text:
सूत्रच्छेद:
तस्य - षष्ठ्येकवचनम् , लोपः - प्रथमैकवचनम्
अनुवृत्ति:
इत् [1|3|2
] (षष्ठ्या विपरिणम्यते) - षष्ठ्येकवचनम्
सम्पूर्णसूत्रम्
तस्य इत: लोप:
सूत्रार्थ:
इत्-वर्णस्य लोपः भवति ।
उपदेशेऽजनुनासिक इत् 1|3|2
अस्मात् सूत्रात् लशक्वतद्धिते 1|3|8
इति यावत् सप्तसूत्रेषु इत्संज्ञायाः व्याख्या दीयते । अस्मिन् सूत्रे इत्संज्ञकवर्णस्य दृश्यरूपेण किम् भवति तदुच्यते । अनेन सूत्रेण प्रक्रियायां इत्संज्ञकवर्णानां नित्यं लोपः भवति ।
किं नाम लोपः ? अदर्शनं लोपः 1|1|60
। अतः लोपः इत्युक्ते नाशः / निष्कासनम् इति न । केवलं अदर्शनम् । इत्-वर्णाः तत्रैव सन्ति, केवलं न दृश्यन्ते । अतः तेषां प्रयोगः न भवति । इत्संज्ञालोपात् परं ये वर्णाः अवशिष्यन्ते, तेषामेव प्रयोगः भवति ।
यथा - "क्त्वा" प्रत्यये ककारस्य "लशक्वतद्धिते" अनेन इत्संज्ञा भवति, "तस्य लोपः" अनेन लोपः भवति, अतः "त्वा" अस्यैव प्रयोगः भवति । भू + क्त्वा = भू + त्वा = भूत्वा ।
अन्यानि उदाहरणानि
1) शप् - शकारपकारयोः इत्संज्ञा, लोपः । "अ" अवशिष्यते ।
2) नुम् - उकारमकारयोः इत्संज्ञा, लोपः । "न्" अवशिष्यते ।
3) दृशिर् - "इर्" समुहस्य इत्संज्ञा, लोपः । "दृश्" अवशिष्यते ।
4) ण्वुल् - णकारलकारयोः इत्संज्ञा, लोपः । "वु" अवशिष्यते ।
इत्संज्ञाप्रकरणस्य विषये विस्तारेण अस्मिन् लेखे
विवेचनं कृतमस्ति, तदपि द्रष्टव्यम् ।
One-line meaning in English
The इत् letter is deleted during प्रक्रिया.
काशिकावृत्तिः
तस्य इत्संज्ञकस्य लोपो भवति. तथा च एव उदाहृतम्. तस्य ग्रहणं सर्वलोपार्थम्, अलो ऽन्त्यस्य 1|1|52
मा भूतादिर् ञिटुडवः 1|3|5
इति.
अथ किमर्थम् `तस्य` इत्युच्यते, यवातेत्संज्ञायाः प्रकृतत्वाद्यस्येत्संज्ञा विहिता सामथ्र्यात्तस्यैव लोपो भविष्यतीति आह-- `तस्यग्रहणम्` इत्यादि। कः पुनरित्संज्ञको योऽलोन्त्यस्य निवृत्त्यर्थं तस्यग्रहणं प्रयोजनतीत्याह-- `आदिर्ञिटुडवः` इति। असति तस्यग्रहणे, एषामपि ञिप्रभृतीनाम् `अलोऽन्त्यस्य` 1|1|51
इति वचनादन्त्यस्य लोपः स्यात्। तस्यग्रहणेन तु प्रकृत इत्संज्ञके सन्निधापिते सर्वस्य लोपो भवति, नान्त्यस्य; अन्यथा हि तस्यग्रहणमनर्थकं स्यात्। यदि तु `नानर्थकेऽलोऽन्त्यविधिः` (व्या।प।62) इत्येषा परिभाषाऽऽश्रीयते, तदा तस्यग्रहणमकर्तुं शक्यते। तत् क्रियते विस्पष्टार्थम्।
तस्य ग्रहणं किमर्थम्, यावताऽभावो लोपः, स च कस्यचिदेव भवति,तत्र प्रकरणादित्संज्ञकस्यैव लोपो भविष्यतीत्यत आह-तस्य ग्रहणमित्यादि। आदिर्ञिटुअडव इति । असति तस्य ग्रहणे येऽनेकाल इत्संज्ञका ञिप्रभृतयस्तेष्वलोऽन्त्यस्य लोपः स्यात्, तस्य ग्रहणसामर्थ्यातु सर्वस्य भविष्यति। एतच्च ठ्नानर्थकेऽलोन्त्यस्य विधीःऽ इत्यनाश्रित्योक्तम्॥
सिद्धान्तकौमुदी
तस्येतो लोपः स्यात् । इति यवयोर्लोपो न । उच्चारणसामर्थ्यात् । एवं च इत्संज्ञापीह न भवति । हरये । विष्णवे । नायकः । पावकः ।
एतेष्वादेशेषु यकारवकारयोर्हलन्त्यमितीत्संज्ञायां लोपमाशङ्कितुमाह--तस्य लोपः। इत्संज्ञाप्रकरणान्ते इदं सूत्रम्। तत्र तच्छब्दः सन्निहितमितं परामृशति। तदाह--तस्येति इति। इत्यनेन सूत्रेण यवयोर्लोपो न शङ्कनीय इत्यर्थः। कुत इत्यत आह--उच्चारणेति। यद्यत्र यवयोर्लोपः स्यात्तर्हि तयोः सूत्रेऽनुच्चारणमेव स्यात्, `प्रक्षालनाद्धि पङ्कस्य दूरादस्पर्शनं वर`मिति न्यायादिति भावः। तर्हि किमनयोरित्संज्ञयेत्यत आह--एवंचेति। उक्तप्रकारेण लोपाऽभावे सतीत्संज्ञापीह यकारे वकारे च न भवति, फलाऽभावादित्यर्थः। क्रमेणोदाहस्ति--हरय इत्यादिना। हरे--ए,विष्णो-ए, नै-अकः, पौ-अक इति स्थितेषु एकारादीनां क्रमादयादयः।
Text Unavailable. If you can help fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!
लघुसिद्धान्तकौमुदी
तस्येतो लोपः स्यात्। णादयोऽणाद्यर्थाः।
महाभाष्यम्
तस्य लोपः तस्यग्रहणं किमर्थम् ?। इत्संज्ञकः प्रतिनिर्दिश्यते । नैतदस्ति प्रयोजनम् । प्रकृतमिदिति वर्तते । क्व प्रकृतम् ?। उपदेशेऽजनुनासिक इद् 1|3|2
इति । तद्वै प्रथमानिर्दिष्टं षष्ठीनिर्दिष्टेन चेहार्थः । अर्थाद्विभक्तिविपरिणामो भविष्यति । तद्यथा ‐ उच्चानि देवदत्तस्य गृहाणि, आमन्त्रयस्वैनम् । देवदत्तमिति गम्यते । देवदत्तस्य गावोऽश्वा हिरण्यं च, आढ्यो वैधेयः । देवदत्त इति गम्यते । पुरस्तात्षष्ठीनिर्दिष्टं सदर्थाद् द्वितीयानिर्दिष्टं, प्रथमानिर्दिष्टं च भवति । एवमिहापि पुरस्तात्प्रथमानिर्दिष्टं सदर्थात्षष्ठीनिर्दिष्टं भविष्यति । इदं तर्हि प्रयोजनम् । येऽनेकाल इत्संज्ञास्तेषां लोपः सर्वादेशो यथा स्यात् । अथ क्रियमाणेपि वै तस्यग्रहणे कथमिव लोपः सर्वादेशो लभ्यः । लभ्य इत्याह । कुतः ?। वचनप्रामाण्यात् । तस्यग्रहणसार्मथ्यात् । इतो लोपे णल्क्त्वानिष्ठासूपसंख्यानमित्प्रतिषेधात् ।। 1 ।। इतो लोपे णत्क्त्वानिष्ठासूपसंख्यानं कर्तव्यम् । णल् ‐ अहं पपच । क्त्वा ‐ देवित्वा सेवित्वा । निष्ठा ‐ शयितः शयितवान् । किं पुनः कारणं न सिद्ध्यति ? इत्प्रतिषेधात् । प्रतिषिध्यतेऽत्रेत्संज्ञा । णलुत्तमो णिद्वा भवति । क्त्वा सेण्न किद्भवति । निष्ठा सेण्न किद्भवतीति । सिद्धं तु णलादीनां ग्रहणप्रतिषेधात् ।। 2 ।। सिद्धमेतत् । कथम् ? णलादीनां ग्रहणानि प्रतिषिध्यन्ते । णलुत्तमो वा णिद्ग्रहणेन गृह्यते । क्त्वा सेण्न किद्ग्रहणेन गृह्यते । निष्ठा सेण्न किद्ग्रहणेन गृह्यत इति । निर्दिष्टलोपाद्वा ।। 3 ।। निर्दिष्टलोपाद्वा सिद्धमेतत् । अथवा निर्दिष्टस्याऽयं लोपः क्रियते तस्मात्सिद्धमेतत् । तत्र तुस्मानां प्रतिषेधः ।। 4 ।। तत्र तुस्मानां प्रतिषेधो वक्तव्यः । तस्मात् तस्मिन् । यस्मात् यस्मिन् । वृक्षाः प्लक्षाः । अचिनवम्। असुनवम्। अकरवम् । न वोच्चारणसार्मथ्यात् ।। 5 ।। न वा वक्तव्यः । किं कारणम् ? उच्चारणसार्मथ्यादत्र लोपो न भविष्यति । अनुबन्धलोपे भावाभावयोर्विप्रतिषेधादप्रसिद्धिः ।। 6 ।। अनुबन्धलोपे भावाभावयोर्विरोधादप्रसिद्धिः । न ज्ञायते केनाऽभिप्रायेण प्रसजति, केन निवृत्तिं करोतीति । सिद्धं त्वपवादन्यायेन ।। 7 ।। सिद्धमेतत् । कथम् ?। अपवादन्यायेन ।। किं पुनरिह तथा यथोत्सर्गापवादौ ?। भावो हि कार्यार्थोऽनन्यार्थो लोपः ।। 8 ।। कार्यं करिष्यामीत्यनुबन्ध आसज्यते, कार्यादन्यन्मा भूदिति लोपः । अथ यस्यानुबन्ध आसज्यते किं स तस्यैकान्तो भवत्याहोस्विदनेकान्तः ?। एकान्तस्तत्रोपलब्धेः ।। 8 ।। एकान्त इत्याह । कुतः ?। तत्रोपलब्धेः । तत्रस्थो ह्यसावुपलभ्यते । तद्यथा ‐ वृक्षस्था शाखा वृक्षैकान्त उपलभ्यते । तत्राऽसरूपसर्वादेशदाप्प्रतिषेधे पृथक्त्वनिर्देशोऽनाकारान्तत्वात् ।। 9 ।। तत्राऽसरूपविधौ दोषो भवति ‐ कर्मण्यण् 3|2|1
आतोऽनुपसर्गे कः (3)
इति कविषयेऽणपि प्राप्नोति। ।। सर्वादेशे च दोषो भवति ‐ दिव औत् औत्सर्वादेशः प्राप्नोति ।। दाप्प्रतिषेधे पृथक्त्वनिर्देशः कर्तव्यः ‐ अदाब्दैपौःथ्द्य;ति वक्तव्यम् । किं पुनः कारणं न सिद्ध्यति ?। अनाकारान्तत्वात् । ननु चात्त्वे कृते भविष्यति । तद्ध्यात्त्वं न प्राप्नोति । किं कारणम् ? अनेजन्तत्वात् ।। अस्तु तर्ह्यनेकान्तः । अनेकान्ते वृत्तिविशेषः ।। 10 ।। यद्यनेकान्तो वृत्तिविशेषो न सिद्ध्यति । किति णितीति कार्याणि न सिद्ध्यन्ति । किं हि स तस्येद्भवति, येनेत्कृतं स्यात् ?। एवं तर्ह्यनन्तरः । अनन्तर इति चेत्पूर्वोत्तरयोरित्कृतप्रसङ्गः ।। 11 ।। अनन्तर इति चेत्पूर्वोत्तरयोरित्कृतं प्राप्नोति । वुञ्ञ्छण् । सिद्धं तु व्यवसितपाठात् ।। 12 ।। सिद्धमेतत् । कथम् ?। व्यवसितपाठः कर्तव्यः । वुञ्ञ् छण् ।। स चावश्यं पाठः कर्तव्यः । इतरथा ह्येकान्तेऽपि सन्देहः ।। 13 ।। अक्रियमाणे व्यवसितपाठे एकान्तेऽपि सन्देहः स्यात् । तत्र न ज्ञायते किमयं पूर्वस्य भवत्याहोस्वित्परस्येति ।। सन्देहमात्रमेतद्भवति, सर्वसन्देहेषु चेदमुपतिष्ठते व्याख्यानतो विशेषप्रतिपत्तिर्न हि सन्देहादलक्षणमिति, पूर्वस्येति व्याख्यास्यामः । वृत्ताद्वा ।। 14 ।। वृत्ताद्वा सिद्धमेतत् । वृद्धिमन्तमाद्युदात्तं दृष्ट्वा ञ्ञिदिति व्यवसेयम् । अन्तोदात्तं दृष्ट्वा किदिति। । युक्तं पुनर्यद्वृत्तनिमित्तको नामाऽनुबन्धः स्यान्नाऽनुबन्धनिमित्तकेन नाम वृत्तेन भवितव्यम् । वृत्तनिमित्तक एवानुबन्धः । वृत्तज्ञो ह्याचार्योऽनुबन्धानासजति । उभयमिदमनुबन्धेषूक्तमेकान्ता अनेकान्ता इति, किमत्र न्याय्यम् ?। एकान्ता इत्येव न्याय्यम् । कुत एतत् ? अत्र हि हेतुर्व्यपदिष्टो यच्च नाम सहेतुकं तन्न्याय्यम् । ननु चोक्तं तत्राऽसरूपसर्वादेशदाप्प्रतिषेधे पृथक्त्वनिर्देशोऽनाकारान्तत्वादिति । असरूपविधौ तावन्न दोषः । आचार्यप्रवृत्तिर्ज्ञापयति ‐ नानुबन्धकृतमसारूप्यं भवतीति, यदयं ददातिदधात्योर्विभाषा 3|1|13
इति शास्ति ।। यदप्युक्तम् ‐ सर्वादेश इति । तत्राप्याचार्यप्रवृत्तिर्ज्ञापयति ‐ नानुबन्धकृतमनेकाल्त्वं भवतीति, यदयं शित्सर्वस्य 1|1|55
इत्याह ।। यदप्युक्तम् ‐ दाप्प्रतिषेधे पृथक्त्वनिर्देशः कर्तव्यः इति । न कर्तव्यः । आचार्यप्रवृत्तिर्ज्ञापयति नानुबन्धकृतमनेजन्तत्वं भवतीति, यदयमुदीचां माङो व्यतीहारे 3|4|19
इति मेङः सानुबन्धकस्याऽऽत्त्वभूतस्य ग्रहणं करोति ।। 9 ।।


c: text/html

text:
कजाकस्थान
कजाखस्थान मध्य-एशिया-महाद्वीपे विद्यमानः कश्चन यवनदेशः । जगति अयं नवमः बृहत्तमः देशः । अस्य विस्तारः अस्ति २,७२७,३०० चतुरस्र किलोमीटर्मितः । पौरात्ययुरोपदेशस्य अपेक्षया बृहत् वर्तते । अस्य प्रतिवेशिदेशाः उत्तरतः प्रदक्षिणाकारेण एवं वर्तन्ते - रषिया, चीना, किर्गिस्थान्, उझ्बेकिस्थान्, तर्क्मेनिस्थान् च । अस्मात् देशात् ३८ कि मी मिते दूरे एव मङ्गोलियादेशस्य पूर्वबिन्दुः विद्यते । जनसङ्ख्यायुक्तः अयं देशः जगति ६२ तमे स्थाने विद्यते जनसङ्ख्यानुगुणम् । १९९८ तमे वर्षे अस्य राजधानी अल्मटितः बृहत्तमं नगरम् अस्टनं प्रति परिवर्तिता जाता ।
इतिहासे अस्मिन् देशे अधिकांशाः सञ्चरणशीलाः वनवासिनः एव निवसन्ति स्म । १६ शतके कझक्जनाः विशिष्टसमूहत्वेन अभिज्ञाताः । १८ शतके रशियन्-जनाः इमं प्रदेशम् आक्रान्तुम् आरब्धवन्तः । १९ शतके सम्पूर्णः कझकस्थानं रशियन्साम्राज्यस्य भागः जातः आसीत् । १९१७ तमे वर्षे जाते रशियन्-क्रान्तेः अनन्तरम् अयं प्रदेशः कझक् सोवियत् सोशियलिस्त् रिपब्लिक् नाम्ना यु एस् एस् आर्-भागत्वेन परिगणितः ।
१९९१ तमस्य वर्षस्य डिसेम्बर्मासस्य १६ दिनाङ्के कझकस्थान् स्वतन्त्रदेशत्वेन उद्घोषितः । नर्सुल्तान् नझर्वयेव् अस्य देशस्य प्रथमः अध्यक्षः जातः । देशस्य राजनैतिकीं स्थितिं सम्पूर्णतया निगृह्णाति अयम् अध्यक्षः । स्वातन्त्र्यस्य प्राप्तेः अनन्तरं देशस्य आर्थिकस्थितेः वर्धनाय परिश्रमः क्रियमाणः अस्ति । विदेशीयव्यवहारेषु अपि प्रगतिः दृश्यते । अयं देशः विभिन्नासंस्कृतैः युक्तः अस्ति । ६३% जनाः कझक्जनाः विद्यन्ते । ७०% जनाः इस्लामधर्मस्य अनुयायिनः । अवशिष्टेषु अधिकांशाः क्रिस्तमतावलम्बिनः । कझक्भाषा एव देशस्य भाषा । कार्यालयेषु रशियन्भाषा अपि उपयुज्यते ।
अन्तर्विषयाः
राजनैतिकी व्यवस्था[सम्पादयतु]
कझकस्थानम् अध्यक्षशासनयुतम् । अस्य देशस्य एकमेवाद्वितीयः अध्यक्षः अस्ति नर्सुल्तान् नझर्बयेवः । अध्यक्षः समग्रायाः सेनायाः प्रमुखः च । कझकस्थानस्य सर्वकारे प्रधानमन्त्री अन्ये मन्त्रिणश्च विद्यन्ते । लोकसभायां त्रयः उपप्रधानमन्त्रिणः १६ मन्त्रिणश्च विद्यन्ते । २००७ तमस्य वर्षस्य जनवरीमासस्य १० दिनाङ्कतः करिम् मसिमोवः प्रधानमन्त्रिरूपेन कार्यं कुर्वाणः अस्ति । लोकसभायाम् अधोगृहम् (मजिलिस्) उपरिगृहम् (सेनेट्) च विद्येते । मजिलिस्मध्ये १०७ स्थानानि विद्यन्ते । सेनेट्मध्ये ४७ सदस्याः विद्यन्ते । अध्यक्षः ७ सेनेट्जनानां नियुक्तिं करोति ।
भूगोलम्[सम्पादयतु]
अयं जगति बृहत्तमः स्थलरुद्धप्रदेशः विद्यते । अस्य देशस्य ६,८४६ कि मीटर्मितः सीमाभागः रशियादेशेन सह, २२०३ कि मीटर्मितः सीमाभागः उझबेकिस्थान्देशेन सह, १५३३ कि मीटर्मितः सीमाभागः चीनादेशेन सह, १०५१ कि मीटर्मितः सीमाभागः किर्गिस्थान्देशेन सह, ३७९ कि मीटर्मितः सीमाभागः तुर्क्मेनिस्थान्देशेन सह च संविभक्तः अस्ति । अस्तन, अल्मटि, करगण्डि, शिम्केण्ट्, अत्यरौ, ओस्केमेन् इत्येतानि प्रमुखानि नगराणि । अयं देशः ४००- ५६० उत्तर-अक्षांशे, ४६०-८८० पूर्व-रेखांशे च विद्यते । देशस्य महान् भागः एशियाखण्डे विद्यते, अल्पश्च भागः पूर्व-युरोपखण्डे विद्यते ।
चतुरस्रकिलोमीटर्मिता कझक्-समभूमिः देशस्य त्रिषु एकांशः अस्ति । जगति बृहत्तमशुष्कसमप्रदेशः विद्यते । अत्र विद्यमानाः प्रमुखाः नद्यः सरोवराश्च - अराल्-सी, इलि-नदी, इषिम्-नदी, उरल्-नदी, सिर्-दर्य, चर्यन्-नदी, जार्ज्, बल्खाष्-सरोवरः, झाय्सन्-सरोवरश्च ।
आर्थिकव्यवस्था[सम्पादयतु]
युरेनियम्-बहिर्वाणिज्ये अग्रेसरः अस्ति अयं देशः । गोधूमः, वस्त्रोद्यमः इत्यादिषु अपि वाणिज्यम् अधिकम् । २००० तमे वर्षे कझकस्थानेन अन्ताराष्ट्रिय-धनसाहाय-संस्थायै (International Monetary Fund (IMF)) ऋणप्रत्यर्पणम् अकरोत् निश्चितावधितः सप्तभ्यः वर्षेभ्यः पूर्वमेव । २००२ तमस्य वर्षस्य मार्च्मासे अमेरिकादेशस्य वाणिज्यविभागेन अमेरिकावाणिज्यविधेः अनुसारं कझकस्थानाय विपणि-वाणिज्यानुमतिः प्रदत्ता । एतेन महान् लाभः जातः ।
कृषिः[सम्पादयतु]
कझकस्थानस्य आर्थिकतायां १०.३% भागः भवति कृषिक्षेत्रस्य । देशस्य चतुरस्रकिलोमीटर्मितः भागः कृषिभूम्या युक्तः अस्ति । देशस्य मुख्यफलोदयाः - गोधूमः, बार्लि, कार्पासः, व्रीहिश्च ।
बाह्यशृङ्खला[सम्पादयतु]
- Kazakhstan national tour operator, Official website of KAZAKHSTAN-REISEN
- Caspian Pipeline Controversy from the Dean Peter Krogh Foreign Affairs Digital Archives
- Country Profile from BBC News
- फलकम्:CIA World Factbook link
- Kazakhstan information from the United States Department of State
- Portals to the World from the United States Library of Congress
- Kazakhstan at UCB Libraries GovPubs
- Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Kazakhstan
- World Bank Data & Statistics for Kazakhstan
- Kazakhstan Internet Encyclopedia
- Kazakhstan at 20 years of independence, The Economist, Dec 17th 2011
- "Blowing the lid off" - Unrest in Kazakhstan, The Economist, Dec 20th 2011
- New Religion Law restricts religious freedom in Kazakhstan
- The Region Initiative (TRI)
- कजाकस्थान
- फलकम्:Wikiatlas
- फलकम्:Osmrelation-inline
- विकिट्रेवले Kazakhstan यात्रा मार्गदर्शिका
- Country Facts from Kazakhstan Discovery
- 2008 Human Rights Report: Kazakhstan. Department of State; Bureau of Democracy, Human Rights and Labor
- Key Development Forecasts for Kazakhstan from International Futures
- Government

