text:
अनर्घराघवम्
मुरारेरेकमेव नाटकं यत् कथया भवभूतेर्महावीरचरितमनुकरोति । यदि भवभूतेः कविता सरला मनोहरा च कथ्यते तदाऽस्य कविता प्रौढा साऽलङ्कारा झ्ङ्कारशालिनी च कथ्यताम् । मुरारेः कवितायाः कठिनता तद्रसानुभवपरिपन्थिनीति सत्यं भवितुमर्हति, परन्तु तस्या श्रूयमाणायां सत्यामेव कोऽपि हर्षमिश्रोऽवधानसम्मुखीभावः प्रादुर्भवति । दृश्यताम् –
क्रियाणां रक्षायै दशरथमुपस्थाय विमुखे
मुनौ विश्वामित्रे भगवति गते सम्प्रति गृहान् ।
तपोलेशक्लेशादुपशमितविध्नप्रतिभये,
प्रवृत्ते वा यष्टुं रघुकुलयैवास्तमयते ॥
कीदृशी प्रसन्नता, कीदृशं च वाक्यपाटवम् ! रामे वनवासप्रस्थानकाले गङ्गां तरति सति कविनोक्तम् –
तीर्त्त्वा भूतेशमौलिस्रजममरधुनीमात्मनाऽसौ तृतीय
स्तस्मै सौमित्रिमैत्रीमयमुपहृतवानातरं नाविकाय
व्यामग्राह्यस्तनीभिः शबरयुवतिभिः कौतुकोदञ्चदक्ष
कृच्छादन्वौयमानः क्षणमचलमथो दक्षिणेन प्रतस्थे ॥
अस्य कवेर्गाढबन्धता पाश्चात्येभ्यो न रोचते, बिल्सनमहोदयोऽस्य कवितायाः सम्बन्धेऽभिहितवान् – साम्प्रतिका हिन्दवो विचारप्रकर्षमनुतिमार्दवं कल्पनाकामनीयकञ्च विभावयितुं मनागिव क्षमाः, अत एव हिन्दुविद्वांसोऽन्याय्यं गौरवं मुरारये प्रदत्तवन्तः । ये पुनरिदमीयमनर्घराघवमधीयते ते मुरारेः प्रशंसामुचितामेव मन्यते । अनर्घराघवस्य प्रस्तावनातोऽस्य जननीजनकयोर्नामनी 'वर्धमानतन्तुमती’ इति ज्ञायेते
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- scans of a 1887 edition, Nirnaysagar press, Mumbai.


c: text/html

text:
अरक्कू
अरक्कू सानुप्रदेशस्य दृश्यवैभवम् -एतत् अतिप्राचीनम् आदिवासिनाम् वासस्थानमस्ति । अत्र १९ जातीयाः आदिवासिनः १५० मीटरोन्नते प्रदेशे निवसन्ति । निबिडवनप्रदेशे फलवाटिकाः काफीवाटिकाः कौशेय वस्त्रनिर्माणकार्यागाराः दृष्टुं शक्यन्ते । सर्वतः हरितवनं घट्टप्रदेशाः, कन्दराः सुन्दरतया गोचराः भवन्ति । एतम् प्रदेशम् आन्ध्रप्रदेशस्य ऊटी इति कथयन्ति ।अत्र अनेक- चलनचित्राणां चित्रिकरणं कृतवन्तः ।
अत्र निवसतां आदिवासिनां जीवनक्रमः वचनं वक्षालङ्काराः वेषभूषणं नर्तनं सर्वं च विशिष्टम् अस्ति । आन्ध्रप्रदेशस्य जानपादाध्ययनकर्तॄणाम् उत्तमं स्थानमस्ति । देशीयाः विदेशीयाः च अत्र बहवः आगच्छन्ति । राज्यसर्वकारस्य प्रवासव्यवस्था अस्ति ।
मार्गः[सम्पादयतु]
विशाखपट्टणतः ११५ कि.मी । तथापि घट्टप्रदेशे गमनार्थं ५ घण्टाः आवश्यकाः भवन्ति । दर्शनाय नवम्बरमासतः जनवरीमासं यावत् उत्तमकालः । ४० कि.मी प्रदेशे पुन्नामिकुटीराणि सन्ति ।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
हांग् कांग् नगरम्
महता जनसम्मर्देन युक्तं तथापि सौन्दर्येण् समेतं रमणीयं लधुनगरम् अस्ति हांग् कांग् एतत् नगरम् इदानीम् आंगलानाम् उपनिवेशः अस्ति । एशियाखण्डस्य भूपटस्य् दर्शनात् ज्ञायते यत् हांगकांग् चीनादेशस्य एव भूभागः इति । तथापि एतत् आंग्लानाम् उअपनिवेशः कथं जातम् ? सा च काचित् कथा । बहुभ्यः वर्षेह्यः ब्रिटनतः चीनादेशं प्रति अफीमद्र्व्यं प्रेष्यमाणम् आसीत् । किन्तु १९४२ तमे वर्षे चीनादेशे अकस्मात् विदेशात् आनीयमानस्य अफीमद्र्व्यस्य निषेधः कृतः ।एतेन क्रुद्धेन ब्रिटिशसर्वकारेण हांग्कांगद्वीपः स्वायत्तीकृतः ।
किन्तु केषाञ्चित् लघुयुद्धानां, बहुविधवार्तालापस्य च अनन्तरं ब्रिटिश् सर्वकारेण अङ्गईकृतं यत् शतं वर्षाणि यावत् केवलं, हांगकांग्नगरं वशे स्थाप्यते इति । १९९७ तमे वर्षे स च अवधिः समाप्तः । अधुना चीनादेशस्य अधीनमस्ति हंग्कांगनगरम् ।
एषु दिनेषु हांग्कांगनगरम् कार्यबाहुल्ययुतेषु नगरेषु अन्यतमम् अस्ति वाणिज्यकारणतः एत्स्मिन् सदा क्रियाशीलता दृश्यते । गगनचुम्बीनि भावनानि, भोगविलासपरं जनजीवनम् आहुनिकतान्त्रकतायुक्तता इत्यादिभिः एतत् नगरं चीनस्य प्रधानभूभागादिब्य्यः पृथक् एव भास्ते । साम्यवादसिद्धान्तविरुद्धं, हांगकांगनगरस्य वाणीज्यं किं चीनस्य अधिकार्स्य आगमनस्य अनन्तरम् अप्पि अनुवर्तेत् ? चीनसर्वकारः वदति यत् इदानीं तत् नगरं यथा अस्ति तथैव अग्रे अपि भविष्यति इति । किन्तु हांगकांग् नग्रीयाः ज्येष्ठाः वणिजःअ एअत्स्मिन् विषये विश्वासं न प्रकटयन्ति । अतः बहूव्यः वाणिज्यसंस्थाः स्व्कार्यकेन्द्रभूतान् कार्यालयान् सिंगपुर, बैंगकाक्, टायिपी, मनीला इत्यादीनि नगराणि प्रति नयन्तः सन्ति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Government
- Discover Hong Kong – Official site of the Hong Kong Tourism Board
- Other
- Hong Kong at Encyclopædia Britannica
- HongKong at UCB Libraries GovPubs
- WikiSatellite view of Hong Kong at WikiMapia


text:
अरग्वदवृक्षः
अयम् अरग्वदवृक्षः अपि भारते वर्धमानः कश्चन वृक्षविशेषः । अयं भारते तु सर्वेषु प्रदेशेषु वर्धते । तदतिरिच्य सिलोन्, मलया, चीना इत्यादिषु देशेषु अपि वर्धते । अयम् अरग्वदः ६ – ९ मीटर् यावत् उन्नतः भवति । तस्य काण्डः ऋजु भवति । काण्डं परितः मृदु त्वक् भवति । अस्य अरग्वदस्य पर्णानि ६.८ – ९.५ से.मी. यावत् दीर्घाणि, गाढहरिद्वर्णीयानि च भवन्ति। अस्य पुष्पाणि पीतवर्णीयानि । अस्य अरग्वदस्य अपक्वानि फलानि ३० – ६० से.मी. यावत् व्यासयुक्तानि, कान्तियुक्त – कपिलवर्णीयानि च भवन्ति । तेषाम् अपक्वानां फलानाम् अन्तः नाणकसदृशानि बहूनि बीजानि भवन्ति । तानि बीजानि कागदसदृशेन कृशेण आवरणेन पृथक् भूतानि भवन्ति ।
इतरभाषाभिः अस्य अरग्वदस्य नामानि[सम्पादयतु]
अयम् अरग्वदवृक्षः आङ्ग्लभाषया "cassia fistula" इति उच्यते । हिन्दीभाषया “अमलतास” इति, तेलुगुभाषया“कोण्ड्रकायि” अथवा “रेलाचिट्टु” इति वा वदन्ति । तमिळ्भाषया “कोन्या” इति, मलयाळभाषया“कणिकोन्न” इति, कन्नडभाषया“केक्के मर” इति च उच्यते ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य अरग्वदस्य प्रयोजनानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् “ब्यूटरिक् आसिड्”, “शर्करा – निर्यासः”, “ब्यूतिन्” तथा “वोलटैले आयिल्” इत्यादयः अंशाः च भवन्ति । अयं गुरुगुणयुक्तः, उष्णवीर्यः च । अस्य रसः तिक्तः, विपाके मधुरः भवति ।
१. अस्य अरग्वदस्य बीजेभ्यः उत्पादितं तैलं सर्वविधान् चर्मरोगान् निवारयति ।
२. “सोरियसिस्” बाधायाम् अस्य अरग्वदस्य पर्णानां निर्यासः हितकरः भवति ।
३. गर्भवतीनाम् उदरस्य उपरि श्वेतवर्णस्य कालकाः जाताः चेत्, कालकानां कण्डूतिः भवति चेत् च अस्य अरग्वदस्य पर्णानि दुग्धेन सह उद्घर्षणेन प्राप्यमणम् उपसेचनसदृशं निर्यासयुक्तं द्रवं लेपनीयम् । तेन कण्डूतिः अपि अपगच्छति, कालाकाः अपि अपगच्छन्ति ।
४. अस्य अरग्वस्य अपक्वेभ्यः फलेभ्यः तथा पर्णेभ्यः च उत्पादितानि औषधानि चर्मरोगान्, मलबद्धतां, कीलवेदनां च अपगमयन्ति ।
५. अरग्वदः वातम् अपि निवारयति, कामलां, कासं, मूत्रविकारान् च अपगमयति ।
६. अरग्वदस्य उत्पन्नानि क्षयरोगे अपि हितकराणि ।
७. अस्य अरग्वदस्य प्रमुखाणि उत्पन्नानि “अरग्वदादि तैलम्”, “अरग्वदादि लेह्यम्”, “अरग्वदारिष्टम्” इत्यादीनि आयुर्वेदस्य आपणेषु लभ्यन्ते ।
८. अस्य अरग्वस्य मूलस्य कषायं चेत् २५ – ३० मी.लि यावत्, चूर्णं चेत् ५ – १० मि. ग्रां. यावत् सेवनीयम् ।


text:
सरस्वती लिपिः
सरस्वतीलिपिः संस्कृतस्य विश्वस्य च प्रचिन्तं लिपिः अस्ति। एततेव संस्कृतस्य प्रथमः लिपिः पवित्र-देवलिपिः च अस्ति। सः वैदिक सभ्यतायाः औपचारिकलिपिः अपि आसीत्। नवरत्न श्रीनिवास राजारामः, नटवर झा च तस्य सफलतं व्याख्यां अकरोत्। परन्तु राजनैतिक कारणेण तयोः व्याख्यां मान्याता न प्रप्तनोति। १९०० ईसापूवे सरस्वती नद्याः शुष्केण वैदिक सभ्यतायाः अन्तम् अभवत्। तत् पश्चात् ब्रह्मी लिपिः एव भारतस्य भाषाणाम् प्रमुखलिपिः अभवत्। अद्य देवनागरी एव वैदिकसंस्कृतस्य लोकसंस्कृतस्य च औपचारिकलिपिः अस्ति।
अद्य सरवती लिपेः अधिकाः अवशेषाः नास्ति। केवलं कतिचन मुद्राः अद्य अपि अस्ति। कोनरेड एलिस्टः अवदत् इति वैदिक कालस्य भूयोमात्राः पाण्डुलिपयः समाप्तम् अभवत् हि तासां लेखार्थाः समयस्य अक्रमणं प्रतिकूलयतुं नाशक्तनोत्।
लिपिः प्रकारः[सम्पादयतु]
झा-राजारामस्य सिद्धान्तः[सम्पादयतु]
Da fateh singh rathoda ex-director of oriental research institute of rajasthan jodhpur also read indus script and also due to political reason his book was not accepted by historians


text:
निजामाबादमण्डलम्
निज़ामाबाद् जनपदम् (Nizamabad, Andhra Pradesh) भारतदेशस्य आन्ध्रप्रदेशराज्ये स्थितमेकं मण्डलं अस्ति।
अन्तर्विषयाः
इतिहासः[सम्पादयतु]
इन्द्रपुरी, इन्दूरु इत्याख्यातं प्रान्तमेव “ निजामाबाद्” मण्डलं जातम् । १९०५ तमे वर्षे काकतीयाः, खिल्जीजनाः, चालक्याः,राष्ट्रकूटाः, मोगलायिनः च पालितवन्तः ।
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
अस्य मण्डलस्य उत्तरदिशे आदिलाबाद्, दक्षिणदिशे मेदक्, प्राच्यां करीम्नगरं, पश्चिमे च नान्देड् (महराष्ट्र) च इत्यादीनि मण्डलानि परितः वर्तन्ते । २०.८४% अरण्यभूमिः मण्डले अस्ति । गोदावरिनदी उत्तरवाहिनी भूत्वा ११३ कि.मी. मितं दूरं मण्डलभूमिं पावयति । पोचम्पाडु श्रीरामसागरसेतुः, अच्चम्पेट जलवारधिः च निर्मिते । मञ्जीरानदी बोधन् प्रान्ते महाराष्ट्रतः गोदावरीनद्यां विलीना भवति । मण्डले पुलङ्गु, एड्लकट्ट, सरसः जलं पानाय कल्पते । नैऋतिपवनेभ्यः वृष्टिपातः भवति । मण्डले बेङ्गलूरु,नागपूर्, राजमार्गः ११४ कि.मी पर्यन्तं विस्तृतोस्ति । काचिगूड, मन्माड्, बोधन् रेल्मार्गाः वर्तन्ते ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
काकतीयैः निर्मितं कोसलपुरदुर्गम्, केन्द्रयवनमन्दिरम्, निजांसागरसेतुः च दर्शनीयाः । बासरग्रामे सरस्वती देवालयः, बीम्गल् ग्रामे निंबासलश्रीलक्ष्मीनरसिंहस्वामी देवालयः, बिक्नूर् ग्रामे राजराजेश्वरी देवालयः, सिर्नपल्ली जलपातं, उस्मानिया विश्वविद्यालयस्य परिधौ विद्यालयाः प्रचाल्यन्ते ।


text:
मूला
रविमार्गे दृश्यमानेषु २७ प्रमुखनक्षत्रसमूहेषु अन्यतमं वर्तते मूलानक्षत्रम् । प्रतिदिनं चन्द्रः यस्मिन् नक्षत्रे दृश्यते तत् नक्षत्रं दिननक्षत्रम् इति उच्यते । शिशोः जननावसरे चन्द्रः यत्र भवति तत् तस्य जन्मनक्षत्रम् इति कथ्यते । हिन्दुज्योतिष्शास्त्रस्य अनुगुणम् मूलानक्षत्रं भवति नवदशं नक्षत्रम् ।
आकाशः ३६० डिग्रियुक्तः इति भाव्यते चेत् सः सप्तविंशतिधा विभज्यते चेत् एकैकः भागः १३.२० डिग्रियुक्तः भवति । एकैकम् अपि क्षेत्रं चतुर्धा यदि विभज्येत तर्हि १०८ भागाः भवन्ति । एकैकोपि भागः ३.२० डिग्रियुक्तः भवति । तन्नाम नक्षत्रस्य प्रत्येकभागः ३.२० डिग्रियुक्तः भवति । एकस्य नक्षत्रस्य १३.२० डिग्रिपरिमितभागः । एकस्य राशेः ३० डिग्रिभागः । १२ राशीनां ३६० डिग्रिपरिमितः भागः भवति ।
अन्तर्विषयाः
आकृतिः[सम्पादयतु]
मूला कुप्यत्केसरि पञ्च - कुपितस्य केसरिणः आकृतौ विद्यमानानि पञ्च नक्षत्राणि ।
सम्बद्धानि अक्षराणि[सम्पादयतु]
ये यो बा बि - मूलानक्षत्रसम्बद्धानि अक्षराणि ।
अधिदैवम्, वैदिकविवेचनम्[सम्पादयतु]
- उदगातां भगवती विचृती नाम तारके ।
- वि क्षेत्रियस्य मुञ्चतामधमं पाशमुत्तमम् ॥
वैदिकसाहित्ये इदं नक्षत्रं 'विचृतिः' 'मूलबर्हणः' इत्यादिभिः नामभिः निर्दिष्टमस्ति । तैत्तिरीयसंहितायाम् अस्य नक्षत्रस्य स्वामी पितरः इति क्वचित्, निर्ऋतिः इति क्वचिच्च उल्लिखितमस्ति । निर्ऋतिः दिक्पालः अस्ति । अस्मिन् एव नक्षत्रे देवाः असुराणां मूलोत्पाटनम् अकुर्वन् । अस्मिन् नक्षत्रे जातः अनिष्टकारकः, कुलनाशकः भवति इति निर्दिष्टमस्ति ।
आश्रिताः पदार्थाः[सम्पादयतु]
- मूले भेषजभिषजो गणमुख्याः कुसुममूलफलवार्ताः ।
- बीजान्यतिधनयुक्ताः फलमूलैर्ये च वर्तन्ते ॥
भेषजमौषधम् । भिषजो वैद्याः । गणमुख्याः समूहप्रधानाः । कुसुममूलफलवार्ताः । कुसुमानि पुष्पाणि, मूलानि फलानि च वार्ता वृत्तिर्येषाम् । बीजानि सर्वाणि यान्युप्यन्ते । ये चातिधनयुक्ताः प्रभूतवित्तसमन्विताः । ये च फलमूलैर्वर्तन्ते जीवन्ति । ते सर्व एव मूले ॥
स्वरूपम्[सम्पादयतु]
- कृषिभवनविपिनकार्यं वापीकूपादिबीजनिर्वापम् ।
- समरविभूषणशिल्पं विग्रहसन्धिश्च मूलनक्षत्रे ॥
मूलानक्षत्रे कृषिः, भवनम्, वनकार्यम्, वापिकार्यम्, बीजावापनम्, युद्धकार्यम्, सन्धिकार्यम् इत्यादीनि कार्याणि कर्तुं शक्यन्ते ।
तीक्ष्णसंज्ञकनक्षत्राणि[सम्पादयतु]
- मूलशिवशक्रभुजगाधिपानि तीक्ष्णानि तेषु सिद्ध्यन्ति ।
- अभिघातमन्त्रवेतालबन्धभेदसम्बद्धाः
अथ तीक्ष्णानि नक्षत्राणि तैर्यानि कर्माणि क्रियन्ते तानि चाह - मूलं प्रसिद्धम् । शिवाधिपमार्द्रा । शक्राधिपं ज्येष्ठा । भुजगाधिपं सर्पदैवत्यमाश्लेषा । एतानि नक्षत्राणि तीक्ष्णानि दारुणानीत्यर्थः । तेषु तीक्ष्णेषु सिद्ध्यन्ति । के ते ? अभिघात उपद्रवः । मन्त्रो मन्त्रसाधनप्रयोगः । वेतालं वेतालोत्थापनादिकर्म । बन्धो बन्धनम् । वधस्ताडनम् । भेदः पृथ्क्करणं श्लिष्टयोर्द्वयोः । सम्बन्धो राजकुल आवेदनम् । एते सिद्ध्यन्ति ।


