text:
Kunti Stuti – Anand – Srimad Bhagavatam 1.8.18 to 1.8.43
Srimad Bhagavadapuranam skanda 1 adhyaayah 8
भागवतपुराणम् – कुन्तीस्तुतिः – १.८.१८ – १.८.४३
Kunti Stuti Part 1 – Sanskrit Session by Anand – Srimad Bhagavadam – Shlokas 1.8.18 to 1.8.43
Part 1 of Anand’s sessions
The introduction to Bhagavata Puram and to Kunti Stuti are available after the shlokas.
कुन्तीस्तुतिः
1. श्रीमद्भागवतम् – १.८.१८ Srimad Bhagavatam – 1.8.18
श्लोकः
कुन्त्युवाच ।
नमस्ये पुरुषं त्वाऽऽद्यम् ईश्वरं प्रकृतेः परम् ।
अलक्ष्यं सर्वभूतानाम् अन्तर्बहिरवस्थितम् ॥ १८ ॥
2. श्रीमद्भागवतम् – १.८.१९ Srimad Bhagavatam – 1.8.19
श्लोकः
मायाजवनिकाच्छन्नं अज्ञाधोक्षजमव्ययम् ।
न लक्ष्यसे मूढदृशा नटो नाट्यधरो यथा ॥ १९ ॥
3. श्रीमद्भागवतम् – १.८.२० Srimad Bhagavatam – 1.8.20
श्लोकः
तथा परमहंसानां मुनीनाम् अमलात्मनाम् ।
भक्तियोगविधानार्थं कथं पश्येम हि स्त्रियः ॥ २० ॥
पदच्छेदः
(कुन्ती उवाच)
नमस्ये पुरुषम् त्वा आद्यम् ईश्वरम् प्रकृतेः परम् अलक्ष्यम् सर्वभूतानाम् अन्तः बहिः अवस्थितम् |
मायाजवनिकाच्छन्नम् अज्ञा अधोक्षजम् अव्ययम् न लक्ष्यसे मूढदृशा नटः नाट्यधरः यथा |
तथा परमहंसानाम् मुनीनाम् अमलात्मनाम् भक्तियोगविधानार्थं कथम् पश्येम हि स्त्रियः |
अन्वयः
सर्वभूतानाम् अन्तः बहिः (च) अवस्थितम् अलक्ष्यम् आद्यम् ईश्वरं प्रकृतेः परं मायाजवनिकाच्छन्नम् अज्ञाधोक्षजम् अव्ययं पुरुषं त्वा नमस्ये । यथा नाट्यधरः नटः (न लक्ष्यते तथा) मूढदृशा (त्वं) न लक्ष्यसे । तथा परमहंसानां अमलात्मनां मुनीनां भक्तियोगविधानार्थं (आगतं त्वां) कथं हि स्त्रियः पश्येम ।
आकाङ्क्षा
- नमस्ये |
- का नमस्ये ? (अहम्)
- कीदृशा अहम् ? अज्ञा
- कं नमस्ये ? त्वा
- कीदृशं त्वा ? पुरुषम्
- कीदृशं पुरुषम् ? आद्यम्
- पुनः कीदृशं त्वा ? ईश्वरम्
- पुनः कीदृशं त्वा ? परम्
- कस्मात् परम् ? प्रकृतेः
- पुनः कीदृशं त्वा ? अलक्ष्यम्
- पुनः कीदृशं त्वा ? अवस्थितम्
- कुत्र अवस्थितम् ? अन्तः
- पुनः कुत्र अवस्थितम् ? बहिः
- केषां बहिः अन्तः च ? सर्वभूतानाम्
- पुनः कीदृशं त्वा ? मायाजवनिकाच्छन्नम्
- पुनः कीदृशं त्वा ? अधोक्षजम्
- पुनः कीदृशं त्वा ? अव्ययम्
- कीदृशं त्वा ? पुरुषम्
- न लक्ष्यसे |
- कः न लक्ष्यसे ? (त्वम्) (कर्मणिप्रयोगः कर्मपदम्)
- केन न लक्ष्यसे ? मूढदृशा (कर्मणिप्रयोगः कर्तृपदम्)
- कथं न लक्ष्यसे ? यथा (न लक्ष्यते तथा)
- कः न लक्ष्यते ? नटः (कर्मणिप्रयोगः कर्तृपदम्)
- कथम्भूतः नटः ? नाट्यधरः
- केन / कैः न लक्ष्यते ? (केनापि / सर्वैः ) (कर्मणिप्रयोगः कर्तृपदम्)
- कः न लक्ष्यते ? नटः (कर्मणिप्रयोगः कर्तृपदम्)
- तथा कथं हि पश्येम |
- काः पश्येम ? (वयम्)
- कीदृशाः वयम् ? स्त्रियः
- कं पश्येम ? (त्वाम्)
- कीदृशं त्वाम् ? (आगतम्)
- किमर्थम् आगतम् ? भक्तियोगविधानार्थम्
- केषां भक्तियोगविधानार्थम् ? मुनीनाम्
- कीदृशानां मुनीनाम् ? अमलात्मनाम्
- पुनः कीदृशानां मुनीनाम् ? परमहंसानाम्
- केषां भक्तियोगविधानार्थम् ? मुनीनाम्
- किमर्थम् आगतम् ? भक्तियोगविधानार्थम्
- कीदृशं त्वाम् ? (आगतम्)
- काः पश्येम ? (वयम्)
- का नमस्ये ? (अहम्)
पदविवरणम्
- नमस्ये = नमस् + क्यच् | नमस्य इति नामधातुः | परस्मैपदिनि लट्लकारे प्रथमपुरुषे नमस्यति, नमस्यतः, नमस्यन्ति | अत्र आ.प., आर्षप्रयोगः, लट्., उ.पु., ए.व |
By 3-1-19 नमोवरिवश्चित्रङः क्यच् – The affix क्यच् is employed after the words “नमस्”, “वरिवस्” and “चित्रङ्” when they end in the accusative case and denote the object of “making/doing” – specifically पूजायाम् (in the sense of worship) with “नमस्”, परिचर्यायाम् (in the sense of honor/service) with “वरिवस्” and आश्चर्ये (in the sense of wonder) with “चित्रङ्”।
- त्वा = त्वाम् | तुभ्यम् शब्दः, द्वि.वि., ए.व.
- अधोक्षजम्
- अक्षजम् = इन्द्रियजं ज्ञानम्
- अधोक्षजम् = अधः अक्षजम् यस्मात् तम्
- मायाजवनिकाच्छन्नम्
- मायाजवनिकाच्छन्नम् = माया एव जवनिका
- मायाजवनिकाच्छन्नम् = मायाजवनिकया आच्चन्नम्
अन्यविशयाः
- “अन्तर्बहिश्च तत्सर्वं व्याप्य नारायण स्थितः” इति श्रुतिः |
- पाहि पाहि महायोगिन्देवदेव जगत्पते
नान्यं त्वदभयं पश्ये यत्र मृत्युः परस्परम् ( 1.8.9) – उत्तरा इत्युवाच |
छन्दः
- अनुष्टुप् (श्लोकः)
‘पञ्चमं लघु सर्वत्र सप्तमं द्विचतुर्थयोः ।
गुरु षष्ठं च सर्वेषाम् एतच्छ्लोकस्य लक्षणम् ॥’
व्याख्यानम्
श्रीधरस्वामिविरचिता भावार्थदीपिका (18 – 20)
त्वा त्वां नमस्ये नमस्करोमि | ननु कनिष्ठं मां कथं नमस्करोषि तत्र आह | आद्यं पुरुषं कुतः प्रकृतेः परम् | तत्कुतः | ईश्वरं प्रकृतेः अपि नियन्तारम् | अत एव सर्वभूतानाम् अन्तः बहिः च पूर्णत्वेन अवस्थितंतथा अपि अलक्ष्यम् || १८ ||
तत्र हेतुः | माया एव जवनिका तिरस्करिणी तया आच्छन्नं प्रतिच्छन्नम् | अतः अहम् अज्ञाभक्तियोगानभिज्ञा केवलं नमस्यामि | अधोक्षजम् इन्द्रियजं ज्ञानं यस्मात् तम् | अव्ययम् अपरिच्छिन्नम् | तत्प्रपंचः | मूढदृशा देहाभिमानिना पुंसा न त्वं लक्ष्यसे || १९ ||
किं च परमहंसानाम् आत्मानात्मविवेकिनां ततः मुनीनां मननशीलानाम् अपि ततः च अमलात्मनांनिवृत्तरागादीनाम् अपि तथा तेन निजमहिम्ना न लक्ष्यसे अतः भक्तियोगं विधातुं त्वां वयं स्त्रियः कथं हि पश्येम | यद्वा परमहंसादीनाम् अपि भक्तियोगविधानार्थं त्वाम् आत्मारामाणाम् अपि अचिंत्यनिजगुणैः आकृष्य भक्तियोगं विधातुं कारयितुम् अवतीर्णम् इति अर्थः || २० ||
Part 2 of Anand’s sessions
4. श्रीमद्भागवतम् – १.८.२१ Srimad Bhagavatam – 1.8.21
श्लोकः
कृष्णाय वासुदेवाय देवकीनंदनाय च ।
नंदगोपकुमाराय गोविन्दाय नमो नमः ॥ २१ ॥
पदच्छेदः
कृष्णाय वासुदेवाय देवकी-नंदनाय च नंद-गोप-कुमाराय गोविन्दाय नमः नमः
अन्वयः
कृष्णाय वासुदेवाय देवकीनंदनाय नंदगोपकुमाराय गोविन्दाय च नमः |
आकाङ्क्षा
- नमः (अस्तु) |
- कस्मै नमः (अस्तु) ? कृष्णाय
- कीदृशाय कृष्णाय ? वासुदेवाय
- पुनः कीदृशाय कृष्णाय ? देवकीनंदनाय नंदगोपकुमाराय गोविन्दाय च
- कस्मै नमः (अस्तु) ? कृष्णाय
पदविवरणम्
- गोविन्दाय A cow-keeper, one who protects, cherishes or owns cattle. गो language, here the language of the Vedas especially, and विन्द who knows, from विद् to know, with श affix; also गो heaven, a cow, विद् to obtain, by whom heaven is obtained, or who obtains felicity by protecting cattle. गां वेदमयीं वाणीं, भुवं धेनुं स्वर्गं वा विन्दति | गोभि: विद्यते (उपनिशद्वाक्यै: ज्ञायते) इति गोविन्दः |
छन्दः
अनुष्टुप् (श्लोकः)
5. श्रीमद्भागवतम् – १.८.२२ Srimad Bhagavatam – 1.8.22
श्लोकः
नमः पङ्कजनाभाय नमः पङ्कजमालिने ।
नमः पङ्कजनेत्राय नमस्ते पङ्कजाङ्घ्रये ॥
पदच्छेदः
नमः पङ्कजनाभाय नमः पङ्कजमालिने नमः पङ्कजनेत्राय नमः ते पङ्कजाङ्घ्रये
अन्वयः
पङ्कजनाभाय नमः | पङ्कजमालिने नमः | पङ्कजनेत्राय नमः | ते पङ्कजाङ्घ्रये नमः |
आकाङ्क्षा
- नमः (अस्तु) |
- कस्मै नमः (अस्तु) ? पङ्कजनाभाय
- पुनः कस्मै नमः? पङ्कजमालिने
- पुनः कस्मै नमः? पङ्कजनेत्राय
- पुनः कस्मै नमः? ते (तुभ्यम्) पङ्कजाङ्घ्रये
छन्दः
अनुष्टुप् (श्लोकः)
6. श्रीमद्भागवतम् – १.८.२३ Srimad Bhagavatam – 1.8.23
श्लोकः
यथा हृषीकेश खलेन देवकी
कंसेन रुद्धातिचिरं शुचार्पिता ।
विमोचिताहं च सहात्मजा विभो
त्वयैव नाथेन मुहुर्विपद्गणात् ॥ २३ ॥
पदच्छेदः
यथा हृषीकेश खलेन देवकी कंसेन रुद्धा अति-चिरं शुचार्पिता
विमोचिता अहं च सहात्मजा विभो त्वया एव नाथेन मुहुः विपद्गणात्
अन्वयः
(हे) हृषीकेश, यथा खलेन कंसेन अति-चिरं रुद्धा, शुचार्पिता देवकी त्वया विमोचिता, (हे) विभो, (तथा) सहात्मजा अहं च नाथेन (त्वया) एव विपद्गणात् मुहुः (विमोचिता अस्मि) |
आकाङ्क्षा
- (हे) हृषीकेश [ हृषिकानां इन्द्रियाणां ईशः ]
- (हे) विभो [ विभुः पदस्य संभोधनम् | सर्वव्यापी ]
- विमोचिता |
- केन विमोचिता ? त्वया
- का विमोचिता ? देवकी
- कीदृशी देवकी ? शुचार्पिता = शुचा दुःखम् + आर्पिता अनुबद्धा = शोके निमग्ना
- पुनः कीदृशी देवकी ? रुद्धा [ निगृहीता ]
- कियत् कालं रुद्धा ? अतिचिरम्
- केन रुद्धा ? कंसेन
- कीदृशेन कंसेन ? खलेन [ दुष्टेन ]
- पुनः का च विमोचिता ? यथा (सा तथा) अहम् च [ कुन्ती च ]
- कीदृशा अहम् ? सहात्मजा = या आत्मजैः सह वर्तते सा (बहुव्रीहिः)
- केन विमोचिता ? त्वया एव = कृष्णेन एव
- कीदृशेन त्वया ? नाथेन
- कस्मात् विमोचिता ? विपद्गणात्
- कथं विमोचिता ? मुहुः = पुनःपुनः
छन्दः
वंशस्थविलम् – लक्षणम् “वदन्ति वंशस्थविलं जतौ जरौ” – जगण तगण जगण रगण – 12 अक्षराणि
7. श्रीमद्भागवतम् – १.८.२४ Srimad Bhagavatam – 1.8.24
श्लोकः
विषान्महाग्नेः पुरुषाददर्शनाद्
असत्सभाया वनवासकृच्छ्रतः ।
मृधे मृधेऽनेकमहारथास्त्रतो
द्रौण्यस्त्रतश्चास्म हरेऽभिरक्षिताः ॥
पदच्छेदः
विषात् महाग्नेः पुरुषाद-दर्शनात् असत्-सभायाः वन-वास-कृच्छ्रतः मृधे मृधे अनेक-महारथास्त्रतः द्रौण्यस्त्रतः च आस्म हरे अभिरक्षिताः
