text:
गुजरातीभाषा
गुजराती(ગુજરાતી)(Gujarathi) भाषा भारतस्य राज्याङ्गे उल्लिखितासु पञ्चदशसु भाषासु अन्यतमा । गुजरातराज्यस्य राज्यभाषा । भारतदेशस्य विविधेषु भागेषु एशिया-आफ्रिकाखण्डेषु च गुजरातभाषाभाषिणः निवसन्ति । ६५,५०,००,००० जनाः गुजरातिभाषया भाषन्ते । इयं भाषा भारतीय-आर्यभाषासु अन्यतमा । गुजरातराज्यस्य पूर्वसीमायाम् ईशान्यसीमायां च राजस्थानीभाषा विद्यते इत्यतः अनयोः भाषयोः सङ्गमनं दृश्यते । अधिकतया भाषमाणासु भाषासु २६ तमे स्थाने विद्यन्ते इयं भाषा । महात्मा गान्धिः, सरदार् वल्लभभायी पटेलः, स्वामी दयानन्दसरस्वती, मोरारजी देसायी, जे.आर्.डि.टाटा, धीरूभाई अंबानी, महम्मद् आलि जिन्ना इत्येतादृशानां बहु प्रसिद्धजनानां मातृभाषा अस्ति गुजरातीभाषा ।
अन्तर्विषयाः
इतिहासः[सम्पादयतु]
वैचारिकासाहित्यदृष्ट्या आधुनिकगुजरातीसाहित्यं समृद्धं वर्तते । अस्य साहित्यपरम्परा सहस्रवर्षेभ्यः दृश्यते । उपदेशात्मकगद्यं, भावगीतात्मकं प्रशंसात्मकञ्च पद्यसाहित्यं तस्मिन् स्तरे दृश्यते । गुजरातीलिपिः देवनागरीलिपेः सादृश्यं भजते । सप्तशतात् वर्षेभ्यः पश्चिमभारते गुजरात-राजस्थानराज्ययोः अस्याः लिपेः उपयोगः दृश्यते । इयं लिपिः महाजनी इति कथ्यते । अस्याः वर्णमाला संस्कृतजन्या विद्यते । अक्षराणाम् आकारः देवनागर्याः सदृश्यतां भजते ।
गुजरातीभाषा भारोपीयभाषापरिवारस्य भारतीय-इरानी-उपवर्गस्य भारतीय-आर्यशाखायाम् अन्तर्भूता भाषा । भारतीय-आर्यगणस्य प्रमुखशाखाद्वयं (उत्तरशाखा - पहाडि, पञ्जाबी, लहन्दा, सिन्धी, कच्छिभाषाश्च । पूर्वशाखा - वङ्ग, असम, ओरियाभाषाश्च ।) पृथक् यदा जातं तदा पश्चिमशाखा(गुजराती, राजस्थानी, भीली), दक्षिणशाखा(मराठी, कोङ्कणी), मध्यमशाखा(पश्चिमहिन्दी) च पृथक् जाताः । मध्यमशाखाभाषायां नामवाचिनः पुंलिङ्ग-एकवचनस्य रूपम् अकारान्तं भवति चेत् पश्चिमशाखाभाषासु ओकारान्तं रूपं दृश्यते । उदा - घोडा (अश्वः) इत्येतत् पदं गुजरातीभाषया घोडो जातमस्ति । पश्चिम-दक्षिणशाखाभाषासु नपुंसकलिङ्गं विद्यते ।
ध्वनिव्यवस्था[सम्पादयतु]
गुजरातीभाषायाः ध्वनिव्यवस्थायाः वैशिष्ट्यम् -
- अष्ट स्वराः
- न-ण, ल-ळ इत्येतेषां स्पष्टध्वनिघतकाः
- षट् स्वराः अनुनासिकाः अपि भवितुम् अर्हन्ति
- सर्वे स्वराः घोषाः अर्धघोषाः च भवितुम् अर्हन्ति
- ह्रस्वस्वराः विद्यन्ते चेदपि स्वरमात्रायाः अधिकं महत्त्वं न विद्यते
व्याकरणम्[सम्पादयतु]
नामरूपेषु लिङ्गत्रयं, वचनद्वयञ्च विद्यते । विशेष्य-विशेषण-कृदन्तरूपाणि त्रिषु लिङ्गेषु एकवचने बहुवचने च प्राप्तुं शक्यानि । विभक्तित्रये रूपाणि स्पष्टतया प्राप्तुं शक्यानि - प्रत्यक्ष-एकवचनम्, प्रत्यक्ष-बहुवचनम्, परोक्षरूपञ्च । एवं पुंलिङ्गनामपदानि(दिक्रो) रूपद्वयं, नपुंसकलिङ्गनामपदानि(माथू) त्रीणि रूपाणि च प्राप्नुवन्ति । सबलनामपदानां (हाथि, मच्चर्) स्त्रीलिङ्गनामपदानाञ्च(दिक्रि, सत्ता, तमाखु) विभक्तिप्रत्ययाः न भविष्यन्ति ।
पुरुषवाचकम्[सम्पादयतु]
पुरुषवाचकसर्वनामसु लिङ्गविवक्षा न भवति । उत्तमपुरुष-बहुवचनेषु समावेशि(आप्णे) असमावेशि(अमे) सर्वनाम्नां प्रत्येकं रूपाणि विद्यन्ते ।
क्रियापदरूपेषु पुरुष-वचनव्यवस्था विद्यते । परप्रत्ययानां योजनेन काल-अवस्था-विशेषाः निर्दिश्यन्ते । 'हो' इत्येतेन सहायकक्रियापदयुक्तैः बहुपदरचनानां द्वारा पूर्णकालाः सूचयिष्यन्ते । तात्कालिकवर्तमानकालिक-भूतकालिक-पूर्वकालिकरूपाणि कृदन्तानि भवन्ति । नामपदेभ्यः इव एतेभ्यः अपि विभक्तिप्रत्ययाः योजयितुं शक्याः । एकवचने द्वयं बहुवचने द्वयम् इव रूपचतुष्टयं स्पष्टतया प्राप्तुं शक्नुमः ।
बाह्यशृङ्खला[सम्पादयतु]
- Gujarati Online Dictionary & Language Resources
- Gujarati phrasebook at Wikitravel
- UCLA Language Materials Project: Gujarati
- Gujarati Wiktionary
- Origin of Gujarati Language(in Gujarati)
- Gujarati Video
- Bharatiya Bhasha Jyoti: Gujarati —हिन्दीमाध्यमेन गुजरातीभाषायाः पठनाय पाठ्यपुस्तकम् - भारतीयभाषाणां केन्द्रसंस्थानतः (Central Institute of Indian Languages) प्रकाशितम् ।
- भगवद्गोमण्डलम् - गुजरातीभाषायाः महान् विश्वकोषः
- गुजरातीभाषायाः अन्यः कश्चन विस्तृतः विश्वकोशः
- Etymological Gujarati English Dictionary (Google booka By M. B. Belsare)
- हिन्दीमाध्यमेन गुजरातीभाषा पठ्यताम्
- गुजरातीतः हिन्दीभाषां प्रति अनुवादः (जालपुटे उपलभ्यते)
- Convert Non-unicode Gujarati Font into Gujarati Unicode Font
- भारतीयभाषाज्योतिः: गुजराती —हिन्दीमाध्यमेन गुजरातीभाषायाः पठनाय पुस्तकम्
- हिन्दीभाषायाः विकासाय गुजरातस्य सांप्रदायिककवीनां योगदानम् (सीमा राठौर)


c: text/html

text:
माध्यमिकाः
माध्यमिकानां सिद्धान्तः शून्यवादोऽस्ति । शून्यवादमतानुसारेण बाह्मपदार्थोऽपि सत्यं नास्ति, आन्तरपदार्थोऽपि सत्यं नास्ति, विज्ञानमपि सत्यं नास्ति । शून्यमेव सत्यं वर्तते । अथ शून्यम् किं अस्तीति विचार्यते । शून्यं किं अभावोऽस्ति? अत्र माध्यमिकानां मतं वर्तते यत् शून्यं न तु भावरूपमस्ति, न चाभावरूपमेवास्ति । इदन्तु अनिर्वचनीयं विद्यते । सर्वेभ्यो भिन्नतया एवास्य शूनसंज्ञाऽस्ति ।
इदमेव बौद्धदर्शनस्यान्तिमं सत्यमस्ति । तथाहि सर्वप्रथमं वैभाषिकसम्प्रदायेन बाह्यार्थस्य प्रत्यक्षसत्ता स्वीकृता । तत्पश्चात् सौत्रान्तिकेन बाह्यार्थानुमेयवादस्य सिद्धान्तः प्रतिपादितः । तदनन्तरं योगाचारेण विज्ञानमात्रस्य सत्ता अङ्गीकृता । अन्ते च माध्यमिकेन शून्यमेव परमतत्त्वमिति संसाधितम् । एषु सम्प्रदायेषु वैभाषिकः हीनयानं स्वीकरोति,अवशिष्टाश्च त्रयः सम्प्रदायाः महायानं स्वीकुर्वन्ति ।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
।।ऐं।।
विश्वेशितुः भगवतः वरदानरूपं गोवा इति प्रथितनाम मनोज्ञराज्यम् ।
यत्रोच्छलन्ति कृतपातकपुञ्जभङ्गाः हर्ष-प्रकर्ष-सुखदा जलधेःस्तरङ्गाः।।१।।
सर्वासु दिक्षु हरिता ललिता वनालिः उच्चावचास्तरुभृतः गिरिभूमिभागाः।
श्रीमाण्डवीजलभरै रुचिराः प्रदेशाः आवर्जयन्ति सुखयन्ति विनोदयन्ति।।२।।
पक्षिव्रजाः परमदुर्लभदर्शना ये नानाप्रकारपशवश्च मनोहराङ्गाः।
ये चेष्टितैः बहुविधैर्निजदर्शकानां चेतो हरन्ति, नयनानि च रञ्जयन्ति।।३।।
रत्नाकराज्जलनिधेः खलु निर्गतानि शङ्ख-प्रवाल-मणि-मौक्तिक-रूप-भाञ्जि।
वस्तूनि यानि बहुमूल्यधराणि तानि गोवा-समृद्धिमनिशं शतशाखयन्ति।।४।।
दृश्यानि यानि रमणीयतराणि चात्र वैशिष्ट्यवत्प्रकृति निर्मितरूपवन्ति।
दृष्टुः प्रविश्य हृदि नैव बहिः प्रयान्ति तेषां परत्र तुलना कणिकाऽप्यलभ्या।।५।।
अल्पस्वरूपमपि राज्यमिदं धरित्र्यां अल्पेतरेण यशसा बहुयत्प्रसिद्धम्।
मन्ये हि तस्य वसतामिह मानवानां शिक्षा श्रमः कुशलतादिक कारणानि।।६।।
सर्वेषु सत्सु विभवेषु किल स्थलेऽत्र नूनं हि किञ्चिदिह सम्प्रति योजनीयम्।
इत्थं विचार्य बहुशः प्रभुणा कृताऽत्र दैवीगिरः सुपठनस्य नवा व्यवथा।।७।।
धन्या किलाद्य दिवसः स्मरणीयरूपः सर्वे प्रसन्नमनसः मुदिता धरित्री।।
यद् वेदपाठ-परिनिष्ठित-पण्डिताग्र्याः नार्वे-महीं पदरजोभिरिमां पुनान्ति।।८।।
तारस्वरोच्चरित-सस्वर-वेद-घोषाः येषां हि कर्णसदनेष्वतिथी भवन्ति।
भूत्वा पवित्रमतयो निजजीवने ते कीर्तेः सुखस्य शिखरं युगपत्स्पृशन्ति।।९।।
आनन्दमिश्र इति शाद्वल-केन्द्रकर्ता यः यौवनं स्वकरणीय-मखे जुहोति।
एतत्प्रयासमुदितो जगतामधीशः त्वस्मै प्रयच्छतुतरां शुभ-साध्य-सिद्धिम्।।१०।।
—पण्डित गिरिजाशङ्करमिश्रः


text:
कृष्णनिम्बपत्रम्
एतत् कालशाकम् अपि भारते वर्धमानः कश्चन सस्यविशेषः । एतत् कालशाकम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एतत् कालशाकम् आङ्ग्लभाषायां Curry Tree इति उच्यते । अस्य सस्यशास्त्रीयं नम अस्ति Murraya koenigii इति । एतत् कालशाकं तृणकुले Rutaceae कुले अन्तर्भवति । प्रायः भारते सर्वेषु अपि प्रदेशेषु अस्य कालशाकस्य उपयोगः क्रियते एव । एतत् कालशाकम् आहारत्वेन यथा उपयुज्यते तथैव औषधत्वेन अपि उपयुज्यते । अस्य कालशाकसस्यस्य पत्रं बीजं च उपयुज्यते । अन्यानि अङ्गानि न उपयुज्यन्ते । सर्वस्य अपि पाकस्य व्याघरणे एतत् कालशाकम् उपयुज्यते एव ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य कालशाकस्य स्वभावः[सम्पादयतु]
- १. एतत् कालशाकं वातं वर्धयति । अतः वातप्रकृतियुक्ताः, वातजन्यैः रोगैः पीडिताः च मितेन एव उपयोगं कुर्युः ।
- २. एतत् कालशाकं पित्तं कफं च हरति ।
- ३. एतत् कालशाकं मलसारकं, रुचिकारकं चापि ।
- ४. एतत् कालशाकं शोथहारकं, बलवर्धकं च ।
- ५. एतत् कालशाकं रक्तपित्तहरं मेध्यं चापि ।
- ६. विरेचनार्थम् अस्य कालशाकस्य बीजं दीयते ।
- ७. अजीर्णे, अतिसारे, आमदोषे, ज्वरे च अस्य कालशाकसस्यस्य पत्रम् उपयुज्यते ।
- ८. अस्य कालशाकस्य पत्राणि शुष्कीकृत्य सम्यक् चूर्णीकरणीयम् । तत् चूर्णं जले संस्थाप्य सम्यक् क्वथनीयम् । अनन्तरं शोधनेन प्राप्तं जलं ज्वरावसरे दातव्यम् । तेन मूत्रप्रवृत्तिः, स्वेदप्रवृत्तिः भवति । (भावप्रकाशे अस्ति)
- ९. अस्य कालशाकस्य पत्राणि रात्रौ जले संस्थाप्य प्रातः शोधनीयम् । तदा प्राप्तं जलम् अजीर्णे, अतिसारे च उपयोक्तुं शक्यते । (भावप्रकाशे अस्ति)
- १०. अस्य कालशाकस्य पत्राणि नारिकेलतैले संस्थाप्य सम्यक् क्वथनीयम् । अनन्तरं तस्य तैलस्य शिरसि लेपनेन केशविगलनं निवारितं भवति ।
- ११. प्रतिदिनं प्रातः एकं पत्रम् इव मासं यावत् अस्य कालशाकस्य पत्रस्य सेवनेन श्वेतकेशाः निवारिताः भवन्ति ।
- १२. एतत् कालशाकपत्रं शुष्कीकृत्य चूर्णीकृत्य दोसया, रोटिकया सह अन्नेन सह च सेवितुं शक्यते ।
- १३. अस्य कालशाकसस्यस्य त्वक् अपि औषधगुणैः युक्तम् अस्ति । अस्य सेवनेन उदरसम्बद्धाः रोगाः, मानसिकसमस्याः, चर्मरोगाः च निवारिताः भवन्ति ।
- १४. अस्य पत्राणि धेनुभ्यः आहारेण सह दीयते चेत् तासां गर्भधारणार्थम् अपि उपयोगाय भवति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Gernot Katzer's Herb Pages on curry leaves
- Plant Cultures: botany, history and uses of curry leaf plant
- ↑ "Murraya koenigii information from NPGS/GRIN". www.ars-grin.gov. Retrieved 2008-03-11.


text:
१८८२
१८८२ तमं वर्षं ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकं साधारणवर्षम् आसीत् ।
अन्तर्विषयाः
- १ घटनाः
- २ अज्ञाततिथीनां घटनाः
- ३ जन्मानि
- ४ निधनानि
- ५ बाह्य-सूत्राणि
घटनाः[सम्पादयतु]
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
जुलै-सेप्टेम्बर्[सम्पादयतु]
अक्टोबर्-डिसेम्बर्[सम्पादयतु]
अज्ञाततिथीनां घटनाः[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे एफ् डब्ल्यु हेच् मयर्स् नामकः द्वयोः मनसोः मध्ये यः सम्पर्कः भवति तस्य "टेलिपति" इति नामकरणम् अकरोत् ।
- अस्मिन् वर्षे जर्मनीदेशीयः कोशिकाविज्ञानी एडोर्ड् स्ट्रास् बर्गर् नामकः "सैटोप्लासम्" तथा "न्युक्लियोप्लासम्" इत्येतयोः द्वयोः शब्दयोः प्रथमवारम् उपयोगम् अकरोत् ।
- अस्मिन् वर्षे जर्मनीदेशीयः ब्याक्टीरियातज्ञः राबर्ट् कोख् क्षयरोगस्य कारणीभूतान् "ट्युबर्कल् ब्यासिलस्" इत्येतं सूक्ष्मजीविनं पृथक्-रूपेण वर्धितवान् - इत्येतम् अंशं बर्लिन्-देशस्य "फिजियोलाजिकल् सोसैटिम्" असूचयत् ।
- अस्मिन् वर्षे फ्रान्स्-देशीयस्य "बोर्दोविश्वविद्यालयस्य" उपन्यासकः मिर्लादे नामकः द्राक्षायाः यः फङ्गस्[रोगः भवति तस्य निवारणार्थं "ताम्रस्य सल्फेट्सेचनस्य क्रमं संशोधितवान् ।
- अस्मिन् वर्षे ईलि मेच्निकाफ् नामकः "भक्षककोशीयकोशं" (फ्यागोसैटोसिस्) विवृणोत् ।
- अस्मिन् वर्षे लुब्बोक् नामकेन लिखितं "पिपीलिका, भ्रमरः तथा विषमधुकरः" इति पुस्तकं प्रकाशितम् ।
- अस्मिन् वर्षे अलेक्साण्डर् फ्लेमिङ्ग् नामकः "मैटोसिस्" इत्येतत् विवृणोत् ।
- अस्मिन् वर्षे भारतस्य महान् कादम्बरीकारः बङ्किमचन्द्रचटर्जी भारतस्य राष्ट्रियं गानं वन्दे मातरम् इति गानं, वङ्गभाषायाः प्रसिद्धां कादम्बरीम् "आनन्दमठं" च अलिखत् ।
जन्मानि[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे भारतस्य महाकविः, पत्रकारः च सुब्रह्मण्य भारती तमिळ्नाडुराज्यस्य "एट्टयपुर"नगरे जन्म प्राप्नोत् ।
- अस्मिन् वर्षे भारतरत्नविभूषितः वैद्यः राजकीयनेता डा. बिधन् चन्द्र राय् जन्म प्राप्नोत् ।
- अस्मिन् वर्षे भारतरत्नविभूषितः स्वातन्त्र्ययोद्धा, शिक्षाकोविदः पुरुषोत्तमदास तण्डन् जन्म प्राप्नोत् ।
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
जुलै-सेप्टेम्बर्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे सेप्टेम्बर्-मासस्य २१ तमे दिनाङ्के कन्नडचित्रक्षेत्रस्य प्रथमः चित्रसाहितिः बेळ्ळावे नरहरि शास्त्री जन्म प्राप्नोत् ।
अक्टोबर्-डिसेम्बर्[सम्पादयतु]
निधनानि[सम्पादयतु]
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे जनवरिमासस्य ११ दिनाङ्के कोशसिद्धान्तस्य निरूपकः थियोडोर् स्छ्वान् इहलोकम् अत्यजत् ।
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे एप्रिल्-मासस्य १९ दिनाङ्के विकासवादस्य प्रतिपादकः चार्ल्स् डार्विन् मरणम् अवाप्नोत् ।