text:
१८६०
१८६० तमं वर्षं ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकम् अधिवर्षम् आसीत् ।
अन्तर्विषयाः
- १ घटनाः
- २ अज्ञात-तिथीनां घटनाः
- ३ जन्मानि
- ४ निधनानि
- ५ बाह्य-सूत्राणि
घटनाः[सम्पादयतु]
- अस्मिन्नेव वर्षे भारतदेशस्य कर्णाटकराज्ये प्रवहन्त्याः तुङ्गभद्रानद्याः कृते कश्चन ब्रिटिष्-जनः कर्नूलतः २५ किलोमीटर् दूरे सुङ्केसुल इति स्थाने एकं लघुबन्धं निर्मितवान् ।
- अस्मिन् वर्षे प्रसिद्धः जीवविज्ञानी पूतिनाशकस्य प्रवर्तकः जोसेफ् लिस्टर् शस्त्रचिकित्सायाः प्राध्यापकत्वेन ग्लास्को-विश्वविद्यालयं प्राविशत् । तत्र सः १८६९ पर्यन्तं कार्यम् अकरोत् ।
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
जुलै-सेप्टेम्बर्[सम्पादयतु]
अक्टोबर्-डिसेम्बर्[सम्पादयतु]
अज्ञात-तिथीनां घटनाः[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे लूयीस् पाश्चर् नामकः जीवविज्ञानी आम्लवस्य प्राप्तेः कारणम् "ईस्ट्" तथा "ब्याक्टीरिया" इत्यादिषु सूक्ष्मजीविषु विद्यमानं "फर्मेण्ट्" एव कारणम् इति विवृणोत् । तेन सिद्धान्तेन सः जीविनः स्वयमेव उद्भवन्ति इति सिद्धान्तम् अनूर्जितम् अकरोत् ।
जन्मानि[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे आस्ट्रियादेशीयः हिब्रूवंशीयः सङ्गीतरचयिता गुस्तावः मालेरः बोहेमियदेशस्य कलिष्टनगरे अजायत ।
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे एप्रिल्-मासस्य ९ दिनाङ्के भारतदेशस्य मण्ड्यमण्डलस्य "कोप्पळ" नामके ग्रामे प्रसिद्धः कन्नडकविः नरसिंहाचार्यः आर्. जन्म प्राप्नोत् ।


text:
कुस्तुम्बरीपर्णम्
इदं धान्याकपत्रम् अपि भारते वर्धमानं किञ्चित् पत्रविशेषम् । इदं धान्याकपत्रम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः एव । यतः एतत् किञ्चित् सस्यम् एव । इदं धान्याकम् आङ्ग्लभाषायां Coriander इति उच्यते । अस्य धान्याकस्य सस्यशास्त्रीयं नाम अस्ति Coriandrum Saticiam इति । अस्य धान्याकपत्रस्य आङ्ग्लनाम अस्ति Celery इति । अस्य धान्याकस्य धान्यकं, धान्यका, धान्यं, धानी, धानेयकः, कुस्तुम्बरुः, अल्रका, छत्रधान्यं, वितन्नकं, कुस्तुम्बरी, सुगन्धी, शाकयोग्यं, सूक्ष्मपत्रं, जनप्रियं, धान्यबीजं, बीजधान्यं, वेधकम् इत्यादीनि अन्यानि अपि नामानि सन्ति । एतत् धान्याकम् अपि भारते सर्वस्य अपि गृहस्य पाकशालायां भवति एव । एतत् यथा आहारत्वेन उपयुज्यते तथैव औषधत्वेन अपि उपयुज्यते । अस्य सस्यस्य पत्रं, पुष्पं, काण्डं, मूलं तथा शलाटुः च उपयुज्यते ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य धान्याकपत्रस्य स्वभावः[सम्पादयतु]
एतत् धान्याकं यदा अशुष्कं भवति तदा मधुरं, सुगन्धयुक्तं हृद्यं च भवति । यदा शुष्कं भवति तदा कषायं, तिक्तमधुरं च भवति । एतत् धान्याकं स्निग्धं, शीतवीर्यं च ।
- “आर्द्रा कुस्तुम्बरुः कुर्यात्स्वादुः सौगन्ध्यहृद्यताम् ।
- सा शुष्का मधुरा पाके स्निग्धा तृट्दाहनाशिनी ॥
- धान्यकं कासतृट्छर्दिर्ज्वरह्रुच्चक्षुषो हितम् ।
- कषायं तिक्तमधुरं हृद्यं रोचनदीपनम् ॥“ (धन्वन्तरिकोषः)
- १. इन्द्रलुप्तरोगे (शिरसि निर्दिष्टे कस्मिंश्चित् स्थाने केवलं केशानां विगलनम्) तस्मिन् स्थाने धान्याकपत्रस्य सम्यक् लेपनेन केशाः वर्धन्ते ।
- २. एतत् धान्याकपत्रं मधुना सह सेवन्ते चेत् अयसः अंशस्य न्यूनत्वेन जायमाना रक्तहीनता अपगच्छति ।
- ३. एतत् धान्याकपत्रं मलप्रवृत्तिं कारयति ।
- ४. अभिष्यन्दरोगे अपि अस्य धान्याकस्य रसं कषायं च उपयुज्यते । (कोळिकण्णुरोगः इति उच्यते कन्नडभाषायाम्, आङ्ग्लभाषायां Red eyes इति उच्यते ।)
- ५. एतत् धान्याकं शिरोवेदनां, सर्पसुत्तुरोगं च निवारयति ।
- ६. धान्याकं मुखे जातान् पिटकान् शमयति । अस्य् रसं मुखे संस्थाप्य निष्ठीवनं करणीयम् ।
- ७. नासिकातः रक्तं स्रवति चेत् अस्य धान्याकस्य रसं नासिकायां स्थापयन्ति ।
- ८. नेत्रं रक्तवर्णीयं जातं चेत् अपि धान्याकस्य कषायं नेत्रे स्थापयन्ति ।
- ९. मस्तिष्कसम्बद्धेषु रोगेषु धान्याकस्य त्वक् निष्कास्य क्षीरं योजयित्वा कषायं निर्माय दीयते । अस्य कषायस्य सेवनेन शिरोभ्रमणं, मूर्छारोगः, विस्मरणशीलता च न्यूना भवति ।
- १०. अस्य धान्याकस्य कषायम् अरुचौ, वमने, अजीर्णे, अतिसारे, उदरबाधायां, कृमिरोगे च दातुं शक्यते ।
- ११. धान्याकस्य शीतकषायं ज्वरावसरे जायमानस्य तृष्णायाः, दाहस्य वा शान्त्यर्थं दीयते ।
- १२. शिरोवेदनायां धान्याकस्य बीजस्य लेपनम् अपि क्रियते ।
- १३. रक्तसहिते अर्शिस्-रोगे अस्य धान्याकस्य कषायं यच्छन्ति ।
- १४. बहुकालपः पीड्यमाने पीनसे धान्याकम् उष्णजले योजयित्वा पातुं शक्यते ।
- १५. धान्याकस्य शीतकषायं खण्डशर्करया सह प्रातःकाले पिबन्ति चेत् अन्तर्दाहः निवारितः भवति ।
- १६. धान्याकं शुण्ठी च योजयित्वा निर्मितं कषायम् अजीर्णम् उदरबाधां च निवारयति ।
- १७. बालाः अधिकं कासन्ते चेत्, बालानाम् अस्तमायां च तण्डुलस्य प्राक्षालनजलं, धान्याकस्य चूर्णं, शर्करां च योजयित्वा दातुं शक्यते ।
- १८. एतत् धान्याकं त्रिदोषहरम् ।
- १९. धान्याकं हृदयस्य नेत्रस्य च हितकरम् ।
- २०. एतत् धान्याकं मूत्रलम्, दीपनम्, अवृष्यं, ज्वरघ्नि, रोचकं, च अस्ति ।
- २१. धान्याकं काश्यकं, ज्वलनं, शरीरस्य शुष्कत्वं च निवारयति ।
- २२. एतत् धान्याकं कफं पित्तं च नाशयति ।
- २३. अस्य धान्याकस्य उल्लेखः भावप्रकाशे, राजकोषे अपि कृतः अस्ति ।
- २४. अस्य धान्याकस्य अधिकसेवनेन शुक्रधातु क्षीयते ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Apium graveolens in Plant Resources of Tropical Africa (PROTA)
- Quality standards (in PDF format), from the USDA website


text:
अल्मोडा
उत्तराखण्डराज्ये किञ्चनमण्डलम् अस्ति अल्मोरामण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति अल्मोरानगरम् । हिमालयपर्वतश्रेण्यां स्वर्गमिव प्रकाशामानं गिरिधाम अल्मोरा । एतत् गिरिधाम दर्शकानां स्वर्गः इति ख्यातमस्ति । अत्र कन्दराः पर्वतशिखराणि नद्यः (रामगङ्गा, कोशी) सर्वाणि दिव्यानि भव्यानि च सन्ति । अत्र समतले वाटिकाः सन्ति । पर्वतारोहिणां प्रियं स्थानमस्ति । अल्मोरातः कारूददेवि मन्दिरपर्यन्तं जनाः आरोहणं कुर्वान्ति । स्वामी विवेकानन्दः इतः एव भारतयात्राम् आरब्धवान् इति इतिहासः। उत्तराखण्डराज्यतः कुमांव् ट्रान्सपोर्ट् इति संस्था प्रवासव्यवस्थां करोति । स्वयं वाहनैः अपि गन्तुं शक्यते।
वाहनमार्गः[सम्पादयतु]
मथुरा-बरेली-कोतगोण्ड-अल्मोरा – देहली-पन्तनगरम्-अल्मोरा इति वाहनमार्गः अस्ति । कतगोण्डतः ९० कि.मी. दूरं भवति । अल्मोरानगरी वसतिगृहणि सन्ति ।


text:
वेम्बनाड् सरोवरम्
केरळराज्ये स्थितमेतत् दक्षिण-एशिया राष्ट्रेष्वेव अतीव बृहत् अस्ति अमेरिकादेशे स्थितेषु लेक् सुपीरियर् समानतां प्राप्नोति एतत् । केरलराज्ये कोट्टायम्-अलप्पुळ्-एर्णाकुलमण्डलेषु एतत् सरोवरम् व्याप्तम् अस्ति । अस्य विस्तारः २०५ चतुरस्र कि.मीटरमितः । अस्मिन् सरोवरे भागद्वयम् अस्ति । एकः भागः मधुरजलयुक्तः । अन्यः भागः लवणजलयुक्तः । पेरियार्-मीनचिल्-पम्पानद्यः च अत्र समुद्रं प्रविशन्ति । अतः एकः भागः समुद्रः इत्येव कथयितुं शक्यः । अस्मात् सरोवरात् अनेकनालाः रचिताः सन्ति । तत्र तत्र जलस्थानानि सृष्टानि सन्ति । अस्मात् सरोवरात् जलयानेन अनेकेषां नगराणां सम्पर्कः साध्यः अस्ति । क्विलान् (८ घण्टाः) चङ्गनचेरी (३ घण्टाः), कुमारकम् (३ घण्टाः) कोच्ची (४ घण्टाः) स्थलानि प्रति नौकायानेन गन्तुं शक्यते । विविधाः नौकाः सन्ति । नौकागृहम् अपि अस्ति । जले आधुनिकरीत्या नौकागृहे वासः कर्तुं शक्यते नैकाविहारः अतीव आनन्ददायकः विषयः अत्र ।
अन्तर्विषयाः
कुमारकम्[सम्पादयतु]
एतत् किञ्चन पक्षिधाम अस्ति । द्विहेक्टर् विस्तीर्णे एतत् पक्षिधाम अस्ति । अत्र क्रिस्ताब्दे १८१८ तमे वर्षे हेन्री बाकर् महोदयः एतत् पक्षिधामवषये ज्ञात्वा अभिवृध्दिकार्याणि कृतवान् । निसर्गरमणीये अत्र स्थलए गोहेरान्स, इण्डियन् हार्टर् वैटऎविस्, पर्पलहेरान् इत्यादि पक्षिणः वसन्ति । १३५ अधिक जातीयाः पक्षिणः अत्र निवसन्ति । एतत् कोटायम् नगरतः १२ कि.मी दूरे अस्ति । प्रातः २० वादनतः सायङ्काले ६ वादनं यावत् प्रवेशः अस्ति । केरळसर्वकारेण अत्र पूर्वजलविहाराय व्यवस्था कल्पिता अस्ति ।कोल्लं प्रदेशतः अलेप्पी- पर्यन्तं नौकायानं कर्तुं शक्यते । अष्टघण्टाः यावत् नौकायानं भवति । यथा स्पेन्देशे ‘बुल् फैट’ (वृषभयुध्दम्) भवति तथैव अस्मिन् प्रदेशे प्रसिध्दम् अस्ति स्नेक् बोट रेस्’ नौकायानस्पर्धा ‘प्रचलति । अनेके जनाः गायन्तः नौकायानं चालयन्ति । जनप्रियास्पर्धा एषा प्रतिवर्षम् आगस्टमासस्य द्वितीये शनिवासरे भवति ।
मार्गाः[सम्पादयतु]
विमानमार्गः[सम्पादयतु]
कोच्चीविमाननिस्थानतः ७८ कि.मी
धूमशकटमार्गः[सम्पादयतु]
कोट्टायम् निस्थानतः १० कि.मी
भूमार्गः[सम्पादयतु]
कोच्चीतः ८५ कि.मी। राष्ट्रियमार्गः- ४७ क्विलानतः चङ्गनचेरीतः वाहनसम्पर्के अस्ति ।
वसतिव्यवस्था[सम्पादयतु]
गोल्डन् वाटर् रेसार्ट[सम्पादयतु]
अस्मिन् वसतिगृहे केरळभोजनव्यवस्था अस्ति सर्वविधव्यञ्जनानां आस्वादस्य अवकाशः अस्ति । सायङ्काले सांस्कृतिककार्यक्रमाः प्रचलन्ति । मोहिनीयाट्टम्, कळरी सङ्गीतम् इत्यादिकं प्रचलन्ति । एतादृशनि अन्यानि उपहारवसतिगृहाणि नाम राडिसन् प्लाझा रेसार्ट्, मायारेसार्ट इत्यादीनि सन्ति ।


text:
ज्योतिषशास्त्रम्
यथा शिखा मयूराणां नागानां मणयो यथा । तद्वद्वेदाङ्गशास्त्राणां ज्योतिषं मूर्ध्नि संस्थितम् ॥
ज्योतींषि ग्रहनक्षत्राणि अधिकृत्य प्रवर्तितं यच्छास्त्रं तन्नाम ज्योतिषमिति कथ्यते। इदं तु प्रत्यक्षं शास्त्रम् अस्ति। यतोहि अन्येषु शास्त्रेषु यथा विवादा: सन्ति तथा अत्र न सन्ति। सूर्यचन्द्रबुधशुक्रादिग्रहाणां गतिस्थित्यादीनां वर्णनम् अत्र भवति। एतेषां ग्रहाणां प्रत्यक्षदर्शनम् अस्माभि: क्रियते अत: शास्त्रमिदं प्रत्यक्षम् अस्ति इति सिध्यति। अत: उक्तम्-
- अप्रत्यक्षाणि शास्त्राणि विवादस्तेषु केवलम्।
- प्रत्यक्षं ज्योतिषं शास्त्रं चन्द्रार्कौ यत्र साक्षिणौ॥
ज्योतिषस्य त्रय: स्कन्धा: सन्ति -- १ सिद्धान्तः, २ संहिता, ३ होरा । अत: उच्यते--
- सिद्धान्तसंहिताहोरारूपस्कन्धत्रयात्मकम्।
- वेदस्य निर्मलं चक्षुर्ज्योतिश्शास्त्रमकल्मषम्॥
ज्योतिश्शास्त्रं वेदानां चक्षु: इति कथ्यते।
इदं कालविज्ञापकं शास्त्रम् । मुहूर्त्तं शोधयित्वा क्रियमाणा यज्ञादिक्रियाविशेषाः फलाय कल्पन्ते, नान्यथा, तन्मुहूर्त्तज्ञानञ्च ज्यौतिषायत्तमतोऽस्य ज्यौतिषशास्त्रस्य वेदाङ्गत्वं स्वीकृतम् । उक्तश्चायमर्थ आर्चज्योतिषे, यथा –
- वेदा हि यज्ञार्थमभिप्रवृत्ताः कालानुपूर्वा विहिताश्च यज्ञाः ।
- तस्मादिदं कालविधानशास्त्रं यो ज्यौतिषं वेद स वेद यज्ञान् ॥ (आर्चज्यौतिषम् ३६)
चतुर्णामपि वेदानां पृथक् पृथक् ज्यौतिषशास्त्रमासीत्, तेषु सामवेदस्य ज्यौतिषशास्त्रं नोपलभ्यते, त्रयाणामितरेषां वेदानां ज्यौतिषाण्यवाप्यन्ते । (१) ऋग्वेदस्य ज्यौतिषम्- आर्चज्यौतिषम्, षट्त्रिशत्पद्यात्मकम् । (२) यजुर्वेदस्य ज्यौतिषम् –याजुषज्यौतिषम्, ऊनचत्वारिशत्पद्यात्मकम् । (३) अथर्ववेदस्य ज्यौतिषम्- आथर्वणज्यौतिषम्, द्विषष्ट्युत्तरशतपद्यात्मकम् । एतेषां त्रयाणामपि ज्यौतिषाणां प्रणेता लगधो नामाचार्यः । तत्र याजुषज्यौतिषस्य प्रामाणिकं भाष्यद्वयमपि प्राप्यते, एकं सोमाकरविरचितं प्राचीनम्, द्वितीयं सुघाकरद्विवेदिकृतं नवीनम् । एतस्य ज्यौतिषशास्त्रस्य त्रीणि वर्त्मानि, तदिदं शास्त्रं त्रिस्कन्धमुच्यते । तदुक्तम् –
- सिध्दान्तसंहिताहोरारुपस्कन्धत्रयात्मकम् ।
- वेदस्य निर्मलं चक्षुर्ज्योतिश्शास्त्रमनुत्तमम् ॥
एतत्प्रवर्त्तका अष्टादश महर्षयः, ते च-
- सूर्यः पितामहो व्यासो वसिष्ठोऽत्रिः पराशरः ।
- कश्यपो नारदो गर्गो मरीचिर्मनुरङ्गिराः ॥
- लोमशः पुलिशश्चैव च्यवनो यवनो भृगुः ।
- शौनकोऽष्टादशश्चैते ज्योतिः शास्रप्रवर्त्तकाः ॥
एतदतिरिक्ता अपि – लघुपाराशरी, बृहत्पाराशरी, जैमिनिसूत्रम्, भृगुसंहिता, मीनराजजातकप्रभृतय आर्षग्रन्थाः, लघुजातकम्, बृहज्जातकम्, सारावलिः, जातकाभरणम् जातकपध्दतिः , जातकसारः, जातकालङ्कारः, पदमजातकम्, होरारत्नम्, होराकौस्तुभम् इत्यादयः पुरुषप्रणीतग्रन्थाश्च शास्त्रमिदं समृध्दं कुर्वन्ति । केरलमतप्रतिपादका ग्रन्थाः, प्रश्नग्रन्थान्तराणि, रमलग्रन्थाः ताजिकग्रन्थाश्च अस्य शास्त्रस्य पोषका एव ।
असंख्याः ग्रहाः सन्ति, अन्यसौरमण्डलानि अपि भवितुम् अर्हन्ति इत्यादयः विचाराः भारतीये ज्योतिश्शास्त्रे रुढमूलाः सन्ति । ग्रहाणां स्थितिः, परस्पराकर्षणं, ग्रहणस्वरूपम् इत्यादयः अत्र विस्तरेण उक्ताः । कुजग्रहस्य स्वरूपं "चपलः सरक्तगौरः मज्जासारश्च माहेयः" इत्येवम् उक्तवान् अस्ति आचार्यः वराहमिहिरः । आधुनिकशास्त्रकाराः वदन्ति - "कुजस्य उपरि उग्रतुषारावरणम् अस्ति इत्यतः रक्तवर्णयुक्तधवलवर्णः तत्र दृश्यते" इति कुजः (भूमिपुत्रः) इति शब्दः एव तदग्रहे जीवसम्भाव्यतां प्रकाशयति । आधुनिकाः अपि एतत् एव वदन्ति खलु ? "सूर्यादीनां सञ्चातः भ्रममूलः", "ग्रहाणां स्वप्रकाशता नास्ति" इत्यादयः बहवः वैज्ञानिकाः अंशाः आर्यभटेन प्रतिपादिताः ।


