text:
शिक्षा
-
शिक्षा एकः मौलिकमानवाधिकारः वर्तते
आयोः चतुर्दशवर्षपर्यन्तं सर्वभ्यः बालकेभ्यः निःशुल्क-अनिवार्यशिक्षायाः प्रावधानं संवैधानिकप्रावधनेषु अन्यतमं वर्तते। गतैकदशके भारते साक्षरतादरे उल्लेखनीया प्रगतिः जाता। निश्शुल्क-अनिवार्यशिक्षाधिकाराधिनियम,2009 इत्यस्य कार्यान्वयनेपि महत्सुधारः जातः।
-
शिक्षायां सूचना संचारप्रौद्योगिकी
शिक्षायां सूचनासंचारप्रौद्योगिकी (आईसीटी) महत्वपूर्णां भूमिकां निर्वहति। विशेषतया शैक्षिकगतिविधिषु सशक्तिकरणप्रक्रियायामपि प्रौद्योगिक्याः महद्योगदानं वर्तते।आईसीटी संभावनायां शैक्षिकगतिविधिनां एकीकरणे अधिगमे वातावरणनिर्माणे च अवसरं प्रयच्छति।
प्राथमिकशिक्षा
प्राथमिकशिक्षा तादृशः आधारो वर्तते यत्र देशस्य तस्य नागरिकस्य च विकासः आश्रयते। गतदिवसेष्वेव भारतेन प्राथमिकशिक्षायां नामाङ्कन-छात्रसंख्यानियमन-नियमितोपस्थितिदर-साक्षरताप्रसारसन्दर्भेषु च अतीव प्रगतिः कृताः। एकतः उन्नतभारतीयशिक्षीपद्धतिः देशस्यार्थिकविकासस्य मुख्ययोगदानकर्त्रीत्वेन ज्ञायते तत्रैव अपरतः भारते आधारभूतशिक्षायाः गुणवत्ता वस्तुतः चिन्तायाः विषयः वर्तते।
भारते चतुर्दशवर्षं यावत् सर्वेभ्यः बालकेभ्यः बालिकाभ्यश्च निश्शुल्क-अनिवार्यशिक्षा संवैधानिकप्रतिबद्धता वर्तते। देशस्य संसदेन 2009 तमे वर्षे शिक्षाया अधिकाराधिनियमः पारितम्। येन 6 तः14 वर्षदेशीयेभ्यः सर्वेभ्यः बालेभ्यः शिक्षा मौलिकाधिकारत्वेन स्वीकृता। तथापि देशे अद्यापि आधारभूतशिक्षा सार्वभौमिकी न जाता। अभिप्रायोयं यत् बालानां विद्यालयेषु शतप्रतिशतं नामाङ्कनं स्कूलिंगसुविधाभिः युक्तानां प्रत्येकस्मिनन् परिवारे तस्य संख्यायाः विनियमनं च। अस्याभावस्य पूर्त्यर्थं सर्वकारेण 2001तमे वर्षे सर्वशिक्षा-अभियानयोजना आरब्धा या विश्वेस्मिन् बृहत्तमा योजना वर्तते।
सूचनाप्रौद्योगिक्याः युगेस्मिन् सूचनासंचारः विशेषतया ग्रामीमक्षेत्रेषु प्रौद्योगिकिशिक्षाक्षेत्रे वंचित-सम्पन्नसमुदाययोः भेदं न्यक्कर्तुं प्रयतमानो वर्तते। भारतविकासप्रवेशद्वारेण प्राथमिकशिक्षाक्षेत्रे भारते मौलिकशिक्षायाः सार्वभौमीकरणार्थं प्रचुरसमाग्रीः उपलब्धुं छात्राणां शिक्षकाणां च क्षमतावर्धनार्थं प्रथमतया प्रयासः कृतः।
बाल-अधिकारः
बाल-अधिकारः अद्यत्वे सर्वाधिकवर्धमाना आवश्यकता वर्तते। यस्मिन् विषये जनेषु ज्ञानाभावः अस्ति। अस्मिन् भागे बाल-अधिकारे विशेषतयावधानकेन्द्रीयकरणस्योद्देश्यं बालानां अधिकारहनननिरोधः तेषामधिकारसंरक्षणं च वर्तते।
नीतयः योजनाश्च
6 तः 14यावद्वर्षीयाणां प्रत्येकस्मै बालाय निश्शुल्क-अनिवार्यशिक्षाया अधिकारो वर्तते। अत्र 86संविधानसंशोधन-अधिनियमस्य अनुच्छेद 21ए नियोजितः तथाच अस्य कार्यान्वयनाय क्रियमाणानां सर्वकारीयप्रयासानां च सूचना अस्मिन् भागे निर्दिष्टा।
बालजगत्
मल्टीमीडियासामग्र्याः विविधभागे विज्ञानखण्डादिरचनात्मकचिन्तनाधिगमप्रक्रियायां बालानां सक्रिययोगदानाय प्रोत्साहयति। अनेनैव प्रकारेण अन्योदाहरणान्यपि अस्मिन् भागे प्रदर्शितानि।
शिक्षकमञ्च
शिक्षणाधिगमप्रक्रियायाः अनेकमहत्वपूर्णतथ्यानि शिक्षार्थीजीवने अस्या उपयोगितां सिद्ध्यन्ति। विद्यार्थिनां व्यवहाराधिगमानुभवेन साकं विद्यार्थिनां समग्रविकासे कौशलसम्पन्नशिक्षकस्य कीदृशी भूमिका भवतीत्यस्य विवरणं अत्र भागे दीयते।
आनलाईनमूल्याङ्कनम्
भागोयं मूल्याङ्कनान्तर्गतं अन्तर्जालीयसंसाधननैः स्रोतसाहाय्येन च गणितविज्ञानभूगोलस्य स्वमूल्याङ्कनप्रक्रियां प्रदर्शयन् राज्यानां तद्राजधानीनां भारतस्य नदीनां तद्वैशिष्ट्यं च ज्ञातुं अवसरं प्रयच्छति।
शिक्षां प्रति प्रवृत्तेराम्भः
भागेस्मिन् बहुप्रतिभासिद्धान्तस्य व्याख्यां कुर्वन् बुद्धेः विविधप्रकार(शाब्दिकतार्किकादि)सन्दर्भे गार्नरस्य मनोवैज्ञानिकसिद्धान्तः प्रदर्शितः। अयं भागः निर्दिशति यत् प्रत्येकस्य व्यक्तेः अधिगमनशैल्यां, शिक्षायां तस्योपयोगेन सह विद्यालयेषु बहुप्रतिभासिद्धान्तस्यादाने अनेके लाभाः सन्ति।
कैरियर(व्यावसायिकभविष्यं)मार्गदर्शनम्
कैरियरमार्गदर्शनं भविष्योद्धाराय साहाय्यम् आचरति। भागोयं पाठकेभ्यः उपलब्धविविधाध्ययनं तथा च दशमकक्षा-स्नातककक्षानन्तरं उपलभ्यमानानां व्यवसायायिकावसराणां सूचनां पुरस्सरीकृत्य तत्सम्बन्धिन्यः अन्याः सूचनाः ज्ञापयति।
कम्प्यूटरशिक्षा
भागेस्मिन् विविधविषयाः सूचनाप्रौद्योगिक्यां ज्ञानवर्धनपूर्वकं तन्माध्यमेन क्षमतानिर्माणे तस्यमहद्योगदानस्य विवरणं प्रस्तुवन्ति।
संसाधन(लिंक)संकेत:
भागोयं शिक्षायां उपयोगिसर्वकारी-वैश्विकसंसाधन-प्रशिक्षण-आदानप्रदानयोग्यसंसाधन-बालाधिकार-प्रचारसंसाधनादीन् ज्ञापयन् शिक्षासमाचारस्रोतसां उपयोगितां च ख्यापयन् क्षेत्रेस्मिन् अन्ताराष्ट्रियाभिकरणानामपि सूचनां प्रयच्छति।
चर्चामञ्चः
शिक्षायाः चर्चामञ्चः शिक्षासम्बद्धविविधविषयेषु स्वविचारप्रस्तुतेस्सह अन्यैस्सह स्वविचाराणां सूचनानामादानप्रदानस्यापि अवसरं प्रयच्छति।


c: text/html

text:
चतुर्थोऽधिकारः
Technical Details
चतुर्थोऽधिकारः
चित्तोत्पादलक्षणे श्लोकः।
महोत्साहा महारम्भा महार्थाथ महोदया।
चेतना बोधिसत्त्वानां द्वयार्था चित्तसंभवः॥१॥
महोत्साहा संनाहवीर्येण गम्भीरदुष्करदीर्घकालप्रतिपक्षोत्स[त्त्यु]त्सहनात्। महारम्भा यथासंनाहप्रयोगवीर्येण। महार्था आत्मपरहिताधिकारात्। महोदया महाबोधिसमुदागमत्वात्। सोऽयं त्रिविधो गुणः परिदीपितः, पुरुषकारगुणो द्वाभ्यां पदाभ्यामर्थक्रियागुणः फलपरिग्रहगुणश्च द्वाभ्याम्। द्वयार्था महाबोधिसत्त्वार्थक्रियालम्बनत्वात्। इति त्रिगुणा द्वयालम्बना च चतेना चित्तोत्पाद इत्युच्यते।
चित्तोत्पादप्रभेदे श्लोकः।
चित्तोत्पादोऽधिमोक्षोऽसौ शुद्धाध्याशयिकोऽपरः।
वैपाक्यो भूमिषु मतस्तथावरणवर्जितः॥२॥
चतुर्विधो बोधिसत्त्वानां चित्तोत्पादः। आधिमोक्षिकोऽधिमुक्तिचर्याभूमौ। शुद्धाध्याशयिकः सप्तसु भूमिषु। वैपाकिकोऽष्टम्यादिषु। अनावरणिको बुद्धभूमौ।
चित्तोत्पादविनिश्चये चत्त्वारः श्लोकाः।
करुणामूल इष्टोऽसौ सदासत्त्वहिताशयः।
धर्माधिमोक्षस्तज्ज्ञानपर्येष्ट्यालम्बनस्तथा॥३॥
उत्तरच्छन्दयानोऽसौ प्रतिष्ठाशीलसंवृतिः।
उत्थापना विपक्षस्य परिपन्थो ऽधिवासना॥४॥
शुभवृद्ध्यनुसंसोऽसौ पुण्यज्ञानमयः स हि।
सदापारमितायोगनिर्याणश्च स कथ्यते॥५॥
भूमिपर्यवसानोऽसौ प्रतिस्वं तत्प्रयोगतः।
विज्ञेयो बोधिसत्त्वानां चित्तोत्पादविनिश्चयः॥६॥
तथायं विनिश्चयः। किंमूल एष चतुविर्धो बोधिसत्त्वानां चित्तोत्पादः किमाशयः किमधिमोक्षः किमालम्बनः किंयानः किंप्रतिष्ठः किमादीनवः किमनुशंसः किंनिर्याणः किंपर्यवसान इति। आह। करुणामूलः। सदासत्त्वहिताशयः। महायानधर्माधिमोक्षः। तज्ज्ञानपर्येष्ट्याकारेण तज्ज्ञानालम्बनात् [नः]। उत्तरोत्तरच्छन्दयानः। बोधिसत्त्वशीलसंवरप्रतिष्ठः। परिपन्थ आदीनवः। कः पुनस्तत्परिपन्थो विपक्षस्यान्ययानचित्तस्योत्थापना ऽधिवासना वा। पुण्यज्ञानमयकुशलधर्मवृद्ध्यनुशंसः। सदापारमिताभ्यासनिर्याणः। भूमिपर्यवसानश्च प्रतिस्वं भूमिप्रयोगात्। यस्यां भूमौ यः प्रयुक्तस्तस्य तद्भूमिपर्यवसानः।
समादानसांकेतिकचित्तोत्पादे श्लोकः।
मित्रबलाद् हेतुबलान्मूलबलाच्छ्रू तबलाच्छुभाभ्यासात्।
अदृढदृढोदय उक्तश्चित्तोत्पादः पराख्यानात्॥७॥
यो हि पराख्यानाच्चित्तोत्पादः परविज्ञापनात्स उच्यते समादानसांकेतिकः। स पुनर्मित्रबलाद्वा भवति कल्याणमित्रानुरोधात्। हेतुबलाद्वा गोत्रसामर्थ्यात्। कुशलमूलद्वातीत[तद्गोत्र]पुष्टितः। श्रुतबलाद्वा तत्र तत्र धर्मपर्याये भाष्यमाणे बहूनां बोधिचित्तोत्पादात्। शुभाभ्यासाद्वा दृष्ट इव धर्मे सततश्रवणोद्ग्रहणधारणादिभिः। स पुनर्मित्रबलाददृढोदयो वेदितव्यः। हेत्वादिबलाद् दृढोदयः।
पारमार्थिकचित्तोत्पादे सप्त श्लोकाः।
सूपासितसंबुद्धे सुसंभूतज्ञानपुण्यसंभारे।
धर्मेषु निर्विकल्पज्ञानप्रसवात्परमतास्य॥८॥
धर्मेषु च सत्त्वेषु च तत्कृत्येषूत्तमे च बुद्धत्वे।
समचित्तोपा[त्तोप]लम्भात्प्रामोद्यविशिष्टता तस्य॥९॥
जन्मौदार्यं तस्मिन्नुत्साहः शुद्धिराशयस्यापि।
कौशल्यं परिशिष्टे निर्याणं चैव विज्ञेयम्॥१०॥
धर्माधिमुक्तिबीजात्पारमिताश्रेष्ठमातृतो जातः।
ध्यानमये सुखगर्भे करुणा संवर्धिका धात्री॥११॥
औदार्यं विज्ञेयं प्रणिधानमहादशाभिनिर्हारात्।
उत्साहो बोद्धव्यो दुष्करदीर्घाधिकाखेदात्॥१२॥
आसन्नबोधिबोधात्तदुपायज्ञानलाभतश्चापि।
आशयशुद्धिर्ज्ञेया कौशल्यं त्वन्यभूमिगतम्॥१३॥
निर्याणं विज्ञेयं यथाव्यवस्थानमनसिकारेण।
तत्कल्पनताज्ञानादविकल्पनया च तस्यैव॥१४॥
प्रथमेन श्लोकेनोपदेशप्रतिपत्त्यधिगमविशेषैः पारमार्थिकत्वं चित्तोत्पादस्य दर्शयति। स च पारमार्थिकश्चित्तोत्पादः प्रमुदितायां भूमाविति [प्रमुदिताभूमिः]। प्रामोद्यविशिष्टतायास्तत्र कारणं दर्शयति। तत्र धर्मेषु समचित्तता धर्मनैरात्म्यप्रतिबोधात्। सत्त्वेषु समचित्तता आत्मपरसमतोपगमात्। सत्त्वकृत्येषु समचित्तता आत्मन इव तेषां दुःखक्षयाकाङ्क्षणात्। बुद्धत्वे समचित्तता तद्धर्मधातोरात्मन्यभेदप्रतिबोधात्। तस्मिन्नेव च पारमार्थिकचित्तोत्पादे षडर्था वेदितव्याः। जन्म औदार्यमुत्साह आशयशुद्धिः परिशिष्टकौशल्यं निर्याणं च। तत्र जन्म बीजमातृगर्भधात्रीविशेषाद्वेदितव्यम्। औदार्यं दशमहाप्रणिधानाभिनिर्हारात्। उत्साहो दीर्घकालिकदुष्कराखेदात्। आशयशुद्धिरासन्नबोधिज्ञानात्तदुपायज्ञानलाभाच्च। परिशिष्टकौशल्यमन्यासु भूमिषु कौशल्यम्। निर्याणं यथाव्यवस्थानभूमिमनसिकारेण। कथं मनसिकारेण, तस्य भूमिव्यवस्थानस्य कल्पनाज्ञानात्कल्पनामात्रमेतदिति। तस्यैव च कल्पनाज्ञानस्याविकल्पनात्।
औपम्यमाहात्म्ये षट् श्लोकाः।
पृथिवीसम उत्पादः कल्याणसुवर्णसंनिभश्चान्यः।
शुक्लनवचन्द्रसदृशो बह्निप्रख्योऽपरोच्छ्रायः [ज्ञेयः]॥१५॥
भूयो महानिधानवदन्यो रत्नाकरो यथैवान्यः।
सागरसदृशो ज्ञेयो वज्रप्रख्योऽचलेन्द्रनिभः॥१६॥
भैषज्यराजसदृशो महासुहृत्संनिभोऽपरो ज्ञेयः।
चिन्तामणिप्रकाशो दिनकरसदृशोऽपरो ज्ञेयः॥१७॥
गन्धर्वमधुरघोषवदन्यो राजोपमोऽपरो ज्ञेयः।
कोष्ठागारप्रख्यो महापथसमस्तथैवान्यः॥१८॥
यानसमो विज्ञेयो गन्धर्वसमश्च वेतसग[चेतसः]प्रभवः।
आनन्दशब्दसदृशो महानदीश्रोत[स्त्रोतः]सदृशश्च॥१९॥
मेघसदृशश्च कथितश्चित्तोत्पादो जिनात्मजानां हि।
तस्मात्तथा गुणाढ्यं चित्तं मुदितैः समुत्पाद्यम्॥२०॥
प्रथमचित्तोत्पादो बोधिसत्त्वानां पृथिवीसमः सर्वबुद्धधर्मतत्संभारप्रसवरस्य प्रतिष्ठाभूतत्वात्। आशयसहगतश्चित्तोत्पादः कल्याणसुवर्णसदृशो हितसुखाध्याशयस्य विकाराभजनात्। प्रयोगसहगतः शुक्लपक्षनवचन्द्रोपमः कुशलधर्मवृद्धिगमनात्। अध्याशयसहगतो बह्निसदृश इन्धनाकरविशेषेणेवाग्निस्तस्योत्तरोत्तरविशेषाधिगमनात्। विशेषाधिगमाशयो ह्यध्याशयः। दानपारमितासहगतो महानिधनोपम आमिषसंभोगेनाप्रमेयसत्त्वसंतर्पणादक्षयत्वाच्च। शीलपारमितासहगतो रत्नाकरोपमः सर्वगुणरत्नानां ततः प्रसवात्। क्षान्तिपारमितासहगतः सागरोपमः सर्वानिष्टोपरिपातैरक्षोभ्यत्वात्। वीर्यपारमितासहगतो वज्रोपमो दृढत्वादभेद्यतया। ध्यानपारमितासहगतः पर्वतराजोपमो निष्कम्पत्वादविक्षेपतः। प्रज्ञापारमितासहगतो भैषज्यराजोपमः सर्वक्लेशज्ञेयावरणव्याधिप्रशमनात्। अप्रमाणसहगतो महासुहृत्संनिभः सर्वावस्थं सत्वानुपेक्षकत्वात्। अभिज्ञासहगतश्चिन्तामणिसदृशो यथाधिमोक्षं तत्फलसमृद्धेः। संग्रहवस्तुसहगतो दिनकरसदृशो विनेयसस्यपरिपाचनात्। प्रतिसंवित्सहगतो गन्धर्वमधुरघोषोपमो विनेयावर्जकधर्मदेशकत्वात्। प्रतिशरणसहगतो महाराजोपमोऽविप्रणाशहेतुत्वात्। पुण्यज्ञानसंभारसहगतः कोष्ठागारोपमो बहुपुण्यज्ञानसंभारकोषस्थानत्वात्। बोधिपक्षसहगतो महाराजपथोपमः सर्वार्यपुद्गलयातानुयतत्वात्। शमथविपश्यनासहगतो यानोपमः सुखवहनात्। धारणा-प्रतिभानसहगतो गन्धर्वोपमः उदकधारणाक्षयोद्भेदसाधर्म्येण श्रुताश्रुतधर्मार्थधारणाक्षयोद्भेदतः। धर्मोद्दानसहगत आनन्दशब्दसदृशो मोक्षकामानां विनेयानां प्रियश्रावणात्। एकायनमार्गसहगतो नदीश्रो[स्रो]तः समः स्वरसवाहित्वात्। अनुत्पत्तिकधर्मक्षान्तिलाभे एकायनत्वं तद्भूमिगतानां बोधिसत्त्वानामभिन्नकार्यक्रियात्वात्। उपायकौशल्यसहगतो मेघोपमः सर्वसत्त्वार्थक्रियातदधीनत्वात्तुषितभवनवासादिसंदर्शनतः। यथा मेघात्सर्वभाजनलोकसंपत्त्यः। एष च द्वाविंशत्युपमश्चित्तोत्पाद आर्याक्षयमतिसूत्रेऽक्षगतानुसारेणानुगन्तव्यः।
चित्तानुत्पादपरिभाषायां श्लोकः।
परार्थचित्तात्तदुपायलाभतो महाभिसंध्यर्थसुतत्वदर्शनात्।
महार्हचित्तोदयवर्जिता जनाः शमं गमिष्यन्ति विहाय तत्सुखम्॥२१॥
तेन चित्तोत्पादेन वर्जिताः सत्त्वाश्चतुर्विधं सुखं न लभन्ते यद्बोधिसत्त्वानां परार्थचिन्तनात्सुखम्। यच्च परार्थोपायलाभात्। यच्च महाभिसंध्यर्थसंदर्शनात् गम्भीरमहायानस्वतो[सूत्रा]भिप्रायिकार्थविबोधतः। यच्च परमतत्त्वस्य धर्मनैरात्म्यस्य संदर्शनात्सुखम्।
चित्तोत्पादप्रशंसायां दुर्गतिपरिखेदनिर्भयतामुपादाय श्लोकः।
सहोदयाच्चित्तवरस्य धीमतः सुसंवृतं चित्तमनन्तदुष्कृतात्।
सुखेन दुःखेन च मोदते सदा शुभी कृपालुश्च विवर्धन[यन्] द्वयम्॥२२॥
तस्य चित्तवरस्य सहोदयाब्दोधिसत्त्वस्य सुसंवृतं चित्तं भवत्यनन्तसत्त्वाधिष्ठानाद् दुष्कृतादतोऽस्य दुर्गतितो भयं न भवति। स च द्वयं वर्धयन् शुभं च कर्म-कृपां च नित्यं च शुभी भवति कृपालुश्च तेन सदा मोदते। सुखेनापि शुभित्वात्। दुःखेनापि परार्थक्रियानिमित्तेन कृपालुत्वात्। अतोऽस्य बहुकर्त्तव्यतापरिखेदादपि भयं न भवति।
अकरणसंवरलाभे श्लोकः।
यदानपेक्षः स्वशरीरजीविते परार्थमभ्येति परं परिश्रमम्।
परोपघातेन तथाविधः कथं स दुष्कृते कर्मणि संप्रवर्त्स्यति॥२३॥
अस्य पिण्डार्थो यस्य पर एव प्रियतरो नात्मा परार्थं स्वशरीरजीविते निरपेक्षत्वात्। स कथमात्मार्थं परोपघातेन दुष्कृते कर्मणि प्रवर्त्स्यतीति।
चित्ताव्यावृत्तौ श्लोकौ।
मायोपमान्वीक्ष्य स सर्वधर्मानुद्यानयात्रामिव चोपपत्तीः।
क्लेशाच्च दुःखाच्च बिभेति नासौ संपत्तिकालेऽथ विपत्तिकाले॥२४॥
स्वका गुणाः सत्त्वहिताच्च मोदः संचिन्त्यजन्मर्द्धिविकुर्वितं च।
विभूषणं भोजनमग्रभूमिः क्रीडारतिर्नित्यकृपात्मकानाम्॥२५॥
मायोपमसर्वधर्मेक्षणात्स बोधिसत्त्वः संपत्तिकाले क्लेशेभ्यो न विभेति। उद्यानयात्रोपमोपपत्तीक्षणात् विपत्तिकाले दुःखान्न बिभेति। तस्य कुतो भयाब्दोधिचित्तं व्यावर्तिष्यते। अपि च स्वगुणा मण्डनं बोधिसत्त्वानाम्। परहितात्प्रीतिर्भोजनम्। संचिन्त्योपपत्तिरुद्यानभूमिः। ऋद्धिविकुर्वितं क्रीडारतिर्बोधिसत्त्वानामेवास्ति। नाबोधिसत्त्वानाम्। तेषां कथं चित्तं व्यावर्तिष्यते।
दुःखत्रासप्रतिषेधे श्लोकः।
परार्थमुद्योगवतः कृपात्मनो ह्यवीचिरप्येति यतोऽस्य रम्यताम्।
कुतः पुनस्त्रस्यति तादृशो भवन् पराश्रयैर्दुःखसमुद्भवैर्भवे॥२६॥
अपि च यस्य परार्थमुद्योगवतः करुणात्मकत्वादवीचिरपि रम्यः स कथं परार्थनिमित्तैर्दुःखोत्पादैर्भवे पुनस्त्रासमापत्स्यते। यतोऽस्य दुःखात्त्रासः स्याच्चित्तस्य व्यावृत्तिर्भवति।
सत्त्वोपेक्षाप्रतिषेधे श्लोकः।
महाकृपाचार्यसदोषितात्मनः परस्य दुःखैरुपतप्तचेतसः।
परस्य कृत्ये समुपस्थिते पुनः परैः समादापनतोऽतिलज्जना॥२७॥
यस्य महाकरुणाचार्येण नित्योषितः आत्मा परदुःखैश्च दुःखितं चेतस्तस्योत्पन्ने परार्थं करणीये यदि परैः कल्याणमित्रैः समादापना कर्तव्या भवति अतिलज्जना।
कौशीद्यपरिभाषायां श्लोकः।
शिरसि विनिहितोच्चसत्त्वभारः शिथिलगतिर्नहि शोभतेऽग्रसत्त्वः।
स्वपरविविधबन्धनातिबद्धः शतगुणमुत्सहमर्हति प्रकर्त्तुम्॥२८॥
शिरसि महान्तं सत्त्वभारं विनिधाय बोधिसत्त्वः शिथिलं पराक्रममाणो न शोभते। शतगुणं हि स वीर्यं कर्तुमर्हति श्रावकवीर्यात् तथा हि स्वपरबन्धनैर्विविधैरत्यर्थं बद्धः क्लेशकर्मजन्मस्वभावैः।
॥ महायानसूत्रालंकारे चित्तोत्पादाधिकारश्चतुर्थः॥