text:
होलीपर्व
होलाक:, होलीक:, होली, फाल्गुनिका, वसन्तोत्सव:, कामपर्व इत्यादिभि: नामभि: निर्दिश्यमानम् एतत् पर्व समग्रे भारते सर्वत्रापि आचर्यते । फाल्गुणपूर्णिमायाम् एतत् पर्व आचर्यते । वङ्गदेशे अस्मिन् दिने एव श्रीकृष्णस्य दोलोत्सवम् आचरन्ति । होलीपर्वसम्बद्धा: बह्व्य: कथा: सन्ति पुराणेषु ।
होलिकानामिका हिरण्याक्ष-हिरण्यकशिपो: सोदरी । महामायाविनी सा अग्निसिद्धिम् अपि प्राप्तवती आसीत् । यद्यपि दैत्यराज: हिरण्यकशिपु: परमविष्णुभक्तं स्वपुत्रं प्रह्लादं मारयितुं बहुविधप्रयत्नानि अकरोत् तथापि स: सफल: नाभवत् । तस्मात् कुपित: हिरण्यकशिपु: सोदरीं होलिकाम् आदिशति प्रह्लादं मारयतु कथञ्चित् इति । तदा होलिका प्रह्लादं गृहीत्वा महाकाष्ठराशौ उपविशति । राक्षसान् च अग्निं ज्वालयितुं सूचयति । तेषां चिन्तनम् आसीत् होलिका अग्निसिद्धिं प्राप्तवती अस्ति, तस्या: किमपि न भवति । प्रह्लादम् अग्नि: दहति इति । अत: राक्षसा: होलिकाया: उपरि अपि काष्ठानि संस्थाप्य अग्निं ज्वालितवन्त: । किन्तु परिणाम: तु व्यतिरिक्त: जात: । होलिका तदग्नौ दग्धा सती तत्रैव मरणं प्राप्नोत् । भगवद्भक्त: प्रह्लाद: भस्मराशित: बहिरागत्य सन्तोषेण नृत्यम् आरभत । अस्य दिनस्य स्मरणार्थं राक्षसत्वनाशाय सत्पुरुषरक्षणाय च होलीपर्व आचर्यते ।
सत्ययुगे ढुण्ढानामिका मालिनामकस्य राक्षसराजस्य पुत्री आसीत् । सा कठोरं तप: आचर्य युवै: वा वृद्धै: वा मनुष्यै:, देवै: केनापि प्राणिना च मम मरणं न भवेत् इति वरं प्राप्तवती । बाला: किं कर्तुं शक्नुयु: इति तेषाम् उपेक्षां कृतवती । सा पृथु अथवा रघु इत्याख्यातस्य राज्ञ: काले अहर्निशं सञ्चरन्ती बालान् सर्वान् मारयति स्म । मायाविनीं तां राक्षसीं गृहीतुं केऽपि न शक्तवन्त: । वसिष्ठमहर्षिद्वारा तस्या: रहस्यं ज्ञातवान् राजा तस्या: ग्रहणकार्ये बालान् एव नियुक्तवान् । फाल्गुनमासस्य पूर्णिमायां देशस्य सर्वे बाला: सम्भूय काष्ठकारीषेषु अग्निं प्रज्वाल्य नृत्यन्त: चीत्कुर्वन्त: तस्या: ग्रहणार्थं धावितवन्त: । भीता सा मनुष्यलोकादेव निर्गता । एतस्य स्मरणार्थम् होलीपर्व आचर्यते ।
शिव: समाधिस्थितौ तप: आचरन् आसीत् । तदा तस्य तप: नाशितवान् कामदेव: । तदा तपोभाङ्गात् क्रुद्ध: शिव: तृतीयं नेत्रम् उद्घाट्य कामदेवं दहति । तस्य दिनस्य स्मरणार्थं होलीपर्व आचर्यते ।
एतद्दिने कामदेवम् आवह्य षोडशोपचारै: पूजयन्ति च । अस्मिन् दिने होलिका अथवा पोलिका इति विशिष्टं भक्ष्यं समर्पयन्ति देवेभ्य: । तद्दिने देवपितृभ्य: तर्पणं प्रदाय दोषशान्त्यर्थं होलीधूलिं नमस्कुर्वन्ति । गृहस्य अङ्गणं शुद्धीकृत्य अक्षतारङ्गवल्लीभि: अलङ्कृत्य मध्यभागे श्वेतवस्त्रयुक्तं पीठं स्थापयन्ति । तत्पुरत: श्वेतचन्दन-रक्तवस्त्र-पल्लवै: युक्तं कलशं प्रतिष्ठापयन्ति । तदुपरि रतीदेवीसहितं कामदेवं प्रतिष्ठाप्य अर्घ्य-पाद्य-गन्ध-दीप-धूप-पुष्प-नैवेद्यानि समर्पयन्ति । महिला: रक्तवर्णस्य वस्त्रम् आभूषणानि च धृत्वा चन्दनवृक्षं पूजयन्ति । तेन आयुरारोग्यवृद्धि: भवति इति । पञ्चमीत: आरभ्य दश दिनानि विनोदार्थं चोरितानि काष्ठानि सङ्गृह्य होलिकादहनं कुर्वन्ति । पूर्णिमादिने अग्निप्रदीपनं कुर्वन्ति । ग्रामात् बहि: मध्ये वा होलिकादहनम् आचरन्ति । चण्डालगृहात् वा सूतिकागृहात् वा बालानां द्वारा अग्निम् आनाययन्ति होलिकादहनार्थम् । राजा एव स्वयं स्नानादिना शुद्ध: सन् स्वस्तिवाचनं कारयित्वा तूर्यनादसहित: आगत्य दानधर्मादिकम् आचर्य अग्निज्वालनं कुर्यात् । अग्नये घृतं दुग्धं च समर्पयन्ति । अनन्तरं जलेन अग्निकेन्द्रं शान्तं क्रुत्वा एकान्तस्थाने स्थापयन्ति । नारिकेलस्य दाडिमस्य बीजपूरस्य च दानं कृत्वा रात्रिं गीतवाद्यनृत्यै: यापयन्ति । त्रिवारम् अग्ने: प्रदक्षिणं कृत्वा गृहमानयन्ति तम् अग्निम् । अपरस्मिन् दिने प्रात:काले तेन अग्निना एव जलम् उष्णीकृत्य स्नानं कुर्वन्ति ।
- दशस्यु: शोभमानास्तु काष्ठस्तेयं विधीयते ।
- चण्डालसूतिकागेहाच्छिशुहारितवह्निना ॥
- प्राप्तायां पूर्णिमायां तु कुर्यात्काष्ठप्रदीपनम् ।
- ग्रामद्बहिा मध्ये वा तूर्यनादसमन्वित: ॥
- स्नात्वा राजा शुचिर्भूत्वा स्वस्तिवाचनतत्पर: ।
- दत्वा दानानि भूरीणि दीपयेद्धोलिकाचितिम् ॥
एवं रात्रौ होलिकोत्सवम् आचर्य अपरस्मिन् दिने प्रात:काले सर्ववर्गीया: अपि जना: मिलित्वा आमोदप्रमोदम् आचरन्ति । पाटलवर्णस्य जलं प्रथमं देवेभ्य: ज्येष्ठेभ्य: च समर्प्य प्रसादरूपेण परस्परं सिञ्चन्ति । वङ्गदेशे तद्दिने श्रीकृष्णस्य दोलोत्सवम् आचरन्ति । तत्र त्रीणि वा पञ्च वा दिनानि पर्व आचरन्ति । फाल्गुनशुद्धचतुर्दश्यां रात्रौ मण्डपस्य पूर्वभागे अग्निदेवस्य आराधनं कुर्वन्ति । गोविन्दस्य विग्रहं कृत्वा १६ स्तम्भै: युक्तस्य मण्डपस्य वेदिकायां प्रतिष्ठापयन्ति । पञ्चामृताद्यै: अभिषेकं कृत्वा देवस्य अलङ्कारं कुर्वन्ति । अनन्तरं सम्यगलङ्कृतायाम् आन्दोलिकायां देवम् उपवेश्य सप्तवारं आन्दोलयन्ति । उत्सवस्य प्रथमदिने ज्वालितम् अग्निम् अन्तिमदिनपर्यन्तमपि रक्षन्ति । अन्तिमदिने देवम् २१ वारम् आन्दोलयन्ति । इन्द्रद्युम्नमहाराज: वृन्दावने एतत् पर्व आरब्धवान् इति विश्वसन्ति जना: ।


text:
सभ्यता
सभ्यताः एकः स्थिरः मानवसमूहेण वकसन्ति। सभ्यतासु स्वकीया संस्कृतिः, भाषा, इतिहासम्, इत्यादयः भवन्ति। सभ्यताः विकासः भारते, मेसोपोतामियायाम्, मिस्रे च अभवत्। भारते वैदिक सभ्यता उत्पन्नम् भवति। वैदिकसभ्यता प्रथम् सभ्यतास्ति। मिस्रस्य, यूनानस्य, रोमस्य च सभ्यता अपि पुरा अस्ति।
सामान्यतः एकस्यां सभ्यतायां एकम् मतम् अस्ति हि मतं सभ्यतायाः गुणेषु प्रधानम् अस्ति। मतम् जनेषु सङ्घटितेषु स्थापयति।
सभ्यातासु प्रगतेः चिह्नानि तासाम् लिपिः, क्षेत्रफलम्, नगराणाम् संख्याः च सन्ति।
सभ्यतासु कथं रचयन्ति?[सम्पादयतु]
यदा कृषिः अभवत् तदा स्थिरः मानवसमूहः अरचयत्। कारणम्? यदा कृषि भवति तदा मानवः व्याधस्य गुणानि अटितुं च त्यजति। पुराकाले यदा स्थिरः मानवसमूहः अरचयत् तत्र तदा शनैः शनैः संस्कृतिः, भाषा, लिपिः, इत्यादि विकसति।
सभ्याता अपि शनैः शनैः राष्ट्रस्य रूपम् परिवर्तते। अल्पराष्ट्रेषु एकमेव राज्य भवति परन्तु विशालरष्ट्रेषु अनेकानि राष्ट्रानि संभवन्ति।
मतं धर्मः च[सम्पादयतु]
यदा मतं पुरा भावति तदा स्यात् धर्मे परिवर्तते। धर्मे अनेकानि मतानि सम्भवन्ति। इति हिन्दुधर्मे अनेकानि मातानि सन्ति।
अद्य अधिकतमं धर्मं अम्रयत्, केवलः हिन्दुधर्मः बौद्धधर्मः च अतिजीवति। इस्लामः जम्बुद्विपात् धर्मेषु हननं अकरोत्।
पुराकाले अनेकानि धर्मानि आसीत् दृष्टान्तरूपेन-> मिस्रधार्मः, रोमधर्मः, इतियादिः।
पुरातनसभ्यताः[सम्पादयतु]
वेदिकसभ्यता[सम्पादयतु]
इदम् सभ्यता विश्वस्य पुरातम सभ्यता अस्ति। यदा आर्यवर्ते(भरतवर्षे) जानाः वन्येतराः भवन्ति तदा ते स्वयमम् आर्यः वदत्। वयम् अपि तान् आर्याः एव वदिष्यामः।
आर्याः सिंधु-सरस्वतीनद्याः गंगानद्याः मध्ये वसन्ति। तेषाम् भाषा संस्कृतम् आसीत्। तेषाम् मतम् वेदिकमतः आसीत्। तेषाम् धर्मः वेदिकधर्मः आसीत्।
2200 ईसापूर्वात् 1900 ईसापूर्वम् वेदिकसभ्यतायाम् अनावृष्टिः आगतवान् हि सरस्वती नदी शोषणमं भवत्। अतः आर्याः पश्चिमे दक्षिणभारते च अप्रवसन्। तदा आर्याः भारते, पश्चिमजम्बुद्वीपे पुनः सभ्यतां अविकसत्।
रोमसभ्यता[सम्पादयतु]
पुराकाले रोमम् एकः ग्रामः आसीत्। शनैः शनैः कलिणा रोमम् अरोहत्। युद्धस्य कारणेन रोमम् ग्रामत् पुराकाले प्रधाननगरः भवत्। रोमस्य साम्राज्यम् विशाल आसित। रोमस्य कारणेन् क्रिस्तीयमतम् फिरङ्गस्य प्रधानमतम् च भवत्।
अद्यापि रोमस्य प्रभावः पश्चिमजगति अस्ति। फिरङ्गराष्ट्राः अद्यापि लैटिनलिपौ स्वकीयम् भाषायाः लिखन्ति।


text:
अर्थः
अथ कामपूर्तेः सुखार्जनस्य वा यद् यत् साधनं तत् तद् अर्थशब्देन अभिधीयते । यथोक्तं कामसूत्रे वात्स्यायनेन –‘विद्याभूमिहिरण्यपशुधान्य भाण्डोपस्करमित्रादीनाम् अर्जनम् अर्जनस्य विवर्धनम् अर्थः ।’ (का. सू. १-२-८)इति । वस्तुतः अस्मिन् सूत्रे निर्दिष्टानि वस्तूनि अर्थस्यैव उपकरणानि परंतु तत्र धनस्य प्राधान्यात् प्राधान्येन व्यपदेशः इति न्यायेन धनमेव अर्थः इति सामान्यतया उच्यते । धनैषणा तु स्वाभाविकी एव मनुष्याणाम् । किन्तु तत्र 'अगर्हितेन कर्मणा धनान्यादाय गार्हस्थ्ये वर्तेत्’ इत्यादिष्टम् । मनुनाप्युक्तम् –‘सर्वेषामेव शौचानामर्थशौचं परं स्मृतम्’ इति । यथा अर्जने निर्बन्धः तथा व्यये ऽपि नियन्त्रणरुपं मार्गदर्शनं कृतं वर्तते । उक्तं च 'तेन त्यक्तेन भुञ्जीथाः (ई.उ.१) इति । समन्ततः अवस्थितान् अर्थार्थिनः दानेन संतोष्य धनोपभोगः कार्यः, सा एव कृतार्थता अर्थस्य, इत्यासीत् धारणा । कालिदासेनापि रघुवंशीयानाम् आदर्शं चारित्र्यं वर्णयता उत्तम् 'त्यागाय संभृतार्थानाम् (रघु.१-७)इति ।
एवम् अर्थस्यापि द्विविधो हेतुः । एकः व्यष्टिनिष्ठः, अपरश्च समष्टिनिष्ठः तत्र व्यष्टिनिष्ठहेतुस्तु तत्साहाय्येन सुखावाप्तिः । अनेन ये नाम भाग्यवन्तः अर्थार्जने प्राप्तयशस्काः तेषां सुखावाप्तेः विचारः अभूत् । किन्तु ये किल अर्थविहीनाः तेषां किं स्यात् । तेऽपि समाजस्य अङ्गभूता एव । संपूर्ण-समाजस्य सुखं सिसाधयिषुभिः शास्त्रकारैः अत एव दानस्य महिमा प्रगीतः । एतदर्थविहीनेभ्यः दानमेव भवति समष्टिनिष्ठो द्वितीयो हेतुः अर्थस्य । अथ अर्थविहीनाः अपि द्विविधाः । एके तु द्रव्यम् अभिलषन्तोऽपि परिस्थितिवशात् तत् संपादयितुम् अक्षमाः । अपरे पुनः समाजसेवानिरतत्वात् स्वेच्छया निष्काञ्चनत्वं वरयमाणाः । तत्र परिस्थितिनिपीडितेभ्यः दानम् अर्थनिः स्पृहेभ्यश्च आतिथ्यम् उपदिष्टं शास्त्रकारैः । दाने द्रव्यादीनाम् अन्तर्भावः । आतिथ्ये तु प्राधान्येन भोजनशयनादीनामेव समावेशः । तत्र परिग्रहस्य अनपेक्षितत्वात् । तत्र आतिथ्यं चतुर्षु ॠणेषु मनुष्य-ऋणरुपेण तथा पञ्चमहायज्ञेषु नृयज्ञरुपेण समावेश्य अतिथये अतिसम्मानस्य खलु स्थानं प्रदत्तं शास्त्रकारैः । अथर्ववेदेऽपि साङ्गरुपकम् आश्रित्य आतिथ्यस्य यज्ञेन साकं तुलना कृता उपलभ्यते । अनेन तस्य माहात्म्यम् एव द्योत्यते ।
अर्थकामयोः धर्मद्वारा नियन्त्रणं भारतीयानां वैशिष्ट्यम्[सम्पादयतु]
चतुर्षु पुरुषार्थेषु अर्थकामौ एव मानवमात्रस्य कृते महत्त्वं भजेते । सुखावाप्तये दुः खपरिहाराय च प्रयतितव्यम् इति भवति मनुष्यस्य स्वाभाविकी प्रवृत्तिः । न तत्र कस्यापि आदेशस्य उपदेशस्य वा आवश्यकता । येन केन प्रकारेण सुखं प्राप्तव्यम् इत्यर्थं स अहर्निशं संघर्षरतः तिष्ठति । किन्तु तस्य एभिः प्रयासैः तस्य वास्तविकं कल्याणं भवेत् तथा अन्येषां कोऽपि उपद्रवः मा भूत् इत्यर्थं केचन विधिनिषेधाः विहिताः सन्ति शासनेन । परन्तु प्रायः एतत् दृष्टिपथम् आयाति यत् केवलं शासनानुशासनं विधिनियमानां पालने तथा तेषां अङ्गानां दण्डविधानेन निवारणे प्रेरयितुं न अलं भवति । यदि शासनसंस्थायाः स्वतन्त्रा कापि व्यवस्था सर्वेषां प्रवृत्तिनियन्त्रणं कृत्वा सदाचरणे प्रेरयेत् तदा एव समाजोन्नतिः घटेत । भारतीयैः शास्त्रकारैः मनुजस्य प्रवृत्तिम् इमां सम्यक्तया अभ्यस्य एव धर्मतत्त्वस्य आविष्कारः कृतः । सुखप्राप्तये प्रवृत्ताय मानवाय तैः अर्थकामयोः सेवनं सहर्षम् अनुमतम् । केवलं तौ धर्मस्य नियन्त्रणे तथा धर्ममोक्षयोः मध्यवर्तिरुपेण स्थापयित्वा उभयोः संरक्षणे न्यस्तौ । द्वयोः कूलयोः मध्यगामिनी काचित् नदी सर्वेषां सुखाय कल्पते । परन्तु जलप्रलये यदा सा कूलयोः विध्वंसं कृत्वा प्रवृध्दवेगा प्रवहति तदा सर्वेषां नाशस्य एव कारणं भवति । पाश्चात्त्यविचारसरण्यां भारतीयधर्मसदृशं नियमनार्थं किमपि तत्त्वं न विद्यते ।ईसाईसम्प्रदाये (religion) नियमनकारकं भवति उपासनापध्दतेः कर्मकाण्डम् लौकिकजीवने न तेषां कोऽपि हस्यक्षेपः । यद्यपि नैतिकमूल्यानाम् उपदेशः तत्रापि अस्ति, तथापि तस्य क्रियान्वयनार्थं कस्याः अपि प्रक्रियायाः अभावात् न तस्य कोऽपि प्रभावः जनानां जीवनयापनविधौ दृश्यते । तस्मात् तत्र अर्थकामयोः अनिर्बन्धं सेवनं प्रचलति । परिणामतः ऎहिकविभवे आकण्ठं निमग्नाः अपि आपाततः सुखिनः दृश्यमानाः पाश्चात्त्याः मानसिकशान्तिं समाधानं च न प्राप्नुवन्ति । यदि भारतीयानां जीवनम् आधुनिकतैलरथेन (मोटर् कार) सह उपमितं स्यात् तर्हि तत्र दिङ्नियामकं यन्त्रं (स्टिअरिंग व्हील) भवति मोक्षः यः अन्तिमलक्ष्यम् उद्दिश्य मार्गदर्शनं करोति । गतिवर्धकयन्त्रं (अक्सिलरेटर्) भवति अर्थकामयोः युग्मम् । एवं गतिरोधकं (ब्रेक्स) यन्त्रं भवति धर्मः । यदा वाहनस्य परीक्षणं क्रियते तदा यन्त्रज्ञः न गतिवर्धकम् अपि तु गतिरोधकं यन्त्रं निरीक्षते । यतः यदा गत्यवरोधः अभीष्टः तदा यदि गतिरोधकं यन्त्रं यथावत् कार्यं न निर्वहेत् तर्हि न केवलं चालकम् अपि तु अन्यान् बहून् अपि क्षतिग्रस्तान् कुर्यात् । गतिरोधकं यन्त्रं यदा कार्यप्रवणं भवति तदा गतिवर्धकयन्त्रात् पदम् अपनेतव्यं भवति । यदि धर्मः अनुसर्तव्यः चेत् अर्थकामयोः आकर्षणं मन्दीकर्तव्यं स्यात् । अर्थकामयोः संयमः नाम दर्मः । मोक्षः मार्गभ्रष्टतां वारयति धर्मश्च गर्तपतनात् संरक्षति ।


text:
चणकपिष्टम्
पिष्टं नाम आङ्ग्लभाषायां Powder अथवा Flour इति उच्यते । भारते वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः चणकः । आङ्ग्लभाषायां Chickpea अथवा Bengal Gram इति वदन्ति । अश्वानां परमप्रियः आहारः चणकः यद्यपि वातकारकः तथापि घृतस्य योजनेन वातदोषः निवारितः भवति । हिरिमन्थः, वाजिमन्थः सुगन्धः, सकलप्रियः, जीवनः इत्यादीनि नामानि सन्ति चणकस्य । सस्यशास्त्रज्ञाः Cicerone Haem इति वदन्ति । चणके अपि वर्णभेदानुसारं बहुविधाः चणकाः सन्ति । तत्र कृष्णचणकः, गौरचणकः, श्वेतचणकः च प्रसिद्धाः ।
अनेन चणकपिष्टेन बहुविधानि भर्ज्यानि निर्मीयन्ते । "दोक्ला" नामकः विशिष्टः खाद्यपदार्थः अपि अनेन चणकपिष्टेन निर्मीयते । कर्णाटके प्रसिद्धं “मैसूरुपाक्” इत्याख्यं मधुरभक्ष्यम् अपि निर्मीयते चणकस्य पिष्टेन एव । मुद्गपिष्टम् इव चणकपिष्टम् अपि शरीरस्य कान्तिं वर्धयति । अतः चणकपिष्टं फेनकम् इव अपि उपयुज्यते । नवग्रहेषु अन्यतमस्य गुरोः श्रेष्ठं धान्यं चणकः । यद्यपि चणके विद्यमानाः एव गुणाः पिष्टे अपि भवन्ति तथापि पिष्टम् अत्यन्तं सूक्ष्मरूपम् इति कारणतः शरीरस्य सूक्ष्मान् अपि भागान् प्रविशति इति वदति आयुर्वेदशास्त्रम् । तथैव चणकेन निर्मितैः पदार्थैः सह कटुयुक्तम्, आम्लयुक्तं, लवणयुक्तं च अन्यं कमपि आहारं सेवन्ते चेत् आरोग्यार्थं हितकरं भवति ।
दृश्यताम्[सम्पादयतु]
अधिकविवरणार्थं चणकः इति पृष्ठं द्रष्टव्यम् ।


text:
थामस् एडिसन्
थामस् एडिसनस्य नाम वयं सर्वे जानीमः एव । सः कदाचित् चिन्तितवान् 'मया मतदानपञ्जीकरणयन्त्रं निर्मातव्यम्' इति । निरन्तरचिन्तनेन सः तादृशस्य यन्त्रस्य निर्माणे समर्थः जातः एव । यन्त्रस्य स्वाम्यम् अपि सम्पादितं तेन । एतस्मात् मया प्रभूतं यशः सम्पाद्येत इति अभावयत् सः । राष्ट्राध्यक्षाय तत् यन्त्रं दर्शयितुं सः वाषिङ्गटन् नगरं गतवान् । संसदः सभाध्यक्षः च तेन दृष्टः । स्वस्य यन्त्रस्य वैशिष्ट्यं कार्यनिर्वहणसामर्थ्यं च सः विवृतवान् अध्यक्षस्य पुरतः । एतस्य उपयोगतः मतदानविलम्बस्य दोषः दूरीकर्तुं शक्यः । एकस्य क्षणस्य विलम्बम् अपि एतत् यन्त्रं न सहते । मतदाने एकोऽपि दोषः न भवति एतस्य उपयोगतः इति अवदत् सः । सर्वे अपि सश्रद्धं श्रुत्वा तदीयं प्रयत्नं प्रशस्तवन्तः । राष्ट्राध्यक्षः - 'यन्त्रमिदं संसद्भवने यदि योज्येत तर्हि मतदाने शीघ्रता भवेत् । किन्तु एतत् यन्त्रम् अत्र प्रयोजनाय न भवेत् । यतः राजनीतिपुरुषाः विलम्बम् एव इच्छन्ति । चर्चानिर्वहणादिनिमित्तं कालविलम्बः आवश्यकः एव भवति' इति उक्त्वा यन्त्रस्वीकारं निराकृतवान् । एतस्य श्रवणात् एडिसनः विषण्णवदनः जातः । गुणः अपि अत्र दोषाय जातः इति चिन्तयन् सः निर्णीतवान् इतः परं मया उच्चस्तरीयेभ्यः किमपि न करणीयम् । यः यः आविष्कारः क्रियेत सः सामान्यानां जनानां निमित्तम् एव स्यात् इति । अग्रे तेनैव एडिसन् महोदयेन विद्युद्दीपस्य आविष्कारः कृतः ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Locations
- Menlo Park Museum and Edison Memorial Tower
- Thomas Edison National Historical Park (National Park Service)
- Edison exhibit and Menlo Park Laboratory at Henry Ford Museum
- Edison Museum
- Edison Depot Museum
- Edison Birthplace Museum
- Thomas Edison House
- Information and media
- The Diary of Thomas Edison
- Edison's patent application for the light bulb at the National Archives.
- Thomas Edison at the Internet Movie Database
- January 4, 1903: Edison Fries an Elephant to Prove His Point – Wired article about Edison's "macabre form of a series of animal electrocutions using AC."
- The Invention Factory: Thomas Edison's Laboratories
- Rutgers: Edison Papers
- Edisonian Museum Antique Electrics
- "Edison's Miracle of Light"
- Edison Innovation Foundation – Non-profit foundation supporting the legacy of Thomas Edison.
- The Illustrious Vagabonds
- "The World's Greatest Inventor", October 1931, Popular Mechanics detailed, illustrated article
- 14 minutes "instructional" film with fictional elements The boyhood of Thomas Edison from 1964, produced by Coronet, published by archive.org
- Booknotes interview with Neil Baldwin on Edison: Inventing the Century, March 19, 1995.
- Booknotes interview with Jill Jonnes on Empires of Light: Edison, Tesla, Westinghouse and the Race to Electrify the World, October 26, 2003.


