text:
धर्मशास्त्रम्
धर्मशास्त्रम् (Dharmaśāstra) भारतीयशास्त्रेषु अन्यतमम् । भारतीयपरम्परायाम् अस्य शास्त्रस्य बहुमुख्यं प्राशस्त्यम् अस्ति । धर्मशब्दः ‘धृ’ धारणे इति धातोः व्युत्पन्नः । तत्र महाभारते ‘धारणाद्धर्म इत्याहुः धर्मो धारयते प्रजाः’ इति यद् उपवर्णितं तद् धर्मस्य यथार्थस्वरूपं संक्षेपेण प्रतिपादयति । एवं धर्मः समाजस्य धारणं नाम संरक्षणम् संवर्धनं च करोति, अर्थात् समाजकल्याणकारिणीं कामपि जीवनयापनपद्धतिं निर्दिशति । धर्मशब्दः प्रप्रथमतया ऋग्वेदे दृश्यते । अस्मिन् धर्मः इत्येतत् पदं धार्मिकविधिः, व्रतम्, आचारः इत्येतेषु अर्थेषु प्रयुक्तः अस्ति । अन्येषु सन्दर्भेषु धारकः पोषकः इत्येतौ अर्थौ बोधितः । तैत्तिरीय उपनिषदि 'धर्मञ्चर’ इति शिष्यानुशासनम्, मनुस्मृतौ 'भगवान्, सर्ववर्णानां यथावदनुपूर्वशः । अन्तरप्रभवाणां च धर्मान्नो वक्तुमर्हसि ॥' इति, याज्ञवल्क्यस्मृतौ ’योगिश्वरं याज्ञवल्क्यं सम्पूज्य मुनयोऽब्रुवन् । वर्णाश्रमेतराणां नो ब्रूहि धर्मानशेषतः ॥' इति, पराशरस्मृतौ ’चातुर्वर्ण्यसमाचारं किञ्चित् साधारणं वद । चतुर्णामपि वर्णानां कर्तव्यं धर्मकोविदैः ॥' इत्येतेषु उक्तिषु प्राक्तनभारतीयसमाजस्य चतुर्वर्णीयैः आश्रमस्थैः अनुसरणीयाः आचाराः एव धर्मपदेन उपदिष्टाः भवन्ति ।
जैमिनिमते धर्मः इत्यस्य निरूपणं, ’बोधनालक्षणोऽर्थोधर्मः’ इति कृतमस्ति । वैशेषिकसूत्रे ’अथातो धर्मं व्याख्यास्यामः’।, 'यतोऽभ्युदयनिःश्रेयससिद्धिः स धर्मः’ इति व्याख्यातम् अस्ति । एवमेव ’ध्रियते अनेनेति धर्मः’, ’धर्मे सर्वं प्रतिष्ठितम्’, ’धारणात् धर्ममित्याहुः’ 'धर्मोधारयते प्रजाः’ इत्याद्याः उक्तयः धर्मस्य व्याप्तिं प्रयोजनञ्च प्रतिपादयन्ति ।
अन्तर्विषयाः
धर्मस्य प्रकाराः[सम्पादयतु]
धर्मा बहुविधा लोके श्रुतिभेदमुखोद्बवाः ।
देशधर्माश्च दृश्यन्ते कुलधर्मास्तथैव च ॥
जातिधर्मा वयोधर्मा गुणधर्माश्च शोभने ।
शरीर-कालधर्माश्च आपद्धर्मास्तथैव च ॥
एतद्धर्मस्य नानात्वं क्रियते लोकवासिभिः।[१]
देशधर्मः, कुलधर्मः, जातिधर्मः, वयो(आश्रम)धर्मः, गुणधर्मः, शरीर-कालधर्मः, आपद्धर्माश्च धर्मस्य प्रकाराः भवन्ति । वर्णधर्मः, आश्रमधर्मः, वर्णाश्रमधर्मः, नैमित्तिकधर्मः, गुणधर्मश्च धर्मस्य पञ्चप्रकाराः सन्ति इति मनुस्मृतेः टीकाकारः गोविन्दराजः, गौतमधर्मस्य सूत्रस्य टीकाकारः हरदत्तश्च प्रतिपादयन्ति ।
धर्मस्य आकराः[सम्पादयतु]
धर्मस्य आकराः विभिन्नेषु ग्रन्थेषु प्रतिपादिताः सन्ति । तानि,
- "वेदो धर्म मूलम् ।"
"तद्विदां च स्मृतिशीले ।" गौ.ध.सू, १,१.२
- "धर्मज्ञसमयः प्रमाणम् ।"
वेदाश्च । आ.ध.सू,१ , १.१, २-३
- उपदिष्टो धर्मः प्रतिवेदम् । बो.ध.सू १.१.१
स्मार्तो द्वितीयः । तृतीयश्शिष्टागमः । १, १,३-४
श्रुतिस्मृतिविहितो धर्मः ।
तदलाभे शिष्टाचारः प्रमाणम् । व,ध.सू १ ४-५
- अथातो धर्मं व्याख्यास्यामः ।
श्रुतिप्रमाणको धर्मः ॥ हा.ध.सू
- वेदोऽखिलो धर्ममूलम् । स्मृतिशीले च तद्विदाम् ।
आचारश्चैव साधूनामात्मनस्तुष्टिरेव च ॥ म. २, ६
- वेदाः स्मृतिः सदाचारः स्वस्य च प्रियमात्मनः ।
एतच्चतुर्विधु प्राहुः साक्षाद्धर्मस्य लक्षणम् ॥ म, २ १-२
- श्रुतिः स्मृतिः सदाचारः स्वस्य च प्रयमात्मनः ।
सम्यक् सङ्कल्पजः कामो धर्ममूलमिदं स्मृतम् ॥ या १,७
धर्मशास्त्रसाहित्यस्य विकासः[सम्पादयतु]
धर्मशास्त्रस्य सहस्राधिकाः उपलभ्यमानाः ग्रन्थाः प्रायशः २५ दशकेभ्यः पूर्वदारभ्य धारावाहितया अद्यापि लभ्याः सन्ति । धर्मशास्त्रग्रन्थाः रचनाशैलीम् अनुसृत्य सूत्र-स्मृति-टीकादिभिः विभक्ताः सन्ति । रचनाकालादारभ्य समर्थतया विभक्ताः सन्ति एते ग्रन्थाः । धर्मशास्त्रस्य ग्रन्थाः आदौ धर्मप्रचारयोग्यं प्रदेशं दर्शयन्ति । मनुस्मृतौ सरस्वती दृषद्वती नद्योः विद्यमानं मध्यभागं (प्रदेशं) ब्रह्मावर्तमिति उपदिष्टम् अस्ति । कुरुक्षेत्र-मत्स्य-पाञ्चाल-शूरसेनप्रदेशाणां प्रदेशः ब्रह्मर्षिदेशः इति । हिमवद् विन्द्यपर्वतयोः मध्ये विद्यमानं कुरुक्षेत्रं पूर्वप्रदेशः इति, प्रयागस्य पश्चिमदिशि विद्यमानं प्रदेशं मध्यदेशः इति, पूर्वपश्चिमसमुद्रयोः हिमवद् विन्द्यपर्वतयोः च विद्यमानयो मध्यविशालप्रदेशम् आर्यवर्तप्रदेशः इति च निर्दिष्टः अस्ति । एतेषु उत्तरोत्तरदेशस्यापेक्षया पूर्वदेशाः धर्मानुष्ठाय योग्याः इति ।
धर्मशास्त्रस्य प्रमेयाः[सम्पादयतु]
धर्मशास्त्रे सामान्यतया विषयाः त्रिषु विभागेषु विभक्ताः । आचारः, व्यवहारः, प्रायश्चित्तञ्च इति । वेदेषु विद्यमानाः बीजरूपविषयाः धर्मसूत्रेषु निबद्धाः सन्ति । मनोः, याज्ञवल्क्यस्य, नारदस्य, पराशरस्य च स्मृतिषु शास्त्रीयदृष्ट्या विभागः कृतः अस्ति ।
आचारः[सम्पादयतु]
आचारः नाम श्रुतिस्मृतिप्रोक्तं शास्त्रीयम् आचरणम् । अस्मिन् व्यक्तिजीवने, सामाजिकजीवने, गृहजीवने च अनुसरणीयाः नीतयः नियमाश्च, मानवेन आजीवने अनुसरणीयाः संस्काराः, संस्कारानन्तरं करणीयाः आचारनियमाः च निरूपिताः ।
आचारः परमो धर्मः श्रुत्युक्तः स्मार्त एव च [२]-मनस्मृतिः,-१-१०८
आचारः परमो धर्मः सर्वेषामिति निश्चयः[३]-वसिष्ठः,६,१
चतुर्णामपि वर्णानामाचारो धर्मपालकः [४]
आचारहीनः षडङ्गसहितं वेदं पठति चेदपि निष्फलं भवति । आचारयुक्तः चेदेव सम्पूर्णफलं प्राप्नोति । तपसः आधारः आचारः एव भवति । सदाचारः एव धर्मस्य मूलम् । आचारेण आयुष्यम्, इष्टार्थसिद्ध्यादीः च लभ्यन्ते । अशुभं नाशयति च । दुराचारी लोके निन्दितः भवति, दुःखभाजनः सततव्याधिग्रस्थः अल्पायुः च भवति । धर्माचरणे निरतः एवं चिन्तयन्ति, वयं फलं न प्राप्नुमः, दुःखमयं जीवनं, दारिद्र्यञ्च बाधते इति । एतेषां प्रश्नानाम् उत्तरं मनुः एवं वदति,
नाधर्मश्चरितो लोके सद्यः फलति गौरिव ।
शनैरावर्तमानस्तु कर्तुर्मूलानि कृन्तति ॥
यदि नात्मनि पुत्रेषु न चेत्पुत्रेषु नप्तृषु ।
न त्वेव तु कृतो धर्मः कर्तुर्भवति निष्फलम् ॥
अधर्मेणैधते तावत्ततो भद्राणि पश्यति ।
ततः सपत्नान् जयति समूलस्तु विनश्यति ॥
- आचारकाण्डे प्रमुखाः विषयाः वर्णधर्मः, आश्रमधर्मः, अनयोः धर्मयोः सम्बद्धाः संस्काराः च निरूपिताः ।
वर्णधर्मः[सम्पादयतु]
सर्वेषु धर्मशास्त्रग्रन्थेषु अस्याः वर्णव्यवस्थायाः निरूपणं कृतम् अस्ति । चत्वारो वर्णाः ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्र इति । "ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीत् बाहु राजन्यः कृतः । ऊरू तदस्य यद्वैश्यः पद्ब्भ्यां शूद्रो अजायत"[५] इति ऋग्वेदे अपि वर्णितम् अस्ति । वर्णविभजनस्य उद्देश्यं तु लोकस्य अभिवृद्धिः एव । उक्तं तद्यथा,
लोकानां विवृध्यर्थं मुखबाहूरुपादतः ।
ब्राह्मणं क्षत्रियं वैश्यं शूद्रं च निरवर्तयत् ॥
आश्रमव्यवस्था[सम्पादयतु]
धर्मशास्त्रे चात्वारः आश्रमाः व्यवस्थितया निरूपितवान् अस्ति । ब्रह्मचर्य-गृहस्थ-वानप्रस्थ-सन्यासादयाः (चत्वारः) आश्रमाः । आश्रमाणां धर्माचरणम् उपनयनोत्तरम् इत्येव निर्दिष्टमिति ।
- ब्रह्मचर्याश्रमः- मुख्यः आदिमः आश्रमः। सद्गृहस्थः भवितुम् अस्य आश्रमस्य प्रामुख्यता वर्तते । ब्रह्मचर्यशब्दस्य अर्थः वेदानाम् अध्ययनम् एवं तेषां अनुष्ठानं च भवति । केचन नियमाः यथा,
षट्त्रिंशदाब्दिकं चर्यं गुरौ त्रैवेदिकं व्रतम् ।
तदर्धकं पादिकं वा ग्रहणान्तिकमेव वा ॥
वेदानधीत्य वेदौ वा वेदं वापि यथाक्रमम् ।
अविप्लुतब्रह्मचर्यो गृहस्थाश्रममासेत् ॥[६]
- गृहस्थाश्रमः- सकलाश्रमाणाम् आधारभूतः अतिमुख्यः च आश्रमः गृहस्थाश्रमः । सकलाश्रमाणां आधारस्तम्भः भवति । अस्य आश्रमस्य वैशिष्ट्यम् एवं निरूपितम्,
गृहस्थ एव यजते गृहस्थस्तप्यते तपः ।
चतुर्णामाश्रमाणां तु गृहस्थश्च विशिष्यते ॥[७]
- गृहस्थाः सन्ध्यादि षट् कर्माणि करणीयानि । तानि उक्तानि,
संध्यास्नानं जपो होमो देवतानां च पूजनम् ।
आतिथ्यं वैश्वदेवश्च षट् कर्माणि दिने दिने ॥
- गृहस्थेभ्यः कानिचन कर्तव्यानि निर्दिष्टानि सन्ति । तानि भवन्ति,
अध्यापनं ब्रह्मयज्ञः, षितैयज्ञस्तु तर्पणम् ।
होमो दैवो बलिर्भौतोनृयज्ञोऽतिथिपूजनम्॥[८]
- वानप्रस्थः- देवऋणात्,ऋषिऋणात्, पितृऋणात् च मुक्तो भूत्वा , एवं क्रमशः यजनयाजनम्, अध्ययनम्, अध्यापनम्, पुत्रप्रजननानन्तरं पौत्रस्य जननं च दृष्ट्वा जटाधारीभूत्वा आवसथाग्निना सह काननं प्रति गन्तव्यम् । वन्यफलादिकं भुक्त्वा जीवितव्यम् । प्रतिनित्यं त्रिषवणम्(त्रिवारं स्नानम्), त्रिसन्ध्याजपम्, भूमौ शयितव्यम् । आत्मसिद्धि प्राप्तुं यतमानः भवेत् । श्रुतेः, उपनिषदानां च अध्ययनं निरन्तरतया भवेत् ।
- सन्यासाश्रमः- वानप्रस्तस्य अस्य च भेदः तावान् नास्ति । वानप्रस्थाश्रमे जटाधारिः भवति । अस्मिन् तु मुण्डितः भवति । अस्मिन् आत्मसाधनार्थं सर्वदा यतमानाः भवेयुः । उक्तञ्च,
वनेषु च विहृत्यैवं तृतीयं भागमायुषः ।
चतुर्थमायुषो भागं त्यक्त्वा सङ्गान् परिव्रजेत् ॥
सन्यासाश्रमधर्माः केचन पठिताः सन्ति । ते यथा,
न कुट्यां नोदरे सङ्गो न चैले न त्रिपुष्करे ।
नागारे नासने नान्ने यस्य वै मोक्षवित्तु सः ॥[९]
अरण्यनित्यस्य जितेन्द्रियस्य सर्वेन्द्रियप्रीतिनिवर्तकस्य ।
आध्यात्म चिन्तागमानसस्य ध्रुवाह्यसौवृत्तिरुपेक्षकस्य ॥[१०]
- संस्काराः- संस्काराः सामान्यतया द्विधा विभक्ताः । जननपूर्वाः जननानन्तराणि च । संस्काराः षोडष उक्ताः सन्ति । तानि मनस्मृतौ उक्तानि सन्ति । यथा,गर्भादानम्, पुंसवनम्, सीमन्तोनयनम्, जातकर्म, नामकरणम्, निष्क्रमणम्, अन्नप्राशनम्, चूडाकरणम्, कर्णवेध, विद्यारम्भः, उपनयनम्, वेदारम्भः, केशान्तः, समावर्तनम्, विवाहः, अन्तेष्टिः च ।
- संस्काराणाम् उद्देश्यं निरूपितं मनुस्मृतौ । तद्यथा,
वैदिकैः कर्मभिः पुण्यैर्निषेकादिर्द्विजन्मनाम् ।
कार्यः शरीरसंस्कारः पावनः प्रेत्य चेह च ॥
गार्बैर्होमैर्जातकर्म चौडमौञ्जीनिबन्धनैः ।
बैजिकं गार्भिकं चैनो द्विजानामपमृज्यते ॥
स्वाध्यायेन व्रतैर्होमैस्त्रैविद्येनेज्यया सुतैः ।
महायज्ञैश्च यज्ञैश्च ब्राह्मीयं क्रियते तनुः॥
व्यवहारः[सम्पादयतु]
स्मृत्युक्तेषु धर्मेषु व्यवहारभागः (आचारकाण्डेषु) प्रमुखः अस्ति । लौकिकालौकिकव्यवहाराः सुवर्णिताः सन्ति । राजधर्मस्य कथनं नाम व्यवहारधर्मः इत्यर्थः । मनुस्मृतौ सप्तमे एवं अष्टमे अध्याये राजधर्मः निरूपितः अस्ति । याज्ञवल्क्यस्मृतौ अपि व्यवहारधर्मः निरूपितः अस्ति । अस्मिन् व्यवहारकाण्डे प्रथमश्लोकः एवं विद्यते,
व्यवहारान् नृपः पश्येत् विद्वद्भिः ब्राह्मणैः सह ।'
धर्मशास्त्रानुसारेण क्रोधलोभे विवर्जितः ।
स्मृत्यानुसारं नृपः न्यायदानं कुर्यात् । अतः न्यायनिर्णयार्थं वेदधर्मशास्त्रपारङ्गतानाम्, सत्यवादिनाम्, निष्पक्षपातिनाम्, विद्वज्जनानां च समूहः भवतिस्म । समूहे विद्यमानानां सख्यायाः विषये स्मृतिग्रन्थेषु ऐक्यमत्यं नास्ति । समूहे नृपाः, गौरवस्थकुटुम्बिनः, वृद्धवणिक्, धनिकाः च भवेयुः । नृपस्य अनुपस्थाने कश्चित् न्यायाधीशः नृपेणैव निर्दिष्टाः भवति । एवं ग्रामेषु मण्डलादिषु च निर्दिष्टाः भवन्ति । न्यायालयादिषु गणक, लेखकः, साध्यपालि इति च त्रयः अधिकार्यः आसन् । समस्यायाः निर्णयदाने प्रतिज्ञा, उत्तरम्, संशयहेतुपरामर्शः, निर्णयप्रमाणञ्च परीक्ष्य निर्णयः देयः भवतिस्म । प्रमाणं द्विविधं, मानुषम्, दैविकञ्चेति । मानुषप्रमाणस्य अभावे दैविकप्रमाणं स्वीकुर्वन्तिस्म ।
व्यवहारः अष्टादशेषु विभागेषु विभक्ताः । ऋणम्, दानम्, निक्षेपः, अस्वामिविक्रयः, सम्भूयसमुत्थानम्, दत्तानपाकर्म, वेतनादानम्, संविद्व्यतिक्रमः, क्रयविक्रयः, स्वामिपालविवादः, सीमाविवादः, दण्डपारुष्य, वाक्पारुष्य, स्तेय, साहसम्, स्त्रीसङ्ग्रहणम्, स्त्रीपुंधर्मः, विभागः, द्यूतसमाह्वयः इति व्यवहारस्य विभागः ।
प्रायश्चित्तम्[सम्पादयतु]
प्रायश्चित्तं नाम पश्चात्तापप्राप्तं मनः इति । अस्य वर्णनं मनुस्मृतौ एवं निरूपितम्,
प्रायो नाम तप-प्रोक्तं चित्तं निश्चय उच्यते ।
तपो निश्चयसंयुक्तं प्रायश्चित्तमितिस्मृतम् ॥
आत्मशुद्ध्यर्थम् उक्तानि सन्ति प्रायश्चित्तानि । अतः मनस्मृतौ,याज्ञवल्क्यस्मृतौ , गतमस्य, बोधायनस्य, आपस्तम्भस्य, वसिष्ठधर्मसूत्रादिषुच प्रायश्चित्तस्य विषये निरूपितम् अस्ति । प्रायश्चित्तेषु दैहिकप्रायश्चित्तानि विहाय जपतपादयः, कृच्छ्रः, अतिकृच्छाः, पराकः, चान्द्रायणादीनि प्रायश्चित्तानि निरूपितानि । प्रायश्चित्तस्य विषये भवदेवभट्टस्य प्रायश्चित्तप्रकरणम्, शूलपाणेः प्रायश्चित्तविवेकः च मुख्यौ ग्रन्थौ भवतः । रघुनन्दनस्य कृतिषु महापातकाः, उपपातकाः च वैज्ञानिकदृष्ट्या निरूपिताः । हत्या, अभक्ष्यभक्षणम्, अगम्यगमनादिषु विषयेषु स्पष्टतया निरूपितवान् अस्ति ।
अधाराः[सम्पादयतु]
- ↑ पराशरधर्मसंहिता-माधवीयवृत्ति १.१७
- ↑ मनस्मृतिः, १, १०८
- ↑ वसिष्ठः ६, १
- ↑ पराशरः, १, ३७
- ↑ ऋग्वेदः, १.९०.१२
- ↑ मनुस्मृतिः, ३.१२
- ↑ वसिष्ठः, ८. १४
- ↑ मनुस्मृतिः, ३.७०
- ↑ वसिष्ठः, १०-२३
- ↑ वसिष्ठः, १०-२३
बाह्यानुबन्धः[सम्पादयतु]
- Dharma Shastra-Code of Law For Hindus
- The Cooperative Annotated Bibliography of Hindu Law and Dharmaśāstra
- Alois Payer's Dharmaśāstra Site (in German, with copious extracts in English)
- "Maharishi University of Management – Vedic Literature Collection" A Sanskrit reference to the texts of all 18 Smritis.


