text:
जीवनचक्रं पुनः पूर्ववत् अन्ववर्तत। आम्रर्तुः पुनरागतः। शिष्टाः मित्रबान्धवाः मिर्ज़ाग़ालिबेन स्वगृहम् आमन्त्रिताः आसन्। वीथिः निरुद्धा इव आसीत्।
क़ासिम्जान्वीथ्यां गृहद्वारात् बहिः कतिचन पर्यंकाः विष्ठिताः आसन्। कतिचन वेत्रपीठिकाः अपि स्थापिताः आसन्। सेवकः तत्र आम्रपूर्णां द्रोणीं न्यदधात्। हाजीमीरः एकस्य आम्रस्य शल्कं निवारयन् अवदत् –
“किं भ्रातः! आम्राणि मधुराणि खलु?”
नवाबशेफ़्तः स्मयमानः अवदत् –
“मिर्ज़ा वदति यत् आम्रेषु द्वौ गुणौ आवश्यकौ – तानि मधुराणि स्युः, बहूनि स्युः च!”
सर्वे आम्राणि खादन्तः आसन् – मिर्ज़ा, हाजीमीरः, नवाबशेफ़्तः, हरगोपालतफ़्तः, मौमिनः, मुफ़्तीसदरुद्दीनः, नवयुवककविः हाली च, किन्तु वैद्यः रज़ीउद्दीनः एकमपि आम्रं न स्पृष्टवान्। सः पानकं पिबन् असीत्। ग़ालिबः पुनः प्रार्थितवान् –
“वैद्यवर्यः, एकम् आम्रम् आस्वादयतु।”
“अहम् आम्राणि न खादामि, भ्रातः, धन्यवादः। मह्यम् एतत् पानकं पर्याप्तम्।”
सर्वे सम्भाषमाणाः आसन्। तावत् एकः पुरुषः स्वस्य गर्दभं चोदयन् उपागतः। हाली तेन सह व्यवाहरत्।
“भ्रातः, अन्यया वीथ्या तीरतु। किमर्थं सर्वान् उत्थापयितुम् इच्छति?”
तावत् गर्दभः आम्रशल्कानि घ्रात्वा तेभ्यः विमुखः अतिष्ठत्। वैद्यः रज़ीउद्दीनः एतत् अवलोकमानः असीत्।
“मिर्ज़ा! किं भवता लक्षितम् एतत्? गर्दभः आम्रशल्कानि घ्रात्वा तानि अत्यजत्। गर्दभाः अपि आम्राणि न खादन्ति।”
झटिति मिर्ज़ा प्रत्युत्तरम् अददात् –
“सत्यम्! गर्दभाः आम्राणि न खादन्ति।”


c: text/html

text:
अथाऽष्टादशोऽध्यायः | मोक्षसंन्यासयोगः
अर्जुन उवाच |
संन्यासस्य महाबाहो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम् |
त्यागस्य च हृषीकेश पृथक्केशिनिषूदन ॥ BG : 18-1 ॥
श्रीभगवानुवाच |
काम्यानां कर्मणां न्यासं संन्यासं कवयो विदुः |
सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः ॥ BG : 18-2 ॥
त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः |
यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यमिति चापरे ॥ BG : 18-3 ॥
निश्चयं शृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम |
त्यागो हि पुरुषव्याघ्र त्रिविधः सम्प्रकीर्तितः ॥ BG : 18-4 ॥
यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत् |
यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम् ॥ BG : 18-5 ॥
एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च |
कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम् ॥ BG : 18-6 ॥
नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते |
मोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः ॥ BG : 18-7 ॥
दुःखमित्येव यत्कर्म कायक्लेशभयात्त्यजेत् |
स कृत्वा राजसं त्यागं नैव त्यागफलं लभेत् ॥ BG : 18-8 ॥
कार्यमित्येव यत्कर्म नियतं क्रियतेऽर्जुन |
सङ्गं त्यक्त्वा फलं चैव स त्यागः सात्त्विको मतः ॥ BG : 18-9 ॥
न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म कुशले नानुषज्जते |
त्यागी सत्त्वसमाविष्टो मेधावी छिन्नसंशयः ॥ BG : 18-10 ॥
न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः |
यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते ॥ BG : 18-11 ॥
अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम् |
भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु संन्यासिनां क्वचित् ॥ BG : 18-12 ॥
पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे |
साङ्ख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम् ॥ BG : 18-13 ॥
अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् |
विविधाश्च पृथक्चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम् ॥ BG : 18-14 ॥
शरीरवाङ्मनोभिर्यत्कर्म प्रारभते नरः |
न्याय्यं वा विपरीतं वा पञ्चैते तस्य हेतवः ॥ BG : 18-15 ॥
तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः |
पश्यत्यकृतबुद्धित्वान्न स पश्यति दुर्मतिः ॥ BG : 18-16 ॥
यस्य नाहंकृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते |
हत्वाऽपि स इमाँल्लोकान्न हन्ति न निबध्यते ॥ BG : 18-17 ॥
ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना |
करणं कर्म कर्तेति त्रिविधः कर्मसंग्रहः ॥ BG : 18-18 ॥
ज्ञानं कर्म च कर्ताच त्रिधैव गुणभेदतः |
प्रोच्यते गुणसङ्ख्याने यथावच्छृणु तान्यपि ॥ BG : 18-19 ॥
सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते |
अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विद्धि सात्त्विकम् ॥ BG : 18-20 ॥
पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान्पृथग्विधान् |
वेत्ति सर्वेषु भूतेषु तज्ज्ञानं विद्धि राजसम् ॥ BG : 18-21 ॥
यत्तु कृत्स्नवदेकस्मिन्कार्ये सक्तमहैतुकम् |
अतत्त्वार्थवदल्पं च तत्तामसमुदाहृतम् ॥ BG : 18-22 ॥
नियतं सङ्गरहितमरागद्वेषतः कृतम् |
अफलप्रेप्सुना कर्म यत्तत्सात्त्विकमुच्यते ॥ BG : 18-23 ॥
यत्तु कामेप्सुना कर्म साहंकारेण वा पुनः |
क्रियते बहुलायासं तद्राजसमुदाहृतम् ॥ BG : 18-24 ॥
अनुबन्धं क्षयं हिंसामनपेक्ष्य च पौरुषम् |
मोहादारभ्यते कर्म यत्तत्तामसमुच्यते ॥ BG : 18-25 ॥
मुक्तसङ्गोऽनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितः |
सिद्ध्यसिद्ध्योर्निर्विकारः कर्ता सात्त्विक उच्यते ॥ BG : 18-26 ॥
रागी कर्मफलप्रेप्सुर्लुब्धो हिंसात्मकोऽशुचिः |
हर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः ॥ BG : 18-27 ॥
अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठो नैष्कृतिकोऽलसः |
विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामस उच्यते ॥ BG : 18-28 ॥
बुद्धेर्भेदं धृतेश्चैव गुणतस्त्रिविधं शृणु |
प्रोच्यमानमशेषेण पृथक्त्वेन धनञ्जय ॥ BG : 18-29 ॥
प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कार्याकार्ये भयाभये |
बन्धं मोक्षं च या वेत्ति बुद्धिः सा पार्थ सात्त्विकी ॥ BG : 18-30 ॥
यया धर्ममधर्मं च कार्यं चाकार्यमेव च |
अयथावत्प्रजानाति बुद्धिः सा पार्थ राजसी ॥ BG : 18-31 ॥
अधर्मं धर्ममिति या मन्यते तमसावृता |
सर्वार्थान्विपरीतांश्च बुद्धिः सा पार्थ तामसी ॥ BG : 18-32 ॥
धृत्या यया धारयते मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः |
योगेनाव्यभिचारिण्या धृतिः सा पार्थ सात्त्विकी ॥ BG : 18-33 ॥
यया तु धर्मकामार्थान्धृत्या धारयतेऽर्जुन |
प्रसङ्गेन फलाकाङ्क्षी धृतिः सा पार्थ राजसी ॥ BG : 18-34 ॥
यया स्वप्नं भयं शोकं विषादं मदमेव च |
न विमुञ्चति दुर्मेधा धृतिः सा पार्थ तामसी ॥ BG : 18-35 ॥
सुखं त्विदानीं त्रिविधं शृणु मे भरतर्षभ |
अभ्यासाद्रमते यत्र दुःखान्तं च निगच्छति ॥ BG : 18-36 ॥
यत्तदग्रे विषमिव परिणामेऽमृतोपमम् |
तत्सुखं सात्त्विकं प्रोक्तमात्मबुद्धिप्रसादजम् ॥ BG : 18-37 ॥
विषयेन्द्रियसंयोगाद्यत्तदग्रेऽमृतोपमम् |
परिणामे विषमिव तत्सुखं राजसं स्मृतम् ॥ BG : 18-38 ॥
यदग्रे चानुबन्धे च सुखं मोहनमात्मनः |
निद्रालस्यप्रमादोत्थं तत्तामसमुदाहृतम् ॥ BG : 18-39 ॥
न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः |
सत्त्वं प्रकृतिजैर्मुक्तं यदेभिः स्यात्त्रिभिर्गुणैः ॥ BG : 18-40 ॥
ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परन्तप |
कर्माणि प्रविभक्तानि स्वभावप्रभवैर्गुणैः ॥ BG : 18-41 ॥
शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च |
ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म स्वभावजम् ॥ BG : 18-42 ॥
शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम् |
दानमीश्वरभावश्च क्षात्रं कर्म स्वभावजम् ॥ BG : 18-43 ॥
कृषिगौरक्ष्यवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम् |
परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम् ॥ BG : 18-44 ॥
स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः |
स्वकर्मनिरतः सिद्धिं यथा विन्दति तच्छृणु ॥ BG : 18-45 ॥
यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् |
स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानवः ॥ BG : 18-46 ॥
श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात् |
स्वभावनियतं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम् ॥ BG : 18-47 ॥
सहजं कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत् |
सर्वारम्भा हि दोषेण धूमेनाग्निरिवावृताः ॥ BG : 18-48 ॥
असक्तबुद्धिः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः |
नैष्कर्म्यसिद्धिं परमां संन्यासेनाधिगच्छति ॥ BG : 18-49 ॥
सिद्धिं प्राप्तो यथा ब्रह्म तथाप्नोति निबोध मे |
समासेनैव कौन्तेय निष्ठा ज्ञानस्य या परा ॥ BG : 18-50 ॥
बुद्ध्या विशुद्धया युक्तो धृत्यात्मानं नियम्य च |
शब्दादीन्विषयांस्त्यक्त्वा रागद्वेषौ व्युदस्य च ॥ BG : 18-51 ॥
विविक्तसेवी लघ्वाशी यतवाक्कायमानसः |
ध्यानयोगपरो नित्यं वैराग्यं समुपाश्रितः ॥ BG : 18-52 ॥
अहंकारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् |
विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ BG : 18-53 ॥
ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति |
समः सर्वेषु भूतेषु मद्भक्तिं लभते पराम् ॥ BG : 18-54 ॥
भक्त्या मामभिजानाति यावान्यश्चास्मि तत्त्वतः |
ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम् ॥ BG : 18-55 ॥
सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मद्व्यपाश्रयः |
मत्प्रसादादवाप्नोति शाश्वतं पदमव्ययम् ॥ BG : 18-56 ॥
चेतसा सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य मत्परः |
बुद्धियोगमुपाश्रित्य मच्चित्तः सततं भव ॥ BG : 18-57 ॥
मच्चित्तः सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात्तरिष्यसि |
अथ चेत्त्वमहंकारान्न श्रोष्यसि विनङ्क्ष्यसि ॥ BG : 18-58 ॥
यदहंकारमाश्रित्य न योत्स्य इति मन्यसे |
मिथ्यैष व्यवसायस्ते प्रकृतिस्त्वां नियोक्ष्यति ॥ BG : 18-59 ॥
स्वभावजेन कौन्तेय निबद्धः स्वेन कर्मणा |
कर्तुं नेच्छसि यन्मोहात्करिष्यस्यवशोपि तत् ॥ BG : 18-60 ॥
ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति |
भ्रामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया ॥ BG : 18-61 ॥
तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत |
तत्प्रसादात्परां शान्तिं स्थानं प्राप्स्यसि शाश्वतम् ॥ BG : 18-62 ॥
इति ते ज्ञानमाख्यातं गुह्याद्गुह्यतरं मया |
विमृश्यैतदशेषेण यथेच्छसि तथा कुरु ॥ BG : 18-63 ॥
सर्वगुह्यतमं भूयः शृणु मे परमं वचः |
इष्टोऽसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम् ॥ BG : 18-64 ॥
मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु |
मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोऽसि मे ॥ BG : 18-65 ॥
सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज |
अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः ॥ BG : 18-66 ॥
इदं ते नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन |
न चाशुश्रूषवे वाच्यं न च मां योऽभ्यसूयति ॥ BG : 18-67 ॥
य इदं परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिधास्यति |
भक्तिं मयि परां कृत्वा मामेवैष्यत्यसंशयः ॥ BG : 18-68 ॥
न च तस्मान्मनुष्येषु कश्चिन्मे प्रियकृत्तमः |
भविता न च मे तस्मादन्यः प्रियतरो भुवि ॥ BG : 18-69 ॥
अध्येष्यते च य इमं धर्म्यं संवादमावयोः |
ज्ञानयज्ञेन तेनाहमिष्टः स्यामिति मे मतिः ॥ BG : 18-70 ॥
श्रद्धावाननसूयश्च शृणुयादपि यो नरः |
सोऽपि मुक्तः शुभाँल्लोकान्प्राप्नुयात्पुण्यकर्मणाम् ॥ BG : 18-71 ॥
कच्चिदेतच्छ्रुतं पार्थ त्वयैकाग्रेण चेतसा |
कच्चिदज्ञानसम्मोहः प्रनष्टस्ते धनञ्जय ॥ BG : 18-72 ॥
अर्जुन उवाच |
नष्टो मोहः स्मृतिर्लब्धा त्वत्प्रसादान्मयाच्युत |
स्थितोऽस्मि गतसन्देहः करिष्ये वचनं तव ॥ BG : 18-73 ॥
सञ्जय उवाच |
इत्यहं वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मनः |
संवादमिममश्रौषमद्भुतं रोमहर्षणम् ॥ BG : 18-74 ॥
व्यासप्रसादाच्छ्रुतवानेतद्गुह्यमहं परम् |
योगं योगेश्वरात्कृष्णात्साक्षात्कथयतः स्वयम् ॥ BG : 18-75 ॥
राजन्संस्मृत्य संस्मृत्य संवादमिममद्भुतम् |
केशवार्जुनयोः पुण्यं हृष्यामि च मुहुर्मुहुः ॥ BG : 18-76 ॥
तच्च संस्मृत्य संस्मृत्य रूपमत्यद्भुतं हरेः |
विस्मयो मे महान् राजन्हृष्यामि च पुनः पुनः ॥ BG : 18-77 ॥
यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः |
तत्र श्रीर्विजयो भूतिर्ध्रुवा नीतिर्मतिर्मम ॥ BG : 18-78 ॥
ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु
ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे
मोक्षसंन्यासयोगो नाम अष्टादशोऽध्यायः || 18||

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
કળશ પુજા
–જમીન પર ચત્તા હાથ રાખવા.
विश्वास धाराशि धरणी शेषनागो परिस्थिता,
उग्धृतासि वराहेण कृत्सेन शतबाहुना.
જમીન પર જવની ઢગલી કરી એક સોપારી મૂકવી.
ॐ यवोऽसि यवराजाऽसि सर्वोत्त्पत्तिकरः शुभम्,
प्राणिनां जीवनोपायः त्वां भूमौ स्थापयाम्यहम्.
–કળશને હાથ અડાડવા.
हेमरोप्यादि संभूतं ताम्रजं सुदृढं नवम्,
कलशं धौत कल्माषं छिद्रवर्ण विवर्जितम्.
–કળશમાં પાણી રેડવું.
जीवनं सर्व जीवानां पावनं पावनात्मकं,
बीज सर्वौषधिनां च तज्जलं पूरयाम्यहम्.
–કળશને નાડાછડી બાંધવી.
सूत्रं कार्पास संभूतं ब्रह्मणा निर्मितं पुरा,
येन बद्धं जगत्सर्वं वेष्टनं कलशस्य च.
–કળશમાં દુર્વા નાખવી.
दूर्वे ह्यमृत संपन्ने शतमूले शतांकुरे,
शतं पातक संहर्ति कलशे त्वां क्षिपाम्यहम्.
પંચપલ્લવ–
अश्वस्थो दुम्बर प्लक्ष आम्र न्यग्रोध पल्लवाः,
पंचभृगा ईमे प्रोक्ताः कलशे निक्षिपाम्यहम्.
પુષ્પ–
विविधं पुष्पं जातं देवानां प्रीति वर्धनम्,
क्षिप्तं यत्कार्य संभूतं कलशे निक्षिपाम्यहम्.
પંચધાન્ય–
धान्यौषधि मनुष्याणां जीवनं परमं स्मृतम्,
क्षिप्तं यत्कार्य संभूतं कलशे निक्षिपाम्यहम्.
સોપારી–
पूगीफलं महद्दीव्यं पवित्र पापनाशनम्,
पुत्रपौत्रादि फलदः कलशे प्रक्षिपाम्यहम्.
દક્ષીણા–
हिरण्यगर्भ गर्भस्थं हेमबीजं विभावसो,
अनंत पूण्य फलदमतः कलशे प्रक्षिपाम्यहम्.
પંચરત્ન–
कनकं कुलिशं नीलं पद्मरागं च मौक्तिकम्,
एतानि पंच रत्नानि कलशे प्रक्षिपाम्यहम.
નાળીયેર–
पिधानं सर्व वस्तुनां सर्व कार्यार्थ साधनम्,
संपूर्ण कलशो येन पात्रं तत्कलशोपरि.
–હાથમાં ચોખા લેવા. વરુણદેવનું ધ્યાન ધરવું.
ॐ अस्मिन्कलशे वरुणं सांगं सपरिवारं सायुधम्,
सशक्तिं आह्वायामि स्थापयामि प्रतिष्ठा सर्व देवानाम्.
मित्रावरुण निर्मिता प्रतिष्ठां ते करोम्यत्र,
कलशे दैवेते सह ॐ वरुणाय नमः.
वरुण सुप्रतिष्ठो वरदो भव पाशहस्तं च वरुणम्,
अम्भसांपतिम् ईश्वरं आवाहयामि यज्ञेऽस्मिन्.
ॐ वरुणाम् आह्वायामि स्थापयामि ध्यायामि.
ચોખા વધાવી દેવા. –કળશની ફરતે ધૂપસળી ફેરવવી.
ॐ पूर्वे ईन्द्राय नमः दक्षिणे यमाय नमः,
पश्चिमे वरुणाय नमः उत्तरे कुबेराय नमः.
–કળશને અનામીકાથી સ્પર્શ કરવો.
गंगे च यमुने चैव गोदावरी सरस्वति,
कावेरी नर्मदे सिंधो जलेऽस्मिन सन्निधिं कुरु.
कलशस्य मुखे विष्णुः कंठे रुद्र समाश्रितः,
मूले तत्र स्थितो ब्रह्मा मध्ये मातृगणा स्मृता.
कुक्षौतु सागराः सर्वे सप्तद्वीपा वसुंधरा,
ॠग्वेदः अथ यजुर्वेदः सामवेदः हि अथर्वणः.
अंगेश्च सहिताः सर्वे कलशाम्बु समाश्रिताः,
अत्र गायत्री सावित्री शांतिः पुष्टिकरी सदा.
त्वयि तिष्ठंति भूतानि त्वयि प्राणा प्रतिष्ठिता,
शिवः स्वयं त्वमेवासि विष्णुः त्वं च प्रजापति.
आदित्या वसवो रुद्राः विश्वेदेवासपैतृकाः,
त्वयितिष्ठंति सर्वेऽपि यतः काम फलप्रदा.
त्वत्प्रसादात् ईमं यज्ञं कर्तुमीहे जलोद्भव,
सान्निध्यं कुरु मे देव प्रसन्नो भव सर्वदा.
–કળશને બે હાથ જોડી નમસ્કાર કરવા.
नमो नमस्ते स्फटिक प्रभाय सुश्वेतहाराय सुमंगलाय,
सुपाशहस्ताय झषासनाय जलाधिनाथाय नमो नमस्ते.
બ્રાહ્મણ હાથમાં ચોખા લઈ આશીર્વાદ આપે.
मा विघ्नं मा च मे पापं मासन्तु परिपंथिनः,
सर्वे भवन्तु सुखीनः सर्वे लोकाः सुखावहाः.
ॐ शांतिः अस्तु पुष्टिः अस्तु तुष्टिः अस्तु बुद्धिः अस्तु अविघ्नमस्तु
आरोग्यमस्तु ऐश्वर्यं अस्तु शास्त्रसमृद्धिः अस्तु ईष्ट संपदस्तु.
યજમાન પર ચોખા વધાવી દેવા. .


text:
सूत्रम्
वैतोऽन्यत्र॥ ३।४।९६
काशिका-वृत्तिः
वाएतो ऽन्यत्र ३।४।९६
लेटः इत्येव। लेट्सम्भन्धिनः एकारस्य वा ऐकाराऽदेशो भवति। अन्यत्र इत्यनन्तरो विधिरपेक्ष्यते। आत ऐ ३।४।९५
इत्येतद् विषयं वर्जयित्वा एत ऐ भवति। सप्ताहानि शासै। अहम् एव पशूनामीशै। मदग्रा एव वो ग्रहा गृह्यान्तै। मद्देवत्यान्येव वः पात्राण्युच्यान्तै। न च भवति। यत्र क्व च ते मनो दक्षं दधस उत्तरम्। अन्यत्र इति किम्?
मन्त्रयैते। मन्त्रयैथे।
न्यासः
वैतोऽन्यत्र। , ३।४।९६
"शासै" इति। उत्तमपुरुषैकवचनमिट्, टेरेत्वम्। "ईशै" इत्यादीनि उदाहरणानि "उपसंवादाशङ्कयोः" ३।४।८
इत्यत्र व्युत्पादितानि। "दधस" इति। "डुधाञ् धारणपोषणयोः" (धा।पा।१०९२), "थासः से" ३।४।८०
, शपः श्लु), "श्लौ" ६।१।१०
इति द्विर्वचनम्, अट्, "घोर्लोपो लेटि वा" ७।३।७०
इत्यकारलोपः॥