text:
मदर् तेरेसा
मदर् तेरेसा (Mother Teresa) सुप्रसिद्धा समाजसेविका । रोमन् क्याथोलिक् सम्प्रदायस्य सन्यासिनी आसीत् । अस्याः पूर्वनाम "आग्नेसे गोन्क्से बोजक्सियु" । एषा अल्बेनियादेशीया, किन्तु भारतदेशस्य पौरत्वं प्राप्तवती । १९५० तमे संवत्सरे 'मिषनरीस् आफ् चारिटि' नामकसेवासङ्घं भारतस्य कोलकतानगरे स्थापितवती । अस्याः संस्थायाः केन्द्राणि आभारते स्थापितवती । न केवलं भारते किन्तु विभिन् राष्ट्रेषु स्थापितवती । एतेषु केन्द्रेषु अनाथेभ्यः, अस्वस्थेभ्यः, दरिद्रेभ्यः च सर्वविधव्यवस्था कल्पिता अस्ति । ४५ वर्षाणाम् अपेक्षया अधिककालम् एषा सेवां कृतवती । दीनेषु एव देवं भावयन्ती सा सेवां कुर्वती च जीवितवती ।
जननं, बाल्यञ्च[सम्पादयतु]
मदर् तेरेसा युगोस्लावियादेशस्य 'स्कूपेज्’ ग्रामे १९१० तमे संवत्सरे अगष्ट्मासस्य २७ तमे दिनाङ्के अजायत । अस्याः पिता निकोलास् बोजाक्सिया, माता ड्रेन् फिल् बेक्निल् । अस्याः सप्तमे वयसि पिता मृतवान् । अनन्तरं माता एव तां पालितवती । एनां रोमन् क्याथोलिक् क्रैस्तदेवालयस्य (चर्च्) अनुयायिनीं कृतवती । क्रैस्तदेवालयस्य सेवावातावरणादिकं दृष्ट्वा एषा प्रभाविता जाता । मम जीवने अपि ईदृशसेवाकार्यं करणीयम् इति सा चिन्तितवती । तेषु दिनेषु मया सन्यासदीक्षा स्वीकर्तव्या इति सा सङ्कल्पं कृतवती । तदर्थम् अष्टादशवयसि एव सा गृहात् निर्गता । मातरम्, सहोदरम्, बान्धवान् च त्यक्त्वा समाजसेवाकार्ये निरता जाता ।
दीक्षा, समाजसेवा च[सम्पादयतु]
ऐर्लेण्डदेशस्य लोरेट् क्रैस्तसन्यासिभिः सह कार्यं कर्तुं युगोस्लोवियादेशस्य क्रैस्तदेवालयात् १९२८ तमे संवत्सरे तेरेसा प्रेषिता आसीत् । एकवर्षम् एनां प्रशिक्षणार्थं डार्जिलिङ्गप्रदेशं प्रेषितवन्तः । १९४८ तमे संवत्सरे कोलकतानगरस्य 'सेण्ट् मेरीस् प्रौढशालायां’ भूगोलशास्त्रस्य अध्यापिका आसीत् । मेमासस्य २४ तमे दिनाङ्के १९३१ तमे संवत्सरे सन्यासदीक्षां स्वीकृतवती । १९४८ तमे संवत्सरे शोषितजनानां सेवां कर्तुं कोलकतानगरस्य क्रैस्तमतगुरुः आर्च् बिषप् अङ्गीकृतवान् । १९४६ तमे संवत्सरे डार्जलिङ्ग् नगरे रैल्याने गच्छन्ती आसीत्, अस्मिन् समये "दीनानां सेवार्थं तव जीवनम्" इति देवेन आज्ञापिता इति भावयन्ती आसीत् ।
दुर्बलानाम्, रोगिणाम्, अनाथानाञ्च सेवां कुर्वन्ती जीवनं व्यापितवती । दुर्बलानां सेवायाम् एव देवं पश्येत् इति वदन्ती तथैव आचरन्ति च आसीत् । अनाथादीनां सेवां करणीयम् इति अस्याः सङ्कल्पः आसीत् । 'मिषनरीस् आफ् चारिटीस् संस्था' अनया सङ्कल्पितदिनं सेप्टम्बरमासस्य १० दिनाङ्कं स्फूर्तिदिनम् उत इन्स्पिरेषन् डे इति आचरन्ति । । स्वयंसेवासङ्घान् संस्थाप्य सेवाम् आरब्धवती । एषु सङ्घेषु स्वयंसेवाकाः बहु श्रद्धया सेवां कुर्वन्ति स्म । अनाथेभ्यः आबालवृद्धेभ्यः वासादिव्यवस्था सुकल्पिता आसीत् । सन्तप्तानां सेवार्थं स्वजीवनम् अर्पितवती । रोमदेशस्य क्रैस्तमतस्य धर्मगुरूणाम् अनुमतिं स्वीकृत्य, क्रैस्तदेवालयस्य बहिस्थित्वा कोलकतानगरस्य मलीनप्रदेशस्थानां दुर्बलानां सेवर्थं कटिबद्धा । धर्मगुरूणाम् आज्ञया सन्यासदीक्षावस्त्रं त्यक्त्वा, श्वेतशाटिकां दृतवती । तस्यै पाट्णानगरस्य अमेरिकन् मेडिकल् मिषनरि सिस्टर्स केन्द्रात् प्रशिक्षणं प्राप्तवती । १९५० तमे संवत्सरे स्थापिता संस्था आभारते व्यापृता । १९६२ तमे संवत्सरे भारतदेशस्य पौरत्वं प्राप्तवती । निर्मलशिशुभवनम् शताधिकेभ्यः अनाथबालकेभ्यः आश्रयभवनं जातम् । अस्याः अन्या संस्था निर्मलहृदयः तथा प्रेमदानसंस्था इति । मार्गे पतितरोगेणपीडितेभ्यः, दीनेभ्यः आश्रयः आसीत् एषा संस्था । कुष्ठरोगिणां निमित्तमेव विशिष्ठाः संस्थाः आसन् । तेषु अन्यतमा विशिष्ठा संस्था "प्रेमनिवासः" इति । स्वयं तेरेसा एव औषदादि लेपनेन तेषां सेवां करोति स्म । विश्वे २७ देशेषु ६०० शताधिकाः अस्याः सेवासंस्थाः सेवानिरताः सन्ति । विरक्ताभ्यः महिलाभ्यः मिषनरीस् आफ् चारिटीस् संस्था कल्पिता आसीत् । ४००० सहस्राधिकाः सङ्ख्याकाः सेवाकर्त्र्यः सेवानिरताः सन्ति । न केवलं महिलाणां किन्तु पुरुषाणां कृते अपि १९६३ तमे संवत्सरे 'मिषनरि ब्रदर्स् आफ् चारिटि’ इति संस्थां संस्थापितवती तेरेसा । १९७७ तमे संवत्सरे रोम्देशे ब्रदर्स् आफ् दि वर्ल्ड् नामक संस्थां स्थापितवती । अनाथशिशूनां रक्षणाय "शिशुभवनम्" नामकसंस्थां आरब्धवती ।
पुरस्काराः[सम्पादयतु]
- १९४९ तमे संवत्सरे नोबेल् शान्तिपुरस्कारं प्राप्तवती ।
- १९८० तमे संवत्सरे 'भारतरत्न' पुरस्कारं प्राप्तवती ।
- १९७२ तमे संवत्सरे जवहरलाल् नेहरु पुरस्कारं प्राप्तवती ।
- १९६२ तमे संवत्सरे म्याग्सेसे पुरस्कारं प्राप्तवती ।
- १९२२ तमे संवत्सरे टेम्पल्टन् पुरस्कारं प्राप्तवती ।
- १९७१ तमे संवत्सरे जान् केनेडि इन्टर् न्याषनल् (अन्ताराष्ट्रीय्) पुरस्कारं प्राप्तवती ।
- पोप् जान् पुरस्कारं प्राप्तवती ।
- गुड् समारिटन् पुरस्कारं प्राप्तवती ।
- उथाण्ट् पुरस्कारं प्राप्तवती ।
- १९९३ तमे संवत्सरे राजीवः गान्धिः सद्धावना पुरस्कारं प्राप्तवती ।
- लियाटाल् स्टाय् अन्ताराष्ट्रीय पुरस्कारं प्राप्तवती ।
- ब्रिटीष् आर्डर् आफ् मेरिट् पुरस्कारं प्राप्तवती ।
- आहार-कृषिसंस्थायाः सेरेन् पदकं प्राप्तवती ।
- विश्वस्य नैके विश्वविद्यालयाः 'गौरवडाक्टरेट्’ उपाधिना सम्मानिताः ।
मरणम्[सम्पादयतु]
सेप्टम्बरमासस्य ५ मे दिनाङ्के १९९७ तमे संवत्सरे भारतदेशे मरणं प्राप्तवती । अस्मिन् सन्दर्भे भारतस्य विश्वस्य च गण्याः समायाताः । अस्याः (पार्थिवशरीरम्) आर्डर् आफ् मिशनरीस् आफ् चारिटि संस्थायाम् अन्त्यसंस्कारं कृतम् ।
बाह्यानुबन्धः[सम्पादयतु]
- Mother Teresa of Calcutta Center, India – Official Site
- Missionaries of Charity Brothers (Active Branch)
- Mother Teresa and her patron saint, St. Therese of Lisieux
- Mother Teresa Memorial Page
- Mother Teresa Gallery
- Mother Teresa Women`s University, Kodaikanal, Tamil Nadu, India – Official site
- Nobel Laureate Biography (Nobel Foundation)
- The TIME 100: The Most Important People of the Century – Mother Teresa
- Missionaries of Charity Fathers (MC Fathers / MC Priests) – Official Website: Biography of Mother Teresa
- Mother Teresa's Crisis of Faith (TIME.com)
- Speech at National Prayer Breakfast, Washington, D.C. 3 February 1994
- Peggy Noonan, "Still, Small Voice," Crisis, 1 February 1998 (account of the National Prayer Breakfast speech)
- Missionaries of Charity Active and Contemplative Sisters with U.S. contact information (CMSWR member page)
- India to give Mother Teresa state funeral, CNN
- "Mother Teresa, John Paul II, and the Fast-Track Saints" CommonDreams.org, 22 October 2007
- Christopher Hitchens' article: "Mommie Dearest" in , 20 October 2003


text:
ऐर्लेण्ड्देशः
युरोपखण्डे वायव्यदिशि विद्यमानः कश्चन द्वीपः ऐर्लेण्ड् । युरोपे विद्यमानः तृतीयः बृहत्तमः द्वीपः अयम् । भूमौ विद्यमानेषु बृहत्तमेषु द्वीपेषु विंशतितमः अस्ति । अस्य देशस्य पूर्वदिशि ग्रेट् ब्रिटन्नामकः महान् द्वीपः विद्यते । एतयोः द्वीपयोः मध्ये ऐरिश्-समुद्रः विद्यते ।
अस्य द्विपस्य पादोनपरिमितः भागः स्वतन्त्रेण विद्यते । अस्य नाम रिपब्लिक् आफ् ऐर्लेण्ड् (Republic of Ireland) इति । अवशिष्टः भागः इङ्ग्लेण्ड्देशस्य अधिकारे अस्ति । अस्य नाम उत्तर-ऐर्लेण्ड् (Northern Ireland) इति । १९२३-१९९० वर्षपर्यन्तम् एतयोः द्वयोः द्वीपयोः मध्ये स्वातन्त्र्यविषये कोलाहलाः सञ्जाताः । १९२३ तमात् वर्षतः प्राक् अयं द्वीपः इङ्ग्लेण्ड्-देशस्य स्वाधीने आसीत् । प्रायः ६०० वर्षाणि ते शासनं कृतवन्तः। अस्माकं भाग्यवशात् १९९० तमस्य वर्षस्य अनन्तरं शान्तिप्रक्रियया कोलहलस्य अन्त्यं जातम् ।
प्रायः देशेस्मिन् ६४लक्षपरिमिता जनसङ्ख्या वर्तते । ४६ लक्षजनाः स्वतन्त्र-ऐर्लन्देशे निवसन्ति । अन्ये १८ लक्षजनाः उत्तर-ऐर्लन्देशे निवसन्ति । एतावत् ऐर्लन्देशस्य संक्षेप परिचयः।
भौगोलिकपरिचयः[सम्पादयतु]
स्थानम् - उत्तरयुरोप् अथवा पश्चिमयुरोप्
क्षेत्रविस्तारः - ८१,६३८.१ चतुरस्रकिलोमीटर्मितम्
क्षेत्रस्तरः - २०
समुद्रतीरप्रदेशः - २,७९७ चतुरस्रकिलोमीटर्मितम्
उन्नतः पर्वतः - १,०४१ मीटर्मितम् नाम क्यारण्टूल् (Carrauntoohil)
राजधानी - डब्लिन्
इतिहासः[सम्पादयतु]
न्यूग्रेञ्ज् (Newgrange) नाम पुरातनभवनम् । इदं तु कण्टि मीथ् (County Meath) नामके प्रदेशे अस्ति । क्रि पू ३,२०० मध्ये इदं पर्वतं निर्माणं कृतवन्तः। अस्य पर्वतस्य अन्तः वर्षे एकवारं सूर्यरश्मीनाम् अन्तःप्रवेशो भवति । तदपि शैत्यकाले डिसेम्बेर्मासस्य २१ तमे दिनाङ्के केवलम् तासां रश्मीनां प्रवेशो भवति। ताः रश्मयः अन्तःप्रदेशं सम्पूर्णं प्रज्वालयन्ति ।
बुक् आफ् केल्स् (Book of Kells) नाम पुरातनपुस्तकं विद्यते। अस्य ग्रन्थस्य कर्ता नास्ति । परन्तु बहवः साधवः इदं पुस्तकं रचितवन्तः । एषः ग्रन्थः प्रायः ६-९ शतमानयोः मध्ये रचितः स्यात् । इदं पुस्तकं बैबेल् सम्बद्धं विद्यते पुनश्च अभिरक्षितार्थाः सन्ति ।


