c: text/html

text:
महाबोधिमन्दिरम्
महाबोधिः इति ख्यातं बुद्धगयामन्दिरम् इष्टिकया निर्मितं प्राचीनं बौद्धमन्दिरं वर्तते । अत्रत्यं पूर्वतनं मन्दिरं क्रि.पू.तृतीये शतके निर्मितम् । अत्रत्यानि अन्यानि मन्दिराणि पञ्चमे षष्ठे वा शतके निर्मितानि स्युः । बुद्धेन अत्रैव आत्मज्ञानं प्राप्तम् इत्यतः स्थलम् एतत् बौद्धानां प्रसिद्धं पवित्रयात्रास्थलं वर्तते । मन्दिरस्य भूतलप्रदेशः ४५ चतरस्रमीटर्-मितः अस्ति । सूच्यग्रस्तूपाकारयुक्तस्य मन्दिरस्य उपरि लघु चतरस्राङ्गणं द्दश्यते । मन्दिरस्य बहिर्भागेषु बुद्धस्य जीवनगाथा इष्टिकाभिः सुन्दरतया चित्रिता अस्ति । मन्दिरस्य अन्तः उपविष्टवतः बुद्धस्य महती प्रतिमा वर्तते, यत्र च बुद्धः दक्षिणहस्तेन भूमिं स्पृशन् अस्ति । अस्याम् एव स्थितौ बुद्धः आत्मज्ञानं प्राप्तवान् इति भावयन्ति जनाः । एषा प्रतिमा कृष्णशिलया निर्मिता अस्ति । सुवर्णकवचेन अलङ्कृता इयं प्रतिमा केसरवस्त्रेण आवृता अस्ति । मन्दिरस्य आवरणे लघुस्तूपाः बह्व्यः भुद्धमूर्तयः च द्दश्यन्ते, याः च बहुभ्यः शतकेभ्यः पूवं निर्मिताः। महाबोधिमन्दिरस्य पार्श्वे बोधिवृक्षः द्दश्यते । तस्य अधः एव बुद्धः आत्मज्ञानं प्राप्तवान् । तत्पार्श्वे आत्मज्ञानस्य प्राप्तेः अनन्तरं सप्त दिनानि यावत् बुद्धेन अचलध्यानं यत्र कृतं तच्च स्थलं वर्तते । २००२ तमे वर्षे युनेस्कोसंस्थया महाबोधिमन्दिरं जागतिकपारम्परिकस्थलत्वेन निर्दिष्टम् अस्ति ।
अन्तर्विषयाः
मन्दिरसौन्दर्यम्[सम्पादयतु]
महाबोधिमन्दिरं मुख्यमन्दिरम् इत्यपि नाम्ना प्रसिद्धम् अस्ति । मन्दिरमेतत् नृपतिना अशोकेन निर्मितः स्तूपेन समनः अस्ति । अस्मिन् मन्दिरे भगवतः बुद्धस्य उन्नता पद्मासनोपविष्टा मूर्तिः प्रतिष्टापिता । इयं मूर्तिः तत्रैव स्थापिता अस्ति यत्र सिद्धार्थः निर्वाणं प्राप्य बुद्धः अभवत् । मन्दिरस्य चतृषु दिशासु चित्रोत्कीर्णशिलाफलकानि सन्ति । एतानि एव बोधगयायां प्राप्ताः प्राचीनावशेषाः । अस्य मन्दिरस्य नैरुत्यदिशायां प्राकृतिकद्यश्यवैभयुक्तम् उद्यानम् अस्ति । अत्र नैके बौद्धभिक्षवः आगत्य ध्यानमग्नाः भवन्ति । मन्दिरप्रशासनस्मितेः अनुमतिं प्राप्य सामान्यजनाः अत्र प्रवेशं प्राप्नुवन्ति । अस्मिन् मन्दिरे सप्तस्थानानि पवित्ररूपेण अङ्किताः यत्र भगवान् बुद्धः सिद्धिं प्राप्य सप्तदिनानि व्यतीतवान् । जतककथासु उल्लिखितः बोधिवृक्षः अत्रैव मन्दिरस्य पुरतः अस्ति यस्याधः सिद्धार्थः सिद्धिमवाप्नोत् । अयं कश्चित् पिप्पलवृक्षः यः मुख्यमन्दिरस्य पुरतः अस्ति । वर्तमानः वृक्षः मूलवृक्षस्य पञ्जमी वंशश्रेणी अस्ति । मन्दिरसमूहानां घण्टानादः विशिष्टं शान्तिं जनयति । मुख्यमन्दिरस्य पृष्टभागे रक्तशिलानिर्मिता ७पादपरिमिता बुद्धमूर्तिः अस्ति । अस्याः मूर्तेः चतृसु दिशासु विभिन्नवर्णानां पताकाः लग्नाः । अनेन मूर्तिः विशिष्टरीत्या आकर्षति । एवं वदन्ति स्थलीयाः यत् क्रिस्तपूर्वतृतीयशतके एव साम्राट् अशोकः वज्रखचितसिंहासनम् अत्रैव स्थापितवान् । एतत् केन्द्रं पृथिव्याः नाभिः इति वदन्ति । अस्य पुरतः एव विशाले प्रस्तरे बुद्धस्य विशालं पदचिह्नम् अङ्कितम् अस्ति । एतत् पदचिह्नमेव धर्मचक्रस्य प्रतीकम् इति मन्यन्ते भक्तगणः । बुद्धः ज्ञानप्राप्तेः पश्चात् अस्य वृक्षस्य पुरतः एव स्थित्वा दर्शनं दत्तवान् । बुद्धावस्थायाः अपि अस्य मूर्तिः अत्र निर्मितास्ति । अस्य मूर्तेः अनिमेशलोचनः इति कथ्यते । मुख्यमन्दिरस्य ईशान्यदिशायाम् अनिमेशचित्यं निर्मितम् अस्ति । मुख्यमन्दिरस्य उत्तरभागः चङ्कामाना इति नाम्ना प्रसिद्धः । अस्मिन् एव स्थाने बुद्ध ज्ञानप्राप्तेः पश्चात् तृतियसपाहं व्यतीतवान् । अत्र कृष्णशिलया कमलपुष्पं निर्मितं यत् बुद्धस्य प्रतीकः इति विश्वस्यते । महाबोधीमन्दिरस्य वायव्यभागे चालविहीनः कश्चित् भग्नावशेषः अस्ति यस्य रत्नाघाता इति नाम भवति । अस्मिन् एव स्थले बुद्धः ज्ञानप्राप्तेः पश्चात् चतुर्थसप्ताहं व्यतीतवान् । गहनध्यने मग्नस्य बुद्धस्य शारीरात् प्रकाशकिरणानि निसृतानि । तैः विभिन्नदिशाप्रविष्टकिरणैः पताकानां विभिन्नवर्णाः उत्पन्नाः इति काचित् किंवदन्ती अस्ति । मुख्यमन्दिरस्य उत्तरद्वारात् अनतिदूरे विद्यमानस्य अजपालन्यग्रोधवृक्षस्य अधः ज्ञानप्राप्तेः पश्चात् बुद्धः पञ्चमसप्ताहं व्यतीतान् इति जानाः वदन्ति । षष्टसम्पाहं बुद्धः महाबोधिमन्दिरस्य दक्षिणदिशिस्थितस्य मूचालिण्डा इति सरसः निकटे व्यतीतवान् । एतत् सरः परितः उन्नतवृक्षाः सन्ति । अस्य सरसः मध्ये उरगस्य फणाछायायां स्थितस्य भगवतः बुद्धस्य विग्रहः प्रतिष्ठापितः। कदाचित्बुद्धस्य ध्यानमग्नस्य चण्डवातागमनस्य लक्ष्यम् अपि नासीत् । यदा बुद्धः मुसलधारावृष्ट्या उत्सितः तदा सर्पराजः मूचलिण्डः स्वस्य निवासाद्बहिरागत्य फणां प्रसार्य बुद्धस्य रक्षाणम् अकरोत् इति स्थलीयजनाः कथां वदन्ति । मन्दिरस्य आग्नेयदिशि राजयतना इति वृक्षः अस्ति । अस्य वृक्षस्य अधः एव बुद्धः ज्ञानप्राप्तेः पश्चात् सप्तमसप्ताहं व्यतीतवान् इति जनविश्वासः । अत्र एव बुद्धः ब्रह्मदेशीयै वणिजौ सन्दृष्टवान् । एतौ वणिजै बुद्धे आश्रयं प्रार्थितवन्तौ । एतावेव बुद्धं शरणं गच्छामि इति प्रथमम् उक्तवन्तौ । पश्चात् इयं प्रार्थनां बौद्धलोके विश्रुता अभवत् ।
टिबेट्टीयः मठः[सम्पादयतु]
महाबोधिमन्दिरस्य पश्चिमदिशि अनतिदूरे स्थितः जिकिबोधगया अनुपमः विशिष्टः क्रि.श.१९३४तमे वर्षे निर्मितः प्राचीनमठः । गयाबोधगययोः मार्गे निरञ्जनानद्याः तटे निर्मितः बर्मीविहारमठः क्रिश. १९३६तमे वर्षे निर्मितः । अस्मिन् बौद्धविहारे प्रार्थनायाः प्रकोष्टद्वयम् अस्ति । बुद्धस्य कश्चन बृहद्विग्रहः अस्ति । अस्य पार्श्वे एव थायी मन्दिरम् अस्ति । अस्य विहारस्य चालः सुवर्णलोहेन चित्राङ्कितः अस्ति । अनेन स्य विहारस्य स्वर्णविहारः इत्यपि कथयन्ति । अस्य विहारस्य निर्माणं थाय्लेण्ड् राजपरिवाजनाः बौद्धमतारम्भस्य २५००वर्षसम्पूरणस्य स्मारणार्थं कृतवन्तः । महबोधिमन्दिरस्य ११.५कि.मी.दूरे विद्यमानस्य इण्डोसन् निप्पन् जपानि मन्दिरस्य निर्माणः क्रि.स. १९७२-७३वर्षयोः अभवत् । अस्य मन्दिरस्य निर्माणस्य शैली काष्टनिर्मितजपानीयमन्दिरस्य इव अस्ति । अस्मिन् मन्दिरे बुद्धस्य जीवनघटनावल्यः चित्रशिल्पमाध्यमेन दर्शिताः । महाबोधिमन्दिरतः पञ्चकिलोमीटर् दूरे विद्यमानस्य चीनामन्दिरस्य निर्माणं क्रि.श. १९४५तमे वर्षे अभवत् । अस्मिन् मन्दिरे स्वर्णनिर्मितः बुद्धविग्रहः अस्ति । अस्य मन्दिरस् जीर्णोद्धारः क्रि.शा. १९९७तमवर्षे अभवत् । जपानीयमन्दिरस्य उत्तरदिशि भूटनी विहारः अस्ति । अस्य विहारस्य भित्तिषु उत्कीर्णकलायाः सुन्द्ररविन्यासः अस्ति । अत्र नूतनतमं नाम वियटनामीयं मन्दिरम् अस्ति । एतन्मन्दिरं महाबोधिमन्दिरस्य उत्तरे ५निमेषाणां चलनेन प्राप्यते । अस्य विहारस्य निर्माणं क्रि.श. २००२तमवर्षे अभवत् । अस्मिन् बौद्धविहारे भगवतः बुद्धस्य शान्त्यवतारः अवलोकितेश्वरस्य प्रतिमा स्थापिता । एतान् विहारन् अतिरिच्य अत्र कानिचन स्मारकानि अपि सन्ति । भारतस्य सर्वाधिकोन्नता बुद्धमूर्तिः ६पदपरिमित कमलपुष्पशिल्पे उपविष्टबुद्धस्य ८०पादपरिमितोन्नतः विग्रहः ।
राजगीरः[सम्पादयतु]
बोधगयापर्यटकैः अवश्य राजगीरप्रदेशः दर्शनीयः । अत्र गृध्रकूटपर्वतमस्तके कश्चित् विश्वशन्तिस्तूपः अत्याकर्षकः अस्ति । पर्वताग्रं गन्तुं रज्जुदोलिकानां व्यवस्था अस्ति । अस्य शान्तिस्तूपस्य निकटं वेणुवनम् अस्ति यत्र कदाचित् । राजगीरप्रदेशे प्रसिद्धा सप्तपर्णी गुहा अस्ति यत्र भागवान् बुद्धः निर्वाणं प्राप्य प्रथ । गुहा राजगीरस्य दक्षिणे उष्णोदककूपतः १०००सोपानानाम् अरोहणेन प्राप्यते । उपरि आरोहणं कर्तुम् एकमात्रं वाहनम् आश्वशकटं यस्य तत्र टमटम इति नाम भवति । शताधिकरूप्यकाणां शुल्कं दत्त्वा अर्धदिनं यावत् प्रयाणं क्रियते ।
नालन्दा[सम्पादयतु]
नलन्दा तु रजगीरतः १३कि.मी. दूरे अस्ति । अत्र प्राचीनकाले नलन्दा इति विश्वप्रसिद्धः विश्वविद्यालयः आसीत् । अधुन अत्र तस्य विश्वविद्यालयस्य भग्नावशेषाः सन्ति । बिहारसर्वकारेण सद्यः काले एव अन्ताराष्ट्रियविश्वविद्यालयम् अत्र स्थापयितुं निश्चितः । अत्र कश्चित् वस्तुसङ्ग्रहालयः अपि अस्ति । अस्मिन् अत्र उत्खननावसरे लब्धाः प्राचीनावशेषाः संस्थापिताः । नलन्दातः ५कि.मी दूरे प्रसिद्धं जैनतीर्थस्थानं पावपुरी अस्ति । एतत् स्थानं महावीरेन सम्बद्धम् अस्ति । अतः अत्र महावीरस्य भव्यदेवालयः अस्ति । नलन्दाप्रदेशस्य निकटे एव बिहारशरीफः अस्ति । मध्यकाले अस्य नम ओदन्तपुरी आसीत् । वर्तमाने एतत्स्थानं महमदीयायां तीर्थस्थानम् इति प्रसिद्धम् । अत्र तेषां कश्चित् मस्जिदः अस्ति । बिहारशरीफप्रदेशे पर्यटनार्थम् आगच्छन्ति तै मनीरामस्य अखाडा अपि दर्शनीया अस्ति । स्थानीयानां विश्वासः यत् अत्र शुद्धहृदयेन यदि प्रार्थ्यते तर्हि तस्य मनोकामनाः सिद्ध्यन्ति ।
मार्गदर्शनम्[सम्पादयतु]
गयां, राजगीरं, नलन्दां, पावापुरीं, बिहारशरीफं गन्तुः धूमशकटयानमेव उचितम् । एतेषां स्थानानां प्रवासार्थं भारतसर्वकारः।भारतसर्वकारस्य रेल्वेविभागेन बौद्धपरिक्रमा इति नाम्ना रेल् यानस्य व्यवस्था कल्पिता । एतदतिरिच्य श्रमजीवि एक्सप्रेस्, पटानराजगीर इण्टर् सिटी एक्स्प्रेस्, पटनाराजगीर् पेसेञ्जर् इत्यादीनि रेल् यानानि अत्र सञ्चरन्ति । भूमार्गेण लोकयाने अपि तानि तीर्थस्थानानि गन्तुं शक्यते । वायुमार्गस्यापि सौकर्यम् अस्ति । नवदेहलीविमाननिस्थानकतः
उल्लेखाः[सम्पादयतु]
बाह्यानुबन्धाः[सम्पादयतु]
- Mahabodhi Situation
- All India Mahabodhi Temple Liberation Action Committee
- Land Enlightenment of the Buddha
- Bodhgaya News
- UNESCO World Heritage
- The Bodh Gaya temple controversy
- Mahabodhi Temple Info & Photo Gallery

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
द्वितीया विभक्ति
विधायकं प्रमुखं सूत्रं ‘’ कर्मणि द्वितीया’’ इति अस्ति । अनेन सूत्रेण – अनभिहिते कर्मणि द्वितीया
विभक्ति भवति इति । यथा – हरिं भजति ।
तथायुक्तं
चानीप्तिम् – कर्त्रा अनीप्सितम् सन्नपि क्रियया
ईप्सित-पदार्थे कर्मकारकम् एव भवति ।
यथा – ग्रामं गच्छन्
तृणं स्पृशति । अस्मिन् वाक्ये तृणस्य
स्पर्श: कर्त्रा ईप्सितं नास्ति किन्तु तथापि तृणे द्वितीया इति अभवत् ।
अकथितं च – अपादानदिविशेषै: अविविक्षितं कारकम् अपि कर्मसंज्ञमेव स्यात् । अस्मिन् वर्गे 16 धातव: सन्ति ।
दुह् याच् पच् दण्ड्
रुधि प्रच्छि चि ब्रू शासु जि मथ मुषाम् ।
कर्मयुक् स्यादकथितं
तथा स्यात् नी हृ कृष् वहाम् ।।
अर्थात् दुह्,
याच्, पच्, दण्ड, रुधि, प्रच्छि, चि, ब्रू, शास्, जि, मथ्, मुष्, नी, हृ, कृष्
वह् इति एते 16 धातव: येषां योगे कर्मकारकं द्वितीयाविभक्ति: च भवति ।
यथा – गां दोग्धि पय:,
बलिं याचते वसुधाम्, तण्डुलानोदनं पचति, गर्गान् शतं दण्डयति, ब्रजम् अवरुणद्धि
गाम्, माणवकं पन्थानं पृच्छति, वृक्षम् चिनोति फलानि, माणवकं धर्मं ब्रूते शास्ति वा, शतं जयति देवदत्तम्, सुधां क्षीरनिधिं
मथ्नाति, देवदत्तं शतं मुष्णति, , ग्रामम् अजां नयति, हरति, कर्षति वहति वा ।
-->


text:
सूत्रम्
मेघर्तिभयेषु कृञः॥ ३।२।४३
काशिका-वृत्तिः
मेघर्तिभयेषु कृञः ३।२।४३
मेघ ऋति भय इत्येतेषु कर्मसु उपपदेषु कऋञः खच् प्रत्ययो भवति। मेघङ्करः। ऋतिङ्करः। भयङ्करः। उपपदविधौ भयादिग्रहणं तदन्तविधिं प्रयोजयति। अभयङ्करः।
न्यासः
मेघर्त्तिभयेषु कृञः। , ३।२।४३
"उपपदविधौ" इत्यादि। ननु चाभयशब्दो नञ्समासे सिध्यत्येव?
नैवं शक्यम्, सतिशिष्टत्वाद्धि "तत्पुरुषे तुल्यार्थ" ६।२।२
इति पूर्वपदप्रकृतिस्वराद्युदात्तत्वं स्यात्, "{गतिकारकोपपदात् कृत्" इति सूत्रम्} गतिकारकोपपदानाम्" ६।२।१३८
इत्यादिनान्तोदात्तत्वं चेष्यते। तस्मात् कत्र्तव्यम्। अपवादत्वात् खजयमणं बाधते, हेत्वादिविवक्षायाञ्च परत्वाट्टप्रत्ययमपि॥


text:
सूत्रम्
पीलाया वा॥ ४।१।११८
काशिका-वृत्तिः
पीलाया वा ४।१।११८
तन्नामिकाणो बाधके द्व्यच इति ढकि प्राप्ते अण् प्रत्ययः पक्षे विधीयते। पीलायाः अपत्ये वा अण् प्रत्ययो भवति। पीलायाः अपत्यं पैलः, पैलेयः।
न्यासः
पीलाया वा। , ४।१।११८
बाल-मनोरमा
पीलाया वा ११०५, ४।१।११८
पीलाया वा। "अपत्येऽ"णिति शेषः। पीला नाम काचिन्मानुषी। तन्नामिकाणमिति। वाग्रहणाऽभावे त्वनेनाऽणा नित्यमेव ढको बाधः स्यात्। नच महाविभाषयाऽणः पाक्षिकत्वात्तदभावे ढक्भवत्येवेति वाच्यं, महाविभाषया अपवादे निषिद्धे उत्सर्गो न प्रवर्तत इति ज्ञापनात्।
तत्त्व-बोधिनी
पीलाया वा ९२५, ४।१।११८
पक्षे इञिति। पूर्वसूत्राद्वाग्रहणानुवृत्तेरिति भावः।


text:
सूत्रम्
तदस्मिन्नस्तीति देशे तन्नाम्नि॥ ४।२।६६
काशिका-वृत्तिः
तदस्मिन्नस्ति इति देशे तन्नाम्नि ४।२।६७
ततिति प्रथमा समर्थविभक्तिः। अस्मिनिति प्रत्ययार्थः। अस्ति ईत् प्रकृत्यर्थविशेषणम्। इतिकरणो विवक्षार्थः। देशे तन्नम्नि इति प्रत्ययार्थविशेषणम्। ततिति रथमासमर्थादस्मिनिति सप्तम्यर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति, यत् प्रथमासमर्थम् अस्ति चेत् तद् भवति यदस्मिनिति निर्दिष्टं देशश्चेत् स तन्नामा भवति, प्रत्ययान्तनामा, इतिकरणस् ततश्चेद् विवक्षा। उदुम्बरा अस्मिन् देशे सन्ति औदुम्बरः। बाल्बजः। पार्वतः। मत्वर्थीयापवादो योगः।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
तदस्मिन्नस्तीति देशे तन्नाम्नि १०५९, ४।२।६६
उदुम्बराः सन्त्यस्मिन्देशे औदुम्बरो देशः॥
बाल-मनोरमा
तदस्मिन्नस्तीति देशे तन्नाम्नि १२६०, ४।२।६६
अथ चातुरर्थिकान्प्रत्यायन्वक्तुमुपक्रमते--तदस्मिन्नस्तीति। तदस्मिन्नस्तीत्यर्थे प्रथमोच्चारितात्प्रथमान्तादणादयः स्युः। प्रत्ययान्तेन प्रकृतिनामके देसे गम्ये इत्यर्थः। प्रसिद्धदेशग्रहणार्थ इतिशब्दः। मतुपोऽपवादः।
तत्त्व-बोधिनी
तदस्मिन्नस्तीति देशे तन्नाम्नि १०२४, ४।२।६६
तदस्मिन्। अस्तीत्युपाधिकात्प्रथमान्तादस्मिन्निति सप्तम्यन्तार्थे यथाविहितं प्रत्ययः स्यात्प्रत्ययान्तनामा देशश्चेत्। तत्प्रत्ययान्तं नाम यस्येति बहुव्रीहिः। मतुपोऽयमपवादः। "इति शब्दस्तु सकल लोकप्रसिद्धे देशे यथा स्यात्, न त्वाधुनिकसङ्केतेऽपीत्येतदर्थः। उत्तरसूत्रयेऽपि "देशे तन्नाम्नी"त्यनुवर्तते।


text:
सूत्रम्
कालात्॥ ५।१।७७
काशिका-वृत्तिः
कालात् ५।१।७८
कालातित्यधिकारः। यदित ऊर्ध्वम् अनुक्रमिष्यामः कालातित्येवं तद् वेदितव्यम्।
न्यासः
कालात्?। , ५।१।७७
कालादिति स्वरूपग्रहणं न भवति, कुतः? पृथगस्य योगस्यारम्भात्()। कालशब्दस्यापि यदि स्वरूपग्रहणम भीष्टं स्यादिमं पृथग्योगमकृत्वोत्तरसूत्रे कालशब्दादेव तृतीयामुच्चारयेत्()--कालेन निर्वृत्तमिति। एवं हि निर्देशादेव तृतीयासमर्थात्? प्रत्ययो विज्ञायते। उत्तरसूत्रे च कालशब्दः स्वरितत्वादनुवर्त्तिष्यत इति सिद्धमिष्टम्()। अतो न कत्र्तव्य एवायं पृथग्योगः। स एव क्रियतेऽर्थग्रहणं तदिति दर्शयितुम्()॥
बाल-मनोरमा
कालात् १७१९, ५।१।७७
कालात्। इत्यतः प्रागिति। व्याख्यानादिति भावः।
तत्त्व-बोधिनी
कालात् १३२८, ५।१।७७
कालात्। स्वरूपग्रहणमिह न भवति, "तमधीष्टो भृतो भूतो भावी"त्यत्यन्तसंयोगे द्वितीयानिर्देशात्। "मासाद्वयसो"त्यादौ मासादीनां कालेन विशेषणाच्च।