text:
पि सुशीला
पि.सुशीला आन्ध्रप्रदेशस्य विजयनगरे क्रि.श. १९३५ तमे वर्षे नवेम्बरमासस्य १३ दिनाङ्के अजायत । दक्षिणभारतस्य लता मङ्गेश्कर् इत्येव प्रसिद्धा एषा दक्षिणभारतस्य प्रसिद्धासु नेपथ्यगायिकासु अन्यतमा अस्ति । कन्नडभाषया, तमिळुभाषया, तेलुगुभाषाया, मलयाळभाषया च अनेकानि गीतानि गीतवती । सामान्यधनिकस्य कुटुम्बे जातायाः अस्याः पिता मुकुन्दरावः प्रसिद्धः न्यायवादी आसीत् । माता शेषम्मा सङ्गीतविषये विशेषेण आसक्ता । तस्मात् प्रदेशात् आगताः घण्ठसालः, द्वारं वेङ्कटस्वामी नाय्डू इत्यादयः । पुत्री एम्. एस्. सुब्बुलक्ष्मीः इव श्रेष्ठा सङ्गीतज्ञा भवेत् इति पित्रोः आशयः आसीत् । सङ्गीते डिप्लोमापदवीं प्रथमश्रेण्या उत्तीर्य क्रि.श. १९५१तमे वर्षे तदानीन्तने मद्रास्नगरे विद्वत्परीक्षां स्वीकृतवती । अध्ययनं कुर्वती एव आकाशवाण्यां गायति स्म । तत् श्रुत्वा आकृष्टः ख्यातसङ्गीतसंयोजकः पेण्ड्याल नागेश्वर राव् "पेट्रताय् " इति तमिळुभाषा चलच्चित्रे गापितवान् । एम्. एम्. राजा इति गायकः अनया सह युगलगीतं गीतवान् । ततः परं पि. सुशीला अवनतिं न दृष्टवती एव । प्राप्तान् सर्वावकाशान् उपयुज्य ४०सहस्रगीतानां स्वामिनी अभवत् । अस्याः उपलब्धिषु सङ्गीतासक्तस्य पत्युः मोहनरावस्य सहकारः अस्ति एव । जयकृष्णः इति अस्याः एकः एव पुत्रः सङ्गीते रुचिमान् अस्ति । स्नुषा सन्ध्या स्वयं नेपथ्यगायिका एव । क्रि.श. १९६०-७०तमे काले अनेकानि गीतानि सुमधुरं गीत्वा भारतसर्वकारस्य उन्नतगौरवं पद्मभूषणं प्राप्तवती । एम्. एस्. विश्वनाथात् आरभ्य ए. आर्. रेहमन्पर्यन्तं बहुभिः सङ्गीतसंयोजकैः सह कार्यं कृतवती । अस्याः आदर्शा गायिका लता मङ्गेश्कर् । राष्ट्रप्रशस्तिं स्वीकर्तुं यदा देहलीं गतवती तदा लतायाः परिचयः प्राप्तः । ततः परं तयोः आत्मीयता संवृद्धा अतः तां एषा दीदि इत्येव सम्बोदयति ।
प्रशस्तिपुरस्काराः[सम्पादयतु]
- क्रि.श. २००८तमे वर्षे पद्मभूषणप्रशस्तिः
-
- पञ्च राष्ट्रप्रशस्तयः ।
- क्रि.श. १९६९तमे वर्षे तमिळुभाषायाः " उयिरेन्त मानिदन् " इति चलच्चित्रस्य ' पाल् पलुवे वान् मीन्दिले' इति गानार्थम्।
- क्रि.श. १९७१तमे वर्षे तमिळुभाषायाः " सिरिसिरि मुव्व " इति चलच्चित्रस्य ' चतुक् कुरुवे किन्न कुत्तुप्पाडु ' इति गानार्थम् ।
- क्रि.श. १९७८तमे वर्षे तेलुगुभाषायाः " सिरिसिरि मुव्व " इति चलच्चित्रस्य ' जमान्दि नादं सायन्दि पादम् ' इति गानार्थम् ।
- क्रि.श. १९८२तमे वर्षे तेलुगुभाषायाः " मेघासन्देशम् " इति चलच्चित्रस्य ' प्रिये चारु सीले एन्थ प्रीतोंवदे ' इति गानार्थम् ।
- क्रि.श. १९८२तमे वर्षे तेलुगुभाषायाः " एम्.एल्.ए. एडुकोण्डलु" इति चलच्चित्रस्य ' गोपालुडु वेणुगोपालुडु ' इति गानार्थम् ।
-
- राज्यप्रशस्तयः
- क्रि.श. १९६९, १९७५, १९७९, १९८९ तमवर्षेषु तमिळनाडुराज्यस्य प्रशस्तिः ।
- क्रि.श. १९७७, १९७८, १९८२, १९८४, १९८७, , १९८९ तमवर्षेषु आन्ध्रप्रदेशराज्यस्य प्रशस्तिः ।
- क्रि.श. १९७१, १९७५, १९७९, १९८५,तमवर्षेषु केरळराज्यस्य प्रशस्तिः ।
- क्रि.श. १९८४, १९८८,तमवर्षयोः महाराष्ट्रराज्यस्य प्रशस्तिः ।
-
- आजीवोपलब्धये
- क्रि.श. १९८८तमे वर्षे तमिळुनाडुसर्वकारस्य " भारतिदर्शनप्रशस्तिः । "
- क्रि.श. २००४तमे वर्षे आन्ध्रप्रदेशसर्वकारस्य "रघुपति वाङ्गय्य प्रशस्तिः । "
- क्रि.श. २००३तमे वर्षे केरळसर्वकारस्य "कमुकर प्रशस्तिः । "
- क्रि.श. २००३तमे वर्षे महाराष्ट्रसर्वकारस्य "शिवाजी प्रशस्तिः । "
-
- अन्यसम्माननानि
- क्रि.श. २००६तमे वर्षे फिलं फेर् आजीवोपलब्धिप्रशस्तिः ।
- क्रि.श. १९७९ तमे वर्षे सङ्गीतकलाभारती आजीवनप्रशस्तिः ।
- क्रि.श. १९९३तमे वर्षे अताराष्ट्रियचित्रोत्सवप्रशस्तिः ।
- क्रि.श. १९९७तमे वर्षे ए.वि.एम्. प्रशस्तिः ।
- क्रि.श २००१तमे वर्षे भारतकलाचरप्रशस्तिः ।
- ५५०सङ्ख्याधिकस्थानेषु सम्माननम् अभवत् ।
अस्याः गानयुक्तानि कानिचन चलच्चित्राणि[सम्पादयतु]
- अनिरीक्षित, भूपतिरङ्ग, संशयफल, सिपायिरामु, गान्धिनगर, वीरकेसरी, साक्षात्कार, कस्तूरिनिवास, जकणाचारि, एडकल्लुगुड्ड ।
- श्रीनाथकविसर्वभौम, पेळ्ळिपुस्तकम्. कुरुप्पिन्ते कनक्कु पुस्तकम्, मार्पु, टू टौन् रौडी, मरणमृदङ्गम्, मुरळिकृष्णुडु, यमडिकि मोगुडु, कृष्णुडु, चिन्नुडु पेद्दुडु, पेळ्ळि चेसि चूडु, संसारं ओक चदुरङ्गम्, शृतिलयलु, स्वाति तिरुनाळ, विश्वनाथ नयकुडु, नाकु पेळ्ळां कावाली, प्रेसिडेण्ट्गारि अब्बायी, मुद्दुल मनवरालु, कल्याणताम्बूलम्, ताण्ड्रदेवरायुडु, चाणक्यशपथम् इत्यादीनि ।


text:
महाकवि भट्टनारायण: ।।
कविनाम - भट्टनारायण:।
आश्रित: - बंगदेशस्य (बंगाल) सेनवंशस्य प्रवर्तक: गौडाधिपति 'आदिसूर:' ।
उपाधि: - कवेर्मृगराजलक्ष्मण:
वर्ण: - ब्राह्मण:
गोत्रम् - शाण्डिल्य
स्थितिकालम् - 750-850 अनुमित: ।
शास्त्रज्ञानम् - योग, सांख्य, वैष्णवदर्शन, छन्दशास्त्र, अलंकारशास्त्र, वैदिकयज्ञज्ञानम् ।
पिता - अज्ञात
माता - अज्ञात
गुरु - अज्ञात
जन्मस्थानम् - कान्यकुब्ज: (कन्नौज)
निवासस्थानम् - बंगदेश: (बंगाल)
काव्यकृतय: - वेणीसंहार-नाटकम्
किम्वदन्तय: -
1- महाकवि भट्टनारायण: कान्यकुब्ल प्रदेशस्य शाण्डिल्यगोत्रीय ब्राह्मण: आसीत् । बंगदेशस्य सेनवंशप्रवर्तक गोडाधिपति आदिसूर: वैदिकानुष्ठानं कारितुं कान्यकुब्जात् एनं पंचब्राह्मणै: सह आहूतवान् । एष: तेषु ब्राह्मणेषु प्रधानतम: आसीत् । दक्षिणास्वरूपेण आदिसूर: एतस्मै पंचग्रामान् अददात्, सभापण्डितरूपेण चाभूषयत् । कालान्तरे भट्टनारायण: अपि बंगालराज्ये एकस्य राजवंशस्य प्रवर्तक: अभूत् ।
2- बंगराजघटकानुसारं 'आदिसूर:' भगवन्तं प्रसादयितुमेकं यज्ञं कर्तुमिच्छति स्म् । तेन स: प्रख्यातकान्यकुब्जीयब्राह्मणं भट्टनारायणम् आमन्त्रितवान् ।
3- एकदा वंगराज्ये अनावृष्टिरभवत् । तन्निवारणाय वंगराज आदिसूर: भट्टनारायणं कान्यकुब्जात् आहूतवान् । भट्टनारायणेन कृतेन यज्ञेन अकालस्य समाप्तिरभवत् ।
4- कान्यकुब्जदेशे बौद्धानाम् अत्याचारं दृष्ट्वा खिन्न: सन् भट्टनारायण: स्वयमेव कान्यकुब्जं परित्यज्य बंगदेशं गत: । तत्रैव स्थायिरूपेण अवसत् ।
एतेषु सर्वाधिकं प्रामाणिकं प्रथममतमेव गृह्यते विद्वद्भि: ।
इति


text:
तण्डुलाः
अयं तण्डुलः भारते वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः । अयं सस्यजन्यः आहारपदार्थः अस्ति । अयं तण्डुलः आङ्ग्लभाषायां Rice इति उच्यते । भारते प्रायः सर्वत्र तण्डुलः उपयुज्यते एव । दक्षिणभारते तु भोजनम् ओदनं विना न भवति एव । ओदनं तण्डुलेन एव सज्जीक्रियते । इदानीं प्रायः जगति सर्वत्र तण्डुलस्य उपयोगः अस्ति एव । अनेन तण्डुलेन न केवलम् ओदनं क्रियते अपि तु पायसं, दध्यन्नं, चित्रान्नम्, आम्लान्नं (पुळियोगरे), दोसा, इड्ली, रोटिका, शष्कुली, यवागूः, पर्पटः, अवदंशः इत्यादयः खाद्यपदार्थाः निर्मीयन्ते । केरले तण्डुलेन “पुट्टु” इत्याख्यम्, आन्ध्रप्रदेशे “पोङ्गल्” इत्याख्यं खाद्यविशेषं निर्मान्ति । तण्डुले बहवः विधाः सन्ति । तेषां वर्णस्य, गात्रस्य, गुणस्य च अनुगुणं प्रभेदाः कृताः सन्ति । तेषु केचन :-
- १. रक्तशालितण्डुलः – रक्तवर्णीयः तण्डुलः । (कन्नडभाषायां “केम्पक्कि” इति वदन्ति ।)
- २. महातण्डुलः – महागात्रः तण्डुलः । (कन्नडभाषायां “दप्पक्कि” इति वदन्ति ।)
- ३. कलमशालितण्डुलः – अङ्कुरयुक्तः तण्डुलः । (कन्नडभाषायां “मोळके अक्कि” इति वदन्ति ।)
- ४. तूर्णकः – शीघ्रं वर्धमानः तण्डुलः ।
- ५. शकुनाहृततण्डुलः – पक्षीन् आकर्षति ।
- ६. सारामुखतण्डुलः – नद्याः जलेन वर्धितः तण्डुलः ।
- ७. दीर्घशुकतण्डुलः – दीर्घेभ्यः व्रीहिभ्यः निर्मितः तण्डुलः ।
- ८. रोध्रशूकतण्डुलः – रक्तवर्णेभ्यः व्रीहिभ्यः निर्मितः तण्डुलः ।
- ९. सुगन्धिकः – सुगन्धयुक्तः तण्डुलः ।
- १०. पुण्ड्रः – श्वेत–पीतमिश्रितवर्णीयः तण्डुलः ।
- ११. पाण्डुः – श्वेतवर्णीयः तण्डुलः ।
- १२. पुण्डरीकः – श्वेतकमलस्य वर्णस्य तण्डुलः ।
- १३. प्रमोदः – सुगन्धयुक्तः तण्डुलः ।
- १४. गौरः – गौरवर्णस्य तण्डुलः ।
- १५. सारिवा – स्त्रीसारपक्षिणः वर्णस्य तण्डुलः ।
- १६. काञ्चनः – स्वर्णस्य वर्णस्य तण्डुलः ।
- १७. महिषशूकः – कृष्णवर्णस्य स्थूलव्रीहेः तण्डुलः ।
- १८. दूषकः –
- १९. कुसुमाण्डकः – पुष्पस्य अन्तः विद्यमानस्य बीजस्य आकारकः तण्डुलः ।
- २०. लाङ्गलः – हलस्य आकारकः तण्डुलः ।
- २१. लोहवालः – अयसः गन्धयुक्तः तण्डुलः ।
- २२. कर्दमः – पङ्कस्य वर्णस्य तण्डुलः ।
- २३. शितभीरुकः - उष्णवातावरणे वर्धमानः तण्डुलः ।
- २४. पतङ्गः – अग्नेः वर्णस्य तण्डुलः ।
- २५. तपनीयः – अग्नौ पचनेन स्वर्णवर्णं प्राप्तः तण्डुलः ।
- एतान् विहाय इतोऽपि बहुविधाः तण्डुलाः सन्ति एव । एते केचन प्रसिद्धाः तण्डुलप्रभेदाः तावदेव ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य तण्डुलस्य स्वभावः[सम्पादयतु]
अयं तण्डुलः मधुररुचियुक्तः । पचनार्थं लघु, लेखनः, तैलांशयुक्तः च । वृष्टिकाले एकत्र स्थिते जले यः तण्डुलः वर्धते सः “शाली” इति उच्यते । शैत्यकाले बीजवपनं कृत्वा घर्मकाले प्राप्यमाणः, अल्पेन एव जलेन वर्धमानः तण्डुलः “व्रीहिः” इति उच्यते । शालितण्डुलेषु रक्तशाली श्रेष्ठः, तथैव व्रीहिषु पुष्टिकशाली (६० दिनेषु वर्धमानः पचनार्थम् अत्यन्तं लघु तण्डुलः) च श्रेष्ठः ।
व्रीहिः[सम्पादयतु]
व्रीहिः एकः धान्यप्रभेदः अस्ति। व्रीहिः भारतवर्षे पूर्व-एषियायाम् अफ्रिकायाम् इटल्याम् उत्तरामेरिकायाः पश्चिमसमुद्रतीरे च अधिकतया उपयुज्यते । स्पैन्-देशे जनाः व्रीहिम् ओलिव्-तैलेन भर्जयित्वा खादन्ति। जपान्-देशे जनाः व्रीहेः साकी-मद्यम् लभन्ते। व्रीहितृणानि उष्णस्थानेषु वर्धन्ते।
- “स्वादु पाकरसाः स्निग्धाः वृष्या बद्धाल्पवर्चसः ।
- कषायानुरसाः पथ्या लघवो मूत्रलाहिमाः ॥“ (अ.हृ.सू ६)
- १. तण्डुलः वीर्यवर्धकः, मूत्रप्रवर्तकः, अल्पमलकरः च ।
- २. तण्डुलः मलस्तम्भकः, स्निग्धः, पचनार्थं लघु च ।
- ३. शाली इत्याख्यः तण्डुलः सदा पथ्यः ।
- ४. रोगिभ्यः अल्पावधौ वर्धमानः तण्डुलः एव दातव्यः ।
- ५. “महाव्रीहिः”, “कृष्णव्रीहिः”, “पारावतकः”, “बेनः”, “शारदः”, “पौष्टिकव्रीहिः” इत्यादिषु व्रीहिषु पौष्टिकव्रीहिः त्रिदोषहरः , शरीरस्य स्थैर्यवर्धकः, रुचिकरः च ।
- ६. पौष्टिकव्रीहिषु अपि गौरवर्णस्य व्रीहिः अत्यन्तं श्रेष्ठः ।
- ७. अपौष्टिकाः अन्ये तण्डुलाः पित्तकारकाः, आम्लविपाकाः, पचनार्थम् अपि जडाः, मूत्रस्य मलस्य च वर्धकाः च ।
- ८. यवः इव दृश्यमानाः स्वेदयुक्ताः, धूमवर्णीयाः तण्डुलाः उष्णस्वभावयुक्ताः, कफवर्धकाः, पित्तवर्धकाः, अत्यधिकतैलांशयुक्ताः, पचनस्य अनन्तरम् आम्लाः भवन्ति च । एतादृशाः तण्डुलाः न उपयोक्तव्याः ।
- ९. दग्धमृत्तिकायां वर्धितः तण्डुलः पचनार्थं लघु, कषायरुचियुक्तः, कफहरः, मलस्य मूत्रस्य च प्रवर्तकः च ।
- १०. क्षेत्रेषु वर्धितः तण्डुलः अत्यन्तं पुष्टिकरः, कफवर्धकः, वीर्यवर्धकः, वातस्य पित्तस्य च निवारकः, पचनार्थं जडः, बुद्धिवर्धकः च ।
- ११. कूपस्य जलेन वर्धितः तण्डुलः मधुरः, बलवर्धकः, लेखनः, अल्पमलकरः, कफकरः, पित्तहरः, वीर्यवर्धकः च ।
- १२. सामान्यायां भूमौ वर्धितः तण्डुलः रुचिकरः, पित्तस्य कफस्य च निवारकः, बुभुक्षायाः वर्धकः, तिक्तमिश्रितकषायरुचियुक्तः, वातकरः च ।
- १३. नूतनः तण्डुलः पचनार्थं जडः, वीर्यवर्धकः च ।
- १४. पुरातनः तण्डुलः आरोग्यार्थं हितकरः । एकवर्षस्य अनन्तरम् उपयुज्यते चेत् एव वरम् ।
- १५. पुरातनं व्रीहिम् एव सङ्गृह्य पुनः वर्धितः तण्डुलः गुणकारी, पाचकः, बलवर्धकः, लेखनः, मलस्तम्भकः च ।
- १६. तण्डुलेन निर्मितः यवागूः बुभुक्षां वर्धयति, स्वेदं जनयति, पिपासां शमयति, ज्वरं च निवारयति ।
- १७. क्षीरेण निर्मितम् ओदनं बलकरं, पचनार्थं जडं च ।
- १८. तण्डुलं भर्जयित्वा निर्मितम् ओदनं रोगनिवारकं, बलवर्धकं च ।


text:
सूत्रम्
ज्वलितिकसन्तेभ्यो णः॥ ३।१।१४०
काशिका-वृत्तिः
ज्वलितिकसन्तेभ्यो णः ३।१।१४०
इतिशब्दः आद्यर्थः। ज्वल दीप्तौ इत्येवम् आदिभ्यो धातुभ्यः कस गतौ इत्येवम् अन्तेभ्यो विभाषा णप्रत्ययो भवति। अचो ऽपवादः। ज्वालः, ज्वलः। चालः, चलः। अनुपसर्गातित्येव, प्रज्वलः। तेनोतेर्णस्य उपसङ्ख्यानं कर्तव्यम्। अवतनोति इति अवतानः।
न्यासः
ज्वलितिकसन्तेभ्यो णः। , ३।१।१४०
"ज्वलिति" इति। ज्वल् इति = आदि येषामिति बहुव्रीहि। विभक्तेस्त्वश्रवणम्, "सुपां सुलुक्" ७।१।३९
इति लुप्तत्वात्। "कसन्तेभ्यः" इति। कसोऽन्ता इति तत्पुरुषः, अन्तशब्द समीपवाची। अथ वा -- कसोऽन्त एषामिति बहुव्रीहिः। अन्तशब्दः समीपवाची, मर्यादावाची वा। "ज्वल दीप्तौ" (धा।पा।८०४,८३१) इति द्विष्पठ()ते-- घटादिषु , परस्ताच्च। "तेभ्यः" इति। तत्रासत्यस्मिन् विशेषणे सन्देहः स्यात्केभ्यो ज्वलादिभ्य इति?
अतस्तन्निरासार्थं ज्वलादयो विशिष्यन्ते-- कसन्ता ये ज्वलादय इति। न घटाद्यन्तर्गणः पर्युदस्तो भवति। कसेः परत्वाद्ये पठ()न्ते तन्निवृत्त्यर्थं कसग्रहणं न भवति, कसमधीत्य वृदिति पाठात्। ननु च घटादिषु ज्वलादीनां पाठो मित्संज्ञार्थः, तत्र विनापि कसन्तग्रहणं कसन्ता एव ग्रहीष्यन्ते,तदनर्थकमिदं विशेषणम्?
नैतदस्ति; असति हि तस्मिन् पूर्वेषां ज्वलादीनामुभयार्थः पाठः स्यात्-- मित्त्वार्थः प्रत्ययार्थश्च। इतरेषां तु प्रत्ययार्थ एव। तस्मात् कसग्रहणं कत्र्तव्यम्। "अचोऽपवादः" इति। ज्वलादीनां पचाज्यन्तः पातित्वात्।
"तनोतेर्णस्योपसंख्यानं कत्र्तव्यम्" इति। णे विधातव्ये तनोतेरपि णस्य प्रतिपादनं कत्र्तव्यम्। प्रतिपादनं तूत्तरत्र चकारस्यानुक्तसमुच्चयार्थत्वात् कत्र्तव्यम्॥
बाल-मनोरमा
ज्वलितिकसन्तेभ्यो णः ७१९, ३।१।१४०
ज्वलिति। आद्यर्थ इति। तथा च ज्वल् इति = आदिर्येषां ते ज्वलितयः, ते च ते कसन्ताश्चेति ज्वलितिकसन्ताःष तेभ्य इति विग्रहः। तदाह-- ज्वलादिभ्य इति। "ज्वल दीप्तौ इत्यारभ्य "कस गतौ" इत्येवमन्तेभ्य इत्यर्थः। वा णः स्यादिति।विभाषेत्यनुवर्तते इति भावः। पक्षेऽजिति। "इगुपधेभ्यः कः" इत्यपि बोध्यम्। उपसङ्ख्यानमिति। "णस्ये"ति शेषः। न संबध्यते इति। "अवतानः" इत्येव भाष्ये उदाहरणादिति भावः।
तत्त्व-बोधिनी
ज्वलितिकसन्तेभ्यो णः ५९९, ३।१।१४०
इतिशब्द आद्यर्थ इति। निपातानामनेकार्थत्वादिति भावः।