text:
विश्वपरिसरदिनम्
अस्माकं भारतदेशे एव न किन्तु समग्रे भूमण्डले एव विश्वपरिसरदिनम् प्रतिवर्षं जूनमासस्य पञ्चमदिने आचरन्ति । साधारणतः अस्मान् परितः प्राणिपक्षिणः कृमिकीटाः, वृक्षाः नद्यः पर्वताः सरोवराः ये भवन्तेते सर्वे सर्वोणि परिसरशब्देन स्वीकृताः भवन्ति । अथापि भौतिकपरिसर, भौगोलिकपरिसरः, आर्थिकपरिसरः, सांस्कृतिकपरिसरः, सामाजिकपरिसरः, धार्मिकपरिसर इत्यादिनाम्नापि परिसरसम्बन्धिविषयाः चर्चिताः भवन्ति । सर्वेषां परिसराणामपि परिणामः मानवजीवनेषु द्र्ष्टुं साध्यः अस्ति ।
वयं यत्र वसामः तत्र यानि सन्ति गृहाणि, मार्गः, भूप्रदेशः, जलाशयः, वायुमण्डले स्थितः अनिलं सर्वं भौतिकपरिसरेषु मिलितं भवति । अस्माकं गृहमपि शुद्धं वायुप्रकाशदिना सुव्यवस्थितं भवति चेत् गृहपरिसरः उत्तमः भवति । अनन्तरं गृहे उत्तमकार्याणां करणेन व्यवहारेण धार्मिकसंस्कृतिक सामाजिक परिसरविषयाः ज्ञातुं शक्यन्ते । प्रकृतिमध्ये स्थिताः नद्यः, पर्वताः, वनानि, उद्यानानि, भौगोळिकपरिसर इति कथिताः भवन्ति । एतेषां सर्वेषां प्र्त्येकतः सम्बन्धः न भवति । (एकग्रामः अथवा नगरं) साक्षातैः सम्बन्धं स्थापयति । यथा मैसूरुनगरे श्रेष्ठः चामुण्डीबेट्टप्रदेशः । जीवननिर्वहणाय जनाः विविधकार्याणि कुर्वन्ति । विविधा उद्योगाः, करणीयानि कार्याणि, जीवनावश्यक सौलभ्यानि आर्थिकपरिसरस्य अंशाः भवन्ति । ग्रामे नगरे अथवा गृहे यानि आचरणानि कृतानि भवन्ति, पर्वाणि आचरितानि भवन्ति तानि धार्मिकपरिसरेणा सांस्कृतिक परिसरेण सम्बध्दानि भवन्ति । कला, सङ्गीतादिकं च अत्रैव मिलितं भवति । प्राचीनकाले जनसङ्ख्या अधिका नासीत् । तदा यथेष्टं कृषिभूमिः जलवायुव्यवस्था सुलभा आसीत् । किन्तु जनसङ्ख्यायाः वर्धनेन विशालं जगत् अल्पमिव जातम् अस्ति । विशेषतः भारत चीना इत्यादि देशेषु जनसङ्ख्या शतवर्षेषु अत्यधिका सञ्जाता अस्ति ।
भारतदेशे स्वातन्त्र्यपूर्वं ३० कोटि मिताः जनाः आसन् । १०१० तमे वर्षे भारते १२० कोटिमिताः जनाः सन्ति । विश्वे अनेकदेशेषु जनसङ्ख्यायाः वृध्दिः लक्षिता अस्ति । जनसङ्ख्यास्फोटः एव अनेक समस्यानां कारणञ्च भवति । यथा यथा जनवृद्धिः भवति तदा सर्वेषां वासाय स्थलम, आवश्यकं, गृहमावश्यकं, वसतिनिर्माणाय काष्ठानि आवश्यकानि । देशे नवनवीनोद्यमानां स्थापनं जलबन्धानां निर्माणम् इत्यादिनापि वननाशः कृतः अस्ति जनोपयोगिवस्तूनां उत्पादनम् अधिकम् अपेक्षितं भवति । तदर्थं नैसर्गिकवस्तूनां उपयोगः अधिकः अपेक्षितः अस्ति । व्यापारव्यवहारार्थं वन्यमृगं केचन नाशयन्ति यथा कथञ्चित जनाः जीवितुं पयत्नं कुर्वन्तः भवन्ति । एवम् इदानीन्तनकाले सर्वत्र जलमालिन्यं, वायुमालिन्यं, शब्दमालिन्यं परिसरम् अस्वच्छं कुर्वन्ति । जनानां शुद्धं पेय जलं न पूरितं भवति । श्युद्यमादिनामपि जलमावश्यकमस्ति । तत्रापि सुलभतया जलस्य प्राप्तिः न भवति । प्रमुखतः वननाशात् वृष्टॆः प्रमाणे न्यूनता भवति । जलस्य मूलानि शुष्काणि भवन्ति । एवं जलाभावः सर्वत्र कुपरिणामं करोति । जलस्य व्यापारः अधिक लाभदायकः विक्रेतृणां किन्तु दीनानां दरिद्रणाम् अतीव कष्टदायकः अस्ति । नदीजलम् अशुद्धजलैः दुष्टवस्तुभिर्युक्तम् अतीव दृष्टं सञ्जातम अस्ति । मलमूत्रादिकं, मृतशरीराणि सर्वाणि जले युक्तानि, विनाशक विषयुक्तानि जलमूलानि अनुपयुक्तानि जातानि सन्ति । नदीजलेषु उद्यमानां विषकारिजलानि अपि युक्तानि भवन्ति ।
वृष्टेरभावात् सरोवराः शुष्काः भवन्ति । अनेकविधरोगकारकाः भवन्ति । शुद्धजलपूरणं ग्रामे तथा नगरे अतीव कष्टदायकं तथा आर्थिकव्ययदायकं सम्वृत्तम् अस्ति । जलमूलाः रोगाः इति वचनानुसारेण बहुजनाः रोगिणः जाताः सर्वत्र दर्शनगोचराः भवन्ति । वायुमण्डले विशेषतः प्राणवायुः जीविनाम् अनिवार्यः अस्ति । अङ्गराम्लवायुः तथा च अन्ये अंशाः यदि अधिकाः भवन्ति तदा वायुमण्डलं कलुषितं भवति । बृहत् यन्त्रागारैः धूमः विषमिश्रितः सततं निस्सरति । भोपालप्रदेशे विषानिलेन सहस्रशः जनाः मृता अभवन् । सुन्दरस्मारकाणि ताजमहल्, श्रवणबेळगोळे स्थितः गोमटेश्वरविग्रहः इत्यादीनि प्रभावितानि अभवन् ।
भूप्रदेशे तथा वायुमण्डले इदानीं शब्दमालिन्यम् अपि दुस्सहनीयं सञ्जातम् अस्ति । भूप्रदेशे अनेक तैलचालितवाहनानि धूमेन साकं शब्देन सर्वान् सन्तापयन्ति सर्वत्र कर्णयोः वेदनाम् अनुभवामः । विद्यालयः, मन्दिराणि, चिकित्सालयाः, उद्यानानि शान्तियुक्तानि एव अयुक्तानि स्थानानि भवन्ति । किन्तु शब्दमालिन्यं सर्वत्र स्वप्रभावं दर्शयति । जनाः सुलभतया विश्रान्तिं निद्रां वा अनुभवितुम् असमर्थाः सञ्जाताः सन्ति । शब्द मालिन्य निवारणाय सर्वकारेण नियमाः कृताः सन्ति सूचनाफलकानि स्थापितानि । शब्दमालिन्यनियन्त्रणे सर्वैरपि मिलित्वा प्रयत्नः करणीयः अस्ति । इदानीं सम्पर्क साधनैः जगत् अल्पमिव सञ्ज्पतमस्ति । अतः अन्यदेशीय आहारविहारक्र्मः, वस्रधारणं, पर्वाचरणं, मनोरञ्जनं, क्रीडाः सर्वत्र प्रसिद्धाः सन्ति । यत्र कुत्रापि उपविश्य भूमण्डले स्थितं यत्किमपि गृहे एव द्रष्टुं मानवः समर्थः अस्ति । तथा अनुकूलता काल्पिताऽस्ति ।
अनेन धार्मिकपरिसरे, सामाजिकपरिसरे तथा सांस्कृतिकपरिसरे भीकरः परिणामः सञ्जातः अस्ति । स्वकीयान् उत्तमांशान् यथापूर्वं संरक्षितुं कष्टमनुभवामः सर्वत्र परिवर्तनं पश्यामः । मानवस्य आर्थिक स्थितिः सर्वदेशेषु सर्वजनानां समाना न भवति । अतः अल्पधनानां जीवनम् अतिदुस्तरं सञ्जातमस्ति । परिसर संरक्षणं सर्वेषां आद्यं कर्तव्यमस्ति । बालानां एतत् प्रथमतः बोधनीयम् अस्ति । नदीजलवायुशब्द मलिनता विषये, परिणामविषये च बाला प्रौढाः जागरिताः भवन्ति चेत् प्रथमं कार्यं भवति । यत्र यत्र स्थलं प्राप्यते तत्र वृक्षारोपणं वननिर्माणं कर्तव्यम् । वनमहोत्सवः सर्वत्र अद्य कर्तव्यरुपेण आचारणीयः सर्वकारेणापि नियमाः कर्तव्याः सन्ति । वननाशः न कर्तव्यः । परिसरनाशकानां योजनानां त्यागः कर्तव्यः । तादृशयोजनानां कृते जनैः विरोधः कर्तव्यः अस्ति । जनवसति प्रदेशात् दूरे उद्यमाः स्थापनीयाः । सर्वेषां पशुपक्षिसङ्कुलानां संरक्षणं, अनिवार्यमस्ति ।
समूहमाध्यमैः वनस्य, जलस्य, वायुमण्डलस्य महत्वविषये, मालिन्यनिवारणविषये च चर्चा कर्तव्या । जनानां मार्गदर्शनं कर्तव्यमस्ति । सर्वसमस्यामूलस्य जनसङ्ख्यास्फोटस्य नियन्त्रणम् अनिवार्यम् अस्ति । मानवाः प्राणिनः प्रकृते आपारं जलं वायुं च प्राप्नुवन्ति । अग्रिममानवसन्ततेः अपि तानि उपयुक्तानि भवन्तु । तथा संरक्षणकार्याणि कर्तव्यानि सन्ति । एतदर्थम् एव परिसरदिनम् विश्वे आचरितं भवति । अनेन परिसरप्रज्ञा भवति । परिसरसंरक्षणं च भवति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Environment Day 2010 initiative of OIKOS
- UNEP, World Environment Day
- United Nations Environment Programme (UNEP)
- World Environment Day (WED) Grassroots Facebook Campaign
- UNEP, World Environment Day – 2005, 2006, 2007, 2008, 2009
- World Environment Day 2005 host city site
- Chicago Botanic Garden, 2008 North American host city site
- Previous themes of World Environment Day
- WED, UK World Environment Day 2007
- UNEP, Climate Change
- UNEP/GRID Arendal Polar Programme
- UNEP Global Outlook for Ice and Snow
- News & Events – UN Days, Weeks and Years