c: text/html

text:
बुद्धपूर्णिमा
बौद्धमतानुयायिनां कञ्चित् प्रधानं पर्व एतत् । बुद्धजयन्ती प्रतिवर्षं वैशाखपूर्णिमायाम् आचर्यते । क्रि.पू.५६३तमे वर्षे अस्मिन् एव दिने भगवर्तः बुद्धस्य अवतारः अभवत् इति बौद्धानां विश्वासः । क्रि.पू.४८३तमे वर्षे ८०वर्षीयः भगबान् बुद्धः अस्मिन् एव पूर्णिमायाः दिने एव काश्मीरनगरे बुद्धः निर्वाणः अभवत् । भगवतः बुद्धस्य जन्म ज्ञानप्राप्तिः महनिर्वाणः त्रयः अपि अस्यां वैशाखपूर्णिमायाम् एव अभवत् इति विशेषः । एतावता कालेन कस्यचिदपि अन्यमहापुरषस्य विषये एवं नाभवत् । अस्मिन् युगे बौद्धमतावलम्बिनः ५०कोटिजनाः अस्मिन् विश्वे सन्ति । अयं बौद्धपूर्णिमा उत्सवः भारतम्, नेपाल, सिंगापुर, वियतनाम्, थैलैण्ड, काम्बोडिया, मलेशिया, श्रीलङ्का, म्यान्मार, इण्डोनेशिया पाकिस्तान् देशेषु जनाः श्रद्धया आचरन्ति ।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
संस्काराः
अन्तर्विषयाः
- १ संस्कारशब्दार्थः
- २ संस्कारभेदः
- ३ षोडशसंस्काराः
- ३.१ गर्भाधानसंस्कारः
- ३.२ पुंसवनसंस्कारः
- ३.३ सीमन्तोन्नयनसंस्कारः
- ३.४ जातकर्मसंस्कारः
- ३.५ नामकरणसंस्कारः
- ३.६ कर्णवेधसंस्कारः
- ३.७ निष्क्रमणसंस्कारः
- ३.८ अन्नप्राशनसंस्कारः
- ३.९ चूडाकर्मसंस्कारः
- ३.१० उपनयनसंस्कारः
- ३.११ वेदारम्भसंस्कारः
- ३.१२ केशान्तसंस्कारः
- ३.१३ समावर्तनसंस्कारः
- ३.१४ विवाहसंस्कारः
- ३.१५ विवाहाग्निपरिग्रहसंस्कारः
- ३.१६ अन्त्येष्टिसंस्कारः
- ४ बाह्यसम्पर्कतन्तुः
संस्कारशब्दार्थः[सम्पादयतु]
बहुष्वर्थेषु संस्कारशब्दस्य प्रयोगो दृश्यते परिष्करण–भूषण-प्रशिक्षण-संस्कृति-स्वशुद्धिक्रिया धार्मिकविधानादिषु विभिन्नेष्वर्थेषु प्रयुक्तोऽयं संस्कारशब्दः । शास्त्रान्तरेष्वपि अस्य स्वरुपं भिन्नतया वर्णितम् । वेदान्तिनां मते "देहे समुत्पद्यमानः स्नानाचमनादिजन्यजीवधर्मः संस्कारः। भावस्य व्यक्तिकरणार्थमात्मब्यञ्जनशक्तिरेव संस्कार इति नैयायिकमतम् । धर्मशास्त्रे तु मानवस्य कायिक–वाचिकपरिशुद्ध्यर्थं धर्मिकक्रियानुष्ठानेनात्मनि जायमानो धर्मविशेषः संस्कार इति प्रतिपादितम् । सामान्यतः धार्मिकक्रियाकल्पार्थे संस्कारशब्दस्य व्यवहारो दृश्यते व्याकरणे । दोषापनोदनपूर्वकं गुणाधानमेव संस्कार इति फलितम् ।
संस्कारभेदः[सम्पादयतु]
गर्भाधानादारभ्यान्त्येष्टिं यावत् त्रयोदशसंस्काराः इति मनुना प्रतिपादितम् । ते च यथा – गर्भाधानम्, पुंसवनम्, सीमन्तोन्नयनम्, जातकर्म, नामकरणम् बहिर्निष्कमणम्, अत्रप्राशनम्, कर्णवेधनम्, चूडाकर्म, उपनयनम् केशान्तः समावर्त्तनम्, विवाहः, अन्त्येष्टिश्चेति । एषु केशान्तसंस्कारं विहायावशिष्टाः द्वादशसंस्काराः स्वीकृताः याज्ञवल्क्येन । तेन समावर्त्तनसंस्कारेण केशान्तसंस्कारस्यान्तर्भावः कृतः । बोधायनाचार्यैरपि सीमन्तोन्नयनानन्तरं गर्भिण्याः सप्तमे मासि विष्णुबलिः इति कश्चन चतुर्थः संस्कारः कथ्यते । अपि च ब्रह्मचारिणां वेदाध्ययनानन्तरं विवाहात् पूर्वं होतृ, शुक्रियं. उपनिषदं,गोदानं, सम्मितं चेति पञ्च वेदव्रतानि संस्कारत्वेन निर्दिष्टानि वर्तन्ते । केशान्तः इति संस्कारस्तु बोधायनाचार्यैः नोक्तः । तथा च उपनयनानन्तरं श्रवण्यां पौर्णमास्यां वेदोपाकरणं अथवा वेदारम्भः इति संस्कारोऽपि विहितः । एवं च षोडशसंस्कारा भवन्ति ।
षोडशसंस्काराः[सम्पादयतु]
संस्कारशब्दः सम् उपसर्गपूर्वकं 'कृञ्'धातुना घञ् प्रत्ययपूर्वकम् स्म्स्कृतभाषायां व्याकरणशास्त्रदृष्ट्या व्युत्पत्तिर्भवति । सम + कृञ् + घञ्, इति संस्कारः । संस्कारशब्दस्य प्रयोगः बहुधा भवति । मीमांसादर्शने अस्य संस्कारशब्दस्य अर्थः यज्ञाङ्गभूत पुरोडाशादि शुद्ध्यर्थं प्रोक्षणविक्षणादिना सम्पन्ना भवति । अद्वैतवेदान्तिमतानुसारेण शारीरिकक्रियाणां मिथ्याक्षेपः संस्कारः इति । नैय्यायिकभावना अभिव्यक्तिहेतुना आत्मव्यञ्जकशक्तिः संस्कारः कथ्यते । मानवजीवने संस्काराः महत्त्वपूर्णाः सन्ति । संस्कारैः मनुष्यत्वं मानवता एवं व्यक्तित्वविकासश्च भवति । भिन्नेषु ग्रन्थेषु संस्काराणां संख्या भिन्ना दर्शिता वर्तते । जन्मना मानवः अपूर्णः भवति । संस्कारैश्च तत्र पूर्णता आगच्छति । भारतीयग्रन्थपरम्परया प्रायः षोडशसंस्काराः करणीयाः इति अस्माकं भगवान् बादरायणः अपि सूचयति । ते च इत्थं सन्ति ।
गर्भाधानसंस्कारः[सम्पादयतु]
सृष्ट्यां मानवः सर्वोत्कृष्टो मन्यते । तस्य जीवनस्य उद्देश्यम् आत्मसाक्षात्कारो वर्तते । विधिपूर्वकं संस्कृतो मानवो दिव्यज्ञानमर्जित्वा आत्मसाक्षात्कारं कर्तुं प्रभवति । मानवस्य सम्पूर्णजीवनं संस्काराणां क्षेत्रं वर्तते । संस्काराणां प्रमुखं लक्ष्यं शरीरस्य शुध्दिः पवित्रता चास्ति । एते संस्कारा वस्तुतः गर्भस्याधानादेव प्रारभन्ते । अधिकांशगृह्यसूत्राणि गर्भाधानादेव संस्काराणां प्रारम्भं निर्दिशन्ति । प्रजननमपि मानवजीवनस्य् अङ्गभूतम् । धर्मशास्त्रानुसारम् अत्र काऽप्यशुचिता नास्ति । अस्मिन् विषये मनुराह –
- वैदिकैः कर्मभिः पुण्यैर्निषेकादिर्द्विजन्मनाम् ।
- कार्यः शरीरसंस्कारः पावनः प्रेत्य चेह च ॥
अस्यायमर्थो यद् वेदमूलत्वात् वैदिकैः पुण्यैः शुभैः मन्त्रप्रयोगादिभिः कर्मभिः द्विजातीनां गर्भाधानादिः शरीरसंस्कारः कर्तव्यः । यतोहि एष शरीरसंस्कारो न केवलम् इहलोके परलोके चापि पुनाति । एवम् उक्तप्रकारेण गर्भाधानादिभिः संस्कारकर्मभिः पापं शमं याति । गर्भाधानं परिभाषमाणो जैमिनिराह –
- गर्भः सन्धार्यते येन कर्मणा तद् गर्भाधानमित्यनुगतार्थं कर्मनामधेयम् ।
शौनकोऽपि प्रत्यपादयत् यत् यस्मिन् कर्मणि पुरुषेण निषिक्तो गर्भः स्त्रियां धार्यते तत् गर्भालम्भनं गर्भाधानं वेत्युच्यते –
- निषिक्तो यत्प्रयोगेण गर्भः सन्धार्यते स्त्रिया ।
- तद् गर्भालम्भनं नाम कर्म प्रोक्तं मनीषिभिः ॥
मनुयाज्ञवल्क्यादयः आचार्याः इदमेव कर्म निषेक् इत्यभ्यदधुः ।
पुंसवनसंस्कारः[सम्पादयतु]
गर्भधारणानन्तरं गर्भस्थशिशोः पुंसत्वं सम्पादनहेतोः पुंसवननाम्नः संस्कारः भवति । अत्र विभिन्नदेवानां प्रार्थना भवति । यया प्रार्थनया गर्भस्थशिशुः पुष्टो भूत्वा पुत्ररूपेणप्राप्तो भवेत । अस्मिन् अवसरे आयुर्वैदिकौषधीनां सेवनं, भगवतः विष्णोः पूजनं च कर्तव्यम् । येन कर्मणा पुमान् सूयते तत् पुंसवनम् । गर्भाधानस्य द्वितीये तृतीये वा मासि पुष्यानक्षत्रयुक्तायां तिथौ पुंसवनकर्म क्रियते । पुत्रजनननिमित्तं संस्कारः क्रियते । होमः औषधिसेवनञ्च परिपाल्यते ।
सीमन्तोन्नयनसंस्कारः[सम्पादयतु]
गर्भधारणानन्तरं चतुर्थे मासे सीमन्तोन्नयनसंस्कारः भवति । अत्रावसरे पतिपत्न्योः केशानां प्रसाधनं वा संवर्धनं च करणीयम् । तयोः कृते उत्सवरूपोयं संस्कारः । अत्र संस्कारः, नृत्यं, गानं, वादनम् इत्यादि भवति । पत्न्याः मनोरञ्जनार्थं सोमस्य स्तुतिः भवति । यदा चन्द्रः पुरुषवाचकनक्षत्रेण युक्तः भवति तदा एव एषः संस्कारः भवति ।सीमन्त उन्नियते यस्मिन् कर्मणि तत् सीमन्तोन्नयनम् । गृह्यसूत्रानुसारेण गर्भाधानस्य चतुर्थे पञ्चमे मासि सीमन्तोन्नयनसंस्कारः क्रियते । स्मृतिग्रन्थानुसारेण षष्ठे अष्टमे वा मासि संस्कारोऽयमनुष्ठीयते । त्रिभिः दर्भपिञ्जुलैः गर्भिण्याः सीमन्तं (केशम्) उर्ध्व विनयति स्वामी । गर्भरक्षणमस्य प्रयोजनम् । केशस्य विभजनद्वारा जातशिशोः यशः त्रिलोकं व्याप्नुयात् ।
जातकर्मसंस्कारः[सम्पादयतु]
जातकर्मसंस्कारः नवजातशिशोः संवर्धनार्थं तथा च तस्य परिपोषणार्थं भवति । एतस्मिन् नाभिवर्धनात्पूर्वं पञ्च ब्राह्मणैः वैश्वानरः अग्नेः स्तुतिः भवति । तथा च आहुतिः अपि देयं भवति । येन शिशोदीर्घायुष्यम् एवम् अभ्युदयश्च भवति ।गर्भकोशात् शिशौ निर्गते जातकर्म विधीयते । पुत्रमुखदर्शनेन पिता नाभिवर्धनात् प्राक् शीतोदकेन सतैलस्नानं विधाय उत्तराभिमुखी भूत्वा यथाविधि जाताकर्म कुर्यात् । जातकर्मणि पितृनुद्दिश्य नान्दीमुखीश्राध्दादिकर्माणि क्रियन्ते । एतत्सर्वं शौचानन्तरमेव कर्त्तव्यम् ।
नामकरणसंस्कारः[सम्पादयतु]
अयं संस्कारः शिशोः जन्मानन्तरदश वा एकादशदिनानन्तरं भवति । गोपनीयं नाम तु जातकर्मसंस्कारे एव भवति । उच्चारणार्हं नाम् एतस्मिन् दिने भवति । शुभमुहूर्ते च नक्षत्रे मघुरध्वनियुतं नामचतुराक्षरैः वा द्वि अक्षरात्मकं भवति । नाम्नः करणं नामकरणम् । शिशोः जन्मनः दशमे एकादशे वा दिवसे पुण्येऽवसरे पिता प्राणानाचम्य “ अस्य पुत्रस्य नामकरणं करिष्ये” इति संकल्प्य “ पुण्याहं कथयित्वा नान्दीश्राध्दं च विधाय ब्राह्मणान् भोजयित्वा कुमारस्य नाम" दद्यात् । ब्राह्मणशिशोः जन्मतः दशमदिवसे, क्षत्रियाणां त्रयोदशे षोडशे वा दिवसे, वैश्यानां षोडशे विंशतितमे वा दिवसे, शुद्राणां द्वाविंशे मासान्ते वा नामकरणसंस्कारः करणीयः ।
कर्णवेधसंस्कारः[सम्पादयतु]
कर्णवेधं प्रशंसन्ति पुष्ट्यायुः श्री विवृद्धये इति गर्गस्य उक्त्या अस्य संस्कारस्य प्रशंसा ज्ञायते । अस्मिन् संस्कारे प्रथमं बालकस्य दक्षिणे कर्णे सूर्यकिरण-प्रवेशयोग्यं छिद्रं तदनु वामकर्णे क्रियते । संस्कारेण अनेन अन्त्रवृद्धिः न भवति इति स्मृतिकाराणां मतम् -
- शङ्कोपरि च कर्णान्ते त्यक्त्वा यत्नेन सेवनीयम् ।
- व्यत्यासाद्वा शिरां विध्येदन्त्रवृद्धि निवृत्तये ॥
कर्णवेधसंस्कारात् बालकेषु नपुंसकत्वम्, बालिकासु च बन्ध्यात्वं न भवति इति स्मृतिसङ्ग्रहबोधनम् ।
निष्क्रमणसंस्कारः[सम्पादयतु]
शिशोः गृहाद् प्रथमबहिर्निगमनं निष्क्रमणमित्युच्यते । चतुर्थमासि शुभे दिने संस्कारोऽयं करणीय इति मनुनोक्तम् । शिशोःमानसिक्यभिवृध्द्यर्थं वाह्मजगत ज्ञाननिमित्तं श्रीवृध्द्यर्थञ्च संस्कारोऽयं विधीयते ।
अन्नप्राशनसंस्कारः[सम्पादयतु]
अन्नं प्राश्यते येन कर्मणा तदन्नप्राशनम् । षष्ठे मासि अथवा कुलधर्मत्वेन माङ्गल्यकालविशेषे मासेऽन्नप्राशनं करणीयमिति मनुना प्रोक्तम् । 'षष्ठे मासेऽन्नप्राशनम्' इति पारशगृह्यसूत्रम् । घृतोदनं तेजस्कामः दधिमधु घृतमिश्रमन्नं प्राशयेत्' इति आश्वलायनगृह्यसूत्रम् । सामान्यतः दधिमधुघृतमिश्रितमन्नं शिशवेऽन्नप्राशनाय प्रदीयते । काठकगृह्यसूत्रानुसारेण शिशोः दन्तजननानन्तरमन्नप्राशनं विधेयम् । तस्मिन् दिवसे सिध्दं सुमिष्टं चान्नमिष्टदेवेभ्यः उत्सर्गीकृत्य पिता पुत्रं मन्त्रपाठपूर्वकं भोजयेत् ।
चूडाकर्मसंस्कारः[सम्पादयतु]
चूडानां केशपाशानां संस्कारो येन कर्मणा क्रियते तत् चूडाकर्मेति कथ्यते । प्रथमे तृतीये वा संवत्सरे अथवा कुलधर्मानुसारेण् संस्कारोऽयं करणीयः । प्रवरसंख्यानुसारेण् चूडाकरणसंस्कारः कल्पितः। शिखा एकाधिका भवितुमर्हति । वशिष्ठगोत्रियाः शिरोमध्यभागे एकां शिखां धारयन्ति । अत्रिकाशयपगोत्रियाः पञ्चशिखां धारयन्ति । भृगुवंशीयाः सर्वमुण्डिताः भवन्ति ।
उपनयनसंस्कारः[सम्पादयतु]
बालसंस्काराणाम् उपनयनाख्यः संस्कारः एव सर्वप्रधानः । वेदाध्ययनाय गुरोः शिष्यस्य समीपे गमनम् उपनयनम् इति उच्यते । उपनयन शब्दोऽयम् उपपूर्वक नी धातोः ल्युट् प्रत्यययोगे निष्पद्यते । उप-समीपे (वेदपठनाय गुरोः समीपे) नयनमुपनयनम् । यदा पिता वेदम् अध्यापयितुम् असमर्थो भवति तदा स्वयं स्वपुत्रम् आचार्यस्य समीपं नीत्वा तस्य उपनयनार्थं प्रार्थयेत् । आचार्यश्च तम् उपनीय शिष्यत्वेन अङ्गीकृत्य तम् अध्यापयेत् । महर्षिगौतममतानुसारेण प्रथमतः अष्टमवर्षवयस्कं माणवकम् उपनयनसंस्कारेण संस्कुर्यात् । उपनयनं हि माणवकसंस्कारः ।
वेदारम्भसंस्कारः[सम्पादयतु]
उपनयनसंस्कारस्य अनन्तरं गुरुः शिष्यं वेदान् शिक्षयेत् । तदारम्भप्रधानः संस्कारः एव अयम् ।
- उपनीय गुरुः शिष्यं महाव्याहृतिपूर्वकम् ।
- वेदमध्यापयेदेनं शौचाचारांश्च शिक्षयेत् ॥ - याज्ञवल्क्यस्मृतिः
वेदारम्भः प्रथमं निजशाखायाः एव स्यात् । निजशाखां साङ्गोपाङ्गम् अधीत्य ततः शाखान्तराध्ययनक्रमः विहितः ।
केशान्तसंस्कारः[सम्पादयतु]
षोडशे वर्षे केशान्तसंस्कारः सम्पादनीयः । संस्कारोऽयं ब्रह्मचर्यस्य समप्तिमेव सूचयति । अस्मिन् संस्कारे ब्रह्मचारी केशानां श्मश्रूणां च क्षौरं करोति । अवसरेऽस्मिन् आचार्याय गोदानं क्रियते । नापितायापि उपहारः प्रदीयते ।
समावर्तनसंस्कारः[सम्पादयतु]
द्वादशवर्षाणि वेदग्रहणान्तं वा गुरुकुले ब्रह्मचर्यं चरित्वा ततः प्रतिनिवृत्तेन समावर्तनाख्यः संस्काराः अनुष्ठेयः । तत्र प्रधानभूतं कर्म स्नानम् । तच्च तस्य ब्रह्मचर्यप्रक्षालनोद्देशेन क्रियते । तेन स स्नातकाख्यो भवति । अत आश्रमाद् गृहगमनं समावर्तनम् इति गम्यते । अस्मिन्नवसरे एषः संस्कारह् सम्पाद्यते । संस्कारे अस्मिन् गुरोः उपदेशः भवति । एष उपदेशो ब्रह्मचारिणः जीवनयात्रां सुखदां सरलां च कर्तुं सारगर्भितो भवति । उपदेशवाक्यानि श्रद्धा-विश्वास-प्रेम-भक्ति-ज्ञान-वैराग्यादीनि ऐहिक-पारलौकिककल्याणानि वर्षन्तीव भान्ति ।
विवाहसंस्कारः[सम्पादयतु]
गृहस्थाश्रमं प्रविविक्षता विवाहसंस्कारः अनुष्ठीयते । अयं संस्कारः स्त्रीणामपि भवति । गृहस्थाश्रमपरिपालनाय 'गृहिण्या' अपेक्षा भवति । अतः स्त्रीपुरुषयोः सौन्दर्यं पौरुषं-नारीत्वं-चरित्रं कुलं चेति बाह्याभ्यन्तरदृष्ट्या उद्वाहः परिणयनं विवाहः इति वा अभिधीयते ।
इहामुत्र च नारीणां परमा हि गति पतिः
भर्तृमार्गानुसरणं स्त्रीणां हि परमं व्रतम् इति,
न गृहं गृहमित्याहुर्गृहिणी गृहमुच्यते
तस्याः पुत्रं प्राप्य पुरुषः पूर्णोऽभवत् इति,
'पुत्रलाभेन पितॄणाम् ऋणाद् मुक्तिः' - इत्यादिभिः सुभाषितैः अस्य संस्कारस्य महत्त्वम् अवगम्यते ।
विवाहाग्निपरिग्रहसंस्कारः[सम्पादयतु]
आश्रमेषु गृहस्थाश्रमः विशिष्टः अस्ति । अस्मिन् प्रवेशार्हता विवाहसंस्कारेण भवति । तस्मिश्च संस्कारे अग्निः प्रधानदेवता । तस्य परिग्रहः एव अस्मिन् संस्कारे विशिष्टं कर्म । धर्मशास्त्रानुगुणम् आह्निकाचारयोः महत्त्वपूर्णं स्थानम् आस्ते । गृहस्थानां प्रमुखे कर्तव्ये आयाति अग्निपरिग्रहः । अग्न्याथानं नित्यकर्म भवति गृहस्थस्य । वेदाध्ययनम् अग्नौ समिधनिक्षेपणं वास्तविकः यज्ञः अस्ति ।
गृहस्थस्तु षडग्निः स्यात्पञ्चाग्निचतुरग्निकः ।
स्याद् द्वित्र्यग्निरथैकाग्निः नाग्निहीनः कथञ्चन ॥
अन्त्येष्टिसंस्कारः[सम्पादयतु]
अयं संस्कारः मानवजीवनस्यान्तिमसंस्कारः, येन संस्कारेण सह तस्यान्तिमजीवनं समाप्यते । अन्त्येष्टिसंस्कारेण मनुष्यः परलोकं प्राप्नोति । मृत्युपरवर्तिजीवनस्य सरलीकरणाय अयं संस्कारः अनुष्ठीयते ।


text:
बिळिगिरिरङ्गनबेट्ट
बिळिगिरिरङ्गपर्वतश्रेणिः (Biligiriranga Hills) कर्णाटकराज्यस्य चामराजनगरमण्डले विद्यमानः रमणीया पर्वतश्रेणी । एषः पर्वतः समुद्रस्तरतः ५०९१ पादपरिमितोन्नतः । एतं बिळिगिरिः श्वेताद्रिः दक्षिणतिरुपतिः इत्यपि कथयन्ति । एषः पर्वतः दक्षिणोत्तरदिशि २६ कि.मी मितः अस्ति । निबिडारण्येन आवृतः अस्ति ।
अन्तर्विषयाः
देवालयः[सम्पादयतु]
अत्र विद्यमानः बिळिगिरिरङ्गस्वामिदेवालयः अत्युन्नतशिलायाम् अस्ति । द्राविडशैल्या निर्मितः अस्ति । देवस्य विग्रहः ४.५ पादपरिमितोन्नतः चतुर्भुजमूर्तिः च अस्ति । देवः मेखलया-खड्गालङ्कारेण च युक्तः अस्ति । अत्र अलवेलु मङ्ग्गै इति नामिकायाः देव्याः मन्दिरम् अस्ति । एषः देवः पर्वतप्रदेशे स्थितानां सोलिगजनजातीयानाम् आराध्यः कुलदेवः अस्ति । होय्सलराजेन विष्णुवर्धनेन मैसूरुसंस्थानस्य मन्त्रिणा पूर्णय्यमहोदयेन च एतस्य देवालयस्य जीर्णोद्धारः कृतः इति ज्ञायते ।
अस्य देवस्थानस्य समीपे (२६ कि.मी) पर्वतप्रदेशे दोड्डसम्पिगे इति स्थलमस्ति । भार्गवीनदी अत्र प्रवहति । एतत् पवित्रस्थानम् अस्ति । अत्र बृहत् चम्पकवृक्षः अस्ति । अस्य शाखाः ब्रह्माविष्णुमहेश्वराः इति भावना अस्ति । एतत् स्थानं दुर्गादेवी-महेश्वरयोः अपि आवसस्थानमस्ति । भगवान् परशुराममहर्षिः ब्रह्महत्यादोषपरिहारार्थम् अत्र आगत्य तपः कृत्वा भगवतः पादौ भार्गवीनदीजलेन प्रक्षालितवान् ।
विहारार्थं वनानुभवलाभाय वनमृगाणां दर्शनाय च बी.आर.टि अभयारण्यम् अस्ति । अत्र प्रवेशः निवासः च अधिकमूल्येन लभ्यते ।
मार्गसूची[सम्पादयतु]
- मैसूरुतः १२० कि.मी ।
- बेङ्गलूरुतः २६४ कि.मी
- यळन्दूरतः २५ कि.मी ।
- मैसूरुपर्यन्तं रेलयानस्य सौलभ्यम् अस्ति ।


