text:
कादम्बरी पूर्वभागः
- श्रीबाणभट्टविरचिता कादम्बरी (पूर्वभागः)
महास्वेता तु तच्छ्रुत्वा सुचिरंविचार्य "गच्छ, स्वयमेवाहमागत्य यथार्हमाचरिष्यामिऽ इत्युक्त्वा केयूरकं प्राहिणोत् । गते च केयूरके चन्द्रापीडमुवाच-"राजपुत्र! रमणीयो हेमकूटः, चित्रा च चित्ररथराजधानी, बहुकुतूहलः किम्पुरुषविषयः, पेशलो गंन्धर्वलोकः, सरलहृदया महानुभावा च कादम्बरी, यदा नातिखेदकरमिव गमनं कलयसि, नावसीदति वा गुरुप्रयोजनम्, अदृष्टचरविषयकुतूहलिवा चेतः, मद्वचनमनुरुध्यते     वा भवान् सुखदायि     वा आश्चर्यदर्शनम्,    अर्हामि वा प्रणयमि२>   , ममप्रत्याख्यानयोग्यं वा    जनं मन्यसे, समारूढो वा परिचयलेशः, अनुग्राह्यो वायं जनः, ततो नार्हसि निष्फलां कर्तुमभ्यर्थनाभिमाम् । मयैव    सह गत्वा हेमकूटमतिरमणीयतानिधानम्, तत्र दृष्ट्वा च मन्निर्विशेषां कादम्बरीम्,अपनीय तस्याः कुमति     मनोमोहविलसितम्, एकमहो विश्रम्य श्वोभूते प्रत्यागमिप्यसि । मम हि निष्कारणबान्धवं भवन्तमालोक्यैव दुःखान्धकारभाराक्रान्तेन महतः कालादुच्छ्वसितमिव चेतसा, श्रावयित्वा स्ववृत्तान्तमिमं सह्यतामिव गतः शोकः । दुःखितमपि जनं रमयन्ति सज्जनसमागमाः । परसुखोपपादनपराधीनश्च भवादृशां गुणोदयःऽ इत्युक्तवतीञ्चैनां चन्द्रापीडो ऽव्रवीत्-"भगवति! दर्शनात्प्रभृति परवानयं जनः कर्त्तव्येषु यथेष्टमशङ्किततया नियुज्यताम्ऽ इत्यभिधाय तया सहैवोदचलत् ।
क्रमेण च गत्वा हेमकूटमासाद्य गन्धर्वराजकुलम्, समतीत्य काञ्चनतोरणानि सप्तकक्षान्तराणि कन्यान्तःपुरद्वारमवाप । महाश्वेतादर्शनप्रधावितेन दूरादेव कृतप्रणामेन कनकवेत्रलताहस्तेन     प्रतीहारजनेनोपदिशअयमानमार्गः प्रविश्य असंख्ययनारीशतसहस्रसम्बाधम्     , स्त्रीमयमपरमिव जीवलोकम्, इयत्तां ग्रहीतुमेकत्र त्रैलोक्यस्त्रैणमिव संगृहीतम्     , अपुरुषमिव सर्गान्तरम्, अङ्गनाद्वीपमिवापूर्वमुत्पन्नम्, पञ्चममिव नारीयुगावतारम्, अपरामव पुरुषद्वेषिप्रजापतिनिर्माणम्, अनेक-कलप-कल्पनार्थमुत्पाद्य स्थापितमिवाङ्गनाकोषम्     , अतिविस्तारिणा युवतिजनलावण्यप्रभापूरेण प्लावितदिगन्तरेण सिञ्चतेवामृतरसविसरेण दिवसमार्द्रीकुर्वतेव भुवनान्तरालं बहुल     -प्रभावर्षिणा मरकतमणिमयेन     सर्वतः परिगततया तेजोमयमिव, चन्द्रमण्डलसहस्रैरिव निर्मितसंस्थानम्, ज्योत्स्नयेव घटितसन्निवेशम्, आभरणप्रभाभिरिवनिष्पादितदिगन्तरम्, विभ्रमैरिव कृतसर्वोपकरणम्, यौवनविलासैरिवोत्पादितावयवम्, रतिविलसितैरिव रचित     -सञ्चयम्, मन्मथाचरितैरिव कल्पितावकाशम्, अनुरागेणेवानुलिप्तसकलप्रदेशम्     शृङ्गारमयमिव, सौन्दर्यमयमिव, सुरताधिदैवतमयमिव, कुसुमशरमयमिव, कुतूहलमयमिव, आश्चर्यमयमिव, सौकुमार्यमयमिव     , कुमारः कुमारीपुराभ्यन्तरं ददर्श । अतिबहलतया च तस्य कन्यकाजनस्य समन्तादाननद्यतिभिरिन्दुबिम्बवृष्टिमिव पतन्तीम्, अपाङ्गविक्षेपैश्चलितकुवलयवनमयीमिव क्रियमाणामवनीम्, अनिभृत     -भ्रूलताविभ्रमैः काम-कार्मुक-विलास शतानीव     प्रचलितानि, शरसिजकलापान्धकारैर्बहुलपक्ष     -प्रदोष-सार्थानिव सम्बध्नतः, स्मितप्रभाभिरुत्फुल्लकुसुमधवलानिव वसन्तदिवसान् सञ्चरतः, श्वसितानिलपरिमलैर्मलयमारुतानिव परिभ्रमतः, कपोलमण्डलोकैर्माणिक्यदर्पणसहस्राणीव स्फुरितानि करतलरागेण रक्तकमलवनवर्षिणमिव जीवलोकम्, कररुहकिरणस्फुरणेन     कुसुमायुधशरसहस्रैरिव संच्छादितानि दिगन्तराणि     ,     आभरणकिरणेन्द्रायुधजालकैरुड्डीयमानानीव     भवनमयूरवृन्दानि, यौवनविकारैरुपाद्यमानानीव मन्मथसहस्राण्यद्राक्षीत् । उचितव्यापारव्यपदेशेन कुमारिकाणां सखीहस्तावलम्बेषु पाणिग्रहणानि, वेणुवाद्येषु चुम्बनव्यतिकरान्, वीणासु कररुहव्यापारान्, कन्दुकक्रीडासु करतलप्रहारान् भवन-     लता-सेक-कलस-कण्ठेषु भुजलतापरिष्वङ्गान्, लीलादोलासु नितम्ब-स्तन     -प्रेङ्खितानि,     ताम्बूलवीटिकावखण्डनेषु दशनोपचारान्, बकुलविटपेषु मधुगण्डूषप्रचारान्     , अशोकतरुताडनेषु चरणाभिघातान्, उपहारकुसुमस्खलनेषु सीत्कारान्     अतिरिक्तं सुरतमिवाभ्यस्यन्तीनामपश्यत् । यत्र च     कन्यकाजनस्य कपोलतलालोक एव मुखप्रक्षालनम्, लोचनान्येव कर्णोत्पलानि, हसितच्छवय एवाङ्गरागाः, निश्वासाः     एवाधिवासगन्धप्रयुक्तयः, अधरद्युतिरेव कुङ्कुमानुलोपनम्     आलापा एव तन्त्रीनिनादाः, भुजलता एव चम्पकमालाः     , करतलान्येव लीलाकमलानि, स्तना एवं दर्पणाः, निजदेहप्रभैवांशुकाषगुण्ठनम्, जननस्थलान्येव विलासमणिशिलातलानि कोमलाङ्गुलिराग एव चरणालक्तकरसः, नखमणिमरीचय एव कुट्टिमोपहारकुसुमप्रकराः । यत्र चालक्तकरसो ऽपि     चरणातिभारः, बकुलमालिकामेखलाकलनमपि गमनविघ्नकरम्, अङ्गरागगौरवमप्यधिकश्वासनिमित्तम्, अंशुकभारो ऽपि ग्लानिकारणम्, मङ्गलप्रतिसरवलयविधृतिरपि करतलविधुतिहेतुः, अवतंसकुसुमधारणमपि श्रमः, कर्णपूर-कमल-मधुकरपक्ष-पवनो ऽप्यायासकरः     । तथा च यत्र सखीदर्शनेष्व     कृतहस्तावलम्बनमुत्थानमतिसाहसम्     , प्रसाधनेषु हारभारसहिष्णुता स्तनकार्कश्यप्रभावः, कुसुमावचयेषु द्वितीयकुसुम     -ग्रहणमप्ययुवतिजनोचितम्, कन्यकाविज्ञानेषु माल्यग्रथनम्     असुकुमारजनव्यापारः, देवताप्रणामेषु मध्यभागभङ्गो नातिविस्मयकरः । तस्य चैवंविधस्य     किञ्चिदभ्यन्तरमतिक्रम्य इतश्चेतश्च परिभ्रमतः कादम्बरीप्रत्यासन्रस्य परिजनस्य तांस्तानतिमनोहरानालापान् । तथाहि-"लवलिके! कल्पय केतकीधूलिभिर्लवलीलतालवालमण्डलानि ।     सागरिके! गन्धोदक-कनत-दीर्घिकासु     विकिररत्नबालुकाम् । मृणालिके! कृत्रिमकमलिनीषु कुङ्कुमरेणुमुष्टिभिश्छुरय         यन्त्रचक्रवाकमिथुनानि     नानि ।     मकरिके! कर्पूरपल्लवरसेनाधिवासय गन्धपात्राणि । रजनिके!     तमाल-वीथिकान्धकारेषु निघेहि     मणिप्रदीपान् । कुमुदिके! स्थगय     शकुनिकुलरक्षणाय मुक्ताजालैर्दाडिमीफलानानिपुणिके!     लिख     मणिशालभञ्जिकास्तनेषु कुङ्कुमरसपत्रभङ्गान् । उत्पलिके! परामृश कनकसम्मार्जनीभिः     कदलीगृहमरकतवेदिकाम्     । केसरिके     सिञ्च मदिरारसेन बकुलकुसुममालागृहाणि । मालतिके! पाटलय सिन्दूरेणुना कामदेवगृहदन्तबलभिकाम् । नलिनिके! पायय कमलमधुरसं भवनकलहंसान् । कदलिके! नय धारागृहं गृहमयूरान् । कमलिनिके! प्रयच्छ चक्रवाकशावकेभ्यो     मृणालक्षीररसम् । चूतलतिके     देहि पञ्जरपुंस्कोकिलेभ्यश्चृतकलिकाङ्कुराहारम् । पल्लविके! भोजय मरिचाग्रपल्लवदलानि भवनहारीतान् । लवङ्गिके! विक्षिप     चकोरपञ्जरेषु पिप्पलीतण्डुल     -शकलानि । मधुकरिके! विरचयकुसुमाभरणकानि । मयूरिके! सङ्गीतशालायां विसर्जय किन्नरमिथुनानि । कन्दलिके! समारोहय क्रीडापर्वतशिखरं जीवञ्जीवमिथुनानि । हरिमिके! देहि पञ्जरशुकसारिकाणामुपदेशम्ऽ     इत्येतानि     अन्यानि च परिहासजल्पितान्यश्रौषीत् । तथाहि-"चामरिके! मिथ्यामुग्धतां     प्रकटयन्ती कमभिसन्धातुमिच्छमि? अयि यौवनविलासैरुमत्तीकृते!     विज्ञातासि, या त्वं स्तन-कलस-भारावनम्यमानमूर्त्तिर्मणिस्तम्भमयूरानालम्बसे     । परिहासकाङ्क्षिणि! रत्नभित्तिपतितमात्मप्रतिबिम्बमालपसि     । पवनहृतोत्तरीयांशुके! हारप्रभायासितकरतला सङ्कलयसि     । मणिकुट्टिमेषूपहारकमलस्खलनभीते! निजमुखप्रतिबिम्बकानि परिहरसि । निजसौकुमार्य्य-खर्वित-बिसप्रसून-सौभाग्ये!     जालवातायनपतितपद्मरागालोकं     प्रति बालातपशङ्कया     करतलमातपत्रीकरोषि । खेद-स्रस्त     -हस्तगलित-चामरे     !     नखमुणिमय्यूखकलापमाधुनोषिऽ इत्येतान्यन्यानि च शृण्लन्नेव कादम्बरीभवनसमोपम् उपययौ     । पुलिनायमानमुपवनलता-गलित-कुसुम-रेणु-पटलैः, दुर्द्दिनायमाननिभृत-परभृत-नखक्षताङ्ग     -सहकारफल-रस-वर्षैः, नीहारायमाणमलिन-विप्रकीर्णैर्वकुल-सेक-सीधु-धारा-धूलिभिः, काञ्चनद्वीपायमानं चम्पकदलोपहारैः     , नीलाशोक     -वनायमानं कुसुम-प्रकर-पतित-मधुकरबृन्दान्धकारैः, तथा च सञ्जरतः     स्त्रीजनस्य रागसागरायमाणं चरणालक्तकरसविसरैः, अमृतोत्पत्तिदिवसायमानमङ्गरागामोदैः, चन्द्रलोकायमानन्दन्तपत्रप्रभामण्डलैः,     प्रियङ्गुवनाय मानं कृष्णागुरुपत्रभङ्गैः     , लोहितायमानं कर्णपूराशोकपल्लवैः     , धवलायमानं चन्दनरसविलेपनैः, हरितायमानं शिरीषकुसुमाभरणैः, अथ सेवार्थमागतेनोभयत ऊर्ध्वस्थितेन स्त्रीजनेन प्राकारेणेव लावण्यमयेन कृतदीर्घरथ्यामुखाकारं मार्गमद्राक्षीत् । ते चान्तर्निपतन्तम्     आभरणकिरणालोकं सम्पिण्डितं नदीवेणिकाजलप्रवाहमिव वहन्तमपश्यत् । तन्मध्ये च प्रतिस्रोत इव गत्वा प्रतीहारीमण्डलाधिष्ठितपुरोभागं श्रीमण्डपं ददर्श ।
तत्र च मध्यभागे पर्य्यन्तरचितमण्डलेनाध उपविष्टेन     चानेकसहस्रसंख्येन परिस्फुरदाभरणसमूहेन कल्पलतानिवहेनेव कन्यकाजनेन परिवृताम्, नीलांशुकप्रच्छदपटप्रावृतस्य नातिमहतः     पर्य्यङ्कस्योपाश्रये     धवलोपधानन्यस्त-द्विगुण-भुजलतावष्टम्भेनावस्थिताम्, महावराहदंष्ट्रावलम्बिनीमिव महीम्, विस्तारिणि देहप्रभाजालजले भुजलताविक्षेपपरिभ्रमैः प्रतरन्तीभिरिव चामरग्राहिणीभिरुपवीज्यमानाम्, निपतितप्रतिबिम्बतयाधस्तान्मणिकुट्टिमेषु नागैरिवापह्नियमाणाम्, उपान्ते च रत्नभित्तिषु दिक्पालैरिव पृथक् पृथक्     नीयमानाम् उपरि मणिमण्डपेष्वमरैरिववोत्क्षिप्यमाणाम्, हृदयमिव प्रवेशितां महामणिस्तम्भैः, आपीतामिव भवनदर्पणैः, अधोमुखेन श्रीमण्डपमध्योतकीर्णेन विद्याधरलोकेन गगनतलमिवारोत्पयमाणाम्, चित्रकर्म्मच्छलेनावलोकनकुतूहलसम्पुञ्जितेन त्रिभुवनेनेव परिवृताम्, भूषण-रव-प्रनृत्तशिखि-शत     चित्र-चन्द्रकेण भवनेनापि कौतुकोत्पादितलोचनसहस्रेणेव दृश्यमानाम्, आत्मपरिजनेनापि दर्शनलोभादुपार्जितदिव्यचक्षुषेवानिमिषनयनेन निर्वर्ण्यमानाम्, लक्षणैरपि रागाविष्टैरिवाधिष्ठितसर्वाङ्गीम्     , अकृतपुण्यमिव मुञ्चन्तीं बालभावम्, अदत्तामपि मन्मथावेश-परवशेनेव गृह्यमाणां यौवनेन, अविचलित-चरणराग-दिधितिभिरिव निर्गताभिः अलक्तकरसपाटलित-लावण्यजल-वेणिकाभिरिव गलिताभिः     , निवसित     -रक्तांशुक-दशा शिखाभिरिव     अवलम्बिताभिः, पादाभरण-रक्तांशुलेखा-सन्देहदायिनीभिः, श्रतिकोमललया नखविवरेण वमन्तीभिरिव     रुधिरधारावर्षमङ्गुलीभिरुपेताभ्यां     क्षितितलतारागणमिव नखमणिमण्डलमुद्वहद्भ्यां विद्रुमरसनदीमिव चरणाभ्यां प्रवर्त्तयन्तीम्, नूपुर-मणि-किरणचक्रवालेन गुरुनितम्ब-भर-खिन्नोरुयुगल     -सहायतामिव कर्त्तुमुद्गच्छता स्पृश्यमानजघनभागाम्, प्रजापतिकर-दृढ-निपीडित     -मध्यभाग-गलितं जघन-शिलातल-प्रतिघाताल्लावण्यस्नोत     इव द्विधागतमूरुद्वयं दधानाम्, सर्वतः प्रसारित-दीर्घ-मयूख-मण्डलेनेरष्यया परपुरुषदर्शनमिव निरुन्धता     कुतूहलेन विस्तारमिव तन्वता स्पर्शसुखेन रोमाञ्चमिव मुञ्चता काञ्चीदाम्ना नितम्बबिम्बस्य विरचित-परिवेषाम्, निपतित-सकल-लोक-हृदय-भरेणेवातिगुरुनितम्बाम्, उन्नतकुचान्तरितमुख-दर्शन-दुःखेनेव क्षीयमाण-मध्यभागाम, प्रजापतेः स्पृशतो ऽतिसौकुमार्य्यत्    . अङ्गुलीमुद्राभिव निमग्नां नाभिमण्डलीम्     आवर्त्तिनीमुद्वहन्तीम्, त्रिभुवन-विजय-प्रशस्ति-वर्णावलीमिव लिखितां मन्मथेन रोमराजिमञ्जरीं     -मध्यभाग-गलितं जघन-शिलातल-प्रतिघाताल्लावण्यस्नोत     इव द्विधागतमूरुद्वयं दधानाम्, सर्वतः प्रसारित-दीर्घ-मयूख-मण्डलेनेर्ष्यया परपुरुषदर्शनमिव निरुन्धता     कुतूहलेन विस्तारमिव तन्वता स्पर्शसुखेन रोमाञ्चमिव मुञ्चता काञ्चीदाम्ना नितम्बबिम्बस्य विरचित-परिवेषाम्, निपतित-सकल-लोक-हृदय-भरेणेवातिगुरुनितम्बाम्, उन्नतकुचान्तरितमुख-दर्शन-दुःखेनेव क्षीयमाण-मध्यभागाम्, प्रजापतेः स्पृशतो ऽतिसौकुमार्य्यात् अङ्गुली मुद्राभिव निमग्नं नाभिमण्डलीम्     आवर्त्तिनीमुद्वहन्तीम्, त्रिभुवन-विजय-प्रशस्ति-वर्णावलीमिव लिखितां मन्मथेन रोमराजिमञ्जरीं     बिभ्राणाम्, अन्तःप्रविष्ट-कर्ण-पल्लव-प्रतिबिम्बेनातिभरखिद्यमानहृदय     -करतल-प्रेर्य्यमाणेनेव निष्पतता मकरकेतुपादपीठेन स्तनभरेण भूषिताम्, अधोमुख-कर्णाभरण-मयूखाभ्यामिव प्रसृताभ्याममल-लावण्य-जल-मृणाल-काण्डाभ्यां     बाहुभ्यां नख-किरण-विसर-वर्षिणा च माणिक्यवलयगौरवश्रमवशात्     स्वेदजल-धाराजालकमिव मुञ्चता करयुगलेन समुद्भासिताम्, स्तनभारावनम्यमानमाननमिवोन्नमयता हारेणोच्चैः     करैगृहीतचिबुकदेशाम्, अभनवयौवनपवनक्षोभितस्य रागसागरस्य तरङ्गाभ्यामिवोद्गताभ्यां विद्रुमलतालोहिताभ्यामधराभ्यां रक्तावदातस्वच्छकान्तिना च मदिरारसपूर्णमाणिक्यशुक्तिसम्पुटच्छविना कपोलयुगलेन रति-परिवादिनी-रत्नकोण-चारुणा नासावंशेन च विराजमानाम्, गतिप्रसरनिरोधिश्रवणकोपादिव किञ्चिदारक्तापाङ्गेन मिजमुखलक्ष्मीनिवासदुग्धोदधिना लोचनयुगलेन लोचनमयमिव     जीवलोकं कर्त्तुमुद्यताम्, उन्मदयौवनकुञ्जरमदराजिभ्यां मनःशिलापंङ्कलिखितेन च रागाविष्टेन     मन्मथहृदयेनेव वदनलग्नेन तिलकबिन्दुना विद्योतितललाटपट्टाम्, उत्कृष्टहेमतालीपट्टाभरणमय     मामुक्तकर्णोत्पलच्युतमधुधारासन्देहकारिणं कर्णपाशं दोलायमानपत्र-मकर     -माणिक्यकुण्डलं दधतीम्, पाटलीकृतललाटेन सीमन्तचुम्बिनश्चूडामणेः     क्षरतांशुजालेन     मदिरारसेनेव प्रक्षाल्यमानदीर्घकेशकलापाम्, देहार्द्धप्रविष्टहरगर्वित-गौरी-विजिगीषयेव सर्वाङ्गानुप्रविष्ट मन्मथदर्शितसौभाग्यविशेषाम्, उरःसमारोपितैकलक्ष्मी     -मुदितनारायणावलेप-हरणाय प्रतिबिम्बकैर्निजरूपतो     लक्ष्मीशतानीव सृजन्तीम्, उत्तमाङ्गनिहितैकचन्द्रविस्मितहराभिमाननाशाय विलासस्मितेश्चन्द्रसहस्राणीव दिक्षुविक्षिपन्तीम्, निर्द्दयदग्धैकमन्मथप्रमथनाथरोषेणेव प्रतिहृदयं मन्मथायुतान्युत्पादयन्तीम्, रजनि-जागरखिन्नस्य     परिचितचक्रवाकमिथुनस्य स्वप्तुं क्रीडानदिकासु कमलधूलिबालुकाभिर्बालपुलिनानि कारयन्तीम्, "परिजननुपूररवप्रस्थितं वल्ल भञ्च     हंसमिथुनं     मृणालनिगडेन बद्ध्वानयऽ इति हंसपालीमादिशन्तीम्, आभरणमरकतमयूखान् लिहते     भवनहरिण     -शावकाय सखीश्रवणादपनीय यवाङ्कुरप्रसरं     प्रयच्छन्तीम्, आत्मसंवर्द्धित     -लता-प्रथम-कुसुमनिर्गम-निवेदनागतामुद्यानपालीमशेषाभरणदानेन सम्मानयतीम्, उपनीत-विविध-वन-कुसुमफल-पूर्ण-पत्रपुटामविज्ञायमानालापतया हासहेतुं पुनः पुनः क्रीडापर्वत     पातृ-शवरीमालापयन्तीम्     , करतलविनिहतैः     मुहुर्मुहुरुत्पतद्भिश्च     मुखपरिमलान्धैर्नीलकन्दुकैरिव     मधुकरैः क्रीडन्तीम्, पञ्जरहारीतक     -रुत-श्रवण-कृत-दुष्टस्मितां चामरग्राहिणीं विहस्य लीलाकमलेन शिरसि विघट्टयन्तीम्, मुक्ताफल-खचित-चन्द्रलेखिका-संक्रान्तप्रतिमा     स्वेदजल-     -बिन्दुजालचित-नख-पदाभिप्रायेण ताम्बूलकरङ्कवाहिनीं पयोधरे     पटवासमुष्टिना ताडयन्तीम्, रत्नकुण्डल     प्रतिबिम्ब-सान्द्र-दत्त-नव-नखपद-मण्डलाशङ्कया चामरग्राहिणीं विहस्य कपोले प्रसादव्याजेन दत्तेन     आत्मकर्णपूरपल्लवेनाच्छादयन्तीम्, पृथिवीमिव समुत्सारितमहाकुलभू     भृद्वर-व्यतिकर-शेषभोगनिषण्णाम्     , मधुमासलक्ष्मीमिव     षट्पद-पटलापह्नियमाणकुसुम-रजोधूसर-पादपरागाम्, शरदमिवोत्पादितमानसजन्मपक्षिरवापनीतनीलकण्ठमदाम्, गौरीमिव श्वेतांशुकरचितोत्तमाङ्गाभरणाम्     , उदधि-वेलावन     -लेखामिव मधुकरकुलनीलतमालकाननाम्, इन्दुमूर्त्तिमिवोद्दाम-मन्मथविलास-गृहीत-गुरु-कलत्राम्, वनराजिमिव पाण्डुश्यामलवलीलतालङ्कृतमध्यां, दिनमुखलक्ष्मीमिव     भास्वन्मुक्तांशु-भिन्न-पद्मरागप्रसाधनाम्, आकाशकमलिनीमिव स्वच्छाम्बरदृश्यमान मृणाल-कोमलोरुमूलाम्, मयूरावलीमिव नितम्ब-चुम्बिशिखण्डभार-विस्फुरच्चन्द्रकान्ताम्, कल्पतरुलतामिव कामफलप्रादम्,     शयनसमीपे सम्मुखोपविष्टम् "को ऽसौ, कस्य वापत्यम्, किमभिधानो वा, कीदृशमस्य रूपम्, कियद्वा वयः, किमभिधत्ते, भवता     किमभिहितः, कियच्चिरं दृष्टस्त्वया, कथञ्चास्य महाश्वेतया सह परिचय उपजातः, किमयमत्रागमिष्यतिऽ इति मुहुर्मुहुश्चन्द्रापीडसम्बद्धमेवालापं     तद्रूपवर्णनामुखरं केयूरकं पृच्छन्तीं कादम्बरीं ददर्श ।