text:
नमोनमः ।
संस्कृतभाषा शिक्षणे भवताम् सर्वेषाम् स्वागतम्। आरम्भे मम परिचयं वदामि। मम नाम गजेन्द्रः।अहं शिक्षकः। भवान वदतु। भवान् कः। भवती का।
भवान् उत्तिष्ठतु। भवान् उपविशतु।
भवान् उत्तिष्ठति। भवती उपविशति। भवंटः उत्तिष्ठन्ति। भवत्यः उपविशन्ति। उपविशति- उपविशन्तु। वदतु- वदन्तु। गायतु- गायन्तु।
अहं एकवचनं वदामि। भवन्तः बहुवचन वदन्तु। नृत्यतु- नृत्यन्ति। अहम् उत्तिष्ठामि।– अहम् उपविशामि। अहं पठामि। वयम् उत्तिष्ठामः। भवन्तः उपविशामः। भवान् गच्छति।– भवन्तः गच्छन्ति। भवती गच्छतु।– भवत्यः गच्छन्तु। सः-ते एषः- एते कः- के तत्- तानि एतत्- एतानि किम्- कानि। अहं गच्छामि। वयं गच्छामः। भवान् गच्छतु-।- भवन्तः गच्छन्तु।
भवती गच्छतु- भवत्याः गच्छन्तु।एतस्य-तस्य(पु.) एतस्याः-तस्याः(स्त्री.) सा ताः एषा- एताः का- काः
गच्छतु- गच्छन्तु।
अत्र कति पुस्तकानि सन्ति। चत्वारि पुस्तकानि सन्ति। हरीशः गणयतु। कति अङ्कन्याः सन्ति। कति पर्णानि सन्ति। षट् पर्णानि सन्ति। कति चमषाः सन्ति। अष्ट चमषाः सन्ति।
पाण्डवाः कति जनाः। पाण्डवाः पञ्च जनाः। कौरवाः कति जनाः। कौरवाः शत जनाः। वर्षे कति मासाः सन्ति। वर्षे द्वादश मासाः सन्ति। मासे त्रिंशः दिनानि सन्ति। पक्षे पञ्चदश दिनानि सन्ति। अत्र त्रिंशत जनाः सन्ति। अत्र कति जनाः सन्ति। त्रिंशत दन्ताः सन्ति। कति दन्ताः सन्ति। एषः दण्डः/हस्तः।
दण्डः हस्ते अस्ति। दण्डः कुत्र अस्ति। एषः आसन्दे अस्ति। एषः स्यूतः।
एतत् धनम्। धनं कोषे अस्ति। वार्त्ता पत्रिकायाम् अस्ति।
स्थालिका/फलं स्थालिकायाम् अस्ति। जलं कूप्याम् अस्ति। अङ्गुल्यकम् अङ्गुल्याम् अस्ति।
वृक्षः- वृक्षे आपणः- आपणे वित्तकोषः- वित्तकोषे विद्यालयः- विद्यालये पुस्तकः- पुस्तके हिमालयः- हिमालये मार्गः- मार्गे आसन्दः-आसन्दे
मन्दिरम्- मन्दिरे नगरम्- नगरे स्थालिका- स्थालिकायाम्
संचिका- संचिकायाम्
पेटिका- पेटिकायाम्
कूपी- कूप्याः घटी- घट्याः अङ्कनी- अङ्कन्याः लेखनी- लेखन्याः]
स्यूते पुस्तकम् अस्ति। वाटिकायां फलम् अस्ति। लेखन्याः मसी अस्ति। नद्याः नीरः अस्ति। इदानीम् अहं शब्दद्वयं वदामि। भवन्तः योजयित्वा/ मिलित्वा वदतु। लखनऊ उत्तर प्रदेशे अस्ति। भोपाल मध्यप्रदेशे अस्ति। मुम्बई महाराष्ट्रे अस्ति। मैसूर कर्णाटके अस्ति। इदानीं भवन्तः एकेकं वाक्यं कथयन्तिवः। कः वदति आरम्भे। शिक्षकः विद्यालये अस्ति। दन्ताः मुखे सन्ति। मम गृहं भारत देशे अस्ति।
भारत देशे कुत्र अस्ति। मम गृहं भारत देशे बिहार प्रदेशे अस्ति। बिहार प्रदेशे कुत्र अस्ति। बिहार प्रदेशे मधुबनी मंडले अस्ति। मधुबनी मण्डले कुत्र अस्ति। मधुबनी मण्डले मेहथ ग्रामे अस्ति। मेहथ ग्रामे कुत्र अस्ति। तत्रैव अस्ति। अहं पञ्चवादने उत्तिष्ठामि। भवान् कदा उत्तिष्ठति। भवान् कदा दंतधावनं करोति। अहं सार्द्ध सप्तवादने योगाभ्यासं करोमि। अहम् अष्टवादने विद्यालयं गच्छामि। भवती कदा विद्यालयं गच्छति।
भवती कदा पूजां करोति। इदानीं कदा इति शब्दम् उपयोज्य प्रश्नं पृच्छन्तु। अहम् उत्तरं वदामि। भवान् कदा पूजां करोति। अहं पञ्चवादने पूजां करोमि। अहं न क्रीडामि। रवीन्द्रस्य दिनचरे अत्र अस्ति। इदानीम् अहं चित्रं दर्शयामि। भवन्तः वाक्यं वदन्तु। रवीन्द्रः पादोन अष्टवादने स्नानं करोति। रवीन्द्रः अष्टवादने अल्पाहारँ स्वीकरोति।
(अनुवर्तते)
सँस्कृतशिक्षणम् 8In संस्कृत, Samskrit, sanskrit on जुलाई 18, 2008 at 4:12 पूर्वाह्न
नमोनमः ।


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
जासिनिप्रहणनाटक्राथपिषां हिंसायाम्॥ २।३।५६
पदच्छेदः॥
जासि॰पिषाम् ६।३ हिंसायाम् ७।१ कर्मणि ७।१ ५२ षष्ठी १।१ ५० शेषे ७।१ ५०
काशिका-वृत्तिः
जासिनिप्रहणनाटक्राथपिषां हिंसायाम् २।३।५६
जासि निप्रहण नाट क्राथ पिषित्येतेषां धातूनां हिंसाक्रियाणां कर्मणि कारके षष्ठी विभक्तिर् भवति। जसु हिंसायाम्, जसु ताडने इति च चुरादौ पठ्यते, तस्य इदं ग्रहणं, न दैवादिकस्य जसु मोक्षणे इत्यस्य। चौरस्य उज्जासयति। वृषलस्य उज्जासयति। निप्रहण इति सग्घातविगृहीतविपर्यस्तस्य ग्रहणम्। चौरस्य निप्रहति। चौरस्य निहन्ति। चौरस्य प्रहन्ति। चौरस्य प्रणिहन्ति। चौरस्य उन्नाटयति। वृषलस्य उन्नाटयति। चौरस्य उत्क्राथायति। वृषलस्य क्राथयति। निपातनाद् वृद्धिः। अयं हि घटादौ पठ्यते, श्रथ क्नथ क्रथ क्लथ हिंसार्थाः इति। तत्र घटादयो मितः इति मित्संज्ञायां मितां ह्रस्वः ६।४।९२
इति ह्रस्वत्वं स्यात्। चौरस्य पितष्टि। वृषलस्य पिनष्टि। हिंसायाम् इति किम्?
धानाः पिनष्टि। शेषे इत्येव, चौरम् उज्जासयति। एशाम् इति किम्?
चौरं हिनस्ति। निप्रहण इति किम्?
चौरं विहन्ति।
न्यासः
जासिनिप्रहणनाटक्राथपिषां हिंसायाम्। , २।३।५६
"न दैवादिकस्य" इति। हिंसायामिति वचनात्। अस्य च तत्राप्रवृत्तेः। अत एव हि ण्यन्तस्यैव ग्रहणं भविष्यति, तत्किमर्थो ण्यन्तस्य निर्देश इति? कः पुनराह च्यन्तस्य निर्देश इति?
अत्र हीकारोऽयं धातुनिर्देशार्थः कृतः, "इक्श्तिपौ धातुनिर्देशे" (वा।३१९) इति। यद्येवम्, जासीत्याकारः कथं श्रूयते?
उच्यते-- आकारमुच्चार्य विकृतनिर्देशः कृतः, विकृतनिर्देशस्तू यत्रास्यैतद्रूपं भवति तत्रैव यथा स्यादिह मा भूत्,-- दस्युमजीजसदिति। लुङ, "णिश्रि"३।१।४८
इत्यादिना च्लेश्चङ, "णौ चङयुपधाया ह्यस्वः" ७।४।१
, "चङि" ६।१।११
इति द्विर्वचनम्, "सन्वल्लघुनि" ७।४।९३
इत्यादिना सन्वद्भावः, "सन्यतः" ७।४।७९
इतीत्वम्, "दीर्घो लघोः" ७।४।९३
इति दीर्घः। नाटक्राथयोरपि वकृतानिर्देशस्यैतदेव प्रयोजनम्। इह मा भूत-- दस्युमनीनटदिति, दस्युमचिक्रथदिति। क्रथेर्वृद्धिश्च प्रयोजनम्, एतच्च "निपातनाद्वृद्धिः" इति ब्राउवता वृत्तिकारेण दर्शितम्। "{निप्रहन्ति"इति वृत्तौ पाठः} निप्रहन्" इति। धातूपसर्गानिर्देशमात्रमिह तन्त्रम्। न तूपसर्गसयोः संघातः, नाष्यानुपूर्वी; तयोरविवक्षितत्वात्। तेन निप्रशब्दयोव्र्यस्तसमस्तयोर्विपरीतानुपूर्वीकयोश्च ग्रहणं विज्ञायत इत्याह-- "संघातविगृहीतविपर्यस्तस्य ग्रहणम्" इति। "चौरस्य प्रणिहन्ति" इति। नेर्गदनद" ८।४।१७
इत्यादिना णत्वम्। "चौरस्योन्नाटयति" इति। "नट अवस्पन्दने" (धा।पा।७।२।११६
इति वृद्धि सिद्धा; तत्किमर्थमुच्यते-- निपातनाद्वृद्धिरिति?
अत आह-- "अयं हि" इत्यादि। "ह्यस्वस्य स्यात्" इति। "मितां ह्यस्वः" ६।४।९२
इत्यनेन। "चौरस्य पिनष्टि" इति। " पिष्लृ सञ्चूर्णने" (धा।पा।१४५२) रुधादित्वात् श्नम्। "धानाः पिनष्टि" इति। अत्र हिंसा नास्ति; तस्या प्राणिधर्मत्वात्। इदञ्चाभावकर्त्तृकाणामपि यथा स्यादित्येवमर्थमारब्धम् चौरस्योजासयति देवदत्तः॥
बाल-मनोरमा
जासिनिप्रहणनाटक्राथपिषां हिंसायाम् ६०९, २।३।५६
जासिनिप्र। कर्मणि शेषे इत्यनुवर्तते। तदाह--हिंसार्थानामित्यादिना। इदमपि समासाऽभावार्थमेव। चौरस्योज्जासनमिति। "जसु ताडने" "जसु हिसायाम्" इति चुरादौ। वस्तुतः कर्मीभूतचौरसंबन्धिनी हिंसेत्यर्थः। "जसु मोक्षणे" इति दैवादिकस्य तु न ग्रहणम्, हिंसार्थत्वाऽभावात्, जासीति निर्देशाच्च। निप्राविति। निप्रहणेति निप्रपूर्वस्य हनधातोर्निदेशः। तत्र नि प्र इत्येतौ समस्तौ गृह्रेते, प्रनीत्येवं व्युक्रमेण च गृह्रेते, प्रेति नीति च पृथगपि गृह्रेते, व्याख्यानादित्यर्थः। समस्तावुदाहरति--चौरस्य निप्रहणनमिति। वस्तुतःकर्मीभूतचौरसंबन्धि हननमित्यर्थः। "हन्तेरत्पूर्वस्ये"ति णत्वम्। विपर्यस्तावुदाहरति--प्रणिहननमिति। "नेर्गदे"ति णत्वम्। हन्तेर्नकारस्य तु न णत्वम्, "अट्कुप्वाङ्" इति नियमात्, नेर्नकारस्य तदनन्तर्भावात्। व्यस्तावुदाहरति--निहननं प्रहणमनं वेति। निमित्ताऽभावान्निहननमित्यत्र "बन्तेरत्पूर्वस्य" इति णत्वं न। चुरादिरिति। "नट नृत्तौ" इति तु न गृह्रते, नाटेति दीर्घोच्चारणादिति भावः। चौरस्योन्नाटनमिति। उपसर्गवशान्नाटेर्हिसायां वृत्तिरिति भावः। चौरस्य क्राथनमिति। "क्रथ हिंसायाम्" इति घटादौ। "घटादयो मितः" इति तस्य मित्त्वेऽपि "मितां ह्यस्वः" इति न भवति, इह दीर्घनिपातनात्। वृषलस्य पेषणमिति। हिसेत्यर्थः। व्यपह्मपणोः। शेषपूरणेन सूत्रं व्याचष्टे--शेषे कर्मणि षष्ठी स्यादिति। समौ तुल्यौ अर्थौ ययोरिति विग्रहः। शकन्ध्वादित्वात्पररूपम्। एकार्थकस्य व्यवपूर्वकह्मञ्धातोः पणधातोश्च कर्मणि शेषत्वेन विवक्षिते षष्ठी स्यादित्यर्थः। इदमपि समासनिवृत्त्यर्थमेव। ननु "पण व्यवहारे स्तुतौ चे"ति पणधातुः स्तुतावपि वर्तते, नतु व्यवहार एव, तत्कथमनयोरेकार्थकत्वमित्यत आह--द्यते इति। द्यूते=अक्षैः क्रीडने, क्रयविक्रयविषयकमूल्यसंवादे चानयोः=व्यवह्मपणोरेकार्थकत्वमित्यर्थः। तथाच एतादृशव्यवहारार्थकयोरिति फलतीति भावः। शतस्य व्यवहरणं पणनं वेति। द्यूतव्यवहारेण क्रयविक्रयव्यवहारेण वा गृह्णातीत्यर्थः। केवलव्यवहारार्थकत्वेऽकर्मकत्वापातात्। तथाच वस्तुतः कर्मीभूतशतसंबन्धि अक्षक्रीडनेन ग्रहणं, क्रयविक्रयविषयकमूल्यसंवादेन ग्रहणं वेत्यर्थः।
तत्त्व-बोधिनी
जासिनिप्रहणनाटक्राथपिषां हिंसायाम् ५४५, २।३।५६
जासि। "जसु ताडने," "जसु हिंसायाम्" इति च चुरादिस्तस्येदं ग्रहणं न तु दैवादिकस्य "जसु मोक्षणे" इत्यस्य, जासीति निर्देशात्, "हिंसायाम्" इति वचनाच्च। निप्रहणनमिति। "हन्तेरत्पूर्वस्य"इति णत्वम्। प्रणीति। "नेर्गद--"इति णत्वम्। चुरादिरिति। "नट नृत्तौ" इति तु गृह्रते, दीर्घनिर्देशादिति भावः। क्राथनमिति। "क्रथ हिंसायाम्िति घटादौ पठ()ते, तस्य मित्त्वेऽपि इह निपातनाद्वृद्धिः। मित्त्वफलं तु निपातनात्परत्वात् "चिण्णमुलोः" इति दीर्घे चरितार्थमिति घटादौ वक्ष्यति। यत्तु हरदत्तेनोक्तम्---""घटादिपाठो "घटादयः षितः"इत्यातिदेशिकषित्त्वे अङ्यथा स्यादित्येतदर्थ""इति। तन्मन्दम्। "घटादयः षितः" इति हि मध्ये सूत्रितम्। तेन पूर्वेषां त्वरत्यन्तानामेव षित्त्वं, न तु ज्वरा दीनां परेषामिति। अतएव "त्वरत्यन्तास्त्रयोदशानुदात्तेतः षितश्च" इति घटादौ वक्ष्यति।


text:
सूत्रम्
तनादिभ्यस्तथासोः॥ २।४।७९
काशिका-वृत्तिः
तनादिभ्यस् तथासोः २।४।७९
तनादिभ्य उत्तरस्य सिचः तथासोः परतो विभाषा लुग् भवति। अतत, अतथाः। अतनिष्ट, अतनिष्ठाः। असात, असाथाः। असनिष्ट, असनिष्ठाः। जनसनखनां संज्ञलोः ६।४।४२
इत्यात्वम्। थासा साहचर्यादात्मनेपदस्य तशब्दस्य ग्रहनम्। प्रस्मैपदे न भवति, अतनिष्त यूयम्।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
तनादिभ्यस्तथासोः ६७७, २।४।७९
तनादेः सिचो वा लुक् स्यात्तथासोः। अतत, अतनिष्ट। अतथाः, अतनिष्टाः। अतनिष्यत्, अतनिष्यत॥ षणु दाने॥ २॥ सनोति, सनुते॥
न्यासः
तनादिभ्यस्तथासोः। , २।४।७९
"अतत" इति। "स्वरितञितः" १।३।७२
इत्यात्मनेपदम्। "अनुदात्तोपदेश" (६।४।३७
इत्यादिनाऽनुनासिकलोपः। "अतनिष्ट ययम्" इति। मध्यमपुरुषबहुवचनान्तमेतत्॥
बाल-मनोरमा
तनादिभ्यस्तथासोः ३७७, २।४।७९
तनादिभ्यस्तथासोः। "गातिस्ते"त्यतः सिच इति, "ण्यक्षत्रियार्षे" त्यतो लुगिति, "विभाषा घ्राधे"डित्यतो विभाषेति चानुवर्तते। तदाह--- तनादेरित्यादिना। एकवचनशब्दो गृह्रत इति। नतु लुङादेशपरस्मैपदमध्यमपुरुषबहुवचनतादेशोऽपीत्यर्थः। यूयमिति। लुङि मध्यमपुरुषबुहवचने सिचि वृद्धिविकल्पे सति अतनिष्ट अतानिष्टेत्यत्र सिचो नायं लुग्विकल्प इत्यर्थः। तदेवं प्रत्युदाहरममुक्त्तवा सूत्रस्योदाहरणं वक्ष्यन्प्रक्रियां दर्शयति-- अनुदात्तोदेशेत्यनुसाकिलोपस्तङीति। तङि प्रथमैकवचने, तशब्दे मध्यमपुरुषैकवचने, तशब्दे मध्यमपुरुषैकवचने थासि च सिचो लुकि "अनुदात्तोपदेसे"ति नकारस्य लोप इत्यर्थः। तदाह-- अतत अतनिष्टेति। अतथाः अतनिष्ठा इति च। अतनिषातामित्यादि सुगमम्। षणु दाने। षोपदेशोऽयम्()। तनुवद्रूपाणि। असातेति। सिचो लुक्पक्षे रूपम्। असनिष्टेति। इट्। झलादिपरकत्वाऽभावादात्त्वं नेति भावः। क्षणुधातुरदुपधः। "वज्रेऽध्वर्युः क्षण्वीते"ति तैत्तिरीये। क्षिणु चेति। इदुपधः। अयमपि हिंसायमित्यर्थः। "वज्रेऽध्वर्युः क्षिण्वीते"ति शाखान्तरं शाबरभाष्ये उदाह्मतम्। ननु क्षिणोतीत्यत्र उप्रत्ययमाश्रित्य इकारस्य लघूपधगुणः कस्मान्नेत्यत आह-- उप्रत्ययनिमित्त इति। ऋणु गतौ। अत्रापि क्षिणुवन्मतभेदाल्लघूपधगुणतदभावौ। तदाह -- ऋणोति अर्मोतीति।एवमग्रेऽपि। अर्ण्वन्तीति। "इको यणची"ति यणिति भावः। डु कृञ् करणे। करोतीति। उप्रत्यमाश्रित्य ऋकारस्य गुणः। रपरत्वम्। उकारस्य तु तिपमाश्रित्यगुणः। कुरुत इति। तसो ङित्त्वादुकारस्य न गुणः। रकुरु अन्तीति स्थिते आह-- यणिति। "इको यणचीत्यनेने"ति शेषः। उकारस्य यणि कुर्व् अन्ति इति स्थिते "हलि चे"ति दीर्घमाशङ्क्याह-- नभेति। वसि मसि च "लोपस्चास्यान्यतरस्या"मित्युकारलोपविकल्पे प्राप्ते -- नित्यं करोतेः। "उतश्च प्रत्यया"दित्यनुवर्तते, "लोपश्चास्यान्यतरस्या"मित्यतो लोपः, म्वोरिति च। तदाह- - करोतेरिति। चकर्थेति। "कृ()सृ()भृ()वृ()"इति नेडिति भावः। अजन्तत्वेऽपि ऋदन्तत्वाद्भारद्वाजमतेऽपि नेट्। करिष्यतीति। करोतु- कुरुतात्। कुरु। करवाणि। कुरुताम्। कुर्वाताम्। करवै करवावहै करवामहै। अकरोत् अकुरुताम्। अकुरुत अकुर्वाताम्। विधिलिङि कुरु यात् इति स्थिते-- ये च। "लोपश्चास्यान्यतरस्या"मित्यतो लोप इति, अस्येति चानुवर्तते। अस्येत्यनेन पूर्वसूत्रे उत इत्युपात्त उत्परामृस्यते। "नित्यं करोते"रित्यतः करोतेरित्यनुवर्तते। अङ्गाक्षिप्तः प्रत्ययो यकारेण विशेष्यते, तदादिविधिः। तदाह - कृञ उलोप इति। आशिषि क्रियादिति। "रिङ् शयग्लिङ्क्षु" इति रिङिति भावः। कृषीष्टेति। "उश्चे"ति कित्त्वान्न गुण इति भावः। अकार्षीदिति। सिचि वृद्धौ रपरत्वमिति भावः। ननु लुङ्स्तङि अकृ स् त इति स्थिते "तनादिभ्यस्तथासो"रिति सिचो लुकि अकृतेतीष्टं सिद्ध्यति। सिचो लुगभावे तु सकारः श्रूयेतेत्यत आह - तनादिभ्य इत्यादि।
तत्त्व-बोधिनी
तनादिभ्यस्तथासोः ३३१, २।४।७९
अतनिष्ट अतानिष्टेति। "तस्थस्थमिपा"मिति तादेशः। "अतो हलादे"रिति वा वृद्धिः। अततेति। "तनादिभ्यस्तथासो"रिति सिज्लुक्यनुनासिकलोपः। अतनिष्टेति। लुगभावपक्षे इट्। षणु दाने। नान्तोऽयम्। णकारस्तु लाक्षणिकः।तेन यङ्लुकि "संसन्ति संसन्त" इत्यादावनुस्वारपरसवर्णौ। क्षणु हिंसायाम्। क्षिणु च। इमावपि लाक्षिकणकारौ। तेन चङ्क्षन्ति,चेक्षेति इत्यत्रानुस्वारपरसवर्णौ।


text:
PDF, Large PDF, Multimedia, Meaning
This stotram is in शुद्ध दॆवनागरी (Samskritam). View this in सरल दॆवनागरी (हिंन्दी), with simplified anuswaras for easy reading.
रचन: वेद व्यास
अथ द्वादशोஉध्यायः ।
अर्जुन उवाच ।
एवं सततयुक्ता ये भक्तास्त्वां पर्युपासते ।
ये चाप्यक्षरमव्यक्तं तेषां के योगवित्तमाः ॥ 1 ॥
श्रीभगवानुवाच ।
मय्यावेश्य मनो ये मां नित्ययुक्ता उपासते ।
श्रद्धया परयोपेतास्ते मे युक्ततमा मताः ॥ 2 ॥
ये त्वक्षरमनिर्देश्यमव्यक्तं पर्युपासते ।
सर्वत्रगमचिन्त्यं च कूटस्थमचलं ध्रुवम् ॥ 3 ॥
संनियम्येन्द्रियग्रामं सर्वत्र समबुद्धयः ।
ते प्राप्नुवन्ति मामेव सर्वभूतहिते रताः ॥ 4 ॥
क्लेशोஉधिकतरस्तेषामव्यक्तासक्तचेतसाम् ।
अव्यक्ता हि गतिर्दुःखं देहवद्भिरवाप्यते ॥ 5 ॥
ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि संन्यस्य मत्पराः ।
अनन्येनैव योगेन मां ध्यायन्त उपासते ॥ 6 ॥
तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात् ।
भवामिन चिरात्पार्थ मय्यावेशितचेतसाम् ॥ 7 ॥
मय्येव मन आधत्स्व मयि बुद्धिं निवेशय ।
निवसिष्यसि मय्येव अत ऊर्ध्वं न संशयः ॥ 8 ॥
अथ चित्तं समाधातुं न शक्नोषि मयि स्थिरम् ।
अभ्यासयोगेन ततो मामिच्छाप्तुं धनञ्जय ॥ 9 ॥
अभ्यासेஉप्यसमर्थोஉसि मत्कर्मपरमो भव ।
मदर्थमपि कर्माणि कुर्वन्सिद्धिमवाप्स्यसि ॥ 10 ॥
अथैतदप्यशक्तोஉसि कर्तुं मद्योगमाश्रितः ।
सर्वकर्मफलत्यागं ततः कुरु यतात्मवान् ॥ 11 ॥
श्रेयो हि ज्ञानमभ्यासाज्ज्ञानाद्ध्यानं विशिष्यते ।
ध्यानात्कर्मफलत्यागस्त्यागाच्छान्तिरनन्तरम् ॥ 12 ॥
अद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव च ।
निर्ममो निरहङ्कारः समदुःखसुखः क्षमी ॥ 13 ॥
सन्तुष्टः सततं योगी यतात्मा दृढनिश्चयः ।
मय्यर्पितमनोबुद्धिर्यो मद्भक्तः स मे प्रियः ॥ 14 ॥
यस्मान्नोद्विजते लोको लोकान्नोद्विजते च यः ।
हर्षामर्षभयोद्वेगैर्मुक्तो यः स च मे प्रियः ॥ 15 ॥
अनपेक्षः शुचिर्दक्ष उदासीनो गतव्यथः ।
सर्वारम्भपरित्यागी यो मद्भक्तः स मे प्रियः ॥ 16 ॥
यो न हृष्यति न द्वेष्टि न शोचति न काङ्क्षति ।
शुभाशुभपरित्यागी भक्तिमान्यः स मे प्रियः ॥ 17 ॥
समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयोः ।
शीतोष्णसुखदुःखेषु समः सङ्गविवर्जितः ॥ 18 ॥
तुल्यनिन्दास्तुतिर्मौनी सन्तुष्टो येन केनचित् ।
अनिकेतः स्थिरमतिर्भक्तिमान्मे प्रियो नरः ॥ 19 ॥
ये तु धर्म्यामृतमिदं यथोक्तं पर्युपासते ।
श्रद्दधाना मत्परमा भक्तास्तेஉतीव मे प्रियाः ॥ 20 ॥
ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे
भक्तियोगो नाम द्वादशोஉध्यायः ॥12 ॥
– श्रीमद् भगवद् गीत त्रयोदशोஉध्यायः
– श्रीमद् भगवद् गीत एकादशोஉध्यायः
– श्रीमद् भगवद् गीत प्रथमोஉध्यायः
– कृष्णाष्टकम्
– बाल मुकुन्दाष्टकम्