text:
स्मृतयः
परिचयः[सम्पादयतु]
भारतस्य प्राचीनसंस्कृतेः अवगमनाय अवश्यम् अध्येतव्यम् अस्ति - वेदाः, पुराणानि, उपनिषदः, स्मृतयश्च । एते भारतीयजनजीवनस्य व्यवस्थितमार्गदर्शकाः आसन् । पूर्वं समाजः धर्मश्च मानवस्य द्वे नेत्रे इव आस्ताम् । तस्मात् एते समाजस्य अविच्छिन्नभागाः आसन् । ततः एव भारतीयपरम्परा अद्यत्वे अपि सजीवा आदर्शभूता अस्ति ।
विषयाः[सम्पादयतु]
स्मृतिः नाम पूर्वतनज्ञानस्य स्मरणम् इत्येषः सामान्यः अर्थः । महर्षयः वेदान् गभीरतया अधीत्य हृद्गतान् उपदेशान् लिखितरूपेण अयच्छन् । एवं स्मरणात् प्राप्ताः स्मृतयः । एताः वेदानां सङ्ग्रहरूपाः सन्ति । एतासु धर्म-अर्थ-काम-मोक्षाणां चतुर्णामपि पुरुषार्थाणां विवेचनं कृतं वर्तते । अत्र वर्णाः, अर्थव्यवस्थाः, वर्णाश्रमधर्माः, विशेषावसरेषु करणीयानि कर्माणि, प्रायश्चित्तम्, प्रशासनप्रणालिः, दण्डव्यवस्था, मोक्षसाधनम् इत्यादिषु सर्वेषु विषयेषु विवरणम् उपलभ्यते ।
श्रुतिस्तु वेदो विज्ञेयो धर्मशास्त्रं तु वै स्मृतिः । - धर्मशास्त्राणाम् अपरं रूपमेव स्मृतिः इति उच्यते । किन्तु धर्मशास्त्राणां स्मृतीनां च भेदः विद्यते । धर्मशास्त्राणि विस्तृतानि भवन्ति किन्तु स्मृतयः संक्षिप्तरूपयुक्ताः भवन्ति ।
काश्चन स्मृतयः गद्यरूपेण भवन्ति । काश्चन पद्यरूपेण काश्चन चम्पूशैल्या वर्तन्ते ।
विविधाः स्मृतयः[सम्पादयतु]
शताधिकाः स्मृतयः उपलभ्यन्ते । तासु प्रमुखाः - मनु-याज्ञवल्क्य-अत्रि-विष्णु-हारीत-औशनस-आङ्गीरस-यम-आपस्तम्भ-संवर्त-कात्यायन-बृहस्पति-पराशर-व्यास-शङ्ख-लिखित-दक्ष-गौतम-शातातप-नारद-वसिष्ट-प्रजापति इत्यादयः । एतासु अपि मनुस्मृतियाज्ञवल्क्यस्मृती प्रसिद्धे स्तः । किन्तु कलियुगे पराशरस्मृतिः प्रामुख्यं भजते ।


text:
चतुरङ्गक्रीडा
चतुरङ्गक्रीडा(Chess) एका बहुप्रसिद्धा साम्प्रदायिकक्रीडा वर्तते ।
चतुरङ्गक्रीडा द्वन्द्वक्रीडा वर्तते । एषा क्रीडा शारिपट्टे(Chess board) क्रीडन्ति । अस्मिन् शारिपट्टे ६४ समचतुरस्राः वर्तन्ते । एतादृशाः समचतुरस्राः एकस्मिन् पङ्क्तौ अष्ट योजितं वर्तते । आहत्य अष्टपङ्क्तयः वर्तन्ते । अत्र प्रत्येकस्य क्रीडकस्य सविधे १६ पदातयः भवन्ति । तेषां नामानि अधः निर्धिष्टवत् सन्ति,
चतुरङ्गक्रीडायां यदा प्रतिस्पर्धिक्रीडकस्य राज्ञः स्थानान्तरार्थम् अवकाशः न भवति, तदानीं स्पर्धी विजेता भवति तथा च क्रीडायाः समाप्तिः भवति । चतुरङ्गक्रीडायां यदा प्रतिस्पर्धिक्रीडकस्य राज्ञः स्थानान्तरार्थम् अवकाशः न भवति तादृशस्थितिम् आङ्ग्लभाषायां चेक्मेट्(Checkmate) इत्युच्यते ।
चतुरङ्गक्रीडायां रुचिः जगति प्रायः सर्वेषां वर्तते । अस्य क्रीडायाः स्पर्धा विभिन्नस्तरेषु भवति । तेषां नामानि एवं भवति,
- विश्वचतुरङ्गविजेता
- विश्वमहिला्चतुरङ्गविजेत्री
- विश्वबालकानां चतुरङ्गविजेता
- विश्वज्येष्ठानां चतुरङ्गविजेता
- विश्वदूरस्थचतुरङ्गविजेता
- विश्वसङ्गणकचतुरङ्गविजेता
चतुरङ्गक्रीडायाः मान्यता विश्वओलम्पिक् समितिः एवं विश्वचदुरङ्गसंस्थायाः वर्तते । चतुरङ्गक्रीडायां विभिन्नप्रकाराः वर्तन्ते ।
इतिहासः[सम्पादयतु]
अस्याः क्रीडायाः प्रारम्भः गुप्तसाम्राज्यस्य काले अभवत् । तदानीमेव तस्य नाम चतुरङ्गम् इति आसीत् । तस्मिन् काले पदातीनां नामानि अश्वः,रथः,हस्तिः आसन् । कालान्तरे नैट्(knight),बिशप्(bishop),रूक्(rook) इति नामानि व्यवहारे आगतानि । ६०० तमे वर्षे पर्शिया अथवा इरान्-देशे एषा क्रीडा आसीत् इत्यस्मिन् विषये साक्षाधाराः लभ्यन्ते । तस्मिन् काले चत्रङ्ग् इति चतुरङ्गक्रीडायाः नाम आसीत् । चत्रङ्ग् इति नामोल्लेखः पर्शिया अथवा इरान्-देशस्य त्रिषु प्रणयमाहाकाव्येषु श्रूयते । ६३३ तमात् वर्षादारभ्य ६४४ तमस्य वर्षस्य काले पर्शिया देशः इस्लाम्-धर्मस्य शासनाधीने आसीत् । तस्मिन् काले चत्रङ्ग् इत्यस्य शत्रञ्ज् इति नामान्तरम् अभवत् । स्पेन्-देशे शत्रञ्ज् इत्यस्य अखेद्रेज़्(ajedrez) इति उच्चारणम् । पोर्चुगीस् भाषायां सद्रेज़्(xadrez) इति उच्चारणम् । ग्रीक् भाषायां ज़द्रिकियान्(zatrikion) इति उच्चारणम् । परन्तु इतरस्मिन् युरोप् प्रदेशे आङ्ग्लपदं चेक् इत्यस्मात् चेस् इति उच्चारणं व्यवहारे आगतम् । १३ शतके ताळपत्रे अस्याः क्रीडायाः विषये उल्लेखः लभ्यते । अस्य क्रीडायाः आरम्भः चीनादेशस्य ज़्याङ्कि क्रीडातः इत्यपि श्रूयते ।
प्रथमविश्वविजेता विल्हेम् स्टैनेट्स् १८८६ तमे वर्षे अभवत् । वर्तमानकाले चतुरङ्गविश्वविजेता विश्वनाथन् आनन्दः वर्तते । १९९७ तमे वर्षे प्रथमवारं विश्वचतुरङ्गविजेताक्रीडा डीप् ब्लू इति सङ्गणकस्य साहाय्येन सङ्गणकद्वारा क्रीडायाः स्पर्धा आरब्धा ।


text:
बेलं गुहा
बेलं गुहा आन्ध्रप्रदेशस्य कर्नूलमण्डले चतुसाहस्रवर्षप्राचीना दीर्घा गुहा अस्ति । ३.५ कि.मीटर् दीर्घा गुहा प्रपञ्चे एव द्वितीया इति प्रसिध्दास्ति । एतत्सदृशीगुहा भारते मेघालयराज्ये अपि एका अस्ति । एतां किम् उं लावेन केव्स् इति वदन्ति ।
बेलं गुहा शालिक्षेत्राणां मध्ये सुधाशिलाप्रदेशेऽस्ति । क्रिस्ताब्दे १९८२ -८४ तमे समये युरोपदेशीयः राबर्ट ब्रूस् फुट् महोदयः एतां गृहां ज्ञातवान् । गुहां प्रवेष्टुं ३० पादपरिमितम् अधः गन्तव्यम् । सोपानानि सन्ति । गुहां प्रति नेतुं मार्गदर्शकाः सन्ति । अन्तः वायुनियन्त्रणव्यवस्था दीपानां व्यवस्था च अस्ति । १.५ कि. दूरं यावत् गन्तुं शक्यम् । मार्गः सुगमः नास्ति । क्वचित् विशालं भवनं क्वचित् च कष्टतरमार्गः , क्वचित् निर्झराणि एवम् प्रयासेनैव गन्तव्यम् अस्ति । सिंहद्वारम् आकर्षकम् अस्ति । लम्बमानाः सिंहाकृतयः तत्र सन्ति । सुधाशिलाः अत्र कोटिलिङ्गरुपेण भान्ति । पाताललिङ्गदर्शनम् अन्तिमस्थानमस्ति । पुनः बहिरागमनसमये सप्तस्वरगुहा दर्शनीया अस्ति । तत्र शिलासु मधुरध्वनिः श्रोतुं शक्यते ।
वाहनमार्गः[सम्पादयतु]
बेङ्गळूरुतः २६० कि.मी । विशाखपट्टणतः ९० कि.मी । हैदराबाद्तः ३२० कि.मी । चेन्नै कर्नूलुतः च वाहनसम्पर्कः अस्ति । वसतिव्यवस्था अत्र अस्ति । प्रवेशकालः प्रातः १० वादनतः । सायम् ५ वादनम् ।


text:
ज्योतिबाफुले
महात्मा ज्योतिराव-गोविन्दराव-फुले इत्ययं कश्चन आन्दोलनकारी, विचारकः, समाजसुधारकः, लेखकः, दार्शनिकः, आध्यात्मिकविद्वान्, सम्पादकः तथा च क्रान्तिकारी आसीत्। सः एकोनविंशे शताब्दे भारते महाराष्ट्रे अभवत्। ज्योतिबाफुले तस्य च धर्मपत्नी सावित्रीबायीफुले भारते महिलाशिक्षायाः अग्रगामिनी आस्ताम्। तस्य प्रमुखः प्रभावः शिक्षाक्षेत्रे, कृषिक्षेत्रे, जातिव्यवस्थाक्षेत्रे, महिलानां विधवानां च उत्थाने तथा च अस्पृश्यतोन्मूलने आसीत्। तस्य सर्वाधिका ख्यातिस्तु महिलाशिक्षायां तथा च निम्नजातिजनानां लोकानां च शिक्षायां तस्य प्रयत्नार्थं अस्ति।


text:
जीरकम्
इयं जीरिका भारते वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः । विशेषरुपेण उत्तरभारते, गुजरातराज्ये पञ्जाबराज्ये च महाप्रमाणेन अस्य वर्धनं भवति । जीरिका सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एषा जीरिका आङ्ग्लभाषायां Jeera अथवा Cumin इति उच्यते । अस्याः सस्यशास्त्रीयं नाम अस्ति Cuminum इति । भारते तु एषा जीरिका सर्वेषां गृहस्य पाकशालायां भवति एव । एषा जीरिका यथा आहारत्वेन उपयुज्यते तथैव औषधत्वेन अपि उपयुज्यते ।
जीरकस्य सस्यं समान्यतः पदपरिमितम् उन्नतं भवति । एतानि अत्यन्तं कोमलानि भवन्ति । काण्डतः उद्वताः शाखा लघुगात्राणि भवन्ति । पर्णेषु द्वित्राः विभागाः भवन्ति, एतानि रेखाकाराणि च भवन्ति । पुष्पस्य श्वेतः, पाटलः वा भवति शैत्यकाले पुष्पाणि फलानि च भवन्ति । फलं १/४ अङ्गुलपरिमितं दीर्घं भवति । तस्य अग्रभागः तीक्ष्णः कण्टकवत् भवति ।
अन्तर्विषयाः
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्याः जीरिकायाः स्वभावः[सम्पादयतु]
इयं जीरिका कटुरसप्रधाना । एषा रूक्षा, पचनार्थं लघु च । एषा उष्णवीर्या अपि ।
- “जीरकं कटु रूक्षं वातहृद्दीपनं परम् ।
- गुल्माध्मानातिसारघ्नं ग्रहणी क्रिमिहृत् परम् ॥“ (धन्वन्तरिकोषः)
प्रभेदाः[सम्पादयतु]
एषा जीरिका त्रिविधा भवति । जीरिका, कृष्णजीरिका, कालाजाजी च इति ।
'भावप्रकाशे' जीरकस्य त्रयः प्रभेदाः उक्ताः । सुश्रुत –संहितायां जीरकस्य प्रभेदद्वयम् उक्तमस्ति । जीरकस्य प्रसिद्धः अपरः प्रभेदः कृष्णजीरकम् । जीरकस्य सर्वे औषधीयगुणाः कृष्णजीरके अपि सन्ति । मुखदौर्गन्ध्यरोगे इदं बहुपरिणामकारि ।
जीरिकाकषायम्[सम्पादयतु]
जीरिका सम्यक् कुट्टनीया । अनन्तरं चषपकपरिमिते जले तत् संयोज्य सम्यक् क्वथनीयम् । जलम् अर्धचषकमितं यावत् भवेत् तावत् क्वथनीयम् । क्वथनावसरे यदि अपेक्ष्यते तर्हि तत्र मरीचचूर्णं, शुण्ठीं, हरिद्रां, गुडं च योजयितुं शक्यते । तदनन्तरं शोधनं करणीयम् । तथैव अथवा तस्मिन् शोधिते कषाये दुग्धं योजयित्वा तदा तदा किञ्चित् किञ्चित् पातुं शक्यते ।
जीरके विद्यमानाः अंशाः[सम्पादयतु]
जीरके २-४% उडनशीलतैलम् (Volatile oil) 20-40% क्युमाल्डिहैड् (Cumaldehyde), 18.7% प्रोटीन्, ३६.६% कार्बोहैड्रेट् ३६.६% , सूत्रां १२% खनिजानि ४.८% क्याल्सियं १.०८% च भवति । तेन सह रञ्जकम् अयश्च भवति । १०० ग्रां परिमितायां जीरिकायां ८७० ए. यु, विटमिन् ए, ३ मि.ग्रां विटमिन् सि च भवति ।
आयुर्वेदीय उपयोगाः[सम्पादयतु]
चर्मरोगे प्रयोगः[सम्पादयतु]
जीरकं वेदनानिवारकम् । जीरकस्य लेपः शोथं न्य़ूनिकरोति केषाञ्चित् चर्मरोगाणां निवारणे बहु उपयुक्तम् । कण्डूया, पामा, कुष्ठरोगस्य प्रभेदाः चर्मवर्णपरिवर्तनं इत्येतेषु अस्य लेपनं परिणामकारी । वृश्चिकादंशने अस्य लेपनेन विषं देहे न प्रसरति ।
घृतं सैन्धवलवणं, जीरकं इत्येतैः कल्कं निमीय विषक्रिमीणां दंशनस्थले लेप्यते चेत् विषं निवारितं भवति । (केषाञ्चित् क्रिमीणाम्)
मूत्ररोगे प्रयोगः[सम्पादयतु]
मूत्रविसर्जनसमये वेदनायां, मूत्रमार्गे अवरोधे, गोनोरियारोगे च जीरकम् उत्तमम् औषधम् । मूत्रविसर्जने क्लेशे सति अष्मर्थां (Stones in bladder) च गुडेन शर्करया वा सह जीरककषायं निर्मीय पानम् आरोग्यप्रदम् ।
गर्भाशयशोधकम्[सम्पादयतु]
जीरकं गर्भाशयं शुद्धीकरोति । श्वेतप्रदरं (White discharge) निवारयति । प्रसवोत्तरं गर्भाशय विशोधनाय, स्तन्यजननाय, बलार्धनाय च जीरकम् उपयुक्तम् ।
पचनाङ्गसमस्यानिवारकम्[सम्पादयतु]
मनुष्यं बाधमानेषु रोगेषु जीर्णाङ्गसम्बद्धाः रोगाः एव अधिकाः इति अधुना संशोधनेन ज्ञातः विषयः । मनुष्यस्य शारीरकबलमपि तस्य आहारजीर्णीकरसामर्थ्यम् अवलम्बते । पचनसम्बद्धानाम् अनेकेषां निवारणे जीरकं रामबाणः । अतः एव जीरकम् इति पदमपि जरणार्थे पाचनार्थे इद्यमानेन धातुना उत्पन्नम् । विभिन्नासु भाषासु अस्य नाम परिवर्तनं भवति चेदपि इदं कदापि स्वस्य गुणं न परिवर्तयति । अरुचिः, वमनं, बुभुक्षायाः अभावः, अजीर्णं, पूर्णोदरस्य अनुभवः, उदरवेदना, क्रिमिरोगः इत्यादिषु जीरकचूर्णस्य घृतेन मिश्रीकृत्य सेवनं उत्तमा चिकित्सा ।
अन्ये उपयोगाः[सम्पादयतु]
जीरकम् उष्णगुणोपेतम् । अतः पुरुषेषु सन्तानशक्तिं वर्धयति । विषमशीतज्वरे, दीर्घकालीनज्वरे, वातप्रधानज्वरेषु च गुडेन निर्मितः जीरककषायः सेवनीयः ।
जीरकनिर्मितानि औषधानि[सम्पादयतु]
१. जीरकादिमोदकम् २. जीरकाद्यचूर्णम् ३. जीरकाद्यतैलम् ४. जीरकाद्यरिष्टम् इत्यादिः
संक्षिप्तचिकित्सासूची[सम्पादयतु]
- १. इयं जीरिका वातं कफं च निवारयति ।
- २. जीरिका गर्भाशयं स्वच्छीकरोति ।
- ३. जीरिका अग्निदीपिका, मेध्या, सङ्ग्राही च ।
- ४. जीरिका गुल्मरोगम्, अतिसारम्, अध्मानं, ग्रहणीं, क्रिमिरोगं च निवारयति ।
- ५. जीरिका पित्तं वर्धयति । अतः पित्तप्रकृतियुक्ताः, पित्तजन्यैः रोगैः पीड्यमानाः च अधिकतया अस्याः उपयोगं न कुर्युः ।
- ६. जीरिका उत्तमा पाचिका, रुचिकरी च ।
- ७. जीरिका बलं वर्धयति, वृष्या, चक्षुष्या च ।
- ८. जीरिका ज्वरघ्नी, छदिकम् अपसारयति ।
- ९. ज्वरावसरे जीरिकां गुडेन सह खादन्ति चेत् पाचनं सम्यक् भवति, बुभुक्षा वर्धते, दाहः निवार्यते, मलविसर्जनं च भवति ।
- १०. अतिसारे जीरिका दध्ना सह सेवनीया ।
- ११. गर्भावस्थायां जायमानायां वमनशङ्कायां, वमने वा निम्बूकस्य रसेन सह जीरिका सेवनीया ।
- १२. प्रसवानन्तरं क्षीरस्य वर्धनार्थं गुडेन सह जीरिका दातव्या ।
- १३. जीरिकायाः लेपम् आर्शिस्, स्तनशोथे, वेदनायां च लेपयितुं शक्यते ।
- १४. कण्डूयने जीरिकाकषायेन स्नातव्यम् ।
- १५. बभुक्षायाः वर्धनार्थं, वेदनायां, क्रिमिरोगे, वमने, अरुचौ च जीरिकां भर्जयित्वा मधुना सह दातव्यम् ।
- १६. प्रसवानन्तरं गर्भाशयस्य शोधनार्थं जीरिका दीयते ।
- १७. जीरिका अत्यन्तं बलकरी । दुर्बलेभ्यः दातुं योग्या ।
- १८. जीरिकायाः चूर्णं ३-६ ग्रां यावत् दातुं शक्यते ।
- १९. जीरिकां गुडं च योजयित्वा सेवनेन विषमज्वरः, वातरोगः, अग्निमाद्यं च निवार्यते ।
- २०. वृश्चिकादंशने जीरिकया सह सैन्धवलवणं योजयित्वा लेपयन्ति ।
- ↑ "Cuminum cyminum information from NPGS/GRIN". www.ars-grin.gov. Retrieved 2008-03-13.


