधिपः दीर्घः चतुष्पादाच्छर्वरी बली ।
- याम्येद् ग्राम्यो वणिग्भूमिः स्त्री पृष्ठोदयी वृषः ॥
स्म्बद्धानि अक्षराणि[सम्पादयतु]
वृषभराशौ कृत्तिकायाः २, ३, ४ पादाः, रोहिण्याः ४ पादाः, मृगशिरायाः प्रथम-द्वितीयपादौ भवन्ति इत्यतः ई, ऊ, ए, वो, वा, वी, वू, वे, वो ... इत्येतानि अक्षराणि वृषभसम्बद्धानि इति वक्तुं शक्यते ।
जन्मदिनम्[सम्पादयतु]
येषां जन्मदिनम् एप्रिल्-मासस्य २१ दिनाङ्कतः मेमासस्य २० दिनाङ्कतः पूर्वं भवति तेषां वृषभराशिः ।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
मदनमोहन मालवीय
मदनमोहनमालवीयः एतस्य विश्वस्य भाग्यवशात् एकः महोन्नतः पुरुषः अस्मिन् देशे जातः । स एव मदनमोहनमालवीयः । श्रीमालवीयः अत्यन्तप्रज्ञावान् । मेधाविनः, प्रतिभावतः तस्य जन्मना न केवलं पितरः देशोऽपि भाग्यशाली अभवत् । उत्तरभारते झान्सीपट्ट्णस्य समीपे मालवा इति प्रदेशः अस्ति । मालवीयस्य पूर्वजाः तत्र आसन् । नाम्नः अन्ते निवासप्रदेशस्य योजनम् एकः सम्प्रदायः । मालवीयस्य पितामहः प्रेमधरः उत्तमां ख्यातिम् आर्जितवान् आसीत् । १८५७ तमे वर्षे आङ्ग्लेयान् एतस्मात् देशात् प्रेषयितुं झान्सीराज्ञी लक्ष्मीबाई,नानासाहेबः, तात्याटोपे इत्यादयः वीराः अत्यन्तं साहसं प्रदर्श्य युद्धं कृतवन्तः । तेषां प्रयत्नाः सफलाः न जाताः । आङ्ग्लसाम्राज्ये भारतदेशः कश्चन भागः जातः । एतेन भारतीयजीवने महान् परिणामः जातः । धनिनः, मध्यमवर्गीयाः जनाः आङ्ग्लेयान् अनुकुर्वन्ति स्म । वेषभाषासु, जीवनविधाने च एते परिणामाः स्पष्टं दृष्टाः । आङ्ग्लभाषाभाषणम्, आङ्ग्लेयवस्त्रधारणं, तत्पद्धतीनाम् अनुसरणम् अत्यन्तं गौरवास्पदमिति भावयन्तः आसन् जनाः । किन्तु स्वीयपूर्वजानां सम्प्रदायानां, सिद्धान्तानां विषये मालवीयानाम् अत्यन्तगौरवभावना, विश्वासश्च आसीत् । देशे उच्चलतां पाश्चात्यसमुत्तुङ्गतरङ्गाणाम् अभिमुखं गच्छन्तः आसन् ते । मदनमोहनस्य पिता व्रजनाथः श्रीमद्भागवतं (कृष्णलीलाः - कृष्णभक्तानां गाथाः) पठित्वा विवृण्वन् जीवनं यापयति स्म । एतेन एव ज्ञायते ते कियता कष्टेन जीवनं यापयन्ति स्म इति । विश्वासतः प्रार्थयमानान् जनान् भगवान् कदापि न त्यजति इति गाढः विश्वासः तस्यासीत् । एषः निर्धनब्राह्मणः स्वजीवनभाग्यं सर्वं भगवतः हस्ते न्यस्तवान् आसीत् । मदनमोहनस्य पितामहः पण्डितः प्रेमधरः स्वर्गस्थः अभवत् । सम्प्रदायानुगुण्येन पितुः अपरकर्माणि पवित्रे गयाक्षेत्रे समापितवान् पण्डितः व्रजनाथः । तदा व्रजनाथं गुरवः उक्त्वन्तः "किमपि प्रार्थयतु, भगवान् ददाति, वयमपि आशिषः दद्मः" इति । हस्तद्वयेन अञ्जलिं बद्धवा प्राङमुखः पण्डितः व्रजनाथः प्रार्थितवान् "भगवान् ! महयम् एकं पुत्रम् अनुगृह्णातु । तत्सदृशः अन्यः न स्यात् न भवेत् च" इति । पण्डितस्य व्रजनाथस्य प्रार्थनाः सफलाः । १८६१ संवत्सरे, डिसेम्बर् २५ दिनाङ्के आहियापुरे पण्डितमदनमोहनमालवीयः जातः (आहियापुरम् ग्रामः इदानीं मालवीयनगरम् इति प्रसिद्धम्) । मोहनस्य माता मूनादेवी । सः सन्ध्यासमयः । सर्वगृहेषु दीपज्वालनसमयः । हठाद् घण्टानादः श्रुतः । पण्डितस्य व्रजनाथस्य पुत्रोदयः अभवत् इति जनैः ज्ञातम् । निष्कलङ्कजीवनेन, प्रज्ञापाटवेन, सत्प्रवर्तनेन च सः ग्रामजनानां गौरवपात्रतां गतः आसीत् । सर्वे तं साभिमानं पश्यन्ति स्म । पवित्रग्रन्थानां ज्ञानपरिमलेन पूर्णस्य व्रजनाथगृहस्य पुरतः जनानाम् आनन्दकोलाहलः आसीत् । मृत्कुड्यैः निर्मितं लघुगृहं तत् । आगताः सर्वे अभिमानिनः तत्र स्थातुं स्थलं न आसीत् । तेभ्यः सर्वेभ्यः मधुराणि वितरितुं शक्तिरपि नासीत् व्रजनाथस्य । मुकुलितकराभ्याम् एव सः आगतान् स्त्कृतवान् । ते सर्वे तम् अभिनन्द्य, आमन्त्र्य गतवन्तः । बालस्य नामकारणोत्सवः अभवत् । प्रथमाक्षरं मकारः भवेदिति, तेन सौभाग्यं भविष्यतीति उक्तवन्तः ज्येष्ठाः । मदनमोहन इति नाम निश्चितम् । मदनमोहनः सर्वदा हसन् उत्साही सन् अवर्धत ।
अन्तर्विषयाः
विद्याभ्यासः[सम्पादयतु]
पञ्चमे वर्षे तस्य विद्याभ्यासः आरब्धः । आहियापुरे पाठशालाः नासन् । हरदेवः नाम पण्डितः 'धर्मज्ञानोपदेशपाठशाला’नाम्नीम् एकां पाठशालां निर्वहति स्म । मदनमोहनं पिता हरदेवसमीपं नीतवान्। 'बालकः श्लोकान् कानपि जानाति वा ?’ इति पृष्टवान् हरदेवः । 'आम्, जानामि’ इत्युक्तवान् बालः । "उत्तमम्, एकं श्लोकं वदतु’ इति प्रृष्टवान् हरदेवः । बालकः अध्यापकस्य पादस्पर्शनं कृतवान् । पितरं दृष्टवान् । हस्तौ बद्धवा एकं श्लोकम् उत्तमशैल्या पठितवान् । सन्तृप्तः पण्डितः हरदेवः अन्यम् एकं श्लोकं पठ इत्युक्तवान् । मधुरेण स्वरेण अन्यत्पद्यं श्रावितवान् मदनमोहनः । उपाध्यायः अत्यन्तं सन्तुष्टः । बालस्य शिरसि हस्तं निधाय अत्यन्तानन्दपूर्णः हरदेवः व्रजनाथमुक्तवान् - "भवान् सत्यमेव भाग्यशाली । भवतः वंशस्य शाश्वतीं कीर्तिम् एतस्य कारणतः प्रतिष्ठापयिष्यति भवान्" इति । पण्डितहरदेवस्य अन्तिके मदनमोहनस्य विद्याभ्यासः आरब्धः । हरदेवः लधुकौमुदीं पाठितवान् । भगवद्गीतां, नीतिश्लोकान्, मनुस्मृतिम्, अनेकविधाः विद्याश्च गुरोः सकाशात् अधीतवान् मदनमोहनः । मदनमोहनस्य अष्टमे वर्षे उपनयनम् अभवत् । गायत्रीमन्त्रम् उपदिष्टवान् व्रजनाथः । (निष्ठया, नियमैश्च जीवनं यापयितुं, वेदविद्याम् अभ्यसितुञ्च गायत्रीमन्त्रम् उपदिशन्ति पितरः गुरवः ।) नित्यं प्रातः सायम् उभयसन्ध्ययोः अनुष्ठानं करोति स्म मेधावी मदनमोहनः । कुमारस्य अनुष्ठानादिकं दृष्ट्वा माता स्वपुत्रः संन्यासी भविष्यति वा इति आशङ्कते स्म । भीता माता पुत्रस्य दुर्दृष्टिनिवाराणाय उपचारान् कारयति स्म । मदनमोहनः अत्यन्तं चपलः आसीत् । क्रीडाः तस्य अतीव प्रियाः । काष्ठैः गोलिकाभिः क्रीडने क्षुत्-निद्रादिकमपि विस्मरति स्म सः । प्रतिदिनम् अवश्यं व्यायामं करोति स्म । प्रातः ६ वादने धर्मज्ञानोपदेशपाठशालायाः आरम्भः भवति स्म । ९.