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
आतां विष्णुधर्मोत्तरांतील मंत्र सांगतो .
अथमंत्राविष्णुधर्मोत्तरोक्ताः छत्रस्य यथांबुदश्छादयतिशिवायेमांवसुंधराम् तथाछादयराजानं विजयारोग्यवृद्धये चामरस्य शशांककरसंकाशक्षीरडिंडीरपांडुर प्रोत्सारयाशुदुरितंचामरामरदुर्लभ अश्वानांवृद्ध्यर्थंरेवंतपूजनमहंकरिष्ये सूर्यपुत्रमहाबाहोछायाह्रदयनंदन शांतिकुरुतुरंगाणांरेवंतायनमोनमः अनेनमंत्रेणपूजा अथाश्वस्य गंधर्वकुलजातस्त्वंमाभूयाः कुलदूषकः ब्रह्मणः सत्यवाक्येनसोमस्यवरुणस्यच प्रभावाच्चहुताशस्यवर्धयत्वंतुरंगमान् तेजसाचैवसूर्यस्यमुनीनांतपसातथा रुद्रस्यब्रह्मचर्येणपवनस्यबलेनच स्मरत्वंराजपुत्रत्वंकौस्तुभंचमणिंस्मर यांगतिंब्रह्महागच्छेन्मातृहापितृहातथा भ्रूणहानृतवादीचक्षत्रियश्चपराड्मुखः सूर्याचंद्रमसौवायुर्यावत्पश्यंतिदुष्कृतम् व्रजाश्वतांगतिंक्षिप्रंतच्चपापंभवेत्तव निष्कृतोयदिगच्छेथायुद्धाध्वनितुरंगम रिपून्विजित्यसमरेसहभ्रात्रासुखीभवेति अथध्वजस्य शक्रकेतोमहावीर्यश्यामवर्णार्चयाम्यहम् पत्रिराजनमस्तेस्तुतथानारायणध्वज काश्यपेयारुणभ्रातर्नागारेविष्णुवाहन अप्रमेयदुराधर्षरणेदेवारिसूदन गरुत्मान्मारुतगतिस्त्वयिसन्निहितोयतः सारवंत्यायुधान्यत्ररक्षत्वंचरिपून्दह अथपताकायाः हुतभुग्वसवोरुद्रावायुः सोमोमहर्षयः नागकिन्नरगंधर्वयक्षभूतगणग्रहाः प्रमथास्तुसहादित्यैर्भूतेशोमातृभिः सहशक्रः सेनापतिः स्कंदोवरुणश्चाश्रितास्त्वयि प्रदहंतुरिपून्सर्वान्राजाविजयमृच्छतु यानिप्रयुक्तान्यरिभिरायुधानिसमंततः पतंतूपरिशत्रूणांहतानितवतेजसा हिरण्यकशिपोर्युद्धेयुद्धेदेवासुरेतथा कालनेमिवधेयद्वद्यद्वत्र्त्रिपुरघातने शोभितासितथैवाद्यशोभयास्मांश्चसंस्मर नीलान्श्वेतानिमान्दृष्ट्वानश्यंत्वाशुनृपारयः व्याधिभिर्विविधैर्घोरैः शस्त्रैश्चयुधिनिर्जिताः पूतनारेवतीनाम्नाकालरात्रिश्चयास्मृता दहत्याशुरिपून्सर्वान्पताकेत्वंमयार्चिता अथगजस्य कुमुदैरावणौपद्मः पुष्पदंतोथवामनः सुप्रतीकोंजनोनीलएतेष्टौदेवयोनयः तेषांपुत्राश्चपौत्राश्च वनान्यष्टौसमाश्रिताः मंदोभद्रोमृगश्चैवगजः संकीर्णएवच वनेवनेप्रसूतास्तेयूथानिसुमहांतिच पांतुत्वांवसवोरुद्राआदित्याः समरुद्गणाः भर्तारंरक्षनागेंद्रस्वामिवत्प्रतिपाल्यताम् अवाप्नुहिजयंयुद्धेगमनेस्वस्तिनोव्रज श्रीस्तेसोमाद्वलंविष्णोस्तेजः सूर्याज्जवोनिलात् स्थैर्यंमेरोर्जयंरुद्राद्यशोदेवात्पुरंदरात् युद्धेरक्षंतुनागास्त्वांदिशश्चसहदैवतैः अश्विनौसहगंधर्वैः पांतुत्वांसर्वतः सदेति अथखड्गमंत्रः असिर्विशसनः खड्गस्तीक्ष्णधारोदुरासदः श्रीगर्भोविजयश्चैवधर्मधारस्तथैवच एतानितवनामानिस्वयमुक्तानिवेधसा नक्षत्रंकृत्तिकातेतुगुरुर्देवोमहेश्वरः रोहिण्यश्चशरीरंतेदैवतंचजनार्दनः पितापितामहोदेवस्त्वंमांपालयसर्वदा नीलजीमूतसंकाशस्तीक्ष्णदंष्ट्रः कृशोदरः भावशुद्धोमर्षणश्च अतितेजास्तथैवच इयंयेनधृताक्षोणीहतश्चमहिषासुरः तीक्ष्णधारायशुद्धायतस्मैखड्गायतेनमः अथछुरिकायाः सर्वायुधानांप्रथमंनिर्मितासिपिनाकिना शूलायुधाद्विनिष्कृष्यकृत्वामुष्टिग्रहंशुभम् चंडिकायाः प्रदत्तासिसर्वदुष्टनिबर्हिणी तयाविस्तारिताचासिदेवानांप्रतिपादिता सर्वसत्वांगभूतासिसर्वाशुभनिबर्हिणी छुरिकेरक्षमांनित्यंशांतिंयच्छनमोस्तुते अथकट्टारकपूजा रक्षांगानिगजान्रक्षरक्षवाजिधनानिच ममदेहंसदारक्षकट्टारकनमोस्तुते कट्टारकोमध्यदेशेकटारीतिप्रसिद्धा धनुः पूजा सर्वायुधमहामात्रसर्वदेवारिसूदन चापमांसमरेरक्षसाकंशरवरैरिह धृतंकृष्णेनरक्षार्थंसंहारायहरेणच त्रयीमूर्तिगतंदेवंधनुरस्त्रंनमाम्यहम् कुंतपूजा प्रासपातयशत्रूंस्त्वमनयानाकमायया गृहाणजीवितंतेषांममसैन्यंचरक्षताम् चर्मपूजा
शर्मप्रदस्त्वंसमरेचर्मसैन्येयशोद्यमे रक्षमांरक्षणीयोहंतापनेयनमोस्तुते अथकनकदंडमंत्रः प्रोत्सारणाय दुष्टानांसाधुसंरक्षणायच ब्रह्मणानिर्मितश्चासिव्यवहारप्रसिद्धये यशोदेहिसुखंदेहिजयदोभवभूपतेः ताडयस्वरिपून्सर्वान्हेमदंडनमोस्तुते अथदुंदुभिमंत्रः दुंदुभेत्वंसपत्नानांघोरोह्रदयकंपनः भवभूमिपसैन्यानांतथाविजयवर्धनः यथाजीमूतघोषेणप्रह्रष्यंतिचबर्हिणः तथास्तुतवशब्देनहर्षोस्माकंमुदावहः यथाजीमूतशब्देनस्त्रीणांत्रासोभिजायते तथात्रतवशब्देनत्रस्यंत्वस्मद्दिषोरणे अथशंखमंत्रः पुण्यस्त्वंशंखपुण्यानामंगलानांचमंगलम् विष्णुनाविधृतोनित्यमतः शांतिप्रदोभव ।
छत्राचा मंत्र - " यथांबुदश्छादयति शिवायेमां वसुंधरां ॥ तथा छादय राजानं विजयारोग्यवृद्धये . " चामराचा मंत्र - " शशांककरसंकाश क्षीरडिंडीरपांडुर ॥ प्रोत्सारयाशु दुरितं चामरामरदुर्लभ ॥ " " अश्वानां वृद्ध्यर्थं रेवंतपूजां करिष्ये " असा संकल्प करुन " सूर्यपुत्र महाबाहो छायाह्रदयनंदन ॥ शांति कुरु तुरंगाणां रेवंताय नमोनमः ॥ " या मंत्रानें रेवंताची पूजा करावी . अश्वचा पूजामंत्र - " गंधर्वकुलजातस्त्वं मा भूयाः कुलदूषकः ॥ ब्रह्मणः सत्यवाक्येन सोमस्य वरुणस्य च ॥ प्रभावाच्च हुताशस्य वर्धय त्वं तुरंगमान् ॥ तेजसा चैव सूर्यस्य मुनीनां तपसा तथा ॥ रुद्रस्य ब्रह्मचर्येण पवनस्य बलेन च ॥ स्मरत्वं राजपुत्रत्वं कौस्तुभं च मणिं स्मर ॥ यां गतिं ब्रह्महा गच्छेन्मातृहा पितृहा तथा ॥ भ्रूणहाऽनृतवादी च क्षत्रियश्च पराड्मुखः ॥ सूर्याचंद्रमसौ वायुर्यावत्पश्यंति दुष्कृतं ॥ व्रजाश्व तां गतिं क्षिप्रं तच्च पापं भवेत्तव ॥ निष्कृतो यदि गच्छेथा युद्धाध्वनि तुरंगम ॥ रिपून् विजित्य समरे सह भ्रात्रा सुखी भव " ॥ ध्वजाचा मंत्र - " शक्रकेतो महावीर्य श्यामवर्णार्चयाम्यहं ॥ पत्रिराज नमस्तेस्तु तथा नारायणध्वज ॥ काश्यपेयारुणभ्रातर्नागारे विष्णुवाहन ॥ अप्रमेय दुराधर्ष रणे देवारिसूदन ॥ गरुत्मान्मारुतगतिस्त्वयि संनिहितो यतः ॥ सारवंत्यायुधान्यत्र रक्ष त्वं च रिपून् दह ॥ " पताकेचा मंत्र - " हुतभुग्वसवो रुद्रा वायुः सोमो महर्षयः ॥ नागकिन्नरगंधर्वयक्षभूतगणग्रहाः ॥ प्रमथास्तु सहादित्यैर्भूतेशो मातृभिः सह ॥ शक्रः सेनापतिः स्कंदो वरुणश्चाश्रितास्त्वयि ॥ प्रदहंतु रिपून्सर्वान् राजा विजयमृच्छतु ॥ यानि प्रयुक्तान्यरिभिरायुधानि समंततः ॥ पतंतूपरि शत्रूणां हतानि तव तेजसा ॥ हिरण्यकशिपोर्युद्धे युद्धे देवासुरे तथा ॥ कालनेमिवधे यद्वद्यद्वत्र्त्रिपुरघातने ॥ शोभितासि तथैवाद्य शोभयास्मांश्च संस्मर ॥ नीलान् श्वेतानिमान् दृष्ट्वा नश्यंत्वाशु नृपारयः ॥ व्याधिभिर्विविधैर्घोरैः शस्त्रैश्च युधि निर्जिताः ॥ पूतना रेवती नाम्ना कालरात्रिश्च या स्मृता ॥ दहत्वाशु रिपून् सर्वान्पताके त्वं मयार्चिता ॥ " आतां गजाचा मंत्र - " कुमुदैरावणौ पद्मः पुष्पदंतोऽथ वामनः ॥ सुप्रतीकोंऽजनो नील एतेष्टौ देवयोनयः ॥ तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च वनान्यष्टौ समाश्रिताः ॥ मंदो भद्रो मृगश्चैव गजः संकीर्ण एव च ॥ वने वने प्रसूतास्ते यूथानि सुमहांति च ॥ पांतु त्वां वसवो रुद्रा आदित्याः समरुद्गणाः ॥ भर्तारं रक्ष नागेंद्र स्वामिवत्प्रतिपाल्यतां ॥ अवाप्नुहि जयं युद्धे गमने स्वस्ति नो व्रज ॥ श्रीस्ते सोमाद्वलं विष्णोस्तेजः सूर्याज्जवोऽनिलात् ॥ स्थैर्यं मेरोर्जयं रुद्राद्यशो देवात्पुरंदरात् ॥ युद्धे रक्षंतु नागास्त्वां दिशश्च सह दैवतैः ॥ अश्विनौ सह गंधर्वैः पांतु त्वां सर्वतः सदा ॥ " आतां खड्गमंत्रः - " असिर्विशसनः खड्गस्तीक्ष्णधारो दुरासदः ॥ श्रीगर्भो विजयश्चैव धर्मधारस्तथैव च ॥ एतानि एव नामानि स्वयमुक्तानि वेधसा ॥ नक्षत्रं कृत्तिका ते तु गुरुर्देवो महेश्वरः ॥ रोहिण्यश्च शरीरं ते दैवतं च जनार्दनः ॥ पिता पितामहो देवस्त्वं मां पालय सर्वदा ॥ नीलजीमूतसंकाशस्तीक्ष्णदंष्ट्रः कृशोदरः ॥ भावशुद्धो मर्षणश्च अतितेजास्तथैव च ॥ इयं येन धृता क्षोणी हतश्च महिषासुरः ॥ तीक्ष्णधाराय शुद्धाय तस्मै खड्गाय ते नमः ॥ " छुरिकेचा मंत्र - " सर्वायुधानां प्रथमं निर्मितासि पिनाकिना ॥ शूलायुधाद्विनिष्कृष्य कृत्वा मुष्टिग्रहं शुभमं ॥ चंडिकायाः प्रदत्तासि सर्वदुष्टनिबर्हिणी ॥ तया विस्तारिता चासि देवानां प्रतिपादिता ॥ सर्वसत्वांगभूतासि सर्वाशुभनिबर्हिणी ॥ छुरिके रक्ष मां नित्यं शांतिं यच्छ नमोस्तु ते ॥ " कटारपूजा मंत्र - " रक्षांगानि गजान् रक्ष रक्ष वाजिधनानि च ॥ मम देहं सदा रक्ष कट्टारक नमोस्तु ते " कट्टारक म्हणजे मध्यदेशांत कटारी अशी प्रसिद्ध आहे . धनुष्याचा मंत्र - " सर्वायुधमहामात्र सर्वदेवारिसूदन ॥ चाप मां समरे रक्ष साकं शरवरैरिह ॥ धृतं कृष्णेन रक्षार्थं संहराय हरेण च ॥ त्रयीमूर्तिगतं देवं धनुरस्त्रं नमाम्यहं ॥ " कुंतपूजा मंत्र - " प्रास पातय शत्रूंस्त्वमनया नाकमायया ॥ गृहाण जीवितं तेषां मम सैन्यं च रक्षतां " ॥ चर्म ( ढाल ) पूजा मंत्र - " शर्मप्रदस्त्वं समरे चर्म सैन्ये यशोद्यमे ॥ रक्ष मां रक्षणीयोहं तापनेय नमोस्तु ते ॥ " कनकदंडपूजा मंत्र - " प्रोत्सारणाय दुष्टानां साधुसंरक्षणाय च ॥ ब्रह्मणा निर्मितश्चासि व्यवहारप्रसिद्धये ॥ यशो देहि सुखं देहि जयदो भव भूपतेः ॥ ताडयस्व रिपून् सर्वान् हेमदंड नमोस्तु ते ॥ " दुंदुभिपूजा मंत्र - " दुंदुभे त्वं सपत्नानां घोरो ह्रदयकंपनः ॥ भवभूमिपसैन्यानां तथा विजयवर्धनः ॥ यथा जीमूतघोषेण प्रह्रष्यंति च बर्हिणः ॥ तथास्तु तव शब्देन हर्षोस्माकं मुदावहः ॥ यथा जीमूतशब्देन स्त्रीणां त्रासोभिजायते ॥ तथात्र तव शब्देन त्रस्यंत्वस्मद्दिषो रणे ॥ " शंखाचा पूजामंत्र - " पुण्यस्त्वं शंख पुण्यानां मड्गलानां च मंगलं ॥ विष्णुना विधृतो नित्यमतः शांतिप्रदो भव ॥ "


text:
मोर पर संस्कृत निबंध। Essay on Peacock in Sanskrit
भारतस्य राष्ट्रखगः मयूरः अस्ति। मयूरः सर्वखगेषु सुन्दरः अस्ति। एतस्य केका प्रसिद्धा। आकाशे मेघाः गर्जन्ति। तदा एषः मयूरः आनंदति नृत्यति च। तस्य नृत्यं अतीव नयनमनोहरम्। नर्तनसमये कलापः विस्तृतः भवति। एतस्य पिच्छस्य विविधाः वर्णाः। एतस्य पिच्छे नीलवर्णस्य आधिक्यं भवति। हरितः, पीतः, नीलः अपि वर्णाः मयूरस्य पिच्छे सन्ति। एते वर्णाः आकर्षकाः। अतः मयूरः सर्वेषां चित्तानि आकर्षति।
एतस्य चञ्चूः किञ्चित् दीर्धा। मस्तके शिखा भवति। नृपस्य मस्तके मुकुटं भवति, तथा मयूरस्य मस्तके शिखा विराजते। अतः शिखी इति अपि जनाः तं वदन्ति। एतस्य सम्पूर्णं शरीरं सुन्दरं परन्तु चरणौ असुन्दरौ। नृत्यसमये एतस्य चरणौ अपि सुन्दरौ भवतः। एतस्य कण्ठः नीलः। अतः नीलकंठः इति एनम् अपि, सर्वे वदन्ति।
मयूरः वने वसति। वृक्षेषु आरोहति। सः भूमौ चलति, धावति आकाशे उड्डयते च। सः सर्पान् अपि भक्षयति। सः मानवान् सर्पेभ्यः रक्षति।
शंकरस्य वाहनं वृषभः। विष्णोः वाहनं गरुड़ः। गणेशस्य वाहनं मूषकः तथा सरस्वत्याः वाहनं मयूरः।
SHARE THIS