text:
This article has been translated into Sanskrit by Agnimitra (@parikramah)
डॉ॰भगवान्सिंहः ज्ञानी (प्रीतमः) क्रान्तिकारिणः “ग़दर”-दलस्य अध्यक्षः आयुक्तः च आसीत् । सः रासविहारी-बसुम् एवम् अवर्णयत् –
“क्रान्तिकारिणः दुर्लभाः सन्ति, तेषु च निम्नलिखिताः प्रकाराः सन्ति –
१) निजस्य, सामाजिकस्य, आर्थिकस्य, प्राकृतिकस्य वा यथैव भवन्तु, ते तत्प्रकाराणाम् अवस्थानां परिस्थितीनां च विरोधिनः सन्ति । आक्षेपवादिनः, क्रन्दनोपेताः, कदाचित् विरोधिनः ते स्थापित-रीत्याः पूर्ववादिनः सन्ति । किञ्च, पीडने सति, तेषां संकल्पः शिथिलायते, ते संघर्षं त्यक्त्वा सन्धिं कुर्वन्ति, ततः सामान्यजनयूथे पुनर्मिलन्ति ।
२) अपि सन्ति क्रान्तिकारिणः येषां निश्चयः बलीयान् । ते राष्ट्रहिताय, स्वस्यादर्शानां प्रत्ययानां च कृते किमपि सोढुं त्यक्तुं वा सज्जाः । विरलं हि तेषाम् अवसादनं स्यात् । सामान्यतः एकाकिनः लघुगुच्छेषु वा कार्यं कुर्वन्ति ।
३) अपरे सन्ति क्रान्तिकारिणः ये मुनिदृष्टयः, वैज्ञानिकभाविनः, संघटने नायकाः च वर्तन्ते । ते राष्ट्रस्य विशदं प्रतिरूपं परिकल्पयन्ति, अपि पदे पदे नवीनं समाजं व्यवस्थातुं तेषाम् अद्वितीया योग्यता अस्ति । परस्परं कार्यं समन्वयन्ति, संग-साहाय्येन लाभान्विताः । स्वस्य तथा विशेषतः परेषां स्खलनानाम् आलोके संशोधनं कृत्वा, ते कदापि स्वयोजनाः परिवर्तयितुम् अथवा विपरिधातुं द्वन्द्वं न अनुभवन्ति, यदि तस्मात् लक्ष्यं गौरवेण, सामर्थ्येन, सलीलं च प्रापयेत् । तेषां व्यक्तित्वं चपलम् अस्ति, येन ते कस्यामपि परिस्थितौ यथोचितां संगतिं कल्पयन्ति ।
अस्माकं श्री रासविहारी बसुः अस्यैव (तृतीय-कोट्याः क्रान्तिकारी) आसीत् ।“
(Two Rebels Meet, Dr. Bhagawan Singh Gyani (Pritam), पृष्ठः ५१५, [१०])
अस्माकं पूर्वेषु निबन्धेषु रासविहारी बसुः सदृशः प्रचण्डः दृढनिश्चयी क्रान्तिकारी वर्णितः एव [४],[१३] । अत्र, तस्यान्तःस्थं राजनीतिज्ञं वर्णयाम: । यदा भारतात् पूर्वीय-एष्यातः च तस्य क्रान्तिप्रयासाः असफलाः जाताः, तदा अग्रिमावसराय सः प्रातीक्षत । सः कथम् उषाद्वीपे प्रवासम् उपयुज्य भारतस्य सभ्यतायाः सन्देशं प्रासारयत्, तस्य दासत्व-वेदनाम् औपनिवेशिक-शोषणं च कथम् आख्यापयत्, अपि च भारतस्य स्वातन्त्र्यसंग्रामस्य विषये जागरूकताम् कथम् अजनयत्, इत्येतानि अस्मिन् लेखे वर्णयामः । अस्मिन् अङ्के दर्शयामः यत् कथं परिश्रमेण तद्द्वीपे अभिजातीय-समाजे प्रभावम् अर्जितवान्, कथं भारतस्य वार्तया सह स्वं परिचयं रक्षितवान्, कथं तत्रोषितान् भारतीयान् विशेषतः शरणार्थिनः स्वातन्त्र्यसैनिकान् संघटय्य तेषां साहाय्यं कृतवान् सः । अन्यच्च दर्शयामः यत् कथं भारतम् उषाद्वीपस्य गतिविधिनां विषये न्यवेदयत्, यस्मात् परिपक्व-काले मिथसन्धिम् उपक्रमयितुं शक्नुयात् । निजविश्वासकारणाद् वा भारतस्य उषाद्वीपस्य च प्राचीनसभ्यतयोः निजभावस्य कारणाद् वा, सः एष्यायाः एकतायाः अवधारणाम् अपूषत् । सः भाविपरिस्थितिभ्यः स्वं सज्जीकरोति स्म, तदन्तर्गते भारते आगम्यमानायाः घटनायाः ऊहनं च करोति स्म, येन देशः प्रहर्तुम्, आङ्ग्लेभ्यः स्वं विमोचयितुं च सफल: भवेत् । तथा सः भारतस्य अनौपचारिकराजदूतरूपे पूर्णतः कार्यरतः आसीत् । एतैः एव असामरिक-कार्यैः (non-military activities), ये दशकद्वय-पर्यन्तं सञ्चाल्यमानाः आसन्, अन्तिमप्रहारस्य प्रतिष्ठापनं कृतम् –“आज़ाद हिन्द फ़ौज”(स्वतन्त्रभारतसेना) इत्यस्य संस्थापनेन ।
एकदा वल्लभभाई पटेलः क्रान्तिकारिणः (विशेषतः नौसैन्यक्षोभिनः – naval mutineers) प्रकाशं तिरस्कृत्य अवोचत्, “ते शीघ्रकोपिनः यूनः विना सम्बन्धेन परेषां विषये हस्तक्षेपं कुर्वन्ति” इति (पृष्ठः१३४-१३५, [१४]) । तस्मात् हीनतरः वाक् कैश्चन प्रशस्तैः राजनैतिक-समीक्षकैः प्रकटिता – ते क्रान्तिकारिणः “मूर्खाः” इति अगर्हन् । शचीन्द्रनाथः सान्यालः लिखितवान्, “एषु समालोचकेषु ये भीषणप्रज्ञाः सावधानाः च सन्ति ते विना संकोचं क्रान्तिकारिणः मूर्खाः इत्यनेन निन्दन्ति । ‘भारतस्य आधुनिक-समीक्षा’ इत्यस्य प्रतिष्ठित-मासिकस्य प्रांशुप्रज्ञः सम्पादकः क्रान्तिकारिणः उद्दिश्य अभणत्, ‘केचनापि भारतीयाः सशस्त्र-क्रान्तिकारिणः सन्ति चेत् सर्वे भारतीयाः स्वविवेकं स्वबुद्धिं च शंकयन्तु’ इति” (पृष्ठः६७-६९, [९]) । परन्तु तादृशाद् दोषदर्शनाद् विपरीतम्, ये क्रान्तिकारिणः दीर्घायुष्यं गताः ते राजकुशलतायाः बुद्ध्याः च प्रमाणं दत्तवन्तः । बहुगुणः रासविहारी बसुः एतादृशेषु आसीत् एकः ।
भागः१ – मतप्रचारकः युद्धः
दासजनै: स्वतन्त्रतायाः युद्धं विविधानीकेषु योद्धव्यम् भवति । तेषु एकम् अस्ति प्रचारस्य युद्धम्, यस्य उद्देश्यम् अन्ताराष्ट्रिय-समुदाये स्वस्य संग्रामस्य विषये जागरूकताया जननम् अस्ति, यस्माद् दमनकर्तृदेशस्योपरि प्रबलप्रभावः पतेत् । जूनमासे १०, १९३३तमे वर्षे, सुभाषचन्द्रः बसुः प्रचारस्य आवश्यकताम् एवम् अवर्णयत् – “ब्रिटनीय-दुष्प्रचारेण विश्वस्मिन् भारतस्य छविः एवम् अस्ति यथा सः अन्तःकलहेन ग्रस्तः देशः अस्ति, यस्मिन् आङ्ग्लीयपराक्रमः एव स्थैर्यकर्ता अस्ति । नूनं सर्वदेशेषु इव भारते अपि अन्तःकलहः अस्ति, परन्तु गतकाले तान् कलहान् स्वयमेव समाधातुं सफलाः अभूम । ततो हि भारतस्य इतिहासे प्राचीनयुगात् एव बहुधा दृष्टान्ताः साम्राज्याः, यथा महतः अशोकस्य, येषां सौजन्यात् समस्तदेशे शान्ति-समृद्ध्यौ विस्तारं गतौ । अद्यतनकलहाः तु बाह्यकुटिलतन्त्रेण स्थायिनः कृत्रिमाः च वर्तन्ते । ततः मे मनसि मनागपि सन्देहः नास्ति यद् यावत् अस्माकं देशे आङ्ग्लदुःशासनं तिष्ठेत् तावत् जनाः वस्तुतः एकतां लब्धुं न शक्नुयुः । यद्यपि आङ्ग्लदेशे कस्यचिद् राजनैतिकदलस्य किमपि साहाय्यम् नापेक्षितव्यं, तथापि वैश्विकस्तरे भारताय प्रचारकार्यम् नितान्तं महत्त्वपूर्णम् अस्ति । प्रचारः अस्ति-नास्ति-वाचकाभ्यां भवितव्यः । नास्तिवाचके पक्षे, यत्किमपि भारतोपलक्ष्य अनृतं ब्रिटनीय-प्रतिनिधयः ज्ञातमज्ञातं प्रसारयन्ति, तस्य सुधीरं निरसनम् आवश्यकम् । अस्तिवाचकपक्षे, भारतवर्षस्य दीर्घकालीन-सर्वतोमुखी-संस्कृतेः प्रकाशनम्, तथा तस्य बहुविध-दुःखानां निरावरणम् आवश्यकम् । निःसन्देहं, लन्दननगरम् अस्य प्रचारतन्त्रस्य केन्द्रं भवितुम् अर्हति । शोच्यमिदं यत् सद्यःकालं तावत् भारतीय-राष्ट्रिय-कॉङ्ग्रेस् अन्ताराष्ट्रिय-प्रचारस्य महत्त्वम् आवश्यकतां च न परिज्ञातवान् । परन्तु देशबन्धवः आगामिदिनेषु वैश्विक-प्रचारस्य मूल्यं क्रमशः अवगमिष्यन्ति इति आशास्महे । प्रायः ब्रिटनीयस्य किंचिदपि गुणं नास्ति यद् वपुष्यामि तस्य प्रचारकौशल्यं यथा । जन्मना एव ब्रिटनीयः महाप्रचारकत्वे जायते, तेन (दुष्)प्रचारः हावित्सर-शतघ्न्याः बलवत्तरः ज्ञायते । यूरोपमहाद्वीपे एकः एव अन्यदेशः अस्ति यः इदं ज्ञातवान्, सः रूसः । नास्ति आश्चर्यं यद् आङ्ग्ला: तस्मिन् द्विषन्ति, अपि तस्माद् बिभेति, यतोहि सः स्वस्य (ब्रिटनस्य) साफल्यस्य रहस्यम् आविष्कृतवान् । अखिले विश्वे ब्रिटनीयचरैः एतावान् भारतविरोधी-प्रचारः प्रसृते, यदि वयं भारतस्य वास्तविकाम् अवस्थां निरूपयामः तर्हि विपुलमात्रया विश्वसहानुभूतिः एकधा लप्स्यामहे । सम्प्रति कांश्चन विषयान् उल्लेखयामि यस्य सक्रियप्रचारः विश्वस्मिन् आवश्यकः– (१) भारते राजनैतिकबन्दिभि: सह दुर्व्यवहारः, अपि तेषु दीर्घकालिकानां अण्डमानद्वीपे कठोरस्थितौ निर्वासनं, यत्र अनशनाद् अचिरमेव द्वौ मृतौ । (२) पारपत्राणां वितरणे देशवासीनां प्रति अतीव प्रतिशोधस्य भावना । (बहवः स्युः अजानन्तः यद् बहवो भारतीयाः ये बहिर्गन्तुम् इच्छन्ति तेभ्यः सर्वकारेण पारपत्राणि न दीयन्ते । तथा बहिस्थेभ्यः भारतीयप्रवासिभ्यः ये पुनरागन्तुम् इच्छन्ति, तेभ्यः अपि पारपत्राणि लब्धुं दुष्कराणि ।) (३) भारते नियमेन विमानेभ्यः प्रस्फोटक्षेपः, विशेषतः पश्चिमोत्तरे प्रदेशे विवशान् ग्रामीणान् आतङ्कयितुम् क्रियते । (४) ब्रिटनेन पोतनिर्माणसमेतं (ship-building) भारतस्य अन्यस्वदेशीय उद्योगानां गलहस्तनम् । (५) भारते साम्राज्यकीय-वरीयतायाः (Imperial Preference) कस्यापि संविदः भारी विरोधः । (विश्वः निवेदितव्यः यद् ऑटवा-संवित् अस्माभिः नांगीकृता, परन्तु सा अस्माकम् अनिच्छुक-कण्ठेषु निबाढीकृता ।) (६) प्रशुल्कावमोकस्य (tariff truce) व्यापकविरोधः, यतः भारतम् स्वस्य शिशुवताम् उद्योगानां प्रचोदनभावं रक्षां च तीव्रम् अनुभवति । (७) ब्रिटनेन मुद्राविनिमयार्घस्य (currency exchange rate) एकदिशं छलनियन्त्रणं, यस्मात् प्रहस्तनाद् भारतस्य बहुकोटिरूप्यकाणि चोरितानि । (८) अन्यच्च विश्वः ज्ञातव्यं कथं ब्रिटनः भारते ऋणभारम् अबध्नात्, यस्मै राष्ट्रवादिनः किमपि दायित्वं न स्वीकुर्वन्ति । पूर्वं १९२२तमे वर्ष एव गया-सत्रे भारतीय-राष्ट्रिय-कॉङ्ग्रेस् सर्वकारम् इदं न्यवेदयत् । सामान्यज्ञानम् अस्ति यद् ऋणमिदं भारतहिताय स्थाने ब्रिटनस्य स्वार्थेभ्यः संयुतम् । (पृष्ठः२५७-२५९, [१६])”
विट्ठलभाई पटेलेन राष्ट्रकर्मणे अवशिष्टं ₹१००,००० दायम् (पृष्ठः ३६, [१५]) उपयुज्य, सुभाषः बसुः आविश्वम् अनौपचारिकान् दूतावासान् उद्घाटयितुम् ऐच्छत् । पटेलः तेषु अल्पेषु भारतीयनेतृषु आसन् यस्मै विदेशीयप्रचारः अरोचत (पृष्ठः ३६५, [३]) ।
शचीन्द्रनाथः सान्यालः लिखितवान् अस्ति, “अद्यापि भारतस्य नेतागणेन यूरोपामेरिकयोः देशस्य स्थितेः अवबोधनस्य महत्त्वं नावगतम्, यतः यदि अवागमिष्यत् तदा निश्चयेन अवधानेन कार्यम् अकरिष्यत् । एतादृशं, स्वार्थसिद्ध्यै यावद्धनम् आंग्लेयैः प्रचाराय व्ययीकृतं तत् तेन नावलोकितम् । ततोहि यदा कदापि विदेशस्थाः देशीयाः भारतस्य स्वातन्त्र्यसंग्रामं बहुलीकर्तुं प्रयतन्ते, तदा एषः नेतागणः ब्रिटनीयसाम्राजस्य स्तुतिगानं आरभते । (पृष्ठः १४५, [९])”
भागः १ – उषाद्वीपे रासविहारिणा अस्तिनास्तिवाचकौ प्रकारौ
सुभाष-बसुना अज्ञातम्, प्रायः सान्याल-महोदयेनापि, केनचिद् अन्येन बसुना प्रचारकार्यः अयं १८ वर्षेभ्यः पूर्वम् आरब्धः । रासविहारी बसुः अस्ति-नास्ति-वाचकयोः उभयप्रकारस्य सध्री प्रचारं आरब्धवान् । सः भारतस्य सर्वकल्याणकारिणं सांस्कृतिक-योगदानं प्राकाशयत्, युगपत् ब्रिटनेन वर्तमानं शासकीय-दमनम् आर्थिक-शोषणम् अनावरयत् च ।
रासविहारी जूनमासे १९१५तमे वर्षे उषाद्वीपं प्राप्तः । नवम्बर २७, १९१५तमे दिनाङ्के तोक्योनगरे उयेनो-इत्यस्मिन् उद्याने स्थिते प्रख्याते सेयोकिन् इत्यस्मिन् आवासगृहे सः सभाम् एकम् आयोजयत् (पृष्ठः ६, [८], पृष्ठः ५५०, [१०]), यस्मिन् अभिजातीयवर्गस्य राजनायकाः, सम्पादकाः, लेखकाः, अन्यप्रवराः च उषापुत्राः आगताः आसन् (पृष्ठः ५५०, [१०]) । जॉर्ज ओह्सावः सभां व्यवृणोत्, “लाला-लाजपत-रायस्य भाषणेन उषाद्वीपीयाः श्रोतारः समीरिताः अभवन् । प्रत्येकः वक्ता प्रसभेन आङ्ग्लानां क्रूरतां प्राहरत्,” (पृष्ठः ६, [८]), यः नास्तिवाचकं प्रचारं दर्शयति । सभरवालः लिखितवान्, “स्वर्गीयः ह्यू-बायस-वर्यः, यदा सः अमेरिकीयस्वाम्यपत्रिकायाः ‘उषाद्वीपीयः विज्ञापकः’(Japanese Advertizer) इत्यस्याः सम्पादकः आसीत्, तत्कार्यक्रमस्य वृत्तान्ते लाला-वर्यस्य तुलनां वाचस्पत्ये राजनीतिज्ञे च लॉय्ड-जॉर्जेन सह कृतवान्, यः परेद्यवि प्रभाते पत्रिकायां प्रकाशितः (पृष्ठः ५५०, [१०]) । ”सम्मेलनम् एतावत् सफलम् आसीत्, यद् ओह्सावः लिखितवान्, “अनया (संभोजन-भाषणयोः) वार्तया व्यग्रः ब्रिटनीयः राजदूतः उषाद्वीप-विदेशमन्त्रिणः सर्वेषां देशस्थानां भारतक्रान्तिकारिणां देशान्तरस्य अभियाचनाम् अकुर्वन् ।…अग्रिमदिने प्रात: लाला-लाजपत-रायः अमेरिकां पलायितवान्, बसु-गुप्ताभ्याम् अपि आरक्षकालयम् आहूय देशान्तरण-सूचना दत्ता । तौ पञ्चदिनान्तरे देशात् बहिः गच्छताम्” (पृष्ठः ६-७, [८]) । रासविहारी देशान्तरणादेशात् पलायितुं निगूहितः जातः, तत्पश्चात् केषांचित् प्रवराणाम् आयासेन स आदेशः निरस्तः जात: [४] ।
रासविहारी उषाद्वीपे स्थले स्थले परिषत्सु भागम् ऊढ्वा भारतोषाद्वीपयोः मध्ये गाढसम्ब्धान्, भारतसंस्कृतिं, तत्सभ्यतां, ब्रिटनीय-नृशंसताम्, एष्याजनानाम् ऐक्यं च अधिकृत्य गौरवेण उक्तवान् । समये समये सः कोरियादेशम् अपि गत्वा, उ॰ १९३४तमे वर्षे, तत्रत्याः सांस्कृतिक-मनीषिणां मण्डलान् प्रभावयति स्म (पृष्ठ ३३, [८]) । ज़िन्-ईची सुज़ूकी रासविहारिणः भाषणेभ्यः श्रोतृगणे परिणामस्य विवरणम् एवम् आलिखति, “बहुशः बसुवर्येण सह एकमंचात् अभाषे, तदा बसुवर्यः अश्रुपूर्णलोचनाभ्याम् औत्सुक्येन प्राभाषत, यस्मात् सर्वे उषाद्वीपीयाः श्रोतारः मुग्धाः जाताः” (पृष्ठः ४८, [१०]) । तस्मै ‘सिन्सेयि’ (शिक्षकः, गुरुः) इति नामधेयं दत्तं, यत्पश्चात् तस्य स्थानिकाः भारतीयानुगामिनः तदेव नाम्ना तं सम्बोधयन्ति स्म, तथा च उषाद्वीपीयाः अनुरागिणः यैः तन्नाम दत्तं (एस्॰ए॰अय्यर्, पृष्ठः ४४३, [१०]) । उषाद्वीपीय-राजवंशी कश्चचित् राजकुमारः एकवारं १९२३तमे वर्षे रासविहारिणः व्याख्यानं श्रोतुम् आगतः । रासविहारिणः स्ववाक्षु, “१९२३तमे वर्षे भारतविषये व्याख्यातुं तत्रत्याः महागुल्मस्य (regiment) समादेशाधिकारिणा (commanding officer) आमन्त्रितः अहं महामहिम्ना राजकुमार-चिचिबु-वर्येण (यः १९२६तमे वर्षे मृतस्य महाराज्ञः द्वितीयपुत्रः आसीत्) मेलनस्य सम्मानं प्राप्नुवम् । सः अग्रे आगत्य मां हस्तमेलनेन अभ्यवादयत्, ततः भारतस्य वर्तमानावस्थाविषये यद् अवोचम् तत् निश्चलध्यानेन उपविश्य श्रुतवान् सः [७] ।”
उषाद्वापे रासविहारी विस्तरेण लिलेख, भूयशः उषाद्वीपीभाषया, परन्तु आंग्ल्या अपि वंगभाषयापि (स्वल्पमेव) । उषाद्वीप्यां लिखितानि पुस्तकानि एतानि सन्ति – (१) एष्यावर्तीनां क्रान्तीनां विहंगमदृश्यः (१९२९), (२) भारतस्य हास्य-व्यंग्य-चातुर्यम् (१९३०), (३) दलितभारतम् (१९३३), (४) भारतजनानां कथाः (१९३५), (५) क्रान्तिमयः भारतम् (१९३५), (६) तारुण्याः एष्यायाः विजयाः (१९३७), (७) रुदितभारतम् (१९३८), (८) भगवद्गीता (१९४०), (९) भारतस्य करुणामयः इतिहासः (१९४२), (१०) भारतोद्दिश्य कथनम् (१९४२), (११) स्वतन्त्रभारतस्य उदयः (१९४२), (१२) स्वातन्त्र्यसंघर्षः (१९४२), (१३) रामायणम् (१९४२), (१४) रवीन्द्रनाथ-ठाकुरस्य ‘शेषकविता’ इत्यस्य अनुवादः – अन्तिमगाथा इति (१९४३), (१५) भारतीयानां भारतम् (१९४३), (१६) बसुः आह्वयति (१९४४) (पृष्ठः ३४, [८]) । वयम् एतानि अधीतुम् अशक्ताः यतः तानि तावति अनूदितानि न सन्ति । परन्तु नामभिः अस्माकं भासते यत् २, ४, ८,१३, १४ च अस्तिवाचक-प्रचारम् उदाहरन्ति, इतरतः ३, ५, ७, ९, १२ नास्तिवाचकं च । अन्यच्च रासविहारिणः ‘एष्या-समीक्षा’ (Asian Review) नामकया पत्रिकया सह समीपात् सम्बन्धः आसीत् इति ज्ञातः, यः १९२० वर्षे आरब्धः । नवम्बरः१९२१-पर्यन्तं तत्पत्रिकायां भारताधिकृताः बहुलेखाः प्रकाशिताः, तदभ्यन्तरे सी॰आर्॰दासस्य कविता ‘सागरसंगीतः’, मोतीलाल-रायं तदीयाश्रमम् उद्दिष्टानि सभावचित्राणि निबन्धानि, रवीन्द्रनाथस्य भारतविश्वयोः महद्राजनैतिक-घटनानाम् च उपरि व्याख्यानानि च । तेषां सर्वेषां रचयिता रासविहारी हि स्यात्, यद्यपि सः अनामकत्वेन लिखितवान् यतः सः तदानीं तत्र नागरिकतां न लब्धवान् आसीत् । एषु बहुशः आङ्ग्लभाषायां भारतीयभाषासु वा न अनूदितानि (पस्पशः, [५]) । रासविहारी सुभाषचन्द्रस्य पुस्तकं भारतस्य संघर्ष इत्येनम् उषाद्वीपीयभाषायाम् अनूदितुं प्रायुजत् (पृष्ठः २५७, [१]) ।
अथ वयम् अस्ति-नास्ति-वाचकयोः प्रकारयोः प्रचाराणाम् अन्यानि कानिचन निदर्शनानि गणयामः ।
भागः २ – अस्तिवाचकः प्रचारः
निक्किः किमुरा कोल्काता-विश्वविद्यालये १५ वर्ष-पर्यन्तं बौद्ध-दर्शनस्य प्रवक्ता आसीत् । सः तत्संस्थायाः उपकुलपतिना वीरोपाधिकृतेन (‘Sir’) आशुतोष-मुख्योपाध्यायेन १९१५तमे वर्षे नियुक्तः । निक्किः किमुरा रासविहारिणम् उद्दिश्य अलिखत्, “सः भारतस्य, तस्य धर्माणां, तथा राजनीतेः कथाभिः अस्मान् परिचेतुं प्रायतत । गान्धीवर्यस्य गतिविधीन् प्रति विशेषध्यानेन सः तस्य प्रसिद्धपुस्तकानां परिचयम् अयच्छत् । अपि च उषाद्वीपः भारतस्य प्राचीनसभ्यताभिः परिचितः अकारयत् (पृष्ठः ११, [१०]) ।” रासविहारिणः आजीवनमित्रं पूर्वशिष्यः च श्रीमन् ज़िन्-ईची सुज़ूकी, तोक्योस्थस्य ‘शिन्-निहोन्-क्योगि-काय’ नामकसंस्थायाः निदेशकः, भारतं प्रति जागरूकतां जनयितुम् उषाद्वीपे रासविहारिणः योगदानम् उल्लिख्य व्यवृणोत्, “लक्षाः कोटयः वा उषाद्वीपजनाः रासविहारिणः नामाभिजानन्ति, तेषां तस्मै सहानुभूतिः अपि अस्ति । अधुनापि, भारतस्य स्वातन्त्र्यसंग्रामस्य चर्चां श्रुत्वा हि ते रासविहारिणः नाम स्मरन्ति । गौतमबुद्धात् ऋते रासविहारी ह्येवं भारतीयः अस्ति येन उषाद्वीपीयानां मनांसि प्रभावितानि सन्ति, तथा यस्मै तत्र जनेषु सहानुभूतिः अस्ति, इत्यत्र नातिशयोक्तिः (पृष्ठः ४८, [१०]) ।” जूलायमासे ९, १९२२तमे दिनांके रासविहारी शचीन्द्रनाथाय तोक्योतः लिखितवान्, “प्रथमदिनेषु यदा अत्र आगतः आसम्, उषाद्वीपीयानां भारतस्य वर्तमानावस्था-प्रसंगे स्वल्पमेव ज्ञानम् आसीत् । मुख्यतः अस्माकं प्रयासैः बलिदानेन च हि प्रत्येकः उषाद्वीपीयः अद्यत्वे भारतस्य वार्तां ध्यानेन अनुसरति । मम बहु उषीद्वीपीयमित्राणि सन्ति, उपरिष्टाद् मन्त्रिमण्डल-सदस्यप्रभृति अधिवक्तारः, विधायकाः, पत्रकाराः छात्राः च । भारतस्य स्वातन्त्र्यसंग्रामेण गान्धीवर्येण च सम्बन्धितानि बहुनि पुस्तकानि प्रकाशितानि, तथा बह्वीषु पत्रिकासु भारतसम्बन्धिनी वार्ता नियमेन प्रकाश्यते । अस्मिन् मासे एव उषाद्वीपविश्वविद्यालयस्य केनचित् प्रवक्त्रा भारतोपरि स्वभाषायां ग्रन्थः प्रकाशितः । अग्रिममासे अहम् सन्ततं दिनत्रयं भारतविषये व्याख्यास्यामि…अद्यत्वे एष्यायाः स्वातन्त्र्यानुकूलं मतम् अत्र बहुशः जनेषु अनुदिनं वर्धते । वृद्धेषु अपि वरिष्ठेषु च व्यक्तिषु पारसिकदेशात् चीनदेशपर्यन्तं नवजागृत्याः सहानुभूतिः लभ्यते (पृष्ठः १३२-१३३, [९]) ।”
भागः २.अ – भारतस्य नेतॄणां प्रशंसा
रासविहारिणः अस्तिवाचके प्रचारे समकालीन-नेतॄणां प्रशस्तयः अपि मिलन्ति, यद्यपि तेषां काश्चित् विचारधाराः तस्य कृते अस्वीकार्याः आसन् । वस्तुतः विदेशस्थाः राजदूताः एतादृशमेव कार्यं कुर्वन्ति किल, निजमतेभ्यः उपरि उत्थाय स्वदेशस्य छविं शोभयितुं प्रतिनिधित्वं कुर्वन्ति ते । उदाहरणतः, सः मोहनदासगान्धिनिर्देशे सर्वदा नत: आसीत्, गम्भीरमतभेदं विहाय । अगस्तः २२, १९२२तमे दिनांके ‘ध्वजधर’ (The Standard Bearer) इत्यस्यां पत्रिकायां गान्धीवर्यस्य सत्याग्रहान्दोलनम् निर्दिश्य सः अलिखत्, “भारतवासिनः श्वेतानां शासनाधीने जीवितुम् अधुना असह्यं भावयन्ति, ततो हि गान्धी तदीयसहयोगिनः च भारते उदभवन् । गान्धी ब्रिटनीयाधिकारिभिः निगडितः कारागारे क्षिप्तः जातः, परन्तु भारतस्य मनसि सुप्रतिष्ठितां कल्पनां ते सुलभेन उत्पाटयितुं न शक्नुयुः । तस्य ३०,००,००००० दृढप्रतिज्ञाः अनुगामिनः पूर्णस्वातन्त्र्यं विना तदान्दोलनं न विरमन्ते (पृष्ठः ३५९, [१०]) ।”सप्ताम्बरे १९३२ मध्ये, यदा गान्धी स्वानशनव्रतं साफल्येन समापितवान्, रासविहारी भारतस्वातन्त्र्यसंधवृत्त्याः (Indian Defence League) अध्यक्षत्वेन इदं निवेदनम् अघोषत, “अद्य प्रातरि पुणेनगरात् आगतया वार्तया आविश्वं भारतीयाः हर्षेणाभिभूताः सन्ति, यत् महात्मा-गान्धी साफल्येन सप्ताहत्रयात् प्रवृत्तं अनशनव्रतं समापितवान्, यत् व्रतं स्वेच्छया, ब्रिटनस्य आतङ्कशासनस्य विरोधप्रदर्शनाय तेन स्वात्मनि गृहीतम् ।
“त्रयात् सप्ताहात् पृर्वं, यदा महात्मा गान्धी ब्रिटनेन भारतस्य दमनं प्रति विश्वस्य साक्ष्यं जागरयितुं तप: इदम् आरब्धवान्, इमाम् अग्निपरीक्षां पारयित्वा जीवितुम् ईहे इति घोषितवान् सः । तस्य वयोगतावस्थायाम्, तदुपरि षन्मासानां कारावासेन क्षतेन आरोग्येन, महात्मागान्धीवर्यस्य चेष्टा भारतजनतायै, विश्वस्मिन् भारतस्य मित्रेभ्यः च, गम्भीरचिन्ताजनका आसीत् । जीविष्यति उत न, इत्यस्मिन् विषये तं परिचरद्भिः वैद्यैः चापि तीव्र: संशयः अभिव्यक्तः ।
परं जीवितुम् एव अपारयत् सः, अपि च अतिजिष्णुतया, तस्य अतिलोलशरीरे महता अध्यात्मशक्त्या वा भगवतः असीमानुकम्पया वा । महात्मा-गान्धीवर्यस्य अद्भुतजयस्य परिणामेन ब्रिटनीय-दुःशासने विप्लावाघातः पतितः इति मन्ये अहम्, अपि च एषः भारतस्य जनेभ्यः विजयस्य असन्दिग्धः सन्देशः अस्ति – भारतस्य स्वातन्त्र्ययुद्धे जयसन्देशः ।
पूर्व-सप्तमासात् अखिलभारतदेशे राष्ट्रवादिनः ब्रिटनविरोधाय भृशं युध्यमानाः सन्ति । महात्मा-गान्धीवर्यस्य आदर्शाः इव देशभक्ताः धौतेन आयुधेन अयुध्यन्, ऋष्वेन उपायेन आचरन् च । भारतम् ब्रिटनस्य अधर्मस्य उत्तरं धर्मेण अददात्, भारतम् ब्रिटनस्य अनृतं सत्याग्रहेन अमिलत्, ब्रिटनस्य छलप्रपञ्चयोः सम्मुखे आर्जवम् अदर्शयत्, ब्रिटनस्य आतङ्क-भर्त्सनौ संयम-धैर्याभ्याम् अमिलत् । राष्ट्रवादिभिः समस्तविश्वस्य पुरतः ब्रिटनस्य दानवप्रवृत्तिः अनावृतीकृता, या पशुवती नीतिः तस्य साम्राज्यस्य आधारशिला अस्ति । निरायुधाः भारतीयाः ब्रिटनस्य नियोजितहिंसायाः प्रकटम् अवहेलनं कृतवन्तः, अग्रे अपि कुर्वन्तः प्रवर्तिष्यन्ते ।
पुणेनगरस्थ-कारावासस्य प्राकाराणां पृष्ठतः, महात्मा-गन्धीवर्यस्य हृदयं चत्वारिंशत्कोटि देशवासिभ्यः असृगस्रावयत् –रक्तपिपासुब्रिटनस्य लुण्ठन-नरसंहारयोः अभियानस्य तेभ्यः बलिपशुभ्यः अस्रावयत् । फर्वरी १०तमे दिनाङ्के च, महात्मा गान्धी स्वस्य अन्तिमम् अस्त्रम् अधारयत् । आङ्ग्लेभ्यः बन्दीकृतस्य तस्य कोऽपि अन्यः अस्त्रः नावशिष्यत ।
घण्टाह्नानि गणयन्तः दीर्घकालं भारतं विश्वं च गान्धीवर्यस्य स्थितेः वार्तायै प्रातीक्षन्त, परन्तु शून्यहृदयांग्लेयानां मनसि कापि सद्भावना नोपजाता । यावद् भारतम् विश्वं च गान्धीवर्यस्य आरोग्यार्थम् आशिष: प्रार्थयन्तौ आस्ताम्, तावद् ब्रिटनीयशासकाः तस्य मृत्युम् आशासत । यावत् विश्वे सर्वे सुमनस्काः भारतार्थं शुभचिन्तनं प्रकटयन्ति स्म, तावत् ब्रिटनः गान्धीवर्यस्य हत्यार्थं भारतराष्ट्रियकॉङ्ग्रेस-दलस्य विनाशार्थं च दुर्योजनां परिकल्पयन् आसीत् । ब्रिटनीयोपराजः गान्धिनं विमोचयितुं भारतस्य याचनां तिरस्कृतवान् । एतावत् यत् सः उपराजः त्रीन् अधिकारिणः पदवीभ्यः अपाकरोत्, येषां नाम्नां तदुपराजः निर्लज्जया दुष्प्रयोगं कृतवान् आसीत् यदा ते गान्धीवर्यस्य जीवनरक्षार्थं प्रार्थितवन्तः ।
परं गान्धी अनशनात् त्रातः । अपि भारतं प्रति अपराधी ब्रीटनीयोपराजः सानुषंगिनः भग्नचेष्टः । अनशनात् जिष्णुतया उद्भवः अयं केवलं गान्ध्यन्तःस्थस्य प्रेरकात्मनः विजयः नास्ति, परन्तु समस्तभारतस्य भवति, भारतस्य धर्मचेतनयोः । अयं विजयः भारतस्य आत्मविश्वासं प्रचोदयिष्यति, यः ब्रिटनसाम्राज्यस्य दुष्टशक्तेः भाविनं विध्वंसम् आनेष्यति । सः विजयः देशवासिनः परमाहुतये प्रचोदयेत्, यस्मात् गान्धिनः जीवनलक्ष्यं प्रत्यक्षं भवितुम् अर्हेत् । महात्मा-गान्धिना अनशनस्य सफलसमापनम् अस्य देशस्य संग्रामे महत्वपूरणं क्रोशदेशकम् (milestone) भवति इति मन्ये ।
अस्मिन् शुभदिवसे, यदा अस्माकं श्रद्धेयनेता महात्मा गान्धी विजयम् एकम् अस्माभ्यः प्रापयत्, अहं भारतस्य सर्वेभ्यः मित्रेभ्यः धन्यः अस्मि, यः अस्मिन् संकटे सहानुभूत्या अस्मान् पुष्ट्यकुर्वन् । पराक्रमिभ्यः ‘अक्ष’-राज्येभ्यः (Axis Powers) तेषां मित्रदेशेभ्यः च, अस्माकं समानशत्र्वोः आंग्लामेरिकयोः विरोधे भारतस्य संघर्षस्य समर्थनं कुर्वद्भ्यः देशेभ्यः, अहं सर्वेषां भारतीयानां हार्दिकं धन्यवादम् उपदातुम् इच्छामि । तथा महोषाद्वीपाय, तस्य भारतस्वातन्त्र्यसहयोगिन्यै अदम्यसेनायै, सर्वेभ्यः पूर्वीयेष्यावासिभ्यः उपकृतभारतस्य दिशः ऋणं प्रकटयामि । वयम् उषाद्वीपीयभ्रातॄणां स्कन्धेन स्कन्धं मेलयित्वा योत्स्यामः यावत् एष्यातः आंग्लामेरिके न निर्गते । पुर्व-सप्ताहत्रये संकटदुविधाग्रस्तदिनेषु, उषाद्वीपीयजनैः सर्वकारेण च यदा आश्वासनं सहानुभूतिः च प्रकटिता, तेन भारतम् कृतज्ञः प्रोत्साहितः च जातः ।
अस्मिन् दिने यदा गान्धी ब्रिटनं पराजयत्, देशविदेशवासिभ्यः भारतीयेभ्यः प्रार्थयामि यत् अस्माकं प्रियनेतुः गान्धिनः जीवनलक्ष्यं प्राप्तुं स्वतन्त्रतायाः इदं संग्रामे पूर्णतः अवगाहन्ताम् । तेभ्यः आश्वासनं ददामि यद् अस्मिन् चक्रे दैवम् अस्मदनुकूलं स्यात् । भारते ब्रिटनः इदानीं महापराजयं गतः, भारतम् अध्यात्मिकविजयं च । अन्तिमप्रहारं कर्तुम् अयम् अस्माकम् अवकाशम् अस्ति । ऐक्यं गच्छेम, स्वात्मनि विश्वस्याम, परमाहुत्यै कटिबद्धाः भवेम च । भारताय अयं गान्धिनः सन्देशः, यत्कृते सः जीवनं बलिदातुं समार्पयत् । प्रत्येकभारतीयः गान्धिनः आह्वानं प्रतिवदेत् । प्रत्येकभारतीयः – सैनिकः, अधिकारी, कर्मकरः, कृषकः च – प्रत्येकभारतीयः ब्रिटनस्य कैतवसाम्राज्यं प्रति उत्थाय तस्य अन्तिमचिह्नं मार्जयितुं युध्येत्, येन साम्राज्येन महात्मागान्धिनं हन्तुं राष्ट्रं मर्दयितुं च निश्चयः कृतः ।
महेश्वरेण संकल्पितः यत् भारतम् स्वतन्त्रः स्यात् । महेश्वरेण इष्टः यत् महात्मागान्धी स्वतन्त्रभारतं नेतुं जीवेत् ।“ (पृष्ठः २१५-२१८, [१०])
नूनं खलु प्रश्नः उद्भवति यद् रासविहारिणः लिखिता कियती स्तुतिः आर्जवासीत् कियती च सार्वजनिकप्रेक्षानिमित्तम् एव । मनसि निधातव्यं यत् रासविहारिणा वर्णितः स्वातन्त्र्यगम्यः पथः गान्धिनः अहिंसाहठात् दूरं व्यावर्तत । वस्तुतस्तु, गान्धिनः अहिंसायाः कैवल्याग्रहः नासीत्, प्रत्युत केवलं हिन्दवः एव कानपि आक्रामकान् प्रति मा हिंसयन्तु इति आग्रहः आसीत् । प्रथमविश्वयुद्धे, यदा गान्धी ब्रिटनपक्षे सेनायां भारतीययूनां नामांकनाय अभियानम् अचालयत्, तदा रासविहारी सशस्त्रोपद्रवेण ब्रिटनं भारतात् अपाकर्तुं प्रायतत । अपि च गान्धी भारतस्य वैश्विकेस्लामिकानां (Pan-Islamists) ‘ख़िलाफ़त्’-आन्दोलनस्य समर्थनं कृतवान्, यद्यपि तदान्दोलनम् अहिंसकं नासीत् । तत्प्रत्युत, रासविहारी निजराजनैतिकयात्रां क्रान्तिकारीरूपेण आरभत । सः कदापि स्वातन्त्र्यसंग्रामकार्ये हिंसाम् न अभद्रायत । भारते सशस्त्रोपद्रवस्य आह्वानं कृते सः १९२४तमे वर्षे उषाद्वीपे ‘भारतस्वातन्त्र्यसंधवृत्तिम्’ (Indian Independence League) पर्यकल्पयत्, यस्य संस्थापकाध्यक्षः अभवत् (पृष्ठः ५६१, [१०]) । तेन सह १९२४तमे वर्षे सामीप्येन संवादीकृतेन नेद्यम्-राघवन्-वर्यात् निशामयामः, “अस्माकं नेतॄन् प्रति, यथा महात्मागान्धी-पण्डितनहरूवर्यौ इत्यादिनः, सः समाद्रियते स्म । किंच, तस्य परिभावना आसीत् यत् यतोहि ते भारते वसन्तः आसन्, ततः तेषाम् आन्देलनपद्धतिः अपि निर्बन्धेन कायांचित् सीमायां परिछिन्ना भवितव्या आसीत् । कथनाय क्षन्तव्यः अहं, परन्तु सः अहिंसायां न विश्वसिति स्म, तथा च वारं वारं स्वप्रत्ययं पुनरुक्तवान् यत् हिंसाहिंसे उभय अस्माकं देशस्य विमोचनार्थं कार्यं कुरुताम् । तस्य मतौ, उभयो अपि धार्मिकपुरुषार्थं धार्मिकोपायौ स्तः” (पृष्ठः ४३८, [१०]) । अत्र राघवन् गान्धीनहरूं कृते रासविहारिणः आदरस्य ‘प्रदर्शने’ टिप्पणीं करोति, ततोऽपि सः निर्दिशति यद् रासविहारी तयोः आन्दोलनतन्त्रं परिछिन्नम् इति अवर्णनयत्, अपि च हिंसामहत्वे तस्य प्रत्ययस्य साक्ष्यं अददात् । तदनु स्वपर्याये सुभाषचन्द्रबसुनः नेतृत्वे स्वतन्त्रभारतसेना ब्रिटनामेरिकाभ्यां सह युद्धम् अघोषयत् ।
जन्वरी १९३८-अभि सुभाषबसवे लिखिते पत्रे, रासविहारी स्वविचारधाराविषये असन्दिग्धतरः जातः, यत् विचारेषु सः तम् अपि सभागम् अमन्यत स्यात् । अस्मिन् पत्रे, यत् सार्वजनेभ्यः न लिलेखिषितं, सः स्वप्रत्यायनं प्रकटीकृतवान् यत् भारतम् केवलेन बलेन उद्धरितुं शक्ष्येत, न शिक्षाशौच्यादिभिः । लक्षतां यत् गान्धी कॉङ्ग्रेसकार्यकर्तृभिः उपक्रान्तायाः समाजसेवायाः सोत्साहं समर्थनं कृतावान्, यत्कार्यक्रमेण स्वतन्त्रतान्दोलनात् मानवादिसंसाधनानि अहीयन्त । सः स्वयं च अस्पृश्यता-विरोधे अनेकानि अनशनानि आचरत् । अग्रे तत्पत्रे, अहिंसामुग्धानाम् अभिमानं, तेषाम् आत्मविमोहकवाक्यानि च, तेन हास्यास्पदानि कथ्यते – यस्मात् अपरिहार्यम् अवसानं लभ्यते यत् सः तत्पत्रे गान्धिनः सर्वासां मान्यतानां विरोधे अतिष्ठत् । किं विडम्बनं यत् तत्पत्रं सुभाषचन्द्रबसोः हस्तौ अप्राप्य ब्रिटनस्य र्दीर्घहस्तयोः पतितम् ।
केनचित् असहमते सति तस्य आदरं नूनं कर्तुं शक्येत, परन्तु अत्र मतभेदं मौलिकम् आसीत् । ततोहि, रासविहारिणा प्रदर्शितायाः गान्धीस्तुत्याः कंचिद् भागं केवलं विश्वे भारतस्य छविं भूषयितुम् कृतम् आसीत् । अन्ताराष्ट्रिय-संचारमाध्यमैः गान्धिने बहु ख्यातिः प्रचारः च उत्पादिताः, येषु कार्येषु ब्रिटनस्य अपि पृष्ठास्फालनम् आसीत् [८], यस्य परिणामे तस्य सन्तः इव छविः लोकप्रिया जाता । उदाहरणतः ‘ओसका-मैनिची’ इत्यस्याः उषाद्वीपीय-पत्रिकायाः गान्ध्योपरि कस्याश्चित् वार्तायाः सम्बन्धे ‘ध्वजधर’ (The Standard Bearer) इत्यस्याः पत्रिकया साकं जन्वरी २३, १९२३तमे दिनांके रासविहारिणः पत्राचारद्वारा ज्ञातं, “यद्यपि तेषां किमपि अन्योऽन्यसाम्यं नास्ति, गान्धी, कमालः मुसोलीनिः च एकस्याः एव श्रेण्याः पुरुषाः सन्ति यः आधुनिके समरोत्तरे विश्वे (Post-World War I) विख्यातप्रभुतां प्राप्ताः । भारतस्वातन्त्र्यसंग्रामस्य नायकः, महात्मागान्धी, राजद्रोहस्य अभियुक्त्या कारावासे अस्ति, परन्तु सः समस्तराष्ट्रं स्वेन साकं नयति । कमालः पाषा (Kemal Pasha ‘Ataturk’), तुरुष्काणां नपोलियन्, स्वदेशस्य भाग्यं स्वांगुलीषु गृहीतवान् अस्ति । इतल्याः फ़ासी-पक्षस्य (Fascist Party) नायकः मुसोलीनिः एतावान् शक्तिमानः जातः, यत् संसदः अनिश्चितकालीनं स्थगनं पश्चात् सः तत् राष्ट्रस्य अभिनायकः इव राजते । परं तेषु त्रयेषु लोकवीरेषु गान्धी अतिमहत्वपूर्णः स्यात्, यतः सः केवलं राजनायकः नास्ति परन्तु आध्यात्मगुरुत्वेन अपि ध्यायते, यस्य अहिंसायाः अप्रतिरोधस्य च सिद्धान्तं भारतस्य सर्वजनाः स्वीकुर्वन्तः सन्ति, मेषाः मेषपालम् अनुसरन्ति यथा । अन्यौ द्वौ स्वविक्रान्त्या सैन्यबलेन च शक्तिं प्राप्नुताम्, अपरत्र भारतस्य वीरः गान्धी केवलं स्वाद्भुतचरित्रस्य आध्यात्मिकाकर्षणेन जनशक्तिं प्राप्नोत्, अनिच्छन् इव । यदपि स्यात्, अस्य नायकत्रयस्य स्वस्वदेशे उत्थानम् इदं प्रमाणयति यत् विश्वे सामान्यजनैः मानवपूजा जीविता अस्ति” (पृष्ठः ३७४-३७५, [१०]) । रासविहारी गान्धिनः ख्यात्याः बलवर्धकरूपेण कार्यम् अकरोत्, यतोहि गान्धिनः ख्यातिः भारतस्य स्वतन्त्रतासंग्रामस्य ख्यात्या तादात्म्यं प्राप्ता आसीत्, एवं च तत् माध्यमेन पूर्वैष्यास्थितानां भारतीयानां समर्थनं संचेतुं शक्येत ।
१९३७तमे वर्षे सावरकरस्य ब्रिटनीयकारावासात् विमोचनपर्वणि, रासविहारी ‘दाई आज्या शुगी’ (‘बृहदेष्यावादः’) इत्यस्याम् उषाद्वीपीयपत्रिकायां १९३९ मार्चाप्रैलमासाङ्कयोः तस्य चरितम् अलिखत् । सावरकरस्य विमोचनं राष्ट्रस्य नेतॄणां पृथुगोचरेण स्वागतीकृतम् आसीत् इति दर्शयितुं सः राजगोपालचारी, सुभाषबसुः, एम॰एन॰रायः सदृशान् नायकान् उद्धृत्य, तेषां दृष्टिकोणान् एवम् उपसमहरत् – “सावरकरविषये प्रभावशालीनां नायकानाम् उपर्युक्ताः दृष्टीः संकलयामि चेत्, सावरकरः ‘वीर्यस्य, शौर्यस्य, साहसस्य, देशभक्त्याः निष्कर्षः च’ । ‘तस्य प्रशंसा बलिदानभावनायाः प्रशंसा एव’ । सः एव ‘येन भारतस्य स्वातन्त्र्याग्निः सदोज्ज्वला रक्षिता, सः देशभक्तः अस्ति यः २०तमे शतकारम्भे स्वातन्त्र्यार्थं प्राणान् त्यक्त्वा अदीव्यत् । अन्यच्च आधुनिकयुगे सः सांस्कृतिकराष्ट्रवादस्य (Cultural Nationalism) प्रणेता अस्ति’ । ”तदनन्तरं रासविहारी सावरकरस्य जीवनचित्रम् आलिखत् यस्मिन् स हिन्दुराष्ट्रवादविषये तथा सैन्यमहत्वविषये तस्य विचाराणां संक्षिप्तविवरणं प्रास्तौत् । (१) “सर्वान् भारतवासिनः समानतया दर्शयितुं युक्तिहीनः प्रयासः । तुर्कीदेशः तुरुष्काणां राष्ट्रम्, तथैव भारतम् हिन्दूनां राष्ट्रः, यस्मिन् अन्यमतावलम्बिनः अल्पसंख्यकाः च । “सावरकरेण ‘हिन्दोः’ परिभाषा “यः सिन्धुनदीं अभितः स्थितेषु क्षेत्रेषु श्रद्दधानः, सः” इति प्रतिपादिता । (२) सुचारु चिन्तनं वा न वा, सैन्यबलम् आवश्यकम् एव । शतघ्नीनां बलेन राष्ट्राः आदरणीयाः वर्तन्ते । शतघ्नीं विना शान्तिः नास्ति । अन्ताराष्ट्रियसहयोगम् उपयुञ्जामहै । स्वतन्त्रता कस्याश्चिद् विचारधारायाः महत्वपूर्णतरा । प्रथमं बलवान् स्वतन्त्रः च वर्तामहै । चीनविजयी उषाद्वीपः साधुः वा न वा इत्यस्य महत्त्वं नास्ति । जगत् स्वदेशानां रक्षां स्वयं पालयति । यूयं कस्यापि अन्यदेशस्य साह्यं नापेक्षध्वम् ।“ स्वलेखं समाप्तवता तेन लिखितं, “त्वं सावरकरेण सह अनुकूलः चेत् राजनैतिकशक्तिः त्वया सह भवति, सः तु भारतस्वातन्त्र्यसंग्रामे शक्तिशाली व्यक्तित्वम् [११] ।”(उषाद्वीपीतः मूललेखस्य आंग्लानुवादम् एनं रणजीत-सावरकरः, स्वातन्त्र्यवीर-सावरकर-राष्ट्रिय-स्मारकस्य अध्यक्षः, अस्मभ्यं भाजितवान् ।)
भागः २.आ – उषाद्वीपे भारतस्य पाकशैल्याः प्रचालनम्
१९२०तमे दशके रासविहारी तस्य श्वशुरस्य ‘नाकामुर्या’-भर्जन्यां कार्यकारिण्याः सदस्यःअभवत् (पृष्ठ ५९, [१०], [२]) । तत्र सः ‘इन्दो-करी’ नामकस्य देशीय-व्यञ्जनस्य परिचयं कृतवान् (पृष्ठः ६, [२]), यस्य सामग्रीणाम् आपूर्तिश्रृङ्खलायाः (supply chain) प्रबन्धम् अपि परिकल्पितवान् ([६]) । रसल-कोह्नाभ्याम् उपलक्षितम्, “सामान्य-भारतीय-व्यञ्जनानां मूल्यात् अतिगरीयसि सत्यपि, तद्व्यंजनं लोकप्रियतां गतं, तथा रासविहारी ‘नाकामुर्यायाः बसुः’ इति विख्यातः जातः । अधुनापि तोक्योमहानगरे सा भर्जनी लोकप्रियतमेषु‘करी’-उपाहारगृहेषु एका (पृष्ठः ६, [१२]) ।“ २०११ वर्षपर्यन्तम् अपि उषाद्वीपिनः ‘शिंजुकु-नाकामुर्यायाः इन्दो-करी’-व्यञ्जनस्योपरि अन्तर्जाले लेखनावलीः (blogs) रचितवन्तः सन्ति । तावत् पर्यन्तं तद् व्यंजनं परिवेषितम् आसीत् एव ([२]) । नाकामुर्यायाः जालस्थाने रासविहारिणा सह वंगशैल्या शाटिकया वेष्टितायाः तोशिको-वर्यायाः भावचित्राणि दृश्यन्ते, इति भाति([६]) ।
भागः ३ – नास्तिवाचकः प्रचारः
भारतस्य आर्थिकशोषणं निरूपयता रासविहारिणा लिखितं ‘भारतम् – एकः रुधिरकोशः’ इत्यस्मिन् निबन्धे –“अद्यत्वे भारते रुधिरकोशानां प्रचलनं वर्धमानम् अस्ति, न्यूनातिन्यूनम् आंग्लेयाधिकारिषु । नाश्चर्यः अस्मात् । विश्वे सर्वत्र रुधिरकोशानां परिकल्पने, स्वदेशद्वीपस्य आर्थिकपुष्ट्यार्थम् अन्यराष्ट्राणां रुधिरचूषणे च आंग्लेयाः दक्षाः ।
अचिरादेव विमानाक्रमणैः हतेषु रुधिरं संक्रामयितुं (blood transfusion) भारते आपत्कालीनान् रुधिरकोशान् उद्घाटयन्तः सन्ति आङ्ग्ला: । परन्तु, द्विशतवर्षेभ्यः समस्तः भारतवर्षः पञ्चसहस्रमील-दूरस्थेभ्यः चतुष्कोटि ब्रिटनीयेभ्यः एकः महारुधिरकोशरूपे सेव्यमानः अस्ति ।
ब्रिटनस्य आगमनात् पूर्वं भारतम् विश्वस्य सम्पन्नतमः देशः आसीत् । अधुना, भारतस्य चत्वारिंशत्कोटि जनाः ब्रिटनस्य ‘सौम्य’-शासनाधीनाः स्वेषु निर्बलेषु अस्थिपञ्जरेषु जीवन्ति, दारिद्र्ये, दुर्भिक्षे, महामारीषु, क्षुधि च । अयं ब्रिटनीयः पिशाचः आत्मानं पुनर्जीवयितुं भारतस्य जीवरुधिरं चूषितवान्, ततः शतकद्वयात् वर्षात् परमपि भारतस्य कण्ठे इमं घातकं हस्तग्राहं परित्यक्तुं नेच्छति ।
बृहन्मात्रायां लुण्ठनं ब्रिटनीय-पूर्वाभारतीय-निगमाय (British East India Company) सामान्यव्यापारः आसीत् । प्रत्यक्षधनसम्पदः लुण्ठनं, अपि च येषां भारतीयाः उद्योगाः ब्रिटनीयव्यापारे प्रतिस्पर्धयितुं शक्ताः तेषां योजनाबद्धः विनाशः – ईदृशैः तन्त्रैः ब्रिटनः भारतस्य रुधिरं आस्रावयन् आयाति । भारते दस्युराजत्वेन स्वं स्थापयित्वा सः तदनन्तरं मानगौरवादीनां वर्णिकां धारितवान्, परन्तु लुण्ठनं तथैव अनुवर्तमानं प्राचलत् । ते भारतस्य आर्थिकशोषणं तथैव पूर्ववत्या निष्ठुरतया कारितवन्तः, यद्यपि तेषां तन्त्रशैली सूक्ष्मतरा जाता । विशेषवाणिज्याधिकारः (special commercial privileges), पुंजीनिवेशे एकाधिकारः (monopoly of capital industries), प्रशुल्कभेदः (discriminative duties), नौवहनस्य तटीयसंचारस्य च प्ररोधनं – एतत् सर्वं आहत्य अस्मिन् नवपर्याये भारतस्य शोषणस्य शोधिततन्त्रम् अस्ति । तत् सर्वम् अतिरिच्य, अद्यापि ब्रिटनस्य गञ्जे नौरक्षार्थं प्रदानं, तस्य भारताधिग्राही-सेनायै विपुलतया आवण्टनं, तथा ब्रिटनीयतन्त्रमानिनां निवृत्तिवेतनानां व्ययः च प्रचलति । तन्न केवलम् । पौण्ड-रूप्यकमुद्रयोः विनिमयार्घः तेषाम् इच्छया नियुक्तः । अस्याः संज्ञायाः अधः एव, आङ्ग्लदेशं प्रति विप्रेषणेषु, यथा पुंजीवेतनेषु, प्रेषिताय प्रतिरूप्यकाय भारतस्य द्विपेंस-मिता(pence) हानि: जायते । एतैः प्रकारैः ब्रिटनीयाः पिशाचाः भारतस्य जीवरुधिरं चूषयमानाः सन्ति, यद्यपि ब्रिटनीय-पूर्वाभारतीय-निगमस्य निर्लज्जेन विना तथापि तादृशेनैव निराशङ्केन एव ।
ब्रिटनः जानाति यत् अस्य रुधिरचूषणस्य अन्तः समीपः । ततो हि ते भारतस्य आर्थिकजीवनं निर्वापयितुं स्वस्य दुश्चेष्टां घनी कुर्वन्तः सन्ति । तदन्तर्गते ते सद्यः एव स्वसमीपे भारतेन न्यस्तानि कोट्याधिक-नवनवति-लक्ष-पौण्डाणि अहरन्त । अन्यच्च भारतस्य अधिकानि षट्कोटिपौण्डाणि मासान्तरे भक्षयितुं भर्त्सयन्ते । एतैः सर्वैः असन्तुष्टाः, पूर्वस्मात् मासत्रयात् ते भारतस्य क्षुब्धकृषकेभ्यः ‘सामूहिकार्थशास्तिं’ (collective fines) बलात् संगृह्णन्तः सन्ति । भारतस्य क्रान्त्याः प्रथमे मासत्रये ते भारतीय-ग्रामीणानां कोट्याधिकपंचचत्वारिंशत् रूप्यकाणि अलुण्ठयन् ।
एवं भारते ब्रिटनीयाः विश्वस्य बृहत्तमं रुधिरकोशं निर्मितवन्तः, येन ४० कोटिजनानां रुधिरम् आस्रावयित्वा स्वदेशस्य ४ कोटिजनानां विलासितां जगदैश्वर्यं च रक्षन्ति ।
परन्तु एते ४० कोटि भारतीयाः ब्रिटनस्य लघु-लघु-उपकारार्थं कृतज्ञाः भवन्तु ! महद् औदार्येण ब्रिटनः निःसंगं भारतस्य केषु अपि कोणेषु रुधिरकोशान् स्थापितवान्, यस्मिन् आरोग्यवतां भारतीयानां हि रुधिरः अनुदीयते, प्रायः च तेषु आंग्लेयेषु संक्रामयितुं ये विमानाक्रमणेषु अन्यसमरगतिविधिषु वा व्रणिताः ।” (पृष्ठः २१०-२१२, [१०])
द्वितीय-विश्वयुद्ध-समये, ब्रिटनस्य राजनैतिकं पाषण्डं जातिभेदं च वर्णयता रासविहारिणा तर्जनात्मकः लेखः सम्पादितः, “भारतम् स्वं राजयति” इति –“ब्रिटनीयाः पाषण्डाः तैः प्रवंचिताः भारतीयचाटुकाराः च सर्वेभ्यः स्वेदपूर्णम् अनुरोधं कुर्वन्ति यत् ब्रिटनः भारताय पूर्णस्वराजं निश्चयेन दास्यति – युद्धात् परं एव नाम । अधुनापि ब्रिटनः व्यावहारिकरूपेण भारताय ‘स्वातन्त्र्याभासस्य’ प्रतिज्ञां निर्विचारं वारं वारं घोषयति । ते तावन्तः निष्कपटाः सन्ति यत् तैः नावगम्यते यदा भारतीयनेतारः एनं प्रस्तावं यथार्हं तिरस्कुर्वन्ति । तेषां निष्कपटतायाः प्रमाणत्वेन एते ब्रिटनीयाः तेषां भारतीयचाटुकाराः च ब्रिटनस्य भारतेन सह स्वतन्त्रदेशसदृशान् विविध-व्यवहारान् निर्दिशन्ति । प्रतिसप्ताहं, ब्रिटनीयाधिकारिणः, उपरिष्टात् राष्ट्रसचिवपदात् लघुराज्यानां राज्यपालाः-पर्यन्तं, सर्वे नियतरूपेण अस्मान् भारतीयान् स्मारयन्ति यत् ब्रिटनीय-उपराजस्य (Viceroy) कार्यकारी-परिषदि ३ ब्रिटनीय-पार्षदैः अपेक्षया ११ भारतीय-सदस्याः सन्ति । ततः भारतीयाः विश्वसन्तु यत् ते अद्यापि स्वतन्त्राः एव जीवन्ति ।
तले तु अयं तर्कः हृदयग्राही प्रतीयते । परं यदि तं तलं कण्डूयेत् तर्हि ब्रिटनस्य पाषण्डः दरीदृष्यते । सत्यमेव, ३ ब्रिटनीयपार्षदैः अपेक्षया ११ भारतीयपार्षदानां दलं अतिबाहुल्यम् अस्ति ननु । ततोहि भारतीयाः एव भारतं नियन्तारः खलु ? – इति ब्रिटनीयपाषण्डाः पृच्छन्ति ।
परन्तु ते विवशाः, पथभष्टाः, आत्मीयत्यागिनः भारतीयपार्षदाः ब्रिटनीयोपराजस्य निरंकुशशासनस्य विरोधेन, तथा रक्षा-वित्त-संचाराणां नियन्तॄणाम् आङ्ग्लपार्षदानां विरोधेन किं कर्तुं शक्नुयुः ? यतः ब्रिटनीयोपराजः सर्वेषु महत्सु विषयेषु स्वपरिषदः ११ भारतीयसदस्यान् उपेक्षितुं शक्नुयात् । युद्धावस्थायां सुरक्षानाम्नि ब्रिटनीय-सेनाप्रधानः (commander-in-chief) सर्वं नियन्त्रयितुं शक्नुयात्, अपि तथैव आचरन् सः सेनाप्रभृति लवण-शर्करा-मृत्तैलानां विक्रयणं, दरिद्रतम-ग्रामीणस्य आवश्यकताः नियन्त्रयति । सः उपराजं विहाय अन्यान् सर्वजनान् आज्ञापयितुं शक्नुयात् ।
युद्धकालिकार्थव्यवस्था-नाम्नि ब्रिटनीयवित्तपार्षदः देशस्य आयव्यययोः प्रत्येक-सेन्टं (cent) निरीक्षते । तदीयाः सर्वे भारतीयसहकारिणः, अतिविज्ञप्तं भारतीय-रक्षा-पार्षदं वीरोपाधिकृतं फ़िरोज़-ख़ान-नून-वर्यम् उपादाय, स्वस्व-विभागाय प्रत्येक-सेन्टार्थं तस्य समीपं सभिक्षापात्रं उपगच्छेयुः । तथाकथित-भारतीय-रक्षापार्षदस्य स्वपदवीं ६०००-रूप्यकात्मकं वेतनं च विहाय अन्यत् किमपि रक्षितुं नास्ति । रिक्तसमये सः तस्य ६०००-रूप्यकात्मकायाः सुखदनियुक्त्याः दातॄणां ब्रिटनीयस्वामीनां प्रजापीडक-प्रभविष्णुतां रक्षितुम् अर्हेत् । भारतस्य वास्तविकं रक्षाकार्यं केवलं ब्रिटनीय-सेनाप्रधानस्य अधीने निहितम् अस्ति ।
कियत् सत्यं नाम ब्रिटनीयानां पाषण्डी डम्बरः, यत् भारतीयाः हि भारतस्य नियन्तारः ?
लोभाविष्टाः ब्रिटनीयाः वास्तविक-राजसत्तायाः लेशमात्रमपि भारतीयेभ्यः भाजयन्ति इति कथं अपेक्षसे ? ते भारते संप्रभुत्वेन लुणठकत्वेन अधितिष्ठन्ति, अग्रे अपि तथैव अधिस्थातुम् इच्छन्ति, यावत् भारतीयाः एव तान् न अपाकुर्वन्ति ।
ब्रिटनीयाः भारतीयान् महत्त्वपूर्णासु पदवीषु साधिकारं कदापि न नियोजयिष्यन्ति, यतोहि ते स्व-संप्रभुत्वार्थं बिभ्यति । तत्रान्तरे, भारतीयाः हि भारतं नियन्त्रयन्ति इत्यनेन पाषण्ड-प्रचारेण ते सर्वान् भारतीयान् अपि विश्वजनान् मोहितुं प्रयतमानाः भविष्यन्ति ।
ब्रिटनीय-पाषण्डस्य अधिकं प्रमाणम् इच्छसि किम् ? नवीनम् एतत् । ब्रिटनीयोपराजेन रक्षासेवायै पत्रतारयोः प्रेषणावस्थायाः (Postal and Telegraphic Services) निरीक्षार्थम् आयोगम् एकं नियुक्तम् । परन्तु, अस्य आयोगस्य अध्यक्षः कः भवेत् ? भारतीयः वा ? हे परेश ! नहि । अवकाशमपि नास्ति । भारतीयेभ्यः स्वातन्त्र्याभासं दत्तवन्तः उदारचेतसः ब्रिटनीयाः तेभ्यः इतोऽपि स्वातन्त्र्यं दद्युः इति कथम् अपेक्षसे ? रक्षाविषयेन दूरसम्बन्धिनं किमपि कार्यं स्वदेशरक्षार्थं कस्मैचित् भारतीयाय विन्यस्यन्ति इति कथम् अपेक्षसे ? नहि, पाषण्ड-ब्रिटनात् अत्याकांक्षा सा । रक्षापार्षदत्वेन ते कंचन भारतीयं ‘वीर’-फ़िरोज़-खान-नून-वर्यं नियोजितवन्त एव किल, यद्यपि तस्य शक्तयः केवलं सैन्यावासं सैन्यचिकित्सालयं च निरीक्षितुं सीमिताः वर्तन्ते ? रक्षासेवाभ्यः पत्रतारयोः प्रेषणावस्थायाः निरीक्षा अपि कस्मैचित् भारतीयाय न उचिता । ब्रिटनीयाय एव केवलम् । ततोहि तत्कार्यं ब्रिटनीयाय दत्तं, तदपि सेवानिवृत्ताय कस्मैचित् ।
भारतम् भारतीयैः नियन्त्रितः, भारतम् व्यावहारिकरूपेण स्वतन्त्रः, इति ब्रिटनीयपाषण्डेन वंचितेभ्यः एव वास्तवम् ।
वन्दे मातरम् ।” (पृष्ठः २१२-२१४, [१०])
सन्दर्भसूची
[1] Subhas Chandra Bose, Congress President, Speeches, Articles, and Letters January 1938-May 1939, Collected Works of Netaji, Vol. 9, edited by Sisir Kumar Bose and Sugato Bose
[2] http://justhungry.com/indo-karii-nakamuraya-shinjuku-tokyo-plus-three-degrees-curry-hotness
[3] Subhas Chandra Bose “Indian Struggle”
[4] Saswati Sarkar, Jeck Joy, Shanmukh, Dikgaj Rashbehari Bose’s second war from East Asia – battleground Japan and Singapore http://www.dailyo.in/politics/rashbehari-bose-sachindranath-sanyal-japan-revolutionary-china-indian-freedom-struggle-second-world-war/story/1/9745.html
[5] Rash Beharir Atma-katha O dushprapya Rachana, edited by Amal Kumar Mitra
[6] http://indianfoodreviews.blogspot.in/2013/11/curry-and-freedom-fighter-rash-behari.html?m=1
[7] Rashbehari Bose, “Anachronistic Admiration”, Standard Bearer, May 1927, Vol-1, No-1, Pages 55-57
[8] JG Ohsawa “The Two Great Indians in Japan”
[9] Sachindranath Sanyal “Bandi Jiban”
[10] Rashbehari Basu – His Struggle for India’s Independence, Editor in chief, Radhanath Rath, Editor Sabitri Prasanna Chatterjee, Biplabi Mahanayak Rash Behari Basu Smarak Samiti
[11] https://www.blogger.com/blogger.g?blogID=6910465149498857638#editor/target=post;postID=1825410271313671015;onPublishedMenu=allposts;onClosedMenu=allposts;postNum=0;src=postname
[12] Jesse Russel, Ronald Cohn: Rashbehari Bose
[13] Jeck Joy, Saswati Sarkar, Shanmukh, Dikgaj “The legend of Rashbehari Bose and the forgotten Hindu-German conspiracy’’ http://www.dailyo.in/politics/rashbehari-bose-hindu-muslim-riots-partition-1947-mahatma-gandhi-independence-hindu-german-conspiracy-ina/story/1/8230.html
[14] BC Dutt Mutiny of the Innocents, Sindhu Publications Pvt Ltd, Bombay-1, 1971
[15] Subhas Bose, The Alternate Leadership, Speeches, Articles, Statements and Letters, June 1939-1941, Collected Works of Netaji, Vol. 10
[16] Subhas Chandra Bose, The Anti-Imperialist Struggle and Samyavada, Presidential Address at the Third Indian Political Conference, London, 10 June, 1933, India’s Spokesman Abroad, Netaji Collected Works, Vol. 8, Letters, Articles, Speeches and Statements, 1933-1937, pp. 240-263