३० वादने पाठशालायाः घण्टानादानन्तरं छात्राः सर्वे मिलन्ति स्म । उन्न्तकक्ष्याच्छात्रद्वारा श्लोकान् उच्चैः रटयति स्म उपाध्यायः । निम्नकक्ष्याविद्यार्थिनः सर्वे उच्चैः अनुरटेयुः । मनुस्मृतिं,भगवाद्गीताञ्च एवमेव वाचयन्ति स्म शिक्षकाः । पुनः पुनः वाचनेन ते कण्ठस्थीकुर्वन्ति स्म श्लोकान् । स्वीयं भोजनम् अधिकृत्य मदनमोहनेन एवम् उक्तम् - "मया क्रियमाणं भोजनं प्रायः राजानः अपि न कुर्वन्ति । पाचकैः पक्तं भोज्यं स्वीकुर्वन्ति राजकुमाराः । पाचकाः तु प्रेम्णा पाकं न कुर्वन्ति । वेतनार्थम् एव ते पाकं कुर्वन्ति । एवम् भृत्यैः साधितं पाकम् अहं न कदापि कृतवान् । मम मात्रा कृतं प्रेमानुरागपुरस्कृतं सुपक्वम् आहारमेव स्वीकृतवान् अहम् । रोचकान् एव पदार्थान् पक्त्वा माता मह्यं यच्छति स्म । माम् एवमेव बाल्ये यौवनेऽपि वर्धितवती सा । अस्मिन् विषये अहम् अत्यन्तं भाग्यवान् च ।" इति । मदनमोहनेन सह पठन्तः केचन छात्राः आङ्ग्लपाठशालासु प्राविशन् । आङ्ग्लभाषां ज्ञातुमैच्छत् मदनमोहनः अपि । अधिकं शुल्कं स्वीकुर्वन्ति स्म आङ्ग्लशालापालकाः । एकः निर्धनः अधिकशुल्कवत्यां पाठशालायां स्वबालं प्रेषयितुं न शक्नोति । तथापि सङ्कल्पः अस्ति चेत् मार्गः लभ्यते एव । पुत्रस्य इच्छां ज्ञातवान् पिता । कटकानि गयाप्रसादनाम्नः कस्यचन निकटे न्यासीकृत्य धनमानीतवती माता । पुत्रम् आङ्ग्लपाठशालायां प्रवेशितवन्तौ पितरौ । गोर्धनसाहेबः आङ्ग्लपाठशालायाम् अध्यापकः । सेनशिक्षक इव अत्यन्तं कठिनं व्यवहरति स्म सः । समये पाठशालायां भवेयुः छात्राः । अश्रद्धावतः भृशं दण्डयति स्म गोर्धनः । पर्युषितम् अन्नं खादित्वा पाठशालां प्रति धावति स्म मदनमोहनः । कुटुम्बं महत्यां दिनावस्थायाम् आसीत् । कदापि मदनमोहनः निराशतां न प्राप्तवान् । अल्पदिनेष्वेव लेखने उच्चारणे च कक्ष्यायां प्रथमं स्थानं प्राप्तवान् । उपाध्यायस्य अनुग्रहपात्रम् अभवत् एषः । सुखेन पठितुं किञ्चिदपि स्थानं गृहे नासीत् । दूरे गङगाप्रसादनाम्नः सहचरस्य गृहमासीत् । सूर्यास्तमनानन्तरं तैलदीपं स्वीकृत्य मित्रस्य गृहे पठति स्म सः । तेषु दिनेषु तस्य दिनचर्या एवं प्रचलति स्म ।
विवाहः[सम्पादयतु]
पञ्चदशवर्षे वयसि कदाचित् मदनमोहनः स्वस्य पितृव्येण सह मिरजापुरम् अगच्छत् । तत्र बहवः पण्डिताः अमिलन् । मेधाविनः स्वयं ज्ञातान् विषयान् अधिकृत्य तत्र भाषणं कृतवन्तः । तेषां भाषणानि श्रुतवतः तस्य बालकस्य विवक्षा उत्पन्ना । द्वित्रवारम् उत्थितश्च । अन्ते अवसरः लब्धः । सः मेधाविनां समूहम् एकवारं विलोक्य सविनयं स्वभाषणम् आरब्धवान् । मृदुमधुरस्वरेण हेतुबद्धेन तस्य संस्कृतभाषणेन, मेधाशक्त्या च ज्येष्ठाः चकिताः अभवन् प्रशंसाः वर्षितवन्तश्च । पण्डितनन्दरामः स्वयं मेधावी । सः एव समावेशं निरूढवान् । मदनमोहनस्य रूपं, मेधा, विनयः च तम् आकर्षन् । मुखतः स्वरः न निर्गतः । स्वस्य तृतीयां पुत्रीं कुन्दनादेवीं तस्मै नवयुवकाय दत्त्वा परिणयः करणीयः इति निर्णीतवान् सः । १५ वर्षीयस्य मदनमोहनस्य विवाहं कुन्दनादेव्या सह सवैभवं कारितवन्तः ज्येष्ठाः । तस्य योग्या पत्नी आसीत् कुन्दनादेवी । कुन्दनादेवी सम्पन्नकुटुम्बादागता युवतिः । श्वशुरगृहे दुर्भरदारिद्य्रम् आसीत् । तस्याः इच्छानुसारं भोजनं न भवति स्म । धर्तुम् उत्तमवस्त्राणि नासन् । दाक्षिण्यहृदया सा कदापि स्वभर्तारं, पितरौ वा एतं विषयम् अधिकृत्य न उक्तवती एव । पत्न्याः सहनशीलताम्, औदार्यं, दयां च दृष्ट्वा विचलितः मदनमोहनः तां पृष्टवान् - 'अस्माकं निर्धनत्वमधिकृत्य कदापि एकं वाक्यमपि नोक्तवती भवती, भवत्याः मातापितरौ प्रत्यपि कुतः न सूचितवती ?’ इति । "सूचयित्वा किं प्रयोजनम् ? मम मातापितरौ बाधाम् अनुभवतः । अश्रूणि स्रावयतः । तेन मम किं प्रयोजनम् ? एतदेव मम मातापित्रोः निवासप्रदेशः । भवानेव मे देवः । एतद् गृहमेव मम स्वर्गः । भवन्तः सर्वे मां सादरं पश्यन्ति । अस्मिन् विश्वे मम इतोऽपि आवश्यकं किम् अस्ति ?" इति समाहित्तवती कुन्दनादेवी । पितृपितामहैः अनुसृते एव पथि भागवतस्य व्याख्यानानि लिखित्वा कीर्तिप्रतिष्ठाः प्राप्तव्याः इति मदनमोहनस्य इच्छा आसीत् । एतमेव विषयं मातरं निवेदितवान् । पुत्रस्य इच्छां श्रुत्वा मूनादेवी 'अस्माकं स्थितिं भवान् जानात्येव । भवान् यद् योग्यम् इति भावयति तत् करोतु’ इत्युक्तवती । मातुः हृदयं ज्ञातवान् मदनमोहनः कस्याञ्चित् पाठशालायाम् उपाध्यायरूपेण प्रविष्टः । तत्र तस्य वेतनम् आसीत् चत्वारिंशद् रूप्यकाणि । पाठशालातः आगमनानुपदमेव व्यायामं करोति स्म सः । सङ्गीतसाधनेऽपि अङ्कितः जातः सः । मुरल्याः, सितारावाद्यस्य च वादनं ज्ञातवान् । प्रभातसमये, सायं च व्रजनाथः पुत्रं मीरायाः, सूरदासस्य च भक्तिगीतानि शिक्षयति स्म । अकिञ्चनत्वेऽपि दिनानि आनन्देन यापयति स्म सः । १८८१तमे संवत्सरे एफ् ए परीक्षाम् उत्तीर्णः अभवत् मदनमोहनः । मैर् सेंट्रल् कलाशालायां पठितवान् सः । ज्ञानसमुपार्जनापिपासया सः आगरायां बि ए कक्ष्यां प्रविष्टः । कार्यान्तरेषु व्यस्ततायाः कारणतः बि ए परीक्षाम् अनुत्तीर्णः । १८८४तमे वर्षे कलकत्ताकलाशालातः स्नातकः जातः सः स्नातकोत्तरपदवीं साधयितुमैच्छत् । तथापि कुटुम्बं क्लिष्टस्थितौ अस्तीति ज्ञात्वा मदनमोहनः उद्योगं प्राप्य मातापित्रोः साहाय्यं कर्तुं निश्चितवान् ।