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
शिवामुष्टिव्रतविधि:
॥ अथ शिवामुष्टिव्रतविधि:॥
विवाहानन्तरमाद्ये श्रावणे प्रतिसोमवासरे शिवामुष्टिव्रतं पञ्चवर्षपर्यन्तं स्त्रीणां विहितम् । तत्र प्रातर्नधादौ स्नात्वा शिवालय गत्वा पूजनं कुर्यात् ॥ अथ पूजाविधि:आचम्य, देशकालौ स्मृत्वा मम अवैधव्यपुत्रपौत्राद्यैहिकनानाविधभोगप्राप्तिपूर्वकशिवलोकप्राप्तिद्वारा मयाऽऽचरितशिवामुष्टिव्रताङ्गभूतं श्रीउमामहेश्वरप्रीत्यर्थं यथामिलितोपचारद्रव्यै: तण्डुलादिधान्यसमर्पणपूर्वकं उमामहेश्वरपूजनं करिष्ये ॥ इति सङ्गल्प्य, ओंनम: शिवाय शान्ताय पञ्चवक्त्राय शूलिने । नन्दिभृङगिमहाकालगणयुक्ताय शम्भवे ॥ इति मन्त्रेण गन्धै: पुष्पैर्धूपैर्दीपैर्नानाविधैर्नैवेद्यैश्चतण्डुलादिधान्यानां सार्धमुष्टिं च कर्कटीनारिकेलादिफलै: सह समर्प्य सम्पूजयेत् । अनेन पू० श्रीउमा० प्रीयेताम् ॥ समर्पणीयधान्यानि तु प्रथमे सोमवासरे रौप्यमयतण्डुलसहिता: शालितण्डुला: । द्वितीये, सुवर्णमययवैस्तिलैर्वा सहिता यवास्तिला वा । तृतीये, सुवर्णमयगोधूमसहिता गोधूमा: । चतुर्थे, सुवर्णमयमुदगसहिता मुद्गा: ॥ प्रतिवर्षमेवं कुर्यात् । ततो ब्राह्मणान् सम्भोज्य स्वयं मौनेन भुञ्जीयात् ॥
अथ विवाहानन्तरमाद्ये श्रावणे प्रथमे भौमवारे मङगलागौरीव्रतग्रहणसङ्कल्प: । भर्ता पत्न्या सहोपविश्य, आचम्य प्राणा०मम सपत्नीकस्य पुत्रपौत्राद्यैहिकनानाविधभोगप्राप्तिपूर्वकावैधव्यप्राप्तये च श्रीगौरीलोकप्राप्त्यर्थं पञ्चवर्षपर्यन्तं मङ्गलागौरीव्रतग्रहणं करिष्ये ॥ प्रथमे वत्सरे मातुर्गेहे कर्तव्यमेव च । ततो भर्तृगृहे कार्यमवश्यं स्त्रीभिरादरात् ॥ पञ्चमे वत्सरे प्राप्ते कुर्यादुद्यापनं शुभे ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
संस्कृत कथा
गंगातीरे एकः साधुः अस्ति। सः सज्जनः। सर्वदा परोपकारम् करोति। दयालुः अपि आसीत। सः यः कोपि आगत्य सहाय्यम पृच्छतेत सः परोपकारम करोति। एकः बालकः आगत्य किमपि पृच्छति। तस्य सहायम् करोति। एकदा सः साधुः स्नानार्थम् गंगां नदीं गच्छति। सः गंगा नद्याम अवतरति। स्नानं करोति। तदा प्रवाहे एकः वृश्चिकः आगच्छति। वृश्चिकस्य स्वभावः दंशनम्। दुष्ट स्वभावः। सः वृश्चिकः तत्र तस्य समीपम् आगच्छति। तदा सः साधुः वृश्चिकः रक्षणीयः इति चिन्तयति। सः साधु वृश्चिकं गृह्णाति। सः वृश्चिकः बहुवारं तस्य हस्तं दशति। एकवारं सः त्यजति, पुनः दशति। पुनः गृह्णाति, पुनः दशति। तथापि सः साधुः वृश्चिकं न त्यजति।सम्यक् गृह्णाति। अत्र तटम् आनयतुं प्रयत्नं करोति। सः साधुः वृश्चिकं त्यजति। पुनः चिंतयति- एषः वृश्चिकः रक्षणीयः इति। सः वृश्चिकं पुनः गृह्णाति। सावधानं नदीतटम् आनयेति। तत्र एकः पुरुषः सर्वं पश्यन् भवति। साधुं किं करोति। इति पश्यन् भवति। तदा सः पुरुषः पृच्छति। भोः। किमर्थं वृश्चिकं रक्षति। सः दशति किल। इति। तदा साधुः वदति। भोः। तस्य स्वभावः सः। दुष्टः स्वभावः। मम् स्वभावः परोपकारः। क्षुद्रः जंतुः सः यथा सः स्वभावं न त्यजति तथा अहं मनुष्यः। मम् स्वभावं कथं त्यजति। इति सः साधुः तम वदति। सज्जनस्य स्वभावः किदृशः भवति किल।
कथायाः अर्थः ज्ञातः खलु। ज्ञातः।
सुभाषितम्
नाभिषेको न संस्कारः सिंहस्य क्रियते वने। विक्रमार्जित सत्त्वस्य स्वयमेव मृगेन्द्रता।
वयं इदानीं यत् सुभाषितं श्रुतवंतः तस्य सुभाषितस्य अर्थः एवम् अस्ति। सिंहः वनराजः इति प्रसिद्धः। किन्तु तस्य कोपि अभिषेकं न करोतु। किमपि संस्कारं न ददाति। तथापि सः वनराजः। कथं सः स्वसामर्थयेन एव स्व प्रयत्नेन् एव वनस्य आधिपत्यं प्राप्नोति। एवमेव सामर्थ्यवान् पुरुषः स्वस्य प्रयत्नेन एव अत्यन्तं पदं प्राप्तुम शक्नोति।
पद्य ( गजेन्द्र ठाकुर)
चटका चञ्चति नृत्यति उड्डयति आकाशे। रचयति नीडं चटका वृक्षे आकाशे।
नगरं ग्रामं क्षेत्रं भ्रमति चटका आकाशे। आहारं प्राप्नोति आगच्छति सायं दृश्टवा, न कोलाहलं करोति गायति सा चटका।
कलहः करोति न चटका तत्र मध्ये आकाशे, कलहः न करोति चटका च क्षेत्रे गृह मध्ये।
————————————————


text:
सूत्रम्
ह्वः सम्प्रसारणं च न्यभ्युपविषु॥ ३।३।७२
काशिका-वृत्तिः
ह्वः सम्प्रसारणं च न्यभ्युपविषु ३।३।७२
नि अभि उप वि इत्येतेषु उपपदेषु ह्वयतेः धातोः सम्प्रसारणम् अप् प्रत्ययः च। घञो ऽपवादः। निहवः। अभिहवः। उपहवः। विहवः। एतेषु इति किम्? प्रह्वायः।
न्यासः
ह्वः सम्प्रसारणञ्च न्यभ्युपविषु। , ३।३।७२
"निहवः"इति। "ह्वेञ् {स्पर्धायां शब्दे च--धा।पा} स्पद्र्धायाम्" (धा।पा।१००८)। सम्प्रसारणे कृते गुणावादेशौ। जुहोतेरेव निप्रभृत्युपसर्गपूर्वस्य "निहवः"इत्यादिके रूपचतुष्टये सिद्धे सति ह्वयसेर्निप्रभृतिपूर्वस्य घञ्()निवृत्त्यर्थमेवैतद्ववचनम्॥


text:
सूत्रम्
आत ऐ॥ ३।४।९५
काशिका-वृत्तिः
आत ऐ ३।४।९५
लेटः इत्येव। लेट्सम्भन्धिनः आकारस्य ऐकाराऽदेशो भवति। प्रथमपुरुषमध्यमपुरुषाऽत्मनेपदद्विवचनयोः। मन्त्रयैते। मन्त्रयैथे। करवैते। करवैथे। आटः कस्मान् न भवति? विधानसामर्थ्यात्।
न्यासः
आत ऐ। , ३।४।९५
"मन्त्रयैते" इति। "मत्रि {गुप्तपरिभाषणे-धा।पा।} (धा।पा।१६७९), चुरादिणिच्, शप्,{गुणायादेशः" इति मु।पाठः।} गुणायादेशौ। "आटः कस्मान्न भवति" इति। पदाति विद्युदित्यादौ। "विधानसामथ्र्यात्" इति। यद्याट ऐत्वं स्यात् ऐडागममेव विदध्यात्, एवं प्रक्रियालाघवं भवतीति मन्यते॥


text:
गीता-प्रवेश-परीक्षा प्रश्नोत्तराणि अभ्यासः श्रीमद्भगवद्गीता – अध्यायः १०–१२
- मद्भावाः मानसा जाताः के के ?
पुरातनाः सप्त ऋषयः, चत्वारः सनत्कुमाराः, स्वायम्भुवादयः मनवः, ते सर्वे मच्चिन्तनपराः सङ्कल्पमात्रेण उत्पन्नाः । तेषामेव सन्ततयः इदानीं भूमौ वर्तन्ते ।
महर्षयः सप्त पूर्वे चत्वारो मनवस्तथा । मद्भावा मानसा जाता येषां लोक इमाः प्रजाः ॥ १०.६ ॥
- भावसमन्विताः बुधाः किं मत्वा मां भजन्ते ?
परब्रह्म सकलस्य मूलकारणम्, परब्रह्मणः एव निखिलं जगत् सम्भवति इति मत्वा भावसहिताः पण्डिताः मामुपासते ।
अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते । इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विताः ॥ १०.८ ॥
- सर्गाणां अहं (भगवान् कृष्णः) किम् ?
सृष्टाणां वस्तूनाम् आदिः स्थितिः अन्तः च भगवान् कृष्णः अस्ति |
सर्गाणामादिरन्तश्च मध्यं चैवाहमर्जुन । अध्यात्मविद्या विद्यानां वादः प्रवदतामहम् ॥ १०.३२ ॥
- “तत्तद् मम तेजोंऽशसम्भवं (इति) अवगच्छ” । तत्तत् किम् ?
यद्यत् वस्तु प्रभावयुक्तं शोभावहं उत्साहसहितं वा तत् सकलं मम ऐश्वर्यात् उत्पन्नम् इति त्वं जानीहि ।
यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा । तत्तदेवावगच्छ त्वं मम तेजोंऽशसम्भवम् ॥ १०.४१ ॥
- किं दृष्ट्वा लोकत्रयं प्रव्यथितं जातम् ?
भूम्यन्तरिक्षयोः मध्ये च सर्वाः दिशः अपि च व्याप्तं क्रूरं च विस्मयजनकं च इदं भगवतः कृष्णस्य विश्वरूपं दृष्ट्वा भुवनत्रयमपि किं भविष्यतीति चिन्ताकुलम् अस्ति ।
द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हि व्याप्तं त्वयैकेन दिशश्च सर्वाः ।
दृष्ट्वाद्भुतं रूपमुग्रं तवेदं लोकत्रयं प्रव्यथितं महात्मन् ॥ ११.२० ॥
- महर्षिसिद्धसङ्घाः विश्वरूपं भगवन्तं कथं स्तुवन्ति ?
बहवो मुनयः सिद्धाश्च स्वस्ति इति उक्त्वा अर्थगर्भैः स्तोत्रैः त्वां प्रशंसन्ति ।
अमी हि त्वां सुरसङ्घा विशन्ति केचिद्भीताः प्राञ्जलयो गृणन्ति ।
स्वस्तीत्युक्त्वा महर्षिसिद्धसङ्घाः स्तुवन्ति त्वां स्तुतिभिः पुष्कलाभिः ॥ ११.२१ ॥
- दशनान्तरेषु विलग्नाः केचित् कथं दृश्यन्ते स्म ?
भगवतः कृष्णस्य मुखानि प्रविष्टवत्सु केचन दन्तानां मध्ये विलग्नाः सन्ति । तेषां च शिरांसि चूर्णितानि दृश्यन्ते ।
वक्त्राणि ते त्वरमाणा विशन्ति दंष्ट्राकरालानि भयानकानि ।
केचिद्विलग्ना दशनान्तरेषु सन्दृश्यन्ते चूर्णितैरुत्तमाङ्गैः ॥ ११.२७ ॥
- अर्जुनेन दृष्टं विश्वरूपं नृलोके अन्येन कैः कैः अपि द्रष्टुं न शक्यम् ?
मृत्युलोके जनाः वेदानां कल्पसूत्रादीनां अध्ययनेन वा, दानेन वा, कर्मणा वा, तीव्रेण तपसा वा विश्वरूपं द्रष्टुं न शक्नुवन्ति ।
न वेदयज्ञाध्ययनैर्न दानैर्न च क्रियाभिर्न तपोभिरुग्रैः ।
एवंरूपः शक्य अहं नृलोके द्रष्टुं त्वदन्येन कुरुप्रवीर ॥ ११.४८ ॥
- के युक्ततमाः इति भगवान् वदति?
ये जनाः चित्तं मयि निवेश्य सततसमाहिताः प्रकृष्टया श्रद्धया समन्विताः मां भजन्ते ते जनाः मम युक्ततमाः मताः ।
मय्यावेश्य मनो ये मां नित्ययुक्ता उपासते । श्रद्धया परयोपेतास्ते मे युक्ततमा मताः ॥ १२.२ ॥
- अव्यक्तासक्तचेतसां (निर्गुणोपसाकानां) अधिकतरः क्लेशः किमर्थम् ?
येषां देहे ममता वर्तते तेषाम् निर्विशेषं ब्रह्म दुःखेन प्राप्यते । अतः निर्विशेषे ब्रह्मणि येषां मनः प्रवृत्तम् तेषाम् अत्यन्तं क्लेशः सम्भवति ।
क्लेशोऽधिकतरस्तेषामव्यक्तासक्तचेतसाम् । अव्यक्ता हि गतिर्दुःखं देहवद्भिरवाप्यते ॥ १२.५ ॥
रिक्तस्थानं पूरयत ।
- इत्यर्जुनं वासुदेवस्तथोक्त्वा स्वकं रूपं दर्शयामास भूयः । ११.५० ।
- अनन्त देवेश जगन्निवास त्वमक्षरं सदसत्तत्परं यत् । ११.३७ ।
- गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसङ्घाः वीक्षन्ते त्वां विस्मिताश्चैव सर्वे । ११.२२ ।
- प्रणम्य शिरसा देवं कृताञ्जलिरभाषत । ११.१४ ।
- यज्ञानां जपयज्ञोऽस्मि स्थावराणां हिमालयः । १०. २५ |
- वेदानां सामवेदोऽस्मि देवानामस्मि वासवः । १०.२२ |
- असम्मूढः स मर्त्येषु सर्वपापैः प्रमुच्यते । १०.३ |
- श्रेयोहि ज्ञानमभ्यासात् ज्ञानाद् ध्यानं विशिष्यते । १२.१२ ।
- विभज्य सन्धिनाम लिखत ।
• 10.13 आहुस्त्वाम् = आहुः त्वाम् – विसर्गसन्धिः सकारादेशः |
: + { } = स् + { }
• 10.17 योगिंस्त्वाम् = योगिन् त्वाम् – सत्वम् |
न् + { } = ं + स् + { }
• 10.39 स्यान्मया = स्यात् मया – अनुनासिकसन्धिः |
वर्गीयव्यञ्जनानि + अनुनासिका = { 5th of first } + { second }
• 11.04 तच्छक्यम् = तत् शक्यम्
तत् + शक्यम् = तच् + शक्यम् – श्चुत्वसन्धिः |
{ सकार / तवर्ग: } + { शकार: / चवर्गः } = { equivalent शकार: / चवर्गः } + { }
तच् + श् + अक्यम् = तच् + छ् + अक्यम् – छत्वसन्धिः |
{ वर्गीय-व्यञ्जनम् } + श् + { स्वरः ह य व र } = { } + { छ् } + { }
• 11.15 देवांस्तव = देवान् तव – सत्वम् |
न् + { } = ं + स् + { }
• 12.02 मय्यावेश्य = मयि आवेश्य – यण् सन्धिः |
{ इ ई } { उ ऊ } { ऋ ॠ } { ऌ } + असवर्णस्वरः = { य् व् र् ल् }
• 12.15 यस्मान्नोद्विजते = यस्मात् न उद्विजते
यस्मान् न = यस्मात् न – अनुनासिकसन्धिः |
वर्गीयव्यञ्जनानि + अनुनासिका = { 5th of first } + { second }
नोद्विजते = न उद्विजते – गुणसन्धिः |
{ अ आ } + { इ ई } { उ ऊ } { ऋ ॠ } { ऌ } = { ए ओ अर् अल् }
विग्रहवाक्यं समासनाम च लिखत ।
10.09 मच्चित्ताः
मयि चित्तं येषां ते मच्चित्ताः – बहुव्रीहिः
11.14 विस्मयाविष्टः
विस्मयेन आविष्टः विस्मयाविष्टः – तृतीया तत्पुरुषः |
11.48 वेदयज्ञाध्ययनैः
वेदाश्च यज्ञाश्च वेदयज्ञाः – इतरेतर द्वन्द्व समासः |
वेदयज्ञानाम् अध्ययनम् वेदयज्ञाध्ययनम् – षष्ठीतत्पुरुषः | तैः वेदयज्ञाध्ययनैः |
12.11 सर्वकर्मफलत्यागम्
सर्वाणि कर्माणि सर्वकर्माणि – विशेषणपूर्वपद कर्मधारयः |
सर्वकर्माणां फलम् सर्वकर्मफलम् – षष्ठीतत्पुरुषः |
सर्वकर्मफलस्य त्यागः सर्वकर्मफलत्यागः – षष्ठीतत्पुरुषः | तं सर्वकर्मफलत्यागम् |
12.13 समदुःखसुखः
दुःखञ्च सुखञ्च दुःखसुखे – इतरेतर द्वन्द्व समासः |
समे दुःखसुखे यस्य सः समदुःखसुखः – बहुव्रीहिः |
12.14 यतात्मा
यतः आत्मा यस्य सः यतात्मा – बहुव्रीहिः |
09.24 सर्वयज्ञानाम्
टिप्पणीं लिखत । (६-८ वाक्यै:)
१. भगवतः आत्मविभूतिविषये लिखत । 10.
२. अर्जुनाय दर्शितं परमं ऐश्वरं रूपं (अनेकवक्त्रनयनं इति………) वर्णयत । 11.10 …
३. “निमित्तमात्रं भव सव्यसाचिन्” ! एतस्य आदेशस्य सन्दर्भं वर्णयत । 11.33 …
४. “यो मद्भक्तः स मे प्रियः” इति वचनस्य आशयं वर्णयत । 12.16


text:
87a कार्यमृद्धीनामभ्युदयानां विभावयितुं दर्शयितुमिति सत्फलमिदं निदर्शितं सुहृदनुग्रहम्याभीक्ष्णत्वादि[ति] ॥
असत्फलं निदर्शयन्नाह—
चन्द्रस्यांशुभिः स्पृष्टा भिन्ना ध्वान्तस्य तमसो राजिः संघातः पराभवं निधनं याति पराभूयत इति यावत् । सद्यस्तत्क्षणम् । किं कुर्वती ? राजा चन्द्रो नृपतिश्चेति श्लिष्टम् । तेन विरुद्धानां केषाञ्चित् दुष्टो विपद्रूपोऽ[न्तोऽ]वसानं यस्य तद्भावस्तत्ताम् अनर्थनिष्ठतां सूचयन्तीति । राजविरोधहेतुकमसत्फलमेतद् दर्शितम् पराभवस्यानिष्टत्वात् ॥
सहोक्तिं परिवृत्तिं च प्रतिपादयन्नाह—
गुणानां कर्मणां च सम्बन्धिनः सहभावस्य युगपत् सत्तायाः कथनं प्रतिपादनं यदित्यनूद्य सहोक्तिः सा विज्ञेयेति विधीयते । अर्थानां गुणक्रियादीनां विनिमयो व्यत्ययः इत्यनूद्य परिवृत्तिविधीयते । यथेत्युदाहरति ॥


text:
केरळ संस्कृताध्यापक फेडरेषन् - राज्यसरीमेयलनं फेब्रुवरि मासे
कासरगोड् > केरलीय संस्कृताध्यापक फेडरेषन् इति संस्थायाः राज्यस्तरीयं महा-मेलनम् आगामीवर्षस्य फेब्रुवरि मासे २२-२४ दिनाङ्केषु कासरगोड् जनपदे आयोक्ष्यते। एतत्सम्मेलनम् अभिलक्ष्य स्वागतसंघस्य रूपवत्करणं सम्पन्नम्। योगे∫स्मिन् रषीद् पूरणम् अध्यक्षभाषणमकरोत्। ऐ.वि. भट्टः योगस्य उद्घाटकः आसीत्। डा. के सुनिलकुमार्, के.के.गिरीषकुमार्, नीलमन शङ्करः, हरिकृष्णः, के.टि. मधु, के. कृष्णप्रसाद्, के गणेषकुमार्, इ.ए. अरुण् कुमार. के
च भाषणं कृतवन्तः।
केरलीयानां संस्कृताध्यापकानां प्रजातन्त्रेतरमण्डले प्रवर्तमाना [KSTF(D&P)] भवति इयम् समितिः इत्यस्ति अस्याः विशेषताI


text:
अद्य नवरात्राणां प्रथमं दिनम्। एषः पर्वः भारतस्य विविधप्रान्तेषु बहुविधम् आचर्यते। पंचनदप्रदेशीयाः नवरात्राणां प्रथमदिने कस्मिंश्चित् पात्रे यवबीजानि वपन्ति, अन्तिमे च दिने तेभ्यः उद्भूतैः अंकुरैः देवान् पूजयन्ति। किन्तु किमर्थं प्रचलितम् अन्नं गोधूमं विहाय पर्वाचरणे यवस्य प्रयोगः? एतस्य रहसः प्रकाशं मां संस्कृतशब्दकोशे गोधूमस्य “म्लेच्छान्नम्” इति पर्यायपदस्य दर्शनेन अभवत्। प्रायः प्राक्कले यवः एव पंचनदप्रदेशे प्रचलितं खाद्यान्नम् आसीत्। क्रमेण गोधूमस्य भक्षणं जनेषु सामान्यः अभवत्, किन्तु अद्यापि पर्वविधाने यववपनस्य परम्परा।
यव = जौ = barley
गोधूम = गेहूँ = wheat