तस्य तु     दृष्टकादम्बरीवदनचन्द्रलेखालक्ष्मीकस्य सागरस्येवामृतमुल्ललास हृदयम् । आसीच्चास्य मनसि-"शेषेन्द्रियाण्यपि मे वेधसा किमिति लोचनमयान्येव न कृतानि । किं वानेन कृवमवदातं कर्म चक्षुषा, यदनिवारितमेनां पश्यति । अहो! चित्रमेतदुत्पादितं वेधसा सर्वरमणीयानामेकं धाम । कुत एते रूपातिशयपरमाणवः समासादिताः । तन्नूनमे नामुत्पादयतो विधेः करतलपरामर्शक्लेशेन ये विगलिता लोचनयुगलादश्रुबिन्दवस्तेभ्य एतानि जगति कुमुद-कमल-कुवलय-सौगन्धिकवनान्युत्पन्नानिऽ इत्येवं चिन्तयत एवास्य तस्या नयनयुगले     निपपात चक्षुः । तदा तस्या अपि "नूनमयं स केयूरकणावेदितऽ इति चिन्तयन्त्या रूपातिशयविलोकनविस्मयस्मेरं निश्चलनिबद्धलक्ष्यं     चक्षुस्तस्मिन्     सुचिरं पपात । लोचनप्रभाधवलितस्तु कादम्बरीदर्शनविह्वलो बल इव     तत्क्षणमराजत     चन्द्रापीडः । दृष्ट्वा च तं     प्रथमं रोमोद्गमः, ततो भूषणरवः, तदनु कादम्बरी समुत्तस्थौ ।
अथ तस्याः कुसुमायुध एव स्वेदमजनयत्, ससम्भ्रमोत्थानश्रमो     व्यपदेशो ऽभवत् । उरुकम्प एव     गतिं रुरोध, नूपुररवाकृष्टहंसमण्डलमयशो     लेभे । निश्वासप्रवृत्तिरेव     अंशुकं चलं चकार, चामरानिलो निमित्ततां ययौ । अन्तःप्रविष्ट-चन्द्रापीड     -स्पर्श-लोभेनैव निपपात हृदये हस्तः, स एव     स्तनावरणव्याजो     बभूव । आनन्द एवाश्रुजलमपातयत्, चलितकर्णावतंसकुसुमरजो व्याज आसीत्     । लघ्जैव वक्तुं न ददौ, मुखकमलपरिमलागतालिवृन्दं द्वारतामगात्     । मदनशरप्रथमप्रहारवेदनैव सीत्कराम्     अकरोत्, कुसुमप्रकरकेततीकण्टकक्षतिः साधारणतामवाप । वेपथुरेव करतलमकम्पयत्, निवेदनोद्यतप्रतीहारीनिवारणं कपटमभूत् । तदा च कादम्बरीं विशतो मन्मथस्यापि मन्मथ इवाभूद् द्वितीयः, तया सह यो विवेशचन्द्रापीडहृदयम् । तथाहि, असावपि तस्या रत्नाभरणद्युतिमाप तिरोधानममस्त, हृदयप्रवेशमपि परिग्रहमगाणयत्, भूषणस्वमपि सम्भाषणममन्यत, सर्वेन्द्रियाहरणमपि प्रसादमचिन्तयत्, देहप्रभासम्पर्कमपि सुरतसमागमसुखमकल्पयत् ।
कादम्बरी तु कृच्छ्रादिव दत्तकतिपयपदा महाश्वेतां स्नेहनिर्भरं चिरदर्शनजातोत्कण्ठा     सोत्कण्ठं कण्ठे जग्राह । महाश्वेतापि दृढतरदत्तकण्ठग्रहा तामवादीत्-"सखि! कादम्बरि! भारते वर्षे राजा अनेक-वर-तुरग-खुर-मुखोल्लेखदत्त-चतुः-मुद्र रक्षितप्रजापीजस्तारापीडो नाम, तस्यायं निज-भुज-शिलास्तम्भ-विश्रान्त-विश्व-विश्वम्भरापीडः     चन्द्रापीडो नाम सूनुदिग्विजयप्रसङ्गेनागतः     भूमिमिमाम् । एष च दर्शनात् प्रभृति प्रकृत्या मे निष्कारणबन्धुनां गतः, परित्यक्तसकलासङ्गनिष्ठुरामपि मे     सविशेषस्वभावसरलैर्गुणैराकुष्य     चित्तवृत्तिं वर्त्तते, दुर्ल्लभो हि दाक्षिण्यपरवशो निर्निमित्तमित्रमकृत्रिमहृदयो विदग्धजनः     यतो दृष्टवैवेमम् अहमिव त्वमपि निर्माणकौशलं प्रजापतेः, निःसपत्नताञ्च रूपस्य, स्थानाभिनिवशित्वञ्च लक्ष्म्याः, सद्भर्त्तृतासुखञ्च पृथिव्याः, सुरलोकातिरिक्तताञ्च मर्त्त्यलोकस्य, सफलताञ्च मानुषीलोचनानाम्, एकस्थानसमागम्ञ्च सर्वकलानाम, ऐश्वर्य्यञ्च सौभाग्यस्य, अग्राम्यताञ्च मनुष्याणां ज्ञास्यसीति बलादानीतो ऽयम् । कथिता चास्य मया बहुप्रकारं     प्रियसखी । तदपूर्वदर्शनो ऽयमिति विमुच्य लज्जाम्, अनुपजातपरिचय इत्युत्सृज्य अविश्रम्भताम्, अविज्ञातशील इत्यपहाय शङ्काम्, यथा मयि तथात्रापि वर्त्तितव्यम्     । एष ते मित्रञ्च बान्धवश्च परिजनश्चऽ इत्यावेदिते तया, चन्द्रापीडः प्रणाममकरोत् । कृतप्रणामञ्च तं तदा कादम्बर्य्यास्तिर्य्यग्विलोकयन्त्याः सस्नेहमतिदीर्घलोचनापाङ्गभागं गच्छतस्तारकस्य     श्रम-सलिल लव-विसर इवानन्दबष्पजबिन्दुनिकरो निपपात । त्वरितमभिप्रस्थितस्य धूलिरिव सुधाधवला स्मितज्योत्स्ना विससार । सम्मान्यतामयं हृदयरुचिरो जनः प्रतिप्रणामेनेति शिरो वक्तुमिवैका भ्रूलता समुन्ननाम । अङ्गुलिविवरविनिःसृतमरकताङ्गुलीयकमयूखलेखो     विभ्रम-गृहीतताम्बूलवीटिक इव करो जृम्भारम्भमन्थरं मुखमुतससर्प । स्नवत्स्वेदजलधौतलावण्यनिर्म्मलेषु चास्याःसंक्रान्त     -प्रतिबिम्बतया सञ्चरन्मूर्त्तिर्मकरकेतुरिवावयवेष्वदृश्यत चन्द्रापीडः । तथाहि, शिञ्जन्मणिनूपुरपुटेन     भुवम्     आलिखताङ्गुष्ठेनाहूत इव चरणनखेषु निपपात । दर्शनातिरभसप्रधावितेन गत्वा हृदयेनानीत-इव स्तनाभ्यन्तरे ससदृश्यत । विकचकुवलयदामदीर्घया दृष्ट्या च निपीत इव कपोलतले समलक्ष्यत । सर्वासामेव च तदा तासां कन्यकानां तिर्य्यक्, पश्यन्तीनां तं कुतूहलादपाङ्गचुम्बिन्यो निर्गन्तुकामा     इव कर्णपूरमधुकरैः समं बभ्रुमुस्तरलास्तारकाः ।
कादम्बरी तु सविभ्रम-कृत-प्रति-प्रणामा     महाश्वेतया सह पर्यङ्के निषसाद । ससम्भ्रमं     परिजनोतायाञ्च शयनशिरोभागनिवेशितायां धवलांशुकप्रच्छदपटायां     हेमपादाङ्कितायां पीठिकायां चन्द्रापीडः समुपाविशत् । महाश्वेतानुरोधेन च विदितकादम्बरीचित्ताभिप्रायाः संवृत-मुख-न्यस्त-दत्तशब्द-निवारण-संज्ञाः प्रतीहार्य्यो वेणुरवान् वीणाघोषांन् गीतध्वनीन् मागधीजयशब्दांश्च सर्वतो निवारयाञ्चक्रुः । त्वरितपरिजनोपनीतेन च सलिलेन कादम्बरी स्वयमुत्थाय महाश्वेतायाश्चरणौ प्रक्षाल्योत्तरीयांशुकेनापमृज्य पुनः पर्य्यङ्कमारुरोह । चन्द्रापीडस्यापि कादम्बर्य्याः सखी रूपानुरूपा जीवितनिर्विशेषा सर्वविश्रम्भभूमिर्मदलेखेति नाम्ना बलादनिच्छतो ऽपि प्रक्षालितवती चरणौ । महास्वेता तु कर्णाभरणप्रभावषिण्यंसदेशे     सप्रेम-पाणिना स्पृशन्ती, मधुकरभर-पर्य्यस्तञ्च कर्णावतंससमुत्क्षिपन्ती, चामरपवनविधुति     पर्य्यस्ताञ्च     अलकवल्लरीमनुष्वजमाना कादम्बरीमनामयं पप्रच्छ । सा तु सखीप्रेम्णा गृहनिवासेन कृतापराधेवानामयेनैव लज्जमाना कृच्छ्रादिव कुशलमाचचक्षे । समुपजातशोकापि च तस्मिन् काले     महाश्वेतामुखनिरीक्षणतत्परापि मुहुर्मुहुरपाङ्ग-विक्षेप-प्रचलित-तरल-तर-तारशारोदरं     चक्षुर्मण्डलितचापेन भगवता कुसुमधन्वना बलान्नीयमानं चन्द्रापीडपीडनायेव     न शशाक निवारयितुम् । तेनैव क्षणेन तेनासन्नसखोकपोलसंक्रान्तेनेर्ष्याम्     , रोमाञ्च-भिद्यमान-कुचतट     -नशयत्-प्रतिबिम्बेन विरहव्यथाम्, स्वेदार्द्र     -वक्षःस्थल घटितशालभञ्जिकाप्रतिमेन सपत्नीरोषं     निमिषता दौर्भाग्यशोकम्, आनन्दजलतिरोहितेनान्धतादुःखमभजत सा । मुहूर्त्तापगमे च ताम्बूलदानोद्यतां महाश्वेता तामभाषत     -ठसखि! कादम्बरि! सम्प्रतिपन्नमेव     सर्वाभिरेवास्माभिः     अयमभिनवागतश्चन्द्रापीड आराधनीयः, तदस्मै तावद्दोयतां ताम्बूलम्     ऽ इत्युक्ता च किञ्चिद्विवर्त्तितावनमितमुखी     शनैरव्यक्तमिव "प्रियसखि! लज्जे ऽहमनुपजापरिचया प्रागल्भ्येनानेन, गृहाण, त्वमेवास्मै प्रयच्छऽ इत्युवाच     । पुनः     पुनरभिधीयमाना च तया कथमपि ग्रम्येव चिराद्दानाभिमुखं     मनुश्चक्रे । महाश्वेतामुखादनाकृष्टदृष्टिरेव     वेपमानाङ्गयष्टिराकुललोचना     स्थूलस्थूलं निश्वसती     निजशरप्रहारमूच्छिता मन्मथेन स्नपितेव स्वेदजलविसरैः, स्वेदजलविसरनिमज्जनभयेन च हस्तावलम्बनमिव याचमाना, साध्वसपरवशा पतामीति लगितुमिव     कृतप्रयत्ना प्रसारयामास ताम्बूलगर्भ हस्तपल्लवम् । चन्द्रापीडस्तु जयकुञ्जरकुम्भस्थलास्फालन-संक्रान्त सिंदूरमिव स्वभावपाटलं, धनुर्गुणकर्षणकृतकिणश्यामलम्, कचग्रहाकृष्टि-रुदितारिलक्ष्मी-लोचन-परामर्श-लग्नाञ्जनबिन्दुमिव, विसर्पन्नखकिरणतया अतिरभसेन प्रधाविताभिरिवं विवर्धिताभिरिव प्रहसिताभिरिवाङ्गुलीभिरुपेतम्, स्पर्शलोभाच्च तत्कालकृत-सन्निवेशाः सरागाः पञ्चापीन्द्रियवृत्तीरपरा इवाङ्गुलीरुद्वहन्तम्     प्रसारितवान् पाणिम् । तत्र च सा तत्काल-सुलभ     -विलास-दर्शन-कुहूहलिभिरिव कुतो ऽप्यागत्य सर्वरसैरधिष्ठिता     । तेनानिबद्धलक्ष्यता शून्यप्रसारितेन, चन्द्रापीडहस्तान्वेषणायेव पुरःप्रवर्त्तित-नखांशुनिवहेन, वेपथुचलितवलयावलीवाचालेन सम्भाषणमिव कुर्वता हस्तेन, स्वेदसलिलपातपूर्वकं "गृह्यतामयं मन्मथेन दत्तो दासजनःऽ इत्यात्मानमिव प्रतिग्राहयन्ती, "अद्य प्रभृति भवतो हस्ते वर्त्ततेऽ इति जीवितमिव स्थापयन्ती, ताम्बूलमदात् । आकर्षन्ती     च करकिसलयं भुजलतानुसारेण स्पर्शतृष्णागतमनङ्गशरभिन्नमध्यं हृदयमिव पतितमपि रत्नवलयं नाज्ञासीत् । गृहीत्वा चापरं ताम्बूलं महाश्वेतायै प्रायच्छत् ।
अथ सहसैव त्वरितगतिः, त्रिवर्णरागमिन्द्रायुधमिव कुण्डलीकृतं कण्ठेन वहता विद्रुमाङ्कुरानुकारिचञ्चुपुटेन     मरकतद्युतिपक्षतिना मन्थरगतेन शुकेनानुबध्यमाना,     कुमुद-केसरपिञ्जरतया चरणयुगलस्य, चम्पककलिकाकारतया च मुखस्य, कुवलयदलनीलतया च पक्षद्युतीनाम्, कुसुममयीवागत्य सारिका सक्रोधमवादीत्-भर्त्तृदारिके! कादम्बरि! कस्मान्न निवारयस्येनमलीकसुभगाभिमानिनमतिदुविनीतं     मामनुवध्नन्तं विहङ्गापसदम्     । यदि मामनेन परिभूयमानामुपेक्षसे ततो ऽहं नियतमात्मानमुत्सृजामि । सत्यं शपामि ते पादपङ्कजस्पर्शेनऽ इत्येवमभिहिता च तया कादम्बरी स्मितमकरोत् । अविदितवृत्तान्ता तु महाश्वेता"किमियं वदतिऽ इति मदलेखां पप्रच्छ । सा     चाकथयत्-"एषा भर्तृदुहितुः सखी     कादम्बर्य्याः कालिन्दीति नाम्ना सारिका, एतस्य     परिहासनाम्नः शुक्सय भर्त्तृदारिकयैव पाणिग्रहणपूर्वकं जायापदं ग्राहिता । अद्य चायमनया प्रत्युषसि कादम्बर्य्यास्ताम्बूलकरङ्कवाहिनीमिमां तमालिकामेकाकिनीं     किमपि पाठयन् दृष्टो यतः, ततः प्रभृति सञ्जातेर्ष्या कोपपराङ्मुखी नैनमुपसर्पति, नालपति, न स्पृशति, न विलोकयति, सर्वाभिरस्माभिः प्रसाद्यमानापि न प्रसीदतीऽति     । एतदाकर्ण्य स्फुरितकपोलोदरश्चन्द्रापीडो मन्दं मन्दं विहस्याब्रवीत्-"अस्त्येषा कथा, श्रूयत एवैतद्राजकुले कर्णपरम्परया, परिजनो ऽप्येवं मन्त्रयते,     बहिरपि जनाः कथयन्ति, एवं दिगन्तरेष्वप्ययमालापो वर्त्तत एव     , अस्माभिरप्येतदाकर्णितमेव, "यथा किल देव्याः कादम्बर्य्यास्ताग्बूलदायिनी     तमालिकां     कामयमानः परित्यक्तनिजकलत्रो निस्त्रपया     अनया सह, देव्यास्तु कादम्बर्य्याः कथमेतद् युक्तं यन्न निवारयतीमां चपलां दुष्टदासीम् । अथवा देव्यापि कथितैव निःस्नेहता     प्रथममेव वराकीमिमां कालिन्दीमीदृशाय दुर्विनीताय विहङ्गाय प्रयच्छन्त्या किमिदानीमियं     करोतु, यदेतत् सापत्न्यकरणंनीरीणां प्रधानं कोपकारणम्, अग्रणीर्विरागहेतुः, परं परिभस्थानम् । इयमेव केवलमतिधीरा, यदनयानेन दौर्भाग्यगारिम्णा जातवैराग्यया विषं वा नास्वादितम्, अनलो वा नासादितः अनशनं वा नाङ्गीकृतम् । न ह्येवंविघम्     अपरमस्ति योषितां लघिम्नः कारणम् । यदि चेयमीदृशे ऽप्यपराधे अनुनीयमाना     अनेन प्रत्यासत्तिमेष्यति । तदा धिगिमाम् अलमनया, दूरतो वर्जनीयेयम्, अभिभवनिरास्या     , । क एनां पुनरालापयिष्यति, को वावलोकयिष्यति, को वास्या नाम ग्रहीष्यतिऽ इत्येवमभिहितवति तस्मिन् सर्वास्ताः सह कादम्बर्य्याः क्रीडालापभाविताः     जहसुरङ्गनाः । परिहासस्तु तस्य नर्म्मभाषितमाकर्ण्य जगाद-धूर्त्ते! राजपुत्र! निपुणेयम्, न त्वयान्येन वा लोलापि प्रतारयितुं शक्यते । एषापि बुध्यत एवैतावतीर्वक्रोक्तीः, इयमपि जानात्येव परिहासजल्पितानि, अस्या अपि राजकुलसम्पर्कचतुरामतिः । विरम्यताम्, अभूमिरेषा भुजङ्ग-भङ्गि-भाषितानाम्, इयमेव हि वेत्ति मञ्जुभाषिणी कालञ्च कारणञ्च प्रमाणञ्च विषय्च प्रस्तावञ्च कोपप्रसादयोः इति ।
अत्रान्तरे चागत्य कञ्चुकी महाश्वेतामवोचत्-"आयुष्मति! देवश्चित्ररथो देवी च मदिरा त्वां द्रष्टुमाह्वयतेऽ । एवमभिहिता च गन्तुकामा "सखि! चन्द्रापीडः क्वास्ताम्ऽ इति कादम्बरीमपृच्छत् । असौ तु "न पर्य्याप्तमनेकस्त्रीहृदयसहस्नावस्थानेन     ?ऽ इति मनसा विहस्य प्रकाशमवदत्-"सखि! महाश्वेते! किं त्वमेवमभिदधासि, दर्शनादारभ्य शरीरस्याप्ययमेव प्रभुः, किमुत भवनस्य विभवस्य परिजनस्य वा, यत्रास्भै रोचते     प्रियसखीहृदयाय वा, तत्रायमास्ताम्ऽ इति । तच्छुत्वा महाश्वेतावदत्-"अत्रैव     त्वत्प्रासादसमीपवर्त्तिनि प्रमदवने क्रीडापर्वतकमणिवेश्मन्यास्ताम्ऽ इत्यभिधाय गन्धर्वराजं द्रष्टुं ययौ ।