text:
अमोघ शिव कवच की महानता के बारे में जितना लिखा जाए कम है ,क्योंकि इस महान एवं अति शीघ्र फल प्रदान करने वाले कवच की महानता का कोई दूसरा सार ही नहीं है ,समस्त प्रकार के शारीरिक ,मानसिक ,आर्थिक एवं सामाजिक कष्टों से मुक्ति दिलाने में ये कवच अपना महान प्रभाव रखता है।
कवच का अर्थ होता है सुरक्षा, अर्थात जिस प्रकार सदियों पहले योद्धा एवं राजा युद्ध भूमि में जाने से पहले अपने शरीर की सुरक्षा हेतु लौह कवच धारण करते थे ,ठीक उसी प्रकार हमारे ऋषि - मुनि भी अपने आपको सांसारिक कष्टों एवं दैहिक ,दैविक एवं भौतिक सभी प्रकार की व्याधियों से खुद को सुरक्षित रखने के लिए इन मान्त्रिक कवचों की रचना किया करते थे ,जो युगों -युगों से प्रत्येक मानव सभ्यता के लिए उपयोगी सिद्ध होते आयें है ।
इस अमोघ शिव कवच का नियमित पाठ करने वाले उपासक को अकाल मृत्यु , बीमारी ,कोर्ट कचहरी ,एवं भयानक से भी भयानक विपत्तियों का कोई असर नहीं होता, ऐसा मेरा खुद का अनुभव रहा है ।
इस कवच का पाठ करने वाले साधक के शरीर के आस - पास एक सुरक्षा घेरा सा बना रहता हैं जिससे किसी भी तरह की नकारात्मक शक्तियों का असर साधक या साधक के परिवार पर कदापि नहीं होता ।
।।ऋषभ उवाच।।
अथापरं सर्व-पुराण-गुह्यं, निःशेष-पापौघ-हरं पवित्रम् ।
जय-प्रदं सर्व-विपत्-मोचनं, वक्ष्यै शैवं कवचं हिताय ते ॥ १ ॥
नमस्कृत्वा महा-देवं विश्व-व्यापिनमीश्वरम् ।
वक्ष्ये शिव-मयं वर्म, सर्व-रक्षा-करं नृणाम् ॥ २ ॥
शुचौ देशे समासीनो, यथा-वत्-कल्पितासनः ।
जितेन्द्रियो जित-प्राणश्चिंतयेच्छिवमव्ययम् ॥ ३ ॥
ह्रत्-पुण्डरीकान्तर-सन्निविष्टं, स्व-तेजसा व्याप्त-नभोऽवकाशम् ।
अतीन्द्रियं सूक्ष्ममनंतताद्यं, ध्यायेत्-परानन्द-मयं महेशम् ॥ ४ ॥
ध्यानावधूताखिल-कर्म-बन्धश्चिरं चिदानन्द-निमग्न-चेताः ।
षडक्षर-न्यास-समाहितात्मा, शैवेन कुर्यात्-कवचेन रक्षाम् ॥ ५ ॥
ऋषभ ऋषि कहतें हैं – मैंने यह वर-दायक शिव का जो कवच कहा है, समस्त प्राणियों की सब बाधाओं को शान्त करने वाला है और रहस्यों से भरा है । जो मनुष्य इस उत्तम ‘शिव-कवच’ को सदा धारण करता है, उसे भगवान् शम्भु के अनुग्रह से कोई भी भय नहीं होता । चाहे कम आयुवाला हो, चाहे मृत्यु सन्निकट हो अथवा चाहे महान् रोग से पीड़ित हो, इस कवच के प्रताप से वह तुरन्त सुख को प्राप्त करता है और दीर्घ आयु वाला होता है । सभी प्रकार की दरिद्रताओं को यह शान्त करता है और सब प्रकार से कल्याण करता है । जो इस ‘शिव-कवच’ को धारण करता है, वह देवताओं के भी द्वारा पूजित होता है । वह महान् पापों और क्षुद्र पापों के समूहों से छुटकारा पा जाता है तथा देहान्त होने पर ‘शिव-कवच’ के प्रभाव से मोक्ष को प्राप्त करता है । हे वत्स ! तुम भी श्रद्धा के साथ मेरे द्वारा दिए गए इस उत्तम ‘शिव-कवच’ को धारण करो । इससे शीघ्र ही निश्चय-पूर्वक तुम्हारा कल्याण होगा ।
विनियोगः- ॐ अस्य श्रीशिव-कवच-स्तोत्र-मंत्रस्य श्री ब्रह्मा ऋषिः अनुष्टप् छन्दः। श्रीसदा-शिव-रुद्रो देवता। ह्रीं शक्तिः। रं कीलकम्। श्रीं ह्री क्लीं बीजम्। श्रीसदा-शिव-प्रीत्यर्थे शिव-कवच-स्तोत्र-पाठे विनियोगः।
ऋष्यादि-न्यासः- श्री ब्रह्मा ऋषये नमः शिरसि । अनुष्टप् छन्दभ्यो नमः मुखे । श्रीसदा-शिव-रुद्रो देवतायै नमः हृदि । ह्रीं शक्तये नमः नाभौ । रं कीलकाय नमः पादयो । श्रीं ह्री क्लीं बीजाय नमः गुह्ये । श्रीसदा-शिव-प्रीत्यर्थे शिव-कवच-स्तोत्र-पाठे विनियोगाय नमः सर्वाङ्गे ।
कर-न्यासः - ॐ नमो भगवते ज्वलज्ज्वाला-मालिने ॐ ह्लां सर्व-शक्ति-धाम्ने ईशानात्मने अंगुष्ठाभ्यां नमः । ॐ नमो भगवते ज्वलज्ज्वाला-मालिने ॐ नं रिं नित्य-तृप्ति-धाम्ने तत्पुरुषात्मने तर्जनीभ्यां नमः ।
ॐ नमो भगवते ज्वलज्ज्वाला-मालिने ॐ मं रुं अनादि-शक्ति-धाम्ने अघोरात्मने मध्यामाभ्यां नमः ।
ॐ नमो भगवते ज्वलज्ज्वाला-मालिने ॐ शिं रैं स्वतंत्र-शक्ति-धाम्ने वाम-देवात्मने अनामिकाभ्यां नमः ।
ॐ नमो भगवते ज्वलज्ज्वाला-मालिने ॐ वां रौं अलुप्त-शक्ति-धाम्ने सद्यो जातात्मने कनिष्ठिकाभ्यां नमः । ॐ नमो भगवते ज्वलज्ज्वाला-मालिने ॐ यं रः अनादि-शक्ति-धाम्ने सर्वात्मने करतल-कर-पृष्ठाभ्यां नमः।
अङ्ग-न्यासः – ॐ नमो भगवते ज्वलज्ज्वाला-मालिने ॐ ह्लां सर्व-शक्ति-धाम्ने ईशानात्मने हृदयाय नमः । ॐ नमो भगवते ज्वलज्ज्वाला-मालिने ॐ नं रिं नित्य-तृप्ति-धाम्ने तत्पुरुषात्मने शिरसे स्वाहा ।
ॐ नमो भगवते ज्वलज्ज्वाला-मालिने ॐ मं रुं अनादि-शक्ति-धाम्ने अघोरात्मने शिखायै वषट् ।
ॐ नमो भगवते ज्वलज्ज्वाला-मालिने ॐ शिं रैं स्वतंत्र-शक्ति-धाम्ने वाम-देवात्मने कवचाय हुं ।
ॐ नमो भगवते ज्वलज्ज्वाला-मालिने ॐ वां रौं अलुप्त-शक्ति-धाम्ने सद्यो जातात्मने नेत्र-त्रयाय वौषट् ।
ॐ नमो भगवते ज्वलज्ज्वाला-मालिने ॐ यं रः अनादि-शक्ति-धाम्ने सर्वात्मने अस्त्राय फट् ।
॥ अथ ध्यानम् ॥
वज्र-दंष्ट्रं त्रि-नयनं काल-कण्ठमरिन्दमम् ।
सहस्र-करमत्युग्रं वंदे शंभुमुमा-पतिम् ॥
।। मूल-पाठ ।। मां पातु देवोऽखिल-देवतात्मा, संसार-कूपे पतितं गंभीरे ।
तन्नाम-दिव्यं वर-मंत्र-मूलं, धुनोतु मे सर्वमघं ह्रदिस्थम् ॥ १ ॥
सर्वत्र मां रक्षतु विश्व-मूर्तिर्ज्योतिर्मयानन्द-घनश्चिदात्मा ।
अणोरणीयानुरु-शक्तिरेकः, स ईश्वरः पातु भयादशेषात् ॥ २ ॥
यो भू-स्वरूपेण बिभात विश्वं, पायात् स भूमेर्गिरिशोऽष्ट-मूर्तिः ।
योऽपां स्वरूपेण नृणां करोति, सञ्जीवनं सोऽवतु मां जलेभ्यः ॥ ३ ॥
कल्पावसाने भुवनानि दग्ध्वा, सर्वाणि यो नृत्यति भूरि-लीलः ।
स काल-रुद्रोऽवतु मां दवाग्नेर्वात्यादि-भीतेरखिलाच्च तापात् ॥ ४ ॥
प्रदीप्त-विद्युत् कनकावभासो, विद्या-वराभीति-कुठार-पाणिः ।
चतुर्मुखस्तत्पुरुषस्त्रिनेत्रः, प्राच्यां स्थितं रक्षतु मामजस्रम् ॥ ५ ॥
कुठार-खेटांकुश-पाश-शूल-कपाल-ढक्काक्ष-गुणान् दधानः ।
चतुर्मुखो नील-रुचिस्त्रिनेत्रः, पायादघोरो दिशि दक्षिणस्याम् ॥ ६ ॥
कुन्देन्दु-शङ्ख-स्फटिकावभासो, वेदाक्ष-माला वरदाभयांङ्कः ।
त्र्यक्षश्चतुर्वक्त्र उरु-प्रभावः, सद्योऽधिजातोऽवस्तु मां प्रतीच्याम् ॥ ७ ॥
वराक्ष-माला-भय-टङ्क-हस्तः, सरोज-किञ्जल्क-समान-वर्णः ।
त्रिलोचनश्चारु-चतुर्मुखो मां, पायादुदीच्या दिशि वाम-देवः ॥ ८ ॥
वेदाभ्येष्टांकुश-पाश-टङ्क-कपाल-ढक्काक्षक-शूल-पाणिः ।
सित-द्युतिः पञ्चमुखोऽवताम् मामीशान-ऊर्ध्वं परम-प्रकाशः ॥ ९ ॥
मूर्धानमव्यान् मम चंद्र-मौलिर्भालं ममाव्यादथ भाल-नेत्रः ।
नेत्रे ममाव्याद् भग-नेत्र-हारी, नासां सदा रक्षतु विश्व-नाथः ॥ १० ॥
पायाच्छ्रुती मे श्रुति-गीत-कीर्तिः, कपोलमव्यात् सततं कपाली ।
वक्त्रं सदा रक्षतु पञ्चवक्त्रो, जिह्वां सदा रक्षतु वेद-जिह्वः ॥ ११ ॥
कण्ठं गिरीशोऽवतु नील-कण्ठः, पाणि-द्वयं पातु पिनाक-पाणिः ।
दोर्मूलमव्यान्मम धर्म-बाहुर्वक्ष-स्थलं दक्ष-मखान्तकोऽव्यात् ॥ १२ ॥
ममोदरं पातु गिरीन्द्र-धन्वा, मध्यं ममाव्यान्मदनान्त-कारी ।
हेरम्ब-तातो मम पातु नाभिं, पायात् कटिं धूर्जटिरीश्वरो मे ॥ १३ ॥
ऊरु-द्वयं पातु कुबेर-मित्रो, जानु-द्वयं मे जगदीश्वरोऽव्यात् ।
जङ्घा-युगं पुङ्गव-केतुरव्यात्, पादौ ममाव्यात् सुर-वन्द्य-पादः ॥ १४ ॥
महेश्वरः पातु दिनादि-यामे, मां मध्य-यामेऽवतु वाम-देवः ।
त्र्यम्बकः पातु तृतीय-यामे, वृष-ध्वजः पातु दिनांत्य-यामे ॥ १५ ॥
पायान्निशादौ शशि-शेखरो मां, गङ्गा-धरो रक्षतु मां निशीथे ।
गौरी-पतिः पातु निशावसाने, मृत्युञ्जयो रक्षतु सर्व-कालम् ॥ १६ ॥
अन्तः-स्थितं रक्षतु शङ्करो मां, स्थाणुः सदा पातु बहिः-स्थित माम् ।
तदन्तरे पातु पतिः पशूनां, सदा-शिवो रक्षतु मां समन्तात् ॥ १७ ॥
तिष्ठन्तमव्याद् भुवनैकनाथः, पायाद् व्रजन्तं प्रथमाधि-नाथः ।
वेदान्त-वेद्योऽवतु मां निषण्णं, मामव्ययः पातु शिवः शयानम् ॥ १८ ॥
मार्गेषु मां रक्षतु नील-कंठः, शैलादि-दुर्गेषु पुर-त्रयारिः ।
अरण्य-वासादि-महा-प्रवासे, पायान्मृग-व्याध उदार-शक्तिः ॥ १९ ॥
कल्पान्तकाटोप-पटु-प्रकोप-स्फुटाट्ट-हासोच्चलिताण्ड-कोशः ।
घोरारि-सेनार्णव-दुर्निवार-महा-भयाद् रक्षतु वीर-भद्रः ॥ २० ॥
पत्त्यश्व-मातङ्ग-रथावरूथ-सहस्र-लक्षायुत-कोटि-भीषणम् ।
अक्षौहिणीनां शतमाततायिनाश्छिन्द्यान्मृडो घोर-कुठार-धारया ॥ २१ ॥
निहन्तु दस्यून् प्रलयानिलार्च्चिर्ज्ज्वलन् त्रिशूलं त्रिपुरांतकस्य ।
शार्दूल-सिंहर्क्ष-वृकादि-हिंस्रान् सन्त्रासयत्वीश-धनुः पिनाकः ॥ २२ ॥
दुःस्वप्न-दुःशकुन-दुर्गति-दौर्मनस्य-दुर्भिक्ष-दुर्व्यसन-दुःसह-दुर्यशांसि ।
उत्पात-ताप-विष-भीतिमसद्-गुहार्ति-व्याधींश्च नाशयतु मे जगतामधीशः ॥ २३ ॥
ॐ नमो भगवते सदा-शिवाय सकल-तत्त्वात्मकाय सर्व-मन्त्र-स्वरूपाय सर्व-यंत्राधिष्ठिताय सर्व-तंत्र-स्वरूपाय सर्व-तत्त्व-विदूराय ब्रह्म-रुद्रावतारिणे नील-कण्ठाय पार्वती-मनोहर-प्रियाय सोम-सूर्याग्नि-लोचनाय भस्मोद्-धूलित-विग्रहाय महा-मणि-मुकुट-धारणाय माणिक्य-भूषणाय सृष्टि-स्थिति-प्रलय-काल-रौद्रावताराय दक्षाध्वर-ध्वंसकाय महा-काल-भेदनाय मूलाधारैक-निलयाय तत्त्वातीताय गंगा-धराय सर्व-देवाधि-देवाय षडाश्रयाय वेदान्त-साराय ।
त्रि-वर्ग-साधनायानन्त-कोटि-ब्रह्माण्ड-नायकायानन्त-वासुकि-तक्षक-कर्कोट-शङ्ख-कुलिक-पद्म-महा-पद्मेत्यष्ट-महा-नाग-कुल-भूषणाय प्रणव-स्वरूपाय चिदाकाशाय आकाश-दिक्स्वरूपाय ग्रह-नक्षत्र-मालिने सकलाय कलङ्क-रहिताय सकल-लोकैक-कर्त्रे सकल-लोकैक-भर्त्रे सकल-लोकैक-संहर्त्रे सकल-लोकैक-गुरवे सकल-लोकैक-साक्षिणे सकल-लोकैक-वर-प्रदाय सकल-लोकैक-शङ्कराय शशाङ्क-शेखराय शाश्वत-निजावासाय निराभासाय निरामयाय निर्मलाय निर्लोभाय निर्मदाय निश्चिन्ताय निरहङ्काराय निरंकुशाय निष्कलंकाय निर्गुणाय निष्कामाय निरुपप्लवाय निरवद्याय निरन्तराय निष्कारणाय निरातङ्काय निष्प्रपंचाय निःसङ्गाय निर्द्वन्द्वाय निराधाराय नीरागाय निष्क्रोधाय निर्मलाय निष्पापाय निर्भयाय निर्विकल्पाय निर्भेदाय निष्क्रियाय निस्तुलाय निःसंशाय निरञ्जनाय निरुपम-विभवाय नित्य-शुद्ध-बुद्धि-परिपूर्ण-सच्चिदानन्दाद्वयाय परम-शान्त-स्वरूपाय तेजोरूपाय तेजोमयाय ।
जय जय रुद्र महा-रौद्र महावतार महा-भैरव काल-भैरव कपाल-माला-धर खट्वाङ्ग-खङ्ग-चर्म-पाशाङ्कुश-डमरु-शूल-चाप-बाण-गदा-शक्ति-भिन्दिपाल-तोमर-मुसल-मुद्-गर-पाश-परिघ-भुशुण्डी-शतघ्नी-चक्राद्यायुध भीषण-कर-सहस्र-मुख-दंष्ट्रा-कराल-वदन-विकटाट्ट-हास-विस्फारित ब्रह्माण्ड-मंडल नागेन्द्र-कुण्डल नागेन्द्र-वलय नागेन्द्र-चर्म-धर मृत्युञ्जय त्र्यम्बक त्रिपुरान्तक विश्व-रूप विरूपाक्ष विश्वेश्वर वृषभ-वाहन विश्वतोमुख !
सर्वतो रक्ष, रक्ष । मा ज्वल ज्वल । महा-मृत्युमप-मृत्यु-भयं नाशय-नाशय- ! चोर-भय-मुत्सादयोत्सादय । विष-सर्प-भयं शमय शमय । चोरान् मारय मारय । मम शत्रुनुच्चाट्योच्चाटय । त्रिशूलेन विदारय विदारय । कुठारेण भिन्धि भिन्धि । खड्गेन छिन्धि छिन्धि । खट्वांगेन विपोथय विपोथय । मुसलेन निष्पेषय निष्पेषय । वाणैः सन्ताडय सन्ताडय । रक्षांसि भीषय भीषय । अशेष-भूतानि विद्रावय विद्रावय । कूष्माण्ड-वेताल-मारी-गण-ब्रह्म-राक्षस-गणान् संत्रासय संत्रासय । ममाभयं कुरु कुरु वित्रस्तं मामाश्वासयाश्वासय । नरक-महा-भयान्मामुद्धरोद्धर सञ्जीवय सञ्जीवय क्षुत्तृड्भ्यां मामाप्याययाप्याय दुःखातुरं मामानन्दयानन्दय शिवकवचेन मामाच्छादयाच्छादय मृत्युञ्जय त्र्यंबक सदाशिव ! नमस्ते नमस्ते नमस्ते ।
।।इति श्रीस्कंदपुराणे एकाशीतिसाहस्रयां तृतीये ब्रह्मोत्तर-खण्डे अमोघ-शिव-कवचं समाप्तम् ।।


text:
महाभाष्यम्
महाभाष्यं पतञ्जलिना रचित: व्याकरणस्य ग्रन्थ: अस्ति। पाणिनिमुनिः व्याकरणस्य अभूतपूर्वं ग्रन्थम् ’अष्टाध्यायीं’ रचितवान्, यश्च ग्रन्थः सूत्ररूपेण अस्ति। तस्याः वाक्यरूपेण व्याख्या कात्यायनेन कृता । पतञ्जलिः द्वयोः विस्तृतां व्याख्यां महाभाष्ये कृतवान्।
महत्त्वम्[सम्पादयतु]
संस्कृतव्याकरणक्षेत्रे पातञ्जलमहाभाष्यस्य मूर्धाभिषिक्तं स्थानं वर्तते। यथोत्तरं मुनीनां प्रामाण्यम् इत्यादिभिः आभाणकैः इदं प्रमाणितं भवति। महान् शब्दयोगी, वाग्योगवित्, सङ्ग्रहप्रतिकञ्चुकः भाष्यकारः पतञ्जलिः वदति - इष्टमेवैतत् सङ्गृहीतं भवति इति। इष्टमित्युक्त्वा तेन ये प्रयोगाः दर्शिताः ते संस्कृतव्याकरणजगति ग्राह्याः जाताः। इष्टमिति ये प्रयोगाः न निर्दिष्टाः ते लोके प्रचारे विद्यन्ते चेदपि साधुत्वं न भजन्ते । महाराज्यं वा पालनीयम्, महाभाष्यं वा पठनीयम् इत्येतत् प्रसिद्धं वचनम् अस्य ग्रन्थस्य श्रेष्ठतां सुष्ठु ज्ञापयति । अस्मिन् व्याकरणदर्शने भाष्यकारः सूक्ष्म-गम्भीर-रूक्षणां विषयाणामपि विवरणं गुडजिह्विकान्यायेन रोचकया, आसेचनकया, सरसया, मधुरया च शैल्या कृतवान् अस्ति। लौकिकैः उपमानैः युक्ता संवादशैली, नितरां सुरक्षिता, स्तुत्या च शैली आधृता अस्ति ।
व्याकरणाध्ययनस्य आवश्यकता[सम्पादयतु]
वेदान्तो वैदिकाः शब्दा लोकान्नो लौकिकाः । किमर्थमघ्येयं व्याकरणम् इत्येतत् भाष्यकारस्य वचनं सूचयति यत् तस्मिन् अपि काले संस्कृतस्य अध्ययने व्याकरणस्य महत्त्वं न ज्ञातवन्तः आसन् इति । भर्तृहरिः अपि इदम् ऐतिहासिकसत्यं सूचयति । व्याकरणज्ञानस्य अभावेन भविष्यति काले संस्कृतस्य (वैदिक-लौकिकयोः) शुद्धतायाः रक्षणे कियान् क्लेशः भवेत् इत्येतत् भाष्यकारेण अवगतम् आसीत् । अतः सुहृद्भूतेन तेन आगमवचनपरिपालनार्थं ब्राह्मणेन निष्कारणो धर्मः षड्ङ्गो वेदोऽध्येयो ज्ञेयश्च इति घोषितम् ।
व्याख्यानशैली[सम्पादयतु]
भाष्यकारः पतञ्जलिः सवस्य स्वोपज्ञप्रज्ञया अद्भुतेन चित्र-विचित्रेण प्रतिभाबलेन शब्दप्रयोगद्वारा सूत्रकारनिर्दिष्टपद्धतिम् अनुसरन् प्रभूतानुभूतिसम्भूतया अद्भुतसूक्ष्मबुद्ध्या शब्दसिद्धेः सुगमं मार्गं बोधयति । तदीया शैली नवनवोन्मेषशालिनी, नानाविधतर्कसमन्विता, महत्सूक्ष्मेक्षिकयुता च । शास्त्रीयसिद्धान्तं सः यथोचितरीत्या प्रतिपादयति । अस्मिन् सिद्धान्तप्रतिपादनप्रक्रियायां सः स्वस्य परिष्कृतमस्तिष्कात् उद्भूताः चिररुचिरानल्पाः कल्पनाः अपि समायोजयति । एताः निगूढाकूतिकल्पनाः गूढाशयम् अवगन्तुं न केवलं पेलावधी अपि तु व्युत्पन्नमतिः अपि कष्टम् अनुभवति । अतः एव टीकाकाराणामपि अनेकत्र मतभेदाः दृश्यन्ते ।
भाष्यकारः अनुभवी न्यायवादी इव अद्भुततर्कैः स्वस्य वादं प्रतिपादयति । अतः पूर्वपक्षस्य उपस्थापनावसरे तदीयं प्रबलं तर्कं दृष्ट्वा अप्रबुद्धः पाठकः कदाचित् चिन्तयेत् अयमेव उत्तरपक्षः इति । अग्रे उत्तरपक्षस्य उपस्थापनावसरे सः पूर्वोक्तानां तर्काणां सर्वेषां कृते समीचीनं प्रत्युत्तरं यच्छति । शिष्यबुद्धिपरीक्षार्थं व्युत्पादनार्थं वा भाष्यकारः सूत्रं विभिन्नदृष्ट्या प्रत्येकपक्षेण च दर्शयति विवृणोति च । तस्मिन् क्षणे यत् सूत्रं योग्यं भवेत् तस्य खण्डनं मण्डनं वा कृत्वा अन्तिमं निर्णयं पाठकानां कृते त्यजति । भाष्यकारस्य वैज्ञानिकी व्याख्यानशैली अत्युत्कृष्टा अस्ति यत् पूर्वपक्ष-उत्तरपक्षयोः समर्थने प्रबलतमां युक्तिं प्रदर्श्य अपि निर्णयावसरे मौनम् आश्रयति । भाष्यकारः वदति - एते दोषाः समा भूयांसो वा । तस्मान्नार्थोऽनया परिभाषया... दोषाः खल्वपि साकल्येन परिगणिताः । प्रयोजनानामुदाहरणमात्रम् । कुत एतत् । न हि दोषाणां लक्षणमस्ति । तस्माद्यान्येतस्याः परिभाषायाः प्रयोजनानि तदर्थमेषा परिभाषा कर्त्तव्या, प्रतिविधेयं च दोषेषु । (पा १ १ ३९) - एवं वदन् अप्रत्यक्षरूपेण स्वस्य अभिमतं प्रकाशयति । तस्मादस्तु स एव मध्यमः पक्षः (पा १ १ ११) इति स्पष्टरूपेण अभिप्रायकथनं तु अतिविरलतया एव दृश्यते । पाठकैः शब्दरूपसिद्धिप्रक्रिया पूर्णरूपेण शङ्कासमाधानपूर्वकम् अवगता स्यात् इति धिया एव भाष्यकारेण निर्णयाः न श्राव्यन्ते इति भासते ।
ये अन्वाख्यान-प्रत्याख्यानपराः अन्तर्विरोधाः आपाततः दृश्यन्ते तस्य निगूढरहस्यस्य उत्तरं स्वयं भाष्यकारः वदति यत् - न हि दोषाः सन्तीति परिभाषा न कर्त्तव्या, सूत्रं वा न प्रणेयम् । न हि भिक्षुकाः सन्तीति स्थाल्यो नाधिश्रीयन्ते । न च मृगाः सन्तीति यवा नोप्यन्ते (पा १ १ ३९) इति । अतः एव अनेकेषां सूत्राणां प्रत्याख्यानं ज्ञात्वा अपि भाष्यकारस्य इदं कथनं सुसङ्गतं भासते - प्रमाणभूत आचार्यो दर्भपवित्रपाणिः शुचाववकाशे प्राङ्मुख उपविश्य महता प्रयत्नेन सूत्राणि प्रणयति स्म । तत्राशक्यं वर्णेनाप्यनर्थकेन भवितुम्, किम्पुनरियता सूत्रेण (पा १ १ १) । अपि च सामर्थ्ययोगान्न हि किञ्चिदस्मिन्शास्त्रे पश्यामि यदनर्थकं स्यात् (पा ६ १ ७७) ।
अस्य व्याख्यानशैली अत्यन्तं वैचित्रपूर्णा । यथाप्रसङ्गं यथाभिमतं समाधानस्य दाने तस्य क्षमता अपूर्वा । किन्तु इदं सर्वं सः पाणिनिव्याकरणस्य परिधौ एव करोति इत्येतत् स्मर्तव्यम् । भाष्यकारः सूत्रन्यासे किमपि परिवर्तनं कृत्वा लाघवेण दोषाणां परिहारं दर्शयेद् चेदपि अन्ते इदं दृढं कथयति - सिध्यत्येवं, सूत्रं तु भिद्यते । अपाणिनीयं तु भवति । यथान्यासमेवास्तु इति ।
एतदवधेयं यत् भाष्यकारः यावच्छक्यं सः पाणिनिसूत्रैः एव सर्वं निर्वहति । निरर्थकं सूत्रस्य परिवर्तनं वार्तिकानां योजनं वा सः न सहते । वार्तिककारः क्ङिति च (पा १ १ ४) सूत्रस्य क्ङितिप्रतिषेधे तन्निमित्तग्रहणस्योपसंख्यानम्, उपधारोरवीत्यर्थम् इत्युक्त्वा तन्निमित्तग्रहण इत्यद् वदति तत्सर्वम् अनावश्यकं मन्यमानः भाष्यकारः - उपधार्थेन तावन्नार्थस्तन्निमित्तग्रहणेन इति वदन् उक्तस्य प्रस्तावस्य खण्डनं करोति । किन्तु यदा पाणिनिसूत्रेण विशेषयुक्तिप्रयुक्तिभिः अन्यथासिद्धं भवेत् तत्र भाष्यकारः वार्तिककारेण सह सूत्रकारस्य अपि कदाचित् विरोधं करोति । किन्तु अयं विरोधः ईर्ष्यामूलः न अपि तु समन्वयमूलः - नासूया कर्त्तव्या यत्रानुगम आचार्येण क्रियते (पा ५ १ ५९)
प्रत्याहारकल्पनायाः विषये अपि भाष्यकारस्य स्वीया धारणा विद्यते । तदनुसारं माहेश्वरसूत्राणां पाणिनिप्रोक्तानां प्रत्ययानां धातूनामपि कदाचित् नेदं प्रत्ययग्रहणं, किन्तर्हि, प्रत्याहारग्रहणम् इति प्रत्याहारं मन्यमानः इष्टं साधयति । मात्रच् प्रत्याहारः अस्य उत्तमं निदर्शनम् ।
सूत्राणां सन्धिच्छेदविषये अपि भाष्यकारस्य कौशलम् अत्यपूर्वम् । लक्ष्यानुरोधेन यत्र यथा आवश्यकं तत्र तथैव सूत्रस्य विभागं कुर्वन् इष्टसिद्धिं सम्पादयति । किन्तु कुत्रापि दोषः यथा न स्यात् तथा साधयति इत्येतत् अवधेयम् । गर्गादिभ्यो यञ् (पा ४ १ १०५), टाङ् सिङ्सामिनात्स्याः (पा ७ १ १२) - इत्येतेषां सूत्राणां भाष्यम् अस्य प्रमाणम् । लक्ष्यदर्शनवशेन सूत्राणां न्यासपरिवर्तने योगविभागे चापि भाष्यकारस्य अपूर्वा कल्पनाशक्तिः वर्तते । ई च खनः (पा ३ १ १११) इत्येतत् सूत्रम् अस्य उदाहरणम् । भाष्यकारः अत्र ह्रस्वम् इकारं मन्यते ।
इमान्यपि दृश्यताम्[सम्पादयतु]
- पस्पशाह्निक-प्रश्नोत्तरसङ्ग्रह: (संस्कृत विकिपुस्तके)