text:
शिक्षा
छन्दः पादौ तु वेदस्य हस्तौ कल्पोऽथ पठ्यते
- ज्योतिषामयनं चक्षुर्निरुक्तं श्रोत्रमुच्यते ।
शिक्षा घ्राणं तु वेदस्य मुखं व्याकरणं स्मृतम्
- तस्मात्साङ्कमधीत्यैव ब्रह्मलोके महीयते ।।
शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दसां चयः ।
ज्योतिषामयनं चैव वेदाङ्गानि षडेव तु ॥
शिक्षा उक्तेषु षड् वेदाङ्गेषु अन्यतमः । शिक्षा इत्यस्य पदस्य अभ्यसनम् इत्यर्थः । अक्षराणां स्थानप्रयत्नोच्चारणान्यधिकृत्य शिक्षायां प्रतिपाद्यते । "शिक्षन्ते=वेदनया उपदिश्यन्ते स्वरवर्णादयो यत्रासौ शिक्षा" इति सायणाचार्याः शिक्षां निब्रुवते ।
येन शास्त्रेण वेदमन्त्राणां शुद्धोच्चारणे सारल्यं साहाय्यं च भवति तच्छास्त्रं शिक्षेति कथ्यते । अर्थात्, स्वरवर्णादीनाम् उच्चारणनियमबोधयित्री विद्या शिक्षेत्यभिधीयते । वेदेषु सर्वत्र स्वरप्राधान्यं भवत्येव, स्वरभेदेनार्थभेद-सम्भवात् । इदं स्वरज्ञानं शिक्षाधीनं भवति । अत एव शिक्षाशास्त्रस्य वेदाङ्गता सुतराम् उपपद्यते, यतः अशुद्धोच्चारणेन महाननर्थः भवति । यथोक्तं पाणिनीयशिक्षायाम्,
मन्त्रो हीनः स्वरतो वर्णतो वा,
- मिथ्या प्रयुक्तो न तमर्थमाह ।
स वाग्वज्रो यजमानं हिनस्ति,
- यथेन्द्रशत्रुः स्वतोपराधात् ॥
बहुश्रुतमस्ति आख्यायिकेयं यत् विश्वरूपनामके त्वष्टुः पुत्रे इन्द्रेणाहते सति रुष्टस्त्वष्टा इन्द्रस्य हन्तारं पुत्रम् उत्पादयिषुः आभिचारिकं यागं कृतवान् । तत्र ’इन्द्रशत्रुर्वर्धस्व’ इति मन्त्रः ऊहितः, तत्र तत्पुरुषप्रयुक्तान्तोदात्तत्वे कर्तव्ये बहुब्रीहिप्रयुक्तः आद्युदातः, ऋत्विजा प्रयुक्तः इत्यर्थान्तराभिधानाद् इन्द्रेण सोऽपि हतः । अतः मन्त्रेषु स्वरदोषः वर्णदोषः वा कथमपि न भवेदिति उपस्थापयन् महर्षिः पाणिनिः आह, मन्त्रः इति । स्वरतः स्वरेण, वर्णतः वर्णेन अक्षरेण वा हीनः, रहितः मन्त्रः मिथ्याप्रयुक्तः सन् तम् अभीप्सितम् अर्थं न आह । स मन्त्रो वाग्वज्रं भूत्वा यजमानं हिनस्ति घातयति । अनिष्टावाप्तिं करोतीति । यथा स्वरस्य अपराधात् ’इन्द्रशत्रुः’ इन्द्रशत्रुशब्दः यजमानं हिनस्ति हिंसितवान् इत्यर्थः । ननु स्वरादीनां सम्यगुच्चारणाभावे ऋत्विजां दोषः इति ऋत्विगादि कृतहोमाद्यजमाने धर्मोत्पत्तिरिव तत्कृतापशब्दप्रयोगाद् यजमाने प्रत्यवायोत्पत्तिरिति स्वीकारात् । शिक्षा नाम यया मन्त्राणां पदवर्णमात्रास्वरादिज्ञानं वर्णोच्चारणविधिपरिज्ञानपूर्वकस्थानादिपरिचयश्च भवति । तदाहु ऋग्वेदभाष्यभूमिकायाम् सायणाचार्याः,
"शिक्षां व्याख्यास्यामः । वर्णः स्वरः मात्रा बलं साम सन्तान इत्युक्तः शिक्षाध्यायः" इति॥[१] वर्णोऽकारादिः । स च अङ्गभूतशिक्षाग्रन्थे स्पष्टमुदीरितः "त्रिषष्टिश्चतुःषष्टिर्वा वर्णाः सम्भावतो मताः । प्राकृते संस्कृते च अपि स्वयं प्रोक्ताः स्वयम्भुवेत्यादिना । स्वर उदात्तादिः, सोऽपि तत्रोक्तः "उदात्तश्चाऽनुदात्तश्च स्वरितश्च स्वरास्त्रयः" इति । मात्रा ह्रस्वादिः, सापि तत्रोक्ता "ह्रस्वो दीर्घः प्लुत इति । कालतो नियमा अचीति । बलं स्थानप्रयत्नौ, तत्राऽष्टौ स्थानानि वर्णानामित्यादिना स्थानमुक्तम् । "अचोऽस्पृष्टा यणस्त्वीषदित्यादिना प्रयत्न उक्तः । सामशब्देन साम्यमुक्तम्, अतिद्रुतातिविलम्बितगीत्यादिदोषराहित्येन माधुर्यादिगुणयुक्तत्वेनोच्चारणं साम्यम् । "गीती शीघ्री शिरः कम्पीत्यादिनोपांशु दष्टं त्वरितमित्यादिना दोषाः उक्ताः । "माधुर्यमक्षरव्यक्तिरित्यादिना" गुणाः उक्ताः । सन्तानः संहिता, वायवायाहीत्यत्रावादेशः, इन्द्राग्नी आगतमित्यत्र प्रकृतिभावः, एतच्च व्याकरणेऽभिहितत्वात् शिक्षायाम् उपेक्षितम् । शिक्ष्यमाणवर्णादिवैकल्ये बाधस्तत्रोदाहृतः "मन्त्रो हीनः स्वरतो वर्णतो वा मिथ्याप्रयुक्तः" इत्यादिना इति ।
इत्यादिना वेदाऽभ्यासोपकारितया वेदाङ्गत्वं शिक्षादीनामुपपद्यते । तत्र "शिक्षा घ्राणं तु वेदस्य मुखं व्याकरणं स्मृतम्" - इत्याद्युक्तदिशा शिक्षायाः घ्राणत्वप्रतिपादनेनाऽतीवावश्यकत्वमङ्गीकृतम्, यद्यपि शरीरस्थोच्चस्थानगतं मुखस्थानीयं व्याकरणं तथापि नासिकया मुखोपरि स्थित्या तत्स्थानाऽपन्ना शिक्षैव सर्वोपरिवरीवर्ति, पदसाधुत्वमात्रविधायकं व्याकरणम् उच्चारणादिविधिहीनं सत् नासिकाविरहितं मुखमिव न शोभते इति शिक्षायाः वेदनासिकात्वमाञ्जस्येन सयुक्तिकं सम्पद्यते ।
अन्तर्विषयाः
प्रातिशाख्यानि[सम्पादयतु]
प्रातिशाख्यानि शिक्षाणां पूर्वरूपाणि । किन्तु तानि वेदाङ्गसंज्ञया न व्यवह्नियन्ते । शौनकेन विरचितम् ऋग्वेदप्रातिशाख्यं प्रातिशाख्येषु विशिष्यते । एतत् जर्मनीयैः पण्डितैः मुद्रयित्वा प्रकाशितम् अस्ति । पदप्रकृतानिप्रातिशाख्यानि, एतदतिरिक्तं प्रातिशाख्यग्रन्थेषु, शिक्षा-व्याकरण-छन्दसां नियमाः विवेचिताः सन्ति । कस्याः शाखायाः नियमविशेषः कः, इति प्रदर्शनम् एव प्रातिशाख्यग्रन्थानां प्रयोजनमस्ति । अर्थात् शिक्षा-व्याकरण-छन्दसां समाहारः एव प्रातिशाख्यग्रन्थः । इमे प्रातिशाख्याः संहिताभेदेन शाखाभेदेन वा विभिन्नाः वर्तन्ते । यथा ऋग्वेदस्य ऋक्प्रातिशाख्यम्, यजुर्वेदस्य वाजसनेयिप्रातिशाख्यम्, तैत्तिरीयप्रातिशाख्यम्, सामवेदस्य ऋक्तन्त्रम्, पुष्यसूत्रप्रातिशाख्यं तथा अथर्ववेदस्य शौनकीयाप्रातिशाख्यम्, अथर्ववेदप्रातिशाख्यञ्च सुप्रसिद्धाः प्रातिशाख्यग्रन्थाः सन्ति ।
शिक्षा ग्रन्थाः[सम्पादयतु]
शिक्षायाः प्राचीनाः ग्रन्थाः प्रातिशाख्यरूपेण समुपलभ्यन्ते । सर्वेषां वेदानां प्रातिशाख्यग्रन्थाः भिन्नाः सन्ति । तैत्तिरीयोपनिषदः शिक्षावल्ल्यां शिक्षाशास्त्रस्य प्रयोजनमुल्लिखितमस्ति, "अथ शिक्षां व्याख्यास्यामः, वर्णः, स्वरः, मात्रा, बलम्,साम,सन्तान, इत्युक्तः शिक्षाध्यायः ।" अत्र वर्णः अकारादिः, स्वरस्तु उदात्तादिः, मात्रा ह्रस्वादिकाः बलमुच्चारणस्थानं ताल्वादिकम् । साम निषादादिः, सन्तानो विकर्षणादिः ।
- अमोघनन्दिनी शिक्षा
- अपिसाली शिक्षा
- अरण्य शिक्षा
- आत्रेय शिक्षा
- भारद्वाज शिक्षा
- चन्द्रशिक्षा
- कालनिर्णय शिक्षा
- कात्यायनी शिक्षा
- केशवी शिक्षा
- लघुमोघनन्दिनी शिक्षा
- लक्ष्मीकान्त शिक्षा
- नारदीय शिक्षा
- पाराशरी शिक्षा
- प्रतिशाख्यप्रदीप शिक्षा
- सर्वसम्मत शिक्षा
- शम्भु शिक्षा
- षोडषाश्लोकी शिक्षा
- शिक्षासंग्रह
- सिद्धान्त शिक्षा
- स्वराष्टक शिक्षा
- स्वरव्यञजन शिक्षा
- वशिष्ठ शिक्षा
- वर्णरत्नप्रदीप शिक्षा
- व्यास शिक्षा
- याज्ञवल्क्य शिक्षा
- गौतमीशिक्षा
- लोमशी शिक्षा (सामवेदः)
- माण्डूकी शिक्षा (अथर्ववेदः)
याज्ञवल्क्य शिक्षा[सम्पादयतु]
यद्यपि पाणिनीयाद्या अनेके शिक्षाग्रन्थाः सन्ति तथाऽपि तेषामपूर्णत्वादन्यान्यशाखाविशयत्वाच्च सर्वेषां विशेषतो वाजसनेयिनां परमोपकाराय योगियाज्ञवल्क्यमहर्षिभिः प्रणीतैवेयं शिक्षा सर्वाङ्गपूर्णा वरीवर्ति । अस्मिन् ग्रन्थे आदौ मङ्गलाचरणम्, अध्ययनविधिः, हस्तचालनविधिः, स्वरसंहिताविधिः, वर्णप्रकरणम् इत्यादयाः विभागाः ग्रथिताः ।
आधाराः[सम्पादयतु]
- ↑ तैत्तिरीय उपनिषत्