text:
हलषष्ठीपूजाविधि:
॥ अथ हलषष्ठीपूजाविधि: ॥
भाद्रपदकृष्णषष्ठी हलपष्ठी । सा वन्ध्याकाकवन्ध्यामृतवन्धादिभिर्वा सुवासिनीभिर्दीर्घायु:पुत्रपौत्रादिसन्तानप्राप्त्यर्थं कार्या । स्नात्वा मध्याह्णसमये इत्युक्तत्वात्सा मध्याह्नव्यपिनी ग्राह्या । प्रात: सुवासिनीपञ्चकमामन्त्र्य पूजास्थानं रङ्गवल्यादिभि: कदलीस्तम्भैश्च मण्डितं कुर्यात् । पञ्चपक्वान्नसहितसौभाग्यद्रव्ययुक्तपञ्चवायनानि सम्पाद्य तथाबदरीशाखां पलाशशाखां कुशस्तम्बं काशस्तम्बं भवानीशङ्करप्रतिमां पूजासामग्रीं च सम्पाद्य मध्याह्णे स्नात्वा धौतवस्त्रावृता श्रृङ्गाराभरणानि च धृत्वा सगीतवादित्रनिर्घोषै: सुवासिनीभि: सह पूजास्थानं प्रविश्य पूजां समारभेत् । तत्र बदरीशाखादीनां रोपणं कृत्वा समन्ततो नूतनवस्त्रेणावेष्टय तदग्रे भवानीशङ्करप्रतिमां स्थापयेत् । ब्राह्मणै: स्थापनं कुर्यादियुक्तत्वात्तदभावे स्त्रिया तत्कर्तुमशक्यत्वात्पतिना सह पूजा कार्येतियुक्तमिति प्रतिभाति । देशकालौ० ममेह जन्मनि जन्मान्तरे च वन्ध्याकाकवन्ध्यामृतवन्ध्यादिदोषपरिहारद्वारा दीर्घायु:श्रीर्विपुलकीर्तियुतपुत्रपौत्राद्यनवच्छिन्नसन्ततिप्राप्त्यर्थं अस्यां हलषष्ठयां भवानीशङ्करदेवताप्रीत्यर्थं षोडशोपचारै: भवानीशङ्करपूजनमहं करिष्ये । तदङ्गत्वेन गणपतिपूजनं आसनविधिं प्रजनने ब्रह्मा तिष्ठत्विति पुरुषसूक्तेन वा न्यासान् कलशपूजनं शङ्खघण्टापूजनं च करिष्ये । गणपतिपूजनादिपूजासम्भारप्रोक्षणान्तं कृत्वा प्रतिमाया अग्न्युत्तारणे प्राणप्रतिष्ठां च कुर्यात । प्राणप्रतिष्ठाविधिश्च सिद्धिविनायकपूजायां द्रष्टव्य: । अथ ध्यानम् । कर्पूरगौरं करुणावतारं संसारसारं भुजगेन्द्रहारम् । सदावसन्तं हृदयारविन्दे भवं भवानीसहितं नमामि ॥ भवानीशङ्कराभ्यां नम इत्यनेन पुरुषसूक्तेन वा षोडशोपचारपूजां कुर्यात् । आवाहनं न जानामीत्यादीना क्षमाप्य यस्य स्मृत्येत्यादिना सम्प्रार्थ्य ततो सखीभिस्सह कथां श्रृणुयात् । ततो ब्राह्मणपूजनं, सुवासिनीपूजनं, वायनं दत्वा, सम्भोज्य, तद्दिने हलकृष्टान्नगोपयोदध्यादिवर्जं भुञ्जीयात् । श्व:प्रात: विसर्जनं कृत्वा पूजापीठं ब्राह्मणाय दत्वा समापयेत् ।
॥ इति हलषष्ठीपूजाविधि: ॥
॥ अथ हलषष्ठीकथाप्रारम्भ: ॥
सूत उवाच । लसत्प्रसन्नवदनां नीलोत्पलदलेक्षणाम् । स्वर्णसिंहासनगतां दिव्यवस्त्रोपशोभिताम् ॥ माणिक्यमणिरत्नोघै: कृताभरणभूषिताम् । वृद्धां देवीं प्रणम्याथ पप्रच्छु: किन्नरस्त्रिय: ॥ स्त्रिय ऊचु: । कृतानि षहुशो देवि त्वत्प्रसादाद्वतानि वै । हलषष्ठीव्रतं सम्यगस्मभ्यं वक्तुमर्हसि ॥ वृद्धोवाच । समाप्ते श्रावणे मासि कृष्णे भाद्रपदस्य च । हलषष्ठी विधातव्या स्त्रीभि:स्वात्महितेच्छया ॥ पुत्रपौत्रप्रदा सा च सुखसौभाग्यवर्धिनी । तद्दिने हलकृष्टान्नं वर्जयेद गोपयो दधि ॥ सुवासिनी; सुप्रभात समामन्त्र्य व्रतार्थिनी । स्नात्वा मध्याह्णसमये धौतवस्त्रावृता तथा ॥ सखीभि: संप्रहृष्टात्मा श्रृङ्गारतिलकादिभि: । गीतवादित्रनिर्घोषै: समाच्छादितदिङमुखा ॥ पूजोपचारमाहृत्य पूजास्थानं प्रविश्य च । रोपयेद बदरीदर्भकाशपालाशपल्लवान् ॥ एकीकृत्य सुवस्त्रेण वेष्टयेन्नूतनेन च । तस्याग्रे तु विधानेन कृत्वा गौरीं शिवं तथा ॥ प्रतिष्ठाप्य प्रतिष्ठाभिर्ब्राह्मणैर्वेदपारगौ: । कुर्यात्प्रयत्नत: पूजां गन्धपुष्पाक्षतादिभि: ॥ धूपैर्दीपै: सनैवेद्यैरुपचारैरनेकधा । एवं पूजां समाप्याथ कथां च श्रृणुयात्तत: ॥ हलषष्ठी व्रतस्यास्य माहात्म्यं सखिभि:सह । आसीच्चन्द्र्पुरे रम्ये चन्द्रभट्ट: सुशो भन: ॥ तस्य पत्नी विशालाक्षी साध्वी पतिपरायणा । द्वे तस्याश्चेटके आस्तां मानाधानेति विश्रुते ॥ वन्ध्याभिस्तिसृभिर्भट्टो राजानं सेवतेऽन्वहम् । तस्मात्प्रसादमासाद्य सम्मानेन समर्चित: ॥ समाप्य सेवां भूपस्य स्वगृहं गन्तुमुद्यत: । स्वगृहं गच्छता तेन द्दष्टं स्वस्थानसेचनम् ॥ न ब्रह्महा न गोध्नोऽहं न कुष्ठी न च दुर्गति: । न चौरो न च पापिष्ठ: कस्मान्मे स्थानसेचनम् ॥ इति चिन्तानतमुख: स संपप्रच्छ वारिदम् ॥ चन्द्रभट्ट उवाच । त्वं मा कथय भोमित्र कुतो मे स्थानसेचनम् । वारिद उवाच । पृष्टश्चैवं त्वया भट्ट सत्यं सत्यं वदाम्यहम् । भोभट्ट त्वमपुत्रोऽसि तस्मात्ते स्थानसेचनम् ॥ श्रुत्वा वचस्तस्य भट्टो दुःखेन परितापित: । गत्वा गेहे न्यपतत स्वाङ्गान्याच्छाद्य वाससा ॥ चिन्तया किं करोमीति पुत्रोत्पत्ति: कथं भवेत् । तत: सुलोचना भार्या तत्सकाशमुपागता ॥ द्दष्टवा सा दुःखितं नाथं प्रोवाच मधुरस्वना ॥ सुलोचनोवाच । भो भो नाथ स्वदु:स्वस्य कारणं कथय प्रभी । हृदयं मेऽन्यथा तूर्णं विदीर्यत्येव निश्चितम् ॥ चन्द्रभट्ट उवाच । श्रुणु प्रिये सभामध्ये प्रोत्थितस्य ममासनम् । अपुत्रकत्वात्संसिक्तं वारिदेनेति दुःखित: ॥ किं करोमि क्व गच्छामि कथं पुत्रस्तु लभ्यते । इति भर्तुर्वच: श्रुत्वा सापि चिन्त:पराऽभवत् ॥ तत: स चन्द्रभट्टोऽपि गतो ऽसौ वनगह्णरम् । व्रतं निरशनं कृत्वा जपन् दुर्गां हृदि स्थिताम् ॥ वनं विवेश स व्याघ्रसिंहशार्दूलसवितम् । वनाद्वनान्तरं गत्वा सोऽपश्यद्देवतालयम् ॥ अधिष्ठितं महादेव्याश्चतुर्द्वारैश्च शोभितम् । स तत्र स्तवनं चक्रेअ महादेव्या द्दढासन: ॥ निराहारस्य जपत;: सिद्धो मन्त्र: प्रयत्नत: । गतान्यहानि बहुश: चन्द्रभट्टस्य धीमत: ॥ अथ रात्रौ कृपायुक्ता महादेवी समागता । वरं ब्रहि वरं ब्रूहि प्रजल्पन् सस्मितानना ॥ देव्युवाच । किं प्रार्थ्यते त्वया वत्स सन्तुष्टा संस्तवेन च । अहमेव वरं दिव्यं दास्यामि तव वाञ्छितम् ॥ इत्युक्तश्चन्द्रभट्टोऽसौ हृष्टस्तां समभाषत ॥ चन्द्रभट्ट उवाच । सह्यं पुत्रं वरं देहि यदि तुष्टासि चण्डिके । देव्युवाच । नैव पुत्रस्त्वदर्थेऽस्ति कुत्रत्यी दीयते मया । पुत्रं विना वरं ब्रूहि यन्मया दीयते द्विज ॥ चन्द्रभट्ट उवाच । प्राणत्यागो विधातव्यो यदि नास्ति सुतोद्भव: । किमन्येन वरेणात्र महादेवीश्वरेश्वरेश्वरी ॥ इत्याकर्ण्य महादेवी चिन्तयाकुलिताब्रवीत् ॥ देव्युवाच । भो भट्ट पुत्रो दत्तस्ते यद्वरं मनसेप्सितम् । तस्येप्सितं न पूर्येत तदैव स मरिष्यति ॥ गृहाणाम्रफलं गच्छ भोभट्ट स्वगृहं प्रति । एतदाम्रफलं विप्र पत्न्यै स्वस्यै प्रदापय ॥ एवं संचिन्तितं तेन धनान्धीभूतचेतसा । लब्ध्वा चित्तेप्सितं पुत्रं भट्टस्तु गृहमागत: ॥ सुलोचनायै तद्दत्तं भक्षणायाग्रजं फलम् । वल्कलाष्ठी च दासीभ्यां दत्वा पुत्रानजीजनत् ॥ दिने दिने ते ववृधु: परामापुर्मुदं गृहे । कदाचिद्दैवसंयोगाच्चन्द्रभट्टसुतोऽभवत् ॥ अप्राप्य चेप्सितं भूमौ स पुत्रो मृत एव स: । एवं हि चेटिकापुत्रौ मृतौ भट्टस्य पश्यत: ॥ ततो बहुणिधं शोकं दु:खं कृत्वा मुहुर्मुहु:। पुनर्जगाम तां दुर्गां संस्मरन् वरदाम्बिकाम् । तुतोष च ततस्तस्मै फलमेकं पुनर्ददौ । आम्रमानीय यत्नेन भार्यायै तत्प्रदत्तवान् ॥ तत्फलप्राशनाद गर्भं पुनर्लेभे कुटुम्बिनी । तस्यां सुत: । समुत्पन्नस्तत्फलस्यैव भक्षणात् ॥ अप्राप्य स्वेप्सितं मातु: पुनरेव ममार स: । देव्या: शरणमापन्न: पुनर्लेभे सुतत्रयम् ॥ याचयित्वेप्सितं किञ्चिदलभन्मृत एव स: । एवं चैव सुतास्तेन लब्ध्वा लब्ध्वातिदुःखित: ॥ देवालयं पुन: प्राप्तौ दम्पती तौ सुतार्थिनौ । सुलोचना च सा गुप्ता तत्रैव च समाविशत् ॥ भट्टस्तु दूरतो देव्या जपं कुर्वन्समाविशत् । दिनानि तत्र पञ्चाशद गतानि स्थितयोस्तयो: ॥ अथ रात्रौ महादेवी सुगुप्तं पुत्रमब्रवीत् ॥ देव्युवाच । दास्याम्यस्मै तथैव त्वां गच्छ गच्छ यथा पुन: । पुत्र उवाच । मया दत्तं महद दुःखं देवि मातु: पितुस्तयो: । नाहं पुनर्गमिष्यामि दुःखदो नैव शर्मकृत् ॥ देव्युवाच । एकवारं पुनर्गच्छ पुनरागच्छ पुत्रक । तत्रेप्सितस्य सम्पूर्तिं पितरौ चेत्करिष्यत: ॥ तदा स्थेयं त्वया पुत्र समागन्तव्यमन्यथा ॥ पुत्र उवाच । तानीप्सितानि कथय महामाये श्रृणोम्यहम् । देव्युवाच । जातकर्मादिकं सर्वं प्रहृष्ट: क्रियते यदि । स्वलङकृतापि ते माता प्रगृह्णाति रजोवृतम् ॥ मलमूत्रसमालिप्तं यदि चैवं च संस्पृशेत् । तदा स्थेयं त्वया पुत्र समागन्तव्यमन्यथा ॥ रुदन्तं वा हसन्तं वा प्रीत्या चुम्बति ते मुखम् । रजोऽवगुण्ठितं खाङ्के पुत्र गृह्णाति ते पिता ॥ तदा स्थेयं० ॥ शय्यास्थितं स्वपन्तं वा पृष्ठ कृत्वा तु न खपेत् । तदा स्थेयं० ॥ भ्राष्ट्रे चणकगोधूमहोलकं यदि लभ्यते । तदा स्थेयं० ॥ चतुष्के वाङकशय्यायां लुण्ठनं यदि लभ्यते । तदा स्थेयं० ॥ नौकायां गोपयो दुग्ध्वा मातुलो भार्यया सह । तदा स्थेयं० ॥ घृताक्तमण्डकांस्तुभ्यं यदि दास्यति भोजने । तदा स्थेयं ० ॥ विवाहो राजपुत्र्या च करोमीति च लालयेत् । वर्षे वर्षे च ते जन्म दिवसे चोत्सवं चरेत् ॥ तदा स्थेयं० ॥ स्वसा यमद्वितीयायां भोजयेत्परया मुदा । तदा स्थेयं० ॥ किमीप्सितैस्तैर्बहुभिर्हलषष्ठीव्रतं चरेत् । तदा स्थेयं ० ॥ त्वदर्थे जननी वत्स सर्वमेतत्करोति चेत् । तदा स्थातव्यमेवेति तदगृहे पुत्र सर्बदा ॥ इति सर्वं श्रुतं तत्र गुप्तया भट्टभार्यया । तत: प्रभाते सा देवी भट्टाय च वरं ददौ ॥ वरं प्रगृह्य भट्टोऽपि तुष्ट: स्वगृहमागत: । सुलोचनापि तदनु समायाता स्वमालयम् ॥ तत: पुत्र: समभवद्दशमे मासि शोभने । ईप्सितं सर्वमप्यस्य सुतस्यापूरितं तंया ॥ यद्यच्च भाषितं देव्या तथा तत्तच्चकार सा । वशीभूय स्थित:पुत्रश्चिरं भट्टस्य सद्मनि ॥ उवाच भट्टभार्या सा नमस्कृत्य सुलोचना । पुत्र सर्वं च यद्देव्या त्वदग्रे कथितं पुरा ॥ श्रुतं तच्च मया सम्यग्गुप्तया तत्र सद्मनि । तत्तदेव समानीय स्थापितं हि त्वदीप्सितम् ॥ पुत्र उवाच । अहं मातस्त्वया क्रीत ईप्सितैस्तै: प्रपूरितै: । हलषष्ठीब्रतस्यास्य प्रभावादमरोऽस्म्यहम् ॥ वृद्धोबाच । इत्थं याश्च प्रकुर्वन्ति हलषष्टीव्रतं शुभम् । न तासां पुत्रविरह: कदाचिन्नैव जायते ॥ हलषष्ठीकथा दिव्या श्रोतव्या परया मुदा । सौभाग्यधनधान्यादि सुखानि च समश्नुते ॥ ब्राह्मणेभ्यस्ततो दानं सधवाभ्यस्तु वायनम् । पात्रे पात्रे ददन्नार्यो लभ्यन्ते पुत्र पौत्रकान् ॥ इत्थं व्रतं या: प्रमदा: प्रकुर्युर्वृद्धाख्यदेव्योक्तकथां निशम्य । ता: पुत्रपौत्रादिसमृद्धियुक्ता: सुधान्यसम्पूर्णगृहा भवन्ति ॥
॥ इति श्रीब्रह्माण्डपुराणे वृद्धाकिन्नरीसंवादे हलषष्टीव्रतकथा समाप्ता ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
महाबळेश्वरम्
महाबलेश्वर –गिरिधाम, वीक्षणस्थानानि (०२१६८) महाराष्ट्रराज्ये स्थित अपूर्वं गिरिधाम एतत् । पुराण्काले महाबलेः राक्षसस्य आवारुस्थानमासीत् । आङ्ग्लानां प्रशासनकाले ग्रीष्मकालिकप्रशासनिककेन्द्रम् आसीत् । इतिहासानुसारं शिवाजी अत्र दुर्गं निर्मितवान् आसीत् । मोगल् सेनापतिना अफझलखानेन सह शिवाजी युद्धमपि कृतवान् । मल्लयुद्धे अफझलखानं मारितवान् । तस्य स्मरणार्थम् अफझलस्य स्मारकं निर्मितम् अस्ति । अत्र पञ्चगङ्गादेवालयः अथवा कृष्णाबायीदेवालयः दर्शनीयः अस्ति । कृष्णानद्याः तथा इतरचतस्रूणां नदीनाम् उगमः अत्र अस्ति । एतत् गिरिधाम सागरस्तरतः ४५०० पादोन्नते प्रदेशे अस्ति । सर् जान् मालकमहोदयः क्रिस्ताब्दे १८५८ तमे वर्षे एतत् गिरिधाम ज्ञातवान् । गिरिधाम्नः उपरिष्टात् दर्शनम् अतीव सन्तोषाय भवति । अत्र अनेकानि वीक्षणस्थानानि सन्ति । अर्थर्स् सीट्,, हार्स् शू पायिण्ट्, पार्सिपायिण्ट् , एल्पिन् स्टेन् पायिण्ट् ब्याबिङ्गटन् पायिण्ट्, बाम्बेपायिण्ट्, केटस् पायिण्ट् इत्यादीनि प्रसिद्धानि सन्ति । वीणासरोवरे नौकाविहारस्य व्यवस्था कृतास्ति । अत्र अनेके जलपाताः अनेकानि सरोवराणि सन्ति । चैना म्यान्स् वाटरफाल्स् , धोबिवाटरफाल्स्, लिङ्गमाल् वाटरफाल्स् प्रसिद्धानि । पेन्नासरोवरम् अद्भुतं रम्यं च । अपायकारिघट्टप्रदेशाः नाम फिट्सगेराल्ड्, कर्जत्, खण्डाल, वायघाट इत्यादिप्रदेशे गमनम् अतीव रोमाञ्चकारि भवति। अत्र विशेषवृक्षाः, वाटिकाः तरुलताश्च सुन्दराः सन्ति । सुन्दरे वने फान्सदेशस्य पैन्वृक्षाः, स्काट्लैण्डदेशस्य प्लम् वृक्षाः, रत्नगिरिप्रदेशस्य आम्रवृक्षाः च सन्ति । पुणे समीपे २४ कि.मी दूरे प्रतापगढदुर्गं , ८० कि.मी दूरे रायगढदुर्गं, १२० कि.मी दूरे पञ्चघनी गिरिधाम च सन्ति । प्रतापगढदुर्गं क्रिस्ताब्दे १६५६ तमे वर्षे शिवाजिमहाराजेन निर्मितम् । अत्र शिवाजिप्रतिमा अस्ति । भाजा गुहा पुणेतः मुम्बयीगमनमार्गे दर्शनीया अस्ति । कैवल्यधाम योगकेन्द्रं जनप्रियम् अस्ति ।
धूमशकटमार्गः[सम्पादयतु]
मुम्बयीतः पुणेपर्यन्तं धूमशकटयानानि सन्ति । पुणे-कोल्हापुरमार्गे वाटर् निस्थानस्य समीपेऽस्ति ।
वाहनमार्गः[सम्पादयतु]
पुणेतः १२० कि.मी । कोल्हापुरमुम्बयी नगरेभ्यः वाहनसम्पर्कः अस्ति । सातारातः ७६ कि.मी । मुम्बयीतः २९० कि.मी । आगस्टतः मेमासपर्यन्तं उत्तमकालः । वासार्यम् उपाहारवसतिगृहाणि सन्ति ।