text:
आङ्ग्लदेशस्य राज्ञीम् निकषा किमपि राजबलं नास्ति ततः अपि सा राजते। कथम् एतत्? सा कौटिल्येन जनान् चीत्वा पुरस्करोति। सा यस्मात् जनान् चिनोति यस्मात् पुरस्करोति च तस्मात् ये जनाः पुरस्कारं न प्राप्नुवन्ति ते सदैव पुरस्कारस्य अभिलाषां धारयन्ति। ये जनाः पुरस्कारम् अप्राप्नुवन् ते सदैव राज्ञ्याः गुणान् स्तुवन्ति यतो हि राज्ञ्याः प्रकाशात् ते अपि भान्ति। अस्मात् कौटिल्यात् सा अद्यापि विराजते।
तथैव सोनियामहाभागा अपि विराजते। शरदयादवाय नितीश-भाजप-दलयोः प्रणयः न रोचते। कथम्? अस्मिन् भाचित्रे पश्यतु कस्मात् शरदवर्यः आत्मानं सोनियामाहाभागया सह उपविश्य धन्यं मन्यते इति। इदम् अद्य मया लब्धं भविष्यकाले किं प्राप्स्यामि इति सः स्वप्नं पश्यति लालायति च। सः सोनिया-राहुलाभ्यां वशीकृतः। सः किमपि अन्यं न पश्यति। यदा सः स्वप्नात् जागरिष्यति तदा सः ज्ञास्यति न तत्र सोनियामहाभागा न तत्र राहुलः केवलः वराकः शरदः।
२०१७-०८-०१ मङ्गलवासरः (2017-08-01 Tuesday)
व्योमसंस्कृतपाठशालायाः जालपृष्ठे किरातार्जुनीयकाव्यस्य प्रथमसर्गस्य अन्तर्जालपाठाः उपलब्धाः । सम्प्रति तमिळभाषामाध्यमेन इमं महाकाव्यमध्येतुं शक्नुवन्ति तमिळभाषिणः। अध्यापिका विशालाक्षीवर्या अस्मै परोपकाराय अस्माकं धन्यवादानि पूर्णरूपेण अर्हतीति नात्र संशयः ।
http://www.sanskritfromhome.in/course/kiratarjuniyam-sarga1
२०१७-०७-२९ शनिवासरः (2017-07-29 Saturday)
ह्यः वयम् अस्माकं वडोदरानगरस्य गृहे यत् दूरदर्शनयन्त्रम् आसीत् तस्य स्थाने नूतनं यन्त्रम् अक्रीणीम। किन्तु यन्त्रस्य स्थापना विलम्बेन अभवत् तस्मात् अहं दूरदर्शनेन प्रसारितं वार्तावली इति कार्यक्रमं तस्मिन् यन्त्रे द्रष्टुं न अशक्नवम्।
२०१७-०७-२३ रविवासरः (2017-07-23 Sunday)
सौम्यावर्या संस्कृतवाक्यरचना-कृदन्ताः (http://www.sanskritfromhome.in/course/krdantas) इति पाठ्यक्रमम् अध्यापयति। पाठः शनिवासरे प्रातः सार्धपञ्चवादने प्रवर्तते। यदा अहं केन्बरानगरे अस्मि तदा अयं कालः मह्यम् अतीव अनुकूलः अस्ति यतो हि तत्र प्रातः दशवादनं वा एकादशवादनम् इति कालः भवति। अद्य अहं वडोदरानगरे अस्मि तस्मात् प्रातः सार्धपञ्चवादने कक्षायाम् आगच्छम्। अद्य मया ज्ञातं कथं सार्धपञ्चवादनं इति कष्टप्रदः कालः अस्ति। सौम्यावर्या न केवलं सार्धपञ्चवादने पाठम् आरभते किन्तु तस्य कालस्य पूर्वम् एव पाठम् अपि सज्जीकरोति। सा खलु धन्यवादार्हा अस्ति।
२०१७-०७-२२ शनिवासरः (2017-07-22 Saturday)
ह्यः भारतीयमहिलाफालकवृन्देन औस्ट्रेलियावृन्दं पराजितम्। मया पराजयाय शोचितव्यं अथवा जयाय हर्षितव्यम् इति न जानामि। यदा काश्चन् भारतीयनागरिकाः पाकिस्तानदेशेन भारतस्य पराजयम् आमनयन्ते तदा वयं तेभ्यः क्रुध्यामः। तस्मात् चिन्तयामि हर्षितव्यम् अथवा शोचितव्यम्।
२०१७-०७-२१ शुक्रवासरः (2017-07-21 Friday)
मम सहपाठीचरः शङ्करवर्यः गतत्रयवर्षेभ्यः भगवद्गीतां शाङ्करसम्प्रदायप्रवेशव्याख्यामाध्यमेन पाठयति । सः सदैव माम् पृच्छति स्म – छात्राः कथं गीतापठनार्थं संस्कृतशिक्षां प्राप्नुवन्ति? अपि तदर्थं कोऽपि पुस्तकोऽस्ति?
ये हिन्दीभाषां न जानन्ति तेभ्यः प्रयोजनीयं पुस्तकमेकं मया दृष्टः। अस्मिन् पुस्तके सर्वे दृष्टान्ताः गीतायाः हितोपदेशाद्वा उद्धृताः। अत्र पश्यतु –
२०१७-०७-२० गुरुवासरः (2017-07-20 Thursday)
रामनाथः अद्य भारतस्य राष्ट्रपतिः वृत्तः। सः प्रत्याशितेभ्यः मतेभ्यः अधिकानि मतानि लब्धवान्। अहं तस्य निर्वाचनाय प्रसन्नः अस्मि।
२०१७-०७-२० गुरुवासरः (2017-07-20 Thursday)
अद्य अहं मम भार्यायाः मातृस्वसुः गृहं भोजनाय अगच्छत्। सा अतिस्वादूनि भोजनानि अपचत्। खादित्वा अहम् आनन्दम् अन्वभवम्।
(2017-07-19 Wednesday)
मया संस्कृतं नित्यम् अध्येतव्यम्। अस्मिन् वृत्तपत्रे नित्यं किञ्चित् लेखितव्यं च। गतेभ्यः केभ्यश्चित् मासेभ्यः प्रभृति अहं व्यापृतः आसम्। आशासे अस्मात् दिनात् परं लेखिष्यामि।
२०१७-०७-१२ बुधवासरः (2017-07-12 Wednesday)
गतशुक्रवासरे पोटावर्यः फ़्रान्सदेशे टूलूसनगर्यां पर्यटनं कुर्वन् मया सह सेलसंभाषणं अकुर्वत् । तदनन्तरं बेल्जियम्देशे ब्रसल्सनगरात् मम सेल् उपकरणे एक: मिस्डकाल्संदेशोऽपि तेन प्रेषितः। तद्पश्चाद् मुम्बई उड्डयनकेन्द्रात् देवानाम्प्रियं पुनरेकं वारं तेनाहं स्मृतवान् । अधुना बरोडानगरे स्व मात्रा सार्धं क्वचिद् कालं अत्र विरमति इत्यपि श्रूयते । एवं सति इदं वृत्तपत्रमपि इन्दुरहिततारागणमिव दृश्यते । अतः अहमद्य लिखामि।
२०१७-०७-१७ सोमवासरः (2017-07-17 Monday)
The Long and Short of Dr. Manjul Bhargava
A while ago Princeton University Professor and Field Medal winner Dr. Manjul Bhargava gave an enthralling lecture at the Madras Music Academy on the relation between mathematics and music. This presentation revolved around the rhythms of ancient Indian poetry, music and the math behind them as expounded in various treatises such as the Nātyashāstra and the Sangeetha Ratnakara. He explained how even fundamental concepts in math could be understood in terms of poetry and rhythm thus demonstrating that the subtle yet vital connection between the poetry, the performing arts and mathematics.
At the start of the lecture, Dr. Bhargava posed the following question:
What are the possible ways you could fill up 8 beats with a combination of short (1 beat) and long syllables (2 beats)?
Here are some valid possibilities, n being the number of beats:
n= 1: 1
n=…
View original post 1,761 more words
https://archive.org/details/Mahabharata04SanskritHindiPanditRamnarayanGitaPress
All six volumes of Mahabharata – original Sanskrit and Hindi translation.
यावन्तः जनाः नगरे सन्ति तावन्तः सर्वे अत्र समागताः इति मे प्रतिभाति।
यावत् परिमितम् अन्नम् अस्ति तावत् अत्र आनयतु।
अद्य यावान् शीतः अस्ति तावान् मया पूर्वं न दृष्टः।
सः यावतीं प्रीतिं स्वमातरि धरति तावतीं कोऽपि न धरति।
कृपया पश्यतु – https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=1488581417823871&id=298160286865996&comment_tracking=%7B%22tn%22%3A%22O%22%7D
२०१७-०५-२९ सोमवासरः (2017-05-29 Monday)
कस्यैष आत्मनीनो हताशः कितवः। (To whom can this cunning wretch attach himself?)
इदं वाक्यं अरविन्दकेजरीवालं लक्षीकरोति इति मे प्रतिभाति। वस्तुतः इदं वाक्यं कालिदासविरचिते मालविकाग्निमित्रे नाटके अस्ति किन्तु केजरीवालस्य वर्णनं करोति।
२०१७-०५-२८ रविवासरः (2017-05-28 Sunday)
यो हीनवादी सः ते भक्ष्य इति। पञ्चतन्त्रम्।
भक्ष + ण्यत् + सुँ = भक्ष्यः (eatable or fit for food)
२०१७-०५-२७ शनिवासरः (2017-05-27 Saturday)
शनिवासरे २५मार्च२०१७तिथौ वयं केन्बराहिन्दुमन्दिरसमवायस्य स्थापनायाः त्रिंशत्संवत्सराय अनेकानि पूजाकर्माणि करिष्यामः इति अनुष्ठानम् अकुर्म। तस्मिन् दिवसे यत् अनुष्ठानं वयं अकुर्म तत् अद्य भागवत्सप्ताहस्य समापने पूर्णं कृतम्। श्वः वयं त्रिंशत्संवत्सरस्य कार्यक्रमाय पूर्णाहुतिं दास्यामः। पूर्णाहुत्यां नामजापः हवनः महभोजः च भविष्यन्ति। कार्यक्रमः सार्धदशवादने आरप्स्यति प्रायः द्वादशवादने पूर्णतां गमिष्यति च। भवन्तः सर्वे आगच्छन्तु।
२०१७-०५-१३ शनिवासरः (2017-05-13 Saturday)
शुक्रवासरः १२मई२०१७तिथिः अस्मभ्यं केन्बराहिन्दुमन्दिराय च एकः ऐतिहासिकः दिवसः आसीत्। अस्मिन् दिवसे सप्ताधिकशतवर्षदेशीयेन श्रीशङ्करत्रिवेदिमहाभागेन अस्माकं शान्तिः इति पत्रिकायाः त्रिशत्वर्षस्मृतिङ्कस्य विमोचनं कृतम्। श्रीशङ्करमाहाभागः केन्बराहिन्दुमन्दिरे शनिवासर६मईतिथेः शनिवासर१३मईतिथिं पर्यन्तं भागवतकथाकुर्वाणस्य श्रीजगदीशत्रिवेदिमाहाभागस्य पिता अस्ति।विमोचनात् परं श्रीशङ्करमहाभागः श्लोकान् उच्चारयत् लघुव्याख्यानम् अपि अददात्। श्रीशङ्करमहाभागस्य दर्शनं कृत्वा वयं सर्वे अतीवानन्दम् अनुभवामः।Launch of the 30th Anniversary commemorative Shanti Souvenir Fri 12 May 2017 at the HTCC
२०१७-०५-१२ शुक्रवासरः (2017-05-12 Friday)
If you pursue good with labor, the labor passes away but the good remains; if you pursue evil with pleasure, the pleasure passes away and the evil remains. – Marcus Tullius Cicero
https://www.brainyquote.com/quotes/quotes/m/marcustull118468.html
अपि अस्ति किमपि सुभाषितम् यत् सिसेरोवर्यस्य उपरि लिखितायाः उक्त्याः तुल्यम् अस्ति।
२०१७-०४-२८ शुक्रवासरः (2017-04-28 Friday)
ह्यः अहं मम भार्यया कन्यया च सह जिन्दाबाइनग्रामे एकस्मिन् सम्मेलने आगच्च्छम्। इतः सोमवासरे केन्बरानगरं प्रत्यागमिष्यामः। अस्मिन् सम्मेलने ओस्ट्रेलियादेशस्य सर्वेभ्यः राज्येभ्यः जनाः आगच्छन्।
दिष्ट्या अत्र ह्यः हार्दिकः नाम एकः संस्कृतानुरागी माम् अमिलत् यः इदं वृत्तपत्रं पठति।
२०१७-०४-१५ शनिवासरः (2017-04-15 Saturday)


text:
॥ गायत्रीनामाष्टाविंशतिस्तोत्रम् ॥
श्रीगणेशाय नमः ॥
ब्रह्मोवाच ।
शताक्षराश्मकं देव्या नामाष्टाविंशतिः शतम् ।
शृणु वक्ष्याभि तत्सर्श्चमतिगुह्यं सनातनम् ॥ १॥
भूतिदा भुवना वाणी वसुधा सुमना मही ।
हरिणी जननी नदा सविसर्गा तपस्विनी ॥ २॥
पयस्विनी सती त्यागा चैन्दवी सत्यवीरसा ।
विश्वा तुर्या परा रेच्या निर्घृणी यमिनी भवा ॥ ३॥
गोवेद्या च जरिष्ठा च स्कन्दिनी धीर्मतिर्हिमा ।
भीषणा योगिनी पक्षी नदी प्रज्ञा च चोदिनी ॥ ४॥
धनिनी यामिनी पद्मा रोहिणी रमणी ऋषिः ।
सेनामुखी सामयी च बकुला दोषवर्जिता ॥ ५॥
सर्वकामदुघा सोमोद्भवाऽहङ्कारवर्जिता ।
द्विपदा च चतुष्पादा त्रिपदा चैव षट्पदा ॥ ६॥
अष्टापदी नवपदी सा सहस्राक्षरात्मिका ।
इदं यः परमं गुह्यं सावित्रीमन्त्रगर्भितम् ॥ ७॥
नामाष्टाविंशतिशतं शृणुयाच्छ्रावयेत्पठेत् ।
मर्त्यानाममृतत्वाय भीतानामभयाय च ॥ ८॥
मोक्षाय च मुभुक्षूणां श्रीकामान् प्राप्तये श्रियः ।
विजयाय युयुत्सूनां व्याधितानामरोगकृत् ॥ ९॥
वश्याय वश्यकामानां विद्यायै वेदकामिनाम् ।
द्रविणाय दरिद्राणां पापिनां पापशान्तये ॥ १०॥
वादिनां वादविषये कवीनां कविताप्रदम् ।
अन्नाय क्षुधितानां च स्वर्गाय नाकमिच्छताम् ॥ ११॥
पशुभ्यः पशुकामानां पुत्रेभ्यः पुत्रकाङ्क्षिणाम् ।
क्लेशिनां शोकशान्त्यर्थं नृणां शत्रुभयाय च ॥ १२॥
राजवश्याय द्रष्टव्यं परमं नृपसेविनाम् ।
भक्त्यर्थं विष्णुभक्तानां विष्णौ सर्वान्तरात्मनि ॥ १३॥
नायकं विधिसृष्टानां शान्तये भवति ध्रुवम् ।
निःस्पृहाणां नृणां मुक्तिः शाश्वती भवति ध्रुवम् ॥ १४॥
जप्यं त्रिवर्गसंयुक्तं गृहस्थेन विशेषतः ।
मुनीनां ज्ञानसिद्ध्यर्थं यतीनां मोक्षसिद्धये ॥ १५॥
उद्यतं चन्द्रकिरणमुपस्थाय कृताञ्जलिः ।
कानने वा स्वभवने तिष्ठन् शुद्धो जपेदिदम् ॥ १६॥
सर्वान् कामानवाप्नोति तथैव शिवसन्निधौ ।
मम प्रीतिकरं दिव्यं विष्णुभक्तिविवर्धनम् ॥ १७॥
ज्वरार्तानां कुशाग्रेण मार्जयेत्कुष्ठरोगिणाम् ।
अङ्गमङ्गं यथालिङ्गं कवचेन तु साधकः ॥ १८॥
मण्डलेन विशुध्येत सर्वरोगैर्न संशयः ।
मृतप्रजा च या नारी जन्मवन्ध्या तथैव च ॥ १९॥
कन्यादिवन्ध्या या नारी तासामङ्गं प्रमार्जयेत् ।
पुत्रानरोगिणस्तास्तु लभन्ते दीर्घजीविनः ॥ २०॥
तास्ताः संवत्सरादर्वाक् गर्भं तु दधिरे पुनः ।
पतिविद्वेषिणी या स्त्री अङ्गं तस्याः प्रमार्जयेत् ॥ २१॥
त्वमेव भजते सा स्त्री पतिं कामवशं नयेत् ।
अश्वत्थे राजवश्यार्थं बिल्वमूले स्वरूपभाक् ॥ २२॥
पालाशमूले विद्यार्थी तेजसोऽभिमुखो रवौ ।
कन्यार्थी चण्डिकागेहे जपेच्छत्रुभयाय च ॥ २३॥
श्रीकामो विष्णुगेहे च उद्याने श्रीर्वशीभवेत् ।
आरोग्यार्थे स्वगेहे च मोक्षार्थी शैलमस्तके ॥ २४॥
सर्वकामो विष्णुगेहे मोक्षार्थी यत्र कुत्रचित् ।
जपारम्भे तु हृदयं जपान्ते कवचं पठेत् ॥ २५॥
किमत्र बहुनोक्तेन शृणु नारद तत्त्वतः ।
यं यं चिन्तयते नित्यं तं तं प्राप्नोति निश्चितम् ॥ २६॥
इति श्रीमद्वसिष्ठसंहितायां ब्रह्मनारदसंवादे
गायत्रीनामाष्टाविंशतिस्तोत्रं समाप्तम् ॥
Proofread by PSA Easwaran psaeaswaran at gmail.com
BACK TO TOP
% Text title : gAyatrInAmAShTAviMshatistotram
% File name : gAyatrInAmAShTAviMshatistotram.itx
% itxtitle : gAyatrInAmAShTAviMshatistotram (vasiShThasaMhitAyAM)
% engtitle : gAyatrInAmAShTAviMshatistotram
% Category : devii, gAyatrI
% Location : doc_devii
% Sublocation : devii
% SubDeity : gAyatrI
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/hinduism/religion
% Transliterated by : NA
% Proofread by : PSA Easwaran psaeaswaran at gmail.com
% Latest update : February 4, 2017
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org


text:
सूत्रम्
अचित्तहस्तिधेनोष्ठक्॥ ४।२।४६
काशिका-वृत्तिः
अचित्तहस्तिधेनोष् ठक् ४।२।४७
अचित्तार्थेभ्यो हस्तिधेनुशब्दाभ्यां च ठक् प्रत्ययो भवति तस्य समूहः इत्येतस्मिन् विषये। अणञोरपवादः। अपूपानां समूहः आपूपिकम्। शाष्कुलिकम्। हास्तिकम्। धैनुकम्। धेनोरनञ इति वक्तव्यम्। आधेनवम्।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
अचित्तहस्तिधेनोष्ठक् १०५४, ४।२।४६
न्यासः
अचित्तहस्तिधेनोष्ठक्। , ४।२।४६
"अचित" इति। अर्थप्रधानत्वान्निर्देशस्यार्थस्येदं ग्रहणम्, न स्वरूपस्य, तेनाचित्तवाचिभ्यष्ठग्विज्ञायत इत्याह-- "अचित्तवाचिभ्यः शब्देभ्यः" इति। हस्तिधेनुशब्दयोश्च शब्दप्रधानत्वान्निर्देशस्य स्वरूपग्रहणम्। अत एव "हस्तिधेनुशब्दाभ्याम्" इति।
"{धेनोरनञ इति वक्तव्यम्-- इति वार्तिकपाठः
।} अधेनोरिति वक्तव्यम्" इति
। धेनुशब्दादनञ्पूर्वाट्ठग् भवतीत्येदर्थरूपं व्याख्येयमित्यर्थः। तत्रेदं व्याख्यानम्-- वक्ष्यमाणमिहान्यतरस्यांग्रहणमुभयोरपि योगयोः शेषो विज्ञायते, व्यवस्थिविभाषा च।तेन धेनुशब्दादनञ्पूर्वादेव भवतीति, न नञ्पूर्वादिति। "आधेनवम्" इति। "उत्सादिभ्योऽञ्" ४।१।८६
। ननु च धेनुशब्दस्तत्र पठ()ते, तत्कथमधेनुशब्दाद्भवतीति?तत्रापि तदन्तविधेः सम्भवात्। तत् कथं विज्ञायते?
वष्कयास इति वष्कयशब्दस्य समासे प्रतिषेधात्। वष्कयशब्दाद्धि प्रत्ययविधानम्, गोवष्कयशब्दान्न प्राप्नोति,किं समासप्रतिषेधेन?
इतः प्रतिषेधाद्विज्ञायते-- अस्ति तत्र तदन्तविधिरिति॥
बाल-मनोरमा
अचित्तहस्तिधेनोष्ठक् १२३७, ४।२।४६
अचित्तहस्ति। अचित्ताः=अप्राणिनः, तद्वाचिभ्यः, हस्तिशब्दाद्धेनुशब्दाच्च समूहे ठक् स्यादित्यर्थः। साक्तुकमिति। सक्तूनां समूह इति विग्रहः। "इसुसुक्तान्तात्कः" इत्युकः परत्वाट्ठस्य कः आदिवृद्धिः। हास्तिकमिति। हस्तिनां समूह इति विग्रहः। ठक् इकः। टिलोपः। आदिवृद्धिः। धैनुकमिति। धेनूनां समूह इति विग्रहः। उकः परत्वाट्ठस्य कः। आदिवृद्धिः।