चन्द्रापीडो ऽपि तयैव सह     निर्गत्य विनोदनार्थं     वीणावादिनीभिश्च वेणुवाद्यनिपुणाभिश्च गीतकलाकुशलाभिश्च दुरोदरक्रीडारागिणीभिश्च अष्टापदपरिचयचतुराभिश्च चित्रकर्म्मकृतश्रमाभिश्च सुभाषित पाठिकाभिश्च     कादम्बरीसमादिष्ट-प्रतीहारी-प्रेषिताभिः कन्याभिरनुगम्यमानः पूर्वदृष्टेन केयूरकणोपदिश्यमानमार्गः क्रीडापर्वतमणिमन्दिर     मगात् । गते च तस्मिन् गन्धर्वराजपुत्री विसर्ज्य सकलं सखीजनं परिजनञ्च     परिमित-परिचारिकाभिरनुगम्यमाना प्रसादमारुरोह । तत्र     च शयनीये निपत्य दूर     -स्थिताभिर्विनयनिभृताभिः     परिचारिकाभिर्विनोद्यमानः     कुतो ऽपि प्रत्यागतचेतना चैकाकिनी तस्मिन् काल"चपले! किमिदमारब्धम्ऽ इति निगृहीतेव लज्जया, "गन्धर्वराजपुत्रि! कथमेतद् युक्तम्?ऽ इत्युपालब्धेव विनयेन, "अयमसावव्युत्पन्नो बालभावः क्व गतःऽ इत्युपहसितेव मुग्धतया, "स्वैरिणि! मा कुरु यथेष्टमेकाकिन्यविनयम्ऽ इत्यामन्त्रितेव कुमारभावेन, "भीरु! नायं कुलकन्यकानां क्रमःऽ इति गर्हितेव महत्त्वेन,"दुर्विनीते! रक्षाविनयम्ऽ इति तर्जितेवाचारेण, "मूढे! मदनेन     लघुतां नीतासिऽ इत्यनुशासितेवा     भिजात्येन, "कुतस्तवेयं तरलहृदयता     ऽ इति धिक्कतेव धैर्य्येण, "स्वच्छन्दचारिणि! अप्रमाणीकृताहं त्वयाऽ इति निन्दितेव कुलस्थित्वा, अतिगुर्वी लज्जामुवाह । समचिन्तयच्चैवम्-"अगणितसर्वशङ्कया     तरलहृदयतां दर्शयन्त्या अद्यमया किं कृतमिदं मोहान्धया     तथाहि, अदृष्टर्वो ऽयमिति साहसिकया     मया न शङ्कितम् । लघुहृदयां मां लोकः     कलयिष्यतीति निर्ह्रिकया नाकलितम् । कास्य चित्तवृत्तिरिति मूढया     न परीक्षितम् । दर्शनानुकूलाहमस्य नेति वा तरलया न कृतो विचारक्रमः । प्रत्याख्यानवैलक्ष्यान्न भीतम्, गुरुजनान्न त्रस्तम्, लोकापवादान्नोद्विग्नम्, तथा च महाश्वेतातिदुःखितेति     निर्दाक्षिण्य्या     नापेक्षितम्, आसन्नवर्त्तितसखीजनो ऽप्युपलक्षयतीति मन्दया न लक्षितम्, पार्श्वस्थितः परिजनः पश्यतीति नष्टचेतनया न दृष्टम् । स्थूलबुद्धयो ऽपि तादृशीं विनयच्युतिं विभावयेयुः, किमुतानुभूतमदनवृत्तान्ता महाश्वेता कसलकलाकुशलाः सख्यो वा राजकुलसञ्चारचतुरो वा नित्यमिङ्गितज्ञः परिजनः । रिदृशेष्वतिनिपुणतरदृष्टयो ऽन्तःपुरदास्यः     । सर्वथा हतास्मि मन्दपुण्या, मरणं मे ऽद्य श्रेयो न लज्जाकरं जीवितम् । श्रुत्वैतं     वृत्तान्तं किं वक्ष्यत्यम्बा, ततो वा, गन्धर्वलोको वा । किं करोमि, को ऽत्र प्रतीकारः, केनोपायेन स्खलितमिदं प्रच्छादयामि, कस्य वा चापलिमिदमेतेषां दुर्विनीतानामिन्द्रियाणां कथयामि, क्व वानेन दग्वहृदयेन पञ्चबाणेन न खलु जानाभि गृहीता गच्छामि     । तथा महाश्वेताव्यतिकरेण प्रतिज्ञा कृता प्रियसखीनां पुरो मन्त्रितम्, तथा च केयूरकस्य हस्ते     सन्दिष्टम् । न खलु जानामि मन्दभागिनी शठविधिना वा, उत्सन्नमन्मथेन वा, पूर्वकृतापुम्यसञ्चयेन वा, मृत्युहतकेन वा, अन्येन वा केनाप्ययमानीतो मम विप्रलम्भकश्चन्द्रापीडः । को ऽपि वा न कदाचिद् दृष्टो नानुभूतो न श्रुतो न चिन्तितो नोत्प्रेक्षितो मां विडम्बयितुमुपागतः     , यस्य दर्शनमात्रेणैव     संयम्य दत्तेवेन्द्रियैः, शरपञ्जरे निक्षिप्य समर्पितेन मन्मथेन, दासीकृत्यापनीतेवानुरागेण, गृहीतगुमपणेन     विक्रीतेव हृदयेन, उपकरणीभूतास्मि     । न मे कार्यं तेन चपलेनेति क्षणमिव सङ्कल्पकरोत् । कृतसङ्कल्पा च, अन्तर्गतेन "मिथ्याविनीते! यदि मया न कृत्यम्, एष गच्छामिऽ इति हृदयोत्कम्पचलितेन परिहसितेव चन्द्रापीडेन, तत्परित्यागसङ्कल्प-समकालप्रस्थितेन कण्ठलग्नेन पृष्टेव जीवितेन, "अविशेषज्ञे! पुनरपि प्रक्षालितलोचनया दृश्यतामसौ जनः प्रत्याख्यानयोग्यो न वेऽति तत्कालागतेनाभिहितेव बाष्पेण, अपनयामि ते साहसुभिर्धैर्य्यावलेपऽमिति निर्भर्त्सितेव मनोभुवा, पुनररि तथैव चन्द्रापीडाभिमुखहृदया बभूव । तदेव मस्तमितप्रतिसमाधानबलाबलात्     प्रेमावेशनास्वतन्त्रीकृता परवशेवोत्थाय जालवातायनेन तमेव क्रीडापर्वतम्     अवलोकयन्त्यतिष्ठत् । तत्रस्था च सा तमानन्दजलव्यवधानोद्विग्नेव स्मृत्या ददर्श, न चक्षुषा । अङ्गुलीगलितस्वेदपरामर्शभीतेव चिन्तया लिलेख, न चित्रतूलिकया । रोमाञ्चतिरोधानशङ्कितेव हृदयेनालिलिङ्ग, न वक्षसा । तत्सङ्गमकालातिपातासहेव मनो गमागमाय     नियुक्तवती, न परिजनम् । चन्द्रापीडो ऽपि प्रविशअय स्वच्छन्दं     कादम्बरीहृदयमिव द्वितीयं मणिगृहम्, शिलातलास्तीर्णायामुभयत उपर्य्युपरि निवेशित-बहूपधानायां कुथायां निपत्य केयूरकेणोत्सङ्गे     गृहीतचरणयुगलस्ताभियथादिष्टेषु भूमिभागेषवपिष्टाभिः कन्यकाभिः परिवृतो दोलायमानेन चेतसा चिन्तां विवेश । किं तावदस्या गन्धर्वराजदुहितुः कादम्बर्य्याः सहभुव एते विलासा एवेदृशाः सकललोकहृदयारिणः, आहोस्विदनाराधितप्रसन्नेन भगवता मकरकेतुना मयिनियुक्ताः, येन मां सास्रेण सरगेणाकूणितत्रिभागेण     हृदयान्तःपतत्स्मर-शर-कुसुम-रजोरूषितेनेव चक्षुषा तिर्य्यग्विलोकयति । मद्विलोकिता च धवलेन स्मितालोकेन दुकूलेनेव लज्जयात्मानमावृणोति । मल्लज्जाविवर्त्तमानवदना च प्रतिबिम्बप्रवेशलोभेनेव कपोलदर्पणमर्पयति । मदवकाशदायिनो हृदयस्य प्रथमाविनयलेखामिव कररुहेण शयनाङ्के लिखति । मत्ताम्बूलवीटिकोपनयनखेद-विधूतेन     रक्तोत्पल-भ्रम-भ्रमद्भ्रमरवृन्देन     करतलेन स्विन्नं     मुखमिव     गृहीततमालपल्लवेनेव वीजयतिऽ । पुनश्चाचिन्तयत्-"प्रायेण मानुष्यकसुलभा लघुता मिथ्यासङ्कल्पसहस्रैरेवमायास्य मा     विप्रलभते, लुप्तविवेको यौवनमदो मदयति मदनो वा । यतस्तिमिरोपहतेव यूनां दृष्टिरल्पमपि कालुष्यं     महत् पश्यति । स्नेहलवो ऽपि यौवनमदेन दूरं विस्तार्य्यते     स्वयमुत्पादितानेकचिन्ताशताकुला कविमतिरिव तरलता न किञ्चिन्नोत्प्रेक्षते । निपुणमन्मथ     -गृहीता चित्रवर्त्तिकेव तरुमचित्तवृत्तिर्न किञ्चिन्नालिखति । सञ्जातरुपाभिमाना कुलटेवात्मसम्भावना न क्वचिन्नात्मानमर्पयति । स्वप्न इवाननुभूतमपि     मनोरथो दर्शयति । इन्द्रजालपिच्छिकेवासम्भाव्यमपि प्रत्याशा पुरः स्तापयति । भूयश्च चिन्तितवान्-"किमनेन वृथैव मनसा खेदितेन, यदि सत्यमेवेयं धवलेक्षणा मय्येवं जातचित्तवृत्तिः     तदा न चिरात् स एवैनामप्रार्थितानुकूलो मन्मथः प्रकटीकरिष्यति, स एवास्य संशयस्य च्छेत्ता भविष्यतिऽ इत्यवधार्य्योत्थायोपविश्यच ताभिः कन्यकाभिः सहाक्षैर्गेयैश्च     विपञ्जीवाद्यैश्च पाणिविकैश्च स्वरसन्देहविवादैश्च सुभाषितगोष्ठीभिश्चान्यैश्च     तैस्तैरालापैः सुकुमारैः कलाविलासैः क्रीडन्नासाञ्चक्रे । मुहूर्त्तञ्च स्थित्वा निर्गम्योपवनालोकनाकुतूहलक्षिप्तचित्तः     क्रीडापर्वतकशिखरमारुरोह ।
कादम्बरी तु तं     दृष्ट्वा चिरयतीति महाश्वेतायाः किल वर्त्मावलोकयितुं     विमुच्य तं गवाक्षम्     अनङ्गक्षिप्तचित्ता सौधस्योपरितनं शिखरमारुरोह     । तत्र च विरलपरिजना सकल     शशिमण्डलपाण्डुरेणातपत्रेण हेमदण्डेन     निवार्यमाणातपा, चतुर्भिर्बालव्यजनैश्च फेनशुचिभिरुद्धूयमानैरुपवीज्यमाना, शिरसि, कुसुमगन्धलुब्धेन भ्रमता भ्रमरकुलेन दिवापि नीलावगुण्ठनेनेव     चन्द्रापीडभिसरणवेशाभ्यासमिव कुर्वती     , मुहुश्चामरशिखां समासज्य, मुहुश्छत्रदण्डमवलम्ब्य, मुहुस्तमालिकास्कन्धे करौ विन्यस्य, मुहुर्मदलेखां परिष्वज्य     मुहुः परिजनान्तरितसकलदेहा नेत्रत्रिभागेण     , मुहुरावलितत्रिवलीवलया परिवृत्य, मुहुः प्रतीहारीवेत्रलताशिखरे कपोलं निधाय, मुहुर्निश्चलकरविधृतामधरपल्लवे वीटिकां विनिवेश्य     , मुहुरुद्गीर्णोत्पलप्रहार     -पलायमान-परिजनानुसरण-दत्त-कतिपयपदा विहस्य, तं विलोकयन्ती तेन च विलोक्यमाना, महान्तमपि कालमतिक्रान्तं नाज्ञासीत् । आरुह्य च प्रतीहार्या निवेदितमहाश्वेताप्रत्यागमना तस्मादवततार । स्नानादिषु मन्दादरापि महाश्वेतानुरोधेन दिवसव्यापारमकरोत् । चन्द्रापीडो ऽपि तस्मादवतीर्य प्रथमविसर्जितेनैव कादम्बरीपरिजनेन निर्वर्त्तितस्नानविधिर्निरुपहत     -शिलातलाच्चिताभिमतदैवतः     क्रीडापर्यतक एव सर्वमाहारादिकमहःकर्म चक्रे ।
क्रमेण च कृताहारः क्रीडापर्वतकप्राग्भागभजि, मनोहारिणि, हारीतहरिते,     हरिणीरोमन्थफेनशीकरासारे, सीरायुध-हल-भय-निश्चलकालिन्दी-जलत्विपि, तरुणी-चरणालक्तकरस-शोण-शोचिषि, सुकुमरजः-सिकतिल-तले, तलामण्डपोपगूढे, शिखणिडि-चरणालक्तकरस-शोण-शोचिषि, सुकुमरजः-सिकतिल-तले, लतामण्डपोपगूढे, शिखण्डि-ताण्डव-सङ्गीतगृहे, मरकत-शिलातले समुपविष्टः     दृष्टवान् सहसैवातिबहलधाम्ना धवलेनालोकेन जलेनेव निर्वाप्यमाणं दिवसम्, मृणालवलयेनेव     पीयमानमातपम्, क्षीरोदेनेव-प्लाव्यमानां महीम्, चन्दनरसवर्षेणेव सिच्यमानान् दिगन्तान्     सुधयेव विलिप्यमानमम्बरतलम् । आसीञ्चास्य मनसि-किमु खलु-भगवनोषधिपतिरकाण्ड     एव शीतांशुरुदितो भवेत्, उत यन्त्रविक्षेपविशीर्यमाण-पाण्डुर-जल-धारा-सहस्राणि     धारागृहामि मुक्तानि, अहोस्विदनिल-विकीर्यमाणशीकर-धवलित-भुवनाम्बरसिन्धुर्धरातलमवतीर्णेति     । कुतूहलाच्च     आलोकानुसारप्रहितचक्षुरद्राक्षीत् । अनल्पकन्यकाकदम्बपरिवृतां ध्रियमाणधवलातपत्रामुद्धूयमानचामरद्वयां कादम्बरीप्रतीहार्या     वामपाणिना वेत्रलतागर्भेणार्द्र वस्त्रशकलावच्चन्नमुखं चन्दनानुलेपनसनाथं नारिकेल     -समुद्रकमुद्वहन्त्या दक्षिणकरेण दत्तहस्तावलम्बाम्, केयूरकेण च निश्वासहार्ये     निर्मोकशुचिनी धौते कल्पलतादुकूले दधता निवेद्यमानमार्गाम्, मालतीकुसुमदामाधिष्ठित-करलतया च तमालिकयानुगम्यमानामागच्छन्तीं मदलेखां तस्याश्च समीपे तरलिकाम्, तया च सितांशुकोपच्छदे पटलके गृहीतं धवलताकारणमिव क्षीरोदस्य, सहभुवमिव चन्द्रमसः, मृणालदण्डमिव नारायणनाभिपुण्डरीकस्य, मन्दरक्षोभविक्षिप्तमिवामृतफेनपिण्डनिकरम्, वासुकिनिर्म्मोकमिप मन्थनश्रमोज्झितम्, हासमिव श्रियः     कुलगृहवियोगगलितम्, मन्दर-मथन-विखण्डिताशेष-शशिकला-खण्डसञ्चयमिव संहृतम्, प्रतिमागततारागणमिव     जलधि     -जलादुद्धृतम्, दिग्गज-कर-शीकरासारमिव पुञ्जीभूतम्     , नक्षत्रमालाभरणमिव मदद्विपस्य, शरन्मेघशकलैरिव     कल्पितम्, कादम्बरी-रूप-वशीकृत-कमुनिजन-हृदयैरिव निर्मितम्, गुरुमिव सर्वरत्नानाम्, यशोराशिमिवैकत्र घटितं सर्वसागराणाम्     , प्रतिपक्षाभिव नलिनी-दल-गलज्जलबिन्दु-विलासतरलम्, उत्कण्ठितमिव मृणालवलयधवलकरम्, शरच्छशिनमिव घन-मुक्तांशु-निवह-धवलित-दिङ्मुखम्, मन्दाकिनीप्रवाहमिव     सुरयुवतिकुचपरिमलवाहिनम्, प्रभावर्षिणमतितारं हारम् । दृष्ट्वा चायमस्य चन्द्रापीडश्चन्द्रातपद्युतिमुषः     धवलिम्नः कारणमिति मनसा निश्चित्य दूरादेव प्रत्युत्थानादिना समुचितोपचारक्रमेण     धवलिम्नः कारणमिति मनसा निश्चित्य दूरादेव प्रत्युत्थानादिना समुचितोपचारक्रमेण     मदलेखामापतन्ती     प्रतिजग्राह     । सा तु तस्मिन्नेव मरकतग्रावणि मुहुर्त्तमुपविश्य स्वयमुत्थाय तेन चन्दनाङ्गरागेणानुलिप्य ते च द्वे दुकूले परिधाप्य तैश्च मालतीकुसुमदामभिरारचितशेखरं कृत्वा तं हारमादाय चन्द्रापीडमुवाच-"कुमार! तवेयमपहस्तिताहङ्कारकान्ता     पेशलता प्रीतिपरवशं     जनं कमिव न कारयति? प्रश्रय एव ते ददात्यवकाशमेवंविधानाम् । अनया चाकृत्या कस्यासि न जीवितस्वामी? अनेन चाकारणाविष्कृतवात्सल्येन चरितेन कस्य न बन्धुत्वमध्यारोपयसि? एषा च ते प्रकृतिमधुरा व्यवहृतिः कस्य न वयस्यतामुत्पादयति? कं     वा न सामाश्वासयन्त्यमी     स्वभावसुकुमारवृत्तयो भवद्गुणाः? त्वन्मूर्त्तिरेवात्रोपालम्भमर्हति     , या प्रथमदर्शन एव विश्रम्यमुपजनयति । इतरथा हि त्वद्विधे सकलभुवनप्रथितमहिम्नि प्रथमदर्शन एव विश्रम्भमुपजनयति । इतरथा हि त्वद्विधे सकलभुवनप्रथितमहिम्नि प्रयुज्यमानं सर्वमेवानुचितमिवाभाति । तथाहि, सम्भाषणमप्यधःकरणमिवापतति, आदरो ऽपि प्रभुताभिमानमिवानुमापयति, स्तुतिरप्यात्मोत्सेकमिव सूचयति, उपचारोपि, चपलतामिव प्रकाशयति, प्रतीरप्यनात्मज्ञतामिव ज्ञापयति, विज्ञापनापि प्रागल्भ्यमिव जायते     , सेवापि चापलमिव दृश्यते, दानमपि परिभव इति भवति । अपि च स्वयं गृहीतहृदयाय किं दीयते, जीवितेश्वराय     किं प्रतिपाद्यते प्रथमकृतागमनमहोपकारस्य का ते प्रत्युपक्रिया, दर्शनदत्तजीवितफलस्य सफलमागमनं केन ते क्रियते । प्रमयिताञ्चानेन व्यपदेशेन दर्शयति कादम्बरी, न विभवम् । अप्रतिपाद्य हि परस्वता सज्जनविभवानाम् । आस्तां तावद्विभवः, भवादृशस्य दास्यमप्यङ्गीकुर्वाणा नाकार्यकारिणीति नियुज्यते     , दत्त्वात्मानमपि वञ्चिता न भवति, जीवनमप्यर्पयित्वा न पश्चात्तप्यते । प्रणयिजनप्रत्याख्यानपराङ्मुखी च दाक्षिण्यपरवती     महत्ता सताम्     । न च तादृशी भवति याचमानानान्, यादृशी ददतां लज्जा, यत्सत्यम्     अमुना व्यतिकरेण कृतापराधमिव त्वय्यात्मानमवगच्छति कादम्बरी । तदयममृतमथनसमुद्भूतानां     सर्वरत्नानामेकः शेष     इति शेषनामा     हारो ऽमुनैव हेतुना बहुमतो भगवता अम्भसाम्पत्या गृहमुपगन्ताय प्रचेतसे दत्तः, पाशभृतापि गन्धर्वराजाय, गन्धर्वराजेनापि कादम्बर्ये, तयापि त्वद्वपुरस्यानुरूपमाभरणस्येति विभावयन्त्या नभस्तलमेवोचितं सुधासूतेर्धाम     न धरेत्यवधार्य्यानुप्रेषितः । यद्यपि निजगुण     गणाभरणभूषिताङ्गयष्टयो भवादृशाः क्लेशहेतुमितरजनबहुमतमाभरणभारमङ्गेषु नारोपयन्ति, तथापि कादंम्बरीप्रीतिरत्र कारणम् । किं न कृतमुरसि शिलाशकलं कौस्तुभाभिधानं लक्ष्म्याः सहजमिति बहुमानमाविष्कुर्वता भगवता शार्ङ्गपाणिना     ! न च     नारायणो ऽत्रभवन्तमतिरिच्यते, नापि कोस्तुभमणिरणुनापि गुणलवेन शेषमतिशेते न, चापि कादम्बरीमाकारानुकृतिकलयाप्यल्पीयस्या लक्ष्मीरनुगन्तुमलम् । अतोर्ऽहतीयमिमं बहुमानं त्वत्तः । नचाभूमिरेषा प्रीतिप्रसारस्य । नियतञ्च भवता भग्नप्रणया     महाश्वेतामुपालम्भसद्दस्रैः         खेदयित्वात्मानमुत्स्रक्ष्यति । अतएव महाश्वेता     तरलिकामपीमं हारमादाय त्वत्सकाशं प्रेषितवती     । तयापि कुमारस्य सन्दिष्टमेव "न खलु महाभागेन मनसापि कार्यः कादम्बर्याः प्रथमप्रणयप्रसरभङ्गःऽ इत्युक्त्वा च ताराचक्रमिव चामीकराचलस्य तटे तं तस्य वक्षःस्थले बबन्ध ।
चन्द्रापीडस्तु विस्मयमानः प्रत्यवादीत्-"मदलेखे! किमुच्यते     , निपुणासि, जानासि ग्राहयितुम्     उत्तरावकाशमपहरन्त्या कृतं वचसि कौशलम् । आये मुग्धे! के वयमात्मनः? के वा वयं ग्रहणस्याग्रहणस्य     वा? गता     खल्वियमस्तं कथा । सौजन्यशालिनीभिर्भवतीभिरुपकरमीकृतो ऽयं जनो यथेष्टमिष्टेष् वा     व्यापारेषु विनियुज्यताम् । अतिदक्षिणायाः खलुदेव्याः कादम्बर्याः निर्दक्षिण्यमपि     गुणा न कञ्चिन्न दासीकुर्वन्तिऽ इत्युक्त्वा च कादम्बरीसम्बद्धाभिरेव कथाभिः सुचिरं स्थित्वा विसर्जयाम्बभूव मदलेखाम् ।
अनतिदूरङ्गतायाञ्च     तस्यां क्रीडापर्वतकगतम्     उदयगिररिगतमिव     चन्द्रमसं चन्दनदुकूलहारधवलं चन्द्रापीडं द्रष्टुं समुत्सारित     -वेत्र-च्छत्र-चामर-चिह्ना निषिद्धाशेषपरिजनानुगमना     तमालिकाद्वितीया चित्ररथसुता पुनरपि तेदव सौधशिखरमारुरोह । तत्रस्था च पुनस्तथैव विविध-विलास-तरङ्गितैर्विकारिविलाकितैः     जहारास्य मनः । तथाहि,     मुहुर्नितम्बबिम्बन्यस्तवामहस्तपल्लवा प्रावृतांशु कानुसार     प्रसारित-दक्षिमकरा निश्चलतारका लिखितेव, मुहुर्जृम्भिकारम्भदत्तोत्तानकरतलतया तद्गोत्रस्खलनभिया निरुद्धवदनेव     , मुहुरंशुकपल्लव-ताडित-निःश्वासामोद     -लुब्ध-मधुकर-मुखरतया प्रस्तुताह्वानेव, मुहरनिलगलितांशुक-सम्भ्रम     -द्विगुणीकृतभुजयुगल-प्रावृत-पयोधरतया दत्तालिङ्गनसंज्ञेव, मुहुः केशपाशाकृष्ट-कुसुम-पुरिताञ्जलि-समाघ्राण-लीलया कृतनमस्कारेव, मुहुरुभय-तर्जनी-भ्रमित-तर्जनी-भ्रमित-मुक्ताप्रालम्बतया     निवेदितहृदयोत्कलिकोद्गमेव, मुहुरुपहारकुसुमस्खलन-विधुत-करतलतया     कथितकुसुमायुधशरप्रहारवेदनेव, मुहुर्गलित-रशना-निगड     -नियमितचरणतया     संयम्यार्पितेव मन्मथेन,     मुहुश्चलितोरुविधृतदुकूला क्षितितलदोलायमानांशुकैकदेशाच्छादितकुचा, चकित-परिवर्त्तन-त्रुट्यत्त्रिवलीलता,     अंशस्रस्तचिकुरकला-सङ्कलनाकुल-करकमला     , कटाक्ष-क्षेप-धवलीकृतकर्णोत्पलं         विलक्षस्मितसुधाधूलि-धूसरितकपोलं साचीकृत्य     , वदनमनेकरस-भङ्गि-भङ्गुरं     विलोकयन्ती, तावदवतस्थे यावदुपसंहृता     लोको दिवसो बभूव ।