अन्वयः
(हे) हरे, (वयं) विषात्, महाग्नेः, पुरुषाददर्शनात्, असत्सभायाः, वनवासकृच्छ्रतः, मृधे मृधे अनेकमहारथास्त्रतः, द्रौण्यस्त्रतः च अभिरक्षिताः आस्म |
आकाङ्क्षा
- हे हरे |
- अभिरक्षिताः आस्म |
- के अभिरक्षिताः आस्म ? (वयम्)
- कस्मात् अभिरक्षिताः ? विषात् (भीमेन यत् पीतम्)
- पुनः केभ्यः अभिरक्षिताः ? महाग्नेः (लाक्षागृहाग्निः)
- पुनः कस्मात् अभिरक्षिताः ? पुरुषाददर्शनात् (हिदिम्बः)
- पुनः कस्याः अभिरक्षिताः ? असत्सभायाः (द्रौपद्याः रक्षणम्)
- पुनः कस्मात् अभिरक्षिताः ? वनवासकृच्छ्रतः [ कृच्छ्रम् = कष्टम् ]
- पुनः कस्मात् अभिरक्षिताः ? अनेकमहारथास्त्रतः = अनेक+महारथ+अस्त्रतः
- कुत्र अनेकमहारथास्त्रतः ? मृधे मृधे = महाभारतयुद्दे
- पुनः कस्मात् अभिरक्षिताः ? द्रौण्यस्त्रतः च = द्रौणि+अस्त्रतः च = अश्वत्तामनः अस्त्रात्
छन्दः
वंशस्थविलम् – लक्षणम् “वदन्ति वंशस्थविलं जतौ जरौ” – जगण तगण जगण रगण – 12 अक्षराणि
व्याख्यानम्
श्रीधरस्वामिविरचिता भावार्थदीपिका (21 – 24)
ज्ञानभक्त्योः अशक्यत्वम् उक्त्वा पुनः केवलं नमस्करोति कृष्णाय इति द्वाभ्याम् || २१ ||
पंकजं नाभौ यस्य, पंकजानां माला अस्ति यस्य, पंकजवत् प्रसन्ने नेत्रे यस्य, पंकजांकितौ अंघ्री यस्य तस्मै || २२ ||
तत्कृतोपकारान् अनुस्मरति यथा इति द्वाभ्याम् | अयमर्थः – मातृतः अपि मयि अधिका तव प्रीतिः | तथाहि हे हृषीकेश यथा देवकी कंसेन रुद्धा त्वया विमोचिता अहं च तथा एव किं विमोचिता इति काक्वा महान्विशेषः उक्तः | तं दर्शयति – सा अतिचिरं रुद्धा सती तस्मात् एव सकृत् विमोचिता | तथा शुचार्पिता च सती | न च तस्याः पुत्राः रक्षिताः | अस्ति च अन्यः नाथः तस्याः | अहं तु विपद्गणात् तत्र अपि मुहुः शीघ्रं च सात्मजा च त्वया एव च नाथेन इति || २३ ||
विपद्गणमेव दर्शयति | विषाद्भीमस्य विषमोदकदानात् | महाग्नेः जतुगृहदाहात् | पुरुषादाः हिडिंबादयः राक्षसाः तेषां दर्शनात् | असत्सभायाः द्यूतस्थानात् | अभितः रक्षिता आस्म अभवाम || २४ ||
Part 3 of Anand’s sessions
8. श्रीमद्भागवतम् – १.८.२५ Srimad Bhagavatam – 1.8.25
श्लोकः
विपदः सन्तु ताः शश्वत् तत्र तत्र जगद्गुरो ।
भवतो दर्शनं यत्स्याद् अपुनर्भवदर्शनम् ॥ २५ ॥
पाठभेदः
विपदः सन्तु नः शश्वत्
पदच्छेदः
विपदः सन्तु ताः शश्वत् तत्र तत्र जगद्गुरो भवतः दर्शनम् यत् स्यात् अपुनः+भव+दर्शनम्
अन्वयः
हे जगद्गुरो | ताः विपदः शश्वत् सन्तु, यत् तत्र तत्र भवतः दर्शनम् अपुनर्भवदर्शनं स्यात् |
आकाङ्क्षा
- हे जगद्गुरो |
- सन्तु
- काः सन्तु ? ताः विपदः
- कियत् सन्तु ? शश्वत्
- किमर्थं सन्तु ? यत् … अपुनर्भवदर्शनं स्यात्
- किम् अपुनर्भवदर्शनम् स्यात् ? दर्शनम्
- कस्य दर्शनम् ? भवतः
- कुत्र दर्शनम् ? तत्र तत्र
छन्दः
अनुष्टुप् (श्लोकः)
9. श्रीमद्भागवतम् – १.८.२६ Srimad Bhagavatam – 1.8.26
श्लोकः
जन्मैश्वर्यश्रुतश्रीभिः एधमानमदः पुमान् ।
नैवार्हत्यभिधातुं वै त्वां अकिञ्चनगोचरम् ॥ २६ ॥
पदच्छेदः
जन्मैश्वर्यश्रुतश्रीभिः एधमानमदः पुमान् न एव अर्हति अभिधातुं वै त्वाम् अकिञ्चनगोचरम्
अन्वयः
जन्मैश्वर्यश्रुतश्रीभिः एधमानमदः पुमान् अकिञ्चनगोचरं वै त्वाम् अभिधातुं न अर्हति एव |
आकाङ्क्षा
- न अर्हति एव
- किं कर्तुम् ? अभिधातुम्
- कम् अभिधातुम् ? त्वाम्
- कीदृशं त्वाम् ? अकिञ्चनगोचरम् वै
- कः न अर्हति ? पुमान्
- कीदृशः पुमान् ? एधमानमदः
- कैः एधमानमदः ? जन्मैश्वर्यश्रुतश्रीभिः
- कीदृशः पुमान् ? एधमानमदः
- कम् अभिधातुम् ? त्वाम्
- किं कर्तुम् ? अभिधातुम्
छन्दः
- अनुष्टुप् (श्लोकः)
व्याख्यानम्
श्रीधरस्वामिविरचिता भावार्थदीपिका (25 – 26)
यत् यासु विपत्सु कीदृशं दर्शनं नास्ति पुनरपि भवदर्शनं यस्मात् || २५ ||
संपदः तु श्रेयःपरिपंथिन्य इत्याह | जन्म सत्कुले जन्मादिभिरेधमानः मदः यस्य सः | अभिधातुं श्रीकृष्ण गोविन्द इति वक्तुमपि अकिंचनानां गोचरं विषयभूतम् || २६ ||
10. श्रीमद्भागवतम् – १.८.२७ Srimad Bhagavatam – 1.8.27
श्लोकः
नमोऽकिञ्चनवित्ताय निवृत्तगुणवृत्तये ।
आत्मारामाय शान्ताय कैवल्यपतये नमः ॥ २७ ॥
पदच्छेदः
नमः अकिञ्चनवित्ताय निवृत्तगुणवृत्तये आत्मारामाय शान्ताय कैवल्यपतये नमः
अन्वयः
अकिञ्चनवित्ताय निवृत्तगुणवृत्तये नमः | आत्मारामाय शान्ताय कैवल्यपतये नमः |
आकाङ्क्षा
- नमः
- कस्मै नमः ? निवृत्तगुणवृत्तये
- कीदृशाय तस्मै ? अकिञ्चनवित्ताय
- नमः
- कस्मै नमः ? कैवल्यपतये
- कीदृशाय तस्मै ? शान्ताय
- पुनः कीदृशाय तस्मै ? आत्मारामाय
- कस्मै नमः ? कैवल्यपतये
- कस्मै नमः ? निवृत्तगुणवृत्तये
छन्दः
- अनुष्टुप् (श्लोकः)
11. श्रीमद्भागवतम् – १.८.२८ Srimad Bhagavatam – 1.8.28
श्लोकः
मन्ये त्वां कालमीशानम् अनादिनिधनं विभुम् ।
समं चरन्तं सर्वत्र भूतानां यन्मिथः कलिः ॥ २८ ॥
पदच्छेदः
मन्ये त्वाम् कालम् ईशानम् अनादिनिधनम् विभुम् समम् चरन्तम् सर्वत्र भूतानां यत् मिथः कलिः
अन्वयः
त्वां कालम्, ईशानम्, अनादिनिधनं, विभुं, सर्वत्र समं चरन्तं, यत् भूतानां मिथः कलिः (अहं) मन्ये |
आकाङ्क्षा
- मन्ये
- का ? अहम् = अत्र कुन्ती
- कं मन्ये ? त्वाम् = अत्र कृष्णम्
- त्वां कीदृशं मन्ये ? कालम्
- पुनः कं कं मन्ये ? ईशानम्, अनादिनिधनं, विभुम्
- पुनः कीदृशं मन्ये ? यत् कलिः तत् = यः कलहः सः
- कीदृशः कलिः ? मिथः = परस्परम्
- केशाम् कलिः ? भूतानाम्
- त्वां कीदृशं मन्ये ? कालम्
छन्दः
- अनुष्टुप् (श्लोकः)
व्याख्यानम्
श्रीधरस्वामिविरचिता भावार्थदीपिका (27 – 28)
प्रस्तुतमनोरथपूरणाय पुनः प्रणमति | अकिंचना भक्ता एव वित्तं सर्वस्वं यस्य तस्मै | ततः किम् | निवृत्ताः गुणवृत्तयः धर्मार्थकामविषया यस्मात् तस्मै | तत्कृतः आत्मारामाय | तत्कृतः शांताय रागादिरहिताय किं च कैवल्यपतये कैवल्यं दातुं समर्थाय || २७ ||
ननु देवकीपुत्रं मां कथम् एवंस्तौषि तत्राह | मन्ये त्वां कालं न तु देवकीपुत्रम् | तत्र हेतवः ईशानं नियंतारम् | अनादिनिधनम् आद्यंतशून्यम् | विभुं प्रभुम् | समं यथा भवति तथा सर्वत्र चरन्तम् | ननु पार्थसारथेः कथं मम साम्यं तत्राह | यद्यतस्त्वत्तः निमित्तभूताद्भूतानामेव मिथः कलिः कलहः भवति न तु स्वतस्त्वयि वैषम्यम् || २८ ||
Part 4 of Anand’s sessions
12. श्रीमद्भागवतम् – १.८.२९ Srimad Bhagavatam – 1.8.29
श्लोकः
न वेद कश्चिद् भगवंश्चिकीर्षितं
तवेहमानस्य नृणां विडम्बनम् ।
न यस्य कश्चिद् दयितोऽस्ति कर्हिचिद्
द्वेष्यश्च यस्मिन्विषमा मतिर्नृणाम् ॥ २९ ॥
पदच्छेदः
न वेद कश्चित् भगवन् चिकीर्षितं तव ईहमानस्य नृणां विडम्बनम् न यस्य कश्चित् दयितः अस्ति कर्हिचित् द्वेष्यः च यस्मिन् विषमा मतिः नृणाम्
अन्वयः
भगवन्, यस्य कश्चित् दयितः न अस्ति, (यस्य) कर्हिचित् द्वेष्यः च (न अस्ति), नृणां मतिः यस्मिन् विषमा, नृणां विडम्बनम् ईहमानस्य, (तादृशस्य) तव चिकीर्षितं कश्चित् न वेद |
आकाङ्क्षा
- हे भगवन्
- न वेद
- कः ? कश्चित्
- किम् ? चिकीर्षितम्
- कस्य चिकीर्षितम् ? तव = अत्र कृष्णस्य
- कीदृशस्य तव ? ईहमानस्य = कुर्वतः
- कीदृशं ईहमानस्य ? विडम्बनम् = अनुकरणम्
- केषाम् विडम्बनम् ? नृणाम्
- पुनः कीदृशस्य तव ? यस्य कश्चित् दयितः न अस्ति
- पुनः कीदृशस्य तव ? यस्य कर्हिचित् द्वेष्यः च न अस्ति
- पुनः कीदृशस्य तव ? यस्मिन् मतिः विषमा भवति तस्य; विषमा = अनुग्रहनिग्रहरूपा
- केषां मतिः ? नृणाम्
- कीदृशं ईहमानस्य ? विडम्बनम् = अनुकरणम्
- कीदृशस्य तव ? ईहमानस्य = कुर्वतः
- कस्य चिकीर्षितम् ? तव = अत्र कृष्णस्य
छन्दः
वंशस्थविलम् – लक्षणम् “वदन्ति वंशस्थविलं जतौ जरौ” – जगण तगण जगण रगण – 12 अक्षराणि
13. श्रीमद्भागवतम् – १.८.३० Srimad Bhagavatam – 1.8.30
श्लोकः
जन्म कर्म च विश्वात्मन् अजस्याकर्तुरात्मनः ।
तिर्यङ्नॄषिषु यादःसु तद् अत्यन्तविडम्बनम् ॥ ३० ॥
पदच्छेदः
जन्म कर्म च विश्वात्मन् अजस्य अकर्तुः आत्मनः तिर्यङ्नॄषिषु यादःसु तत् अत्यन्तविडम्बनम्
अन्वयः
विश्वात्मन् | आत्मनः अजस्य तिर्यङ्नॄषिषु यादःसु जन्म, अकर्तुः कर्म च तत् अत्यन्तविडम्बनम् |
आकाङ्क्षा
- अत्यन्तविडम्बनम् अस्ति
- किम् ? तत्(कर्तृपदम्)
- किं तत् ? जन्म
- पुनः किम् ? कर्म च
- कस्य तत् ? आत्मनः
- कीदृशस्य तस्य ? अकर्तुः
- पुनः कीदृशस्य तस्य ? अजस्य
- कुत्र तत् ? तिर्यङ्नॄषिषु
- पुनः कुत्र तत् ? यादःसु
- किं तत् ? जन्म
- किम् ? तत्(कर्तृपदम्)
छन्दः
- अनुष्टुप् (श्लोकः)
14. श्रीमद्भागवतम् – १.८.३१ Srimad Bhagavatam – 1.8.31
श्लोकः
गोप्याददे त्वयि कृतागसि दाम तावद्
या ते दशाश्रुकलिलाञ्जनसंभ्रमाक्षम् ।
वक्त्रं निनीय भयभावनया स्थितस्य
सा मां विमोहयति भीरपि यद्बिभेति ॥ ३१ ॥
पदच्छेदः
गोपी आददे त्वयि कृतागसि दाम तावत् या ते दशा अश्रुकलिल+अञ्जन+संभ्रम+अक्षम् वक्त्रम् निनीय भयभावनया स्थितस्य सा माम् विमोहयति भीः अपि यत् बिभेति
अन्वयः
त्वयि कृतागसि (सति) गोपी दाम आददे | तावत्, यत् भीः अपि बिभेति, (तत्) अश्रुकलिलाञ्जनसंभ्रमाक्षं वक्त्रं भयभावनया निनीय स्थितस्य, या ते दशा, सा मां विमोहयति |
आकाङ्क्षा
- आददे = जग्राह = स्व्यकरोत् [ आददे = आ + दा “डुदाञ् दाने” लिट्लकारः प्र.पु., ए.व.]