text:
अग्निपुराणम्/अध्यायः २७४
सोमवंशवर्णनम्[सम्पाद्यताम्]
अग्निरुवाच
सोमवंशं प्रवक्ष्यामि पठितं पापनाशनम् ।
विष्णुनाभ्यब्जजो ब्रह्मा ब्रह्मपुत्रोऽत्रिरत्रितः ।। २७४.१ ।।
सोमश्चक्रे राजसूयं त्रैलोक्यं दक्षइणआन्ददौ ।
समाप्तेऽवभृथे सोमं तद्रूपालोकनेच्छवः ।। २७४.२ ।।
कामवाणाभितप्ताङ्ग्यो नरदेव्यः सिषेविरे ।
लक्ष्मीर्न्नारायणं त्यक्त्वा सिनीवाली च कर्द्दमम् ।। २७४.३ ।।
द्युतिं विभावसुन्त्यक्त्वा पुष्टिर्धातारमव्ययम् ।
प्रभा प्रभाकरन्त्यक्त्वा हविष्मन्तं कुहूः स्वयम् ।। २७४.४ ।।
कीर्त्तिर्जयन्तम्भर्त्तारं वसुर्म्मारीचकश्यपम् ।
धृतिस्त्यक्त्वा पतिं नन्दीं सोममेवाभजत्तदा ।। २७४.५ ।।
स्वकीया इव सोमोऽपि कामयामास तास्तदा ।
एवं कृतापचारस्य तासां भर्त्तृगणस्तदा ।। २७४.६ ।।
न शशाकापचाराय शापैः शस्त्रादिभिः पुनः ।
सप्तलोकैकनाथत्वमवाप्तस्तपसा ह्युत ।। २७४.७ ।।
विवभ्राम मतिस्तस्य विनयादनया हता ।
बृहस्पतेः स वै भार्य्यां तारां नाम यशस्विनीम् ।। २७४.८ ।।
जहार तरसा सोमो ह्यवमन्याङ्गिरःसुतम् ।
ततस्तद्युद्धमभवत् प्रख्यातं ताकामयम् ।। २७४.९ ।।
देवानां दानवानाञ्च लोकक्षयकरं महत् ।
ब्राह्मा निवार्य्योशनसन्तारामङ्गिरसे ददौ ।। २७४.१० ।।
तामन्तःप्रसवां दृष्ट्वा गर्भं त्यजाब्रवीद्गुरुः ।
गर्भस्त्यक्तः प्रदीप्तोऽथ प्राहाहं सोमसम्भवः ।। २७४.११ ।।
एवं सोमाद् बुधः पुत्त्रः पुत्त्रस्तस्य पुरूरवाः ।
स्वर्गन्त्यक्त्वोर्वशी सा तं वरयामास चाप्सराः ।। २७४.१२ ।।
तथा सहाचरद्राजा दशवर्षाणि पञ्च च ।
पञ्च षट् सप्त चाष्टौ च दश चाष्टौ महामुने ।। २७४.१३ ।।
एकोऽग्निरभवत् पूर्व्वं तेन त्रेता प्रवर्त्तिता ।
पुरूरवा योगशीलो गान्धर्व्वलोकमीयिवान् ।। २७४.१४ ।।
आयुर्दृढायुरश्वायुर्धनायुर्धृतिमान् वसुः ।
दिविजातः शतायुश्च सुषुवे चोर्व्वशी नृपान् ।। २७४.१५ ।।
आयुषो नहुषः पुत्रो वृद्धशर्म्मा रजिस्तथा ।
दर्भो विपाप्मा पञ्चागन्यं रजेः पुत्रशतं ह्यभूत् ।। २७४.१६ ।।
राजेया इति विख्याता विष्णुदत्तवरो रजिः ।
देवासुरे रणे दैत्यानबधीत् सुरयाचितः ।। २७४.१७ ।।
गतायेन्द्राय पुत्रत्वं दत्वा राज्यं दिवङ्गतः ।
रजेः पुत्रैर्हृतं राज्यं शक्रस्याथ सुदुर्म्मनाः ।। २७४.१८ ।।
ग्रहशान्त्यादिविधिना गुरुरिन्द्राय तद्ददौ ।
मोहयित्वा रजिसुतानासंस्ते निजधर्म्मगाः ।। २७४.१९ ।।
नहुषस्य सुताः सप्त यतिर्य्ययातिरुत्तमः ।
उद्भवः पञ्चकश्चैव शर्य्यातिमेघपालकौ ।। २७४.२० ।।
यतिः कुमारभावेऽपि विष्णुं ध्यात्वा हरिं गतः ।
देवयानी सुक्रकन्या ययातेः पत्न्यऽभूत्तदा ।। २७४.२१ ।।
वृषपर्व्वजा सर्म्मिष्ठा ययातेः पञ्च तत्सुताः ।
यदुञ्च तुर्व्वसुञ्चैव देवयानी व्यजायत ।। २७४.२२ ।।
द्रुह्यञ्चानूञ्च पूरुञ्च शर्म्मिष्ठा वार्षपर्व्वणी ।
यदुः पूरुश्चाभवतान्तेषां वंशविवर्द्धनौ ।। २७४.२३ ।।
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये सोमवंशवर्णनं नाम चतुःसप्तत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ।।