अथ हृदयस्थितकमलिनीरागेणेव रज्यमाने राजीवजीवितेश्वरेः सकल-लोकचक्रवालचक्रवर्त्तिनि     भगवति पूष्णि     , क्रमेण च दिनपरिलम्बनरोषरक्तभिः कामिनीदृष्टिभिरिव संक्रमितशोणिम्नि व्योम्नि, संहृतशोचिषि जाते जरठ-हारीत-हये हरितजिनि, रवि     -विरह मीलितसरोज-संहतिषु हरितायमानेषु कमलवनेषु श्वेतायमानेषु कुमुदषण्डेषु     लोहितायमानेषु दिङ्मुखेषु     , नीलायमाने शर्वरीमुखे, शनैः शनैश्च पुनर्दिनश्री-समागमाशाभिरिवानुरागिणीभिः सहैव दीधितिभिरदर्शनतामुपगते भगवति गभस्तिमालिनि, तत्कालविजृम्भितेन च कादम्बरीहृदयरासागरेणेव     आपूरिते सन्ध्यारागेण जीवलोके, कुसुमायुधानल-दह्यमानहृदय     -सहस्रधूम इव जनितमानिनीनयनवारिणि     विस्तीर्य्यमाणे तरुणतमालत्विषि तिमिरे, दिक्करि-करावकीर्ण-शीकरासार     इव श्वेतायमानतारागणे गगने     , जातायाञ्चादर्शनक्षमायां वेलायां सौधशिखरादवततार कादम्बरी, क्रीडापर्वतकनितम्बाच्च चन्द्रापीडः । ततो ऽचिरादिव     गृहीतपादः प्रसाद्यमान इव कुमुदिनीभिः, कलुषमुखीः कुपिता इव प्रसादयन्नाशाः, प्रबोधाशङ्कयेव परिहरन् सुप्ताः कमलिनीः, लाञ्छनच्छलेन निशामिव हृदयेन समुद्वहन्, रोहिणीचरणताडनलग्नमलक्त-करसमिवोदयरागं दधानः, तिमिरनीलाम्बरां     दिवमभिसारिकामिवोपसर्पन्ऽ अतिवल्लभतया विकिरन्निव सौभाग्यम्, उदगाद्भगवानीक्षणोत्सवः । उच्छ्रिते     च कुसुमायुधाधिराज्यैकातपत्रे कुमुदिनीवधूवरे विभावरीविलासदन्तपत्रे श्वेतभानौ धवलितदिशि,     दन्तिदन्तादिवोत्कीर्णे भुवने, चन्द्रापीडश्चन्द्रातपनिरन्तरतयैव कुमुदमय्या इव     गृहकुमुदिन्याः कल्लोल-धौत     सुधा-धवल-सोपाने तनु-तरङ्ग-तालवृन्त-वातवाहिनि सुप्तहंसमिथुने, विरह-वाचाल     -चक्रवाक-युगले तीरे, कुमुददलावलीभिः पर्यन्तलिखितदन्तपत्र-लतम्     , अवदातसिन्दुवारदामोपहारम्, हरिचन्दनरसैः प्रक्षालितम्, कादम्बरीपरिजनोपदिष्टम्, मुक्ताशिलापट्टं चन्द्रशीतलमधिशिश्ये । तत्रस्थस्य चास्यागत्याकथयत् केयूरकः-"देवी कादम्बरी देवं द्रष्टुमागताऽ इति ।
अथ चन्द्रापीडः समम्भ्रममुत्थायागच्छन्तीम्, अल्पसखीजनपरिवृताम्, अपनीताशेषराजचिह्नाम्, इतरामिव, एकावलीमात्राभरणाम्, अच्छाच्छेन चन्दनरसेन धवलीकृततनुलताम्, एककर्णावसक्तदन्तपत्राम्, इन्दुकलाकलिकाकोमलं कर्णपूरीकृतं कुमुददलं दधानाम्, ज्योत्स्नाशुचिनी कल्पद्रुमहुकूले बिभ्रतीम्, तत्कालरमणीयेन वेशेन साक्षादिव चन्द्रोदयदेवताम्, मदलेखया दत्तहस्तावलम्बां कादम्बरीमपश्यत् । आगत्य च सा प्रीतिपेशलतां दर्शयन्ती प्राकृतेव     परिजनोचिते भूतले समुपाविशत् । चन्द्रपीडो ऽपि "कुमार! अध्यास्यतां शिलातलमेवऽ इत्यसकृदनुबध्यमानो ऽपि महदेखया भूमिमेवाभजत । अथ     सर्वासु चासीनासु तासु     मुहुर्त्तमिव स्थित्वा वक्तुमुपच्क्रमे चन्द्रापीडः-"देवि! दृष्टिपातमात्रप्रीते     दासजने सम्भाषणादिकस्यापि प्रसादस्य नास्त्यवकाशः, किमुतैतावते ऽनुग्रहस्य । न खलु चिन्तयन्नपि निपुणं तमात्मनो गुणलवमवलोकयामि, यस्यायमनुरूपो ऽनुग्रहातिरेकः । अतिसरला तवेयमपगताभिमानमधुरा च सुजनता, यदभिनवसेवकजने ऽप्येवमनुरुध्यते । प्रायेण     मामुपचारहार्यमदक्षिणं देवी मन्यते । धन्यः खलु परिजनस्ते, यस्योपरि नियन्त्रणा स्यात् । आज्ञासंविभागकरणोचिते भृत्यजने क इवादरः परोपकारोपकरणं शरीरम्     , तृण-लव-लघु च जीवितमपत्रेपे     त्वत्प्रतिपत्तिभिरुपायनीकर्त्तुमागतायास्ते । वयमेतेशरीरमिदमेतज्जीवितमेतानीन्द्रियाणि, एतेषामन्यतरदारोपय     परिग्रहेण गरीयस्त्वम्ऽ इति ।
अथैवंवादिनो ऽस्य वचनमाक्षिप्य मदलेखा सस्मितमवादीत्-"कुमार! भवतु, अतियन्त्रणया खिद्यते खलु सखी कादम्बरी     , किमर्थञ्चैवमुच्यते, सर्वमिदमन्तरेणापि वचनमनया परिगृहीतम्, किं पुनरमुनोपचारफल्गुना वचसा सन्देहदोलामारोप्यतेऽइति । स्थित्वा च कञ्चित् कालं कृतप्रस्तावा "कथं राजा तारापीडः, कथं देवी विलासवती, कथमार्यः शुकनासः, कीदृशी चोज्जयिनी, कियत्यध्वनि सा च, कीदृग भारतं वर्षम्, रमणीयो वा मर्त्त्यलोकःऽ इत्यशेषं पप्रच्छ । एवंविधाभिश्चान्यभिः कथाभिः सुचिरं स्थित्वोत्थाय कादम्बरी केयूरकं चन्द्रापीडसमीपशायिनं समादिश्य परिजनञ्च, शयनसौधशिखरमारुहोह । तत्र च सितदुकूलवितानतलास्तीर्णं शयनीयमलञ्चकार । चन्द्रपीडो ऽपि तस्मिन्नेव शिलातले निरभिमानतामभिरूपतामतिगभीरताञ्च कादम्बर्याः, निष्कारणवत्सलताञ्च महाश्वेतायाःसुजनताञ्च मदलेखायाः, महानुभावताञ्चः परिजनस्य, अतिसमृद्धिञ्च गन्धर्वराजलोकस्य रम्यताञ्चकिम्पुरुषदेशस्य मनसा भावयन् केयुरकेण संवाह्यमानचरणः क्षणादिव क्षणदां क्षपितवान् । अथ क्रमेण कादम्बरीदर्शन     -प्रजागरखिन्नः स्वप्तुमिव ताल-तमाल-ताली-कदलीकन्दलिनीं     प्रविरल-कल्लोलानिल-शीतलां वेलावनराजिमवततार तारापतिः । अभ्यर्णविरहविधुरस्य च कामिनीजनस्य निश्वसितैरिव     उष्णैर्म्लानिमनीयत चन्द्रिका । चन्द्रापीडविलोकनारुढमदनेव कुमुददलोदरनीतनिशा पङ्कजेषु निपपात लक्ष्मीः । क्षणदापगमे च स्मृत्वा कामिनीकर्णोत्पल-प्रहाराणाम्     उत्कण्ठितेष्विव क्षामतां व्रजत्सु पाण्डुतनुषु     वासगृहप्रदीपेषु, अनवरतशर-क्षेप-खिन्नानङ्ग-निश्वास     -विभ्रमेषु     वहत्सु     तरुलता-कुसुमपरिमलेषु     प्रभातमातरिश्वसु, मन्दरगिरिलतागृहगमनानि च     भियेव भजन्तीष्वरुणोदयोपप्लविनीषु तारकासु, क्रमेण च समुद्गते     चक्रवाक-हृदय-निवास-लग्नानुरागमिवालोहितं     मण्डलमुद्वहनि सवितरि, चन्द्रापीडः शिलातलादुत्थाय प्रक्षालितमुखकमलः कृतसन्ध्यानमस्कृतिर्गृहिताम्बूलः     ठकेयूरक! विलोकय देवी कादम्बरी प्रबुद्धा न वा, क वा तिष्ठितिऽ     इत्यवोचत् । गतप्रतिननिवृत्तेन च तेन "मन्दरप्रासादस्याधस्तादङ्गनसोधवेदिकायां महाश्वेतया सहावतिष्ठितेऽ इत्यावेदिते गन्धर्वराजतनयामालोकयितुमाजगाम । ददर्श च     धवलभस्मकृतललाटिकाभिः     अक्षमालिका-परिवर्त्तन-प्रचल-करतलाभिः पाशुपतव्रतचारिणीभिर्धातुरागारुणाम्बराभिश्च     परिव्राजिकाभिः,-परिणत-तालफल-वल्कल-लोहित-वस्त्राभिश्च रक्तपटव्रतवाहिनीभिः सित-वसननिबिड-निबद्ध-स्तन-परिकराभिश्च श्वेतपटव्यजनाभिः     जटाजिन-मौञ्जी     -वल्कलाषाढधारिणीभिर्वर्णिचिह्नाभिस्तापसीभिः, साक्षादिव मन्त्रदेवताभिः पठन्तीभिर्भगवत     -स्त्र्यम्बकस्याम्बिकायाः कार्त्तिकेयस्य     विष्टरश्रवसः कृष्णस्य     आर्यावलोकितेश्वरस्यार्हतो विरिञ्चस्य     पुण्याः स्तीतीरुपास्यमानाम्, अन्तःपुराभ्यर्हिताश्च सादरं नमस्कारैराभाषणैरभ्युत्थानैरासन्नवेत्रासनदानैश्च     दर्शनागतगन्धर्वराजबान्धववृद्धाः समानयन्तीं महाश्वेताम्, पृष्ठतश्च समुपविष्टेन किन्नरमिथुनेन     मधुकर     मधुराभ्यां वंशाभ्यां दत्ते ताने     कलगिरा गायन्त्या नारददुहित्रा     पठ्यमाने च सर्वमङ्गलमहीयसि महाभारते दत्तावधानाम्, पुरोधृते     च मणिदर्पणे     ताम्बूलराग     -बद्धकृष्णिकान्धकारिताभ्यन्तरं दशनज्योत्स्ना-सिक्तमुन्मृष्ट     -मधूच्छिष्ट-पट्ट-पाटलमधरं     विलोकयन्तीम्, शैवलतृष्णया-कर्णपूर-शिरीष-प्रेषितोत्तान-विलोचनेन बद्धमण्डलं भ्रमताभवनकलहंसेन प्रभातशशिनेव क्रियमाण-गमन-प्रणाम-प्रदक्षिणां कादम्बरीञ्च । समुपसृत्य कृतनमस्कारस्तस्यामेव सुधावेदिकायां     विन्यस्तमासनं भेजे । स्थित्वा च कञ्चित् कालं महाश्वेताया वदनं विलोक्य स्फुरितकपोलोदरं मन्दस्मितमकरोत् । असौ तु तावतैव विदिताभिप्राया कादम्बरीमब्रवीत्-"सखि! भवत्या गुणैश्चन्द्रापीडश्चन्द्रकान्त इव चन्द्रमयूखैराद्रीकृतो न शक्नोति वक्तुम् । जिगमिषति खलु कुमारः, पृष्ठतो दुःखमविदितवृत्तान्तं राजचक्रमास्ते । अपि च युवयोर्दूरस्थितयोरपि स्थितेयमिदानीं कमलिनीकमलबान्धवयोरिव कुमुदिनीकुमुदनाथयोरिव प्रीतिराप्रलयात् । अतो ऽभ्यनुजानातु     भवतीऽ इति । अथ कादम्बरी "सखिऽ     ! महाश्वेते! स्वाधीनो ऽयं सपरिजनो जनः कुमारस्य स्व इवान्तरात्मा, क इवात्रानुरोधःऽ इत्यभिधाय प्रथमं महाश्वेताम्, ततः कादम्बरीम्, तस्याश्च प्रेमस्निग्धेन चक्षुषा मनसा च गृह्यमाणः-"देवि! किं ब्रवीमि, बहुभाषिणः       गुणगौरवाकृष्टः परवश इव तं व्रजन्तमाबहिस्तोरणादनुवव्राज । निवृत्ते च कन्यकाजने केयूरकेणोपनीतं वाजिनमारुह्य     गन्धर्वकुमारकैस्तैरनुगम्यमानो हेमकूटात् प्रवृत्तो गन्तुम् । गच्चतश्चास्य चित्ररथतनया न केवलमन्तबहिरपि सैव सर्वाशानिबन्धनमासीत् । तथाहि, तन्मयेव मानसेनासह्यविरहदुःखानुशयलग्नामिव पृष्ठतः, कृतमार्गगमननिरोधामिव पुरस्तात्, वियोगाकुलहृदयोत्कलिकावेशोत्क्षिप्तामिव     नभसि, सम्यगालोकयितुं वदनं विरहातुरमानसामिवावस्थितामुरःस्थले, तामेव मृगलोचनां     ददर्श । क्रमेण च प्राप्य महाश्वेताश्रममच्छोदसरस्तीरे सन्निविष्टमिन्द्रायुधखुरपुटानुसारेणैवागतमात्मस्कन्धावारमपश्यत् । निवर्तिताशेषगन्धर्वकुमारश्च सानन्देन सकुतूहलेन सविस्मयेन च स्कन्धावारवर्तिना जनेन प्रणम्यमानः स्वभवनं विवेश । सम्मनिताशेषराजलोकश्च     वैशम्पायनेन पत्रलेखया च सह "एवं महाश्वेता, एवं कादम्बरी, एवं मदलेखा, एवं तमालिका, एवं केयूरकःऽ इत्यनयैव कथया प्रायो दिवसमनैषीत् । कादम्बरीरूपदर्शनद्विष्टयेव     नास्य पुरेल     प्रीतिमकरोत् राजलक्ष्मीः । तामेव च धवलेक्षणामाबद्धरणरणकेन चेतसा चिन्तयतो जाग्रत एवास्य सा     जगाम रात्रिः । अपरेद्युश्च समुत्थिते भगवति रवौ, आस्थानमण्डपगतस्तद्गतेनेव मनसा सहसैव प्रतीहारेण सह प्रविशन्तं     केयूरकं ददर्श । दूरादेव च क्षितितलस्पशिंना मौलिना कृतपादपतनम्, "एह्येहिऽ इत्युक्त्वा प्रथममाङ्गविसर्पिणा चक्षुषा, ततो हृदयेन, ततो रोमोद्गमेन, पश्चाद्भुजाभ्यां प्रधावितः प्रसृतम्     आलिलिङ्ग गाढम् ।     उपावेशयच्चैनमात्मनः समीप एव, पप्रच्छ च स्भितसुधाधवलीकृताक्षरं क्षरत्प्रीतिद्रवमयमिव वचनमादृतः "केयूरक! कथय कुशलिनी देवी ससखीजना सपरिजना कादम्बरी, भगवती महाश्वेता चऽ इति असौ तु तेन राजसूनोः प्रीतिप्रकर्षजन्मना स्मितेनैव स्नपित इवानुलिप्त इव सद्य एवापगताध्वखेदः प्रणम्यादृततरमवोचत्     -ठअद्य कुशलिनी, यामेवं देवः पृच्छतिऽ इत्यभिधायापनीयार्द्रवस्त्रावगुण्ठितं     बिससूत्रसंयतमुखमार्द्रचन्दन-पङ्कन्यस्त-बाल-मृणाल-वलय-मुद्रं नलिनीपत्रपुटमदर्शयत् । उद्घाट्य च तत्र कादम्बरीप्रहितान्यभिज्ञानान्यदर्शयत् । तद्यथामरकतहरिन्ति व्यपनीतत्वञ्चि चारुमञ्जरीभाञ्जि क्षीरिणि पूगीफलानि, शुककामिनीकपोलपाण्डूनि ताम्बूलीदलानि, हरचन्द्रखण्डस्थूलशकलञ्च कर्पूरम्, अतिबहल-मृगमदामोदमनोहरञ्च मलयजविलेपनम् । अब्रवीच्च-"चूडामणिचुम्बिना     कोमलाङ्गुलिविवरविनिर्गत-लोहितांशुजालेनाञ्जलिना देवमर्चयति देवी कादम्बरी, महाश्वेता च सकण्ठग्रहेण कुशलवचसा, पर्यस्त-शिखण्ड-माणिक्य-ज्येत्स्ना-स्नपित-ललाटेन च नमस्कारेण मदलेखा, क्षितितलघटितसीमन्त-मकरिकाकोटिकोणेन सकलकन्यालोकश्च, सचरणरजःस्पर्शेन च पादप्रणामेन तमालिकाऽ । सन्दिष्टञ्च तव महाश्वेतया--"धन्याः खलु ते, येषां न गतो ऽसि चक्षुषोर्विपयं     तथा नाम समक्षं भवतस्ते तुहिनशीतलाश्चन्द्रमया इव गुणा विरहे विवस्वन्मया इव संवृत्ताः     स्पृहयन्ति खलु जनाः कथमपि दैवोपपादितायामृतोत्पत्तिवासरायैवातीतदिवसाय । त्वया वियुक्तं     निवृत्त-महोत्सवालसमिव     वर्त्तते गन्धर्वराजनगरम् । जानासि च मां कृतसकलपरित्यागम्, तथाप्यकारणपक्षपतिनं भवन्तं द्रष्टुमिच्छत्यनिच्छत्यनिच्छन्त्या अपि मे बलादिव हृदयम् । अपि च बलवदस्वस्थशरीरा कादम्बरी, स्मरति च स्मेराननं स्मरहकल्पं त्वाम्, अतः पुनरागमनगौरवेणार्हसीमां गुणवदभिमानिनीं कर्त्तुम् । उदारजनादरो हि अहुमानमारोपयति । अवश्यं सोढव्या चेयमस्मद्विधजन-परिचकदर्थना कुमारेण, भवत्सुजनतैव जनयत्यनुचितसन्देशप्रागल्भ्यम् । एष देवस्य शयनीये विस्मृतः शेषो हारः प्रहितःऽ     इत्युत्तरीयपटान्तसंयतं सूक्ष्मसूत्रविवर     -निःसृतैरंशुसन्तानैः संसूच्यमानं विमुच्य चामरग्राहिण्याः करे समर्पितवान् । अथ चन्द्रापीडः "महाश्वेताचरणाराधनतपःफलमिदं यदेवं परिजने ऽप्यनुस्मरणादिकं ग्रसादबारमतिमहान्तमारोपयति देवी कादम्बरीऽ इत्युक्त्वा तत्सर्वं शिरसि कृत्वा स्वयमेवे जग्राह । तेन च कादम्बर्याः कपोललावण्येनेव गलितेन, स्मितालोकेनेव     रसतामुपनीतेन, हृदयेनेव द्रुतेनेव गुणगणेनेव निस्यन्दितेन     स्पर्शवता ह्लादिना सुरभिणा च विलेपनेन विलिप्य तमेव कण्ठे हारमकरोत् । आगृहीतताम्बूलश्च मुहूर्त्तादिवोत्थाय वामबाहुना स्कन्धदेशे समवलम्ब्य     केयूरकम्, ऊर्ध्वस्थित एव कृतयथाक्रियमाणसम्मानमुदितं प्रधानराजलोकं विसृज्य शनैः शनैर्गन्धमादनं करिणं द्रष्टुमयासीत् । तत्र च स्थित्वा क्षणमिव तस्मै स्वयमेव निजनखांशुजालजटिलं समृणालमिव शुष्कशष्पकवलमवकीर्य वल्लभतुरङ्ग     -मन्दुराभिमुखः प्रतस्थे, गच्छंश्चोभयतः किञ्चित् किञ्चिदिव तिर्यग्वलितवदनः परिजनं विलोकयाम्#अबभूव । अथ चित्तज्ञैः प्रतीहारैः प्रतिषिद्धानुगमने निखिले समुत्सारिते परिजने केयूरकद्वितीय एव मन्दुरां प्रविवेश । उत्सारणभयसभ्रान्तलोचनेषु प्रणम्यापसृतेषु मन्दुरापालेषु, इन्द्रायुधस्य पृष्ठावगुण्ठनपटं किञ्चिदेकपार्श्वे     गलितं समीकुर्वन्नुत्सारयंश्च कूणितनेत्रत्रिभागस्य     दृष्टिनिरोधिनीं कुङ्कुमकपिलां केसरसटां खुरधारिणी     -विन्यस्तचरणो लीलामन्दं मन्दुरादारुदत्तदेहभरः सकुतूहलमुवाच-"केयूरक! कथय, मन्निर्गमादारभ्य को वा वृत्तान्तो गन्धर्वराजकुले? केन वा व्यापारेण वासरमतिनीतवी     गन्धर्वराजपुत्री? किं वाकरोन्महाश्वेता? किमभाषत वा मदलेखा? के वाभवन्नालापाः परिजनस्य? भवतो वा को व्यापार आसीत्? आसीद्वा काचिदस्मदाश्रयिणी कथा?ऽ केयूरकस्तु सर्वमाचचक्षे-"देव! श्रूयताम्, निर्गते त्वयि हृदय-सहस्र-प्रयाण-पटहकलकलमिव नूपुरचक्र     -क्वणितेन कन्यकान्तःपुरे     कुर्वति, देवी कादम्बरी सपरिजना सौधशिखरमारुह्य तुरगधूलिरेखाधूसरं देवस्यैव गमनमार्गमालोकितवती । तिरोहितदर्शने च देवे, मदलेखास्कन्धनिक्षिप्तमुखी प्रीत्या तं दुग्धोदधिधवलैः प्लावयन्तीव दृष्टिपातैः, सीतातपत्रापदेशेन शशिनेर्ष्यया निवार्यमाणरविकरस्पर्शा     सुचिरं तत्रैव स्यितवती । तस्माच्च कथमपि सखेदमवतीर्य क्षणमिवावस्थानमण्डपे     स्थित्वोत्थाय स्खलनभियेव निवेद्यमानोपहारकुसुमा शब्दायमानैर्मधुकरैः, जलधारा-धवल-नख-मयूखोन्मुखानामनुगलं     गलद्भिर्वलयैः कण्ठ बन्धानिवोपपादयन्ती केकारवोद्विग्ना भवनशिखण्डिनाम्, पदे पदे च कुसुमधवलान् करेण गृहलतापल्लवान्     मनसा च देवस्य गुणगणानवलम्बमाना तमेव क्रीडापर्वतकमागतवती, यत्र स्थितवान् देवः । तमुपेत्य च "देवेनात्र मरकतशिला-मकरिकाप्रणाल-प्रस्रवण-सिच्यमानहरित     -लतामण्डपे शीकरिणि     शिलातले स्थितम्, अत्र गन्धोदक-परिमललीनालिजाल-जटिलशिलाप्रदेशे स्नातम्, अत्र कुसुमधूलि-सिकतिले     गिरि-नदिकातटे     भगवानच्चितः शूलपाणिः, अत्र ह्रेपित-शशधर-रोचिषि स्फाटिक     -शिलातले भुक्तम्, अत्र संक्रान्त-चन्दन-रस-लाञ्छने मुक्ताशैलशिलापट्टे     सुप्तम्ऽ इति परिजनेन पुनरुक्तं निवेद्यमानानि देवस्यैव स्थानचिह्नानि पश्यन्ती क्षपितवती दिवसम् । दिवसावसाने च कथमपि महाश्वेताप्रयत्नादनभिमतमपि तस्मिन्नेव स्फटिकमणिशिलावेश्मन्याहारमकरोत् । अस्तुमुपगते भगवति रवौ, उदितेचन्द्रमसि तत्रैव कञ्चित्कालं स्थित्वा चन्द्रकान्तमयीव चन्द्रोदये प्रत्यार्द्रीकृततनुश्चन्द्रबिम्बप्रवेशभयेनेव करौ कपोलयोः कृत्वा किमपि चिन्दतन्ती, मुकुलितेक्षणा क्षणमात्रं स्थित्वोत्थाय विमल-नखनिपतित-शशिप्रतिमाभर-गुरूणीव कृच्छ्रादुद्क्षिपन्ती, लीला-मन्थर-गमन-पटूनि पदानि शय्यागृहमगात् । शयन-निक्षिप्ते     -गात्रयष्टिश्च, ततः प्रभृति प्रबलया शिरोवेदनया विचेष्टमाना, दारुणेन च दाहरूपिणा ज्वरेणाभिभूयमाना केनाप्याधिना     मङ्गलप्रदीपैः कुमुदाकरैश्चक्रवाकैश्च सार्द्धमनिमीलितलोचना दुःखदुःखेन क्षणदामनैषीत् । उपसि च मामाहूय देवस्य वार्त्ताव्यतिकरोपलम्भाय३>   सोपालम्भमादिष्टवतीऽ ।     