- किम् आददे ? दाम = रज्जुम् [ दामन् शब्दः नपुंसकलिङ्गः ]
- का आददे ? गोपी = अत्र माता यशोदा
- कदा आददे ? त्वयि कृतागसि (सति) = दधिभाण्डस्फोटनं कृतवति
- विमोहयति
- कदा विमोहयति ? तावत् = यदा गोपि दाम आददे तदा
- कां विमोहयति ? माम् = अत्र कुन्तीम्
- का ? या दशा सा
- कस्य दशा ? ते = अत्र कृष्णस्य
- कथंभूतस्य ते ? स्थितस्य
- किं कृत्वा स्थितस्य ? निनीय = अधः कृत्वा
- केन कारणेन निनीय ? भयभावनया
- किं निनीय ? वक्त्रम्
- कीदृशं वक्त्रम् ? भीः अपि यत् बिभेति (तत्)
- पुनः कीदृशं वक्त्रम् ? अश्रुकलिलाञ्जनसंभ्रमाक्षम् = अश्रुभिः व्यामिशमञ्जनं ययोस्ते च ते व्याकुले अक्षिणी यस्मिन् तद्
- किं कृत्वा स्थितस्य ? निनीय = अधः कृत्वा
- कथंभूतस्य ते ? स्थितस्य
- कस्य दशा ? ते = अत्र कृष्णस्य
छन्दः
- वसन्ततिलकावृत्तम् – ‘उक्ता वसन्ततिलका तभजा जगौ गः’
व्याख्यानम्
श्रीधरस्वामिविरचिता भावार्थदीपिका (29 – 31)
ननु निग्रहानुग्रहरूपं मयि प्रसिद्धं वैषम्यं अत आह “न वेद” इति | नृणां विडम्बनम् अनुकरणम् ईहमानस्य कुर्वतः यस्मिन् त्वयि विषमा मतिः अनुग्रहनिग्रहरूपा भवति || २९ ||
ते अजस्य जन्म | अकर्तुः कर्म | तिर्यक्षु वराहादिरूपेण जन्म | नृषु रामादिरूपेण जन्म | ऋषिषुवामनादिरूपेण जन्म | यादस्सु मत्स्यादिरूपेण जन्म || ३० ||
नरविडम्बनम् अत्याश्चर्यं इति आह “गोपी” इति | गोपी यशोदा त्वयि कृतागसि दधिभाण्डस्फोटनं कृतवति यावत् दाम रज्जुम् आददे जग्राह तावत् तत्तत्क्षणम् एव या ते दशा अवस्था सा मां विमोहयति| किंभुतस्य | अश्रुभिः कलिलं व्यामिशमञ्जनं ययोस्ते च ते सम्भ्रमे व्याकुले अक्षिणी यस्मिन् तद् वक्त्रं निनीय अधः कृत्वा तादयिष्यति इति भयस्य भावनया स्थितस्य | यत् यतः त्वत्तः भीः अपि स्वयं बिभेतितस्य ते दशा || ३१ ||
Part 5 of Anand’s sessions
15. श्रीमद्भागवतम् – १.८.३२ Srimad Bhagavatam – 1.8.32
श्लोकः
केचिद् आहुः अजं जातं पुण्यश्लोकस्य कीर्तये ।
यदोः प्रियस्यान्ववाये मलयस्येव चन्दनम् ॥ ३२ ॥
केचित् आहुः अजम् जातम् पुण्यश्लोकस्य कीर्तये यदोः प्रियस्य अन्ववाये मलयस्य इव चन्दनम्
मलयस्य चन्दनम् इव, पुण्यश्लोकस्य कीर्तये, प्रियस्य यदोः अन्ववाये, अजं जातं केचिद् आहुः
- आहुः [ ब्रू “ब्रूञ् व्यक्तायां वाचि”, लट्, प्र.वि., ब.व. । लट् (परस्मैपदम्) ब्रवीति / आह, ब्रूतः / आहतुः, ब्रुवन्ति / आहुः | लट् (आत्मनेपदम्) ब्रूते, ब्रुवाते, ब्रुवते ]
- के आहुः ? केचित्
- किम् आहुः ? जातम्
- कं जातम् ? अजम्
- किमर्थं जातम् ? कीर्तये
- कस्य कीर्तये ? पुण्यश्लोकस्य
- पुनः किमर्थं जातम् ? कीर्तये
- कस्य कीर्तये ? यदोः
- कुत्र जातम् ? अन्ववाये
- कस्य अन्ववाये ? यदोः
- कीदृषस्य यदोः ? प्रियस्य
- किमिव जातम् ? चन्दनम् इव
- कस्य चन्दनम् इव ? मलयस्य (कीर्तये वा वंशे वा)
- कस्य अन्ववाये ? यदोः
छन्दः
- अनुष्टुप् (श्लोकः) ‘पञ्चमं लघु सर्वत्र सप्तमं द्विचतुर्थयोः । गुरु षष्ठं च सर्वेषाम् एतच्छ्लोकस्य लक्षणम् ॥’
16. श्रीमद्भागवतम् – १.८.३३ Srimad Bhagavatam – 1.8.33
श्लोकः
अपरे वसुदेवस्य देवक्यां याचितोऽभ्यगात् ।
अजस्त्वमस्य क्षेमाय वधाय च सुरद्विषाम् ॥ ३३ ॥
पदच्छेदः
अपरे वसुदेवस्य देवक्याम् याचितः अभ्यगात् अजः त्वम् अस्य क्षेमाय वधाय च सुरद्विषाम्
अन्वयः
वसुदेवस्य देवक्यां याचितः अजः त्वम्, अस्य क्षेमाय च सुरद्विषां वधाय च, अभ्यगात् (इति) अपरे आहुः |
आकाङ्क्षा
- आहुः [ ब्रू “ब्रूञ् व्यक्तायां वाचि”, लट्, प्र.वि., ब.व. । लट् (परस्मैपदम्) ब्रवीति / आह, ब्रूतः / आहतुः, ब्रुवन्ति / आहुः | लट् (आत्मनेपदम्) ब्रूते, ब्रुवाते, ब्रुवते ]
- के आहुः ? अपरे
- किमिति आहुः ? अभ्यगात् (इति)
- कः अभ्यगात् ? त्वम्
- कीदृशः त्वम् ? अजः
- पुनः कथं भूतः त्वम् ? याचितः
- केन याचितः ? (वसुदेवेन)
- कुत्र अभ्यगात् ? देवक्याम्
- कीदृश्यायां देवक्याम् ? (भार्यायाम्)
- कस्य (भार्यायाम्) ? वसुदेवस्य
- किमर्थं / कस्मै अभ्यगात् ? क्षेमाय
- कस्य क्षेमाय ? अस्य (वसुदेवस्य)
- पुनः किमर्थं / कस्मै अभ्यगात् ? वधाय च
- कस्य वधाय ? सुरद्विषाम् [सुर+द्विट् शब्दः]
- कः अभ्यगात् ? त्वम्
छन्दः
- अनुष्टुप् (श्लोकः)
व्याख्यानम्
श्रीधरस्वामिविरचिता भावार्थदीपिका (32 – 33)
अत एव जन्मोहनतया दुर्ज्ञेयत्वात्तव जन्मादि बहुधा वर्न्यन्तीत्याह | केचिदिति चतुर्त्भिः | पुण्यश्लोकस्य युधिष्ठिरस्य कीर्तये यदोरेव कीर्तये इति वा मलयस्य कीर्तये वशे वा चन्दनं यथा || ३२ || तथा वासुदेवस्य भार्यायां देवक्यामज एव तवमभ्यगात् | पुत्रत्वमिति शेषः | प्रथमपुरुषस्त्वार्षः, अर्भत्वमिति पाठः सुगमः | ताभ्यामेव पूर्वं सुतपःपर्श्नेरूपाभ्यां याचितः सन् | अस्य जातः क्षेमाय || ३३ ||
17. श्रीमद्भागवतम् – १.८.३४ Srimad Bhagavatam – 1.8.34
श्लोकः
भारावतारणायान्ये भुवो नाव इवोदधौ ।
सीदन्त्या भूरिभारेण जातो ह्यात्मभुवार्थितः ॥ ३४ ॥
पदच्छेदः
भार+अवतारणाय अन्ये भुवः नावः इव उदधौ सीदन्त्याः भूरिभारेण जातः हि आत्मभुवा अर्थितः
अन्वयः
भूरिभारेण सीदन्त्याः भुवः भारावतारणाय, आत्मभुवा अर्थितः, उदधौ नावः इव, जातः हि (इति) अन्ये (आहुः) ।
आकाङ्क्षा
- (आहुः)
- के (आहुः) ? अन्ये
- किमिति (आहुः) ? जातः हि (इति)
- कः जातः ? अर्थितः
- केन अर्थितः ? आत्मभुवा [आत्मभू शब्दः]
- किमर्थं जातः ? भारावतारणाय
- कस्याः ? भुवः [भू शब्दः]
- कथंभूतायाः भुवः ? सीदन्त्याः
- केन सीदन्त्याः ? भूरिभारेण
- कः जातः ? अर्थितः
छन्दः
अनुष्टुप्छन्दः
18. श्रीमद्भागवतम् – १.८.३५ Srimad Bhagavatam – 1.8.35
श्लोकः
भवेऽस्मिन् क्लिश्यमानानां अविद्याकामकर्मभिः ।
श्रवणस्मरणार्हाणि करिष्यन्निति केचन ॥ ३५ ॥
पाठभेदः
करिष्यम् इति केचन
पदच्छेदः
भवे अस्मिन् क्लिश्यमानानाम् अविद्या+काम+कर्मभिः श्रवण+स्मरण+अर्हाणि करिष्यन् इति केचन
अन्वयः
अस्मिन् भवे अविद्याकामकर्मभिः क्लिश्यमानानां श्रवणस्मरणार्हाणि करिष्यन् इति केचन आहुः |
आकाङ्क्षा
- आहुः [ ब्रू “ब्रूञ् व्यक्तायां वाचि”, लट्, प्र.वि., ब.व. । लट् (परस्मैपदम्) ब्रवीति / आह, ब्रूतः / आहतुः, ब्रुवन्ति / आहुः | लट् (आत्मनेपदम्) ब्रूते, ब्रुवाते, ब्रुवते ]
- के आहुः ? केचन
- किमिति आहुः ? करिष्यन् इति [e., श्रीकृष्णः करिष्यन् अस्ति इति ]
- किं करिष्यन् ? श्रवणस्मरणार्हाणि [e., श्रवणस्मरणार्हाणि कार्याणि]
- केषां कृते करिष्यन् ? क्लिश्यमानानाम् [ i.e., क्लिश्यमानानां क्लिश्यनिवृत्त्यर्थम् ]
- कैः क्लिश्यमानानाम् ? अविद्याकामकर्मभिः
- कुत्र क्लिश्यमानानाम् ? अस्मिन्
- कुत्र अस्मिन् ? भवे
छन्दः
- अनुष्टुप्छन्दः
19. श्रीमद्भागवतम् – १.८.३६ Srimad Bhagavatam – 1.8.36
श्लोकः
श्रृण्वन्ति गायन्ति गृणन्त्यभीक्ष्णशः
स्मरन्ति नन्दन्ति तवेहितं जनाः ।
त एव पश्यन्त्यचिरेण तावकं
भवप्रवाहोपरमं पदाम्बुजम् ॥ ३६ ॥
पदच्छेदः
श्रृण्वन्ति गायन्ति गृणन्ति अभीक्ष्णशः स्मरन्ति नन्दन्ति तव ईहितम् जनाः ते एव पश्यन्ति अचिरेण तावकम् भवप्रवाह+उपरमम् पदाम्बुजम्
अन्वयः
(ये) जनाः तव ईहितं श्रृण्वन्ति गायन्ति गृणन्ति अभीक्ष्णशः स्मरन्ति नन्दन्ति (च), ते एव भवप्रवाहोपरमं तावकं पदाम्बुजम् अचिरेण पश्यन्ति |
आकाङ्क्षा
- पश्यन्ति [ दृश् “दृशिँर् प्रेक्षणे”, लट्., प्र.पु., ब.व. ]
- कथं पश्यन्ति ? अचिरेण
- किं पश्यन्ति ? पदाम्बुजम्
- कीदृशं पदाम्बुजम् ? तावकम्
- पुनः कीदृशं पदाम्बुजम् ? भवप्रवाहोपरमम्
- के पश्यन्ति ? ते एव
- के ते ? जनाः
- कीदृशः जनाः ? श्रृण्वन्ति
- पुनः किं करोति ? गायन्ति
- पुनः किं करोति ? गृणन्ति
- पुनः किं करोति ? स्मरन्ति
- कथं स्मरन्ति ? अभीक्ष्णशः
- पुनः किं करोति ? नन्दन्ति
- किं (कस्मिन् विषये) करोति ? ईहितम्
- कस्य ईहितम् ? तव [ e., ये तव चारित्रं श्रृण्वन्ति, गायन्ति, गृणन्ति, स्मरन्ति, नन्दन्ति च ]
- के ते ? जनाः
छन्दः
वंशस्थविलम् – लक्षणम् “वदन्ति वंशस्थविलं जतौ जरौ” – जगण तगण जगण रगण – 12 अक्षराणि
व्याख्यानम्
श्रीधरस्वामिविरचिता भावार्थदीपिका (34 – 36)
आत्मभुवेति ब्रह्मप्रार्थनस्य प्राधान्यविवक्षया || ३४ ||
मतांतरम् | परमानन्दस्वरूपाज्ञानमविद्या ततो देहाद्यभिमानात्कामस्ततः कर्माणि तैः क्लेष्यमानानां तन्निवृत्तये श्रवणाद्यर्हाणि कर्माणि करिष्यन् || ३५ ||
अस्य पक्षस्य सिद्धान्ततामभिप्रेत्य श्रवणादिफलमाह | श्रुण्वंतीति | नन्दंत्यन्यैः कीर्त्यामानमभिनन्दन्ति ये जना ईहितं चरित्रं तावकं त्वदीयं पदाम्बुजं त एव पस्यंत्येवाचितेनैवेति च सर्वत्रावधारणम् | कीदृशम् | भवप्रवाहस्य जन्मपरंपराया उपरमो यस्मिंस्तत् || ३६ ||
Part 6 of Anand’s sessions
20. श्रीमद्भागवतम् – १.८.३७ Srimad Bhagavatam – 1.8.37
श्लोकः
अप्यद्य नस्त्वं स्वकृतेहित प्रभो
जिहाससि स्वित् सुहृदोऽनुजीविनः ।
येषां न चान्यत् भवतः पदाम्बुजात्
परायणं राजसु योजितांहसाम् ॥ ३७ ॥
पदच्छेदः
अपि अद्य नः त्वम् स्वकृतेहित प्रभो जिहाससि स्वित् सुहृदः अनुजीविनः येषां न च अन्यत् भवतः पदाम्बुजात् परायणं राजसु योजित+आंहसाम्
अन्वयः
स्वकृतेहित प्रभो | योजितांहसां राजसु (सत्सु), भवतः सुहृदः अनुजीविनः, येषां भवतः पदाम्बुजात् अन्यत् परायणं न अस्ति च, (तादृशां) नः अपि त्वम् अद्य स्वित् जिहाससि (किम्?)
आकाङ्क्षा
- हे स्वकृतेहित | [स्वानां कुतं स्वकृतम् | स्वकृतम् ईहितं येन सः स्वकृतेहितः, संबोधने | ईहितम् = अपेक्षितम् ]
- हे प्रभो |
- स्वित् जिहाससि (किम्?) [ स्वित् = किंचित् | जिहाससि = हा “ओँहाक् त्यागे” + सन्, म.पु., ए.व.]
- कः जिहाससि ? त्वम्
- कान् जिहाससि ? नः [अस्मान्]
- कीदृशान् नः ? सुहृदः
- कस्य सुहृदः ? भवतः
- पुनः कीदृशान् नः ? अनुजीविनः
- पुनः कीदृशान् नः ? येषां परायणं न अस्ति च
- किं परायणं न अस्ति ? अन्यत्
- कस्मात् अन्यत् ? पदाम्बुजात्
- कस्य पदाम्बुजात्? भवतः
- कदा जिहाससि ? अद्य
- पुनः कदा जिहाससि ? योजितांहसां (सत्सु) [अंहः = दुःखम्, अंहस् शब्दः]
- कस्मिन् योजितांहसां (सत्सु) ? राजसु
- कस्मात् अन्यत् ? पदाम्बुजात्
- किं परायणं न अस्ति ? अन्यत्
- कीदृशान् नः ? सुहृदः
छन्दः
वंशस्थविलम् – लक्षणम् “वदन्ति वंशस्थविलं जतौ जरौ” – जगण तगण जगण रगण – 12 अक्षराणि
21. श्रीमद्भागवतम् – १.८.३८ Srimad Bhagavatam – 1.8.38
श्लोकः
के वयं नामरूपाभ्यां यदुभिः सह पाण्डवाः ।
भवतोऽदर्शनं यर्हि हृषीकाणां इव ईशितुः ॥ ३८ ॥
पदच्छेदः
के वयम् नामरूपाभ्याम् यदुभिः सह पाण्डवाः भवतः अदर्शनम् यर्हि हृषीकाणाम् इव ईशितुः
अन्वयः
यर्हि भवतः अदर्शनं, ईशितुः (अदर्शने) हृषीकाणां इव, नामरूपाभ्यां (सहितः) यदुभिः सह पाण्डवाः वयं के ?
आकाङ्क्षा
- के (स्मः) ? [केऽपि न स्मः]
- कदा (केऽपि न स्मः) ? यर्हि अदर्शनम्
- कस्य अदर्शनम् ? भवतः
- के (केऽपि न स्मः) ? वयम्
- कीदृशाः वयम् ? पाण्डवाः
- कैः सह वयम् ? यदुभिः सह
- पुनः काभ्यां सहितः वयम् ? नामरूपाभ्याम् [नाम्ना च रूपेण च सहितः]
- केषां इव नामरूपाभ्याम् ? हृषीकाणाम् इव
- कदा हृषीकाणाम् इव ? यर्हि अदर्शनम्
- कस्य अदर्शनम् ? ईशितुः [प्रातिपदिकम् ईशितृ]
- कदा हृषीकाणाम् इव ? यर्हि अदर्शनम्
- केषां इव नामरूपाभ्याम् ? हृषीकाणाम् इव
- कदा (केऽपि न स्मः) ? यर्हि अदर्शनम्
छन्दः
अनुष्टुप्छन्दः
22. श्रीमद्भागवतम् – १.८.३९ Srimad Bhagavatam – 1.8.39
श्लोकः
नेयं शोभिष्यते तत्र यथेदानीं गदाधर ।
त्वत्पदैः अङ्किता भाति स्वलक्षणविलक्षितैः ॥ ३९ ॥
पदच्छेदः
न इयम् शोभिष्यते तत्र यथा इदानीम् गदाधर त्वत्-पदैः अङ्किता भाति स्व-लक्षण-विलक्षितैः
अन्वयः
हे गदाधर | यथा इदानीम् इयं (भूमिः) स्व-लक्षण-विलक्षितैः त्वत्-पदैः अङ्किता भाति, तत्र (त्वयि निर्गते सति) न शोभिष्यते |
आकाङ्क्षा
- हे गदाधर |
- न शोभिष्यते [शुभ् “शुभँ दीप्तौ”, लृट्., प्र.पु., ए.व.]
- का न शोभिष्यते ? इयं (भूमिः)
- कदा न शोभिष्यते ? त्वयि निर्गते सति
- कथं न शोभिष्यते ? यथा भाति
- कदा भाति ? इदानीम्
- का भाति ? भूमिः
- कथंभूता भूमिः ? अङ्किता
- कैः अङ्किता ? त्वत्पदैः
- कीदृशैः त्वत्पदैः ? स्वलक्षणविलक्षितैः [ स्वैः असाधारणैः वज्रांकुशादिभिः लक्षणैः विलक्षितैः चिन्हितैः]
- कैः अङ्किता ? त्वत्पदैः
छन्दः
अनुष्टुप्छन्दः
23. श्रीमद्भागवतम् – १.८.४० Srimad Bhagavatam – 1.8.40
श्लोकः
इमे जनपदाः स्वृद्धाः सुपक्वौषधिवीरुधः ।
वनाद्रिनद्युदन्वन्तो ह्येधन्ते तव वीक्षितैः ॥ ४० ॥
पदच्छेदः
इमे जनपदाः स्वृद्धाः सुपक्व+औषधि+वीरुधः वन+अद्रि+नदी+उदन्वन्तः हि एधन्ते तव वीक्षितैः
अन्वयः
तव वीक्षितैः इमे जनपदाः स्वृद्धाः सुपक्वौषधिवीरुधः वनाद्रिनद्युदन्वन्तः एधन्ते हि
आकाङ्क्षा
- एधन्ते हि [ एध् “एधँ वृद्धौ”, लट्., प्र.पु., ब.व.]