text:
॥ अद्वैतमकरन्दः ॥
श्रीलक्ष्मीधरकविविरचितः
अद्वैतमकरन्दः
स्वयंप्रकाशकृतटीकासहितः
एवम्
रसाभिव्यञ्जिकाव्याख्यासहितः
॥ अथ अद्वैतमकरन्दः ॥
कटाक्षकिरणाचान्तनमन्मोहाब्धये नमः ।
अनन्तानन्दकृष्णाय जगन्मङ्गलमूर्तये ॥ १॥
अहमस्मि सदा भामि कदाचिन्नाहमप्रियः ।
ब्रह्मैवाऽहमतः सिद्धं सच्चिदानन्दलक्षणम् ॥ २॥
मय्येवोदेति चिद्व्योम्नि जगद्गन्धर्वपत्तनम् ।
अतोऽहं न कथं ब्रह्म सर्वज्ञं सर्वकारणम् ॥ ३॥
न स्वतः प्रत्यभिज्ञानान्निरंशत्वान्न चान्यतः ।
न चाश्रयविनाशान्मे विनाशः स्यादनाश्रयात् ॥ ४॥
न शोषप्लोषविक्लेदच्छेदाश्चिन्नभसो मम ।
सत्यैरप्यनिलाग्न्यम्भः शस्त्रैः किमुत कल्पितैः ॥ ५॥
आभारूपस्य विश्वस्य भानं भासंनिधेर्विना ।
कदाचिन्नावकल्पेत भा चाहं तेन सर्वगः ॥ ६॥
न हि भानादृते सत्त्वं नर्ते भानं चितोऽचितः ।
चित्सम्भेदोऽपि नाध्यासादृते तेनाहमद्वयः ॥ ७॥
न देहो नेन्द्रियं चाहं न प्राणो न मनो न धीः ।
ममतापरिरब्धत्वादाक्रीडत्वादिदं धियः ॥ ८॥
साक्षी सर्वान्वितः प्रेयानहं नाहं कदाचन ।
परिणामपरिच्छेदपरितापैरुपप्लवात् ॥ ९॥
सुप्तेऽहमि न दृश्यन्ते दुःखदोषप्रवृत्तयः ।
अतस्तस्यैव संसारो न मे संसर्तृसाक्षिणः ॥ १०॥
सुप्तः सुप्तिं न जनाति नाऽसुप्ते स्वप्नजागरौ ।
जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तीनां साक्ष्यतोऽहमतदृशः ॥ ११॥
विज्ञानविरतिः सुप्तिस्तज्जन्म स्वप्नजागरौ ।
तत्साक्षिणः कथं मे स्युर्नित्यज्ञानस्य ते त्रयः ॥ १२॥
षड्विकारवतां वेत्ता निर्विकारोऽहमन्यथा ।
तद्विकारानुसन्धानं सर्वथा नावकल्पते ॥ १३॥
तेन तेन हि रूपेण जायते लीयते मुहुः ।
विकारि वस्तु तस्यैषामनुसन्धातृता कुतः ॥ १४॥
न च स्वजन्म नाशं वा द्रष्टुमर्हति कश्चन ।
तौ हि प्रागुत्तराभावचरमप्रथमक्षणौ ॥ १५॥
न प्रकाशेऽहमित्युक्तिर्यत्प्रकाशैकबन्धना ।
स्वप्रकाशं तमात्मानमप्रकाशः कथं स्पृशेत् ॥ १६॥
तथाप्याभाति कोऽप्येष विचाराभावजीवनः ।
अवश्यायश्चिदाकाशे विचारार्कोदयावधिः ॥ १७॥
आत्माज्ञानमहानिद्राजृम्भितेऽस्मिन् जगन्मये ।
दीर्घस्वप्ने स्फुरन्त्येते स्वर्गमोक्षादिविभ्रमाः ॥ १८॥
जडाजडविभागोऽयमजडे मयि कल्पितः ।
भित्तिभागे समे चित्रचराचरविभागवत् ॥ १९॥
चेत्योपरागरूपा मे साक्षितापि न तात्त्विकी ।
उपलक्षणमेवेयं निस्तरङ्गचिदम्बुधेः ॥ २०॥
अमृताब्धेर्न मे जीर्णिर्मृषा डिण्डीरजन्मभिः ।
स्फटिकार्द्रो मे रागः स्वाप्नसंध्याभ्रविभ्रमैः ॥ २१॥
स्वरूपमेव मे सत्त्वं न तु धर्मो नभस्त्ववत् ।
मदन्यस्य सतोऽभावान्न हि सा जातिरिष्यते ॥ २२॥
स्वरूपमेव मे ज्ञानं न गुणः स गुणो यदि ।
अनात्मत्वमसत्त्वं वा ज्ञेयाज्ञेयत्वयोः पतेत् ॥ २३॥
अहमेव सुखं नान्यदन्यच्चेन्नैव तत् सुखम् ।
अमदर्थं न हि प्रेयो मदर्थं न स्वतः प्रियम् ॥ २४॥
न हि नानास्वरूपं स्यादेकं वस्तु कदाचन ।
तस्मादखण्ड एवास्मि विजहज्जागतीं भिदाम् ॥ २५॥
परोक्षतापरिच्छेदशाबल्यापोहनिर्मलम् ।
तदसीति गिरा लक्ष्यमहमेकरसं महः ॥ २६॥
उपशान्तजगज्जीवशिष्याचार्येश्वरभ्रमम् ।
स्वतः सिद्धमनाद्यन्तं परिपूर्णमहं महः ॥ २७॥
लक्ष्मीधरकवेः सूक्तिशरदम्भोजसम्भृतः ।
अद्वैतमकरन्दोऽयं विद्वद्भृङ्गैर्निपीयताम् ॥ २८॥
श्रीलक्ष्मीधरकविविरचितः
अद्वैतमकरन्दः
सहितं स्वयंप्रकाशकृतटीकासहितः
एवम्
रसाभिव्यञ्जिकाव्याख्यासहितः
नित्यं निरन्तरानन्दं चिद्घनं ब्रह्म निर्भयम् ।
श्रुत्या तर्कानुभूतिभ्यामहमस्म्यद्वयं सदा ॥१॥
अम्बागृहीतवामार्धं वन्दे चन्द्रकलाधरम् ।
लावण्यमधुराकारं कारुण्यरसवारिधिम् ॥२॥
कैवल्यानन्दयोगीन्द्रपादपङ्कजरजोरविः ।
राजते मे हृदाकाशे मोहध्वान्तनिवर्तकः ॥३॥
शुद्धानन्दपदाम्भोजद्वन्द्वं सेवे यदुद्भवम् ।
निर्वाणरसमास्वाद्य हृष्टाः शिष्यालिपङ्क्तयः ॥४॥
सच्चिदानन्दयोगीन्द्रा जयन्ति भुवि केचन ।
यत्कृपालवतस्तीर्णो मया संसारवारिधिः ॥५॥
इह खलु लक्ष्मीधरो नाम कश्चित् कवीन्द्रो
निरन्तरनित्याद्यनुष्ठानशुद्धस्वान्ततया
सञ्जातविवेकवैराग्यशमादिमुमुक्षावत आत्मविविदिषया
संत्यक्तलोकवेदधर्मान् गुरुवरचरणोपसर्पणपुरःसरं
सम्यक्ष्रुतवेदान्ततत्त्वेऽप्यसंभावनया
प्रतिबन्धज्ञानतयाऽपरितुष्यतः कांश्चित् पुरुषधौरेयानुपलभ्य
सञ्जातकरुणस्तेषां करतलबिल्वफलवत् स्फुटं वेदान्तप्रतिपाद्यं
ब्रह्म सच्चिदानन्दलक्षणं सर्वज्ञं सर्वोपादानं नित्यं
सर्वगमद्वयं देहेन्द्रियप्राणमनोबुद्ध्यहङ्कारसाक्षि
प्रत्यगभिन्नतया तर्कैः सम्भावयितुं किञ्चित्
प्रकरणमद्वैतमकरन्दाख्यमारभमाणश्चिकीर्षितस्याविघ्नेन
परिसमाप्तये स्वेष्टदेवताप्रणामरूपं मङ्गलं स्वयमनुष्ठाय
शिष्यशिक्षायै ग्रन्थतो निबध्नाति ---
कटाक्षकिरणाचान्तनमन्मोहाब्धये नमः ।
अनन्तानन्दकृष्णाय जगन्मङ्गलमूर्तये ॥ १॥
कटाक्षो भक्तेषु तिर्यक्पातिता कृपादृष्टिः, तस्याः किरणेन प्रभया,
आचान्तः शोषितो नमतां नमस्कर्तृणां मोहोऽज्ञानं स एवाब्धिः
समुद्रो येन सः, तथा तस्मै, श्रीगुरुपरमेश्वरप्रसादरहितानां
दुस्तरत्वाद् भ्रान्तिपरम्परातरङ्गयुक्तत्वाद्रागादिमहाग्राहादियोगाच्च
युक्तमज्ञानस्य समुद्रत्वम्। अनन्तानन्दकृष्णाय अनन्तो
देशकालवस्तुपरिच्छेदशून्य आनन्दः स्वरूपं यस्य सः, अनन्तानन्दः,
स चासौ कृष्णश्च, अनन्तानन्दकृष्णः, वसुदेवकुमारः,
तस्मै, जगन्मङ्गलमूर्तये जगतां लोकानां मङ्गलभूता
सुखाभिवृद्धिकरी मूर्तिर्विग्रहो यस्य स जगन्मङ्गलमूर्तिस्तस्मै,
नमोऽस्तु । जगन्मङ्गलमूर्तय इत्यनेन स्मृतिमात्रेण
तस्यैहिकामुष्मिकपुरुषार्थपरिपन्थिविघ्ननिराससामर्थ्यमुक्तम्,
मङ्गलस्य तादृशत्वात् ॥ १॥
एवमनुष्ठितस्वेष्टदेवतानमस्कारलक्षणमङ्गलनिबर्हितसकलान्तरायः
प्रथमं तत्त्वमस्यादिवाक्यैस्तात्पर्ययुक्तैर्बोधितं प्रत्यगात्मनो
ब्रह्मत्वं युक्त्या सम्भावयन्नाह --
अहमस्मि सदा भामि कदाचिन्नाहमप्रियः ।
ब्रह्मैवाऽहमतः सिद्धं सच्चिदानन्दलक्षणम् ॥ २॥
अहमस्मीति । अहमहङ्कारादिसाक्ष्यस्मि, सद्रूपो भवामि,
आत्मन्यध्यस्ताहङ्कारादेः सत्ताप्रदत्वात्, सदावस्थात्रयेऽपि भामि,
जाग्रति देहेन्द्रियादिसाक्षितया,
स्वप्नेऽन्तःकरणवासनाप्रपञ्चसाक्षितया, सुषुप्तावज्ञानसाक्षितया च प्रकाशे,
कदाचित्, कदाचिदपि, दुःखाद्यनुभवकालेऽपि, अहं नाप्रियो
भवामि, नानिष्टो भवामि; किन्तु सदा प्रिय एव भवामि, दुःखादौ
द्वेषस्यात्मस्नेहनिमित्तत्वाच्छत्रुदुःखादौ द्वेषस्यादर्शनात्,
तथा च परमप्रीतिविषयत्वादानन्दरूपः, यस्मात्
कालत्रयेऽप्यबाध्यमानत्वात् सद्रूपः, प्रकाशमानत्वाच्चिद्रूपः,
परमप्रीतिविषयत्वादानन्दरूपश्च, तस्मादहं सच्चिदानन्दलक्षणं
सच्चिदानन्दरूपं ब्रह्मेति सिद्धम् । अत्रेदमनुमानं विवक्षितम् ।
प्रत्यगात्मा ब्रह्मणो न भिद्यते, सच्चिदानन्दरूपत्वात्, ब्रह्मवदिति,
न च हेतुरसिद्धः, अहमस्मीत्यादिना तस्य साधितत्वात् ।
नन्वनुमानस्य नाऽहमीश्वर इति प्रत्यक्षविरोध इति चेत्, न,
तावदात्मनो ब्रह्मत्वे बाह्यप्रत्यक्षविरोधः, आत्मनि रूपाद्यभावेन
बाह्यस्य तत्राऽप्रवृत्तेः, नाऽपि मानसप्रत्यक्षविरोधः, मनसो
मनःसाक्षिण्यात्मनि प्रवृत्तेरसम्भवात् ॥
ननु जीवेश्वरौ भिन्नौ,
किञ्चिज्ज्ञत्वसर्वज्ञत्वादिविरुद्धधर्माधारत्वाद्,
दहनतुहिनवत्, इत्याद्यनुमानविरोध इति चेत्, न,
विरुद्धधर्मवतोर्बिम्बप्रतिबिम्बयोरुच्चमन्दशब्दाधार आकाशे च
व्यभिचारात् ।
ननु ``द्वा सुपर्णा” इत्यादिश्रुतिविरोध इति चेत्, न, तस्या अतत्परत्वेन
तत्त्वमस्यादिश्रुत्या बाध्यमानत्वात् ।
तस्मान्नाहमीश्वर इति बुद्धिर्देहाद्युपाधिनिमित्ता भ्रान्तिः । न तु
जीवस्वरूपविषया । तदुक्तम् --
``त्वयि मयि च गण्यमाने मशकान्मशकोऽहमेव देहदृशा ।
विश्वाधिकेश ते मे सद्बोधानन्दपूर्णता तुल्या” ॥ इति ।
अतोऽहं ब्रह्मैवेति भावः ॥ २॥
ननु ``यः सर्वज्ञः सर्ववि” दित्यादिश्रुत्या हि ब्रह्म सर्वज्ञतयावगम्यते,
यतो वेत्यादिश्रुत्या च सर्वजगत्कारणतया च, प्रत्यगात्मा तु
स्वशरीरादिकमपि साकल्येन न जानाति, स्वातन्त्र्येण किञ्चित् कर्तुमपि
न शक्नोति, तत् कथमस्य सर्वज्ञेन सर्वकारणेन च ब्रह्मणाभेद
इत्याशङ्क्य प्रत्यगात्मनोऽपि तद्द्वयमुपपादयति ---
मय्येवोदेति चिद्व्योम्नि जगद्गन्धर्वपत्तनम् ।
अतोऽहं न कथं ब्रह्म सर्वज्ञं सर्वकारणम् ॥ ३॥
मय्येवेति । चिद्व्योम्नि चिदाकाशे मयि प्रत्यगात्मन्येव,
जगद्गन्धर्वपत्तनं जगदेव गन्धर्वपत्तनम्,
ऐन्द्रजालिकविक्षुब्धमायया मरणावस्थायां च मेघेषु प्रतीयमानं
नगरं गन्धर्वपत्तनं नाम, तादृशमिदं जगदुदेति, उत्पद्यत
इत्यर्थः । अयं भावः -- मिथ्यापदार्थस्य हि द्रष्टैवोपादानम्,
यथा स्वप्नप्रपञ्चस्य तत्साक्षी, तथा जाग्रत्प्रपञ्चस्यापि सर्वस्य
दृश्यत्वेन मिथ्यात्वात् तद्द्रष्टा प्रत्यगात्मैवोपादानं वक्तव्यम् ।
तदुक्तम् --
यथा स्वप्नप्रपञ्चोऽयं मयि मायाविजृम्भितः ।
एवं जाग्रत्प्रपञ्चश्च मयि मायाविजृम्भितः ॥ इति ।
एवं च प्रत्यगात्मनस्तद्द्रष्टृत्वलक्षणं सर्वज्ञत्वं
तदधिष्ठानत्वलक्षणं सर्वकारणत्वं च सिध्यति ।
ननु बहुदूरव्यवहितमेर्वादीनामदृश्यमानानां कथं प्रत्यगात्मा
द्रष्टा, कथं वा तदुपादानमिति चेत्, शृणु तर्हि रहस्यम्,
एतावन्तं कालं मेर्वादिकमहं नाज्ञासिषमिति ह्यज्ञानविशेषणतया
मेर्वादिकं स्मर्यते, तच्च स्मरणं मेर्वाद्यनुभवं विनानुपपद्यमानं
सन्मेर्वाद्यनुभवं कल्पयति, तत्र चेन्द्रियादीनामप्रवृत्तेः
प्रत्यगात्मचैतन्येऽध्यस्ततयैव मेर्वाद्यनुभवो वक्तव्यः ।
अध्यस्तस्य चाधिष्ठानमेवोपादानं तद्भानादेव भानं च भवति,
तथा च प्रत्यगात्मा स्वाध्यस्तमेर्वादेरप्यज्ञाततया साक्षी, तदुपादानं
च भवति, तदुक्तं ब्रह्मगीतायाम् --
``ज्ञातरूपेण चाज्ञातस्वरूपेण च साक्षिणः ।
सर्वं भाति तदाभाति ततस्तद् व्यापि सर्वदा” ॥ इति।
तथा च प्रत्यगात्मा सर्वज्ञः सर्वकारणं चेति । यत
उक्तप्रकारेण सर्वकारणं चाहमतः कथं तद्रूपं ब्रह्म न भवामि,
भवाम्येवेत्यर्थः ॥ ३॥
ननु ``नित्यं विभुं सर्वगतं सुसूक्ष्मम्” इत्याद्युपनिषत्सु नित्यं ब्रह्म
श्रूयते, आत्मा च मरणादिधर्मकत्वादनित्य एवानुभूयते, ततश्च न
तयोरैक्यमित्याशङ्क्य किमात्मनो बौद्धपक्ष इव स्वत एव नाशं
ब्रवीषि, उत दण्डसंयोगाद्घटस्येवान्यसम्बन्धादात्मनो नाशं ब्रवीषि,
अथवा पटनाशात् पटगतरूपादिवदाश्रयनाशान्नाशं ब्रवीषि, इति
विकल्प्याद्यं प्रत्याह --
न स्वतः प्रत्यभिज्ञानान्निरंशत्वान्न चान्यतः ।
न चाश्रयविनाशान्मे विनाशः स्यादनाश्रयात् ॥ ४॥
न स्वत इति । मे प्रत्यगात्मनो मम न स्वतो नाशो भवति तत्र हेतुः,
प्रत्यभिज्ञानादात्मनः प्रत्यभिज्ञायमानत्वात् । प्रत्यभिज्ञानं
नाम पूर्वमनुभूतस्य कालान्तरे प्रमाणेन तत्तोल्लेखपूर्वकं ज्ञानम् ।
आत्मा हि योऽहं बाल्ये पितरावन्वभूवं स एवेदानीं स्थविरे
प्रणप्तृननुभवामि, योऽहं सुप्तः स्वप्नमद्राक्षं स एवेदानीं
जागर्मीति च बाल्याद्यवस्थासु जाग्रदाद्यवस्थासु च प्रत्यभिज्ञायते ।
तच्च प्रत्यभिज्ञानमात्मनो निर्निमित्तनाशे नोपपद्यते । तथा
हि, आत्मनो हि स्वतो नाशे प्रतिक्षणमन्योऽन्य आत्मेति वक्तव्यम् ।
तत्र कथं वान्योऽन्येन सोऽहमिति प्रत्यभिज्ञायेत, आत्मा च
सोऽहमित्यात्मानं प्रत्यभिजानाति । तस्मान्न तस्य स्वतो नाश इत्यर्थः ।
न द्वितीय इत्याह । निरंशत्वान्न चान्यत
इति । निरंशत्वादंशरहितत्वान्निरवयवत्वाद् अन्यतो
हेतुसंयोगादप्यात्मनो न नाश इत्यर्थः । आत्मा हि चिद्रूपत्वान्निरवयवः ।
यदि निरवयवस्यात्मनः सावयवत्वमुच्येत, तर्हि वक्तव्यम्,
आत्मावयवाश्चेतना अचेतना वा ।
नाद्यः, आत्मावयवानां हि प्रत्येकं चेतनत्वे विरुद्धाभिप्रायतया
शरीरमुन्मथ्येत ।
न द्वितीयः
अचेतनैरवयवैरारब्धस्याप्यात्मनोऽप्यचेतनत्वप्रसङ्गात्,
न ह्यचेतनैस्तन्तुभिरारब्धः पटश्चेतनो दृश्यते, ततो
निरवयव एवात्मा, न निरवयवे चात्मनि हेतुसंयोगः सम्भवति,
सत्यैकदेशवृत्तित्वात्, अतोऽन्यतोऽप्यात्मनो न नाश इति भावः ।
नापि तृतीय इत्याह । न चाश्रयेत्यादिना ।
आश्रयविनाशादाधारविनाशादपि मे मम विनाशो न स्यात्,
कुतः? अनाश्रयात्, आश्रयस्याधारस्याभावात् । आत्मा हि
गुणक्रियाजात्याद्यन्यतमत्वाभावादनाश्रयः, निरवयवत्वाच्च
नापि घटवदाश्रयः । अत आश्रयनाशादप्यात्मनो न
नाशः । आत्मनो मरणादिप्रतीतिस्तु देहाद्युपाधिकृता ।
तदुक्तं सूत्रकृता -- ``चराचरव्यपाश्रयस्तु स्यात्
तद्व्यपदेशो भाक्तस्तद्भावभावित्वा” दिति । अस्य चार्थो
विद्यारण्यगुरुभिरधिकरणरत्नमालायां दर्शितः ।
``जीवस्य जन्ममरणे वपुषो वात्मनो हि ते ।
जातो मे पुत्र इत्युक्तेर्जातकर्मादिभिस्तथा” ॥
इति पूर्वपक्षे प्राप्ते सिद्धान्तमाह --
``मुख्ये ते वपुषो भाक्ते जीवस्यैते अपेक्ष्य हि ।
जातकर्म च लोकोक्तिर्जीवापेतेति शास्त्रतः” ॥ इति ।
ततस्त्रिविधनाशाभावान्नित्य एवात्मेति तस्य ब्रह्मणोऽभेदः सम्यग्
घटत इति भावः ॥ ४॥
हेतुसंयोगादात्मनो न नाश इति द्वितीयं पक्षं प्रपञ्चयति --
न शोषप्लोषविक्लेदच्छेदाश्चिन्नभसो मम ।
सत्यैरप्यनिलाग्न्यम्भः शस्त्रैः किमुत कल्पितैः ॥ ५॥
न शोषेति । चिन्नभसश्चिदाकाशस्य ममात्मनोऽनिलेन वायुना न
शोषः शोषणं पत्रफलादेरिव भवति, नाप्यग्निना प्लोषो दाहः
पटादेरिव भवति, नाप्यम्भसा जलेन शस्यादेरिव विक्लेदः क्लेदनं
भवति, नापि शस्त्रेणायुधेनेक्षुदण्डादेरिव च्छेदो द्वैधीभाव
आत्मनो भवति, आकाशस्येवात्मनो निरवयवत्वेन वाय्वादिभिः
सम्बन्धाभावादित्यर्थः । व्यावहारिकसत्यस्य भूताकाशस्यैव
हि निरवयवत्वेनासङ्गत्वादाकाशतुल्यसत्यैरप्यनिलादिभिः
शोषादयो न भवन्ति, आत्मनि मायाकल्पितत्वेन
मिथ्याभूतैर्वाय्वादिभिर्वस्तुतोऽद्वितीयस्यासङ्गस्यात्मनः शोषादयो
न सम्भवन्तीति किमु वक्तव्यमित्यर्थः । तदुक्तं भगवता --
``अच्छेद्योऽय” मित्यादिना ॥ ५॥
ननु प्रत्यगात्मा परिच्छिन्न एवानुभूयते, अहमिहास्मीति प्रतीतेः ।
ब्रह्म च सर्वगतम्, ``नित्यं विभुम्” इत्यादिश्रुतेः । अतो नायं
ब्रह्मेत्याशङ्क्यात्मनः सर्वगतत्वं युक्त्या सम्भावयन्नाह --
आभारूपस्य विश्वस्य भानं भासंनिधेर्विना ।
कदाचिन्नावकल्पेत भा चाहं तेन सर्वगः ॥ ६॥
आभारूपस्येति । आभारूपस्याचिद्रूपस्य जडस्येत्यर्थः,
विश्वस्य जगतो भानं प्रकाशो भासंनिधेर्विना भासंनिधिं
विना, चैतन्यसम्बन्धं विनेत्यर्थः, कदाचित् कदाचिदपि
नावकल्पेत, न सम्भवेत्, भाचैतन्यरूपश्चाहं प्रत्यगात्मा, तेन
जडसर्वप्रपञ्चभासकत्वेन प्रत्यगात्मा सर्वगः, सर्वगतो
भवामीत्यर्थः, बहुयोजनदूरवर्तिचन्द्रसूर्यमण्डलम्,
ततोऽप्यतिदूरवर्ति ध्रुवादि नक्षत्राणि च प्रत्यगात्मनो
भासन्ते, तच्च भानं जडानां तेषां स्वतो न सम्भवति, किन्तु
स्वप्रकाशरूपात्मचैतन्यसम्बन्धबलेनैव तद् वक्तव्यम्,
स्वतोऽप्रकाशस्य घटादेः स्वप्रकाशदीपादिसम्बन्धबलेनैव
प्रकाशदर्शनात् ।
अथ प्रत्यगात्मात्रैव तिष्ठेत् कथं ध्रुवादिना
सम्बध्येत, ततो ध्रुवादिभासकत्वात् प्रत्यगात्मा सर्वगतः,
परिच्छिन्नताप्रतीतिश्चात्मनोऽभिव्यञ्जकोपाधिपरिच्छेदाद्
भ्रान्त्योपपद्यते। तदुक्तं ब्रह्मगीतायाम् --
``स्वयं भातुमशक्तं हि जडात्मकमिदं जगत् ।
चित्सम्बन्धबलेनैव खलु भाति न चान्यथा ॥
स्वाभिव्यञ्जकसङ्कोचात् प्रतिभात्मनः ।
न स्वरूपेण चिद्रूपः सर्वव्यापी सदा खलु” ॥ इति।
ततो जीवात्मा ब्रह्मैवेति भावः ॥ ६॥
ननु जीवस्य ब्रह्माभेदोऽसङ्गतः, ब्रह्मण एवासिद्धेः ।
देशकालवस्तुपरिच्छेदशून्यं वस्तु हि ब्रह्मेत्युच्यते ।
न च तत् सम्भवति, कालाकाशादेर्द्वितीयस्य विद्यमानत्वेन
वस्तुपरिच्छेदाभावस्यासिद्धेः, न चाकाशादेर्ब्रह्मण्यारोपितत्वेन
मिथ्यात्वात् तेन तस्य न द्वितीयत्वमिति वाच्यम्, आकाशादेरध्यस्तत्वे
मानाभावात् । न च ``आत्मन आकाशः सम्भूतः” इति श्रुतिस्तत्र
मानमिति वाच्यम्, तत्राकाशादेर्ब्रह्मकार्यतामात्रप्रतीतेः, इत्याशङ्क्य
ब्रह्मणोऽद्वितीयत्वसिद्धय आकाशादेरध्यस्तत्वं साधयति --
न हि भानादृते सत्त्वं नर्ते भानं चितोऽचितः ।
चित्सम्भेदोऽपि नाध्यासादृते तेनाहमद्वयः ॥ ७॥
न हीति । भानादृते प्रकाशं विना पदार्थस्य सत्त्वं सद्भावो
नास्ति, अप्रकाशमानशशविषणादेः सत्त्वादर्शनादित्यर्थः ।
ततः किं तत्राह, नर्त इत्यादिना अचितो जडस्य चित ऋते
चैतन्यस्य सम्बन्धं विना भानं प्रकाशो नास्ति स्वतो भानवत्त्वे
जडत्वाभावप्रसङ्गादित्यर्थः । ततोऽपि किं तत्राह, चित्संभेद
इत्यादिना, चित्संभेदोऽपि चैतन्यसम्बन्धोऽप्यध्यासादृते
चित्यारोपितत्वं विना जडस्य न सम्भवतीत्यर्थः । अयं भावः --
चिज्जडयोराध्यासिकसम्बन्धातिरिक्तं सम्बन्धं वदन् वादी प्रष्टव्यः,
किं तयोः सम्बन्धः? संयोगः, उत समवायः, अथ तादात्म्यम्, अथवा
विषयविषयिभाव इति ।
नाद्यः, चितोऽद्रव्यत्वेन संयोगानुपपत्तेः, गुणाश्रयस्यैव द्रव्यत्वात्,
चितो निर्गुणत्वात् ।
नापि समवायः, चिज्जडयोर्गुणगुण्यादिष्वन्यतमत्वाभावात् ।
ननु चिज्जडयोः कार्यकारणभावात् तन्तुपटयोरिव समवायोऽस्त्विति
चेत्, न, तन्तुपटयोः समवायेऽवयवावयविताया एव प्रयोजकत्वेन
कार्यकारणभावस्याप्रयोजकत्वात्, अन्यथा तुरीपटयोरपि
समवायप्रसङ्गात्, अवयवावयवितायाश्च दृग्दृश्ययोरभावात् ।
नापि तादात्म्यम्, परस्परविलक्षणयोस्तयोस्तादात्म्यासम्भवात् ।
नापि विषयविषयिभावः, तस्य मूलसम्बन्धपूर्वकत्वात्,
तदसम्भवस्य चोक्तत्वात्, अन्यथातिप्रसङ्गात्, तदुक्तं
सर्वज्ञात्ममुनिभिः --
``न संकरो नापि च संयुतिस्तयो-
र्न चास्ति तद्वत् समवायसम्भवः ।
अतो न चिच्चैत्यसमन्वयं प्रति
प्रतीयते काचन मूलसङ्गतिः” ॥ इति ।
ततस्तयोराध्यासिक एव सम्बन्ध इति वाच्यम्, तथा च
जडपदार्थभानान्यथानुपपत्तिरेवाकाशादिरध्यस्तत्वे प्रमाणम्, तदपि
तैरेवोक्तम्,
``ततो वियन्मुख्यमदो जगज्जडं
चिदात्मनोऽस्यैव विवर्त इष्यताम् ।
अनाद्यविद्यापटसंवृतात्मन-
स्तदोपलभ्यत्वममुष्य कल्प्यते” ॥ इति ।
तेनाकाशादेरध्यस्तत्वेनाहं प्रत्यगभिन्नः परमात्माद्वयः,
अद्वितीय इत्यर्थः । ततश्च ब्रह्मणो वस्तुपरिच्छेदाभावेन
त्रिविधपरिच्छेदशून्यत्वं सिद्धमित्यर्थः । तदुक्तं
विद्यारण्यगुरुभिः पञ्चकोशविवेके --
``देशकालान्यवस्तूनां कल्पितत्वाच्च मायया ।
न देशादिकृतोऽन्तोऽस्ति ब्रह्मानन्त्यं स्फुटं ततः” ॥ इति ॥ ७॥
ननु स्थूलोऽहं कृशोऽहं काणोऽहं बधिरोऽहं मूकोऽहं
बुभुक्षितोऽहं पिपासितोऽहं मन्ताहं निश्चितोऽहम्, इति
देहादिरूपेणानुभूयमानस्य प्रतीचः कथं चिदेकरसब्रह्मता,
इत्याशङ्क्य देहादीनामनात्मत्वं प्रत्येकं साधयति --
न देहो नेन्द्रियं चाहं न प्राणो न मनो न धीः ।
ममतापरिरब्धत्वादाक्रीडत्वादिदं धियः ॥ ८॥
न देह इति । देहः सशिरस्कः पिण्डः, इन्द्रियम् द्विविधम्,
ज्ञानसाधनं चक्षुरादि, कर्म साधनं पाण्यादि च, प्राणः
पञ्चवृत्तिः, मनः संशयात्मकम्, धीर्बुद्धिर्निश्चयात्मिका,
अहंशब्दस्य देहादिभिः प्रत्येकं सम्बन्धः, एते देहादयो बुद्धिपर्यन्ताः
पञ्चापि पदार्था अनात्मान इत्यर्थः । कुत इत्यत आह, ममतेत्यादिना ।
ममतापरिरब्धित्वादिदं धियः, आक्रीडत्वाच्च, ममतया ममेतिबुद्ध्या
परिरब्धत्वादालिङ्गितत्वाद् विषयीकृतत्वादिति यावत् । इदं धिय
इदं बुद्धेः, आक्रीडत्वाल्लीलास्थानत्वादिदंबुद्धिविषयत्वादित्यर्थः ।
अत्रेदमनुमानं विवक्षितम् । देहादयः प्रत्येकमनात्मानः,
ममताबुद्धिविषयत्वादिदंबुद्धिविषयत्वाच्च, घटादिवदिति ।
देहोऽनात्मा, रूपादिमत्वात्, घटवत्, इन्द्रियाण्यनात्मानः,
करणत्वात्, कुठारवत्, प्राणोऽनात्मा, वायुत्वात्, बाह्यवायुवत्,
देहोऽहमित्यादिप्रतीत्यभावाच्चानात्मत्वं पञ्चानाम् ।
कृशोऽहमित्यादिप्रतीतिस्तु रक्तः स्फटिक इत्यादिप्रतीतिवदात्मनि
देहादिधर्माध्यासादप्युपपद्यते, नापि तत्संघातस्याप्यात्मत्वम्,
अनात्मसमुदायस्तत्संघातोऽपि नात्मा, अनात्मत्वात्, गृहादिवदिति भावः ॥ ८॥
नन्वहङ्कारस्यात्मत्वमस्तु, तस्य ममेदंबुद्धिविषयत्वाभावात्,
इत्याशङ्क्य सुषुप्त्यादावात्मनि विद्यमानेऽप्यहङ्कारस्याभावान्न
तयोरैक्यमित्यभिप्रेत्य प्रकारान्तरेण तयोर्भेदं साधयति --
साक्षी सर्वान्वितः प्रेयानहं नाहं कदाचन ।
परिणामपरिच्छेदपरितापैरुपप्लवात् ॥ ९॥
साक्षीति । साक्षी चिद्रूपोऽन्तःकरणपरिणामरागद्वेषादिद्रष्टा,
सर्वान्वितः सर्वत्र घटपटादिष्वन्वितः, घटः स्फुरति,
पटः स्फुरति, इति स्फुरणस्य सर्वत्रानुगतत्वेनानुभवात्,
प्रेयान् प्रियतम आनन्दरूपः, तस्यैव प्रेयस्त्वात्,
अनुभूयते ह्यात्मनः प्रियतमत्वम्, अहं सर्वदा भूयासं न
कदाचिन्नाभूवमित्यात्मनि सर्वेषां प्रार्थनादर्शनादित्यर्थः ।
एवम्भूतोऽहं प्रत्यगात्मा कदाचन कदाचिदपि नाहं नाहङ्कारो
भवामीत्यर्थः । तत्र हेतुमाह, परिणामेत्यादिना, अहङ्कारस्य
परिणामपरिच्छेदपरितापैः । परिणामो रागद्वेषादिपरिणामः,
परिच्छेदः परिमितत्वम्, परितापो दुःखादिः, एतैस्त्रिभिरुपप्लवः
सम्बन्धः, तस्मादित्यर्थः । द्रष्टृदृश्यभावेन
सर्वगतत्वपरिच्छिन्नत्वाद्याकारेणानन्दरूपित्वदुःखित्वाकारेण
चानुभूयमानत्वादहङ्कारात्मनोर्भेदः स्फुट इत्यर्थः ।
किमिति तर्हि तयोर्भेदः सर्वैर्नानुभूयत इति
चेत्, अहङ्कारात्मनोस्तप्तायःपिण्डवदविवेकेन
दृढमेकतयाऽध्यसनान्नानुभूयत इति गृहाणेत्यभिप्रायः ॥ ९॥
नन्वेवमपि संसारिण आत्मनः कथं नित्यमुक्तब्रह्मता । न च
संसारोऽहङ्कारस्यैव नात्मन इति वाच्यम्, आत्माहङ्कारोभयसन्निधाने
प्रतीयमानस्य संसारस्याहङ्कारैकसम्बन्धित्वे मानाभावात्,
इत्याशङ्क्यान्वयव्यतिरेकावेव तत्र मानमित्याह --
सुप्तेऽहमि न दृश्यन्ते दुःखदोषप्रवृत्तयः ।
अतस्तस्यैव संसारो न मे संसर्तृसाक्षिणः ॥ १०॥
सुप्तेऽहमीति । अहम्यहङ्कारे सुप्त उपरते सति सुषुप्तिमूर्च्छादौ
दुःखदोषप्रवृत्तयः, दुःखं च, दोषा रागादयश्च,
तत्कार्यभूता प्रवृत्तिश्च, दुःखदोषप्रवृत्तयः, ता न
दृश्यन्ते यतोऽतस्तस्यैवाहङ्कारस्य संसारः, संसर्तृसाक्षिणः
संसर्तृरहङ्कारस्य साक्षिणो मे मम प्रत्यगात्मनो न संसार
इत्यर्थः । अहङ्कारे सति जाग्रत्स्वप्नयोः संसारदर्शनात् ।
तदभावे च सुषुप्त्यादौ केवल आत्मनि संसारादर्शनात् ।
अहङ्कारसम्बन्ध्येव संसार आत्मन्यपि तदविवेकात् प्रतीयते, यथा
दाहकत्वमग्निसम्बन्ध्येव सत् तदविवेकादयस्यापि प्रतीयते । यथा
वा रक्तिमा जपाकुसुमसम्बन्ध्येव सन्नविवेकात् स्फटिकेऽपि प्रतीयते,
तद्वदात्मन्यप्यहङ्कारोपाधिवशादेव संसारः प्रतीयते, न स्वतः,
सुषुप्त्यादावदर्शनात् । तदुक्तं सर्वज्ञमुनिभिः --
``कर्त्रादिसंनिधिबलेन तवापि कर्तृ-
भोक्तृप्रमातृवपुरापतति भ्रमेण ।
तद्बुधिसंश्रयमनात्मगतं प्रतीचि
शुद्धेऽपि पश्यति तमःपटलावृताक्षः । इति।
अत आत्मा नित्यमुक्तं ब्रह्मैवेत्यभिप्रायः ॥ १०॥
नन्वेवमप्यात्मनो जाग्रदाद्यवस्थावत्त्वं वक्तव्यम्,
अहङ्कारस्य सुषुप्तावभावेन सुषुप्त्यवस्थावत्त्वानुपपत्तौ
जाग्रत्स्वप्नावस्थाद्वयसम्बन्धित्वस्याप्यनुपपत्तेस्तासां
तिसृणामप्येकाश्रयत्वनियमादित्याशङ्क्याहङ्कारस्य सुषुप्तौ
संस्काररूपेण वर्तमानत्वात् तस्यैव सुषुप्तिर्नात्मनः, तस्य
सुषुप्तिसाक्षित्वात् । ततो जाग्रत्स्वप्नावप्यहङ्कारस्यैवेत्यभिप्रेत्याह
--
सुप्तः सुप्तिं न जनाति नाऽसुप्ते स्वप्नजागरौ ।
जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तीनां साक्ष्यतोऽहमतदृशः ॥ ११॥
सुप्त इति । यः सुप्तः सुप्तिं न जानाति, न वेत्ति, सोऽहङ्कार एव सुप्तः
सुषुप्त्यवस्थावान् नैवात्मा, कुतः ? सुषुप्तितात्कालिकाज्ञानसाक्षितया
जागरूकत्वादित्यर्थः । ततश्चासुप्ते सुषुप्त्यवस्थारहिते प्रत्यगात्मनि
स्वप्नजागरौ न भवतः, तयोः सुषुप्त्यवस्थासमानाश्रयत्वादित्यर्थः ।
हेत्वन्तरमप्याह, जाग्रदित्यादिना, यतो जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तीनां साक्षी
द्रष्टा, अतोऽहमात्मा अतदृशः, ता जाग्रदाद्या दशा अवस्था यस्य स
तदृशः, तदृशो न भवतीत्यतदृशः जाग्रदाद्यवस्थारहित
इत्यर्थः । अत्रेदमनुमानं विवक्षितम्, आत्मा जाग्रदाद्यवस्थावान् न
भवति, जाग्रदाद्यवस्थासाक्षित्वात्, यो यत्साक्षी न स तद्धर्मवान्,
यथा घटसाक्षी न घटधर्मवानिति । तदुक्तमन्वर्थं नाम
सर्वज्ञात्ममुनिभिः --
``तिस्रोऽपि चिद्घनतनोस्तव दृश्यभूता
दूरे चकासति मतेर्बहिरेव तावत् ।
आविस्तिरोभवनधर्मतया ह्यवस्थाः
कः संकरो विमलचिद्वपुषस्तवाभिः” ॥ इति॥ ११॥
जाग्रदाद्यवस्थालक्षणपर्यालोचनयापि नात्मनोऽवस्थासम्बन्ध
इत्याह --
विज्ञानविरतिः सुप्तिस्तज्जन्म स्वप्नजागरौ ।
तत्साक्षिणः कथं मे स्युर्नित्यज्ञानस्य ते त्रयः ॥ १२॥
विज्ञानेति । विज्ञानविरतिर्विज्ञानस्य विशेषज्ञानस्य
विरतिरुपरतिः सुप्तिरित्युच्यते, तज्जन्म तस्य विशेषज्ञानस्य
जन्मोत्पत्ति, स्वप्नजागरावित्युच्येते, तत्रापि वासनामयप्रपञ्चविज्ञानं
स्वप्नः, स्थूलप्रपञ्चविज्ञानं जाग्रदिति विभाग इत्यर्थः । ततः
किं तत्राह, तत्साक्षिणि इत्यादिना । नित्यज्ञानस्यालुप्तचिद्रूपस्य
तत्साक्षिण उक्तलक्षणसुषुप्त्यादिसाक्षिणो मे ममात्मनस्ते त्रयः
सुषुप्तिस्वप्नजागराः कथं स्युः, न कथंचिदित्यर्थः । अयं भावः
-- सुषुप्त्यवस्थायां तावत् सुषुप्तितात्कालिकाज्ञानावभासकं
किंञ्चित्चैतन्यमङ्कीकार्यं सर्वैरपि, अन्यथा उत्थितस्य
पुरुषस्य सुखमहमस्वाप्सं न किञ्चिदवेदिषमिति
सुषुप्तितात्कालिकाज्ञानपरामर्शानुपपत्तेस्तच्चैतन्यं न जन्यम्
मनश्चक्षुरादेः सुप्त्यन्तःपातित्वादनन्तं च तदजन्यभावस्य
नित्यत्वनियमात्, तच्चैतन्यमस्माभिरात्मेत्युच्यते । तथा
च कथमनादिनित्यज्ञानस्वरूपस्यात्मनो ज्ञानोपरमरूपा
सुषुप्तिः, ज्ञानोत्पत्तिरूपौ स्वप्नजागरौ च स्युः, अहङ्कारस्य तु
जन्यवृत्तिरूपज्ञानाश्रयत्वात् तत्त्रयमुपपद्यते । ततश्चात्मा
जाग्रदाद्यवस्थारहित इति ॥ १२॥
इदानीमात्मनो निर्विकारब्रह्माभेदाय षड्भावविकारराहित्यं साधयति
--
षड्विकारवतां वेत्ता निर्विकारोऽहमन्यथा ।
तद्विकारानुसन्धानं सर्वथा नावकल्पते ॥ १३॥
षड्विकारेति । षड्विकारवतां षड्भावविकारवतां, षट्
च ते भावविकाराश्च षड्भावविकाराः, जायते, अस्ति, वर्धते,
विपरिणमते, अपक्षीयते, विनश्यति, इत्युक्ताः । ते येषां सन्ति ते
षड्भावविकारवन्तस्तेषां बाह्यघटादीनाम्, आन्तरबुद्ध्यादीनां
च, वेत्ता ज्ञाताहमात्मा निर्विकारो विकाररहितो भवामि। आत्मा हि
बाह्यान्तरवस्तूनामुत्पत्यादिविकारान् जानाति, अतो निर्विकरो भवितुमर्हति,
यो यज्जानाति न स तद्धर्मवानिति व्याप्तेर्लोकसिद्धत्वादित्यर्थः ।
तदुक्तं वार्तिककृता --
``नर्ते स्याद्विक्रियां दुःखी साक्षिता का विकारिणः ।
धीविक्रियासहस्राणां साक्ष्यतोऽहमविक्रियः” ॥ इति।
विपक्षे दोषमाह -- अन्यथेत्यादिना । अन्यथा विकारसाक्षिणोऽपि
विकारित्वे तद्विकारानुसन्धानं, तेषां विकारिवस्तूनां ये
विकारास्तेषामनुसन्धानं सर्वथा सर्वप्रकारेणापि नावकल्पते, न
सम्भवतीत्यर्थः । अयमभिसन्धिः -- आत्मनोऽपि विकारित्वे किमात्मन
इतरेषां च विकारा आत्मना ज्ञायन्ते, उतेतरैः, नोभयथापि, विकारिवस्तुनो
मृदादिवज्जडत्वनियमादिति ॥ १३॥
किञ्च, विकारिवस्तुनो विकाराणां च किं भेद उताभेदः? नाद्यः,
भिन्नयोर्गवाश्वयोरिव विकारविकारिभावानुपपत्तेः, इत्यभिप्रेत्य
द्वितीयपक्षे दूषणमाह --
तेन तेन हि रूपेण जायते लीयते मुहुः ।
विकारि वस्तु तस्यैषामनुसन्धातृता कुतः ॥ १४॥
तेनेति । तेन तेन रूपेणोत्पत्त्यादिविकाररूपेण तदभिन्नं विकारि
वस्त्वपि जायत उत्पद्यते, मुहुः शश्वल्लीयते, नश्यति च,
तयोरभेदादित्यर्थः । हि यस्मादेवं तस्मात् तस्य विकारिवस्तुन
एषां विकाराणामनुसन्धातृता कुतः, अनुसन्धानं कुतः, न कुतोऽपि
भवेदित्यर्थः । तत्तद्विकाररूपेण तदा तदा नश्यतो विकारिवस्तुनः
कथं कालान्तरीयं विकारानुसन्धानं घटते, न कथञ्चिदित्यर्थः ॥ १४॥
नन्वात्मा स्वयं विकारी सन्नप्यात्मन इतरेषां च
विकारान् विजानातु, न च तस्य विकारित्वाविशेषे कथं
स्वेतरपरिज्ञानमिति वाच्यम्, शिलात्वाविशेषेऽपि रत्नस्य
स्वभावविशेषेण स्वेतरावभासकत्ववदात्मनोऽपि स्वभावविशेषेण
स्वेतरविकारानुसन्धानोपपत्तेः । न च तेन तेन विकारेण साकं
नष्टस्य कथं सर्वविकारानुसन्धानमिति वाच्यम्, तस्य विकारिण आत्मनो
विकारैरत्यन्ताभेदस्यानङ्गीकारात्, किं त्वीषद्भेदघटिताभेदस्य
तादात्म्यस्यैव तन्तुपटयोरिवाङ्गीकारात्, इत्याशङ्क्य, एवमप्यात्मन
आद्यन्तविकारद्वयानुसन्धानं न सम्भवतीत्याह --
न च स्वजन्म नाशं वा द्रष्टुमर्हति कश्चन ।
तौ हि प्रागुत्तराभावचरमप्रथमक्षणौ ॥ १५॥
न चेति । कश्चन कश्चिन्निपुणोऽपि स्वजन्म स्वोत्पत्तिं
नाशं ध्वंसं वा द्रष्टुं ज्ञातुं नार्हति, न शक्नोतीत्यर्थः ।
तत्र हेतुमाह -- तौ हीत्यादिना, हि यस्मात् तौ जन्मनाशौ
प्रागुत्तराभावचरमप्रथमक्षणौ, प्रागुत्तरौ यावभावौ
प्रागभावप्रध्वंसाभावौ तयोर्यौ चरमप्रथमक्षणौ, तौ
प्रागुत्तराभावचरमप्रथमक्षणौ प्रागभावचरमक्षण
उत्पत्तिर्वस्तुनः प्रध्वंसाभावप्रथमक्षणौ नाश इत्यर्थः ।
यस्माज्जन्मनाशौ प्रागुत्तराभावचरमप्रथमक्षणौ तस्मात्
स्वजन्म नाशं वा द्रष्टुं नार्हतीति सम्बन्धः । इदमत्राकूतम्
-- आत्मा हि स्वसमानकालिकवस्त्वेव जानातीति वक्तव्यम्, दीप इव
स्वसमानकालिकपदार्थावभासकः, तथा चावस्थानसमयेऽविद्यमानयोः
प्रागभावप्रध्वंसाभावयोः परिज्ञानाभावे कथं
प्रागभावचरमक्षणरूपं स्वजन्म, प्रध्वंसाभावप्रथमक्षणरूपं
नाशं च, जानीयात् न कथंचिदपीत्यर्थः ।
तयोश्चासिद्धौ मध्यमवर्तिविकाराणामप्यसिद्धिरेव। तेषामपि
विकाराणामुत्पत्तिनाशसमानाश्रयत्वनियमात् । तदुक्तं वाक्यवृत्तौ
भाष्यकारैः --
``देहेन्द्रियमनःप्राणाहङ्कृतिभ्यो विलक्षणः ।
प्रोज्झिताशेषषड्भावविकारस्त्वंपदाभिधः” ॥ इति ।
ततश्चात्मा निर्विकारत्वाद् ब्रह्मैवेत्यर्थः ॥ १५॥
ननु पूर्वोक्तं सर्वं वृथा, आत्मन उक्तस्वरूपब्रह्मत्वज्ञाने
प्रयोजनाभावात् । न च संसारनिवृत्तिरात्मनो ब्रह्मत्वज्ञाने
प्रयोजनमिति वाच्यम्, तन्निवृत्तेरसम्म्भवात् । संसारो
ह्यात्मन्यहङ्कारोपाधिना प्रतीयमानः कर्तृत्वादिभिः, स च न ज्ञानेन
निवर्तयितुं शक्यः, तस्यात्मनि सोपाधिकभ्रमत्वात्, सोपाधिकभ्रमस्य
च यावदुपाध्यवस्थानम्, तत्त्वज्ञानेऽप्यवस्थानात्, लोके
सोपाधिकभ्रमस्य प्रतिबिम्बचलनादेर्यावदुपाधिचलनं प्रतीतेः ।
न चोपाधेरहङ्कारस्य ब्रह्मज्ञानेन निवृत्तौ तत्प्रयुक्तस्यात्मनि