text:
महाजनपदाः
(क्रि पू ७००-३२०)
अयसः युगे भारते लघुराज्यानि संस्थानानि वा आसन् । क्रि पू १०००वर्षेभ्यः पूर्वतनेषु वैदिकसाहित्येषु अपि तस्य उल्लेखः अस्ति । क्रि पू ६ शतके नगरीकरणम् अफघानिस्थानतः बङ्गालपर्यन्तं व्याप्तम् । तदवसरे गङ्गानद्याः उपत्यकायां दख्खनीप्रदेशे च अनेकानि राज्यानि उदितानि । तेषु १६ राज्यानि "महाजनपदाः" इत्युच्यन्ते । तेषु मगध-कोसल-कुरु-गान्धारजनपदाः अत्यन्तं बलतराः आसन् । राजा राज्याधिकरं येन केन प्रकारेण प्राप्नोति चेदपि वैदिकवर्गः सूक्तं वंशपरम्परां धार्मिकाधिकारं च सृष्ट्वा तं राज्याधिकारं सक्रमं करोति स्म । तदा सामान्यजानानां भाषा प्राकृतम् उच्चवर्गीयाणां विद्यावतां वा भाषा संस्कृतम् आसीत् । तदा हिन्दुधार्मिकविधयः सङ्कीर्णाः सन्तः वैदिकवर्गः केवलं तान् विधीन् कारयितुं शक्नोति स्म ।
तत्त्वशस्त्रस्य प्रथमावस्था इत्याख्यानाम् उपनिषदां रचना अस्मिन्नेव काले आरब्धा इति ऊह्यते । अस्मिन्नेव काले बौद्ध-जैनधर्मौ अपि प्रवृद्धौ । महाजनपदानां कालः वैचारिकतायाः सुवर्णयुगमेव । बौद्ध-जैनधर्मयोः तत्त्वं सर्वम् अत्यन्तं सरलम् आसीत्, तथा च प्राकृतभाषया धर्मप्रसारः जातः इत्यस्मात् तौ धर्मौ बहुशीघ्रं जनजीवनं प्रविष्टौ । बौद्धधर्मस्य संन्यासिनां कारणतः सः धर्मः मध्यएषिया, पूर्वएषिया, टिबेट्, श्रीलङ्का, आग्नेयएषियापर्यन्तमपि प्रसृतः । महाजनपदानां काले आरब्धं तत्त्वशास्त्रं समग्रस्य पूर्वजगतः श्रद्धा-विश्वासयोः आधारभूमिः जाता । पर्षिया-ग्रीसदेशेभ्यः जातात् आक्रमणात् तथा च मगधे उदयं प्राप्य सम्पूर्णं भारतं प्रसृतस्य महासाम्राज्यस्य कारणात् च एतेषां महाजनपदानां नाशः अजायत ।
महाजनपदाः प्राचीनभारतस्य साम्राज्यानि आसन् । षोडश जनपदाः आसन् । ते ;
एतेषु गन्धारः कम्भोजश्च उत्तरपते स्थितौ ।


text:
सदाचार संस्कृत निबंध। Essay on Sadachar in Sanskrit
सज्जनाः यानि-यानि सत्कार्याणि कुर्वन्ति, स सदाचारः उच्यते। सदाचारी नरः कीर्ति भूतिं च लभते। प्रातः काले उत्थाय मातापितरौ, वृद्धान्, गुरून् च प्रणमेत्। तेषां आज्ञाम् पालयेत्, तान् सेवेत च। सदाचारिणः सर्वेषां प्राणिनामुपकारं करोति। सदाचारेण मानवजीवनस्य सर्वविधा उन्नतिः भवति। अतएव सदाचारः उन्नत्याः द्वारमस्ति। सदाचारेणैव जनाः हितं मधुरं च वदन्ति। सदाचार-युक्तो जनः सर्वत्र आदरं लभते। सदाचारेण हीनो जनः सर्वत्र पशुतुल्यः भवति। सदाचारपालनेन एव श्रीरामः मर्यादा पुरुषोत्तमोSभवत्। सदाचारेण एव महर्षिः दधीचिः गान्धि महोदयश्च यशः शरीरेण अद्यापि जीवितः। सदाचारिणः सर्वत्र आदरं लभन्ते। सदाचारस्य महिमानं वर्णयितुं कोSपि न शक्नोति। अतोSस्माभिः सर्वतोभावेन सदाचारः पालनीयः।
SHARE THIS


text:
सूत्रम्
जनपदे लुप्॥ ४।२।८०
काशिका-वृत्तिः
जनपदे लुप् ४।२।८१
देशे तन्नाम्नि यश्चातुरर्थिकः प्रत्ययः भवति, तस्य देशविशेषे अनपदे ऽभिधेये लुब् भवति। ग्रामसमुदायो जनपदः। पञ्चालानां निवासो जनपदः पञ्चालाः। कुरवः। मत्स्याः। अङ्गाः। बङ्ङाः। मगधाः। सुह्माः। पुण्ड्राः। इह कस्मान् न भवति, उदुम्बराः अस्मिन् सन्ति औदुम्बरो जनपदः, वैदिशो जनपदः इति? तन्नाम्नि इति वर्तते। न च अत्र लुबन्तं तन्नामधेयं भवति।
न्यासः
जनपदे लुप्। , ४।२।८०
बाल-मनोरमा
जनपदे लुप् १२७४, ४।२।८०
जनपदे लुप्। चातुरर्थिकस्येति। प्रकरणलभ्यमिदम्।
तत्त्व-बोधिनी
जनपदे लुप् १०३०, ४।२।८०
जनपदे लुप्। तन्नाम्नीत्येव। नेह--उदुम्बराः सन्त्यास्मिन्नौदुम्बरो जनपदः। न ह्रत्र लुबन्तं नामधेयम्। जनपदस्यैकत्वादेकवचने प्राप्ते बहुवचनादिफलकमतिदेशमाह--।


text:
सूत्र ४७
स्मरन्ति च ॥४७॥
स्मरन्ति च ॥ स्मरन्ति च व्यासादयो यथा जैवेन दु:खेन न परमात्मा दु:खायत इति ।
तत्र य: परमात्मा हि स नित्यो निर्गुण: स्मृत ।
न लिप्यते फलैश्चापि पद्मपत्रमिवाम्भसा ॥
कंमात्मा त्वपरो योऽसौ मोक्षबन्धै: स युज्यते ।
स सप्तदशाकेनापि राशिना युज्यते पुनरिति ।
चशब्दात्समामनन्ति चेति वाक्यशेष: ।
तयोरन्य: पिप्पलं स्वाद्वत्त्यनश्नन्नन्यो अभिचाकशीतीति ।
एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा न लिप्यते लोकदु:खेन बाहय इति च ।
अत्राह यदि तहर्येक एव सर्वेषां भूतानामन्तरात्मा स्यात्कथमनुज्ञापरिहारौ स्यातां लौकिकौ वैदिकौ चेति ।
ननु चांशो जीव ईश्वरस्येत्युक्तम् ।
तद्भेदाच्चानुज्ञापरिहारौ तदाश्रयावव्यतिकीर्णावुपपद्येते किमत्र चोद्यत इति ।
उच्यते । नैतदेवम् ।
अनंशतमपि हि जीवस्याभेदवादिन्य: श्रुतय: प्रतिपादयन्ति तत्सृष्ट्वा ।
तदेवानुप्राविशत् ।
नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा ।
मृत्यो: स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति ।
तत्त्वमसि ।
अहं ब्रम्हास्मीत्येवंजातीयका: ।
ननु बेदाभेदावगमाभ्यामंशत्वं सिध्यतीत्युक्तम् ।
स्यादेतदेवं यद्युभावपि भेदाभेदौ प्रतिपिपादयिषितौ स्यातामभेद एव त्वत्र प्रतिपिपादयिषितो ब्रम्हात्मत्वप्रतिपत्तौ पुरुषार्थसिद्धे: ।
स्वभावप्राप्तस्तु भेदोऽनूद्यते ।
न च निरवयवस्य ब्रम्हाणा मुख्योंऽशो जीव: संभवतीत्युक्तम् ।
तस्मात्पर एवैक: सर्वेषां भूतानामन्तरात्मा जीवभावेनावस्थित इत्यतो वक्तव्याऽनुज्ञापरिहारोपपत्ति: ॥४७॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
सन्तरणक्रीडा
सन्तरणक्रीडा(Swimming) जलक्रीडासु अन्यतमा ।
सन्तरणक्रीडा व्यक्तिगतरूपेण सामूहिकरूपेण च क्रीडन्ति । एषा क्रीडा मनोरञ्जनस्य साधनमस्ति । शारीरकेण मानसिकरुपेण च अतीव आनन्दं वितरति । शरीरं भारहीनं मनश्च शान्तं च करोति । अनेके रोगाः अपि अनया शाम्यन्ति ।
अन्तर्विषयाः
ऐतिहासिकी पृष्ठभूमिः[सम्पादयतु]
पुराकाले साम्प्रतमिव यातायातयोः साधनानि नासन् । व्यापारास्तथा गमनागमनानि नदीमार्गेण समुद्रमार्गेण वा विधीयन्ते स्म । ग्रामीणजनाः सरसीषु तडागेषु वा, तथा नद्यादीनां तटेषु वसतिमत्सु नगरेषु तेषां नागरिकाः सन्तरणेन आत्मनो मनोरञ्जनं शारीरक-स्वास्थ्यलाभं च प्राप्नुवन्ति स्म । ग्रीक्-रोम्-अमेरिका-इंग्लैण्ड् प्रभृतिषु देशेषु अपि सन्तरणस्य प्रमाणानि प्राप्यन्ते । तानि सङ्ग्रहालयेषु द्रष्टुं शक्यन्ते । भारतस्य स्वातन्त्र्यानन्तरं सन्तरणक्रीडायाम् अवधानं दत्तम् । अस्याः क्रीडायाः विकासाय विश्वविद्यालयेषु पाठयक्रमाङ्गत्वेन सन्तरणक्रीडायाः प्रशिक्षणम् आरब्धम् । सन्तरणस्पर्धानां समायोजनानि विद्यालये, महाविद्यालये, विश्वविद्यालये, राष्ट्रियस्तरे च विधीयन्ते । साम्प्रतं सन्तरणक्रीडायाः अन्तराष्ट्रियेस्तरे महत्त्वं स्थानं मन्यते ।
वैज्ञानिकानां, इतिहासकाराणां च मतानुसारेण सन्तरणक्रीडा शिलायुगादारभ्य वर्तते । ७,००० वर्षात् पूर्वतन चित्रकलायां सन्तरणस्य विषयं वर्तते, एतेन सन्तरणम् आसीदिति ज्ञायते । क्रिस्तोः २,००० वर्षात् पूर्वं सन्तरणक्रीडायाः लिखितं प्रमाणं वर्तते । गिल्गमेश्,इलियड्,ओडिस्सि,बैबल्,बिवुल्फ्,कुरान् इत्यादि ग्रर्न्थेषु सन्तरणस्य उल्लेखाः वर्तन्ते । १७७८ तमे वर्षे निकोलस् वेमन्(Nikolaus Wynmann) जर्मनी देशस्य भाषाप्रवाचकः सन्तरणस्य विषये पुस्तकं लिखितवान् । एतत् सन्तरणस्य प्रथम पुस्तकं वर्तते । तस्य पुस्तकस्य नाम, द स्विम्मर्अथवाए डैलोग् ओन् द आर्ट् आफ् स्विम्मिङ्ग् । १८०० तमस्य वर्षस्य समीपे अमेरिकादेशे सन्तरणस्य स्पर्धा आरब्धा । आरम्भे बाक् स्ट्रोक् प्रकारः स्पर्धायाम् आरब्धा । १८७३ तमे वर्षे जान् अर्थर् ट्रजन्(John Arthur Trudgen) नूतनतया सण्तरणशैलीं प्रदर्शितवान् । तस्य नाम ट्रजन् इत्येव नाम आसीत् । एषा शैली सैड् स्ट्रोक् इत्यनेन आरब्धा । १८९६ तमे वर्षे अथेन्स्-नगरे ओलम्पिक् क्रीडोत्सवे प्रथमवारं सन्तरणक्रीडायाः स्पर्धा जाता । १९०२ तमे वर्षे रिच्मण्ड् सिविल्-वर्यः फ्रण्ट् क्राल्(Front Crawl) प्रकारः पाश्चिमात्य राष्ट्रेभ्यः प्रदर्शितवान् । १९०८ तमे वर्षे विश्वसन्तरणसमितिः(Fédération Internationale de Natation (FINA)) निर्मितः । १९३० तमे वर्षे बटर्-फ्लै इति सन्तरणप्रकारः आरब्धः । १९५२ तमे वर्षे बटर्-फ्लै सन्तरणप्रकारः विद्यमानेषु प्रकारेषु नान्तर्भवति, एषः भिन्नप्रकारः इति अङ्गीकृतः ।
सन्तरणप्रकाराः[सम्पादयतु]
स्वतन्त्रं सन्तरणम् (Free Style)[सम्पादयतु]
अस्मिन् प्रकारे सन्तरणशीले जने किमपि कीदृशमपि बन्धनं न भवति । स कामपि निश्चितां पद्धतिं न श्रित्वा स्वस्य ह्स्तौ पादौ च चालयितुं स्वतन्त्रो भवति । हस्तयोः पदयोः स्वतन्त्ररुपेण् युगपद् वा प्रयोगं कर्तुं शक्नोति ।
वक्षः साहाय्येन सन्तरणम् (Breast Stroke)[सम्पादयतु]
अस्यां पद्धतौ शरीरं प्रतिक्षणं सल्लिस्य समतलं स्थाप्यते । हस्तौ युगपद् वक्षसोऽग्रे वर्धयतस्तथा पुनर्हस्तौ पृष्ठे आनीयेते । पादौ बहिर्भागे तथा पृष्ठभागे वलितावेव स्तः । शिरस एको भागो जलस्तरादूर्ध्वं तिष्ठति वलनावस्थायां धावनसमाप्तौ चोभाभ्यां हस्ताभ्यां स्पर्शः क्रियते ।
उच्छलनपूर्वकं सन्तरणम् (Butter Fly)[सम्पादयतु]
एतस्मिन् विधौ स्कन्धौ पानियतलस्य समतलौ भवतः । पादावुच्चावच दिशोर्मज्जतः । भुजे अग्रे वर्द्धेते । ह्स्तयोः पादयोश्चास्य विधेरतिरिक्तमन्येन केनापि प्रकारेण चालनं त्रुटिः (फाऊल्) मन्यते ।
कटिसाहाय्येन सन्तरणम् (Back Stroke)[सम्पादयतु]
अत्र प्रतियोगिनः समग्रं धावनं स्वस्याः कटया बलेन तीर्त्वा पूर्यते । अस्मिन् द्वावपि ह्स्तौ पादौ च क्रमेणोर्ध्वाधो भागयोर्वर्तुलसीम्नि सञ्चाल्य तीर्यते । क्रीडा -क्षेत्रम् -सन्तरण् -प्रतियोगिताया आयोजनं कस्मिन्नपि तडागे भवति । साम्प्रतं कृत्रिमाः सरस्यो निर्मीयन्ते यासामायामा भिन्न-भिन्न भवन्ति । विश्वक्रीडोत्सवेषु ५० मीटरदीर्घा सरसी प्रयुज्यते यां ‘पूल्’ (Pool) इति कथयन्ति । अस्या आयाममष्टभागेषु विभजन्ति । बेक-स्ट्रोक्-पद्धतिकं तरणं परित्यज्यान्येषु प्रकारेषु क्रीडारम्भो निमज्जन -(डाइव् Dive)पद्धत्या भवति । धारण-वस्त्रम् -पुरुषाः सन्तरणकाले कटिवस्त्रं (जांघिय) धारयन्ति महिलाश्च कटि-पृष्ठाग्राच्छादकं (वन-पीस) वस्त्रं धारयन्ति । अधिकारिणः-अन्ताराष्ट्रियावश्यकतानुसारमेकः सञ्चालकः, एक आरम्भकस्तथा द्वौ निर्णायकौ भवन्ति । निमज्जनप्रक्रियाः- सन्तरणकर्तारः प्रतियोगितासु १ उपस्थाय २- शिरोदेशेन, ३- विपरीतमुखेन, ४- धावनपूर्वकं ५- चक्रभ्रमणेन ६- कूर्दित्वा वा निज्जनप्रक्रियामाचरन्ति ।
इमाः प्रक्रियाः -फारवर्ड डाइव Ferward Dive बक डाइव Back Dive रिवर्स डाइव Reuers Dive, समरसार्ट् -Summer Sart इति नामभिः परिचीयन्ते । सन्तरण- सीम -पुरुषेभ्यः १०० मीटरत आरभ्य १५०० मीटर -पर्यन्तं स्वतन्त्रसन्तरण- प्रतियोगिता विश्वक्रीडोत्सवेष्वायोज्यन्ते स्त्रीभ्यश्च ५०० मीटरपर्यन्तम् ब्रेस्टस्ट्रोक-बटर -फ्लाई- बेक -स्ट्रोक-प्रतियोगितानामायामाः १०० मीटरतो २०० मीटारपर्यन्ता भवन्ति । एतासु प्रतियोगितासु कीर्तिमानानि स्थापयदभ्यो भारते ‘अर्जुनपुरस्कारः’ तथा ‘पद्मभूषण’ सम्माना अपि प्रदीयन्ते ।
साधनानि[सम्पादयतु]
संतरणक्रीडायाः श्लोकः[सम्पादयतु]
-
-
- भूमौ सञ्चरणेन धावन-कला-प्रावीण्यलब्ध्या तथा
- यद्वत् क्रीडन-नैपुणीं विशदयन् ख्यातोऽभवन् मानवः ।
- तद्वत सन्तरणेन वारिणि परां प्रौढिं श्रितः शाश्वतीं
- क्रीडां सन्तरणेऽपि भूरि-विभवां व्यापारयन् राजते ॥
-
-
-
- तरणप्रतिगोगिताविधौ, मनुजं प्रापयतीह सौश्रियम् ।
- जलकेलरतीव कोमला, तरलैः सन्तरणैः परिष्कृता ॥
-
चित्रवीथिका[सम्पादयतु]
आधारः[सम्पादयतु]
अभिनवक्रीडातरंगिणी


text:
सूत्रम्
पारायणतुरायणचान्द्रायणं वर्तयति॥ ५।१।७१
काशिका-वृत्तिः
पारायणतुरायणचाद्न्रायणं वर्तयति ५।१।७२
समर्थविभक्तिरनुवर्तते। अर्हति इति निवृत्तम्। पारायणादिभ्यो द्वितीयासमर्थेभ्यः वर्तयति इत्यस्मिन्नर्थे ठञ् प्रत्ययो भवति। पारायणं वर्तयति अधीते पारायणिकश्छात्रः। तौरायणिको यजमानः। चान्द्रायणिकस्तपस्वी।
बाल-मनोरमा
पारायणतुरायटणचान्द्रायणं वर्तयति १७१३, ५।१।७१
अथ तद्धिते प्राग्वतीये ठञधिकारे कालाधिकारो निरूप्यते--अतः परं ठञेवेति। आर्हीयेष्वर्थेषु प्राग्वतीयठ()ञपवादा आर्हीयाष्ठगादयः। आर्हीयार्थेषु निरूपितेषु तत ऊध्र्वं ठगादिप्रत्ययानामनुवृत्तेरसम्भवात्प्राग्वतीयष्ठञेवानुवर्तत इत्यर्थः। पारायण। "द्वितीयान्तेभ्यः पारायणादिशब्देभ्यो वर्तयतीत्यर्थे ठञ्स्यादित्यर्थः। पारायणं वर्तयतीति। पारायणं--वेदाध्ययनम्। तद्वर्तयति=आवर्तयतीत्यर्थः। पारायणिकः छात्र इति। गुरौ त्वध्येतरि नायं प्रत्ययः, अनभिधानादिति भावः। तौरायणिको यजमान इति। ऋत्विजिनायं प्रत्ययः, अनभिधानादिति भावः। चान्द्रायणिक इति। चान्द्रायणं कृच्छ्रविशेषः।
तत्त्व-बोधिनी
पारायणतुरायणचान्द्रायणं वर्तयति १३२४, ५।१।७१
पारायण। आदित आरभ्य आन्तादविच्छेदेन वेदस्याध्ययनं पारायणम्। तच्च शिष्येण च निर्वत्र्यते, अन्यतराऽसंनिधौ अध्ययनक्रियाया अनिष्पादनात्, तथापि शिष्ये एव प्रत्यय इष्यते न तु गुरावित्याकरे स्थितम्। तदाह---छात्र इति। यजमान इति। यद्यपि पुरोडाशादिनिर्वर्तनेन ऋत्विगपि यज्ञं वर्तयति, तथापि तत्र "तौरायणिक"इति न प्रयुज्यते, अनभिधानादिति भावः। चान्द्रायणं----व्रतविशेषः।


text:
गरुडपुराणम्/आचारकाण्डः/अध्यायः १९
।।सूत उवाच ।।
प्राणेश्वरं गारुडं च शिवोक्तं प्रवदाम्यहम् ।।
स्थानान्यादौ प्रवक्ष्यामि नागदष्टो न जीवति ।। 19.1 ।।
चितावल्मीकशैलादौ कपे च विवरे तरोः ।।
दंशे रेखात्रयं यस्य प्रच्छन्नं स न जीवति ।। 19.2 ।।
षष्ठ्यां च कर्कटे मेषे मूलाश्लेषामघादिषु ।।
कक्षाश्रोणिगले सन्धौ शंखकर्णोदरादिषु ।। 19.3 ।।
दण्डी शस्त्रधरो भिक्षुर्नग्नादिः कालदूतकः ।।
बाहौ च वक्क्रे ग्रीवायां दष्टायां न हि जीवति ।। 19.4 ।।
पूर्वं दिनपतिर्भुङ्क्ते अर्द्धयामं ततोऽपरे ।।
शेषा ग्रहाः प्रतिदिनं षट्संख्या परिवर्त्तनैः ।। 19.5 ।।
नागभोगः क्रमाञ्ज्ञेयो रात्रौ बाणविवर्त्तनैः ।।
शेषोऽर्कः फणिपश्चन्द्रस्तक्षको भौम ईरितः ।। 19.6 ।।
कर्कोटो ज्ञो गुरुः पद्मो महापद्मश्च भार्गवः ।।
शङ्खः शनैश्चरो राहुः कुलिकश्चाहयो ग्रहाः ।। 19.7 ।।
रात्रौ दिवा सुरगुरोर्भागे स्यादमरान्तकः ।।
पंगोः काले दिवा राहुः कुलिकेन सह स्थितः ।। 19.8 ।।
यामार्द्धसन्धिसंस्थां च वेलां कालवतीं चरेत् ।।
बाणद्विषड्वह्निवाजियुगभूरेकभागतः ? ।। 19.9 ।।
दिवा षड्वेदनेत्राद्रिपञ्चत्रिमानुषांशकैः ।।
पादांगुष्ठे पादपृष्ठे पादपृष्ठे गुल्फे जानुनि लिंगके ।। 19.10 ।।
नाभौ हृदि स्तनतटे कण्ठे नासापुटेऽक्षिणि ।।
कर्णयोश्च भ्रुवोः शंखे मस्तके प्रतिपत्क्रमात् ।। 19.11 ।।
तिष्ठच्चन्द्रश्च जीवेच्च पुंसो दक्षिणभागके ।।
कायस्य वामभागे तु स्त्रिया वायुवहात्करात् ।। 19.12 ।।
अमृतस्तत्कृतो मोहो निवर्त्तेत च मर्दनात् ।।
आत्मनः परमं बीजं हंसाख्यं स्फटिकामलम् ।। 19.13 ।।
ज्ञातव्यं विषपापघ्नं बीजं तस्य चतुर्विधम् ।।
विन्दुपंचस्वरयुतमाद्यमुक्तं द्वितीयकम् ।।
षष्ठारूढं तृतीयं स्यात्सविसर्गं चतुर्थकम् ।।
ॐ कुरु कुन्दे स्वाहा ।। 19.14 ।।
विद्या त्रैलोक्यरक्षार्थं गरुडेन धृता पुरा ।।
वधेप्सुर्नागनागानां मुखेऽथ प्रणवं न्यसेत् ।। 19.15 ।।
गले कुरु न्यसेद्धीमान्कुले च गुल्फयोः स्मृतः ।।
स्वाहा पादयुगे चैव युगहा न्यास ईरितः ।। 19.16 ।।
गृहे विलिखिता यत्र तन्नागाः संत्यजन्ति च ।।
सहस्त्रमन्त्रं जप्त्वा तु कर्णे सूत्रं धृतं तथा ।। 19.17 ।।
यद्गृहे शर्करा जप्ता क्षिप्ता नागास्त्यजन्ति तत् ।।
सप्तलक्षस्य जप्याद्धि सिद्धिः प्राप्ता सुरासुरैः ।। 19.18 ।।
ॐ सुवर्णरेखे कुक्कुटविग्रहरूपिणि स्वाहा ।।
एवञ्चाष्टदले पद्म दले वर्णयुगं लिखेत् ।। 19.19 ।।
नामैतद्वारिधाराभिः स्न्नातो दष्टो विषं त्यजेत् ।।
ॐ पक्षि स्वाहा ।। 19.20 ।।
अंगुष्ठादि कनिष्ठान्तं करे न्यस्याथ देहके ।।
के (कै) वक्क्रे हृदि लिंगे च पादयोर्गरुडस्य हि ।। 19.21 ।।
नाक्रामन्ति च तच्छायां स्वप्नेऽपि विषपन्नगाः ।।
यस्तु लक्षं जपेच्चास्याः स दृष्ट्वा(ष्ट्या) नाशयेद्विषम् ।। 19.22 ।।
ॐ ह्री ह्रौ ह्रीं भि(भी) रुण्डायै स्वाहा ।।
कर्णे जप्ता त्वियं विद्या दष्टकस्य विषं हरेत् ।। 19.23 ।।
अ आ न्यसेत्तु पादाग्रे इ ई गुलफेऽथ जानुनि ।।
उ ऊ ए ऐ कटितटे ओ नाभौ हृदि औ न्यसेत् ।। 19.24 ।।
वक्क्रे अमुत्तमांगे अः न्यसेद्वै हंससंयुताः ।।
हंसो विषादि च हरेज्जप्तो ध्यातोऽथ पूजितः ।। 19.25 ।।
गरुडोऽहमिति ध्यात्वा कुर्य्याद्विषहरां (रीं) क्रियाम् ।।
हंमन्त्रं गात्रविन्यस्तं विषादिहरमीरितम् ।। 19.26 ।।
न्यस्य हंसं वामकरे नासामुखनिरोधकृत् ।।
मंत्रो हरेद्दष्टकस्य त्वङ्मांसादिगतं विषम् ।। 19.27 ।।
स वायुना समाकृष्य दष्टानां गरलं हरेत् ।।
तनौ न्यसेद्दष्टकस्य नीलकण्ठादि संस्मरेत् ।। 19.28 ।।
पीतं प्रत्यंगिरामूलं तण्डुलद्भिर्विषापहम् ।।
पुनर्नवाफलिनीनां मूलं वक्क्रजमीदृशम् ।। 19.29 ।।
मूलं शुक्लबृहत्यास्तु कर्कोट्यागैरिकर्णिकम् ।।
अद्भिर्घृष्टघृतोपेतलेपोऽयं विषमर्दनः ।। 19.30 ।।
विषमृद्धिं न व्रजेच्च उष्णं पिबति यो घृतम् ।।
पंचांगं तु शिरीषस्य मूलं गृंजनजं तथा ।। 19.31 ।।
सर्वांगलेपतशचापि पानाद्वा विषहृद्भवेत् ।।
ह्रीं गोनसादिविषहृत् ।। 19.32 ।।
हृल्ललाटविसर्गान्तं ध्यातं वश्या दिकृद्भवेत् ।।
न्यस्तं योनौ वशेत्कन्यां कुर्य्यान्मदजलाविलम् ।। 19.33 ।।
जप्त्वा सप्ताष्टसाहस्त्रं गरुत्मानिव सर्वगः ।।
कविः स्याच्छ्रुतिधरी च वश्याः स्त्रीश्चायुराप्नुयात् ।।
विषहृत्स्यात्कथा तद्वन्मणिर्व्यासः स्मृतो ध्रुवम् ।। 19.34 ।।
।।इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे सर्पविषहरोपाय(प्राणेश्वरविद्या) निरूपणं नामैकोनविंशोऽध्यायः ।। 19 ।।