चन्द्रापीडस्तदाकर्ण्य जिगमिषुः "अश्वो ऽश्वऽ इत वदन्     भवनान्निर्ययौ । आरोपितपर्याणञ्च त्वरित-तुरग     -परिचारकोपनीततमन्द्रायुधमारुह्य, पश्चादारोप्य पत्रलेखाम्, स्कन्धावार स्थापयित्वा     वैशम्पायनम्, अशेषं परिजनं     निवर्त्त्य च अन्युरगारूढेनैव केयूरकेणानुगम्यमानो हेमकूटं ययौ । आसाद्य च कादम्बरीभवनद्वारमवततार     । अवतीर्य च     द्वारपालार्पिततुरङ्गः कादम्बरी-प्रथम-दर्शन-कुतूहलिन्या च पत्रलेखया चानुगम्यमानः प्रविश्य "क्व देवी कादम्बरी तिष्ठितिऽ इति सम्मुखागतमन्यतमं वर्षवरम्     अप्राक्षीत् । कृतप्रणामेन च तेन " देव! मत्तमयूरस्य     क्रीडापर्वतकस्याधस्तात् कमलवनदीघिकातीरे विरेचितं हिमगृहमध्यास्तेऽ इत्यावेदिते केयूरकेणोपदिश्यमानवर्त्मा प्रमदवनमध्येन गत्वा किञ्चिदध्वानम्, मरकतहरितानां कदलीवानानां     प्रभया शष्पीकृतरविकिरणं हरितायमानं दिवसं ददर्श । तेषाञ्च मध्ये निरन्तर-नलिनी-दलच्छन्नं हिमगृहमपश्यत् । तस्माच्च निष्पतन्तमार्द्रांशुकच्छलेनाच्छोदजलेनेव संवीतम्, वाहुलताविधृतैर्मृणालवलयैराभरणकैरिव धवलितावयवम्, आपाण्डुभिश्चैकश्रवणाश्रयेस्ताटङ्कीकृतैः     केतकीगर्भदलैरुपहसितदन्तपत्रम्, आलिखितचन्दनललाटिकानि मुखारविन्दानि बद्धसौभाग्यपदानीव     दधानम्, कृतचन्दनबिन्दुविशेषकांश्च दिवापि स्पर्शलोभस्थितेन्दुप्रतिबिम्बानिव कपोलानुद्वहन्तम्     , अपहृताशेषशिरीपसौभाग्याभिः शैबलमञ्जरीभिः कृतकर्णपूरम्, कर्पूरधूलिधसरेषु मलयज-रस-लव-लुलितेषु     वकुलावलीवलयेषु     स्तनेषु     न्यस्तनलिनीपत्रप्रावरणम्, अनवरत-चन्दन-चर्च्चा-प्रणयन     -पाण्डुरैः सन्ताप-रोष-मृदित-चन्दूकरैरिव     करैः कल्पितमृणालदण्डानि बिसतन्तुमयानि चामराणि बिभ्राणम्, उन्नालैश्च कमलैकुमुदैः कुवलयैः किसलयैः कदलीदलैः कमलिनीपलाशैः कुमुमस्तबकैश्चातपत्रीकृतैर्निवारितातपम्, जलदेवतानामिव समूहम्, वरुणाश्रियामिव समूहम्, शरदामिव समाजम्, सरसीनामिव गोष्ठीबन्धनम्, शिशिरोपचारनिपुणं कादम्बर्याः शरीरपरिचारकं     शरीरप्रायं परिजनमद्राक्षीत् । तेन च प्रणम्यमानः पदानखपतनभयादिव     त्वरितापसृतेन दीयमानमार्गः, चन्दनपङ्ककृतवेदिकानां पुण्डरीककलिकाघटितघण्टिकानां विकसितस्न्धुवार     -कुसुममम्ञ्जरीचामराणां लम्बितस्थूलमल्लिकामुकुलहाराणामाबद्धलवङ्ग     -पल्लव-चन्दन-मालिकानां दोलायमानकुमुददामध्वजानां मृणालवेत्रहस्ताभिर्गृहीतरुचिरकुसुमाभरणाभिर्मधुलक्ष्मीप्रतिकृतिभिरिव     द्वारपालिकाभिरधिष्ठितानां कदलीतोरणानां तलेन प्रविश्य सर्वन्तो निसृष्टदृष्टिर्दृष्टवान् । क्वचिदुभय-तट-निखात     -तमालपल्लव-कृत-वनलेखाः कुमुद     -धूलि-बालुका-पुलिन-मालिनीश्चन्दनरसेन प्रवर्त्त्यमाना गृहनदिकाः, क्वचिन्निचुल-मञ्जरी-रचित-रक्त-चामराणां जलार्द्र     वितानकानां तलेषु ससिन्दूरकुट्टिमेषु     अस्तीर्यमाणानि रक्तपङ्कजशयनानि, क्वचिदेलारसेन सिच्यमानानि स्पर्शानुमेयरम्यभिर्त्तीनि     , स्फटिकभवनानि     क्वचिच्छिरीषपक्ष्मकृतशाद्वलानां मृणालधारागृहाणां शिखरमारोप्यमाणानां धारा-कदम्ब-धूलिधूसरितानां     यन्त्रमयूरकाणां कदम्बकानि, क्वचित् सहकार-रससिक्तैः     जम्बूपल्लवैराच्छाद्यमानाभ्यन्तराः पर्णशालाः, क्वचित् क्रीडितकृत्रिम-करि-कलभ-यूथकाकुलीक्रियमाणाः काञ्चनकमलिनीकाः     , क्वचिद्-गन्धोदककूपेषु बद्धकाञ्चन-सुधा-पङ्क-कामपीठेषु-स्थूल-विसलता-दण्ड-     घटितारकाणिकृतक     -केन-जल-जल-द्रोणिकानि     कुवलयावलीरज्जुभिर्ग्रथ्यमानानि पत्र     -पुट-घटी-यन्त्रकाणि, क्वचित् स्फटिकबलाकावली     वान्त-वारिधारा-लिखितेन्द्रायुधाः सञ्चार्यमाणा मायामेघमालाः, क्वचिदुपान्त प्ररूढ     -पाण्डु     यवाङ्कुरासु     तरुम-मालती-कुङ्मल-दन्तुरित-तरङ्गासु हरिचन्दन-द्रव-वापिकासु शिशिरीक्रियमाणा हारयष्टीः, क्वचिन्मुक्ताफलक्षोद-रचितालबालकान् अनवरतस्थूल     जलबिन्दु-दुद्दिनमुत्सृजतो यन्त्रवृक्षकान्, क्वचिद्विधुत-पक्ष निक्षिप्त-शीकरानीत-नीहारा भ्रमन्तीर्यन्त्रमयीः पत्रशकुनिश्रेणीः, क्वचिन्मधुकर-किङ्किणी-कङ्क्तिपटुतर-रवाबध्यमानाः     कुसुमदामदोलाः क्वचिदुदरारूढ-निर्गतोन्नाल     -नलिनी-च्छद-च्छादितमुखान् प्रवेश्यमानान् शातकुम्भकुम्भान्     , क्वचिद्धटित-कदली-गर्भस्तम्भदण्डानि बध्यमानानि     चारुवंशाकृतीति कुसुमस्तबकातपत्राणि, क्वचित् कर-मृदित-कर्पूर-पल्लव-रसेनाधिवास्यमानानि बिसतन्तुमयान्यंशुकानि, क्वचिल्लवलीफलद्रवेणार्द्रीयमाणान् तृणशून्य     -मञ्जरीकर्मपूरान्, क्वचिदम्भोजिनी-दल-व्यजनैर्वोज्यमानान् उलपभाजनभाजः     शीतौषधिरसान्, अन्यांश्चैवंप्रकारान् शिशिरोपचारोपकरणकल्पनाव्यापारान्     परिजनेन कृतान् क्रियमाणांश्च वीक्षमाणः, हिमगृहकस्य मध्यभागं हृदयामेव हिमवतः जलक्रीडागृहमिव प्रचेतसः, जनमभूमिमिव सर्वचन्द्रकलानाम्, कुलगृहमिव सर्वचन्दनवनदेवतानाम्, प्रभवमिव सर्वचन्द्रमणीनाम्, निवासमिव सर्वमाघमासयामिनीनाम्, सङ्केतसदनमिव संवप्रावृषाम्, ग्रीष्मोष्मापनोदनोद्दंशमिव     सर्वनिम्नगानाम्, वडवानलसन्तापापनोदननिवासमिव सर्वसागराणाम्, वैद्युत-दहन-दाह-प्रतीकारस्थानमिव सर्वजलधराणाम्, इन्दु-विरह-दुःसह-दिवसातिवाहन-स्थानामेव कुमुदिनीनाम्, हरहुताशनानेर्वापणक्षेत्रमिव मकरध्वजस्य     दिनकरकैरपि सर्वतो जलयन्त्र-धारासहस्र-समुत्सारितैरतिशीतस्पर्शभयनिवृत्तैरिव परिहृतम् अनलैरपि कदम्ब-केसरोत्करवाहिभिः कण्टकितैरिवानुगतम्, कदलीबनैरपि पवनचलितदलैर्जाड्यजनितवेपथुभिरिव परिवारितम्, अलिभिरपि कुसुमामोदमदमुखराबद्धदन्तवीणैरिव वाचालितम्, लताभिरपि निरन्तर     -मधुकर-पटल-जटिलाभिर्गृहीतनीलप्रावरणकाभिरिव विराजितमाससाद । क्रमेण च तत्रान्तर्बहिश्चातिबहलेन पिण्डहार्येणेवोपलिप्यमानो ऽतिशीतलेन स्पर्शेनामन्यतात्मनो मनश्चन्द्रमयम्, कुमुदमयानीन्द्रियाणि, ज्योत्स्नामयान्यङ्गानि, मृणालिकामयीं धियम् । अगणयच्च हारमयान्     अर्ककिरणान्, चन्दनमयमातपम्, कर्पूरमयं पवनम्, लदकमयं कालम्, तुषारमयं त्रिभुवनम् । एवंविधस्य च तस्यैकदेशे सखीकदम्बपरिवृताम्, अशेषसरित्परिवारामिव भगवतीं गङ्गां हिमवतो गुहातलगताम्     कुल्याभ्रमि-भ्रमितेन कर्पूररसस्रोतसा कृतपरिवेषाया मृणालदण्डमण्डपिकायास्तले कुसुमशयनमधिशयानाम्, हाराङ्गद-वलय-रशाना-नूपुरैर्मृणालमयैर्निगडैरिव संयतामीर्ष्यया     मन्मथेन, चन्दनधवले स्पृष्टामिव ललाटे शशलाञ्छनेन, बाष्पवारिवाहिनि चुम्बितामिव चक्षुषि वरुमेन, वर्द्धितनिश्वास     -मरुति दष्टामिव     मुखे मातरिश्वना, सन्तापप्रतप्तेष्वध्यासितामिवाङ्गेषु पतङ्गन     , कन्दर्पदाहदीपिते गृहीतामिव हृदये हृतभुजा, स्वेदिनि परिष्वक्तामिव वपुषि जलेन     , दैवतैरपि विलुप्यमानसौभाग्यमिव सर्वशः, हृदयेन सह प्रियतमसपीपमिवोपगतैरङ्गैरुपजनितदौर्बल्याम्, आश्यान-चन्दनपाण्डुरञ्च रोमाञ्चमनवरतहारस्पर्शलग्नं मुक्ताफलकिरमपुञ्जम्     इवोद्वहन्तीम्, स्वेदशीकरिणीञ्च कपोलपाली पक्षपवनेन वीजयद्भिरनुकम्प्यमानामिवावतं सकुसुममधुकरैः, अवतंस-कुसुम     -मधुकर-रव-     दहनदग्धमिव श्रोत्रमपाङ्गनिर्गतेनाश्रुस्रोतसा सिञ्चन्तीम्, अतिप्रवृत्तस्य चाश्रुमो निर्वाहप्रणालिकामिव कर्पूरकेतकीकलिकां कर्णे कलयन्तीम्, आयत-श्वास-विधुति-तरलितेन च सन्तापभय-पलायमानेन देहप्रभावितानेनेवांशुकेन विमुच्यमानकुचकलसाम्, आपतत्-प्रचलचामर-प्रतिबिम्बश्च     कुचकलसयुगलं प्रियान्तिकगमनौत्सुक्यकृत पक्षमिव करतलेन निरुन्धतीम्, मुहुर्मुहुर्भुजलतया तुषारशिलभञ्जिकामालिङ्गन्तीम्, मुहुः कपोलफलकेन कर्पूरपुत्रिकामाश्लिष्यन्तीम्     मुहुश्चरणारविन्देन चन्दनपङ्कप्रतियातनामामृशन्तीम्     , स्तनसंक्रान्तेनात्ममुखेनापि कुतूहलिनेव परिवृत्य विलोक्यमानाम्, कर्णपूरपल्लवेनापि स्वप्रतिबिम्बपल्लवशायिनाऽ सोत्कण्ठेनेव चुम्ब्यमानकपोलफलकाम्, हारैरपि मुक्तात्मभिर्मदनपरवशैरिव प्रसारितकरैरालिङ्ग्यमानाम्, मणिदर्पणमुरसि निहितं "नोदेतव्यमद्य त्वयाऽ इति जीवितस्पर्शमयं     शपथं शशिनमिव     कारयन्तीम्, करिमीमिव सम्मुखागतप्रमदवनगन्धवारणप्रसारितकराम्, प्रस्थितामिवानभीष्टदक्षिणवातमृगागमनाम्, मदनाभिषेकवेदिकामिव कमलावृत चन्दनधवलपयोधरकलसावष्टब्धपार्श्वाम्, आकाशकमलिनीमिव स्वच्छाम्बरतलदृश्यमानमृणालकोमलोरुमूलाम्, कुसुमचापलेखामिव     मदनारोपित-गुणकोटिकान्ततराम्, मधुमासदेवतामिव शिशिरहारिणीम्, मधुकरीमिव कुसुममार्गणाकुलाम्, चन्दनविलेपनामनङ्गरागिणीञ्च, ब्रालां     मन्मथजननीञ्च मृणालिनीमभ्यंर्थिततुषारस्पर्शाञ्च कादम्बरीं व्यलोकयत् । अथ सा यथादर्शनमागत्यागत्य चन्द्रापीडागमनमावेदयन्तं परिजनमुत्तरलतारकेण     चक्षुषा विलोक्य     ठकथय किं     सत्यमागतो दृष्टस्त्वया, कियत्यध्वनि क्वासौऽ इति प्रतिमुखं निक्षिप्तनामाक्षरं     पप्रच्छ । प्रवर्द्धमान     -धवलिम्ना चक्षुषा दृष्ट्वा च सम्मुखमापतन्तं तं दूरादेव वरारोहा, नवग्रहा करिणीवोरुस्तम्भविधृता विचेष्टमानाङ्गी, कृसुमशयनपरिमलोपगतैः परवशा मुखरैर्मधुकरकुलै     रिवोत्थाप्यमाना     , ससम्भ्रमच्युतोत्तरीया     हारकिरणानुरसि कर्त्तुमिच्छन्ती, मणिकुट्टिमनिहितेन वामकरतलेन हस्तावलम्बनं निजप्रतिमामिव याचमाना स्रस्त केशकलाप-संयमनश्रमितेन गलत्स्वेदसलिलेन दक्षिणकरेणाभ्युक्ष्येव     आत्मानमर्पयन्ती, चलित     -त्रिकताम्यत्त्रिवली-तरङ्गीत     -रोमराजितया निष्पीड्यमानेव सर्वरसाननङ्गेन, अन्तःप्रविष्टललाटिका चन्दनरसमिश्रमिव     चक्षुषा     क्षरन्ती शिशिरमानन्दजलम्, आनन्द     -वारिबिन्दुवेणिकया चलितावतंस     -धूलिधूसरं प्रियप्रतिमाप्रवेशलोभेनेव कपोलफलकं प्रक्षालयन्ती, ललाटिकाचन्दनभरेणेव किञ्चिदधोमुखी तत्क्षणमपाङ्ग-भाग-पुञ्जित     -तारकया तन्मुखलग्नयेव दीर्घस्य दृष्ट्याकृष्यमाणा कुसुमशयनादुत्तस्थौ । चन्द्रापीडस्तु समुपसृत्य पूर्ववदेव तां महाश्वेताप्रणामपुरःसरं दर्शितविनयः प्रणनाम । कृतप्रतिप्रणामायाञ्च तस्यां पुनस्तस्मिन्नेव कुसुमशयने समुपविष्टायां     प्रतिहार्या समुपनीतां     जाम्बूनदमयीमासन्दिकां रोचिष्णु-रत्न-प्रत्युप्तपादां पादेनैवोत्सार्य क्षितावेवोपाविशत् । अथ केयूरकः "देवि! देवस्य चन्द्रापीडस्य प्रसादभूमिरेषा पत्रलेखा नाम ताम्बूलकरङ्कवाहिनीऽ इत्यभिधाय पत्रलेखामदर्शयत् । अथ कादम्बरी दृष्ट्वा ताम् "अहो! मानुषीषु पक्षपातः प्रजापतेःऽ इति चिन्तयाम्बभूव । कृतप्रणामाञ्च तां सादरम् "एह्येहिऽ इत्यभिधायात्मनः समीपे सकुतूहलपरिजनदृश्यमानां     पृष्ठतः समुपावेशयम् । दर्शनादेवोपारूढप्रीत्यतिशया च     मुहुर्मुहुरेनां सोपग्रहं करकिसलयेन पस्पर्श । चन्द्रापीडस्तु सपदिकृतसकलागमनोचितोपचारस्तदवस्थां चित्ररथतनयामालोक्याचिन्तयत्-"अतिदुर्विदग्धं हि मे हृदयमद्यापि न श्रद्दधाति । भवतु, पृच्छामि तावदेनं निपुणालापेनेतिऽ ।     प्रकाशमब्रवीत्-"देवि! जानामि     कामरतिं निमित्तीकृत्य प्रवृत्तो ऽयमविरलसन्तापतीव्रो व्याधिः     । सुतुनु! सत्यं न तथा त्वामेष व्यथयति यथास्मान्     । इच्छामि देहदानेनापि     स्वस्थामत्रभवतीं कर्त्तूम् । उत्कम्पिनीमनुकम्पमानस्य कुसुमेषुपीडया पतितामवेक्षमाणस्य पततीव मे हृदयम् । अनङ्गदे तनुभूते     ते भुजलते गाढसन्तापया     च दृष्ट्या वहसि स्थलकमलिनीमिव     रक्ततामरसाम् । दुःखितायाञ्च     त्वयि परिजने ऽपि चानवरतकृताश्रुबिन्दुपातेन वर्त्तते मुक्ताभरणता । गृहाण स्वयंवरार्हाणि     मङ्गलप्रसाधनानि । सकुसुमशिलीमुखाहि शोभते नवा लताऽ इति     । अथ कादम्बरी बालतया स्वभावमुग्धापि कन्दर्पेणोपदिष्टयेव प्रज्ञया तमशेषसस्याव्यक्तव्याहारसूचितम्     अर्थं मनसा जग्राह, मनोरथानान्तु तावता भूमिमसम्भावयन्ती शालीनताञ्चावलम्बमाना तूष्णीमेवासीत् । केवलमुत्पादितान्यव्यपदेशा तत्क्षणं तमाननामोदमधुकरपटलान्धकारितं     द्रष्टुमिवस्मितालोकमकरोत् । ततो मदलेखा प्रत्यवादीत्-"कुमार     ! किं कथयामि, दारुणो ऽयमकथनीयः खलु सन्तापः । अपि च     कुमारभावोपेतायाः किमिवास्या यन्न सन्तापाय । तथाहि, मृणालिन्याः शिशिरकिसलयमपि हुताशनायते, ज्योत्स्नाप्यातपायते, ननु किसलयतावृन्तवातैर्मनसि जायमानं किं न पश्यसि     खेदम्? धीरत्वमेव प्राणसन्धारणहेतुरस्याःऽ इति । कादम्बरी तु हृदयेन     तमेव मदलेखालापमस्य प्रत्युत्तरीचकार । चन्द्रापीडो ऽप्युभयथा धटमानार्थतया सन्देहदोलारूढेनैव चेतसा महाश्वेतया सह प्रीत्युपचयचतुराभिः कथाभिः     महान्तं कालं     स्थित्वा तथैव महता यत्नेन मोचयित्वात्मानं स्कन्धावारगमनाय कादम्बरीभवनान्निर्ययौ । निर्गतञ्च तं तुरङ्गममारुरुक्षन्तं पश्चादागत्य केयूरको ऽभिहितवान्-"देव! मदलेखा विज्ञापयति-"देवी कादम्बरी     प्रथमदर्शनजनितप्रीतिः पत्रलेखां निवर्त्तमानामिच्छति, पश्चाद्यास्यातिऽ इति श्रुत्वा देवः प्रमाणम्ऽ । इत्याकर्ण्य चन्द्रापीडः "केयूरक! धन्या स्पृहणीया च पत्रलेखा, यामेवमनुबध्नाति, दुर्लभो देवीप्रसादः प्रवेश्यताम्ऽ इत्यभिधाय पुनः स्कन्धावारमेवाजगाम     । प्रविशन्नेव पितुः समीपादागतमभिज्ञाततरम्     आलोखहारकमद्राक्षीत् । धृततुरङ्गमश्च प्रीतिविम्फारितेन चक्षुषा दूरादेवापृच्छत्-"अङ्ग! कच्चित् कुशली तातः सह सर्वेण परिजनेन, अम्बा च सर्वान्तपुरैःऽ इति । अथासावुपसृत्य प्रणामानन्तरं-"देव! यथाज्ञापयसिऽ इत्यभिधाय लेखद्वितयमर्पयाम्बभूव । युवराजस्तु शिरसि कृत्वा स्वयमेव च तदुन्मुच्य क्रमशः पपाठ- "स्वस्ति, उज्जयिनीतः सकल-राजन्य-शिखण्ड-शेखरीकृत-चरणारविन्दः परममाहेश्वरो महाराजाधिराजो देवस्तारापीडः सर्वसम्पदामायतनं चन्द्रापीडमुदञ्चच्चारु-चूडामणि-मरीचिचक्र-चुम्बिन्न्युत्तमाङ्गे चुम्बन्नन्दयति । कुशलिन्यः प्रजाः, किन्तु     कियानपि कालो भवतो ऽदृष्टस्य     गतः     , बलदुत्कण्ठितं     नो हृदयम्, देवी