text:
६ व्याकरणपरिवर्तः
Technical Details
६ व्याकरणपरिवर्तः।
अथ खलु भगवानिमा गाथा भाषित्वा सर्वावन्तं भिक्षुसंघमामन्त्रयते स्म-आरोचयामि वो भिक्षवः, प्रतिवेदयामि। अयं मम श्रावकः काश्यपो भिक्षुस्त्रिंशतो बुद्धकोटीसहस्राणामन्तिके सत्कारं करिष्यति, गुरुकारं माननां पूजनामर्चनामपचायनां करिष्यति, तेषां च बुद्धानां भगवतां सद्धर्मं धारयिष्यति। स पश्चिमे समुच्छ्रये अवभासप्राप्तायां लोकधातौ महाव्यूहे कल्पे रश्मिप्रभासो नाम तथागतोऽर्हन् सम्यक्संबुद्धो लोके भविष्यति विद्याचरणसंपन्नः सुगतो लोकविदनुत्तरः पुरुषदम्यसारथिः शास्ता देवानां च मनुष्याणां च बुद्धो भगवान्। द्वादश चास्यान्तरकल्पानायुष्प्रमाणं भविष्यति। विंशतिं चास्यान्तरकल्पान् सद्धर्मः स्थास्यति। विंशतिमेवान्तरकल्पान् सद्धर्मप्रतिरूपकः स्थास्यति। तच्चास्य बुद्धक्षेत्रं शुद्धं भविष्यति शुचि अपगतपाषाणशर्करकठल्यमपगतश्वभ्रप्रपातमपगतस्यन्दनिकागूथोलिगल्लं समं रमणीयं प्रासादिकं दर्शनीयं वैडूर्यमयं रत्नवृक्षप्रतिमण्डितं सुवर्णसूत्राष्टापदनिबद्धं पुष्पाभिकीर्णम्। बहूनि च तत्र बोधिसत्त्वशतसहस्राण्युत्पत्स्यन्ते। अप्रमेयाणि च तत्र श्रावककोटीनयुतशतसहस्राणि भविष्यन्ति। न च तत्र मारः पापीयानवतारं लप्स्यते, न च मारपर्षत् प्रज्ञास्यते। भविष्यन्ति तत्र खलु पुनर्मारश्च मारपर्षदश्च। अपि तु खलु पुनस्तत्र लोकधातौ तस्यैव भगवतो रश्मिप्रभासस्य तथागतस्य शासने सद्धर्मपरिग्रहायाभियुक्ता भविष्यन्ति॥
अथ खलु भगवांस्तस्यां वेलायामिमा गाथा अभाषत—
पश्याम्यहं भिक्षव बुद्धचक्षुषा
स्थविरो ह्ययं काश्यप बुद्ध भेष्यति।
अनागतेऽध्वानि असंख्यकल्पे
कृत्वान पूजां द्विपदोत्तमानाम्॥१॥
त्रिंशत्सहस्राः परिपूर्णकोट्यो
जिनानयं द्रक्ष्यति काश्यपो ह्ययम्।
चरिष्यती तत्र च ब्रह्मचर्यं
बौद्धस्य ज्ञानस्य कृतेन भिक्षवः॥२॥
कृत्वान पूजां द्विपदोत्तमानां
समुदानिय ज्ञानमिदं अनुत्तरम्।
स पश्चिमे चोच्छ्रयि लोकनाथो
भविष्यते अप्रतिमो महर्षिः॥३॥
क्षेत्रं च तस्य प्रवरं भविष्यति
विचित्र शुद्धं शुभ दर्शनीयम्।
मनोज्ञरूपं सद प्रेमणीयं
सुवर्णसूत्रैः समलंकृतं च॥४॥
रत्नामया वृक्ष तहिं विचित्रा
अष्टापदस्मिं तहि एकमेके।
मनोज्ञगन्धं च विमुञ्चमाना
भेष्यन्ति क्षेत्रस्मि इमस्मि भिक्षो॥५॥
पुष्पप्रकारैः समलंकृतं च
विचित्रपुष्पैरुपशोभितं च।
श्वभ्रप्रपाता न च तत्र सन्ति
समं शिवं भेष्यति दर्शनीयम्॥६॥
तहि बोधिसत्त्वान सहस्रकोट्यः
सुदान्तचित्तान महर्द्धिकानाम्।
वैपुल्यसूत्रान्तधराण तायिनां
बहू भविष्यन्ति सहस्र नेके॥७॥
अनास्रवा अन्तिमदेहधारिणो
भेष्यन्ति ये श्रावक धर्मराज्ञः।
प्रमाणु तेषां न कदाचि विद्यते
दिव्येन ज्ञानेन गणित्व कल्पान्॥८॥
सो द्वादश अन्तरकल्प स्थास्यति
सद्धर्म विंशान्तरकल्प स्थास्यति।
प्रतिरूपकश्चान्तरकल्प विंशतिं
रश्मिप्रभासस्य वियूह भेष्यति॥९॥
अथ खल्वायुष्मान् महामौद्गल्यायनः स्थविर आयुष्मांश्च सुभूतिरायुष्मांश्च महाकात्यायनः प्रवेपमानैः कायैर्भगवन्तमनिमिषैर्नेत्रैर्व्यवलोकयन्ति स्म। तस्यां च वेलायां पृथक् पृथङमनःसंगीत्या इमा गाथा अभाषन्त—
अर्हन्त हे महावीर शाक्यसिंह नरोत्तम।
अस्माकमनुकम्पाय बुद्धशब्दमुदीरय॥१०॥
अवश्यमवसरं ज्ञात्वा अस्माकं पि नरोत्तम।
अमृतेनेव सिञ्चित्वा व्याकुरुष्व विभोजन॥११॥
दुर्भिक्षादागतः कश्चिन्नरो लब्ध्वा सुभोजनम्।
प्रतीक्ष भूय उच्येत हस्तप्राप्तस्मि भोजने॥१२॥
एवमेवोत्सुका अस्मो हीनयानं विचिन्तय।
दुष्कालभुक्तसत्त्वा वा बुद्धज्ञानं लभामहे॥१३॥
न तावदस्मान् संबुद्धो व्याकरोति महामुनिः।
यथा हस्तस्मि प्रक्षिप्तं न तद्भुञ्जीत भोजनम्॥१४॥
एवं च उत्सुका वीर श्रुत्वा घोषमनुत्तरम्।
व्याकृता यद भेष्यामस्तदा भेष्याम निर्वृताः॥१५॥
व्याकरोहि महावीर हितैषी अनुकम्पकः।
अपि दारिद्र्यचित्तानां भवेदन्तो महामुने॥१६॥
अथ खलु भगवांस्तेषा महाश्रावकाणां स्थविराणामिममेवंरूपं चेतसैव चेतःपरिवितर्कमाज्ञाय पुनरपि सर्वावन्तं भिक्षुसंघमामन्त्रयते स्म-अयं मे भिक्षवो महाश्रावकः स्थविरः सुभूतिस्त्रिंशत एव बुद्धकोटीनयुतशतसहस्राणां सत्कारं करिष्यति, गुरुकारं माननां पूजनामर्चनामपचायनां करिष्यति। तत्र च ब्रह्मचर्यं चरिष्यति, बोधिं च समुदानयिष्यति। एवंरूपांश्चाधिकारान् कृत्वा पश्चिमे समुच्छ्रये शशिकेतुर्नाम तथागतोऽर्हन् सम्यक्संबुद्धो लोके भविष्यति विद्याचरणसंपन्नः सुगतो लोकविदनुत्तरः पुरुषदम्यसारथिः शास्ता देवानां च मनुष्याणां च बुद्धो भगवान्। रत्नसंभवं च नामास्य तद् बुद्धक्षेत्रं भविष्यति। रत्नावभासश्च नाम स कल्पो भविष्यति। समं च तद् बुद्धक्षेत्रं भविष्यति, रमणीयं स्फटिकमयं रत्नवृक्षविचित्रितमपगतश्वभ्रप्रपातमपगतगूथोलिगल्लं मनोज्ञं पुष्पाभिकीर्णम्। कूटागारपरिभोगेषु चात्र पुरुषा वासं कल्पयिष्यन्ति। बहवश्चास्य श्रावका भविष्यन्त्यपरिमाणाः, येषां न शक्यं गणनया पर्यन्तोऽधिगन्तुम्। बहूनि चात्र बोधिसत्त्वकोटीनयुतशतसहस्राणि भविष्यन्ति। तस्य च भगवतो द्वादशान्तरकल्पानायुष्प्रमाणं भविष्यति। विंशतिं चान्तरकल्पान् सद्धर्मः स्थास्यति। विंशतिमेवान्तरकल्पान् सद्धर्मप्रतिरूपकः स्थास्यति। स च भगवान् वैहायसमन्तरीक्षे स्थित्वा अभीक्ष्णं धर्मं देशयिष्यति, बहूनि च बोधिसत्त्वशतसहस्राणि बहूनि च श्रावकशतसहस्राणि विनेष्यति॥
अथ खलु भगवांस्तस्यां वेलायामिमा गाथा अभाषत—
आरोचयामि अहमद्य भिक्षवः
प्रतिवेदयाम्यद्य ममा शृणोथ।
स्थविरः सुभूतिर्मम श्रावकोऽयं
भविष्यते बुद्ध अनागतेऽध्वनि॥१७॥
बुद्धांश्च पश्यित्व महानुभावान्
त्रिंशच्च पूर्णानयुतान कोटीः।
चरिष्यते चर्य तदानुलोमिकी-
मिमस्य ज्ञानस्य कृतेन चैषः॥१८॥
स पश्चिमे वीर समुच्छ्रयस्मिन्
द्वात्रिंशतीलक्षणरूपधारी।
सुवर्णयूपप्रतिमो महर्षि-
र्भविष्यते लोकहितानुकम्पी॥१९॥
सुदर्शनीयं च सुक्षेत्र भेष्यति
इष्टं मनोज्ञं च महाजनस्य।
विहरिष्यते यत्र स लोकबन्धु-
स्तारित्व प्राणीनयुतान कोटीः॥२०॥
बहुबोधिसत्त्वात्र महानुभावा
अविवर्त्यचक्रस्य प्रवर्तितारः।
तीक्ष्णेन्द्रियास्तस्य जिनस्य शासने
ये शोभयिष्यन्ति त बुद्धक्षेत्रम्॥२१॥
बहुश्रावकास्तस्य न संख्य तेषां
प्रमाणु नैवास्ति कदाचि तेषाम्।
षडभिज्ञ त्रैविद्य महर्द्धिकाश्च
अष्टाविमोक्षेषु प्रतिष्ठिताश्च॥२२॥
अचिन्तियं ऋद्धिबलं च भेष्यति
प्रकाशयन्तस्यिममग्रबोधिम्।
देवा मनुष्या यथ गङ्गवालिका
भेष्यन्ति तस्यो सततं कृताञ्जली॥२३॥
सो द्वादशो अन्तरकल्प स्थास्यपि
सद्धर्मु विंशान्तरकल्प स्थास्यति।
प्रतिरूपको विंशतिमेव स्थास्यति।
कल्पान्तराणि द्विपदोत्तमस्य॥२४॥
अथ खलु भगवान् पुनरेव सर्वावन्तं भिक्षुसंघमामन्त्रयते स्म-आरोचयामि वो भिक्षयः, प्रतिवेदयामि। अयं मम श्रावकः स्थविरो महाकात्यायनोऽष्टानां बुद्धकोटीशतसहस्राणामन्तिके सत्कारं करिष्यति, गुरुकारं माननां पूजनामर्चनामपचायनां करिष्यति। परिनिर्वृतानां च तेषां तथागतानां स्तूपान् करिष्यति योजनसहस्रं समुच्छ्रयेण पञ्चाशद् योजनानि परिणाहेन सप्तानां रत्नानाम्। तद्यथा सुवर्णस्य रूप्यस्य वैडूर्यस्य स्फटिकस्य लोहितमुक्तेरश्मर्गभस्य मुसारगल्वस्य सप्तमस्य रत्नस्य। तेषां च स्तूपानां पूजां करिष्यति पुष्पधूपगन्धमाल्यविलेपनचूर्णचीवरच्छत्रध्वजपताकावैजयन्तीभिश्च। ततश्च भूयः परेण परतरेण पुनर्विशतीनां बुद्धकोटीनामन्तिके एवरूपमेव सत्कारं करिष्यति, गुरुकारं माननां पूजनामर्चनामपचायनां करिष्यति। स पश्चिमे समुच्छ्रये पश्चिमे आत्मभावप्रतिलम्भे जाम्बूनदप्रभासो नाम तथागतोऽर्हन् सम्यक्संबुद्धो लोके भविष्यति विद्याचरणसंपन्नः सुगतो लोकविदनुत्तरः पुरुषदम्यसारथिः शास्ता देवानां च मनुष्याणां च बुद्धो भगवन्। परिशुद्धं चास्य बुद्धक्षेत्रं भविष्यति समं रमणीयं प्रासादिकं दर्शनीयं स्फटिकमयं रत्नवृक्षाभिविचित्रितं सुवर्णसूत्राच्छोडितं पुष्पसंस्तरसंस्तृतमपगतनिरयतिर्यग्योनियमलोकासुरकायं बहुनरदेवप्रतिपूर्णं बहुश्रावकशतसहस्रोपशोभितं बहुबोधिसत्त्वशतसहस्रालंकृतम्। द्वादश चास्य अन्तरकल्पानायुष्प्रमाणं भविष्यति। विंशतिं चास्य अन्तरकल्पान् सद्धर्मः स्थास्यति। विंशतिमेवान्तरकल्पान् सद्धर्मप्रतिरूपकः स्थास्यति॥
अथ खलु भगवांस्तस्यां वेलायामिमा गाथा अभाषत—
शृणोथ मे भिक्षव अद्य सर्वे
उदाहरन्तस्य गिरामनन्यथाम्।
कात्यायनः स्थविरु अयं मि श्रावकः
करिष्यते पूज विनायकानाम्॥२५॥
सत्कारु तेषां च बहुप्रकारं
बहूविधं लोकविनायकानाम्।
स्तूपांश्च कारापयि निर्वृतानां
पुष्पेहि गन्धेहि च पूजयिष्यति॥२६॥
लभित्व सो पश्चिमकं समुच्छ्रयं
परिशुद्धक्षेत्रस्मि जिनो भविष्यति।
परिपूरयित्वा इममेव ज्ञानं
देशेष्यते प्राणिसहस्रकोटिनाम्॥२७॥
स सत्कृतो लोकि सदेवकस्मिन्
प्रभाकरो बुद्ध विभुर्भविष्यति।
जाम्बूनदाभासु स चापि नाम्ना
संतारको देवमनुष्यकोटिनाम्॥२८॥
बहुबोधिसत्त्वास्तथ श्रावकाश्च
अमिता असंख्या पि च तत्र क्षेत्रे।
उपशोभयिष्यन्ति ति बुद्धशासनं
भवप्रहीणा विभवाश्च सर्वे॥२९॥
अथ खलु भगवान् पुनरेव सर्वावन्तं भिक्षुसंघमामन्त्रयते स्म-आरोचयामि वो भिक्षवः, प्रतिवेदयामि। अयं मम श्रावकः स्थविरो महामौद्गल्यायनोऽष्टाविंशतिबुद्धसहस्राण्यारागयिष्यति, तेषां च बुद्धानां भगवतां विविधं सत्कारं करिष्यति, गुरुकारं माननां पूजनामर्चनामपचायनां करिष्यति। परिनिर्वृतानां च तेषां बुद्धानां भगवतां स्तूपान् कारयिष्यति सप्तरत्नमयान्। तद्यथा सुवर्णस्य रूप्यस्य वैदूर्यस्य स्फटिकस्य लोहितमुक्तेरश्मगर्भस्य मुसारगल्वस्य। योजनसहस्रं समुच्छ्रयेण पञ्चयोजनशतानि परिणाहेन। तेषां च स्तूपानां विविधां पूजां करिष्यति पुष्पधूपगन्धमाल्यविलेपनचूर्णचीवरच्छत्रध्वजपताकावैजयन्तीभिः।
ततश्च भूयः परेण परतरेण विंशतेर्बुद्धकोटीशतसहस्राणामेवंरूपमेव सत्कारं करिष्यति, गुरुकारं माननां पूजनामर्चनामपचायनां करिष्यति। पश्चिमे च आत्मभावप्रतिलम्भे तमालपत्रचन्दनगन्धो नाम तथागतोऽर्हन् सम्यक्संबुद्धो लोके भविष्यति विद्याचरणसंपन्नः सुगतो लोकविदनुत्तरः पुरुषदम्यसारथिः शास्ता देवानां च मनुष्याणां च बुद्धो भगवान्। मनोभिरामं च नामास्य तद्बुद्धक्षेत्रं भविष्यति। रतिप्रपूर्णश्च नाम स कल्पो भविष्यति। परिशुद्धं चास्य तद्बुद्धक्षेत्रं भविष्यति, समं रमणीयं प्रासादिकं सुदर्शनीयं स्फटिकमयं रत्नवृक्षाभिविचित्रितं मुक्तकुसुमाभिकीर्णं बहुनरदेवप्रतिपूर्णमृषिशतसहस्रनिषेवितं यदुत श्रावकैश्च बोधिसत्त्वैश्च। चतुर्विशतिं चास्य अन्तरकल्पानायुष्प्रमाणं भविष्यति। चत्वारिंशच्च अन्तरकल्पान् सद्धर्मः स्थास्यति। चत्वारिंशदेव अन्तरकल्पान् सद्धर्मप्रतिरूपकः स्थास्यति॥
अथ खलु भगवांस्तस्यां वेलायामिमा गाथा अभाषत—
मौद्गल्यगोत्रो मम श्रावकोऽयं
जहित्व मानुष्यकमात्मभावम्।
विंशत्सहस्राणि जिनान तायिना-
मन्यांश्च अष्टौ विरजान द्रक्ष्यति॥३०॥
चरिष्यते तत्र च ब्रह्मचर्यं
बौद्धं इमं ज्ञान गवेषमाणः।
सत्कारु तेषां द्विपदोत्तमानां
विविधं तदा काहि विनायकानाम्॥३१॥
सद्धर्मु तेषां विपुलं प्रणीतं
धारेत्व कल्पान सहस्रकोट्यः।
पूजां च स्तूपेषु करिष्यते तदा
परिनिर्वृतानां सुगतान तेषाम्॥३२॥
रत्नामयान् स्तूप सवैजयन्तान्
करिष्यते तेष जिनोत्तमानाम्।
पुष्पेहि गन्धेहि च पूजयन्तो
वाद्येहि वा लोकहितानुकम्पिनाम्॥३३॥
तत्पश्चिमे चैव समुच्छ्रयस्मिन्
प्रियदर्शने तत्र मनोज्ञक्षेत्रे।
भविष्यते लोकहितानुकम्पी
तमालपत्रचन्दनगन्ध नाम्ना॥३४॥
चतुर्विशपूर्णान्तरकल्प तस्य
आयुष्प्रमाणं सुगतस्य भेष्यति।
प्रकाशयन्तस्यिम बुद्धनेत्रीं
मनुजेषु देवेषु च नित्यकालम्॥३५॥
बहुश्रावकातस्य जिनस्य तत्र
कोटी सहस्रा यथ गङ्गवालिकाः।
षडभिज्ञ त्रैविद्य महर्द्धिकाश्च
अभिज्ञप्राप्ताः सुगतस्य शासने॥३६॥
अवैवर्तिकाश्चो बहुबोधिसत्त्वा
आरब्धवीर्याः सद संप्रजानाः।
अभियुक्तरूपाः सुगतस्य शासने
तेषां सहस्राणि बहूनि तत्र॥३७॥
परिनिर्वृतस्यापि जिनस्य तस्य
सद्धर्मु संस्थास्यति तस्मि काले।
विंशच्च विंशान्तरकल्प पूर्णा
एतत्प्रमाणं प्रतिरूपकस्य॥३८॥
महर्द्धिकाः पञ्च मि श्रावका ये
निर्दिष्ट ये ते मय अग्रबोधये।
अनागतेऽध्वानि जिनाः स्वयंभुव-
स्तेषां च चर्यां शृणुथा ममान्तिकात्॥३९॥
इत्यार्यसद्धर्मपुण्डरीके धर्मपर्याये व्याकरणपरिवर्तो नाम षष्ठः॥


text:
कालपुरुषस्य आत्मादिविभागः।
अध्यायेऽस्मिन् ग्रहाणां नामस्वरूपादिकं वर्ण्यते। विश्वस्मिन् विश्वे दृश्यमानचराचरजगत्सर्वं कालपुरुषेण प्रभावितः वर्तते । तदुक्तं यथा-“कालः पचति भूतानि। कालः संहरति प्रजाः। कालः सुप्तेषु जागर्ति। कालो हि दुरतिक्रमः।।“ चराचरमिदं ग्रहमयं जगत् कालपुरषस्य अङ्गः भवति। कालपुरुषस्य अङ्गविभागः, यथा मेषादि द्वादशराशिषु दर्शितः तथा एव रव्यादिग्रहाणाम् अपि प्रदर्शितं वर्तते। राशिस्वामिनः ग्रहाः एव भवन्ति। अतः ग्रहाः एवं कालपुरुषः अनयोः सम्बन्धः वर्तते एव। आदौ कालपुरुषस्य ग्रहाणां सम्बन्धः विव्रीयते।
कालपुरुषस्य आत्मा सूर्यः, चन्द्रः मनः, सत्वं कुजः, बुधः वचं, गुरुः ज्ञानसुखे, शुक्रः कामं, शनिः दुःखं भवति।
अत्र सत्वं नाम किम्? इति जिज्ञासिते सत्वस्य लक्षणं लिख्यते-“अधिकारकरं सत्त्वं वासनाभ्युदयागमे”। तदुच्यते- सत्वशब्दः शौर्यपर्यायः वर्तते। सिंहादीनां सहजपराक्रमः वर्तते। तादृक्-सहजपराक्रमं सत्वशब्देन मन्यते। तत्तु कुजेन चिन्त्यते। ज्ञानसुखे इति द्वन्द्वसमासः, ज्ञानं च सुखे च ज्ञानसुखे इति विग्रहः। कालपुरुषस्य ज्ञानसुखे बृहस्पतिः भवति। शुक्रः, कालपुरुषस्य मदनः अर्थात् कामः भवति। सङ्गीतसाहित्यादि ज्ञानं शुक्रस्य, वेदशास्त्रादि ज्ञानं जीवसुखमपि च गुरोः कारकत्वं भवति। सुखं द्विविधं, तच्च सात्विकः राजसिकः इति। सात्विकसुखं गुरोः कारकत्वं भवति। राजसिकसुखं शुक्रस्य कारकं भवति। दुःखं शनेः कारकत्वं भवति। दुःखं कीदृशम्? उक्तः यथा- शव-आशौच-दीक्षा-बन्धु-नाश-व्याधि-मरणादयोः चिन्तनीयाः।
“कालात्मा दिनकृन्मनस्तुहिनगुः सत्वं कुजो ज्ञो वचो ।
जीवो ज्ञानसुखे सितश्च मदनो दुःखं दिनेशात्मजः ।"
अत्र स्मर्तव्यः अंशः -
आत्मा-मन-सत्वं-वच-ज्ञानसुखे-मदन-दुखं कालपुरुषस्य अङ्गानि, एतेषां क्रमेण रव्यादिग्रहाः कारकाः भवन्ति। तच्च कोष्टके लिखितः।-
आत्मादिभूतेषु ग्रहेषु बलवत्सु जातस्य पुरुषस्य आत्मादयः कारकाः अपि बलिनः भवन्ति। दुर्बलेषु ग्रहेषु जातस्य आत्मादि कारकाः दुर्बलाः भवन्ति। आत्मादीनां ग्रहाणां च अन्योन्यसम्बन्धः वर्तते इति ज्ञातव्यम्। सर्वेन्द्रियेषु मनः एव प्राधान्यं भवति। अतः मनोबलस्य चन्द्रेण सह अन्योन्यसम्बन्धः वर्तते। यदि चन्द्रः बली तर्हि मनसः बलत्वं भवति। अतः सिद्धं यत् ग्रहेषु चन्द्रबलत्वस्य प्राधान्यमिति। मनोबलेन विना इतरकारकाणां बलवत्वे फलं न भवति। अतः चन्द्रबलप्राधान्यमुच्यते। तच्च उक्तं यथा-
“अमृतकिरणवीर्याद्वीर्यमाश्रित्य सर्वे विदधाति फलमेते खेचराः साध्वसाधु।
निजनिजविषयेषु व्याप्रियन्ते यथामून्लहमिह मनसैवाधिष्ठितानीन्द्रियाणि।"
एतदुक्तं वराहमिहिराचार्येण बृहत्संहितायां यथा-
“आत्मा सहैति मनसा मनइन्द्रियेण। स्वर्थेन चेन्द्रियगणः एवमेषः।
योगोऽयमेव मनसः किमगम्यस्ति। यस्मिन् मनो व्रजति तत्र गतोऽयमात्मा।।"
इति संहितावचनेन आत्ममनसोः अन्योन्यश्रयत्वात् एकस्य बलवशाद् इतरस्य बलसिद्धिः।
प्रयोजनम्- जातके प्रश्ने वा, पीडितग्रहे देहतः अपि तदङ्गभावात्मगुणपीडनं वक्तव्यं भवति। बलिष्ठग्रहे पुष्टिः वदेत्। तच्च लघुजातके-
“आत्मादयो गगनतरौः बलिभिः बलवत्तराः। दुर्बलैः दुर्बला ज्ञेया विपरीतं शनेः स्मृतम्।।"
शनेः विशेषता वर्तन्ते। शनिः बलवते दुखं न्यूनम् । शनिः दुर्बले दुःखादिक्यम् एवं विपरीतक्रमेण चिन्तनीयम्।
Dr Muralisham H
Asst. Prof in Maharshi Mahesh Yogi Vedic Vishwavidhyala


text:
सूत्र १२
उभयथापि न कर्मातस्तदभाव: ॥१२॥
उभयथापि न कर्मातस्तदभाव: ।
इदानीं परमाणुकारणवादं निराकरोति ।
स च वाद इत्थं समुत्तिष्ठाति ।
पटादीनि हि लोके सावयवाइ द्रव्याणि स्वानुगतैरेव संयोगसचिवैस्तन्त्वादिभिर्दव्यैरारभ्यमाणानि दृष्टानि ।
तत्सामान्येन यावत्किंचित्सावयवंतत्सर्वं स्वानुगतैरेव संयोगसचिवैस्तैस्तैर्दव्यैरारब्धमिति गम्यते ।
स चायमवयवावयविविभागो यतो निवर्तते सोऽपकर्षपर्यंन्तगत: परमाणु: ।
सर्वं चेदं जगाद्निरिसमुद्रादिकं सावयवं सावयवत्वाच्चाद्यन्तवत् ।
न चाकारणेन कार्येण भवितव्यमित्यत: परमाणवो जगत: कारणमिति कणभुगभिप्राय: ।
तानीमानि चत्वारि भूतानि भूम्युदकतेज: पवनाख्यानि सावयवानुपलभ्य चतुर्विधा: परमाणव: परिकल्प्यन्ते ।
कर्मणो निमित्तमभ्युपगम्येत तस्यासंभवान्नैवाणुप्वाद्यं कर्म स्यात् ।
न हि तस्यामवस्थायामात्मगुण: प्रयत्न: संभवति शरीराभावात् ।
शरीरप्रतिष्ठे हि मनस्यात्मन: संयोगे सत्यात्मगुण: प्रयत्नो जायते ।
एतेनाभिघाताद्यपि दृष्टं निमित्तं प्रत्याख्यातव्यम् ।
सर्गोत्तरकालं हि तत्सर्वं नाद्यस्य कर्मणो निमित्तं संभवति ।
अथादृष्टमाद्यस्य कर्मणो निमित्तमित्युच्येत तत्पुनरात्मसमवायि वा स्यादणुसमवायि वा ।
उभयथापि नादृष्टनिमित्तमणुषु कर्मावकल्पेतादृष्टस्याचेतनत्वात् ।
न हयचेतनं चेतनेनानधिष्ठितं स्वतन्त्रं प्रवर्तने प्रवर्तयति वेति साङ्ख्यप्रक्रियायामभिहितम ।
आत्मनश्चानुत्पन्नचैतन्यस्य तस्यामवस्थायामचेतनात्वात ।
आत्मसमवायित्वाभ्युपगमाच्च नादृष्टमणुषु कर्मणो निमित्तं स्यादसंबन्धात् ।
अदृष्टवता पुरुषेणास्त्यणूनां संबन्ध इति चेत्संबन्धसातत्यात्प्रवृत्तिसातत्यप्रसङ्गो नियामकान्तराभावात् ।
तदेवं नियतस्य कस्यचित्कर्मनिमित्तस्याभावान्नाणुष्वाद्यं कर्म स्यात् ।
कर्माभवात्तन्निबन्धन: संयोगो न स्यात् ।
संयोगाभावाच्च तन्निबन्धनं व्द्यणुकादिकार्यजातं न स्यात् ।
संयोगश्चाणोरण्वन्तरेण सर्वात्मना वा स्यादेकदेशेन वा ।
सर्वात्मना चेदुपचयानुपपत्तेरणुमात्रत्वप्रसङ्गो दृष्टविपर्ययप्रसङ्गश्च ।
प्रदेशवतो द्रव्यस्य प्रदेशवता द्रव्यान्तरेण संयोगस्य दृष्टत्वात् ।
एकदेशेन चेत्सावयवत्वप्रसङ्ग: ।
परमाणूनां कल्पिता: प्रदेशा: स्युरिति चेत् ।
कल्पितानामवस्तुत्वादवस्त्वेव संयोग इति वस्तुन: कार्यस्यासमवायिकारणं न स्यात ।
असति चासमवायिकारणे व्द्यणुकादि कार्यद्रव्यं नोत्पद्येत ।
यथा चाइद्सर्गे निमित्ताआवात्संयोगोत्पत्त्यर्थं कर्म नाणूनां संभवत्येवं महाप्रलयेऽपि विभागोत्पत्त्यर्थं कर्म नैवाणूनां संभवेत् ।
न हि तत्रापि किंचिन्नियतं तन्निमित्तं दृष्टमस्ति ।
अदृष्टमपि भोगप्रसिद्धयर्थं न प्रलयप्रसिद्धयर्थमित्यतो निमित्ताभावान्न स्यादणूनां संयोगोत्पत्त्यर्थं विभागोत्पत्त्यर्थं वा कर्म ।
अतश्च संयोगविभागाभावात्तदायत्तयो: सर्गप्रलययोरभाव: प्रसज्येत ।
तस्मादनुपपन्नोऽयं परमाणुकारणवाद: ॥१२॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
वैश्यः
ऊरुतदस्य यद्वैश्यः - इति वैश्यवर्णो, ब्रह्मणोरुतः संजात इति मन्यते । समाजस्यार्थिकविकासो वैश्यवर्णस्य दायित्वमासीत् । वाणिज्यं-पशुरक्षा च कृष्यादानरतिः शुचिः । वेदाध्ययनसम्पन्नः स वैश्य इति संज्ञितः ॥ इति महाभारत कथानाद्वैश्यःपशूनां रक्षणं, वाणिज्यं , यजनं,दानं,वेदाध्ययनं, चेति कर्माणि कुर्वन् धनसमृद्ध्या, अन्नसमृद्ध्या च राष्ट्रपालने सहयोगं यच्छेत् । अपि च-
- वैश्यस्यापि हि यो धर्मस्तं ते वक्ष्यामि शाश्वतम् ।
- दानमध्ययनं यज्ञः शौचेन धनसञ्चयः ॥
- पितृक्त् पालयेद् वैश्यो युक्तः सर्वान् पशूनिह ।
- विकर्म तद् भवेदन्यत कर्म यत् स समाचरेत् ॥
- रक्षया स हि तेषां वै महत् सुखमवाप्नुयात् ।
- प्रजापतिर्हि वैश्याय सृष्ट्वा परिददौ पशून् ॥
इति महाभारतस्यैव शान्तिपर्वस्थ श्लोकैर्वैश्येनानुपालयमानो धर्मः क इति स्पष्टमवगम्यते ।
अन्नसम्पत्त्या,पशुसम्पत्त्या,रत्नवस्त्रादिसम्पत्त्या च यदि वैश्यो राष्ट्रं न संवर्धयति तर्हि क्षुधार्ताः जीर्णवस्त्रधारिणो ब्राह्मण अध्ययनाध्यापने, क्षत्रियः प्रजापालनं दुष्टदमनं, शूद्राश्च परिचर्यादिकं स्व कर्तव्यं न पालयेयुः । अत एवोक्तं- ‘यदि न स्युस्तथा वैश्या न भवेयुस्तथा परे-’ इति वैश्यवर्णेनैव राष्ट्रस्यार्थिकस्थितिः सुदृढा भवति । वैश्याः सततं धनार्जनपराः, अधर्मेण मार्गेण धनार्जनं च न कुर्युरित्यतो वेदाध्ययनं-यजनं-दैवताराधनं-दानं-ब्राह्मणानामादर इत्येवं सदाचारैरुपदिश्यन्ते । चतुर्षु वर्णेषु वैश्यवर्णस्यैव लोकोदरपूरणभारोऽस्ति । ब्राह्मणेभ्यो दानरूपेण,क्षत्रियेभ्यो ‘कर’ रूपेण, शूद्रेभ्यो पारिश्रमिक रूपेण च यात्किञ्चिदपि ददत् सर्वेषामुदराणि पूरयत्यसौ ।