बहुमुखप्रतिभावान्[सम्पादयतु]
जन्मतः मदनमोहनः कविः । षोडशवयसि एव सः कवितारनाम् आरब्धवान् । अत्यल्पे एव समये सः उत्तमकविः इति प्रसिद्धिं प्राप्तवान् । तस्य कवितानां संग्रहस्य नाम 'मकरन्दः’ इति, प्रथमा कविता च 'राधिकाराणी’ इति आसीत् । भारतराष्ट्रियमहासभायाः द्वितीयसमावेशः कलकत्तायाम् अभवत् । प्रख्यातः दादाभाई नवरोजी तस्य समावेशस्य अध्यक्षः आसीत् । तस्मिन् महति समावेशे एकः युवकः गुरुदेवस्य आदेशानुसारं वेदिकाम् आगतवान् । सः भाषणम् आरब्धवान् । देशभ्क्त्या पूर्णानि तस्य वचनानि गभीरगङ्गाप्रवाहवत् प्रसरन्ति स्म श्रोतृश्रवणकुहरेषु । श्रोतारः आनन्दसागरे मग्नाः इवासन् । भाषाणं सम्पूर्णं श्रुत्वा परवशाः जाताः ते । महासभायाः संस्थापकः ए ओ ह्यूम् महोदयः 'मदनमोहनमालवीयस्य अद्यतनं भाषणं कदापि न विस्मरणीयम्’ इति उक्तवान् । तस्मिन् समये श्रीरामपालसिंहः मालवीयं मिलितवान् । 'हिन्दुस्थान’पत्रिकायाः सम्पादकः सः । स्वपत्रिकायाः सम्पादकत्वदायित्वं स्वीकरोतु इति मालवीयम् अभ्यर्थितवान् । पत्रिकायाः सर्वमपि दायित्वं तस्मै एव दत्तवान् च ।
न्यायवादी[सम्पादयतु]
सामाजिकजीवने असाधारणभारेण पीडितोऽपि १८९२तमे संवत्सरे अलहाबादस्य उन्नतन्यायालये न्यायवादिरूपेण स्थानं प्राप्तवान् मदनमोहनः । अल्पसमये एव सः उत्त्मन्यायवादी इति ख्यातिम् अपि अर्जितवान् । उत्तेजकराणि भाषणानि, अत्यन्तसाधारणाः, सरलाः, विश्लेषणात्मकाः च तस्य वादाः न्यायालये सभासु समावेशेषु च बहून् प्रभावितान् अकुर्वन् । अत्यल्पकाले एव प्रजासु विशिष्टं स्थानं प्राप्तवान् मदनमोहनः । असामान्या मेधासम्पद्, अनर्गला वाक्, सहनशीलता, श्रमं कर्तुं सामर्थ्यं च तं जन्मतः एव प्राप्ताः गुणाः । न्यायवादिरूपेण अधिकं धनार्जनं कृतवान् । स्वजीवने न कदापि अपराधिनाम् अभियोगान् स स्वीकृतवान् । निर्धनानाम्, असहायकानां कृते एव स्वीयं समयं रक्षति स्म सः । भारतीयस्वातन्त्र्यसङ्ग्रामोद्यमे महात्मागान्धिः,सुभाषचन्द्रबोसः इत्यादयः इव मान्यः जातः मदन्मोहनमालवीयः । गान्धिमहोदयः यथा राष्ट्रपिता, तथा मालवीयः राष्ट्रस्य अध्यापकः इति गण्यते स्म । मालवीयः इति वंशनाम्नैव तं सम्मानयन्ति स्म जनाः । १८५७ तमे वर्षे भारतसर्वकारेण कोलकत्ता, मुम्बई, चेत्रै नगरेषु विश्वविद्यालयाः स्थापिताः । एते सर्वे आङ्ग्लविश्वविद्यालयसमाः एवेति घोषिताः ।
विश्वविद्यालयस्वप्नः[सम्पादयतु]
आङ्ग्लभाषाभाषणं, तेषां सम्प्रदायानाम् अनुसरणं व्यवहरणं च अत्युन्नतमिति भावयन्ति स्म तदा केचन भारतीयाः । अत्यन्तमेधावी देशभक्तः मालवीयः भारतीयसंस्कृत्याः पूर्ववैभवं, गौरवं च पुनः साधनीयमिति दृढचिन्तनं कृतवान् । सुशिक्षिताः सर्वेऽपि एतस्याः संस्कृत्याः मौल्यम् अवगच्छेयुः इति आशां प्रकटितवान् । काश्यां हिन्दू विश्वविद्यालयः स्थापनीयः इति निश्चितवान् सः । विश्वविद्यालयस्य स्थापनं सुकरं वा ? एकस्य विद्यालयस्य चालनमेव कष्टकरम् । तथा सति विश्वविद्यालयचालनं कियत्कष्टकार्यम् ? तत्रापि एकेनैव एतत् साहसं करणीयमिति चिन्तितवान् सः । २१ तममहासभा वारणस्यां निरुढा । गौरवाध्यक्षस्थानमलङ्कर्तुं गोपालकृष्णगोखले महोदयम् आहूतवन्तः । मालवीयः एतस्मिन् अवसरे काङ्ग्रेस्-पक्षस्य ज्येष्ठैः नायकैः अमिलत् । हिन्दूविश्वविद्यालयस्य स्थापनविषये स्वीयां तीव्राम् इच्छां प्रकटितवान् । तस्य आशयं श्रुत्वा सर्वे तम् अभिनन्दितवन्तः । काङ्ग्रेस्-पक्षस्य प्रमुखः सुरेन्द्रनाथबेनर्जीमहोदयः उत्तमानाम् अध्यापकानां प्राप्तिपर्यन्तं विश्वविद्यालये आङ्ग्लप्राचार्यरूपेण विना वेतनं कार्यं करोमि इति वचनं दत्तवान् । काशीहिन्दुविश्वविद्यालयस्य कृते स्थानं प्राप्तुं मालवीयः महान्तं प्रयत्नं कृतवान् । तत् स्थलं काशीमहाराजस्य आसीत् । राजा मालवीयं 'यावत् धनम् आवश्यकं तावद् दातुं शक्नोमि किन्तु तत् स्थलं तु मा पृच्छतु । तेन स्थलेन सह मम अनुबन्धः तादृशः अस्ति’ इत्युक्तवान् । किन्तु भगवतः दयया मकरसङ्क्रान्तेः पर्वदिने मालवीयः उपायनरूपेण तदेव स्थलं राज्ञः द्वारा सम्पादितवान् । आर्थिकसमस्या उद्भूता । धनसंग्रहणाय समग्रे देशे पर्यटनं करणीयमिति चिन्तितवान् । प्रत्यहं कथञ्चित् कोशः पूर्णः भवति स्म । अस्मिन्नेव सन्दर्भे सः भाग्यनगरम् (हैदराबाद्) आगतवान् । तस्मिन् काले निजामपदवाच्यः तं प्रदेशं पालयति स्म । हिन्दुविश्वविद्यालयाय धनं दातुं तस्य महम्मदीयमनः नाङ्ग्यकरोत् । तं विषयमेव मालवीयं स्पष्टं सूचितवान् सः । रिक्तहस्तः सन् ततः निर्गन्तुं मालवीयः सुतरां नेच्छति स्म । तस्मिन्नेव दिने हिन्दुः कश्चन मृतः । तस्य शवयात्रायाम् अनुयायिनः नाणकानि