text:
धर्मः
वेदकाले एव धर्मशब्दः विविधेषु अर्थेषु प्रयुक्तो दृश्यते । परन्तु स्थूलरुपेण प्रायः मानवानां विशिष्टानि कर्तव्यानि महत्त्वपूर्णानि दायित्वानि अथवा आचारणस्य सुनिश्चितानि नियमजातानि इत्येतादृशम् अर्थं धर्मशब्दः प्राधान्येन सूचयति इति वक्तुं शक्यते । सुविदितमेवैतद् विदुषां यद् श्रुतिषु ऋषिभिः प्रकटितं मन्तव्यम् एव कल्पसूत्र-स्मृति-पुराणादिग्रन्थेषु शास्त्रकारैः सभाष्यं विवेचितम् अस्ति ।
- धर्मशब्दः 'धृ’ धारणे इति धातोः व्युत्पन्नः । तत्र महाभारते 'धारणाद्धर्म इत्याहुः धर्मो धारयते प्रजाः’ इति यद् उपवर्णितं तद् धर्मस्य यथार्थस्वरुपं संक्षेपेण प्रतिपादयति । एवं धर्मः समाजस्य धारणां नाम संरक्षणम् संवर्धनं च करोति, अर्थात् समाजकल्याणकारिणीं कामपि जीवनयापनपद्धतिं निर्दिशति । पाश्चात्त्यानां रिलिजन्’ अथवा मुस्लीमानां 'मजहब' इति द्वौ अपि शब्दौ यथा कामपि केवलाम् उपासनापद्धतिं निर्दिशति तथा धर्मः कामपि केवलां विशिष्टाम् उपासनापद्धतिं वा विशिष्टं कर्मकाण्डं वा न द्योतयति, तथापि उभयोः अन्तर्भावः धर्मसंकल्पनायाम् अस्त्येव । धर्मम् उद्दिश्य निर्दिष्टे धारणा तथा कल्याणम् इत्युभे अपि संकल्पने बहु आयामसमन्विते स्तः । एवं धर्मः मानवस्य ऐहिकं आमुष्मिकं च कल्याणं विदधाति तथा व्यष्टेः विकासपुर्ः सरं समष्टेः कल्याणं साधयति । तथैव व्यष्टिः, समष्टिः, सृष्टिः, एवं परमेष्ठी इत्येषां मध्ये मिथः सम्बन्धं विशदयितुम् एकात्मदृष्टिं ददाति धर्मः । एवं बहुविध-कार्यकलापानां समुच्चयः नाम धर्मः इति स्पष्टं भवति । यथा हस्तिनः रुपं गतेषु अन्धेषु येन पादः,शुण्डा, कर्णः इत्यादिषु यः अवयवः स्पृष्टः तदाकारः एव हस्ती इति तेन उद्घोषितम् । पश्चात् दृष्टिवता केनापि स्पष्टीकृतं यद् एते सर्वे तस्य हस्तिनः केवलं विविधाः अवयवाः येषां साहाय्येन स विभिन्नानि कार्याणि सम्पादयति इति । तथैव सर्वसमावेशकः अस्माकम् एष धर्मः सृष्टेः कल्याणार्थं नानाविधानि कर्तव्यानि विदधाति इत्यवगन्तव्यम् ।
तत्र प्रथमं धर्मस्य उद्देशः तद्विषये च प्रमाणानां विचारं कृत्वा धर्मेण उपदिष्टानां विविधानां गुणानां विश्लेषणं कृत्वा को निष्कर्षः निष्पद्यते तदा द्रक्ष्यामः ।
अन्तर्विषयाः
- १ विशेषधर्माः
- २ धर्मस्य उद्देशः
- ३ शब्दप्रामाण्यम्
- ४ आचारप्रामाण्यम्
- ५ अन्तःकरणप्रामाण्यम्
- ६ बुद्धिप्रामाण्यम्
- ७ धर्मस्य द्विविधं रुपं –परिवर्तनशीलं शाश्वतं च
- ८ धर्मान्तर्गतानां गुणानां वर्गीकरणम्
- ९ धर्मेण समाजधारणार्थम् अनुसृता प्रक्रिया
- १० तारतम्यविचारः
- ११ अत्र तारतम्यसन्दर्भे द्वौ दृष्टान्तौ
- १२ बाह्यसम्पर्कतन्तुः
विशेषधर्माः[सम्पादयतु]
धर्मस्य उद्देशः[सम्पादयतु]
अथ धर्मस्य किं लक्ष्यं, धर्माद् वा किं प्राप्तव्यम् इति जिज्ञासायां निम्नवचनं समुपतिष्ठते –
- यतोभ्युदयनिः श्रेयससिद्धिः स धर्मः इति वैशेषिकसूत्रम् । श्रीमद्- भगवतेऽपि उक्तम्-
- लोकयात्रार्थमेवेह धर्मस्य नियमः कृतः ।
- उभयत्र सुखोदर्कः इह चैव परत्र च ॥१२-२५९-४,५ ॥
एवम् ऐहिकः समुत्कर्षः तथा पारलौकिकं च कल्याणम् इति उभयविधं लक्ष्यं निर्दिष्टं शास्त्रकारैः । सामान्यतः प्रचलितेयं धारणा यत् केवलं परलोकस्य एव चिन्तां करोति धर्मः । परन्तु तन्न यथार्थम् । 'ऋणानि त्रीण्यपाकृत्य मनो मोक्षे निवेशयेत्’ इति उपदिशता मनुना अपि प्रथमं परिवारसम्बन्धीनि समाज सम्बन्धीनि च कर्तव्यानि यथाविधि निर्वह्य तदनन्तरं मोक्षविचारः अनुमतः । मोक्षविचारस्तु व्यक्तिनिष्ठकल्याणस्य विषयः । यावत्कालपर्यन्तं समाजस्य ऋणम् यथावत् न अपाक्रियते तावत्कालपर्यन्तं केवलं स्वस्यैव कल्याणसाधनं कथं श्रेयस्करं स्यात् ।
अत्र भारतीयशास्त्रकाराणां विचारविधौ सन्तुलनं दृष्टिपथम् आयाति । न ते एकान्ततः प्रवृत्तिमार्गस्य प्रशंसकाः, न वा निवृत्तिमार्गस्य । प्रथमं प्रवृत्तिमार्गेण यथाविधि सुखानि उपभुज्य तथा समाजोत्कर्षार्थम् आत्मानं विनियोज्य पश्चात् परिणते वयसि अवयवेषु शिथिलीभूतेषु केवलंद् परमार्थचिन्तने ध्यानं केन्द्रिकर्तव्यम् इति समीचीनः पन्थाः । समाजस्य धारणा अनया प्रक्रियया सुचारुतया सम्पद्येत इत्यत्र न संशयः । व्यष्टिः समष्टिः इत्युभयोः कल्याणं साधयितुम् एव चतुर्णां वर्णानां चतुर्णां आश्रमाणां तथा चतुर्विधपुरुषार्थानांविधानं कृतं शास्त्रकारैः । वैदिकधर्मे उपदिष्टम् आश्रमाणां सोपानपरम्परया क्रमशः संन्यासग्रहणं जैन-बौद्ध-मतानुयायिनां नैव अभीष्ट्म्म् । उभौ अपि बाल्ये वयसि अपि वैराग्यमार्गम् उपदिशतः । वैधिकधर्मः यद्यपि सामान्यतः आश्रमाणां सोपानपरंपराम् उपदिशति तथापि असामान्यचरितस्य कृते तु बाल्ये वयस्यपि संन्यासम् अनुमोदते । श्रीमद्- आद्यशंकराचार्याः एव तत्र प्रमाणम् । परन्तु अपवादोऽयम् । सामान्यतः प्रवृत्तिनिवृत्तिमार्गयोः समन्वयः एव वैदिकधर्मस्य अभीष्टः । इहलोके भौतिकसुखेषु रममाणेन अपि परमात्मप्राप्तिरुपम् अन्तिमम् उद्दिष्ट्ं नैव विस्मर्तव्यम् । तेन सुखं भुञ्जानः अपि केवलं स्वस्यैव सुखस्य विचारम् अकृत्वा जनेषु अवस्थितं जनार्दनमपि कर्तव्यबुद्ध्या सेवेत इत्यासीत् मनीषा शास्त्र-काराणाम् । तदेव उक्तम् ईशा|ईशावास्योपनिषदि 'तेन त्यक्तेन भुञ्जीथाः’ इति ।
- धर्मविषये प्रामाण्यविचारः
अथ धर्मं याथार्थ्येन अवगन्तुं प्रामाण्यविचारः आवश्यको भवति । तत्र निम्नवचनानि प्रामुख्येन समीक्षाम् अर्हन्ति –
- चोदनालक्षणोऽर्थो धर्मः । जैमिनिसूत्र
- वेदोऽखिलं धर्ममूलं स्मृतिशीले च तद्विदाम् ।
आचारश्चैव साधूनामात्मनस्तुष्टिरेव च । मनु २-६
- धर्मं जिज्ञासमानानां प्रमाणं परमं श्रुतिः । मनु २-१३
एतेभ्यः सर्वेभ्यः वचनेभ्यः धर्माधर्मविनिर्णये कानि प्रमाणानि अनुसर्तव्यानि इत्यस्मिन् विषये मार्गदर्शनम् उपलभ्यते ।
शब्दप्रामाण्यम्[सम्पादयतु]
तत्र प्रथमं प्रमाणं भवति श्रुतिः नाम संहिता-ब्राह्मण आरण्यक –उपनिषदात्मको ग्रन्थसंभारः । धर्मस्य आधारभूतं श्रेष्ठं प्रमाणं वेदाः इति भारतीयशास्त्रकाराः मन्यन्ते । तत्पश्चात् वेदार्थं विशदयन्त्यः क्वचित् प्रसङ्गे तात्कालिकविशिष्टपरिस्थित्यां वेदाविरोधि मार्गान्तरं सूचयन्त्यः धर्मशास्त्रनाम्ना विश्रुताः स्मृतयः भवन्ति द्वितीयं प्रमाणम् ।
आचारप्रामाण्यम्[सम्पादयतु]
सदाचारः भवति तृतीयं प्रमाणम् । ये सज्जनाः वेदानुयायिनः धर्मपरायणाः च ते यद् आचरणं कुर्वन्ति तद् विगतसंदेहधिया अनुसरणयोग्यम् इत्यत्र न कापि संशीतिः । सामान्यः मनुष्यः न श्रुतिस्मृत्योः अध्ययने समर्थः । सम्यक् ज्ञानाभावात् तेन किं कार्यम् । तत्रोक्तं सत्प्रवृत्तानाम् आचरणम् एव प्रमाणं मत्वा निः शंकम् अनुसर्तव्यम् । 'महाजनो येन गतः स पन्थाः’ इति सुभाषितं तु प्रसिद्धमेव । श्रीमद्-भगवद्गीतायामपि उक्तम् –‘यद्यदाचरति श्रेष्ठः तत्तदेवेतरो जनः । स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते ॥ इति । तत्र मनुनापि उक्तम्- विद्वद्भिः सेवितः सद्भिः नित्यमद्वेषरागिभिः । हृदयेनाभ्यनुज्ञातो यो धर्मस्तं निबोधत ॥ मनु २-१
अन्तःकरणप्रामाण्यम्[सम्पादयतु]
चतुर्थं प्रमाणं भवति 'आत्मनः तुष्टिः’ । अथा जीवने उत्पद्यमानस्य प्रत्येकस्य प्रश्नस्य समाधानं वेदे नैव अपेक्षितव्यम् । न वा महाजनः तस्य आचारः वा प्रत्येकस्मिन् समये मार्गदर्शनार्थम् उपलब्धौ भवितुम् शक्येते । एतादृशे अवसरे किं कार्यम् । तत्रोच्यते –यदि अस्माकं मनः धर्माचरणे संस्कारितं प्रशिक्षितं च तथैव न कदापि अधर्माचरणेन कलुषितं तर्हि संदेहसमये स्वस्य स्वाभाविकी प्रवृत्तिः एव प्रमाणीभवितुम् अर्हति । तत्र दृष्टान्तः एकः स्मरणसरणिम् आयाति । कालिदासविरचिते अभिज्ञानशाकुन्तलनाम्नि नाटके दुष्यन्तः शकुन्तलायाः लावण्यं वीक्ष्य तां प्रति आकृष्टो भवति । स चिन्तयति, एवं कालिदासः तच्चिन्तनस्य यथार्थतां नियमेन प्रमाणयति –
- असंशयं क्षत्रपरिग्रहक्षमा यदार्यमस्यामभिलाषि मे मनः ।
- सतां हि सन्देहपदेषु वस्तुषु प्रमाणमन्तः करणप्रवृत्तयः ॥
दुष्यन्तः चिन्तयति- मम मनः श्रेष्ठसंस्कारैः संस्कारितम् अस्ति । यदि अहं शकुन्तलां प्रति आकृष्टोऽस्मि तर्हि कण्वाश्रमे स्थिता अपि सा निश्चितमेव क्षत्रियेण विवाहयोग्या अस्ति । तत्र न शङ्का कार्या । अन्यथा मम शुद्धान्तः करणं न तस्याः अभिलाषं कुर्यात् इति । द्रष्टव्यः खलु तस्य एष आत्मविश्वासः ।निष्पापं चरितं विशुद्धं च अन्तः करणम् इति द्वे वस्तुनी एतादृशे व्यवहारे समर्थे स्याताम् इति स्पष्टमेव ।
बुद्धिप्रामाण्यम्[सम्पादयतु]
तत्रोक्तं मनुना
- प्रत्यक्षमनुमानं च शास्त्रं च विविधागमम् ।
- त्रयं सुविदितं कार्यं धर्मशुद्धिमभीप्सता ॥ मनु १२-१०५ ॥
प्रत्यक्षम् अनुमानं च इति बुद्धिनिष्ठं प्रमाणद्वयम् । यद्यपि प्रायः धर्मविषये शास्त्रप्रामाण्यस्य माहात्म्यं प्रगीतं वर्तते तथापि प्रत्यक्षप्रमाणस्य महत्त्वम् अपि अनुमोदितं तिष्ठति । श्रीमद्-भगवद्गीतायाः भाष्ये पूज्यपादाः श्रीमद् आद्यशंकराचार्याः ब्रुवन्ति, 'नहि श्रुतिशतमपि वह्निः अनुष्णोऽप्रकाशो वेति ब्रुवत् प्रामाण्यमुपैति’ इति । अत्र इदमपि स्पष्टतया मनसि निधेयं यद् अस्माकं शास्त्रकाराः अन्धत्वेन शब्दप्रामाण्यं नैव उपदिशन्ति । युक्तिवादस्य बुद्धिप्रमाण्यस्य उपदेयता तैः निःशंकं स्वीक्रियते ।
धर्मस्य द्विविधं रुपं –परिवर्तनशीलं शाश्वतं च[सम्पादयतु]
सामान्यजनाः प्रायः धर्माचरणं नाम पूजापाठः उपोषणानि स्पृश्यास्पृश्यविचारः, तीर्थयात्रा, कुलाचाराः, यज्ञोपवीतं, शिखातिलकधारणम् इत्यादयः व्यवहाराः इति मन्यन्ते । यत्सत्यम् एतादृशाः आचाराः जीवने किमपि अनुशासनं निर्मातुं, सामान्यानां जीवने धर्मप्रवणतां प्रोत्साहयितुं, कर्मण्यतां च संरक्षितुं कर्मकाण्डरुपेण उपदिष्टाः भवन्ति । सर्वाणि इमानि कार्यजातानि धर्मस्य अथवा तत्तत्संप्रदायानां बाह्याङ्गानि इत्यवगन्तव्यम् । वस्तुतः धर्मेण उपदिष्टानि वचनानि प्रामुख्येन द्विप्रकारकाणि भवितुम् अर्हन्ति –परिवर्तन शीलानि तथा अपरिवर्तनशीलानि अथवा शाश्वतानि ।
धर्मस्य परिवर्तनशीलं स्वरुपम्[सम्पादयतु]
ये प्रधानतः तात्कालिकपरिस्थित्यनुसारम् उपदिष्टाः आचाराः ते कालानुरुपं परिवर्तनम् अपेक्षन्ते । यद् यद् नाम समाजधारणार्थम् आवश्यकं तत् तद् धर्मरुपेण स्वीकर्तुं न कोऽपि प्रत्यवायः विद्यते । परिस्थितिः तु नित्यपरिवर्तनशीला । अतः यस्मिन् समये यन्नाम मानवकल्याणकरं प्रतीयते तदेव धर्मस्वरुपं प्राप्नोति । दक्षिणापथे कटिवस्त्रं विहाय सर्वाणि वस्त्राणि उत्तार्थ भगवतः पूजा अनुष्ठीयते । उत्तरापथे हिमालये तु सर्वाणि वस्त्राणि परिधाय एव पूजा समाचर्यते । एवं धर्मस्य रुपमपि 'प्रत्येकस्मै’ तथा 'प्रत्येकस्मिन्’ स्थाने समानं नैव तिष्ठति । शिशिर-ऋतौ उष्णताप्रदायीनि वस्त्राणि परिधीयन्ते उष्णपेयानि च पीयन्ते । तथैव ग्रीष्म-ऋतौ सूक्ष्माणि वस्त्राणि तथा शीतपेयानि संसेव्यन्ते । यतः तदेव मानवस्वास्थ्याय उपकारकं वर्तते । उक्तं च- अन्यो धर्मः समस्थस्य विषमस्थस्य चापरः । अथवा-
- प्रात्रकर्मविशेषेण देशकालौ ह्यवेक्ष्य च ।
- स एव धर्मः सोऽधर्मः धर्मो ह्यावस्थिकः स्मृतः ॥
सामान्यतः यः धर्मः इति गण्यते स एव पात्र-कर्म –देश-कालादीनां विचारे कृते अधर्मः भवितुम् अर्हति । यथा सामान्यतः सत्यभाषणं धर्मः । परन्तु गोपृष्ठतः अनुधावतः गोघातकस्य यवनस्य 'कुत्र गता गौः’ इति प्रश्नस्य सत्यम् अवलम्ब्य प्रदत्तम् उत्तरम् अधर्मपदवाच्यं स्यात् । आचारविषयेऽपि एतद् दृष्टिपथम् आयाति यत् स्थलकालानुसारं विभिन्नप्रदेशेषु विशिष्टाः आचाराः अनु-ष्ठीयन्ते । तथैव यस्मिन् देशे यः आचारः पारंपर्यक्रमागतः स सदाचारपदवीं प्राप्नोति । वङ्गप्रदेशे सनातनधर्मानुयायिनः प्रखरधर्मनिष्ठाः ब्राह्मणाः अपि मांसाशिनः सन्ति । मनुस्तु स्पष्टमेव आह-
- न मांसभक्षणे दोषः न मद्ये न च मैथुने ।
- प्रवृत्तिरेषा भूतानां निवृत्तिस्तु महाफला ॥ ५-५६ ॥
धर्मस्य शाश्वतं स्वरुपं नाम सामान्यधर्माः[सम्पादयतु]
परमार्थतः धर्मस्य यथार्थस्वरुपम् उन्नतं कमपि विचारं निर्दिशति । तत्र मानवप्रवृत्तीनाम् उन्नयनम् अभीष्टं वर्तते । एतादृशाः नियमाः वैशिष्ट्यनिरपेक्षं सर्वेषां सामान्यजनानां कृते उपदिष्टाः सन्ति । अतः ते सामान्यधर्माः इति नाम्ना विश्रुताः । एतानि एव भारतीयानां शाश्वतानि धर्मतत्त्वानि यानि जीवनमूल्यानि इति प्रथितानि ।
तत्र प्रथमं तावत् मनुः दशलक्षणात्मकं धर्मम् उपन्यस्यति । तद्यथा –
- धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयं शौचमिन्द्रियनिग्रहः ।
- धीर्विद्या सत्यमक्रोधो दशकं धर्मलक्षणम् ॥६-९२॥
मनोः अनेन दशलक्षणात्मकेन धर्मेण समानः एव उपदेशः जैनसम्प्रदायेऽपि प्राप्यते । जैनमतानुसारं दश धर्माः भवन्ति –
- खंती मद्दव् अज्जव लाघव तव संजयो अकिंचणदा ।
- ताइ होइ बम्हचेरं सच्चं चागो य दस धम्मा । । मूलाचार ७५२ ॥
क्षमा, मार्दवम्, आर्जवम्, नम्रता, तपः संयमः, अकिंचनत्वम्, ब्रह्मचर्यम्, सत्यम्, त्यागः इति भवन्ति एते द्श धर्माः ।
अस्माकं शास्त्रकाराः अपि मानवाः एव । अतः 'पिण्डे पिण्डे मतिर्भिन्ना’ इति न्यायेन ते ते शास्त्रकाराः कांश्चन गुणविशेषान् स्वप्रकृत्यनुसारं परिस्थित्याः वा विशेषतां विचिन्त्य महत्त्वसंयुतां कृत्वा निर्दिशन्ति । अत्र प्रथमं तत्र् तत्र निर्दिष्टानि वचनानि उदधृत्य पश्चात् तेषां गुणानां विश्लेषणात्मकं विवेचनं करिष्यामः । तत्र एकः शास्त्रकारः अष्टविधं धर्मं ब्रवीति । तद्यथा –
- इज्याध्ययनदानानि धृतिः सत्यं क्षमा दया ।
- अलोभ इति मार्गोऽयं धर्मस्याष्टविधः स्मृतः ॥
- पुनः अपरः शास्त्रकारः षड्विधं धर्मं प्रस्तौति ।
तद्यथा –
- पात्रे दानं मतिः कृष्णे मातपितत्रोश्च पूजनम् ।
- श्रद्धा बलिर्गवां ग्रासः षड्विधं धर्मलक्षणम् ॥
कामन्दकस्तु ब्रूते-
- अहिंसा सूनृता वाणी सत्यं शौचं दया क्षमा ।
- वर्णिनां लिङ्गिनाः चैव सामान्यो धर्म उच्यते ॥
तत्र याज्ञवल्क्यः आह- सत्यं दमस्तपः शौचं संतोषो हीः क्षमार्जवम् । ज्ञानं शमो दया ध्यानमेष धर्मः सनातनः ॥ श्रीमद-भगवते उक्तम् – अहिंसा सत्यमस्तेयमकामक्रोधलोभता । भूतप्रियहितेहा च धर्मोऽयं सार्ववर्णिकः ॥ तत्र विष्णुधर्मसूत्रे उक्तम् – क्षमा सत्यं दमः शौचं दानमिन्द्रियनिग्रहः । अहिंसा गुरुशुश्रूषा तीर्थानुसरणं दया ॥ आर्जवं लोभशून्यत्वं देवब्राह्मणपूजनम् । अनभ्यसूया च तथा धर्मसामान्यमुच्यते ॥ तत्र मनुः पुनरपि धर्मसारम् इति कृत्वा पञ्च् धर्मान् निर्दिशति – अहिंसा सत्यमस्तेयं शौचमिन्द्रियनिग्रहः । एतं सामासिकं धर्मं चातुर्वर्ण्येऽब्रवीन्मनुः ॥१०-६३ बौद्धधर्मस्य पञ्चशीलानि भवन्ति –अहिंसा सत्यम् अस्तेयं ब्रह्मचर्यं तथा मदत्यागः इति । सर्वे एतादृशाः गुणाः भगवता श्रीकृष्णेन श्रीमदभगवद्गीतायां दैवी-संपद्-नाम्ना उपवर्णिताः । तद्यथा – अभयं सत्वसंशुद्धिः ज्ञानयोगव्यवस्थितिः । दानं दमश्च यज्ञश्च स्वाध्यायस्तप आर्जवम् ॥१६-१ अहिंसा सत्यमक्रोधस्त्यागः शान्तिरपैशुनम् । दया भूतेष्वलोलुप्त्वं मार्दवं ह्रीरचापलम् ॥१६-२ तेजः क्षमा धृतिः शौचमद्रोहो नातिमानिता । भवन्ति संपदं दैवीमभिजातस्य भारत ॥१६-३ तथैव त्रयोदशे अध्याये ज्ञानलक्षणं वर्णयन् भगवान् श्रीकृष्णः आह – अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् । आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः ॥१३-७ इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहंकार एव च । जन्ममृत्युजराव्याधिदुः खदोषानुदर्शनम् ॥१३-८ असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु । नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु ॥१३-९ मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी । विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि ॥१३-१० अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् । एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोऽन्यथा ॥१३-११
अत्र आक्षेपोऽयं समुत्थाप्यते यद् एते प्रायः अधिकांशाः गुणाः प्रत्येकस्मिन् एव धर्मे सम्प्रदाये वा उपदिष्टाः सन्ति । 'सत्यं वद' इति तत्त्वं यथा हिन्दुधर्मे तथा अन्येषु धर्मेषु सम्प्रदायेषु वा प्रतिपादितम् अस्त्येव । तत्र का नाम हिन्दुधर्मस्य विशेषता, इति । तत्रोच्यते- अस्माकमेव एकाधिकारः एतेषु गुणेषु इति वयं न मन्यामहे । वस्तुतः मानवमात्रस्य कल्याणाय एते गुणाः आवश्यका एव । अतः अस्माभिः समानतया विदेशेषु अपि लोकानां कल्याणं काङ्क्षताम् अन्यधर्मावलम्बिनाम् अपि मनसि गुणानाम् एतेषाम् उपादेयता प्रादुर्भवितुम् अर्हति । तत्र नास्ति अस्माकं पक्षे काऽपि विप्रतिपत्तिः । एकस्यैव परमात्मनः सर्वे अंशाः इत्यस्ति हिन्दूनां सिद्धान्तः । स सुपुष्टः तिष्ठति । मानवानां मूलभूता एकात्मता एव अनेन सिध्यति । किन्तु अत्र अपरमपि एकं विश्लेषणं विचक्षणानां विदुषां ध्यानम् अर्हति । अस्माकं भारतराष्ट्रं प्राचीनतमम् । भारतीयैः सम्पूर्णे विश्वेऽस्मिन् भ्रमद्भिः प्राचीनसमये वन्याम् अर्धवन्यां वा अवस्थां भजमानान् तत्तत्प्रदेशेषु निवसतः जनान् स्वसांस्कृतिकमूल्यानि पाठितानि इति इतिहासस्य साक्षित्वेन लोकविश्रुतम् । अतः मौलिकरुपेण तानि मूल्यानि हिन्दुनामेव इति वक्तुं शक्यते । उदाहरणस्वरुपं भारतीयानाम् अहिंसासिद्धान्तः एव 'एकस्मिन् कपोले यदि कश्चन चपेटाघातं कुर्यात् तर्हि द्वितीयः कपोलः तस्य पुरतः उपस्थापयितव्यः ’ इति वक्तुं खिस्तं प्रेरयामास इति कोऽपि प्रत्याख्यातुं न पारयेत् । परन्तु अहो दुर्दैवं मानवजातेः यद् मूलतः असहिष्णुप्रवृत्तिभिः अन्यधर्मावलम्बिभिः एते सद्गुणाः विकृतित्वं प्रापिताः । तैः नैतिकमूल्यानां व्यवहारार्थं द्वौ निकषौ उपयुज्येते । एकः स्वबान्धवानां कृते, अपरः विधर्मीयाणां कृते । तदनुसारं मुसलमानाः अन्यधर्मावलम्बिभ्यः 'काफर' इति संज्ञां प्रदाय तेषां सर्वस्वलुण्ठनं, नानाप्रकारैः अत्याचारैः पीडनं पुण्यकारकं मन्यन्ते । तथैव खिस्तानुयायिनः अपि अन्यमतानुयायिनाम् उद्धारकामनया एव तान् स्वमते प्रवेशयितुं प्रलोभनच्छलकपटादीनां प्रयोगम् आक्षेपार्हं न मन्यन्ते । भारतीयाः मानवेषु एतादृशं भेदभावं नानुमोदन्ते ।कस्यापि उपासनापद्धतेः अनुयायिनः स्वमतानुसारेणा व्यवहरन्तः स्वर्गस्य अधिकारिणः भवितुम् अर्हन्ति इति मन्यन्ते । तत्र खिस्तमतानुयायिनः मुस्लीमाः वा स्वमतं नानुमन्वानः नरकं व्रजन्ति इति विश्वसन्ति इति न विस्मर्तव्यम् ।
धर्मान्तर्गतानां गुणानां वर्गीकरणम्[सम्पादयतु]
अगणितधर्मग्रन्थेभ्यः निदर्शनस्वरुपं कतिपयान् चित्वा तेषु निर्दिष्टानां गुणानां यदि एका सूचिः क्रियेत् तर्हि स्थूलरुपेण ४५ गुणाः उपलभ्यन्ते । तत्र केचन विधिस्वरुपाः, केचन निषेधात्मकाः, केचन पुनः कर्मकाण्डस्वरुपाः इत्येवंविधं वर्गीकरणं कर्तुं शक्यते । विधिस्वरुपेषु गुणेषु अपि केचन परैः सह संबद्धाः, तथा केचन स्वस्यैव संस्कारार्थं कल्पिताः दृश्यन्ते । तदनुसारं ते अत्र उपन्यस्यन्ते ।
विधिस्वरुपाः –परैः सह सम्बद्धाः[सम्पादयतु]
क्षमा, दया, दानं, त्यागः (परोपकारः), मार्दवम् (आर्जवम्), आत्मौपम्यबुद्धिः, भूतप्रियहितेहा, समता (समदृष्टिः, समचित्तत्वम् इष्टानिष्टोपपत्तिषु ), संहतिः, सूनृता वाणी.
विधिस्वरुपाः[सम्पादयतु]
स्वस्यैव संस्कारार्थं कल्पिताः शमः (मनः संयमः), दमः (इन्द्रियनिग्रहः, इन्द्रियार्थेषु वैराग्यम्) द्वन्द्वातीतत्वं (निर्द्वन्द्वः) तितिक्षा (जनममृत्युजराव्याधिदुः खदोषानुदर्शनम् ), शान्तिः (सन्तोषः), ब्रह्मचर्यम्, धृतिः (धैर्यम्, स्थैर्यम्), विविक्तदेशसेवित्वम्, (अरतिर्जनसंसदि), शौचम्, सत्यम्, धीः विद्या, ज्ञानम्(अध्यात्मज्ञाननित्यत्वम्, तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम्, ज्ञानयोगव्यवस्थितिः) विवेकः भक्तिः सत्त्वसंशुद्धिः उद्योगः, दक्षता, तेजः ह्रीः ।
निषेधात्मकाः[सम्पादयतु]
एतेषु प्रामुख्येन काम-क्रोध-लोभ-मोह-मद-मत्सराणां षड्ररिपूणां निग्रहः एव् निर्दिश्यते ।
- अकामः (अनासक्तिः, वासनाक्षयः, परदारविवर्जनम्, अनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु)
- अक्रोधः (अहिंसा, अपैशुन्यम्)
- निर्लोभः (लोभशून्यत्वम्, अलोलुप्त्वम्, अस्तेयम्)
- निर्मोहः (अचापलम्, निर्भयता, अभयम् )
- अप्रमत्तः (अनहंकारिता, नातिमानिता, अमानित्वम्, निर्दम्भता )
- निर्मात्सर्यम् (अनभ्यसूया, अद्रोहः)
कर्मकाण्डस्वरुपाः[सम्पादयतु]
स्वाध्यायः (अध्ययनम्), बलिहरणम्, गवां ग्रासः, यज्ञः (इज्या) तपः (ध्यानम्),गुरुशुश्रूषा (आचार्योपासनम्)मातापित्रोः पूजनम्, देवब्राह्मणपूजनम्, तीर्थानुसरणम्, आनृण्यम् । सर्वेषाम् एतेषां निरीक्षणेन इदं दृष्टिगोचरं भवति यत् सद्गुणानां परिपोषः दुर्गुणानां च् परिहारः इति भवति धर्मस्य सारः ।
धर्मेण समाजधारणार्थम् अनुसृता प्रक्रिया[सम्पादयतु]
विश्लेषणं पृथक्करणं वर्गीकरणम् इत्यादिः भवति अस्माकं शास्त्रकाराणां चिन्तनपद्धतिः । ते मनोव्यापारज्ञाः खलु । प्रथमं तैः मानवमानसे सत्त्वं, रजः, तमः इति तिस्रः प्रवृत्तयः प्रत्येकस्मिन् वर्तन्ते इति अन्वेषितम् । यस्मिन् या प्रवृत्तिः प्रबला तस्याः नाम्ना स निर्दिश्यते । यथा यस्मिन् सत्त्वप्रवृत्तिः प्रबला स सात्त्विकः इति अभिधीयते । किन्तु तेन अन्ये द्वे प्रवृत्ती तस्मिन् न विद्येते इति नैव वक्तुं शक्यते । सात्त्विकमनुष्ये अपि तमः प्रवृत्तिः अपि सुप्तरुपेण निवसत्येव । सर्वेऽपि सुखिनः सन्तु इति लक्ष्यं निश्चित्य शास्त्रकारैः विचारः प्रारब्धः । अथ सर्वः एव सुखं कामयते । अतः प्रत्येकेन स्वस्य सुखस्य प्राप्तेः प्रयासे अपरस्यापि सुखस्य चिन्ता कार्या इत्यावश्यकम् । अन्यथा अनवस्था प्रसज्येत । 'ईशावास्यमिदं सर्वम्’ इत्यनुसारं प्रत्येकस्मिन परमात्मनः अंशः विद्यते, अतः सर्वे मिथः बन्धुभावेन बद्धाः इति स्पष्टम् । अतः परैः सह भ्रातृभावेन वर्तितव्यम् इति भारतीयो विचारः युक्तियुक्तः प्रतिभाति । आत्मतत्त्वं भौतिकवादिनः नानुमोदन्ते । अतः शरीरसुखमेव प्रधानम् इति मन्यमानैः स्वस्य सुखम् उपेक्ष्य परेषाम् उन्नत्यर्थं किमर्थं प्रयतितव्यम् इत्यस्य प्रश्नस्य समाधानं कर्तुं ते न शक्नुवन्ति ।
भारतीयविचारानुसारं धर्मस्य द्विविधम् उद्दिष्टं भवति । व्यष्टेः उन्नतिः, तत्साकमेव समष्टेः कल्याणम् । येन समाजकल्याणम् अधिकाधिकं साधयेत् तदेव व्यष्टेः उत्कर्षस्य सार्थक्यम् । मनुष्यः स्वविकासं कामयमानः सदाचरणं करोति । किन्तु तस्य लक्ष्यं भवति समाजस्य कल्याणम् । येन समाजस्य कापि हानिः न स्यात् तथा वर्तितव्यम् इति भवति कार्याकार्यविनिर्णये निकषः । एतादृशः व्यवहारः एव नीतिमूल्यानि इति अभिधानं प्राप्नोति । अथ समाजजीवनस्य मूले मनुष्यः एव विद्यते इति निश्चित्य तं संस्कृर्तुं समाजधारणार्थं निर्मिते धर्मतत्त्वे तथाविधाः गुणाः उपदिष्टाः येषामाचरणेन स्वस्य उन्नत्यर्थं प्रयतमानः मानवः परैः साकं भ्रातृभावेन व्यवहरन् तेषामपि सुखार्थं प्रयतेत । उपरिनिर्दिष्टधर्मान्तर्गतगुणानाम् उपरि यदि दृष्टिक्षेपः क्रियेत् तर्हि शास्त्रकाराणां विचाराणां दिग्दर्शनं स्यात् ।
आत्मौपम्यबुद्धिना सर्वभूतहिते रतत्वं मनसि निधाय स्वस्य दयाप्रेरितेन मृदुव्यवहारेण तथा परेभ्यः त्यागपूर्वकं दानादिना उपकारः कर्तव्यः, तस्य दोषाः क्षन्तव्याः, स्वस्य मधुरया गिरा एवं समदृष्ट्या सर्वेऽपि जनाः भेदनिर्विशेषं सेवितव्याः इति भवति प्रथमो विचारः । मानवानां मिथः आत्मीयतासनाथेन सौहार्दपूर्णेन व्यवहारेण एव समष्टेः कल्याणं प्रसिध्येत् इति तु स्पष्टमेव । एतादृशीं दृष्टिं निर्मातुं प्रत्येकेन स्वमनः प्रवृत्तिम् अपि संस्कारयितुं प्रयत्नाः विधेयाः इति तु स्वयंस्पष्टम् । अतः आत्मचिन्तनम्, इन्द्रियनिग्रहः, मनः संयमः, ब्रह्मचर्यपालनम्, शौचम्, सत्यनिष्ठा इत्यादयः गुणाः उपदिष्टाः । व्यष्टेः विकासं साधयन्ति एते गुणाः । तदर्थं तमोगुणप्रचोदितानां कामक्रोधलोभमोहमदमत्सराणां षड्रिपूणाम् उपरि विजयम् अवाप्तुम् अग्रेसरीभवितव्यम् इति तु स्वाभाविकी अपेक्षा । एते रिपवः प्रबलाः दुर्जेयाश्च । अतः एभ्यः मुक्तिः एव मोक्षः इति प्रतिपाद्य तदेव अन्तिमं लक्ष्यं मनुजजन्मनः इति उद्घोषितं शास्त्रकारैः । उपरिनिर्दिष्टगुणान् संप्राप्तुं साहाय्यकरं कर्मकाण्डम अपि उपदिष्टम् । स्वाध्यायः, देवतार्चनम्, यागादीनाम् अनुष्ठानम्, मातापित्रोः तथा आचार्यस्य पूजनम्, बलिहरणं गवां ग्रासः, अतिथिसत्कारः तीर्थयात्रा इत्यादयः उपायाः तदर्थं निर्दिष्टाः । एतद्विधेन धर्माचरणेन समाजधारणम् अवश्यमेव सुकरं स्याद् इत्यत्र न संशयलेशोऽपि ।
(७) केषांचित् प्रमुखगुणानां विशेषविचारः उपरिनिर्दिष्टानां धर्मान्तर्गतानां सर्वेषां गुणानां सविस्तरं विवेचनं नैव शक्यं नापि आवश्यकम् । तथापि उदाहरणस्वरुपं मनुना सामासिकधर्मरुपेण निर्दिष्टानाम 'अहिंसा, -सत्यम्, - अस्तेयम्- शौचम्-इन्द्रियनिग्रहः –इति पञ्चप्रमुखगुणानां विश्लेषणपूर्वकः विचारः पर्याप्तः स्यात् इति प्रतिभाति ।
तारतम्यविचारः[सम्पादयतु]
जीवनमूल्यभूताः एते सर्वे गुणाः निः संदेहम् आदर्शरुपेण उपदिष्टाः । परन्तु एते सर्वे साधनरुपाः, न साध्यरुपाः । साध्यं तु भवति 'सर्वभूतहितम्’ । अतः कुत्रचित् स्थल-काल-पात्रादीनां साधकबाधकविचारं कृत्वा तारतम्येन तेषां क्रियान्वयनं कर्तव्यं स्यात् ।
यथा समदृष्टिः नाम सर्वश्रेष्ठः गुणः इति उपवर्णितम् । 'समः सर्वेषु भूतेषु’ इति भवति सिद्धस्य लक्षणम् । परन्तु पात्रापात्रविचारम् अकृत्वा दानं किं प्रशस्यते ? स्वयं श्रीभगवता उक्तम्-
- देशे काले च पात्रे च तद्दानं सात्त्विकं स्मृतम् । भ.गी. १७-२० एवं पात्रापात्रविचारे समदृष्टिः न प्रयुज्यते
(ख) श्रीमदभगवद्गीतायामेव उक्तम्-
- त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः ।
- कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत् त्रयं त्यजेत् ॥ १६-२१ ॥
परन्तु गीतायामेव अन्यत्र उक्तम्-
- धर्माविरुद्धो भूतेषु कामोऽस्मि भरतर्षभ ॥७-११॥
इति अनेन धर्मेण विरुद्धः कामः एव नरकद्वारम् इति स्थितम् । मनुरपि ब्रूते परित्यजेदर्थकामौ यौ स्यातां धर्मवर्जितौ । ४-१७६ यदि कामं परित्यज्य सर्वे ब्रह्मचर्यं स्वीकुर्युः तर्हि सृष्टिः एव विलयं यायात् ।
क्रोधम् अधिकृत्य कविः भारवी किरातार्जुनीये ब्रूते- अमर्षशून्येन जनस्य जन्तुना न जातहार्देन न विद्विषादरः । स्वस्य अपमानानन्तरम अपि यः न क्रुध्यति तस्य पुरुषस्य विद्वेषः मैत्री च सममेव । माधकाव्ये द्रौपदी ब्रूते –
- पादाहतं यदुत्थाय मूर्धानमधिरोहति ।
- स्वस्थादेवापमानेऽपि देहिनस्तद वरं रजः ॥ इति ।
क्षात्रधर्मं विचार्य महाभारतेऽपि उक्तम् (१-३२-३३)-
- एतावानेव पुरुषो यदमर्षि यदक्षमी ।
- क्षमावान् निरमर्षश्च नैव स्त्री न पुनः पुमान् ॥
वस्तुतः विभिन्नपरिस्थित्यां विभिन्नवचनानां मार्गदर्शनं विवेकबुद्ध्या तारतम्येन ग्रहीतव्यम् । अतः आपाततः परस्परविरोधीनि वचनानि उपलभ्यन्ते । तत्र महाभारते एव उक्तम्(५-३८-७३)-
- अक्रोधेन जयेत् क्रोधमसाधुं साधुना जयेत् ।
- जयेत् कदर्थं दानेन जयेत् सत्येन चानृतम् ॥
परन्तु साधूनां परित्राणं दुष्कृतां च विनाशं समर्थयद्भिः शास्त्रकारैः कदापि अन्यायः तूष्णीं सोढव्य इति नैव उपदिष्टम् । तत्रोक्तं महाभारते-
- यस्मिन् यथा वर्तते यो मनुष्यस्तस्मिंस्तथा वर्तितव्यं स धर्मः ।
- मायाचारो मायया वर्तितव्यः साध्वाचारः साधुना प्रत्युपेयः ॥
किरातार्जुनीयेऽपि उक्तम्-
- व्रजन्ति ते मूढधियः पराभवं भवन्ति मायाविषु ये न मायिनः ।
एवं 'शठे शाठ्यं समाचरेत्’ इति वचनस्य यथार्थता सिध्यति ।
लोभम् अधिकृत्य अपि अयमेव न्यायः प्रयोज्यः । निर्लोभी संन्यासी अपि मोक्षं कामयते एव । स्थलकालानुसारं धर्मस्य अर्थः प्रभावितो भवति इति अस्माभिः दृष्टमेव । तत्र युगानुसारम् अपि धर्मः भिद्यते । तत्रोक्तं मनुना
- अन्ये कृतयुगे धर्मास्त्रेतायां द्वापरेऽपरे ।
- अन्ये कलियुगे नृणां युगह्रासानुरुपतः ॥१-८५॥
महाभारतकारैः 'सूक्ष्मा गतिर्हि धर्मस्य' (अनु १२-७०) इति सम्यक् ज्ञात्वा प्राचीनकाले कठिनप्रसङ्गे महापुरुषैः किंविधः व्यवहारः कृतः इति विशदीकर्तुमेव नानाख्यानानि संगृहीतानि ।
अत्र तारतम्यसन्दर्भे द्वौ दृष्टान्तौ[सम्पादयतु]
- सर्वं नारायणस्वरुपम् इति प्रवचनाभ्यन्तरे श्रुत्वा कश्चित् श्रोता मार्गे मदान्धं गजं पुरतः आगच्छन्तं दृष्टवापि त्तथा गजारुढस्य हस्तिपकस्य् 'दूरमपसर' इत्याक्रोशं श्रुत्वापि 'अयं गजः अपि नारायण्स्वरुपः एव, अतः किमर्थं मया पलायितव्यम्’ इति विचिन्त्य तत्रैव मार्गे अविचलः अतिष्ठत् । परिणामतः गजेन स्वस्य शुण्डादण्डेन स दूरतः उत्क्षिप्तः । परस्मिन् दिने प्रवचनकारेण स पृष्टः यत् हस्तिपकः अपि किं नारायणस्वरुपः नासीत् ? तस्य आदेशे त्वया किमर्थम् अवधानं न दत्तम् इति ।
- अपरस्मिन् दृष्टान्ते जगतः मिथ्यात्वं प्रवचने आकर्ण्य कश्चित् श्रोता उन्मत्तं हस्तिनं पुरतः आगच्छन्तं वीक्ष्य पलायनमकरोत् । तस्य मित्रेण पृष्टम्-यदि इदं सकलं जगत् मिथ्या मन्यसे तर्हि मिथ्यास्वरुपस्य हस्तिनः समक्षं किमर्थं त्वया पलायनं कृतम् इति । तेन प्रत्युत्तरं दत्तं यद् यथा स हस्ती मिथ्या आसीत् तथा मम पलायनम् अपि मिथ्या इति जानीहि इति ।
संक्षेपेण कस्यापि वचनस्य अर्थः शब्दशः निर्बुद्धतया न अवगन्तव्यः अपि तु प्रतिपादयितुः हेतुं सम्यग् आकलय्य तारतम्यबुद्धया तात्पर्यार्थः ग्रहणीयः ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Religion Statistics from UCB Libraries GovPubs
- Major Religions of the World Ranked by Number of Adherents by Adherents.com August 2005
- IACSR - International Association for the Cognitive Science of Religion
- Studying Religion - Introduction to the methods and scholars of the academic study of religion
- A Contribution to the Critique of Hegel’s Philosophy of Right - Marx's original reference to religion as the opium of the people.
- The Complexity of Religion and the Definition of “Religion” in International Law Harvard Human Rights Journal article from the President and Fellows of Harvard College(2003)