text:
नरेन्द्र मोदी
नरेन्द्र दामोदरदास मोदी ( ( शृणु)) मोदिवर्यस्य समर्थत्वेन दूरदर्शि नेतुः स्वरूपे आदरं कुर्वन्ति। यः पारदर्शितया निश्चितरीत्या च सर्वेषां जीवनं परिवर्तयन् समीकुर्वन् च वर्तते। महोदयः कुशलः वक्ता निपुणः मन्त्रणाकारः चास्ति। श्रीनरेन्द्रमोदी ग्रामीणानां नागरिकानां समानं स्नेह प्राप्नोति। तस्य अनुयायिषु समाजस्य प्रत्येकसम्प्रदायस्य धर्मस्य - आर्थिकवर्गस्य च जनाः समाविष्टाः सन्ति।
अन्तर्विषयाः
जन्म, बाल्यं च[सम्पादयतु]
उत्तरगुजरातराज्यस्य महेसाणामण्डलस्य वडनगरनामकः कश्चन लघुग्रामः, यत्र १९५० तमे वर्षे 'सितम्बर'-मासस्य सप्तदशे (१७) दिनाङ्के नरेन्द्रमहोदयस्य जन्म अभवत्। संस्कृतेः प्रभावात् औदार्यं, परोपकारः, सामाजिकसेवामूल्यानि च बाल्यादेव वर्धितानि। १९५०-६० मध्ये भारत-पाकिस्थानयोः युद्धावसरे लघुवयसि अपि स्थानान्तरणावसरे सैनिकानां सेवां स्वेच्छया अकरोत्। १९६७ तमे वर्षे गुजरातराज्यस्य जलाप्लावेन पीडितानां सेवां कृतवान्। सङ्घटनात्मककार्येषु सामर्थ्यकारणतः मनोविज्ञाने च नैपुण्यकारणात् सः अखिलभारतीयविद्यार्थिपरिषदः छात्रनेतृत्वेन चितः। ततः तेन गुजरातराज्ये विभिन्नेषु सामाजिक-राजकीय-आन्दोलनेषु महत्त्वपूर्णा भूमिका ऊढा। किशोरावस्थायाः आरभ्य एव तेन बह्व्यः समस्याः बहूनि कष्टानि च सम्मुखीकृतानि, परं स्वव्यक्तित्वस्य सम्पूर्णशक्त्याः साहसेन च सर्वाण्यपि आह्वानानि अवसररूपेण परिवर्तितानि। विशिष्य यदा उच्चशिक्षणं प्राप्तुं तेन महाविद्यालय विश्वविद्यालये च प्रवेशः प्राप्तः तदा तस्य मार्गः सङ्घर्षैः कष्टदायकपरिश्रमैः च आवृतः आसीत् परं जीवनसङ्घर्षे सः सर्वदा एकः योद्धा आसीत्, सत्यनिष्ठः, सैनिकः च आसीत्। एकवारं पदं पुरः स्थापयित्वा न कदापि पृष्ठतः अवलोकितम्। तेन न कदापि पराजयः अङ्गीकृतः। एवं दृढश्चियेनैव सः राजनीतिशास्त्रम् अधिकृत्य अनुस्नातकाध्ययनं समापयितुं समर्थो जातः। येन भारतस्य सामाजिकः सांस्कृतिकः विकासः च सर्वदा इष्टः (लक्षितः) तादृशस्य राष्ट्रीयस्वयंसेवकसङ्घस्य सङ्घटनस्य कार्येण कार्यम् आरब्धम्। अनेन कार्येण एव निःस्वार्थता सामाजिकम् उत्तरदायित्वं समर्पणं राष्ट्रवादः च इत्येतेषां भावनाः आत्मसात् कृताः।
राजकीयजीवने मोदी[सम्पादयतु]
आर्. एस्. एस्.[२] मध्ये स्व-कार्यकालावसरे श्री नरेन्द्रमोदीवर्यः १९७४ तमे वर्षे भ्रष्टाचारविरुद्धे आन्दोलने आपत्काले यदा भारतीयनागरिकाणां मूलाधिकाराणां हननं जायमानम् आसीत् तदा तादृशेषु अवसरेषु तेन महत्त्वपूर्णाः भूमिकाः निरूढाः। मोदीजी अस्मिन् समये भूगर्भवासं कृत्वा गुप्ततया केन्द्रसर्वकारस्य दुष्टनीतिनां विरुद्धं शक्तिपूर्वकं युद्धं कृत्वा प्रजाशासनस्य (लोकशासनस्य) भावनां जीवितां रक्षितवान्। १९८७ तमे वर्षे भारतीयजनतापक्षे स्वात्मानं योजयित्वा राजनीतेः मुख्यधारायां प्रविष्टः। वर्षस्य अन्ते गुजरातराज्यस्य महामन्त्रिपदे सः नियुक्तः। तावता अत्यन्तं कुशलसङ्घटकत्वेन ख्यातिः अपि प्राप्ता। वस्तुतः तेन पक्षस्य कार्यकर्तृन् सक्रियान् कर्तुम् आह्वानरूपं कार्यं स्वीकृतम्। तस्मादेव कारणात् पक्षेण राजकीयलाभाः अपि प्राप्ताः। १९९० तमे वर्षे 'अप्रैल'-मासे केन्द्रीयशासने मिश्रसर्वकारस्य रचना अभूत्। कतिचन मासानाम् अनन्तरम् एव इदं राजनैतिकसम्मिश्रणं नष्टम् अभवत्। परं २/३ बहुमतं प्राप्य भारतीयजनतापक्षः गुजरातराज्ये सत्तारूढः जातः। तदा आरभ्य गुजरातराज्यस्य शासनसूत्रं भारतीयजनतापक्षस्य हस्ते अस्ति। १९८८ तः १९९५ पर्यन्तं यः कालः अतीतः तस्मिन्नेव काले श्रीनरेन्द्रमोदी वर्यस्य परिचयः कुशलः रणनीतिज्ञः इति रूपेण उद्भूतः। येन च गुजरातराज्ये भारतीयजनतापक्षः शासनकर्तृ-पक्षत्वेन सफलतापूर्वकं परिचायितः। अस्मिन्नेव काले अत्यन्तं महत्वपूर्णयोः द्वयोः कार्यक्रमयोः आयोजनस्य उत्तरदायित्वं मोदीमहोदयाय दत्तम्। तत्र प्रथमम् आसीत् श्रीमतः लाल कृष्ण आडवाणीमहाशयस्य सोमनाथात् आरभ्य अयोध्यां यावत् आयोजिता रथयात्रा। तद्वदेव भारतस्य दक्षिणभागात् कन्याकुमारीतः कश्मीरं यावत् एका यात्रा। १९९८ तमे वर्षे देहल्यां शासनं परिवत्र्य भारतीयजनतापक्षस्य उदयार्थं श्रेयो यदि देयः तर्हि तदेताभ्यां कार्यक्रमाभ्याम्, यस्य उत्तरदायित्वं मुख्यत्वेन मोदीवर्येण ऊढम्। १९९५ तमे वर्षे सः पक्षस्य राष्ट्रीयसचिवत्वेन नियुक्तः, तदनन्तरं भारतस्य पञ्च महत्त्वपूर्णराज्यानां कार्यभारः तस्मै प्रदत्तः। यश्च कस्यचिदपि युवनेतुः कृते एका अपूर्वा अद्वितीया च सिद्धिः अस्ति। १९९८ तमे वर्षे तेन सङ्घटनस्य महासचिवपदे पदोन्नतिः प्राप्ता। २००१ तमस्य वर्षस्य 'अक्तूबर'-मासात् आरभ्य यदा भारतस्य सर्वाधिकेषु समृद्धेषु प्रगतिशीलेषु राज्येषु एकतमस्य गुजरातराज्यस्य मुख्यमन्त्रित्वेन चितः जातः, तावत् पर्यन्तं सः महासचिवपदे आसीत्। राष्ट्रीयस्तरे तस्य कार्यकरणावसरे श्रीमता नरेन्द्र मोदी वर्येण जम्मु-काश्मीर सदृशस्य संवेदनशीलस्य राज्यस्य तथा तद्वदेव संवेदनशीलानाम् उत्तरपूर्वीयराज्यानाम् अन्येषां च प्रान्तस्तरीयाणां बहूनाम् आयामानाम् उपरि अवधानस्य उत्तरदायित्त्वं प्राप्तम्। बहूनां राज्यानां पक्षस्य सङ्घटनं समीकर्तुं तस्मै उत्तरदायित्वं दत्तम् आसीत्। राष्ट्रीयस्तरे कार्यकरणावसरे श्री नरेन्द्रमोदीवर्यः पक्षस्य महत्त्वपूर्ण - प्रवक्तृरूपेण उद्भूतः। यदा नैकाः महत्त्वपूर्णाः घटनाः घटिताः, तदा तेन विशिष्टाः भूमिकाः ऊढाः। कालान्तरेण सः समग्रेऽपि विश्वे यात्रां कृतवान् बहूनां देशानां प्रतिष्ठितैः नेतृभिः सह मिलितवान् वार्तालापं च कृतवान्। एतैः अनुभवैः न केवलं तस्य चिन्तनं विकसितं परं भारतस्य सेवां कर्तुं विश्वे च तस्य (भारतस्य) सामाजिकम् आर्थिकं च वर्चस्वं प्रस्थापयितुम उत्साहः वृद्धिं गतः। मुख्यमन्त्रित्वेन नरेन्द्र मोदी २००१ तमे वर्षे गुजरातसर्वकारस्य नेतृत्वं कर्तुं सः आहूतः। यदा श्रीमतः नरेन्द्रमोदीवर्यस्य सर्वकारेण ७ अक्तूबर २००१ तमे दिवसे शपथः स्वीकृतः तदा गुजरातराज्यस्य अर्थव्यवस्था २००१ तमस्य वर्षस्यैव जनवरीमासस्य भयावहेन भूकम्पेन नाशिता इव। बह्व्यः प्राकृतिकविपदः अपि तत्र कारणभूताः। तथापि एकेन कुशलव्यूहरचनाकारेण स्वस्य राष्ट्रीयैः आन्तरराष्ट्रीयैः अनुभवैः समृद्धो भूत्वा अस्याः समस्यायाः निराकरणं कर्तुं मार्गप्राप्तेः निर्णयः कृतः।
भूकम्पग्रस्तेभ्यः पुनर्वसनव्यवस्था[सम्पादयतु]
यदा मुख्यमन्त्रिरूपेण पदभारः गृहीतः तदा सर्वप्रथमम् आह्वानरूपं कार्यम् अर्थात् २००१ तमवर्षस्य विनाशकारी भूकम्पः[३]। तेन भूकम्पेन पीडितानां जनानाम् आवासव्यवस्था, पुनः आवासानां निर्माणं, पुनर्वसनप्रक्रिया च। सहस्त्रशः जनाः केषुचिदपि आश्रयस्थानेषु दैनन्दिनसुविधाः विना कथमपि जीवनं यापयन्ति स्म। साम्प्रतं श्रीनरेन्द्रमोदीवर्येण प्रतिकूलाः परिस्थितेयः अपि कथं विकासस्य अवसररूपेण परिवर्तिताः तदद्य दृष्टुं शक्यते। यदा पुनर्निर्माणस्य पुनर्वसनस्य च कार्यं चलति स्म तदा अपि श्रीमता नरेन्द्रमहोदयेन स्वस्य दूरदर्शित्वं न नाशितम्। गुजरातराज्येन सर्वदा औद्योगिकः विकासः एव लक्षितः आसीत्। परं नरेन्द्रमहोदयेन सर्वाङ्गिणाय - सामाजिकाय आर्थिकाय च विकासाय सुष्ठु-रीत्या सामाजिकक्षेत्रस्य उपरि ध्यानं केन्द्रितं कृत्वा तत् असन्तुलनं समीकर्तुं निर्णयः कृतः। श्रीमता नरेन्द्रमोदीवर्येण पञ्चामृतयोजना कल्पिता। राज्यस्य सर्वाङ्गिणाय विकासाय पञ्चसूत्रीया रणनीतिः।
विकासपुरुषः नरेन्द्र मोदी[सम्पादयतु]
तस्य नेतृत्वे शिक्षणं - कृषिः आरोग्यसेवया सहितं नैकेषु क्षेत्रेषु महत् परिवर्तनं दृष्टुं शक्यते। तेन राज्यस्य उज्वलभविष्याय स्वदृष्टिः स्थिरीकृता। नीति-अनुगुणं परिवर्तनम् आनेतुं कार्यक्रमाः आरब्धाः। सर्वकारस्य प्रशासनविभागानां पुनः व्यवस्थां कृत्वा गुजरातं सफलतापूर्वकं समृद्धिपथम् आनीतवान् माननीयः नरेन्द्रमोदीवर्यः। सत्तारूढे सति १०० दिनेषु एव (शतं दिनानाम् अनन्तरमेव) जनाः तस्य आशयान् क्षमताः कार्यशैलीं च ज्ञातवन्तः। स्वस्य व्यवस्थापनकुशलतायाः स्पष्टदूरदर्शितायाः सच्चारि-त्र्यस्य च कौशलानां कारणतः २००२ तम वर्षस्य दिसम्बरमासस्य सामान्येषु निर्वाचनेषु प्रत्यक्षतया भव्यः विजयः प्राप्तः। एवं च मोदी सर्वकारः विधानसदनस्य १८२ स्थानानि प्राप्य स्पष्टेन बहुमतेन पुनः निर्वाचितः। विजयोऽयं अङ्कानां (गणनादृष्या) दृष्टया उत्कृष्टः आसीत् यतोऽहि विपक्षेन कोङ्ग्रेसपक्षेन गुजरातराज्यस्य निर्वाचनाय स्वस्य राष्ट्रीयस्तरीयानां स्त्रोतसाम् उपरि अधिकम् अवधानं दत्तम् आसीत्। विपक्षेण महता प्रमाणेन चालितं निन्दात्मकं प्रचाराभियानं कुशलतापूर्वकं पारं कृत्वा श्री नरेन्द्र मोदीवर्येण मुख्याय विपक्षाय लज्जास्पदः पराजयः प्रदत्तः, यस्य वैशाल्येन मित्राणि शत्रवः च समानतया चकिताः (दिङ्मूढाः) अभूवन्। २००२ तमे वर्षे यदा तेन गुजरातराज्यस्य मख्यमन्त्रित्वेन द्वितीयवारं शपथः स्वीकृतः तदा तस्य शपथविधिसमारोहस्य आयोजनं स्टेडियममध्ये करणीयम् अभवत्। कारणम् एकमेव आसीत् यत् विशाल सङ्ख्यायां जनाः स्वस्य प्रियं नेतारं दृष्टुं श्रोतुं च इच्छन्ति स्म, यैः जनैः एतावता उत्साहेन विजयी कृतः। जनानाम् आकांक्षाः अपेक्षाः च तेषाम् अपेक्षायाः अपेक्षया अपि अधिकं तोषिताः। अद्यत्वे गुजरातराज्यं विविधक्षेत्रेषु अग्रेसरं विद्यते तद् भवतु नाम इ-गवर्नन्स स्यात्, धननिवेशः स्यात्, दारिद्रय - निवारणं विद्युत् व्यवस्था वा स्यात्, एस् ई झेड स्यात्, मार्गनिर्माणं स्यात् आर्थिकीव्यवस्था स्यात् वा यत् किमपि अन्यत् क्षेत्रं स्यात् - एतेषु सर्वेषु अपि विषयेषु केन्द्रे जनानां सहभागिता अस्त्येव। बहूनाम् अवरोधानाम् अनन्तरमपि नरेन्द्रमोदीवर्येण निर्धारितं यत् कथमपि नर्मदासेतुबन्धः १२१.९ मीटर परिमितम् औन्नत्यं प्राप्नुयात्। यैः अस्मिन् कार्ये अवरोधः उत्पादितः तेषां विरुद्धं महोदयेन उपवासाः अपि आचरिताः। सुजलां सुफलाम् इति तादृशी काचित् योजना विद्यते यथा गुजरातराज्ये जलस्त्रोतसाम् एकं ग्रिड निर्मातुं जलं रक्षितुं तथा तस्य योग्यदिशि उपयोगस्य दिशायां द्वितीयम् एकम् अभिनवपदम् अस्ति। सोइल हेल्थ कार्ड, रोमिंग रेशन कार्ड, रोमिंग स्कूल कार्ड इत्यादीनाम् आरम्भः इत्येतादृशाः केचित् नवीनविचाराः राज्यस्य सामान्यमनुष्यान् प्रति तस्य चिन्ताः दर्शयन्ति। कृषिमहोत्सवः, चिरञ्जीवी योजना, मातृवन्दना, पुत्रिरक्षाभियानं (बेटी बचावो), ज्योतिग्रामयोजना, कर्मयोगी योजना च। इति एतादृशीनां बह्वीनां योजनानाम् उद्देश्यम् अर्थात् गुजरातराज्यस्य सर्वांङ्गिविकासः। अनेन प्रकारेण पुरोगमनाय दृष्टिः विचाराः समयानुसारम् आचरणं च श्री नरेन्द्रमोदीमहाशयं सत्यनिष्ठराजनेतुः रूपेण प्रमाणितं करोति यः च भाविनः जनानां कृते विचारयति। अन्येषां राजनेतृणां पृष्ठभूम्याः पृथगेव, ये तु केवलम् अग्रिमाय निर्वाचनाय एव विचारयन्ति। नवीनविचारैः युक्तेन ऊर्जावता (उष्मापूर्णेन) युवलोकनेतृत्वेन व्याप्तेन श्री नरेन्द्रमोदीवर्येण स्वविचाराः सफलतापूर्वकं गुजरातराज्यस्य जनजनपर्यन्तं प्रापिताः। सः पञ्चकोटितः अधिकजनानां विश्वासं सम्पादयितुं तेषाम् आशाः च जागरयितुं समर्थः अभवत्। लक्षशः जनान् अर्थात् न केवलं तावदेव सामान्याति - सामान्यं जनमपि तस्य नाम्ना आह्वयति इति तस्य स्मृतिशक्तेः कारणात् सः प्रजानां प्रियः जातः अस्ति। आध्यात्मिकान् नेतृन् (धर्मगुरून्) प्रति तस्य अत्यन्तम् आदरः इति कारणात् सर्वधर्माणां सामीप्याय साहाय्यं प्राप्तम् अस्ति। भिन्न-भिन्नप्रकारेण आयं (आर्थिकम्) कर्तृणां समूहेन विविधधर्मैः पृथक्तया राजकीयसम्बन्धितः गुजरातराज्यस्य केनचित् विशालेन समूहेन मोदी वर्यस्य समर्थत्वेन दूरदर्शि नेतुः स्वरूपे आदरं कुर्वन्ति। यः पारदर्शितया निश्चितरीत्या च सर्वेषां जीवनं परिवर्तयन् समीकुर्वन् च वर्तते। महोदयः कुशलः वक्ता निपुणः मन्त्रणाकारः चास्ति। श्रीनरेन्द्रमोदी ग्रामीणानां नागरिकानां समानं स्नेह प्राप्नोति। तस्य अनुयायिषु समाजस्य प्रत्येकसम्प्रदायस्य धर्मस्य - आर्थिकवर्गस्य च जनाः समाविष्टाः सन्ति। तस्य नेतृत्वकौशलेनैव गुजरातराज्येन समग्रविश्वात् बहूनि सन्मानानि बहवः पुरस्काराः च प्राप्ताः सन्ति। यथा - आपद्काले व्यवस्थापनाय संयुक्तराष्ट्रपक्षतः सासाकावा पुरस्कारः रचनात्मकाय सक्रियाय च प्रशासनाय कोमनवेल्थ एसोसियेशन फोर पब्लिक एडमिनिस्ट्रिेशन एण्ड मेनेजमेण्ट एवं युनेस्को इत्यनयोः पुरस्कारः (एवोर्ड) ई-गवर्नन्सनिमित्तं सी.एस.आई. पुरस्कारः च। वस्तुतः तु प्रजाभिः सततं वर्षत्रयं यावत् श्री नरेन्द्र मोदीवर्याय सर्वश्रेष्ठस्य मुख्यमन्त्रिणः स्थानं प्रदत्तम् अस्ति तदेव तस्य महतीनां सिद्धिनां वैशाल्यं दर्शयति। गुजरातं विश्वस्य पुरतः चित्रयितुं तेन आरब्धम् अद्भुतम् अभियानम् अर्थात् वायब्रण्टगुजरातम्। येन अभियानेन समग्रजगतः धननियोजकानां ध्यानं गुजरातं प्रति आकृष्टम्। गतेभ्यः बहुभ्यः वर्षेभ्यः गुजरातराज्ये द्वि-अङ्की वृद्धिः दृष्टुं शक्या। अनेन प्रकारेण सततगतिशीलम् इदं गुजरातम् अग्रे सरति तदा अयं यात्रिकः समयसिकतायां स्वपदचिह्नानि त्यजन् माइलस्टोन इत्येनं स्माइलस्टोन मध्ये परिवर्तितं कृत्वा २०१० तमे वर्षे राज्यस्य स्वर्णिम जयन्ती उत्सवः आचरणीयः इति लक्ष्यं मनसि निधाय उत्तरोत्तरं प्रयाणम् अनुवर्तितम् एव। अत एव गुजरातम् अधुना विश्वस्य विकसितेषु अर्थतन्त्रेषु सगर्वं तिष्ठति। प्राथमिककक्षायाः आरभ्य उच्चतमं स्थानं प्राप्तुं तस्य राजकीययात्रायाः निरीक्षणमपि तस्य गात्रस्य वर्धमानं व्यापं दर्शयति। नेतृत्वस्य विचारान् आदर्शान् च दृष्टुम इच्छुकः अत्र तद् दृष्टुं शक्नोति। अत्र तादृशम् एकम् अनुकरणीयम् आदर्शं व्यक्तित्वं दर्शयति यत् केन प्रकारेण चारित्र्येण साहसेन समर्पणेन शेक्त्या च सम्पन्नः युवा अल्पकाल एव रचनात्मकं नेतृत्वं कर्तुं शक्नोति। सार्वजनिके जीवने प्रायः तथा दुष्टुं न लभ्यते यत् दृढसेवाभावनया उद्धेश्यस्य द्रढतया युतः कश्चित् जनः जनानां तावन्तं स्नेहं प्राप्नोति यः च स्वयं तेषु तावदेव स्निह्यति। सः अत्यन्तं स्वल्पेनैव कालेन भाग्यवता जनस्वरूपेण उद्भूतः अस्ति।
प्रधानमन्त्रित्वेन नरेन्द्र मोदी[सम्पादयतु]
२०१४ तमस्य वर्षस्य मई-मसास्य षड्विंशतितमे (२६/५/२०१४) दिनाङ्के राष्ट्रपतिः प्रणब मुखर्जि तेन प्रधानमन्त्रिशपथम् अकारयत् [४]। अधुना सः प्रधानमन्त्रित्वेन देशस्य मार्गदर्शनं कुर्वन् अस्ति।
सम्बद्धाः लेखाः[सम्पादयतु]
- स्वच्छभारताभियानम्
- पुत्री रक्ष्यतां, पुत्री पाठ्यतां योजना
- प्रधानमन्त्रिजनधनयोजना
- भारते निर्मीयन्ताम्
- मनोवार्ता
- सुकन्यासमृद्धिलेखायोजना
- वस्तुसेवयोः करः (भारतम्)
उल्लेखः[सम्पादयतु]
- ↑ http://erms.gujarat.gov.in/ceo-gujarat/FileLoc/LS2014/20/Narendra_Modi019006.PDF
- ↑ Menon, Kalyani Devaki (2012). Everyday Nationalism: Women of the Hindu Right in India.. p. 26.: University of Pennsylvania Press.. ISBN 978-0812222340..
- ↑ Phadnis, Aditi (2009). Business Standard Political Profiles of Cabals and Kings. pp. 116–21.: Business Standard Books.. ISBN 978-81-905735-4-2.. http://books.google.co.in/books?id=qT7QvviGoJsC&pg=PA116&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false.
- ↑ ""Narendra Modi is sworn in as the 15th Prime Minister of India"". The Times of India. 26 May 2014. Retrieved 18 नवम्बर 2014.


text:
सूत्रच्छेद:
द्वन्द्वे - सप्तम्येकवचनम् , च - अव्ययम्
सम्पूर्णसूत्रम्
Unavailable at the moment
सूत्रार्थ:
This sutra is not updated yet.
The sutras are being written one by one, so this sutra will eventually get updated. Meanwhile, you can refer to the commentaries below.
One-line meaning in English
This sutra is not updated yet.
काशिकावृत्तिः
द्वन्द्वे च समासे सर्वादीनि सर्वनामसंज्ञानि न भवन्ति । पूर्वापराणाम्, कतरकतमानाम् ॥
Text Unavailable. If you can help in fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!
अयं समुदायस्यैव निषेधो नावयवानाम्, कुतः ? त्यादादीनां तावत् "त्यदादीनि सर्वैर्नित्यम्" इति एकशेषेण भाव्यम्, प्राक् च त्यादादिभ्योऽकारान्ताः,तत्र न काकचोर्विशेषः; शर्वनाम्नो वृत्तिमात्रे पुंवद्भावः" त्विष्यत एव-दक्षिणोतरपूर्वाणामिति, सोऽयं प्रतिषेधो ज्ञापयति-"अस्ति सर्वनामसंज्ञायां तदन्तविधिः" इति ॥
सिद्धान्तकौमुदी
द्वन्द्वे उक्ता संज्ञा न । वर्णाश्रमेतराणाम् । समुदायस्यायं निषेधो न त्ववयवानाम् । नचैवं तदन्तविधिना सुट्प्रसङ्गः । सर्वनाम्नो विहितस्यामः सुडिति व्याख्यातत्वात् ॥
तदाह--द्वन्द्वे उक्तेति। सर्वनामसंज्ञा नेत्यर्थः। वर्णाश्रमेतराणामिति। `वर्णाश्रमेतराणां नो ब्राऊहि धर्मानशेषतः` इति याज्ञवल्क्यस्मृतिः। वर्णाश्चाअश्रमाश्च इतरे चेति द्वन्द्वः। अत्र सर्वनामत्वाऽभावादामि सर्वनाम्न इति न सुट्। समुदायस्यैवेति। द्वन्द्वे विद्यमानानि यानि सर्वादीनि तानि सर्वनामानि न स्युरिति नाऽर्थः, विद्यतिक्रियाध्याहारे गौरवात्। किन्तु द्वन्द्वे सर्वनामसंज्ञा न भवतीति प्रधानभूतया निषेध्यवनक्रिययैव द्वन्द्वस्याधारतयाऽन्वयः। द्वन्द्वाधारा सर्वनामसंज्ञा न भवतीत्यक्षरार्थः। द्वन्द्वस्य सर्वनामसंज्ञा नेति फलितम्। वर्णाश्रमतरेत्यादिसमुदायस्यैव द्वन्द्वता नतु तदवयवानाम्। एवंच वर्णाश्रमेतरेत्यादिसमुदायस्यैव सर्वनामत्वनिषेधो नतु तदवयवानामिति वस्तुस्तितिकथनम्। ननु द्वन्दावयवानां सर्वनामत्वनिषेधाऽभावे वर्णाश्रमेतरशब्दे इतरशब्दस्य सर्वनामतया ततः परस्यामः सुटि वर्णाश्रमेतरेषामिति स्यात्। नच अवर्णान्तात्सर्वनाम्नोऽह्गात्परस्यामः सुड्विधीयते। ततश्च वर्णाश्रमेतरशब्दस्य समुदायस्य द्वन्द्वतया सर्वनामत्वनिषेधेऽपि तदवयवस्य इतरशब्दस्य सर्वनामतया तदन्ताङ्गात्परत्वादामः स#उट् स्यात्। न चैवं सति द्वन्द्वस्य तन्निषेधात्। इतरशब्दस्तु सर्वनामसंज्ञकः,न ततो विहित आम्, आमः समुदायादेव विधानात्। अतो न सुडिति भावः। `अवर्णान्तादङ्गात्सर्वनाम्नो विहितस्यामः सु`डिति व्याख्याने तु येषां तेषामित्यत्राऽव्याप्तिः। अतोऽवर्णान्तादङ्गात्परस्य सर्वनाम्नो विहितस्यामः सुडित्येव व्याख्येयम्।
द्वन्द्वे च। समुदायस्येति। तत्रैव द्वन्द्वशब्दस्य मुख्यत्वात्। न च `द्वन्द्वे यानि सर्वादीनी`ति संबन्धः, कारकाणां क्रिययैवान्वयात्। न च `द्वन्द्वे विद्यमानानि यानी`ति संबन्धः, विद्यतिक्रियाध्याहारे गौरवात्, निषेध्याया भवतिक्रियाया एव प्राधान्येन तदन्वयस्यैव न्याय्यत्वाच्चेति भावः।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. If you can help in fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!