विकिरन्तः चलन्ति स्म । मालवीयः भूमौ पतितानि तानि नाणकानि चित्वा स्यूते स्थापयन्नासीत् । तस्य कार्यं दृष्ट्वा केचन आश्चर्यमनुभूतवन्तः । ते अपि नाणकानि चित्वा तस्य स्यूते स्थापितवन्तः । स्यूतः नाणकैः पूर्णः । निजामः एतां घटनां ज्ञातवान् । सः लज्जितः जातः । मालवीयाय अधिकं धनं दत्त्वा अभिनन्दितवान् । हिमालयतःकन्याकुमारिपर्यन्तं, पेशावारतः, ब्रह्मदेश (म्यान्मार्) पर्यन्तम् अनेकवारं देशं समग्रं पर्यटितवान् पण्डितमालवीयः । यत्र कुत्रापि गत्वा उदात्ताय स्वाशयाय धनं याचते स्म धनिकान् । एकस्मिन् पर्याये दरभङ्गायां भागवतमधिकृत्य भाषणं कृतवान् मालवीयः । दरभङ्गामहाराजः अन्तिमदिने कार्यक्रमे उपस्थितः आसीत् । मालवीयस्य अद्भुतं भाषणं श्रुत्वा चकितः महाराजः २५ लक्षरूप्यकाणि उपायनरूपेण दत्तवान् । न केवलं तत् स्वीयं शेषजीवनं मालवीयस्य उदात्ताशयसाधनाय समर्पयामि इति प्रतिज्ञातवान् । तस्य वचनं श्रुतवतः मालवीयस्य नेत्रे आनन्दाश्रुणा पूर्णे जाते । उक्तवचनानुसारं दरभङ्गमहाराजः मालवीयेन सह बहुत्र अटितवान् । देशस्य चतसृषु दिक्षु पर्यटन् मालवीयः एककोटि चतुस्त्रिंशत् लक्षरूप्यकाणि संगृहीतवान् । भिक्षुकाणाम् अधिपतिरिति बिरुदमपि प्राप्तवान् । कदाचित् 'मालवीयतः धनार्जनोपायः ज्ञातव्यः’ इति गान्धिमहाशयः साश्चर्यम् उक्तवान् ।
काशीहिन्दुविश्वविद्यालयः[सम्पादयतु]
१९१६ फेब्रवरीमासस्य चतुर्थदिनांकः शुभप्रदा वसन्तपञ्चमीतिथिः । वाराणस्यां सर्वत्र उत्सववातावरणं दृश्यते स्म । गङ्गानद्याः तीरे तदानीन्तनः वैसराय्-गवर्नर्-जनरल् हरटिञ्च महाशयः हिन्दुविश्चविद्यालयस्य शिलास्थापनम् अकरोत् । बहवः प्रमुखाः राष्ट्रनायकाः, विविधमतनेतारः च तस्मिन् महोत्सवे भागं गृहीतवन्तः । तस्मिन् कार्यक्रमे भाषमाणः मालवीयः वेदाः,उपनिषदः, भगवद्गीता,महाभारतं,रामायणम् इत्यादीनां पवित्रग्रन्थानां पठनस्य आवश्यकता, भारतीयसंस्कृतेः, संस्कृतभाषायाश्च श्रेष्ठता इत्यादिषु विषयेषु अबोधयत् । तेषां साधनायै एव अयं विश्वविद्यालयः संस्थापितः इति अवदत् । सः एव तस्य जीवनश्वासः जातः । "स्वदेशीयाः निर्धनाः न भवेयुः इत्येतदर्थं प्रयत्नः सर्वेणाऽपि कर्तव्यः । कृषिक्षेत्रमात्रे अभिवृद्धिः सर्वतोमुखाभिवृद्धिः न भवति । आर्थिकाभिवृद्धेः अपेक्षया व्यक्तिविकासः शीलनिर्माणं च अत्यन्तं प्रमु्खम् । सर्वोऽपि देशजनः स्वीयधर्मं रक्षेत् । युवानः हिन्दुधर्मस्य रक्षकाः भवेयुः । ते यदि तम् अंशं विस्मरेयुः तर्हि संस्कारहीनाः भवेयुः । प्राप्ता विद्या व्यर्था भवेत् । धर्मग्लानिः स्म्भवेत् । धर्मस्य ज्ञानार्थं विशालं लक्ष्यम् आवश्यकम् । हिन्दुधर्मं ये सम्यक् जानन्ति तेषां सः धर्मः जीवनमार्गदर्शकः दीपः इव भवति । अद्यतनयुवजनाः अस्माकं संस्कृतिं सम्यग् अवगच्छेयुः" एवम् आसीत् मालवीयस्य विचारसरणिः । हिन्दुधर्मेण प्राप्तानाम् जीवनमौलिकांशानां संरक्षणं, तदर्थं योग्यायाः विद्यायाः बोधनमिति लक्ष्यं स्वीकृतं काशीहिन्दुविश्वविद्यालयेन । 'यूनां कृते विशाललक्ष्यप्रदः हिन्दुविद्यासुगन्धः दातव्यः । तेन सह अन्यधर्माणाम् अवगमनस्य आवश्यकता अपि बोधनीया’ इत्येतस्य मदनमोहनमालवीयस्य सदाशयस्य सचेतनरूपम् एव 'काशीहिन्दुविश्वविद्यालयः’ इत्युक्ते अतिशयोक्तिः न ।
आदर्शपुरुषः[सम्पादयतु]
वैविध्यरूपेण मातृभूमेः सेवां कृतवान् मालवीयः । विद्याविषये कृता सेवा तु तदीया अतुला शाश्वतकीर्तिप्रदा जाता । पत्रिकाविषये तेन कृता सेवा अपि अविस्मरणीया । 'पत्रिकायाः सम्पादकत्वस्य निर्वहणे अन्येषां हस्तक्षेपम् अत्यल्पप्रमाणेन अपि न सहे, तत्र मम सम्पूर्णं स्वातन्त्रम् आवश्यकी’ इत्युक्तवान् आसीत् मालवीयः । एतं नियमम् अङ्गीकृत्यैव राजा रामपालसिंहः तस्मै पत्रिकायाः स्वामित्वं समर्पितवान् । तेषु दिनेषु पण्डितप्रतापनारायणः, श्रीबालमुकुन्दगुप्तश्च पत्रिकाप्रकाशने असाधारणौ पुरुषौ । ताभ्यां द्वाभ्यां सह अविभाज्यम् अनुबन्धं रक्षितवान् मालवीयः । अनेकासां लघुपत्रिकाणां कृते एतस्य सहकारः आसीत् । देहलीतः मुद्राप्यमाणायाः 'कोपाल’साप्ताहिकपत्रिकायाः प्रकाशने एतस्य साहाय्यम् आसीत् । बाबू पुरुषोत्तमदासटाण्डन्-महोदयेन चाल्यमानायाः 'अभ्युदय' पत्रिकायाः प्रकाशने च सम्पूर्णसहकारं यच्छति स्म मालवीयः । विश्वपत्रिकाप्रकाशकेषु पत्रिकाकाररूपेण अत्यधिकां ख्यातिं प्राप्तवान् मालवीयः । स्वीयं पत्रिकाप्रकाशनकौशलं देशाय समर्पितवान् च । भारतीयपत्रिकाप्रकाशनसंस्था एतेनैव कारणेन प्रख्यातिं प्राप्तवती । पत्रिकाकारस्य लक्षणं भवेत् आत्मगौरवं, दृढता, स्वाभिमानः च । उन्नतधर्मं नीतिम् ॠजुवर्तनं च न विस्मरेत् सः इति वदति स्म मालवीयः । देहलीस्थां 'दि हिन्दुस्थान् टाइम्स्’ पत्रिकासंस्थां क्रीत्वा कानिचन वर्षाणि तां सम्यक् चालितवान् । कार्यभारस्य कारणतः अनन्तरदिनेषु तां पत्रिकाम् अन्यस्यै संस्थायै दत्तवान् ।
वर्तुलोप्तीठिका सभा[सम्पादयतु]