च सहान्तःपुरैर्म्लानिमुपनीता, अतो लेखवाचन-विरतिरेव     प्रयामकालतां     नेतव्येऽति     । शुकनासप्रेषिते द्वितीये ऽप्यमुमेवार्थ लिखिलमवाचयत् । अस्मिन्नेवावसरे समुपसृत्य वैशम्पायनो ऽपि लेखद्वितयमपरमात्मीयमस्मादभिन्नार्थमेवादर्शयत् । अथ "यथाज्ञापयति तातःऽ इत्युक्त्वा तथैव     तुरगाधिरूढः प्रयाणपट८मवादयत्     । समीपे स्थितञ्च     महताश्वीयेन     परिवृतं महाबलाधिकृतं बलाहकपुत्रं मेघनादनामानमादिदेश"भवता पत्रलेखया सहागन्तव्यम्, नियतञ्च केयूरकस्तानादायैतावतीं भूमिमागमिष्यति     , तन्मुखेन विज्ञाप्या प्रणम्य देवी कादम्बरी नन्वियं सा त्रिभुवननिन्दनीया निरनुरोधा निष्परिचया च     दुर्ग्रहा प्रकृतिर्मर्त्त्यानाम्, येषामकाण्डविसंवादिन्यः प्रीतयो न गणयन्ति निष्कारणवत्सलताम् । एवं गच्छता मयात्मनो नीतः स्नेहः कपट-कूट-जालिकताम्, प्रापिता भक्तिरलीक-काकु-करण-कुशलताम्, पातितमुपचारमात्रमधुर     -धूर्ततायामात्मार्पणम्, प्रकटितं वाङ्मनसयोर्भिन्नार्थत्वम् । आस्तां तावदात्मा, अस्थानाहितप्रसादा दिव्ययोग्या देव्यपि वक्तव्यतां नीता । जनयन्ति हि पश्चाद्वैलक्ष्यमभूमिपातिताः     व्यर्थाः प्रसादामृतदृष्टयो     महताम् । न खलु देवीं प्रति प्रबललज्जातिभारमन्थरं मे हृदये यथा महाश्वेतां प्रति । नियतमेनामलीकाध्यारोपमवर्णितास्मद्गुमसम्भारामंस्थानपक्षपातिनीमसकृदुपालप्स्यते देवी । तत् किं करोमि, गरीयसी गुरोराज्ञा प्रभवति     देवमात्रकस्य     , हृदयेन तु हेमकूटनिवासव्यसनिना लिखितं जन्मान्तरसहस्रस्य दास्यपत्रं     देव्याः । न दत्तमस्याटविकस्य गौल्मिकेनेव     देवीप्रसादेन गन्तुम्, सर्वथा गतो ऽस्मि पितुरादेशादुज्जयिनीम् । प्रसङ्गतो ऽसज्जनकथा     -कीर्त्तनेषु स्मर्त्तव्यः खलु चन्द्रापीडचण्डालः     । मा चैवं मंस्थाः, यथआ जीवन्पुनर्देवीचरणारविन्द-वन्दनानन्दमनुभूय     स्थास्यति चन्द्रापीड इति । महाश्वेतायाश्च सप्तदक्षिणं शिरसा पादौ वन्दनीयौ । मदलेखायाश्च कथनीयः प्रणामपूर्वमशिथिलः कण्ठग्रहः । गाढमालिङ्गनीया च तमालिका । अस्मद्वचनादशेषः प्रष्टव्यः कुशल कादम्बरीपरिजनः, रचिताञ्जलिना च भगवानामन्त्रणीयो हेमकूटःऽ इति । एवमादिश्य तम्-"सुहृदादि     -साधनमक्लेशयता शनैः शनैर्गन्तव्यम्     इत्युक्त्वा वैशम्पायनं स्कन्धावारभारे     न्ययुङ्क्त स्वयमपि च तथारूढ एव गमनहेला-हर्ष-हेषारवकम्पित-कैलासेन खुर-ताण्डव-खण्डितभुवा कान्त-कुन्त-लता-वनवाहिना तरुण-तुरगप्रायेण     अश्वसैन्येनानुगम्यमानस्तमेव लेखहारकं पर्याण-लग्नमभिनवकादम्बरीवियोगशून्येनापि हृदयेनोज्जयिनीवार्त्तां     पृच्छन् प्रतस्थे । क्रमेण चातिप्रवृद्धप्रकाण्ड-पादप-प्रायया, मालिनीलतामण्डपैः     मण्डलिततरुषण्डया, गजपति     -पातित-पादप-परिहार-वक्रीकृतमार्गया     , जन     -जनित-तृण-पर्ण-काष्ठ-कोटि-कूट-प्रकटितवीरपुरुष     -घातस्थानया, महापादप-भूतलोत्कीर्ण-कान्तार-दुर्गया, तृषित-पथिक-खण्डित-दलोज्झितामलकीफल-निकरया, विकसित-करञ्ज-मञ्जरी     -रजो-विच्छुरित-तटैस्तट-तरु-बद्ध-पाटच्चरकर्पटध्वज     -चिह्नेरिष्टकास्थित     -शुष्क-पल्लव-विष्टरानुमित-पथिक-विश्रान्तैर्विश्रान्तकार्पटिक-प्रस्फोटित     -चरणधूलि     -धूसर-किसलय-लाञ्छितोपकण्ठैः पत्रसङ्करासुरभीकृताशिशिरपङ्किलविवर्णास्वादुजलैर्व्रतति-ग्रन्थि-ग्रथित-पर्णपुट-तृण-     -चिह्नानुमे     यैर्जरत्कान्तारकूपैरसुलभ-सलिलतया अनभिलपितोद्देशया, मधु-बिन्दु-स्यन्दिसिन्दुवार     -वनराजि-रजोधूसरित-तीराभिश्च कुञ्जकलताजालकैर्जटिलीकृत     -सैकताभिः अध्वगोत्खात-बालुका कूपिकोपलभ्यमान     -कलुष-स्वल्प-सलिलाभिः शुष्क-गिरिनदिकाभिर्विषमीकृतान्तरालया, कुक्कुट     -कौलेयकरटितानुमीयमान-गुल्मगहन-ग्रामटिकया     शून्यया दिवसमटव्या गत्वा, परिणते रविबिम्बे     , बिम्बा     रुणातपविसरे वासरे, निःशाखीकृत     -कदम्ब-शाल्मली-पलाश-बहुलैः शिखर-शेषैक-पल्लव-विडम्बितातपत्रैः पादपैः, ऊर्ध्वस्थित     -प्ररोह-स्थूल-स्थाणु-मूल-ग्रन्थि-जटिलैश्च हरिताल-कपिल-पक्ववेणु-विटपपटल-रचित     -वृतिभिर्मृग-भय-तृणपुरुषकैर्विपाकपाण्डुभिः फलितैः     प्रियङ्गुप्रायैरटवीक्षेत्रैर्विरलीकृते वजप्रदेशे     चिरप्ररूढस्य     रक्तचन्दनतरोरुपरि बद्धम्, सरस-पिशित-पिण्डनिभैरलक्तकैः, अभिनवशोणितारुणेन रक्तचन्दनरसेन चार्द्रमा     जिह्वा     -लता-लोहिनीभि रक्तपताकाभिः, केशकलापकान्तिना च कृष्ण चामरावचूलेन प्रत्यग्रविशसितानां जीवानामिवावयवैरुपरचित-दण्ड-मण्डनम्, परिणद्ध-वराटक-घटितबुदार्द्धचन्द्र-खण्ड-खचितम्, सुतमहिष-रक्षणावतीर्ण-दिनकरावतारित-शशिनेव विराजितशिखरम्, दोलायित-शृङ्ग-सङ्गि-लोहशृङ्खलावलम्बमान     -घर्घर-रव-घोरघण्टया च घटित-केसारि-सटा-रुचिर-चामरया काञ्चनत्रिशूलिकया लिखतनभस्तलम्     , इतस्ततः पथिकपुरुषोपहार-मार्गमिवावलोकयन्तं     महान्तं रक्तध्वजं दूरत-एव ददर्श । तदभिमुखश्च कञ्चिदध्वानं     गत्वा, केतकी-सूची-षण्ड-पाण्डुरेण     वन द्विरद-दन्त-कपाटेन     परिवृताम्, लोहतोरणेन च रक्त     -चामरावलिपरिकरां कालायस-दर्पणमण्डलमालां शबरमुखमालामिव कपिलकेशभीषणां बिभ्राणेन सनाथीकृतद्वारदेशाम्, अभुमुखप्रतिष्ठितेन च विनिहितरक्तचन्दनहस्तकतया     रुधिरारुण-यम-करतलास्फालितेनेव शोणित-लव-     -लोभलोलशिवालिह्यमान     -लोहितलोचनेन   इ५.लोहित> लोहमहिषेणाध्यासिताञ्जनशिलावेदिकाम्, क्वचिद्रक्तोत्पलैः शबरनिपातितानां वनमहिषाणामिव लोचनैः क्वचिदगस्तिकुसुमकुङ्मलैः     केसरिणामिव करजैः क्वचित् किंशुककुसुमकुङ्मलैः शार्दूलानामिव सरुधिरैर्नखरैः, कृतपुण्यपुष्पप्रकराम्     , अन्यत्राङ्कुरितामिव कुटिलहरिणविषाणकोटिकुटैः पल्लवितामिव सरसजिह्वाच्छोदशतैः कुसुमितामिव रक्तनयनसहस्रैः फलितामिव मुण्डमण्डलैरुपहारहिंसां दर्शयन्तीम्, शाखान्तरालनिरन्तर-निलीन     -रक्त-कुक्कुट-कुलैः श्वभयात्     अकाल-दशित-कुसुमस्तबकैरिव रक्तशोकविटपैर्विभूषिताङ्गनाम्, बलि-रुधिर-पान-तृष्णया समागतैश्च वेतालैरिव तालैर्दीयमानफलमुण्डोपहाराम्, शङ्काज्वरकम्पितैरिव कदलिकावनैर्भयोत्कण्ठितैरिव श्रीफलतरुषण्डैस्त्रासोर्द्ध्वकेशैरिव खर्जूरवनैः     समन्ताद्गनीकृताम्, विदलित-वन-करि-कुम्भ-विगलित-मुक्ताफलानि रुधिरारुणानि बलि-सिक्थं     -लुब्ध-मुग्ध-कृकवाकु-ग्रस्तमुक्तानि विकिरद्भिरम्बिकापरिग्रहदुर्ललितैः क्रीडद्भिः केशरि-किशोरकैरशून्योददेशाम्, प्रभूत-दर्शनोद्भूत-मृर्च्छापतितेनेव प्रतिबिम्बितेनास्तताम्रेण सवित्रा ताम्रतरीकृतैः     क्षतज-जल-प्रवाहैः     पिच्छिलीकृताजिराम्, अवलम्बमान-दीप-धूप     -रक्तांशुकेन ग्रथित-शिखि-गल-वलयावलिना     पिष्ट-पिण्ड-पाण्डुरित     -घन-घण्टामालभारिणा     त्रापुष-सिंह-मुख-मध्यस्थित-स्थूल-लोह-कण्टकं दत्त     -दन्त-दण्डार्गलं लसत्पीतनील     -लोहित-दर्पण     -स्फुरित-बुद्धबुदमालं कपाटपट्टद्वयं     दधानेन गर्भगृहद्वारदेशेन दीप्यमानाम्, अन्तःपिण्डिकापीठपातिभिश्च सर्वपशुजीवितैरिव शरणमुपागतैरलक्तक     -रस-रक्त-पटैरविरहितचरणमूलाम्, पतितकृष्णचामरप्रतिबिम्बानाञ्च शिरश्छेदलग्न-केशजालकानामिव         परशुपट्टिशप्रभृतीनांर जीवविशसनशस्त्राणां प्रभाभिर्बद्धबहलान्धकारतया     पातालगृहवासिनीम्     इवोपलक्ष्यमाणाम्, रक्तचन्दन-खचित-स्फुरत्फल     -पल्लव-कलितैश्च बिल्वपत्रदामभि     -बालकमुण्डप्रालम्बैरिव कृतमण्डनाम्     , शोणितताम्र     , कदम्ब-स्तबक-कृतार्च्चनैश्च पशूपहार-पटह-पटु-रटितरसोल्लसित     रोमाञ्चैवाङ्गैः     क्रूरतामुद्वहन्तीम्, चारु-चामीकर-पट्ट     -प्रावृतेन च ललाटेन शबर सुन्दरी-रचित-सिन्दूर-तिलक-बिन्दुना     दाडिम-कर्णपूर-प्रभा-सेक-लोहितायमान-कपोलभित्तिना रुधिर-ताम्बूलारुणिताधरपुटेन भृकुटि-कुटिल-बभ्रु-नयनेन     मुखेन कुसुम्भ-पाटलितदुकूल     -कलितया च देहलतया महाकालाभिसारिकावेशविभ्रमं बिभ्रतीम्, सम्पिण्डित-नीलगुग्गुलु     धूपधूमारुणीकृताभिश्च प्रचलन्तीभिर्गर्भगृहदीपिकालताभिरङ्गुलीभिरिव     मर्हिषासुरशोणित-लवालोहिनीभिः स्कन्धपीठ-कण्डूयन-चलित-त्रिशूलदण्ड-कृतापराधं वनमहिषमिव तर्जयन्तीम्,     प्रलम्ब-कूर्च्चधरैश्छागैरपि धृतव्रतैरिव, स्फुरदधरपुटैराखुभिरपि जपपरैरिव, कृष्णाजिनप्रावृताङ्गैः कुरङ्गैरपि प्रतिशयितैरिव     ज्वलित-लोहित-मृर्द्ध-रत्न-रश्मिभिः कृष्णसर्पैरपिशिरोधृतमणिदीपकैरिवाराध्यमानाम्, सर्वतः कठोरवायसगणेन च रटता     स्तुतिपरेणेव स्तूयमानाम्, स्थूलस्थूलैः शिराजालकैर्गौधा-गोधिका     -कृकलासकुलैरिव दग्धस्थाण्वाशङ्कया समारूढैर्गवाक्षितेन, अलक्ष्मी     -समुत्खात-लक्षणस्थानैरिव     विस्फोटव्रणबिन्दुभिः कल्मापितसकलशरीरेण, कर्णावतंससंस्थापितया च चूडया रुद्राक्षमालिकामिव     दधानेन, अम्बिकापाद-पतन-श्याम-ललाट-वर्द्धमानार्बुदेन     , कुवादि     -दत्त सिद्धाञ्जनदानस्फुटितैक     -लोचनतया त्रिकालमितरलोचनाञ्जनदानादर     -श्लक्ष्णीकृत-दारुशलाकेन, प्रत्यहङ्कटुकालावु-स्वेद-प्रारब्धदन्तुरताप्रतिकारेण, कथञ्चिदस्थान-दत्तष्टका-प्रहारतया शुष्कैक     -भुजोपशान्त-मर्दन-व्यसनेन, उपर्युपर्यविश्रान्त     -कटुकवर्त्ति-प्रयोग-वर्द्धिततिमिरेण, अश्मभेद-संगृहीत-वराहदंष्ट्रेण, इङ्गुदीकोपकृतौषधाञ्जनसंग्रहेण, सूची-स्यूत-सिरा-सङ्कोचित-वाम-कारङ्गुलिना,कौशेयक-कोपावरण     -क्षतिव्रणितचरणाङ्गुष्टकेन, असम्यक्कृत-रसायनानीताकालज्वरेण, जरां गतेनापि दक्षिमापथाधिराज्यवरप्रार्थना-कदर्थित दुर्गेण, दुःशिक्षित-श्रमणादिष्ट     -तिलकाबद्धविभवप्रत्यशेन, हरित-पत्ररसाङ्गार-मसी     -मलिन-शम्बूकवाहिना, पट्टिका-लिखित-दुर्गस्तोत्रेण, धूम-रक्तालक्तकाक्षर-तालपत्रकुहक-तन्त्र     -पुस्तिका-संग्राहिणा, जीर्ण-पाशुपतोपदेश     -लिखित-महाकालमतेन, आविर्भूत-निधि-वाद-व्याधिना, सञ्जात-धातुवाद-वायुना, लग्नासुर-विवर-प्रवेश-पिशाचेन, प्रवृत्तयक्ष-कन्यका-कामित्व-मनोरथ-व्यामोहेन, वर्द्धितान्तर्धान-मन्त्रसाधनसंग्रहेण     , श्रीपर्वताश्चर्यवार्त्तासहस्राभिज्ञेन, असकृदभिमन्त्रित-सिद्धार्थक-प्रहति-प्रधावितैः     पिशआचगृहीतकैः करतलताडन-चिपटीकृत     -श्रवणपुटेन     , अविमुक्त     -शैवाभिमानेन, दुर्गृहतालाबुवीणावादनोद्वेजितपथिक-परिहृतेन, दिवसमेव     मशकक्वणितानुकारि किमपि कम्पितोमाङ्गं गायता, स्वदेशभाषा-निबद्ध भागीरथी-भक्ति-स्तोत्र-नर्त्तकेन, गृहीत-तुरगब्रह्मचर्यतया अन्यदेशागतोषितासु     जरत्प्रव्रजितासु     बहुकृत्वः सम्प्रयुक्त-स्त्रीवशीकरणचूर्णेन, अतिरोषणतया कदाचिद् दुर्न्यस्ताष्टपुष्पिकापातोत्पादितक्रोधेन     चण्डिकामपि मुखभङ्गिविकारैर्भृशमुपहसता, कदाचिन्निवार्यमाणा वास-रुषिताध्वगारब्ध-बहु-बाहुयुद्ध-पात-भग्न पृष्ठकेन     , कदाचित् कृतापराध-बालक-पलायनामर्ष-पश्चात प्रधावित-स्खलिताधोमुख-पात-स्फुटित शिरःकपालभुग्न-ग्रीवेण, कदाचिज्जनपदकृत     -नवागतापरधार्मिकादरमत्सरोद्वद्धात्मना     , निःसंस्कारतया यत्किञ्चनकारिणा, खञ्जतया मन्दमन्द-सञ्चारिणा     , बधिरतया संज्ञाव्यवहारिणा, रात्र्यन्धतया दिवाविहारिणा, लम्बोदरतया प्रभूताद्दारिणा, अनेकशः फल-पातन कुपित-वानर-नखोल्लेख-च्छिद्रितनासापुटेन, बहुशः कुसुमावचय-चलित-भ्रमर-सहस्र-दंश-शीर्णोकृत-शरीरेण     , सहस्रशः शयनीकृतासंरकृत-शून्यदेवकुल-कालसर्पदष्टेन, शतशः श्रीफलतरु-शिखर-च्युति-चूर्णितोत्तमाङ्गेन, असकृदुत्सन्न-देवमातृ-गृह-वास्यृक्ष-नख     जर्जरित-कपोलेन, सर्वदा वसन्तक्रीडिना जनेनोत्क्षिप्त-खण्ड-खट्वारोपित-वृद्धदासी-विवाह-प्राप्तविडम्बनेन, अनेकायतन-प्रतिशयित-निष्फलोत्थानेन, दौःस्थित्यमिपि     विविध-व्याधि-परिवृतं स्वकुटुम्बमिवोद्वहता, मूर्खतामपि बहुव्यसनानुगतां प्रसूतानेकापत्यामिव दर्शयता, क्रोधमप्यनेकदण्डाघात     -निर्मितबहुगात्रगण्डकं     फलितमिव प्रकाशयता, क्लेशमपि सर्वावयवज्वलिदीपिका-दाह-व्रण-विभावितं बहुमुखमिव प्रकटयता, परिभवमपि निष्कारणाक्रुष्ट     -जनपददत्त-पदाकृष्टि-शत-सम्प्रवाहमिव     दधानेन, शुष्कवनलता-विनिर्मित-बृहतसुसुमकरण्डकेन, वेणुलता-रचित-पुष्प-पातनाङ्कुशिकेन, क्षणमप्यमुक्त-काल-कम्बल-खण्डखेलेन     , जरद्द्रविडधार्मिकेणाधिष्ठितां चण्डिकामपश्यत् । तस्यामेव च वासमरोचयत्     । अथावतीर्य तुरगात् प्रविश्य भक्तिप्रवणेन चेतसा तां प्रणनाम । कृतप्रदक्षिणश्च पुनः प्रणम्य     प्रशान्तोद्देशदर्शनकुतूहलेन परिभ्रमन्नुच्चैरारटन्तमाक्रोशन्तञ्च कुपितं द्रविडधार्म्मिकमेकदेशे ददर्श । दृष्ट्वा च कादम्बरीविरहोत्कण्ठोद्वेगदूयमानो ऽपि सुचिरं जहास । न्यवारयच्च तेन सार्द्ध प्रराब्धकलहान्     उपहसतः स्वसैनिकान् । उपसान्त्वनैश्च कथमपि प्रियालापशतानुनयैः प्रशममुपनीय क्रमेम जन्मभूमिं जातिं विद्याञ्च कलत्रमपत्यानि विभवं वयःप्रमाणं प्रव्रज्यायाश्च कारणं स्वयमेव पप्रच्छ । पृष्टश्चासाववर्णयदात्मानम्, अतीत-स्वशौर्यरूपविभववर्णनवाचालेन तेन     सुतरामरज्यत राजपुत्रः । विरहातुरहृदयस्य विनोदनतामिवागात्     । उपजातपरिचयश्चास्मै ताम्बूलमदापयत् । अस्तमुपगते च भगवति सप्तसप्तौ, आवासितेषु यथासम्पन्न-पादपतलेषु राजसूनुषु, शाखांवसक्तापनीतपर्यणेषु     क्षितितल-लुण्ठनपांशुल     -सटावधूननानुमितोत्साहेषु गृहीत-कतिपय-शष्प-कवलेषु पीतोदकेषु स्नानार्द्रपृष्ठतया विगतश्रममेषु पुरोनिखातकुन्तयष्टिषु संयतेषु वाजिषु, वाजि-समीप-विरचित-पर्णसंस्तरे     च दिवस-गमन-खिन्न     -परिवर्त्तितयामिके     सुषुप्सति सैनिकजने, कृत-बहु-पावकप्रभा-पीत-तमसि दिवस इव विराजमाने सेनानिवेशे चन्द्रापीडः परिजनेनैकदेशे संयतस्येन्द्रायुधस्य पुरः परिकल्पितं प्रतीहार     -निवेदितं शयनीयमगात् । निषण्णस्य चास्य तत्क्षणमेव पस्पर्श दुःखासिका हृदयम्, अरतिगृहीतश्च विसर्जयाम्बभूव राजलोकम्, अतिवल्लभानपि नाललाप पार्श्वस्थान्, निमीलितलोचनो मुहुर्मुहुर्मनसा जगाम किम्पुरुषविषयम्, अनन्येचताः सस्मार हेमकूटस्य     , निष्कारण-     बान्धवतामचिन्तयन्महाश्वेतापादानाम्     , जीवितफलमभिललाष     पुनः पुनः कादम्बरीदर्शनम्, अपगताभिमानपेशलाय नितरामस्पृहयन्मदलेखापरिचयाय, तमालिकां द्रष्टुमाचकाङ्क्षः, केयूरकागमनमुत्प्रैक्षत, हिमगृहकमपश्यत्,     उष्णमायतं पुनरुक्तं     निशश्वास बबन्ध चाधिकां     प्रीति शेषहारे, पश्चात् स्थितां पुण्यभागिनीममन्यत पत्रलेखाम्, एवञ्चानुपजातनिद्र एव तामनयन्निशाम् । उवसि चोत्थाय तस्य जरद्द्रविडधार्मिकस्येच्छया     निसृष्टैर्धनविसरैः पूरयित्वा मनोरथम्,     अभिमतमभिरमणीयेषु प्रदेशेषु निवसन्नल्पैरेवाहोभिरुज्जयनीमाजगाम । आकस्मिकागमनप्रहृष्टसम्भ्रान्तानां पौराणामर्घकमलानीव नमस्काराञ्जलिसहस्राणि प्रतीच्छन्नतर्कित एव विवेश     नगरीम् । अहमहमिकया च प्रधावितादतिहर्षरसविह्वलात् परिजनात्     -ठदेव! द्वारि चन्द्रापीडो वर्त्ततेऽ इत्युपलभ्यास्य पिता निर्भरानन्दमन्दगमनो मन्दर इव क्षीरोदजलमुत्तरीयांशुकममलमागलितमाकर्षन्, प्रहर्षनेत्रजलबिन्दुवर्षी     मुक्तमुक्ताफलासार इव कल्पपादपः, प्रत्यासन्नवर्त्तिभिर्जरापाण्डुमौलिभिश्चन्दनविलेपनैरनुपहतक्षौमधारिभिः     केयूरिभिरुष्णीषिभिः किरीटिभिः शेखरिभिर्बहुकैलासामिव बहुक्षीरोदामिव क्षितिं दर्शयद्भिः प्रतिपन्नासि-वेत्र-च्छत्र-केतु-चामरैरनुगम्यमानो राजसहस्रैश्चरणाभ्यामेव प्रत्युज्जगाम ।     