text:
अग्निपुराणम्/अध्यायः २९६
पञ्चाह्गरुद्रविधानम्[सम्पाद्यताम्]
अग्निरुवाच
वक्ष्ये रुद्रविधानन्तु पञ्चाङ्गं सर्व्वदं परं ।
हृदयं शिवसङ्कल्पः शिवः सूक्तन्तु पौरुषम् ।। २९६.१ ।।
शिखाभ्यः सम्भृतं सूक्तमाशुः कवचमेव च ।
शतरुद्रियमस्त्रञ्च रुद्रस्याह्गानि पञ्च हि ।। २९६.२ ।।
पञ्चाङ्गान्न्यस्य तं ध्यात्वा जपेद्रुद्रांस्ततः क्रमात् ।
यज्जाग्रत इति रूक्तं यदृचं मानसं विदुः ।। २९६.३ ।।
ऋषिः स्याच्छिवसङ्कल्पश्छन्दस्त्रिष्टुवुदाहृतं ।
शिवः सहस्रशीर्षेति तस्य नारायणोऽप्यृपिः ।। २९६.४ ।।
देवता पुरुषोऽनुष्टुप्छन्दो ज्ञेयञ्च त्रेष्टुभम् ।
अभ्यश्रसम्भृतं सूक्तमृषिरुत्तरगोनरः ।। २९६.५ ।।
आद्यानान्तिसृणां त्रिष्टुप्छन्दोऽनुष्टुव्द्वयोरपि ।
छन्दस्रैष्टुभमन्त्यायाः पुरुषोऽस्यापि देवता ।। २९६.६ ।।
आशुरिन्द्रो द्वादशानां छन्दस्त्रिष्टुवुदाहृतं ।
ऋषिः प्रोक्तः प्रतिश्थः सूक्ते सप्तदशार्च्चके ।। २९६.७ ।।
पृथक्पृथक् देवताः स्युः पुरुविदङ्गदेवता ।
अवशिष्टदैवतेषु छन्दोऽनुष्टुवुदाहृतं ।। २९६.८ ।।
असौ यमो भवित्रीन्द्रः पुरुलिङ्गोक्तदेवताः ।
पङ्क्तिच्छन्दोऽथ मर्म्माणि त्वपलिङ्गोक्तदेवताः ।। २९६.९ ।।
रौद्राध्याये च सर्व्वस्मिन्नार्ष स्यात् परमेष्वपि ।
प्रजापतिर्व्व देवानां कुत्सस्य तिसृणां पुनः ।। २९६.१० ।।
मनोद्वयोरुमैका स्याद्रुद्रो रुद्राश्च देवताः ।
आद्योनुवाकोऽथ पूर्व्व एकरुद्राख्यदैवतः ।। २९६.११ ।।
छन्दो गायत्र्यमाद्याया अनुष्टुप् तिसृणामृचाम् ।
तिसृणाञ्च तथा पङ्क्तिरनुष्टुवथ संस्मृतम् ।। २९६.१२ ।।
द्वयोश्च जगतीछन्दो रुद्राणामप्यशीतयः ।
हिरण्यवाहवस्तिस्रो नमो वः किरिकाय च ।। २९६.१३ ।।
पञ्चर्च्चो रुद्रदेवाः स्युर्मन्त्रो रुद्रानुवाककः ।
विशके रुद्रदेवास्ताः प्रथमा वृहती स्मृता ।। २९६.१४ ।।
ऋग्द्वितीया त्रिजगती तृतीया त्रिष्टुवेव च ।
अनुष्टुभो यजुस्तिस्र आर्यादिज्ञः सुसिद्धिभाक् ।। २९६.१५ ।
त्रैलोक्यमोहनेनापि विषव्याध्यरिमर्द्दनं ।
इँ श्रीँ ह्रीँ ह्रैँ हूँ त्रैलोक्यमोहनाय विष्णवे नमः ।। २९६.१६ ।।
ओं इँ इँ उग्रवीरं महाविष्णुं ज्वलन्तं सर्वतोमुखं ।
नृसिंहं भीषणं भद्रं मृत्युमृत्युन्नमाम्यहं ।। २९६.१७ ।।
अयमेव तु पञ्चाङ्गो मन्त्रः सर्वार्थसाधकः ।
द्वादशाष्टाक्षरौ मन्त्रौ विषव्याधिविमर्द्दनौ ।। २९६.१८ ।।
कुब्जिका त्रिपुरा गौरी चन्द्रिका विष्हारिणी ।
प्रसादमन्त्रो विषहृदायुरारोग्यवर्द्धनं ।। २९६.१९ ।।
सौरो विनायकस्तद्वद्रुद्रमन्त्राः सदाखिलाः ।। २९६.२० ।।
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये पञ्चाङ्गरुद्रविधानं नाम षण्नवत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ।।


text:
सुदीर्घकालं जीवन् अपि मानवः इतोऽपि अधिककालं जीवितुम् इच्छति । एषः मानवस्य स्वभावः । परन्तु तदेव जीवनम् उन्नतध्येयसाधननिमित्तं यदि भवति तर्हि तत् नितरां प्रशस्यते । सप्तर्षिषु अन्यतमस्य भरद्वाजस्य कथा अत्र उत्तमम् उदाहरणम् अस्ति । भरद्वाजः अत्रिमुनेः पुत्रः आदिकाव्यस्य रामायणास्य कर्तुं वाल्मीकिमुनेः शिष्यः च । सः वेदाध्ययने, देवध्याने च निरतः आसीत् । यदा मराकालः सन्निहितः तदा पुनः इन्द्रस्य ध्यानं कृत्वा - ‘मम आयुः वर्धयतु’ इति प्रार्थितवान् भरद्वाजः । प्रत्यक्षीभूतः इन्द्रः भरद्वाजम् आत्मना सह किञ्चिद्दूरं नीतवान । दूरे उन्नताः त्र्यः पर्वताः द्दश्यन्ते स्म । इद्न्रः भरद्वज्स्य अञ्जल्यां मुष्टित्रयपरिमिताः सिकताः स्थापितवान् । भरद्वाजः मौनं स्थितवान् आसीत् ।
"दूरे स्थितानां पर्वतानां महत्वं मनसि निधाय भवान् वदतु -अञ्जल्यां स्थितानां सिकतानां परिमाणं कियत् ?" इति प्रुष्ट्वान क्न्द्रः । "क्क ते पर्वताः क्क च अञ्जलिमिताः सिकताः ! महत् अन्तरम् एतयोः " इति उक्तवान् भाद्वाजः । तदा इन्द्रः -"भवता ज्ञातं वेदज्ञानम् अपि मुष्टिपरिमितम् एव । बवता पर्वतपरिमितं ज्ञातव्यम् अस्ति " इति उक्तवान् इन्द्रः । भरद्वाजः मदवचनात् भीतः सन्- यावत् ज्ञातं तावता अलम् इति वदेत् , अथवा अहङ्कार्ण -मया सर्वं ज्ञातम् अस्ति इति व वदेत्’ इति इन्द्रः चिन्तितवान् आसीत् । भरद्वाजः तु किञ्चितकालं यावत् मौनं स्थित्वा - "तर्हि ज्ञानं नाम तावत् बृहत वा ! तत् मया सम्पादनीयम । भवतः आशीर्वादःअ अस्ति चेत् तान् त्रीन् अपि पर्वतान् मदीयान् करिष्यामि" इति म्,अहता विनयेन उक्तवान । भरद्वाजस्य द्दढम् आत्मविश्वासम्, उन्नतध्येयं च ज्ञात्वा इन्द्रः आश्चर्यचकितः अभवत् । सः भरद्वाजं पुनः अपि शतवर्षपरिमितेन आयुषा अनुगृह्य अद्दश्यतां गतः ।


text:
अग्निपुराणम्/अध्यायः २५५< अग्निपुराणम्
अग्निरुवाच
तपस्विनो दानशीलाः कुलीनाः सत्यवादिनः ।
धर्म्मप्रधाना ऋजवः पुत्रवविते दवीविवुतीः ।। २५५.१ ।।
पञ्चयज्ञक्रियायुक्ताः साक्षइणः पञ्च वा त्रयः ।
यथाजाति यथावर्ण सर्व्वे सर्व्वेषु वा स्मृताः ।। २५५.२ ।।
स्त्रीवृद्धबालकितवमत्तोन्मत्ताभिशस्तकाः ।
रङ्गावतारिपाषण्डिकूटकृद्विकलेन्द्रियाः ।। २५५.३ ।।
पतिताप्तान्नसम्बन्धिसहायरिपुतस्कराः ।
असाक्षिणः सर्व्वसाक्षई चौर्य्यपारुष्यसाहसे ।। २५५.४ ।।
उभयानुमतः साक्षई भवत्येकोपि धर्म्मवित ।
अब्रुवन् हिनरः साक्षअयमृणं सदशबन्धकम् ।। २५५.५ ।।
राज्ञा सर्वं प्रदाप्यः स्यात् षट्चत्वारिंशकेऽहनि ।
न ददाति हि यः साक्षअयं जानन्नपि नराधमः ।। २५५.६ ।।
स कूटसाक्षइणआं पापैस्तुल्यो दण्डेन चैव हि ।
साक्षिणः श्रावयेद्वादिप्रतिवादिसमीपगान् ।। २५५.७ ।।
ये पातककृतां लोका महापातकिनां तथा ।
अग्निदानाञ्च ये लोका ये च स्त्रीबालघातिनां ।। २५५.८ ।।
तान् सर्व्वान् समवाप्नोति यः साक्ष्यमनृतं वदेत् ।
सुकृतं यत्त्वाया किञअचिज्जन्मान्तरशतैः कृतम् ।। २५५.९ ।।
तस्तर्वं तस्य जानीहि यं पराजयसे मृषा ।
द्वैधे बहूनां वचनं समेषु गुणइनान्तथा ।। २५५.१० ।।
गुणिद्वैधे तु वचनं ग्राह्यं ये गुणवत्तराः ।
यस्योचुः साक्षइणः सत्यां प्रतिज्ञां स जयी भवेत् ।। २५५.११।।
अन्यथा वादिनो यस्य ध्रुवस्तस्य पराजयः
उक्तेपि साक्षइभिः साक्ष्ये यद्यन्ये गुणवत्तराः ।। २५५.१२ ।।
द्विगुणावान्यथा ब्रयुः कूटाः स्यु पूर्वसाक्षइणः ।
पृथक् पृथग्दण्डनीयाः कूटकृत्साक्षइणस्तथा ।। २५५.१३ ।।
विवादाद् द्विगुणं दण्डं विवास्यो ब्राह्मणः स्मृतः ।
यः साक्ष्यं श्रावितोऽन्येभ्यो निह्नते तत्तमोवृतः ।। २५५.१४ ।।
स दाप्योष्टगुणं दण्डं ब्राह्मणन्तु विवासयेत् ।
वर्णिनां हि बधो यत्र तत्र साक्ष्यऽनृतं वदेत् ।। २५५.१५ ।।
यः कश्चिदर्थोऽभिमतः स्वरुकच्या तु परस्परं ।
लेख्यं तु साक्षिमत् कार्य्यं तस्मिन् धनिकपूर्वकम् ।। २५५.१६ ।।
समामासतदर्द्धाहर्न्नामजातिस्वगोत्रजैः ।
सब्रह्मचारिकात्मीयपितृनामादिचिह्नितम् ।। २५५.१७ ।।
समाप्तेऽर्थे ऋणी नाम स्वहस्तेन निवेशयेत् ।
मतं मेऽमुकपुत्रस्य यदत्रोपरिलेखितं ।। २५५.१८ ।।
साक्षइणश्च स्वहस्तेन पितृनामकर्पूर्वकम् ।
अत्राहममुकः साक्षी लिखेयुरिति र्ते समाः ।। २५५.१९ ।।
अलिपिज्ञ ऋणी यः स्याल्लेखयेत् स्वमतन्तु सः ।
साक्षी वा साक्षइणान्येन सर्वसाक्षिसमीपतः ।। २५५.२० ।।
उभयाभ्यर्थिनैतन्मया ह्यमुकसूनुना ।
लिखितं ह्यमुकेनेति लेखकोऽथान्ततो लिखेत ।। २५५.२१ ।।
विनापि साक्षिभिर्ल्लेख्यं स्वहस्तलिखितञ्च यत् ।
तत् प्रमाणं स्मृतं सर्वं बलोपधिकृतादृते ।। २५५.२२ ।।
ऋणं लेख्यकृतं देयं पुरुषैस्त्रिभिरेव तु ।
आधिस्तु भुज्यते तावद्यावत्तन्न प्रदीयते ।। २५५.२३ ।।
देशान्तरस्थे दुर्ल्लेख्ये नष्टोन्मृष्टे हृते तथा ।
भिन्ने च्छिन्ने तथा दग्धे लेख्यमन्यत्तु कारयेत् ।। २५५.२४ ।।
सन्दिग्धार्थविशुद्ध्यर्थं स्वहस्तलिखितं तु यत् ।
युक्तिप्राप्तिक्रियाचिह्नसम्बन्धागमहेतुभिः ।। २५५.२५ ।।
लेख्येस्य पृष्ठेऽभिलिखेत् प्रविष्टमघमर्णिनः ।
धनी चोपगतं दद्यात् स्वहस्तपरिचिह्नितम् ।। २५५.२६ ।।
दत्वर्णं पाटयेल्लेख्यं शुद्ध्यै चान्यत्तु कारयेत् ।
साक्षिमच्च भवेद्यत्तु दद्दातव्यं समाक्षिकं ।। २५५.२७ ।।
तुलाग्न्यापो विषं कोषो दिव्यानीह विशुद्धये ।
महाभियोगेष्वेतानि शीर्षकस्थेऽभियोक्तरि ।। २५५.२८ ।।
रुच्या वान्यतरः कुर्य्यादितरो वर्त्तयेच्छिरः ।
विनापि शीर्षकात् कुर्य्यान्नृपद्रोहेऽथ पातके ।। २५५.२९ ।।
नासहस्राद्धरेत् फालं न तुलान्न विषन्तथा ।
नृपार्थेष्वभियोगेषु वहेयुः शुचयः सदा ।। २५५.३० ।।
सहस्रार्थे लुलादीनि कोषमल्पेऽपि दापयेत् ।
शतार्द्धं दापयेच्छुद्धमशुद्धो दण्डभाग भवेत् ।। २५५.३१ ।।
सचेलस्नातमाहूय सूर्य्योदय उपोषितम् ।
कारयेत्सर्वदिव्यानि नृपब्राह्मणसन्निधौ ।। २५५.३२ ।।
तुला स्त्रीबालवृद्धान्धपङ्गुब्राह्मणरोगिणां ।
अग्निर्ज्जलं वा शूद्रस्य यवाः सप्त विषस्य वा ।। २५५.३३ ।।
तुलाधारणविद्वद्भिरभियुक्तस्तुलाश्रितः ।
प्रतिमानसमीभूतो रेखां कृत्वावतारितः ।। २५५.३४ ।।
आदित्यचन्द्रावनिलोऽनलश्च द्यौर्भूमिरापो हृदयं यमश्च ।
अहश्च रात्रिस्च उभे च सन्ध्ये धर्म्मश्च जानाति नरस्य वृत्तम् ।। २५५.३५ ।।
त्वं तुले सत्यधामासि पुरा देवैविनिर्मिता ।
सत्यं वदस्व कल्याणि संशयान्मां विमोचय ।। २५५.३६ ।।
यद्यस्मि पापकृन्मातस्ततो मां त्वमधो नय ।
शुद्धश्चेद्गमयोद्र्ध्वम्मां तुलामित्यभिमन्त्रयेत् ।। २५५.३७ ।।
करौ विमृदितव्रीहेर्लक्षयित्वा ततो न्यसेत् ।
सप्ताश्वत्थस्य पत्राणि तावत् सूत्रेण वेष्टयेत् ।। २५५.३८ ।।
त्वमेव सर्वभूतानामन्तश्चरसि पावक ।
साक्षिवत् पुण्यपापेभ्यो ब्रूहि सत्यङ्करे मम ।। २५५.३९ ।।
तस्येत्युक्तवतो लौहं पश्चाशत्पलिकं समम् ।
अग्निवर्णं न्यसेत् पिण्डं हस्तयोरुभयोरपि ।। २५५.४० ।।
स तमादाय सप्तैव मण्डलानि शनैर्व्रजेत् ।
षोड़शङ्गुलकं ज्ञेयं मण्डलं तावदन्तरम् ।। २५५.४१ ।।
मुक्त्वाग्निं मृदितव्रीहिरदग्धः शुद्धिमाप्नुयात् ।
अन्तरा पतिते पिण्डे सन्देहे वा पुनर्हरेत् ।। २५५.४२ ।।
पवित्राणां पवित्र त्वं शोध्यं शोधय पावन ।
सत्येन माभिरक्षस्व वरुणेत्यभिशस्तकम् ।। २५५.४३ ।।
नाभिदघ्नोदकस्थस्य गृहीत्वोरू जलं विशेत् ।
समकालमिषुं मुक्तमानीयाद्यो जवी नरः ।। २५५.४४ ।।
यदि तस्मिन्निमग्नाङ्गं पश्येच्च शुद्धिमाप्नुयात् ।
त्वं विष ब्रह्मणः पुत्र सत्यधर्मे व्यवस्थितं ।। २५५.४५ ।।
त्रायस्वास्मादभीशापात् सत्येन भव मेऽमृतम् ।
एवमुक्त्वा विषं शार्ङ्ग भक्षयेद्धिमशैलजं ।। २५५.४६ ।।
यस्य वेगैर्विना जीर्णं शुद्धिं तस्य विनिर्द्दिशेत् ।
देवानुग्रान् समभ्यर्च्च्य तत्स्नानोदकमाहरेत् ।। २५५.४७ ।।
संश्राव्य पाययेत्तस्माज्जलात्तु प्रसृतित्रयम् ।
आचतुर्द्दशमादह्नो यस्य नो राजदैविकम् ।। २५५.४८ ।।
व्यसनं जायते घोरं स शुद्धः स्यादसंशयम् ।
सत्यवाहनशस्त्राणि गोबीजकनकानि च ।। २५५.४९ ।।
देवतागुरुपादाश्च इष्टापूर्त्तकृतानि च ।
इत्येते सुकराः प्रोक्ताः शपथाः स्वल्पसंशये ।। २५५.५० ।।
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये दिव्यानि प्रमाणानि नाम पञ्चपञ्चाशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ।


text:
जैसल्मेर् – सौवर्ण नगरम् (वास्तुविद्या नगरम्)
राजस्तथाने मरौ मध्ये जैसल्मेर् इति नाम एकं नगरं अस्ति। महरवल् जैसल् सिङ्हः इति नाम एक: राज्पुटः राजा आसीत् । राजा एतत् नगरं ११५६ वर्षे निषदतवान् । एतस्य नगरस्य उपनामन् सौवर्ण नगरम् । किमर्थम् इति चिन्तयति वा ? सर्वत्र पीतेन वर्णेन दृश्यसे। पीतः वारिवर्णक: उपयोग्य वास्तुविद्या आकृतत् । जैसल्मरस्य अर्थः जैसल्यस्य गिरिदुर्गं कथ्यते ।
वयं इन्टेर्सिटि एक्स्प्रेस् जयपुर्तः प्रातः ११.३० जैसल्मेरम् आप्तवन्तः । रैलस्थानके प्रथमदर्शने वैचित्र्य अलङ्कृत्य आसन्दः दृष्य विस्मितवन्तः।
जैसल् पलेस् होटल् :-
वयं “जैसल् पलेस् होटल्” वसितवन्तः । भोजनं कर्तुं इच्छन्ति चेत् कुत्रापि न गन्तुं आवश्यकम् | अत्र एव लब्यते | पाकशाला उपरि अस्ति । सूचि स्वीक्रित्य पाचकः प्रत्यग्राः पदार्थाः पक्ववान् । मध्याह्नभोजनं मट्टके अभवत् । रुचिः कथम् आवस्यकम् इति अपि वयम् उक्तवन्तः । यथा अस्मभ्यम् रुचिः उक्तवन्तः तथा एव सः भोजनं कृतवान्। भोजनं स्वादिष्ठं आसीत् ।
जैसल् पलेस् होटल्तः नगरान्तरं प्रबलं स्तापनं चलनेन दृष्टुं शक्यते | यन्त्रत्रिचक्रिकाया नावश्यकम् | बहवः स्थानं समीपम् अस्ति |
तस्मात् स्थानात् केवलं १०० मि. दूरं “नथ्मल् कि हवेलि” इति एकं स्थानं प्रथमं गतवन्तः । बहिर्भागः असाधारणः अस्ति। भूतलः अट्टः उपरि प्रथमः अट्टः अस्ति | प्रथमं अट्टं दृष्य अनुमतिं न दत्तवान् । अन्तः चित्रग्राहिणी न अनुमन्यते | केलिगृहम् इति उक्तवान् । परन्तु वैदेशिकं अनुमन्यते । किन्चित् समयं चिन्तित्वा प्रस्थितवन्तः। अन्तः गन्तुम् उचितं नास्ति। अतः वयं तस्मात् स्थानात् बहिः आगतवन्तः | सः वैदेशिकस्य धनाय करोति | १० निमेष बहिर्भागं ईक्षित्वा “पथोन् कि हवेलि” गतवन्तः|
एषा “पथोन् कि हवेलि” बहिष्टात् दृष्टवन्तः । शृङ्गारिन् चित्रिता वास्तुविद्या दृष्य अस्माकं मनः आनन्दानुभवन्तः| विस्तारः अतिरमणीयाः वेद्यः च दर्पणमयं रचनं एकस्मिन् छदे सुन्दराणि च सन्ति । राजस्थानस्य साम्पन्निक व्यपदृश्यते ।
गडसीसरः सरोवरः -:
गडसीसरः सरोवरः सूर्यास्तः समयं अभवत् । नौका स्वीक्रित्य वयं गडसीसरः सरोवरं अर्धघण्टा परिक्रामामः स्म । नाविकः सम्यक् नयनं कृतवान् । सरोवरे पर्याप्तं जलम् आसीत् । नौकायां अपरलोकं गत्य सुखसंस्पर्शम् आसीत् | शीतलवातः अस्मान् स्पृश्य अश्रमं दत्तवान् । पक्षिणाः कूजनं श्रुत्वा अस्माकं मनं शान्तिं प्राप्तवन्तः । अर्धघण्टा शीघ्रं गतवत् ।
सङ्ग्रहालयः रज्जुयन्त्रं च -:
अत्र राजस्थानस्य चरित्रं संस्कृतिः प्रकटीकरोति । एतत् दृष्ट्वा अनन्तरं रज्जुयन्त्रं प्रदर्शनं अभवत् । राजस्थानस्य वादकेन एकेन पाञ्चालिकेन प्रदर्शनं अभवत् । सम्यक् आसीत् परन्तु अस्माकम् अभिप्रायः द्वे अथवा तिस्रः पाञ्चालिकां उपयोग्य चेत् समीचीनं अभविष्यत् ।


text:
10 इत्यादिस्तालाध्यायप्रतिपादितस्तालः । लयो द्रुतादिरिति । द्रुतविलम्बितमध्यमादिरूपो लयः । कालस्य स्वतो भेदाभावाद् औपाधिक एव भेदः । 85संप्रति तस्योपाधिस्तालध्वनिभेद एव । तेन हि नृत्तं परिमीयते । यथोक्तं ‘पादन्यासो लयमनुगतः’ इति86 ।
अनन्तरोक्तं द्वितयं व्याचष्टे—
नृत्यं पदार्थाभिनयात्मकं मार्ग इति प्रसिद्धम् । नृत्तं तु87 देशीति ।
अनन्तरोक्तमिति । उक्तेः पूर्वभाव एवानन्तर्थम् । द्वितयम् = नृत्यनृत्तात्मकम् । द्वितयस्याद्यं नृत्यमन्यन्नृत्तमिति । पदार्थाभिनयरूपनृत्यं मार्ग इति प्रसिद्धम्, अपरं नृत्तं देशीति प्रसिद्धमिति ।
द्विविधस्यापि द्वैविध्यं दर्शयति—
सुकुमारं द्वयमपि लास्यम्, उद्धतं द्वितयमपि ताण्डवमिति । प्रसङ्गोक्तस्योपयोगं 88दर्शयति—नाटकाद्युपकारकमिति । नृत्यस्य क्वचिदवा- न्तरपदार्थामिनयरूपत्वेन89 नृत्तस्य च शोभाहेतुत्वेन नाटकादावुपयोग इति ।
द्विविधस्यापि = नृत्यनृत्तात्मना द्विविधस्यापि तस्य पुनरपि द्वैविध्यं दर्शयतीति । लास्यताण्डवरूपेणेति । नाटकाद्युपकारकमित्यनेन एकग्रन्थता मा भूदिति ततोऽपच्छिद्य90 द्वैविध्यप्रकारकथनपरतयोक्तम् । प्रसङ्गेनापि निष्प्रयोजनं न वक्तव्यम् । तेनाह प्रसङ्गोक्तस्येति । नृत्यनृत्तयोर्हि स्वप्राधान्ये सति नान्योपकारकत्वम् । तेनोक्तं क्वचिदिति ।


text:
Wednesday, November 26, 2008
मुंबय्यां विस्फोटाः
अधुना वाचिकं यत् भारते, मुंबईनगरे स्फोटक-विस्फोटाः प्रचल्यमानाः सन्ति। युगपत् विभिन्नस्थलेषु कुहृदयैः कारितम्। आबालवृद्धाः स्वर्गम् प्रेषिताः। वार्तां प्राप्य, दुःखकथाः श्रुत्वा, चित्राणि दृष्ट्वा आर्द्रहृदयाः वयम्। किमर्थं एते अवराः मूढ-मतयः स्फोटक-हस्ताः आर्त-जनकाः सामान्य-पौर-हननाः नरक-गन्तारः एवम् आचरन्तीति आ-जीवन-कादम्बिनी कदापि न अवगम्यते। क्लैब्यमिदम्। देवः प्रार्थनीयः। किन्तु अभिमुखम् एव स्थातव्यं, न तु पलायनीयम्। सङ्घौ शक्तिः कलियुगे इति सूक्तिः। एतेषां मलकीटानां सङ्घानां परिणामः तु अनुभूयते। कदा वा वयं सर्वे धर्मरक्षणे समाजसेवायां संलग्नाः भवेम? कदा वा बद्धकटाः हस्ताहस्ति एकदृष्ट्या -- पर्याप्तम् -- इति क्रोशेण उत्तिष्ठेम?