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
स्वादिभ्यः श्नुः॥ ३।१।७३
पदच्छेदः॥
स्वादिभ्यः ५।३ श्नुः १।१ ७६ सार्वधातुके ७।१ ६७ कर्तरि ७।१ ६८ धातोः ५।१ २२ प्रत्ययः १।१ १ परश्च १।१ २
समासः॥
सु(षुञ्) आदिर्येषां ते स्वादयः, तेभ्यः, बहुव्रीहिः॥
अर्थः॥
षुञ् अभिषवे इत्येवमादिभ्यो धातुभ्यः श्नुप्रत्ययो भवति कर्तृवाचिनि सार्वधातुके परतः॥
उदाहरणम्॥
सुनोति। सिनोति॥
काशिका-वृत्तिः
स्वादिभ्यः श्नुः ३।१।७३
षूञभिषवे, इत्येवम् आदिभ्यो धातुभ्यः श्नुप्रत्ययो भवति। शपो ऽपवादः। सुनोति। सिनोति।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
स्वादिभ्यः श्नुः ६४८, ३।१।७३
शपोऽपवादः। सुनोति। सुनुतः। हुश्नुवोरिति यण्। सुन्वन्ति। सुन्वः, सुनुवः। सुनुते। सुन्वाते। सुन्वते। सुन्वहे, सुनुवहे। सुषाव, सुषुवे। सोता। सुनु। सुनवानि। सुनवै। सुनुयात्। सूयात्॥
बाल-मनोरमा
स्वादिभ्यः श्नुः ३५३, ३।१।७३
स्वादिभ्यः श्नुः। कत्र्रर्थे सार्वधातुके स्वादिभ्यः श्नुः स्यादित्यर्थः। शपोऽपवादः। सुनोतीति। लटस्तिपि श्नुः, शकार इत्। शित्त्वेन सार्वधातुकत्वात् "सार्वधातुकमपित्" इति ङित्त्वातत्स्मिन् परे धातोर्न गुणः। श्नोस्तु तिपमाश्रित्य गुण इति भावः। सुनुत इति। तसो ङित्त्वात् स्नोर्न गुण इति भावः। सुनु-- अतीति स्थिते "अचि श्नुधातु" इति उवङमाशङ्क्याह-- हुश्नुवोरिति। सुनोषि सुनुथः सुनुथ। सुनोमि। वसि मसि च "लोपश्चास्यान्यतकरस्यां म्वो"रित्युकारलोपविकल्पं मत्वाह-- सुन्वः सुनुव इति। सुन्मः सुनुम इत्यपि ज्ञेयम्। अथ लटस्तङि-- सुनुते सुन्वाते सुन्वते। सुनुषे सुन्वाथे सुनुद्वे। सुन्वे। इति सिद्धवत्कृत्य आह-- सुन्वहे सुनुवहे इति। "लोपश्चास्ये"त्युकारलोपविकल्प इति भावः। सुन्महे सुनुमहे इत्यपि ज्ञेयम्। सुषावेति।सुषुवतुः सुषुवुः। सुषविथ--सुषोथ सुषुवथुः सुषुव। सुषाव--सुषव सुषुविव सुषुविम। अथ लिटस्तह्राह-- सुषुवे इति। सुषुवाते सुषुविरे। सुषुविषे सुषुवाथे [सुषुविढवे] सुषुविधवे। सुषुवे सुषुविवहे सुषुविमहे।सोतेति। अनिट्त्वसूचनमिदम्। सोष्यति सोष्यते। सुनोतु--सुनुतात् सुनुताम् सुन्वन्तु। इतिसिद्धवत्कृत्य आह-- स#उनु इति। "उतश्च प्रत्यया"दिति हेर्लुक्। सुनुतात् सुनुतम् सुनुत। सुनवानीति। "हुश्नुवो"रिति यणं बाधित्वा परत्वाद्गुणः, आटः पित्तवेनाऽङित्त्वादिति भावः। सुनवाव सुनवाम। लोटस्तङि सुनुताम् सुन्वाताम् सुन्वताम्। सुनुष्व सुन्वाथाम् सुनुध्वम्। इति सिद्धवत्कृत्य आह-- सुनवै इति। "हुश्नुवो"रिति यणं बाधित्वा परत्वाद्गुणः, आटः पित्त्वेन ङित्त्वाऽभावादिति भावः। सुनवावहै सुनवामहै। असुनोत् असुनुताम् असुन्वन्। असुनोः। असुनवम् असुनुव असुन्व। असुनुत असुन्वाताम् असुन्वत। इत्याद्यूह्रम्। विधिलिङ्याह-- सुनुयादिति। यासुटो ङित्त्वात्श्नोर्न गुण इति भावः। सूयादिति। आशीर्लिङि "अकृत्सार्वधातुकयो"रिति दीर्घ इति भावः। सोषीष्ट। लुङि परस्मैपदे सिच इण्निषेधे प्राप्ते आह-- स्तुसुधूञ्भ्य इतीडिति। असाविष्टामित्यादि। लुङस्तङ्याह--असोष्टेति। असोषातामित्यादि। असोष्यत् असोष्यत "उपसर्गात्सुनोती"ति षत्वं मत्वा आह-- अभिषुणोतीति। षात्पर्तवाण्णत्वम्। अभ्यषुणोदिति। "प्राक् सितादड्व्यवायेऽपी"ति षत्वम्। अभिसुषावेति। "स्थादिष्वभ्यासेने"ति नियमादभ्यासस्य न षः। "आदेशप्रत्यययो"रित्युत्तरखण्डस्य षः।
तत्त्व-बोधिनी
स्वादिभ्यः श्नुः ३०८, ३।१।७३
सुनवानीति। "आडुत्तमस्ये"त्याटि कृते "हुश्नुवो" रिति यणं बाधित्वा परत्वाद्गुणः।


text:
सूत्रम्
संघे चानौत्तराधर्ये॥ ३।३।४२
काशिका-वृत्तिः
सङ्घे च अनौत्तराधर्ये ३।३।४२
चेः इत्येव। प्राणिनां समुदायः सङ्घः। स च द्वाभ्यां प्रकाराभ्यां भवति। एकधर्मसमावेशेन, औत्तराधर्येण वा। तत्र औत्तराधर्यपर्युदासादितरो गृह्यते। सङ्घे वाच्ये चिनोतेर् धातोः घञ् प्रत्ययो भवति आदेश्च कः। भिक्षुकनिकायः। ब्राह्मणनिकायः। वैयाकरणनिकायः। अनौत्तराधर्ये इति किम्? सूकरनिचयः। प्राणिविषयत्वात् सङ्घस्य इह न भवति। कृताकृतसमुच्चयः। प्रमाणसमुच्चयः।
न्यासः
सङ्घे चानौत्तराधर्ये। , ३।३।४२
"एकधर्मनिवेशेन" इति। एकधर्मानुगमनेनेत्यर्थः॥
तत्त्व-बोधिनी
सङ्घे चाऽनौत्तराधर्ये। १५२९, ३।३।४२
सङ्घे चानौत्तराधर्ये। उत्तरे चाधरे चोत्तराधरास्तेषां भाव औत्तराधर्यम्। सूकरेति। स्तनपानार्थंमुत्तराधरभावेन सूकराः शेरते तदैतत्प्रत्युदाहरणम्। यदा तु भिक्षुवत्पृथक्पृथगेवावतिष्ठन्ते तदेहापि घञ्।


text:
सूत्रम्
शकधृषज्ञाग्लाघटरभलभक्रमसहार्हास्त्यर्थेषु तुमुन्॥ ३।४।६५
काशिका-वृत्तिः
शकधृषज्ञाग्लाघटरभलभक्रमसहार्हास्त्यर्थेषु तुमुन् ३।४।६५
शकाऽदिषु उपपदेषु अस्त्यर्थेषु वा धातुमात्रात् तुमुन् प्रत्ययो भवति। अत्रियार्थोपपदार्थो ऽयम् आरम्भः। शक्नोति भोक्तुम्। धृष्णोति भोक्तुम्। जानाति भोक्तुम्। ग्लायति भोक्तुम्। घटते भोक्तुम्। आरभते भोक्तुम्। लभते भोक्तुम्। प्रक्रमते भोक्तुम्। सहते भोक्तुम्। अर्हति भोक्तुम्। अस्त्यर्थेषु खल्वपि अस्ति भोक्तुम्। भवति भोक्तुम्।
न्यासः
शकधृषज्ञाग्लाघटरभलभक्रमसहार्हास्त्यर्थेषु तुमुन्। , ३।४।६५
ननु च "तुमुन्ण्वुलौ क्रियायां क्रियार्थायाम्" ३।३।१०
इत्येवं शकादिषूपपदेषु तुमुन् सिद्धः, तत् किमर्थोऽयमारम्भ इत्याह-- "अक्रियार्थोऽयमारम्भः" इति। अक्रियार्थेष्वपि शकादिषु तुमुन् यथा स्यादित्येवमर्थोऽयमारम्भः। न हि शक्नोति भोक्तुमित्यादौ क्रियार्थोपपदं गम्यते। किं तर्हि?
अर्थान्तरम्, अन्यदेव। इह तावत्-- "शक्नोति भोक्तुम्, उत्सहते भोक्तुम्, जानाति भोक्तुम्" इति प्रावीण्यं गम्यते। "ग्लायति भोक्तुम्" इति तदशक्तता गम्यते, "घटयति भोक्तुम्, अर्हति भोक्तुम्" इति तद्योग्यतामात्रम्। "आरभते भोक्तुम्, प्रक्रमते भोक्तुम्" इति भुजेरेवाद्यावस्थानक्रियान्तरम्। "लभते भोक्तुम्" इति प्रत्याख्यानम्। "अस्ति भोक्तुम्" इत्यादौ सम्भवमात्रम्॥
तत्त्व-बोधिनी
शकधृषज्ञाग्लाघटरभलभक्रमसाहर्हास्त्यर्थेषु १५१०, ३।४।६५
शकधृष। अयमप्यक्रियार्थोपपदार्थ आरम्भः। "भोक्तुं शक्नोति जानाती"त्यत्र हि भुज्यर्थो विषयतया संबध्यते, नैपुण्यं च गम्यते। ग्लायति भोक्तुमित्यत्र भोजनविषयिण्यशक्तिर्गम्यते। "भोक्तुं घटते" इत्यत्र तु भोक्तुमर्हतीति योग्यता। "आरभते भोक्तु"मित्यत्र भोक्तुं प्रक्रमते = उत्सहते इति भुजेराद्यावस्था। "लभते इत्यत्राऽप्रत्याख्यानम्। "अस्ति भोक्तु"मित्यादौ तु संभवमात्रम्।


text:
सूत्रम्
गर्तोत्तरपदाच्छः॥ ४।२।१३६
काशिका-वृत्तिः
गर्तौत्तरपदाच् छः ४।२।१३७
देशे इत्येव। गर्तौत्तरपदात् देशवाचिनः प्रातिपदिकात् छः प्रत्ययो भवति शैसिकः। अणो ऽपवादः। वाहीकग्रामलक्षणं च प्रत्ययं परत्वाद् बाधते। वृकगर्तीयम्। शृगालगर्तीयम्। श्वाविद्गर्तीयम्। उत्तरपदग्रहणं बहुच्पूर्वनिरासार्थम्। बाहुगर्तम्।
न्यासः
गत्र्तोतत्रपदाच्छः। , ४।२।१३६
अवृद्धार्थ वचनम्। वृद्धात्तु "वृद्धाच्छः" ४।२।११३
इत्यनेनैव सिद्धमिति। सति तु वृद्धावपि परत्वादनेनैव भवितव्यम्। "अनोऽपवादः" इति। नाप्राप्ते तस्मिन्नस्यारम्भात्। "वाहीकग्रामलक्षणञ्च" इत्यादि। यद्()गत्र्तोत्तरपदं वाहीकवाचि ततो वाहीकग्रामलक्षणौ ठञ्ञिठौ बाधित्तवात् परत्वाच्छ एव भवति, तस्य गत्र्तोत्तरपदमवकाश इति। अथोत्तरपदग्रहणं किमर्थम्, न गत्र्तान्तादित्येवोच्येत?
इत्याह-- "उत्तरपदग्रहणम्" इत्यादि। यदि गत्र्तान्तादित्युच्येत तदा बहुगत्र्त इत्येतस्मादपि बहुच्पूर्वात् स्यात्, भवति ह्रेतद्()गत्र्तान्तम्। उत्तरपदग्रहणे तु सति न भवति, न ह्रेतद्()गत्र्तोत्तरपदम्। समासे हि सत्येतद्भवति-- पूर्वपदमुत्तरपदमिति॥
"अणादेरपवादः" इति। आदिशब्देन वुञः। तत्र कामप्रस्थशब्दात् "प्रस्थपुरवहान्ताच्च" ४।२।१२१
इति प्राप्तस्य वृञोऽपवादः, शेषेभ्यस्त्वौत्सर्गिकस्याणः। "सम्भवापेक्षं विशेषणम्िति। सम्भवमपेक्षत इति सम्बवापेक्षम्। येषां देशे चादेशे च वृत्तिः सम्भवति गहादीनां तेषामेवेदं विशेषममिति। एतदुभयमपि विशेषणमेवार्थार्यैः स्मर्यते। "पृथिवीमध्यस्य" इत्यादिना तद्विशेषं दर्शयति। "चरणसम्बन्धेन" इत्यादि। चरणेनार्थेन सम्बन्धश्चरणसम्बन्धः; तेन करणेन वाण् भवति। किंविशिष्टः?
निवासलक्षमः। निवासो लक्षणं यस्य स तथोक्तः। कथं निवासलश्रणः?
यः पृथिवीमध्ये निवासभूते वत्र्तमानात् मध्यशब्दाद्भवति, स हि निवासेन लक्ष्यते। तदेतदुक्तं भवति--पृथिवीमध्यनिवासोऽस्य चरणस्येति। यदायमर्थो विज्ञायते तदाण्भवति, नान्यत्रेति। तेन यदा पृथिवीमध्याद्()गतं चरणमिति चरणमिति विवक्ष्यते तदा च्छ एव भवति--मध्यमीय इति। कथं पुनः सामान्योक्तावेव विशेषो लभ्यत इति?
सामान्यभिधानेऽपि विशेषोपस्थानदर्शनात्। घृतक्षरणवच्च स ह्रविशेषेणोपदिष्टो घृतादिष्वेवावतिष्ठते। तस्मात् सामान्योक्तावपि पृथिवीमध्य एव वत्र्तमाने मध्यशब्दो मध्यमभावमापद्यते। चरणे च प्रत्ययार्थे निवासलक्षण एवाण् भवति,न हि सर्वेषु जातादिष्वर्थेषु।
"मुखपार्(ातसोर्लोपः" इति। मुखपार्(ाशब्दयोस्तसस्तयोः प्रत्ययसन्नियोगेन लोपो भवति। स च अलोऽन्त्यस्य १।१।५१
इति वचनादन्त्यस्य। लोपवचनं "अव्ययानां भमात्रे टिलोपः" (वा।८४२) इत्यस्यानित्यत्वज्ञापनार्थम्, तेनारातीय इत्यत्र न भवति। "मुखतीयम्, पार्(ातीयम्" (इति)। "अपादाने चाहीयरुहोः" ५।४।४५
इति मुखपार्(ाशब्दाभ्यां तसिः। "आद्यादिभ्य उपसंख्यानम्" (वा।६३४) इत्यौपसंख्यानिके सकारस्य लोपे कृतेऽकारस्यापि "यस्येति च" ६।४।१४८
इति लोपः।
"देवस्य चेति वक्तव्यम्" इति
। देवशब्दस्य कुग्भवतीत्येतदर्थरूपं व्याख्येयमित्यर्थः। तत्रेदं व्याख्यानम्-- "{जनपपदयोः कुक्क इति सं। परिषत्काशिकापाठः"}कुग्जनस्य परस्य" (वा।ग।सू।१०१) इत्यत्र चकारोऽनुवत्र्तते, स चानुक्तसमुच्चयार्थः, तेन देवदशब्दादपि भविष्यति॥
बाल-मनोरमा
गर्तोत्तरपदाच्छः १३४२, ४।२।१३६
गर्तोत्तरपदाच्छः। देशे इति। शेषपूरणम्। देशवाचिन इति यावत्। वृकगर्तीयमिति। वृकगर्तो नाम देशः। तत्र भव इत्यर्थः। ननु गर्ताच्छ इत्येतावतैव केवलगर्तशब्दस्य देशवाचित्वाऽभावाद्गर्तोत्तरपदादिति सिद्धे उत्तरपदग्रहणं व्यर्थमित्यत आह--उत्तरपदग्रहणमिति।


text:
सूत्रम्
यवयवकषष्टिकादत्॥ ५।२।३
काशिका-वृत्तिः
यवयवकषष्टिकाद् यत् ५।२।३
यवादिभ्यः शब्देभ्यो यत् प्रत्ययो भवति भवने क्षेत्रे ऽभिधेये। खञो ऽपवादः। यवानां भवनं क्षेत्रम् यव्यम्। यवक्यम्। षष्टिक्यम्।
न्यासः
यवयवकषष्टिकाद्यत्?। , ५।२।३
बाल-मनोरमा
यवयवकषष्टिकाद्यत् १७८१, ५।२।३
यवयवक। यव, यवक, षष्टिक-एभ्यः षष्ठ()न्तेभ्यो भवने क्षेत्रे यत्स्यादित्यर्थः। खञोऽपवादः। "धान्याना"मित्यनुवृत्तेरिहापि षष्ठ()एव समर्थविभक्तिः।
तत्त्व-बोधिनी
यवयवकषष्टिकाद्यत् १३७३, ५।२।३
यवयवक। अत्र प्रत्ययार्थसामथ्र्याल्लभ्या षष्ठी समर्थविभक्तिः। विभाषा खञि नित्ये प्राप्ते वचनम्। औमीनं भाह्गीनमिति। ननूमाभङ्गयोर्धान्यत्वाऽबावात्कथमिह खञ्। "व्राहियश्च मे यवाश्च मे"इति चनकानुवाके हि द्वादशैव धान्यानि पठितानि, न तूमाभङ्गौ पठितौ इति चेत्। मैवम्। "शणसप्तदशानि धान्यानी"ति स्मरणात्। तत्र चोमभङ्गयोरपि पाठाद्धान्यत्वमस्तीति भाष्यादौ स्थितत्वात्। न च चमकानुवाके धान्यपरिगणनेनाऽर्थः, तत्राऽधान्यानामप्यश्मादीनां पाठात्, धान्यानामपि कैषांचित्कोद्रवादीनामपाठात्। तस्मादन्यत एव धान्यनिर्णय इति पूर्वोक्तस्मृत्या तयोर्धान्यत्लमस्तीति ज्ञेयम्।