text:
अरुणाचलप्रदेशराज्यम्
अरुणाचलप्रदेशः (Arunachal Pradesh) भारते विद्यमानेषु राज्येषु अन्यतमं राज्यम्। अयं प्रदेशः ईशान्य भारते अस्ति। अरुणाचलप्रदेशः दक्षिणास्सां तथा नागाल्याण्ड राज्ययोः सीमायाम् अस्ति । एवं पश्चिमे भूतान्, पूर्वे म्यान्मार् तथा उत्तरे चीना पीपल् रिपब्लिक् एतैः सह विभजितम् एवम् अन्ताराष्ट्रीय सीमासु अरुणाचलप्रदेशः अस्ति। इटानगरम् अरुणाचलप्रदेशस्य राजधानी अस्ति। अरुणाचलप्रदेशः “उषःकालस्य लिट् पर्वताणां भूमिः” इत्यर्थः । “आफ् दि रैसिङ्ग् सन्” इति अस्य प्रदेशस्य प्रसिद्धिरस्ति । अरुणाचलप्रदेशे विद्यमानाः ईशान्य भारतस्य, टिबेट प्रदेशस्य एवं बर्मन् देशस्यच जनाः भवन्ति । अस्य प्रदेशस्य मुख्यभाषे ’हिन्दी’ तथा असमिया च भवतः।
अन्तर्विषयाः
भूगोलम्[सम्पादयतु]
अरुणाचलप्रदेशस्य अधिकः भागः हिमालये अस्ति । किन्तु लोहित,चाङ्गलाङ्ग, तिरपपतकाई इत्यादयाः प्रदेशाः पर्वतप्रदेशेषु सन्ति । काङ्ग्तो, न्येगीकाङ्गसाङ्ग, मुख्यगोरीचन चोटी तथा पूर्व गोरीचन चोटी इत्यादि क्षेत्रेषु हिमालयस्य उन्नत शिखराणि सन्ति । ४४ वर्षाणाम् अनन्तरं, प्रप्रथमवारं २००६ तमे संवत्सरे तवाङ्गे स्थित बुम्लापास् प्रदेशम् उद्घाटितवन्तः । उभयप्रदेशेषु विद्यमानेभ्यः व्यापारार्थम् अवकाशं कल्पितवन्तः। हिमालयस्य पर्वतमालाः चिनादेशात् विभागं कुर्वन्ति । अत्र विद्यमानाः पर्वताः हिमालयस्यापेक्षया कुब्जाः भवन्ति ।
वायुमण्डलम्[सम्पादयतु]
अरुणाचलप्रदेशस्य वायुमण्डलस्य व्यत्यासः उन्नतप्रदेशेषु भवति । हिमालये स्थित टिबेट् प्रदेशस्य निकटक्षेत्रेषु अल्वैन् उत कर्सर् प्रकारयोः वातावरणं भवति । मध्यहिमालयस्य क्षेत्रेषु वातावरणं समशीतोष्णं भवति । अत्र सेब,नारङ्ग इत्यादि फलानां वृक्षाणि सन्ति । अरुणाचलप्रदेशे ८०तः १६०(२००० तः ४००० मि.मी.) अङ्गुलपरिमितवृष्टिः भवति । मे तथा सेप्टम्बरमासयोः अधिकवृष्टिः भवति । अत्र ओक्, फैन्, मेपल्, फर्, साल् तथा जुनिपर् इत्यादि वृक्षाः सन्ति।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
अरुणाचलप्रदेशे १९ प्रमुखजातीयाः तथा ८५ उपजातीयाः जनाः भवन्ति । प्रायशः अधिकाः जनाः टिबेट्-बर्मी उत ताई-बर्मी तः प्रव्रज्यागताः भवन्ति । प्रायः ३५% प्रतिशतं जनाः बङ्गालः, बोडो, हजोन्ग, बाङ्ग्लादेशादिभिः आगताः सन्ति । एवम् अस्साम्, नागाल्याण्ड तथा भारतस्य अन्येभ्यः राज्येभ्यः आगताः यात्रिकाः अपि भवन्ति । प्रसिद्धजातिषु आदि, गालो, निशि, खम्ति, मोंपा तथा अपातनि मुख्याः भवन्ति । अरुणाचलप्रदेशे १९९१ तमे संवत्सरे ४१.५९% प्रतिशतं जनाः साक्षराः आसन् । ४८७७९६ व्यक्तयः साक्षराः आसन् । २००१ तमे संवत्सरे कृत भारतसार्वकारस्य गणनानुसारं २०% प्रतिशतं प्रकृतिधर्मीयाः अर्थात् डोन्यी-पोलो तथा रङ्गफ्राह योः पालनं कुर्वाणाः जनाः सन्ति इति । मिरि तथा नोक्ते जनयोः मिलित्वा प्रायः ३५% प्रतिशतं जानाः हैन्दवः सन्ति । १३% प्रतिशतं जनाः बौद्धाः सन्ति । टिबेट् बौद्धधर्मः मुख्यतया तवाङ्ग, पश्चिम कामेङ्ग तथा टिबेट् पार्ष्वस्थ प्रदेशेषु प्रचलितम् अस्ति । थेरावादबौद्धधर्मः बर्मी सीमायाः समीपे विद्यमानैः जनैः पालितम् अस्ति। प्रायः १९% प्रतिशतं यवनाः सन्ति।
कृषिः[सम्पादयतु]
अरुणाचलप्रदेशीयाः जनाः कृषिमवलम्बैव जीवनं यापयन्तः सन्ति। अत्रत्य अर्थव्यवस्था “झूम” कृष्याश्रिता अस्ति। उन्नतपर्वतादिषु विद्यमानानां जनानां “झूम” कृषिप्रकारस्य पारंपरिकविधिः भवति। अस्य कृषिप्रकारस्य मुख्य फलचयाः तण्डुलम्,यावानलः,आर्द्रकः,तिलं तथा इक्षु इत्यादि भवन्ति। अद्यत्वे आलू एवं सेब,नारङ्गं तथा पनसादि फलानि अत्रत्य फलचयाः भवन्ति।
खनिजः तथा उद्योगः[सम्पादयतु]
अरुणाचलप्रदेशस्य विशालस्य खनिजस्य रक्षणार्थं १९९१ तमे संवत्सरे “अरुणाचलप्रदेश खनिजविकासः तथा व्यापार निगम लिमिटेड्” इति संस्था सार्वकारेण स्थापिता । सार्वकारस्य पक्षतः “सार्वकार औद्योगिक प्रशिक्षण संस्थाः” सन्ति । क्रयविक्रयणप्रशिक्षणम्, रोयिङ्ग, टबारीजो, दिरांग, युपैया तथा मैओ इत्यादि प्रशिक्षणकेन्द्राणि सन्ति ।
विभागाः[सम्पादयतु]
अरुणाचलप्रदेशः १७ जनपदेषु (विभागेषु) विभक्तोऽस्ति। तेषु तेषु जनपदेषु जनपदाधिकारि एव मुख्यः भवति । जनपदेषु जनापेक्षित अंशान् सः एव पूरयति । सीमाप्रदेशेषु भारतीय सेनायाः रक्षणाकार्यम् अहर्निशं भवति । अन्तः आगन्तुकानां सर्वविधपरीक्षणं कुर्वन्ति।
अरुणाचलप्रदेशस्य मण्डलानि
तिरप् मण्डलम्
अञ्जावमण्डलम्
चङ्लङ् मण्डलम्
पूर्वकमेङ्गमण्डलम्
पूर्वसियाङ्गमण्डलम्
कुरुङ्गकुमेमण्डलम्
लोहितमण्डलम्
दक्षिणदिबाङ्गव्यालीमण्डलम्
दक्षिणसुबनसिरीमण्डलम्
पपुम्पारेमण्डलम्
तवाङ्गमण्डलम्
उत्तरदिबाङ्गव्यालीमण्डलम्
उत्तरसुबनसिरीमण्डलम्
उत्तरसियाङ्गमण्डलम्
पश्चिमसियाङ्गमण्डलम्
पश्चिमकामेङ्गमण्डलम्
लोन्गडिङ्गमण्डलम्
- राजधानी -- इटानगर
वीथिका[सम्पादयतु]
बाह्यानुबन्धः[सम्पादयतु]
- आधिकारिकं जालपृष्ठम्
- Tourism in Arunachal Pradesh (Official)
- Arunachal Pradesh Territorial Dispute between India and China, Inventory of Conflict and Environment
- reviewNE - all things North East India
- STD Codes of Arunachal Pradesh
- Languages of Arunachal Pradesh (Roger Blench)
सम्बद्धा: विषया:


text:
मूला
रविमार्गे दृश्यमानेषु २७ प्रमुखनक्षत्रसमूहेषु अन्यतमं वर्तते मूलानक्षत्रम् । प्रतिदिनं चन्द्रः यस्मिन् नक्षत्रे दृश्यते तत् नक्षत्रं दिननक्षत्रम् इति उच्यते । शिशोः जननावसरे चन्द्रः यत्र भवति तत् तस्य जन्मनक्षत्रम् इति कथ्यते । हिन्दुज्योतिष्शास्त्रस्य अनुगुणम् मूलानक्षत्रं भवति नवदशं नक्षत्रम् ।
आकाशः ३६० डिग्रियुक्तः इति भाव्यते चेत् सः सप्तविंशतिधा विभज्यते चेत् एकैकः भागः १३.२० डिग्रियुक्तः भवति । एकैकम् अपि क्षेत्रं चतुर्धा यदि विभज्येत तर्हि १०८ भागाः भवन्ति । एकैकोपि भागः ३.२० डिग्रियुक्तः भवति । तन्नाम नक्षत्रस्य प्रत्येकभागः ३.२० डिग्रियुक्तः भवति । एकस्य नक्षत्रस्य १३.२० डिग्रिपरिमितभागः । एकस्य राशेः ३० डिग्रिभागः । १२ राशीनां ३६० डिग्रिपरिमितः भागः भवति ।
अन्तर्विषयाः
आकृतिः[सम्पादयतु]
मूला कुप्यत्केसरि पञ्च - कुपितस्य केसरिणः आकृतौ विद्यमानानि पञ्च नक्षत्राणि ।
सम्बद्धानि अक्षराणि[सम्पादयतु]
ये यो बा बि - मूलानक्षत्रसम्बद्धानि अक्षराणि ।
अधिदैवम्, वैदिकविवेचनम्[सम्पादयतु]
- उदगातां भगवती विचृती नाम तारके ।
- वि क्षेत्रियस्य मुञ्चतामधमं पाशमुत्तमम् ॥
वैदिकसाहित्ये इदं नक्षत्रं 'विचृतिः' 'मूलबर्हणः' इत्यादिभिः नामभिः निर्दिष्टमस्ति । तैत्तिरीयसंहितायाम् अस्य नक्षत्रस्य स्वामी पितरः इति क्वचित्, निर्ऋतिः इति क्वचिच्च उल्लिखितमस्ति । निर्ऋतिः दिक्पालः अस्ति । अस्मिन् एव नक्षत्रे देवाः असुराणां मूलोत्पाटनम् अकुर्वन् । अस्मिन् नक्षत्रे जातः अनिष्टकारकः, कुलनाशकः भवति इति निर्दिष्टमस्ति ।
आश्रिताः पदार्थाः[सम्पादयतु]
- मूले भेषजभिषजो गणमुख्याः कुसुममूलफलवार्ताः ।
- बीजान्यतिधनयुक्ताः फलमूलैर्ये च वर्तन्ते ॥
भेषजमौषधम् । भिषजो वैद्याः । गणमुख्याः समूहप्रधानाः । कुसुममूलफलवार्ताः । कुसुमानि पुष्पाणि, मूलानि फलानि च वार्ता वृत्तिर्येषाम् । बीजानि सर्वाणि यान्युप्यन्ते । ये चातिधनयुक्ताः प्रभूतवित्तसमन्विताः । ये च फलमूलैर्वर्तन्ते जीवन्ति । ते सर्व एव मूले ॥
स्वरूपम्[सम्पादयतु]
- कृषिभवनविपिनकार्यं वापीकूपादिबीजनिर्वापम् ।
- समरविभूषणशिल्पं विग्रहसन्धिश्च मूलनक्षत्रे ॥
मूलानक्षत्रे कृषिः, भवनम्, वनकार्यम्, वापिकार्यम्, बीजावापनम्, युद्धकार्यम्, सन्धिकार्यम् इत्यादीनि कार्याणि कर्तुं शक्यन्ते ।
तीक्ष्णसंज्ञकनक्षत्राणि[सम्पादयतु]
- मूलशिवशक्रभुजगाधिपानि तीक्ष्णानि तेषु सिद्ध्यन्ति ।
- अभिघातमन्त्रवेतालबन्धभेदसम्बद्धाः
अथ तीक्ष्णानि नक्षत्राणि तैर्यानि कर्माणि क्रियन्ते तानि चाह - मूलं प्रसिद्धम् । शिवाधिपमार्द्रा । शक्राधिपं ज्येष्ठा । भुजगाधिपं सर्पदैवत्यमाश्लेषा । एतानि नक्षत्राणि तीक्ष्णानि दारुणानीत्यर्थः । तेषु तीक्ष्णेषु सिद्ध्यन्ति । के ते ? अभिघात उपद्रवः । मन्त्रो मन्त्रसाधनप्रयोगः । वेतालं वेतालोत्थापनादिकर्म । बन्धो बन्धनम् । वधस्ताडनम् । भेदः पृथ्क्करणं श्लिष्टयोर्द्वयोः । सम्बन्धो राजकुल आवेदनम् । एते सिद्ध्यन्ति ।