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
स्थानिवदादेशोऽनल्विधौ॥ १।१।५५
पदच्छेदः॥
स्थानिवत् ० ५८ आदेशः १।१ ५८ अनल्विधौ ७।१
समासः॥
अल्विधौ इत्यत्र अर्थानुरोधात् चतुर्विधः समासः।
(१) अलः (५।१) परस्य विधिः अल्विधिः, पञ्चमीतत्पुरुषः।
(२) अलः (६।१) स्थाने विधिः अल्विधिः, षष्ठीतत्पुरुषः।
(३) अलि विधिः अल्विधिः, सप्तमीतत्पुरुशः।
(४) अला विधिः अल्विधिः, तृतीयातत्पुरुषः।
न अल्विधिः अनल्विधिः, तस्मिन् अनल्विधौ, नञ्तत्पुरुषः॥
स्थानम् अस्य अस्ति इति स्थानी {५।२।११४} इत्यनेन इनिः-प्रत्ययः।
अर्थः॥
आदेशः स्थानिवत् भवति, अल्विधिं वर्जयित्वा। तत्र आदेशाः अष्टधा भवन्ति - धातु-अङ्ग-कृत-तद्धित-अव्यय-सुप्-तिङ्-पदादेशाः॥
उदाहरणम्॥
धात्वादेशः - भविता, भवितुम्, भवितव्यम्। वक्ता, वक्तुम्, वक्तव्यम्।
अङ्गादेशः - केन, काभ्याम्, कैः।
कृदादेशः - प्रकृत्य, प्रहृत्य।
तद्धितादेशः - दध्नि संस्कृतम् दधिकम्, अद्यतनम्।
अव्ययादेशः - प्रकृत्य, प्रहृत्य।
सुबादेशः - पुरूषाय, वृक्षाय।
तिङादेशः - अकुरुताम्, अकुरुतम्।
पदादेशः - ग्रामो नः स्वम्, ग्रामो वः स्वम्।
अल्विधौ स्थानिवत् न भवति, तद्यथा -
अलः (५।१) विधिः - द्यौः, पन्थाः, सः।
अलः (६।१) विधिः - द्युकामः।
अलि (७।१) विधिः - कः इष्टः।
अला (३।१) विधिः - महोरस्केन, व्यूढोरस्केन।
काशिका-वृत्तिः
स्थानिवदादेशो ऽनल्विधौ १।१।५६
स्थान्यादेशयोः पृथक्त्वात् स्थान्याश्रयं कार्यम् आदेशे न प्राप्नोति इत्ययमतिदेश आरभ्यते। स्थानिना तुल्यं वर्तते इति स्थानिवत्। स्थानिवदादेशो भवति स्थान्याश्रयेषु कार्येष्वनलाश्रयेषु, स्थान्यलाश्रयाणि कार्याणि वर्जयित्वा। न अल्विधिरनल्विधिः इत्यर्थः। किम् उदाहरणम्?
धात्वङ्गकृत्तद्धिताव्ययसुप्तिङ्पदाऽदेशाः। धात्वादेशो धातुवद् भवति। अस्तेर् भूः २।४।५२
। ब्रुवो वचिः २।४।५३
। आर्धधातुकविशये प्रागेवाऽदेशेषु कृतेषु धातोः ३।१।९१
इति तव्याऽदयो भवन्ति। भविता। भवितुम्। भवितव्यम्। वक्ता। वक्तुम्। वक्तव्यम्
। अङ्गाऽदेशो ऽङ्गवद् भवति केन। काभ्याम्। कैः। किमः कः ७।२।१०३
इति काऽदेशे कृते ऽङ्गाऽश्रया इनदीर्घत्वाइस्भावाः भवन्ति। कृदादेशः कृद्वद् भवति प्रकृत्य। प्रहृत्य। क्त्वो ल्यबादेशे कृते ह्रस्वस्य पिति कृति तुक् ६।१।६९
इति तुग् भवति। तद्धिताऽदेशः तद्धितवद् भवति दाधिकम्। अद्यतनम्। कृत्तद्धितसमासाश्च १।२।४६
इति प्रातिपदिकसंज्ञा भवति। अव्ययाऽदेशो ऽव्ययवद् भवति प्रस्तुत्य। प्रहृत्य। उपहृत्य। उपस्तुत्य। अव्ययादाप्सुपः २।४।८२
इति सुब्लुग् भवति। सुबादेशः सुब्वद् भवति वृक्षाय। प्लक्षाय। सुपि च ७।३।१०२
इति दीर्घत्वं भवति। तिङादेशः तिङ्वद् भवतिअकुरुताम्। अकुरुतम्। सुप्तिङनतं पदम् १।४।१४
इति पदसंज्ञा भवति। पदाऽदेशः पदवद् भवति ग्रामो वः स्वं। जनपदो नः स्वम्। पदस्य ८।१।१६
इति रुत्वं भवति। वत्करनं किम्?
स्थानी आदेशस्य संज्ञा मा विज्ञायि इति। स्वाऽश्रयम् अपि यथा स्यात्। आङो यमहनः १।३।२८
आहत, आवधिष्ट इति आत्मनेपदम् उभयत्र अपि भवति। आदेशग्रहणं किम्?
आनुमानिकस्य अप्यादेशस्य स्थानिवद्भावो यथा स्यात्। पचतु एरुः ३।४।८६
। अनल्विधौ इति किम्?
द्युपथितदादेशा न स्थानिवद् भवन्ति। द्यौः, पन्थाः, सः इति। हल्ङ्याब्भो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल् ६।१।६६
इति सुलोपो न भवति।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
स्थानिवदादेशोऽनल्विधौ १४४, १।१।५५
आदेशः स्थानिवत्स्यान्न तु स्थान्यलाश्रयविधौ। इति स्थानिवत्त्वात् सुपि चेति दीर्घः। रामाय। रामाभ्याम्॥
न्यासः
स्थानिवदादेशोऽनल्विधौ। , १।१।५५
स्थानं प्रसङ्गः, स च पूर्वमुक्तस्वरूपः। अतिदेशोऽनेकप्रकारः- निमित्ताति-
देशः; व्यपदेशातिदेशः, शास्त्रातिदेशः, रूपातिदेशः, कार्यातिदेशश्चेति। तत्र
तावन्निमित्तमशक्यमतिदेष्टुम, न हि धात्वादिधर्माः शब्दप्रवृत्तिनिमित्तभूता धात्वादिव्यक्त्याश्रिता वस्त्वन्तरमादेशं प्रापयितुम्, प्रापयितुं पार्यन्ते; यथा-
ब्राआहृणवदस्मिन् क्षत्रिये वर्त्तितव्यमिति ब्राआहृणशब्दप्रवृत्तिनिमित्तं न शक्यं क्षत्रिये प्रापयितुम्, तद्वत् तस्मादशक्यत्वात् नेह निमित्तादेश आश्रीयते। नापि
व्यपदशातिदेशः; संज्ञासंज्ञिसम्बन्धादभिन्नत्वात्। संज्ञासंज्ञिसम्बन्धे हि वत्करण-
स्यानर्थक्यं स्यात्, विनापि तेन तत्सिद्धेः। अप्रधानत्वाच्च नात्र व्यपदेशातिदेशो युक्त आश्रीयतुम्। अत एव शास्त्रातिदेशोऽपि। अप्रधानत्वं तु तयोरपि कार्यं
प्रत्यङ्गभूतत्वात्। रूपातिदेशस्याप्याश्रयणमयुक्तम्" निष्फलत्वात्। यदि ह्रादेशस्य स्थानिनोरूपमतिदिश्येत; आदेशस्य वैयथ्र्यं स्यात्। "द्विर्वचनेऽचि" १।१।५८
इत्यत्र रूपातिदेशेऽपि न भवत्यादेशवैयथ्र्यम्, द्वर्वचनादुत्तरकालं श्रवणार्थत्वात्। तस्मादतिदेशान्तराश्रयणस्यायुक्तत्वात् कार्यातिदेश आश्रीयते। "स्थानिना तुल्यं वर्तते" इति। तत्तुल्यकार्यत्वात्, "तेन तुल्यम्" ५।१।११४
। "स्थान्याश्रयेषु" इति।
स्थानी आश्रय एषामिति बहुव्रीहिः। "अनलाश्रयेषु" इति। अल आश्रय एषामिति बहुव्रीहि
कृत्वा न अळाश्रयाणि अनलाश्रयाणीति नञ्समासः। अनन्तरोक्तमेवार्थं विस्पष्टीकर्तृमाह- "स्थान्यलाश्रयाणि" इत्यादि। स्थानी अल् आश्रयोयेषां तानि तथोक्तानि। आश्रयग्रह-णेन सूत्रे योऽल्विधिशब्दः, सोऽलाश्रयो विधिरल्विधिरित्युत्तरपदलोपी समास इति
दर्शयति। स पुनः समासो मयूरव्यंसकादित्वात् समासं कृत्वा नञ्समासः कृतः। न
अल्विधिरनल्विधिः" इति। पुनरलाश्रयो विधिः?
यो वर्णमात्राश्रितः। यस्तु समुदाया-
श्रितः सोऽनलाश्रयः। कार्यशब्देन क्मसाधनेन विधिशब्दस्यार्थमाचक्षाणः "विधीयते"
इति विधिरिति तस्य कर्मसाधत्वं दर्शयति।
"किमुदाहरणय्िति प्रश्नः। "धात्वाद्यादेशाः प्रयोजनम्" इत्युत्तरम्।
प्रयुज्यतेऽनेनेति प्रयोजनम्, उदाहरणेन च प्रयुज्यत इति। अर्थात् प्रश्नानुरूपं
प्रतिवचनम्।
ननु चार्धधातुके परतो भाव्यमादेशाभ्याम्, तत्र किमत्रादेशेनेत्यत आह-
"आर्धधातुके विषये" इति। "प्रकृत्य" इत्यादि। "कुगति" २।२।१८
इत्यादिना समासः,
"समासेऽनञ्पूर्वे क्त्वो ल्यप्" ७।१।३७
।
"दधिकम्" इति। दध्ना संस्कृतमिति "दध्नष्ठक्" ४।२।१७
। "अद्यतनम्" इति।
"सायंचिरम्" ४।३।२३
इत्यादिना ट()उप्रत्ययः, तुडागमश्च, योरनादेशः।
"अकुरुताम्कुरुतम्" इति। कृञो लङ्, "तस्थस्थमिपाम्" ३।४।१०१
इत्यादिना तसस्ताम्, थसस्तम्, तनादित्वात् "तनादिकृञ्भ्य उः" ३।१।७९
, धातोर्गुणः। "अत उत्
सार्वधातुके" ६।४।११०
।
ग्रामो वृ स्वम्, जनपदो नः स्वम्" इति। युष्मदस्मदोः षष्ठी, "बहुवचनस्य
वस्नसौ" ८।१।२१
इति वस्नसादेशौ।
"वत्करणं किम्" इति?
विनापि तेन तदर्थो गम्यते, यथा "असंयोगाल्लिट्
कित्" १।२।५
इत्यादावित्यभिप्रायः। "स्थानो" इत्यादि। प्रायेण ह्रस्मिन् पादे "वृद्धिरादैच्" १।१।१
इत्यादीनि सूत्राणि संज्ञासंज्ञिसम्बन्धार्थान्येव दृष्टानि। अतोऽसति वत्करणे स्थान्यादेशस्य संज्ञा विधीयत इति विज्ञायते। तदेवं मा विज्ञायी-
त्येवमर्थं वत्करणम्। किमर्थं पुनः स्थान्यादेशस्य संज्ञा नेष्यत इत्याह-- "स्वाश्रयमपि" इत्यादि। संज्ञा हिसंज्ञिप्रत्ययनार्था न स्वतः कार्यं प्रतिपद्यते, अपि तु तत्प्रत्यायितः संज्ञीति। अत्र यदि स्थान्यादेशस्य संज्ञा स्यात्, आदेशस्यैव हि
संज्ञिनः कार्यं स्यात्,न संज्ञाभूतस्य स्थानिनः। ततश्च "आङो यमहनः" १।३।२८
इति
वधेरादत्मनेपदं स्यात्, न हन्तेः।वत्करणे तु सत्यतिदेशोऽयं भवति, अतिदेशेन चान्य-
सम्बन्धिकार्यमन्यत्र सम्पाद्यते;न तु तत्र स्वाश्रयं निवर्त्त्यते। तथा हि "ब्राआहृणवदस्मिन् क्षत्रिये वत्र्ततव्यम्" इत्यतिदेशे तद्()ब्राआहृणसम्बन्धिकार्यं क्षत्रिये भाव्यते। न तु ब्राआहृणस्य यत् स्वाश्रयमग्रभोजनादि तद्()व्यावर्त्त्यते। स्वाश्रयमपीत्यपिशब्दादतिदेशप्रापितमादेशे पराश्रितमपि। "आहत" इति। हन्तेरलुङ, "हनः सिच्"
१।२।१४
इति कित्त्वम्। "अनुदात्तोपदेश" ६।४।३७
इत्यादिनाऽनुनासिकलोपः। "ह्स्वादङ्गात्" ८।२।२७
इति सिचो लुक्। "आवधिष्ट" इति। "आत्मनेपदेष्वन्यतरस्याम्" ३।१।५४
इति वधादेशः, इट्, "अतो लोपः" ६।४।४८
षत्वष्टुत्वे।
"आदेशग्रहणं किम्" इति। सथानीति सम्बन्धिशब्दोऽयम्। तत्र यथा "पितृवत्
स्थूलः" इत्युक्तेऽन्तरेणाप्यत्र पुत्रग्रहणं सम्बन्धिशब्दत्वात् पुत्र इति गम्यते,तथा स्थानिवदित्युक्ते विनाप्यादेशग्रहणेन सम्बन्धिशब्दत्वादादेश एव स्थानिवद्
भवतीति विज्ञायत इत्यभिप्रायः। "आनुमानिकस्य" इत्यादि। "अस्तेर्भूः" २।४।५२
इत्यादौ स्थान्यपि शब्देन साक्षात् प्रत्याय्यते, आदेशोऽपि। पचत्वित्यत्र स्थान्यपि,
आनुमानिक आदेशोऽपि। तथा हि- "एरुः" ३।४।८६
इत्यत्र न वस्तुत इकार एव स्थानी
, अपि तु तिशब्दः। नाप्युकारमात्र आदेशः, तर्हि?
तुशब्दः। लाघवार्थं तु तदेकदेशयो-रिकारोकारयोरुच्चारणम्। तेनैकदेशद्वारेण समुदायस्य समुदाय एवादेशो विधीयते। तत्र
यथा विषाणेनैकदेशेनोपलब्धेन विषाणी समुदायोऽनुमीयते, तथैकदेशेनेकारेणोकारेण तिशब्दस्तुशब्दश्च। अत्र च शास्त्रे यस्य च क्रियाबिसम्बन्धः साक्षाच्छब्दादेव प्रतीयते,
यस्य च कुतश्चिदर्थप्रकरणादेरनुमीयते,तयोः पूर्वस्य प्राधान्यमितरस्य विपर्यय
इष्यते। तथा हि- "सहयुक्तेऽप्रधाने" २।३।१९
इत्यत्र वृत्तिकारः "पुत्रेण सहागतः" इत्याद्युदाह्मत्य वक्ष्यति- "पितुरत्र क्रियादिसम्बन्धः शब्देनोच्यते, पुत्रस्य तु प्रतीयमान इति तस्याप्राधान्यम्" इति। प्रधानेतरयोश्च सन्निधाने प्रधानस्यैव
कार्येण सम्प्रत्ययो युक्तः। तथा चाह- "प्रधाने कार्यसम्प्रत्ययात् सिद्धम्" इति।
अत्र हि यद्यादेश इत नोच्येत, ततो य आदेशशब्देनोपादाय विधीयमानत्वात् प्राधान्यमनुभवति तस्यैव स्थानिवद्भावः स्यात्, नाप्रधानस्यानुमानिकस्य। तस्मात् तस्यापि स्थानि-वद्भावो यथा स्यादित्येवमादेशग्रहणम्। तेन पचत्वित्यादावपि "सुप्तिङन्तं पदम्" (१।४१४) इति पदसंज्ञा सिद्धा भवति। कुतः पुनरेतववसीयते?
"एरुः" ३।४।८६
इत्यनेनैकदेश-द्वारेण तुःशब्दः समुदायो विधीयते, न पुनर्यथाश्रुतमिकारमात्रस्योकारमात्रमेवेति; पचत्वित्यत्र पदसंज्ञाकार्योपलब्धेः, तद्धि न विना पदसंज्ञया, सापि न विना तिङवद्
भावेन, सोऽपि न विना समुदायोदेशेनेति। तस्मिन् हि सति स्थानिवद्भावेन यत्न-
प्रतिपादितेन तिङभावो लभ्यते; नान्यथेति गतमेतत्। अथानुमानिके गृहीते कथमितरस्य
ग्रहणं लभ्यते?
एवं मन्यते स्थानिवदित्येतावानेको योगः कत्र्तव्यः, एतेन योगेनादेशः प्रधानभूतः सम्बन्धिशब्दत्वाल्लभ्यते। तत आदेश द्वितीयो योगः, आनुमानिकस्य स्थानि-
वद्भावाय। अत्र च स्थानिवदिति वत्र्तते। एवमुभयोः प्रत्यक्षानुमानशिष्ट()ओग्र्रहणमुपपद्यते।
"अनल्विधौ" इति। द्वयोरपि योगयोः शेषभूतः। "द्युपथित्यदादेशा" इत्यादि। "दिव औत्" "पथिमथ्यृभुक्षामात्" ७।१।८५
, "त्यदादीनामः" ७।१।१०२
इत्येते "
हल्ङ्याब्भ्यः" ६।१।६६
सुलोपे कत्र्तव्ये न स्थानिवद्भवन्ति; तस्य हल्मात्रमाश्रित्य प्रवृत्तेरलाश्रयत्वात्॥
बाल-मनोरमा
स्थानिवदादेशोऽनल्विधौ ५१, १।१।५५
ननु सुध् य् इत्यत्र ईकारस्थानिकस्य यकारस्य स्थानिवद्भावेनाच्त्वाद्च्परकत्वात्कथं धकारस्य द्वित्वमिति शङ्का ह्मदि निधाय तस्य स्थानिवद्भावप्रापकसूत्रमाह-स्थानिवदादेशः। गुरुस्थानापन्ने गुरुपुत्रादौ स्थानापत्त्या तद्धर्मलाभो लोकतः सिद्धः। कुशादिस्थानापन्नेषु शरादिषु च वैदिकन्यायसिद्धः। इह तु शास्त्रे स्वं रूपं शब्दस्येति वचनात्स्थानिधर्मा आदेशेषु न प्राप्नुयुरिति तत्प्राप्त्यर्थं स्थानिवदादेश इत्यारब्धम्। "स्थानं प्रसङ्ग" इत्युक्तम्। यस्य स्थानेऽन्यद्विधीयते तत्स्थानि। येन विधीयमानेन अन्यत्प्रसक्तं निवर्तते स आदेशः। स्थानिना तुल्यः स्थानिवत्। "तेन तुल्य"मिति वतिप्रत्ययः। आदेशः स्थानिना तुल्यो भति। स्थानिधर्मको भवतीति यावत्। अलिति वर्णपर्यायः। विधीयत इति विधिः=कार्यम्। अलाश्रयो विधि अल्विधिः अनल्विधिः। अलाश्रयभिन्ने कार्ये कर्तव्ये इति प्रतीयमानोऽर्थः। अलाश्रयकार्ये कर्तव्ये स्थानिवन्न भवतीति फलितम्। अलाश्रयेति सामान्यवचनात् अला विधिः, अलः परस्य विधिः, अलो विधिः?लि विधिश्चेति सर्वसंग्रहः। अला विधौ यथा-व्यूढोर स्केन। अत्र विसर्जनीयस्य सः" इति विसर्गस्थानिकस्य सकारस्य व#इसर्गत्वमाश्रित्य अड्व्यवाय इति णत्वं प्राप्तं न भवति। अलः परस्य विधौ यथा-द्यौः। "दिव औ"दिति वकारस्थानिकस्य औकारस्य स्थानिवद्भावेन हल्त्वात्ततः परस्य सोर्हल्ङ्यादिलोपः प्राप्तो न भवति। अलो विधौ यता द्युकामः। "दिव उ"दिति वकारस्थानिकस्य उकारस्य स्थानिवद्भावेन वकारत्वात् "लोपो व्योर्वली"ति लोपः प्राप्तो न भवति। अलि विधौ यथा-क इष्टः। यजेः क्तः। अत्र यकारस्थानिकसंप्रसारणस्य इकारहस्य स्थानिवद्भावेन हश्त्वात् हशि चे"त्युत्वं प्राप्तं न भवति। अल् चेह स्थानिभूतः, स्थान्यवयवश्च गृह्रते। ततश्च आदेशस्य स्थानिभूतो योऽल्, स्थान्यवयवश्च योऽल्, तदाश्रयविधौ न स्थानिवदिति फलति। तत्र स्थानीभूताऽल्विधौ व्यूढोरस्केनेत्युदाह्मतमेव। यथा वा-धिवि प्रीणन इति धातोर्लटि प्रथमपुरुषस्य झेरन्तादेशे "धिन्विकृण्व्योर च" इति विकरणस्य उकारस्य यणि वकारे सति तस्य स्थानिवद्भावेनार्धधातुकत्वात् स्वतो वलादित्वाच्च इडागमः प्राप्तो न भवति, वकारस्य स्थानिभूतो योऽल् उकारः, तदादेशं वकारमार्धधातुकत्वेनाश्रित्य प्रवर्तमानस्य इटः स्थान्यलाश्रयत्वात्। स्थान्यवयवालाश्रयविधौ यथा प्रतिदीव्य। इह क्त्वादेशस्य य इत्यस्य स्थानिवद्भावेन बलाद्यार्धधातुकत्वादिडागमः प्राप्तो न भवति। इडागमस्य वलादित्वविषये स्थान्यवयवभूतालाश्रयत्वात्। तदेतदाह-आदेशः स्थानिवत्स्यान्नतु स्थान्यलाश्रयविधाविति। स्थान्यलाश्रयेत्यत्र स्थानीति किम्?। रामाय। इह "सुपि चे"ति दीर्घस्य यञादिसुबाश्रयस्य आदेशगतयकाररूपालाश्रयत्वेऽपि तस्मिन् कर्तव्ये यादेशस्य स्थानिवद्भावेन सुप्त्वं भवत्येव, दीर्घस्य आदेशगतयकाररूपालाश्रयत्वेऽपि स्थान्यलाश्रयत्वाऽभावात्। न च नीञ्धातोर्ण्बुलि अकादेशे वृद्धौ नै-अक इति स्थिते ऐकारस्य स्थानिवद्भावेन ईकारधर्मकत्वादायादेशो न स्यात्, ईकारस्य आयादेशाभावादिति वाच्यम्, इह हि स्थानिप्रयुक्तं यत् कार्यं शास्त्रीयं तदेवातिदिश्यते। ईकारस्य च आयादेशभावो न शास्त्रविहित इति न तस्य ईकारस्थानिके ऐकारे अतिदेश इत्यास्तां तावत्। अनेनेति। उदाह्मतेन स्थानिवत्सूत्रेण इह=सुध्य् इत्यत्र ईकारस्थानिकस्य यकारस्य स्थानिवद्भावेन अच्कार्यकारित्वमाश्रित्य अचि न द्वित्वमित्यर्थकेन अनचीत्यनेन धकारस्य द्वित्वनिषेधो न शङ्कनीय इत्यर्थः। कुत इत्यत आह--अनल्विधाविति तन्निषेधादिति। स्थानिवत्त्वनिषेधादित्यर्थः। यकारादेशस्थानीभूतो योऽल् ईकारः तद्गतमच्त्वं यकारे आश्रित्य प्रवर्तमानस्य यकारद्वित्वनिषेधस्य स्थान्यलाश्रयत्वादिति भावः।
तत्त्व-बोधिनी
स्थानिवदादेशोऽनल्विधौ ४४, १।१।५५
स्थानिवदादेशो। आदेशे कृते स्वरूपभेदात्स्थानिप्रयुक्तकार्याणप्रवृत्तावतिदेश आरभ्यते। "अस्तेर्भूः"। आर्धधातुके विवक्षिते धात्वादेशो धातुवत्। तेन "अचो य"-दित्यादिधातुप्रत्ययः-भव्यं बभूव। "किमः कः"। अङ्गादेशोऽङ्गवत्। तेन इनादेशदीर्घैस्वभावाः। केन काभ्यां कैः। आदेशग्रहणं किमर्थम्?, "स्थानिव"दित्येतावतैव संबन्धिशब्दमहिम्ना तल्लाभात्, यथा "पितृवदधीते" इत्युक्ते "पुत्र" इति गम्यते इति चेदत्रादुः,--द्विविध आदेशः,-प्रत्यक्ष आनुमानिकश्चेति। "अस्तेर्भूः" इत्यादिः प्रत्यक्षः। "तेस्तुः" इत्यादिस्त्वानुमानिकः। "एरुः" इत्यत्र हि इकारेणेकारान्तः स्थानी अनुमीयते, उकारेण चोकारान्त आदेशः। तथाच "तेस्तु"रिति फलितोऽर्थः, तत्रासत्यादेशग्रहणे प्रत्यक्षस्यैव ग्रहणं स्यान्नत्वानुमानिकस्य। आदेशग्रहणसामथ्र्यात्तूभयपरिग्रहः, तेन पचत्वित्यादेस्तिङ्न्तत्वात्पदसंज्ञा सिध्यतीति। ननु "एरु"-रित्यादि यथाश्रुतमेवास्तु, एकदेशविकृतस्याऽनन्यत्वात्पदत्वं भविष्यतीति चेन्नः, अर्थवत्येव स्थानादेशभावविश्रान्तेर्वाच्यत्वात्तस्यैवाऽत्र प्रसङ्गाऽसंभवात्। तथाहि-"षष्ठी स्थानेयोगे"त्युक्तम्। स्थानं च प्रसङ्गः। स चार्थवतः , अर्थप्रत्ययार्थं शब्दप्रयोगात्। यद्यपि च्लेः सिजादावसंभवीदं, तथापि सति संभवे अर्थप्रयुक्त एव प्रसङ्गो ग्राह्र इत्यनेनैवादेशग्रहणेन ज्ञाप्यते। उक्तं च--सर्वे सर्वपदादेशा दाक्षीपुत्रस्य पाणिने। एकदेशाविकारे हि नित्यत्वं नोपपद्यते"॥ इति पदमिहार्थवत्, पद्यतेऽनेनेति व्युत्पत्तेः। यद्यपि सर्वविकारे सुतरां नित्यत्वानुपपत्ति स्तथापीह विकार एव नास्तीति तात्पर्यम्। एतच्च शब्दकौस्तुभे स्पष्टम्॥ अनल्विधाविति किम्?। यश्चाला विधिः, यश्चालः परस्य विधिः, यश्चालो विधिः, यश्चालि विधिस्तत्र मा भूत्। तत्राऽला विधौ यथा--व्यूढोरस्केन। अत्र सकारस्य स्थानिवत्त्वेन विसर्गवदट्त्वमाश्रित्य "अड्व्यवाये" इति णत्वं प्राप्तम्। अलः परस्य यथा--द्यौः, पन्थाः। इह हल्ङ्यादिलोपो न। अलो विधौ यथा--द्युकामः। लोपो व्योर्वली"ति लोपो न। न चोत्त्वविधिसामथ्र्याल्लोपोन भवेदिति शङ्क्यम् ; "द्युयान"मित्यादौ तस्य सावकाशत्वात्। अलि विधौ--यजेः क्तः। क इष्टः। "हशि चे"त्युत्वं न। न चेह स्थानिबद्भावेन जातेप्युत्वे आद्गुणेऽवादेशे च कृते "हलि सर्वेषा"मिति नित्यं लोपेन "क इष्ट" इति रूपं सिध्यत्येवेति वाच्यम् ; "कयिष्ट" इति रूपान्तराऽसिद्धिप्रसङ्गात्। सिद्धान्ते तु "भोभगोअघोअपूर्वस्ये"ति यस्य लोपविकल्पे "क इष्टः" "कयिष्ट" इति रूपद्वयमभ्युपगम्यते। अलं चेह स्थान्यवयव एव गृह्रते, तेन "रामाये"त्यादौ "सुपि चे"ति दीर्घः सिध्द्यति, तद्विधौ हि यञादित्वमाश्रितम्। यञ् चादेशावयवो न तु स्थान्यवयवः। तथा "अरुदिता"मित्यादौ "रुदादिभ्यः-" इति वलादिलक्षण इट् च सिध्यति। तदेतदाह्मन तु स्थान्यलाश्रय #इति। आश्रयणं चेह यथाकथञ्चिन्न तु प्राधान्येनैवेत्याग्रहः। तेन "प्रपठ()ए"त्यत्र वलादिलक्षण इण्न॥