प्रतीयमानस्य कर्तृत्वादेरपि निवृत्तिरिति वाच्यम्, तस्य मूलाज्ञाने
सति निवृत्तेरसम्भवात् । न च मूलाज्ञानस्याप्यात्मनि विद्यमानस्य
ब्रह्मज्ञानान्निवृत्तिरिति वाच्यम्, तस्य कल्पकाभावेनाकल्पिततया
ज्ञानेन निवर्तयितुमशक्यत्वात्, अन्यथाज्ञानस्यानवस्थानप्रसङ्गात्,
इत्याशङ्क्याज्ञानस्य ज्ञाननिवर्त्यत्वसिद्धये कल्पितत्वं वक्तुं
तस्यात्मनि वस्तुतोऽसम्भवमाह --
न प्रकाशेऽहमित्युक्तिर्यत्प्रकाशैकबन्धना ।
स्वप्रकाशं तमात्मानमप्रकाशः कथं स्पृशेत् ॥ १६॥
न प्रकाशेति । अहं न प्रकाशेन भामीत्युक्तिर्वचनं
यत्प्रकाशैकबन्धना, यस्य प्रकाशो यत्प्रकाशः, स्वरूपप्रकाश एक
एव निबन्धनं निमित्तं यस्याः सा तथोक्ता, न प्रकाश इति व्यवहारस्य
प्रकाशैकनिबन्धनत्वात्, स्वप्रकाशानुभवनिमित्तत्वादित्यर्थः । तं
स्वप्रकाशं स्वयमेव भासमानमात्मानमप्रकाशोऽज्ञानं कथं
स्पृशेदावृणुयात्, न कथञ्चिदित्यर्थः ।
अयं भावः । आत्मा सर्वदा स्वयंभासमानः सर्वं भासयति, स
कथमज्ञानेन प्रकाशविरोधिना स्पृश्येत, न हि खरतरकिरणशाली
दिनकरस्तमसा स्पृश्यमानो दृश्यते, तत् कस्य हेतोः,
प्रकाशाप्रकाशयोर्विरोधात्, तथा चाज्ञानस्यात्मनि युक्त्यसहत्वान्न
परमार्थतः सम्भव इति। ॥ १६॥
ननु कथं तर्हि न प्रकाश इत्यात्मन्यज्ञानानुभव इत्याशङ्क्य सूर्ये
पेचकादीनामन्धकारप्रतीतिवद्भीत्याप्युपपद्यत इत्याह --
तथाप्याभाति कोऽप्येष विचाराभावजीवनः ।
अवश्यायश्चिदाकाशे विचारार्कोदयावधिः ॥ १७॥
तथापीति । यद्यपि वस्तुत आत्मन्यज्ञानं न सम्भवति,
तथाप्येषोऽप्रकाश अवश्यायो नीहारः, अवश्यायवदवश्यायः,
आवरकत्वात्, चिदाकाशे चित्प्रकाश आत्मन्याभातीति सम्बन्धः ।
नन्वज्ञानस्य वस्तुतोऽसत्त्वे कथं प्रत्यक्षप्रतीतिः, न ह्यसतः
शशविषाणादेः प्रत्यक्षप्रतीतिरस्ति, तत्राह कोऽपीति, कोऽपि
सत्त्वासत्त्वाभ्यामनिर्वचनीयोऽप्रकाशस्यासत्सद्विलक्षणत्वाङ्गीकारान्न
प्रत्यक्षप्रतीत्यनुपपत्तिरित्यर्थः ।
नन्वेवमप्यप्रकाशस्यात्मन्यनुभवो नोपपद्यते, विरोधादिति चेत्,
न, तथा हि किं जडवस्त्वप्रकाशविरोधि, उत स्वप्रकाशरूप आत्मा?
नाद्यः, जडाप्रकाशयोः परस्परविरोधासम्भवत् । नापि द्वितीयः,
तस्य विरोधिनि स्वप्रकाश आत्मन्यवस्थानानुपपत्तेः । न चाहं न
प्रकाश इत्यज्ञानसाधकस्य तस्य नाज्ञानविरोधित्वमिति वाच्यम्,
आत्मस्वरूपस्य प्रकाशस्याविरोधित्वेऽन्यस्यापि विरोधिनोऽभावात्
कदापि निवृत्तिर्न स्यात्, तत्राह विचारार्कोदयावधिरिति। विचारो
विचारजन्यं ज्ञानमेवार्कः सूर्यः, तमोनिवर्तकत्वात्, तस्योदय उत्पत्तिः,
सावधिः स्थितिर्मर्यादा यस्याप्रकाशस्य सः, विचारर्कोदयावधिरित्यर्थः ।
केवलात्मनोऽविरोधित्वेऽप्यखण्डाकारवृत्त्यारूढात्मचैतन्यस्य
तन्निवर्तकत्वोपपत्तेः, केवलसूर्यकिरणस्यादग्धृत्वेन
तृणादिभासकत्वेऽपि सूर्यकान्तसंयुक्तस्य
तस्य दग्धृत्वदर्शनादिति भावः । किमिति तर्हि
वाक्यजन्याखण्डाकारवृत्तौ सत्यामपि सर्वेषामात्माज्ञानं न
निवर्तत इत्याशङ्क्याह -- विचाराभावजीवन इति । विचाराभाव एव
श्रवणमननरूपयोर्वेदान्तप्रमाणतत्प्रमेयब्रह्मविपययोर्विचारयोरभाव
एव । जीवनमवस्थितिहेतुर्यस्याप्रकाशस्य सः, विचाराभावजीवन
इत्यर्थः । वाक्यजन्याप्यखण्डाकारवॄत्तिरसम्भावनादिभिः प्रतिबद्धा
सती नाज्ञानं निवर्तयति, यथा मणिमन्त्रादिभिः प्रतिबद्धोऽग्निः
संयुक्तमपि तृणादिकं न दहति, तद्वत् । तदुक्तं सर्ज्ञात्ममुनिभिः
--
``पुरुषापराधमलिना धिषणा निरवद्यचक्षुरुदयापि यथा ।
न फलाय भृष्टविषया भवति श्रुतिसम्भवापि तु तथात्मनि
धीः” ॥ इति। var पाठव्भेद भर्च्छुविषया
यदा तु सम्यग्विचारेणासम्भावनादयो निवर्तन्ते,
तदा अप्रतिबद्धा सत्यज्ञानं निवर्तयति, यथा
मण्यादिप्रतिबन्धनिवृत्तावग्निस्तृणादिकं दहति तद्वत् । एतदपि
तैरेवोक्तम् --
``पुरुषापराधविगमे तु पुनः प्रतिबन्धकव्युदसनात् सफला ।
मणिमन्त्रयोरपगमे तु यथा सति पावकाद्भवति धूमलता ॥ इति ।
तथा चाज्ञानस्यानिर्वचनीयस्य कल्पितत्वेन ज्ञानान्निवृत्त्युपपत्तिः ।
न च तस्य कल्पकाभावोऽज्ञानस्य, लोके दीपवत्, भाट्टपक्षे
स्फुरणवत्, गुरुमते संवेदनवत्, गुरुबौद्धव्यतिरिक्तमते
भेदवच्च, स्वपरनिर्वाहकत्वान्नाप्यनवस्था,
अज्ञानान्तरस्यानङ्गीकारात् । तथा चाज्ञानस्य
ज्ञाननिवृत्तौ मूलोच्छेदेनाहङ्कारस्य निवृत्तिसम्भवादात्मनि
प्रतीयमानस्याहङ्कारोपाधिप्रयुक्तस्य कर्तृत्वादिरूपसंसारस्यापि
निवृत्तिर्भवतीति प्रयगात्मनो ब्रह्मत्वज्ञानं सफलमिति भावः ॥ १७॥
ननु ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य सर्वस्याज्ञानकल्पिततया परमार्थतोऽसत्त्वे
कर्मकाण्डाद्यप्रामाण्यं स्यात्, स हि स्वर्गकामादेर्यागादिकर्तव्यतां
बोधयति, तच्च नियोगस्यापूर्वस्य नियोज्यस्य पुरुषस्य नियोगविषयस्य
यागस्य, नियोगफलस्य स्वर्गस्य च परमार्थतोऽसत्त्वेऽनुपपन्न
स्यात्, ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य सर्वस्य परमार्थतोऽसत्त्व
उपनिषदप्रामाण्यं च स्यात्, तत्रापि हि मोक्षकामस्य ``आत्मा
वा अरे द्रष्टव्यः” इत्यादिना श्रवणादिकर्तव्यता बोध्यते,
तस्याप्यप्रमाण्यमयुक्तम्, कर्मकाण्डोपनिषदेकदेशयोरपि
ब्रह्मवाक्येन सह सम्प्रदायस्य तुल्यत्वात्, इत्याशङ्क्य किं
तत्त्वज्ञानोत्तरकाले कर्मकाण्डाद्यप्रामाण्यमापाद्यते, किं वा
ततः पूर्वकाले? नाद्यः, तदुत्तरकालं तदप्रामाण्यस्य गार्हस्थ्ये
ब्रह्मचारिधर्मावेदकश्रुतेरिव संन्यासाश्रमकालेऽग्निहोत्रादिश्रुतेरिव
चेष्टत्वादित्यभिप्रेत्य द्वितीयं प्रत्याह --
आत्माज्ञानमहानिद्राजृम्भितेऽस्मिन् जगन्मये ।
दीर्घस्वप्ने स्फुरन्त्येते स्वर्गमोक्षादिविभ्रमाः ॥ १८॥
आत्मेति । आत्माज्ञानमहानिद्राजृम्भिते, आत्माज्ञानं
प्रत्यगात्माश्रयविषयमज्ञानं तदेव महती निद्रा, अनादिकालमारभ्य
प्रवृत्तत्वात्, स्वरूपावरणपूर्वकविपरीतहेतुत्वाच्च, ततो
जृम्भित उत्पन्ने जगन्मये जगद्रूपेऽस्मिन्ननुभूयमाने
दीर्घस्वप्ने तत्त्वज्ञानपर्यन्तमनुवर्तमान एते
स्वर्गमोक्षादिविभ्रमाः स्वर्गमोक्षावादी येषां विभ्रमाणां ते तथा,
स्वर्गशब्दस्तत्कामनियोज्यनियोगतद्विषययागादेरप्युपलक्षणम्,
मोक्षशब्दश्च तत्साधनज्ञानश्रवणादिनियोगादेरप्युपलक्षणम्,
आदिशब्दो लौकिकव्यवहारानुकूलपुत्रमित्रादिसङ्ग्रहार्थः, मोक्षस्य
बन्धसापेक्षत्वाद्बन्धस्य च मिथ्यात्वाद्बन्धसापेक्षमोक्षस्यापि
विभ्रमत्वं द्रष्टव्यम् । स्फुरन्ति, स्फुरन्त्येव ननु
स्फुरन्तीत्यर्थः । अयं भावः ।-।- तत्त्वज्ञानात् पूर्वकाले
व्यावहारिकसत्यस्य सर्वस्य जगतो नियोज्यनियोगादेः सत्त्वेन
प्रबोधात् पूर्वं स्वप्नादाविव सर्वव्यावहारोपपत्तेर्न
कर्मकाण्डाद्यप्रामाण्यम्, तस्य व्यावहारिकप्रामाण्यस्य सत्त्वात्,
तावता च तस्य चरितार्थत्वेऽतत्पराणामगतिकानां ब्रह्मवाक्यानां
परमार्थसत्यविषयाणां नाकस्माद्बोधो युक्तः । तदर्थस्य
व्यवहारातीतत्वेन व्यावहारिकप्रामाण्यानुपपत्तौ ब्रह्मवाक्यानां
तात्त्विकप्रामाण्यस्याप्यनङ्गीकारे किञ्चिदपि प्रामाण्यं न स्यात्,
प्रकारभेदेनोभयप्रामाण्योपपत्तौ च सर्वात्मना तदप्रामाण्यं न
युक्तम् । तदुक्तं सकलवेदार्थज्ञेन ब्रह्मणापि --
``सत्यार्थो हि द्विधा प्रोक्तो मया हे स्वर्गवासिनः ।
एकः स्वभावतः साक्षात् परमार्थः सदैव तु ॥
स शिवः सत्यचैतन्यः सुखानन्त्य स्वलक्षणः ।
अपरः कल्पितः साक्षाद्ब्रह्मण्यध्यस्तमायया ॥
व्यावहारिकसत्यार्थं साक्षात् सत्यार्थचिद्घनम् ।
उभयं वक्ति वेदस्तु मार्गा नैवं वदन्ति हि” ॥
अतोऽद्वितीयब्रह्मण एव परमार्थसत्यत्वेऽपि
व्यावहारिकसत्यार्थत्वेनार्थवत्त्वान्न कर्मकाण्डाद्यप्रामाण्यमिति ॥ १८॥
नन्वेवमपि जीवस्य भोक्तुस्तद्भोग्यजातस्य च
ब्रह्ममात्रत्वेऽनुभूयमानभोक्तृभोग्यविभागो न स्यात्,
सर्वस्य ब्रह्मण्यध्यस्तत्वाविशेषात्, इत्याशङ्क्य मायावशादेव
विभागोऽयमुपपद्यत इत्याह --
जडाजडविभागोऽयमजडे मयि कल्पितः ।
भित्तिभागे समे चित्रचराचरविभागवत् ॥ १९॥
जडेति। जडाजडविभागो, जडमिदं भोग्यमजडोऽयं भोक्तेति
विभागः । अयं प्रतीयमानोऽजडेऽलुप्तचैतन्यस्वभावे
मयि प्रत्यगभिन्ने ब्रह्मणि कल्पितः । माययायोपित इत्यर्थः ।
स्वप्रकाशेऽप्येकस्मिन् ब्रह्मण्युपाधिप्राधान्याद् भोग्यजडकल्पना,
उपाधेयप्राधान्यादजडभोक्तृकल्पनाप्युपपद्यते । तदुक्तं
वार्तिककारैः --
``तमःप्रधानक्षेत्राणां चित्प्रधानश्चिदात्मनाम् ।
परः कारणतामेति भावनाज्ञानकर्मभिः” ॥ इति ।
अजडे ब्रह्मणि सदृशविसदृशोभयकल्पने दृष्टान्तमाह
-- भित्तिरित्यादिना । भित्तिभागे कुड्यप्रदेशे समे निर्विकारे,
अचल इत्यर्थः । चराचरविभागवत् चरस्य गजादेरचरस्य
पर्वतादेश्च विभागो यथा, तथेत्यर्थः ॥ १९॥
नन्वेवमात्मनो ब्रह्मत्वं न सम्भवति, तस्य
संसारसाक्षितारूपविकल्पयुक्तत्वाद् ब्रह्मणश्च ``अस्थूलमनणु” ,
``नेति नेति” , इत्यादिश्रुत्या निर्विकल्पकतया सिद्धेरित्याशङ्क्याह --
चेत्योपरागरूपा मे साक्षितापि न तात्त्विकी ।
उपलक्षणमेवेयं निस्तरङ्गचिदम्बुधेः ॥ २०॥
चेत्येति । चेत्योपरागरूपा, चेत्यं कर्तृत्वादिप्रपञ्चः,
तेनोपरागः सम्बन्धः, तद्रूपसाक्षितापि साक्षित्वमपि मे मम
प्रत्यगात्मनो न तात्त्विकी, न परमार्थभूता, चेत्यस्यापरमार्थत्वेन
तत्सम्बन्धिसाक्षिताया अपि परमार्थस्वरूपत्वायोगात्, किं त्वियं साक्षिता
निस्तरङ्गचिदम्बुधेर्निस्तरङ्गः परमार्थतो निरस्तस्तरङ्गः
कर्तृत्वादिप्रपञ्चरूपो यस्याः सा, चिदेवाम्बुधिः समुद्रो
निस्तरङ्गचिदम्बुधिः, तस्य मे मम प्रत्यगात्मन उपलक्षणमेव,
तटस्था सती ज्ञापिकैव, जगत्कारणत्वमिव ब्रह्मणः, तथा चात्मनो
वस्तुतो निर्विकल्पत्वान्न ब्रह्मत्वानुपपत्तिरिति भावः ॥ २०॥
एवमुक्तेन प्रकारेण ब्रह्मणि जगत आत्मनि चाहङ्कारादेः कल्पितत्वेन
वस्तुतोऽभावात् पदद्वयलक्ष्ये ब्रह्मणि न कश्चिदपि विकार
इत्याह --
अमृताब्धेर्न मे जीर्णिर्मृषा डिण्डीरजन्मभिः ।
स्फटिकार्द्रो मे रागः स्वाप्नसंध्याभ्रविभ्रमैः ॥ २१॥
अमृतेति । अमृतो मोक्षरूपः स्वयंप्रकाशाद्वयानन्द एवाब्धिः,
तस्य तत्पदलक्ष्यस्येत्यर्थः । मे मम प्रत्यगभिन्नब्रह्मणो
मृषाडिण्डीरजन्मभिर्मृषारूपा मिथ्यारूपा वियदादय एव
डिण्डीराः फेनास्तेषां यानि जन्मानि तैर्जन्मभिः, जन्मपदं
नाशस्याप्युपलक्षणम्, न जीर्णिर्न हानिर्वृद्धिर्वा जीर्णिपदं
वृद्धेरप्युपलक्षणम् मिथ्यावस्तुनोऽधिष्ठानादूषकत्वादित्यर्थः ।
ब्रह्मणि मायया वियदाद्युत्पत्त्या तदधिष्ठानब्रह्मणो न हानिर्न
वृद्धि, इत्येतद्भारतीतीर्थैरपि कूटस्थदीपे भणितम् --
``माया मेघो जगन्नीरं वर्षत्वेष यथा तथा ।
चिदाकाशस्य नो हानिर्न वा लाभ इति स्थितिः” ॥ इति ।
त्वंपदलक्ष्यमपि शुद्धमित्याह -- स्फटिकाद्रेरित्यादिना ।
स्फटिकाद्रेः स्फटिकाद्रिवत् स्वच्छस्य मे मम
प्रत्यगात्मनस्त्वंपदलक्ष्यस्य, स्वाप्नसन्ध्याभ्रविभ्रमैः,
स्वाप्नोऽविद्याकल्पितोऽहङ्कारादिः, स एव सन्ध्याभ्रं
सन्ध्याकालिकमेघः स्वसन्निहिते स्वच्छे स्वधर्मासञ्जकत्वसाम्यात्,
तत्कृतैर्विभ्रमैः कर्तृत्वादिभ्रान्तिभिः, मेघविषये विभ्रमा
अनवस्थानानि संसाराः, तै रागः सम्बन्धो मेघविषय आरुण्यम्,
स्फटिकपर्वतस्यारुण्यवत्, आत्मनश्चिद्रूपस्य परमार्थतः
कर्तृत्वभोक्तृत्वरागद्वेषादिसम्बन्धो नास्तीत्यर्थः ।
अहङ्कारादिधर्मैरात्मनोऽसम्बन्धोऽपि श्रीभारतीतीर्थैरिवाभाणि
चित्रदीपे --
``अहङ्कारगतेच्छाद्यैर्देहव्याध्यादिभिस्तथा ।
वृक्षादिजन्मनाशैर्वा चिद्रूपात्मनि किं भवेत्” ॥ इति ।
अतः पदद्वयलक्ष्यमपि चैतन्यमतिशुद्धमिति भाव्ः ॥ २१॥
नन्वेवमपि पदद्वयलक्ष्ये ब्रह्मण्यस्त्येव विकारः, तस्य
परमार्थतः सत्त्वाश्रयत्वस्य वक्तव्यत्वात्, अन्यथा
शशविषाणवदसत्त्वप्रसङ्गात्, इत्याशङ्क्याह --
स्वरूपमेव मे सत्त्वं न तु धर्मो नभस्त्ववत् ।
मदन्यस्य सतोऽभावान्न हि सा जातिरिष्यते ॥ २२॥
स्वरूपमिति । मे मम पदद्वयलक्ष्यस्य सत्त्वं स्वरूपमेव, न तु
मदाश्रितो धर्मः । यथा सत्त्वस्य सत्त्वान्तराश्रयत्वाभावान्नासत्त्वं
तद्वदित्यर्थः ।
ननु घटे घटत्ववत् सद्रूप आत्मन्यपि धर्मरूपं
सत्त्वं किं न स्यादित्याशङ्क्य घटेष्वनेकेषु घटोऽयं
घतोऽयमित्यनुगतव्यवहारसिद्धये घटत्वजातिरिव
सद्व्यक्तिभेदाभावेनात्मनि सत्त्वरूपा जातिर्नाङ्गीकार्येत्याह --
मदन्यस्येत्यादिना । मदन्यस्य पदद्वयलक्ष्यरूपात्मभिन्नस्य
सतः सद्व्यक्त्यन्तरस्याभावात् सा सत्त्वरूप जातिर्नेष्यते,
एकव्यक्तौ जात्यनङ्गीकारे दृष्टान्तमाह -- नभस्त्ववदिति ।
घटादिष्वनुगतव्यवहारार्थं घटत्ववज्जातिरङ्गीक्रियते । अत्र तु
वियदादेः सर्वस्य मिथ्यात्वेन सदन्तरस्याभावान्नानुगतव्यवहारार्थं
घटत्ववज्जातिरूपं सत्त्वमङ्गीक्रियते किन्तु स्वरूपमेव नभस्त्ववत् ।
ननु घटः सन् पटः सन् कुड्यं सदित्यादिप्रतीत्यनुरोधेन
घटपटाद्युपाधिभिन्नेषु सत्स्वनुगतव्यवहारस्य
सत्त्वं जातिरङ्गीक्रियताम्, इति चेत्, न,
उपहितेषु सर्वेष्वनुगतब्रह्मरूपसन्मात्रेणैव
घटाद्युपाधिभिन्नेष्वाकाशेष्वनुगतमहाकाशेनैवानुगतव्यवहारोपपत्तेः,
तस्मान्न सत्त्वं जातिः । अत एव नोपाधिरपि, अनुगतव्यवहारायैव तस्यापि
कल्पितत्वात्, सत्त्वस्य सन्मात्रब्रह्मरूपत्वं वसिष्ठेनाप्युक्तम् --
``विशेषं सम्परित्यज्य सन्मात्रं यदलेपकम् ।
एकरूपं महारूपं सत्तायास्तत् परं विदुः ॥ इति ।
तथा च सत्त्वस्य स्वरूपत्वेन धर्मत्वाभावादत्यन्तं शुद्धमेव
पदद्वयलक्ष्यमिति भावः ॥ २२॥
नन्वेवमप्यात्मनो ज्ञानाश्रयत्वमङ्गीकर्तव्यम्, अन्यथा
घटादिवदनात्मत्वाप्रसङ्गात् । ज्ञानाश्रयस्यैवात्मत्वादहं
जानामीत्यात्मनो ज्ञानाश्रयत्वप्रतीतेश्च, तथा च ``न साक्षी चेता
केवलो निर्गुणश्च” इत्यादिश्रुत्या निर्गुणब्रह्मत्वमात्मन इत्यत आह --
स्वरूपमेव मे ज्ञानं न गुणः स गुणो यदि ।
अनात्मत्वमसत्त्वं वा ज्ञेयाज्ञेयत्वयोः पतेत् ॥ २३॥
स्वरूपमेवेति । मे मम ज्ञानं चैतन्यम् स्वरूपमेव, न तु मदाश्रितो
गुणः, कुत इत्यत आह, स गुणो यदीत्यादिना, स चैतन्यं, विधेयापेक्षया
पुंलिङ्गनिर्देशः, चैतन्यं गुण इति वदन् वादी प्रष्टव्यः, किं तेन
चैतन्येनात्मा विषयीक्रियते न वा, उभयथापि दूषणमाह । अनात्मत्वमिति,
ज्ञेनाज्ञेयत्वयोरात्मनो वेद्यत्वेऽनात्मत्वम्, घटादिवदवेद्यत्वे
चासत्त्वं वा शशविषाणवदापतेत्, भवेदित्यर्थः । यद्यात्मनः
स्वसमवेतज्ञानाविषयत्वमुच्यते, तदाज्ञायमानत्वेनात्मनोऽसत्त्वं
स्यात्, न हि प्रमाणतो ज्ञायमानं शशविषाणमस्तीति केनचित्
प्रतिपद्यते, यद्येतद्दोषपरिजिहीर्षया तस्य ज्ञायमानत्वमुच्येत, तदा
घटादिवदनात्मत्वमात्मनः स्यात्, ज्ञानविषयस्यानात्मत्वनियमात् ।
नन्वात्माश्रितज्ञानेनात्माश्रयत्वेन भासते, न
विषयत्वेन, येन घटादिवदनात्मत्वं स्यादिति
चेत्, न, ज्ञानव्यतिरिक्तस्य ज्ञानाधीनप्रकाशस्य
ज्ञानविषयत्वनियमेनात्मनोऽपि ज्ञानाधीनप्रकाशस्य विषयताया
आवश्यकत्वेनानात्मत्वदोषतादवस्थ्यात् ।
न च ज्ञानाश्रयत्वमात्मत्वे प्रयोजकम्, लाघवात्,
ज्ञानत्वस्यैव तत्प्रयोजकत्वात् । अहं जानामीति
प्रतीतेश्चाहङ्काराश्रयवृत्तिविषयत्वात् ।
न च ज्ञानं नष्टं ज्ञानमुत्पन्नमिति प्रतीत्या तस्य जन्मादिमत
आत्मत्वमनुपपन्नमिति वाच्यम्, तस्यापि वृत्तिविषयत्वात् ।
तस्मादात्मनो न ज्ञानं गुणः, किन्तु स्वरूपमेव, बादरायणोऽपि
``ज्ञोऽत एव” इत्यात्मनो ज्ञानरूपत्वं सूत्रयाम्बभूव । सूत्रस्यार्थो
विद्यारण्यगुरुभिरधिकरणरत्नमालायां दर्शितः --
``अचिद्रूपोऽथ चिद्रूपो जीवोऽचिद्रूप इष्यते ।
चिदभावात् सुषुप्त्यादौ जाग्रच्चिन्मनसा कृता” ॥
इति पूर्वपक्षे प्राप्तसिद्धान्तमाह --
``ब्रह्मत्वादेव चिद्रूपश्चित् सुषुप्तौ न लुप्यते ।
द्वैता दृष्टिर्द्वैतलोपान्न हि द्रष्टुरिति श्रुतेः” ॥ इति ।
ननु ज्ञानरूप आत्मा स्वात्मानं जानाति न वा, जनाति चेद्युगपत्
कर्मकर्तृत्वप्रसङ्गः । न चेज्जानाति, तस्यासत्त्वप्रसङ्गः, इति चेत्,
न, तस्य स्वप्रकाशत्वेन ज्ञानान्तरमनपेक्ष्यैव भासमानत्वात्,
नापि तस्य कर्मकर्तृत्वम्, स्वविषयत्वानङ्गीकारात् । तदुक्तं
विद्यारण्यगुरुभिः पञ्चकोशविवेके --
``स्वयमेवानुभूतित्वाद्विद्यते नानुभाव्यते ।
ज्ञातृज्ञानान्तराभावादज्ञेयो न त्वसत्तया” ॥ इति ।
यत् प्रसादाद्धि सर्वं जगद्भासते स कथं नास्ति, न प्रकाशते
वा, आत्मनः सर्वावभासकत्वं स्वस्यान्यानपेक्षया भासमानत्वं
चात्मयोगविंशेऽप्युक्तम् --
``अज्ञानतत्कार्यतदीयभेदानध्यक्षयन्ती निजसत्तयैव।
स्मर्तुं च विस्मर्तुमहो न शक्या सुप्त्यादिषु स्वप्रभयास्मि सा चित्” ॥ इति ।
तस्मादात्मा ज्ञानरूपो न ज्ञानगुणक इति स निर्गुणं ब्रह्म भवेदिति
भावः ॥ २३॥
एवमात्मन आनन्दोऽपि न गुणः, किन्तु स्वरूपमेवेति साधयति --
अहमेव सुखं नान्यदन्यच्चेन्नैव तत् सुखम् ।
अमदर्थं न हि प्रेयो मदर्थं न स्वतः प्रियम् ॥ २४॥
अहमिति । अहमात्मा सुखमेव सुखस्वरूप एव, न तु सुखगुणकः, यदि
सुखमात्मनोऽन्यद्गुणः स्यात्, तत् सुखत्वेनाभिमतं नैव सुखं
स्यात्, कुत इति चेत्, किं तदनात्मभूतसुखमनात्मशेषः, उत
तच्छेषो वा ?
नाद्य इत्याह -- अमदर्थमिति । अमदर्थं, चेदित्यनुषङ्गः,
आत्मशेषो न चेत् तर्हि न तत् प्रेयः, प्रीतिविषयो न भवेत्,
आत्मशेषसर्पादौ प्रीतिविषयत्वादर्शनात् ।
न द्वितीय इत्याह -- मदर्थमिति । अत्रापि चेदित्यनुषज्ज्यते ।
मदर्थमात्मशेषश्चेत् स्वतः प्रियं न स्यात्, आत्मशेषस्य
पुत्रभार्यादेः स्वतः प्रीतिविषयत्वादर्शनादित्यर्थः । सुखं हि
सर्वेषां प्रियं भवति, तच्च स्वत एव प्रियम्, न परोपाधिना, अत
आत्मैव भवितुमर्हति ।
कथमिति चेत्, शृणु, जगति सर्वेषां पदार्थानां चतुर्धावस्थितिः ।
आत्मा प्रोयोऽप्रिय उपेक्ष्यश्चेति, सुखं तावन्न व्याघ्रादिवदप्रियम्,
तस्य सर्वैः प्रार्थ्यमानत्वात्, अत एव न लोष्टादिवदुपेक्ष्यम्,
नापि प्रियमात्रम्, तच्छेषे पुत्रभार्यादावपि तद्दर्शनात्, अतः
परिशेषादात्मैव ।
नन्वात्मशेषत्वेन तस्य प्रीतिविषयत्वं किं न स्यात्, इति
चेत्, तर्हि वक्तव्यम्, आत्मनि प्रीतिः किं निमित्तेति, येन
सुखमपि तच्छेषतया प्रियं जायते, सुखसाधनत्वादिति
चेत्, तर्हि सुखसाधनेनात्मनोपकार्यः कश्चिद्वक्तव्यः,
स्रक्चन्दनादिसुखसाधनेनान्यस्यैवोपकार्यत्वदर्शनात्, आत्मनि
च कर्मकर्तृविरोधात् । स चोपकार्योऽन्यो न दृश्यते, तस्मान्न
सुखसाधनतयात्मा प्रियः, किन्तु सुखस्वरूपतया । तस्मान्नात्मशेषतया
सुखस्यापि प्रितत्वम्, किन्त्वात्मतयैव ।
ननु सुखमुत्पन्नं नष्टमिति प्रतीयमानस्य कथमात्मत्वमिति चेत्, न,
तस्य तद्व्यञ्जकवृत्तिविषयत्वात्, सर्वमेतदुक्तं ब्रह्मानन्दे ---
``आत्मा शेष उपेक्ष्यं च द्वेष्यं चेति चतुर्ष्वपि ।
आत्मा प्रेयान् प्रियः शेषो द्वेष्योपेक्ष्ये तदन्ययोः ॥
इति व्यवस्थितो लोको याज्ञवल्क्यमतं च तत् ।
सुखसाधनतोपाधेरन्नपानादयः प्रियाः ॥
आत्मानुकूल्यादन्नादिसमश्चेदमुनात्र कः ।
अनुकूलयितव्यः स्यान्नैकस्मिन् कर्मकर्तृता” ॥ इत्यादि ।
आत्मनः सुखरूपत्वं सर्वज्ञात्ममुनिभिरप्युक्तम् --
``सर्वं यदर्थमिह वस्तु यदस्ति किञ्चित्
पारार्थ्यमुज्झति च यन्निजसत्तयैव ।
तद्वर्णयन्ति हि सुखं सुखलक्षणज्ञास्तत्
प्रत्यगात्मनि समं सुखितास्य तस्मात्” ॥ इति ।
ब्रह्मगीतासु च ---
``प्रत्यग्रूपः शिवः साक्षात् परमानन्दलक्षणः ।
परप्रेमास्पदत्वेन प्रतीतत्वात् सुरर्षभाः” ॥
``सर्वस्यैव तु कामाय न सर्वं भवति प्रियम् ।
किन्त्वात्मनस्तु कामाय ततः प्रियतमः स्वयम् ॥
अतो देवाः प्रियतमो ह्यात्मा न सुखलक्षणः” । इत्यादि ।
तस्माद्युक्त्या, विद्वदनुभूत्या, ब्रह्मविदां वचनैश्च, आत्मा सुखरूप
इत्यत्र न कश्चिद्विवाद इति भावः ॥ २४॥
नन्वेवमपि ब्रह्मणः ``एकधैवानुद्रष्टव्यम्” इति
श्रुत्युक्तमखण्डैकरसत्वं न सम्भवति, उक्तप्रकारेण तस्य
सच्चिदानन्दरूपत्रयात्मकत्वात् । न च सच्चिदानन्दानां
तेषां त्रयाणामप्यत्यन्ताभेद इति वाच्यम्, तथात्वे तद्वाचकानां
सच्चिदानन्दशब्दानां त्रयाणामपि पर्यायतया सह प्रयोगानुपपत्तेः ।
न हि घटकुम्भकलशादिशब्दानामेकार्थवाचकानां सह
प्रयोगोऽस्तीत्याशङ्क्य ब्रह्मणोऽखण्डैकरसत्वमुपपादयति ---
न हि नानास्वरूपं स्यादेकं वस्तु कदाचन ।
तस्मादखण्ड एवास्मि विजहज्जागतीं भिदाम् ॥ २५॥
न हीत्यादिना । एकमद्वितीयं सच्चिदानन्दात्मकं वस्तु ब्रह्म कदाचन
कदाचिदप्युपाधिकाले तदभावकालेऽपि नानास्वरूपं नानारसं न स्यात्,
न भवेदित्यर्थः । तत्र हेत्वभिप्रायेण वस्त्विति विशेषणम्,
यतो वस्तु परमार्थभूतम्, तत इत्यर्थः । वस्तुग्रहणं
ज्ञानानन्दयोरप्युपलक्षणम् ।
अयमर्थः --- ब्रह्मणि सत्यज्ञानानन्दानां परस्परभिन्नत्वे
सत्यस्य सत्यत्वं ज्ञानस्य ज्ञानत्वमानन्दस्यानन्दत्वं च न
सिध्येत्, कथमिति चेत्, सत्य यदि ज्ञानाद्भिन्नं स्यात्, जडस्य
तस्य शुक्तिकारूप्यादेरिव सत्यत्वं न स्यात् । एवं यदि ज्ञानमपि
सत्याद्भिन्नं स्यात्, असत्यस्य तस्य ज्ञानस्य जडत्वनियमेन ज्ञानत्वं
न स्यात् ततः सत्यज्ञानयोः सत्यत्वज्ञानत्वसिद्धयेऽत्यन्तं
परस्पराभेदोऽङ्गीकर्तव्यः । तदुक्तं सर्वज्ञात्ममुनिभिः --
``सत्येऽप्यस्ति ज्ञानता ज्ञानतायां सत्यत्वं च स्पष्टमस्त्येव तद्वत् ।
सत्यप्येवं नातिरेकावकाशः पूर्णे तत्त्वे ज्ञानसत्योपपत्तेः” ॥ इति ।
एवं यदि ज्ञानादानन्दोऽपि भिन्नः स्यात्, ज्ञानभिन्नस्य
तस्य घटादिवदनानन्दत्वमेव स्यात्, तथानन्दादपि
यदि ज्ञानं भिन्नं स्यात्, आनन्दभिन्नस्य तस्य
घटादिवज्जडत्वेन ज्ञानत्वमेव न स्यात्, ततो ज्ञानानन्दयोरपि
ज्ञानत्वानन्दत्वसिद्धयेऽत्यन्तमभेदोऽङ्गीकर्तव्यः । इदमपि
तैरेवोक्तम् ---
``आनन्दत्वे ज्ञानता ज्ञानतायामानन्दत्वं विद्यते निर्विशङ्कम् ।
सत्यप्येवं नातिरेकावकाशः पूर्णे तत्त्वे ज्ञानसौख्योपपत्तेः” ॥ इति ।
एवं सत्यादानन्दोऽपि यदि भिन्नः स्यात्, असत्यस्य तस्य
शुक्तिरूप्यादेरिवानन्दत्वं न स्यात्, एवं सत्यमपि यद्यानन्दाद्भिन्नं
स्यात्, अनानन्दस्य तस्य शुक्तिरूप्यादेरिव सत्यत्वं न स्यात्, ततः
सत्यानन्दयोरप्यत्यन्तमभेदो वक्तव्यः, इदमपि तैरेवोक्तम् ---
``आनन्दत्वे सत्यता सत्यतायामानन्दत्वं निर्विवादं प्रसिद्धम् ।
सत्यप्येवं नातिरेकावकाशः पूर्णे तत्त्वे सत्यसौख्योपपत्तेः ॥ इति ।
नित्यमुक्तशुद्धत्वादिष्वप्येवमेवोह्यम् ।
न च तेषामत्यन्ताभेदे तद्वाचकसत्यादि पदानां
पर्यायता वाच्या, अर्थानां भेदस्याङ्गीकारात्, सत्यपदं
मुख्यामुख्यसत्यरूपब्रह्माकाशशबलरूपे
सत्ये व्युत्पन्नम् । ज्ञानपदं च
चैतन्यान्तःकरणवृत्तिरूपमुख्यामुख्यज्ञानद्वयशबलरूपे ज्ञाने
व्युत्पन्नम्, आनन्दपदं च प्रत्यग्बुद्धिवृत्तिरूपमुख्यामुख्यानन्दे
व्युत्पन्नम् । एवं नित्यशुद्धादीन्यपि पदानि
मुख्यामुख्यतत्तद्द्वयशबलरूपे तस्मिंस्तस्मिन् व्युत्पन्नानीति
द्रष्टव्यम् । एतत् सर्वं सर्वज्ञात्ममुनिभिरेवोक्तम् ---
``आकाशादौ सत्यता तावदेका प्रत्यङ्मात्रे सत्यता काचिदन्या ।
तत्सम्पर्कात् सत्यता तत्र चान्या व्युत्पन्नोऽयं सत्यशब्दस्तु तत्र ॥
बुद्धेर्वृत्तौ ज्ञानता तावदेका प्रत्यग् बोधे ज्ञानता काचिदन्या ।
तत्सम्पर्काज्ज्ञानता तत्र चान्या व्युत्पन्नोऽयं ज्ञानशब्दस्तु तत्र ॥
बुद्धेर्वृत्तौ तावदानन्दतैका प्रत्यङ्मात्रे काचिदानन्दतान्या ।
तत्सम्पर्कात् काचिदानन्दतान्या व्युत्पन्नोऽयं तत्र चानन्दशब्दः ॥ इत्यादिना ।
ततो वाच्यार्थभेदस्याङ्गीकारान्न पदानां पर्यायतापीति भावः ॥
ननु कथं तर्हि वाच्यार्थभेदे सत्यादीनामत्यन्ताभेद उक्त
इत्याशङ्क्य वाच्यार्थभेदेऽपि तल्लक्ष्यार्थानामभेदादित्याह,
तस्मादित्यादिना । यस्मात् सत्यादीनां परस्पराभेदेन सत्यादिरूपत्वम्,
यस्माच्च न पर्यायता, तस्माज्जागतीं भिदां जगदाकाशाद्युपाधिः,
तत्प्रयुक्तां भिदां भेदं विजहति, अतोऽहमखण्ड एवास्मि,
एकरस एवास्मि, न तु नानारसः, सत्यादिपदैर्भागलक्षणया
बोधितसत्याद्यात्मकाखण्डैकरसोऽस्मीत्यर्थः ।
अत ``एकधैवानुद्रष्टव्यम्” इति श्रुत्युक्तमेकरसत्वमुपपन्नमिति
भावः ॥ २५॥
इदानीमुक्तप्रकारेण जीवस्य ब्रह्मत्वोपपादकैस्तर्कैरनुगृहीतं सत्
तत्त्वमस्यादिवाक्यं जीवब्रह्मणोरत्यन्ताभेदं भागत्यागलक्षणया
बोधयदि, इत्याह ---
परोक्षतापरिच्छेदशाबल्यापोहनिर्मलम् ।
तदसीति गिरा लक्ष्यमहमेकरसं महः ॥ २६॥
परोक्षतेति । परोक्षतापरिच्छेदश्च तत्प्रयोजकं
शाबल्यं च तानि तथोक्तानि, तेषामपोहेन निर्मलं
परोक्षतापरिच्छेदशाबल्यापोहनिर्मलम्, परोक्षता
परोक्षत्वमीश्वरस्य, परिच्छेदः परिच्छिन्नत्वं जीवस्य,
एतद्द्वयं च जीवेश्वरोभयगतविरुद्धधर्माणां
सर्वेषामप्युपलक्षणम् । शाबल्यं
जीवेश्वरोभयगतपरोक्षत्वपरिच्छिन्नत्वादिप्रयोजकमायान्तःकरणरूपोपाधिनिमित्तसमस्त
सम्बन्धः, तेषामपोहेन त्यागेन निर्मलं शुद्धम्,
ऐक्याविरोधीत्यर्थः । तदसीति गिरा तत्त्वमस्यादिमहावाक्येन
लक्ष्यं जहदजहल्लक्षणया बोध्यम्, लक्ष्यस्वरूपमेवाह --
एकरसमिति । महः सत्यानन्दचैतन्यरूपमहं प्रत्यगात्मास्मीत्यर्थः ।
अत्राप्यनुग्राहकयुक्तिः पूर्ववद्द्रष्टव्या, यद्यात्मा ब्रह्मभिन्नः
स्यादात्मनः सर्वान्तरत्वलक्षणमात्मत्वं न स्यात्, एवं ब्रह्मापि
यद्यात्मभिन्नं स्यान्निरतिशयमहत्त्वलक्षणं ब्रह्मत्वं ब्रह्मणो न
स्यात् । इदमपि तैरेवोक्तम् ---
``अद्वैतेऽर्थे प्रत्यगर्थोऽस्ति तद्वत् प्रत्यक्तत्वे चाद्वयस्यापि भावः ।
यद्यप्येवं नातिरेकावकाशः पूर्णे तत्त्वे तत्त्वमर्थोपपत्तेः” ॥ इति ।
वाच्यार्थभेदादेवोभयोस्तत्त्वंपदयोरपर्यायतापि । इदमपि
तैरेवोक्तम् ---
आदेयांशेनाणुमात्रेऽपि भेदो यद्यप्येवं भिन्नमादाय शब्दौ ।
वर्तेते त्वय्यद्वयात्मप्रकाशे बाह्यं हातुं जामिता नास्ति तस्मात्” ॥ इति ।
वाक्यार्थश्च सकलवेदार्थाभिज्ञेन ब्रह्मणा ब्रह्मगीतायां स्फुटो
दर्शितः ---
``त्वमहंशब्दवाच्यार्थस्यैव देहादिवस्तुनः ।
न तच्छब्दार्थतां वक्ति श्रुतिस्तत्त्वमसीति सा ॥
तदर्थैक्यविरुद्धांशं त्यक्त्वा वाच्यगतं श्रुतिः ।
अविरुद्धं चिदाकारं लक्षयित्वा ब्रवीति हि ॥
तदर्थे च त्वमर्थैक्यं विरुद्धांशं विनैव च ।
कारणत्वादि वाच्यस्थं रक्षयित्वा तु केवलम् ॥
चिदाकारं पुनस्तस्य त्वमर्थैक्यं ब्रवीति च।
तत्त्वंशब्दार्थभूतस्य चिन्मात्रस्य परात्मनः ॥
एकत्वं यत् स्वतः सिद्धं स हि वाक्यार्थ आस्तिकाः ॥ इति ।
तस्माच्छ्रुत्या युक्त्या बहुज्ञानां वचनाच्च जीवस्य
सच्चिदानन्दनित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वरूपता सिद्धेति भावः ॥ २६॥
इदानीमुक्तस्वरूपं ब्रह्मात्मत्वेन साक्षात्कुर्वतः पुरुषस्य
स्वप्रकाशापरिमितानन्दब्रह्मात्मतावस्थानलक्षणा विदेहमुक्तिः
प्रारब्धकर्मक्षयपर्यन्तं देहेन्द्रियादिप्रतिभाससहिता तादृग्
ब्रह्मात्मनावस्थानलक्षणा जीवन्मुक्तिश्च फलमित्यभिप्रेत्य
प्रकरणमुपसंहरति ---
उपशान्तजगज्जीवशिष्याचार्येश्वरभ्रमम् ।
स्वतः सिद्धमनाद्यन्तं परिपूर्णमहं महः ॥ २७॥
उपशान्तेति । उपशान्तो जीवन्मुक्त्यवस्थायां बाधितो विदेहमुक्त्यवस्थायां
सर्वात्मना निवृत्तो जगज्जीवशिष्याचार्येश्वरलक्षणो
भ्रमो यस्मिंस्तत्, तादृशम् । मुक्तिद्वयस्य ज्ञानफलत्वं
सर्वज्ञात्ममुनिभिरप्युक्तम् ---
``जीवन्मुक्तिस्तावदस्ति प्रतीतेर्द्वैतच्छाया तत्र चास्ति प्रतीतेः ।
द्वैतच्छायारक्षणायास्ति लेशस्तस्मिन्नर्थे स्वानुभूतिः प्रमाणम् ॥
तस्माज्जीवन्मुक्तिरूपेण विद्वानारब्धानां कर्मणां भोगसिद्ध्यै ।
स्थित्वा भोगं ध्वान्तगन्धं प्रसूतं भुक्त्वात्यन्तं याति कैवल्यमन्ते” ॥ इति॥
स्वतः सिद्धं स्वप्रकाशम्, अनाद्यन्तम्, आद्यन्तरहितम्,
परिपूर्णं सर्वात्मकम्, त्रिविधपरिच्छेदशून्यमित्यर्थः,
महस्तेजोऽहमस्मीत्यर्थः ॥ २७॥
``इदानीमुपनिषदर्थसारसङ्ग्रहात्मके स्वरचिते प्रकरणे विदुषां
प्रवृत्तिं प्रार्थयते ---
लक्ष्मीधरकवेः सूक्तिशरदम्भोजसम्भृतः ।
अद्वैतमकरन्दोऽयं विद्वद्भृङ्गैर्निपीयताम् ॥ २८॥
लक्ष्मीधर इति ग्रन्थकर्तुर्नाम, स च असौ कविः सर्वज्ञः
क्रान्तदर्शी, तस्य सूक्तस्य एव शरदम्भोजानि, तानि, तैः सम्भृतः
सम्पन्नोऽयं सर्वैरनुभूयमानोऽद्वैतमकरन्दोऽद्वैतं ब्रह्मैव
मकरन्दो रसः ।
``एतमेव रसं साक्षाल्लब्ध्वा देही सनातनम् ।
सुखी भवति सर्वत्र नाऽन्यथा सुरपुङ्गवाः” ॥
इति ब्रह्मगीतावचनात्, विद्वद्भृङ्गैर्विद्वांस एव भृङ्गा
ब्रह्मरसज्ञास्तैर्निपीयतां नितरामज्ञाननिवृत्तिपर्यन्तम् पुनः
पुनः सेव्यताम् ।
``विचार्याप्यपरोक्षेण ब्रह्मात्मानं न वेत्ति चेत् ।
अपरोक्षावसानत्वाद्भूयो भूयो विचारयेत्” ॥ इति
श्रीभारतीतीर्थवचनात् ।
यद्यप्यत्र प्रतिश्लोकं बहु वक्तव्यमस्ति, तथापि मन्दबुद्धीनामलसानां
व्युत्पादनार्थं प्रवृत्तेन मया ग्रन्थकाठिन्यगौरवभयादुपरतमिति ॥ २८॥
अद्वैतमकरन्दस्य रसाभिव्यञ्जिका कृता ।
स्वयंप्रकाशयतिना पुरुषोत्तमशासनात् ॥ १॥
ब्रह्मानन्दरसास्वादमिच्छद्भिर्विबुधोत्तमैः ।
रसाभिव्यञ्जिका ह्येषा परिशील्या सदादरात् ॥ २॥
तापत्रयार्कसन्तप्ता मोक्षकामा मुदा सह ।
रसाभिव्यञ्जिकागङ्गामग्ना भवत सत्तमाः ॥ ३॥
व्याख्या प्रणीतच्छलमत्र बुद्धेर्ममापराधं विबुधाः क्षमन्ताम् ।
अम्बार्धदेहो भगवानतः स्याद्बालापराधात् पितृवत् प्रसन्नः ॥ ४॥
श्रीकैवल्यानन्दयोगीन्द्रपादपद्मद्वन्द्वे निःस्रवन्मोक्षसारे ।
शुद्धैर्हंसैः सेविते सुप्रसन्ने मच्चेतोऽर्थी भृङ्गलीलां विधत्ताम् ॥ ५॥
चिदम्भोधिसम्मग्नचित्तं गुणानां सतामालयं शुद्धसत्त्वप्रधानम् ।
नृणां बोधयन्तं परब्रह्म तत्त्वं शिवानन्दयोगीन्द्रमीडे सदाहम् ॥ ६।
सर्वज्ञचूडामणिमीश्वराणामीशानमिन्दीवरकोमलाङ्गम् ।
कारुण्यलावण्यसुधासमुद्रं श्रीजानकीजानिमहं भजामि ॥ ७॥
मन्दस्मितानन्दितभक्तजालं सौन्दर्यसन्तर्पितवामभागम् ।
स्वानन्दसन्तृप्तममन्दहासं साम्बं भजे चन्द्रकलावतंसम् ॥ ८॥
॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीकैवल्यानन्दयोगीन्द्रपादकमल
भृङ्गायमाणस्वयंप्रकाशाख्ययतिविरचिता
रसाभिव्यञ्जिकाख्याद्वैतमकरन्दव्याख्या समाप्ता ॥
ॐ तत् सत्
Encoded by Br. Pranipata Chaitanya pranipatachaitanya [@] yahoo.co.in
Proofread by Sunder Hattangadi sunderh@hotmail.com