text:
कुळित्थः
अयं कुळित्थः भारते वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः । एषः कुळित्थः सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एषः आङ्ग्लभाषायां Horse Gram इति उच्यते । अयं कुळित्थः भारते प्रचीनकालात् आरभ्य अद्यपर्यन्तम् अपि औषधत्वेन अपि उपयुज्यते । आयुर्वेदशास्त्रे अपि अस्य कुळित्थस्य उल्लेखः सर्वत्र दृश्यते एव । ताम्रवर्णः, कलावृत्तः, अनिलापहः, कर्पणा, पीतमुद्गः, अलिस्कन्दः, सुराष्ट्रकः इत्यादीनि नामानि सन्ति कुळित्थस्य । कुळित्थेन श्राणां, सारं, क्वथितं, पौलिं, व्यञ्जनं च निर्मान्ति ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य कुळित्थस्य स्वभावः[सम्पादयतु]
कुळित्थः गुणे अत्यन्तम् उष्णः । रुचौ कषायत्वप्रधानः । पचनार्थं लघुः । जीर्णानन्तरम् आम्लं भवति । अयं कश्चन उत्तमः वातानिलोमकः (वातबाधायाः निवारकः) । कफशामकः अपि । मितिम् अतिक्रम्य उपयोगं कुर्मः चेत् पित्तं वर्धयति, रक्तम् अपि अशुद्धीकरोति ।
- “उष्णाः कुलत्थाः पाकेऽम्लाः शुक्राश्मश्वासपीनसान् ।
- कासार्शः कफवातांश्च घ्नन्ति पित्तास्रदाः परम् ॥“ (अ.हृ.सू.६-१८)
- १. कुळित्थः कफप्राधाना कासं, पीनसं, ज्वरम्, अस्थिरोगं, श्वाससम्बद्धं रोगं, मूत्रकोशस्य पाषाणं, शुक्रसम्बद्धं रोगं, चर्मरोगं, बहुवेदनाम्, उदरवेदनां च परिहरति । तादृशेषु समयेषु पथ्याहाररूपेण अपि कुळित्थस्य उपयोगं कुर्वन्ति।
- २. कुळित्थः जीर्णानन्तरम् आम्लत्वेन परिवर्तते । तस्मात् आम्लपित्तबाधकाः (Acidity) अस्य सेवनं न कुर्युः ।
- ३. कुळित्थः पित्तप्रवर्धकः । तस्मात् पित्तप्रकृतियुक्ताः, पित्तव्याधियुक्ताः, मलमूत्रेषु रक्तप्रवृत्तियुक्ताः च अस्य उपयोगं न कुर्युः ।
- ४. ग्रीष्मकाले कुळित्थस्य उपयोगः न करणीयः ।
- ५. कुळित्थः आर्तववर्धकः । तस्मात् आर्तवप्रवृत्तिः मन्दा अस्ति चेत्, सकाले न जायते चेत्, अत्यल्पेन प्रमाणेन जायते चेत् कुळित्थस्य उपयोगः हितकरः । आवर्तदोषस्य कारणतः जाड्यं, भारवर्धनं च जायते चेदपि कुळित्थस्य उपयोगः उत्तमः (स्त्रीणां केवलम्) (आवर्तदोषः नाम मासिकदोषः) ।
- ६. उदरबाधा अस्ति चेत्, वायुसमस्या अस्ति चेत्, श्वासोच्छ्वासस्य समस्या अस्ति चेत् सप्ताहे एकवारं वा कुळित्थस्य उपयोगः करणीयः ।
- ७. मूत्रकोशे पाषाणाः सन्ति चेत् (Renal Calculi) कुळित्थस्य सारस्य वा, कुळित्थस्य श्राणायाः वा सेवनं करणीयम् । तेन बहुशीघ्रं पाषाणानां द्रवीभवनम् आरप्स्यते ।
- ८. “शिलाजितु”नामकस्य आयुर्वेदस्य औषधस्य सेवनावसरे कुळित्थस्य उपयोगः न करणीयः ।
- ९. रुद्धपथकामलायाः (Obstructive Jandice) आरम्भस्य स्तरे कुळित्थस्य उपयोगः हितकरः ।
- १०. कुळित्थस्य सारस्य निर्माणावसरे तत्र आम्लत्वार्थम् आमलकस्य वा वृक्षामलायाः (Kokum) शिम्बायाः वा उपयोगः अत्यन्तं हितकरः भवति ।
- ११. मितिम् अतिक्रम्य यदि कुळित्थस्य उपयोगः क्रियते तर्हि देहस्य मार्गेषु (नासिका, कण्ठः, मूत्रमार्गः) रक्तस्रावः भवति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Kadam SS, Salunkhe DK (1985). "Nutritional composition, processing, and utilization of horse gram and moth bean". Crit Rev Food Sci Nutr 22 (1): 1–26. doi:10.1080/10408398509527416. PMID 3899515.