text:
सूत्रम्॥ उपान्वध्याङ्वसः॥ १।४।४८
पदच्छेदः॥ उपान्वध्याङ्वसः ६।१ कर्म १।१ ४६ आधारः १।१ ४५ कारके ७।१ २३
समासः॥
अर्थः॥
उदाहरणम्॥
तदेतदर्थतः। सङ्गृह्णाति--अभुक्त्यर्थस्य नेति। उभसर्वतसोरिति। वार्तिकम्। उभशब्दसर्वशब्दप्रकृतिकतसन्तयोः प्रयोगे सति द्वितीया कार्येत्यर्थः। धिगिति। धिक्शब्दस्य प्रयोगे सति द्वितीया कार्या। "प्रकृतिवदनुकरणमि"त्यव्ययत्वात्सुपो लुक्। उपर्यादिष्वित्यनेन "उपर्यध्यधसः सामीप्ये" इति सूत्रोपात्तान्यव्ययानि गृह्रन्ते। द्विरुक्तस्य परमाम्रेडितम्। तदन्तेषु। कृतद्विर्वचनेष्विति यावत्। तथाच कृत्तद्विर्वचनेषु उपर्यादिषु त्रिषु प्रयुज्यमानेषु द्वितीयेत्यर्थः। तत इति। उक्तप्रदेशेभ्योऽन्यत्रापि द्वितीया दृश्यत इत्यर्थः। उभयतः कृष्णं गोपा इति। कृष्णस्य पार्(ाद्वयेऽपीत्यर्थः। आद्यादित्वात्तसिः। "उभयोऽन्यत्रे"त्ययच्। षष्ठ()र्थे द्वितीया। सर्वतः कृष्णमिति। कृष्णस्य सर्वेषु पार्(ोषु गोपा इत्यर्थः। धिक्कृष्णाभक्तमिति। धिक्-निन्दायाम्। कृष्णाभक्तस्य निन्देत्यर्थः। केचित्तु कृष्णाभक्तो निन्द्य इत्यर्थः, प्रथमार्थे द्वितीयेत्याहुः। "धिङ्मूर्खे"त्यत्र तु "नषिद्धाचरण"मित्यध्याहार्यम्। उपर्युपरीति। "उपर्यध्यधसः सामीप्ये" इति द्विर्वचनम्। लोकस्य समीपे उपरि हरिरस्तीत्यर्थः। अध्यधीति। लोकस्य समीपदेसे हरिरस्तीत्यर्थः। अधोऽध इति। लोकस्य समीपे अधो हरिरस्तीत्यर्थः।
अबितः परित इति। "ततोऽन्यत्रापि दृश्यते" इत्यस्य प्रपञ्चोऽयम्। "योगेऽपी"त्यनन्तरं "द्वितीये"ति शेषः। अभितः कृष्णमिति। "गोपा" इति शेषः। कृष्णस्य पार्(ाद्वयेऽपीत्यर्थः। परितः कृष्णमिति। कृष्णस्य सर्वेषु पार्(ोषु गोपा इत्यर्थः। "पर्यभिभ्यां चे"ति तसिल्। ग्रां समया निकषेति। "समया" "निकषा" इति च आकारान्ते अव्यये। "ग्राम"मित्यस्य प्रत्येकमन्वयः। ग्रामस्य समीपे इत्यर्थः। "निकषाऽन्तिके" "समयाऽन्तिकमध्ययोः" इति चामरः। विलङ्घ्य लङ्कां निकषा हनिष्यती"ति माघः। हा कृष्णाभक्तमिति। "हा" इत्याकारान्तमव्ययं खेदे। "हा विषादशुगार्तिषु" इत्यमरः। तदाह-तस्य शोच्यतेत्यर्थ इति। कृष्णाभक्तः शोच्य इत्यर्थ इत्यन्ये। प्रतियोगमुदाहरति--बुभुक्षितमिति। क्षुधार्तस्य किंचिदपि न स्फुरतीत्यर्थः। "भा दी#उ()तौ"। इह तु उपसर्दबलात्स्फुरणे वर्तते। ततो लक्षणादाववृत्तेः प्रतेर्न कर्मप्रवचनीयत्वम्। एवंच "कर्मप्रवचनीययुक्ते द्वितीया" इत्यनेन गतार्थत्वं न भवति।
अभुक्त्यर्थस्य न। अभुक्त्यर्थस्य नेति। वार्तिके अर्थशब्दो निवृत्तिवचनः। भोजननिवृत्तिवाचकस्य वसेराधारः कर्म नेत्यर्थः। वने उपवसतीति। कथं तर्हि "गत्र्थाऽकर्मके"ति सूत्रे "हरिदिनमुपोषितः"इत्युदाहरणं सङ्गच्छत इति चेत्। अत्राहुः--वसेरत्र स्थितिरर्थः, भोजननिवृत्तिस्त्वार्थिकीति न दोष इति। उपपदविभक्तिमाह--उभसर्वतसोरित्यादिना। उभसर्वयोस्तसौ उभसर्वतसो, तदन्तयोर्योगे द्वितीय कार्येत्यर्थः। प्रकृतिद्वित्वेन तसोरिति द्वित्वनिर्देशः। अत्र उभशब्दादयत् न कृतः, अनुकरणशब्दत्वेनाऽसङ्ख्यावाचित्वात्। तथाच उभशब्देन उभयशब्दो लक्ष्यते, केवलात्परत्र तसिलोऽसम्भवादित्येके। वस्तुतस्तु वृत्तिविषये अयच्प्रवृत्तावपि उभशब्दाद्विहितो यस्तस् तदन्तमस्त्येवेति यथाश्रुतं साधु इति तु मनोरमायां स्थितम्। धिगिति। धिक्()शब्दयोगेऽपि द्वितीया कार्येत्यर्थः। अत्र प्राञ्चः--"धि"गित्यविभक्तिको निर्देशो गवित्ययमाहेतिवदित्याहुः। तन्न। तथा सत्यपदान्ततया दृष्टन्ते "लोपः शाकल्यस्य"इत्यस्येव दार्ष्टान्तिके जश्त्वस्याप्यप्रवृत्तिसङ्गात्। न चायं गकारान्त एवास्त्विति शङ्क्यम्। "कस्य च दः"इति सूत्रे "धकि"दित्युदाहरणस्याऽसङ्गतिप्रसङ्ग#आत्। "कस्य च दः"इत्यनेन हि कान्ताव्ययस्याऽकच्सन्नियोगेन दत्वं विधीयते, तस्माद्धिगिति विभक्त्यन्तमेव। परन्तु "प्रकृतिवदनुकरण"मित्यतिदेशेनाऽव्ययत्वात्सुपो लुक्। यदि तु धिगित्यविभक्तितो निर्देश इत्येतावानेव प्राचां ग्रन्थस्तदा सम्यगेव। अव्ययत्वात्सुपो लुक्यविभक्तिको निर्देश इति वक्तुं शक्यत्वात्। उभयतः कृष्णमिति। कृष्णस्य पार्(ाद्वयेऽपूत्यर्थः। आद्यादित्वात्तसिः। षष्ठ()र्थे द्वितीया। एवमुपपदविभक्तौ सर्वत्र बोध्यम्। अत्र--व्याचक्षते--"उभसर्वतसो"रित्यत्र उभसर्वयोर्गणे परस्परसाहचर्यात्तसिलेव गृह्रते, न त्वाद्यादिभ्य इति तसिः। तथा चोभयत इत्यादौ "तसेश्चे"त्यनेन तसिलादेशोऽवगन्तव्यस्तेन यत्र सञ्ज्ञायां तसेस्त सिलादेशाऽभावस्तत्र न द्वितीया, किन्तु षष्ठ()एव। तसिलभावस्तु "तसेश्चे"त्यत्र "किंसर्वनामबहुभ्यः"इत्यनुवर्तनादिति। धिक् कृष्णाभक्तमिति। तस्य निन्द्यतेत्यर्थः। षष्ठ()र्थे द्वितीया। स निन्द्य इत्यर्थः। प्रथमार्थे द्वितीयेत्येके। कथं धिह् सूर्खेति()। सम्बोधनपदस्य क्रियमन्वय इति प्रागेवोक्ततया धिक्शब्दयोगाऽभावाद्द्वितीया न प्रवर्तत इति "सम्बोधने चे"ति प्रथमैव भव[ती]ति। क्रियापदं च क्वचिच्छ्रुतं क्वचिदाक्षिप्तम्। तथा च धिङ् मूर्क निषिद्धाचरणमिदमित्येतदिह कल्प्यम्। मूर्खसम्बोध्यकनिषिद्धाचरणस्य निन्द्यतेति तु वाक्यार्थः। "प्रथमार्थे धिग्योदे द्वितीये"ति वादिनां तु मूर्खसम्बोध्यकं निषिद्धाचरमं निन्द्यमिति वाक्यार्थः। यत्तु "उपपदविभक्तेः कारकविभक्तिर्बलीयसी"ति सम्बोधने प्रथमैव भवति, सम्बोधनपदस्य कर्तृकारकवाचित्वादित्याहुः। तच्चिन्त्यम्। सम्बोधनस्य कर्तृकारकत्वे उक्तिसम्भवाऽभावात्। न च "देव प्रसीदे"त्यादौ वस्तुगत्या देव एव कर्तेत्यस्त्येवोक्तिसम्भव इति वाच्यम्, वास्तवकर्तृत्वेऽपि कारकविभक्तित्वस्याऽलाभात्। किञ्च "देव त्वां भजे, त्वां भजन्ति भक्ता"इत्यादौ सम्बोध्यदेवस्य वास्तवमपि कर्तृत्वं नास्तीति आस्तां तावत्। उपर्युपरीति। कथं तर्हि "उपर्युपरिबुद्धीनां चरन्तीस्वरबुद्ध्यः"इति()। अत्राहुः--उपरिबुद्धीनाम्ुत्तानबुद्धीनामुपरि चरन्तीत्यर्थः। तेनाऽऽत्राम्रेडितत्वाऽभावान्न द्वितीया। यद्वा--प्रतिपदोक्तस्य "उपर्यध्यधसः सामीप्ये"इति कृतद्वित्वस्य वार्तिके ग्रहणादिह च वीप्साद्विर्वचनत्वान्नास्ति द्वितीयाप्रसक्तिरिति।
अभितः परितः समयानिकषाहाप्रतियोगेऽपि। अभितः परितैति। एतच्च "अन्यत्रापि दृश्यत" इति पूर्वोक्तस्यैव प्रपञ्चभूंतमिति व्याचख्युः। लङ्कां निकषा हनिष्यती"ति माघः। "ह"ति खेदे, तदेतदाह--तस्य शोच्यतेति। बुभुक्षितमिति। बुभुक्षितस्येत्यर्थः। एष प्रतिशब्दः क्रियाविशेषकत्वादुपसर्गः, न तु कर्मप्रवचनीयः। तेनाऽत्र "कर्मप्रवचनीययुक्ते---" इत्यनेन गतार्थता न शङ्क्या।


text:
जत्रूर्ध्व-कफ-वातोत्थ-विकाराणाम् अ-जन्मने ।
उच्छेदाय च जातानां पिबेद् धूमं सदात्म-वान् ॥ १ ॥
२१.१av जत्रूर्ध्वं कफ-वातोत्थ- स्निग्धो मध्यः स तीक्ष्णश् च वाते वात-कफे कफे ।
योज्यो न रक्त-पित्तार्ति-विरिक्तोदर-मेहिषु ॥ २ ॥
२१.२cv योज्यो न पित्त-रक्तार्त- २१.२cv योज्यो न पित्त-रक्तार्ति- तिमिरोर्ध्वानिलाध्मान-रोहिणी-दत्त-वस्तिषु ।
मत्स्य-मद्य-दधि-क्षीर-क्षौद्र-स्नेह-विषाशिषु ॥ ३ ॥
शिरस्य् अभिहते पाण्डु-रोगे जागरिते निशि ।
रक्त-पित्तान्ध्य-बाधिर्य-तृण्-मूर्छा-मद-मोह-कृत् ॥ ४ ॥
धूमो ऽ-काले ऽति-पीतो वा तत्र शीतो विधिर् हितः ।
क्षुत-जृम्भित-विण्-मूत्र-स्त्री-सेवा-शस्त्र-कर्मणाम् ॥ ५ ॥
२१.५dv -स्त्री-सेवा-शस्त्र-कर्मिणाम् हासस्य दन्त-काष्ठस्य धूमम् अन्ते पिबेन् मृदुम् ।
कालेष्व् एषु निशाहार-नावनान्ते च मध्यमम् ॥ ६ ॥
२१.६av हास्यस्य दन्त-काष्ठस्य निद्रा-नस्याञ्जन-स्नान-च्छर्दितान्ते विरेचनम् ।
वस्ति-नेत्र-सम-द्रव्यं त्रि-कोशं कारयेद् ऋजु ॥ ७ ॥
मूलाग्रे ऽङ्गुष्ठ-कोलास्थि-प्रवेशं धूम-नेत्रकम् ।
तीक्ष्ण-स्नेहन-मध्येषु त्रीणि चत्वारि पञ्च च ॥ ८ ॥
२१.८av मूले ऽग्रे ऽङ्गुष्ठ-कोलास्थि- अङ्गुलानां क्रमात् पातुः प्रमाणेनाष्टकानि तत् ।
ऋजूपविष्टस् तच्-चेता विवृतास्यस् त्रि-पर्ययम् ॥ ९ ॥
२१.९cv ऋजूपविष्टस् तच्-चित्तो पिधाय च्छिद्रम् एकैकं धूमं नासिकया पिबेत् ।
प्राक् पिबेन् नासयोत्क्लिष्टे दोषे घ्राण-शिरो-गते ॥ १० ॥
२१.१०dv दोषे नासा-शिरो-गते उत्क्लेशनार्थं वक्त्रेण विपरीतं तु कण्ठ-गे ।
मुखेनैवोद्वमेद् धूमं नासया दृग्-विघात-कृत् ॥ ११ ॥
आक्षेप-मोक्षैः पातव्यो धूमस् तु त्रिस् त्रिभिस् त्रिभिः ।
अह्नः पिबेत् सकृत् स्निग्धं द्विर् मध्यं शोधनं परम् ॥ १२ ॥
२१.१२bv धूमस् त्रींस् त्रींस् त्रिभिस् त्रिभिः त्रिश् चतुर् वा मृदौ तत्र द्रव्याण्य् अगुरु गुग्गुलु ।
मुस्त-स्थौणेय-शैलेय-नलदोशीर-वालकम् ॥ १३ ॥
२१.१३av त्रिश् चतुर् वा मृदोस् तत्र वराङ्ग-कौन्ती-मधुक-बिल्व-मज्जैलवालुकम् ।
श्रीवेष्टकं सर्ज-रसो ध्यामकं मदनं प्लवम् ॥ १४ ॥
शल्लकी कुङ्कुमं माषा यवाः कुन्दुरुकस् तिलाः ।
स्नेहः फलानां साराणां मेदो मज्जा वसा घृतम् ॥ १५ ॥
शमने शल्लकी लाक्षा पृथ्वीका कमलोत्पलम् ।
न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थ-प्लक्ष-लोध्र-त्वचः सिता ॥ १६ ॥
यष्टीमधु सुवर्णत्वक् पद्मकं रक्तयष्टिका ।
गन्धाश् चा-कुष्ठ-तगरास् तीक्ष्णे ज्योतिष्मती निशा ॥ १७ ॥
दश-मूल-मनोह्वालं लाक्षा श्वेता फल-त्रयम् ।
गन्ध-द्रव्याणि तीक्ष्णानि गणो मूर्ध-विरेचनः ॥ १८ ॥
२१.१८av दश-मूल-मनोह्वाल- २१.१८bv -लाक्षा श्वेता फल-त्रयम् जले स्थिताम् अहो-रात्रम् इषीकां द्वा-दशाङ्गुलाम् ।
पिष्टैर् धूमौषधैर् एवं पञ्च-कृत्वः प्रलेपयेत् ॥ १९ ॥
२१.१९cv पिष्टैर् धूमौषधैर् एव वर्तिर् अङ्गुष्ठक-स्थूला यव-मध्या यथा भवेत् ।
छाया-शुष्कां वि-गर्भां तां स्नेहाभ्यक्तां यथा-यथम् ॥ २० ॥
२१.२०av वर्तिर् अङ्गुष्ठ-वत् स्थूला धूम-नेत्रार्पितां पातुम् अग्नि-प्लुष्टां प्रयोजयेत् ।
शराव-संपुट-च्छिद्रे नाडीं न्यस्य दशाङ्गुलाम् ॥ २१ ॥
अष्टाङ्गुलां वा वक्त्रेण कास-वान् धूमम् आपिबेत् ॥ २१ऊ̆अब् ॥
कासः श्वासः पीनसो वि-स्वर-त्वं पूतिर् गन्धः पाण्डु-ता केश-दोषः ।
कर्णास्याक्षि-स्राव-कण्ड्व्-अर्ति-जाड्यं तन्द्रा हिध्मा धूम-पं न स्पृशन्ति ॥ २२ऊ̆ ॥
हृत्-कण्ठेन्द्रिय-संशुद्धिर् लाघवं शिरसः शमः ।
यथेरितानां दोषाणां सम्यक्-पीतस्य लक्षणम् ॥ २२ऊ̆+१ ॥