text:
सूत्रम्
अर्धर्चाः पुंसि च॥ २।४।३१
काशिका-वृत्तिः
अर्धर्चाः पुंसि च २।४।३१
अर्धर्चादयः शब्दाः पुंसि नपुंसके च भाष्यन्ते। अर्धर्चः। अर्धर्चम्। गोमयः। गोमयम्। शब्दरूपाऽश्रया च इयं द्विलिङ्गता क्वचिदर्थभेदेन अपि व्यवतिष्ठते, यथा पड्मशङ्खशब्दौ निधिवचनौ पुंलिङ्गौ, जलजे उभयलिङ्गौ। भूतशब्दः पिशाचे उभयलिङ्गः, क्रियाशब्दस्य अभिधेयवल्लिङ्गम्। सैन्धवशब्दो लवणे उभयलिङ्गः, यौगिकस्य अभिधेयवल्लिङ्गम्। सारशब्द उत्कर्षे पुंलिङ्गः, न्यायादनपेते नपुंसकम्, नैतत् सारम् इति। धर्मः इत्यपूर्वे पुंलिङ्गः, तत्साधने नपुंसकम्। तानि धर्माणि प्रथमान्यासन्। अर्धर्च। गोमय। कषाय। कार्षापण। कुतप। कपाट। शङ्ख। चक्र। गूथ। यूथ। ध्वज। कबन्ध। पड्म। गृह। सरक। कंस। दिवस। यूष। अन्धकार। दण्ड। कमण्डलु। मन्ड। भूत। द्वीप। द्यूत। चक्र। धर्म। कर्मन्। मोदक। शतमान। यान। नख। नखर। चरण। पुच्छ। दाडिम। हिम। रजत। सक्तु। पिधान। सार। पात्र। घृत। सैन्धव। औषध। आढक। चषक। द्रोण। खलीन। पात्रीव। षष्टिक। वार। बान। प्रोथ। कपैत्थ। शुष्क। शील। शुल्ब। सीधु। कवच। रेणु। कपट। सीकर। मुसल। सुवर्ण। यूप। चमस। वर्ण। क्षीर। कर्ष। आकाश। अष्टापद। मङ्गल। निधन। निर्यास। जृम्भ। वृत्त। पुस्त। क्ष्वेडित। शृङ्ग। शृङ्खल। मधु। मूल। मूलक। शराव। शाल। वप्र। विमान। मुख। प्रग्रीव। शूल। वज्र। कर्पट। शिखर। कल्क। नाट। मस्तक। वलय। कुसुम। तृण। पङ्क। कुण्डल। किरीट। अर्बुद। अङ्कुश। तिमिर। आश्रम। भूषण। इल्वस। मुकुल। वसन्त। तडाग। पिटक। विटङ्क। माष। कोश। फलक। दिन। दैवत। पिनाक। समर। स्थाणु। अनीक। उपवास। शाक। कर्पास। चशाल। खण्ड। दर। विटप। रण। बल। मल। मृणाल। हस्त। सूत्र। ताण्डव। गाण्डीव। मण्डप। पटह। सौध। पार्श्व। शरीर। फल। छल। पूर। राष्ट्र। विश्व। अम्बर। कुट्टिम। मण्डल। ककुद। तोमर। तोरण। मञ्चक। पुङ्ख। मध्य। बाल। वल्मीक। वर्ष। वस्त्र। देह। उद्यान। उद्योग। स्नेह। स्वर। सङ्गम। निष्क। क्षेम। शूक। छत्र। पवित्र। यौवन। पानक। मूषिक। वल्कल। कुञ्ज। विहार। लोहित। विषाण। भवन। अरण्य। पुलिन। दृढ। आसन। ऐरावत। शूर्प। तीर्थ। लोमश। तमाल। लोह। दण्डक। शपथ। प्रतिसर। दारु। धनुस्। मान। तङ्क। वितङ्क। मव। सहस्र। ओदन। प्रवाल। शकट। अपराह्ण। नीड। शकल। इति अर्धर्चादिः।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
अर्धर्चाः पुंसि च ९६७, २।४।३१
अर्धर्चादयः शब्दाः पुंसि क्लीबे च स्युः। अर्धर्चः। अर्धर्चम्। एवं ध्वजतीर्थशरीरमण्डपयूपदेहाङ्कुशपात्रसूत्रादयः। सामान्ये नपुंसकम्। मृदु पचति। प्रातः कमनीयम्॥
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
इति तत्पुरुषः ३ ९६७, २।४।३१
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
अथ बहुव्रीहिः ९६७, २।४।३१
न्यासः
अद्र्धर्चाः पुंसि च। , २।४।३१
अद्र्धर्चा इति बहुवचननिर्देशादाद्यर्थो गम्यत इत्याह-- "अद्र्धर्चादयः" इत्यादि।
"शब्दरूपाश्रया चेयम्" इति। शब्दरूपमाश्रयो यस्याः सा तथोक्ता। शब्दरूपमाश्रित्यार्थमनपेक्ष्यद्विलिङ्गतेयं विधीयत इत्यर्थः। क्रियाशब्दस्याभिधेयवल्लिङ्गमिति भूतं कुण्डम्, भूता शाटी, भूतो घट इति। यौगिकस्याभिधेयवल्लिङ्गमिति लवणं शाकम्, लवणा यवगूः, लवणः सूपः इति। लवणेन संसृष्टमिति "संसृष्टे" (४।४।क२२) इति ठक्। तस्य "लवणाल्लुक्" ४।४।२४
इति लुक्। अत एव तद्धितार्थयोगे भूतत्वात् अपूर्वशब्दोऽयं धर्माधर्मयोर्वत्र्तते। "तत्साधने" इति। अदृष्टोपार्जनं प्रति यस्याङ्गभावः स तत्साधनमित्यर्थः, स पुनर्यागादिः। कर्मशब्दो नकारान्त एवोभयलिङ्ग इति क्रम कर्मा चेति॥
बाल-मनोरमा
अद्र्धर्चाः पुंसि च ८०६, २।४।३१
अर्धर्चाः। बहुवचनात्तदादीनां ग्रहणमित्याह--अर्धर्चादय इति। अर्धर्चमिति। ऋचोऽर्धमिति विग्रहे "अर्द्धं नपुंसक"मिति समासः। "ऋक्पूः" इति अच्। परवल्लिङ्गं स्त्रीत्वं बाधित्वा पुंनपुंसकत्वविकल्पः।
तत्त्व-बोधिनी
अद्र्धर्चाः पुंसि च ७०८, २।४।३१
अद्र्धर्चा इति। इह केषांचिदर्थभेदेन व्यवस्थेष्यते। सा च व्यवस्था,---मद्यमकरन्दमाक्षिकाणां वाची मधुशब्दो द्विलिङ्गः, चैत्रादिवाची तु पुंलिङ्गः, भूतः पिशैचे द्विलिङ्गः, क्रियावचनस्तु विशेष्येलिङ्ग इत्येवं यथायथं ज्ञेया। "अद्र्धर्चाः पुंसि च " "स नपुंसक"मित्यनयोर्मध्ये "जात्याख्याया"मिति चतुःसूत्र्याः सङ्गतिरिह चिन्त्या। बहूनां वचनं प्रतिपादनमिति व्याख्या नात्फलितोऽत्रातिदेश इत्याशयेनाह--।