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
नक्षत्रे च लुपि॥ २।३।४५
पदच्छेदः॥
नक्षत्रे ७।१ च ० लुपि ७।१ तृतीया १।१ ४४ सप्तमी १।१ ४३
काशिका-वृत्तिः
नक्षत्रे च लुपि २।३।४५
तृतीयासप्तम्यावनुवर्तते। लुबन्तात् नक्षत्रशब्दात् तृतीयासप्तम्यौ विभक्ती भ्वतः। पुष्येण पायसमश्नीयात्, पुष्ये पायसमश्नीयात्। मघाभिः पललौदनम्, मघसु पललौदनम्। नक्षत्र इति किम्? पञ्चालेषु वसति। लुपि इति किम्? मघासु ग्रहः। इह कस्मान् न भवति, अद्य पुस्यः, अद्य कृत्तिका? अधिकरणे इति वर्तते। वचनं तु पक्षे तृतीयाविधानार्थम्।
न्यासः
नक्षत्रे च लुपि। , २।३।४५
नक्षत्रे च लुपीति सुब्व्यत्ययेन पञ्चम्यर्थे सप्तमीविधानम्। अत एवाह-- "लबन्तान्नक्षत्रशब्दात्" इत्यादि। "पुष्येण" इत्यादि। "नक्षत्रेण युक्तः कालः" ४।२।३
इति विहितस्याणः "लुबविशेषे" ४।२।४
इति लुप्। पञ्चालेषु वसतीत्यत्रापि "तस्य निवासः" २।३।३६
इति विहितस्याणः "जनपदे लुप्" ४।२।८०
इति लुप्()।
"मघासु ग्रहः" इति। सामीप्येऽधिकरण एव सप्तमी। अत्र "नक्षत्रेण युक्तः कालः" ४।२।३
इत्यस्यार्थस्याविवक्षितत्वादण् न भवति। "अद्य पुष्यः" इति। पूर्ववदण्, लुप्। "अधिकरणे" २।३।३६
इत्यनुवत्र्तते। न चेहाधिकरणत्वं विवक्षितमिति भावः॥
बाल-मनोरमा
नक्षत्रे च लुपि ६३४, २।३।४५
नक्षत्रे च लुपि। "नक्षत्रे " इत्यनन्तरं "प्रकृत्यर्थे सती"ति शेषः। लुप्शब्देन लुप्संज्ञाया लुप्तप्रत्ययार्थो विवक्षितः। तदाह--नक्षत्रे प्रकृत्यर्थे इति। अधिकरण इति। "सप्तम्यधिकरणे चे"त्यत मण्डूकप्लुत्या तदनुवृत्तेरिति भावः। मूलेनेति। मूलनक्षत्रयुक्तकाल इत्यर्थः। "नक्षत्रेण युक्तः कालः" इत्यण्। "लुबविशेषे" इति तस्य लुप्। अधिकरणे किम्?। मूलं प्रतीक्षते। नक्षत्र इति किम्?। पञ्चालेषु तिष्ठति। इह "जनपदे" इति लुप्।
तत्त्व-बोधिनी
नक्षत्रे च लुपि ५६३, २।३।४५
नक्षत्रे च लुपि। लुप्शब्दोऽत्रार्थविशेषे लाक्षणिक इत्याशयेनाह--यो लुप्संज्ञयेत्यादि। अधिकरण इति। एतच्च "सप्तम्यधिकरणे च" इत्यतो मण्डूकप्लुत्यानुवर्तत इति भावः। अधिकरणे किम्, मूलं प्रतीक्षते, मूलाय स्पृहयति। मूलेनेति। "नक्षत्रेण युक्तः कालः" इत्यणो "लुबविशेषे" इति लुप्। नक्षत्र इति किम्()। पञ्चालेषु तिष्ठति। इह "जनपदे लुप्" इथि लुप्।


text:
सूत्रम्
तिककितवादिभ्यो द्वंद्वे॥ २।४।६८
काशिका-वृत्तिः
तिककितवाऽदिभ्यो द्वन्द्वे २।४।६८
तिकाऽदिभ्यः कितवाऽदिभ्यश्च द्वन्द्वे गोत्रप्रत्ययस्य बहुषु लुग् भवति। तैकायनयश्च कैतवायनयश्च, तिकाऽदिभ्यः फिञ् ४।१।१५८
, तस्य लुक्, तिककितवाः। वाङ्खरयश्च भान्डीरथयश्च, अत इञ् ४।१।९५
, तस्य लुक्, वङ्खरभण्डीरथाः। औपकायनाश्च लामकायनाश्च, नडादिभ्यः फक् ४।१।९९
, तस्य लुक्, उपकलमकाः। पाफकयश्च नारकयश्च, अत इञ् ४।१।९५
, तस्य लुक्, पफकनरकाः। बाकनखयश्च श्वागुदपरिणद्धयश्च, अत इञ् ४।१।९५
, तस्य लुक्, बकनखश्वगुदपरिणद्धाः। उब्जशब्दातत इञ् ४।१।९५
, ककुभशब्दात् शिवादिभ्यो ऽन् ४।१।११२
तयोर् लुक्, औब्जयश्च काकुभाश्च उब्जककुभाः। लाङ्कयश्च शान्तमुखयश्च, अत इञ् ४।१।९५
तस्य लुक्, लङ्कशान्तमुखाः। उरसशब्दस्तिकादिषु पठ्यते, ततः फिञ्, लङ्कटशब्दादिञ्, तयोर् लुक्, औरसायनश्च लाङ्कटयश्च उरसलङ्कटाः। भ्राष्टकयश्च कापिष्ठलयश्च, अत इञ् ४।१।९५
, तस्य लुक्, भ्रष्टकक्पिष्ठलाः। कार्ष्णाजिनयश्च कार्ष्णसुन्दरयश्च, अत इञ् ४।१।९५
, तस्य लुक्, कृष्णाजिनकृष्णसुनदराः। आग्निवेश्यश्च दासेरकयश्च, अग्निवेशशब्दात् गर्गादिभ्यो यञ् ४।१।१०५
, दासेरकशब्दातत इञ् ४।१।९५
, तयोर्लुक्, अग्निवेशदासेरकाः।
न्यासः
तिककितवादिभ्यो द्वन्द्वे। , २।४।६८
किमर्थं पुनस्तिककितवाभ्यां द्वाभ्यां गण उपलक्ष्यते, नैकेनैवोपलक्ष्येत? नैतत्; कार्यिणा हि गण उपलक्षणयितुं युक्तः, द्वन्द्वश्चात्र कार्यी, तेनैवोपलक्षयितुं युक्तः॥
न्यासः
उपकादिभ्योऽन्यतरस्यामद्वन्द्वे। , २।४।६८
यदि द्वन्द्वे च भवत्यद्वन्द्वग्रहणं तर्हि किमर्थमित्याह-- "अद्वन्द्वग्रहणम्" इत्यादि। द्वन्द्वग्रहणे नात्र द्वन्द्वाधिकारः सम्बध्यते-- द्वन्द्वे द्वन्द्वाधिकार इति, तस्य नञा सम्बन्धे च द्वन्द्वाधिकारनिवृत्तिः प्रतीयते।?थ विषयोपग्रहणार्थमद्वन्द्वग्रहणं कस्मान्न विज्ञायते-- अद्वन्द्वेऽद्वन्द्वविषय इति? यद्ययमर्थोऽभीष्टः स्यादद्वग्रहणं न कुर्यात्; विनापि तेनार्थस्य प्रतीतेः। कथम्? तिककितवादयोऽपीह त्रयः पठ()न्ते-- उपकलमकाः, भ्रष्टककपिष्टलाः, कृष्णाजिनकृष्णसुन्दरा इति, तेषाञ्चाद्वन्द्व एव ग्रहणं प्रयोजयति न द्वन्द्वः; पूर्वेणैव सिद्धत्वादिति। तेषां तावर्न्नियमेनाद्वन्द्वार्थं ग्रहणम्, तत्साहचर्यादितरेषामप्यद्वन्द्वार्थं ग्रहणं युक्तमिति निष्फलमेवाद्वन्द्वग्रहणं स्यात्। तस्माद् द्वन्द्वाधिकारनिवृत्त्यर्थमेतद्युक्तमिति। "तेषां पूर्वेण नित्यमेव लुग्भवति" इति। अन्यथा हि तिककितवादिषु तेषां पाठोऽनर्थकः स्यात्। "अद्वन्द्वे त्वनेन विकल्पः" इति। प्रकृतत्वाल्लुको विज्ञेयः। तत्रोपकलमशब्दाभ्यां नडादिफग्विधानात् तस्य लुग्विकल्पः, ततः परेभ्यः प्राक् कपिष्ठलशब्दात् इञः। कपिष्ठलमयूरकर्ण-- इत्येतेभ्यः शिवादिभ्योऽणः। खारीजङ्घादिभ्यः प्राक् कठेरणिशब्दादत इञः। कठेरणिशब्दादौत्सर्गिकस्याणः। कुषीतकादिभ्यः कृष्णपिङ्गलपर्यन्तेभ्योऽत इञः। अनुलोमशब्दात् बाह्वादीञः। बाह्वादिषु हि लोमशब्दः पठ()ते, स च तदन्तविधिं प्रयोजयति। अनुगतानि लोमान्यस्येत्यनुलोमा, तस्यापत्यानुलोमयः, अनुलोमान इति। शेषाणामत इञः॥
बाल-मनोरमा
तिककितवादिभ्यो द्वन्द्वे ११३४, २।४।६८
तिककितव। तैकायनयश्च कैतवायनयश्चेति। द्वन्द्वविग्रहप्रदर्शनम्। तिककितवा इति। "द्वन्द्वे" इति सप्तमीनिर्देशात्पदद्वयादपि फिञो लुक्।
तत्त्व-बोधिनी
तिककितवादिभ्यो द्वन्द्वे ९४५, २।४।६८
तिककितवादिभ्यो। यद्यपि द्वन्द्वरूपाण्येव गणे पठ()न्ते तिकादीनि पूर्वपदानि कितवादिन्युत्तरपदानि, तथापि "तिकादिभ्यः"इत्युक्ते पुर्वपदेष्वेव लुगाशङ्क्येत, इष्यन्ते तूत्तरपदेष्वपि, अतः "तिककितवादिभ्यः"इत्युक्तम्। तिककितवा इति। अन्येऽप्यत्रोदाहर्तव्याः---औपकायनाश्च लामकायनाश्च। "नडादिभ्यः फक्र्" तस्य लुक्। उपकलमकाः। भ्राष्ट्रकयश्च कापिष्ठलयश्च। "अत इञ"तस्य लुक्। भ्राष्ट्रककपिष्ठलाः। काष्र्णाजिनयश्च कार्ष्णसुन्दरयश्च। "अत इञ्"तस्य लुक्। कृष्णाजिनकृष्णसुन्दरा इत्यादि।


text:
सूत्रम्
स्त्रियां क्तिन्॥ ३।३।९४
काशिका-वृत्तिः
स्त्रियां क्तिन् ३।३।९४
भावे अकर्तरि च कारके ति वर्तते। स्त्रीलिङ्गे भावादौ धातोः क्तिन् प्रत्ययो भवति। घञजपामपवादः। कृतिः। चितिः। मतिः। क्तिन्नावादिभ्यश्च वक्तव्यः। आबादयः प्रयोगतो ऽनुसर्तव्याः। आप्तिः। राद्धिः। दीप्तिः। स्रस्तिः। ध्वस्तिः। लब्धिः। श्रुयजिस्तुभ्यः करणे। श्रूयते अनया इति श्रुतिः। इष्टिः। स्तुतिः। ग्लाम्लाज्याहाभ्यो निः। ग्लानिः। म्लानिः। ज्यानिः। हानिः। ऋ̄कारल्वादिभ्यः क्तिन् निष्ठावद् भवति इति वक्तव्यम्। कीर्णिः। गीर्णिः। जीर्णिः। शीर्णिः। लूनिः। यूनिः। सम्पदादिभ्यः क्विप्। सम्पद्। विपद्। प्रतिपद्। क्तिन्नपि इष्यते। सम्पत्तिः। विपत्तिः।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
स्त्रियां क्तिन् ८६६, ३।३।९४
स्त्रीलिङ्गे भावे क्तिन् स्यात्। घञोऽपवादः। कृतिः। स्तुतिः। (ॠल्वादिभ्यः क्तिन्निष्ठावद्वाच्यः)। तेन नत्वम्। कीर्णिः। लूनिः। धूनिः। पूनिः। (संपदादिभ्यः क्विप्)। संपत्। विपत्। आपत्। (क्तिन्नपीष्यते)। संपत्तिः। विपत्तिः। आपत्तिः॥
न्यासः
स्त्रियां क्तिन्। , ३।३।९४
"भावादौ" इति। आदिशब्देनाकर्त्तुः कारकस्योपादानम्। "घञजपामपवादः" इति। य इकारान्तास्तेभ्योऽचोऽपवादः, य ऋकारान्ता उवर्णान्ताश्च, तेभ्योऽपः, शेषेभ्यो घञः।
वक्तव्य इति
। व्याख्येय इत्यर्थः। व्याख्यानं तु "कृत्यल्युटो बहुलम्" ३।३।११३
इत्येतदाश्रित्य कत्र्तव्यम्। "आप्तिः" इत्यादि। "आप्लृ व्याप्तौ" (धा।पा।१२६०), "राध साध संसिद्धौ" (धा।पा।१२६२), "दीपी दीप्तौ" (धा।पा।११५०), "रुआन्सु ध्वन्सु अवरुआंसने" (धा।पा। ७५४,७५५) "डुलभष् प्राप्तौ" (धा।पा।९७५)। लभेति षित्त्वात् "षिद्भिदादिभ्योऽङ" ३।३।१०४
इत्यङि प्राप्ते शेषेभ्यस्तु गुरुत्वात् "गुरोश्च हलः"३।३।१०३
इत्यकारे क्तिन विधीयते। "इष्टिः" इति। वच्यादिसूत्रेण ६।१।१५
सम्प्रसारणम्।"कीर्णिः,गीर्णिः, शीर्णिः" इति। "ऋत इद्धातोः" ७।१।१००
इतीत्त्वम्, रषादिसूत्रेण ८।४।१
णत्वम्। यथा "रदाभ्याम्" ८।२।४२
इत्यादिना कीर्ण इति निष्टायास्तकारस्य नत्वं भवति, तथेहापि क्तिनः। यथा "ल्वादिभ्यः"८।२।४४
इति लून इत्यत्र निष्ठातकारस्य नत्वं तथा "लूनिः, यूनिः"इत्यात्रापि क्तिनः॥
तत्त्व-बोधिनी
स्त्रियां क्तिन् १५५६, ३।३।९४
स्त्रियां क्तिन्। घञोऽपवाद इति। यत्तु प्रक्रियाग्रन्थं व्याचक्षाणा आहुः--"भाष्ये त्वधिकः कारोऽधिकार" इति घञप्युदाह्मत" इति, तद्रभसात्। न हि तत्र स्त्रीत्वविशिष्टो भावोऽर्थः, किंतु पुंस्त्वविशिष्ट इति ध्येयम्। अजपौ त्विति। तयोरवकाशः--चयः। लवः। क्तिनोऽकाशः--कृतिः। ह्मतिः। चिनोतिस्तौतिभ्यां तु स्त्रियामुभयप्रसङ्गे परत्वात् क्तिन्नित्यर्थः। [प्रामादिकम्। "स्फायः स्फी निष्ठायाटमिति निष्ठायामेव स्फीभावविधानादिति भावः]। श्रुयजीति। परत्वात् "करणाधिकरणयोश्चे"ति ल्युटि प्राप्ते वचनम्। श्रुतिः -श्रोत्रम्। यजेरिति। यजेः क्तिनि "वचिस्वपी"ति संप्रसारणे "व्रश्चभ्रस्जे"ति षत्वे इष्टिरिति रूपम्। इज्यतेऽनयेति विग्रहःओ। एवमिष्यतेऽनया इष्टिः। स्तूयतेऽनया स्तुतिः। तेन नत्वमिति। कीर्णिरित्यादौ "रदाभ्या"मित्यनेन नत्वम्। लूनिरित्यादौ तु "ल्वादिभ्यः" इत्यनेनेति विवेकः। ह्लाद इति। "ह्लादो निष्ठाया"मित्यत्रेत्यर्थः। चूर्तिरिति। "ति चे"ति चरफलोरुत्वे "र्वोरुपधाया दीर्घः" इति दीर्घः। चायतेः। चायृ पूजानिशामनयोः]। क्तिन्नपीति। अस्त्रियामिति प्रतिषेधेन स्त्रियां वासरूपविधेरबाधादिदमुक्तम्।


text:
धातोः सिप् प्रत्ययो भवति बहुलं लेति परतः। जोषिषत्। तारिषत्। मन्दिषत्। न च भवति। पताति दिद्युत्। उदधिं च्यावयाति।
"जोषिषत्" इति।"जुषी प्रीतिसेवनयोः" (धा।पा।१२८८) लिङर्थे लेट्। सिप इकार उच्चारणार्थः, पकारः स्वरार्थः, "लेटोऽडाटौ" ३।४।९४
इत्यट्। "इतश्च लोपः परस्मैपदेषु" ३।४।९७
इतीकारलोपः, "आर्धधातुकस्येडवलादेः" ७।२।३५
इतीट्, लघूपधगुणः, "आदेशप्रत्यययोः" ८।३।५९
इति षत्वम्। "तारिषत्" इति। "तृ?
प्लवनतरणयोः" (धा।पा।९६९) "सार्वधातुकार्धधातुकयोः" ७।३।८४
"व्यत्ययो बहुलम्" ३।१।८५
इति वर्णव्यत्ययेन धात्वकारस्याकारः। शेषं पूर्ववत्। "मन्दिषत्" इति। "मदि {स्तुतिमोदमदस्वप्नकान्तिगतिषृ" धा।पा।} स्तुतिमोदनस्वप्नगितषृ" (धा।पा।१३), "इदितो नुम् धातोः" ७।१।५८
इति नुम्। "पदाति" इति। "पद गतौ" (धा।पा।११६९), दिवादिरनुदात्तेत्, व्यत्ययेन परस्मैपदम्, शप्()प्रत्ययश्च, अटा सह सवर्णदीर्घत्वम्। तिप इकारलोपोऽत्र न भवति; तद्विधौ "वैतोऽन्यत्र" ३।४।९६
इत्यतो वेत्यनुवृत्तेः। "च्यावयाति" इति। "च्यङ {न स्तो धातुपाठे} छ्युङ ज्युङ {न स्तो धातुपाठे} झयुङ प्रुङ प्लुङ गतौ" (धा।पा।९५५,९५६,९५७,९५८)। हेतुमण्णिच्। सिपः पित्करणं बोभूयिषातामित्यत्रोदात्तनिवृत्तिस्वरेणोदात्तत्वे प्राप्तेऽनुदात्तार्थम्। यङन्तात् बोभूयशब्दाल्लेट आत्मनेपदम्, त, टेरेत्वम्()। "एत ऐ" ३।४।९३
"लेटोऽडाटौ" ३।४।९४
इत्याट् "तस्यानुदात्तेन्ङिददुपदेशाल्लसार्वधातुकमनुदात्तमहन्विङोः" ६।१।१८०
इति सार्वधातुकस्यानुदात्तत्वं पित्करणसामथ्र्यादन्तरङ्गोऽपि सिप्स्वरं प्रतीक्षते। तेन कृते तस्मिन् सिप इडागमः। स चागमानुदात्तत्वेनानुदात्तः। "अतो लोपः" ६।४।४८
इति यङोऽकारस्योदात्तस्य लोपः। उदात्तत्वं तु तस्य धातुस्वरेण च। "अनुदात्तस्य च यत्रोदात्तलोपः" ६।१।१५५
इत्युदात्तत्वे प्राप्ते पित्करणादनुदात्तत्वमिटो भवति॥


text:
सूत्रम्
स्वादुमि णमुल्॥ ३।४।२६
काशिका-वृत्तिः
स्वादुमि णमुल् ३।४।२६
समानकर्तृकयोः पूर्वकाले कृञः इति च अनुवर्तते। स्वादुमि इत्यर्थग्रहणम्। स्वाद्वर्थेषु उपपदेषु कृञो णमुल् प्रत्ययो भवति। स्वादुङ्कारं भुङ्क्ते। सम्पन्नङ्कारं भुङ्क्ते। लवणङ्कारम्। स्वादुमि इति मकारान्तनिपातनम् ईकाराभावार्थम्, च्व्यन्तस्य अपि मकारार्थं दीर्घाभावार्थं च। अस्वाद्वीं स्वाद्वीं कृत्वा भुङ्क्ते स्वादुङ्कारं भुङ्क्ते। वासरूपेण क्त्वा अपि भवति, स्वादुं कृत्वा भुङ्क्ते। तुमर्थाधिकाराच् च सर्व एते भावे प्रत्ययाः। यद्येवम्, स्वादुङ्कारं भुङ्क्ते देवदत्तः इति णमुला कर्तुरनभिहितत्वात् कर्तरि कस्मात् तृतीया न भवति? भुजिप्रत्ययेन अभिहितः कर्ता, न च अस्मिन् प्रकरणे शक्तिशक्तिमतोर्भेदो विवक्ष्य्ते, समानकर्तृकत्वं हि विरुध्यते। प्रधानशक्त्यभिधाने वा गुणशक्तिरभिहितवत् प्रकाशते।
न्यासः
स्वादुमि णमुल्। , ३।४।२६
"स्वादुमीत्यर्थग्रहणम्()" इति। ननु च "स्वं रूपं शब्दस्याशब्दसंज्ञा" (१।१।६८) इति वचनात् स्वरूपस्यैव ग्रहणेन भवितव्यम्?
नैतदस्ति; शब्दानुशासनप्रस्तावादेव हि शब्दस्येति सिद्धे शब्दग्रहणं यत्र शब्दपरो निर्देशस्तत्र स्वं रूपं गृह्रते नार्थपरनिर्देश इति ज्ञापनार्थं कृतम्, इह चार्थपरो निर्देशः। तस्मादर्थग्रहणमेव युक्तम्। अर्थपरत्वं तु निर्देशस्याविच्छिन्नाचार्यपारम्पर्योपदेशाद्विज्ञायते। अर्थग्रहणे च सति तत्पर्यायेष्वपि प्रत्ययो लभ्यत इत्याह-- "स्वाद्वर्थेषु" इत्यादि। अथ "स्वादुमि" इति किमर्थं मकारान्तत्वं निपात्यते, मान्तस्योपपदस्य श्रवणं यथा स्यादिति चेत्?
न; यद्येतत्प्रोयजनम्, न निपातयितव्यम्, अनन्तरसूत्रे खमुञः प्रकृतत्वात् स एव विधास्यते। अ()स्मश्च विहिते मुमैव मान्तत्वमुपपदस्य भविष्यतीत्येतच्चोद्यमापाकर्त्तुमाह--"स्वादुमि"इत्यादि। एतेनैतद्दर्शयति--यद्यपि खमुञि सति सिध्यति मकारान्तत्वम्, ईकारप्रतिषेधस्तु न सिध्यति, ततश्च स्वदुशब्दादुपपदात् "वोतो गुणवचनात्" ४।१।४४
इति ङीष् प्रसज्येत्, तथा चानिष्टं रूपं स्यात्। माकारान्तत्वनिपातने हि निमित्तस्य विहितत्वान्ङीष्प्रसङ्गो नास्ति। तस्माद्योऽपि खमुञं विदधाति तेनाप्यवश्यमीकारप्रतिषेधार्थं मकारान्तं निपातयितव्यमिति। यद्यपि परस्याभिमतम्-- "खमुञि विहिते मुमैव मकारान्तत्वं भविष्यति" इति, तदपि न सर्वत्रेति सूचयितुमाह-- "च्व्यन्तस्य" इत्यादि। अनेनैतद्दर्शयति-- यदि मकारान्तत्वं न निपात्येत, तदा सत्यपि खमुञि मकारान्तत्वं च्व्यन्तस्योपपदस्य न स्यात्; तस्याव्ययत्वात्। मुम्()विधौ च "खित्यनव्ययस्य" ६।३।६५
इत्यधिकारात्। तस्माद्योऽपि खमुञं विदधाति तेनापि मकारान्तत्वनिपातनं कत्र्तव्यम्। एवं हि मकारान्तत्वनिपातनमेव क्रियताम्, प्रत्ययस्तु प्रकृतः खमुञेव विधातव्यः?
अशक्यः खमुञ् विधातुम्; खमुञ्प्रत्यये हि मकारान्तत्वनिपातनमव्ययार्थं विज्ञायते,ततश्च "च्वौ च" ६।३।६३
इति दीर्घत्वं स्यादेव। णमुलि सति सर्वविधयपवादस्तु विज्ञायेत, तेन दीर्घत्वमपि न भवति। अवश्यञ्चोत्तरार्थं णमुल् विधेयः, न च तस्मिन्नुत्तरत्र विधीयमाने लाघवं भवति, नापीह गौरवम्।
क्व पुनरर्थ एते प्रत्या भवन्तीत्याह-- "तुमरोथाधिकाराच्च" इत्यादि॥ "एते" इति। ये तुमर्थधिकारे विहिताः। "यद्येवम्" इति। यदि तुमर्थे भवन्तीत्यर्थः। "भुजिप्रत्ययेन" इत्यादि। यद्यपि णमुलाऽनभिहितः कत्र्ता, तथापि भुजिप्रत्ययेन लटाभिहित इति न भवितव्यं तृतीयया। ननु च शक्तिलक्षणः कत्र्ता, अन्या च स्वादुकरणविषया शक्तिः, अन्या च भुजिक्रियाविषया, तत्र लटाभिहितायामपि भुजिक्रियाविषायायां शक्तावितरस्याः शक्तेः कर्त्तृसंज्ञाया अनभिधानात् {प्राप्नोतीत्येव-मुद्रितः पाठः} प्राप्नोत्येव तृतीयेत्याह-- "न चास्मिन्" इत्यादि। अत्र हि समानकर्त्तृकप्रकरणे शक्तमतः शक्तीनाञ्च भेदो न विवक्ष्यते। तेन शक्तिमान् देवदत्तः कत्र्ता। स चैक एवाभिहितश्चेति कुतस्ततीयाप्रसङ्गः। किं कारणं भेदेनोपादानं न विवक्षितम्?
इत्याह-- "समानकर्त्तृकत्वे हि" इत्यादि। अभ्युपगम्यापि भेदविवक्षाम्, परिहारान्तरमाह-- "प्रधानशक्त्यभिधाने" इत्यादि। किं कृतः पुनरत्र कर्त्तृशक्त्योः प्रधानगुणभावः?
क्रियाकृतः; स्वादुङ्कारं हि गुणभूतम्, भुजिक्रियार्थत्वात्। भुजिक्रिया तु प्रधानम्; तेनोपकार्यत्वात्। क्रियायाश्च गुणप्रदानभावात् तद्विषययोरपि कर्त्तृशक्त्योः प्रधानगुणभावो भवति। तत्र प्रधानशक्तावभिहितायामप्रदानशक्तिरभिहितत्वात् प्रकाशते = प्रतिभासते; प्रधानानुयायित्वाद्()गुणानाम्। तेन तृतीया न भवतीति भावः॥
तत्त्व-बोधिनी
स्वादुमि णमुल् १६११, ३।४।२६
स्वादुमि। "स्वांदुमी"त्यर्थग्रहणं, व्याख्यातम्। तदाह-- स्वाद्वर्थेष्विति। मान्त्तवमिति। ननु "स्वादौ" इत्येव सूत्रमस्तु, मास्त्वत्र णमुल्। खमुञेवानुवर्त्त्यताम्। "अरुर्द्विष"दिति मुम्भविष्यति। एवं च निपातनं विनापि मान्तत्वं सिध्यतीति महल्लाघवमिति चेन्मैवम्। च्व्यन्तस्य मुम्न स्यात्, अनव्ययस्येति वचनात्, ततश्च स्वादुङ्कारमित्यत्र "च्वौ चे"ति दीर्घः स्यात्, "सम्पन्नङ्कारः" मित्यादिषु "अस्य च्वौ" इतीत्वं स्यात्। किं च स्त्रियां "वोतो गुणवचना"दिति ङीषि स्वाद्वीकारमिति स्यादतोऽत्र स्वादुमिति रूपं निपात्यते। ततश्चानजन्तत्वान्नेत्त्वदीर्घौ, न वा ङीष्। निपातनमिह भावप्रत्ययमात्रविषकम्। तेन स्वादुङ्कृत्वेत्यपि सिध्यति। स्यादेतत्-- उक्तदोषपरिहाराय "स्वादुमी"त्येव सूत्रमङ्गीक्रियतां, णमुल्तु त्यज्यतां, कृञः खमुञि कृतेषऽपि "स्वादुङ्कार"मित्यादिरूपसिद्धरिति चेन्मैवम्। तथा सत्युत्तरसूत्रेषु सन्निहितत्वात् खमुञेवाऽनुवर्तत इति कन्यादर्शनं ब्राआहृणवेदमित्यादिषु पूर्वपदस्य मुमागमः स्यादिति दिक्।