- के एधन्ते ? इमे जनपदाः
- कथंभूताः जनपदाः ? स्वृद्धाः
- पुनः कथंभूताः जनपदाः ? सुपक्वौषधिवीरुधः [ वीरुध् शब्दः प्रथमाविभक्तौ वीरुत् स्त्रीलिङ्गः | औषधियः च वीरुधः च तासां समाहारः औषधिवीरुधम् | सुपक्वम् औषधिवीरुधम् येषु ते सुपक्वौषधिवीरुधः ]
- पुनः कथंभूताः जनपदाः ? वनाद्रिनद्युदन्वन्तः [ वनानि च अद्रयः च नद्यः च उदन्वानः च एतेषां समाहारः वनाद्रिनद्युदन्वन्तम् | वनाद्रिनद्युदन्वन्तं येषु ते वनाद्रिनद्युदन्वन्तः ]
- कैः हेतुभिः एधन्ते ? वीक्षितैः
- कस्य वीक्षितैः ? तव
- के एधन्ते ? इमे जनपदाः
छन्दः
अनुष्टुप्छन्दः
व्याख्यानम्
श्रीधरस्वामिविरचिता भावार्थदीपिका (37 – 40)
इदानीं तवास्मत्परित्यातोऽनुचित इत्याशयेनाह अपीति चतुर्भिः | हे प्रभो सुःरुदोऽपतिस्निग्धान्नुजीविनश्च नोऽद्यापि स्वित्किंचित्त्वं जिहाससि येषामस्माकमन्यत्परायणं नैवास्ति | तत्कुतः | राजसु योजितमंहो दुःखं यैस्तेषां स्वानां कृतमीहितमपेक्षितं येन तस्य संबोधनम् | विसर्गातपाठे त्वंपदविशेषणम् || ३७ ||
ननु तव बन्धवो यदवः पुत्राश्च पाण्डवाः शूराः समर्थाश्च तत्किं कार्पण्यं भाषसेऽत आह | के वयमिति | यर्हि भवतोऽदर्शनं यदा त्वमस्मान्न पश्यसि तदा नामरूपाभ्यां नाम्ना विख्यात्या रूपेण समृद्ध्या च यदुभिः सहिताः पाण्डवा नाम के वयं न केऽपि | अतितुच्छा इत्यर्थः | हृषीकानामिंद्रियाणामिशितुर्जीवस्यादर्शने यथा न किंचिन्नाम च रूपं च तद्वत् || ३८ ||
किं च यथेदानीमियमस्मत्पाल्या भूमिः स्वैरसाधारणैर्वज्रांकुशादिभिर्लक्षणैर्विलक्षितैश्चिन्हितैस्त्वत्पदैरंकिता सती भाति तत्र तदा त्वयि निर्गते सति न शोभिष्यते || ३९ ||
अपि चेमे जनपदा देशाः स्वृद्धाः सुसमृद्धाः सन्तः || ४० ||
Part 7 of Anand’s sessions
24. श्रीमद्भागवतम् – १.८.४१ Srimad Bhagavatam – 1.8.41
श्लोकः
अथ विश्वेश विश्वात्मन् विश्वमूर्ते स्वकेषु मे ।
स्नेहपाशं इमं छिन्धि दृढं पाण्डुषु वृष्णिषु ॥ ४१ ॥
पदच्छेदः
अथ विश्व+ईश विश्व+आत्मन् विश्व+मूर्ते स्वकेषु मे स्नेह-पाशं इमं छिन्धि दृढं पाण्डुषु वृष्णिषु
अन्वयः
हे विश्वेश | हे विश्वात्मन् | हे विश्वमूर्ते | अथ स्वकेषु पाण्डुषु वृष्णिषु (च) मे इमं स्नेहपाशं दृढं छिन्धि |
आकाङ्क्षा
- छिन्धि [ छिद् “छिदिँर् द्वैधीकरणे”, छिन्तात् / छिन्त्तात् / छिन्धि / छिन्द्धि इति लोट्., परस्मैपदी, म.पु., ए.व. ]
- कः छिन्धि ? त्वम् [ श्रीकृष्णः ]
- कथं छिन्धि ? दृढम्
- कं छिन्धि ? इमं स्नेहपाशम्
- कस्य स्नेहपाशम् ? मे [मम]
- केषु विशयेषु छिन्धि ? स्वकेषु
- पुनः केषु विशयेषु छिन्धि ? पाण्डुषु
- पुनः केषु विशयेषु छिन्धि ? वृष्णिषु [ यादवजनेषु ]
छन्दः
अनुष्टुप्छन्दः
25. श्रीमद्भागवतम् – १.८.४२ Srimad Bhagavatam – 1.8.42
श्लोकः
त्वयि मेऽनन्यविषया मतिर्मधुपतेऽसकृत् ।
रतिं उद्वहतात् अद्धा गङ्गेवौघं उदन्वति ॥ ४२ ॥
पदच्छेदः
त्वयि मे अनन्यविषया मतिः मधुपते असकृत् रतिम् उद्वहतात् अद्धा गङ्गा इव ओघम् उदन्वति |
अन्वयः
हे मधुपते | त्वयि मे अनन्यविषया मतिः असकृत् रतिम् अद्धा उद्वहतात् उदन्वति गङ्गा ओघम् इव |
आकाङ्क्षा
- हे मधुपते |
- उद्वहतात् [ उत् + वह् “वहँ प्रापणे” लोट्लकारः प्र.पु., म.पु. च, अत्र प्र.पु., ए.व. ]
- कथं उद्वहतात् ? अद्धा [ निश्चयेन ]
- का उद्वहतात् ? मतिः
- कथंभूता मतिः ? अनन्यविषया
- कस्य मतिः ? मे
- किम् उद्वहतात् ? रतिम्
- कीदृशं रतिम् ? असकृत् [ अविरततया ]
- कस्मिन् विशये रतिम् ? त्वयि
- का इव उद्वहतात् ? गङ्गा इव
- किं उद्वहतात् ? ओघम् [ ओघः = प्रवाहः ]
- कुत्र उद्वहतात् ? उदन्वति [ उदन्वान् = सागरः ]
- कीदृशं रतिम् ? असकृत् [ अविरततया ]
छन्दः
अनुष्टुप्छन्दः
व्याख्यानम्
श्रीधरस्वामिविरचिता भावार्थदीपिका (41 – 42)
गमने पाण्डवानामकुशलमगमने च यादवानामित्युभयतो व्याकुलचित्ता सती तेषु स्नेहनिवृत्तिं प्रार्थयते | अथेति | विश्वेशेत्यादिसंबोधनानि स्नेहपाशच्छेदे सामर्थ्यख्यापनाय | दृढं संतम् || ४१ ||
ततः कीमत आह | तवयीति | अनन्यविष्या सती मे मती रतिमुद्वहतात् | अनवच्छिन्नां प्रीतिं करोत्वित्यर्थः | ओघं पूरम् | यथा गंगा प्रतिबन्धं न गणयत्येवं मतिरपि विघ्नान्मा गणयत्विति भावः || ४२ ||
26. श्रीमद्भागवतम् – १.८.४३ Srimad Bhagavatam – 1.8.43
श्लोकः
श्रीकृष्ण कृष्णसख वृष्ण्यृषभावनिध्रुग्राजन्यवंशदहनानपवर्गवीर्य ।
गोविन्द गोद्विजसुरार्तिहरावतार योगेश्वराखिलगुरो भगवन् नमस्ते ॥ ४३ ॥
पदच्छेदः
श्रीकृष्ण कृष्णसख वृष्णि+ऋषभ अवनि+ध्रुग्+राजन्य+वंश+दहन अनपवर्ग+वीर्य गोविन्द गो+द्विज+सुर+आर्ति+हर+अवतार योगेश्वर अखिलगुरो भगवन् नमः ते
अन्वयः
हे श्रीकृष्ण | हे कृष्णसख | हे वृष्ण्यृषभ | हे अवनिध्रुग्राजन्यवंशदहन | हे अनपवर्गवीर्य | हे गोविन्द | हे गोद्विजसुरार्तिहरावतार | हे योगेश्वर | हे अखिलगुरो | हे भगवन् | ते नमः |
आकाङ्क्षा
- हे श्रीकृष्ण | हे कृष्णसख |
- हे वृष्ण्यृषभ [ वृष्ण्यृषभः = वृष्णीनां ऋषभः ]
- हे अवनिध्रुग्राजन्यवंशदहन |
- हे अनपवर्गवीर्य | [ अनपवर्गवीर्यः = न अपवर्गं वीर्यं यस्य सः ]
- हे गोविन्द |
- हे गोद्विजसुरार्तिहरावतार [ गावः च द्विजः च सुराः च गोद्विजसुराः | गोद्विजसुराणां आर्तिः गोद्विजसुरार्तिः | गोद्विजसुरार्तेः हरणम् गोद्विजसुरार्तिहरणम् | गोद्विजसुरार्तिहरावतारः गोद्विजसुरार्तिहरणात् अवतारः यस्य सः ]
- हे योगेश्वर | हे अखिलगुरो | हे भगवन् |
- ते नमः |
छन्दः
वसन्ततिलकावृत्तम् – ‘उक्ता वसन्ततिलका तभजा जगौ गः’
व्याख्यानम्
श्रीधरस्वामिविरचिता भावार्थदीपिका (43)
एवामभ्यर्थ्य पुनः प्रणमति | हे श्रीकृष्ण ते नमः | उपकाराननुस्मरन्ती बहुधा संभोधयति | कृष्णसखार्जुनस्य सखे | वृष्णीनामृषभ श्रेष्ठ | अवन्यै भूम्यै द्रुह्यन्ति ये राजन्यास्तेषां वंशस्य दहन | एवामप्यनपवर्गवीर्याक्षीणप्रभाव | गोविन्द प्राप्तकामवेन्वैश्वर्य | योद्विजसुरानामार्तिहरोऽवतारो यस्येति || ४३ ||
भागवतपुराणम्
- अष्टादशसु पुराणेषु अन्यतमम् । सात्त्विकषट्सु प्रधानम् ।
- कृष्णद्वैपायनतनयेन शुकाचार्येण परीक्षिते उपदिष्टम्
- द्वादशस्कन्धात्मकम् अष्टादशसहस्रश्लोकात्मकम्
- सप्ताहक्रमे पठनं सम्प्रदायः
- साक्षाद्भगवतः श्रीकृष्णस्य अक्षरस्वरूपम्
- कलौ भवसागरादुद्धारकम्
- वेदस्य उपबृंहणम्
- ‘निगमकल्पतरोर्गलितं फलं शुकमुखादमृतद्रवसंयुतम् ।
- पिबत भागवतं रसमालयं मुहुरहो रसिका भुवि भावुकाः ।।
- नैकानि व्याख्यानानि ।
- तेषु मुख्यानि
- श्रीधरस्वामिविरचिता भावार्थदीपिका
- श्रीवंशीधरकृतो भावार्थदीपिकाप्रकाशः
- श्रीराधारमणदासगोस्वामिविरचिता दीपनी व्याख्या
- श्रीमद्वीरराघवव्याख्या
- श्रीमद्विजयध्वजतीर्थकृता पदरत्नावली
- श्रीमज्जीवगोस्वामिकृतः क्रमसन्दर्भः
- श्रीमद्विश्वनाथचक्रवर्तिकृता सारार्थदर्शिनी
- श्रीमच्छुकदेवकृतः सिद्धान्तप्रदीपः
- श्रीमद्वल्लभाचार्यविरचिता सुबोधिनी व्याख्या
- श्रीमद्गोस्वामिश्रीपुरुषोत्तमचरणविरचितः सुबोधिनीप्रकाशः
- श्रीगिरिधरकृता बालप्रबोधिनी
भूमिका
कुरुक्षेत्रयुद्धान्ते अश्वत्थाम्ना उपपाण्डवादीनां वधः, द्रौपद्याः विलापः, अर्जुनस्य प्रतिज्ञा अनुद्रवणञ्च, तस्मात् स्वप्राणरक्षणार्थमश्वत्थाम्ना ब्रह्मशिरसः विमोचनम्, अर्जुनस्य कृष्णसविधे प्रार्थना, भगवत्कथनानुसारं अर्जुनेनापि ब्रह्मशिरसः प्रयोगः, प्रजोपप्लवमालक्ष्य वासुदेवस्यानुमतिं प्राप्य अर्जुनेन अस्त्रद्वयस्यापि संहरणम्, अश्वत्थामानं बद्ध्वा द्रौपद्याः पुरतः आनयनं, तया तस्य मोचनम्, मूर्धन्यमणेः हरणम्, मृतेभ्यः गङ्गायां जलाञ्जलिः, द्वारकां प्रति उपक्रममाणस्य भगवतः चरणयोः उत्तरायाः प्रपत्तिः, भगवता पञ्चानां पाण्डवानां तथा उत्तारगर्भस्य रक्षणम् ।
- Session by Anand in simple Sanskrit – https://youtu.be/C0kkQw6aRF4?list=PLTWf5ZhGT361UnxQNjMow6gr9E2BLisnG
- https://sa.wikisource.org/wiki/श्रीमद्भागवतपुराणम्/स्कन्धः_१/अध्यायः_८
- http://www.vedabase.com/en/sb/1/8/1 OR http://gitabase.com/eng/SB/1/8/31
- Commentaries– https://archive.org/stream/SrimadBhagavatamCanto01withMultipleSanskritCommentaries/sb_canto_01#page/n407/mode/2up
- श्रीधरस्वामिविरचिता भावार्थदीपिका
- श्रीवंशीधरकृतः भावार्थदीपिकाप्रकाशः
- Audio https://www.youtube.com/watch?v=KEIV4aioRdA


c: text/html

text:
ऋग्वेदः सूक्तं १०.११०
समिद्धो अद्य मनुषो दुरोणे देवो देवान्यजसि जातवेदः । आ च वह मित्रमहश्चिकित्वान्त्वं दूतः कविरसि प्रचेताः ॥१॥ तनूनपात्पथ ऋतस्य यानान्मध्वा समञ्जन्स्वदया सुजिह्व । मन्मानि धीभिरुत यज्ञमृन्धन्देवत्रा च कृणुह्यध्वरं नः ॥२॥ आजुह्वान ईड्यो वन्द्यश्चा याह्यग्ने वसुभिः सजोषाः । त्वं देवानामसि यह्व होता स एनान्यक्षीषितो यजीयान् ॥३॥ प्राचीनं बर्हिः प्रदिशा पृथिव्या वस्तोरस्या वृज्यते अग्रे अह्नाम् । व्यु प्रथते वितरं वरीयो देवेभ्यो अदितये स्योनम् ॥४॥ व्यचस्वतीरुर्विया वि श्रयन्तां पतिभ्यो न जनयः शुम्भमानाः । देवीर्द्वारो बृहतीर्विश्वमिन्वा देवेभ्यो भवत सुप्रायणाः ॥५॥ आ सुष्वयन्ती यजते उपाके उषासानक्ता सदतां नि योनौ । दिव्ये योषणे बृहती सुरुक्मे अधि श्रियं शुक्रपिशं दधाने ॥६॥ दैव्या होतारा प्रथमा सुवाचा मिमाना यज्ञं मनुषो यजध्यै । प्रचोदयन्ता विदथेषु कारू प्राचीनं ज्योतिः प्रदिशा दिशन्ता ॥७॥ आ नो यज्ञं भारती तूयमेत्विळा मनुष्वदिह चेतयन्ती । तिस्रो देवीर्बर्हिरेदं स्योनं सरस्वती स्वपसः सदन्तु ॥८॥ य इमे द्यावापृथिवी जनित्री रूपैरपिंशद्भुवनानि विश्वा । तमद्य होतरिषितो यजीयान्देवं त्वष्टारमिह यक्षि विद्वान् ॥९॥ उपावसृज त्मन्या समञ्जन्देवानां पाथ ऋतुथा हवींषि । वनस्पतिः शमिता देवो अग्निः स्वदन्तु हव्यं मधुना घृतेन ॥१०॥ सद्यो जातो व्यमिमीत यज्ञमग्निर्देवानामभवत्पुरोगाः । अस्य होतुः प्रदिश्यृतस्य वाचि स्वाहाकृतं हविरदन्तु देवाः ॥११॥
[सम्पाद्यताम्]
टिप्पणी
According to Sayana (RV I.13), there are 12 āprī sukta. Of the ten āprī sukta, R̥gveda commented by Gargya Narayana, RV I.13 and I.142 invoke Narāśaṁsa and Tanūnapāt manifestations of Agni. RV I.188, III.4, IX.5 and X.110 invoke only Tanūnapāt manifestation. RV II.3, V.5, VII.2 and X.70 invoke only Narāśaṁsa manifestation.