text:
एर्कार्ड् – लघु ऊटि इति अपि ज्ञातम् तमिलुनाडुराज्यस्य सेलं मण्डले एर्कार्ड् पर्वतस्थ अस्ति| एतत् अतिरमणीय पर्वतस्थ अस्ति | एतत् सेलंRead more
लेपक्षि – विजयनगर साम्राज्यस्य अद्भुत निर्माणशिल्पं मुरल् वर्णनं च
लेपक्षि – विजयनगर साम्राज्यस्य अद्भुत निर्माणशिल्पं च मुरल् वर्णनं च पुरातनशास्त्रं दृष्टुं तुभ्यं रोचते ? वस्तुतस् प्रयाणं कर्तुम् आवयोः सार्धम्Read more
नन्दीश्वरतीर्थ देवालयः – नन्दिमुखात् निरन्तरं प्रवहत् जलम्
नन्दीश्वरतीर्थ देवालयः नन्दिमुखात् निरन्तरं प्रवहत् जलं भवन्तः कुत्रापि दृष्टवन्तः किम् ? तादृशं किञ्चन स्थानम् अस्ति | तत्र कुत्र ?Read more
जलबन्ध: पञ्चपल्लि – भ्रमणं सप्ताहान्त
तमिलुनाडुराज्यस्य धर्मपुरे मण्डले पञ्चपल्लि -जलबन्ध: अस्ति | जलबन्ध: बेङ्गलूरु नगरतः ८५ कि.मि. दूरे अस्ति | सः चिन्नार् नद्याः निर्मितः |Read more


text:
संपूर्ण महाभारत
महाभारतम् संस्कृत-हिंदी गीताप्रेस गोरखपुर
महाभारतम् संस्कृत-हिंदी part2
महाभारतम् संस्कृत-हिंदी part3
महाभारतम् संस्कृत-हिंदी part4
महाभारतम् संस्कृत-हिंदी part5
महाभारतम् संस्कृत-हिंदी part5
महाभारतग्रन्थः त्रिभिः सवंत्सरैः विरचितं च -
-
त्रिभिर्वर्षैः सदोत्थाय कृष्णद्वैपायनो मुनिः।
-
महाभारतमाख्यानं कृतवानिदमद्भुतम्॥
इदं प्रायः सर्वे भारतीया विद्वांसो मन्यन्ते यत् महाभारतं प्राग् जयनाम्ना ततो भारतनाम्ना ततः परतश्च महाभारतनाम्ना प्रसिद्धम् । सूक्ष्मेक्षिकयाऽवलोकनेन ज्ञायते यत् - महाभारतस्य प्रगते चरणत्रयं विद्यते। -
-
प्रथमे चरणे - जयनामकं काव्यमेतत् ८८०० श्लोकपरिमितं व्यासकृतं धर्मचर्चाम् आश्रित्य महर्षि व्यासेन स्वशिष्याय वैशम्पायनाय श्रावितमभूत्।
-
नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम्।
-
देवीं सरस्वतीं चैव ततो जयमुदीरयेत्।।
प्रत्येकस्य अध्यायस्य आदौ विद्यमानः अयं प्रसिद्धः श्लोकः इदं निरूपयति ।
-
द्वितीये चरणे - भारतनामकं महाकाव्यमेतत् वैशम्पायनकृतं २४ सहस्रश्लोकपरिमितं (चतुर्विंशतिसाहस्री) वैशम्पायनेन अर्जुनस्य प्रपौत्राय जनमेजयाय नागयज्ञे श्रावितमभूत्।
-
तृतीये चरणे - महाभारतनामकं महाकव्यमेतत् लोमहर्षपुत्रेण सौतिकेन रचितं - एकलक्षश्लोकपरिमितं नैमिषारण्ये यज्ञकाले शौनकादिभ्यः ऋषिभ्यः श्रावितमभूत्। एवञ्च आख्यानमिदं त्रिभिर्वक्तृभिः महर्षिभिः विभिन्नश्रोतृभ्यः श्रावितम्।
महाभारतस्य अन्ते विद्यमानेन श्लोकेन इदं प्रमाणितं भवति -
-
उक्तं शतसहस्राणां श्लोकानामिदमुत्तमम्।


text:
रामायणम्/किष्किन्धाकाण्डम्/सर्गः ५५
श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे किष्किन्धाकाण्डे पञ्चपञ्चाशः सर्गः ॥४-५५॥
श्रुत्वा हनुमतो वाक्यम् प्रश्रितम् धर्म संहितम् ।
स्वामि सत्कार संयुक्तम् अंगदो वाक्यम् अब्रवीत् ॥४-५५-१॥
स्थैर्यमात्ममनःशौचमानृशंस्यमथाअर्जवम् - यद्व -
स्थैर्यम् आत्म मनः शौचम् आनृशंस्यम् अथ आर्जवम् ।
विक्रमः चैव धैर्यम् च सुग्रीवे न उपपद्यते ॥४-५५-२॥
भ्रातुः ज्येष्ठस्य यो भार्याम् जीवितो महिषीम् प्रियाम् ।
धर्मेण मातरम् यः तु स्वीकरोति जुगुप्सितः ॥४-५५-३॥
कथम् स धर्मम् जानीते येन भ्रात्रा दुरात्मना ।
युद्धाय अभिनियुक्तेन बिलस्य पिहितम् मुखम् ॥४-५५-४॥
सत्यात् पाणि गृहीतः च कृत कर्मा महायशाः ।
विस्मृतो राघवो येन स कस्य सुकृतम् स्मरेत् ॥४-५५-५॥
लक्ष्मणस्य भयेन इह न अधर्म भय भीरुणा ।
आदिष्टा मार्गितुम् सीताम् धर्मः तस्मिन् कथम् भवेत् ॥४-५५-६॥
तस्मिन् पापे कृतघ्ने तु स्मृति भिन्ने चल आत्मनि ।
आर्यः को विश्वसेत् जातु तत् कुलीनो विशेषतः ॥४-५५-७॥
राज्ये पुत्रः प्रतिष्ठाप्यः स गुणो निर्गुणो अपि वा ।
कथम् शत्रु कुलीनम् माम् सुग्रीवो जीवयिष्यति ॥४-५५-८॥
भिन्न मन्त्रो अपराद्धः च हीन शक्तिः कथम् हि अहम् ।
किष्किन्धाम् प्राप्य जीवेयम् अनाथ इव दुर्बलः ॥४-५५-९॥
उपांशु दण्डेन हि माम् बंधनेन उपपादयेत् ।
शठः क्रूरो नृशंसः च सुग्रीवो राज्य कारणात् ॥४-५५-१०॥
बंधनात् च अवसादात् मे श्रेयः प्रायोपवेशनम् ।
अनुजानंतु माम् सर्वे गृहम् गच्छंतु वानराः ॥४-५५-११॥
अहम् वः प्रतिजानामि न गमिष्यामि अहम् पुरीम् ।
इह एव प्रायम् आसिष्ये श्रेयो मरणम् एव मे ॥४-५५-१२॥
अभिवादन पूर्वम् तु राजा कुशलम् एव च ।
अभिवादन पूर्वम् तु राघवौ बलशालिनौ ॥४-५५-१३॥
वाच्यः तातः यवीयान् मे सुग्रीवो वानर ईश्वरः ।
आरोग्य पूर्वम् कुशलम् वाच्या माता रुमा च मे ॥४-५५-१४॥
मातरम् चैव मे ताराम् आश्वासयितुम् अर्हथ ।
प्रकृत्या प्रिय पुत्रा सा सानुक्रोशा तपस्विनी ॥४-५५-१५॥
विनष्टम् माम् इह श्रुत्वा व्यक्तम् हास्यति जीवितम् ।
एतावत् उक्त्वा वचनम् वृद्धान् तान् अभिवाद्य च ॥४-५५-१६॥
विवेश अंगदो भूमौ रुदन् दर्भेषु दुर्मनाः ।
तस्य संविशतः तत्र रुदन्तो वानर ऋषभाः ॥४-५५-१७॥
नयनेभ्यः प्रमुमुचुः उष्णम् वै वारि दुःखिताः ।
सुग्रीवम् चैव निन्दन्तः प्रशंसन्तः च वालिनम् ॥४-५५-१८॥
परिवार्य अंगदम् सर्वे व्यवस्यन् प्रायम् आसितुम् ।
तत् वाक्यम् वालि पुत्रस्य विज्ञाय प्लवग ऋषभाः ॥४-५५-१९॥
उपस्पृश्य उदकम् सर्वे प्राक् मुखाः समुपाविशन् ।
दक्षिण अग्रेषु दर्भेषु उदक् तीरम् समाश्रिताः ॥४-५५-२०॥
मुमूर्षवओ हरिश्रेष्टा एतत् क्षमम् इति स्म ह ।
रामस्य वन वासम् च क्षयम् दशरथस्य च ॥४-५५-२१॥
जनस्थान वधम् चैव वधम् चैव जटायुषः ।
हरणम् चैव वैदेह्या वालिनः च वधम् तथा ।
राम कोपम् च वदताम् हरीणाम् भयम् आगतः ॥४-५५-२२॥
स संविशद्भिः बहुभिः महीधरो
महाअद्रि कूट प्रमितैः प्लवंगमैः ।
बभूव सन्नादित निर्दर अन्तरो
भृशम् नदद्भिः जलदैः इव अंबरम् ॥४-५५-२३॥
इति वाल्मीकि रामायणे आदि काव्ये किष्किन्धाकाण्डे पञ्चपञ्चाशः सर्गः ॥४-५५॥


text:
प्राचीनभारतीया शिल्पकला
मूर्तिकला अथवा शिल्पकला प्राचीनभारते विशिष्टा आसीत् इति पुरातन मन्दिराणां दर्शनेन स्पष्टा भवति । शिल्पकला'याः sculpture अङ्ग्लभाषानुवादः । कलायाः तु त्रिविमीयं (three-dimensional) रूपं भवति। अस्याः शिल्पकलायाः निर्माणं शिलानां मृदुपदार्थानां माध्यमेन भवति । कलासु एव अतिप्राचीनः भेदः एव मूर्तिकला अथवा शिल्पकला भवति ।
अन्तर्विषयाः
इतिहासः[सम्पादयतु]
भारतस्य वास्तुशिल्पस्य मूर्तिकलायाः मूलं भारतीयासांस्कृतिकेतिहासे बहुदूरं गहने निबद्धम् अस्ति । भारतस्य शिल्पकलायाम् आरम्भे एव यथार्थरूपेण मनवाकृतेः निखरं रूपं चित्रितम् अस्ति । भारतीयमूर्तिकलायां लतावृक्षाणां जीवजन्तूनां देविदेवतानां च असङ्ख्यातचित्राणि रूपितानि सन्ति । भारतीयसिन्धुसंस्कृतेः मोहेञ्जोदारोनागरिकतायाः बृहज्जलकुण्डानि एव प्राचीनमूर्तिकलायाः उदाहरणानि भवन्ति । दक्षिणभारतस्य कञ्ची मधुरै श्रिरङ्गम् रामेश्वरम्, उत्तरभारतस्य वाराणसी इत्यादिषु मन्दिराणां विविधाः शिल्पाः प्राचीन भारतस्य शिल्पकलानाम् उत्कृष्टम् उदाहरणम् । न केवलम् एतदेव मध्यप्रदेशराज्यस्य खुजराहोमन्दिराणि ओडिशाराज्यस्य सूर्यमन्दिरम् इत्यादिषु अपि स्थानेषु उकृष्टशिल्पकलानाम् उदाहरणानि दृश्यन्ते । साञ्चीस्थुपानां मूर्तिकला तु अतीव भव्या अस्ति । मामल्लापुरस्य सारनथसङ्ग्रहालयस्य लायन् केपिटल् (यस्मात् भारतसर्वकारस्य सिंहशीर्षमुद्रा स्वीकृता) इत्यस्मिन् स्थाने मौर्यस्य शिलामूर्तिः, गौतमबुद्धस्य जीवनघाटनानां चित्रणयुक्ता अमरावती नगरम्, अपि च नागार्जुनघोण्डस्य वास्तुशिल्पीयमूर्तयः च प्राचीनभारतस्य शिल्पकलाकौशलस्य दृष्टान्तानि भवन्ति । हैन्दवगुहाः वास्तुशिल्पस्य पराकाष्ठा तु मुम्बैनगरस्य निकटं एलिफेण्टोगुहासु दृश्यते । एवमेव एल्लोरायाः हैन्दवजैनमन्दिरेषु विशेषरूफेण अष्टमशताब्दस्य कैलासमन्दिरं वस्तुशिल्पस्य उत्तमदृष्टान्तस्य स्थानम् अस्ति । इतिहास्य कालखण्डस्य समृद्धानि साक्ष्यानि एवं सङ्केतयन्ति यत् भारतीया शिल्पकला विश्वे एव सर्वप्राथमस्थानम् अवप्नोत् इति ।
वीथिका[सम्पादयतु]
बाह्यानुबन्धाः[सम्पादयतु]
- भारतीय शिल्प : राममनोहर लोहिया
- India Crafts
- Architecture of India
- Essays on sculpture from Sweet Briar College, Department of Art History
- International Sculpture Center
- Sculpture artists listings from the-artists.org
- Escultores.com Videos and pictures of sculpture
- Corning Museum of Glass
- Cass Sculpture Foundation charity dedicated to commissioning monumental sculpture


text:
"निपात" इति संज्ञा प्राग्रीश्वरान्निपाताः 1|4|56
अनेन सूत्रेण पाठ्यते । प्राग्रीश्वरान्निपाताः 1|4|56
अस्मात् सूत्रात् अधिरीश्वरे 1|4|97
इति यावत् पाठिताः शब्दाः निपातसंज्ञकाः सन्ति । यथा - च, प्र, नमस् आदयः ।
"एकाच् निपातः" इत्युक्ते सः निपातः यस्मिन् केवलं एकः एव स्वरः अस्ति, किमपि व्यञ्जनम् नास्ति । एतादृशस्य निपातस्य "प्रगृह्य"संज्ञा भवति ।
यथा - अ अपेहि। इ इन्द्रं पश्य। उ उत्तिष्ठ - आदयः । अत्र "अ", "इ", "उ" एते एकाचः निपाताः सन्ति, अतः एतेषां प्रगृह्यसंज्ञा भवति, अतः च सन्धिः न भवति ।
"आङ्" इत्यपि कश्चन एकाच् निपातः अस्ति, यतः अस्य ङकारस्य इत्संज्ञा भवति, अतः केवलं "आ" इत्यवशिष्यते । परन्तु अस्य प्रगृह्यसंज्ञा न भवति । यथा - ईषदुष्णम् = आङ् + उष्णम् = ओष्णम् ।
"आ" इति कश्चन अन्यः निपातः अस्ति, अस्य तु प्रगृह्यसंज्ञा भवत्येव - यतः वर्तमानसूत्रेण आङ्-इत्यस्यैव निषेधः क्रियते, "आ" इत्यस्य न । यथा - "आ एवं नु मन्यसे" ।
प्रश्नः - कुत्र "आ" इत्यस्य प्रयोगः करणीयः कुत्र च "आङ्" इत्यस्य?
उत्तरम् - एकया कारिकया अस्य उत्तरम् लभ्यते - ईषदर्थे क्रियायोगे मर्यादाभिविधौ च यः । एतमातं ङितं विद्यात्,वाक्यस्मरणयोरङित् ॥
इत्युक्ते, चतुर्षु अर्थेषु आङ्-इत्यस्य ङित्-शब्दस्य प्रयोगः भवति, द्वयोः अर्थयोः "आ" इत्यस्य अङित्-शब्दस्य ।
आङ् इत्यस्य प्रयोगः येषु अर्थेषु भवति ते एतादृशाः -
1) ईषद् - (इत्युक्ते, "किञ्चित्") - यथा - ईषद् उष्णम् = आङ् + उष्णम् = ओष्णम् ।
2) क्रियायोग - (इत्युक्ते, उपसर्गः) - यथा - आङ् + अगच्छत् = आगच्छत् ।
3) मर्यादा - (इत्युक्ते, "सा सीमा यस्याः समावेशः न भवति" । "तेन विना मर्यादा" इत्यपि उच्यते । ) - आङ् + अम्बुधेः = आम्बुधेः । इत्युक्ते, समुद्रपर्यन्तम्, परन्तु समुद्रम् विहाय । यथा - तस्य राज्यं आम्बुधेः आसीत् ।
4) अभिविधि - (इत्युक्ते, "सा सीमा यस्याः समावेशः भवति" । "सह तेन अभिविधिः" इत्यपि उच्यते । ) - आङ् + इन्द्राद् → एन्द्राद् । इत्युक्ते, इन्द्रपर्यन्तम्, इन्द्रमपि समावेश्य । यथा - तस्य भक्तिः एन्द्रात् ।
आ-इत्यस्य प्रयोगः ययोः द्वयोः अर्थयोः भवति तौ एतादृशौ -
1) वाक्ये उद्गाररूपेण - यथा "आ एवं नु मन्यसे!" - अस्मिन् वाक्ये "आ" इति केवलम् उद्गारम् दर्शयति । अतः अत्र "आ" इति अङित्-प्रयोगः क्रियते, अतः च अत्र अस्य प्रगृह्यसंज्ञा अपि भवति ।
2) स्मरणरुपेण - यथा "आ एवं किल तत् " - अस्मिन् वाक्ये "आ" इत्यनेन स्मरणम् कृतम् अस्ति ("तत् एवम् एव अस्ति" अस्य स्मरणम्) - अतः अत्रापि अस्य प्रगृह्यसंज्ञा भवति ।


text:
अत एव ये कलाविद्यास्विव औत्सुक्तमात्रेण प्रवर्त्तन्ते तेषां ज्ञानोर्द्ध्वं विषयरुचिर्भवति इति दृश्यते । अत एव ज्ञात्वापि ते तत्त्वं विषयांस्त्यक्त्वा न प्रव्रजन्ति ।
एतदेवाभिप्रेत्य वसिष्ठ आह –
बुद्ध्वाप्यत्यन्तवैरस्यं यः पदार्थेषु दुर्मतिः ।
बध्नाति भावनां भूयो नरो नासौ स गर्द्दभः ॥
इति ।
त एव अष्टावक्रमुनिना उपहसिताः –
अविनाशिनमात्मानेकं विज्ञाय तत्त्वतः ।
तवात्मज्ञस्य धीरस्य कथमर्थार्जने रतिः ॥
आत्माज्ञानादहो प्रीतिर्विषये भ्रमगोचरे ।
शुक्तेरज्ञानतो लोभो यथा रजतविभ्रमे ॥
श्रुत्वापि शुद्धचैतन्यमात्मानमतिसुन्दरम् ।
उपस्थेत्यन्तसंसक्तो मालिन्यमधिगच्छति ॥
सर्व्वभूतेषु चात्मानं सर्व्वभूतानि चात्मनि ।
मुनेर्जानत आश्चर्य्यं ममत्वमनुवर्त्तते ॥
विश्वं स्फुरति यत्रेदं तरङ्गा इव सागरे ।
सोहमस्मीति विज्ञाय किं दीन इव धावसि ॥
आस्थितः परमाद्वैतं मोक्षार्थेपि व्यवस्थितः ।
आश्चर्य्यं कामवशगो विकलः केलिशिक्षया ॥
उद्भूतं ज्ञानदुर्मित्रमवधार्य्यातिदुर्ब्बलः ।
आश्चर्य्यं काममाकाङ्क्षेत्कालमन्तमनुश्रितः ॥
इहामुत्रविरक्तस्य नित्यानित्यविवेकिनः ।
आश्चर्य्यं मोक्षकामस्य मोक्षादेव बिभीषिका ॥
– इति ।
– पूर्णानन्दाश्रमा जीवन्मुक्तिविवेकरत्नार्थदीपिकायाम् ।


text:
गान्धिवधः - पुनरन्वेषणं नावश्यकमिति 'अमिक्कस् क्यूरी'।
नवदिल्ली > नाथुराम् गोड्से इत्यस्मादृते न कोऽप्यन्यः महात्मागान्धिनं प्रति भुशुण्डिप्रयोगं कृतवान् इत्यस्य प्रमाणं न विद्यते, अतः अस्मिन् प्रकरणे पुनरन्वेषणं नावश्यकमिति सर्वोच्चन्यायालयेन नियुक्तः 'अमिक्कस् क्यूरी' अमरेन्द्रशरणः न्यवेदयत्। जनुवरि १२ दिनाङ्के अस्मिन् विषये सर्वोच्चन्यायालयस्य निर्णयः भवेत्।
महात्मागान्धिनः हत्यामधिकृत्य पुनरन्वेषणं निवेदयन् मुम्बईस्थायाः अभिनव भारत ट्रस्ट् इत्यस्यायाः समित्याः धरन्धरः गवेषकश्च डो. पङ्कज् फड्निस् नामकेन याचिका दत्ता आसीत्। सप्ततिसंवत्सरेभ्यः पूर्वं जातं कृत्यमधिकृत्य पुनरन्वेषणयाचिकाकारस्य उद्देश्यशुद्धिं विमर्श्य गान्धिनः पौत्रः तुषारगान्धी न्यायालयं प्राप्तवानासीत्। अस्मिन् विषये सर्वोच्चन्यायालयस्य साहाय्यार्थमेव अमिक्कस् क्यूरी नियुक्तः।