text:
कामेट् (शिखरम्)
भारतस्य उत्तराखण्डेराज्ये गढ्वालप्रदेशस्य अत्यन्तम् उन्नतम् पर्वतशिखरं कामेट् । ७७७६ मी (२५४४६ पादमितम्) औन्नत्ये स्थितं कामेट् शिखरं चमोलीमण्डले टिबेट्देशस्य सीमया संयुक्तमस्ति । हिमालयस्य मुख्य- श्रेण्याः किञ्चित् उत्तरे भागे स्थितायां झंस्कारपर्वतश्रेण्यां विद्यमानं कामेट् अत्युन्नतम् शिखरम् अस्ति । टिबेट्पीठभूमेः समीपस्थं कामेट् शिखरं दुर्गमप्रदेशः इति परिगणितम् अस्ति । किन्तुं शिखरस्य आरोहणं कष्टकरं न इति पर्वतारोहिणाम् अभिप्रायः अस्ति । कामेट् शिखरं परितः अन्यानि त्रीणि उन्नतशिखराणि सन्ति । ते तु --
- मुकुट् पर्बत्( मुकुटशिखरम् )(७२४२ मी)
- अबि गमीन (८३५५ मी)
- नमत्तुमाणा (७२७२ मी)
कामेट् शिखरं परितः १)पश्चिमकामेट् हिमनदी २)पूर्वकामेट् हिमनदी ३) रैकाना हिमनदी च सन्ति । पश्चिमकामेट् हिमनद्या सरस्वतीनदी उद्भवति । पूर्वकामेट् हिमनदी धौलीगङ्गानद्याः मूलम् । एते नद्यौ ‘अलकनन्दानद्याः मुख्य- उपनद्यौ ।


text:
सुभाषितानि
लोके भवन्ति महान्तः ये ऋज्वर्थग्रहणैकदृष्ट्या प्रपञ्चं आलोकयन्ति । कार्यस्यास्य अभिव्यक्तिः मौल्यनिष्ठवस्तुवर्णनहेतुत्वात् वाग्रूपं आप्नोति । सुभाषितम् नाम सुष्ठु प्रोक्तं वचनम् । सम्स्कृतवाङ्मये सुभाषितानि बहुशः छन्दोबद्धानि । एतानि पद्यानि स्वीयवर्णनचमत्कृतिद्वारा लोकसङ्ग्रहतत्वं बोधयन्ति । साम्यवैषम्ययोः चित्रं एका एव भित्तेः उपरि आलिख्य चिकित्सकमनोधर्मस्य आवश्यकतां भजन्ते । मानुषजीवनस्य वैशिष्ट्यं हृदयङमरीत्या निर्दिशन्ति । प्राप्तजन्मस्य साफल्यं कथं प्राप्नुयात् ? एतन्निमित्तं किम् अनिवार्यमिति मार्मिकरीत्या सूचयन्ति । विदुषां मुखात् आशुकवितारूपेण निस्सृत्य सर्वान् पण्डितपामरान् आह्लादयन्ति च । समयोचितवाग्विजृम्भणम्, समस्यापूरणम् - इत्यादीनि मार्गस्यास्य भिन्नगतयः ।
संस्कृतभाषायां बहवः सुभाषितसङ्रहग्रन्थाः अद्योपलभ्यन्ते । एतेषु प्रस्तुताः विषयाः बहूत्र एवं भवन्ति - सुभाषितप्रशंसा, कविकाव्यप्रशंसा, सम्सारविवरणम्, सज्जनः - दुर्जनः, सद्गुणः - दुर्गुणः, अज्ञानखण्डनम्, मूर्खनिन्दनम्, परतत्वविवेकः, स्वस्थानपरिज्ञानम्, राजनीतिः, धर्मः, वैराग्यम्, भक्तिः, मानुषप्रयत्नम् ... इत्यादीनि ।
'मुक्तकम्' इति व्यपदेशेन बोधप्रदमेकं पद्यं व्यवह्रियते । वेदवाङ्मयात् आरभ्य मन्वादि स्मृतिषु, अनेककवीनां काव्येषु, पुराणग्रन्थेषु, विविधशास्त्रग्रन्थेष्वपि मुक्तकानि दरीदृश्यन्ते । एतेषां ललितकोमलकान्तपदावलिः हृद्या अनवद्या च ।
उदाहरणानि -
- १) विजेतव्या लङ्का चरणतरणीयो जलनिधिः ।
- विपक्षः पौलस्त्यो रणभुवि सहायाश्च कपयः ।
- तथाप्येको रामः सकलमवधीद्राक्षसकुलं ।
- क्रियासिद्धिः सत्त्वे भवति महतां नोपकरणे ॥
भोजप्रबन्धात् उद्धृतं पद्यमेतत् मानुषप्रयत्नस्य मौल्यं प्रतिपादयति । स्वत्वपरिज्ञानं, सत्त्वपुरःसरजीवनस्य विविक्तवैशिष्ट्यं च भृशं निर्दिशति ।
- २) न ध्यातं पदमीश्वरस्य विधिवन्निःश्रेयसावाप्तये ।
- स्वर्गद्वारकपाटपाटनपटुः धर्मोऽपि नोपार्जितः ।
- नरीपीनपयोधरोरुयुगलं स्वप्नेऽपि नालिङ्गितम् ।
- मातुः केवलमेव यौवनवनच्छेदे कुठारा वयम् ॥
शतककाव्येषु भर्तृहरेः वैराग्यशतकम् अत्यमोघकाव्यम् । अयं श्लोकः वैराग्यभावनाजन्येषु अन्यतमं आत्मखण्डनं कठोरवस्तुस्थितिसंनिदर्शनद्वारा सूचयति ।
- ३) शास्त्रं स्वधीतमपि तत्परिचिन्तनीयं ।
- प्रीतो नृपोऽपि सततं परिसेवनीयः ।
- अङ्के स्थिताऽपि तरुणी परिरक्षणीया ।
- शास्त्रे नृपे च युवतौ च कुतो वशित्वम् ॥
आजन्मविद्यारतिः, आजन्मसेवामनोभावः इत्यादीन् स्वात्मस्तरवर्धकाम्शान् एतत् सवैवरं वर्णयति ।
- ४) अयं निजः परो वेति गणना लघुचेतसां ।
- उदारचरितानां तु वसुधैवकुटुम्बकम् ॥
भारतीयसंस्कृतेः बहुमुख्यांशः कः? इति प्रश्ने पृष्टे सति - स एव विश्वात्माभावमनोधर्मः इति झटिति स्फुरति । तदेव अंशं अयं प्रचुरश्लोकः प्रकटीकरोति ।
- ५) पुराणमित्येव न साधु सर्वं ।
- न चापि काव्यं नवमित्यवद्यं ।
- सन्तः परीक्ष्यान्यतरद्भजन्ते ।
- मूढः परप्रत्ययनेयबुद्धिः ॥
निकषोपमबुद्धिः सम्पादनीया । स्वविवेकाध्ययनम् विना न कोपि अङ्गीकर्तव्यः इति पद्यस्यास्य भावः ।
- ६) उद्योगिनं पुरुषसिंहमुपैति लक्ष्मीः ।
- दैवेन देयमिति का पुरुषा वदन्ति ।
- दैवं विहत्य कुरु पौरुषमात्मशक्त्या ।
- यत्ने कृते यदि न सिढ्यति कोत्र दोषः ॥
" कर्मण्येवाधिकारस्ते । मा फलेषु कदाचन " गीतावक्यस्यास्य उपबृंहणमेव अयं श्लोकः ।
- ७) सन्तः सदाभिगन्तव्या यदि नोपदिशन्त्यपि ।
- यास्तु स्वैरकथास्तेषां उपदेशा भवन्ति ताः ॥
" ऋषीणां पुनराद्यानां वाचमर्थोऽनुधावति " इति वाक्यं स्फुटीकरोति पद्यमेतत् । विद्वद्रसिकानां जल्पनमपि उपदेश इव सप्रश्रयं गृह्णीयात् इति अस्य भावः ।
- ८) अक्षराणि परीक्ष्यन्तां अम्बराडम्बरेण किम् ।
- शम्बुरम्बरहीनोपि सर्वज्ञः किं नु कथ्यते ॥
ऋज्वर्थग्रहणं श्रेयस्करम्। अत्र "Do not judge a book by its cover" - अस्य आङ्ग्लवचोविछित्तेः अर्थच्छायाऽपि दृश्यते।
- ९) दानाय लक्ष्मीः सुकृताय विद्या ।
- चिन्ता परब्रह्मविनिश्चयाय ।
- परोपकाराय वचांसि यस्य ।
- वन्द्यस्त्रिलोकी तिलकः स एव ॥
सार्थकजीवनस्य आधारस्थम्भानि अत्र निर्मितानि सन्ति ।
- १०) न मांसभक्षणे दोषः न मद्ये न च मैथुने ।
- प्रवृत्तिरेषा भूतानां निवृत्तिस्तु महाफल ॥
मनुस्मृतेः अयं श्लोकः सार्वकालीनः । " धर्माऽविरुद्धो भूतेषु कामोस्मि भरतर्षभ " - गीताचार्यस्य वचनमेतत् स्मृतिपटलं प्रत्यागच्छति |


text:
गरुडपुराणम्/आचारकाण्डः/अध्यायः ११
।।हरिरुवाच ।।
नवव्यूहार्चनं वक्ष्ये यदुक्तं कश्यपाय हि ।।
जीवमुत्क्षिप्य मूर्द्धन्यां नाभ्यां व्योम्निनिवेशयेत् ।। 11.1 ।।
ततोरमिति बीजेन दहेद्भूतात्मकं वपुः ।।
यमित्यनेन बीजेन तच्च सर्व विनाशयेत् ।। 11.2 ।।
लमित्यनेन बीजेन प्लावयेत्सचराचरम् ।।
वमित्यनेन बीजेन चिन्तयेदमृतं ततः ।। 11.3 ।।
ततो बुद्वुदमध्ये तु पीतवासाश्चतुर्भुजः ।।
अहं मतस्तथात्मानं ध्यानेन परिचिन्तयेत् ।। 11.4 ।।
मन्त्रन्यासं ततः कुर्यात्त्रिविधं करदेहयोः ।।
द्वादशाक्षरबीजेन उक्तबीजैरनन्तरम् ।। 11.5 ।।
षडङ्गेन ततः कुर्य्यात्साक्षाद्येन हरिर्भवेत् ।।
दक्षिणाङ्गुष्ठमारभ्य मध्याङ्गुष्ठंदले न्यसेत् ।। 11.6 ।।
मध्ये बीजद्वयं न्यस्य न्यसेदङ्गे ततः पुनः ।।
हृच्छिरसि शिखावर्म्मवक्क्राक्ष्युदहपृष्ठतः ।। 11.7 ।।
बाह्वोश्च करयोर्जान्वोः पादयोश्चापि विन्यसेत् ।।
पद्माकारौ करौ कृत्वा मध्येऽङ्गुष्ठं निवेशयेत् ।। 11.8 ।।
चिन्तयेत्तत्र सर्वेशं परं तत्त्वमनामयम् ।।
क्रमाच्चैतानि बीजानि तर्जन्यादिषु विन्य सेत् ।। 11.9 ।।
ततो मूर्द्धाक्षिवक्क्रेषु कण्ठे च हृदये तथा ।।
नाभौ गुह्ये तथा जान्वोः पादयोर्विन्यसेत्क्रमात् ।। 11.10 ।।
पाण्योः षडङ्गबीजानि न्यस्य काये ततो न्यसेत् ।।
अङ्गुष्ठादिकनिष्ठान्तं विन्यसेद्वीजपञ्चकम् ।। 11.11 ।।
करमध्ये नेत्रबीजमङ्गन्यासऽप्ययं क्रमः ।।
हृदये हृदयं न्यस्य शिरः शिरसि विन्यसेत् ।। 11.12 ।।
शिखायां तु शिखां न्यस्य कवचं सर्वतस्तनौ ।।
नेत्रं नेत्रे विधातव्यमस्त्रञ्च करयोर्द्वयोः ।। 11.13 ।।
तेनैव च दिशो बद्धा पूजा विधिमथाचरेत् ।।
हृदये चिन्तयेत्पूर्वं योगपीठं समाहितः ।। 11.14 ।।
धर्म ज्ञनं च वैराग्यमैश्वर्यं च यथाक्रमम् ।।
आग्नेयादौ च पूर्वादावधर्मादींश्च विन्यसेत् ।। 11.15 ।।
एभिः परिच्छन्नतनुं पीठभूतं तदात्मकम् ।।
अनन्तं विन्यसेत्पश्चात्पूर्वकायोन्नतं स्थितम् ।। 11.16 ।।
ततो विद्यात्सरोजातं दलाष्टसमदिग्दलम् ।।
सिताब्जं शतपत्राढ्यं विप्रकीर्णोर्द्धकर्णिकम् ।। 11.17 ।।
ध्यात्वा वेदादिना पश्चात्सूर्य्यसोमानलात्मनाम् ।।
मण्डलानि क्रमादेवमुपर्य्युपरि चिन्तयेत् ।। 11.18 ।।
ततः पूर्वादिदिक्संस्थाः शक्तीः केशवगोचराः ।।
विमलाद्या न्यसेदष्टौ नवमीं कर्णिकागताम् ।। 11.19 ।।
एवं ध्यात्वा समभ्यर्च्य योगपीठमनन्तरम् ।।
मनसावाह्य तत्रेशं हरिं शार्ङ्गं न्यसेत्पुनः ।। 11.20 ।।
हृदयादीनि पूर्वादिचतुर्दिग्दलयोगतः ।।
मध्ये नेत्रं तु कोणेषु अस्त्रमन्त्रं न्यसेत्ततः ।। 11.21 ।।
सङ्कर्षणादिबीजानि पूर्वादिक्रमयोगतः ।।
द्वारि पूर्वे परे चैव वैनतेयं तु विन्यसेत् ।। 11.22 ।।
सुदर्शनं सहस्त्रारं दक्षिणे द्वारि विन्यसेत् ।।
श्रियं दक्षिणतो न्यस्य लक्ष्मीमुत्तरतस्तथा ।। 11.23 ।।
द्वार्य्यत्तरे गदां न्यस्य शङ्खं कोणेषु विन्यसेत् ।।
देवदक्षिणतः शार्ङ्गं वामे चैव सुधीर्न्यसेत् ।। 11.24 ।।
तद्वत्खङ्गं तथा चक्रं न्यसेत्पार्श्वद्वयोर्द्वयम् ।।
ततोऽन्तर्लोकपालांश्च स्वदिग्भेदेन विन्यसेत् ।। 11.25 ।।
वज्रादीन्यायुधान्येव तथैव विनिवेशयेत् ।।
ऊर्घ्वं ब्रह्म तथानन्तमधश्च परिचिन्तयेत् ।। 11.26 ।।
सर्वं ध्यात्वेति संपूज्य मुद्राः सन्दर्शयेत्ततः ।।
अञ्जलिः प्रथमा मुद्रा क्षिप्रं देवप्रसाधनी ।। 11.27 ।।
वन्दनी हृदयासक्तात्सार्द्धं दक्षिणतोन्नता ।।
ऊर्द्धाङ्गुष्ठो वाममुष्टिर्दक्षिणांगुष्ठबन्धनः ।। 11.28 ।।
सव्यस्य तस्य चांगुष्ठो यः स उद्ध्र्वः प्रकीर्त्तितः ।।
तिस्त्रः साधारणा ह्येता मूर्त्तिभेदेन कल्पिताः ।। 11.29 ।।
कनिष्ठादिप्रयोगेण अष्टौ मुद्रा यथाक्रमम् ।।
अष्टानां पूर्वबीजानां क्रमशस्त्ववधारयेत् ।। 11.30 ।।
अंगुष्ठेन कनिष्ठान्तं नामयित्वांगुलित्रयम् ।।
मुद्रेयं नरसिंहस्य न्युब्जं कृत्वा करद्वयम् ।। 11.31 ।।
सव्यहस्तं तथोत्तानं कृत्वोर्द्धं भ्रामयेच्छनैः ।।
नवमीयं स्मृता मुद्रा वराहाभिमता सदा ।। 11.32 ।।
मुष्टिद्वयमथोत्तानमृज्वेकैकेन मोचयेत् ।।
उत्कुञ्चये त्सर्वमुक्ता अंगमुद्रेयमुच्यते ।। 11.33 ।।
मुष्टिद्वयमथो बद्धा एवमेवानुपूर्वशः ।।
दशानां लोकपालानां मुद्राश्च क्रमयोगतः ।। 11.34 ।।
स्वरमाद्यं द्वितीयं च उपान्त्यञ्चान्त्यमेव च ।।
वासुदेवो बलः कामो ह्यनिरुद्धो यथाक्रमम् ।। 11.35 ।।
प्रणवस्तत्सदित्येतद् हुं क्षौं भूरिति मन्त्रकाः ।।
नारायणस्तथा ब्रह्मा विष्णुः सिंहो वराहराट् ।। 11.36 ।।
सितारुणहरिद्राभा नीलश्यामल्लोहिताः ।।
मेघाग्निमधुपिंगाभा वर्णतो नवनामकाः ।। 11.37 ।।
कं टं पं शं गरुत्मान्स्याज्जं खं वं च सुदर्शनम् ।।
षं चं फं षं गदादेवी वं लं मं क्षं च शंखकम् ।। 11.38 ।।
घँ ढँ भँ ङँ भवेच्छ्रीश्च गं जं वं शं च पुष्टिका ।।
घं वं च वनमाला स्याच्छ्री वत्सं दं सं भवेत् ।। 11.39 ।।
छं डं पं यं कौस्तुभः प्रोक्तश्चानन्तो ह्यहमेव च ।।
इत्यंगानियथायोगं देवदेवस्य वै दशा ।। 11.40 ।।
गरुडोऽम्बुजसंकाशो गदा चैवासिताकृतिः ।।
पुष्टिः शिरीषपुष्पाभा लक्ष्मीः काञ्चनसन्निभा ।। 11.41 ।।
पूर्णचन्द्रनिभः शंखः कौस्तुभस्त्वरुणद्युतिः ।।
चक्रं सूर्य्यसहस्त्राभं श्रीवत्सः कुन्दसन्निभः ।। 11.42 ।।
पञ्चवर्णनिभा माला ह्यनन्तो मेघसन्निभः ।।
विद्युद्रूपाणि चास्त्राणि यानि नोक्तानि वर्णतः ।। 11.43 ।।
अर्घ्यपाद्यादि वै दद्यात्पुण्डरीकाक्षविद्यया ।। 11.44 ।।
।।इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे नवव्यूहार्चनं नामैकादशोऽध्यायः ।। 11 ।।


text:
मालदामण्डलम्
मालदामण्डलम्(Malda) वा "मालदहमण्डलम्" (बाङ्गला-মালদহ বা মালদা ) पश्चिमबङ्गराज्यस्य जलपाइगुडिविभागस्य एकं मण्डलम् । मण्डलमिदं राज्यस्य राजधानीकोलकातातः २१५ कि मी उत्तरे अवस्थितम् । आम्रफलस्य तथा चीनांशुकस्य कृषिः अस्य मण्डलस्य उल्लेखयोग्यं वैशिष्ट्यम् । प्रसिद्धलोकसंस्कृतेः गम्भीरायाः(नृत्यप्रकारस्य) उद्भवस्थलं मालदामण्डलमेव । मालदामण्डलस्य केन्द्रम् इङ्गलिश-बाज़ारनगरं मालदा नाम्ना अपि विख्यातम् । पुराकाले मालदामण्डलं पश्चिमबङ्गराज्यस्य राजधानी आसीत् । मालदामण्डले पारम्परिकशिक्षा-संस्कृतेः पोषणं क्रियते । इङ्गलिश-बाजारनगरस्य विस्तृतरूपेण पुरातन-मालदानगरं महानन्दातटसमीपे वर्तते । आश्चर्यविषयोऽस्ति मालदामण्डलस्य स्वाधीनता १९४७ वर्षस्य अगष्टमासस्य १७ दिनाङ्के अभवत् इति।
अन्तर्विषयाः
नामकरणम्[सम्पादयतु]
मालदा इति नामकरणम् अस्य मण्डलस्य आदिवासिगणः मलद" इति कौमगोष्ठ्यात् आगतम् । भिन्नमतानुसारं फ़ारसिभाषायाः शब्दः "माल"(धनसम्पदः) एवं बाङ्गलाभाषायाः शब्दः "दह" इत्येतयोः समन्वयेन मालदह इति सिद्ध्यति ।
इतिहासः[सम्पादयतु]
प्राक्-गौडदेशः[सम्पादयतु]
महर्षिपाणिनि गौडपुरम् इति नगरस्य उल्लेखं कृतवान् । "गौड" जातेः निवासनगरमिदम् आसीत् । बहुप्रसिद्ध"गौड"जनानां राजत्व अत्र पुरकाले आसीदिति स्मारकस्तम्भादि दर्शनात् ज्ञायते । गौडदेशः पुराकाले द्विखण्डे विभज्यासीत् । गौड-पाण्डुया(पुण्ड्रवर्धनः) इति महन्नगरे द्वे पश्चिमबङ्गराज्यस्य मध्ययुगीयराजधानी आस्ताम् । वर्तमान-इङ्गलिशबाजारनगरस्य(पुरातननाम- "इङ्गलेज़ावाद" ब्रिटिशशासकजनैः निर्मितम्) उत्तर,दक्षिणदिशि नगरद्वयम् आस्ताम्।
- क्रीस्तपूर्व पञ्चमशताब्द्यात् गौडप्रदेशस्य परिसीमा परिवर्तनशीला आसीत् । पौराणिकग्रन्थेषु अस्य नगरस्य आख्यानमस्ति । पुण्ड्रनगरं मौर्यशासकस्य प्रादेशिकराजधानी आसीदिति वर्तमानबाङ्गलादेशस्य बोगरामण्डलस्य महास्थानगढनामकस्थाने उपलब्धशिलालेखः प्रमाणयति । तथा प्रसिद्धचीनापरिब्राजकः ह्यु-एञ्-साङ् (Hiuen Tsang)महोदयः सम्म्राट-अशोकस्य बहुशिलालेखाः पुण्ड्रनगरे दृष्टवान् इति स्वभारतभ्रमणपुस्तके वर्णयति ।
- गौडवंशीय विक्रमीराजा "शशाङ्कः" गुप्तशासकोत्तरकाले(प्रायशः सप्तमशताब्देः प्रारम्भकाले) दशकत्रयं अत्र शासनम् अकरोत् । अष्टम शताब्दीतः एकादशशताब्देः समाप्त्यावधिः बङ्गप्रान्तेषु पालवंशस्य आधिपत्यमासीत् । पालजनाः बौद्धमतं प्रसारितवन्तः । तेषां शासनकाले गौडप्रदेशस्य जगदल्लविहारः(बौद्धमठः) इति नाम आसीत् ।
गौडदेशः[सम्पादयतु]
- पालवंशस्य अनुवर्तीसाम्राज्य सेनवंशस्यासीत् । वस्तुतः सेनवंशस्य आगमनान्तरं बौद्धाः बङ्गप्रदेशात् अवलुप्ताः अभवन् । सेनवंशस्य लक्ष्मणसेनगौडः महानराजा आसीत् । सेनवंशस्य शासनकालः क्रैस्तवीय १२०४ पर्यन्तमासीत्। तदनन्तरवर्तीकाले मुस्लिमजनानां राजत्व आसीत् । ते मालदह(माल= धनसम्पदः, दह= द्रहः नाम गभीरह्रदः) इति नामकरणं कृतवन्तः । मुघलसम्राटहुमायुन-महोदयस्य गौडदेशीय आम्रविषये महती प्रीतिः आसीत् । प्रायः एतस्मात् एव जन्नतावादः(स्वर्गोद्यानम्) इत्यपि नामकरणं तेन (हुमायुनेन) दत्तासीत् । १७५७ वर्षपर्यन्तं तेषां (मुस्लिमजनानाम्) गौडप्रान्ते आधिपत्यम् आसीत् ।
गौडोत्तरकालः[सम्पादयतु]
- १७५७ तमे वर्षे इस्ट् इन्डिया संस्थायाः जनाः गौडप्रदेशं आगतवन्तः । वैदेशिकवाणिज्यिकाः महानन्दानद्याः दक्षिणप्रान्ते निवासम् अकरोत् । आङ्गलजनाः मालदामण्डले तेषां वाणिज्यिककार्यालयाः स्थापितवन्तः । प्राच्यपण्डितः "उइलियाम क्यरि" अत्र कार्यं कृतवान् । परन्तु तदा गौडप्रदेश्स्य सुवर्णयुगस्य लेशमात्रमपि न आसीत् ।
- १८७६ वर्षपर्यन्तं मालदामण्डलं वर्तमानबाङ्गलादेशस्य राजशाहीविभागान्तर्भुतासीत् । १८७६-१९०५ काले भागलपुरविभागस्य मण्डलम् आसीत् । १९०५ तमे वर्षे मालदामण्डलं पुनः राजशाहीविभागे आगतम् एवञ्च स्वाधीनताप्राप्तिरवधिः(१९४७ क्रैस्ताब्दः) तस्मिनेव विभागे आसीत् ।
- १९४७ वर्षस्य अगष्ट्-मासस्य १२-१५ दिनाङ्कपर्यन्तं मालदामण्डलस्य भाग्यनिर्धारणं न जातम् । पूर्व-पाकिस्थाने उत भारते अस्य स्थानमिति विषये निर्णयः अगष्ट्-मासस्य १७ दिनाङ्के अभवत् । भारतवर्षेन विजीतमिदं मालदामण्डलम् ।
- स्वाधीनभारतवर्षे मालदामण्डलम् उपेक्षितम् आसीत् । परन्तु केन्द्रीयमन्त्री ए वि ए गणिखान चौधुरीमहोदयस्य तत्त्वावधाने मण्डलमिदं पश्चिमबङ्गराज्यस्य एवं भारतवर्षस्य विशिष्टस्थानम् अलभत् । २८ वर्षाणि सः मण्डलस्य उन्नतिनिमित्तं बहुप्रकल्परूपायणं कृतवान् ।
अवस्थानं जनसंख्या च[सम्पादयतु]
- अक्षांशः : २४°४०’२०"- २५°३२’०८" उत्तरदिक्
- द्राघिमांशः : ८७°४५’५०"- ८८°२८’१०" पूर्वदिक्
- मण्डलस्य आयतनम् : ३४५५.६६ वर्ग कि मी
- जनसंख्या (२००१ जनगणनाधारेण): ३,२९०,१६०
परिसीमा[सम्पादयतु]
मालदामण्डलस्य पश्चिमदिशि बिहारराज्यम् अस्ति । तथा उत्तरदिशि उत्तरदिनाजपुरं दक्षिणदिनाजपुरमण्डलञ्च स्तः । पूर्वदिशि बाङ्गलादेशः तथा दक्षिणे मुर्शिदावादमण्डलं विराजते ।