इध्मः
ध्मा प्रपूरणशब्दो य इध्मा नाम प्रकीर्त्यते । पूरितस्यागतिर्येन तेनेध्मस्त्वं भविष्यसि ।। वराहपुराणम् १८.२६ ।। ध्मा शब्दस्य विनियोजनं प्रायः अयसः ध्मानाय एव भवति। किन्तु अत्र प्रपूरणे अस्ति। यथा उल्लिखितमस्ति, इध्मस्य उन्नतं रूपं समित् अस्ति। समित् अर्थात् समिति, सममिति। अस्मिन् जगते सममितेः ह्रासं अस्ति, येन कारणेन सममितेः प्रपूरणाय वयं भोजनं कुर्वामः। सममितेः आधुनिकं व्याख्या श्री गोवान कृतमस्ति। विष्णु पुराणस्य १.८.१९ कथनमस्ति - लक्ष्मी इध्मा, विष्णुः कुशः। कुशोपरि टिप्पणी

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
सूत्रच्छेद:
भाव-कर्म्मणोः - सप्तमीद्विवचनम्
अनुवृत्ति:
आत्मनेपदम् [1|3|13
] - प्रथमैकवचनम्
सम्पूर्णसूत्रम्
भाव-कर्मणो: आत्मनेपदम्
सूत्रार्थ:
भावे प्रयोगे कर्मणि प्रयोगे च धातोः आत्मनेपदस्य प्रत्ययाः भवन्ति ।
लः कर्मणि च भावे चाकर्मकेभ्यः 3|4|69
इत्यनेन लकाराः कर्तरि, कर्मणि तथा भावे कारकेषु भवन्ति । एतेषु कर्मणि-भावे-कारकयोः अनेन सूत्रेण लकारस्य स्थाने आत्मनेपदस्य प्रत्ययाः विधीयन्ते ।
यथा -
1) कर्मणि - रामेण विद्यालयः गम्यमानः अस्ति । अत्र गम्-धातोः आत्मनेपदस्य "मान" प्रत्ययः भवति ।
2) भावे - वृक्षेण पत्यते । अत्र पत्-धातोः आत्मनेपदस्य "ते" प्रत्ययः भवति ।
ज्ञातव्यम् -
1) लकारः यदा कर्तारम् अनुसरति, तदा सः "कर्तरि" अस्ति इति उच्यते । लकारः यदा कर्म अनुसरति तदा सः "कर्मणि" अस्तीति उच्यते । लकारः यदा भावं निदर्शयति तदा सः "भावे" अस्तीति उच्यते ।
2) तङानावात्मनेपदम् 1|4|100
इत्यनेन त-आताम्-झ-थास्-आथाम्-ध्वम्-इड्-वहि-महिङ्-एतेषाम् तथा शानच्-कानच्-एतयोः "आत्मनेपदम्" संज्ञा भवति ।
One-line meaning in English
A verb gets the प्रत्यया: of आत्मनेपद in the भावे and the कर्मणि प्रयोग.
काशिकावृत्तिः
लः कर्मणि च भावे च अकर्मकेभ्यः 3|4|69
इति भावकर्मणोर् विहितस्य लस्य तिबादयः सामान्येन वक्ष्यन्ते। तत्रैदम् उच्यते, भावे कर्मणि च आत्मनेपदं भवति। भावे ग्लाय्ते भवता, सुप्यते भवता, आस्यते भवता। कर्मणि क्रियते कटः, ह्रियते भारः। कर्मकर्तरि, लूयते केदारः स्वयम् एव इति, परस्मैपदं न भवति। तस्य विधाने द्वितीयं कर्तृग्रहणम् अनुवर्तते। तेन कर्तिव यः कर्ता तत्र प्रस्मैपदं भवति।
भाव इति धात्वर्थः क्रियात्मक उच्यते, कर्म तु पारिभाषिकमेव। तत्रेदमुच्यते नियमार्थं इति विशेषः। अयमपि पूर्वत् प्रत्ययनियः-- भावकर्मणोरेवात्मनेपदं भवति, नार्थनियमः। अर्थनियमे सति `को भवता दायोदत्तः`, `को भवता लाभो लब्धः` इति कर्मणि घञादिर्दुर्लभः स्यात्। `सुप्यते` इति। `ञिष्वप् शये` (धातुपाठः-1068) वच्यादिना 6|1|15
सम्प्रासरण्। `क्रियते` इति। `रिङ शयग्लिङक्षु` 7|4|28
इति रिङादेशः। `लूयते केदारः स्वयमेव` इति। `कर्मवत्कर्मणा तुल्यक्रियः` 3|1|87
इत्यत्र व्यपदेशातिदेशशासत्रातिदेशपक्षयोः कर्मकर्तरि परस्मैपदेन परत्वाद्भवितव्यमिति कस्यचिद्भ्रान्तिः स्यात्, अतस्तन्निराकर्तुमाह -- `कर्मकर्तरि` इत्यादि। `द्वितीयं कर्तरिग्रहणमुपतिष्ठते` इति। `कर्तरि कर्मव्यतिहारे` 1|3|14
इत्यतः। तेन कर्त्तैव यः कत्र्ता शुद्धः केवलः कर्मवद्भावरहितः, तत्र परस्मैपदं भवति; यत्र कर्मवद्भावस्तत्रात्मनेपदं भवति।कार्यातिदेशपक्षे `क्रमवत् कर्मणा तुल्यक्रियः` 3|1|87
इत्यनेनैवात्मनपेपदं भवति।
भाव्यत इति भावः, ण्यन्ताद् भवतेः कर्मणि घञ्। धात्वर्थः क्रियात्मक उच्यते, कर्म तु पारिभाषिकम्। धञादिविधौ तु ठ्भावऽ इति शुद्धाद् भवतेर्भावे घञ्। भावःउसता,धात्वर्थस्य सिद्धतावस्थोच्यते। अयमपि नियम इति दर्शयितुमन्यतः सिद्धिमाह-लः कर्मणि चेत्यादि । कथं पुनरयं नियमः, यावता ठनुदातङ्ति एवात्मनेपद्म्ऽइति पूर्वेण नियमेन यथा शेषात् कर्तर्यात्मनेपदं व्यावर्तितम्, एवं भावकर्मणोरपीति तद्विषये विध्यर्थमिदं युक्तम्?सत्यम्;यदि पूर्वसूत्रे प्रवृत्तिः,विपर्ययोऽपि शक्यते वक्तुम्-भावकर्मणोरेवात्मनेपदमिति, अस्मिन्नियमे प्रवृते ठनुदातङ्तिःऽकर्तर्यात्मनेपदमप्राप्तमिति पूर्वसूत्रमपि विध्यर्थमिति। तेन द्वयोरपि लस्य तिबादय इत्येतदपेक्षया नियमार्थत्वम्, परस्परापेक्षया तु विध्यर्थत्वमेवमापादपरिसमाप्तेर्द्रव्यम्। अत एवस्यान्यथासिद्धं दर्शयताप्येवशब्दो न प्रयुक्तः। तिबादिसूत्रेण धातुसामान्यविहितं च लकारमाश्रित्य तिबादयो विहितास्तत्रैभ्य एव धातुभ्य इति पूर्वे नियमः, अयं त्वेतयोरे वार्थयोरिति। ननु चात्रार्थनियम एव ग्रन्थे प्रतीयते, अयं त्वत्रार्थः-ठ्लः कर्मणि चऽइति भावकर्मणोर्यो विहितो लकातो लकारस्तस्य सामान्येन तिबादयः सर्वे वक्ष्यन्ते, न त्वात्मनेपदमेव, अतस्तदेव यथा स्यादित्यमारम्भ इति। प्रत्ययनियमे तु भावकर्मकर्तृष्वपि विहितस्य लस्य सामान्येन तङ् वक्ष्यत इति वाच्यं स्यात्, सत्यम्;अयं त्वत्रार्थः-ठ्भावकर्मणोःऽइत्युपलक्षणम्, भावकर्मकर्तृष्वित्यर्थः, तिबादय इति सूत्रे तिपः प्रथमनिर्देशादेवमुक्तम्। तिबादिष्वन्तर्भूतास्तङ् इत्यर्थः, तङनाविति यावत् । किं पुनः स्याद् यद्ययमर्थनियम् स्याद्? इह को भवता लाभो लब्धः, को भवता दायो दत इति कर्मणि घञ् न स्याद्। ठकर्तरि चऽ इत्यस्य त्वपादानादिरवकाशः यद्यपि तुल्यजातीयस्य परस्मैपदस्य नियमेन व्यावृत्तिरिति परिहारोऽस्ति;तथापि पूर्वसूत्रे तावत् प्रत्ययनियम इतीहापि स एवाश्रितः। ग्लायत इति। ठ्ग्लै म्लै हर्षक्षयेऽ। सुप्यत इति । ठ्ञिष्वप् शयेऽ, ठ्वचिस्वपि इत्यादिना संप्रसारणम्। क्रियत इति। ठ्रिङ् शयग्लिङ्क्षुऽयदा ठ्कर्मवत्कर्मणाऽइत्ययं शास्त्रातिदेशोः व्यपदेशातिदेशो वा, तदा शास्त्रव्यपदेशयोरतिदिष्टयोः स्वेन शास्त्रेण ततत्कर्यं भवति तत्र कर्मण्यात्मनेपदमित्यस्यावकाशः शुद्धं कर्म, कर्तरि परस्मैपदमित्यस्य शुद्धः कर्ता,कर्मकर्तर्युभयप्रसङ्गे परत्वात्परस्मèपदं प्राप्नेति, अत आह-कमकर्तरीत्यादि। द्वितीयं कर्तृग्रहणमनुवर्तत इति। ठ्कर्तरि कर्मव्यतीहारेऽइत्यतः कार्यातिदेशपक्षे त्वात्मनेपदमेव । परमिति । नायं परिहारो वाच्यः॥
सिद्धान्तकौमुदी
॥ अथ तिङन्तात्मनेपदप्रकरणम् ॥अनुदात्तङित आत्मनेपदम् {*2157*} । आस्ते । शेते ।
बभूवे । अनुबभूवे ।
अथ आत्मनेपदप्रक्रिया निरूप्यते। आत्मनेपदपरस्मैपदव्यवस्थापकानि सूत्राणि प्रथमस्य तृतीयपादे पठितानि। तानि क्रमेण व्याख्यास्यन् व्याख्यातमपि सूत्रं पुनः स्मारयति-- अनुदात्तङित इति। `आत्मनेपद`मित्येतत् `शेषात्कर्तरि परस्मैपद`मित्यतः प्रागनुवर्तते।
भावकर्मणोः। भावे कर्मणि चयो लकारस्तस्याऽऽत्मनेपदमित्यर्थः।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
लस्यात्मनेपदम्॥
महाभाष्यम्
Text Unavailable. If you can help in fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!


text:
सरूपाणामेकशेष एकविभक्तौ ।। पदकृत्याधिकरणम् ।। रूपग्रहणं किमर्थम्? समानानामेकशेष एकविभक्तौ इतीयत्युच्यमाने यत्रैव सर्वं समानं शब्दोऽर्थश्च, तत्रैव स्यात्- वृक्षाः प्लक्षा इति। इह न स्यात् - अक्षाः पादा माषा इति। रूपग्रहणे पुनः क्रियमाणे न दोषो भवति। रूपं निमित्तत्वेनाश्रीयते। श्रुतौ च रूपग्रहणम्। अथैकग्रहणं किमर्थम्? सरूपाणां शेष एकविभक्तौ इतीयत्युमाने द्विबह्वोरपि शेषः प्रसज्येत। एकग्रहणे पुनः क्रियमाणे न दोषो भवति। अथ शेषग्रहणं किमर्थम्? सरूपाणां शेष एकविभक्तौ इतीयत्युच्माने आदोशोऽयं विज्ञायेत। तत्र को दोषः? अश्वश्चाऽश्वश्चाऽश्वौ। आन्तर्यतो द्व्युदात्तवतः स्थानिनो द्व्युदात्तवानादेशः प्रसज्येत। लोप्यलोपिता च न प्रकल्पेत। तत्र को दोषः? गर्गा वत्सा उर्वाः। यञ्ञ्यो बहुष्वञ्ञ्यो बहुष्वित्युच्यमानो लुङ्न प्राप्नोति। मा भूदेवम्। यञ्ञन्तं यद्बहुषु अञ्ञन्तं यद्बहुषु इत्येवं भविष्यति। नैवं शक्यम्, इह हि दोषः स्यात्- काश्यपप्रतिकृतयः काश्यपा इति। एकविभक्ताविति किमर्थम्? पयः पयो जरयति, वासो वासश्छादयति, ब्राह्मणाभ्यां च कृतं ब्राह्मणाभ्यां च देहीति। ।। सूत्रप्रयोजनाधिकरणम् ।। किमर्थं पुनरिदमुच्यते? - प्रत्यर्थं शब्दनिवेशान्नैकेनानेकस्याभिधानम् - प्रत्यर्थं शब्दा अभिनिविशन्ते। किमिदं प्रत्यर्थमिति? अर्थमर्थं प्रति प्रत्यर्थम्। प्रत्यर्थं शब्दनिवेशात्। एतस्मात्कारणान्नैकेन शब्देनानेकस्यार्थस्याभिधानं प्राप्नोति। तत्र को दोषः? - तत्रानेकार्थाभिधानेऽनेकशब्दत्वम् - तत्रानेकार्थाभिधानेऽनेकशब्दत्वं प्राप्नोति। इष्यते चैकेनाप्यनेकस्याभिधानं स्यादिति। तच्चाऽन्तरेण यत्नं न सिध्यति। तस्मादेकशेषः। एवमर्थमिदमुच्यते। अस्ति प्रयोजनमेतत्। किं तर्हीति। किमिदं प्रत्यर्थं शब्दा अभिनिविशन्त इत्येतं दृष्टान्तमास्थाय सरूपाणामेकशेष आरभ्यते, न पुनरप्रत्यर्थं शब्दा अभिनिविशन्त इत्येतं दृष्टान्तमास्थाय विरूपाणामनेकशेष आरभ्यते? तत्रैतत्स्यात्- लघीयसी सरूपनिवृत्तिः, गरीयसी विरूपप्रतिपत्तिरिति। तच्च न। लघीयसी विरूपप्रतिपत्तिः। किं कारणम्? यत्र हि बहूनां सरूपाणामेकः शिष्यते तत्राऽवरतो द्वयोः सरूपयोर्निवृत्तिर्वक्तव्या स्यात्। एवमप्येतस्मिन् सति किञ्चिदाचार्यः सुकरतरकं चैकशेषारम्भं मन्यते। ।। एकशेषस्यानैमित्तिकत्वसाधनाधिकरणम् ।। किं पुनरयमेकविभक्तावेकशेषो भवति? एवं भवितुमर्हति। - एकविभक्ताविति चेन्नाऽभावाद्विभक्तेः - एकविभक्ताविति चेत्तन्न। किं कारणम्? अभावाद्विभक्तेः। नहि समुदायात्परा विभक्तिरस्ति। किं कारणम्? अप्रातिपदिकत्वात्। ननु च अर्थवत् प्रातिपदिकम् इति प्रातिपदिकसञ्ज्ञा भविष्यति। नियमान्न प्राप्नोति- अर्थवत्समुदायानां समासग्रहणं नियमार्थम् इति। यदि पुनः पृथक्सर्वेषां विभक्तिपराणामेकशेष उच्येत? - पृथक्सर्वेषामिति चेदेकशेषे पृथग्विभक्त्युपलब्धिस्तदाश्रयत्वात् - पृथक्सर्वेषामिति चेदेकशेषे पृथग्विभक्त्युपलब्धिः प्राप्नोति। किमुच्यते एकशेषे पृथग्विभक्त्युपलब्धिः इति। यावता समयः कृतो न केवला प्रकृतिः प्रयोक्तव्या न केवलः प्रत्ययः इति। तदाश्रयत्वात् प्राप्नोति। यत्र हि प्रकृतिनिमित्ता प्रत्ययनिवृत्तिस्तत्राऽप्रत्ययिकायाः प्रकृतेः प्रयोगे भवति- अग्निचित्सोमसुदिति यथा। यत्र च प्रत्ययनिमित्ता प्रकृतिनिवृत्तिस्तत्राऽप्रकृतिकस्य प्रत्ययस्य प्रयोगो भवति- अधुना इयानिति यथा। अस्तु। संयोगान्तलोपेन सिद्धम्। कुतो नु खल्वेतत्- परयोर्वृक्षशब्दयोर्निवृत्तिर्भविष्यति, न पुनः पूर्वयोरिति? तत्रैतत्स्यात्पूर्वनिवृत्तावपि सत्यां संयोगादिलोपेन सिद्धमिति। न सिध्यति। तत्राऽवरतो द्वयोस्सकारयोः श्रवणं प्रसज्येत। यत्र च संयोगान्तलोपो नास्ति, तत्र च न सिध्यति। क्व च संयोगान्तलोपो नास्ति? द्विवचनबहुवचनयोः। यदि पुनः समास एकशेष उच्येत। किं कृतं भवति? कश्चिद्वचनलोपः परिहृतो भवति। तत्तर्हि समासग्रहणं कर्तव्यम्? न कर्तव्यम्। प्रकृतमनुवर्तते। क्व प्रकृतम्? तिष्यपुनर्वस्वोर्नक्षत्रद्वन्द्वे बहुवचनस्य द्विवचनं नित्यम् 1|2|63