text:
सन्तरणक्रीडा
सन्तरणक्रीडा(Swimming) जलक्रीडासु अन्यतमा ।
सन्तरणक्रीडा व्यक्तिगतरूपेण सामूहिकरूपेण च क्रीडन्ति । एषा क्रीडा मनोरञ्जनस्य साधनमस्ति । शारीरकेण मानसिकरुपेण च अतीव आनन्दं वितरति । शरीरं भारहीनं मनश्च शान्तं च करोति । अनेके रोगाः अपि अनया शाम्यन्ति ।
अन्तर्विषयाः
ऐतिहासिकी पृष्ठभूमिः[सम्पादयतु]
पुराकाले साम्प्रतमिव यातायातयोः साधनानि नासन् । व्यापारास्तथा गमनागमनानि नदीमार्गेण समुद्रमार्गेण वा विधीयन्ते स्म । ग्रामीणजनाः सरसीषु तडागेषु वा, तथा नद्यादीनां तटेषु वसतिमत्सु नगरेषु तेषां नागरिकाः सन्तरणेन आत्मनो मनोरञ्जनं शारीरक-स्वास्थ्यलाभं च प्राप्नुवन्ति स्म । ग्रीक्-रोम्-अमेरिका-इंग्लैण्ड् प्रभृतिषु देशेषु अपि सन्तरणस्य प्रमाणानि प्राप्यन्ते । तानि सङ्ग्रहालयेषु द्रष्टुं शक्यन्ते । भारतस्य स्वातन्त्र्यानन्तरं सन्तरणक्रीडायाम् अवधानं दत्तम् । अस्याः क्रीडायाः विकासाय विश्वविद्यालयेषु पाठयक्रमाङ्गत्वेन सन्तरणक्रीडायाः प्रशिक्षणम् आरब्धम् । सन्तरणस्पर्धानां समायोजनानि विद्यालये, महाविद्यालये, विश्वविद्यालये, राष्ट्रियस्तरे च विधीयन्ते । साम्प्रतं सन्तरणक्रीडायाः अन्तराष्ट्रियेस्तरे महत्त्वं स्थानं मन्यते ।
वैज्ञानिकानां, इतिहासकाराणां च मतानुसारेण सन्तरणक्रीडा शिलायुगादारभ्य वर्तते । ७,००० वर्षात् पूर्वतन चित्रकलायां सन्तरणस्य विषयं वर्तते, एतेन सन्तरणम् आसीदिति ज्ञायते । क्रिस्तोः २,००० वर्षात् पूर्वं सन्तरणक्रीडायाः लिखितं प्रमाणं वर्तते । गिल्गमेश्,इलियड्,ओडिस्सि,बैबल्,बिवुल्फ्,कुरान् इत्यादि ग्रर्न्थेषु सन्तरणस्य उल्लेखाः वर्तन्ते । १७७८ तमे वर्षे निकोलस् वेमन्(Nikolaus Wynmann) जर्मनी देशस्य भाषाप्रवाचकः सन्तरणस्य विषये पुस्तकं लिखितवान् । एतत् सन्तरणस्य प्रथम पुस्तकं वर्तते । तस्य पुस्तकस्य नाम, द स्विम्मर्अथवाए डैलोग् ओन् द आर्ट् आफ् स्विम्मिङ्ग् । १८०० तमस्य वर्षस्य समीपे अमेरिकादेशे सन्तरणस्य स्पर्धा आरब्धा । आरम्भे बाक् स्ट्रोक् प्रकारः स्पर्धायाम् आरब्धा । १८७३ तमे वर्षे जान् अर्थर् ट्रजन्(John Arthur Trudgen) नूतनतया सण्तरणशैलीं प्रदर्शितवान् । तस्य नाम ट्रजन् इत्येव नाम आसीत् । एषा शैली सैड् स्ट्रोक् इत्यनेन आरब्धा । १८९६ तमे वर्षे अथेन्स्-नगरे ओलम्पिक् क्रीडोत्सवे प्रथमवारं सन्तरणक्रीडायाः स्पर्धा जाता । १९०२ तमे वर्षे रिच्मण्ड् सिविल्-वर्यः फ्रण्ट् क्राल्(Front Crawl) प्रकारः पाश्चिमात्य राष्ट्रेभ्यः प्रदर्शितवान् । १९०८ तमे वर्षे विश्वसन्तरणसमितिः(Fédération Internationale de Natation (FINA)) निर्मितः । १९३० तमे वर्षे बटर्-फ्लै इति सन्तरणप्रकारः आरब्धः । १९५२ तमे वर्षे बटर्-फ्लै सन्तरणप्रकारः विद्यमानेषु प्रकारेषु नान्तर्भवति, एषः भिन्नप्रकारः इति अङ्गीकृतः ।
सन्तरणप्रकाराः[सम्पादयतु]
स्वतन्त्रं सन्तरणम् (Free Style)[सम्पादयतु]
अस्मिन् प्रकारे सन्तरणशीले जने किमपि कीदृशमपि बन्धनं न भवति । स कामपि निश्चितां पद्धतिं न श्रित्वा स्वस्य ह्स्तौ पादौ च चालयितुं स्वतन्त्रो भवति । हस्तयोः पदयोः स्वतन्त्ररुपेण् युगपद् वा प्रयोगं कर्तुं शक्नोति ।
वक्षः साहाय्येन सन्तरणम् (Breast Stroke)[सम्पादयतु]
अस्यां पद्धतौ शरीरं प्रतिक्षणं सल्लिस्य समतलं स्थाप्यते । हस्तौ युगपद् वक्षसोऽग्रे वर्धयतस्तथा पुनर्हस्तौ पृष्ठे आनीयेते । पादौ बहिर्भागे तथा पृष्ठभागे वलितावेव स्तः । शिरस एको भागो जलस्तरादूर्ध्वं तिष्ठति वलनावस्थायां धावनसमाप्तौ चोभाभ्यां हस्ताभ्यां स्पर्शः क्रियते ।
उच्छलनपूर्वकं सन्तरणम् (Butter Fly)[सम्पादयतु]
एतस्मिन् विधौ स्कन्धौ पानियतलस्य समतलौ भवतः । पादावुच्चावच दिशोर्मज्जतः । भुजे अग्रे वर्द्धेते । ह्स्तयोः पादयोश्चास्य विधेरतिरिक्तमन्येन केनापि प्रकारेण चालनं त्रुटिः (फाऊल्) मन्यते ।
कटिसाहाय्येन सन्तरणम् (Back Stroke)[सम्पादयतु]
अत्र प्रतियोगिनः समग्रं धावनं स्वस्याः कटया बलेन तीर्त्वा पूर्यते । अस्मिन् द्वावपि ह्स्तौ पादौ च क्रमेणोर्ध्वाधो भागयोर्वर्तुलसीम्नि सञ्चाल्य तीर्यते । क्रीडा -क्षेत्रम् -सन्तरण् -प्रतियोगिताया आयोजनं कस्मिन्नपि तडागे भवति । साम्प्रतं कृत्रिमाः सरस्यो निर्मीयन्ते यासामायामा भिन्न-भिन्न भवन्ति । विश्वक्रीडोत्सवेषु ५० मीटरदीर्घा सरसी प्रयुज्यते यां ‘पूल्’ (Pool) इति कथयन्ति । अस्या आयाममष्टभागेषु विभजन्ति । बेक-स्ट्रोक्-पद्धतिकं तरणं परित्यज्यान्येषु प्रकारेषु क्रीडारम्भो निमज्जन -(डाइव् Dive)पद्धत्या भवति । धारण-वस्त्रम् -पुरुषाः सन्तरणकाले कटिवस्त्रं (जांघिय) धारयन्ति महिलाश्च कटि-पृष्ठाग्राच्छादकं (वन-पीस) वस्त्रं धारयन्ति । अधिकारिणः-अन्ताराष्ट्रियावश्यकतानुसारमेकः सञ्चालकः, एक आरम्भकस्तथा द्वौ निर्णायकौ भवन्ति । निमज्जनप्रक्रियाः- सन्तरणकर्तारः प्रतियोगितासु १ उपस्थाय २- शिरोदेशेन, ३- विपरीतमुखेन, ४- धावनपूर्वकं ५- चक्रभ्रमणेन ६- कूर्दित्वा वा निज्जनप्रक्रियामाचरन्ति ।
इमाः प्रक्रियाः -फारवर्ड डाइव Ferward Dive बक डाइव Back Dive रिवर्स डाइव Reuers Dive, समरसार्ट् -Summer Sart इति नामभिः परिचीयन्ते । सन्तरण- सीम -पुरुषेभ्यः १०० मीटरत आरभ्य १५०० मीटर -पर्यन्तं स्वतन्त्रसन्तरण- प्रतियोगिता विश्वक्रीडोत्सवेष्वायोज्यन्ते स्त्रीभ्यश्च ५०० मीटरपर्यन्तम् ब्रेस्टस्ट्रोक-बटर -फ्लाई- बेक -स्ट्रोक-प्रतियोगितानामायामाः १०० मीटरतो २०० मीटारपर्यन्ता भवन्ति । एतासु प्रतियोगितासु कीर्तिमानानि स्थापयदभ्यो भारते ‘अर्जुनपुरस्कारः’ तथा ‘पद्मभूषण’ सम्माना अपि प्रदीयन्ते ।
साधनानि[सम्पादयतु]
संतरणक्रीडायाः श्लोकः[सम्पादयतु]
-
-
- भूमौ सञ्चरणेन धावन-कला-प्रावीण्यलब्ध्या तथा
- यद्वत् क्रीडन-नैपुणीं विशदयन् ख्यातोऽभवन् मानवः ।
- तद्वत सन्तरणेन वारिणि परां प्रौढिं श्रितः शाश्वतीं
- क्रीडां सन्तरणेऽपि भूरि-विभवां व्यापारयन् राजते ॥
-
-
-
- तरणप्रतिगोगिताविधौ, मनुजं प्रापयतीह सौश्रियम् ।
- जलकेलरतीव कोमला, तरलैः सन्तरणैः परिष्कृता ॥
-
चित्रवीथिका[सम्पादयतु]
आधारः[सम्पादयतु]
अभिनवक्रीडातरंगिणी