text:
लूथर् बर्ब्याङ्क्
(कालः – ०७. ०३. १८४९ तः ११. ०४ .१९२६)
अयं लूथर् बर्ब्याङ्क् (Luther Burbank) नूतनस्य सस्यवंशस्य निर्मापकः । अयं लूथर् बर्ब्याङ्क् १८४९ तमे वर्षे मार्चमासस्य ७ दिनाङ्के अमेरिकादेशे जन्म प्राप्नोत् । तस्य पितुः १५ पुत्राः आसन् । तेषु अयं लूथर् बर्ब्याङ्क् १३ तमः पुत्रः आसीत् । अस्य विद्यालयशिक्षणं प्रौढशालापर्यन्तम् एव अभवत् । १९ वयसः अनन्तरम् अध्ययनार्थं न शक्तः । एषः लूथर् बर्ब्याङ्क् बाल्यात् आरभ्य सस्यानां वर्धने आसक्तः आसीत् । बाल्यात् आरभ्य अपि अत्यन्तं बुद्धिमान् कुशलश्च आसीत् अयं लूथर् बर्ब्याङ्क् । एकं किञ्चित् सस्यम् अन्यस्मात् सस्यात् भिन्नं कथम् ? इति परीक्ष्य मिश्रवंशस्य आरम्भं कृतवान् । अत्र सफलः जातः सः लूथर् बर्ब्याङ्क् चार्ल्स् डार्विनस्य पुस्तकानाम् अध्ययनेन प्रभावितः अभवत् । ततः सः १८७० तमे वर्षे म्यासचुसेट्स् समीपे किञ्चित् प्रमाणेन भूमिं (१७ एकरे यावत्) क्रीत्वा तत्र प्रयोगान् आरब्धवान् । ५ वर्षाणाम् अनन्तरं १८७५ तमे वर्षे क्यालिफोर्निया समीपस्थं स्याण्टरोजप्रदेशं गत्वा आजीवनं तत्र सस्यानां वर्धनम् अकरोत् । विभिन्नान् प्रयोगान् च कृत्वा प्राकृतिकरूपेण यानि सस्यानि न वर्धन्ते तादृशानां सस्यानां वर्धनम् अकरोत् ।
एषः लूथर् बर्य्ब्याङ्क् १८७० तमे वर्षे सस्यविज्ञाने प्रयोगान् आरब्धवान् । वर्षाभ्यन्तरे एव तेन वर्धितानि नूतनविधस्य आलुकानि "बर्ब्याङ्क् आलुकानि” इत्येव सर्वत्र प्रसिद्धानि अभवन् । तस्य आलुकस्य स्वाम्याधिकारम् अपि प्राप्तवान् । ततः प्राप्तेन धनेन (१५० डालर्स्) एव क्यालिफोर्निया-समीपस्थे स्याण्टारोजप्रदेशे भूमिं क्रीतवान् । फलानां वर्धनार्थं प्रसिद्धे क्यालोफोर्नियानगरे विभिन्नानां फलानां वर्धनम् अकरोत् एषः लूथर् बर्ब्याङ्क् । सः स्वस्य कृषिपद्धतौ विधद्वयस्य अन्वयम् अकरोत् । सस्यद्वयस्य योजनेन नूतनस्य सस्यस्य उत्पादनार्थं सूक्ते समये एकस्य सस्यस्य पुष्पस्य परागाणुम् अन्यस्य सस्यस्य शलाकाग्रस्य उपरि संस्थाप्य भ्रूणनिर्माणम् एका विधिः । अपरा विधिः एकस्य एव सस्यस्य पुनः पुनः वर्धनं कृत्वा प्रतिचक्रम् अपि दुर्बलानि बीजानि पृथक् कृत्वा सबलानां बीजानाम् एव उत्पादनम् । एषः लूथर् बर्ब्याङ्क् ४० वर्षेषु ६० विधानि "प्लं” इत्याख्यानि फलानि, १० विधानि "बेर्रि” इत्याख्यानि फलानि च उदपादयत् । अनानसफलविषये, वातामस्य विषये अपि अयं कृषिम् अकरोत् । "प्लं” तथा नारङ्गं च योजयित्वा "प्लङ्काट्” नामकं फलं, त्रिविधं "डैसि” इत्याख्यानि फलानि योजयित्वा ३० से.मी. यावत् वैशाल्ययुक्तं "कास्तडैसि” नामकं फलं, अन्तः विद्यमानानि बीजानि अपि यथा दृश्येरन् तथा पारदर्शकं "श्वेतब्ल्याक्बेर्रि” फलं, बीजरहितं द्राक्षाफलं, मरुभूमौ पशूनाम् आहाररूपेण सज्जीकृतं कण्टकरहिता महाकण्टकिनी (Cactus) इत्यादीनि लूथर् बर्ब्याङ्कस्य एव संशोधनानि । एषः लूथर् बर्ब्याङ्क् साण्टारोजप्रदेशे एव १९२६ तमे वर्षे एप्रिलमासस्य ११ दिनाङ्के इहलोकम् अत्यजत् ।
लूथर् बर्ब्याङ्केन संशोधितानि शाकफलादीनि[सम्पादयतु]
बाह्यानुबन्धः[सम्पादयतु]
- A complete bibliography of books by and about Luther Burbank on WorldCat.
- Luther Burbank Home and Gardens official website
- National Inventors Hall of Fame profile
- UN report on spineless cactus cultivation in Tunisia
- Luther Burbank Virtual Museum
- Autobiography of a Yogi, by Paramhansa Yogananda, Chapter 38: Luther Burbank – A Saint Amidst the Roses
- A Rare Crossing: Frida Kahlo and Luther Burbank
- Luther Burbank: His Methods and Discoveries and Their Practical Application, a 12-volume monographic series, is available online through the University of Wisconsin Digital Collections Center.
- http://www.wschsgrf.org Official website of the Western Sonoma County Historical Society and Luther Burbank's Gold Ridge Experiment Farm
- Burbank Steps Forward with a Super-Wheat, Popular Science monthly, January 1919, page 22; scanned by Google Books
- Luther Burbank materials in the South Asian American Digital Archive (SAADA)


text:
परिचारिका (Helper)
इदानीम् अहं मम भार्यया मम मात्रा मम भ्रात्रा च सह कोटानगरे मम मातृष्वसुः गृहे अस्मि। अद्य अत्र प्रातःकालतः कोलाहलः आसीत् यतो हि अञ्जना नाम तेषां परिचारिका नागच्छत्। मम मातृष्वसा परिचारिकां दूरभाषेण सम्पर्कं कर्तुं प्रयते स्म। किन्तु अञ्जना न उदतरत्। अन्ते कोऽपि तस्याः सम्बन्धी प्राप्तः। सः सम्बन्धी मम भार्यां मम मातृष्वस्त्रियस्य भार्यां (my cousin’s wife) च अञ्जनायाः गृहम् अनयत्। तस्याः गृहात् ते अञ्जनाम् अस्माकं गृहम् अनयताम्। अञ्जना अकथयत् सा विलम्बिता अस्ति तस्य कारणम् अस्ति तस्याः चलदूरभाषयन्त्रं कार्यं न करोति इति। सा विविधानि सिमपत्राणि (sim cards) उपयुनक्ति किन्तु तथापि तस्याः यन्त्रं कार्यं न करोति। मन्ये यावत् तस्याः यन्त्रे अन्तर्जालं कार्यं न करोति तावत् सा पात्राणि प्रक्षालयितुं न शक्नोति।
अञ्जनामहोदया
२०१८-०७-१४ शनिवासरः (2018-07-14 Saturday)


text:
अनौपचारिकशिक्षायाः उद्गमः
अस्मिन् लेखे अनौपचारिकशिक्षया सम्बन्धिताः उपयुक्ताः सूचनाः प्रदत्ताः।
द्वितीयविश्वयुद्धानन्तरमौपनिवेशिकावधेरनन्तरं नवोदितराष्ट्रेषु व्यापक-विकसितौपचारिकशिक्षायाः तीव्रगत्या गतिविधयः आरब्धाः। षष्टतमे दशके सर्वत्रैव चिन्ता आसीत् यदौपचारिकशिक्षायाः सुविधाविस्तारानन्तरमपि सर्वाः समस्याः न समासाधिताः। औपचारिकशिक्षात्वेन अनौपचारिकशिक्षात्वेन च शिक्षायाः वर्गीकरणम् एकं व्यवधानं व्यदधाति। फिलिपकूम्बसप्रभृतीनामध्ययनात् ज्ञातं यत् विकसितसमाजे एकस्या नवीनायाः शिक्षाप्रणाल्याः विकासः कृतः या अनौपचारिकी शिक्षा निगद्यते। अस्याम् अनौपचारिक्यां शिक्षायां तीव्रगत्या परिवर्तनशीलसमाजस्य न्यूनावधिकावश्यकतापूर्त्त्यै अतिक्रियात्मककार्यक्रमाः आसन्।
अनौपचारिकशिक्षा निर्बल-अप्रागतिकवर्गेभ्यः शैक्षिकावसरान् प्रयच्छति। नमनीयता अनौपचारिकशिक्षायाः कुञ्जिका वर्तते। अस्यां शिक्षायां विस्तृतिः वर्तते। प्रवेश-पाठ्यक्रम-शैक्षिकस्थल-शिक्षाप्रणाली-प्रशिक्षणसमय-अवधिप्रभृतिषु न किञ्चन बन्धनं वर्तते। एते च परिस्थित्यनुसारं परिवर्तयितुमपि शक्यन्ते। अनौपचारिकशिक्षायाः कानिचन उदाहरणानि सन्ति। मुक्तविद्यालयः मुक्तविश्वविद्यालयः मुक्ताधिगमः पत्राचारपाठ्यक्रमः इत्यादयः। अनौपचारिकशिक्षायाः एकमुदाहरणं वर्तते- मुक्तविद्यालयः यस्य प्रमुखानि लक्ष्याणि निम्नाङ्कितानि सन्ति-
- औपचारिकविद्यालयैस्सह तद्विकल्परूपत्वेन एकस्याः समानान्तरानौपचारिकव्यवस्थायाः प्रबन्धनम्।
- विद्यालयात् बहिः अध्ययनरतेभ्यः विद्यालयत्यक्तृभ्यः कर्मकरव्यस्केभ्यः गृहिणीभ्यः सुदूरक्षेत्रेषु निवसद्भ्यः सामाजिकरूपेण अप्रागतिकवर्गेभ्यः शिक्षायाः व्यवस्थापनम्।
- माध्यमिकस्तरपाठ्यक्रमस्य अध्ययनाय प्रशिक्षूणां सेतुप्रारम्भिकपाठ्यक्रमाणां व्यवस्थापनम्।
- दूरशिक्षणविधिना माध्यमिक-उच्चतरमाध्यमिक-प्राविधिक-जीवनसमृद्ध्यै पाठ्यक्रमाणां व्यवस्थानिर्माणम्।
- अनुसन्धान-प्रकाशन-सूचनाप्रसारणैः शिक्षायाः मुक्तद्वितीयोद्गमव्यवस्थायाः प्रस्तुतीकरणम्।
अनौपचारिकशिक्षायां प्रौढशिक्षा-सततशिक्षापर्यन्तं कर्मणिरताः शिक्षाश्रमिकाः सन्ति।
अनौपचारिकशिक्षायाः परिभाषा
ईसवीब्दे 1968तमे वर्षे फिलिपकूम्बसद्वारा अनौपचारिकशिक्षायाः चर्चा कृता। परन्तु सा 1970तमाद् वर्षादनन्तरमेव परिभाषिता। वस्तुतस्तु अनौपचारिकशिक्षा एकाप्राचीनप्रणाल्याः नूतनमभिधानं वर्तते। अनौपचारिकशिक्षायाः काश्चनपरिभाषाः निम्नलिखिताः सन्ति-
- कूम्बसः अहमदश्च- ‘जनसंख्यायां विशेषोपसमूहेभ्यः वयस्कबालैः चितं अधिगमं प्रदातुं औपचारिकशिक्षायाः बहिः कश्चिदपि संगठितः कार्यक्रमः वर्तते।’
- ला बैलावर्यः- ‘अनौपचारिकशिक्षायाः सन्दर्भः विशिष्ट्लक्षितजनसंख्यायै विद्यालयाद्बहिः संगठितकार्यक्रमो वर्तते।’
- इलिच् फ्रेयरः च- ‘अनौपचारिकी शिक्षा औपचारिकशिक्षायाः विरोधिनी शिक्षा अस्ति।’
- मोतीलालशर्मा- ‘कश्चन वक्तुं शक्नोति यत् अनौपचारिकशिक्षा एकः सक्रियः आलोचनात्मकः द्वन्दात्मकः शैक्षिककार्यक्रमः वर्तते, यः अधिगमने स्वसाहाय्यं विधातुं, चैतन्येन च स्वसमस्यानामालोचनात्मकतया साम्मुख्यं कर्तुं मनुष्यानां साहाय्यं विदधाति। अनौपचारिकशिक्षायाः लक्ष्यं सङ्कलित-प्रामाणिकमानवानां विकासः वर्तते यः समाजविकासे योगदानं कुर्यात्। अस्मिन् न केवलं व्यक्तिः प्रत्युत् एकस्मिन् सदधिगमसमाजे योगदानं कुर्वन् सम्पूर्णसामाजिकीं व्यवस्थाम् अधिगच्छति।’
अनौपचारिकशिक्षायाः साधनानि
अनौपचारिकशिक्षाकार्यक्रमान् संगठयितुं विविधसाधनानि सन्ति-
- औपचारिकशिक्षासंस्थाः
- अनौपचारिकशिक्षायै विशिष्टसाधनानि यथा- नेहरुक्रीडाकेन्द्रम्, यन्त्रागारेषु प्रशिक्षणकेन्द्रम्, सार्वजनिकपुस्तकालयः, पत्राचारशिक्षायाः केन्द्रम् इत्यादयः।
- क्लब-सोसायटीप्रभृतिस्वयंसेवि-असर्वकारीयसंगठनानि।
- आकाशवाणी दूरदर्शनञ्च।
शिक्षायाः तिसृषु प्रणालीषु अनौपचारिकशिक्षा अपि अन्यतमा वर्तते। अन्ये च स्तः- औपचारिकशिक्षा अनौपचारिकशिक्षा च। अस्तु अनौपचारिकशिक्षायाः व्यवस्था औपचारिकानौपचारिकशिक्षयोर्मध्ये द्रष्टव्याः आयोजयितव्या च। तस्याः संगठनम् औपचारिकानौपचारिक्याभ्यां पृथक्त्वेन न करणीयं यतोहि अनेन सा अपर्याप्तप्रभावहीनप्रणालीत्वेन सम्भविष्यति। अपरतः ताम् आधारभूतकौशलान् यावदेव न सीमितीकरणीयम्। तस्याः व्यवस्था समग्रसामाजिक-आर्थिकपरिवेशे आधुनिकसामाजिकसन्दर्भाय अधिकसंगठितसमुदायाय च करणीयम्। समुदायोऽयं तादृशं परिवर्तनं नवीनीकरणं च प्रतीक्षते यस्मिन् शिक्षायाः त्रिविधापि प्रणाल्यः योगदानं कर्तुं शक्ष्यन्ति। तदर्थं सामुदायिकावश्यकता-अधिगमव्यवस्थयोर्मध्ये स्थितभेदस्य निराकरणमावश्यकमस्ति।
औपचारिकी शिक्षा अनौपचारिकी शिक्षा च
अनौपचारिकशिक्षा जीवनस्य यथार्थानुभात् विलगां न कर्तुं शक्यते। आधुनिकशिक्षाव्यवस्था औपचारिक-अनौपचारिक-अनौपचारिकव्यवस्थाः सन्तुलयितुं प्रयतते। सा शिक्षायाः सामाजिक-राष्ट्रिय-अन्ताराष्ट्रियपरिवेशे समन्वयं कारयति। शिक्षाशास्त्रिभिः शिक्षकैः च यथासम्भवं औपचारिकशिक्षायाः विपदः दूरीभवितव्यः, अनौपचारिक-अनौपचारिकशिक्षायाः गुणानां लाभः स्वीकर्तव्यः।
औपचारिकशिक्षायाः प्रकृतिः
अनौपचारिकशिक्षा सामाजिकार्थिकविकासयोजनासु तान् विभेदान् पाटयति यैः प्रगतिर्बाद्ध्यते। अस्तु वस्तुतस्तु तस्याः स्वस्याः प्रामाणिकाधिकारः वर्तते। सा ऐच्छिकी नियोजिता व्यवस्थिता आर्थिकसहायताप्राप्ता शिक्षाप्रणाली वर्तते। सा औपचारिकशिक्षा इव क्रियात्मका स्थान-काले असीमिता आवश्यकताः प्रति प्रतिक्रियात्मकशिक्षाप्रणाली वर्तते। आवश्यकतानां परिवर्तनस्य च विकासाय द्वाराणि उद्घाटयति। माल्कमादिशियावर्यस्य शब्देषु अनौपचारिकी शिक्षा आपणयोग्या व्यावसायिकी च भवितव्या। तस्यां स्वयमधिगमे प्रतिदिवसं बलं देयम्। एच.ऐसी.ऐसी लोरिन्सवर्यस्य शब्देषु-‘अनौपचारिकशिक्षाव्यवस्था औपचारिकशिक्षाव्यवस्थायाः न तु प्रतियोगिनी प्रत्युत् पूरकत्वेन राजते। अस्यां सामान्यतत्वानां परिज्ञानं करणीयम्, संकलितव्यवस्थायाः च विकासः करणीयः।’
अनौपचारिकशिक्षा प्रौढशिक्षा च
अनौपचारिकशिक्षाप्रौढशिक्षयोर्मध्ये अन्तरं ज्ञापयन् अनिकबोर्डियोवर्यः लिखति- ‘नवानौपचारिकशिक्षाव्यवस्था पूर्वं प्रौढशिक्षाकार्यक्रमेभ्यः एतस्मिन् सन्दर्भे भिन्ना यत् सा उपयुक्तप्रशासनिकीं संसाधनिकीं च सहायतां प्रयच्छति तथाच आवश्यकताधारितपाठ्यक्रम-अध्यापन-अधिगमसामग्रीं प्रति आग्रहं प्रदर्शयति परन्तु एकस्मिन् सतताधिकारे सर्वेषु स्तरेषु मूल्याङ्कने आग्रहं प्रदर्श्य सा अद्वितीया वर्तते। अस्यां सर्वविधप्रशिक्षणकार्यक्रम-अध्यापन-अधिगमसामग्रीणां पूर्वपरीक्षा करणीया प्रभाविअध्ययनेषु च आग्रहः देयः।’
अनौपचारिकशिक्षायाः योगदानम्
- प्राथमिकशिक्षायाः सार्वभौमिकविस्तारः
- प्रौढनिरक्षरतायाः उन्मूलनम्
- औपचारिकशिक्षायाः दोषाणाम् अपादानम्।
- जनतान्त्रिकव्यवस्थायाः व्यापक-अनिवार्य-समाधानम्।
- शिक्षार्थिभ्यः शिक्षया सह आयम् अर्जितुं सुविधाः
- तेषां शिक्षार्थिनामध्ययनसुविधानाम् संघटनं यैः आर्थिकसमस्यायाः अन्यासां समस्यानां कारणात् औपचारिकशिक्षा मध्ये एव परित्यक्ता।
- भौगोलिकरूपेण सुदूरक्षेत्रेषु तादृग्भ्यः विद्यार्थिभ्यः शिक्षासुविधाप्रदानं यत्र शैक्षिकसुविधाः सारल्येन नोपलभ्यते।
- ज्ञानं नवीकर्तुं शिक्षायाः पूरयितुं सुविधानां संघटनम्।
- नगरेषु ग्रामेषु वसतां जनानां शिक्षायाः असन्तुलनस्य दूरीकरणम्।
- सामाजिक-आर्थिकरूपेण अप्रागतिकवर्गीयेभ्यः शैक्षिकसुविधानां प्रदानम्।
अनौपचारिकशिक्षायाः लाभं स्वीकुर्वन् व्यक्तिः
- सर्वविधायुवर्गीयः जनः- अस्यां सर्वायुवर्गीयाः व्यक्त्यः समाविशन्ति। यैः औपचारिकशिक्षावाप्तये कदाचिदपि अवसरः न प्राप्तः।
- विद्यार्थी- यः प्राथमिकीं माध्यमिकीं वा शिक्षां न पूरितवन्तः।
- प्रशिक्षुकः- ये शिक्षायाः विविधावस्थासु विशेषरुचिकरविषये व्यापकज्ञानस्यावश्यकतां अनुभवन्ति।
- श्रमिकः- नगरीय-ग्रामीणक्षेत्रेषु युवाश्रमिक-लघुकृषक-भूमिहीनकृषक-लघुव्यवसायिप्रभृतयः ये स्वकार्यविषये प्राविधिकविकासं नवीनतमं ज्ञानाय च प्रवर्तन्ते।
- शिक्षितअनुद्योगिन्- विविधायुवर्गीयशिक्षितानुद्योगिनः, येषाम् अप्रासङ्गिकीं शिक्षाम् अत्यप्रासङ्गिकीकर्तुम् आवश्यकता वर्तते। तस्मात् व्यवसायस्य अवसराणां वृद्धिर्भूयात्।
- स्नातकव्यावसायिकवर्गः बुद्धिजीवी- येभ्यः ज्ञानं नवीकर्तुं विशिष्टरिफ्रेशरपाठ्यक्रमाणाम् आवश्यकता वर्तते।
- अन्यव्यक्तिः- ते जनाः येषां कृते मनोरञ्जन-अवकाशक्रिया-सांस्कृतिक-कलात्मककार्यक्रमाणाम् आवश्यकता भवति।
स्रोतः शिक्षायाः सिद्धान्तः, जेवियरसमाजसेवासंस्थानम्