इति। - समास इति चेत्स्वरसमासान्तेषु दोषः - समास इति चेत्स्वरसमासान्तेषु दोषो भवति। स्वर- अश्वश्चाऽश्वश्च अश्वौ। समासान्तोदात्तत्वे कृत एकशेषः प्राप्नोति। इदमिह सम्प्रधार्यम्- समासान्तोदात्तत्वं क्रियतामेकशेष- इति, किमत्र कर्तव्यम्? परत्वात्समासान्तोदात्तत्वम्। समासान्तोदात्तत्वे च दोषो भवति। स्वर। समासान्त- ऋक्च ऋक्च ऋचौ। समासान्ते कृतेऽसारूप्यादेकशेषो न प्राप्नोति। इदमिह सम्प्रधार्यम्- समासान्तः क्रियतामेकशेष इति। किमत्र कर्तव्यम्? परत्वात्समासान्तः। समासान्ते च दोषो भवति। - अङ्गाश्रये चैकशेषवचनम् - अङ्गाश्रये च कार्य एकशेषो वक्तव्यः। स्वसा च स्वसारौ च स्वसारः। अङ्गाश्रये कृतेऽसारूप्यादेकशेषो न प्राप्नोति। इदमिह सम्प्रधार्यमङ्गाश्रयं क्रियतामेकशेष इति। किमत्र कर्तव्यम्? परत्वादङ्गाश्रयम्। - तिङ्समासे तिङ्समासवचनम् - तिङ्समासे तिङ्समासो वक्तव्यः। एकं तिङ्ग्रहणमनर्थकम्। समासे तिङ्समास इत्येव सिद्धम्। नानर्थकम्। तिङ्समासे प्रकृते तिङ्समासो वक्तव्यः। - तिङ्विधिप्रतिषेधश्च - तिङ् च कश्चिद्विधेयः, कश्चित्प्रतिषेध्यः। पचति च पचति च पचतः। तश्शब्दो विधेयः, तिशब्दः प्रतिषेध्यः। यदि पुनरसमास एकशेषः उच्येत? - असमासे वचनलोपः - यद्यसमासे वचनलोपो वक्तव्यः। ननु चोत्पततैव वचनलोपं चोदिताः स्मः। द्विवचनबहुवचनविधिं द्वन्द्वप्रतिषेधं च वक्ष्यति, तदर्थं पुनश्चोद्यते। - द्विवचनबहुवचनविधिः - द्विवचनबहुवचनानि विधेयानि। वृक्षश्च वृक्षश्च वृक्षौ। वृक्षश्च वृक्षश्च वृक्षश्च वृक्षा इति। - द्वन्द्वप्रतिषेधश्च - द्वन्द्वस्य च प्रतिषेधो वक्तव्यः। वृक्षश्च वृक्षश्च वृक्षौ, वृक्षश्च वृक्षश्च वृक्षश्च वृक्षा इति। चार्थे द्वन्द्वः 2|2|29
इति द्वन्द्वः प्राप्नोति। नैष दोषः। अनवकाश एकशेषो द्वन्द्वं बाधिष्यते। सावकाश एकशेषः। कोऽवकाशः? तिङन्तान्यवकाशः। यदि पुनः पृथक्सर्वेषां विभक्त्यन्तानामेकशेष उच्येत? किं कृतं भवति? कश्चिद्वचनलोपः परिहृतो भवति। विभक्त्यन्तानामेकशेषे विभक्त्यन्तानामेव तु निवृत्तिर्भवति। - एकविभक्त्यन्तानामिति तु पृथग्विभक्तिप्रतिषेधार्थम् - एकविभक्त्यन्तानाम् इति तु वक्तव्यम्। किं प्रयोजनम्? पृथग्विभक्तिप्रतिषेधार्थम्। पृथग्विभक्त्यन्तानां मा भूत्। ब्राह्मणाभ्यां च देहि ब्राह्मणाभ्यां च कृतम्। - न वाऽर्थविप्रतिषेधाद्युगपद्वचनाऽभावः - न वैष दोषः। किं कारणम्? अर्थविप्रतिषेधात्। विप्रतिषिद्धावेतावर्थौ कर्ता सम्प्रदानमित्यशक्यौ युगपन्निर्देष्टुम्। तयोर्विप्रतिषिद्धत्वाद्युगपद्वचनं न भविष्यति। - अनेकार्थाश्रयश्च पुनरेकशेषः - अनेकमर्थं सम्प्रत्याययिष्यामीत्येकशेष आरभ्यते। - तस्मान्नैकशब्दत्वम् - तस्मादेकशब्दत्वं न भविष्यति। अयं तर्हि दोषः कश्चिद्वचनलोपो द्विवचनबहुवचनविधिर्द्वन्द्वप्रतिषेधश्च इति। यदि पुनः प्रातिपदिकानामेकशेष उच्येत? किं कृतं भवति? वचनलोपः परिहृतो भवति। - प्रातिपदिकानामेकशेषे मातृमात्रोः प्रतिषेधः सरूपत्वात् - प्रातिपदिकानामेकशेषे मातृमात्रोः प्रतिषेधो वक्तव्यः। माता च जनयित्री, मातरौ च धान्यस्य मातृमातरः। किं कारणम्? सरूपत्वात्। सरूपाणि ह्येतानि प्रातिपदिकानि। किमुच्यते प्रातिपदिकानामेकशेषे मातृमात्रोः प्रतिषेधो वक्तव्य इति, न पुनर्यस्यापि विभक्त्यन्तानामेकशेषस्तेनापि मातृमात्रोः प्रतिषेधो वक्तव्यः स्यात्। तस्यापि ह्येतानि क्वचिद्विभक्त्यन्तानां सरूपाणि, मातृभ्यां च मातृभ्यां चेति? अथ मतमेतद्विभक्त्यन्तानां सारूप्ये भवितव्यमेवैकशेषेणेति, प्रातिपदिकानामेवैकशेषे दोषो भवति। एवं च कृत्वा चोद्यते। - हरितहरिणश्येतश्येनरोहितरोहिणानां स्त्रियामुपसङ्ख्यानम् - हरितहरिणश्येतश्येनरोहितरोहिणानां स्त्रियामुपसङ्ख्यानं कर्तव्यम्। हरितस्य स्त्री हरिणी, हरिणस्यापि हरिणी, हरिणी च हरिणी च हरिण्यौ। श्येतस्य स्त्री श्येनी, श्येनस्यापि स्त्री श्येनी, श्येनी च श्येनी च श्येन्यौ। रोहितस्य स्त्री रोहिणी, रोहिणस्यापि रोहिणी, रोहिणी च रोहिणी च रोहिण्यौ। - न वा पदस्याऽर्थे प्रयोगात् - न वैष दोषः। किं कारणम्? पदस्यार्थे प्रयोगात्। पदमर्थे प्रयुज्यते। विभक्त्यन्तं च पदम्। रूपं चेहा श्रीयते। रूपनिर्ग्रहश्च शब्दस्य नान्तरेण लौकिकं प्रयोगात्। तस्मिंश्च लौकिके प्रयोगे सरूपाण्येतानि। अपर आह- न वा पदस्याऽर्थे प्रयोगात्। न वैष पक्ष एवास्ति प्रातिपदिकानामेकशेष इति। किं कारणम्? पदस्यार्थे प्रयोगात्। पदमर्थे प्रयुज्यते, विभक्त्यन्तं च पदम्। रूपं चेहा श्रीयते। रूपनिर्ग्रहश्च शब्दस्य नान्तरेण लौकिकं प्रयोगम्। तस्मिंश्च लौकिके प्रयोगे प्रातिपदिकानां प्रयोगो नास्ति। अथानेन पक्षेणार्थः स्यात्प्रातिपदिकानामेकशेष इति। बाढमर्थः। किं वक्तव्यमेतत्? न हि। कथमनुच्यमानं गंस्यते? एतेनैवाभिहितं सूत्रेण सरूपाणामेकशेष एकविभक्तौ इति। कथम्? विभक्तिः सारूप्येणाश्रीयते। अनैमित्तिक एकशेषः। एकविभक्तौ लौकिके प्रयोगे यानि सरूपाणि तेषामेकशेषो भवति। क्व? यत्र वा तत्र वेति। अथानेन पक्षेणार्थः स्याद्- विभक्त्यन्तानामेकशेषः इति? बाढमर्थः। किं वक्तव्यमेतत्? नहि। कथमनुच्यमानं गंस्यते? एतदप्येतेनैवाभिहितं सूत्रेण सरूपाणामेकशेष एकविभक्तौ इति। कथम्? नेदं पारिभाषिक्या विभक्तेर्ग्रणम्। किं तर्हि? अन्वर्थग्रहणम्- विभागो विभक्तिरिति। एकविभागे यानि सरूपाणि तेषामेकशेषो भवतीति। ननु चोक्तम्- कश्चिद्वचनलोपो द्विवचनबहुवचनविधिर्द्वन्द्वप्रतिषेधश्च इति। नैषः दोषः। यत्तावदुच्यते- कश्चिद्वचनलोपो द्विवचनबहुवचनविधिः इति। - सहविवक्षायामेकशेषः - युगपद्विवक्षायामेकशेषेण भवितव्यम्। न तर्हीदानीमिदं भवति- वृक्षश्च वृक्षश्च वृक्षौ, वृक्षश्च वृक्षश्च वृक्षश्च वृक्षा इति? नैतत्सहविवक्षायां भवति। अथापि निदर्शयितुं बुद्धिरेवं निदर्शयितव्यम्- वृक्षौ च वृक्षौ च वृक्षौ, वृक्षाश्च वृक्षाश्च वृक्षाश्च वृक्षा इति। यदप्युच्यते- द्वन्द्वप्रतिषेधश्च वक्तव्य इति। नैष दोषः। अनवकाश एकशेषो द्वन्द्वं बाधिष्यते। ननु चोक्तम्- सावकाश एकशेषः। कोऽवकाशः? तिङन्तान्यवकाशः इति। न तिङन्तान्येकशेषारम्भं प्रयोजयन्ति। किं कारणम्? यथाजातीयकानां द्वितीयस्य पदस्य प्रयोगे सार्मथ्यमस्ति तथाजातीयकानामेकशेषः। न च तिङन्तानां द्वितीयपदस्य प्रयोगे सार्मथ्यमस्ति। किं कारणम्? एका हि क्रिया। एकेनोक्तत्वात्तस्यार्थस्य द्वितीयस्य प्रयोगेण न भवितव्यम्- उक्तार्थानामप्रयोग इति। यदि तर्ह्येका क्रिया, द्विवचनबहुवचनानि न सिध्यन्ति- पचतः पचन्ति। नैतानि क्रियापेक्षाणि। किं तर्हि? साधनापेक्षाणि। अथ वा पुनरस्तु एकविभक्तौ इति? ननु चोक्तम्- एकविभक्ताविति चेन्नाऽभावाद्विभक्तेः इति। नैष दोषः। परिहृतमेतत्- अर्थवत्प्रातिपदिकमिति प्रातिपदिकसञ्ज्ञा भविष्यति इति। ननु चोक्तम्- नियमान्न प्राप्नोति, अर्थवत्समुदायानां समासग्रहणं नियमार्थम् इति। नैष दोषः। तुल्यजातीयस्य नियमः। कश्च तुल्यजातीयः? यथाजातीयकानां समासः। कथञ्ञ्जातीयकानां समासः? सुबन्तानाम्। - सर्वत्राऽपत्यादिषूपसङ्ख्यानम् - सर्वेषु पक्षेष्वपत्यादिषूपसङ्ख्यानं कर्तव्यम्? भिक्षाणां समूहो भैक्षमिति। सर्वत्र इत्युच्यते प्रातिपदिकानां चैकशेषे सिद्धम्। अपत्यादिष्वित्युच्यते बहवश्चापत्यादयः। गर्गस्यापत्यं बहवो गर्गाः। एका प्रकृतिर्बहवश्च यञ्ञः। असारूप्यादेकशेषो न प्राप्नोति। ननु च यथैव बहवो यञ्ञः, एवं प्रकृतयोऽपि बह्व्यः स्युः। नैवं शक्यम्। इह हि दोषः स्यात्- गर्गा वत्सा बिदा उर्वा इति। अञ्ञ्यो बहुषु यञ्ञ्यो बहुष्वित्युच्यमानो लुङ्न प्राप्नोति। मा भूदेवम्। अञ्ञन्तं यद् बहुषु, यञ्ञन्तं यद् बहुष्वित्येवं भविष्यति। ननु चोक्तम्- नैवं शक्यमिह हि दोषः स्यात्- काश्यपप्रतिकृतयः काश्यपा इति। नैष दोषः। लौकिकस्य तत्र गोत्रस्य ग्रहणम्, न चैतल्लौकिकं गोत्रम्। अथ वा पुनरस्त्वेका प्रकृतिर्बहवश्च यञ्ञः? ननु चोक्तम्- असारूप्यादेकशेषो न प्राप्नोतीति। - सिद्धं तु समानार्थानामेकशेषवचनात् - सिद्धमेतत्। कथम्? समानार्थानामेकशेषो भवतीति वक्तव्यम्। यदि समानार्थानामेकशेष उच्यते, कथमक्षाः पादा माषा इति? - नानार्थानामपि सरूपाणाम् - नानार्थानामपि सरूपाणामेकशेषो वक्तव्यः। - एकार्थानामपि विरूपाणाम् - एकार्थानामपि विरूपाणामेकशेषो वक्तव्यः। वक्रदण्डश्च कुटिलदण्डश्च- वक्रदण्डौ. कुटिलदण्डाविति वा। - स्वरभिन्नानां यस्योत्तरस्वरविधिः - स्वरभिन्नानां यस्योत्तरः स्वरविधिस्तस्यैकशेषो वक्तव्यः। अक्षश्च अक्षश्च अक्षौ। मीमांसकश्च मीमांसकश्च मीमांसकौ। ।। सङ्ख्याशब्दानामेकशेषाभावाधिकरणम् ।। इह कस्मान्न भवति- एकश्च एकश्च द्वौ च द्वौ चेति? - सङ्ख्याया अर्थाऽसम्प्रत्ययादन्यपदार्थत्वाच्चानेकशेषः - सङ्ख्याया अर्थाऽसम्प्रत्ययादेकशेषो न भविष्यति। नह्येकावित्यनेनार्थो गम्यते। अन्यपदार्थत्वाच्च सङ्ख्याया एकशेषो न भविष्यति। एकश्च एकश्चेत्यस्य द्वौ इत्यर्थः। द्वौ च द्वौ चेत्यस्य चत्वार इत्यर्थः। नैतौ स्तः परिहारौ। यत्तावदुच्यते- सङ्ख्याया अर्थासम्प्रत्ययात् इति। अर्थासम्प्रत्ययेऽपि हि सत्येकशेषो भवति। तद्यथा- गार्ग्यश्च गार्ग्यायणश्च गार्ग्यौ। न चोच्यते वृद्धयुवानाविति, भवति चैकशेषः। यदप्युच्यते- अन्यपदार्थत्वाच्च इति। अन्यपदार्थेऽप्येकशेषो भवति। तद्यथा- विंशतिश्च विंशतिश्च विंशती इति। तयोश्चत्वारिंशदित्यर्थः। एवं तर्हि नेमौ पृथक्परिहारौ। एकपरिहारोऽयम् सङ्ख्याया अर्थाऽसम्प्रत्ययादन्यपदार्थत्वाच्च इति। यत्र ह्यर्थाऽसम्प्रत्यय एव वा, अन्यपदार्थतैव वा, भवति तत्रैकशेषो गार्ग्यौ विशती इति यथा। अथ वा नेमे एकशेषशब्दाः। यदि तर्हि नेम एकशेषशब्दाः समुदायशब्दास्तर्हि भवन्ति। तत्र को दोषः? एकवचनं प्राप्नोति। एकार्था हि समुदाया भवन्ति। तद्यथा- यूथम्, शतम्, वनमिति। सन्तु तर्ह्येकशेषशब्दाः। किंकृतं सारूप्यम्? अन्योन्यकृतं सारूप्यम्? सन्ति पुनः केचिदन्येऽपि शब्दा येषामन्योऽन्यकृतो भावः? सन्ति इत्याह। तद्यथा- माता पिता भ्रातेति। विषम उपन्यासः। सकृदेते शब्दाः प्रवृत्ता अपायेष्वपि वर्तन्ते। इह पुनरेकेनाप्यपाये न भवति चत्वार इति। अन्यदिदानीमेतदुच्यते- सकृदेते शब्दाः प्रवृत्ता अपायेष्वपि वर्तन्ते इति। यत्तु भवानस्मांश्चोदयति- सन्ति पुनः केचिदन्येऽपि शब्दा येषामन्योकृतो भावः इति। तत्रैतेऽस्माभिरुपन्यस्ताः। तत्रैतद्भवानाह- सकृदेते शब्दाः प्रवृत्ता अपायेष्वपि वर्तन्ते इति। एतच्च वार्तम्। एकैको नोद्यन्तुं भारं शक्नोति यत्कथं तत्र। एकैकः कर्ता स्यात्सर्वे वा स्युः कथं युक्तम् ।। 