text:
पश्चिमकामेङ्गमण्डलम्
पश्चिमकामेङ्गमण्डलम् (West Siang District) अरुणाचलप्रदेशराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रं बोम्दिला नगरम् ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
पश्चिमकामेङ्गमण्डलस्य विस्तारः ७४२२ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्मिन् मण्डलम् परितः भूटान, तिब्बत, तवाङ्गमण्डलम्, पूर्वकमेङ्गमण्डलम्, असमराज्यम् च सन्ति । अस्मिन् मण्डले कामेङ्ग नदी प्रवहति ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
२००१ जनगणनानुगुणं पश्चिमकामेङ्गमण्डलस्य जनसङ्ख्या ८७०१३ अस्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते १२ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् १२ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १६.६४% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-७५५ अस्ति । अत्र साक्षरता ६९.४ % अस्ति ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले त्रीणि उपमण्डलानि सन्ति । तानि-
१.त्रिझिनो
२.रूपा
४.बोम्दिला
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
उत्तरसियाङ्गमण्डले इदं प्रसिद्धं वीक्षणीयस्थलम् ईगल् नेस्ट् राष्ट्रीय उद्यानम् अस्ति ।
बाह्यानुबन्धाः[सम्पादयतु]
- Official website of the West Kameng district
- [१] List of places in West-Kameng