text:
दक्षिणामेरिका
दक्षिण-अमेरिका सप्तमहाद्वीपेषु अन्यतमा । १७,८१६,५०० च कि मी विस्तारयुक्ते अस्मिन् खण्डे १३ देशाः विद्यन्ते । एतेषु ब्रेझिल् बृहत्तमः, फ्रेञ्च् गयाना लघुतमः वर्तते । अरण्यसमृद्धिः, तैलेन्धनम्, खन्युद्यमश्च अत्रत्य आर्थिकाधाराः । पटगोनियामरुभूमिं विहाय अवशिष्टाः सर्वे अपि भागाः प्राकृतिकसम्पदा समृद्धाः सन्ति । फेसिपिक् महासागरस्य पश्चिमभागे तथा अटलाण्टिक् महासागरस्य उत्तरभागे स्थितः भूखण्डः अस्ति दक्षिण-अमेरिका । खण्डस्यास्य उत्तरभागे उत्तर-अमेरिकाखण्डः तथा केरिब्बियन् समुद्रः अस्ति । अमेरिगो वेस्पुयि नामकः युरोपियन् समुद्रयात्रिकः ऐदम्प्राथम्येन अमेरिकाखण्डौ ‘पूर्वइण्डीस्’ न, अपि तु कश्चन विशिष्टः खण्डः इति उक्तवान् । अतः खण्डस्यास्य तस्य नाम अवलम्ब्य ‘अमेरिका’ इति निर्देशः कृतः । दक्षिण-अमेरिकाभूखण्डस्य विस्तीर्णता १,७८,४०,००० च. कि.मी यावत् अस्ति । तन्नाम पृथिव्याः ३.५% भागः । २००५ तमे वर्षे अस्य जनसंख्या ३७,१०,००,००० परिमिता । दक्षिण-अमेरिकाभूखण्डस्य विस्तीर्णता एषिया-आफ्रिका-उत्तर- अमेरिका खण्डानाम् अनन्तरतनं स्थानं तन्नाम चतुर्थं स्थानं भजते । जनसंख्यादृष्ट्या अस्य पञ्चमं स्थानम् ।
अन्तर्विषयाः
भूविवरणम्[सम्पादयतु]
दक्षिण-अमेरिकाभूखण्डे जगति अत्युन्नतः जलपातः एञ्जल् जलपातः अस्ति । जलपरिमाणस्य दृष्ट्या अपि अतिबृहत् नदी अमेजान् नदी, अत्युन्नतपर्वतश्रेणी आण्डीस् पर्वतश्रेणी, अत्यन्तम् आर्द्रं मरुस्थलम् अटकामा, अतिबृहत् अरण्यम् इति ख्यातम् अमेजान् अरण्यम् , अत्युन्नता राजधानी ला पाज्, बोलिविया, वाणिज्यनौकानिर्वहणसमर्थम् अत्युन्नतं सरोवरम् टिटिलिकासरोवरम्, तथैव भूमेः अत्यन्तं दक्षिणे स्थितं नगरम् (प्युर्तो तोरो) चिलिराष्ट्रस्य नगरं च दृश्यन्ते ।
परिसरः[सम्पादयतु]
अस्मिन् खण्डे जनवरिमासे ग्रीष्मकालः जुलैमासे शैत्यकालः भवति । मकरवृत्तं खण्डस्य मध्यभागे सञ्चरति इत्यतः अस्य उत्तरभागः सदा अधिकोष्णप्रदेशः भवति । जनवरिमासे आण्डीस् पर्वतावली हार्न्-भूशिरप्रदेशौ विहाय अवशिष्टेषु भागेषु २०० सेण्टिग्रेड्मितम् औष्ण्यं भवति । पर्वतावली-पटगोनियाप्रदेशेषु १०० सेण्टिग्रेड्मितम् अथवा ५० सेण्टिग्रेड्मितम् औष्ण्यं भवति । जुलैमासे मकरवृत्तस्य उत्तरभागे २०० सेण्टिग्रेड्मितम् औष्ण्यं भवति । पर्वतश्रेणीषु ५० सेण्टिग्रेड्मितम् औष्ण्यं भवति । अर्जेण्टीना, चिलि, बोलिवियाप्रदेशेषु विद्यमानासु आण्डीस्श्रेणीषु औष्ण्यं भवति ५० सेण्टिग्रेड्मितस्य अपेक्षया न्यूनं भवति । पटगोनियायां शुष्कशैत्यं भवति ।
वृष्टिः[सम्पादयतु]
मकरवृत्तस्य उत्तरभागे वृष्टिः तृप्तिकरी भवति । दक्षिणभागे विशेषतया पटगोनियाप्रदेशे शुष्कता भवति । चिलिदेशस्य उत्तरार्धे अपि शुष्कता भवति । कोलम्बिया, वेनेज्वेल, ब्रेझिल्देशस्य पश्चिमार्धे च २००० मि मीटर्मितस्य अपेक्षया अधिका वृष्टिः भवति । केषुचित् स्थलेषु ३००० - ४००० मि मी वृष्टिः भवति । अर्जेण्टिनायां वृष्टिः न्यूना । ब्रेझिल्देशस्य पूर्वसमुद्रतीरप्रदेशे ५०० मि मी वृष्टिमात्रं भवति ।
प्राकृतिकसम्पत्तिः[सम्पादयतु]
ओरिनोकोनद्याः खातप्रदेशः ल्यानोस् इति निर्दिश्यते । कोलम्बिया-वेनेज्वेलप्रदेशेषु विस्तृते अस्मिन् समृद्धतृणानि वर्धन्ते । ग्रीष्मकाले आतपः वृष्टिश्च अधिका भविष्यति । शैत्यकाले वृष्टिः न भवति । ब्रेझिल्-उत्तरार्धे तन्नाम समभाजकवृत्तस्य उष्णप्रदेशः आर्द्रप्रदेशश्च सेल्वास् इति कथ्यते । अत्र नैरन्तर्येण वृष्टिः भवति । अत्र नित्यहरिद्वर्णयुतम् अरण्यं कानिचन पर्णपातारण्यानि सन्ति । वन्यजीविनः अधिकाः भवन्ति अत्र । ब्रेझिलस्य उन्नतप्रदेशाः काम्पोस् इति उच्यन्ते । अस्य वायव्यभागे कटिङ्गा विद्यते । आर्द्रयुक्तम् औष्ण्यम् अत्र अधिकम् । गोपालनम् अत्रत्यः विशेषः । उरुग्वे-अर्जेण्टीनायायाः उत्तरार्धभागश्च पम्पास् इति कथ्यते । अत्र वृष्टिः भवति अल्पा । अल्फा अल्फा नामकं तृणम् अत्र अधिकप्रमाणेन वर्धते इत्यतः अत्र मेषपालनं महान् उद्योगः । दक्षिणभागे पटगोनियामरुभूमिः विद्यते । कोलम्बिया, पेरु, इक्वाडर्, बोलिमियादिषु उन्नतः 'आण्डीस् उपत्यका' विद्यते । अत्र शीतलं वातावरणं भवति । शिखराणि हिमाच्छादितानि भवन्ति । उत्तरस्य चिलि, पेरु-प्रदेशस्य दक्षिणसमुद्रतीरप्रदेशः अटकाममरुभूमिः अस्ति । अयं प्रदेशः शुष्कः शैत्ययुक्तश्च । चिलेः दक्षिणार्धे उष्णवलयस्य 'शीतलवातावरणयुक्तं वृष्टि-अरण्यानि सन्ति ।
नद्यः जलसम्पत्तिश्च[सम्पादयतु]
अस्मिन् खण्डे विद्यमाना प्रमुखा नदी अमेजान् । अस्य दैर्घ्यमस्ति ६४३७ कि मीटर्मितम् । सावोफ्रान्सिस्को, अराग्वेया, पुरुस्, टपजोस्, झिङ्गु, निग्रो, ब्राङ्को कोलम्बिया प्रदेशेभ्यः आगच्छन्ती जापुर, पेरुतः आगच्छन्ती उकायलि इत्यादयः अस्याः उपनद्यः सन्ति । इयम् ओरिनोको, वेनेज्वेलप्रदेशेषु वहति । पराननदी ब्रेझिल्तः प्रस्थाय पराग्वे अर्जेण्टैनयोः द्वारा दक्षिण-अट्लाण्टिक्-सागरं प्रविशति । अस्याः उपनदी पिल्कोमावो । उरुग्वेनदी ब्रेझिल्प्रदेशे उद्गत्य उरुग्वेप्रदेशस्य पश्चिमसीमायां वहन्ती परानां तस्य मुखजप्रदेशे सङ्गच्छते । अर्जेण्टैनायाः दक्षिणभागे सलाडो, निग्रो चुबुत् नद्यः विद्यन्ते । पेरुप्रदेशे विद्यमानः इटिकाकासरोवरः एण्डीस्पर्वतावल्याः उपत्यकायां विद्यमानः कश्चन् मधुरजलस्य सरोवरः । अटकोम-पटगोनियप्रदेशौ विहाय अस्मिन् खण्डे जलाभावः न विद्यते ।
खनिजाः उद्यमश्च[सम्पादयतु]
ब्रेझिल्देशे मेङ्गनीस्, अयः, स्वर्णं, रजतं, सीसं, पुष्पाञ्जनं, वज्रखनयः सन्ति । रियोडि जानिरो, बेलेम्, मनौस्, मसीज्, नाताल, कर्टिबा, साल्वडार्, ब्रासिलिया (राजधानी), सावो-पालो, बेलो, हारिझाण्टे इत्यादीनि औद्यमिकस्थानानि सन्ति । अत्र वस्त्रम्, आहारसंस्करणं, तमाखुवस्तूनि, अयः, वज्रचूर्णम् (सिमिण्ट्), रासायनिकवस्तूनि, तैलशुद्धीकरणम् इत्यादयः उद्यमाः सन्ति । उरुग्वेदेशे इन्धनतैलस्य निक्षेपाः सन्ति । पराग्वेप्रदेशे इन्धनतैलस्य पुष्पाञ्जनस्य खनिः वर्तते । माण्टेवीडो (राजधानी) किञ्चन उद्यमक्षेत्रमस्ति । बोलिविया पुष्पाञ्जन-गन्धकखनिजौ स्तः । अपि च अण्टिमनि, अयः, पुष्पाञ्जनं, ताम्रं, टङ्ग्स्टन्, इन्धनतैलञ्च लभ्यते । अर्जेण्टिनयां विविधाः खनिजाः उपलभ्यन्ते । अत्र इन्धनतैलं, खनिजाङ्गारं, टङ्ग्स्ट्न्, अनिलः, गन्धकः इत्येतेषां खनिजनिक्षेपाः सन्ति । अत्र आहारसंस्करणं, वस्त्रं, यन्त्रोपकरणं, रासायनिकवस्तूनि, वाहनं, विमानं, कागदं, वज्रचूर्णम्, अयः, चर्मवस्तूनि च सिद्धानि भवन्ति । उद्यमे बोनास् एर्स्, बहिया ब्लाङ्का च प्रमुखस्थलं वर्तते । चिलिदेशे अयः, ताम्रं, रजतं, विशेषतया नैट्रेट्, मेङ्गनीस्खनिजाः सन्ति । आहारसंस्करणं, वस्त्राणि, रासायनिकवस्तूनि, चर्मवस्तूनि, कागदं, अयः, धातुनः वस्तूनि इत्येतेषाम् उद्यमाः वर्तन्ते । पेरुदेशे मेङ्गनीस्, रजतम्, अण्टिमनि, गन्धकं, पुष्पाञ्जनं, ताम्रं, स्वर्णं, इन्धनतैलम् इत्यादीनां खनिजनिक्षेपाः सन्ति । राजधानी लिमा किञ्चन प्रमुखम् उद्यमस्थानम् । अत्र शर्करा, वस्त्रं, काफी, दारु, तमाखुवस्तूनि, रासायनिकगोभरोद्यमः विद्यन्ते । इक्वाडर्देशे इन्धनतैलस्य निक्षेपाः सन्ति । कोलम्बियायां दस्ता, तैलम्, अयः, खनिजाङ्गारस्य निक्षेपाः सन्ति । बोगोट कश्चन महतः उद्यमस्य क्षेत्रम् । वेनेज्वलायाम् इन्धनतैलं, खनिजाङ्गारः, स्वर्णम्, अनिलानां निक्षेपाः सन्ति । मरकैबो कारकास् इत्येतौ महदुद्यमक्षेत्रम् । गयाना, सुरिनाम प्रदेशयोः बाक्सैट्-निक्षेपाः सन्ति ।
पर्वताः[सम्पादयतु]
पश्चिमकरालीप्रदेशस्य समानान्तरे कोलम्बियायाः उत्तरतः दक्षिणकोलेरोडोखातपर्यन्तम् एण्डीस् पर्वतश्रेण्यः सन्ति । समभाजकवृत्ततः इक्वाडर्देशे ५८९७ मी उन्नतः कोटोपाक्सि, ६२६८ मी उन्नतः चेम्बोराजोशिखरौ स्तः । पेरुदेशे ६७६८ मी उन्नतः हुवास्करन्, ६६३२ मी उन्नतः येरुपाज, ६३८४ मी उन्नतः उत्तर जौसङ्गटे, ६४२५ मी उन्नतः नोडो कोकोपुना शिखराणि विद्यन्ते । बोलिवियादेशे ७०१८ मी उन्नतः अङ्कोहुमाशिखरं विद्यते । बोलिविया-चिलिदेशयोः बोलिविया-उपत्यका विद्यते । पोपो टिटिकाकासरोवरौ अत्रैव विद्यन्ते । अर्जेण्टिनायां ६८६३ मी उन्नतः जजोस्डेल्, सलाडो, ६२५० मी उन्नतः पमाटीना, ६३८० मी उन्नतः कोडेल्टोरो, ७०२० मी उन्नतः अकङ्कागुवशिखराणि सन्ति । चिलिदेशे ५९७० मी उन्नतः सैरेकबुर्, ६७२३ मी उन्नतः उलैलको शिखराणि सन्ति । एण्डीस्पर्वतानां दक्षिणभागे पटगोनियनामिका शुष्कमरुभूमिः विद्यते । ब्राझिलस्य पूर्वार्धे उन्नताः प्रदेशाः सन्ति । गयानायां गयाना-उन्नतप्रदेशाः सन्ति । एतेषु प्रदेशेषु २०००-३००० मी उन्नतानि शिखराणि विद्यन्ते ।
सस्यसम्पत्तिः[सम्पादयतु]
मृत्तिका[सम्पादयतु]
अस्मिन् खण्डे उत्तमा मृत्तिका विद्यते । अटकाम पटगोनियामरुभूम्योः सिकतायुता मृत्तिका विद्यते । इयं सस्यवर्धनाय उत्तमा नास्ति । अर्जेण्टिनायाः उत्तरभागे उरुग्वेदेशे ब्रेझिल्पूर्वभागेषु कपीशवर्णीया मृत्तिका विद्यते । इयम् उत्तमाय शाद्वलाय अनुकूला अस्ति । एण्डीस्-श्रेणीषु पर्वतीयमृत्तिका विद्यते ।
सस्यानि[सम्पादयतु]
अमेजान्-खातम्, ब्रेझिलस्य पूर्वकरावली-पर्नैबानदीखातम्, वेनेज्वेलस्य पश्चिमार्धभागः, कोलम्बियायाः दक्षिण-पश्चिमभागे, इक्वाडर्, पेरु (करावलीरहितम्), बोलिविया, पेराग्वे, अर्जिण्टिनायाः उत्तरभागः केचन, चिलिदेशस्य दक्षिणभागः इत्येतेषु अरण्यानि सन्ति । अमेजान्खाते समभाजकवृत्तस्य वृष्टि-अरण्यानि विद्यन्ते यत्र नित्यहरिद्वर्णयुक्तानि सस्यानि पर्णपातसस्यानि च विद्यन्ते । महोगनि-रब्बर्-वृक्षाः अत्र अधिकाः । ब्रेझिलस्य उत्तमकृषिभूमौ कदली, तमाखुः, यावानलः, इक्षुदण्डः, कार्पासः च वर्धन्ते । काफी फलानि च वर्धन्ते अत्र । उरुग्वेदेशे व्रीहिः, इक्षुदण्डः, अर्जेणीनादेशे गोधूमः, चायं, यावानलः, फलानि च वर्धन्ते । पराग्वेदेशे यावानलः, चिलिदेशे गोधूमः, व्रीहिः, गयानायां व्रीहिः, इक्षुदण्डः, वेनेज्वेलायां व्रीहिः, काफी, कोलम्बियादेशे काफी, व्रीहिः, यावानलः, इक्वाडर्देशे कदली, काफी, यावानलः, इक्षुदण्डः, पेरुदेशे गोधूमः, काफी, यावानलः, इक्षुदण्डश्च वर्धन्ते । अर्जेण्टिनायाः पटगोनियाप्रदेशे बोलिवियायाञ्च क्षीरकृषिः विद्यते । ब्राझिल्, उरुग्वे, वेनेज्वेल्, अर्जेण्टिनायाः उत्तरभागः इत्येतेषु मांसनिमित्तं गावः वर्धन्ते । ब्रेझिल्देशे अनेकविधानि दारूनि, टेम्बो (एतेन क्रिमिनाशकं निर्मान्ति), येर्बामट् (चायविधम्), सिञ्चोना (एतेन क्षयरोगनिवारकं क्विनिन् उत्पाद्यते), रब्बर्वृक्षः, अनेकविधानि अर्चिड्सस्यानि च वर्धन्ते ।
प्राणिपक्षिणः[सम्पादयतु]
अत्र सामान्यगात्रकाः अनेके वन्यप्राणिनः विद्यन्ते । विविधाः वानराः, रक्तहरिणः, टापिर्, तरक्षुः, पुमा, ओसेलाट्, स्लाथ्, पिपीलिकाखादयता प्राणी, अर्माडिलो इत्यादयः वन्यप्राणिनः सन्ति । सर्वदा शुकाः, मकाव्-पक्षिणश्च गणशः अत्र उड्डयन्ति । बृहत्जलूकाः, असङ्ख्याः जतुकाः च अत्र वसन्ति । अत्र ३०,००० अपेक्षया अधिकाः पतङ्गाः सन्ति । अमेजान्-नद्यां २०,००० अपेक्षया अधिकाः विविधाः मीनाः सन्ति । नदीमुखजप्रदेशे शार्क्, खड्गमीनः, कर्कटकः, समुद्रवल्ली इत्यादीः आहाराय अधिकप्रमाणेन गृह्णन्ति । चिलिदेशः भौगोलिकदृष्ट्या अनानुकूलांशैः युक्तः अनेकैः द्वीपैः युक्तः, पर्वतश्रेणिभिः, मरुभूमिभिः युक्तः कश्चन देशः । अत्र वन्यजीविनः अल्पाः । ४०% अक्षांशस्य दक्षिणभागे सरोवरैः युक्तानि अरण्यानि सन्ति । अरण्येषु सैपेन्, ओक, सूचीपर्णीवृक्षाः वर्धन्ते । अस्याः रेखायाः उत्तरदिशि फलयुक्तः प्रदेशः शाद्वलानि च विद्यन्ते । इतः अग्रे मरुभूमियुक्तारण्येषु पुमाप्राणी दृश्यते सामान्यतः । वनमार्जालः, चिञ्चिला च पर्वतप्रदेशेषु वसन्ति । उलूकः, गृध्रः च अत्र दृश्यन्ते । द्वीपसमूहानां महध्ये समुद्रेषु तरणपटवः पक्षिणः दृश्यन्ते ।


text:
वि दे ह विदेह Videha বিদেহ http://www.videha.co.in विदेह प्रथम मैथिली पाक्षिक ई पत्रिका Videha Ist Maithili Fortnightly e Magazine विदेह प्रथम मैथिली पाक्षिक ई पत्रिका Read in your own script
Romanद्धEng)
Gujarati
Bangla
Oriya
Gurmukhi
Telugu
Tamil
Kannada
Malayalam
Hindi
नव अंक देखबाक लेल पृष्ठ सभकेँ रिफ्रेश कए देखू। Always refresh the pages for viewing new issue of VIDEHA.
VIDEHA MAITHILI SANSKRIT TUTOR- XXXII
संस्कृत शिक्षा च मैथिली शिक्षा च- ३२
मैथिली भाषा जगज्जननी सीतायाः भाषा आसीत् - हनुमन्तः उक्तवान- मानुषीमिह संस्कृताम्)
-गजेन्द्र ठक्कुरः
द्धआगाँ)
ACKNOWLEDGEMENTS: chamu krishna shashtry, janardan hegde, vinayak hegde, sudhishtha kumar mishra, shravan kumar, kailashpati jha, H.N.VISHWAS AND other TEACHERS.
द्वात्रिशत्तमः पाठः
वयं सङ्खयासु लिंगभेदः इति विषये ज्ञातवंतः एकम द्वे इत्य अन्ययोः विशेष अभ्यास अपि कृतवंतः।
अहं ग्रामः इत्यादि शब्दानि वदामि भवन्तः एकम्/ एकः/ एका इत्येतेषु उचितं शब्दं योजयित्वा पुनः वदन्तु।
यथा ग्रामः/ एकः ग्रामः/ ग्रंथालयः/ विद्यालयः/ घटः
एका शाटिका/ घंटा/ विद्यार्थी/ घटी/ कथा/ विद्यार्थिनी
एकं राज्यम्/ सुभाषितम्
अहम् अस्वस्थम् अस्मि। अतः बर्हिगन्तुम् इच्छामि। कृपया अनुमतिं ददातु।
एकः अस्वस्थः अस्ति। सः एकः गन्तुम् इच्छति। अस्तु। गच्छतु।
कति छात्राः गच्छन्ति।
एकः छात्रः गच्छति।
पूर्वतन् पाठे द्वि शब्दस्य स्थाने द्वयम् इति उपयुज्य सौलभ्यं सम्पादितवंतः अभ्यासं अपि कृतवंतः। मार्गे वाहनद्वयं गच्छति
एतानि कानि
तानि पुष्पाणि
एकम्/ द्वे/ त्रीणि
त्रीणि पुष्पाणि सन्ति।
कति पत्राणि सन्ति। त्रीणि।
कति फलानि सन्ति।
एते के। ते चमषाः
त्रयः चमषाः सन्ति।
कति सुधाखण्डाः/ पुरूषाः/ सैनिकाः सन्ति
एताः काः/ ताः पत्रिकाः
तिस्रः पत्रिकाः सन्ति
एताः काः/ ताः संचिका
तिस्रः संचिकाः सन्ति/
कति कपाटिकाः सन्ति। तिस्रः।
तिस्रः/ कूप्यः/ घट्यः/ लेखन्यः/
अहं वदामि भवन्तः अनुवदन्तु
त्रीणि/ त्रयः/ तिस्रः
इदानीम् अहम् शब्दान् वदामि भवन्तः उचितान् शब्दं योजयन्तु तत्र।
त्रयः बालकाः– पुरूषाः सुधाखण्डाः, वस्त्रकटाः मार्गाः
तिस्रः लेखन्यः, शाटिकाः, कूप्यः,
त्रीणि गृहाणि, वाहनानि,
एतेषाम् उपयोगं कृत्वा वाक्यानि वदामः
पेटिकायां तिस्रः संचिकाः सन्ति।
ग्रामे त्रयः देवालयाः सन्ति
अहं तिस्रः भाषाः जानामि।
प्रयागे तिस्रः नद्यः सम्मिलन्ति।
शिवस्य त्रीणि नेत्राणि सन्ति।
पर्णम्– पर्णानि
कति पर्णानि सन्ति– चत्वारि पर्णानि सन्ति
चत्वारि फेनकानि सन्ति
चत्वारि कङ्कणानि सन्ति
चषकाः– चत्वारः चषकाः सन्ति।
चत्वारः बालकाः सन्ति।
चत्वारः चमषाः सन्ति।
चतस्रः– चतस्रः लेखन्यः सन्ति।
अङ्कन्यः सन्ति
पञ्चानन्तरं संख्यानां लिङ्गभेदः नास्ति। यथा पञ्चबालकाः गच्छन्ति–पञ्चबालिकाः पठन्ति। पञ्चवादनानि सन्ति। पञ्चानन्तरं संख्यानां लिङ्गभेदः नास्ति।
- किं भवता कुशलि वा
- भवान् ह्यः कुत्र गतवान् आसीत्।
- अहं ह्यः एकं चलनचित्रं द्रष्टुं गतवान् आसम्। तत्र नायकद्वयम् आसीत्।
- किं भोः। एकापि नायिका नासीत् वा
- आसीत् भोः। नायिकाद्वयम् आसीत्।
- नायक द्वयम्। नायिका द्वयम्। चत्वारिमुख्यपात्राणि आसन्
- एका खलनायकः अपि आसीत्। तस्य चत्वारः अनुचराः आसन्।
- नायिकायाः एकापि सखी न आसीत् वा।
- आसन् भोः। चतस्रः सख्यः आसन्। परंतु तिस्रः सख्यः खलनायकस्य त्रयः अनुचराः एवं षडजनाः भृताः भवन्ति
- इत्युक्तो अन्ते चत्वारि पात्राणि अवशिष्टानि
- परन्तु चित्रम् उत्तमं चित्रम्।
- तर्हि अहं श्वः अवश्यं पश्यामि।
- अवश्यं पश्यतु
- भवान् पत्रं पठितवान् वा
- सम्यक् पठितवान्
- तर्हि तद् विषये प्रश्नं पृच्छामि वा– पृच्छतु
- कति वेदाः सन्ति
- चत्वारः वेदाः सन्ति
- शिवस्य कति नेत्राणि सन्ति
- शिवस्य त्रीणि नेत्राणि सन्ति
- रामस्य कति पुत्राः सन्ति
- रामस्य पुत्रद्वयम् अस्ति।
- त्रयः गुणाः के
- सत्व, रजस्, तमो गुणाः
- दशरथस्य कति पत्न्यः सन्ति
- दशरथस्य तिस्रः पत्न्यः आसन्
- दुर्योधनस्य भगिन्याः काः
- दुर्योधनस्य दुःशला एकायो भगिनी।
- महिलापर्व नाटके कति नायिकाः सन्ति
- महिला पर्व नाटके चतस्त्रः नायिकाः सन्ति
- तर्हि भवता सम्यक् पठितम्
सुभाषितम्
यस्य नास्ति स्वयं प्रज्ञा
शास्त्रं तस्य करोति किम्?
लोचनाभ्यां विहीनस्य
दर्पणः किं करिष्यति ॥
दर्पणः मानवेभ्यः प्रतिबिम्बं प्रदृश्य अलंकारादि विषये बहु उपकारं करोति। परंतु लोचनाभ्यां विहीनः दर्पणतः लाभं स्वीकर्त्तुं न शक्नोति। एवमेव लोके शास्त्राणि बहूनि उत्तमाणि विचारानि बोधयन्ति। प्रजाहीनः शास्त्रतः लाभं प्राप्तुं न शक्नोति। प्रज्ञावान् शास्त्रतः महानतं लाभं प्राप्य जीवने संतोषम् अनुभवन्ति। यथा अंधः दर्पणतः लाभं स्वीकर्त्तुं न शक्नोति तथैव प्रज्ञाहीनः शास्त्रं लाभं प्राप्तुं न शक्नोति। अतः शास्त्रं सुषुक्ष्म्या बुध्या पठनीयम्।
कथा
रोहिदासः कश्चन् चर्मकारस्य पुत्रः। सः गंगानद्याः तीरे वसति स्म। सः चर्मकारस्य पुत्रः इति कारणतः स्वजीवने वृत्तिम् अपि स्वीकृतवान् चर्मकारवृत्तिमेव। पादरक्षा निर्माणं करोति - विक्रयणं करोति– स्वजीवनं निर्वहति। परन्तु सः हरिभक्तः। धर्मिष्ठः। तत् कारणतः सर्वदा हरिनाम भजति स्म। पादरक्षानिर्माण समये अपि सः हरिनाम वदति स्म। एतत् कारणतः सः प्रसन्नः शान्तः आसीत्। सः आनन्दपूर्णः आसीत्। सर्वदा व्यवहारसमयेपि सः आनन्दपूर्णः भवति स्म। तत्कारणतः जनाः वदन्ति स्म– एषः आत्मानन्दं प्राप्तवान्। अतः एव सर्वदा आनन्दपूर्णः भवति। तस्य बहवः शिष्याः आसन्। एकः धनिकः धर्मिष्ठः शिष्यः आसीत्। सः चिंतितवान् मम गुरूः क्षुद्रं पादरक्षा निर्माणं करोति- एतेन् जीवनं करोति। एवं न भवितव्यम्। सः जीवने उत्तम वृत्तिम् आश्रयेत्। एतेन जीवनं कुर्यात्। इति चिन्तयति। सः एकम् उपायं चिन्तयति। गुरोः समीपम् आगच्छति–गुरो अहं श्वः तीर्थयात्रां गमिष्यामि। मम समीपे एकः निकषः अस्ति। तम निकषम् अहं भवतः गृहे स्थापयामि। एक मासानन्तरं प्रतिस्वीकरोमि निकषः विशिष्टः अस्ति। निकषेन् सह यदि अन्यः लोहः भवति तर्हि सः लोहः अपि स्वर्णमयः भवति। भवान् एतस्य निकषस्य उपयोगं कर्त्तुम् अर्हति। इति उक्तवान्। रोहिदासः अपि अङ्गीकृतवान्। शिष्यः स्वगृहतः निकषं आनीय गुरोः गृहे कोणे स्थापितवान्। तीर्थयात्रार्थं शिष्यः गतवान्। एकमासानान्तरं प्रत्यागतवान् सः चिन्तयति। मम गुरूः इदानीं धनिकः अस्ति। तस्य गृहे यथेष्टं धनम् अस्ति। तस्य गृहम् अपि इदानीं भव्यं जातम् अस्ति। एवं चिन्तयति। सः गुरोः गृहम् आगच्छति। पश्यति। प्राचीनमेव गृहम्। गुरूः अपि तथैव अस्ति। तदैव कार्यं कुर्वन् अस्ति। पादरक्षायाः निर्माणं कुर्वन् अस्ति। हरिनाम जपन् अस्ति। शिष्यः गुरोः समीपे आगत्य पृच्छति। गुरोः अहम् एकम् निकषं दत्तवान्। सः निकषः कुत्र अस्ति। गुरः किञ्चित इव स्मरणं कृतवान् इव चिन्तयित्वा वदति–शिष्यः सः निकषः कुत्र स्यात् भवान् यत्र स्थापितवान् तत्रैव स्यात् अन्वेषणं करोतु। एषः शिष्यः स्वयं यत्र स्थापितवान् तत्र गत्वा पश्यति- सः निकषः तत्रैव अस्ति। यथा स्थापितवान् तथैव अस्ति। ततः एव शिष्यः गुरोः मुखं पश्यति। सः गुरूः आनन्दपूर्णः अस्ति। मुखे आनन्दकान्तिः दृश्यते। समग्र गृहम् आनन्दपूर्णम् अस्ति। तदा गुरूः एव वदति। वत्स– निकषस्य उपयोगेन् अहं किं वा करोमि–सुवर्णं कुर्याम्- सुवर्णेन मम कः लाभः। अकस्मात् सुवर्ण निर्मतिः भवति चेदपि– गृहे सुवर्णं धनादिक अस्ति चेदपि तस्य रक्षण विषये मया चिंतनीयम्। परन्तु सुवर्ण लोभकारणतः तस्य रक्षणादिविषये चिन्तामग्नः भवितुम् अहं न इच्छामि। मम आनन्दपूर्णस्थितः पतितुम् अहं न इच्छामि। अतः मम जीवने सुवर्णस्य निकषस्य आवश्यकताएव नास्ति। तदा शिष्यः रोमांचितः भवति।
एवं सरलजीवनं करोति चेदेव आनन्दपूर्णः भवति मनुष्यः। तर्हि अहम् अपि निकषेन् उपयोगं न स्वीकरोमि- निकषं गंगा नद्यां क्षिपामि। मम अपि जीवने निकषात् प्रयोजनं मास्तु। इति चिन्तयित्वा सः निकषं नद्यां क्षिपति। अनन्तरं गुरोः समीपे वदति- गुरो भवान् ममापि तम आनन्दं प्राप्तुं कः उपायः इति बोधयतु– अनन्तरं शिष्यः अपि स्वजीवनं कर्मयोगमयं करोति- हरिनामजपं सरलां वृत्तिम् आश्रित्य जीवनं करोति। श्रेष्ठः भवति।
संस्कृत अनुवाद मैथिली अनुवाद अंग्ेजी अनुवाद
ऐ रचनापर अपन मंतव्य ggajendra@videha.com पर पठाउ।