text:
तृतीयः परिच्छेदः
कथं पुनः स्वसंवेदनमात्रस्थितौ हेतुफलभावसिद्धिः, यतः प्रकृतफलहेतुपद्धतिरव
धानभाजनीभवतु ? तथा हि, न पूर्वा न परा नापि तदुभयवासनाप्रसूतानुसन्धानरूपा
बुद्धिरस्मादिदमिति भेदग्रहणनान्तरीयकं हेतुफलभावानुभवव्यवहारमवतरीतुं शक्नोति,
सर्वासां स्वविन्मात्रमयतयान्यदीयवार्तापरिचयानुपपत्तेः । यद्यपि चाद्य धियावधि
मात्रमधिगतं तथापि नावधिमत्, परया चावधिमदेव नावधिः । अनुसन्धानधिया
तु नैकयापीति कोऽपरः प्रतिपत्ता ? अवधिरवधिमदित्यपि तद्वलादेव यस्मान्नैकमपि
विषयः ततश्च तयोरपि शुद्धस्वरूपमेव विषयः ।
एतेन पूर्वापरभावः प्रत्याख्यातः, पूर्वापरतयापि कयाचिदग्रहात्, येन तदात्मक
एव हेतुफलभाव इति मनोरथसिद्धिः । न हि प्रत्यक्षस्यात्र व्यापारः, भिन्नप्रतीत्यभावे
पूर्वापरत्वादेर्दूरीकृतत्वात् । अथापि स्यात्, क्रमेणोदयात् पूर्वापरीभावस्तावदस्ति, ततः
पूर्वापरा बुद्धिरात्मानं पूर्वापररूपमेवानुभूतिगोचरीकरोति । विमर्शाकारविरहात्तु शब्द
एव परमप्रवर्तितः । न च तावता वस्त्वनुभवहानिः, न हि नाम रूपं वस्तूनाम्, तदपि
पश्चादनुसन्धानबुद्ध्या प्रवर्तते । न च 87b तावता तस्याः स्ववेदनक्षतिः ।
स्वसंविदितैव हि परत्र बाधकमुपस्थापयति, पूर्वपूर्वाहितविशिष्टसंस्कारद्वारेण
नियतपूर्वापरभावबोध एव च हेतुफलबोध इति ।
अत्रोच्यते,
समस्तमेतद् व्यवहारयोग्यम् ।
क्व भेदपूर्वापरभावयोगः ॥
परस्परं तस्य तथा भिदापि ।
न्न बाह्यमस्त्येव च बाह्यमानः ॥
तथा धियोऽपि ग्रहणं स्वयं तु ।
किञ्चित्करो नानुभवोऽन्यथा हि ॥
स्वसिद्धमेवाप्रमयापि तत् किल ।
स्फुटं वियच्चित्रणमीदृशी स्थितिः ॥
यतो न जातु प्रतिपत्तिगोचरः ।
सहेत सन्देहमबाधितं यदि ॥
विना न सोऽप्यन्ध इवान्यवेदने ।
न विप्लुतः स्वात्मनि तत्र न क्रमः ॥
परापरीभूतमपीक्षितं न हि ।
भ्रमेऽपि न स्वस्य तथा विवक्षितम् ॥
ननु हेतुफलभावविलोपस्त्वयापि कथं साध्यः, प्रमाणाभावात् ? न हि प्रत्यक्षं
निश्चायकम्, अविकल्पकत्वात् । नापि विकल्पमात्रम्, अतिप्रसङ्गात् । प्रत्यक्षजे
लिङ्गजे वावसायः स्वकारणस्यार्थस्य निश्चायकः प्रतिबन्धादिति चेत् ? प्रमाणसिद्ध
एव तर्हि हेतुफलभावः कथं बाध्यः स्यात् ?
तदयुक्तम् । न ह्येवं प्रमाणसिद्धिरुपपादिता भवति, प्रत्यक्षस्य हेतुफलभाव
ग्रहनिषेधेऽप्रवृत्तिनिषेधाक्षेपात् । परोपगमापेक्षायां न च स्वतन्त्रसिद्धिः, प्रसङ्गस्या
साधनत्वात् । केवलं परस्य प्रतिषेधप्रतिबन्धमात्रमुपसंहरेदयमुपन्यासः ।
414
तथा च,
इत्यादि । न च परस्य निषेधप्रतिबन्धे कृते स्वयं सद्व्यवहारसिद्धिः । अथ परस्यापि
परामर्शसिद्धिप्रतिबन्ध एव, न केनचित् प्रमाणेन हेतुफलभावसिद्धिरिति नासद्व्यव
हारसिद्धिरिति चेत्— न, परेण तन्मात्रस्यैवारब्धत्वात् । सत्ताव्यवहारोऽपि हि
प्रसाधकप्रमाणाधीनः सिद्धः, तद्यदि हेतुफलभावेऽपि किञ्चित् प्रमाणं स्यात्, स्यात्
तद्भावः । तदभावे कथमेष इति ? तदयं हेतुफलभावः क्वचित् कदाचिदुपलम्भसं
भावनाविनाकृतो बहिरर्थेन सार्धं निरत्ययां मैत्रीमावहति ॥
तदस्य तन्मैत्रीकृतो विधिः प्रतिषेधो वावधेयो धीमतामस्तु, किमपरेण ?
ननु तथाप्यत उपपत्तेरेतदायातमिति निगमयतोऽपगत एव हेतुः, अवश्यं चान्ततोऽनुप
लम्भोऽपि समाश्रेयः, तत् कथं हेतुपरिहारेण कश्चिद् युक्तिन्यासः ? न हि तादृक्
प्रस्तावे शक्यं मूकेन स्थातुम् ॥
किं च स्ववचनव्याहतमप्येतत्, अतो हि वचनादर्थप्रतीतिरस्य स्यादिति
बचनोच्चारणमञ्जसा हेतुफलभावाभ्युपगमनान्तरीयकमिति कथमपवदेत् ? अपि च,
हेतुफलभावप्रभावितत्वात् सर्वव्यवस्थानां प्राणप्रयाणमायातमेतस्मिन् मत इति ।
एतदप्यसङ्गतम् । न हि सर्वथाध्यवसायसिद्धोऽपि नास्ति हेतुफलभाव इति, किं तु
तत्त्वतः । ततो,
न खलु पूर्वापरभावव्यापिभेदग्रहणविरोधिनि स्वसंवेदने च स्थितिः पूर्वापरी
भूतहेतुफलस्वभाववेदनं चेति सचेतसामादरविषयः, तद्वरं हेतुफलग्रहणमाञ्जसं मृष्यतां
विज्ञानवादव्यसनपरित्याग एव युक्तः । ततो यथा प्रकाशादिहेतवो निरालम्बन
साधनाः संवृतिमाश्रित्य व्यवहारस्मारणोपयोगिनः, तथा शक्तिसाधनान्यापि प्रमाण
वचनानि न विरुध्यन्ते । भेदग्रहणपूर्वकश्च हेतुफलभावो विदितः सांव्यवहारिकस्य ।
अभेदग्राहिणि प्रत्यक्षे उपजाते स्वयमेव परिगलति, कदाचिदभेदमेव न गृह्णीयात् ।
तत्र द्वयोरपि वादिनोर्यावद्धेतुव्यापारपरिस्फुरणं तावत् साधु, संवृतिस्थितयोरेव
विवादात् । तत्र च हेतुमन्तरेण क्व सिद्धिवार्ता ? तर्हि हेतुना हेत्वभावः साध्य इति
हेतुरात्मानमपाकरोतीत्यर्थः स्यात् । नायं विरोधः, परमार्थे तावद्धेतोरेवाभावात् ।
क्रमात् सर्वप्रपञ्चोपशम एव शिवं यतः2559 ॥
प्रतीत्योत्पन्नतामात्रं निरंशं स्वविदागतम् ॥
संवृतौ तु हेतुरपि सन् साध्यमपि साधयति, व्यवस्था अपि स्वस्थाः । क्वात्म
वधोपालम्भः ?
यथान्यत् तद्ग्राहिस्मृतिमपि तथा संप्रथयति ।
प्रपञ्चोऽयं चित्रः कथमिव तदापह्नवसहः ॥
इति संग्रहः ॥
कथं तर्हि हेतुना हेत्वभावसिद्धिरिति । अयमस्यार्थः । हेतुद्वारायातपरमार्थ
रूपानुकारिणि 88b विकल्पे यः पूर्वापराकारविरहप्रतिभासः स एव हेतुफल
भावग्रहाभावः, ततः सव्यापारप्रतीततामुपादाय निर्व्यापारोऽपि स्वप्रतिभास एतस्मिन्
सव्यापार इव लक्ष्यते । ततः स हेतुर्हेत्वभावहेतुरिति प्रख्यातिः । न च कल्पनाकार
विवर्तविशेषादन्यस्तत्त्वाभ्यधिगगोपायः । न तु स्वविदेकलक्षणपरमार्थनिष्ठायां कस्यचित्
क्वचिद् विवादः, साधनदूषणावतारो वा । संवृतौ च तस्य दूरभावेऽपि कथञ्चित्
तदाकारस्फुरणमेव शरणम् ।
अतएव च वचनादर्थप्रतीतिः स्यादिति जानानस्य हेतुर्नास्तीति प्रयोगस्तत्त्वत
इति विशेषणापेक्ष एव । तथा च न विरोधः सर्वथापह्नवे तु स्यादेष दोषः, यथा
अवाचकः शब्दः, नानुमानं प्रमाणमिति, तत्रापि तत्त्वत इति विशेषणान्न क्वचिद्
व्याधातः अनुमानमपीन्द्रियप्रत्यक्षवत् संव्यवहारत एव प्रमाणं, न तत्त्वतः, संबन्ध
ग्रहणाद्यपेक्षत्वात् । न च स्वविन्मात्रमग्नेन तच्च शक्यम्, स्वभावहेतावप्यन्वय
व्यतिरेकयोः प्रतीतिभेदसाध्यत्वात् । संवादाच्च प्रामाण्यं, न च क्वचिद् भिन्ने वस्तुनि
संवादः । तस्मात् स्ववेदनातिरिक्तस्य प्रामाण्यं सांवृतमेव, तथा हेतुफलव्यवहारोऽपि
सांवृत एव, एकप्रतीतिकत्वादुभयोः,
इदमितो जातमिति च,
तथा च सूत्रम्,
अनुत्पादमिति फलनिषेधः । चित्तमात्रस्थिति89a रेव हेतुफलनिषेधो
व्यक्तः ।
र्यावदेव बहिरध्यवसायः ।
व्यापृतिं न परतो न तु यद्वत् ॥
नानुमा च परमां विदं विना ।
स्वं परं च मम हेतवस्तथा ॥
रूपत्रयनिरूपणविशुद्धसाधनप्रभवं प्रकृत्या बहिर्मुखप्रवृत्तिकमनुमानमन्यवित्ति
नान्तरीयकमपि परबोधसाधनाय साधनीकुर्वन्तः क्वचित् प्रकरणे तदर्थानुवादिनमेव
विरोधदूषणेन चोदयन्तीति क एष न्यायः । केवलं यथा पृथग्जनो नानुमानप्रामाण्यं
परिहृत्य जीवितुं शक्तो द्वैताभिनिवेशात्, तथा तदवस्थापितसत्याधिमोक्षमपि । य
एव च तत्सिद्धस्वबोधमात्रतायां सत्याधिमोक्षः स एव बाह्यानुमानयोरपमानः । न
च तथा स्थातुं शक्यम्, अन्यथा तदैव साध्यसिद्धेरभ्यासलक्षणप्रयासनिरासप्रसङ्गात् ।
ततस्त एव विप्लवमहिम्न आत्माधिमोक्षादिव प्रवृत्तौ साक्षात्क्रियालाभे प्रतिषिद्धः
सर्वत्रगो धर्मधातुरिति नानुमानस्यापलापे पुनः प्रत्यावृत्तिः क्षोणेन्धनशिखिनः क्षयेऽपि
भस्मवत् । अत एव,
संवृतिसंज्ञिता विकल्पबुद्धिरित्यर्थः । अयमेव चार्थो हेतुफलविचारप्रस्तावे
अनूद्यते, नाधिकं विधीयते । यावदेव बहिर्मनोऽनुमानमाननं च, अयमेव हेतुफल
स्वीकारः, तदैव तदाश्रयस्यैव लिङ्गस्य, परोक्षे ज्ञापकत्वात्, तत्प्रतीतौ कारकत्वात् ।
यश्च पश्चादात्मवेदनमात्रस्थितौ तत्परिभवः स एव हेतुफलभावस्येति किमत्राभिनि
वेशेन ? कथं तर्हि विज्ञानवादे वार्तिककारस्य कारकज्ञापकव्यवस्था ? सत्यमवान्तर
व्यवस्थामात्रमेतत् । अतएव बुद्धिराश्रित्य कल्प्येतेति वचनरीतिः । तत्त्वनिष्कर्षे तु,
419
इत्यादि ।
तदयमर्थः, अद्वैतादर्वाक् प्रतिपाद्यजनस्य मृदुमध्याधिमात्रबुद्धिभेदाद् यथा
तथा वा व्यवस्था क्रियेत, क्रमेण मतिपाटवात् तत्र तत्रानवस्थितावद्वैते विश्वासः ।
अत एवोत्तरोत्तरपरमार्थवत्संवृतेर्नानात्वेऽपि तदपेक्षो हेतुफलभावावतारस्त्रिविधप्रत्यक्षा
नुपलम्भसंभव एव तत्त्वम् । स्वाभिप्रेतेऽपि वञ्चना मा भूदिति ततः संवृत्यन्तरादियमेव
संवृतिरुपादेया, न पुनरपरमार्थाभिनिवेशाविशेषेऽप्यधमा, अभिप्रायसंवादेतराभ्यां
विशेषात् । तदयमपर्यनुयोग एव कथमप्रमाणात् प्रतीतिमात्रादर्थसिद्धिः किं पुनर्विचार
बाधितादिति ? न हि तत्र काचिदर्थसिद्धिः पुरुषपरितोषमात्रादन्यत्र । यादृशी
सा प्रतीतिरेव प्रतीतिः, तथानर्थसिद्धिरेवार्थसिद्धिरिति यक्षानुरूपो बलिः । यद्यार्य
हृदयानुरोधः, अस्मदीयहृदयेन तु सर्वमस्ति, निपुणेन तु प्रतिपत्त्रा तथा प्रतिपत्तव्यम्,
यथा परितोषमात्रेऽपि विप्रलभ्येत । अत एवाह,
तस्मान्न सांव्यवहारिकस्य प्रतिनियतसाधनानुसारदोषः, अन्यस्य क्व परितर्षः ?
नन्वस्मन्मतेन तावत् सर्वमस्ति, तत्त्वसाक्षात्कारिणां तु नास्तीति क्वावस्थानमस्तु ?
सत्यम्,
तदत्र स्वातन्त्र्यमिच्छायाः ।
तस्मात् तत्त्वतः कार्यकारणभावाभावेऽपि संवृतावशक्यपरिहारत्वात् कथम्
अनवधेयः ? प्रकृतस्य फलस्य हेतुसंभारात् संभवः, सांव्यवहारिकस्यैव तदनुष्ठानार्थितया
तदनुसरणात् । तत्त्वसाक्षात्कारिणस्तु यथा न हेतुफलभावसिद्धिः क्वचित्, तथा
नुष्ठानमपि न क्वचित् । कथमनर्थकारिणः सत्त्वमिति चेत्—न, अस्मदपेक्षया स्त्रक्षणा
420
क्षीणपरार्थक्रियाप्रबन्धाविच्छेदात् । तत्त्वतस्तु प्रकाश एव वास्तवी सत्तेति व्यवस्थापितं
चित्रस्यैव रूपस्येति स्थितम् ।
ननु तथापि,
नानाकारं हि चित्रमभिधीयते, ततः परस्परविरुद्धधर्माध्यासिनामाकाराणां
कथमभेदः ? भेदोऽपि तर्हि कथमेकवेदनान्तर्गतानां भिन्नसन्तानवत् परस्परमसंवेदनात्
एकस्यैव कस्यचित् प्रतिभासप्रसक्तेः । तदयुक्तम्, विरुद्धधर्माध्यासस्य तदवस्थत्वात् ।
तस्मादनेकमेवेदम्, अभिन्नोपादानजन्यत्वात्तु परस्परमध्यक्षभावः साहित्यप्रतिभास
स्वभावः । सन्तानान्तरभुवां तु बुद्धीनामभिन्नोपादानताविरहान्नातिव्याप्तिः ।
अत्र चिन्त्यते,
न हि संवित् परसंविदमाविशति । एकसंविदर्गलविगमादेव च स्वपरविदाम्
अन्योन्यवेदनापवादः । स चाप्रच्युतः प्रस्तुतेऽपीति न विशेषः । ननु साहित्यप्रतिभासे
व्यवस्थाप्ये किमेकसंविदावेशेन, साध्यविरोधिना तमन्तरेणापि क्षतेरभावात् ? ननु
साहित्यमित्यपि सहचारमात्रं तद्देशकालोपनियते लक्षणं ख्यातम् । प्रतिभासश्च तेषां
स्वस्वरूपसाक्षात्करणमिति नान्योन्यवेदनमुपपादितम्, सन्तमसमग्रसन्निहितानेक
पुरुषवत् । ततः परस्परसंविदावेश एव परस्परवेदनव्यवहारोपयोगी किमत्र साहित्य
मात्रेण ? अथ सर्वेषां सर्वत्र प्रतिभास एव साहित्यप्रतिभासशब्देनाभिमतः, तदा
साहित्यप्रतिभासेऽपि साध्ये विरुद्धः सर्वत्रैकसंविदावेश इति रिक्ता वाचोयुक्तिः ।
तदर्थत्वे हि सहाय एवायम् ।
मा भूद् वा साहाय्यं साहित्यप्रतिभासस्य तु परस्परप्रतिभासार्थत्वे 90a
अभिन्नोपाद्वनत्वेऽपि भेदानिषेधात्, न हि स्वसंवित्परसंविदमाविशतीत्यत्र दूषणे
किमुत्तरींकृतमिति न विद्मः, पर्यायमात्रघोषणे विशेषापोषणात् ॥
आविशन्ति मिथो वित्तिमन्यथा भेद एव कः ॥
साक्षात्कुर्वन्ति चान्योन्यं किमप्येतन्महाद्भुतम् ॥
अपि च,
स्वभावस्याभेदो भवतु न तु भिन्नेऽप्यनुभवः ।
सृजेच्चेतस्तत् किं भयमुभयथा लक्षणहतेः ॥
एवं हि सत्युत्पत्तिसारूप्याभ्यां यद् ग्राह्यलक्षणं तस्य दूषणाद् भीतिर्न काचिद्,
बहिरर्थवादिनोऽन्यथैव ग्राह्यग्राहकभावस्य सुलभत्वात् । तत्रोपादानाभेदात् परस्परमनुभवः
सर्वेषामनुभवस्वभावत्वात् । एकसामग्रीजन्यत्वे तु जडानुभवयोः प्रतिनियतं वेद्यत्वं वेदकत्वं
च स्यात् । तत्प्रतिबन्धाच्च नातिप्रसङ्गः । अथ जडस्यापि तदानीं स्फुरणात् कुतः प्रति
नियमः ? जडोपादानत्वादेव ग्राह्यं, तदन्यद् ग्राहकमिति । इन्द्रियेणातिव्याप्तिरिति चेत्—
न, सामग्रीसामर्थ्यादेव नीलस्यैव वेद्यत्वेनोत्पत्तेः ।
अथ प्रकाशोत्पत्तेः साधारणत्वदोष इति चेत् ? वेद्यत्वेनोत्पत्तिर्न प्रकाशत्वेन ।
किमिदं वेद्यत्वमिति चेत् ? स्वसंविदितयोः किमिदं परस्परवेदनमिति समानम् । अथ न
वेद्यत्वं प्रकाशोत्पत्तेरन्यदिति चेत् ? तथापि साधारणत्वं सामग्रीबलादेव परिहरिष्यते ।
अथैकरूपत्वाद् वस्तुनो नीलत्ववत् प्रकाशेनाप्रकाशेनापि नन्वसाधारणेन अभूत्वा स्थातुम
शक्यम् । शक्यमेव सामग्रीबलादिति तूष्णीकामास्यताम् ।
अथ प्रमाणव्याहतोऽयमर्थ इति क्व सामग्र्याः शक्तिरुपनीयताम् ? यस्तर्हि
तदवतारमपि नापेक्षते स्वरूपनिरूपणे स्वयमेव परिगलति, तत्र कथमुपादानाभेदनिर्देशः ?
न हि द्वयोः प्रकाशयोरुत्पन्नयोरेकेनान्यः प्रकाश्यते, एकस्यान्यः प्रतिभाति, एकस्मिन् वेति
काचिदर्थसङ्गतिः । यथा हि प्रदीपस्य स्वप्रकाशः कथञ्चिद् विदितो ज्ञाने तदनुसारेणानु
गम्यते, तथा न प्रदीपानामन्योन्यप्रकाशतापि काचिदुपलब्धा, ततो यथा दीपेन दीपान्तरं
प्रकाशितमिति विप्लवस्तथा ज्ञानेन ज्ञानान्तरमिति । तत् कस्मिन्नर्थे एकोपादानमुत्तरमस्तु ?
एतेन स्वस्य वेदनमित्ययोगव्यच्छेदस्यापि नापह्नव एवातिव्याप्तिपरिहारश्चेत् सुलभ
इत्यपि निरस्तम्, परवेदनार्थस्यैवाप्रतिष्ठानात् ।
परप्रकाशोऽपि दृष्ट इति चेत् ? सोऽप्यप्रकाशोपादानस्य प्रकाशक्षणान्तरजनन
द्वारेणेत्यनवसर एव ज्ञानदीपादिषु । यस्तु तत्रापि सहभाविनमालोकं पटस्य प्रकाशक
मिच्छति सोऽपि न लोकाध्यवसायमात्रेण तत्त्वव्यवस्थेति, इदमस्येति व्यवस्था90b
निबन्धनानुमाने यदि तज्ज्ञानजननमाश्रयेत्, तत् तर्हि ज्ञानेन सहभुवार्थस्य प्रकाशनस्वीकारे
नास्तीति दुःस्था व्यवस्था । अथेहापि पृष्ठजविकल्पज्ञानापेक्षया साम्यम् ? तर्हीदमेव
ग्राहकं न पूर्वकम् । इदन्त्वभिन्नकालमिति सौत्रान्तिकमतावतारः ।
अथ नालोकस्य ज्ञानजननेऽपि तावता प्रकाशकत्वम्, ज्ञानमपि सहभाव्येव, किं तु
सामग्रीतः सहोत्पत्तिमात्रेण, तर्हि तदातनेन्द्रियाण्यपि प्रकाशकानि प्रसज्येरन्, तेषाम
प्रकाशरूपत्वादिति चेत् ? प्रकाशोऽपि प्रकाश एवास्तु, प्रकाशकस्तु कथम् ? न हि पीतस्य
सहभावमात्रेण नीलं पीतकं भवितुमर्हति । तस्मान्नाकिञ्चित्करं कस्यचित् संबन्धपद्धति
मध्यास्ते । कारणोपकारद्वारेण तु प्रदीपोऽप्रकाशस्वभावे घटादौ दृष्टः तद्व्यवहारभाक्,
ततस्तज्ज्ञानस्य ज्ञानान्तरं प्रकाशमिति गम्यमानैकोपादानभावे न षष्ठीं प्रयुञ्जीत नाम ।
न पुनरध्यक्षतापेक्षया, चैत्रस्य मैत्रः सुन्दर इत्यत्र यथा गम्यमानसौदर्यतापेक्षया, न तु
सौन्दर्यापेक्षयाध्यक्षता, सौन्दर्ययोरेकात्मनिष्ठत्वात् ।
नैवं कश्चित् प्रयुंक्त इति चेत् ? यदि परिभावकः स्यात् तदपि कथं प्रयुञ्जीत,
समानत्वात् न्यायस्य ? तदस्यान्धदुग्धन्यायेन ग्रहणे गतमेतद् ग्राह्यग्राहकलक्षणवैधुर्य
द्वारेणाद्वयसाधनं न्यायनायकस्य । न चायं न्यायः, तत् किमनेन वार्तिककारद्वेषात्
शुभगुप्तजुष्टलोटनेन ? अनेकप्रदीपवदेव तर्हि संविदः सहिताः प्रतिभान्ति भिन्नाश्चेति
वेदनेनापि कोऽर्थ इति चेत्—न, व्यतिरिक्तप्रतिपत्र्यपेक्षया हि सहिताः प्रकाशन्त इति
व्यवहारः । ननु तदभावेऽपि सहितानां प्रकाशनं न क्षीणम् । एवमेतत् । न तु
423
एकोऽप्यन्यस्य प्रकाश इत्यस्ति । स्वस्वप्रकाशरूपता पुनरयोघटीपिहितानामप्यस्तीति न
प्रस्तुतसिद्धिः । तस्मादन्योन्यसंविदन्तर्भाव एवान्योन्यवेदनव्यवहारसिद्धिः । न ह्येकदीप
प्रभवा अपि परस्परप्रकाशिनो दीपा इति वार्ताप्यस्ति ॥
क्वाप्यदृष्टेस्तथा हेतोरसाधारणता स्फुटम् ॥
बीजाभेदान्मिथो भासस्तत्र दृश्येत साध्विदम् ॥
तदयमेकसामग्रीसंभवोऽव्यभिचारद्वारेण क्वचिदेकदर्शनेऽन्यानुमानाय प्रभवेत्,
नान्याध्यक्षत्वाय, रसरूपादिवत् । एवमेकोपादानतापि सजायीयतामधिकां प्रसाधयेत्,
न स्वभावसङ्करसाध्यमन्यप्रकाशम् । अन्यथा क्वचिदेकमन्यस्य जडमित्यपि स्यादिति ।
एतेनाभिन्नोपादानत्वमेव परस्परप्रतिभास इत्यपि कल्पनमपास्तम्, एकोपादानानां
जडानामपि परस्परजडत्वप्रसङ्गात् । आत्मात्मरूपेण हि तेषामपि जडत्वम्, एवं
प्रकाशत्वमपि ॥
अपि च,
यथा हि, सौत्रान्तिकस्य सरूपजननमेव ग्राह्यत्वं, न तु तस्यापि स्फुरणम्,
एवमेकप्रतिभास एवान्यप्रतिभासः स्यान्न चित्रप्रतीतिः । किं च, एकोपादानत्वमपि
शुद्धावधेयमेतत्, स्वप्नजाग्रदवस्थयोश्चित्राकारस्यैव हेतुत्वावधारणात् । व्याकुल
कालेऽपि विकल्पस्यानेकाकारविवर्तत्वात्, एकवस्तुविकल्पनेऽपि प्रदेशभेदेनाकारस्य