तेषु दिनेषु भारतदेशः आङ्ग्लजनैः पाल्यते स्म । भारताय स्वतन्त्र्यं दातव्यम् उत न वा इत्येतस्मिन् विषये चिन्तयति स्म आङ्ग्लसर्वकारः । १९३१ तमे वर्षे लण्ड्न्-नगरे द्वितीयवर्तुलोप्तीठिका सभा आयोजिता । तस्यां सभायां भाषणं कर्तुं मालवीयं निश्चिनोत् गान्धिमहोदयः । वर्तुलोप्तीठिकासभायां मालवीयस्य भाषणम् अविस्मरणीयम् आसीत् । 'इण्डियन् डायरी’ इति स्वीये पुस्तके माण्टेङ्गः मालवीयस्य भाषणं बहुधा प्रशंसितवान् । तेजबहदूरः सप्रू अपि तस्य भाषणम् अभिनन्दितवान् । स्वीयैः प्रज्ञासमेतैः भाषणैः खण्डान्तरेषु अपि राजनीतिज्ञानाम् आदरपात्रम् अभवत् सः । स्वीयदैनन्दिननियमान् विदेशे अपि नोल्लङ्घितवान् श्रीमालवीयः । प्रातः निद्रातः उत्थाय नियमेन व्यायामं करोति स्म सः । स्नानाय भारतदेशीयं सुफेनकमेव उपयुङ्क्ते स्म सः । पूजां कृत्वा फाले तिलकं धरति स्म सः । अनन्तरम् उष्णं दुग्धं पीत्वा श्वेतवस्त्राणि, उष्णीषं च धरति स्म । मध्याह्ने घण्टाद्वयम् आगतैः सह सम्भाषणञ्च करोति स्म । मालवीयः मितमेव आहारं स्वीकरोति स्म । भोज्नानन्तरं विश्रान्तिं स्वीकरोति स्म । शय्याप्रर्कोष्ठे तस्य मातापित्रोः तैलवर्णचित्रम् आसीत् । मातापित्रोः, भगवतः च प्रार्थनां कृत्वा एव निद्रां करोति स्म सः । एवं तस्य दिनचर्या आसीत् । 'वसन्तपञ्चमीम्’ अत्यन्तं शुभदिनं भावयति स्म सः । तस्मिन् दिने बहवः तं मिलन्ति स्म । तस्मिन् एव पर्वणि काशीहिन्दुविश्वविद्यालयस्य स्थापनमभूत् । तस्य भाषणं श्रोतुं सहस्रशः छात्राः, उपाध्यायाः आगच्छन्ति स्म तस्मिन् दिने । सरलभाषायां भारतीयसंस्कृतिं, धर्मम् उद्दिश्य, काशीहिन्दुविश्वविद्यालयस्य लक्ष्यं चोद्दिश्य स्पष्टं विशदयति स्म सः तदा अन्यदाऽपि ।
बहुभाषाकोविदः[सम्पादयतु]
आङ्ग्ल-संस्कृत-हिन्दी-उर्दूभाषासु कोविदः आसीत् मालवीयः । आङ्ग्लभाषया भाषणावसरे अन्यभाषापदानि न कदापि उपयुङ्क्ते स्म । संस्कृतभाषया भाषणसमये तु विद्यानां माता सरस्वती एव तस्य जिह्वायां नृत्यति स्म । भाषणानि इव तस्य लिखाः अपि पठितॄणां हृदयानि हरति स्म । वचनानि मौक्तिकानि लेखनानि रत्नानि इवासन् तस्य ।
क्रान्तिकारी[सम्पादयतु]
मालवीयः यद्यपि प्राचीनसम्प्रदायानुसारी तथापि क्रान्तिकारीमनोभाववान् अपि आसीत् । १९१९ तमे वर्षे एप्रिलमासस्य त्रयोदशदिनाङ्के अमृतसरनगरस्थे जलियन्-वालाबाग् स्थाने अत्यन्तं विषादकरी घटना प्रवृत्ता । सभायां भागिनः निस्सहायाः श्रोतारः विदेशीयानां गोलकास्रैः निहताः । स्त्रियः पुरुषाः बालाः वृद्धाः इति भेदं विना क्षयं गताः शतशः । एतस्य प्रधानकारणम् आसीत् जनरल् डय्यरः । भारतजनता चकिता जाता । सर्वकारीयप्रतिनिधयः सिमलायां समाविष्टाः । समावेशे श्रीमालवीयः अत्यन्तम् उद्वेगभरस्वरेण षड्घण्टां यावत् नरवधमधिकृत्य भाषितवान् । प्रेरणायुतायाः तस्य भाषणस्य कारणतः समाविष्टाः आङ्ग्लेयाः अपि प्रभाविताः । १९४७तमे वर्षे भारतदेशः स्वतन्त्रतां प्राप्तवान् । स्वतन्त्रतायाः एकवर्षात् पूर्वम् अतिविषादकराः घटनाः अभवन् । भारतीयजनतया कदापि न विस्मरणीयाः घटनाः ताः । तासां स्थानमासीत् वङ्गप्रदेशः । अत्यधिकसङ्खायां हिन्दवः पीडिताः । [नवकाली|नवकालीपट्ट्णे]] दीनमारणम् अभवत् । निस्सहायाः जनाः बहूनि कष्टानि अनुभूतवन्तः । सर्वकारः तूष्णीं पश्यन् आसीत् । घटनाः ज्ञात्वा मालवीयः स्थाणुः अभवत् । महम्मदीयमते परिवर्तितानां हिन्दूनां पुनः स्वधर्मे आनयनाय 'रामनाम-पवित्रगङ्गाजलं च पर्याप्तम्’ इति हिन्दून् प्रति उक्तवान् सः । हिन्दून् सर्वान् एकसूत्रे संयोक्तुं महान्तम् अविश्रान्तं च प्रयत्नं कृतवान् सः । हिन्दु- महम्म्दीयसख्यस्य कृते अपि अधिकं प्रयत्नं कृतवान् । 'हरिजनोद्धरणेनैव हिन्दुदेशः अभिवृद्धिं प्राप्नोति’ इति वदन् आसीत् श्रीमालवीयः । दलितसहोदराणां, निर्धनानां महिलानाम्, अक्षरज्ञानशून्यानां जनानाम् च सेवां कुर्वन् आसीत् सः । सर्वथा भारतदेशः पुरोगामी भवेदिति मालवीयस्य काङ्क्षा आसीत् ।
अन्तिमयात्रा[सम्पादयतु]
शतं वर्षाणि पूर्णजीवनं यापनीयमिति मालवीयस्य आशयः आसीत् । भगवतः निर्णयः अन्यथा आसीत् । नवकाल्याः दारुणघटनानि तस्य हृदयं मनः च पीडयन्ति स्म । असाधारणीं वेदनां जनयन्ति स्म च । तथैव वेदनया १९४६ तमे वर्षे नवम्बर् मासस्य १२ दिनाङ्के पण्डितमदनमोहनमालवीयः अन्तिमश्वासं त्यक्तवान् । तेन भारतवासिनः सर्वे अपि दुःखसागरे निमग्नाः अभवन् ।
मालवीयस्य विचारधारा[सम्पादयतु]
परमेश्वरे विश्वासी भव । पशुपक्षिणां विषये अनुरागं दर्शय । निर्धनेषु, दुर्बलेषु च कृपां दर्शय । महिलाः मानय । आपन्नेषु साहाय्यं कुरु । कस्मिन्नपि क्रूरतां मा प्रदर्शय । स्वच्छं जीवनं यापय । पवित्रां गोमातरं रक्ष । अन्येषां सम्पदं मा हर । उत्तमकार्याणि सत्फलदानि । दुष्कार्याणि दुष्फलदानि । आत्मस्थैर्यं विश्वासश्च सर्वेषां भवेत् । अन्येषां विषये दुर्वचनानि मा वद । अभिप्रायभेदेऽपि प्रतिवादिनां वचनं शृणु । कस्मादपि मा भैषीः । अन्येषु भीतिं मा जनय । भारतदेशः अस्माकं मातृभूमिः । अस्माभिः भगवतः अनुग्रहेण लब्धा एषा भूमिः अतिपवित्रा । ऋजुवर्तनेन एतस्याः भूमेः सेवां कुरु । भारतं नाम इण्डिया नाम हिन्दुस्थानम् । भगवतः आशिषः प्राप्तवन्तः एव अत्र भारते जायन्ते । हैन्दवधर्मः महोन्नतः । भारतीया आध्यात्मिकजीवनपद्धतिः एव श्रेष्ठा विश्वे । 'सन्मार्गे चर, सत्कर्माणि कुरु, मुक्तिं प्राप्नुहि’ इति भगवतः निर्देशं प्रकटयति सा । तत् लक्ष्यं प्राप्तुं भगवान् धर्मक्रमम् अनुगृहीतवान् । ब्रह्मचर्य-गृहस्थ-वानप्रस्थ-संन्यासाश्रमधर्मान् क्रमेण आचरन् मानवः स्वयं धन्यो भवति; नैतिकधर्मान् शाश्वतं रक्षितुञ्च शक्नोति मानवः । केवलं स्वसुखाय जीवन् मानवः पशुसमानः भवति । सर्वोऽपि स्वदेशार्थं, धर्मार्थं, परार्थं च जीवेत् । विश्वे अत्यन्तपुरातनग्रन्थाः वेदाः एव । पाश्चात्यविज्ञाः अपि एतं विषयम् अङ्गीकृतवन्तः । सृष्टेः पूर्वं विश्वः सर्वोऽपि गाढान्धकारमयः । स्वदिव्यतेजसा भगवान् विश्वस्य कृते प्रकाशं दत्तवान् । भगवान् सर्वदा प्रकाशानुरागी । मानवः अस्मिन् ज्योतिर्मयमार्गे एव व्रजेत् । तदर्थं साधनमपि कुर्यात् । श्रीमालवीयेन अस्मभ्यं प्रदत्तः चिरस्मरणीयः सन्देशः एषः एव ।