text:
कुसुमकन्दरराष्ट्रियोद्यानम्
कुसुमकन्दरराष्ट्रियोद्यानं (Valley of Flowers National Park) भारतस्य उत्तराखण्डराज्यस्य राष्ट्रियोद्यानम् । हिमालयस्य पश्चिमभागस्य उन्नतप्रदेशे विद्यमानम् एतत् उद्यानं प्राकृतिकसौन्दर्यस्य स्थानम् । अत्र शताधिकजातीयानां कुसुमानां सहजोद्यानम् अस्ति । जीववैविध्यस्य आवासस्थाने कुसुमकन्दरोद्याने कृष्णभल्लूकाः, हिमचित्रकाः, पिङ्गलभल्लूकाः, निलमेषाः इत्यादयः निवसन्ति । उद्यानस्य उन्नतभूप्रदेशः निबिडं दरियुक्तं नास्ति । अस्य राष्ट्रियोद्यानस्य विस्तीर्णं ८७.५० च.की.मी. अस्ति । कुसुमकन्दरराष्ट्रियोद्यानं पश्चिमहिमालयस्य जीवसङ्कुलस्य प्रतिनिधिः अन्ताराष्ट्रियस्तरे महत्वपूर्णम् अस्ति । अत्र विद्यमानेषु जीवसङ्कुलेषु बहवः विनाशपथे सन्ति । अत्र विद्यमानाः काश्चन जातयः उत्तराखाण्डराज्यस्य अन्यस्थानेषु नन्दादेवीराष्ट्रियोद्याने वा न दृश्यन्ते । हिमालयस्य अन्यप्रदेशेषु लभ्यमानानाम् औषधमूलानाम् अपेक्षया अत्र अधिकानि लभ्यन्ते । सप्तजातीनां पक्षयः अत्र व्याप्ताः । कुसुमकन्दरोद्यानं क्रि.श. १९८२तमे वर्षे राष्ट्रियोद्यानम् इति उद्घुष्टम् । उत्तराखण्डराज्यस्य गडवालप्रदेशेस्य उन्नतस्थाने विद्यमानम् एतत् उद्यानं वर्षे सर्वदा गन्तुं न शक्यते । अस्य उद्यानस्य अत्युन्नतं स्थानं नाम ६७१९मी. उन्नतः गौरी पर्वतः । कुसुमकन्दरोद्याने न कापि जनवसतिः विद्यते । पालितपशूनां चारणं तत्र निषिद्धम् । जून्मासतः अक्टोबर्मासपर्यन्तम् अयं प्रदेशः हिमेन आवृतः भवति ।
अन्तर्विषयाः
पर्वतारोहणम्[सम्पादयतु]
कुसुमकन्दरोद्यानं प्राप्तुं सामान्यतः १७ कि.मी. दूरं पद्भ्यां चलनीयम् । समीपस्थं बृहत्पत्तनं नाम जोषिमठः । हरिद्वारतः देहरादून्तः च जोषिमठपर्यन्तं सुगममार्गः अस्ति । जोशिमठतः बदरीनाथगमनमार्गे गोविन्दघट्टः इति ग्रामः मिलति । ततः कुसुमकन्दरोद्यानं यावत् पादचलनेन गन्तव्यम् । गोविन्दघट्टतः १४कि.मी. पद्भ्यां गत्वा पश्चात् घङ्घारिया इति लघुग्रामं प्राप्य ततः ३कि.मी.अग्रे चलति चेत् उद्यानं दृश्यते । अपरः मार्गः अनुस्रियते चेत् सिख्खमतीयानां पावनक्षेत्रं हेमकुण्डसाहीबः इति स्थानं प्राप्नोति ।
वीथिका[सम्पादयतु]
-
- कन्दरपुष्पाणि
वन्यप्राणिनः[सम्पादयतु]
कुसुमकन्दरराष्ट्रियोद्याने टाह्र, हिमचित्रकः, कस्तूरीमृगः, रक्तजम्बुकः, कपिः, भरल्, हिमालयस्य रक्तभल्लूकः, कृष्णभलूकः, पिकाल् इत्यादीनां प्राणिनां निवासः अस्ति । अनन्तजातीयाः पतङ्गाः सन्ति । अपि च हिमालयस्य गरुत्मान्, ग्रिफान्, गृध्रः, हिमकुक्कुटः, हिमकपोतः इत्यादयः पक्षिणः अपि अधिकसङ्ख्याकाः सन्ति ।
सस्यवैविध्यम्[सम्पादयतु]
कुसुमकन्दरोद्याने असङ्ख्यविधानि पुष्पाणि प्ररोहन्ति । अल्फैन् , आर्खिड् , प्रैम्यूला, मेरिगोल्ड्, डैसी इत्यादीनि जातीयानि पुष्पाणि विकसन्ति । अयं प्रदेशः अल्फैन्बिर्च, रोडोडेण्ड्रान् जातीयै वृक्षैः पूरितः अस्ति ।
बाह्यानुबन्धाः[सम्पादयतु]
- कन्दरकुसुमवाटिकायाः अधिकृतजालस्थानम् ।
- युनेस्को अधिकृतस्थानम् ।
- कुसुमकन्दरोद्यानस्य अधिकविषयः
- कुसुमकन्दरोद्यानस्य मार्गस्य सुन्दरदृश्यम् ।
- गड्वालमण्डलस्य चारणस्य विषयः
- कुसुमकन्दरस्य राष्ट्रियोद्यानम्
- गुरुद्वारम्


text:
मोडेरा सूर्यमन्दिरम्
अहमदाबादतः १०६ कि.मी दूरे अत्यद्भुतः सुन्दरः सूर्यदेवालयः अस्ति । एषः सोलङ्कीवंशीयानाम् राज्ञां सृष्टिविशेषः अस्ति । गुजरातराज्यस्य कोनार्क इति अयं देवालयः प्रसिद्धः अस्ति । एतं प्रथमः भीमदेवः रचितवान् । क्रिस्ताब्दे १०२६ तः १०२७ तमे वर्षे एतस्य निर्माणमभवत् । अस्य देवालयस्य बाह्यभागः सुन्दरशिल्पैः समृद्धः अस्ति । प्रातः काले सूर्यकिरणाः गभेगृहे स्थितस्य सूर्याविग्रहस्य उपरि पतन्ति । देवालयस्य अर्धभागः नष्टः अभवत् । सोमनाथदेवालयस्य इव अत्रापि महम्मद् गझनी आक्रमणम् आसीत् । एतत् आक्रमणम् एव अस्य नाशस्य कारणमस्ति । अत्र सूर्यदेवालयेन साकं मातङ्गी(अथवा मोधेश्वरी)देवालयोऽपि अस्ति । रामकुण्डं क्रमेण विरचितम् अस्ति ।
वाहनमार्गः[सम्पादयतु]
अहमदाबादतः १०६ कि.मी । उत्तमः वाहनसम्पर्कः अस्ति । वसतिव्यवस्थापि अत्र शक्या अस्ति ।
धूमशकटमार्गः[सम्पादयतु]
मेहसाणाधूमशकटनिस्थानतः ४० कि.मी अहमदाबादनगरे विमाननिस्थानमपि अस्ति ।


text:
पूर्वमेदिनीपुर-मण्डलम्
पूर्वमेदिनीपुर-जनपदम् (East Medinipur)पश्चिमबङ्गराज्ये स्थितम् एकं जनपदम्। अस्य मण्डलस्य केन्द्रं तम्लुक् नगरम्।
२००२ तमे वर्षे १ जानवरि मासे अविभक्तमेदिनीपुरमण्डलस्थानां तम्लुक्, हलदिया, कांथी च एगरा उपविभागानां संयोजनेन पूर्वमेदिनीपुरमण्डलस्य संरचना अभवत् । भारतस्य स्वाधीनताप्राप्तिसंग्रामेषु अस्य मण्डलस्य अग्रणीभूमिका आसीत् । साम्प्रतिककालिन 'नन्दीग्रामे' गणहत्या पूर्वमेदिनीपुरमण्डलं पुनः संवादशिर्षके आनीतम् ।
अन्तर्विषयाः
नामौचित्यम्[सम्पादयतु]
वस्तुतः पुराकाले प्रसिद्धः 'ताम्रलिप्त'प्रदेशः(तम्लुक्) एव अद्यतन पूर्वमेदिनीपुरजनपदम् । ताम्रधातुना लिप्तः ततः आगतः 'ताम्रलिप्तः' इति । मयुरवंशीय नराधिपतिः ताम्रध्वजतः 'ताम्रलिप्तः' नामप्राप्तेति प्रचलितकथा । पुरातनवैष्णवग्रन्थेषु वर्णितमस्ति यत् एकदा सूर्यः व्रजभूमौ राधिकया सह जलकेलिरत-भगवानश्रीकृष्णं दृष्टवान् । तदा सूर्यदेवेन लज्जा अनुभूता । लज्जया अस्य वर्णः ताम्रवर्णः जातः । सूर्यः पुनः उदयप्रान्तं प्रति गतवान्(भारतदेशस्य पूर्वप्रान्तम्) एवञ्च बङ्गोपसागरे आत्मनं गोपयितवान् । यत्र सूर्यदेवः अस्तं प्रतिगतं सैव प्रदेशः ताम्रलिप्तेति प्रख्यातः(वर्तमान पूर्वमेदिनीपुरजनपदम्) ।
पूर्वमेदिनीपुरजनपदम् पुराणग्रन्थेषु 'ताम्रलिप्तिः', महाभारते 'ताम्रलिप्तः', ऐतिहासिकग्रन्थेषु 'तमालिका', वैदेशिकविवरणेषु 'तमालित्ति', तथा ब्रिटिशशासनकाले तम्लुकेति विविधकाले विविधनाम्ना प्रख्यातम् ।
परन्तु तम्लुकतः मेदिनीपुरेति आख्या कदा लब्धा ? पुराकाले अस्मिन् मण्डले 'मेदिनीकरः' इति नराधिपतिः आसीत् (क्रैस्तवीय १२३८) । तस्य नामानुसारं मण्डलस्य नामागतेति एकः पक्षः । अपरपक्षानुसारं मण्डलस्य अधिष्ठात्री देवी मेदिनीमातायाः(जगत्धात्रेः दुर्गायाः रूपविशेषः) नामानुसृत्यैव प्रदेशस्य नामकरणम् इति ।
इतिहासः[सम्पादयतु]
पुरातात्विक-निदर्शनानुसारं क्रैस्तपुर्वतृतीयशतकतः जनवसतिपूर्णप्रदेशोऽयम् । महाभारतस्य नवमे भीष्मपर्वणि सञ्जयः भारतवर्षस्य पवित्रनदीजनपदादयः वर्णनसमये ताम्रलिप्तप्रदेशविषये धृतराष्ट्रं सूचितवान् ।
पूर्वमेदिनीपुरजनपदम् उत्कल(कलिङ्गः)-बङ्गयोः मध्येस्थितम् । तस्मात् बहुधार्मिकग्रन्थेषु मण्डलमिदं मध्यदेशः इति वर्णितम् । जैनमतानुसारं ताम्रलिप्तः 'वेङ्ग' राजवंशस्य राजधानी आसीत् । अनन्तरवर्तीकाले पोताश्रयरूपेण अस्य प्रदेशस्य ख्यातिः विस्तृता आसीत् ।
साक्षरता शिक्षा च[सम्पादयतु]
२०११ तमवर्षस्य जनगणनानुसारं पूर्वमेदिनीपुरमण्डलस्य साक्षरता समग्रजनसंख्यायाः ८७.६६% । २००१ तमे वर्षे अस्य मण्डलस्य साक्षरता ८०.२०% आसीत् । तत्राऽपि मण्डलस्य पुरुषसाक्षरता ८९.१% तथा स्त्रीसाक्षरता ७०.७% अस्ति । समग्रराज्यस्य इतरमण्डलेषु पूर्वमेदिनीपुरमण्डलस्य शिक्षायां प्रथमस्थानम् ।
जनसंख्या[सम्पादयतु]
२०११ तमवर्षस्य जनगणनानुसारं पूर्वमेदिनीपुरमण्डलस्य जनसंख्या ५,०९४,२३८। इयं जनसंख्या प्रायः संयुक्त-आरबदेशस्य जनसंख्यायाः समसंख्यक । जनसङ्ख्याविचारे भारतवर्षस्य ६४० मण्डलेषु पूर्वमेदिनीपुरमण्डलस्य २० तमस्थानमस्ति । अस्य मण्डलस्य जनघनत्वं १,०७६ जनाः प्रतिवर्गः कि मी । २००१-२०११ काले जनसंख्यावृद्धिः १५.३२% आसीत् ।
मण्डलस्य प्रसिद्धलेखकाः[सम्पादयतु]
»ईश्वरचन्द्र विद्यासागर
» सामनान्द
»रसिकानन्द
» प्राणवल्लभ घोष
»अकिन्चन् चक्रवर्ति
»गोपिञ्जन वल्लभ दास
» गोवर्धन दास
» कानुराम दास
»वासुदेव घोष
»दुखीशम दास
»कविकङ्कण मुकुन्दराम
»बलराम कविकङ्कण
»काशिराम दास
»सनातन चक्रवर्ति
»रामेश्वर भट्टाचार्य
»सत्यराम बसु
»नित्यानन्द चक्रवर्ति
»दयाराम दास
» कविकिङ्कर
» रामपति बन्द्योपाध्याय
»ताडिनी देवी
»कलिश्वर बसु
»रामनारायण भट्ट
»कवि शङ्करदेव
» श्रीकृष्ण किङ्कर
»द्विज हरिराम
»नवीन बाउल
» मृत्युञ्जय विद्यालङ्कार
»ईशान चन्द्र बसु
दर्शनीयस्थलानि[सम्पादयतु]
पूर्वमेदिनीपुरमण्डलस्य पूर्वप्रान्तस्थित सुवर्णरेखायाः तटीयप्रदेशे सुदर्शनयोग्यानि विशिष्टभू-रूपानि सन्ति । कर्कटप्रदेशीय अस्मिन् प्रदेशे पर्यटकाः अत्युत्साहेन परिभ्रमणं कुर्वन्ति ।
तम्लुक्[सम्पादयतु]
- मण्डलस्य मुख्यकेन्द्रनगरं तम्लुकनगरम् रूपनारायणनद्याः तीरे स्थितम् । रूपनारायणस्य तटप्रदेशः वनभोजननिमित्तं बहुख्यातः ।
- अस्मिन्नगरस्थितं ११५० वर्षपुरातनं बर्गभीममन्दिरं ५१ शक्तिपीठेषु अन्यतमम् । पुराणानुसारं भगवानविष्णुः शिवस्य कोपशमनार्थं सुदर्शनचक्रेण मृतसतेः देहं विखण्डनं कृतवान् । तस्मिन् समये धरातले पतितासु अङ्गेषु सतेः वामपादस्य कनिष्ठाङ्गुलिः अत्र पतितासीत् ।
- तम्लुकनगरस्य संग्रहालयः पर्यटकानां गन्तव्यस्थलेषु अन्यतमः । पुरातात्विकनिदर्शानानि अत्र संरक्षितानि सन्ति । ताम्रधातुनालिप्तः ग्रीकशिलालेखः तेषु अन्यतमः ।
- नगरे 'रक्षितबाटि' इति गुरुत्वपूर्णं दर्शनीयस्थलम् अस्ति । १९ शतके विप्लवीप्रशिक्षणकेन्द्रं 'अनुशीलनसमितिः' तथा 'गुप्तसमितिः' रक्षितबाट्याम् आसीत् ।
दीघासमुद्रतटः[सम्पादयतु]
दीघा इति पर्यटनस्थलस्य प्राकृतिकसौन्दर्यं पर्यटकान् आकर्षयति । पूर्वमेदिनीपुरमण्डलस्य सम्मुद्रसंलग्ननगरमिदं बङ्गोपसागरस्य उत्तरदिशि अवस्थितम् । दीघायाः समुद्रसैकते सान्ध्यकालिन भ्रमणं पर्यटकैः बहुरोचते । प्रसिद्धमिदं सैकतक्षेत्रं प्रति भ्रमणार्थं लक्षाधिकजनाः आगच्छन्ति ।
हलदीया[सम्पादयतु]
पूर्वमेदिनीपुरमण्डलस्य वाणिज्यनगरं भवति हलदीया । कोलकातातः ५० कि मी दूरे अवस्थितमिदं नगरम् उन्नतेः ध्वजस्वरूपम् । हुगलिनद्याः तटेस्थितोऽयं प्रदेशः देशीय तथा वैदेशिकवाणिज्यनिमित्तम् अनुकूलस्थितिसम्पन्नः प्रदेशः ।
परिसीमा[सम्पादयतु]
ऐतिहासिकपोताश्रयस्य पूर्वमेदिनीपुरमण्डलस्य दक्षिणप्रान्तः बङ्गोपसागरेण आबद्धः । पूर्वदिशि रूपनारायणनदी, सुवर्णरेखानदी तथा पश्चिमदिशि वर्ततः । वस्तुतः द्वारकेश्वर-शिलाइनदयोः युग्मस्रोतः एव रूपनारायणनदी ।


text:
रेखिचिकित्सा (Reiki) पर्यायचिकित्सासु अन्यतमा । एषा एका आध्यात्माभ्यासविशेषः । एनां चिकित्सां १९२२ तमे संवत्सरे जपान्-देशस्य बौद्धधर्मस्य ’मिकावो उसायि’ नामकः प्रसिद्धिपथे आनीतवान् । ’पाम् हीलिङ्ग्’ इति अस्याः चिकित्सायाः पर्यायवाचकम् । एतत् विधानं पूरकचिकित्सारूपेण, पर्यायचिकित्सारूपेण वा उपयुज्यते । केचन वृत्तिपराः एताम् पौरस्त्यचिकित्सा इत्यपि निर्दिशन्ति । अनेन विधानेन वैद्याः ’खि’संज्ञया निर्दिश्यमाणां गुणयुक्तां शक्तिं करतलाभ्यां रोगयुक्तस्य शरीरं प्रति सम्प्रसारयन्ति । अस्याः चिकित्सायाः जपनीस् रेखी पाश्चिमात्यरेखी इति च द्वे विभागे भवतः । पाश्चिमात्यरेखिचिकित्सायां त्रयः शिक्षणस्तराः सन्ति । प्रथमः, द्वितीयः, तज्ज्ञः उत शिक्षकस्तरः च त्रयः स्तराः सन्ति । प्रथमस्तरे रेखी विषये ज्ञास्यन्ति । स्वस्य अन्येषां च रोगादिवारणे समर्थाः भवन्ति । द्वितीयस्तरे, वैद्याः विशिष्टान् सङ्केतान् उपयुज्य दूरादेव दोषान् वारयितुं समर्थाः भवन्ति । शिक्षकस्तरे रेखिचिकित्साम् अन्येभ्यः बोधयितुं समर्थाः भवन्ति ।
’रेखी’ इत्यस्य पदस्य जपानिभाषायां “निगूढवातावरणम् उत निगूढभावना” इत्यर्थः । रेखी इत्यस्य पदस्य चीनभाषायां ’लिङ्ग्कि’ इत्यर्थः । लिङ्ग्कि इत्यस्य पदस्य आध्यात्मिकवातावरणम् उत बुद्धिमत्ता इत्यर्थः । आध्यात्मिकजीवनशक्तिः उत जीवाधारका आध्यात्मिकशक्तिः सहजतया जीविषु भवति । टिबेटियन् बौद्धधर्मस्य आधारितां चिकित्सां जपान्-देशे १९ शतमाने डा 'मिकावो उसायि' अरब्धवान् । ओ इ डि(OED) पट्टिकानुसारं १९७५ तमे संवत्सरे रेखी पदप्रयोगः कृतः इति ज्ञायते । केचन आङ्ग्ललेखकाः रेखीचिकित्सां 'सार्वत्रिकजीवनाधारशक्तिः' इत्येव लिखन्ति । रेखीचिकित्साशिबिरं मिकावो '१९२२' तमे संवत्सरे मौण्ट् कुरामप्रदेशे आयोजितवान् आसीत् । एतस्मिन् शिबिरे रेखीसम्बद्धाः विषयाः सम्बोधिताः आसन् । मिकावो टोकियोदेशे “रेखि रयोहो गक्कै” नामक संस्थां स्थापितवान् । एषा संस्था रेखिचिकित्सां वर्धयन्ती, जनसेवां कुर्वती आसीत् । मिकावो द्विसहस्राधिकेभ्यः (२०००) जनेभ्यः पाटितवान् इति तस्य स्मारकाभिलेखे लिखितम् अस्ति । मिकावो १९२६ तमे संवत्सरे मार्चमासस्य ९ दिनाङ्के मृतवान् । अस्य मरणस्य अनन्तरं अस्यैव शिष्यः ’जे उषिड्’ सस्थायाः अध्यक्षरूपेण नियुक्तः ।
मिकोवा 'चक्रवर्ति मेयिजिवर्यस्य' साहित्यककृतीणां अभिमानि आसीत् । एनां चिकित्सां प्रसिद्धिपथे आनेतुं मेयिजिवर्यस्य ग्रन्थेभ्यः नीतिसूत्राणि चित्वा “पञ्चसूत्राणि” इति ग्रन्थं लिखितवान् । पञ्चदेवाज्ञाः इत्येव प्रसिद्धिरस्य । रेखिचिकित्सायाः बोधकाः वैद्याः च पञ्चसूत्राणाम् परिपालनरताः भवेयुः ।