text:
त्वत्तीरे मणिकर्णिके हरिहरौ सायुज्यमुक्तिप्रदौ वादं तौ कुरुत: परस्परमुभौ जन्तौ: प्रयाणोत्सवे। मद्रूपो मनुजोSयमस्तु हरिणा प्रोक्त: शवस्तत्क्षणात् तन्मध्याद् भृगुलाण्छनो गरुडग: पीताम्बरो निर्गत:।।1।। अर्थ – हे मणिकर्णिके! आप के तट पर भगवान विष्णु और शिव सायुज्य मुक्ति प्रदान करते हैं. (एक बार) जीव के महाप्रयाण के समय वे दोनों (उस जीव को अपने-अपने लोक ले जाने के लिए)…
श्रेणी: ashtakam
श्रीगोविन्दाष्टकम् | Shrigovindashtakam
सत्यं ज्ञानमनन्तं नित्यमनाकाशं परमाकाशं गोष्ठप्रांगणरिंगणलोलमनायासं परमायासम्। मायाकल्पितनानाकारमनाकारं भुवनाकारं क्ष्माया नाथमनाथं प्रणमत गोविन्दं परमानन्दम्।।1।। मृत्स्नामत्सीहेति यशोदाताडनशैशवसंत्रासं व्यादितवक्त्रालोकितलोकालोकचतुर्दशलोकालिम्। लोकत्रयपुरमूलस्तम्भं लोकालोकमनालोकं लोकेशं परमेशं प्रणमत गोविन्दं परमानन्दम्।।2।। त्रैविष्टपरिपुवीरघ्नं क्षितिभारघ्नं भवरोगघ्नं कैवल्यं नवनीताहारमनाहारं भुवनाहारम्। वैमल्यस्फुटचेतोवृत्तिविशेषाभासमनाभासं शैवं केवलशान्तं प्रणमत गोविन्दं परमानन्दम्।।3।। गोपालं भूलीलाविग्रहगोपालं कुलगोपालं गोपीखेलनगोवर्धनधृतिलीलालालितगोपालम्। गोभिर्निगदितगोविन्दस्फुटनामानं बहुनामानं गोपीगोचरदूरं प्रणमत गोविन्दं परमानन्दम्।।4।। गोपीमण्डलगोष्ठीभेदं भेदावस्थमभेदाभं शश्वद्गोखुरनिर्धूतोद्धतधूलीधूसरसौभाग्यम्। श्रद्धाभक्तिगृहीतानन्दमचिन्त्यं चिन्तितसद्भावं चिन्तामणिमहिमानं…
गोविन्दाष्टकम्
चिदानन्दाकारं श्रुतिसरससारं समरसं निराधाराधारं भवजलधिपारं परगुणम्। रमाग्रीवाहारं व्रजवनविहारं हरनुतं सदा तं गोविन्दं परमसुखकन्दं भजत रे।।1।। महाम्भोधिस्थानं स्थिरचरनिदानं दिविजपं सुधाधारापानं विहगपतियानं यमरतम्। मनोज्ञं सुज्ञानं मुनिजननिधानं ध्रुवपदं ।सदा0।।2।। धिया धीरैर्ध्येयं श्रवणपुटपेयं यतिवरै- र्महावाक्यैर्ज्ञेयं त्रिभुवनविधेयं विधिपरम्। मनोमानामेयं सपदि हृदि नेयं नवतनुं।सदा0।।3।। महामायाजालं विमलवनमालं मलहरं सुभालं गोपालं निहतशिशुपालं शशिमुखम्। कलातीतं कालं गतिहतमरालं मुररिपुं।सदा0।।4।। नभोबिम्बस्फीतं निगमगणगीतं…
अच्युताष्टकम्
अच्युतं केशवं रामनारायणं कृष्णदामोदरं वासुदेवं हरिम्। श्रीधरं माधवं गोपिकावल्लभं जानकीनायकं रामचन्द्रं भजे।।1।। अच्युतं केशवं सत्यभामाधवं माधवं श्रीधरमं राधिकाराधितम्। इन्दिरामन्दिरं चेतसा सुन्दरं देवकीनन्दनं नन्दजं सन्दधे।।2।। विष्णवे जिष्णवे शंखिने चक्रिणे रुक्मिणीरागिणे जानकीजानये। वल्लवीवल्लभायार्चितायात्मने कंसविध्वंसिने वंशिने ते नम:।।3।। कृष्ण गोविन्द हे राम नारायण श्रीपते वासुदेवाजित श्रीनिधे। अच्युतानन्त हे माधवाधोक्षज द्वारकानायक द्रौपदीरक्षक।।4।। राक्षसक्षोभित: सीतया शोभितो…
महालक्ष्म्यष्टकम्
इन्द्र उवाच नमस्तेSस्तु महामाये श्रीपीठे सुरपूजिते। शंखचक्रगदाहस्ते महालक्ष्मि नमोSस्तु ते।।1।। अर्थ – इन्द्र बोले – श्रीपीठ पर स्थित और देवताओं से पूजित होने वाली हे महामाये! तुम्हें नमस्कार है. हाथ में शंख, चक्र और गदा धारण करने वाली हे महाल़मि! तुम्हें प्रणाम है. नमस्ते गरुडारूढे कोलासुरभयंकरि। सर्वपापहरे देवि महालक्ष्मि नमोSस्तु ते।।2।। अर्थ – गरुड़…
शीतलाष्टकम्
अस्य श्रीशीतलास्तोत्रस्य महादेव ऋषि:, अनुष्टुप् छन्द:, शीतला देवता, लक्ष्मी बीजम्, भवानी शक्ति:, सर्व-विस्फोटकनिवृत्तय अर्थ – इस श्रीशीतला स्तोत्र के ऋषि महादेव जी, छन्द अनुष्टुप, देवता शीतला माता, बीज लक्ष्मी जी तथा शक्ति भवानी देवी हैं. सभी प्रकार के विस्फोटक, चेचक आदि, के निवारण हेतु इस स्तोत्र का जप में विनियोग होता है. ईश्वर उवाच…
संकष्टनामाष्टकम्
नारद उवाच – Narad Uvach जैगीषव्य मुनिश्रेष्ठ सर्वज्ञ सुखदायक। आख्यातानि सुपुण्यानि श्रुतानि त्वत्प्रसादत:।।1।। न तृप्तिमधिगच्छामि तव वागमृतेन च। वदस्वैकं महाभाग संकटाख्यानमुत्तमम्।।2।। इति तस्य वच: श्रुत्वा जैगीषव्योSब्रवीत्तत:। संकष्टनाशनं स्तोत्रं श्रृणु देवर्षिसत्तम।।3।। द्वापरे तु पुरा वृत्ते भ्रष्टराज्यो युधिष्ठिर:। भ्रातृभि: सहितो राज्यनिर्वेद: परमं गत:।।4।। तदानीं तु तत: काशीं पुरीं यातो महामुनि:। मार्कण्डेय इति ख्यात:…
श्रीपशुपत्यष्टकम्
ध्यानम् – Dhyanam ध्यायेन्नित्यं महेशं रजतगिरिनिभं चारुचन्द्रावतंसं रत्नाकल्पोज्ज्वलांग परशुमृगवराभीतिहस्तं प्रसन्नम्। पद्मासीनं समन्तात्स्तुतममरगणैर्व्याघ्रकृत्तिं वसानं विश्वाद्यं विश्वबीजं निखिलभयहरं पंचवक्त्रं त्रिनेत्रम्।।1।। स्तोत्रम् – Stotram पशुपतिं द्युतिं धरणीपतिं भुजगलोकपतिं च सतीपतिम्। प्रणतभक्तजनार्तिहरं परं भजत रे मनुजा गिरिजापतिम्।।1।। न जनको जननी न च सोदरो न तनयो न च भूरिबलं कुलम्। अवति कोSपि न कालवशं गतं भजत रे मनुजा…
श्रीविश्वनाथाष्टकम्
गंगातरंगरमणीयजटाकलापं गौरीनिरन्तरविभूषितवामभागम्। नारायणप्रियमनंगमदापहारं वाराणसीपुरपतिं भज विश्वनाथम्।।1।। वाचामगोचरमनेकगुणस्वरूपं वागीशविष्णुसुरसेवितपादपीठम्। वामेन विग्रहवरेण कलत्रवन्तं । वाराणसी0 ।।2।। भूताधिपं भुजगभूषणभूषितांग व्याघ्राजिनाम्बरधरं जटिलं त्रिनेत्रम्। पाशाड़्कुशाभयवरप्रदशूलपाणिं । वाराणसी0 ।।3।। शीतांशुशोभितकिरीटविराजमानं भालेक्षणानलविशोषितपंचबाणम्। नागाधिपारचितभासुरकर्णपूरं । वाराणसी0 ।।4।। पंचाननं दुरितमत्तमतंगजानां नागान्तकं दनुजपुंगवपन्नगानाम्। दावानलं मरणशोकजराटवीनां । वाराणसी0 ।।5।। तेजोमयं सगुणनिर्गुणमद्वितीय- मानन्दकन्दमपराजितमप्रमेयम्। नागात्मकं सकलनिष्कलमात्मरूपं । वाराणसी0 ।।6।। रागादिदोषरहितं स्वजनानुरागं वैराग्यशान्तिनिलयं…
श्रीरामाष्टकम्
कृतार्तदेववन्दनं दिनेशवंशनन्दनम्। सुशोभिभालचन्दनं नमामि राममीश्वरम्।।1।। मुनीन्द्रयज्ञकारकं शिलाविपत्तिहारकम्। महाधनुर्विदारकं नमामि राममीश्वरम्।।2।। स्वतातवाक्यकारिणं तपोवने विहारिणम्। करे सुचापधारिणं नमामि राममीश्वरम्।।3।। कुरंगमुक्तसायकं जटायुमोक्षदायकम्। प्रविद्धकीशनायकं नमामि राममीश्वरम्।।4।। प्लवंगसंगसम्मतिं निबद्धनिम्नगापतिम्। दशास्यवंशसड़्क्षतिं नमामि राममीश्वरम्।।5।। विदीनदेवहर्षणं कपीप्सितार्थवर्षणम्। स्वबन्धुशोककर्षणं नमामि राममीश्वरम्।।6।। गतारिराज्यरक्षणं प्रजाजनार्तिभक्षणम्। कृतास्तमोहलक्षणं नमामि राममीश्वरम्।।7।। हृताखिलाचलाभरं स्वधामनीतनागरम्। जगत्तमोदिवाकरं नमामि राममीश्वरम्।।8।। इदं समाहितात्मना नरो रघूत्तमाष्टकम्। पठन्निरन्तरं…
बिल्वाष्टकम्
बिल्वाष्टकम् में बेल पत्र (बिल्व पत्र) के गुणों के साथ-साथ भगवान शंकर का उसके प्रति प्रेम भी बताया गया है. सावन मास में प्रतिदिन बिल्वाष्टकम का पाठ श्रद्धा भक्ति से किया जाना चाहिए. त्रिदलं त्रिगुणाकारं त्रिनेत्रं च त्रयायुधम् । त्रिजन्मपाप-संहारमेकबिल्वं शिवार्पणम्।।1।। त्रिशाखैर्बिल्वपत्रैश्च ह्यच्छिद्रै: कोमलै: शुभै: । शिवपूजां करिष्यामि ह्येकबिल्वं शिवार्पणम्।।2।। अखण्डबिल्वपत्रेण…
भवान्यष्टकम्
न तातो न माता न बन्धुर्न दाता, न पुत्रो न पुत्री न भृत्यो न भर्ता। न जाया न विद्या न वृत्तिर्ममैव, गतिस्त्वं गतिस्त्वं त्वमेका भवानि।।1।। भवाब्धावपारे महादु:खभीरु:, पपात प्रकामी प्रलोभी प्रमत्त:। कुसंसार-पाश-प्रबद्ध: सदाSहं, गतिस्त्वं गतिस्त्वं त्वमेका भवानि।।2।। न जानामि दानं न च ध्यान-योगं, न जानामि तन्त्रं न च स्तोत्र-मन्त्रम्। न जानामि पूजां न…