text:
सर् अलेक्साण्डर् प्लेमिङ्ग्
(कालः – ०६. ०८. १८८१ तः ११. ०३. १९५५)
एषः सर् अलेक्साण्डर् प्लेमिङ्ग् (Sir Alexander Fleming) जीवनिरोधकस्य संशोधकः । अयं सर् अलेक्साण्डर् प्लेमिङ्ग् १८८१ वर्षे अगस्टमासस्य ६ दिनाङ्के स्काट्लेण्ड्-देशस्य कस्मिंश्चित् कुग्रामे जन्म प्राप्नोत् । तस्य पिता कश्चित् निर्धनः कृषिकः आसीत् । निर्धनत्वात् एषः सर् अलेक्साण्डर् प्लेमिङ्ग् अधिकं शिक्षणं प्राप्तुं न शक्नोति स्म । किन्तु तस्य भाग्यं सम्यक् आसीत् । बाल्ये तस्य जीवने प्रवृत्ता काचित् घटना तस्य जीवनस्य दिक् एव पर्यवर्तयत् । सः सर् अलेक्साण्डर् प्लेमिङ्ग् कदाचित् कस्यचित् धनिकस्य वाटिकायां कार्यं कुर्वन् आसीत् । तदा नातिदूरे विद्यमानात् तडागात् कश्चन शब्दः पुनः पुनः श्रुतः । सः कः शब्दः इति ज्ञातुम् एषः सर् अलेक्साण्डर् प्लेमिङ्ग् तडागस्य समीपम् अगच्छत् । तत्र तडागे कश्चन बालः पतितः आसीत् । एषः सर् अलेक्साण्डर् प्लेमिङ्ग् उत्तमः तरणपटुः अपि आसीत् । अतः सः तं बालकम् अरक्षत् । एतं विषयं ज्ञातवान् तस्य बालकस्य पिता एतं सर् अलेक्साण्डर् प्लेमिङ्गं गृहम् आहूय सत्कारम् अकरोत् । अग्रे अपि किमपि साहाय्यम् आवश्यकं चेत् मां पृच्छतु इत्यपि अवदत् । तदा एषः सर् अलेक्साण्डर् प्लेमिङ्ग् निस्सङ्कोचं “मया वैद्येन भवितव्यम्” इति अवदत् । अस्य सर् अलेक्साण्डर् प्लेमिङ्गस्य निर्धनत्वम् अवगत्य सः धनिकः वैद्यशिक्षणस्य आनुकूल्यम् अकल्पयत् । एवं प्रकारेण १९०८ वर्षे एषः सर् अलेक्साण्डर् प्लेमिङ्ग् वैद्यपदवीं प्राप्नोत् । तस्य शिक्षणस्य व्यवस्थां कृतवान् यः सः अग्रे इङ्ग्लेण्ड्-देशस्य प्रधानी यः अभवत् तस्य विन्स्टर् चर्चिलस्य पिता ।
एषः सर् अलेक्साण्डर् प्लेमिङ्ग् वैद्यपदव्याः प्राप्तेः अनन्तरं रोगकारकाणां ब्याक्टीरियाणाम् अध्ययने रतः अभवत् । १९२८ तमे वर्षे लण्डन्-नगरस्य सैण्ट्-मेरीस्-वैद्यालयस्य प्रयोगालये प्रयोगनिरतः आसीत् । ब्याक्टीरियाः ’डिप्तीरिया’, ’न्युमोनिय’, ’मेनिन् जैटिस्’ सदृशाणां रोगाणाम् औषधं भवेयुः वा इति प्रयोगं कुर्वन् आसीत् । तदवसरे सः कदाचित् पीनसेन पीडितः आसीत् । तदा अपि रोगकारकाणां ब्याक्टीरियाणाम् अध्ययनं कुर्वन् आसीत् । तदा अकस्मात् नासिकातः एकं बिन्दुमात्रं सिङ्गाणं तेषां ब्याक्टीरियाणाम् उपरि अपतत् । प्रयोगः नष्टः इति मत्वा सः सर् अलेक्साण्डर् प्लेमिङ्ग् तं प्रयोगं तत्रैव त्यक्त्वा गृहम् अगच्छत् । सप्ताहानन्तरं यदा स्वस्थः अभवत् तदा पुनः प्रयोगालयं प्रत्यागतः । तदा तेषां ब्याक्टीरियाणाम् उपरि “बूस्ट्” वर्धितम् आसीत् । एषः सर् अलेक्साण्डर् प्लेमिङ्ग् तत् न क्षिप्तवान् । तदपि सूक्ष्मदर्शकेण पर्यशीलयत् । तदा तेन अवलोकितं यत् यत्र बूस्ट् वर्धितम् आसीत् तत्र ब्याक्टीरियाः एव न आसन् । पुनः यदा सूक्ष्मरूपेण पर्यशीलयत् तदा तत्र वर्धितं सुपिष्टकादीनाम् उपरि वर्धमानं शिलीन्ध्रम् इति ज्ञातम् । तेन बूस्ट् इत्याख्येषु ब्याक्टीरियानाशस्य शक्तिः अस्ति इति अवगतम् । एषः सर् अलेक्साण्डर् प्लेमिङ्ग् तान् बूस्ट् इत्याख्यान् “पेनिस्लियम्” इति अवदत् । ततः प्राप्यमाणं जीवनिरोधकं “पेनिसिलिन्” इति च अवदत् । ब्याक्टीरियाः ’डिप्तीरिया’, ’न्युमोनिय’, ’मेनिन् जैटिस्’ सदृशाणां रोगाणाम् औषधं भवेयुः वा इति पुनः पुनः मूषकाणां, शशाणां कृते सूच्यौषधं दत्वा परीक्षाम् अकरोत् । तेषां मूषकाणां, शशाणां च रोगः अपगतः ।
एषः सर् अलेक्साण्डर् प्लेमिङ्ग् प्रथमस्य महायुद्धस्य समये रायल्-आर्मि-मेडिकल्-कोर् प्रविष्टवान् । रोगाणूनां विरुद्धस्य युद्धे “लैसोजेम्” नामकाणां ब्याक्टीरियाणां नाशकं किञ्चित् "प्रोटीन्" संशोधितं १९२२ तमे वर्षे । निरन्तरं कृतेन प्रयोगेण अयं सर् अलेक्साण्डर् प्लेमिङ्ग् पेनिसिलिन् श्वेतरक्तकणान् न नाशयति इत्यपि संशोधितवान् । एतान् सर्वान् अपि विषयान् १९२९ तमे वर्षे “लान्सेट्” नामिकायां पत्रिकायां प्राकाशयत् । तदनन्तरं प्रयोगान् कर्तुं तस्य समीपे धनाभावः आसीत् । तदर्थं प्रयोगान् तत्रैव त्यक्तवान् । तदनन्तरं १९३९ तमे वर्षे ड्ब्ल्यु. हेच्. फ्लोरि तथा डा. इ. बि. चैन् इत्याख्यौ पुनः पेनिसिलिन् विषये प्रयोगान् आरब्धवन्तौ । १९४१ तमे वर्षे एतत् पेनिसिलिन् कस्यचित् आरक्षकस्य अस्वास्थ्यं प्रथमवारं सम्पूर्णतया निवारयत् । यद्यपि अनन्तरं पेनिसिलिन् आवश्यकता आसीत् तथापि तस्य अभावः आसीत् । द्वितीयस्य महायुद्धस्य समये तस्य पेनिसिलिन् आवश्यकता अत्यधिका अभवत् । अमेरिकादेशस्य विज्ञानिनः उद्यमपतयः च महता प्रमाणेन पेनिसिलिन् उत्पादनम् आरब्धवन्तः । १९४४ वर्षावसरे ट्न् परिमितेन पेनिसिलिन् युद्धप्रदेशं प्रति प्रेषितम् । १९४५ तमे वर्षे ड्ब्ल्यु. हेच्. फ्लोरि तथा डा. इ. बि. चैन् इत्येताभ्यां सह अयं सर् अलेक्साण्डर् प्लेमिङ्ग् अपि “नोबेल्” पुरस्कारेण सम्मानितः । एषः सर् अलेक्साण्डर् प्लेमिङ्ग् ७४ तमे वयसि १९५५ तमे वर्षे मार्चमासस्य ११ दिनाङ्के इहलोकम् अत्यजत् ।