text:
1-15 संग्रहवस्तुपटलम्
Technical Details
संग्रहवस्तुपटलम्
उद्दानं पूर्ववद्वेदितव्यम्।
तत्र कतमो बोधिसत्त्वानां प्रियवादितास्वभावः। इह बोधिसत्त्वो मनापां सत्यां धर्म्याञ्चार्थोपसंहिताञ्च सत्त्वेषु वाचमुदाहरति। अयं बोधिसत्त्वानां समासतः प्रियवादितास्वभावः।
तत्र कतमा बोधिसत्त्वस्य सर्वा प्रियवादिता। सा त्रिविधा द्रष्टव्या। इह बोधिसत्त्वस्य या वाक्सम्मोदनी यया वाचा बोधिसत्त्वो विगतभृकुटिः पूर्वाभिलापी उत्तानमुखवर्णः स्मितमुख पूर्वङ्गमः क्षेमस्वस्त्ययनपरिपृच्छया वा धातुसाम्यपरिपृच्छया वा सुखरात्रिन्दिवपरिपृच्छया वा एहीति स्वागत [वादि] तया वा इत्येवमादिभिराकारैः सत्त्वान् प्रतिसम्मोदयति लोकयात्रां नागरकभावमनुवर्तमानः। या च वाग्बोधिसत्त्वस्यानन्दनी यया वाचा बोधिसत्त्वः पुत्रवृद्धिं [दारवृद्धिं] ज्ञातिवृद्धिं धनवृद्धिं धान्यवृद्धिं वा दृष्ट्वा अप्रतिसंविदितात्मवृद्धिकानां सत्त्वानामावेदयन्नानन्दयति श्रद्धाशीलश्रुतत्यागप्रज्ञावृद्ध्या वा पुनरानन्दयति। या च बोधिसत्त्वस्य सर्वाकारगुणोपेतधर्मदेशनाप्रतिसंयुक्ता वाक् सत्त्वानां हितसुखाय सततसमितं प्रत्युपस्थिता परमेणोपकारेणोपकारिभूता। इयं बोधिसत्त्वानां प्रियवादिता प्रभेदशः सर्वा वेदितव्या।
तत्र कतमा बोधिसत्त्वानां समासतः सर्वा प्रियवादिता। सा द्विविधा द्रष्टव्या। लोकयात्रानुगता सम्यग्धर्मदेशनानुगता च। तत्र या च सम्मोदनीवाग् या चानन्दनी इयं लोकयात्रानुगता वेदितव्या। तत्र येयं वागुपकरा परमेणोपकारेण प्रत्युपस्थिता निर्दिष्टा इयं सम्यग्धर्मदेशनानुग्रता वेदितव्या।
तत्र कतमा बोधिसत्त्वस्य दुष्करा प्रियवादिता। सा त्रिविधा द्रष्टव्या। यद्बोधिसत्त्वो वधकेषु प्रत्यर्थिषु प्रत्यमित्रेषु सुविशुद्धेन निष्कलुषेण चेतसा प्रतिसंख्याय सम्मोदनीं वा आनन्दनीं वा उपकरां वाचमुदीरयति इयं बोधिसत्त्वस्य प्रथमा दुष्करा प्रियवादिता वेदितव्या। यत्पुनर्बोधिसत्त्वः अधिमात्रं संमूढेषु सत्त्वेषु धन्धेन्द्रियेष्वपरितस्यमानः प्रतिसंख्याय धर्म्यां कथां कथयति खेदमभ्युपगम्य ग्राहयति न्यायं धर्मं कुशलम् इयं द्वितीया बोधिसत्त्वस्य दुष्करा प्रियवादिता वेदितव्या। पुनर्यद्बोधिसत्त्वः शठेषु मायाविषु सत्त्वेष्वाचार्योपाध्यायगुरुदक्षिणीयविसंवादकेषु मिथ्याप्रतिपन्नेषु अनाघातचित्तोऽप्रतिघचित्तः सम्मोदनीमानन्दनीमुपकरां वाचमुदीरयति इयं बोधिसत्त्वस्य तृतीया दुष्करा प्रियवादिता वेदितव्या।
तत्र कतमा बोधिसत्त्वस्य सर्वतो-मुखी प्रियवादिता। सा चतुर्विधा द्रष्टव्या। निवरण-प्रहाणाय सुगतिगमनाय पूर्वकालकरणीया धर्मदेशना। विगतनिवरणस्य कल्य-चित्तस्य सामुत्कर्षिकी चतुरार्यसत्य-प्रतिसंयुक्ता धर्मदेशना। प्रमत्तानां सत्त्वानां गृहि-प्रव्रजितानां सम्यक्संचोदना प्रमादचर्याया उत्थाप्य अप्रमादचर्यायां प्रतिष्ठापनार्थम्। उत्पन्नोत्पन्नाञ्च संशयानामपनयाय या धर्मदेशना सांकथ्यविनिश्चय-क्रिया।
तत्र कतमा बोधिसत्त्वानां सत्-पुरुषाणां सत्पुरुषप्रियवादिता। सा पञ्चविधा द्रष्टव्या। इह बोधिसत्त्वभूतास्तथागतभूताश्च बोधिसत्त्वाः सनिदानमेव विनेयानां धर्मं देशयन्ति सनिःसरणं सप्रतिसरणं सपराक्रमं सप्रातिहार्यम्। स्थाने सोत्पत्तिकं शिक्षापदं प्रज्ञपयन्ति। तस्मात् एषां धर्मः सनिदानो भवति। समात्तशिक्षाणाञ्चापन्नानामापत्तेः व्युत्थानं प्रज्ञपयन्ति। तस्मात् एषा धर्मः सनिःसरणो भवति। चतुर्भिः प्रतिसरणैः संगृहीतामविपरीतां धर्मविनयेऽस्मिन् प्रतिपत्तिं प्रज्ञपयन्ति। तस्मादेषां धर्मः सप्रतिसरणो भवति। सर्वदुःख-नैर्याणिकीमप्रत्युदावर्तां प्रतिपदं संप्रकाशयन्ति। तस्मादेषां धर्मः सपराक्रमो भवति। त्रिभिश्च प्रातिहार्यैः सर्वां देशनामबन्ध्यां कुर्वन्ति। तस्मादेषां धर्मः सप्रातिहार्यो भवति।
तत्र कतमा बोधिसत्त्वानां सर्वाकारा प्रियवादिता। सा षड्विधा सप्तविधा चैकध्यमभिसंक्षिप्य त्रयोदशविधा द्रष्टव्या। अनुज्ञेयेषु धर्मेष्वनुज्ञाने प्रियवादिता। प्रतिषेद्धव्येषु धर्मेषु प्रतिषेधे। धर्माणां धर्मपर्यायोद्भाविका प्रियवादिता। धर्मलक्षणाविपरीतोद्भाविका। धर्म-निर्वचनाविपरीतोद्भाविका। धर्मपदप्रकारप्रभेदोद्भाविका प्रियवादिता। सम्मोदनी प्रियवादिता। आनन्दनी प्रियबादिता। परेषां सर्वोपकरणैरल्पोत्सुकतायां सर्वकृत्येषु च सम्यग्गतेष्वल्पोत्सुकतायां विशदप्रवारणी प्रियवादिता। विविधेषु च भयेषु भीतानामाश्वासनी प्रियवादिता। न्यायोपदेशसंगहीता च प्रियवादिता। अकुशलात् स्थानाद् वुत्थाप्य कुशले स्थाने प्रतिष्ठापनार्थं सम्यग्दृष्ट-श्रुत-परिशङ्कित-संचोदनावसादनी प्रियवादिता। परं प्रतिबलमध्येष्योपसंहृता प्रियवादिता। इयं बोधिसत्त्वानां त्रयोदशाकारा प्रियवादिता सर्वाकारा वेदितव्या।
तत्र कतमा बोधिसत्त्वानां विधातार्थिक-प्रियवादिता। साऽष्टविधा द्रष्टव्या। या बोधिसत्त्वस्य चतुर्विधां वाग्विशुद्धिं निश्रित्याष्टस्कार्येषु व्यवहारेषु वाक्। इयं विघातार्थिक-प्रियवादिता बोधिसत्त्वानामुच्यते। तत्रेयं चतुविधा वाग्विशुद्धिः। मृषावादात्प्रतिविरतिः। पैशुन्यात्पारुष्यात्संभिन्नप्रलापात् प्रतिविरतिः। तत्रेमेऽष्टावार्या व्यवहाराः। दृष्टे दृष्टवादिता श्रुते मते विज्ञाते विज्ञातबादिता। अदृष्टेऽदृष्टवादिता। अश्रुतेऽमते अविज्ञातेऽविज्ञातवादिता।
तत्र कतमा बोधिसत्त्वानामिहामुत्रसुखा प्रियवादिता। सा नवविधा द्रष्टव्या। ज्ञातिव्यसनशोकप्रहाणाय प्रियवादिता। भोगव्यसनशोक प्रहाणाय आरोग्यव्यसनशोकप्रहाणाय प्रियवादिता। शीलव्यसनप्रहाणाय दृष्टिव्यसनप्रहाणाय प्रियवादिता। शीलसंपदे दृष्टिसंपदे आचारसंपदे आजीवसंपदे च या प्रियवादिता सद्धर्मदेशना।
तत्र कतमा बोधिसत्त्वस्य विशुद्धा प्रियवादित्ता। सः विंशतिविधा द्रष्टव्या। विंशत्याकारैर्या धर्मदेशना सा पुनः पूर्ववद्वेदितव्या। तद्यथा बलगोत्रपटले। तत्रार्थचर्या यथैव प्रियवादिता तथैव विस्तरेण वेदितव्या। एयद्विशिष्टाञ्चार्थचर्यामन्यां वक्ष्यामि। तथा हि बोधिसत्त्वः सर्वप्रकारयाऽनया प्रियवादितया तत्र-तत्रोपगमार्थं सत्त्वानामाचरति। तत्र कतमो बोधिसत्त्वानामर्थचर्यास्वभावः। एवं प्रियवादितया युक्तिसंदर्शितानां सत्त्वानां यथायोगं शिक्षास्वर्थचर्यायां धर्मानुधर्मप्रतिचर्यायां कारुण्यचित्तमुपस्थाप्य निरामिषेण चेतसा समादापना विनयना निवेशना प्रतिष्ठापना। अयमर्थचर्यायाः समासतः स्वभावनिर्देशः
तत्र कतमा बोधिसत्त्वानां सर्वार्थचर्या। सा द्विविधा द्रष्टव्या। अपरिपक्वानाञ्च सत्त्वानां परिपाचना। परिपक्वानाञ्च सत्त्वानां विमोचना। सा पुनस्त्रिभिर्मुखैः वेदितव्या। दृष्टधार्मिकेऽर्थे समादापना। सांपरायिकेऽर्थे समादापना। दृष्टधर्म-सांपरायिकेऽर्थे समादापना। तत्र धार्मिकैः कर्मगुणैः भोगानामर्जन-रक्षण-वर्धन-सम्यक्-समादापनतया दृष्टधार्मिकेऽर्थे समादापना वेदितव्या। येनायं परतश्च प्रशंसां लभते दृष्टे च धर्मै सुखम्। उपकरणसुखेनानुगृहीतो विहरति। तत्र भोगान् उत्सृज्य भिक्षाकवृत्त-जीविका-प्रतिबद्धमव्रज्या-समादापना। सांपरायिकेऽर्थे समादापना वेदितव्या। येनायं नियतं संपरायसुखितो भवति न त्ववश्यं दृष्टे धर्मे। तत्र या गृहिणो वा प्रव्रजितस्य वानुपूर्वेण वैराग्य-गमन-समादापना। इयं दृष्टधर्म-सांपरायिकेऽर्थे समादापना वेदितव्या। येनायं दृष्टे च धर्मे प्रस्रब्ध-काय प्रस्रब्ध-चित्तः सुखं स्पर्शं विहरति। संपराये च विशुद्धिदेवेषूपद्यते। निरूपधिशेषे निर्वाणधातौ परिनिर्वाति।
तत्र कतमा बोधिसत्त्वानां दुष्करा अर्थचर्या। सा त्रिविधा द्रष्टव्या। पूर्वकुशलमूलहेत्वचरितेषु सत्त्वेष्वर्थचर्या बोधिसत्त्वानां दुष्करा। तथा हि ते दुःखसमादाप्या भवन्ति कुशले। महत्यां भोगसंपदि वर्तमानेषु सत्त्वेषु तदध्यवसानगतेष्वर्थचर्या बोधिसत्त्वानां दुष्करा। तथाहि ते महति प्रमादपदे प्रमादस्थाने वर्तन्ते। इतो बाह्यकेषु तीर्थिकेषु पूर्वं [च] तीर्थिक दृष्टिचरितेषु सत्त्वेष्वर्थंचर्या बोधिसत्त्वानां दुष्करा। तथा हि ते स्वयं संमूढाश्चाभिनिविष्टाश्चास्मिन् धर्मविनये।
तत्र कतमा बोधिसत्त्वानां सर्वतोमुखी अर्थचर्या। सा चतुर्विधा द्रष्टव्या। इह बोधिसत्त्वः अश्राद्धं श्रद्धासंपदि समादापयति यावत्प्रतिष्ठापयति। दुःशीलं शीलसंपदि दुष्प्रज्ञं प्रज्ञासंपदि मत्सरिणं त्यागसंपदि समादापयति यावत्प्रतिष्ठापयति।
तत्र कतमा बोधिसत्त्वस्य सत्पुरुषार्थचर्या। सा पञ्चविधा द्रष्टव्या। इह बोधिसत्त्वः सत्त्वान् भूतेऽर्थे समादापयति। कालेन समादायपति। अर्थोपसंहितेऽर्थे समादापयति। श्लक्ष्णेन समादापयति। मैत्रचित्तेन समादापयति।
तत्र कतमा बोधिसत्त्वानां सर्वाकारार्थचर्या। सा षड्विधा सप्तविधा चैकध्यमभिसक्षिप्य त्रयोदशविधा द्रष्टव्या। इह बोधिसत्त्वः संग्रहीतव्यांश्च सत्त्वान् सम्यक् संगृह्णाति। निग्रहीतव्यांश्च सत्त्वान् सम्यग्निगृह्णाति। शासनप्रतिहतानाञ्च सत्त्वानां प्रतिघातमपनयति। मध्यस्थान् सत्त्वानस्मिन् शासनेऽवतारयति। अवतीर्णाश्च सत्त्वान् सम्यक् त्रिषु यानेषु परिपाचयति। परिपक्वांश्च सत्त्वान् विमोचयति। तदेकत्यांश्च सम्भार-रक्षोपचये संनियोजयति। यदुत हीनयान-निःसृतिं वारभ्य महायान-निःसृतिं वारभ्य। यथा सम्भाररक्षोपचये एवं प्रविवेके चित्तैकाग्रतायामावरणविशुदौ मनस्कारभावनायां च सन्नियोजयति। श्रावक-प्रत्येक-बुद्धगोत्रान् श्रावक-प्रत्येक-बुद्धयाने सन्नियोजयति। तथागत-गोत्राननुत्तरे सम्यक्संबोधियाने नियोजयति।
तत्र कतमा बोधिसत्त्वानां विघातार्थिकार्थचर्या। साऽष्टविधा द्रष्टव्या। ह्रेतव्येषु स्थानेष्वाह्रीक्यपर्यवस्थान-पर्यवस्थितानां सत्त्वानामाह्रीक्यपर्यवस्थानं विनोदयत्यपनयति। यथा आह्रीक्यपर्यवस्थानमेवमपत्रपितव्येषु अनपत्राप्यपर्यवस्थानं मिद्धपर्यस्थानमौद्धत्यपर्यवस्थानं कौकृत्यपर्यंवस्थानमीर्षापर्यस्थानं [मात्सर्यपर्यवस्थानं] विनोदयत्यपनयति।
तत्र कतमा बोधिसत्त्वस्येहामुत्रसुखाऽर्थचर्या। सा नवविधा द्रष्टव्या। परसत्त्वानां कायकर्मपरिशुद्धिमारभ्य सर्वाकारा प्राणातिपातात् प्रतिविरतिसमानापनता। सर्वाकारादत्तादानात्-प्रतिविरति-समादापनता। सर्वाकारा काममिथ्याचारात्-प्रतिविरति-समादापनता। सर्वाकारा सुरामैरेयमद्यप्रमादस्थानात् प्रतिविरति-समादापनता। वाक्कर्मपरिशुद्धिमारभ्य सर्वाकारा मृषावाद-प्रतिविरति-समादापनता। सर्वाकारा पैशुन्य-प्रतिविरति-समादापनता। सर्वाकारा पारुष्य-प्रतिविरति-समादापनता। सर्वाकारा सम्भिन्नप्रलाप-प्रतिविरति-समादापनता। मनस्कर्मपरिशुद्धिमारभ्य सर्वाकाराभिध्याव्यापादमिथ्यादृष्टि-प्रतिविरति-समादापनता।
तत्र कतमा बोधिसत्त्वस्य विशुद्धाऽर्थचर्या। सा दशविधा द्रष्टव्या। बहिःशुद्धिमुपादाय पञ्चविधा। अन्तःशुद्धिमुपादाय पञ्चविधा। बहिःशुद्धिमुपादाय बोधिसत्त्वानां पञ्चविधा सत्त्वेष्वर्थचर्या कतमा। अनवद्याऽपरावृत्ताऽनुपूर्वा सर्वत्रगा यथायोगं च।
इह बोधिसत्त्वः सत्त्वान्न दुश्चरितव्यामिश्रे दुश्चरितपूर्वगमे सावद्ये सक्लिष्टेऽकुशले सन्नियोजयति। इयमस्यानवद्या भवत्यर्थचर्या सत्त्वेषु।
पुनर्बोधिसत्त्वो नामोक्षे चानेकान्तविशुद्धे चायतने मोक्ष एष एकान्तविशुद्ध एष इति सत्त्वांस्तत्रैव समादापयति। इयमस्यापरावृत्ता सत्त्वेष्वर्थचर्या।
पुनर्बोधिसत्त्वः पूर्वं बालप्रज्ञानां सत्त्वानामुत्तानां धर्मदेशनां करोति। उत्तानामववादानुशासनीमनुप्रवर्तयति। मध्यप्रज्ञाँश्चैनाँ विदित्वा मध्यां धर्मदेशनां सूक्ष्मामववादानुशासनीमनुप्रवर्तयति अनुपूर्वेण कुशलपक्षसमुदागमाय। इयमस्यानुपूर्वा सत्त्वेष्वर्थचर्या।
पुनर्बोधिसत्त्वश्चतुर्णां वर्णानाम् आ-देवमनुष्याणां सर्वसत्त्वानां यथाशक्तियथाबलमर्थमाचरति। हितसुखं पर्येषते। तत्रैव समादापयति। इममस्य मर्वत्र्ःगा सत्त्वेष्वर्थचर्या।
पुनर्बोधिसत्त्वो ये सत्त्वा यस्मिन् स्वार्थे कुशले परीत्ते मध्येऽधिमात्रे वा शक्यरूपाः समादापयितुं येन चोपायेन शक्यरूपाः समादायितुं तान् यथायोगं तत्र तथा समादापयति। इयं तावद्बोधिसत्त्वानां सत्त्वेषु पञ्चविधा वहिःशुद्धा अर्थचर्या।
तत्र कतमा बोधिसत्त्वानां पञ्चविधाऽन्तःशुद्धा सत्त्वेष्वर्थचर्या। इह बोधिसत्त्वो विपुलेन सत्त्वेषु कारुण्याशयेन प्रत्युपस्थितेनार्थमाचरति। पुनर्बोधिसत्त्वः सत्त्वानामर्थे सर्वदुःखपरिश्रमैरप्यपरिखिन्नमानसः प्रमुदित एवं सत्त्वानामर्थमाचरति। पुनर्बोधिसत्त्वः प्रवरायामग्र्यायामपि संपदि वर्तमानो दासवत्प्रेष्यवद्वश्यपुत्रवच्चण्डालदारकवन्नीचचित्तो निहतमदमानाहंकारः नामर्थमाचरति। पुनर्बोधिसत्त्वो निरामिषेणाकृत्रिमेण च परमेण च प्रेम्णा सत्त्वानामर्थमाचरति। पुनर्बोधिसत्त्व आत्यन्तिकेनापुनः प्रत्युदावर्त्येन मैत्रेण चेतसा सत्त्वानामर्थमाचरति। इयं बोधिसत्त्वस्य पञ्चविधाऽन्तःशुद्धा सत्त्वेष्वर्थचर्या वेदितव्या। या च पञ्चविधा वहिःशुद्धा या च पञ्चविधाऽन्तःशुद्धा तां सर्वामेकध्यमभिसंक्षिप्य दशविधा बोधिसत्त्वानां विशुद्धाऽर्थचर्येत्युच्यते।
तत्र कतमा बोधिसत्त्वस्य समानार्थता। इह बोधिसत्त्वो यस्मिन्नर्थे यस्मिन् कुशलमूले परान् समादापयति तस्मिन्नर्थे तस्मिन् कुशलमूल समादापने तुल्ये वाऽधिके वा स्वयं संशिक्ष्यते। इति यैवं बोधिसत्त्वस्य परैस्तुल्यार्थता इयमुच्यते समानार्थता। तां समानार्थतां परे विनेया बोधिसत्त्वेभ्य उपलभ्य दृढनिश्चया भवन्त्यप्रत्युदावर्त्यास्तस्मिन् कुशल [मूल] समादापने। तत्कस्य हेतोः। तेषामेवं भवति। नूनमेतदस्माकं हितमेतत्सुखं यत्रायं बोधिसत्त्वोऽस्मान् समादापितवान्। यस्मादयं बोधिसत्त्वो यत्रैवास्मान् सन्नियोजयति तदेवात्मना समुदाचरति। तत्रायं जानन्नहितमसुखं नात्मना समुदाचरेदिति न चास्य समानार्थस्य बोधिसत्त्वस्यैवं भवन्ति परे वक्तारः। त्वं तावत् स्वयं न कुशलं समादाय वर्तसे। कस्मात्त्वं परं कुशलेऽत्यर्थ समादापयितव्यं वक्तव्यमववदितव्यं मन्यसे। त्वमेव तावदन्यैर्वक्तव्योऽववदितव्योऽनुशासितव्य इति। अस्ति बोधिसत्त्वः परैः समानार्थ एव संस्तां समानार्थतां परेषां नोपदर्शयति। अस्त्यसमानार्थ एव सन् समानार्थतामुपदर्शयति। अस्ति समानार्थः ससानार्थतामुपदर्शयति। अस्ति नैव समानार्थो नापि समानार्थतामुपदर्शयति। तत्र प्रथमा कोटि तुल्यगुणप्रभावानां बोधिसत्त्वानां बोधिसत्त्वमार्गे आचार्यत्वमभ्युपगतानां तुल्यगुणप्रभावो बोधिसत्त्वः प्रतिच्छन्नकल्याणतया गुणान् प्रभावञ्च नोपदर्शयति। द्वितीया कोटी हीनाधिमुक्तिकानां सत्त्वानां गंभीरेषु स्थानेषूत्त्रस्तानां प्रतिसंख्याय बोधिसत्त्वः तेषामेव सत्त्वानां तेनोपायेन विनयनार्थं सहधार्मिकमात्मानमुपदर्शयति। संचिन्त्य आ-चण्डालानाम् आ-शुनामर्थं कर्तुकाम उपद्रवं संशमितुकामो विनयितुकाम आ-चण्डालानाम् आशुनां सभागतायामुपपद्यते। तृतीया कोटी चलकुशलमूलसमादानानां विनेयानां स्थिरीकरणार्थं बोधिसत्त्वः समानार्थः अधिकार्थो वा समानार्थतामुपदर्शयति। चतुर्थी कोटी स्वयं प्रमत्तः परार्थमप्यभ्युपेक्षते।
तत्र यच्च दानमनेकविधं निर्दिष्टं यच्च शीलं विस्तरेण यावद्या च समानार्थता तत्र पारमिताभिरध्यात्मं बुद्धधर्मपरिपाकः। संग्रहवस्तुभिः [सर्व-] सत्त्वपरिपाकः। समासतो बोधिसत्त्वस्यैतत्कुशलानां धर्माणां कर्म वेदितव्यम्। तत्र यच्च दानमनेकविधं पूर्ववद्यावत् समानार्थता इत्येषामनेकविधानामप्रमेयाणां कुशलानां धर्माणां बोधिपाक्षिकानां त्रिभिः कारणैः समुदाचारो वेदितव्यः। द्वाभ्यां कारणाभ्यां श्रेष्ठता वेदितव्या। त्रिभिः कारणैर्विशुद्धिर्वेदितव्या।
कायेन वाचा मनसा समुदाचारो वेदितव्यः। उदारत्वादसंक्लिष्टत्वाच्च श्रेष्ठता निरुत्तरता असाधारणता च वेदितव्या। तत्र सत्त्वाभेदतो वस्त्वभेदतः कालाभेदत्तश्चोदारता वेदितव्या। तत्र सत्त्वाभेदो यद्बोधिसत्त्वः सर्वसत्त्वानधिष्ठाय सर्वसत्त्वानारभ्य तानि दानादीनि कुशलमूलानि समुदाचरति न केवलस्यात्मन एवार्थे। तत्र वस्त्वभेदो यद्बोधिसत्त्वः सर्वाणि सर्वाकाराणि तानि कुशलमूलानि दानादिकानि समादाय वर्तते। तत्र कालाभेदो यद्बोधिसत्त्वः सततसमितमनिराकृतप्रयोगोऽनिक्षिप्तधुरो रात्रौ च दिवा वा दृष्टे वा धर्मे तेनैव च हेतुनाऽभिसंपरायेऽपि तानि दानादीनि कुशलमूलानि समुदाचरति। तत्र चतुर्भिराकारैरसंक्लिष्टता वेदितव्या। इह बोधिसत्त्वो मुदितचित्तः तान् कुशलान् धर्मान्निषेवते न दुःखी न दुर्मना अविप्रतिसारी भवति ततो निदानम्। पुनर्बोधिसत्त्वः परमनपहत्य दृष्टिगतान्यनभिनिविश्य दुश्चरितेनाव्यामिश्राणि तानि कुशलमूलानि दानादिकानि समुदाचरति। पुनर्बोधिसत्त्वः सत्कृत्य सर्वात्मना तेष्वेव गुणदर्शी सारदर्शी शान्तदर्शी सुनिश्चितोऽपरप्रत्ययोऽनन्यनेयः तान् कुशलान् धर्मान् दानादीन् समादाय वर्तते। पुनर्बोधिसत्त्वो न तेर्षा दानादीनां कुशलानां धर्मांणां विपाकं प्रतिकांक्षते चक्रवर्तित्वं वा शक्रत्वं वा मारत्वं वा ब्रह्मत्वं वा नापि परतः प्रतिकारं प्रत्याशंसते। न तत्र निश्रितो भवति। न सर्वलाभसत्कारश्लोकेषु नाप्यन्ततः कायजीवितेऽपि निश्रितो भवति। इति य एभिराकारैः प्रसादप्रामोद्यसहगतश्चाविषमश्च सत्कृप्य चानिश्रितश्च पर्यवसानानां कुशलानां धर्माणां समुदाचारः। सा एषामसंक्लिष्टतेत्युच्यते। विशुद्धिरुत्तप्तता अचलता सुविशुद्धता च वेदितव्या। तत्राशय शुद्धिभूमिप्रविष्टस्य बोधिसत्त्वस्य उत्तप्तान्यचलानि चैतानि कुशलमूलानि भवन्ति। तत्रेयमुत्तप्तता यदाशयशुद्धस्य बोधिसत्त्वस्य सर्वे ते कुशला धर्मा अप्रतिसंख्यानकरणीया भवन्ति। तत्रेयमचलनता यदाशयशुद्धो बोधिसत्त्वो यथा प्रतिलब्धेभ्यो यथोपचितेभ्यश्च एभ्यः कुशलेभ्यो धर्मेभ्यो न परिहीयते। न भव्यो भवत्यायत्यां परिहाणाय। नान्यत्र तेषां तेषां रात्रिदिवानामत्ययात्तेषां तेषामात्मभावानां समतिक्रमाच्चन्द्रो वा शुक्लपक्षे प्रत्युपस्थिते वर्धत एव एभिः कुशलैर्धर्मैर्न [परि] हीयते बोधिसत्त्वः निष्ठागमनभूमिब्यवस्थितस्य पुनर्बोधिसत्त्वस्यैकजातिप्रतिबद्धस्य चरमभविकस्य वा एते कुशला धर्माः सुविशुद्धा वेदितव्या येषामुत्तरि बोधिसत्त्वभूमौ परिशुद्धतरता नास्ति। एवं त्रिभिः कारणैरेषां कुशलानां धर्माणां समुदाचारः। द्वाभ्यां कारणाभ्यां श्रेष्ठता। त्रिभिः कारणैः सुविशुद्धता वेदितव्या दानादीनां समानर्थतावसानानाम्।
तत्र सर्वदानस्य सर्वशीलस्य विस्तरेण यावत्सर्वसमानर्थताया आसेवितायाः सुविशोधितायाः सकलसंपूर्णाया अनुत्तरा सम्यक्संबोधिर्वज्रसारशरीरता सद्धर्मचिरस्थितिकता च फलमभिनिर्वर्तते। तत्र दुष्करदानेन दुष्करशीलेन यावद्दुष्करसमानार्थतया आसेवितया सुविशोधितया तथागतस्याप्रतिसमाश्चर्याद्भुतधर्मसमन्वागतत्वं फलमभिनिर्वर्तते। तत्र सर्वतोमुखेन दानेन सर्वतोमुखेन शीलेन विस्तरेण यावत्सर्वतोमुखया समानार्थतया तथागतस्य सर्वतः प्रधानसत्त्वैर्देवमनुष्यैः पूज्यत्वं फलमभिनिवर्तते। तत्र सत्पुरुषदानस्य सत्पुरुषशीलस्य यावत्सत्पुरुषसमानार्थतायाः तथागतस्य ये केचित्सत्त्वा अपदा वा [द्विपदा वा] चतुष्पदा वा बहुपदा वा रूपिणो वाऽरूपिणो वा संज्ञिनो वासंज्ञिनो वा नैवसंज्ञानासंज्ञायतनोपगा वा [तेषां] सर्वेषां सत्त्वानामग्र्यत्वं फलमभिनिर्वर्तते। तत्र सर्वाकारस्य दानस्य [सर्वाकारस्य] शीलस्य विस्तरेण यावत्सर्वाकारायाः समानार्थतायास्तथागतस्याप्रमेयविचित्रपुण्यपरिगृहीतं द्वात्रिंशन्महापुरुषलक्षणाशीत्यनुव्यञ्जनकायता फलमभिनिर्वर्तते। तत्र विघातार्थिकदानस्य विघातार्थिकशीलस्य विस्तरेण यावद्विघातार्थिकसमानार्थतायाः तथागतस्य बोधिमण्ड निषण्णस्य सर्वमारप्रत्यर्थिकविधाताविहेठाविकम्पनाप्रतिबलनता फलमभिनिर्वर्तते। तत्रेहामुत्रसुखस्य दानस्य इहामुत्रसुखस्य शीलस्य विस्तरेण यावदिहामुत्रसुखायाः समानार्थतायास्तथागतस्य परमध्यानविमोक्षसमाधिसमापत्तिसुखं फलमभिनिर्वर्तते। तत्र विशुद्धस्य दानस्य विशुद्धस्य शीलस्य विस्तरेण यावद्विशुद्धायाः समानार्थंताया आसेवितायाः सुविशोधितायाः सकलसंपूर्णयास्तथागतस्य सर्वाकाराश्चतस्रः परिशुद्धयः आश्रयपरिशुद्धिरालम्बनपरिशुद्धिश्चित्तपरिशुद्धिर्ज्ञानपरिशुद्धिः फलमभिनिर्वर्तते। तथा त्रीण्यारक्ष्याणि दशबलवैशारद्यस्मृत्युपस्थान-सर्वावेणिकबुद्धधर्मविशुद्धिश्च फलमभिनिर्वर्तते। इदमस्य बोधिसत्त्वस्य दानादीनां कुशलानां धर्माणां पर्यन्तगतं फलं निरुत्तरम्। अन्यच्चास्याप्रमाणमिष्टमनवद्यं बोधिसत्त्वचर्यासु संसरतो वेदितव्यम्।
इति बोधिसत्त्वभूमावाधारे योगस्थाने पञ्चदशमं संग्रहवस्तुपटलम्।