चन्द्रापीडो ऽपि     दृष्ट्वा पितरं दूरादेवावतीर्य वाजिनश्चूडामणिमरीचिमालिना मौलिना महीमगच्छत् । अथ प्रसारितभुजेन "एह्येहिऽ     इत्याहूय पित्रा     गाढमुपगूढः सुचिरं परिष्वज्य तत्कालसन्निहितानाञ्च     माननीयानां कृतनमस्कारः करे गृहीत्वा विलासवतीभवनमनीयत राज्ञा । तयापि तथैव सर्वान्तःपुरपरिवारया     प्रत्युद्गम्याभिनन्दितागमनः कृतागमनमङ्गलाचारो दिग्विजयसम्बद्धाभिरेव कथाभिः कञ्चित्कालं स्थित्वा शुकनासं द्रष्टुमाययौ । तत्राप्य मुनैव क्रमेण सुचिरं स्थित्वा निवेद्य वैशम्पायनं स्कन्धावारवर्त्तनं कुशलिनम्, आलोक्य च मनोरमाम्, आगत्य विलासवतीभवन एव सर्वाः स्नानादिकाः परवश इव क्रिया निरवर्त्तयत् । अपराह्णे निजमेव भवनम् अयासीत् । तत्र च रणरणक-खिद्यमान-मानसः कादम्बर्या विना न केवलमात्मानं स्वभवनमवन्तीनगरं वा सकलमेव महीमण्डलं शून्यममन्यत । ततो गन्धर्वराजपुत्रीवार्त्ताश्रवणोत्सुकश्च महोत्सवमिवर् इप्सितवरप्राप्तिकालमिव अमृतोत्पत्तिसमयमिव पत्रलेखागमनं प्रत्यपालयत् । ततः कतिपयदिवसापगमे मेघनादः पत्रलेखामादायागच्छत्, उपानयच्चैनाम् । कृतनमस्काराञ्च दूरादेव स्मितेन प्रकाशितप्रीतिश्चन्द्रापीडः प्रकृतिवल्लभामपि कादम्बरीसकाशात् प्रसादलब्धापरसौभाग्यामिव वल्लभतरतामुपागतामुत्थायातिशयदर्शितादरमालिलिङ्ग पत्रलेखाम्, मेघनादञ्च प्रणतं पृष्टे करकिसलयेन पस्पर्श । समुपविष्टश्च     अब्रवीत्-"पत्रलेखे! कथय, तत्रभवत्या महाश्वेतायाः समदलेखाया देव्याः कादम्बर्याश्च कुशली वा सकलः तमालिका-केयूरकादि     परिजनः?ऽ इति । साब्रवीत्-"देव! यथाज्ञापयसि भद्रम् । त्वामर्च्चयति     शेखरीकृताञ्जलिना ससखीजना सपरिजना देवी कादम्बरीऽ इति । एवमुक्तवतीं पत्रलेखामादाय मन्दिराभ्यन्तरं विसर्जितराजलोको विवेश । तत्र चोत्ताम्यता मनसा धारयितुमपारयन् कुतूहलम्, अतिप्रीत्या दूरमुत्सारितपरिजनः प्रविश्यागारप्ररूढायाः     स्थलकमलिन्याः पृथुभिरुन्नालैः षलाशैरुपरचितातपत्रकृत्यायाः     अध्यास्य मधअयभागमन्यतरस्य मरकतपताकायमानस्य पत्रमण्डपस्य     तले चरणारविन्देन समुत्सार्य सुखप्रसुप्तं हंसमिथुनमुपविश्याप्राक्षीत्-"पत्रलेखे! कथय, आगते मयि     कथमसि स्थिता? कियन्ति वा दिनानि? को वातिशयेनास्मान् स्मरति     ? कस्य वा     गरीयसी प्रीतिःऽ इति । एवं पृष्टा च व्यजिज्ञपत्-"देव! दत्तावधानेन श्र्यताम्, यथा स्थितास्मि, यावन्ति वा दिनानि, यादृशो वा देवीप्रसादः, यथा बा गोष्ठ्यः समभवन्, यादृश्यश्च कथाः समजायन्त, यो वातिशयेन तव स्मरति, यस्य वा त्वयि गरीयसी प्रीतिरस्तीऽति । "ततः खल्वागते देवे केयूरकेण सह प्रतिनिवृत्याहं     तथैव कुसुमशयनीयसमीपे समुपाविशम्, अतिष्ठञ्च सुखं नवनवाननुभवन्ती देवीप्रसादान् । किं बहुना, प्रायेण मम चक्षुषि चक्षुः, वपुषि वपुः, करे करपल्लवः     , नामाक्षरेषु वाणो, प्रीतौहृदयं देठयाः सकलमेव तं दिवसमभवत् अपराह्ले च मामेवावलम्ब्य निष्क्रम्य हिमगृहकात् सञ्चरन्ती यदृच्छया निषिद्धपरिजना वल्लभबालोद्यानं जगाम । तत्र सुधाधवलां कालिन्दीजलतरङ्गमय्येव मरकतसोपानमालया प्रमदवनवेदिकामध्यारोहत्     । तस्याञ्च मणिस्तम्भावष्टम्भस्थिता     स्थित्वा च मुहूर्त्तमिव हृदयेन सह दीर्घकालमवधार्य किमपि व्याहर्त्तुमिच्छन्ती निश्चलधृततारकेण निष्पन्दपक्ष्मणा चक्षुषा मुखं मे सुचिरं व्यलोकयत् । विलोकयन्त्येव     च कृतसङ्कल्प मदनाग्निं प्रवेष्टुमिच्छन्ती सस्नाविव स्वेदाम्भसः स्नोतसि     , स्रोतसेव तरलीकृता समकम्पत, कम्पिताङ्गी च पतनमियेवागृह्यत विषादेन । अथ मया विदिताभिप्रायया तन्मुख-विनिवेशित-निष्कम्प-नयन-दत्तावधानया "आज्ञापयऽ इति विज्ञापिते निजावयवैरपि वेपथुमद्भिर्निवार्यमाणेव, रहस्यश्रवणलज्जया आत्मप्रतिमामपि     लिखित-मणिकुट्टिमेन चरणाङ्गुष्ठेनापक्रमायेवामृशन्ती, भवनकलहंसान् कुट्टिमोल्लेखमुखर-नूपुरेण चरणारविन्देन विसर्जयन्ती, कर्णोत्पलमधुकरानपि स्विद्यद्वदनव्यजनीकृतेन     अषुतरस्सवेनोत्सारयन्ती, ताम्बूलवीटिकाशकलमुत्कोचामिव दन्तखण्डितं शिखण्डिने ददती,     वनदेवताश्रवणशङ्कितेव मुहुर्मुरितस्ततो विलोकयन्ती, वक्तुकामापि न शक्नोति स्मकिञ्चिदपि लज्जाकलितगद्गदा     गदितुम् । प्रयत्नतो ऽपि चास्या     निःशेषं ज्वलता मदनानलेनेव दग्धा     , प्रवहता नयनोदकेनेवोढा, प्रविशद्भिर्दुःखैरिवाक्रान्ता, पतद्भिः कुसुमचापशरैरिव शकलीकृता     , निष्पतद्भिर्निश्वसितैरिव     निर्वासिता, हृदयवर्त्तिभिश्चिन्ताशतैरिव विधृता     , निश्वासपायिभिः     मधुकरकुलैरिव निपीता, न प्रावर्त्तत वाणी । केवलं दुःखसहस्रगणनाय मुक्ताक्षमालिकामिव कल्पयन्ती गलद्भिरस्पृष्टकपोलस्थलैः शुचिभिरधोमुखी नयनजलबिन्दुभिर्दुद्दिनमदर्शयत् । तदा च तस्याः सकाशादशिक्षतेव     लज्जापि लज्जालीलाम्, विनयो ऽपि विनयातिशयम्, मुग्धतापि मुग्धताम्, वैदग्ध्यमपि वैदग्ध्यम्, भयमपि भीरुताम्, विभ्रमो ऽपि विभ्रमिताम्, विषादो ऽपि विषादिताम्, विलासो ऽपि विलासम् । तथाभूता च "देवि! किमिदम्ऽ इति विज्ञापिता मया प्रमृज्य लोहितायमानोदरे लोचने दुःखप्रकर्षेणात्मनः समुद्वन्धनायेव मृणालकोमलया बाहुलतया वेदिकाकुसुमपालिकाग्रथित-कुसुममालामवलम्ब्य समुन्नतैकभ्रलता मृत्युमार्गम्     इवावलोकयन्ती दीर्घमुष्णञ्च निश्वसितवतो । तद्दुःखमुत्प्रेक्षमाणया च     कथनाय पुनः पुनरनुबध्यमाना मया व्रीडया नखमुख-विलिखितकेतकीदला     लिखित्वेव वक्तव्यमर्पयन्ती विवक्षास्फुरिताधरा निश्वासमधुकरानिवोपांशु सन्दिशन्ती क्षितितल-निहित-निश्चल-नयना सुचिरमतिष्टत् । क्रमेण च भूयो मन्मुखे निधाय दृष्टिं पुनः     पुनरप्यापूर्यमाणलोचनच्युतैर्मदनानलधूमधूसरां वाचमिव प्रक्षालयन्ती बाष्पजलबिन्दुभिः, बाष्पजलबिन्दुव्याजेन च विलक्ष-स्मितस्फुरितैर्दशनांशुभिः साध्वस-विस्मृतान् पूर्वान्     अभिधेयवर्णानिव ग्रथ्नतो कथमपि व्यादाराभिमुखमात्मानमकरोत् । अब्रवीच्च माम्-"पत्रलेखे! वल्लभतया तस्मिन्न स्थाने न तातो नाम्बा न महाश्वेता न मदलेखा न जीवितम्, यत्र मे भवतीदर्शनात्प्रभृति प्रियासि । न जाने केनापि कारणेनापहस्तित     -सकलसखीजनं त्वयि विश्वसिति     मे हृदयम् । कमपरमुपालभे, कस्य वान्यस्य कथयापि परिभवम्, केन वान्येन साधारणीकरणीकरोमि दुःखम् । दुःखभारमिममसह्यम्द्य     निवेद्य भवत्यास्त्यक्ष्यामि जीवितम् । जीवितेनैव शपामि ते, स्वहृदयेनापि विदितवृत्तान्तेनामुना जिह्रेमि, किमुतान्यहृदयेन । कथमिव मादृशीरजनिकर-किरणावदातं कौलीनेन     कलङ्कयिष्यति कुलम्, कुलक्रमागताञ्च लज्जां परित्यक्ष्यति, अकन्यकोचिते     वा चापले चेतः प्रवर्त्तयिष्यति । साहं न सङ्कल्पिता पित्रा, न दत्ता मात्रा     , नानुमोदिता गुरुभिः, त किंञ्चित् सन्दिशामि, न किञ्चित् प्रेषयामि, नाकारं दर्शयामि, कातरेव     अनाथेव नीचेव     बलादवलिप्तेन     गुरुगर्हणीयतां     नीता कुमारेण चन्द्रापीडेन । कथय, महतां किमयमाचारः, किं परिचयस्येदं फलम्, यदेवमभिनव-बिस-किसलय-तन्तु-सुकुमारं मे मनः परिभूयते । अपरिभवनीयो     हि कुमारिकाजनो यूनाम् । प्रायेण प्रथमं मदनानलो लज्जां दहति, ततो-हृदयम् । आदौ विनयादिकं कुसुमेषुशराः खण्डयन्ति, पश्चान्मर्माणि । तदामन्त्रयेभवतीं पुनर्जन्मान्तरसमागमाय, नहि मे त्वत्तो ऽन्ता प्रियतरा । प्राणपरित्यागप्रायश्चित्तेन प्रक्षालयाम्यात्मनः कलङ्कम्ऽ । इत्यभिधाय तूष्णीमभूत् । अहन्तु यत्सत्यमविदितबृत्तान्ततया ह्रितेव भीतेव विलक्षेव विसंज्ञेव सविषादं विज्ञापितवती-"देवि! श्रोतुमिच्छामि, आज्ञापय किं कृतं देवेन चन्द्रापीडेन, को वापराधः समजनि, केन वा खल्वविनयेव खेदितमखेदनीयं देव्याः कुमुदकोमलं मनः? । श्रुत्वा प्रथममुत्सृष्टजीवितायां मयि पश्चात् समुत्स्रक्ष्यति देवी जीवितम्ऽ     इति । एवमिहिता च पुनरवदत्-"आवेदयामि ते, अवहिता शृणु-स्वप्नेषु प्रतिदिवसम्     आगत्यागत्यमे हरस्यसन्देशेषु निपुमधूर्त्तः     पञ्जरशुकसारिका दूतीः करोति     । सुप्तायाः श्रवणदन्तपत्रोदरेषु व्यर्थमनोरथमोहितमानसः सङ्केतस्थानानि लिखति । स्वेदप्रक्षालिताक्षरानपि निपतित     -साञ्जनाश्रुबिन्दु-पङ्क्ति-कथितात्मावस्थान्     मनोहरान् संमोहाशानुवर्त्तिनो मदनलेखान् प्रेषयति । निजानुरागेणेव     बलाद्रञ्जयत्यलक्तरकसेन चरणीं । अविनयनिश्चेतनो     नखप्रतिबिम्बितगात्मानं बहु मन्यते । उपवनेष्वेकाकिन्या ग्रहणभयपलायमानायाः पल्लवलग्नांशुक-दशाप्रतिहत-गमनाया गृहीतेव     लतासखीभिः अर्पिताया मिथ्याप्रगल्भः पराङ्मुखाया     परिष्वङ्गम् आचरति । स्तनस्थले मे लिखन्     पत्रलतां कुटिलतामिवानृजुप्रकृतिः प्रकृतिमुग्धं मनः शिक्षयति । हृदयोत्कलिकातरङ्गवातैरिव शीतलैर्मुखमरुद्भिः श्रमजल-शीकर-तारकितावलीकचाटुकारः कपोलौ वीजयति । स्वेदसलिल-शिथिलित-ग्रहण-गलितोत्पलशून्येनापि करेण यवाङ्कुरानिव     नखकिरणान् शुद्धान् दुर्विदग्धः कर्णपुटीकरोति । वल्लभतर-बाल-बकुल-सेक-कालकवलीकृतान् सुरागण्डूषान् सकचग्रहमसकृद्धृष्टो     मां पाययति । भवनाशोकतरुताडनोद्यतान् पादप्रहारान् दुर्बुद्धिविडम्बितः शिरसा प्रतीच्छति । मन्मथ-मूढ-मानसञ्च कथय हे पत्र लेखे! केन प्रकारेण निश्चेतनो निषिध्यते । प्रत्याख्यानमपीर्ष्यां सम्भावयति, आक्रोशमाप परिहासमाकलयति, असम्भाषणमपि मानं मन्यते, दोषसङ्कीर्त्तनमपि स्मरणोपायमवगच्छति, अवज्ञानमप्यनियन्त्रणं प्रणयमुत्प्रेक्षते,     लोकापवादमपि यशो गणयतिऽ इति । तामेवंवादिनीमाकर्ण्य प्रहर्षरसनिर्भरा मनस्यकरवम्-"अहो! चन्द्रापीडमुद्दिश्य सुदूरमाकृष्टा खल्वियं मकरकेतुना । यदि च सत्यमेव     कादम्बरीव्याजेन साक्षान्मनोभवचित्तवृत्तिः प्रसन्ना     देवस्य चन्द्रापीडस्य, ततः सहजैः सादरं संवर्द्धितैः प्रत्युपकृतमस्य गुणैः, यशसा धवलिताः ककुभः, यौवनेन रतिरससागरतरङ्गैः पातिता रत्नवृष्टिः,     यौवनविलासैर्लिखितं नाम शशिनि, सौभाग्येन प्रकाशिता निजश्रीः, लावण्येनैन्दवीभिरिव वृष्टममृतं कलाभिः । तथा च चिराल्लब्धः कालो मलयानिलेन, समासादितो ऽवसरश्चन्द्रोदयेन, प्राप्तमनुरूपं फलं     मधुमासकुसुमसमृद्ध्या, गतो मदिरामददोषो     गुणताम्, दर्शितं मुखं मन्मथयुगावतारेणेऽति । अथाहं प्रकाशं विहस्याब्रवम्-"देवि! यद्येवम्, उत्सृज कोपम्, प्रसीद, नार्हसि कामापराधेन     देवं दूषयितुम् । एतानि खलु कुसुमचापस्य     चापलानि शठस्य, न देवस्य । इत्येवमुक्तवतीं मां पुनः सकुतूहला सा प्रत्यभाषत-"यो ऽयं कामो वा को ऽपि वा     कथय कानि कान्यस्य रूपाणीऽति । तामहं व्यजिज्ञपम्-"देवि! कुतो ऽस्य रूपम्? अतनुरेष हुताशनः । तथाहि, अप्रकाशयन्     ज्वालावलीः सन्तापं जनयति, अप्रकटयन् धूमपटलमश्रु पातयति, अदर्शयन् भस्मरजोनिकरं पाण्डुतामाविर्भावयति । न च तद्भूतमेतावति त्रिभुवने, अस्य शरशरव्यतां     यन्न यातं याति यास्यति वा । को वास्मान्न     त्रस्यति, गृहीतकुसुमकार्मुको बाणैर्बलवन्तमपि विध्यति । अपि चानेनाधिष्ठितानां कामिनीनां पश्यन्तीनां चिन्तया     प्रियमुखचन्द्रसहस्राणि     सङ्कटमम्बरतलम्     , लिखन्तीनां दयिताकारानविस्तीर्णं महीमण्डलम्, गणयन्तीनां वल्लभगुणानल्पीयसी संख्या,     शृण्वतीनां       ध्यायन्तीनां प्राणसमसमागमसुखानि ह्रसीयान् कालो हृदयस्यापततिऽ इति । एतदाकर्ण्य च क्षणं विचिन्त्य प्रत्यवादीत्-"पत्रलेखे! यथा कथयसि, तथा जनो ऽयं कारितः कुमारे पक्षपातं पञ्चेषुणा     । यान्यस्यैतानि रूपाणि समधिकानि वा तानि मयि वर्त्तन्ते । हृदयादव्यतिरिक्तसि, इदानीं भवतीमेव पृच्छामि । उपदिश     त्वम्, यदत्र मे साम्प्रतम् । एवंविधानां वृत्तान्तानामनभिज्ञास्मि । अपि च मे     गुरुजनवक्तव्यतां नीताया नितरां लज्जिताया जीवितान्मरणमेव श्रेयः पश्यति     हृदयम्ऽ इति । एवंवादिनीं भूयस्तामहमेवमवोचम्-"अलमलमिदानीं देवि! किमनेनाकारणमरणानुबन्धेन     , अनाराधितप्रसन्नेन कुसुमशरेम भगवता ते वरो दत्तः । का चात्र गुरुजनवक्तव्यता, यदा खलु कन्यकां गुरुरिव पञ्चशरः सङ्कल्पयति, मातेवानुमोदते,     भ्रातेव ददाति, सखीवोत्कण्ठां जनयति, धात्रीव तरुमतायां     रत्युपचारं शिक्षयति । कति वा     कथयामि ते याः स्वयं वृतवत्यः पतीन् । यदि च नैवम्, अनर्थक एष तर्हिधर्मशास्त्रोपदिष्टः स्वयंवरविधिः । तत् प्रसीद, देवि! अलममुना     मरणानुबन्धेन, शपे     ते पादपङ्कजस्पर्सेन, सन्दिश, प्रेषय माम्, यामि, आनयामि देवि! ते     हृदयदयितम्ऽ । इत्येवमुक्ते मया प्रीतिद्रवार्द्रया दृष्ट्या पिबन्दीव मां निरुध्यमानैरपि मकरके तुशर-शतजर्जरितां     भित्त्वेव लज्जां लब्धान्तरैर्निपतद्भिः     अनुरागविभ्रमैराकुलीक्रियमाणा, प्रियवचनश्रवणंप्रीत्या च     स्वेदाश्लिष्टम्, उत्क्षिप्य रोमाञ्चजालकेन दधतीवोत्तरीयांशुकम्, प्रेङ्खत्कुण्डलमाणिक्य पत्र मकर-कोटि-लग्नञ्च शशिकिरणमयं     मरणपाशमिव मकरकेतुना निहितं कण्ठेहारमुन्मोचयन्ती, प्रहर्षविह्वलान्तःकरणापि कन्यकाजनशहजां     लज्जामिवालम्ब्य शनैः शनैरवदत्     -ठजनामि ते गरीयसीं प्रीतिम्, केवलमकठोर-शिरीष     -पुष्प-मृदुप्रकृतेः कुतः प्रागल्भ्यमेतावन्नारीजनस्य, विशेषतो वालभावभाजः कुमारीलोकस्य । साहकारिण्यस्ताः, याः स्वयं सन्दिशन्ति समुपसर्पन्ति वा । स्वयं साहसं सन्दिशन्ती     बाला जिह्नेमि । किं वासन्दिशामि । अतिप्रियो ऽसीति पौनरुक्त्यम्, तवाहंप्रियात्मेति     जडप्रश्नः, त्वयि गरीयाननुराग इति वेश्यालापः, त्वया विना न जीवामीत्यनुवविरोधः, परिभवति मामनङ्ग इत्यात्मदोषोपालभ्यः, मनोभवेनाहं भवते दत्तेत्युपसर्पणोपायः, बलाद्धृतो ऽसि मयेति बन्धकीधार्ष्ट्यम्, अवश्यमागन्तव्यमिति सौभाग्यगर्वः, स्वयमागच्छामीति स्त्रीचापलम्, अनन्यरक्तो ऽयं         स्वभक्तिनिवेदनलाघवम्     । प्रत्याख्यानशङ्कया न सन्दिशामीत्यप्रबुद्धबोधनम्     अनपेक्षितानुजीवित     -दुःखदारुणा स्यामित्यति प्रणयिता, ज्ञास्यसि मरणे प्रीतिमित्यसम्भाव्यमेव     ।
इति श्रीबाणभट्टविरचितः कादम्बरीपूर्वभागः ।


c: text/html

text:
टेनिस्-क्रीडा
अन्तर्विषयाः
फलककन्दुकक्रीडा(लानंक्रीडा)(TENNIS)[सम्पादयतु]
- मृदुलताडनकृतफलकेन वै
- भवति कन्दुकखेलनमीप्सितम् ।
- क्षितितलाङ्गणमाप्य मुदा जनाः !