text:
गणितम्
सन्ख्यानां विक्रियानां क्षेत्रगणितस्य परिमाणस्य च तर्कबद्ध चिन्तनम् एव गणितम् । अयम् अति महत्वस्य विषय:। एषा विज्ञानस्य भाषा इति मन्यते|
अन्तर्विषयाः
- १ शुद्ध गणिहस्य विचारणक्षेत्राणि
- २ प्रयुक्तगनितस्य विचारणक्षेत्राणि
- ३ भारतीय गणितशास्त्रः
- ४ केचन यशस्विनः गणितज्ञाः
- ५ बाह्यसम्पर्कतन्तुः
शुद्ध गणिहस्य विचारणक्षेत्राणि[सम्पादयतु]
गणितस्य आधारः तत्वम् च[सम्पादयतु]
परिमाण[सम्पादयतु]
पूर्णाङ्कानाम् पाटीगणितस्य विश्लेषणाय प्रारभति । नन्तरम् अविभाज्यसङ्खानाम् गुणानाम् विचारणं भवति ।
व्यूह[सम्पादयतु]
परि[सम्पादयतु]
विकृति[सम्पादयतु]
प्रयुक्तगनितस्य विचारणक्षेत्राणि[सम्पादयतु]
सङख्याशास्त्रम्[सम्पादयतु]
परीख्या[सम्पादयतु]
गणितात्मक भौतिकशास्त्रम्[सम्पादयतु]
भारतीय गणितशास्त्रः[सम्पादयतु]
आधुनिकगणकयन्त्रम् अपि अतिशेते भारतीया वेदगणितपद्धतिः । शून्यं, दशांशपद्धतिः, सङ्खयाः, मूल्यम् इत्यादयः बहवः अंशाः भारतीयानां कारणतः एव गणितक्षेत्रं प्रविष्टवन्तः । "पैथगोरियन्" सिद्धान्तः इति यत् इदानीं पाठ्यते (कर्णवर्गः = पादवर्गः + लम्बवर्गः) स च सिद्धान्तः पैथगोरस्य जननात् त्रिशतवर्षपूर्वम् एव भारते शुल्बसूत्रे निरूपितः आसीत् । भास्कराचार्येण लीलावत्यां
- "तत्कृत्योगपदं कर्णः दोष्कर्णवर्गयोर्विवरात् ।
- मूलं कोटिः कोटिश्रुतिकृत्योः अन्तरात् पदं बाहुः "॥
इति उच्यते । पिङ्गलाचार्यः छन्दश्शास्त्रे मेरुप्रस्तारम् अधिकृत्य यत् प्रतिपादयति तदेव पास्कल्नामकेन अन्विष्टम् इति वयं पाठ्यपुस्तकेषु पठामः । अहो, विचित्रा खलु अस्माकं विद्यादानरीतिः ।
- "यथा शिखा मयूराणां नागानां मणयो यथा।
- तथा वेदाङ्गशास्त्राणां गणितं मूर्ध्नि स्थितम्॥"।
आधुनिक कालस्य अति श्रेष्टः भारतीय गणितशास्त्रज्ञः श्रीनिवास रामानुजन् महोदयः।
अध्य समग्रे प्रपञ्चे उपयुज्यमानाः अङ्का (1,2,3,....) शून्यं (०) दशमानपद्धतिश्च भारते वर्षे अन्वैष्यन्त। रोमन् पद्धत्या संख्यानां लेखने महत् कष्टं सकलैरनुभूयते स्म। अतः तत् त्यक्त्वा सर्वे देशाः भारतान्विष्टां पद्धतिमेव स्वीचक्रुः। इयं पद्धतिः अरबाणां द्वारा यूरोपं प्राप। अतः इमां 'अरबीया पद्धतिः' , 'अरबीयाः अङ्काः' इति केचन भ्रान्त्या व्यवहरन्ति। गणितशास्त्रग्रन्थकारेषु आर्यभटः, वराहमिहिरः, भास्करः, महावीरः,श्रीधरः, द्वितीयः भास्करः इत्यादयः गणनार्हाः।
अङ्कगणितम्[सम्पादयतु]
अङ्कगणितं, पातटीगणितमिति च arithmetic इत्याख्यं शास्त्रं संस्कृते व्यवह्रियते। पाटीगणितग्रन्थेषु आचार्यभास्करस्य लीलावती मूर्धन्या। तत्र दशगुणनया शतसहस्रादिसंख्यानां गणना कथं प्रवर्तत इति इत्थं सूचितम्-
- 'एकदशशतसहस्त्रायुतलक्षप्रयुतकोतटयः क्रमशः।
- अर्बुदं अब्जं खर्वनिखर्वमहापद्मशङ्कवः तस्मात्।
- जलघिश्चान्तं मध्यं परार्धमिति दसशगुणोत्तराः संङ्नाः।
- संख्यायाः स्थानानां व्यवहारर्थं कृता पूर्वैः ॥'
भास्कराचार्यः न केवलं गणितशास्त्रवित्, अपितु श्रेष्ठः कविरपि। अतः सः क्लिष्टाः गणितसमस्या अपि सरलया शैल्या प्रकृतिरम्यां दृश्यावलीं उपवर्णयन् प्रस्तौति।एकं उदाहरणम् अत्र दीयते-
- 'चक्रक्रौञ्चाकुलितसलिले क्वापि दृष्टं तडागे
- तोयादूर्ध्वं कमलकलिकाग्रं वितस्तिप्रमाणम्।
- मन्दं मन्दं चलितमनिलेनाहतं हस्तयुग्मे
- तस्मिन् मग्नं गणक कथय क्षिप्रमम्भः प्रमाणम्॥'
बीजगणितम्[सम्पादयतु]
बीजगणिते तु अनेकाव्यक्तपदात्मकानां समीकरणानां विश्लेषणं, कुट्टकवर्गप्रभृति चक्रवालानि च भारतीयानां वैशिष्ट्यम्। खगॊलशास्त्रे बीजगणितस्य उपयॊगः, बैजिकसिद्धान्तानां रेखागणितीयं प्रदर्शनं चापि भारनतीयानां प्रागल्भ्यं सूचयति।अव्यक्तपदस्य सूचनार्थं या. का. नी. पी. लॊ. इत्यादीनि अक्षराणि उपयुज्यन्ते।
- यावत्तावत् कालकॊ नीलकॊsन्यॊ
- वर्णः पीतॊ लॊहितश्वैतदाद्याः
- अव्यक्तानां कल्पिता मानसमंज्ञाः
- तत्संख्यानां कर्तुमाचार्यवर्यः॥
क्षेत्रमिति[सम्पादयतु]
क्षेत्रमितौ (Geometry) वेदकालादेव शुल्बसूत्रग्रन्थाः भारते प्रचलिताः यज्ञवेदीनां निर्मणार्थं विभिन्नानामाकृतीनां क्षेत्रफलश्यकमासीत्। अतः अस्मिन् शास्त्रे अतीव प्रौढ्विचाराः सन्ति। पैतागॊरसॊपज्ञं इति ऎरॊप्याः यं सिद्धान्तं मन्यन्ते सः कात्यायानेन चैवं निरूपितः- 'दीर्घचतुरस्त्रस्याक्ष्ण्या रज्जुः पार्श्वमानीन्ति तिर्यङ्भानी च यत् पृतग्भूते कुरुतः तदुभयं करॊति'। इति।ऎतदेव अनन्तरभवैः पण्डितैः सुलभरूपेण दत्तम्- 'जात्यत्रिभुजैः भुजकॊटयॊर्वर्गयॊगः कर्णवर्गसमः' इति।इदानीमपि सिद्धान्तः ऎषः पैतागॊरसस्य नाम्ना परिगण्यते। अस्य 'शुल्बसिद्धान्तः' इति 'जात्यत्रिभुजसिद्धान्तः' इति वा युक्तं अभिदानम्, प्रागेव भारतीयैः अन्विष्टत्वात्। स्थिरान्कस्य (पै) इत्यस्य मौल्यं आर्यभटनैवं प्रतिपादितम्-
- चतुराधिकं शतमष्टगुणं द्वाषष्टिस्तथा सहस्त्राणाम्।
- अयुतद्वयस्य विष्कम्भस्य आसन्नौ वृत्तपरिणाहः॥ इति ॥
- (१००+४)* ८+६२०००/२००००=३.१४१६