1 ।। कारणमुद्यमनं चेन्नोद्यच्छति चान्तरेण तत्तुल्यम्। तस्मात्पृथक् पृथक् ते कर्तारः सव्यपेक्षास्तु ।। 2 ।। ।। प्रथममध्यमोत्तमानामेकशेषविधानाधिकरणम् ।। - प्रथममध्यमोत्तमानामेकशेषोऽसरूपत्वात् - प्रथममध्यमोत्तमानामेकशेषो वक्तव्यः। पचति च पचसि च पचथः। पचसि च पचामि च पचावः। पचति च पचसि च पचामि च पचामः। किं पुनः कारणं न सिध्यति? असरूपत्वात्। ।। सूत्रप्रत्याख्यानाधिकरणम् ।। - द्विवचनबहुवचनाऽप्रसिद्धिरेकार्थत्वात् - द्विवचनबहुवचनयोश्चाऽप्रसिद्धिः। किं कारणम्? एकार्थत्वात् एकोऽयमवशिष्यते तेनानेन तदर्थेन भवितव्यम्। किमर्थेन? यदर्थ एकः। किमर्थश्चैकः? एकार्थः। - नैकार्थ्यम् - नायमेकार्थः। किं तर्हि? द्व्यर्थो बह्वर्थश्च। - नैकार्थ्यमिति चेदारम्भानर्थक्यम् - नैकार्थ्यमिति चेदेकशेषारम्भोऽनर्थकः स्यात्। इह हि शब्दस्य स्वाभाविकी वाऽनेकार्थता स्याद्वाचनिकी वा। तद्यदि तावत्स्वाभाविकी- - अशिष्य एकशेष एकेनोक्तत्वात् - अशिष्य एकशेषः। किं कारणम्? एकेनोक्तत्वात्तस्यार्थस्य द्वितीयस्य प्रयोगेण न भवितव्यम्- उक्तार्थानामप्रयोग इति। अथ वाचनिकी, तद्वक्तव्यम्- एकोऽयमवशिष्यते, स च द्व्यर्थो भवति बह्वर्थश्च इति। न वक्तव्यम्। सिद्धमेकशेष इत्येव। कथं पुनरेकोयमवशिष्यत इत्यनेन द्व्यर्थता बह्वर्थता वा शक्या लब्धुम्? तच्चैकशेषकृतम्। नह्यन्तरेण तद्वाचिनः शब्दस्य प्रयोगं तस्यार्थस्य गतिर्भवति। पश्यामश्च पुनरन्तरेणापि तद्वाचिनः शब्दस्य प्रयोगं तस्यार्थस्य गतिर्भवतीति अग्निचित्सोमसिदिति यथा। ते मन्यामहे- लोपकृतमेतत्- येनात्राऽन्तरेणापि तद्वाचिनः शब्दस्य प्रयोगं तस्यार्थस्य गतिर्भवति इति। एवमिहाप्येकशेषकृतमेतत्- येनात्रैकोऽयमवशिष्यत इत्यनेन द्व्यर्थता बह्वर्थता च भवति। उच्येत तर्हि न तु गम्येत। यो हि गामश्व इति ब्रूयादश्वं वा गौरिति, न जातुचित्सम्प्रत्ययः स्यात्। तेनानेकार्थाभिधाने यत्नं कुर्वताऽवश्यं लोकः पृष्ठतोऽनुगन्तव्यः केष्वर्थेषु लौकिकाः कान् शब्दान्प्रयुञ्जते इति। लोके चैकैकस्मिन् वृक्ष इति प्रयुञ्जते, द्वयो वृक्षौ इति, बहुषु वृक्षा इति। यदि तर्हि लोकोऽवश्यं शब्देषु प्रमाणं, किमर्थमेकशेष आरभ्यते? अथ किमर्थं लोप आरभ्यते? प्रत्ययलक्षणमाचार्यः प्रार्थयमानो लोपमारभते, एकशेषारम्भे पुनरस्य न किञ्चित्प्रयोजनमस्ति। ननु चोक्तं- प्रत्यर्थं शब्दनिवेशान्नैकेनाऽनेकस्याभिधानम् इति। यदि चैकेन शब्देनानेकस्याऽर्थस्याभिधानं स्यान्न प्रत्यर्थं शब्दनिवेशः कृतः स्यात्। - प्रत्यर्थं शब्दनिवेशान्नैकेनानेकस्याऽभिधानादप्रत्यर्थमिति चेत्तदपि प्रत्यर्थमेव - प्रत्यर्थं शब्दनिवेशान्नैकेनानेकस्याऽभिधानादप्रत्यर्थमिति चेदेवमुच्यते, यदप्येकेनानेकस्याभिधानं भवति तदपि प्रत्यर्थमेव। यदपि ह्यर्थावर्थौ प्रति तदपि प्रत्यर्थमेव। यदपि ह्यर्थानर्थान्प्रति तदपि प्रत्यर्थमेव। - यावतामभिधानं तावतां प्रयोगो न्याय्यः - यावतामर्थानामभिधानं भवति तावतां शब्दानां प्रयोगः इत्येष पक्षो न्याय्यः। - यावतामभिधानं तावतां प्रयोगो न्याय्य इति चेदेकेनाप्यनेकस्याऽभिधानम् - यावतामभिधानं तावतां प्रयोगो न्याय्य इति चेदेवमुच्यते। एषोऽपि पक्षो न्याय्य एव यदप्येकेनानेकस्याभिधानं भवति। यदि तर्ह्येकेनाऽनेकस्याभिधानं भवति- प्लक्षन्यग्रोधौ। - एकेनोक्तत्वादपरस्य प्रयोगोऽनुपपन्नः - एकेनोक्तत्वात्तस्याऽर्थस्यापरस्य प्रयोगेण न भवितव्यम्। किं कारणम्? उक्तार्थानामप्रयोग इति। - एकेनोक्तत्वादपरस्य प्रयोगोऽनुपपन्न इति चेदनुक्तत्वात्प्लक्षेण न्यग्रोधस्य न्यग्रोधप्रयोगः - एकेनोक्तत्वादपरस्य प्रयोगोऽनुपपन्न इति चेदनुक्तः प्लक्षेण न्यग्रोधार्थ इति कृत्वा न्यग्रोधशब्दः प्रयुज्यते। कथमनुक्तः। यदिदानीमेवोक्तमेकेनाप्यनेकस्याऽभिधानं भवतीति? सरूपाणामेकेनाप्यनेकस्याभिधानं भवति न विरूपाणाम्। किं पुनः कारणं सरूपाणामेकेनाप्यनेकस्याभिधानं भवति, न पुनर्विरूपाणाम्? - अभिधानं पुनः स्वाभाविकम् - स्वाभाविकमभिधानम्। - उभयदर्शनाच्च - उभयं खल्वपि दृश्यते। विरूपाणामप्येकेनानेकस्याभिधानं भवति। तद्यथा- द्यावा ह क्षामा। द्यावा चिदस्मै पृथिवी नमेते इति। विरूपाणां किल नामैकेनाऽनेकस्याभिधानं स्यात्किं पुनः सरूपाणाम्। - आकृत्यभिधानाद्वैकं विभक्तौ वाजप्यायनः - आकृत्यभिधानाद्वैकं शब्दं विभक्तौ वाजप्यायन आचार्यो न्याय्यं मन्यते। एकाऽऽकृतिः, सा चाभिधीयत इति। कथं पुनर्ज्ञायते- एकाऽऽकृतिः सा चाभिधीयते इति। - प्रख्याऽविशेषात् - नहि गौरियुक्ते विशेषः प्रख्यायते- शुक्ला नीला कपिला कपोतिकेति। यद्यपि तावत्प्रख्याऽविशेषाज्ज्ञावते- एकाऽऽकृतिः इति, कुतस्त्वेतत्- साऽभिधीयत इति? - अव्यपवर्गगतेश्च - अव्यपवर्गतेश्च मन्यामहे आकृतिरभिधीयत इति। नहि गौरित्युक्ते व्यपवर्गो गम्यते- शुक्ला नीला कपिला कपोतिकेति। - ज्ञायते चैकोपदिष्टम् - ज्ञायते खल्वप्येकोपदिष्टम्। गौरस्य कदाचिदुपदिष्टो भवति। स तमन्यस्मिन्देशेऽन्यस्मिन्कालेऽन्यस्यां च वयोऽवस्थायां दृष्ट्वा जानाति- अयं गौः इति। कः पुनरस्य विशेषः प्रख्याऽविशेषात् इत्यतः?तस्यैवोपोद्बलकमेतत्- प्रख्याऽविशेषाद् ज्ञायते चैकोपदिष्टम् इति। - धर्मशास्त्रं च तथा - एवं च कृत्वा धर्मशास्त्रं प्रकृतम्, ब्राह्मणो न हन्तव्यः सुरा न पेया इति ,ब्राह्मणमात्रं च न हन्यते, सुरामात्रं च न पीयते। यदि द्रव्यं पदार्थः स्यादेकं ब्राह्मणमहत्वैकां च सुरामपीत्वाऽन्यत्र कामचारः स्यात्। कः पुनरस्य विशेषः अव्यपवर्गगतेश्च इत्यतः? तस्यैवोपोद्बलकमेतत्- अव्यपवर्गगतेश्च, धर्मशास्त्रं च तथा इति। - अस्ति चैकमनेकाधिकरणस्थं युगपत् - अस्ति खल्वप्येकमनेकाधिकरणस्थं युगपल्लभ्यते। किम्? आदित्यः। तद्यथा- एक आदित्योऽनेकाधिकरणस्थो युगपदुपलभ्यते। विषम उपन्यासः। नैको द्रष्टाऽऽदित्यमनेकाधिकरणस्थं युगपदुपलभते। एवं तर्हि- - इतीन्द्रवद्विषयः - तद्यथा- एक इन्द्रोऽनेकस्मिन् क्रतुशते आहूतो युगपत्सर्वत्र भवति। एवमाकृतिरपि युगपत्सर्वत्र भविष्यति। अवश्यं चैतदेवं विज्ञेयम्- एकमनेकाधिकरणस्थं युगपदुपलभ्यत इति। - नैकमनेकाधिकरणस्थं युगपदिति चेत्तथैकशेषे - यो हि मन्यते- नैकमनेकाधिकरणस्थं युगपदुपलभ्यत इति। एकशेषे तस्य दोषः स्यात्। एकशेषेऽपि नैको वृक्षशब्दोऽनेकमर्थं युगपदभिदधीत। अवश्यं चैतदेवं विज्ञेयमाकृतिरभिधीयत इति। - द्रव्याभिधाने ह्याकृत्यसम्प्रत्ययः - द्रव्याभिधाने सत्याकृतेरसम्प्रत्ययः स्यात् ।। तत्र को दोषः? - तत्राऽसर्वद्रव्यगतिः - तत्राऽसर्वद्रव्यगतिः प्राप्नोति। असर्वद्रव्यगतौ को दोषः? गौरनुबन्ध्योऽजोऽग्नीषोमीयः इति। एकः शास्त्रोक्तं कुर्वीत, अपरोऽशास्त्रोक्तम्। अशास्त्रोक्ते च क्रियमाणे विगुणं कर्म भवति, विगुणे च कर्मणि फलाऽनवाप्तिः। ननु च यस्याप्याकृतिः पदार्थस्तस्यापि, यद्यनवयवेन चोद्यते न चानुवध्यते। विगुणं कर्म भवति। विगुणे च कर्मणि फलाऽनवाप्तिः। एकाऽऽकृतिः इति प्रतिज्ञा हीयेत। यच्चास्य पक्षस्योपादाने प्रयोजनम्- एकशेषो न वक्तव्य इति, स चेदानीं वक्तव्यो भवति। एवं तर्ह्यनवयवेन चोद्यते, प्रत्येकं च परिसमाप्यते, यथाऽऽदित्यः। ननु च यस्यापि द्रव्यं पदार्थस्तस्याप्यनवयवेन चोद्यते, प्रत्येकं च परिसमाप्यते। एकशेषस्त्वया वक्तव्यः। त्वयाऽपि तर्हि द्विवचनबहुवचनानि साध्यानि। - चोदनायां चैकस्योपाधिवृत्तेः - चोदनायां चैकस्योपाधिवृत्तेर्मन्यामहे- आकृतिरभिधीयते इति। आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपेत्। एकं निरुप्य द्वितीयस्तृतीयश्च निरुप्यते। यदि च द्रव्यं पदार्थः स्यादेकं निरुप्य द्वितीयस्य तृतीयस्य च निर्वपणं न प्रकल्पेत। कः पुनरेतयोर्जातिचोदनयोर्विशेषः? एका निर्वृत्तेन, अपरा निर्र्वत्त्येन। - द्रव्याभिधानं व्याडिः - द्रव्याभिधानं व्याडिराचार्यो न्याय्यं मन्यते- द्रव्यमभिधीयते इति। - तथा च लिङ्गवचनसिद्धिः - एवं च कृत्वा लिङ्गवचनानि सिद्धानि भवन्ति। ब्राह्मणी ब्राह्मणः ब्राह्मणौ ब्राह्मणा इति। - चोदनासु च तस्यारम्भात् - चोदनासु च तस्यारम्भान्मन्यामहे- द्रव्यमभिधीयत इति। गौरनुबन्ध्योऽजोऽग्नीषोमीय इति। आकृतौ चोदितायां द्रव्ये आरम्भणालम्भनप्रोक्षणविशसनादीनि क्रियन्ते। - न चैकमनेकाधिकरणस्थं युगपत् - न खल्वप्येकमनेकाधिकरणस्थं युगपदुपलभ्यते। नह्येको देवदत्तो युगपत्स्रुघ्ने भवति मथुरायां च। - विनाशे प्रादुर्भावे च सर्वं तथा स्यात् - किम्? विनश्येच्च प्रादुःष्याच्च। श्वा मृतः इति, श्वा नाम लोके न प्रचरेत्। गौर्जातः इति, सर्वं गोभूतमनवकाशं स्यात्। - अस्ति च वैरूप्यम् - अस्ति खल्वपि वैरूप्यम्- गौश्च गौश्च, खण्डो मुण्ड इति। - तथा च विग्रहः - एवं च कृत्वा विग्रह उपपन्नो भवति- गौश्च गौश्चेति। - व्यर्थेषु च मुक्तसंशयम् - व्यर्थेषु च मुक्तसंशयं भवति। आकृतावपि पदार्थ एकशेषो वक्तव्यः। अक्षाः पादा माषा इति। - लिङ्गवचनसिद्धिर्गुणस्याऽनित्यत्वात् - लिङ्गवचनानि सिद्धानि भवन्ति। कुतः? गुणस्यानित्यत्वात्। अनित्या गुणा अपायिन उपायिनश्च। किं य एते शुक्लादयः? न इत्याह। स्त्रीपुन्नपुंसकानि सत्त्वगुणाः, एकत्वद्वित्वबहुत्वानि च। कदाचिदाकृतिरेकत्वेन युज्यते, कदाचिद्द्वित्वेन, कदाचिद् बहुत्वेन, कदाचित्स्त्रीत्वेन, कदाचित्पुंस्त्वेन, कदाचिन्नपुंसकत्वेन। भवेल्लिङ्गपरिहार उपपन्नः, वचनपरिहारस्तु नोपपद्यते। यदि हि कदाचिदाकृतिरेकत्वेन