चित्रत्वात् । पुञ्जात् पुञ्जोत्पत्तौ चान्यतमस्यैव सामर्थ्यकल्पने च क्वचिदनेकस्य जनकत्वं
भावाभावानुकारं समानम् । विच्छिन्नतीलाकारादपि नीलाकारोदयदर्शनादिति
नोत्तरमचित्रात् चित्रोत्पत्तिवादिनः । अशक्यसंख्यानत्वाच्च न न्यूनाधिकभावः । किं
च वटवत्,
तज्ज्ञानं तद्वदन्यदपि गाढस्वापाद्यवस्थानन्तरं चालयविज्ञानात् प्रदेशभेदेन
चित्रादेव चित्रान्तरोत्पत्तिः । अस्तु वा संमूर्च्छिताकारादेकस्मात् कदाचित् कुत्रचित्
चित्रस्य क्रमेणाक्रमेण वा भावः । यदा तावत् जागरानन्तरं यावत्कालमनवरुद्धो
मिद्धादिभिस्तावत् प्रथमक्षणभुवो विहाय नापरेषां परस्परमनुभवः स्यात्, उपादान
भेदात् । परम्परया तदेकप्रबोधादिति चेत् ? यथा यथा तर्हि व्यवधानं, तथा तथा
मन्दतातारतम्यादन्योऽन्यप्रकाशप्रणाशः कियताप्यन्तरेण स्यात् । चित्रप्रकाशा
विनाशश्च जागरादिभिरनेकं दिनमनुभूयते, नापि मन्दतातारतम्यम् । नैवं ज्ञानाकारे
शक्यमिति चेत् ? एकाकारसंवेदनेन भिन्नस्य संवेदनमित्यपि कथं शक्यं यदि नामो
पादानाभेदः, स्वगतस्यैव भेदाभेदस्य प्रयोजकत्वात् ? न च प्रसङ्गे तत्त्वमेव, विपर्यय
पर्यवसायित्वात् ।
किं च,
स्वभावविप्रकृष्टो हि परस्परस्य बोधः, तां च सीमानमतिक्रम्य सन्निकर्षः स्व
प्रभावमादर्शयति, स चोपादानेनैव सार्धं मुख्य इति एकसामग्र्यधीनानुमानवद्धेतुप्रतीति
द्वारक एव सहभुवो भिन्नस्यानुभवः स्यात् । अतीतत्वान्नेति चेत् ? स्वभावकालविप्रकर्षयोर्न
कश्चिद् विशेषः । अथोपादानस्य द्वयमप्येतत्, सहभुवस्तु स्वभावविप्रकर्षमात्रम् । अत्र
तर्हि सन्निकृष्टत्वमपि निकृष्टम् । उपादाने तु प्रौढमिति गोधाशशन्यायः । सन्निकर्षबलाच्च
ग्रहणस्थितिः । अथातीतस्फुरणे वर्तमानत्वमेव स्यात्, कथमतीतत्वम् ? ततो नातीत
स्फूर्तिः । यदीदृशी तत्त्वदृष्टिः परस्यात्मभूतया संविदा 91b संवेद्यमानं परं स्वरूपमेव
स्यात् कथं परवित्तिः ?
तत्रानुन्मीलिताक्षस्य सन्निकर्षघोषणमन्यत्राप्यस्तु । योगिवद् वातीतग्रहणमपि
स्यात् । एवं प्रबन्धप्रवृत्तौ पूर्वपूर्वसर्वक्षणवीक्षणप्रसङ्गो यावदेकमुपादानमनवधिर्वा ।
यथा व्यवधितारतम्यं तथा सन्निकर्षप्रौढितारतम्यमिति । एवं स्वोपादेयस्यापि प्रति
भासप्रसङ्गे सर्वं तद्वत् । अपि च यदि चित्रप्रतिभासस्य भेद एव तदा नीलपीतवन्नील
खण्डयोरपीति परमाणुपर्यन्तदर्शनात् न किञ्चिदेकं संविदितमस्ति यस्यान्यदेकोपादानं
स्यादित्यप्रतिरोधमान्ध्यमशेषस्य जगतः । न वा किञ्चिदित्येतत्पर्यवसानोऽयं वादः ।
425
तद् यदीदमेव विवक्षितं किमनेन फल्गुवल्गितेन ? ऋजुना क्रमेणानेकत्वमपि भावानां
नास्तीत्येतदेवोच्यताम् । आकाराणामवस्तुत्वमिष्टमेवेति चेत् ? तथापि किमनेन
न्यायमसहमानेन ?
अपि च,
प्रकाशमात्रस्य पुनर्भेदाभावेऽपि न क्षतिः ॥
मिथः प्रथायाः क्षान्तौ तु ग्राह्यग्राहकता परा ॥
इति सिद्धान्तविप्लवः । तदयमाचार्यनिरपेक्षमाख्यायमानोऽप्युपादानाभेदः स्वभावभेद
मनाक्षिपन्नैषामाकाराणां परस्परानुभवविभावनाय प्रभवति ।
बीजस्य स्वात्मनो वेति विचारमिदमर्हति ॥
नैकत्वं नापि नानात्वं बुद्धीनामुपपत्तिमत् ॥
तत् कोऽत्र परमार्थः ? तथा हि,
चेतश्चित्रमनेकमेव यदि तत् कुत्रैक्यमास्थीयताम् ।
भासन्ते च परस्परव्यतिकरं कोऽप्येष मायाविधिः ॥
तस्मात्,
इति । स्वप्नमायामरीचिगन्धर्वनगरप्रतिभासवत् सर्वधर्मशून्यतैव न्यायप्राप्तेति पर
मार्थः । ननु भगवन्तमधिकृत्य प्रक्रान्तो विचारः, तत् किमीदानीं बुद्धोऽपि भगवान्
मायोपमः स्वप्नोपम इति चेत् ? कस्य पुनरत्रोपालम्भः स्वयमेव भगवता तथा प्रथनात्,
सोल्लासं तद्व्याहृतेश्चार्यैरुद्योतनात्, तथतया च तथागतपृथग्जनयोरविशेषस्वीकारादागमो
पगीतगाम्भीर्यौदार्यविशेषादन्यत्र ? ननु व्यापकानुपलब्धिबाधितत्वात् लक्षणाद्याकाराणाम
लीकत्वात् क्वौदार्यमसत्ख्यातिप्रसङ्गश्च ? असत्प्रतिभासिज्ञानस्वभावत्वेन भ्रान्तत्वात् क्व
गाम्भीर्यम् ? तदयुक्तम्,
पूर्वं विस्तरेण निरस्तत्वात् ।
दनङ्गमङ्गीकृतमेतदेव ।
परिस्फुरद्दुःखसुखादि चेतः ॥
नात्र किल बाधकावतारो देशवितानीभावादिति । तदपि विप्लुतम् । यतः,
व्यक्तिविशेषमेव हि ज्ञानस्याकारं विद्मः । देशवितानाभावश्च देशस्याल्पत्वं
वा स्यादभाव एव वा ? तत्र परमाणुपरिमाणेऽपि देशे प्रसङ्गी दोषः कियत्यल्पे प्रति
हन्येतेति न प्रथमः पक्षः । द्वितीयस्तु असंभवी संभविनः, संभविना हि नियमेन
क्वचिद् भाव्यम् । क्वचिदप्यभावेऽभाव एव विभावितो भवति । संवेद्यन्ते चासुख
सौमनस्यादयो देहान्तस्तद्वहिर्देशव्यवच्छेदेन स्फुरन्तः । अन्यथा प्रकाशवन्नीलादिभिः
अभेदे तद्वदेव दोषः ।
तत्र च काये कियन्तमभिव्याप्य देशमासत इति किमनेन ? का वा सदेशता,
रूपेऽपि स्वरूपातिरेकिणो देशसंज्ञितस्य क्वचिदनुपलब्धेः ? नाप्याधार एव देशो,
वातातपयोरप्यदेशताप्रसक्तेः । न च तदपेक्षया बाधकप्रवृत्तिः, किं तु स्वरूपापेक्षया ।
स्वरूपं च निरङ्गमपि कल्पनाबुद्धौ यथा व्यतिरिक्तैरिव धर्मान्तरैः परिकरितमाभाति,
तथा इहेदमिति कालाकारविमर्शप्रत्यनीकप्रत्ययकल्पितो नभोगतिप्रतिद्वन्द्वीव देशो
न नाम व्यवहारमवतरति । न चेयं गतिरन्तःसुखसौमनस्यादिवेदने दूरवर्तिनी
स्पर्शान्तवदित्युक्तप्रायम् । अथ यथा नीलादौ विशदतरोर्ध्वाधरादिभागत्वं वितस्तिः
हस्तहस्तिपुरुषादिपरिमाणपरिच्छेद्यत्वं चोपलभ्यते, न तथा सुखादिष्विति मतिः, ततः
किं देशवत्तामात्रपरिज्ञाने ? एवं ह्यस्पर्शनेन्द्रियगन्धरसध्वनिप्रभृतीनामप्यदेशताप्रसङ्गः ।
न च परोक्षे वह्न्यादावपि प्रतिनियतदेशतादि शक्यम् ।
अथ यत्र फले गन्धरससंभवस्तावति वर्तमानौ नियतदेशावूहितुं शक्यौ, पर
पूर्वादिभागेन च ग्रहणकाले चेन्द्रियशेषपरिमाणेनेति चेत् ? सुखाद्यपि देहान्तर्गता
भोगाद्देशपरिमाणेन किं न शक्यं प्रतिपत्तुम् ? अव्याप्तिस्तु फले गन्धरसयोरुपलब्धा ।
भोक्तुर्नियतदेशोपलम्भ इति चेत् ? सोऽपि स्थूलग्राही नाणुशः प्रतिनियमेन देशमव
सातुं शक्तः । तस्मादत्र तावद् वर्तते कियन्तमपि देशमभि92b व्याप्येति समानम् ।
एवं ग्रहणकालेऽपीन्द्रियदेशपरिमित्यस्य प्रतिनियमनिश्चय एव । सुखादेरपि वा स एव
न्यायो दर्शनश्रवणजनितस्यापि । अप्रियावलोकनतप्तं हि लोचनमेव प्रियदर्शने शीतली
भवदनुभूयते । खरांशुतप्तस्य तडागावगाहने तु व्यक्तः परिमाणविशेष ऊर्ध्वाधर
भागो वा । अन्यदेशोदयस्य तत्रारोपकल्पनेऽपि स एव देशः स्यात् । परिमाणनियमो
भूमिषु भूभुजामुचितः । इदमेव च नृसुखं यच्छाब्दं संवेदनमिति न भिन्नसिद्धिः,
स्पष्टप्रतिभासाद् वा । सौमनस्यस्य तु मानसत्वादस्पष्टप्रतिभासेऽपि तदनुसारेण
428
संभविन इहैव क्वचिद् देश इति सामान्येन सिद्धेरप्रतिबन्धात् । नापि निर्बन्धः
तत्रोपयोगी, साध्यस्यापि विकल्पकत्वप्रसङ्गात् ।
किं च परिमाणनियमानवधारणे यदि देशवत्तानिषेधः क्वचित्, कालवत्ता
तु सर्वस्य मा भूत् क्षणस्य परिमाणेनावधारयितुमशक्यत्वात् । केवलं पूर्वं नासीत्
पश्चाच्च न भवतीति प्रतिनियतकालतामुपस्थापयति स्थवीयसी बुद्धिः । इहापि न
बहिर्देहादिहैव तु सौमनस्यादीति निश्चयः स्थित एव । किं च, कालयोगस्तावदिष्ट
एव सौमनस्यादेः, अन्यथा कदाप्यभवतः साध्वी बाधकयुक्तिः, स एव च देशवत्ता
मुपनयति, क्वचिदभवतः कदाचिद् भावयोगात् । यत्रैव चास्ति स एव देशः, स तु
स्थूलः सूक्ष्मो वेति किमनेन ? काले तु प्रयोजनान्तरापेक्षया नियमस्थापनमिति ॥
प्रदेशनियमस्त्वसावणुतयाधिमात्रेण वा ।
निराकृतगिरा कृतं किमु विशेषपराकृतेः ॥
तदेवं सत्तामात्रानुबन्धिनी कालवत्तेव देशवत्ता न क्वचिद् व्यापकानुपलम्भ
संभवं भयमनवकाशयितुं शक्नोति मैवं वा स्वयमपि सत्ताव्यवहारसिद्धिः कथं
सुखादौ ?
यथा हि, नीलस्येव पुरोऽवस्थिताकारस्य सुखादेरप्रतिभासनात् एकानेकरूप
व्यतिरेकः प्रतिपत्तुमशक्यः, तथा तत एव तयोरन्यतरसंभवोऽपि पुरःस्फुरत्येवेदमेकमनेकं
वेति निरूपणोपलब्धेः । परोक्षेऽपि दर्शनानुसारेण तथा व्यवस्थायाम् अपुरःस्फुरत्यपि
रूपे पुरःस्फुरद्रूपानुसारेण देशप्रतिनियमात्तिग्मभङ्गजाग्निकणिकादिवत्तयोरभावोऽपि
व्यवस्थाप्यताम् ।
सता अवश्यमेकधा भाव्यमिति चेत्—न, व्यापकत्वात् तयोरन्यतरसन्देहे
सत्त्वस्यैव सन्देहात् । स्वसंवेदनस्य तु शक्तिं श्वेतादिवदेव दूरीकुरु, मा तत्प्रत्याशया
स्थाः । न च प्रमाणान्तरमस्तीति परस्य सन्दिग्धासिद्धिमुद्भावयतोऽपि न स्वयं सद्
व्यवहारः । साधकबाधकवैधुर्ये 93a सन्देहस्य न्यायप्राप्तत्वात् । स्वसंविदिते च
429
नीलादिज्ञानस्वरूपराशौ बाधादर्शनमेव बलवद् बीजमस्य । तत एव तर्हि भवतु
स्वसंविदोऽप्रामाण्यम्, बाधाया अभावे तु प्रामाण्यमिति चेत्—नैवम्, अदर्शन
मात्रेणाभावसिद्धेः । बहिः समस्तमभ्यस्तमबाधकस्य च साधकसंभवान्नापरो दृश्यानुप
लम्भः । शास्त्र एव तु चिन्तितोऽयमबाधवाद इत्यास्तां तावत् ।
उत्सर्गसिद्धं मानत्वमित्यपि ग्रस्तमग्रिमैः ॥
बहिः समस्तमभ्यस्तमसदन्तस्तु चिन्त्यते ॥
ननु ग्राहकाकारबलादलीकस्यापि ग्राह्याकारराशेरवभास इत्यशक्यापह्नवः
सुखादिरिति चेत्— न,
इति बहिरर्थदूषणे प्रागेव निरूपणात् । न चाभिमानमात्राद् वस्तुस्थितिरिति । किं
चात्र मते दुःखादिवन्निराकारज्ञानरूपतया,
अलोकाकारयोगो हि भ्रान्तिर्भवताम् । तदभावादविद्यादयः स्वभाव एव भव
भाजां भवेयुः, आलम्बनद्वारेणालीकत्वे सुखादेरपि प्रसङ्गात् । ततोऽनिष्टतया हान
मुपादानमन्यथा केषाञ्चिदिति साकारपक्ष एवाक्षरान्तरेणोक्तः । आकारचक्रैकदेशदृश्य
स्पृश्यपर्यवसानं तु वैमत्यमिति न किञ्चिदेतत् । यथा भ्रान्तित्वेऽप्यनिष्टतया कस्यचित्
त्यागः तथालीकत्वेऽपीष्टतया आकारविशेषस्य स्थितिरस्त्विति साध्यक्षतिः । चैत्ताश्चैते
सुखादय इष्यन्ते, चित्तं विषयग्राहितया आकारस्वरूपं हेयम्, चैत्तं चावस्थायीति
नायं संप्रयुक्तधर्म इत्यागमविरोधः । अभेदे च चित्तवदेवालीकत्वं तेषां तद्वद् वा
चित्तस्यापि सत्यतेति कथमनाकारस्य साध्यस्य सिद्धिः ?
ननु यद् यथा भाव्यते तत् तथा स्फुटीभवतीति व्योमाकारमपि चित्तं भाव्य
मानं तथा स्फुटीभविष्यति, प्रसिद्धाकारविरहाच्च निराकारं तदेवेति कथं साध्यसिद्धिः ?
न, प्रयोजनाभावात्,
आत्मभावं विहाय त्वं विहायस्त्वं यदीच्छसि ॥
धर्मकायस्य लाभेच्छुर्भजेद् व्योमोपमं वपुः ॥
इति चेत् ? तत्तर्हि न तावत् साध्यं, यथोक्त एवेच्छापरिसमाप्तेः । नापि साधनं
कस्यचिदर्थस्य, निराकारात् क्वचिदर्थसिद्धेरसिद्धेः । परार्थसिद्धिरपि विशिष्टाकार
प्रतिबद्धैवेत्युक्तप्रायम् । इदानीमाकारादेवार्थसिद्धिः परतस्तु निराकारादिति क एवं
प्रत्येष्यति स्याद्वादादन्यत्र ? आगमादेवमिति चेत् ? क्व युक्तिबाधितेऽर्थे शरण
मागमः ? पुण्यज्ञानसं23b वलिताकारविशेषेण विशिष्यमाणार्थशक्तिः तत्प्रकर्ष
पर्यन्ते स्वयमपि प्रकर्षपर्यन्तवर्तिन्येव स्यात्, कथं ततो विच्छिद्येत, अन्यतो वा
संभवेत् ? कस्य कदाचित् प्रतीतिरेवासंभविनी, न चागमोऽपि मुख्याक्षर ईदृगर्थः,
व्याख्यान्तराश्रयस्तु युक्तिप्रागल्भ्ये भवेत्, सा च क्षीणेति चिन्तितम् । तथापि बाध
भयात् भक्तव्यमेव तद्वपुः, अबाधत्वाच्च तदेवार्थसमर्थमित्यपि सिध्यतु, तत एव च
प्रागपि तदुपायिन्येवार्थशक्तिरिति चेत् ?
तथा हि, यद्व्योमोऽयमनलाकारम्,
तद्वदेवेति संबन्धः ।
भविष्यति ? रूपविरागिणो हि सम्यङ्मार्गपरिचयादेव शुद्धिबुद्ध्या तज्ज्ञानम् । न
तद्भावनादेव व्यापकानुपलम्भसंभवभयभ्रंशभागी । किं भूयः ?
तस्माद् बाधाभयभ्रंशशंसिनापि तद्भाव्यमशक्यं च । प्रवचनोक्तत्वाद् भाव्य
मेवेति चेत् ? तत् किमिदानीं पितृकूप इति क्षारवारिपानम् ? किं वा धातुगतियोनि
श्रावकादिमार्गो न तदुक्तः ? अत्र च यस्यापि हेयतया निर्देशः, तस्यापि नाज्ञतया
हेयत्वम्, अपि तु विनेयस्याभिलाषादिवशात् । स्वर्गोपदेशादेव हि भगवान् प्रमाणम् ।
तस्मात् तत्रोपयोगबुद्धेरभावात् स्वयमदृश्यस्य बाधातिक्रमाकारनिदर्शनस्याभावाच्च
कुतो भावनामयी सिद्धिरिति संभोग एव पर्यवसानं व्यापारस्य,
मनोऽथ शून्यं ननु सर्वथास्तु ।
त्यागोऽपि किं न प्रणयी प्रियस्य ॥
आगन्तुकमलप्रपञ्चविगमेनैव हि विहायःसादृश्यमिति दर्शितं प्राक् । अतएव
महायानोतरतन्त्रे निर्दिष्टेनैव साधर्म्येण सर्वत्र व्योमोपमा, यथा व्यपगतविकल्पं
गगनवदित्यादि । तस्मान्नाकारविरहेण । यत्तु,
चक्षुष्यथ व्यतिक्रान्तेऽप्यरूपिण्यनिदर्शने ॥
बुद्धेष्वपि तथा सर्वं दृश्यते न च तत् तथा ॥
इति । तत्राकिञ्चनादिविशेषणं व्योम्न एव रजोनीहारादादिकृतस्य निम्नो94a न्नतस्य
दर्शनेऽप्यभावविभावनायेति व्यक्तमेतत् । संबुद्धेऽपीत्यनुक्त्वा बुद्धेष्विति सामानाधि
करण्यं बाधकबहुवचननिर्देशयत्नात् । सुगते तु भगवति यथोक्ताकारे एवापवादसमारोप
लक्षणस्य निम्नोन्नतस्य दर्शनेऽपि न भाव इतीयदेव विवक्षितम् । अस्तु वा वचन
परिणामेन भगवत्यपि योजनम् । यथा त्वाचार्यवसुबन्धुपादैर्धर्मधर्मिताप्रविभागे
निर्विकल्पज्ञानलक्षणप्रस्तावे द्वयेन ग्राह्यग्राहकभावेन निरूपयितुमशक्यत्वादरूपि,
सविषयत्वादनाभासमिति विभक्तम्, तथेह बुद्ध इति प्रयुक्तेऽप्यस्तु । अकिञ्चनत्व
मप्यागन्तुकरागादिविगमाज्ज्ञेयम् । शेषमविरुद्धम् । अतएव धर्मधर्मिताप्रविभागे
एव,
ख्यातिरध्यवसायार्था बोद्धव्येति निराकुलम् ॥
इत्यादिवद् विकल्पेऽपि ख्यात्युक्तिर्न विरुध्यते ॥
मध्यान्तविभागे च सुव्यक्तत्वात् ।
अवश्यं हि प्रकाशमानमेतच्चित्रं शून्यतया साक्षात्कर्तव्यम्, तावतैव बोधि
सिद्धिरिति किमपरेण ? न च स्वसंवेदनादन्यत् साक्षात्कारि । सा च तथता संक्लेश
व्यवदानावस्थासाधारणश्चित्तधर्म इति स्वाभाविकः सहजः प्रकृतिरिति चाभिधीय
मानोऽपि व्यवदानापेक्षया धर्मकायव्यवहारगोचरः । तत्र क्षणिकता तावदाकार
विशेषानपेक्षासौ भाव्यमाना यो य एवाकारः सन्निधीयते, तं तमेव प्रतिविध्यतीति
धर्मितानियततल्लक्षणादिनिष्पादकपुण्यसंभारसहकारिकारणोपनीतमन्तिमं तमेवाकारम्
आश्रयीकरोति । तत्र प्रागवस्थायां चित्रमेव तत्परतन्त्रमुच्यते । अभूतपरिकल्पो
विकल्प इति चोक्तः । पर्यन्ते तु चित्र एव वितथकल्पनायामप्रयोजकत्वान्न तथोच्यते ।
तद्रूपरहितस्तूच्यते । 94b हेतुपारतन्त्र्यमात्रसंभवेऽपि चासद्वासनापारतन्त्र्याभावे
परतन्त्रोऽपि नाभिधीयते, किं तु संभोग इति, धर्मसंभोगाद् दशभूमिभिः संभुज्य
मानत्वाच्च । तत्त्वतो वा हेतुफलभावात् क्व पारतन्त्र्यमिति ? तस्माद् धर्मरूप एव
धर्मकायः । ननु,
इति सिद्धान्तः, कथं परोक्ताकारस्य शून्यताख्यो धर्म इत्युच्यते ? तदयुक्तम् । न खलु
शून्यतातोऽन्या प्रकृतिर्धर्माणामागमे श्रुतिपथावलम्बिनी, स्थितिभेदेन तु यथाधिमुक्ति
वेदितव्या । तथाहि,
तर्कचिन्तायाश्च क्रमेण तदेकप्रवणत्वात् ॥
न च लक्षणादिमात्रस्यैव धर्म इति ब्रूमः । किं तु यावन्तः स्वलक्षणधारिणः
चित्तप्रकाराः शरीरबुद्धिसंख्यातरूपास्तेषां सर्वेषामेव संभोगपोषणं तूपलक्षणं तदपि
परित्यागेन बोधिबोधनार्थम् । अभिसमयालङ्कारे च,
इति सामान्येन निर्देशात् न संभोगत्यागः, स तु पृथक्कायत्वेन व्यवस्थाप्यत इति ।
सर्वाकारज्ञतार्ण्यन्तपरिगणनात् पृथगेव परिगणितः । तस्माद् धर्मधर्मिभावेन भित्त्वा
कायद्वयव्यवस्थेयम् । तदस्य भगवति तादात्म्यं संबन्धो, निर्माणस्य तु तदुत्पत्तिः ।
यदा तु सदातनं तद्रूपं सकलशुक्लधर्माकारतया विवक्षितम्, तदा तत्रापि तदुत्पत्तिरेव ।
यथोक्तम्,
इति । एवं च सति यद्यपि साधनमपि तत्, तथापि न तन्मात्रेण तत्रादरः, किं तु
तत्त्वमित्येव । साध्यसाधनयोरनन्तभावोऽपि कुत इति चेत् ? तत्त्वसाक्षात्कारस्यैव
साध्यत्वात्, तद्भावनाया एव च साधनत्वात्, तदभावेऽनिश्चये वा तयोरेव लोपा
शक्तेः । तस्य च प्रतिभासिनैव धर्मिणा चरितार्थत्वान्निश्चायकप्रमाणपर्येषणैव परमव
शिष्यत इति समाप्तः पुरुषार्थः । तच्च सामान्यरूपमेव भाव्यम्, क्षणिकत्वादिवदिति
स्वभावान्तरमवस्थाप्यते । तदधिगमाधीनश्च बुद्धध्वनिरिति तदेव प्रधानं बुद्धरूपम्,
स एव वा बुद्ध उच्यते, प्रताप एव राजेत्यादिवत् । लक्षणादिचित्रता हि चक्रवर्तिनी
त्युत्तरतन्त्रम् । न चैवमर्थान्तरस्य कथञ्चित् सत्त्वेऽपि कश्चिदुपयोगः । ततो धर्मकाय
संज्ञाप्यस्य याचितकमण्डनमिति न निराकारदर्शनानुरोधः कश्चित् । अत एव 95a
देहभोगप्रतिष्ठाविशेषशालिनि,
435
तस्मात्,
स्ववित्तिसाक्षात्कृतधर्मकायः ।
बाध्ये तु बन्ध्यो विविधः प्रयासः ॥
तथा च सति,
क्षणिकालीकयोश्च साधारणीति न दोषः कश्चित् । क्षणिकत्ववद्धेतुपराधीनताद्यपि
द्रष्टव्यम् । तदलमस्थानकातरतया । अपि च,
मध्यमावतारपरिच्छेदस्तृतीयः ॥