text:
अभिज्ञानशाकुन्तलम्
अभिज्ञान शाकुन्तलम् महाकवि कालिदासेन विरचितमेकं बहु प्रसिद्धं नाटकम् अस्ति। अस्य नाटकस्य नायकः दुष्यन्तः नायिका शकुन्तला चास्ति। दुष्यन्तः शकुन्तलया सह गान्धर्व-विवाहं कृतवान्, तदा सः स्मृतिचिन्हं नाम अङ्गुलीयकं दत्तवान्। तत् अभिज्ञानं मुनेः दुर्वाससः शापेन विलुप्तमभवत्। शापवशात् राजा दुष्यन्तः शकुन्तलां विस्मृतवान्।
तदनन्तरं दुष्यन्तेनापमानिता गर्भवती सा वनाश्रमे निवसन्ती भरतनामकं पुत्रमजनयत् । द्वादशवर्षानन्तरं केनचिद् धीवरेण तदंगुलीयकमभिधानं दुष्यन्तः लब्धवान् । तद् दृष्ट्वैव संपूर्णं पूर्ववृत्तं स्मृतवान्। विरहशोकाकुलः सः शकुन्तलामन्वेष्टुं वने परिभ्रमन् तत्राश्रमे गतवान्। तत्र भरतेन सह शकुन्तला मिलितवती । नाटकस्यास्य विश्वसाहित्येऽत्यधिकं महत्त्वं वर्तते। साहित्यसमीक्षकाः कथयन्ति यत् --
- काव्येषु नाटकं रम्यं तत्र रम्य़ा शकुन्तला।
- तत्रापि चतुर्थोंकः तत्र श्लोकचतुष्टयम् ।।
कालिदासस्य तुलनां जनाः शेक्सपियर् नाटककारेण सह कुर्वन्ति। शाकुन्तलविषये गटेनामकस्य जर्मनकवे: अभिप्राय:
Wouldst thou the young year’s blossoms
and the fruits of it decline,
And all by which the soul is charmed,
enraptured, feasted, fed,
Wouldst thou the earth and heaven itself
in one sole name combine?
I name thee, o S’akuntala !
and all at once is said.
अभिज्ञानशाकुन्तलं नाटकस्य मूलकथावस्तु महाभारतात् आदिपर्वणः शकुन्तलोपाख्यानात् उद्धृतम् ।
नाटकेऽस्मिन् नायिका शाकुन्तला नायकेन राज्ञा दुष्यन्तेन गान्धर्वविवाहविधिना परिणीता । स्वनगरं प्रति परावर्तमानेन तेन “ एकैकमत्र दिवसे दिवसे मदीयं, नामाक्षरं गणय, गच्छसि यावदन्तम्” ॥ इत्युक्त्वा स्वनामङ्कितमंगुलीयकं स्वयमेव शाकुन्तलायाः हस्ते परिधापितम् । इत्यभिज्ञानविषयिणी घटना महाभारतस्यादिपर्वात् गृहीता ।
नामकरणम्[सम्पादयतु]
“अभिज्ञायते अनेन इति अभिज्ञानम् चिह्नमिति, अभि+ ज्ञा + ल्युट् । शकुन्तैः लालिता शकुन्तला । शकुन्तलामधिकृत्य कृतं नाटकं शाकुन्तलम् ‘अधिकृत्यकृते ग्रन्थे’ इति सूत्रेण ‘अण्’ प्रत्ययः । अभिज्ञानप्रधानं शाकुन्तलम् ‘अभिज्ञानशाकुन्तलम्’ इति व्युत्पतिं दर्शं दर्शं सिध्दमेव अभिज्ञानशाकुन्तलस्य समस्या प्रधानत्वम्, नायिकाप्रधानत्वं च । अतः समस्यां नायिकां च आदाय कृतमस्य ‘अभिज्ञानशाकुन्तलम्’ इति नामकरणं सर्वथा सफलमुचितम् चास्ति । अथवा – अभिज्ञानसहितं शाकुन्तलम् अभिज्ञानशाकुन्तलम् । अथवा अभिज्ञानञ्च शकुन्तलाञ्च इति अभिज्ञानशाकुन्तलम् । कालिदासस्य सर्वस्वमभिज्ञानशाकुन्तलम् । अभिज्ञानशाकुन्तले चतुर्थेऽङ्के कविः कण्वरुपेण उपस्तितोऽस्ति ।
अभिज्ञानशाकुन्तलस्य चतुर्थेऽङ्के लौकिकालौकिक प्रकृतिमानवयोः विलक्षणं समन्वयोऽस्ति । वनौकसोऽपि वयं लौकिकज्ञा एव इति कण्वस्य उद्घोषणा चतुर्थाऽङ्कस्य वैशिष्ट्यं द्विगुणयति । अरण्यवासिन्याः शाकुन्तलायाः पतिगृह- हस्तिना पुरगमनम् अरण्यराजप्रसादयोः किमपि विलक्षणं सम्बन्धं प्रतिपादयति । दुर्वाससः शापः, आकाशवाणी, शकुन्तलायाः पतिगृहगमनम्, वनस्पतिभ्यः शकुन्तलायै आभूषणप्रदानम्, कोकिलरवेण शकुन्तलायाः पतिगृहगमनाय वनस्पतीनां स्वीकृतिः , मृगशावकेन् शकुन्तलामार्गावरोधः, शकुन्तलायाः प्रस्थानं चेति चतुर्थोऽङ्कस्य महत्वपूर्णाः घटनाः सन्ति । अभुज्ञानशाकुन्तलस्य चमत्कारो दुर्वाससः शापघटनायामाश्रितोऽस्ति, अत एव अंकोऽयं विशिष्टं स्थानं बिभर्ति । सेयं याति शकुन्तला पतिगृहं सर्वैरनुज्ञायताम् इत्यनेन शकुन्तलायाः पतिगृहगमनाय अनुज्ञा प्रार्थिता ।
- क्षौमं केनचिदिन्दुपाण्डुतरुणा मांगल्यमाविष्कृतम् इत्यनेन शकुन्तलायै वनस्पतिभि आभूषणप्रदानमपि विशिष्टा घटना अस्ति । अस्मान् साधु विचिन्त्य् “ इति महर्षिणा कण्वेन दुष्यन्ताय तथा ‘शुश्रूषस्व गुरुन् कुरु’- इत्यनेन शाकुन्तलायै कृत उपदेशः शाश्वतिकः तथा समाजे सर्वेषां कृते महदुपयोगी अस्ति ।
- आपरितोषाद् विदुषां न साधु मन्ये प्रयोग-विज्ञानम् ।
- बलवदपि शिक्षितानामात्मन्यप्रत्ययं चेतः ॥
ग्रन्थारम्भे सूत्रधारेण पात्राणां अवधानोपदेशार्थम् उक्तेसति सुविदितप्रयोगतयार्थस्य न किमपि परिहास्यते इति नटीवचनं श्रुत्वा सूत्रधारमुखेन महाकविः भूतार्थं कथयति – प्राज्ञानां सन्तोषपर्यन्तम् अभिनयकौशलं समीचीनं न स्वीकरोमि । कृताभ्यासानां निपुणानामपि सुदृढं चित्तं स्वविषये अविश्वस्तं भवति । ईदृशः वाग्व्यवहारः महाकवेः गुण-गौरवमेव प्रथयति ।
कथा[सम्पादयतु]
पुरुवंशस्य राजा दुष्यन्तः कदाचित् मृगयां कुर्वन् अटव्यां हरिणं अनुधावन् मालिनीतीरे विद्यमानस्य कण्वस्य आश्रमं प्रविशति । कण्वः फलपुष्पाणि आनेतुं गत इत्यतः काचित् सुन्दरी तापसकन्या तस्मै स्वागतं करोति । अर्घ्यपाद्यादिभिः सत्करोति सा । तस्याः रूपेण मोहितः दुष्यन्तः स्वपरिचयं तस्यै कुर्वन् तां प्रति - त्वं क्षत्रियोऽसि ? त्वां प्रति मम मनः आकर्षति । अहं त्वां कामये इत्यवदत् । शकुन्तला तु - अहं मेनकाविश्वामित्रयोः पुत्री इति, ताभ्यां यदा परित्यक्ताहं शकुन्तपक्षिभिः रक्षिता इति, ततः कण्वमहर्षिः वने मां दृष्ट्वा आश्रमं प्रति आनीय पोषितवान् इति । शकुन्तपक्षिभिः रक्षिता अहं शकुन्तला इति नामधेयं प्राप्नवम्। यदि मां वोढुं वाञ्छसि तर्हि कण्वमहर्षेः अनुमतिः अपेक्षिता इत्यादिकं सर्वं वृत्तान्तम् अकथयत् ।
दुष्यन्तः तु क्षत्रियाः गान्धर्वविधिना परिणेतुं शक्नुवन्ति । तदर्थं कण्वस्य आक्षेपः न स्यादिति, त्वयि जायमानमेव उत्तराधिकारिरूपेण ताम् अङ्गीकारयित्वा तस्याः पुत्रमेव युवराजं करिष्यामि इति प्रतिश्रुण्वानः तां परिणीतवान् । अग्रे तस्यै राजयोग्यानि वेषभूषणानि सेवकद्वारा प्रेषयामि इति उक्त्वा कण्व मम विषये किं वदेत् इति चिन्तयन्नेव स्वनगरं प्रायात्।
कण्वे आश्रमं प्रत्यागते शकुन्तला तस्य शिरसः उपरि विद्यमानं भारम् अवतारयति । तथापि तस्य मुखं अदृष्ट्वा लज्जया अधोमुखी तिष्ठति । कण्वे लज्जायाः कारणं पृच्छति सति शकुन्तला दुश्यन्तेन साकं कृतविवाहवृत्तन्तं अकथयत् । दिव्यदृष्ट्या सर्वविदितः कण्वः - ”वत्से ! त्वया कृतः अधर्मः न । क्षत्रियाणां गान्धर्वविधिना परिणयः सम्मतः” इति समर्थयति । कालक्रमेण गर्भवती शकुन्तला रूपगुणसम्पन्नोपेतं सुतं असूत । पुत्रस्य षट् वर्षाणि अतीतानि चेदपि दुष्यन्तः नागतः । सः अपि आरम्भदिनेषु कण्वः किमपि वदेत् इति चिन्तयन् न प्रवर्तते स्म, क्रमेण शकुन्तलायाः विषयः तेन विस्मृतः । परं सा तु तं निरीक्षमाणा खिद्यते स्म । बालस्तु धीरः सन् वनस्य सर्वप्राणिनः अपि निगृह्य आत्मानं "सर्वदमन" इति परिचाययति स्म । तं यौवराज्याय अर्हं मन्वानः कण्वः मुहूर्तं निश्चित्य स्वशिष्यैः सह शकुन्तलां तत्पुत्रं च दुष्यन्तस्य राजधानीं प्रति प्रेषयामास ।
यदा शकुन्तला पतिगृहं प्रस्थिता तदा पालितपितुः कण्वस्य नेत्रे अश्रुपूर्णे भवतः । तच्छिष्याः तां राजधानीं प्रापय्य प्रत्यागच्छन्ति । पुत्रेण सह शकुन्तला राजसभायां दुष्यन्तं दृष्ट्वा स्ववृत्तान्तं सर्वं निवेदयति । तस्याः वचनेन स्मृतपूर्ववृत्तान्तः राजा अपि लोकापवादात् भीतः अहं किमपि नजाने इति वदति । तामुद्दिश्य - शकुन्तले ! का त्वम् ? कुतः अत्र आगतं त्वया ? किं साहाय्यम् अपेक्षितम् ? इति अपरिचितः इव सम्भाषते । ततः शकुन्तला - "महाराज ! अयं तव पुत्रः । त्वया आश्रमे दत्तवचनानुसारं तव राज्यस्य उत्तराधिकारी भविता । यदा त्वया आश्रमं प्रति आगतं तदा प्रवृत्तं सर्वं स्मर" इत्यादि रीत्या अभियाचते । दुष्यन्तः शकुन्तलां न विस्मृतवान् आसीत् परं तस्मिन् क्षणॆ किमपि अजानन् इव -
-
- धर्मार्थकामसम्बन्धं न स्मरामि त्वया सह ।
- गच्छ वा तिष्ठ वा कामं यद्वापीच्छसि तत् कुरु ॥
अस्य तात्पर्यमेतत् - धर्मार्थकामार्थं त्वया सह सम्बन्धकरणं न मया स्मर्यते । त्वं याहि, अत्रैव तिष्ठ स्वेच्छानुसारं वा कर्म कुरु इति साक्षात् वदति । शकुन्तला अवमानेन लज्जया च पीडिता क्षणं यावत् किङ्कर्तव्यमूढा तिष्ठति । तदा नितरां कुपिता सा दुष्यन्तं सम्यक् निर्भत्सयन्ती- "महाराज ! जानन्नपि कुतः एवं प्रलपसि ? एवम् असत्यं कथयन् त्वं हृदि संस्थितं सर्वसाक्षिणं परमात्मानं मा अवमानय । अहं तव धर्मपत्नी । यदि मां त्यजसि न किमपि दुःखम्, परं एतं तव पुत्रं मा त्यज । मम वचनं यदि उपेक्षसे तर्हि तव शिरः सहस्रशः छिद्रं भविष्यति" इत्यादिभिः वचनैः भर्त्सयति । तथापि दुष्यन्तस्य मनः न द्रवति । पूर्वतनं किमपि न स्मरन् सः अन्ते तामेव "वेश्यापुत्रि !" इति निन्दति । शकुन्तलायाः नयविनयादिभिः याचनादिभिः अपि दुष्यन्तः नाङ्गीकरोति । तदा सा कोपाग्निम् असहमाना पुत्रेण सह ततः निर्गता । तावता - "भरस्व पुत्रं दुष्यन्त ! मावमंस्थाः शकुन्तलाम्" (हे दुष्यन्त ! अयं तव पुत्रः, तं पोषय । शकुन्तलायाः अवमाननं मा कुरु) इति अशरीरवाणी काचित् भविष्यति, शकुन्तलायाः उपरि पुष्पवृष्टिः च भविष्यति । ततः दुष्यन्तः सिंहासनात् अवतीर्य अन्तरिक्षदेवताः नमस्कृत्य राजसभायां मन्त्रिपुरोहितं च उद्दिश्य - "अहं तु एतां जाया इति, अयं तव पुत्रः इति सम्यक् एव अभिज्ञातवान् अधुना अशरीरवाणी जाता इत्यतः अयं पुत्रः मदीयः शुद्धः इति निःशङ्कं कथयामि इति वदन् तम् आलिङ्गितवान्, शकुन्तलां च आदरेण सत्कृतवान् । सर्वदमनः युवराजपदे नियुक्तः सन् अग्रे भरतः इति प्रसिद्धिम् अवाप । शकुन्तला पट्टमहिषी सञ्जाता ।
शकुन्तलादुष्यन्तयोः कथा पुराणकाले अतीव प्रसिद्धः स्यात् अतः इयं कथा न केवलं महाभारते, भागवते, विष्णुपुराणे, हरिवंशे, मत्स्यपुराणे, वायुपुराणे, पद्मपुराणे च दृश्यते । बौद्धानां जातककथायामपि शकुन्तलाकथासदृशी अपरा काचित् कथा विद्यते । जैनसम्प्रदायेऽपि (पार्श्वनाथचरित्रम्) कालिदासस्य शाकुन्तलनाटकसदृशी अन्य कथा दृश्यते । एतैः अंशैः शकुन्तलादुष्यन्तयोः कथा अनादिकालात् अपि प्रचलिता इति ज्ञायते ।
कालिदासस्य नाटकस्य कथायाः महाभारते उक्तायाः कथायाः च तुलनां कुर्मः चेत् अत्र कालिदासस्य रचनाकौशल्यम् उदात्तं रचनात्मकं च परिवर्तनं दृश्यते । कालिदासेन ग्रथितस्य अभिज्ञानशाकुन्तलस्य प्रथमाङ्कः कण्वस्य अश्रमस्य दृश्यम् । तस्य आरम्भः अष्टमूर्तेः शिवस्य स्तवनेन भवति । ततः सूत्रधारः नट्या सह रङ्गं प्रविश्य ग्रीष्म-ऋतुवर्णनद्वारा सङ्गीतस्वादम् अनुभवति । नवीनतया रचितस्य कालिदासस्य नाटकस्य परिचयं कारयति । तदनन्तरं दुष्यन्तः हरिणम् अनुधावन् आगच्छन्नस्ति इति घटनां संसूच्य प्रस्तावनं समाप्य निर्गच्छति ।
ततः दुष्यन्तः कञ्चित् हरिणं अनुधावन् राजा दुष्यन्तः रथं वाहयन् सूतश्च प्रविशतः । दुष्यन्तः यावत् हरिणस्य उपरि बाणं प्रयोक्तुं सिद्धः तावता आश्रमस्य तपस्विनः आगत्य - "राजन् ! आश्रममृगोऽयं मा हन्यताम्" इति वदन्ति । समीपे विद्यमानं कण्वस्य आश्रमं प्रदर्श्य तत्र कण्वः अधुना आश्रमे नास्ति, परं कण्वदुहिता शकुन्तला तव सत्कारं करिष्यति गत्वा अतिथिसत्कारं स्वीकृत्य गच्छ इति सूचयन्ति । दुष्यन्तः स्वयम् एकाकी आश्रमं प्रति गच्छति । तत्रा तिसृभिः तापसकन्यकाभिः वृक्षेभ्यः जलं सिच्यमानम् असीत् । तासां मधुराणि सम्भाषणानि प्रच्छन्नः स्थित्वैव शृणोति । तासु तिसृषु अन्यतमायाः शकुन्तलायाः अप्रतिमं सौन्दर्यं विलोक्य विस्मितः भवति राजा । तस्याः अव्याजमनोहरं सौन्दर्यं स्वदते सः । तासां पुरतः आत्मानं दर्शयितुं समयं प्रतीक्षमाणः भवति । तावता कश्चन भ्रमरः शकुन्तलां पीडयन् भवति । तदा राजा आत्मनः प्रकटनाय अयं समुचितः कालः इति चिन्तयन् तद्दूरीकरणाय सः प्रविशति । तयोः सख्योः सम्भाषणेन शकुन्तला विश्वामित्रमेनकयोः पुत्रीति, ताभ्यां परित्यक्ता शकुन्तपक्षिभिः वने पोषितां तां कण्वमहर्षिः आश्रमं प्रति आनीय तां पोषयन् अस्ति इत्यादिविषयान् ज्ञात्वा राजा सन्तुष्टः भवति । एषा क्षत्रियकन्या, मया परिणेतुं योग्या इति चिन्तयन् मनसि हृष्टः भवति ।
अभिज्ञानशकुन्तले छन्दांसि
छन्द: - अनुष्टुप्
छन्द: - त्रिष्टुप्
छन्द: - इन्द्रवज्रा
छन्द: - उपजाति:
०१॥ मुक्तेषु रश्मिषु निरायतपूर्वकाया निष्कम्पचामरशिखा निभृतोर्ध्वकर्णा:।आत्मोद्धतैरपि रजोभिरलङ्घनीया धावन्त्यमी मृगजवाक्षमयेव रथ्या:॥१.८ ०२॥ - ॥१.२७ ०३॥ ॥१.३१ ०४॥ ॥ २.९ ०५॥ ॥ २.१२ ०६॥ ॥ ३.१० ०७॥ ॥ ३.२० ०८॥ ॥ ३.२६ ०९॥ ॥ ४.१ १०॥ ॥ ४.२ ११॥ ॥ ४.१० १२॥ ॥ ४.१२ १३॥ ॥ ४.१३ १४॥ ॥ ४.१४ १५॥ ॥ ४.१९ १६॥ ॥ ५.२ १७॥ ॥ ५.३ १८॥ ॥ ५.६ १९॥ ॥५.२२ २०॥ ॥ ५.२३ २१॥ ॥ ६.१२ २२॥ ॥६.१६ २३॥ ॥ ६.२० २४॥ ॥ ६.२५ २५॥ ॥ ७.४ २६॥ ॥ ७.६ २७॥ ॥ ७.१७ २८॥ ॥ ७.२५ २९॥ ॥ ७.२६ ३०॥ ॥ ७.३२
०२॥ ॥१.१९ ०३॥ ॥ १.२० ०४॥ ॥ २.४ ०५॥ ॥३.३ ०६॥ ॥ ५.७ ०७॥ ॥५.८ ०८॥ ॥ ५.१९ ०९॥ ॥७.७ १०॥॥७.३४
०२॥ ॥१.३३ ०३॥ ॥२.१४ ०४॥ ॥२.१५