युज्यते कदाचिद्द्वित्वेन कदाचिद् बहुत्वेन एकाऽऽकृतिः इति प्रतिज्ञा हीयेत, यच्चास्य पक्षस्योपादाने प्रयोजनमुक्तम् एकशेषो न वक्तव्यः इति, स चेदानीं वक्तव्यो भवति। एवं तर्हि- - लिङ्गवचनसिद्धिर्गुणविवक्षाऽनित्यत्वात् - लिङ्गवचनानि सिद्धानि भवन्ति। कुतः? गुणविवक्षाया अनित्यत्वात्। अनित्या गुणविवक्षा। कदाचिदाकृतिरेकत्वेन विवक्षिता भवति, कदाचिद्द्वित्वेन, कदाचिद् बहुत्वेन, कदाचित्स्त्रीत्वेन, कदाचित्पुंस्त्वेन, कदाचिन्नपुंसकत्वेन। भवेल्लिङ्गपरिहार उपपन्नः, वचनपरिहारस्तु नोपपद्यते। यदि कदाचिदाकृतिरेकत्वेन विवक्षिता भवति कदाचिदि्द्वत्वेन कदाचिद् बहुत्वेन, एकाऽऽकृतिः इति च प्रतिज्ञा हीयेत। यच्चास्य पक्षस्योपादाने प्रयोजनमुक्तम्- एकशेषो न वक्तव्य इति, स चेदानीं वक्तव्यो भवति। लिङ्गपरिहारश्चापि नोपपद्यते। किं कारणम्? आविष्टलिङ्गा जातिर्यल्लिङ्गमुपादाय प्रवर्त्तते। उत्पत्तिप्रभृत्याविनाशात्तल्लिङ्गं न जहाति। तस्मान्न वैयाकरणैः शक्यं लौकिकं लिङ्गमास्थातुम्। अवश्यं कश्चित्स्वकृतान्त आस्थेयः। कोऽसौ स्वकृतान्तः? - संस्त्यानप्रसवौ लिङ्गम् - संस्त्यानप्रसवौ लिङ्गमास्थेयौ। किमिदं संस्त्यानप्रसवाविति? - संस्त्याने स्त्यायतेर्ड्रट् स्त्री सूतेः सप्प्रसवे पुमान् - ननु च लोकेऽपि स्त्यायतेरेव स्त्री, सूतेश्च पुमान्? अधिकरणसाधना लोके स्त्री- स्त्यायत्यस्यां गर्भ इति। कर्तृसाधनश्च पुमान्- सूते पुमानिति। इह पुनरुभयं भावसाधनं- स्त्यानं प्रवृत्तिश्च। कस्य पुनः स्त्यानं स्त्री, प्रवृत्तिर्वा पुमान्? गुणानाम्। केषाम्? शब्दस्पर्शरूपरसगन्धानाम्। सर्वाश्च पुनर्मूर्तय एवमात्मिकाः- संस्त्यानप्रसवगुणाः शब्दस्पर्शरूपरसगन्धवत्यः। यत्राल्पीयांसो गुणास्तत्राऽवरस्तस्त्रयः- शब्दः स्पर्शो रूपमिति। रसगन्धौ न सर्वत्र। प्रवृत्तिः खल्वपि नित्या। नहीदं कश्चिदपि स्वस्मिन्नात्मनि मुहूर्तमप्यवतिष्ठते, वर्द्धते यावदनेन वर्द्धितव्यमपचयेन वा युज्यते। तच्चोभयं सर्वत्र। यद्युभयं सर्वत्र, कुतो व्यवस्था? विवक्षातः। संस्त्यानविवक्षायां स्त्री, प्रसवविवक्षायां पुमान्, उभयोरप्यविवक्षायां नपुंसकम्। तत्र लिङ्गवचनसिद्धिर्गुणविवक्षाऽनित्यत्वाद् इति लिङ्गपरिहार उपपन्नः। वचनपरिहारस्तु नोपपद्यते। वचनपरिहारश्चाप्युपपन्नः। इदं तावदयं प्रष्टव्यः- अथ यस्य द्रव्यं पदार्थः कथं तस्य एकवचनद्विवचनबहुवचनानि भवन्ति इति? एवं स वक्ष्यति- एकस्मिन्नेकवचनम्, द्वयोर्द्विवचनम्, बहुषु बहुवचनम् इति। यदि तस्यापि वाचनिकानि न स्वाभाविकानि। अहमप्येवं वक्ष्यामि- एकस्मिन्नेकवचनं द्वयोर्द्विवचनं बहुषु बहुवचनम् इति। नह्याकृतिपदार्थकस्य द्रव्यं न पदार्थः, द्रव्यपदार्थकस्य वाऽऽकृतिर्न पदार्थः। उभयोरुभयं पदार्थः। कस्यचित् किञ्चित्प्रधानभूतं किञ्चिद् गुणभूतम्। आकृतिपदार्थकस्याकृतिः प्रधानभूता, द्रव्यं गुणभूतम्। द्रव्यपदार्थकस्य द्रव्यं प्रधानभूतमाकृतिर्गुणभूता।गुणभूता। - गुणवचनवद्वा - गुणवचनवद्वा लिङ्गवचनानि भविष्यन्ति। तद्यथा- गुणवचनानां शब्दानामाश्रयतो लिङ्गवचनानि भवन्ति- शुक्लं वस्त्रम्, शुक्ला शाटी, शुक्लः कम्बलः शुक्लौ कम्बलौ, शुक्लाः कम्बला इति। यदसौ द्रव्यं श्रितो भवति गुणस्तस्य यल्लिङ्गं वचनं च तद् गुणस्यापि भवति। एवमिहापि यदसौ द्रव्यं श्रिताऽऽकृतिस्तस्य यल्लिङ्गं वचनं च तदाकृतेरपि भविष्यति। - अधिकरणगतिः साहचर्यात् - आकृतावारम्भणादीनां सम्भवो नास्तीति कृत्वाऽऽकृतिसहचरिते द्रव्ये आरम्भणादीनि भविष्यन्ति। - न चैकमनेकाधिकरणस्थं युगपदित्यादित्यवद्विषयः - न खल्वप्येकमनेकाधिकरणस्थं युगपदुपलभ्यत इत्यादित्यवद्विषयो भविष्यति। तद्यथा- एक आदित्योऽनेकाधिकरणस्थो युगपदुपलभ्यते। विषम उपन्यासः। नैको द्रष्टाऽनेकाधिकरणस्थमादित्यं युगपदुलभते। एवं तर्हि- - इतीन्द्रवद्विषयः - तद्यथैक इन्द्रोऽनेकस्मिन्क्रतुशते आहूतो युगपत्सर्वत्र भवत्येवमाकृतिर्युगपत्सर्वत्र भवेदिति। - अविनाशोऽनाश्रितत्वात् - द्रव्यविनाशे आकृतेरविनाशः। कुतः? अनाश्रितत्वात्। अनाश्रिताऽऽकृतिर्द्रव्यम्। किमुच्यते अनाश्रितत्वाद् इति, यदिदानीमेवोक्तम्- अधिकरणगतिः साहचर्यात् इति?। एवं तर्हि- - अविनाशोऽनैकात्म्यात् - द्रव्यविनाशे आकृतेरविनाशः। कुतः? अनैकात्म्यात्। अनेक आत्माऽऽकृतेर्द्रव्यस्य च। तद्यथा- वृक्षस्थोऽवतानो वृक्षे छिन्नेऽपि न विनश्यति। - वैरूप्यविग्रहौ द्रव्यभेदात् - वैरूप्यविग्रहावपि द्रव्यभेदाद्भविष्यतः। - व्यर्थेषु सामान्यात्सिद्धम् - विभिन्नार्थेषु च सामान्यात्सिद्धं सर्वम्। सर्वत्र अश्नोतेरक्षः, पद्यतेः पादः, मिमीतेर्माषः। तत्र क्रियासामान्यात्सिद्धम्। अपरस्त्वाह- पुराकल्पे एतदासीत्षोडशमाषाः कार्षापणम्, षोडशपलाश्च माषशंवट्यः। तत्र सङ्ख्यासामान्यात्सिद्धम् ।। सरूपाणामेकशेष एकविभक्तौ ।। 64 ।।


text:
एम् जि रामचन्द्रन्
मारुदुर् गोपालन् रामचन्द्रन् अथवा एम्.जि.आर्. (आङ्ग्लः: Maruthur Gopalan Ramachandran, जन्म १७ जनवरी, १९१७ - मृत्युः २४ डिसेम्बर्, १९८७) तमिळ्-चलच्चित्रस्य प्रसिद्धः नटः, निर्माता, निर्देशकश्च आसीत् । एषः अनन्तरं राजनीतिक्षेत्रे प्रविष्टवान् आसीत् तथा तमिऴनाडुराज्यस्य मुख्यमन्त्री अपि अभूत् । एम्.जि.रामचन्द्रन् १९७७ तमवर्षतः १९८७ वर्षपर्यन्तं(मरणपर्यन्तम्) तमिऴनाडुराज्यस्य मुख्यमन्त्री आसीत् । रामचन्द्रन् महोदयस्य जन्म श्रीलङ्कादेशे अभवत् ।
अन्तर्विषयाः
जीवनपरिचयः[सम्पादयतु]
एम्.जि.आर्.महोदयः १९१७ तमवर्षस्य जनवरीमासस्य १७ दिनाङ्के, श्रीलङ्कादेशस्य कणडीप्रदेशे अजायत् [२]। तस्य पितरौ मलयाली-प्रवासी आस्ताम् । रामचन्द्रन्-महोदयस्य पिता एम्. गोपाल मेनन्, माता च 'मरुदुर् सत्यभामा' आसीत् । अत्यल्पवयसि एव परिवारं समर्थयितुं सः तथा तस्य अग्रजः एम्.जि. चक्रपाणि नाटकमण्डल्यां सदस्यतां स्वीकृतवन्तौ । गान्धीवादी आदर्शेन प्रभावितः एम्.जि.आर्. भारतीयराष्ट्रियकाङ्ग्रेस् पक्षे आत्मान् योजितवान् । आदौ नाटकेषु अभिनयं कृत्वा १९३६ तमे वर्षे तस्य चलच्चित्रजीवनस्य आरम्भम् अकरोत् । १९४० तमे वर्षे चलच्चित्रेषु अग्रणी भूमिकानिमित्तं रामचन्द्रन् स्नातकः उपाधिना सम्भूषितासीत् । अग्रिमेषु त्रिषु दशकेषु एम्. जि. रामचन्द्रन् महोदस्योदयः महानायकत्वेन अभूत् । सः सफलतापूर्वकं नायकरूपी जनप्रीयतां राजनैतिकाधारत्वेन उपयुक्तवान् ।
राजनैतिकजीवनम्[सम्पादयतु]
- १९५३ तमे वर्षे एम् जी रामचन्द्रन् (एम् जी आर्)-महोदयः द्राविड मुन्नेत्र कळगम्-पक्षे आगतवान् । वरिष्ठः तथा जनप्रीयोऽयं नेता पक्षस्य पताका एवं प्रतीकं चलच्चित्रमाध्यमेन प्रचारं कृतवान् यथा- "अण्बे वा" । एम् जी रामचन्द्रन्-महोदयःद्राविड मुन्नेत्र कळगम्-पक्षस्य विचारधारायाः प्रचार-प्रसारविषये मुख्यभूमिकां पलितवान् । १९७२ तमे वर्षे एम् करुणानिधिमहोदयः स्वस्य स्थापना यदा "तमिळनाडुराज्यस्य मुजिबुर-रहमान्"(तमिळनाट्टिन्-मुजिबुर)-रूपेण कृतवान् तदा विरोधं कृत्वा एम् जी रामचन्द्रन् पक्षत्यागं कृतवान् ।
- एम जी रामचन्द्रन्-महोदयः अण्णा द्राविड मुन्नेत्र कळगम् (ए डि एम् के) इति राजनैतिकपक्षस्य प्रतिष्ठाताम् अकरोत् । एम् करुणानिधिपरिचालित "द्राविड मुन्नेत्र कळगम् (डि एम् के)" पक्षात् बहिरागत्य ए डि एम् के-गठनं कृतवान् । "सर्वभारतीय"(ए आइ) इति पक्षकार्यकतृणाम् अनन्तरसंयोजनम् ।
- १९७३ तमे वर्षे अयं पक्षः प्रथमवारं दिन्दिगुल-लोकसभाकेन्द्रे विजयं प्राप्तवान् । अनन्तरं कोयेम्बत्तुर-विधानसभाकेन्द्रमपि जीतवान् । १९७५-७७ आपात्कालं समर्थित्वा ए आइ ए डि एम् के-पक्षः कांग्रेसपक्षस्य समीपं आगतवान् ।
- १९७७ तमे वर्षे डि एम् के सर्वकारस्य पतनम् अभवत् । सप्तमराज्यमुख्यमन्त्रीरूपेन जुन्-मासस्य ३० दिनाङ्के एम जी रामचन्द्रन्-महोदयस्य अभिषेकः अभवत् । अग्रिमदशेषु वर्षेषु सः एव मुख्यमन्त्री आसीत् । तस्य मृत्युः पर्यन्तं (दिसेम्बर्, १९८७) सः मुख्यमन्त्री आसीत् । एम जी रामचन्द्रन् क्रमशः १९७७,१९८०,१९८४ विधानसभानिर्वाचनेषु अपि सः विजयी आसीत् ।
- १९७९ तमे संवत्सरे ए आइ ए डि एम् के-पक्षस्य द्वौ सदस्यौ (सत्यवनि मुथु, अरविन्दबालापाजानोर्) प्रथमवारं केन्द्रीयमन्त्रीसभायां स्थानं अधिकृतवन्तौ आस्ताम् । जनतादलपरिचालितसर्वकारे (१९७७-७९) तथा स्वल्पस्थायी-चरणसिंह-मन्त्रीसभायां तौ आस्ताम् ।
- एवञ्च क्रमागतः १९८९ तमवर्षाऽवधिः ए आइ ए डि एम् के-पक्षः एव सर्वकारे आसीत् । एम् जी रामचन्द्रन्-महोदयस्य मरणोत्तरकाले (डिसेम्बर्, १९८७ वर्षे) ए आइ ए डि एम् के-पक्षः द्विखण्डितः जातः ।
विवाहः[सम्पादयतु]
एम.जि.आर्. महोदयः त्रिवारं विवाहम् अकरोत् । तस्य प्रथमा पत्नी तङ्गामणी (Thangamani), द्वितीया सतनन्दवती (Sathanandavathi) एवञ्च तृतीया पत्नी आसीत् जानकी रामचन्द्रन् (Janaki Ramachandran) ।
मुख्यमन्त्री[सम्पादयतु]
प्रशस्तयः[सम्पादयतु]
- फ़िल्मफ़ेयर् सर्वश्रेष्ठः अभिनेता (तमिळ्) पुरस्कारः - 'इङ्गा वेत्तु पिल्लई' (Enga Veettu Pillai) एषः प्राप्तवान्।
- फ़िल्मफ़ेयर् सर्वश्रेष्ठः चलच्चित्र-पुरस्कारः - 'अदिमै पेण्' (Adimai Penn) प्राप्तवान्।
- १९७२ तमे वर्षे राष्ट्रिय-चलच्चित्र-पुरस्कारः 'सर्वश्रेष्ठः अभिनेता' - रिक्शाकरन (Rickshawkaran) इति चलच्चित्रे अभिनयार्थं प्राप्तवान्।
- 'मद्रास-विश्वविद्यालयतः' 'डाक्टरेट्' उपाधिं प्राप्तवान् ।
- मरणोत्तरं १९८८ तमे वर्षे कला तथा राजनीतिक्षेत्रे विशिष्टयोगदानार्थं भारतरत्न-उपाधिना भूषितः ।
मरणम्[सम्पादयतु]
एम्. जि. रामचन्द्रन् महोदयः तस्य मांसप्रत्यारोपणमिति दीर्घकालीन-रोगवशात् १९८७ तमवर्षस्य डिसेम्बर् मासस्य २४ दिनाङ्के दिवङ्गतः । मरणकाले तस्य वयः सप्ततिः (७०) आसन् ।
टिप्पणी[सम्पादयतु]
- ↑ "Padma Awards Directory (1954-2007)". Ministry of Home Affairs. Retrieved 7 December 2010.
- ↑ Attar Chand (1988). M G Ramachandran: My Blood Brother – Google Books. New Delhi: Gian Publishing House. ISBN 81-212-233-7. http://books.google.co.in/books?id=b9a6C949SdUC&printsec=frontcover&dq=m+g+ramachandran&hl=en&ei=ZCP_TYKfJsXqrQeI-fnuDw&sa=X&oi=book_result&ct=result&redir_esc=y#v=onepage&q=m%20g%20ramachandran&f=false.