text:
बुधः
बुधः(Mercury) चतुर्थः ग्रहः भवति। बुधः सूर्यमण्डले सूर्यस्य अत्यन्तं समीपे स्थितः ग्रहः। अपि च सूर्यमण्डले स्थितेषु ग्रहेषु गरिमायां कनिष्ठः अपि अस्ति । सूर्यान्तिकात् अयं ग्रहः स्फुटतया द्र्ष्टुं न शक्यते। बुधस्य गोचरप्रमाणम् २.०-५.५ वर्तते । उषःकाले नेत्राभ्याम् एव सः द्रष्टुं शक्यः भवति। अस्य ग्रहस्य विषये अद्यापि स्पष्टतया विवरणं न उपलभ्यते । १९७३ तमे वर्षे बुधं प्रति प्रेषितं म्यारिनर्-१०यानं वर्षद्वयं तं प्ररिक्रम्य तस्य ग्रहस्य ४०-५०% भागमात्रस्य मानचित्रं सम्पाद्य प्रत्यागच्छत् । बुधः सूर्यं प्रति परिभ्रमणाय ८८ दिनानि स्वीकरोति । स्वस्य भ्रमणाय १५ घण्टाधिक ५८ दिनानि यावत् स्वीकरोति ।
बुधः आकारे अस्माकं चन्द्रः इव अस्ति । बुधस्य कोऽपि नैसर्गिक उपग्रहः नास्ति। विशिष्टं वायुमण्डलम् अपि न विद्यते। ग्रहस्य अन्तर्भागे लोहवलयः वर्तते। तत् लोहवलयात् एव पृथिव्याः कान्तक्षेत्रस्य १% शक्तियुतं कान्तक्षेत्रं तत्र वर्तते। बुधस्य उपरि तापमानः ९० K - ७०० K व्याप्तौ वर्तते। अत्रत्यः ध्रुवीयः प्रदेशः अत्यन्तं शीतलः अस्ति ।
पाश्चात्यदेशेषु बुधः ’मर्क्युरी’ इति ख्यातः । भारतीयज्योतिष्शास्त्रे बुधः चन्द्रस्य पुत्रः इति अभिदीयते । चीना-कोरिया-जापानदेशेषु बुधः जलनक्षत्रमिति ख्यातः। पुराणेषु वर्णितं विद्यते यत् बुध: वेदानां वेत्ता अस्ति इति।
अन्तर्विषयाः
रचना[सम्पादयतु]
सूर्यमण्डले स्थितेषु चतुर्षु घनरूपिग्रहेषु बुधः अन्यतमः। तन्नाम बुधः अपि भूमिः इव शिलाभिः खनिजैः वा निर्मितः अस्ति। घनरूपिग्रहेषु लघुतमस्य अस्य ग्रहस्य व्यासः समभाजके ४८७९ कि मी परिमितम्। बुधग्रहः ७०% लोहैः ३०% सिलिकेट्-वस्तुभिः युक्तः अस्ति । अस्य घनता भवति प्रति घ सें मी कृते ५.४३ ग्राम्-परिमितम्। सौरमण्डले एव अति नैबिड्ययुतः ग्रहः अस्ति बुधः। इयं भूमेः घनतायाः अपेक्षया न्यूना एव। किन्तु गुरुत्वसंक्षेपणपरिष्कारेण बुधः भूमेः अपेक्षया घनवान् इति ज्ञायते।
अन्तारचना[सम्पादयतु]
बुधस्य अतिनिबिडतायाः आधरेण तदीया अन्तारचना अवगन्तव्या। भूमेः अति नैबिड्यस्य किञ्चन कारणं भवेत् तस्याः अन्तर्भागीयसंक्षेपणम्। किन्तु बुधः भूमेः अपेक्षया लघुः, तस्य अन्तर्भागः अपि तावान् निबिडयुक्तः न विद्यते । अतः बुधस्य अन्तर्भागः विस्तृता अयोमययुक्ता च स्यात्। भूविज्ञानिनां दृष्ट्या बुधस्य अन्तर्भागः तदीयस्य गात्रस्य ४२% भागं व्याप्नोतु। (भूमेः अन्तर्भागः तस्याः गात्रस्य १७% भागमात्रं व्याप्नोति)
६०० कि मी गात्रयुतः कश्चन मध्यभागः बुधस्य अन्तः दृश्यते । बुधस्य इतिहासस्य आदिमभागे शतशः कि मी गात्रयुतः कश्चन आकाशकायः तदुपरि आक्रम्य मध्यभागे विद्यमानानि मूलवस्तूनि विनाशयत् । ततः शिथिलमध्यभागमात्रम् अवशिष्टम्।
बुधस्य बाह्यविस्तरः १००-२०० कि मी स्थूलयुतः । बाह्यविस्तरस्य किञ्चन विशिष्टं लक्षणं नाम तत्र विद्यमाना कुकुदावली । एतेषु कानिचन शैलानि शताधिक कि मी औन्नत्ययुतानि । बुधस्य बाह्यविस्तारस्य घनीकरणानन्तरम् अन्तर्भागस्य मध्यभागस्य शीतलीकरणावसरे एतानि लघुशैलानि निर्मितानि स्युः इति भाव्यते । सौरमण्डले विद्यमानानाम् अन्येषां ग्रहाणाम् अपेक्षया अत्यधिकप्रमाणेन अयः अत्र दृश्यते। बुधस्य लोहाधिक्यं विवरीतुं विभिन्नाः सिद्धान्ताः प्रस्तुताः सन्ति।
भारतीयज्योतिश्शास्त्रानुसारं बुधः[सम्पादयतु]
कारकत्व-स्वरूप-स्वभावादयः[सम्पादयतु]
सुन्दरं शरीरं, श्लेषयुक्ता वाक्, हास्यप्रियता, वात-पित्त-कफप्रकृतिः, भावप्रकाशः, विषयग्रहणशक्तिः, आलोचनासामर्थ्यञ्च बुधग्रहस्य तत्त्वानि ।
बुधस्य कारकत्वानि एतानि -
ज्यौतिषम्, वेदान्तः, वाणिज्यम्, शिल्पम्, यन्त्रम्, तन्त्रम्, नपुंसकता, सेवकाः, युक्तिः, विष्णोपासना, व्याकरणम्, पुराणम्, मृदुवचनम्, अश्वः, कण्ठः, नाभिः, गुह्यम्, वामकर्णः, रत्नपरीक्षा, दायादयः, साधुत्वं, मातुः चिन्ता, मैथुनं, वाक्, विद्या, विनयः, विवेकः, मित्रं, सगोत्रः, गणितं, वेदः, पाण्डित्यं, शिल्पं, कलावित्, काव्यकौशलं, मातामहः, यन्त्रं, मन्त्रः, अश्वः, भयं, नृत्यं, कोशागारः, तीर्थयात्रा, वायव्यं, प्रीतिः, शिखराणि च ।
मानसिकास्वास्थ्यं, मतिभ्रमः, नरदौर्बल्यं, उदरव्याधयः, मूकत्वम्, अस्फुटभाषणम् - एतेषां सर्वेषां बुधः एव कारकः ।
आधिपत्यम्[सम्पादयतु]
मिथुन-कन्याराश्योः बुधः अधिपतिः। बुधः पलायनवादी । ग्रहराज्यव्यवस्थायाः दृष्ट्या अयं वणिक् विद्यते । वणिजाम् अनुपस्थितौ अपेक्षितवस्तूनां सम्पूरणं कष्टकरम्। बुधः नाम पण्डितः इत्यपि अर्थः। कालानुगुणान् निर्णयान् स्वीकुर्वन् कार्याणां सम्पादनसामर्थ्यं बुधेन एव साध्यम्। अन्येषां साहाय्यम् आचरन् स्वस्य लाभस्य सम्पादनं, सर्वेषां सन्तोषणे अत्यन्तं समर्थः नाम बुधः एव । सर्वैः सह समञ्जनं, स्वस्य प्रामुख्यप्रदर्शनञ्च एतेषां विशेषलक्षणम् । मिथुनराशिवतां वस्तुक्रयणे, कन्याराशिवतां वस्तुविक्रयणे विशेषसामर्थ्यं दृश्यते । गुणविषये ग्रहणम् आदरणं च बुधद्वारा एव निश्चीयते । समाजोन्मुखचिन्तनम् एतेषां वैशिष्ट्यम् ।
बुधग्रहस्य चलनम्[सम्पादयतु]
चन्द्रस्य मार्गः सूर्यभूकेन्द्रयोः मध्ये यदागच्छति तदा ग्रहणं भविष्यति। तदा समीपस्थः चन्द्रबिम्बः दूरे विद्यमानं सूर्यबिम्बं सम्पूर्णमाच्छादयितुम् अपेक्षितगात्रवान् भवति। बुधशुक्रौ भूसूर्ययोर्मध्ये आगच्छतः किन्तु दूरे भवतः। बिम्बौ लघुरूपेण दृश्येते । अतः सूर्यबिम्बस्य पुरतः लघुकृष्णबिन्दुरिव गच्छतः। बुधग्रहस्य पथः भूपथाय नितम्बे अस्ति। यदि तलभागे भवति तर्हि त्रिवारं बुधग्रहस्य चलनं (ट्रान्सिट्) सूर्यबिम्बस्य पुरतः दृश्यतेस्म्। कुतश्चेत्, भूमिः सूर्यम् एकवारं परिक्रमणार्थमपेक्षिते समये, बुधः चतुर्वारं परिक्रमति। एतेषु एकवारं वयमेव बुधग्रहस्य साकं उपसरणं कृतवन्तः इत्यस्मात् कारणात् त्रीणि परिक्रमणानि एव दृग्गोचराणि भवन्ति। बुधग्रहस्य पथः भूपथाय २डिग्रि परिमिते नितम्बे अस्ति। बुधग्रहस्य परिभ्रमणावधिः ८८ दिनानि,आवर्तनावधिः ५९ दिनानि। इमौ अवधी ३:२ प्रमाणे भवतः इति वैशिष्ट्यमत्र। अनेन कारणेन बुधग्रहस्योपरि स्थित्वा सूर्यं पश्यामश्चेत् सूर्यस्य गात्रं भूम्या दृष्ट द्विगुणपरिमाणे दृश्यते। गच्छताकालेन सूर्यः दिगन्तात् मध्यभागे आगत्य पृष्टेगत्वा पुनः मध्यभागे आगच्छेत्। इतस्ततः वक्रगत्यानन्तरं १७६ भूदिनान्यनन्तरं अस्तङ्गतो भवति। अतः दिनस्यावधिः १७६ दिनानि, एकः वर्षस्यावधिः ८८ दिनानि। अर्थात् दिनाय कति (वर्षाणि)वर्षमिति प्रष्टुं शक्यते।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Mercury—About Space
- Atlas of Mercury—NASA
- Mercury page at The
Nine8 Planets
- NASA’s Mercury fact sheet
- Mercury Profile at NASA's Solar System Exploration site
- ‘BepiColombo’, ESA’s Mercury Mission
- Merkur(dt.)
- ‘Messenger’, NASA’s Mercury Mission
- SolarViews.com—Mercury
- Planets—Mercury A kid’s guide to Mercury.
- Mercury World Book Online Reference Center
- Astronomy Cast: Mercury
- Geody Mercury World’s search engine that supports NASA World Wind, Celestia, and other applications.
- A Day On Mercury flash animation
- Mercury articles in Planetary Science Research Discoveries


text:
सिद्धपेयम्
सिद्धपेयं नाम पेयं सज्जीकृत्य, संरक्ष्य विक्रयणं यत् क्रियते तत् पेयम् । सिद्धपेयानि तु इदानीं जगति सर्वत्र अपि सन्ति एव । भारते तु सिद्धपेयानि बहु प्रसिद्धानि सन्ति । एतत् सिद्धपेयम् आङ्ग्लभाषायां Soft Drink इति उच्यते । सिद्धपेयानां निर्माणं, विक्रयणं च महान् उद्यमः एव जातः अस्ति । महता प्रमाणेन सिद्धपेयानां निर्माणं, विक्रयणं च प्रचलति ।
सिद्धपेयानां निर्माणस्य बह्व्यः संस्थाः सन्ति । अन्ताराष्ट्रियाः संस्थाः अपि भारते एतम् उद्यमं सञ्चालयन्ति । काश्चन संस्थाः तु विश्वस्य सर्वम् अपि भागं गत्वा वाणिज्यं कुर्वन्ति । इदानीं प्रायः चायस्य, काफीपेयस्य, तक्रस्य, दुग्धस्य, नारिकेलजलस्य, दध्नः, कषायस्य, फलरसस्य, शाकरसस्य, इक्षुरसस्य, रागीपानीयस्य, वातामक्षीरस्य, वा स्थानम् अनेन सिद्धपेयेन एव आक्रमितम् अस्ति । एतानि सिद्धपेयानि विभिन्नेषु देशेषु विभिन्नानि भवन्ति । यतः तत्तद्देशस्य संस्थाः तस्मिन् देशे सिद्धपेयानां निर्माणं विक्रयणं च कुर्वन्ति । काश्चन संस्थाः केवलम् अन्ताराष्ट्रियस्तरे अपि प्रसिद्धाः सन्ति । तादृशीषु संस्थासु लक्षशः जनाः कार्यं कुर्वन्ति । तादृशानां केषाञ्चन सिद्धपेयानाम् आवली एवम् अस्ति -


text:
आसावरिरागः
आसावरिरागः (Asavari) हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतस्य प्रसिद्धः रागः भवति । अस्य रागस्य "आशावरी" इत्यपि व्यवहरन्ति। अयं भैरवरागस्य पत्नी इति भावयन्ति। पत्नी नाम "रागिणी" इत्यर्थः। "आसावरीथाट्” अपि हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीते प्रसिद्धम् अस्ति। करुणरसप्रधानः रागः भवति । प्रातः कालीनः रागः भवति। एनं रागं वादने अपि उपयोगं कुर्वन्ति। लोकप्रियोयस्य रागस्य वादिस्वरः कोमलदैवतः भवति। संवादि कोमलगान्धारः स्वरः भवति। सम्पूर्णम् ओढवजात्यासहितः रागः भवति।
- श्रीखण्डशैलशिखरे शुकपक्षवस्त्रा,
-
- मातङ्गमौक्तिककृतोत्तमहारवल्लि।
-
- आकृष्य चन्दनतरोरुरगं वहन्ती,
-
- सासावरी मलयजोज्वलनीरकान्तिः॥
-
आरोहः - स रे म प ध स
अवरोहः – स नि ध प म ग रे स
पक्कड – म प ध नि ध म ग रे स
समयः[सम्पादयतु]
प्रातः १० तः १२ वादनपर्यन्तं प्रशस्तः कालः भवति।
थाट्[सम्पादयतु]
- आसावरि


text:
विष्णुः
विष्णुः सनातनधार्मिकाणां प्रमुखः देवः अस्ति। सः त्रिमूर्तिषु एकः। विश्वरक्षकः च। तस्य पत्नी लक्ष्मीः। वाहनं गरुडः। आदिशेषस्य उपरि तस्य शयनम्। सः सर्वेषां जगताम् एकएव स्वामी। विष्णुः एव परमात्मारूपेण सर्वेषु भूतेषु तिष्ठति। विष्णोः उपासकः वैष्णवः नाम्ना ज्ञायते। वैष्णवेषु शिवः इव कोऽपि नास्ति "वैष्णवानां यथा शम्भुः"। विष्णुः सवेषां जीवानां परमः सुहृत्। भगवान् विष्णुः क्षीरसागरे निवसति। तस्य धाम वैकुण्ठः इति नाम्ना ज्ञायते। विष्णोः नाभेः कमलः जातः यत्र ब्रह्मा स्थितः अस्ति। इदं कृत्स्नं जगत् तस्य एव शक्त्या सञ्चालितम् अस्ति। सः निर्गुणः सगुणश्च अस्ति। पद्मपुराणस्य उत्तरखण्डे वर्णितम् अस्ति यत् भगवान् श्रीविष्णुः एव हि परमार्थं तत्त्वं वर्तते। सः अत्यन्तः दयालुः अस्ति। ध्रुवः प्रह्लादः अजामिलः द्रौपदी गणिका आदीनाम् अनेकेषां भक्तानाम् उद्धारः अस्य विष्णोः कृपया जातः। सः खलु भक्तवत्सलः विद्यते।
दशावताराः[सम्पादयतु]
स: सतां संरक्षणाय दुष्टानां विनाशाय च भूमौ पुनः पुनः जायते। सः उवाच
-
- परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् ।
- धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे ॥
तेन दश अवताराः गृहीताः । ते
- मत्स्यः - प्रलयसमये नारायणः हयग्रीवम् हत्वा जीविनः अपालयत्।
- कूर्मः - कूर्मावतारे विष्णुः समुद्रमन्थने देवान् उपाकरोत्।
- वराहः - हरिः वराहरूपेण आविर्भूय हिरण्याक्षं हत्वा भुवम् अरक्षत्।
- नृसिंहः - नारयणः असुरं हिरण्यकशिपुम् अमारयत् ।
- वामन: - दानशूरस्य बले: गर्वहरणं कृत्वा तम् अमारयत्।
- परशुराम: - २१ पृथिवीप्रदक्षिणा कृत्वा १०८ तीर्थक्षेत्राणां संशोधित:।
- राम: - रावणम् अमारयत् । युगे एकमेव पुरुषोत्तम:।
- कृष्ण: - कंसं बाल्ये एव अमारयत्। महाभारतयुद्धे सहभाग: गीतोपदेशकर्ता च।
- बौद्ध: - कलियुगे सिद्धपुरुष: जनहितकर्ता च ।
- कलकी - कलियुगे दुष्टानां संहारं कर्तुं आविर्भविष्यति।
नाम[सम्पादयतु]
निरुक्ते "यद्विषितो भवति तद्विष्णुर्भवति"इति कथ्यते। आदिशङ्करः विष्णोः अर्थः सर्वत्रगतः इति अवदत्।
लक्षणानि[सम्पादयतु]
विष्णुः चतुर्भुजः अस्ति। तेषु पाञ्चजन्यम्-शङ्खम् सुदर्शन-चक्रम् कौमोदकी-गदाम् पद्मम् च धारयति। उक्तञ्च "वनमाली गदी शार्ङ्गी शङ्खी चक्री च नन्दकी श्रीमान् नारायणोर्विष्णुः वासुदेवोभिरक्षतु” इति। सः मेघश्यामः अस्ति। तस्य वक्षः श्रीवत्सेन अङ्कितः। सः कौस्तुभमणिं वनमालां च धारयति। सः अनन्तनागे शेते।
सहस्रनामानि[सम्पादयतु]
भीष्मः युधिष्ठिरस्य विज्ञप्तिम् अनुमन्यमानः विष्णोः सहस्रानामस्तुतिम् अकरोत्। यः विष्णोः सहस्रनामानि जपेत् सः जन्मसंसारबन्धनात् विमुच्यते इति मन्यते। एष: सहस्रनामावली महाभारते अनुशासनिके पर्वणि अस्ति।
श्रीहरेः सर्वैः वर्णैः आरभ्यमाणानि नामानि[सम्पादयतु]
अज आनन्द इन्द्रेशावुग्र ऊर्ज ऋतम्भरः
ॠघलृशौल्लृजीरेकात्मैर ओजोभृदौरसः ।
अन्तोऽर्धगर्भः कपिलः खपतिर्गरुडासनः
घर्मो ङ्सारश्छार्वङ्गश्छन्दोगम्यो जनार्दनः ।
झाटतारिर्ञमष्टङ्की ठलको डरको ढरी
णात्मा तारस्तभो दण्डी धन्वी नम्यः परः फली ।
बली भगो मनुर्यज्ञो रामो लक्ष्मीपरिर्वरः
शान्तसंवित्षड्गुणश्च सारात्मा हंसळाळुकौ ।
पञ्चाशन्मूर्तयस्त्वेताः ममाकारादिलक्षकाः ।
- अजः, आनन्दः, इन्द्रः, ईशानः, उग्रः, ऊर्जः, ऋतम्बरः, ॠघः, लृशः, लॄजिः, एकात्मा, ऐरः, ओजोभृत्, औरसः, अन्तः, अर्धगर्भः - एतानि ओङ्कारस्य अकारात् प्रकटिताः भगवद्रूपाः ।
- कपिलः, खपतिः, गरुडासनः, घर्मः, ङसारः - एतानि पञ्च ओङ्कारस्य उकारतः प्रकटिताः भगवद्रूपाः ।
- चार्वाङ्गः, छन्दोगम्यः, जनार्दनः, झटतारिः, ञमः - एतानि पञ्च मकारतः प्रकटिताः भगवद्रूपाः ।
- टङ्की, ठलकः, डरकः, ढरी, णात्मा - एतानि पञ्च नादतः
- तारः, थभः, दण्डी, धन्वी, नम्यः - एतानि पञ्च बिन्दुतः
- परः, फली, बली, भगः, मनुः - एतानि पञ्च घोषतः
- यज्ञः, रामः, लक्ष्मीपतिः, वरः - एतानि चत्वारि शान्ततः
- शान्तसंवित्, षड्गुणः, सारात्मा, हंसः, ळाळुकः - एतानि पञ्च अतिशान्ततः
- क्षकारतः नृसिंहरूपः ।
==आङ्कोरवतमन्दिरम्==
आङ्कोरवतमन्दिरं सूर्यवर्मन: नाम्ना कम्बोजस्य राज्ञा कृतम्। एतन्मन्दिरं विष्णो: एव।