- कुरुत मञ्जुल-‘टेनिस’ खेलनम् ॥१॥
- एकलक्रीडनं युग्मकक्रीडनं,मिश्रकक्रीडनं वा मुदा कुर्वताम् ।
- वर्धते यच्चिरं स्वास्थ्यमुत्साहजं, तद विधत्तां सदा ‘टेनिस्’क्रीडनम् ॥२॥
ऐतिहासिकी पृष्ठभूमिः[सम्पादयतु]
मिस्रदेशे ‘पोर्टसईद’ नामकप्रदेशस्य निकटे ‘टेनिस’ -नामकमेकं नगरमस्ति यद ‘टामस्’ नगरस्य क्षीणताऽनन्तरं स्थापितं विद्यते । एतस्मिन नगरे श्रेष्ठं वस्त्रं निर्मियते स्म । टेनिस-क्रीडायाः कन्दुक -निर्मितये प्रथममस्मादेव नगराद् वस्त्रमाकार्यते स्म तस्मादेव कारणादस्याः क्रीडाया नाम ‘टेनिस’ इत्यभवत् ।
श्रूयते यत् त्रयोदश्यां शत्यामिरानवासिनो मिस्रवासिनश्च टेनिसेन साम्यशालिनीमेकां क्रीडां क्रीडन्ति स्म । फ्रान्सदेशेऽपिदृश्येवैका क्रीडा प्रचलिताऽभूदयां ‘ज्यू द पाम’ नाम्ना समबोधयन् । अस्यां क्रीडायां क्रीडका हस्तैः कन्दुकं जालिकाया उपरि उच्छालयन्ति स्म । ततः परं हस्यानां स्थाने करप्रावारकाणां (दस्तानों का) ततः परं च तेषां स्थाने ताडन- फलक प्रयोगा आरभन्त । सर्वतः प्रथममस्याः क्रीडाया अभिधानं १४०० ई० वर्षे ‘टेनिस’ इति निर्धारितम । १६०० ईसवोयवर्षे क्रीडेयमतीव प्रख्यातिमवाप । ततः परमिङ्ग्लैण्डवासिनोऽपि क्रीडमिमामात्मसादकार्षुः ।
आंगलानां दृढं कथनमस्ति यदियं क्रीडा ‘मैजर वाल्टर वींगफील्ड’ नामकेनाङ्ग्लेनारब्धा । अमेरिका वासिनश्च स्वीये देशेऽस्याः क्रीडाया आरम्भस्य श्रेयः कुमार्यै ‘मेरी ई० आउटब्रिज’ महोदयायै ददति । तेषां कथनमस्ति यत कुमारी आउटब्रिज वेरमूडा स्थले कांश्चिदाङ्ग्लान क्रीडतोऽपश्यत तथा सैतेन क्रीडनेन प्रभाविता सती स्वदेशेऽमेरिकायामागमनकालेऽस्याः क्रीडायाः सर्वाण्युपकरणानि जालिका-ताडनी -कन्दुकादीनि क्रीत्वा सहैवानयत् -इति ।
अस्यां क्रीडायां यथा पुरुषा अनुराग्भाजः सन्ति तथैव महिला अप्यस्यामनुरज्यन्ति । दिवा सूर्यप्रकाशे रात्रौ विद्युत्प्रकाशे वा यथेच्छं क्रीडासौविध्यं भजन्तीयं टेनिस-क्रीडा भारतेऽपि तेषामेव वैदेशिकानां सौहार्देन प्रवृत्ता । अस्याः क्रीडायाः समुन्नतये तथा प्रतिवर्षमन्ताराष्ट्रियप्रतियोगितानां प्रबन्धायैका संस्था-‘इण्टरनैशनल टैनिस फैडरेशन्’ नाम्ना संस्थापिताऽस्ति यस्याः सदस्याः प्रायः सर्वेऽपि देशा विद्यन्ते । भारतेनापि तस्याः सदस्यत्वं बहोः कालात् पूर्वं स्वीकृटमस्ति तथाऽत्रापि-‘प्रखिल -भारतीय लान-टेनिस एसोशियेशन -नाम्नी संस्था निर्मिताऽस्ति यस्याः शाखाः सर्वत्र प्रदेशेषु व्याप्ता वर्तन्ते ।
इयं क्रीडा बहिर्द्वारा(आउटडोर) त्थाऽन्तर्द्वारा (इन डोर) इति द्वाभ्यामपि प्रकाराभ्यां क्रीडयते तथा चास्याः प्रतियोगितासु प्रेमानुशीलाः (अमेचर) प्रवृत्तिमन्त (प्रोफेशनल् )श्चोभयविधा अपि क्रीडका भागं गृहीतुं शक्यन्ते । अस्याः क्रीडायाः १-लान-टेनिस (शाद्वलक्षेत्रीया क्रीडा )तथा २-टेबल-टेनिस (काष्ठपीठीया क्रीडा ) चेति द्वौ प्रकारौ मुख्यत्वेन भवतः । एतयोः क्रमेण् परिचय इत्थं विद्यते ।
क्रीडाङ्गणं क्रीडोपकरणानि च[सम्पादयतु]
जगति कस्यापि कर्मणः प्रवर्तनानन्तरं क्रमशो विकासो भवति विकासेन सहैव तेषु तेषु कर्मसु नानाविधानि तारतम्यान्यप्यप्यायन्ति । कन्दुकक्रीडाविषयेऽस्मिन् विशिष्टोदाहरणं प्रस्तौति । यथा हि पूर्वं कराभ्यां, पश्चात् पदभ्यां, ततः परं करण्डके क्षेपणेन, यष्टिसाहाय्येन, पट्टिकाद्वारा विभिन्नाभिर्यष्टिकाभिश्च क्रीडा-विकासः सञ्जातस्तयैव फलकेनापि क्रीडनं प्रसृतम् ।
- (१) क्रीडाङ्गणं तदायति विस्तारादयश्च
(क) क्रीडाङ्गणं -यस्मिन प्राङ्गणे टेनिस् क्रीडा भवति तत् ‘कोर्ट’-इति कथ्यते । एकल-(सिंगल्स) क्रीडार्थं लघु क्षेत्रं तथा युग्मक -(ड्बल्स)क्रीडार्थं दीर्ध क्षेत्रमपेक्षते ।
१-एकलक्रीडावतः -क्षेत्रस्य मध्ये एका जालिका भवति तथोभयतः क्रीडकानां क्रीडनायस्थानं, विशिष्टाभिरेकप्रकारिकाभी रेखाभिनिर्मीयते । इदं स्थानं द्वयोर्भागयोर्विभज्यते ययोरभिधाने वामक्षेत्रं (लेफ्ट कोर्ट), दक्षक्षेत्र (राइटकोर्ट)मिति भवतः । अनयोः पृष्ठेऽन्याप्येका रेखाऽऽकृष्यते यां ‘क्रीडारम्भ-रेखा’ (सर्विसलाइन) इति कथयन्ति । अस्याः पृष्ठे या रेखा भवति सा (बेसलाइन) ‘आधार -रेखा ’ निगद्यते । एवमेवोभयपार्श्चयो रेखे (साइड लाइन) भवतः ।
२-युग्मकक्रीडावति क्षेत्रे केवलमिदमन्तरं भवति यदुभयतो वामदक्षक्षेत्रयोः पार्श्वारेखयोः समानान्तरेण ४ फुट ६ इञ्चमितं विस्तृतं स्थानं त्यक्त्वा युग्मकपार्श्वरेखाऽऽकृष्यते यां ‘कोरीडर्’ (Corrider) अथवा ‘अले’ (Alley) इति कथयन्ति ।
साम्प्रतं प्रायो ‘युग्मक -क्रीडा -क्षेत्र’मेव निर्मीयते यस्मिन् युग्मका एककाः वा क्रीडाः क्रीडितुं शक्यन्ते । वाम-दक्ष-क्षेत्रयोरायतता २१ फुटमिता विस्तारश्च २७ फुटमितो भवति । इत्थमेकस्य वामक्षेत्रस्य विस्तारोऽस्मादर्धः १३ १/२ फुटमितः सञ्जायते तथा तावत्येवायतता दक्षक्षेत्रस्य भवति । आधाररेखायास्तथाऽऽरम्भरेखाया अन्तरं १८ फुटमितं क्रियते । उभयपार्श्वयोरायतत्वं ७८ फुटमितं तथा युग्मक-क्षेत्रे विस्तारः ३६ फुटमित एककक्षेत्रस्य च विस्तारः २७ फुटमितो भवति । मध्यवर्तिनी जालिका पार्श्वरेखयोर्बहिः ३ फुटमिता निःसृता विधीयते ।
टेनिस-क्षेत्रे या रेखाः कृष्यन्ते तासां स्थूलता भिन्न-भिन्न भवन्ति । यथा
- १-आधाररेखायाः स्थूलत्वम् -१ इञ्चतः ४ इञ्चपर्यन्तम् ।
- २- क्रीडारम्भरेखायाः स्थूलत्वम् -२ इञ्चमितम् ।
- ३- केन्द्रचिह्नस्य स्थूलत्वम् -२ इञ्चमितम् (अस्यायतत्वं ४ इञ्चमितं क्षेत्रस्यान्तर्भागे भवति)
- ४- अन्यासां सर्वासां रेखाणां स्थूलत्वं -१ तः २ इञ्चमितं भवति
जालिका -जालिकाया आयतत्वं ४२ फुट उच्चता च ३ १/२ फुटमिता क्रियते । जालिकेयं द्वयोः स्तम्भयोर्मध्ये एकया रज्ज्वाऽऽथवा लोहसूत्रेण निबद्धय दोलायते या २ १/२ इञ्चविस्तृतया वस्त्रपट्टिकयाऽऽव्रियते । मध्ये जालिका १ इञ्चविस्तृतया वस्त्रपट्टिकयाऽऽकृप्य भूमौ निखन्यते । जालिकाया उच्चता स्तम्भे संलग्नेन हस्तकेन (हैण्डलतः) समुचिता विधीयते पुनश्च मध्यस्थानस्य पट्टिका नियम्यते । यदि युग्मक-क्रीडा -क्षेत्रे एककक्रीडा विधीयते तदैककपार्श्चरेखाया उभयभागयोः ३ फुट मितेनान्तरेण जालिकायामुभयत्र स्तम्भौ निखन्येते ।
क्रीडोपकरणानि[सम्पादयतु]
१-कन्दुक-ताडकं फलकम् -येन फलकेन टेनिसखेलनं क्रीयते तद ‘रैकेट्’ इति कथ्यते । अस्य भारः १३ १/२ औसतः १४ औसमितः पुरुषेभ्यस्तथा ततोऽधसमिताल्पभारो महिलभ्यो भवति । बालकेभ्यो यथारुचि न्यूनाधिकताऽपि स्वीक्रियते । अस्य सन्तुलनेन समुचितेन भवितव्यमन्यथा धारणे ताडने च वैषम्यमापतति । इदमग्रतोऽण्डाकारं पृष्ठतश्च हस्तकसंयुतं भवति । ह्स्तेन ग्रहणस्थलं चर्मणाऽऽवृतं विधीयते तेन धारणे ग्रहणे च सौविध्यं भवति । अग्रवर्ती भागः स्नायुना जालिकारुपेण निर्मीयते तदा रुचिरं भवति । फलकस्य रक्षार्थं शीते स्थले वर्षासु च क्लिन्नतारहिते स्थले स्थापनमावश्यकमस्ति । क्रीडानन्तरमिदं ‘प्रेस्’ मध्ये स्थाप्यते ।
२-कन्दुकः -टेनिसस्य कन्दुकः ‘किरमिच’ पदार्थस्य भवति । तथाऽस्य व्यासः २ १/२२ इञ्चतोऽधिकस्तथा २ १/२ इञ्चतो न्यूनो न भवति । अस्य भारो न्यूनातिन्यूनः २ औसमितः किञ्चाधिकादधिकः २ १२/१३ औसमितः कर्तव्यः । आकारेण वर्तुलस्य कन्दुकस्य योजकभागा ऊर्ध्ववर्तिनो न भवेयुः । क्रीडनेन चिक्कणतां प्राप्तं कन्दुकं परिवर्त्य द्वितीयं गृह्णन्ति ।
३- वस्ताणि -क्रीडकानां वस्त्राणि सुखकारीणि स्युः । कञ्चुक-पादयामार्ध-पादयाम -पादप्रच्छादकोपानत्प्रभृतीनि सर्वाण्यप्युपकरणानि क्रीडोपयुक्तानि भवेयुः ।
क्रीडकाः क्रीडविधयश्च[सम्पादयतु]
क्रीडकास्तेषां नियमाश्च
- (क) क्रीडा -इयं क्रीडा ‘शाद्वलक्षेत्र’ (लान् -टेनिस) वज्रचूर्णनिर्मितकुट्टिमक्षेत्र-काष्ठपट्ट -निर्मित-क्षेत्र -(हार्ड-कोर्ट-टेनिस) -काष्ठपीठ-क्षेत्र _(टेबल्-टेनिस) -नाम भिस्त्रिविधा सत्यपि मुखत्वेन
१-लौन्-टेनिस २-टेबल-टेनिस -रुपेण द्विविधाऽस्ति । तत्र प्रथमं तृणाकुलायां भूमौ क्रीडाया (टेनिस- क्रीडाया) वर्णनं प्रस्तूयते ।
- (ख) क्रीडा संख्या नियमाश्च -अस्याः क्रीडायाः प्रतियोगिता द्विविधा भवति २-एकल-क्रीडा (सिंगल्स गेम) तथा २-युग्मक-क्रीडा (डबल्स गेम) । एकल-क्रीडायां केवलं द्वौ क्रीडकौ भवतः । तयोरेको जालिकाया एकस्मिन भागे द्वितीयश्च द्वितीयस्मिन् भागे । कः क्रीडकः कस्मिन् भागे क्रीडेत् प्रारम्भे च क्रीडारम्भं कः कुर्यादित्यस्य निर्णयो मुद्राक्षेपणेन भवति । यः क्रीडार्थी मुद्रा-विजयं प्राप्नोति स यदि निर्णयेद यत स प्रथमं क्रीडारम्भं करिष्यति तदा द्वितीयः स्वेच्छया जालिकाया यस्मिन् कस्मिन्नपि भागे क्रीडितुं प्रभवति । यदि च सः क्रीडारम्भस्य निर्णयं स्वपक्षे करोति तदा तस्य क्रीडा-विषयकोऽधिकारो विपक्ष-क्रीडकस्य भवति । यदि मुद्राविजेता वाञ्छेत् तदा स विपक्षिणे सर्वविधमधिकारमपि दातुं शक्नोति ।
युग्मकक्रीडायां - द्वौ द्वौ क्रीडकौ प्रतिभागं क्रीडतः । तेषामन्ये नियमाः प्राय एकलक्रीडावदेव सन्ति । ये विशिष्टाः सन्ति तेऽग्रे सूच्येरन् ।
क्रीडाविधयः[सम्पादयतु]
(१) क्रीडारम्भकः ‘सर्वर’ इति प्रोच्यते । क्रीडनारम्भसमये स आधाररेखयाः पृष्ठे तथा मध्यचिह्न (सेण्टर पाइण्ट) स्य पार्श्वरेखायाश्च मध्ये दक्षभागे तिष्ठति । ततः परं हस्तेन कन्दुकमुत्पात्य फलकेन तं ताडयित्वा विपक्षस्य क्षेत्र प्रापयति । क्न्दुक आधाररेखा-पार्श्वरेखयोर्मध्य एव भूमि स्पृशेत तथैव वर्तनीयं भवति ।
क्रीडारम्भकालेऽधो दर्शिताः सङ्केता विशिष्य ध्येयाः सन्ति-
- (क) विपक्ष- क्रीडकः कन्दुकं गृहीतुं सज्जोऽस्ति न वा ?
- (ख) प्रथमं कन्दुक उच्छालनीयस्ततः परं च फलकेन ताडनीयः ।
- (ग) कन्दुकोत्पातनानन्तरं स भूमि-स्पर्शं विनैव ताडनीयः ।
- (घ) न्यूनातिन्यूनतयैकः पादो भूमिमवश्यं स्पृशेत ।
- (ङ) प्रारम्भणाविधिपूर्ति यावद् उभावपि पाडावाधाररेखाया बहिर्भवेताम् ।
- (च) प्रारम्भण- समये प्रचलनं धावनं वा न कर्तव्यम् ।
(२) त्रुटयः -यदि नियमभङ्गो भवति तदा त्रुटिर्मन्यते । कन्दुकोच्छालनानन्तरं स फलकेन न ताडयते तदा त्रुटिर्भवति । जालिका-निर्णायक- पीठादिभिः सङ्घट्टनेनापि प्रारम्भणं त्रुटिपूर्णं गण्यते ।
(३) पुनः प्रारम्भणावसरः -यदि प्रारम्भणं दोषपूर्णं भवति परमुचितस्थानात् तत् कृतं भवति तदा द्वितीयोऽवसरो दीयते । एवमेव निश्चितस्थानादतिरिच्य प्रारम्भणेऽपि पुनरवसरो दीयते । किन्तु द्वितीयवारं यदि काऽपि त्रुटिः क्रीयते तदा सा त्रुटिरेव मन्यते स चैकमङ्कनं पराजयते । प्रारम्भणौचित्ये सति क्रीडा प्रवर्तते तथा भूयोऽङ्कने स्त्येव पुनः प्रारम्भणं विधीयते ।
(४) क्रीडाचक्रम् (गेम) -यदा क्रीडकः प्रथममङ्कनं जयति तदा तत् १५ कथ्यते, द्वितीयाङ्कनोपलब्धौ ३०, तृतीयाङ्कनविजये ४० तथा चतुर्थऽङ्कनजये ‘गेम’ भवति । प्रारम्भकस्याङ्कनं प्रथममालिख्यते । यदि ‘क’ संज्ञकः ‘ख’ संज्ञ्काय कन्दुकं ददानोऽङ्कनं प्राप्नोति तर्हि तस्य गणनाङ्कः ‘१५’ लव इत्युच्यते । यदि द्वावपि क्रीडकावेकैकमङ्कनं विजयेते तर्हि ‘फिफ्टिन आल’ उभयोः समानाङ्कनानीति कथयन्ति ।
(५) अवशेषः (डयूस)- उभयोरपि क्रीडकयोरङ्कनत्रय विजयं ‘डयूस’ इति गदन्ति । परं द्वे अङ्कने क्रमशः क-ख- संज्ञकौ नैरन्तर्येण जयतस्तदा सा गणना ‘एडवाण्टेज इन’ कथ्यते । अस्मिन क-संज्ञकः प्रारम्भको भवति । यदि ख-संज्ञकोऽङ्कनं जयति तदा तां गणनां ‘एडवाण्टेज प्राउट’ कथयन्ति । यदि ‘स्कोर-डयूस’ भवति तथा क-संज्ञक एकमङ्कनं जयति तदा तदपि ‘एवाण्टेज इन’ भवति ततः परवर्ती च यदि तदङ्कनं पराजयते तदा गणनं पुनरवशिष्टं ‘स्कोर डयूस’ मन्यते । एवं द्वयङ्कनपूर्त्यनन्तरमेव ‘गेम्’ भवति, अन्यया डयूस एव प्रवर्तते ।
(६) चक्रजयः (सैट) षट-क्रीडाचक्रजयानन्तरं सैट-जयः कथयते । एतदर्थं क्रीडकाय विपक्षक्रीडकादधिकानां क्रीडाचक्राणां जय आवश्यकः । उभावपि क्रीडकौ पञ्च पञ्च क्रीडाचक्राणि जयतस्त्तदा ‘फाइव आल’ इति निगदन्ति ।
(७) प्रतियोगिता (मैच) अधिकाधिकं पञ्च चक्रजयाः प्रतियोगितायां निर्णयायावश्यकाः सन्ति । महिलाभ्यस्त्रयोऽपेक्षिताः । अयं निर्णयः पूर्वमेव कर्तव्यः । प्रायस्त्रयाणां चक्रजयानामुत्तरमेव प्रतिजयानामुत्तरमेव प्रतियोगिताया निर्णयः क्रियते ।
युग्मकक्रीडाया विशिष्टा नियमाः युग्म्कक्रीडायाः क्षेत्रं ३६ फुटमितं विस्तृतं भवति तथैकलक्रीडावतः क्षेत्रादुभयपार्श्चयोः ४ १/२ फुटमितं स्थानं विशिष्य त्यज्यते । यो युग्मकः प्रारम्भं करोति स पूर्वमेव् निर्णयति यत् तस्य कः सहक्रीडकः प्रारम्भं करिष्यति ? इत्यमेव विपक्षयुग्मकोऽपि निर्णयति । क्रीडासमाप्तिं यावत प्रथमे क्रीडाचक्रे प्रारब्धा तृतीये, द्वितीयश्च चतुर्थे क्रीडाचक्रे प्रारम्भविधि करोति । सत्यां त्रुटौ निर्णायकस्य निर्णय एव प्रमाणम् ।
केचन विशिष्टाः शब्दा निर्देशाश्च[सम्पादयतु]
अस्यां क्रीडायां क्रीडाविधौ उत्तम-परावर्तनं ‘गुड्-रिटर्न’ इति कथ्यते । इदं विपक्ष-क्षेत्रे कन्दुक -परावर्तनस्य वैशिष्ट्य न मन्यते । कन्दुकताडनस्य (डाइव विधेः) द्वौ प्रकारौ स्तः १- फोरहैण्ड ड्राइव तथा २-बैकहैण्ड ड्राइव । इमे ताडने वाम-दक्षभागाभ्यां ताडनेन भवतः । उच्चैर्वर्तिनं कन्दुकं ताडयित्वा तस्य सहसा नीचैः करणं ‘स्मैश्’ कथ्यते । फलकताडनेन कन्दुक प्रदानं ‘बौली’ उच्यते । अस्यापि ‘फोरहेण्ड-बैजहैण्ड’ -प्रक्रियाभ्यां द्वौ प्रकारौ स्तः । यदि क्रीडार्थं बहवः क्रीडका आवएदयन्ति तदा चक्रानुसारं तेषां क्रमेण चयनं विधातव्यम् । प्रत्येकं क्रीडकेन निर्णायकस्यादेशा निर्णयाश्चावश्यं स्वीकर्तव्याः । नित्याभ्यासेन नियमानां पालनेन क्रीडेयं रुचिकरी भवति साफल्यं च वितरति ।
- हरिततृणमये वा वज्रचूर्णाञ्चिते वा
- विधिविहितसुरम्ये काष्ठपट्टाङ्गणे वा ।
- वन- भवनगना वा एकला युग्मकी वा
- भवति भुवि मनोज्ञा " टेनिसा"ख्या सुखेला ॥
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- International organizations
- International Tennis Federation (ITF)
- Association of Tennis Players (ATP) : Men's Professional Tennis Organization
- Women's Tennis Association (WTA) : Women's Professional Tennis Organization
- Team competitions
- Other
आधारः[सम्पादयतु]
अभिनवक्रीडातरंगिणी

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Wednesday, March 28, 2007
वासपरिवर्तनम्
अद्य, नूतन-भाटक-गृहे वासम् आरब्धम् । पुरातन-गृहात्, नूतनगृहं नयनगोचरे अस्ति । बहूभिः जनैः उक्तम् -- परिवर्तनं सरलं भवेत्, यतः दूरं न गन्तव्यम् । किन्तु , दूरं वा समीपं वा, बहूनी कार्याणि करणीयानि । प्रतिजनं तस्य परिष्कारं कुर्यात् । कोऽपि अन्यं दृष्ट्वा मा वदेत् -- तस्मै सरलम् । सर्वेषां स्थितिः एका एव । क्रमेण पदम् अग्रे स्थापनीयम् । जनहितार्थं कष्टं सहनीयम् । लक्ष्यं प्रति गन्तव्यम् ।
वास-परिवर्तन-साहाय्यार्थं भारवाहकः युक्तः । सः आगमन-समयात् अर्धघण्टा-पूर्वः आगतः । सद्यः कार्यं आरब्धम् । षट्-घण्टानां कार्यं कृतम् । अन्ते तेन उक्तम् -- पञ्चघण्टानां कार्यं कृतम् इति । शीघ्रं आगतम्, सद्यः कार्यं कृतं, धारावत् कृतं, किन्तु पूर्वपरयोः गणना अकृता ।
सामान्यतः कार्यक्षेत्रं विलम्बेन प्राप्य, कूर्मवत् कार्यं कुर्वन्तः, काफीं पिबामः । मया बृहत् कार्यं कृतम् इति चिन्तयन्तः, शीघ्रं गृहं प्रति गच्छामः । किन्तु , कार्यं भारवाहकवत् करणीयम् -- सलक्ष्यं पौनपुन्येन गणनं विना ॥
वास-परिवर्तन-साहाय्यार्थं भारवाहकः युक्तः । सः आगमन-समयात् अर्धघण्टा-पूर्वः आगतः । सद्यः कार्यं आरब्धम् । षट्-घण्टानां कार्यं कृतम् । अन्ते तेन उक्तम् -- पञ्चघण्टानां कार्यं कृतम् इति । शीघ्रं आगतम्, सद्यः कार्यं कृतं, धारावत् कृतं, किन्तु पूर्वपरयोः गणना अकृता ।
सामान्यतः कार्यक्षेत्रं विलम्बेन प्राप्य, कूर्मवत् कार्यं कुर्वन्तः, काफीं पिबामः । मया बृहत् कार्यं कृतम् इति चिन्तयन्तः, शीघ्रं गृहं प्रति गच्छामः । किन्तु , कार्यं भारवाहकवत् करणीयम् -- सलक्ष्यं पौनपुन्येन गणनं विना ॥