text:
सूत्रम्
उपसर्गाच्छन्दसि धात्वर्थे॥ ५।१।११७
काशिका-वृत्तिः
उपसर्गाच् छन्दसि धात्वर्थे ५।१।११८
उपसर्गात् ससाधने धात्वर्थे वर्तमानात् स्वार्थे वतिः प्रत्ययो भवति छन्दसि विषये। यदुद्वतो निवतो यासि वप्सद्। उद्गतानि निगतानि च।
न्यासः
उपसर्गाच्छन्दसि धात्वर्थे। , ५।१।११७
उपसर्गाः प्रादयः, ते चैवमात्मकाः। यत्र क्रियावाची शब्दः प्रयुज्यते, तत्र क्रियाया विशेषका भवन्ति--आगच्छति, प्रगच्छतीति। यत्र न प्रयुज्यते, तत्र समाधनक्रियावाचकाः--सङ्कटः, उत्कट इति। क्रियावाची शब्दः प्रादीनां वत्यन्तानां प्रयोगे न प्रयुज्यते। तेन साधनो धात्वर्थेः स्वार्थः। तेन साधने धात्वर्थे वत्र्तमानादुपसर्गात्? प्रत्ययो विज्ञायति इत्याह--"समाधने धात्वर्थे" इति। यदि ह्रेवमात्मका उपसर्गाः, धात्वर्थग्रहणं न कत्र्तव्यम्()? सत्यमेतत्(); तत्? क्रियते विस्पष्टार्थम्()। "उद्वतः, निवतः" इति। उच्छब्दात्? निश्बदात् समाधने धात्वर्थे वतिः। ननु च वतेरव्ययसंज्ञकत्वाद्विभक्तेर्लुक्? प्राप्नोति, स कस्मान्न भवति? अव्ययसंज्ञाया अनित्यत्वात्()। अनित्यत्वं तु तस्याः "सत्यमेतत्(); तत्? क्रियते विस्पष्टार्थम्()। "उद्वतः, निवतः" इति। उच्छब्दात्? निशब्दात्? समाधने धात्वर्थे वतिः। ननु च वतेरवययसंज्ञकतवाद्विभक्तेर्लुक्? प्राप्नोति, स कस्मान्न भवति? अव्ययसंज्ञाया अनित्यत्वात्()। अनित्यत्वं तु तस्याः "सर्वमिदं काण्डं स्वरादावपिं पठ()ते" इत्यादिनाऽव्ययसंज्ञाप्रकरण एव प्रतिपादितम्॥


text:
ऋग्वेदः सूक्तं १०.९८
(ऋग्वेद: सूक्तं १०.९८ इत्यस्मात् पुनर्निर्दिष्टम्)
बृहस्पते प्रति मे देवतामिहि मित्रो वा यद्वरुणो वासि पूषा । आदित्यैर्वा यद्वसुभिर्मरुत्वान्स पर्जन्यं शंतनवे वृषाय ॥१॥ आ देवो दूतो अजिरश्चिकित्वान्त्वद्देवापे अभि मामगच्छत् । प्रतीचीनः प्रति मामा ववृत्स्व दधामि ते द्युमतीं वाचमासन् ॥२॥ अस्मे धेहि द्युमतीं वाचमासन्बृहस्पते अनमीवामिषिराम् । यया वृष्टिं शंतनवे वनाव दिवो द्रप्सो मधुमाँ आ विवेश ॥३॥ आ नो द्रप्सा मधुमन्तो विशन्त्विन्द्र देह्यधिरथं सहस्रम् । नि षीद होत्रमृतुथा यजस्व देवान्देवापे हविषा सपर्य ॥४॥ आर्ष्टिषेणो होत्रमृषिर्निषीदन्देवापिर्देवसुमतिं चिकित्वान् । स उत्तरस्मादधरं समुद्रमपो दिव्या असृजद्वर्ष्या अभि ॥५॥ अस्मिन्समुद्रे अध्युत्तरस्मिन्नापो देवेभिर्निवृता अतिष्ठन् । ता अद्रवन्नार्ष्टिषेणेन सृष्टा देवापिना प्रेषिता मृक्षिणीषु ॥६॥ यद्देवापिः शंतनवे पुरोहितो होत्राय वृतः कृपयन्नदीधेत् । देवश्रुतं वृष्टिवनिं रराणो बृहस्पतिर्वाचमस्मा अयच्छत् ॥७॥ यं त्वा देवापिः शुशुचानो अग्न आर्ष्टिषेणो मनुष्यः समीधे । विश्वेभिर्देवैरनुमद्यमानः प्र पर्जन्यमीरया वृष्टिमन्तम् ॥८॥ त्वां पूर्व ऋषयो गीर्भिरायन्त्वामध्वरेषु पुरुहूत विश्वे । सहस्राण्यधिरथान्यस्मे आ नो यज्ञं रोहिदश्वोप याहि ॥९॥ एतान्यग्ने नवतिर्नव त्वे आहुतान्यधिरथा सहस्रा । तेभिर्वर्धस्व तन्वः शूर पूर्वीर्दिवो नो वृष्टिमिषितो रिरीहि ॥१०॥ एतान्यग्ने नवतिं सहस्रा सं प्र यच्छ वृष्ण इन्द्राय भागम् । विद्वान्पथ ऋतुशो देवयानानप्यौलानं दिवि देवेषु धेहि ॥११॥ अग्ने बाधस्व वि मृधो वि दुर्गहापामीवामप रक्षांसि सेध । अस्मात्समुद्राद्बृहतो दिवो नोऽपां भूमानमुप नः सृजेह ॥१२॥


text:
बृहत्संहिता
एष ग्रन्थः शताध्यायात्मकः-३९०० पद्यात्मकश्च विस्मयजनको विश्वकोशः । बृहत्संहिता नाम महान् समुच्चयः । संहिता नामान्यैः कृतानां ग्रन्थानां ग्रन्थभागानां वा संकलनम् । परन्तु बृहत्संहिता स्वोपज्ञम् । कदाचिच्च अन्यरचितानां ग्रन्थानां ग्रन्थभागानां वा अधमर्णत्वमत्र पाठकानां ज्ञायते । तादृशेषु प्रसंगेषु निः संकोचं परकृतीनामाधमर्ण्यमत्र सुविस्पष्ट मभिहितं ग्रन्थं कर्त्रा । अमुकभागस्य रचनार्थं माननीयोऽमुक इति स्पष्टं नामतः कीर्तयति ग्रन्थं कर्ता ।
रचनाकारोऽस्या बृहत्संहितायाः प्रसिध्दो ज्योतिर्विद् वराहमिहिर: । धन्यजन्मनोऽस्य पृथिव्यामवतारः क्रि.श.५०५ ईसव्यामिति विदितम् पिताऽस्यादित्यदासः । रचना अदसीया इमाः -
- १. पञ्चसिध्दान्तिका ।
- २. बृहज्जातकम्
- ३. लघुयात्रा (योगयात्रा)।
- ४. विवाहपटलम् ।
- ५. बृहत्संहिता ।
एतासु रचनासु प्राथमिकस्य ग्रन्थचतुष्ट्वस्य ज्यौतिषकोटयन्तर्गतत्वं सुगमम् । अन्तिमं तु प्रकृतविचार्यो विश्वकोशः ।
एते विचारा बृहत्संहिताप्रतिपाद्याः-
- १-२६. पीठिका, विविधा ज्यौतिषोपयोगिनो विषयाः, ग्राहचारो ग्रहभुक्तिर्ग्र्हयुध्दमित्यादि ।
- २७. वायुर्यद वाति विविधैः प्रकारैस्तेषां फलानि ।
- २८. वृष्टेः पूर्वानुमानानि ।
- २९. पुष्पलता- समृध्दया आरोग्य-वृष्टि-दुर्भिक्षादीनां पूर्वानुमानानि ।
- ३० सन्ध्याकालीयानां वर्णानां विविधानां च प्रकाराणां वीक्षणेन निसर्गे संभाव्यमानानां घटनानां पूर्वानुमानम् ।
- ३१-३२. भूकम्पः । ३३. उल्का । ३४. सूर्यपरिवेषश्चन्द्रपरिवेषश्च (सूर्यं चन्द्रं च परितः कदाचिद् दृश्या वर्तुलाकारा प्रकाशरेखा)
- ३५. अतिपेलवानां मेघानां कारणतः (हिमनिबिडेषु प्रदेशेषु ) दृश्यमानस्य प्रतिसूर्यस्य लक्षणानि ।
- ३८. वायोरतितीव्रेण वेगेन उध्दूयमानस्य धूलेर्विचारः ।
- ३९. वात्या ।
- ४०-४१. ज्यौतिषशास्त्रानुसारिणी कृषिसमृध्दिः ।
- ४२. नक्षत्रराश्यानुगुण्येन वित्तस्फातिः, महार्घता, मौल्यह्रासश्च ।
- ४३.इन्द्रध्वजनिर्माणविधानं, तन्महिमानश्च ।
- ४४. देवताविग्रहाः, तथा, वह्नि- वृक्ष -स्तम्बकरि-वृष्टि – जल -प्रसूतिसमय-चतुष्पादिपशु –वायु ध्वजानाम् आकस्मिकानि वैपरीत्यानि च ।
- ४७. आकाशकायानां दर्शनेन ज्ञातव्यं राष्ट्रभवितव्यम् ।
- ४७. पुष्ये मासि राजभिरनुष्ठातव्यो मङ्गलस्नानाचारः ।
- ४९. राजभिर्धारणीयानि मुकुटानि ।
- ५०. खड्गनां लक्षणम् ।
- ५१. दैहिकानामङ्गानां परीक्षया सूचनीयानि भवितव्यानि ।
- ५२.श्वित्रैः (pimples) सूच्यमानं भवितव्यम् ।
- ५३. वास्तुवुद्या ।
- ५४. दकार्गला अर्थात्, पृथ्व्याः बाह्यैः कैश्चिन् चिह्नैरन्तर्जलानां शोधनं, वापीकूपतटाक निर्माणायोत्खननप्रसंगे मध्ये जायमानानां शिलानां भङ्गर्थम् अभ्युपायाः, लब्धे जले पानानर्हे तस्य पानार्हतासंपादनार्थं क्रियमाणाः क्रमाः ।
- ५५. वृक्षायुर्वेदः ।
- ५६. देवस्थानलक्षणम् ।
- ५७. अतिदृढस्य वज्रलेपस्य निर्माणम् ।
- ५८. प्रतिमालक्षणम् ।
- ५९. वनसंप्रवेशविधिः ।
- ६०. मूर्तिप्रतिष्ठापनम् ।
- ६१-६७ गो-श्व –कुक्कुट- कूर्म –च्छागा –श्व –गजानां लक्षणानि ।
- ६८-७०. स्त्रीपुरुषाणां लक्षणानि ।
- ७१. वस्त्रभङ्गे शकुनम् ।
- ७२-७३. छत्रचामरयोर्लक्षणम् ।
- ७४. स्त्रीप्रशंसा । ७५. सौभाग्यकरणम् (personality development) |
- ७६. वीर्यवृध्दे-रुपायाः ।
- ७७. सुगन्धद्रव्यनिर्माणम् ।
- ७८ संभोगसंबध्दाः केचन विचाराः ।
- ७९. शय्यासनानां लक्षणम् ।
- ८०-८३ मुक्ता पद्मरागमरकतानां लक्षणम् ।
- ८४. दीपलक्षणम् ।
- ८५. दन्तधावनार्थानां काष्ठानां लक्षणम् ।
- ८६-९६. विविधानि शुकनानि ।
- ९७. केषुचन नैसर्गिकेषु वैपरीत्येषु संभूतेषु तत्फल- जननसमयावधिः ।
- ९८-१००. तिथिनक्षत्रकरण संबध्दानां नित्यनैमित्तिकानां कर्मणां सुमुहूर्तदुर्मुहूर्तानि ।
- १०१.जन्मनक्षत्रा नुगुण्येन भविष्यकथनम् ।
- १०२. खगोलीयानां राशीनां विभागः ।
- १०३. विवाहप्रसंगे ग्रहनक्षत्रादीनां स्थितिगतीरवलम्ब्य पूर्वानुमेयानि भवितव्यानि; विविधच्छन्दोबन्धानाम् उदाहरणनि च ।
- १०४-१०५. नक्षत्रपुरुषोपासनाः ।
- १०६. उपसंहारः । विषयानुक्रमणिका
एतेन विस्पष्टायते यद् बृहत्संहिता विस्मयजनकानां वस्तूनां महान् रसराशिः । ज्यौतिषे शास्त्रे ग्रन्थं कर्तुः परमा प्रीतिः । प्रकृते ग्रन्थे सर्वेऽपि विषयाः ज्यौतिषशास्त्रेणैव परम्परया साक्षाद् वा संबध्दा इति स पर्यगणयदिति प्रतिभाति । तस्मादेव कारणात् सः “ स्वबुध्दयाख्येन मन्दरेण लोकापकारशास्त्राख्यं चन्द्रं ज्योतिः शास्त्रसमुद्रात् निर्मथ्योध्दृतवानस्मि” इति वदति ।
अत्र भूयस्या मात्रया लभ्यमानं छन्द आर्याछन्दः । परन्तु विविधानां छन्दसां प्रयोगेषु कवेरतिभूयसी नैपुणी –छन्दः शास्त्रदृष्टया १०३ तमोऽध्यायः कुतूहलप्रदः । अत्र ६३ छन्दसां नामानि मुद्रालंकारेण योजितानि । तस्मात् संस्कृतच्छन्दः शास्त्र्चरित्रं रचयितृणामपि बृहत्संहिता प्रयोजनाधिक्यं जनयतीत्यत्र न संशीतिलेशः ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Pancasiddhantika, Brhat Jataka, Brhat Samhita and Hora Shastra Various editions in English and Sanskrit. (PDF)
- The Brihat jataka (1905) Pdf edition internet archive