text:
विभक्तयः
- Details
- Published on Wednesday, 30 July 2014 12:33
शब्दाःअथवा 'पदं' सुबन्तं तथा तिङन्तमिति च द्विधा विभक्तमिति पूर्वम् उक्तं खलु । सु , औ , जस् इत्यादीन् एकविंशति प्रत्ययान् प्रातिपदिकेन (मूलपदेन सह) योजयित्वा यानि नामपादानि निष्पाद्यन्ते तान्येव सुबन्तानि इति कथ्यन्ते । सामान्यतः एकस्य शब्दस्य विविधानि रूपाणि सन्दर्भानुसारं प्रयुज्यन्ते । तान्येव विभक्तिरूपणीति व्यवह्रियन्ते । क्रियासम्बन्धं दर्शयितुमेव नामपदानां रूपभेदः सम्भवति इति सामान्येन वक्तुं शक्यते ।
यथा - रामः वदति । अध्यापकः रामं वदति । अत्र द्वयोः वाक्ययोः 'राम' शब्दस्य रूपभेदः दृश्यते । एषः भेदः सन्दर्भानुसारमेव प्रवृत्तः ।
एतेषां सुबन्तानां सप्तविभक्तयः सन्ति । ताश्च प्रथमा , द्वितीया , तृतीया , चतुर्थी , पञ्चमी , षष्ठी , सप्तमी इति। सम्बोधनप्रथमा इति प्रथमाविभक्तेः एकः भागः इत्यतः सा विभक्तिः पृथक्तया न परिगण्यते ।
'सुप्' प्रत्ययाः। एकवचनम् द्विवचनम् बहुवचनम्
प्रथमाविभक्तिः सु(स्) औ जस्(अस्)
द्वितीयाविभक्तिः अम् औट्(औ) शस्(अस्)
तृतीयाविभक्तिः टा(आ) भ्याम् भिस्
चतुर्थीविभक्तिः ङे(ए) भ्याम् भ्यस्
पञ्चमीविभक्तिः ङसि(अस्) भ्याम् भ्यस्
षष्टीविभक्तिः ङस्(अस्) ओस् आम्
सप्तमीविभक्तिः ङि(इ) ओस् सुप्
प्रत्येकं विभक्तेः अर्थभेदाः सन्ति । अकारान्तादिशब्दानां सप्त विभक्तयः सन्ति इति सूचयन् बालप्रबोधनस्थः श्लोकः अधः दीयते ।
'പ്രഥമാ ച ദ്വിതീയാ ച
തൃതീയാ ച ചതുര്ത്ഥ്യപി
പഞ്ചമീ ഷഷ്ഠിയും സപ്ത-
മ്യേവമേഴു വിഭക്തികള്'
विभक्तीनां अर्थभेदाः
അതെന്ന് പ്രഥമയ്ക്കര്ത്ഥം
ദ്വിതീയക്കതിനെ പുനഃ
അതിനോടതിലേക്കെന്നും
ദ്വിതീയക്കര്ത്ഥമായ്വരും
തൃതിയാ ഹേതുവായിട്ടു
കൊണ്ടാലോടൂടെയെന്നപി
ആയിക്കൊണ്ടു ചതുര്ത്ഥീ ച
സര്വ്വത്ര പരികീര്ത്തിതാ
അതിങ്കല്നിന്നു പോകെകാള്
ഹേതുവായിട്ടു പഞ്ചമീ
ഇക്കുമിന്നുമുടെ ഷഷ്ഠി-
ക്കതിന്റെ വെച്ചുമെന്നപി
അതിങ്കല് അതില്വെച്ചെന്നും
വിഷയം സപ്തമീ മതാ
വിഭക്ത്യര്ത്ഥങ്ങളീവണ്ണം
ചൊല്ലുന്നു പല ജാതിയും
പ്രഥമാ അത് ബാലഃ ബാലന്
ദ്വിതീയാ അതിനെ ബാലം ബാലനെ
അതിനോട് ബാലം ബാലനോട്
അതിലേക്ക് ഗൃഹം വീട്ടിലേക്ക്
തൃതിയാ ഹേതുവായിട്ട് ബാലേന ബാലന്ഹേതുവായിട്ട്
കൊണ്ട് ബാണേന ബാണംകൊണ്ട്
ഓട് ബാലേന ബാലനോട് കൂടെ
ആല് രാമേണ രാമനാല്
ഊടെ വനേന വനത്തിലൂടെ
ചതുര്ത്ഥീ ആയിക്കൊണ്ട് ബാലായ ബാലനായിക്കൊണ്ട്
പഞ്ചമീ അതിങ്കല്നിന്ന് വനാത് വനത്തില് നിന്ന്
കാള് ബാലാത് ബാലനേക്കാള്
ഹേതുവായിട്ട് പുണ്യാത് പുണ്യം ഹേതുവായി
ഷഷ്ഠീ ഇക്ക് മമ എനിക്ക്
ഇന്ന് അസ്യ അവന്
ഉടെ സീതായാഃ സീതയുടെ
വെച്ച് ബാലാനാം ബാലന്മാരില് വെച്ച്
അതിന്റെ ബാലസ്യ ബാലന്റെ
സപ്തമീ അതിങ്കല് ബാലേ ബാലനില്
അതില്വെച്ച് ബാലേഷു ബാലന്മാരില് വെച്ച്
വിഷയം മോക്ഷേ മോക്ഷവിഷയത്തില്
प्रथमाविभक्तिः।
यस्य पदस्य उच्चारणेन सः शब्दः तमेवार्थं बोधयति सैव प्रथमा विभक्तिः । सामान्येन वाक्ये कर्तृपदस्यैव प्रथमा विभक्तिः इति नाम ।
अधः दीयमानाः शाब्दाः प्रथमाविभक्तिं सूचयन्ति ।
प्रातिपदिकार्थे - रामः , वृक्षः , पशुः...............
लिङ्गमात्रे - नरः , नारी , पुस्तकम् , तटः , तटी , तटम्............
परिमाणमात्रे - द्रोणः
वचनमात्रे (संख्या) - एकः , द्वौ , चत्वारः................
उदाहरणानि।
१ . बालकः क्रीडति । २ . बालकौ वदतः ।
३ . बालकाः धावन्ति । ४ . वनिता नृत्यति ।
५ . वनिते हसतः । ६ . वनिताः पश्यन्ति ।
७ . नदी प्रवहति । ८ . नद्यौ प्रवहतः ।
९ . नद्यः प्रवहन्ति । १० . कविः काव्यं रचयति ।
११ . कवयः परस्परं । १२ . गुरुः पाठयति ।
१३ . धेनवः चरन्ति । १४ . मधु कानने भवति ।
१५ . पितरः स्वपुत्रान् सम्यक् पालयन्ति । १६ . नौः मन्दं चलति ।
१७ . वाचः मधुराः भवन्ति । १८ . वणिजौ एकत्र तिष्ठतः ।
१९ . राजा जनान् रक्षति । २० . अहं मन्दिरे तिष्ठामि ।
२१ . आवां चित्रं पश्यावः । २२ . वयं गीतं गायामः
२३ . त्वं संस्कृतं पठसि । २४ . युवां श्लोकान् लिखथः ।
१५ . यूयं शाटिकां क्रीणीथ । २६ . सः सदा चिन्तयति ।
२७ . तौ पूजां कुरुतः । २८ . ते वृथा कुप्यन्ति ।
२९ . सा बालिका हसति । ३० . ते अध्यपिके अध्यापयतः ।
३१ . ताः वाटिकाः शोभन्ते । ३२ . आचार्यः शिष्यम् अनुगृह्णाति ।
३३ . राजानः युद्धं कुर्वन्ति । ३४ . विद्वान् वेदिकायाम् उपविशति ।
३५ . विद्वांसः वाक्यार्थविचारं कुर्वन्ति । ३६ . भवन्तः कुत्र वसन्ति ।
३७ . धीमान् सर्वत्र विजयं लभते ।
द्वितीयाविभक्तिः।
कर्ता स्वक्रियया यत् प्राप्तुं नितराम् इच्छति तदेव वाक्ये 'कर्म' इति उच्यते । एतत् कर्म कर्तरिवाक्ये द्वितीयाविभक्तौ कर्मणि वाक्ये प्रथमाविभक्तौ च भवति । 'रामः विद्यालयं गच्छति' इत्यस्मिन् वाक्ये रामस्य महती प्रेप्सा (प्राप्तुम् इच्छा) विद्यालयप्राप्तिरेव । अतः विद्यालयशब्दे द्वितीया विभक्तिः ।
उदाहरणानि।
१ . अध्यापकः बालकं पृच्छति । २ . राघवः कृष्णं पश्यति ।
३ . माता सीताम् आह्वयति । ४ . पिता पुत्रीं लालयति ।
५ . भक्तः प्रातः देवं नमति । ६ . बालः मृगान् पश्यति ।
७ . तातः सुतां ताडयति । ८ . शिष्यः गुरून् वन्दते ।
९ . गोपालकः धेनुं कर्षति । १० . पिता पुत्रम् आलिङ्गति ।
११ . गायिका कविताः आलपति । १२ . बालकाः जलं पिबति ।
१३ . छात्राः वेदान् अपठन् । १४ . भक्ताः प्रतिदिनं स्तोत्राणि वाचयेयुः ।
१५ . बालिके मातरं वदतः । १६ . अध्यापिका बालकौ प्रश्नम् अपृच्छत् ।
१७ . राजानः शत्रून् संहरन्ति । १८ . देवाः ब्रह्माणम् अयाचन्त ।
१९ . मुनिः स्नानार्थं नदीं गच्छति । २० . आवां वाटिकां प्राप्नुव ।
२१ . वयं सर्वे गृहम् अगच्छाम । २२ . महाकविं दृष्ट्वा सज्जनाः अतुष्यन् ।
२३ . भवान् कृपया मतिं परिवर्तयतु । २४ .जनाः सुलभतया वारि लभन्ते ।
२५ . नृपः केनचित् कारणेन सेनान्यम् अताडयत् ।२६ . मधुमक्षिकाः शीघ्रं मधूनि सञ्चिन्वन्ति ।
२७ . मम पिता गाः अक्रीणात् । २८ . जनाः वर्षायै जलमुचं प्रार्थयन्ति ।
२९ . पण्डितस्य वाचं श्रुत्वा सर्वे विस्मिताः ।
तृतीयाविभक्तिः।
क्रियार्थं वाक्ये यत् अत्यन्तं सहायकं भवति तत् करणम् । यद्यपि द्रष्टा , द्रष्टव्यं चित्रं च स्तः तथापि नेत्राभावे 'दर्शनक्रिया' न सम्भवति , नेत्रयोः भावे क्रिया सम्भवति च । अतः अत्र 'नेत्रं' दर्शनक्रियायाः 'करणं' भवति । 'बालः नेत्राभ्यां चित्रं पश्यति ।' अस्मिन् वाक्ये 'बालः' कर्ता , चित्रं कर्म , 'नेत्राभ्याम्' इति दर्शनक्रियायाः 'करणं' भवति ।
उदाहरणानि ।
१ . अध्यापकः सुधाखण्डेन लिखति ।
२ . कृष्णेन कंसः हतः ।
३ . विद्या परिश्रमेण भवति ।
४ . बालः मार्गेण सञ्चरति ।
५ . भगवतः दर्शनं पुण्येन भवति ।
६ . रामः दक्षिणेन करेण लिखति ।
७ . अहं मित्रेण सह विद्यालयं गच्छामि ।
८ . जलेन विना जीवनम् अशक्यम् ।
९ . सरः कमलेन विभाति ।
१० . शान्ति: श्रद्धया एव कथां पठति ।
११ . गुडेन मिश्रितम् अन्नं स्वादु भवति ।
१२ . त्वं केन यानेन गृहं गच्छसि ?
१३ . अयं मालाकारः इति कुसुमैः ज्ञायते ।
१४ . समुद्रेण लालितः भवति भारतदेशः ।
१५ . कृष्णः वनमालाभिः भूषितः अस्ति ।
१६ . विद्यया हीनः जनः न शोभते ।
१७ . आवां गीतया प्रबुद्धौ ।
१८ . मम माता पित्रा समं मन्दिरं गता ।
१९ . त्वं नेत्राभ्यां पश्यसि ।
२० . वयं कन्दुकेन क्रीडामः ।
२१ . यूयं कुसुमैः अलङ्कारं कुरुथ ।
२२ . सः धेनुभिः जीवति ।
२३ . दिलीपः राजमार्गेण गच्छति ।
२४ . भारतं केरलदेशेन विभाति ।
२५ . सभा विद्वद्भिः शोभते ।
चतुर्थीविभक्तिः।
कर्ता यत् उद्दिश्य क्रियां करोति तत्र चतुर्थी विभक्तिः भवति । 'छात्रः पठनाय विद्यालयं गच्छति ' इत्यस्मिन् वाक्ये बालः इति कर्तुः विद्यलयगमनक्रियायाः उद्देश्यं पठनमित्यतः पठनशब्दस्य चतुर्थी विभक्तिः । तद्वत् यमुद्दिश्य दानं करोति तं सूचयितुं चतुर्थीविभक्तिः प्रयोक्तव्या।
१ . जनाः क्षीराय धेनुं पालयन्ति।
२ . अध्यापकः शिष्याय विद्यां यच्छति ।
३ . महाराजः पण्डिताय पारितोषिकं ददाति ।
४ . आचार्यः शिष्याय उपायनं ददाति ।
५ . नदी सर्वेभ्यः जन्तुभ्यः मधुरं जलं यच्छति ।
६ . रथवाहकः अश्र्वेभ्यः तृणम् आनयति ।
७ . जननी पुत्रेभ्यः भोजनं पचति ।
८ . सर्वे जनाः आत्मशान्तये यतन्ते ।
९ . सर्वा नद्यः परोपकाराय एव वहन्ति ।
१० . संस्कृतपठनं पुण्याय भवति ।
११ . अग्नये आज्यं समर्पयामि ।
१२ . भगवते वासुदेवाय नमः ।
१३ . रामाय नमः ।
१४ . गुरुः असत्यवादिने अन्तेवासिने क्रुध्यति ।
१५ . इदं दुग्धं बालाय अलम् ।
१६. आतङ्कवादिनः साधुभ्यः जनेभ्यः द्रुह्यन्ति ।
१७. वक्तृभ्यः स्वस्ति ।
१८ . युवा सुवर्णाय स्पृहयति ।
१९ . देशस्य रक्षिता एकस्मै सैनिकाय अकुप्यत् ।
२० . सर्वेभ्यः राजभ्यः मृगया रोचते ।
२१ . भ्राता स्वस्रे पाठपुस्तकम् आनयति ।
२२ . बुभुक्षितेभ्यः अन्नं रोचते ।
२३ . विदुषे राजा सुवर्णमुद्रिकां प्रयच्छति ।
पञ्चमीविभक्तिः।
यस्मात् वियोगः भवति , यस्मात् यत् श्रेष्ठतरं भवति , यत् हेतुः इत्यर्थे भवति तत् पञ्चमी विभक्तौ भवति । 'वृक्षात् फलं पतति' इत्यस्मिन् वाक्ये फलस्य वृक्षात् वियोगः भवति , अतः वृक्षशब्दस्य पञ्चमी विभक्तिः ।
१. भटः अश्वात् पतति । (विश्लेषः)
२ . राकेशः रमेशात् सुन्दरः अस्ति । (श्रेष्ठत्वम्)
३ . कामात् क्रोधोsपि जायते । (हेतुः)
४ . वृक्षात् पुष्पाणि पतन्ति ।
५ . नद्यः हिमालयात् प्रभवन्ति ।
६ . शकटः नगरात् बहिः गच्छति ।
७ . इदं रेल्यानं कन्याकुमार्याः कर्णाटकं गच्छति ।
८ . जलात् वैद्युतिम् उदपादयत् ।
९ . मत् बलवत्तरः कः ?
१० . छात्राः विद्यालयात् सुसंस्कृतिं लभन्ते ।
११ . सर्वे सूर्यात् एव ऊर्जं लभन्ते ।
१२ . चोराः आरक्षकात् बिभेति ।
१३ . कस्तूरिमृगात् कस्तूरी लभते ।
१४ . वेदेभ्यः सर्वं विज्ञानं प्राप्तुं शक्यते ।
१५ . अहं रात्रौ गृहात् बहिः न गमिष्यामि ।
१६ . त्रिचक्रिकायाः शीघ्रता लोकयानस्य अस्ति ।
१७ . कृष्णात् रामः श्रेष्ठः अस्ति ।
१८ . मेघात् वृष्टिः वर्षिष्यति ।
१९ . नद्यः सरसः अधिकं प्रवहन्ति ।
२० . गजाः सरसः पङ्कजानि उत्पाटयन्ति।
२१ . देवाः ब्रह्मणः वरं लभन्ते ।
२२ . बालकः मातुः प्रथमशिक्षां लभते ।
२३ . दरिद्राः दातृभ्यः धनं प्राप्नुवन्ति ।
२४ . यात्रिकः नावः अधः अपतत् ।
२५ . तारकासुरः भगवतः वरं प्राप्य देवान् अपीडयत् ।
षष्ठीविभक्तिः।
द्वयोः नामपदयोः सम्बन्धं सूचयितुं षष्ठी विभक्तिः प्रयुज्यते । स्वस्वामिसम्बन्धः जन्यजनकसम्बन्धः , अवयवावयविसम्बन्धः , इत्यादयः अस्मिन् अन्तर्भवन्ति । 'सीतायाः द्वौ पुत्रौ आस्ताम्' अत्र सीतायाः पुत्रद्वयेन सह सम्बन्धः उक्तः । अतः सीतायाः इति षष्ठी विभक्तिः ।
उदाहरणानि।
१ . दशरथस्य तिस्रः भार्याः आसन् ।
२ . राधायाः हस्ते पुस्तकम् अस्ति ।
३ . सुग्रीवः रामस्य मित्रम् आसीत् ।
उपरितनवाक्येषु सीतायाः दशरथस्य , राधायाः , रामस्य इत्यादीनि पदानि षष्ठी विभक्तौ प्रयुक्तानि ।
४. तव नाम किम् ?
५ . मम नाम सुधा इति भवति ।
६ . हंसस्य वर्णः श्र्वेतः भवति ।
७ . रामायणस्य कर्ता वाल्मीकिः ।
८ . भारतस्य उत्तरस्यां दिशि हिमालयः अस्ति ।
९ . कन्याकुमार्याः सौन्दर्यं सर्वेषां मनांसि हरति ।
१० . भानोः प्रकाशः भूमिं स्पृशति ।
११ . अहं तव पुस्तकं पठामि ।
१२ . वृक्षस्य अधः पत्राणि सन्ति ।
१३ . सीतायाः पिता भवति जनकः ।
१४ . रमायाः पतिः विष्णुः भवति ।
१५ . काश्याः दृश्यं पूर्वं सुन्दरम् आसीत् ।
१६ . मम गृहस्य दक्षिणतः एका नदी अस्ति ।
१७ . मातृणां सभा (समितिः) शिशुसंरक्षणं करोति ।
१८ . हे देवि ! तव चरणयुगं मे शरणम् ।
१९ . भारतशासनस्य राजचिह्ने 'सत्यमेव जयते' इति लिखितमस्ति ।
२० . नैयायिकाः मनसः अणुत्वं कल्पयन्ति ।
२१ . सर्वेषां पालकः ईश्र्वरः ।
२२ . भवतः गृहं कुत्र वर्तते ?
२३ . धेनोः क्षीरं स्वादु भवति ।
२४ . पक्षिणां राजा गरुडः अस्ति ।
२५ . त्वं विदुषां गणं पश्य ।
सप्तमीविभक्तिः।
एकस्याः व्यक्तेः वस्तुनः वा आधारं सूचयितुं सप्तमी विभक्तेः प्रयोगः क्रियते । 'हस्ते पुस्तकम् अस्ति' अत्र पुस्तकस्य आधारः भवति हस्तः इत्यतः हस्तशब्दस्य सप्तमी विभक्तिः । 'नृपः सिंहासने उपविशति' , अस्मिन् वाक्ये नृपस्य (राज्ञः) आधारः भवति सिंहासनम् इत्यतः सिंहासनशब्दस्य सप्तमीविभक्तिः ।
१ . इक्षौ माधुर्यम् अस्ति ।
२ . मोक्षे इच्छा अस्ति ।
३ . देवेषु इन्द्रः श्रेष्ठः अस्ति ।
उदाहरणानि।
१ . वृक्षे शुकस्य नीडम् अस्ति ।
२ . संस्कृतभाषायां सप्त विभक्तयः सन्ति ।
३ . समुद्रे रत्नानि सन्ति ।
४ . पुस्तकेषु चित्राणि सन्ति ।
५ . हैदराबाद्नगरे बोम्बस्फोटनम् अभवत् ।
६ . रात्रौ इन्दुः प्रकाशते ।
७ . एकस्मिन् हस्ते पञ्च अङ्गुल्यः सन्ति ।
८ . रामायणे वर्षायाः वर्णनम् अस्ति ।
९ . कविषु कालिदासः श्रेष्ठः ।
१० . मम गृहे अष्ट जनाः सन्ति ।
११ . वने सिंहस्य गर्जनम् श्रुणुयात्।
१२ . वाराणस्यां संस्कृतकलालयः वर्तते ।
१३ . विमाने यात्रिणः उपविशन्तु ।
१४ . भीमः बकस्य केशेषु गृहीतवान् ।
१५ . अहम् ईश्र्वरे विश्र्वसिमि ।
१६ . रामस्य पितरि भक्तिरासीत् ।
१७ . गुरौ ज्ञानं वर्तते ।
१८ . माता दुहितरि स्निह्यति ।
१९ . राजसु रामः सद्गुणसम्पन्नः भवति ।
२० . हंसाः सरत्सु विहरन्ति ।
२१ . भीष्मपर्वणि भगवद्गीता अस्ति ।
२२ . सा तस्य शिरसि अताडयत् ।
सतिसप्तमी।
सति सप्तमी अथवा भावलक्षणसप्तमी इति कश्चन विशेषप्रयोगः अपि अस्ति । एकस्य कर्तुः , कर्मणः वा क्रियाकालः अन्यक्रियायाः कालं बोधयति चेत् तत्र सप्तमीविभक्तिः कर्तृपदे भवति । एवं कर्मणि प्रयोगः चेत् कर्मपदे सप्तमी विभक्तिः भवति । कर्तृविशेषणेsपि सप्तमी विभक्तिः भवति । 'रामे वनं गते दशरथः दुःखितः' इत्यत्र रामस्य वनगमनकालेन दशरथस्य दुःखकालः सूचितः । तदा कर्तृपदस्य रामशब्दस्य तस्य विशेषणस्य गत शब्दस्यापि सप्तमीविभक्तौ प्रयोगः ।
१ . व्याघ्रे नगरं प्रविष्टे जनाः भीताः अभवन् ।
२ . अलङ्कृतेषु गजेषु आगतेषु शिशवः अतुष्यन् ।
३ . बालकयोः उद्यानं प्रविष्टयोः सुहृदः आगच्छन् ।
४ . सचिवेषु समागतेषु जनाः हस्तताडनम् अकुर्वन् ।
५ . बिडाले आगते शुकः पञ्चरं प्राविशत् ।
६ . निर्वाचने आसन्ने जनाः उत्सुकाः जाताः ।
सम्बोधनप्रथमाविभक्तिः।
प्रथमाविभक्तेः एकः अवान्तरभागः एव सम्बोधनविभक्तिरिति पूर्वमेव उक्तं खलु । सम्बोधनं तु नामाभिमुखीकृत्य बोधनम् । 'हे बाल गच्छ' अत्र बालम् अभिमुखीकृत्य गमनं कर्तव्यमिति बोधयति इत्यतः 'सम्बोधनप्रथमा' । 'हे' शब्दं विनापि प्रयोक्तुं शक्यते। उदा - बाल! आगच्छ। भो शब्दमपि सम्बोधनार्थं प्रयुज्यते। उदा- भो देवाः।
उदाहरणानि।
१ . हे देव ! मां रक्ष ।
२ . हे पुत्रि ! मा वद ।
३ . हे छात्राः ! कोलाहलं मा कुरुत ।
४ . हे पुत्र्यौ ! संस्कृतं पठतम् ।
५ . हे रमे ! क्रीडामः ।
६ . हे कवे ! काव्यं लिख ।
७ . हे जननि ! क्षीरं यच्छ ।
८ . हे अम्ब ! त्वमेव शरणम् ।
९ . हे शम्भो ! रक्ष माम् ।
१० . हे पितः ! अहम् अत्रास्मि ।
११ . हे मातः ! धनं प्रयच्छ ।
१२ . हे वणिक् ! कङ्कणं दर्शय ।
१३ . हे राजानः ! आज्ञापयन्तु ।
१४ . हे भगवन् ! वरं देहि ।
१५ . हे विद्वन् ! कथम् अहं संस्कृतं पठिष्यामि ?
१६ . हे मनः ! रामरसम् अनुभव ।