text:
कर्णाटकस्य सागरतीराणि
कर्णाटकरस्य सागरतीराणि । कर्णाटकस्य सागरतीरं परशुरामक्षेत्रे अन्तर्भवति ।
अन्तर्विषयाः
दक्षिणकन्नडमण्डले[सम्पादयतु]
उळ्ळाल[सम्पादयतु]
कर्णाटके दक्षिणभागे मङ्गळूरुनौकानिस्थानम् अस्ति । इतः कर्णाटकस्य सागरतीरस्थानानाम् आरम्भः भवति । आहत्य कर्णाटकराज्ये ३२० कि.मी सागरतीरम् अस्ति । मङ्गळूरुतः १२ कि.मी दूरे उळ्ळालसागरतीरं मनोरञ्जनाय उत्तमं स्थानमस्ति । अत्यन्तं सुन्दरम् उद्यानयुक्तम् जनाकर्षकं च एतत् । मङ्गळूरुतः नगरयानानि सन्ति । सोमेश्वर, पणम्बूरु सुरत्कल् ससिहित्लु इत्यादीनि सागरतीराणि दक्षिणकन्नडमण्डले सन्ति ।
उडुपीमण्डले[सम्पादयतु]
कापु[सम्पादयतु]
कापुसागरतीरे उन्नतः दीपस्तम्भः निर्मितः अस्ति ।
मल्पे[सम्पादयतु]
मल्पेप्रदेशे मत्स्यागाराः, मत्स्यतैलोद्यमाः, नैकाविहारः, सागरस्नानसौलभ्यं च सन्ति । वडभाण्डेश्वरप्रदेशे सुरक्षितं सागरतीरम् अत्यन्तं विनोदाय भवति । अत्र वडभाण्डेश्वरदेवालयोऽपि अस्ति । नगरयानसम्पर्कः अपि अस्ति ।
मरवन्ते[सम्पादयतु]
उडुपीनगरे वसतिकृते उत्तमं सौकर्यम् अस्ति । मरवन्तेसागरतीरम् अतिसुन्दरम् विश्वे एव प्रसिद्धम् अस्ति । एतत् सदृशं अन्यत् नाम क्यालिफोर्नियाराज्ये मियामीसागरतीरम् अस्ति। मध्ये राष्ट्रियराजमार्गः सं-१७, एकत्र पयस्विनीनदी अपरत्र सागरः एवम् उभयतः जलम् । एकतः सागरतरङ्गानां आर्भटः । अन्यतः नदीजलस्य शान्तगानम् । एतत् सर्वेषां आनन्दाय भवति मार्गः उडुपीतः ५० कि.मी (कुन्दापुरतः १२ कि.मी ।
उत्तरकन्नडमण्डले[सम्पादयतु]
मुरुडेश्वरम्[सम्पादयतु]
उत्तरकन्नडमण्डले मुरुदेश्वरस्थानम् अपूर्वम् सागरतीरम् यात्रिकानां आकर्षकं च स्थानमस्ति ।
गोकर्णम्[सम्पादयतु]
गोकर्णे उत्तमम् सागरतीरमस्ति । अत्र सागरस्नानम् अतीव प्रसिद्धं पवित्रम् इति जनाः भावयन्ति । गोकर्णे श्रीमहगणपतिदेवालयः महाबलेश्वरदेवालयः कोटितीर्थम् इत्यादीनि प्रसिद्धस्थानानि । गोकर्णे श्रावणमासे शिवरात्रिपर्वणि विशेषोत्सवाः भवन्ति । वसतिभोजनादिव्यवस्था अस्ति । दक्षिणकाशीति प्रसिद्धं यात्रास्थलमेतत् ‘अत्र ‘ओं’ बीच् (सागरतीरम् अपि विश्वे प्रसिध्दम् अस्ति । प्यारडैस् बीच् अपि उत्तमम् अस्ति । धूमशकटायानतः कोङ्कणरेलमार्गे कुमटानिस्थानमस्ति । ततः ३० कि.मी । हुब्बळ्ळीतः १६५ कि.मी कारवारतः ५० कि.मी ।
कारवारम्[सम्पादयतु]
कारवारनगरे स्थितम् टयागोर् बीच् अतीव सुन्दरम् काळीनदी कोडीबाग् प्रदेशे सागरम् अभिगच्छति । अत्र सर्वतः निसर्गसौन्दर्यं पश्यामः । पूर्वे वनप्रदेशः पर्वतशिखराणि च । पश्चिमे महान् सागरः, मध्ये महासरोवरः, नदीजलं, राजमार्गे महान् सेतुः च । सागरतीरे सुन्दरम् उद्यानवनं बालानां विहाराय निर्मितम् अस्ति । कारवारस्यं सागरतीरम् दृष्ट्वा विश्वकविः रवीन्द्रनाथ ठाकूरः स्वकाव्येषु सागरतीरप्रभावं बहुधा प्रसंशितवान् अस्ति । अत्र सागरवीक्षणं सुरक्षितं सुलभं च । अतीव स्वच्छं सागरतीरवीक्षणं सुरक्षितं सुलभं च । यत्र कुत्रापि कागदं प्लस्टिक् इत्यादि न पश्यामः । तीरस्वच्छतासेना सदा कर्यरता अस्ति । मार्गः हुब्बळ्ळीतः १६५ कि.मी । गोवाराज्यतः समीपे कारवारनगरम् अस्ति । राष्ट्रियराजमार्गे (संख्या १७) कारवार निस्थानम् । कोङ्कणधूमशकटमार्गे कारवारनिस्थानमस्ति । गोवाराज्ये स्थितेन वास्कोविमाननिस्थानेनापि कारवारनगरम् आगन्तुम् शक्यते । बेङ्गळूरु मङ्गळूरु हुब्बळ्ळी मुम्बयी बेलगावी इत्यादिभ्यः नगरेभ्यः वाहनसम्पर्कः अस्ति ।
देवबाग्[सम्पादयतु]
एतत् अतिविशिष्टं भोजनवसतिगृहम् । तिन्त्रिणीवृक्षानां मध्ये एव काष्ठैः कुटीराणि निर्मितानि सन्ति तिन्त्रिणीवृक्षशाखाः एव अत्रासनानि । अतीव व्ययदायकं इति कारणात् जनाः विरलाः भवन्ति । अत्र पक्षिवीक्षणम् अतीवानन्दाय भवति । सूर्यास्तदर्शनम् अतीव हर्षदायकम् अस्ति । आधुनिकसौलभ्यानि न सन्ति । नैसर्गिकं शान्तं सुन्दरं स्थानमेतत् । गोलघर-उपाहार-भोजनगृहमस्ति । काळीनदीजले नौकाविहारः कर्तुं शक्यते । देवबाग् समीपे अष्टविशिष्टस्थानानि सन्ति । कूर्मगड, अञ्जुदीव, सMन्यासिद्वीपः च समीपे सन्ति । मार्गः कारवारनगरात् कोडीबाग्जेट्टितः १० कि.मी नौकायानेन गन्तुं शक्यते ।


text:
शिवराम कारन्तः
शिवराम कारन्तः(अक्टोबर् १०, १९०२ - सेप्टम्बर् १२, १९९७)Kota Shivaram Karanth - सागरतीरभार्गवः, चलन् विश्वकोशः इत्येव ख्यातः कन्नडभाषायाः साहित्यसंस्कृतेः वक्ता कविः कथाग्रन्थकर्ता च ।
अन्तर्विषयाः
- १ जीवनम्
- २ सालिग्रामेस्मारकम्
- ३ कृतयः
- ४ शैक्षणिकाः
- ५ आङ्ग्लभाषासाहित्यानि
- ६ प्रशस्तिपुरस्काराः
- ७ कारन्तस्य विशिष्टचिन्तनानि
- ८ कारन्तस्य विषये अन्यविदुषामभिप्रायः
- ९ बालवने कारन्तपितामहः
- १० बाह्यानुबन्धाः
जीवनम्[सम्पादयतु]
कर्णाटकस्य ज्ञानपीठप्रशस्तिभाक् डा.शिवराम कारन्तः उडुपीमण्डलस्य कोट इति ग्रामे क्रि.श.१९०२तमे वर्षे अक्टोबर् मासस्य दशमे दिने सञ्जातः ९६वर्षाणि सञ्जीव्य क्रि.श.१९९७तमवर्षे डिसेम्बर् मासे नवमे दिने दिवङ्गतः । स्वस्य जीवतावधौ ४२७ कृतीः व्यरचयत् । तासुअ ४७कथाग्रन्थाः एव । स्वस्य ९६तमे वयसि अपि खगानां विषये ग्रन्थमेकम् अरचयत् । साहित्यकारः भूत्वा यथा प्रसिद्धः अभवत् तथैव अन्यक्षेत्रेषु अपि अस्य प्रसिद्धिः अस्ति एव । कर्णाटकस्य प्रमुखकलायाः यक्षगानस्य प्रचाराय संवर्धनाय च अनेकान् प्रयोगान् कृतवान् । एषः यक्षगानकलाम् अभ्यस्य "ब्याले" विविधपरिवर्तनानि कृत्वा विदेशेषु अपि प्रदर्शितवान् । यदा युवा आसीत् तदा समाजपरिवर्तनार्थमपि प्रयत्नं कृतवान् । बालानां प्रतिभाविकसनार्थं कर्णाटकस्य दक्षिणकन्नडमण्डलस्य पुत्तूरुपरिसरे "बालवन" इति असाम्प्रदायिकशिक्षाकेन्द्रम् आरब्धवान् । तत्र एव कञ्चित् मुद्रणालयं संस्थाप्य स्वग्रन्थान् मुद्रापयति स्म । स्वस्य बहूनां पुस्तकानां मुखचित्रमपि स्वयं विरचय्य मुद्रितवान् । एतादृशः प्रतिभावान् आसीत् कारन्तमहोदयः । निरन्तरं प्रयोगशीलः कारन्तमहोदयः कन्नडभाषायाः चित्ररङ्गे अपि हस्तक्षेपं कृत्वा क्रि.शा.१९३०तमे वर्षे हरिजनानां जीवनकथाम् अवलम्ब्य डोमिङ्गो इति मूकचलच्चित्रमेकं निर्मिय निदिश्य अभिनीतवान् । क्रि.श.१९३१तमे वर्षे भूतराज्य इति किञ्चितमूकचित्रमपि निदेशितवान् ।
- परिसरस्य रक्षणान्दोलनम् - कारन्तमहोदयस्य कथाग्रन्थेषु सर्वेषु अवश्यं परिसरस्य विषयः प्रस्तुतः । तथैव स्वजीवने अपि परिसरस्य संरक्षणार्थं विप्लवं कृतवान् । कर्णाटके कैगा अणुस्थावरस्य निर्माणावसरे तद्विरुध्य प्रचालितान्दोलनस्य नेता कारन्तः एव आसीत् । आबालवृद्धं साहित्यकृषि कृतवान् कारन्तः देशस्य एव महानिधिः आसीत् । कर्णाटकस्य कोणे कोणे सञ्चरन् समग्रं भारतदेशम् अटन् विदेशस्य सांस्कृतिककेन्द्राणि अपि सन्दृष्टवन् । स्वस्य चरमकालपर्यन्तमपि सहित्यकप्रवासे निरतः आसीत् । भारते केन्द्रस्तरस्य ज्ञानपीठप्रशस्तिः, पद्मभूषणप्रशस्तिः, राज्यस्तरस्य पम्पप्रशस्तिः,नाडोजपुरस्कारः, विविधविश्वविद्यालयानां डक्टरेट् उपाधयः अस्मै कारन्तमहोदयाय प्रदताः । वयसः श्रन्तिम् अपरिगणयन् ज्ञानमार्गे जनान् नयन् सर्वेषां प्रियः कारन्तज्जः अभवत् ।
सालिग्रामेस्मारकम्[सम्पादयतु]
डा.कारन्तमहोदयस्य जन्मस्थले सालिग्रामे कारन्तस्मृतिचित्रशाला इति सुन्दनं बहुस्तरभवनम् अस्ति । तत्र कारन्तसम्बद्धानि अनेकानि वस्तूनि सुस्थाप्तितानि सन्ति । तस्य कथाग्रन्थानाम् आशयस्य बृहत् भित्तिचित्राणि, यक्षगानस्य वेशभूषाः, कथाग्रन्थानां प्राचीनप्रतयः, अनेन रचितानि चित्राणि, तस्य साहित्यसृष्टौ उपयुक्तानि वस्तूनि, च अत्र विराजन्ते । सालिग्रामस्य पण्यशलायाम् एव स्थितम् एतत् भवनं दृष्ट्वा जनेषु डा.शिवराम कारन्तस्य अभिमनः उद्गच्छति ।
कृतयः[सम्पादयतु]
गीतानि[सम्पादयतु]
- गीतसुधाकर
- सीळ्गवनगळु
कथाग्रन्थाः[सम्पादयतु]
- अदे ऊरु, अदे मर (ಅದೇ ಊರು, ಅದೆ ಮರ)
- अळिद मेले (ಅಳಿದ ಮೇಲೆ)
- अण्टिद अपरञ्जि (ಅಂಟಿದ ಅಪರಂಜಿ)
- आळ निराळ (ಆಳ, ನಿರಾಳ)
- इद्दरू चिन्ते (ಇದ್ದರೂ ಚಿಂತೆ)
- इन्नोन्दु दारि (ಇನ್ನೊಂದೇ ದಾರಿ)
- इळेयेम्ब (ಇಳೆಯೆಂಬ)
- उक्किद नोरे (ಉಕ್ಕಿದ ನೊರೆ)
- उक्किद नोरे (ಒಡ ಹುಟ್ಟಿದವರು)
- ओण्टि दनि (ಒಂಟಿ ದನಿ)
- औदार्यद उरुळल्लि (ಔದಾರ್ಯದ ಉರುಳಲ್ಲಿ)
- कण्णिद्दरू काणरु (ಕಣ್ಣಿದ್ದೂ ಕಾಣರು)
- कन्नडियल्लि कण्डत (ಕನ್ನಡಿಯಲ್ಲಿ ಕಂಡಾತ)
- कन्याबलि (ಕನ್ಯಾಬಲಿ)
- करुळिनकरे (ಕರುಳಿನ ಕರೆ)
- कुडियरकूसु (ಕುಡಿಯರ ಕೂಸು)
- केवल मनुष्यरु (ಕೇವಲ ಮನುಷ್ಯರು)
- गेद्द दोड्डस्तिके (ಗೆದ್ದ ದೊಡ್ಡಸ್ತಿಕೆ)
- गोण्डारण्य (ಗೊಂಡಾರಣ್ಯ)
- चिगुरुरिद कनसु (ಚಿಗುರಿದ ಕನಸು)
- चोमन दुडि( ಚೋಮನ ದುಡಿ)
- जगदोद्धार ना (ಜಗದೋದ್ಧಾರ ನಾ)
- जारुव दारियल्लि (ಜಾರುವ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ)
- देवदूतरु (ದೇವದೂತರು)
- धर्मरायन संसार (ಧರ್ಮರಾಯನ ಸಂಸಾರ)
- नाष्ट दिग्गजगळु (ನಷ್ಟ ದಿಗ್ಗಜಗಳು)
- नम्बिदवर नाक नरक (ನಂಬಿದವರ ನಾಕ, ನರಕ)
- नावु कट्टिद स्वर्ग (ನಾವು ಕಟ್ಟಿದ ಸ್ವರ್ಗ)
- निर्भाग्य जन्म (ನಿರ್ಭಾಗ್ಯ ಜನ್ಮ)
- बत्तद तोरे (ಬತ್ತದ ತೊರೆ)
- बेट्टद जीव (ಬೆಟ್ಟದ ಜೀವ)
- भूत (ಭೂತ)
- मरळि मण्णिगे (ಮರಳಿ ಮಣ್ಣಿಗೆ)
- मुगिद युद्ध (ಮುಗಿದ ಯುದ್ಧ)
- मूकज्जिय कनसुगळु (ಮೂಕಜ್ಜಿಯ ಕನಸುಗಳು)
- मूरु जन्म (ಮೂಜನ್ಮ)
- मै मनगळ सुळियल्लिल् (ಮೈ ಮನಗಳ ಸುಳಿಯಲ್ಲಿ)
- मोग पडेद मन (ಮೊಗ ಪಡೆದ ಮನ)
- विचित्र कूट (ವಿಚಿತ್ರ ಕೂಟ)
- शनीश्वरन नेरळल्लि (ಶನೀಶ್ವರನ ನೆರಳಿನಲ್ಲಿ)
- सन्यासिय बदुकु (ಸನ್ಯಾಸಿಯ ಬದುಕು)
- समीक्षा (ಸಮೀಕ್ಷೆ)
- सरसम्मन समाधिः (ಸರಸಮ್ಮನ ಸಮಾಧಿ)
- सप्नद होळे (ಸ್ವಪ್ನದ ಹೊಳೆ)
- हेत्तळा तायि (ಹೆತ್ತಳಾ ತಾಯಿ)
रूपकानि[सम्पादयतु]
- अवळि नाटकगळु (ಅವಳಿ ನಾಟಕಗಳು)
- एकाङ्क नाटकगळू (ಏಕಾಂಕ ನಾಟಕಗಳು)
- ऐदु नाटकगळु (ಐದು ನಾಟಕಗಳು)
- कट्टे पुराण (ಕಟ್ಟೆ ಪುರಾಣ)
- कठारि भैरव (ಕಠಾರಿ ಭೈರವ)
- कर्णार्जुन (ಕರ್ಣಾರ್ಜುನ)
- कीचक सैरन्ध्रि (ಕೀಚಕ ಸೈರಂಧ್ರಿ)
- गर्भगुडि (ಗರ್ಭಗುಡಿ)
- गीत नाटकनि (ಗೀತ ನಾಟಕಗಳು)
- जम्बद जानकि (ಜಂಬದ ಜಾನಕಿ)
- ज्यूलियस् सीज़र् (ಜ್ಯೂಲಿಯಸ್ ಸೀಸರ್)
- डुमिङ्गो (ಡುಮಿಂಗೊ)
- दृष्टि सङ्गम (ದೃಷ್ಟಿ ಸಂಗಮ)
- नवीन नाटकगळु (ನವೀನ ನಾಟಕಗಳು)
- नारद गर्वभङ्ग (ನಾರದ ಗರ್ವಭಂಗ)
- बित्तिद बेळे (ಬಿತ್ತಿದ ಬೆಳೆ)
- बेवरिगे जयवागलि (ಬೆವರಿಗೆ ಜಯವಾಗಲಿ)
- बौद्ध यात्रा (ಬೌದ್ಧ ಯಾತ್ರಾ)
- मङ्गळारति (ಮಂಗಳಾರತಿ)
- मुक्तद्वार (ಮುಕ್ತದ್ವಾರ)
- यारो अन्दरु (ಯಾರೊ ಅಂದರು)
- विजय (ವಿಜಯ)
- विजयदशमि (ವಿಜಯ ದಶಮಿ)
- सरळ विरळ नाटकगळु । (ಸರಳ ವಿರಳ ನಾಟಕಗಳು)
- साविर मिलिय (ಸಾವಿರ ಮಿಲಿಯ)
- हणे बरह (ಹಣೆ ಬರಹ)
- हिरियक्कन चाळि (ಹಿರಿಯಕ್ಕನ ಚಾಳಿ)
- हेगादरेनु (ಹೇಗಾದರೇನು?)
- हेमन्त (ಹೇಮಂತ)
लघुकथाः[सम्पादयतु]
- कविकर्म (ಕವಿಕರ್ಮ)
- तेरेय मरेयल्लि (ತೆರೆಯ ಮರೆಯಲ್ಲಿ)
- हसिवु (ಹಸಿವು)
- हावु (ಹಾವು)
जलपनं विडम्बनं च[सम्पादयतु]
- ग्नान (ಗ್ನಾನ)
- किक्क दोड्डदु (ಚಿಕ್ಕ ದೊಡ್ಡವರು)
- देहज्योतिगळु म्त्फ़्तु प्राणि प्रबन्धगळु (ದೇಹಜ್ಯೋತಿಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿ ಪ್ರಬಂಧಗಳು)
- मैगळ्ळन दिनचरियिन्द (ಮೈಗಳ್ಳನ ದಿನಚರಿಯಿಂದ)
- मैलिकल्लिनोडने मातुकतेग्ळु (ಮೈಲಿಕಲ್ಲಿನೊಡನೆ ಮಾತುಕತೆಗಳು)
- हळ्ळिय हत्तु समस्तरु (ಹಳ್ಳಿಯ ಹತ್ತು ಸಮಸ್ತರು)
प्रवासकथनम्[सम्पादयतु]
- अपूर्व पश्चिम (ಅಪೂರ್ವ ಪಶ್ಚಿಮ)
- अरसिकरल्ल् (ಅರಸಿಕರಲ್ಲ)
- अबूविनिन्द बरामक्के (ಅಬೂವಿನಿಂದ ಬರಾಮಕ್ಕೆ)
- पालाळक्के पयण (ಪಾತಾಳಕ್ಕೆ ಪಯಣ)
- पूर्वदिन्द अत्यपूर्वक्के (ಪೂರ್ವದಿಂದ ಅತ್ಯಪೂರ್ವಕ್ಕೆ)
- यक्षरङ्गक्कागि प्रवास (ಯಕ್ಷರಂಗಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರವಾಸ)
आत्मकथनम्[सम्पादयतु]
- स्मृतिपटलतः (१,२,३) [ಸ್ಮೃತಿಪಟಲದಿಂದ (೧,೨,೩)]
- हुच्चुमनस्सिन हत्तु मुखगळु (ಹುಚ್ಚು ಮನಸ್ಸಿನ ಹತ್ತು ಮುಖಗಳು)
जीवनेतिहासः[सम्पादयतु]
- कलाविद कृष्ण हेब्बाररु (ಕಲಾವಿದ ಕೃಷ್ಣ ಹೆಬ್ಬಾರರು)
कलाप्रबन्धाः[सम्पादयतु]
- कलेय दर्शन (ಕಲೆಯ ದರ್ಶನ)
- कर्णाटकस्य चित्रकले (ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಕಲೆ)
- चालुकय मत्तु वाश्तुशिल्प (ಚಾಲುಕ್ಯ ವಾಸ್ತು ಮತ್ತು ಶಿಲ್ಪ)
- चित्र, शिल्प, वासुकलेगळु (ಚಿತ್ರ,ಶಿಲ್ಪ,ವಾಸ್ತು ಕಲೆಗಳು)
- जानपद गीतेगळु (ಜಾನಪದ ಗೀತೆಗಳು)
- भारतीय चित्रकले (ಭಾರತೀಯ ಚಿತ್ರಕಲೆ)
- भारतेय शिल्प (ಭಾರತೇಯ ಶಿಲ್ಪ)
- यक्षगान बयलाट् (ಯಕ್ಷಗಾನ ಬಯಲಾಟ)
- सौन्दर्यप्रज्ञेयन्नु बेळेयिसलु (ಸೌಂದರ್ಯ ಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ಬೆಳೆಯಿಸಲು)
वैज्ञानिकाः[सम्पादयतु]
- अद्भुतजगत्तु (ಅದ್ಭುತ ಜಗತ್ತು(೧. ವಿಚಿತ್ರ ಖಗೋಲ,೨. ನಮ್ಮ ಭೂಖಂಡಗಳು)
- उष्णवलयस्य आग्नेस्य (ಉಷ್ಣವಲಯದ ಆಗ್ನೇಸ್ಯ)
- प्राणिप्रपञ्चद विस्मयगळु (ಪ್ರಾಣಿಪ್ರಪಂಚದ ವಿಸ್ಮಯಗಳು)
- मङ्गन कायिले (ಮಂಗನ ಕಾಯಿಲೆ)
- विज्ञान मत्तु अन्धश्रद्धे (ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಅಂಧಶೃದ್ಧೆ)
- विशाल सागरगळु (ವಿಶಾಲ ಸಾಗರಗಳು)
- हिरिय किरिय हक्किगळु (ಹಿರಿಯ ಕಿರಿಯ ಹಕ್ಕಿಗಳು)
अन्याः[सम्पादयतु]
- प्रजाप्रभुत्ववन्नु कुरितु (ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವವನ್ನು ಕುರಿತು)
- बाळ्वेयॆ बेळकु (ಬಾಳ್ವೆಯೇ ಬೆಳಕು)
- बाळ्वेये बेळकु अथवा जीवनधर्म (ಬಾಳ್ವೆಯೇ ಬೆಳಕು ಅಥವಾ ಜೀವನ ಧರ್ಮ)
- मनोदेहियाद् मानव (ಮನೋದೇಹಿಯಾದ ಮಾನವ)
- विचारशीलते (ವಿಚಾರಶೀಲತೆ)
- विचार साहित्य निर्माण (ವಿಚಾರ ಸಾಹಿತ್ಯ ನಿರ್ಮಾಣ)
- स्वार्थिमनव (ಸ್ವಾರ್ಥಿ ಮಾನವ)
सम्पादिताः[सम्पादयतु]
- ऐरोडि शिवरामय्य बदुकु बरह (ಐರೋಡಿ ಶಿವರಾಮಯ್ಯ ಬದುಕು, ಬರಹ)
- कौशिक रामायण ಕೌಶಿಕ ರಾಮಾಯಣ
- पञेयवर नेनपिगागि (ಪಂಜೆಯವರ ನೆನಪಿಗಾಗಿ)
विश्वकोशः[सम्पादयतु]
- कला प्रपञ्च (ಕಲಾ ಪ್ರಪಂಚ)
- प्राणि प्रपञ्च (ಪ್ರಾಣಿ ಪ್ರಪಂಚ)
- बाल प्रपञ्च (ಬಾಲ ಪ್ರಪಂಚ (೧,೨,೩)
- विज्ञानप्रपञ्च (ವಿಜ್ಞಾನ ಪ್ರಪಂಚ (೧,೨,೩,೪)
निघण्टुः[सम्पादयतु]
- सिरिगन्नड अर्थकोश (ಸಿರಿಗನ್ನಡ ಅರ್ಥಕೋಶ)
अनूदिताः[सम्पादयतु]
- कीटनाशकगळ पिडुगु (ಕೀಟನಾಶಕಗಳ ಪಿಡುಗುಗಳು)
- कोट महाजगत्तु (ಕೋಟ ಮಹಾಜಗತ್ತು)
- जनगेयू अरण्यगळू (ಜನತೆಯೂ ಅರಣ್ಯಗಳೂ)
- नम्म परमाणु चैतन्य - उत्पादना साधनगळू (ನಮ್ಮ ಪರಮಾಣು ಚೈತನ್ಯ—ಉತ್ಪಾದನಾ ಸಾಧನಗಳು)
- नम्म शिक्षणपद्धतियू समस्येगळू, भविष्यवू (ನಮ್ಮ ಶಿಕ್ಷಣ ಪದ್ಧತಿಯ ಸಮಸ್ಯೆಗಳೂ, ಭವಿಷ್ಯವೂ)
- नम्म सुत्तलिन कडलु (ನಮ್ಮ ಸುತ್ತಲಿನ ಕಡಲು)
- नम्मेल्लरिगू ओन्दे भविष्य (ನಮ್ಮೆಲ್ಲರಿಗೂ ಒಂದೇ ಭವಿಷ್ಯ)
- परमाणु इन्दु नाळे (ಪರಮಾಣು – ಇಂದು ನಾಳೆ)
- पञ्च ऋतु (ಪಂಚ ಋತು)
- बेळेयुत्तिरुव समस्ये (ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಸಮಸ್ಯೆ)
- भारतद परिसर - द्वितीय समीक्षे (ಭಾರತದ ಪರಿಸರ – ದ್ವಿತೀಯ ಸಮಿಕ್ಷೆ)
- भारतद परिसरद परिस्थिति - प्रजेय दृष्टियल्लि ।(ಭಾರತದ ಪರಿಸರದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ – ೧೯೮೨ – ಪ್ರಜೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ)
- भारतवर्षदल्लि ब्रिटिषरु (ಭಾರತ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷರು)
- यारु लक्षिसुवु (ಯಾರು ಲಕ್ಷಿಸುವರು?)
- श्री रामकृष्णर जीवन चरिते (ಶ್ರೀ ರಾಮಕೃಷ್ಣರ ಜೀವನ ಚರಿತೆ)
बालसाहित्यानि[सम्पादयतु]
- अनादिकालद मनुष्य (ಅನಾದಿ ಕಾಲದ ಮನುಷ್ಯ)
- ओन्दे रात्रि ओन्दे हगलु (ಒಂದೇ ರಾತ್ರಿ ಒಂದೇ ಹಗಲು)
- गजराज (ಗಜರಾಜ)
- गेद्दवर सत्य (ಗೆದ್ದವರ ಸತ್ಯ)
- ढं ढं डोलु (ಢಂ ಢಂ ಢೋಲು)
- नरनो वानरनो (ನರನೋ ವಾನರನೋ)
- मरियप्पन साहासगळु (ಮರಿಯಪ್ಪನ ಸಾಹಸಗಳು)
- मङ्गन मदुवे (ಮಂಗನ ಮದುವೆ)
- सूर्य चन्द्र (ಸೂರ್ಯ ಚಂದ್ರ)
- हुलिराय (ಹುಲಿರಾಯ)
- कन्नडादेशः कन्नडजनसम्बद्ध १०पुस्तकानि (ಕನ್ನಡ ನಾಡು ಮತ್ತು ಕನ್ನಡಿಗರ ಪರಂಪರೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ೧೦ ಪುಸ್ತಕಗಳು)
- ऐबिएच् मूलविज्ञानपाठमाला, इको संस्थायाः कृते कृताः अनुवादाः - १३३ ( ಐಬಿಎಚ್, ಮೂಲವಿಜ್ಞಾನ ಪಾಠಮಾಲೆ ಹಾಗು ‘ಇಕೊ’ ದವರಿಗಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಅನುವಾದಗಳು : ಸುಮಾರು ೧೩೩)
- इको संस्थायाः कृते सम्पादिताः ग्रन्थाः - ४२ (‘ಇಕೊ’ ದವರಿಗಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಸಂಪಾದಿತ ಪುಸ್ತಕಗಳು : ೪೨)
शैक्षणिकाः[सम्पादयतु]
बालशिक्षा[सम्पादयतु]
- ओदुव आट (ಓದುವ ಆಟ)
- गृहविज्ञान - १,२,३ (ಗೃಹ ವಿಜ್ಞಾನ (೧,೨,೩))
- चित्रमय दक्षिणकन्नड (ಚಿತ್ರಮಯ ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ)
- चित्रमय दक्षिणकन्नड - अन्दु , इन्दु (ಚಿತ್ರಮಯ ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ – ಅಂದು, ಇಂದು)
- चित्रमय दक्षिण हिन्दुस्थान (ಚಿತ್ರಮಯ ದಕ್ಷಿಣ ಹಿಂದುಸ್ತಾನ)
- नागरिकतेय होस्तिलल्लि (ನಾಗರಿಕತೆಯ ಹೊಸ್ತಿಲಲ್ಲಿ)
- रमण तात (ರಮಣ ತಾತ)
- समाज नीति १,२,३(ಸಮಾಜ ನೀತಿ (೧,೨,೩)
- सामान्य विज्ञान १,२,३ಸಾಮಾನ್ಯ ವಿಜ್ಞಾನ (೧,೨,೩)
- सिरिगन्नड पाठमाले १-७ (ಸಿರಿಗನ್ನಡ ಪಾಠಮಾಲೆ (೧,೨,೩,೪,೫,೬,೭)
- हूगन्नड पाठमाले १-८ (ಹೂಗನ್ನಡ ಪಾಠಮಾಲೆ (೧,೨,೩,೪,೫,೬,೭,೮)
ज्येष्ठशिक्षा[सम्पादयतु]
- अळिलभक्ति मळल सेवे (ಅಳಿಲ ಭಕ್ತಿ ಮಳಲ ಸೇವೆ)
- कर्णाटकस्य जानपदकलेगळु ( ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಾನಪದ ಕಲೆಗಳು)
- कोळि साकणे (ಕೋಳಿ ಸಾಕಣೆ)
- जोगि कण्ड ऊरु (ಜೋಗಿ ಕಂಡ ಊರು)
- दक्षिण हिन्दुस्तानद नदिगळु (ದಕ್ಷಿಣ ಹಿಂದುಸ್ತಾನದ ನದಿಗಳು)
- देव ओलिद ऊरु (ದೇವ ಒಲಿದ ಊರು)
- बेरेयरू सरि इरबहुदु ( ಬೇರೆಯವರೂ ಸರಿ ಇರಬಹುದು)
- हुट्टु सावु ओट्टु ओट्टु ( ಹುಟ್ಟು ಸಾವು ಒಟ್ಟು ಒಟ್ಟು)
आङ्ग्लभाषासाहित्यानि[सम्पादयतु]
- Folk Art of Karnataka
- Karnataka Paintings
- My Concern for Life, Literature and Art
- Picturesque South Kanara
- Yakshagana
प्रशस्तिपुरस्काराः[सम्पादयतु]
- ज्ञानपीठप्रशस्तिः।
- पद्मभूषणप्रशस्तिः।
- विविधविश्वविद्यायनां डाक्टरेट् उपाधिः ।
- राव बहादूर् प्रशस्तिः ।
कारन्तस्य विशिष्टचिन्तनानि[सम्पादयतु]
- अहं देवं न विश्वसिमि यतः अहं तं न दृष्टवान् । अहं यत् न जानानि तदहं न विश्वसिमि । रामकृष्णपरमहंसः विश्वस्तः तपसा तं दृष्टवान् । मद्विषये रामः नाम रविवर्मणः चित्रम् । कृष्णः नाम गुब्बिवीरण्णस्य कृष्णलीला नाटकम् । उत्तमं कार्यं करोमि उत्तमं फलं लभते इति तु जानामि । मम यदा आनुकूल्यं भवति तदा केवलं देवे विश्वसिमि इति वादः समीचीनः न ।
- साहित्यकाराणां समाजे अन्यत् किमपि पात्रं नास्ति । न साहित्यकारः लोकोद्धारकः । सोऽपि सामन्यः जनः । स्वस्य जीवनस्य अनुभवान् लिखति । लेखनेन सह महाजनः न भवति । अलेखकाः अपि महाकार्याणि कृतवन्तः ।
- वृक्षः स्वयं प्ररोहति । किन्तु मनुष्यः तथा न संवर्धते । अस्माकं जीवनस्य आरम्भात् सहस्राधिकवर्षेभ्यः प्राक् एव अस्मिन् जगति जीवराशिः आसीत् इति ज्ञातव्यम् ।
- कस्यचिदपि लेखकस्य ग्रन्थस्य सहस्राधिकाः प्रतयः विक्रीताः शताधिकाः प्रतिस्पन्दनरूपेण पत्राणि लिखितवन्तः नाम जनां तम् इच्छन्ति इति अर्थः न ।
- जीह्वाचापल्येन सर्वभक्षिणः न भवन्तु , हितं मितं खातन्तु । मनसि आगतानि सर्वाणि कार्यपथे नानेतव्यानि । एतदेव मे आरोग्यस्य रहस्यम् ।
कारन्तस्य विषये अन्यविदुषामभिप्रायः[सम्पादयतु]
ति.नं.श्रीकण्ठय्यः[सम्पादयतु]
शिवरामकारन्तः अस्य शतकस्य क्रान्तिकारीपुरुषेषु अन्यतमः । तस्य लेखन्या सृष्टकृतिषु काश्चन पठित्वा सुखम् अनुभूतेषु जनेषु अहमपि अन्यतमः । अस्य बहुमुखकार्योत्साहं समीतः अपि वीक्ष्य अहं चकितः । प्रकृतिः स्वयं पुरतः आत्मानं परिचाययति चेत् यथा भवति तथा अनुभवस्य अस्य कृतीनां पठनावसरे भवति । तस्य कृतौ कलायाः निर्मित्याः अपेक्षया परिसरस्य आविष्कृतिः अधिका अस्ति । अत्र प्रकृतिः नाम न केवलं सागरादयः अचेतनानि न मानवप्रकृतिः अपि अविनाभावेन अस्ति ।
पूर्णचन्द्रतेजस्वी[सम्पादयतु]
अद्यतनसहित्यरचनायासु प्रभावं कुर्वाणानि लोहियातत्त्वचिन्तनानि, कुवेम्पुलेखनानि, कारन्तस्य जीवनदृष्टिः च । भविष्यति साहित्यकाराणाम् एतत्त्रयमेव मार्गदर्शकम् ।
हा.मा.नायक[सम्पादयतु]
येन केनचित् मापनेन मपयति चेत् अपि कारन्तः विश्वलेखकावल्यां भवति एव ।
गोपालकृष्ण अडिगः[सम्पादयतु]
शिवरामकरन्तस्य परिचयं भवद्भ्यः करणम्, सूर्यस्य परिचयं दीपशिखया करोमि इव ।
जि.एस्.शिवरुद्रप्पः[सम्पादयतु]
डा.शिवराम कारन्तः इति पर्वतसमुद्रयोः मध्ये जातं एतत् चैतन्यं समुद्रम् इव विस्तृतम् अनुभवं स्वस्य कृतिषु सङ्गृह्य कन्नडसाहित्यस्य समृद्धिम् अकरोत् । कारन्तस्य निधनेन उज्ज्वला सर्जशीलपरम्परा कस्याश्चित् वंशश्रेण्याः अवसानस्य शून्ये वयं प्रविष्टाः इव अस्ति ।
बालवने कारन्तपितामहः[सम्पादयतु]
कारन्तमहोदयः कन्नडभाषायाः तरङ्ग इति साप्ताहिकपत्रिकायाः 'बालवन' इति बालोचितविभागे बालवने कारन्तज्ज इति लेखं प्रकाशयति स्म । अयं विभागः बहुजनप्रियः अभवत् । बालैः प्रेषितानां वैज्ञानिकप्रश्नानाम् उत्तराणि सरलया शैल्या लिखति स्म । तस्मिन् काले कन्नडजनानां शिवरामकारन्तमहोदयः कारन्तज्ज इत्येव परिचितः ।
बाह्यानुबन्धाः[सम्पादयतु]
http://karanth.kannadavedike.net