आधुनिकगणितप्रतिपाद्यमानादपि मौल्यात् निष्कृष्टतरं मौल्यं दत्त्वापि आर्यभटः तदपि 'आसन्नम्' इति ब्रवीति। सूक्ष्मतमदृष्टिः खलुः सः।
त्रिकॊणमिति[सम्पादयतु]
त्रिकॊणमितौ (Trigonometry) उपयुज्यमानं सैन् (Sine), कॊसैन् (Cosine), लागरितम् (Logarithm)इत्यादीनि क्रमशः 'शिञ्जिनि' 'कॊटिशिञ्जिनि' 'लघुरिक्तादीनाम्' भ्रष्टरूपाणि स्पष्टम्।
विश्लेषकरेखागणितम्[सम्पादयतु]
वाचस्पतिः स्वीये न्यायशास्त्रग्रन्थे विश्लेषकरेखागणितस्य आचार्य भास्करॊ गॊलाध्याये चलकलनस्य(Calculus) च मूलविचारात् प्रस्तूय युरॊपीयपण्दिताभ्यां डेकार्टे-न्यूटनाभ्यां(Descartes Newton) प्रागेव ऎतदभिज्ञौ आस्ताम्।
केचन यशस्विनः गणितज्ञाः[सम्पादयतु]
- कणाद:
- याज्ञवल्क्य:
- लगध:
- बौधायन:
- आर्यभट:
- ब्रह्मगुप्त:
- वराहमिहिर:
- श्रीपति:
- भास्कर:
- नीलकण्ठ:
- माधव:
- श्रीनिवासरामानुजन्
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Free Mathematics books Free Mathematics books collection.
- Encyclopaedia of Mathematics online encyclopaedia from Springer, Graduate-level reference work with over 8,000 entries, illuminating nearly 50,000 notions in mathematics.
- HyperMath site at Georgia State University
- FreeScience Library The mathematics section of FreeScience library
- Rusin, Dave: The Mathematical Atlas. A guided tour through the various branches of modern mathematics. (Can also be found at NIU.edu.)
- Polyanin, Andrei: EqWorld: The World of Mathematical Equations. An online resource focusing on algebraic, ordinary differential, partial differential (mathematical physics), integral, and other mathematical equations.
- Cain, George: Online Mathematics Textbooks available free online.
- Tricki, Wiki-style site that is intended to develop into a large store of useful mathematical problem-solving techniques.
- Mathematical Structures, list information about classes of mathematical structures.
- Mathematician Biographies. The MacTutor History of Mathematics archive Extensive history and quotes from all famous mathematicians.
- Metamath. A site and a language, that formalize mathematics from its foundations.
- Nrich, a prize-winning site for students from age five from Cambridge University
- Open Problem Garden, a wiki of open problems in mathematics
- Planet Math. An online mathematics encyclopedia under construction, focusing on modern mathematics. Uses the Attribution-ShareAlike license, allowing article exchange with Wikipedia. Uses TeX markup.
- Some mathematics applets, at MIT
- Weisstein, Eric et al.: MathWorld: World of Mathematics. An online encyclopedia of mathematics.
- Patrick Jones' Video Tutorials on Mathematics
- Citizendium: Theory (mathematics).
- du Sautoy, Marcus, A Brief History of Mathematics, BBC Radio 4 (2010).
- MathOverflow A Q&A site for research-level mathematics


text:
हनूमज्जयन्ती
चैत्रमासे एव रामनवम्याः अनन्तरम् आचर्यते हनुमज्जयन्ती । भक्तजनप्रियः बुधजनप्रियः बहुजनप्रियः च हनुमान् आञ्जनेयः, मारुतिः, महावीरः, प्राणदेवः इत्यादिभिः बहुभिः नामभिः सुप्रसिद्धः अस्ति । भारते विभिन्नेषु प्रदेशेषु विभिन्नेषु दिनेशु आचर्यते हनुमज्जयन्ती । कुत्रचित् चैत्रमासस्य शुक्लपक्षस्य पूर्णिमादिने आचर्यते चेत् कुत्रचित् कार्त्तिकमासस्य कृष्णपक्षस्य चतुर्दशीदिने आचर्यते । कुत्रचित् च मार्गशीर्षमासस्य शुक्लपक्षस्य त्रयोदशीदिने आचर्यते ।
तद्दिने व्रतम् आचर्यमाणाः दिनपूर्णम् उपवासम् आचरन्ति । पूर्णतया उपवासकरणे अश्क्ताः फल-मूल-क्षीरादीनि सात्त्विकद्रव्याणि सेवन्ते । रात्रौ श्रीरामस्य पूजां कृत्वा दासश्रेष्ठस्य आञ्जनेयस्य पूजां कुर्वन्ति । चणक-गुडनिर्मितं नैवेद्यं समर्पयन्ति । पञ्चोपचार-षोडशोपचारयुतायां पूजायां विशेषेण आञ्ज्नेयस्य कृते पञ्चामृताभिषेकं कुर्वन्ति । पञ्चप्राणस्वरूपः अयं देवः अभिषेकप्रियः । रात्रौ सङ्गीतनृत्यकर्यक्रमाः आयोज्यन्ते । समग्रे ग्रामे शोभायात्रा भवति । कुत्रचित् मल्लविद्यायाः प्रदर्शनम् अपि भवति । केचन रात्रिपूर्णं जागरणम् अपि कुर्वन्ति । सर्वत्र रामायणस्य सुन्दरकाण्डस्य पारायणं प्रचलति । सुन्दरकाण्डं “हनुमद्विजयः” इत्येव प्रसिद्धम् ।
रामायणे हनुमता कृतानि समुद्रलङ्घनं, सीतान्वेषणं, राक्षसनिग्रहः, लङ्कादहनं, पर्वतानयनम् इत्यादीनि साहसकार्याणि अत्यन्तं रोचकाणि । हनुमतः मन्दिरं प्रतिग्रामं भवत्येव । जगतः प्रथमः सेवकः हनुमान् । “हनुमान् दास्ये च सखेऽर्जुनः” इत्येव प्रसिद्धम् ।
- “बुद्धिर्बलं यशो धैर्यं निर्भयत्वम् अरोगिता ।
- अजाड्यं वाक्पटुत्वं च हनुमत्स्मरणात् भवेत् ॥“
इत्ययं श्लोकः हनुमतः स्मरणमात्रेण बुद्धिः, बलं, यशः, धैर्यं, निर्भयत्वम्, अरोगिता, वाक्पटुत्वं च प्राप्यते इति वदति । हनुमान् सप्तचिरञ्जीविषु अन्यतमः अपि ।
- “अश्वत्थामा बलिर्व्यासः हनूमांश्च विभीषणः ।
- कृपः परशुरामश्च सप्तैते चिरञ्जीविनः ॥“