text:
कैलास-मानस-सरोवर-यात्रा
कैलासयात्रा करणीया इति अनेकवारं मम पतिः अहं च अचिन्तयाव । यात्रा कठिना अस्ति, बालकाः न गच्छेयुः, उत्तुङ्गशिखरकारणात् श्वासोच्छ्वासाय कष्टाः भवन्ति, ग्रीष्मकाले गमनीयम् इति श्रुतवन्तौ । कथं गन्तुं शक्ष्यावः यतः आवयोः बालकौ स्तः ? ईश्वरानुग्रहेण, बेङ्गलूरुनगरे एकस्य आवासीयविद्यालयस्य पाक्षिकं क्रीडाशिबिरं भविष्यति इति अपठाव । तस्मिन् शिबिरे बालकौ प्रेषयितुं निर्णयं कृतवन्तौ । गुरोः कृपया वृद्धानाम् आशीर्वादैः आवां यात्रारम्भं कृतवन्तौ ।
पार्थिवसंवत्सरे वैशाखमासे नवदेहलीतः काठ्माण्डुनगरम् अगच्छाव । दिनद्वयं तत्रैव श्रीपशुपतिनाथदर्शनार्थम् अवसाव । यात्राधिकारी यात्राविषये महत्सूचनाम् अददात् । अनन्तरं लोकयानैः शतजनाः काठ्माण्डुनगरात् जाङ्गमुनगरं गतवन्तः । मार्गे वयम् अपश्याम यत् प्रशान्तबाग्मतीनदी प्रावहत् । जाङ्गमुनगरं भारतटिबेट्-देशयोः सीमायाम् अस्ति । तत्र अनुज्ञापत्राणां मुद्राकार्यानन्तरं टिबेट्-देशः प्रविष्टः । न्यालम्पत्तने एकं दिनम् अतिष्ठाम । प्रातःकाले श्रेष्ठमिलारेपामुनेः मठं गत्वा, तत् सर्वं दृष्ट्वा, विशेषतः तां महतीं शिलाम् अस्पृशाम, यस्य अधः उपविश्य सः मुनिः महत्तपः चकार ।
शैत्यात् वयम् अकम्पामहि । अहं किञ्चित् श्वासाय क्लेशम् अपि अन्वभवम् । रात्रौ अस्माकं प्रकोष्ठे चतुर्भिः मित्रैः सह वार्तालापम् अकुर्म यत् कथं कैलासपर्वतस्य ५३ किलोमिटर्परिक्रमं कुर्यामेति । न्यालम्पत्तने एव मया ज्ञातं यत् न्यालम्प्रत्यागमनपर्यन्तं पटमण्डपे एव शयिष्यामहे इति । तदा अहम् अवदं यदि परिक्रमसमये परिश्रमम् अनुभविष्यामि चमरोपरि उपवेक्ष्यामीति । तदा यात्रास्निग्धः अवदत् "एवं मा कुरु, चलितुं शक्ष्यसि । यदि चमरारोहणं करिष्यसि, तर्हि पुनर्जन्मनि चमरः भविष्यसि'' । तत्क्षणे एव चलिष्यामि इति निर्णयं कृतवती । लघुलोकयानैः न्यालन्नगरात् सागान्नगरं गत्वा सागान्नगरतः पर्याङ्ग्-नगरम् आगतवन्तः । समग्रदिनत्रयानन्तरं मानससरोवरतटम् अगच्छाम । अमलं स्तिमितं वैढूर्यवर्णसरोवरं दृष्ट्वा अमोदे ।
मानससरोवरतटे अतीवशैत्यम् आसीत् । तदानीम् अशृणुम अग्रे हिमवर्षा अधिकाभवत् अतः आगामियात्रा दुष्करी भविष्यति इति । यात्राधिकारी अस्मान् उपादिशत् यत् सावधानेन भवितव्यम् इति । शतजनेषु चतुर्दशजनाः ``कथमपि श्वः गमनीयम्'' इति निश्चयम् अकुर्म । शेर्पाजनाः अस्माभिः सह आगमिष्यन्ति इति व्यवस्थाम् अकुर्म । ते अस्माकं परिक्रमार्थं पटमण्डपान् आम्लजनककोशान् (oxygen cylinder) शुष्कफलानि जलकूपीः च आनयन् । तैः विना यात्रा असाध्या अभविष्यत् ।
यमद्वारतः चतुर्दशजनाः पदयात्रारम्भम् अकुर्म । प्रथमदिने सप्तदशकिलोमीटर् अचलाम । औन्नत्यात् मन्दमेव श्वासनं, गमनं, भोजनं, पानं च कृतवन्तः । सूर्यास्तानन्तरमेव पटमण्डपे निद्रां कृतवन्तः । रात्रौ शीतकम् इव आसीत् पटमण्डपे । द्वितीयदिने सूर्योदयसमये ज्ञातं पटमण्डपस्य पृष्ठतः अस्ति बृहान् दिव्यः कैलासपर्वतः । पुनः पुनः साष्टाङ्गनमस्कारं अकुर्व शिवशक्तिजपं च अवदाव ।
एतस्मिन् दिने द्वाविंशतिः किलोमीटर् दूरं पादाभ्यां गतवन्तः अपि च दुष्प्राप दोल्माला पास् पारं गतवन्तः । दोल्माला पास् हिमाद्रेः अतीव उत्तुङ्गं स्थलम् अस्ति । तत्र श्वासोच्छ्वासाय कष्टम् अनुभूतवन्तः । दोल्माला पास् अवतरणानन्तरं रात्रौ पुनः पटमण्डपे अस्वपाम । त्रितीयदिनस्य चतुर्दशकिलोमीटर् पदयात्रा सुलभा आसीत् । त्रीणि दिनानि केवलं शुष्कफलानि जलं च स्वीकृतवन्तः । परिक्रमानन्तरं स्थिरमत्या शीतलमानससरोवरे आवां स्नानं कृतवन्तौ । इदानीमपि चिन्तयामि देवी एव शक्तिं दत्तवती । ईश्वरेच्छासीत् आवयोः यात्रा सम्पूर्णा भूयात् इति । आवां तस्मै शिवाय तस्यै देव्यै च कृतज्ञतां सदार्पयाव । ॐ नमः शिवाय ।


text:
सूत्रम्
निष्ठा॥ ३।२।१०२
काशिका-वृत्तिः
निष्ठा ३।२।१०२
क्तक्तवतू निष्ठा १।१।२५
इत्युक्तं, स निष्ठसंज्ञकः प्रत्ययो भूते भवति। कृतम्। कृतवान्। भुक्तम्। भुक्तवान्। निष्ठायाम् इतरेतराश्रयत्वादप्रसिद्धिः। संज्ञायां क्तक्तवतू भाव्येते, सतोश्चानयोः संज्ञाया भाव्यम्। न एष दोषः। भाविनी संज्ञा विज्ञायते। स भूते भवति, यस्योत्पन्नस्य निष्ठा इत्येषा संज्ञा भवति। समर्थ्यात् क्तक्तवत्वोर् विधानम् एतत्। आदिकर्मणि निष्ठ वक्तव्या
। प्रकृतः कटं देवदत्तः। प्रकृतवान् कटं देवदत्तः।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
निष्ठा ८१८, ३।२।१०२
भूतार्थवृत्तेर्धातोर्निष्ठा स्यात्। तत्र तयोरेवेति भावकर्मणोः क्तः। कर्तरि कृदिति कर्तरि क्तवतुः। उकावितौ। स्नातं मया। स्तुतस्त्वया विष्णुः। विश्वं कृतवान् विष्णुः॥
न्यासः
निष्ठा। , ३।२।१०२
"कृतम्" इति। अत्र कित्त्वाद् गुणाभावः। "कृतवान्" इति। "उगिदचाम्" ७।१।७०
इति नुम्। "अत्वसन्तस्य चाधातोः" ६।४।१४
इति दीर्घः, हल्ङ्यादि ६।१।६६
संयोगान्तलोपौ ८।२।२३
।
"निष्ठायाम्" इत्यादि। निष्ठासंज्ञके प्रत्यये विधातव्येऽप्रसिद्धनिष्पत्तिकस्य निष्ठासंज्ञकस्य प्रत्ययस्य निष्ठेति चास्याः संज्ञाया अप्रसिद्धिः, कुतः?
इतरेतराश्रयत्वात्। कथमितरेतराश्रयत्वमित्याह-- "संज्ञायाम्" इत्यादि। निष्ठेत्येवं संज्ञामुच्चार्य क्तक्तवत्वोरिह भूते विधानम्, विद्यमानयोश्च तयोः संज्ञया भवितव्यमितीतरेतराश्रयत्वम्, "इतरेतराश्रयाणि कार्याणि शास्त्रे न प्रकल्प्यन्ते"(व्या।प।२८)। यदितो क्तक्तवतू स्वरूपेण विज्ञातौ भवत एवञ्च "क्तक्तवतू निष्ठा" १।१।२५
इत्यन्यस्य संज्ञा विधातुं शक्यते,नान्यथा। अतः संज्ञाया अप्रसिद्धिः, तस्याश्चाप्रसिद्धौ तयोरप्रसिद्धिः। "भाविनी" इति। भविष्यन्तीत्यर्थः। यथा-- अस्य सूत्रस्य शाटकं वयेति। भाविनीशब्दोऽयम् "गमेरिनिः"(द।उ।६।५७) "आङि णित्" (द।उ।६।५८) "भुवश्च" (द।उ।६।५९) इतीनिप्रत्ययान्तो व्यत्पादितः। स च "भविष्यति गम्यादयः" ३।३।३
इति भविष्यत्काले विहितः। तेन भाविनीत्यस्य भविष्यन्तीत्येवार्थो लभ्यते। "सामथ्र्यात्" इत्यादि। स भूते भवति यस्योत्पन्नस्य निष्ठेत्येषा संज्ञा भवति। न चान्यस्योत्पन्नस्य निष्ठेत्येषा संज्ञा भवति। अपि तु क्तक्तवत्वोरेवेति सामथ्र्यम्।
"आदिकर्मणि" इत्यादि। कर्मशब्दोऽत्र क्रियावाची। आदिभूते क्रियारम्भादिभूते प्रथमे क्रियालक्षण इत्यर्थः। यावत्क्रियालक्षणैः सकलः कटः परिसमाप्तिमुपैति क्रियालक्षणानां तावतामपवर्गे भूतकालो भवति। आद्ये क्रियालक्षणे समुदायस्यापरिनिष्पन्नत्वात् वत्र्तमानकाल एवेति। तत्र वत्र्तमाने निष्ठा न प्राप्नोति, अतो वक्तव्यो व्याख्येयः
। तत्रेदं व्याख्यानम्-- यदयं "उदुपधाद्भावादिकर्मणोरन्यतरस्याम्" १।२।२१
इत्यादिकर्मणि कर्मणि निष्ठा विकल्पयति। यद्वा-- "आदिकर्मणि क्तः कत्र्तरि च" ३।४।७१
इत्यादि, तज्ज्ञापयति-- आदिकर्मणि निष्ठा भवतीति। "प्रकृतः कटम्" इति। प्रशब्दोऽत्रादिकर्म द्योतयति। य एवार्थः प्रकरोति कटं देवदत्त इति, स एवार्थः प्रकृतः कटं देवदत्त इति॥
"सुत्वा" इति। "ह्यस्वस्य पिति कृति" ६।१।६९
इति तुक्, "सर्वनामस्थाने च" ६।४।८
इत्यादिना दीर्घः, "नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य" ८।२।७
इति नकारलोपः॥
बाल-मनोरमा
निष्ठा ८२३, ३।२।१०२
निष्ठा। भूते इति धातोरिति चाधिकृतम्। तदाह-- भूतार्थेत्यादि। भावकर्मणोः क्त इति। तथा च क्तप्रत्ययविषये कर्तरीति न संबध्यते इति भावः। कर्तरि क्तवतुरिति। कृत्यक्तखलर्थानामेव भाव कर्मणोर्विधानादिति भावः। "तयोरेव कृत्यक्ते"त्यत्र "लः कर्मणी"त्यस्मात्सकर्मकेभ्यः कर्णि कर्तरि च अकर्मकेभ्यो भावे कर्तरि चेत्यनुवर्तते। ततश्च अकर्मकेभ्यो भावे क्तः, सकर्मकेभ्यस्तु कर्मणीति व्यवस्था लभ्यते इति मत्वोदाहरति-- स्नातं मयेति। अकर्मकत्वाद्भाव क्तः। स्तुतस्त्वया विष्णुरिति। सकर्मकत्वात्कर्मणि क्तः। कर्तरि क्तवतुमुदाहरति-- विष्णुर्वि()आमिति।


text:
सूत्रम्
विदूराञ्ञ्यः॥ ४।३।८४
काशिका-वृत्तिः
विदूराञ् ञ्यः ४।३।८४
विदूरशब्दात् ञ्यः प्रत्ययो भवति ततः प्रभवति इत्येतस्मिन् विषये। अणो ऽपवादः। विदूरात् प्रभवति वैदूर्यो मणिः। ननु च वालवायादसौ प्रभवति, न विदूरात्, तत्र तु संस्क्रियते? एवं तर्हि वालवायो विदूरं च प्रकृत्यनतरम् एव वा। न वै तत्र इति चेद् ब्रूयाज् जित्वरीवदुपाचरेत्।
न्यासः
विदूराञ्ञ्यः। , ४।३।८४
"तत्र तु संस्क्रियते" इति। तुशब्दोऽवधारणे। संस्क्रियते एव च तत्र विदूरे नगरे, न ततः प्रभवति।
"वालवायो विदूरञ्च" इति। वालवायशब्द एव प्रत्ययमुत्पादयति, न विदूरशब्दः। प्रभवतिशब्दस्य प्रथमत उपलभ्यत इत्यर्थः। प्रभवति च वालवाये पर्वते। तस्माद्यतः प्रभवति तद्वाची वालवायशब्दः प्रकृतित्वेनाक्षिप्यते। यथा विश्रवणरवणा इत्यादेशावेव शिवादिषु पठ()एते। अपत्याधिकारात्तु येन तयोरपत्यापत्यवत्ससम्बन्धः स एव प्रकृतित्वेनाक्षिप्यते विश्रवस्शब्दः। विश्रवसोऽपत्यं वैश्रवणः, रावणः।
अथ वा प्रकृत्यन्तरमेव विदूरशब्दो वालवाये वत्र्तते। विदूरात् भवति वालवायात् पर्वतात् प्रभवतीत्यर्थः। एवं स्थिते यो ब्राऊयात्-- नैव तत्र वालवाये प्रसिद्धो विदूरशब्द इति,तं प्रत्याह-- "जित्वरीवदूपाचरेत्" इति। यथा वणिज एव वासाणसी नगरीं "जित्वरी" इत्युच्चारयन्ति मङ्गलार्थम्, न लोकाः, एवं वैयाकरणा एव वालवायं विदूरमित्युच्चारयन्ति। नियतदेशपुरुषविषया अपि रूढयो भवन्तीत्येतज्जित्वरीवदित्यनेन कथयति॥
बाल-मनोरमा
विदूराञ्ञ्यः १४४३, ४।३।८४
विदूराञ्ञ्यः। ततः प्रभवतीत्येव। विदूरशब्दो दन्त्यमध्यः। वालवायाख्यदेशपर्यायो विदूरशब्द इति भाष्ये स्पष्टम्।
तत्त्व-बोधिनी
विदूराञ्ञ्यः ११३०, ४।३।८४
वैदूर्य इति। दन्त्यमध्योऽयं शाद्वलवत्, न तु नड्वलवन्मूर्धन्यमध्यः। नन्वत्रार्थाऽसङ्गतिः, बालावायपर्वताद्ध्यसौ प्रभवति, विदूरनगरे तु संस्क्रियते। सत्यम्। अतएव समाहितं बाष्ये---"बालवायो विदूरं च प्रकृत्यन्तरमेव वा। न वै तत्रेति चेद्ब्राऊयाज्जिल्वरीवदुपाचरेत्िति। अस्यार्थः-----बालवायशब्दः प्रत्ययं लभते, विदूरादेशं च, सूत्रे पठितेनादेशेनानुरूपः स्थानीबालवायशब्द आक्षिप्यते, यथाल शिबादिषु पठिताभ्यां विश्रवणरवणादेशाभ्यामनुरूपः स्थानी वि()आवस्शब्द आक्षिप्यते, यथा वा "पद्दन्न"इत्यादौ पदाद्यादेशानुरूपः स्थानी पाददन्तादिराक्षिप्यते तद्वत्। प्रकृत्यन्तरमेवेति। विदूरशब्दो नगरस्येव पर्तस्यापि वाचकोऽस्तीत्यर्थः। एवं चास्मिन्पक्षे "बालवायात्प्रभवती"ति विग्रहे विदूरशब्दात्प्रत्यय इति व्याख्यानक्लेशो नेति भावः। न वै इति। "वै" शब्दोऽक्षमां द्योतयति। तत्र पर्वते विदूरशब्दोऽप्रसिद्ध इति च्द्ब्राऊयाज्जित्वरीवव्द्यवहरेत्। नियतपुरषापेक्षो हि व्यवहारो दृश्यते, यथा वणिज एव वाराणसीं जित्वरीति व्यवहरन्ति, एवं वैयाकरणा एवाऽदिं()र विदूर इति।


text:
एकविंशतितमोsध्याय:
बृहदश्व उवाच ।
ततो विदर्भान्संप्राप्तं सायाह्ने सत्यविक्रमम् ।
ऋतुपर्ण जना राज्ञे भीमाय प्रत्यवेदयन् ॥१॥
स भीमवचनाद्राजा कुड्णिनं प्राविशत्पुरम् ।
नादयन्रथघोषेण सर्वा: सविदिशो: दिश: ॥२॥
ततस्तं रथनिर्घोणं नलाश्वास्तत्र शुश्रुवु: ।
श्रुत्वा तु समह्रष्यन्त पुरव नलसंनिधौ ॥३॥
दमयन्ती तु शुश्राव रथघोषं नलस्य तम् ।
यथा मेघस्य नदतो गभ्भीरं जलदागमे ॥४॥
नलेन संगृहीतेषु पुरेव नलवाजिषु ।
सदृशं हयानिर्घोषं मेने भैमी तथा हया: ॥५॥
प्रासादस्थाश्च शिखिन: शालास्थाश्चैव वारणा: ।
हयाश्च शुश्रुवुस्तस्य रथघोषं महीपते: ॥६॥
ते श्रुत्वा रथानेर्घोषं वारणा: शिखिनस्तथा ।
प्रणेदुरुन्मुखा राजन्मेघनाद इवोत्सुका: ॥७॥
दमयन्त्युवाच ।
यथासौ रथनिर्घोषं: पूरयन्निव मेदिनीम् ।
ममाह्रदयते चेतो नल एष महीपति: ॥८॥
अद्य चन्द्राभवक्त्रं तं न पश्यामि नलं यदि ।
असंख्येयगुणं वीरं विनङक्ष्यामि न संशय ॥९॥
यदि चैतस्य वीरस्य बाह्रोर्नाद्याहमन्तरम् ।
प्रविशामि सुखस्पर्श न भविष्याम्यसंशयम् ॥१०॥
यदि मां मेघनिर्घोषो नोपगच्छति नैषध: ।
अद्य चामीकरप्रख्यं प्रवेक्ष्यामि हुताशनम् ॥११॥
न स्मराम्यनृतं किंचिन्न स्मराम्यपकारताम् ।
न च पर्युषितं वाक्यं स्वैरष्वपि महात्मन: ॥१२॥
गुणांस्तस्य स्मरन्त्या मे तत्पराया दिवानिशम् ।
ह्रदयं दीर्यत इदं शोकात्प्रियविनाकृतम् ॥१३॥
बृहदश्व उवाच ।
एवं विलपमाना सा नष्टसंज्ञेव भारत ।
आरुरोह महद्वेश्म पुण्यश्लोकदिदृक्षया ॥१४॥
ततो मध्यमकक्षायां ददर्श रथमास्थितम् ।
ऋतुपर्ण महीपालं सहवार्ष्णेयबाहुकम् ॥१५॥
ततोsवतीर्य वार्ष्णेयो बाहुकश्च रथोत्तमात् ।
हयांस्तानवमुच्याथ स्थापयामास वै रथम् ॥१६॥
सोsवतीर्य रथोपस्थादृतुपर्णो नराधिप: ।
उपतस्थे महाराजं भीमं भीमपराक्रमम् ॥१७॥
तं भीम: प्रतिजग्राह पूजया परया तत: ।
अकस्मात्सहसा प्राप्तं स्त्रीमन्त्रं न स्म विन्दति ॥१८॥
ऋतुपर्णोsपि राजा स धीमान्सत्यपराक्रम: ।
राजानं राजपुत्रं वा न स्म पश्यति कंचन ॥१९॥
स तेन पूजितो राजा ऋतुपर्णो नराधिप: ।
किं कार्य स्वागतं तेsस्तु राज्ञा पृष्ट: स भारत ॥२०॥
ततो विगणयन्राजा मनसा कोशलाधिप: ।
आगतोsस्मीत्युवा चैनं भवन्तमभिवादक: ॥२१॥
राजापि च स्मयन्भीमो मनसा समचिन्तयत् ।
अल्पकार्य विनिर्दिष्टं तस्यागमनकारणम् ।
पश्चादुदर्के ज्ञास्यामि कारणं यद्भविष्यति ॥२२॥
नैतदेवं स नृपतिस्तं सत्कृत्य व्यसर्जयत् ।
विश्राम्यतामित्युवाच क्लान्तोsसीति पुन: पुन: ॥२३॥
स सत्कृत: प्रह्रष्टात्मा प्रीत: प्रीतेन पार्थिव: ।
राजप्रेष्यैरनुगतो दिष्टं वेश्म समविशत् ॥२४॥
ऋतुपर्णे गते राजान्वार्ष्णेयसहिते नृपे ।
बाहुको रथमादाय रथशालामुपागमत् ॥२५॥
स मोचयित्वा तानश्वानुपचर्य च शास्त्रत: ।
स्वयं चैतान्समाश्वास्य रथोपस्थ उपविशत् ॥२६॥
दमयन्ती तु शोकार्ता दृष्टा भाग्ङासुरिं नृपम् ।
सूतपुत्रं च वार्ष्णेयं बाहुकं च तथाविधम् ॥२७॥
चिन्तयामास वैदर्भी कस्यैष रथनिस्वन: ।
नलस्येव महानासीन्न च पश्यामि नैषधम् ॥२८॥
वार्ष्णेयेन भवेन्नूनं विद्या सैवोपशिक्षिता ।
तेनाद्य रथनिर्घोषो नलस्येव महानभूत ॥२९॥
आहोस्विदृतुपर्णोsपि यथा राजा नलस्तथा ।
तथायं रथानिर्घोषो नैषधस्येव लक्ष्यते ॥३०॥
एवं सा तर्कयित्वा तु दमयन्ती विशांपते ।
दूतीं प्रस्थापयामास नैषधान्वेषणे शुभा ॥३१॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
सूत्रम्
योजनं गच्छति॥ ५।१।७३
काशिका-वृत्तिः
योजनं गच्छति ५।१।७४
योजनशब्दात् द्वितीयासमर्थाद् गच्छति इत्यस्मिन्नर्थे ठञ् प्रत्ययो भवति। योजनं गच्छति यौजनिकः। क्रोशशतयोजनशतयोरुपसङ्ख्यानम्। क्रोशशतम् गच्छति क्रौशशतिकः। यौजनशतिकः। ततो ऽभिगमनम् अर्हति इति च क्रोशशतयोजनशतयोरुपसङ्ख्यानम्। क्रोशशतादभिगमनम् अर्हति क्रौशशतिको भिक्षुः। यौजनशतिक आचार्यः।
न्यासः
योजनं गच्छति। , ५।१।७३
"क्रोशशतयोजनशतयोरुपसंख्यानम्()" इति। उपसंख्यानशब्दस्य प्रतिपादनमर्थः। तथा ततोऽभिगमन-मर्हतीति चेत्यादावपि वाक्ये। तत्रेदं प्रतिपादनम्()--इह द्वितीयाधिकारे पुनरद्वितीयोच्चारणमधिकं तु कुर्वतैतत्? सूचितम्()--अन्यदप्यत्र किञ्चिदधिकं भवति। तेन सर्वमेतद्गदितं कार्यमुपपन्नं भवति॥
बाल-मनोरमा
योजनं गच्छति १७१५, ५।१।७३
योजनं गच्छति। द्वितायान्ताद्योजनशब्दाद्गच्छतीत्यर्थे ठञ्स्यादित्यर्थः।
क्रोशशतेति। आभ्यामपि द्वितीयान्ताभ्यां गच्छतीत्यर्थे ठञ उपसङ्ख्यानमित्यर्थः। क्रोशशतादिति। ल्यब्लोपे पञ्चमी। क्रोशशतमतीत्येत्यर्थः।


text:
मूलश्लोकः-66
बिभेद च पुन: सालान् सप्तैकेन महेषुणा। गिरिं रसातलं चैव जनयन् प्रत्ययं तदा।। 66।।
श्लोकान्वयः –
तदा प्रत्ययं जनयन् एकेन महेषुणा सप्त सालान् गिरिं रसातलं च पुन: बिभेद।।66।।
मूलश्लोकः-67
तत: प्रीतमनास्ते न विश्वस्त: स: महाकपि:। किष्किन्धां रामसहितो जगाम च गुहां तदा।। 67।।
श्लोकान्वयः –
तत: स महाकपि: तेन प्रीतमना: विश्वस्त: च तदा रामसहित: किष्किधां गुहां जगाम।।67।।
मूलश्लोकः-68
ततोऽगर्जद्धरिवर: सुग्रीवो हेमपिङ्गल:। तेन नादेन महता निर्जगाम हरीश्वर:।। 68।।
श्लोकान्वयः –
तत: हेमपिङ्गल: हरिवर: सुग्रीव: अगर्जत् तेन महता नादेन हरीश्वर: (बाली) निर्जगाम।।68।।
मूलश्लोकः-69
अनुमान्य तदा तारां सुग्रीवेण समागत:। निजघान च तत्रैनं शरेणैकेन राघव:।। 69।।
श्लोकान्वयः –
तदा वाली ताराम् अनुमान्य सुग्रीवेण (योद्धुं) समागत:। राघव: च एनं तत्र एकेन शरेण निजघान।।69।।
मूलश्लोकः-70
तत: सुग्रीववचनाद्धत्वा वालिनमाहवे । सुग्रीवमेव तद्राज्ये राघव: प्रत्यपादयत्।।70।।
श्लोकान्वयः –
तत: राघव: सुग्रीववचनात् आहवे वालिनं हत्वा तद्राज्ये सुग्रीवम् एव प्रत्यपादयत्।।70।।
मूलश्लोकः-71
स च सर्वान् समानीय वानरान् वानरर्षभ:। दिश: प्रस्थापयामास दिदृक्षुर्जनकात्मजाम्।।71।
श्लोकान्वयः –
स: च वानरर्षभ: जनकात्मजां दिदृक्षु: सर्वान् वानरान् समानीय दिश: प्रस्थापयामास।।71।।
मूलश्लोकः-72
ततो गृध्रस्य वचनात् सम्पातेर्हनुमान् बली। शतयोजनविस्तीर्णं पुप्लुवे लवणार्णवम्।।72।।
श्लोकान्वयः –
तत: बली हनुमान् सम्पाते: गृध्रस्य वचनात् शतयोजनविस्तीर्णं लवणार्णवं पुप्लवे।।72।।