text:
बाष्पस्थाली
साधारणतया पूर्वं पाकगृहे चुल्लेः उपरि पात्रं विधाय आहारपचनकार्यं कुर्वन्ति स्म । एषा दीर्घकालिकी प्रक्रिया आसीत् । तथैव अधिक- इन्धनस्य व्ययः अपि भवति स्म । अतः अल्पसमये अल्प-इन्धनस्य साहाय्येन पाकः करणीयः चेत् बाष्पस्थाल्याः (Pressure Cooker ) उपयोगः सुकरः भवति । का एषा बाष्पस्थाली नाम ? मानवः आहारं सामान्यतया पाकक्रियानन्तरं स्वीकरोति । पाकार्थं जलम् उष्णं भवेत् एव । यथा यथा जलम् अधिकतापमानेन उष्णं भवति तथा बाष्पस्य उत्पादनं भवति । तस्य बाष्पस्य कारणात् अधिका शक्तिः भवति तस्य शक्तिः, बलं (Pressure) वर्धते । यदा बलं शिथिलं भवति तदा तापः अल्पः भवति । बाष्पस्थाल्याम् अयमेव सिद्धान्तः प्रयुज्यते ।
सामान्यतः बेङ्गळूरुनगरे सप्तनवतिपरिमाणेन जलम् उष्णं भवति । चेन्नैनगरे एतत् प्रमाणं शतं भवति । बाष्पस्थाल्याः तापमबलस्य शताधिकविंशतिपरिमाणेन जलम् उष्णम् भवति । बाष्पस्थाली अत्युभिनियं, हिण्डालियं, स्टेन् लेस्स् स्टील् इत्यादिभिः धातुभिः निर्मिता भवति । अस्य भगौ वर्तेते । अधस्तन भागस्य पात्रं विस्त्रवम् । तस्योपरि आवरणपात्रं वर्तते । आवरणपात्रे रब्बर् इति वस्तुना निर्मितं कङ्कणं निक्षि-प्यते । बाष्पं बहिर्गन्तुं न शक्नोति । अतः बाष्पस्थाल्याम् अधिकतापेन जलम् उष्णं भवति तच्च बाष्पं तत्रैव बलरूपेण कार्यं करोति । १२० सोत्सियस् परिमाणेन तापमानं उत्पाद्यते । अधिकम् उष्णम् अल्पसमये भवितुं अस्य पात्रस्य तले ताम्रधातोः लेपनं भवति । इदं “क्लाडिंग् (Cladding) इत्युच्यते । आवृतपात्रे अधिक तापमानेन अधिक बाष्पम् उत्पाद्यते । तदा पात्रस्य विस्फोटनं न भवितव्यम् इति आवरणस्य उपरि भाररूपं वस्तु तथा विलायनलोहस्य कवाटं इति द्वे सुरक्षासाधने निक्षिप्यते । यदा अधिक तापमानेन प्रतिपन्नं बाष्पं भारवस्तु उपरि उन्नयति, तदा तस्य अधोभागे स्थितस्य रन्ध्रद्वारा बाष्पं बहिर्गच्छति । तदा पात्रे स्थापिताः तण्डुलकणाः, शाकादयः पक्वाः भवन्ति । बाष्पस्थाल्याः अन्तर्स्थितं बाष्पं पूर्णप्रमाणेन बहिः यदा गच्छति तदा एव पात्रस्य आवरणम् उद्घाटितव्यम् ।


text:
याज्ञवल्क्यस्मृतिः
याज्ञवल्क्यमहर्षिणा लिखिता स्मृतिः याज्ञवल्क्यस्मृतिनाम्ना चिरं प्रख्याताऽस्ति । मानवसामाजे व्यावहारिकदृष्ट्या तत्प्रणीतायाः स्मृतेः सुमहद गौरवं वरीवर्ति । याज्ञवल्क्यस्मृतिः सनकादिनामृषीणां सोमश्रवादिमुनीनाञ्च धर्मजिज्ञासायां प्रश्नोत्तरच्छलरुपा स्मृतिरिति कथ्यते । मनुस्मृतिवत् संहितायाम् अस्यामपि यथाक्रमम् आचार व्यवहार-प्रायश्चित्तभेदेन त्रयोऽध्याया वर्त्तन्ते ।
तत्र प्रथमाध्याये (आचाराध्याये) उपोद्घात-प्रकरणं, ब्रह्मचारिप्रकरणं, विवाह-प्रकरणं, वर्णजातिविवेक-प्रकरणं, गृहस्थ-प्रकरणम्, स्नातवह-प्रकरणम्, भक्ष्याभक्ष्य-प्रकरणम्, द्रव्यशुद्धि प्रकरणम्, दान-प्रकरणम्, श्राद्ध्-प्रकरणम्, गणपति कल्पप्रकरणम्, ग्रहशान्ति-प्रकरणम्, राजधर्म-प्रकरणम्, चेति त्रयोदशप्रकरणानि सन्ति । ततो व्यवहाराध्याये साधारणव्यवहारणानि सन्ति । ततो व्यवहाराध्याये साधाराव्यवहारमातृका, ऋणादानो-पनिधि-साक्षी-लेख्य-दिव्य-दायविभाग-सीमाविवाद-स्वामिपालविवाद-अस्वामिविक्रय-दत्ताप्रदानिक क्रीतानुशया-अभ्युपेत्याशुश्रूषा-संविदव्यतिक्रम्-वेतनादानद्यूत समाह्वय -वाक् पारुष्य-दण्डपारुष्य-साहसविक्रीयासम्प्रदानसम्भूय समुत्थान-स्तेय-स्त्रीसङ्ग्रहण-प्रकरणञ्चेति पंचविंशतिप्रकरणानि सन्ति । ततश्च प्रायश्चित्ताध्यायेऽशौचप्रकरणम्, आपद्धर्मप्रकरणम्, वानप्रस्थप्रकरणम्, यति-धर्मप्रकरणम्, प्रायश्चित्त-प्रकरणम्, प्रकीर्ण-प्रयश्चित्तानि चेति षट् प्रकरणानि समुपस्थापितानि । मनुस्मृतेरपेक्षया याज्ञवल्क्यस्मृतिरधिकव्यवस्थिता शृङ्खलिता च ।
महर्षिर्याज्ञवल्क्यः मिथिलायां निवसानः स्मृतिमिमां रचितवान् । अस्याः स्मृतेः पञ्च टीकाः समुपलभ्यन्ते । तत्रादौ विश्वरुपस्य बालक्रीडाटीका, ततो विज्ञानेश्वरस्य मिताक्षरा, ततोऽपरादित्यस्यापरार्कटीका, तदनन्तरं शूलपाणेः दीपकलिकाटीका, सर्वशेषे मित्रमिश्रस्य वीरमित्रोदयटीका विरचिताः । तत्र मिताक्षरानाम्नी टीका विद्वत्समाजे प्रमाणिकीति स्वीक्रियते । मिताक्षराटीका भारतीयहिन्दुविधावपि समादृता भवति । मिताक्षरा समग्रे भारतवर्षे न्यायालयेषु प्रामाणिकीरुपेण स्वीक्रियते । केवलं पूर्ववङ्गे दायभागस्यादरो दृश्यते । मिताक्षराया उपरि नन्दपण्डितेन प्रमिताक्षरानाम्नी टीका बालभट्टेन च बालभट्टीति च टीकाद्वयमस्ति । एतयोः टीकयोः व्यवहारविषये विशेषतो दायभागविषये महती प्रामाणिकता स्वीक्रियते ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Arsha Vidya Gurukulam
- Sanskrit site with comprehensive library of texts
- Smriti on Hindupedia, the Hindu Encyclopedia


text:
गोधूमः
अयं गोधूमः प्रायः जगति सर्वत्र वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः । अयम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । अयं गोधूमः आङ्लभाषायां Wheat इति उच्यते । हिन्दीभाषायां “गेंहू” इति, ल्याटिन्भाषायां Triticum vulgare इति च उच्यते । तृणकुले अयं गोधूमः Graminea कुले अन्तर्भवति । प्रायः जगति अधिकांशेषु देशेषु गोधूमः एव प्रधानः आहारः । बहुदुग्धः, क्षीरी, अरूपः, म्लेच्छभोजनः, यवनः, निस्तुषः, रसालः, सुमनाः इत्यादीनि गोधूमस्य अन्यानि नामानि । अनेन गोधूमेन पूरिका, रोटिका, पायसं, पर्पटः, अवदंशः, सुपिष्टकं, पिष्टकम् इत्यादयः खाद्यपदार्थाः निर्मीयन्ते । गोधूमे महागोधूमः, मधूली, नन्दीमुखी इति त्रयः प्रभेदाः सन्ति । नवग्रहेषु अन्यतमस्य सूर्यस्य श्रेष्ठं धान्यं गोधूमः । एतं गोधूमम् अपि संस्कृत्य बहुविधं खाद्यविशेषं निर्मान्ति ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य गोधूमस्य स्वभावः[सम्पादयतु]
गोधूमः तैलांशयुक्तः । अयं मधुररुचियुक्तः, पचनार्थं जडः च । गोधूमः अत्यन्तं चैतन्यदायकः, बलवर्धकः, रुचिकरः, वर्णकारकः, व्रणसंरोपकः च ।
- “गोधूमः मधुरः शीतो वातपित्तहरो गुरुः ।
- कफशुक्रप्रदो बल्यः स्निग्धः सन्धान्कृत् सरः ॥
- जीवनो बृंहणो वर्ण्यो व्रण्यो रुच्यः स्थिरत्वकृत् ॥“ (भावप्रकाशः – ३४)
- “वृष्यः शीतो गुरुः स्निग्धो जीवनो वातपित्तहा ।
- सन्धानकारी मधुरो गोधूमो स्थैर्यकृत्सरः ॥“
- १. गोधूमः वातं पित्तं च परिहरति ।
- २. गोधूमः कफं शुक्रं च वर्धयति ।
- ३. अयं गोधूमः देहवृद्धिकरः, चैतन्यदायकः, बलवर्धकः च ।
- ४. गोधूमः वर्णकारकः, रुचिकरः च ।
- ५. अयं गोधूमः भग्नानाम् अस्थीनां पुनः योजने साहाय्यकारी ।
- ६. अयं गोधूमः शरिरस्य स्थिरतां रक्षति ।
- ७. गोधूमः व्रणान् बहुशीघ्रं शुष्कीकरोति ।
- ८. अयं गोधूमः शरीरस्य ओजः वर्धयति ।
- ९. गोधूमः मलविसर्जनं कारयति ।
- १०. गोधूमः वीर्यवर्धकः, शरीरस्य दार्ढ्यवर्धकः च ।
- ११. मधूली नामकः गोधूमः मध्यप्रदेशे वर्धते । सः लघ्वाकारकः , पथ्यः च ।
- १२. पञ्जाबप्रदेशे महागोधूमः वर्धते ।
- १३. नन्दीमुखी नामकः गोधूमः कण्टकरहितः । अयम् अपि मधूली इव पथ्यः ।
- १४. स्थूलानां स्थौल्यनिवारणार्थं गोधूमः अत्युत्तमः आहारः ।
- १५. गोधूमः उष्णः इति जनानाम् अभिप्रायः अस्ति । किन्तु शास्त्रानुगुणं गोधूमः शीतगुणयुक्तः ।
- १६. तैले भर्जिताः गोधूमेन निर्मिताः पूरिकाः, तैलम् उपयुज्य गोधूमेन निर्मिताः रोटिकाः च विदग्धाः भवन्ति इत्यनेन उष्णाः भवन्ति । अतः तैलं विना एव रोटिकाः निर्माय तदुपरि घृतं लेपयित्वा खादनेन उष्णाः न भवन्ति ।
- १७. अभ्यासः नास्ति चेत् केषाञ्चन अजीर्णः भवति गोधूमः । तेन अजीर्णस्य कारणेन पीनसः, कासः, अतिसारः वा भवति ।
- १८. गोधूमस्य उपयोगेन कदाचित् केषाञ्चन “अलर्जि” अपि भवितुम् अर्हति । तदा गोधूमस्य वर्जनम् एव वरम् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Information on wheat genome sequencing
- Price history of wheat, according to the IMF
- Photos of wheat fields
- Watch Australian science documentary on developing drought-resistant wheat
- Wheat Foods Council Est. 1972
- NAWG—Web site of the National Association of Wheat Growers
- CIMMYT—Web site of the International Maize and Wheat Improvement Center
- Triticum species at Purdue University
- A Workshop Report on Wheat Genome Sequencing
- Molecular Genetic Maps in Wild Emmer Wheat
- Winter Wheat in the Golden Belt of Kansas by James C. Malin, University of Kansas, 1944
- Varieties of club wheat hosted by the UNT Government Documents Department
- Triticum aestivum: facts, developmental stages, and inflorescence at GeoChemBio
- Major topic "Triticum": free full-text articles in National Library of Medicine
- "Gold Harvest Feeds The World" Popular Mechanics, July 1949, post World War Two modernization of wheat harvesting