text:
नारिकेलतैलम्
नारिकेलेन निर्मितं तैलम् एव नारिकेलतैलम् । वस्तुतः शुष्कनारिकेलेभ्यः तैलं निर्मीयते । अन्यथा नारिकेलानि शुष्कीकृत्य एव तैलस्य निर्माणं क्रियते । एतत् नारिकेलम् आङ्ग्लभाषायां Coconut इति उच्यते । तस्य तैलं Coconut oil इति उच्यते । एतत् नारिकेलतैलम् अधिकतया आहारत्वेन उपयुज्यते । तवता एव प्रमाणेन औषधत्वेन सौन्दर्यवर्धकत्वेन चापि उपयुज्यते । जगतः सर्वेषु अपि प्रदेशेषु अपि अस्य नारिकेलतैलस्य उपयोगः अस्ति एव । भारते तु अस्य नारिकेलतैलस्य उपयोगः महता प्रमाणेन क्रियते ।
अस्य नारिकेलतैलस्य प्रयोजनानि[सम्पादयतु]
- १. अस्मिन् नारिकेलतैले अत्यधिकप्रमाणेन रोगनिरोधकशक्तिः अस्ति ।
- २. एतत् नारिकेलतैलं सर्वरोगापहारी ।
- ३. एतत् नारिकेलतैलं सूक्ष्मजीविनां (ब्याक्टीरिया, वैरस् सदृशाणाम्) शरीरप्रवेशम् अवरुणद्धि ।
- ४. सामान्यान् पीनस-ज्वरादीन् रोगान् अपि एतत् नारिकेलतैलम् अपगमयति ।
- ५. नारिकेलतैले एड्स् सदृशाणां रोगाणां नियन्त्रणसामार्थ्यम् अपि अस्ति ।
- ६. एतत् नारिकेलतैलं मातृक्षीरवत् पोषकांशयुक्तम् ।
- ७. एतत् नारिकेलतैलं शरीरस्य केशाणां च वर्धनार्थं सहकारी ।
- ८. अस्य नारिकेलतैलस्य लेपनेन चर्म जलांशं प्राप्य सजीवं भवति ।
- ९. नरिकेलतैलस्य लेपनेन चर्म कान्तियुक्तं भवति ।
- १०. एतत् नारिकेलतैलं केशाणां निमित्तं सर्वविधं पोषकांशान् प्रयच्छति ।
- ११. नारिकेलतैले किञ्चित् प्रमाणेन मेथिकां योजयित्वा उष्णीकरणीयम् । यदा तत् तैलं शीतलं भवति तदा शोधयित्वा कूप्यां सङ्ग्रहणीयम् । तस्य तैलस्य लेपनेन केशविगलनं निवारितं भवति ।
- १२. नारिकेलतैलस्य तेपनेन केशाः बहुशीघ्रं वर्धन्ते । केशाः कान्तियुक्ताः भवन्ति चापि ।
- १३. नारिकेलतैलस्य लेपनेन तुषाः अपि निवारिताः भवन्ति । केशाः कृष्णवर्णीयाः अपि भवन्ति ।
- १४. अर्धचषकपरिमिते नारिकेलतैले आमलकस्य शुष्कान् खण्डान् योजयित्वा क्वथनीयम् । यदा तत् तैलं शीतलं भवति तदा शिरसि केशाणाम् अधः तेन तैलेन मर्दनं करणीयम् ।
- १५. नारिकेलतैले निम्बूकरसं योजयित्वा शिरसि लेपयित्वा अर्धघण्टानन्तरं स्नानकरणेन अपि उत्तमः फलितांशः प्राप्यते ।
- १६. नारिकेलतैलस्य लेपनेन शिरोवेदना अपगच्छति । समीचीना निद्रा अपि प्राप्यते ।
- १७. आरोग्यार्थम् अपि नारिकेलतैलम् अन्यस्य सर्वस्य अपि तैलस्य अपेक्षया अत्युत्तमम् ।


text:
गुरुग्रहः
गुरुः(Jupiter) सौरमण्डले एव बृहत्तमः ग्रहः। सूर्यात् पञ्चमः ग्रहः अयम्। अनिलरूपिग्रहाः शनिः, अरुणः (युरेनस्), यमः (प्लूटो), गुरुश्च कदाचित् जोवियन्-ग्रहाः इति निर्दिश्यन्ते ।
परिचयः[सम्पादयतु]
आकाशे प्रकाशमानेषु ग्रहेषु गुरुः चतुर्थः । किन्तु वर्षे कानिचन दिनानि मङ्गलः गुरोः अपेक्षया प्रकाशमानः दृश्यते। सौरमण्डलस्य सर्वेषां ग्रहाणां द्रव्यराशेः २.५ गुणितः द्रव्यराशिः गुरोः । भूमेः अपेक्षया ३१८ गुणितं द्रव्यराशिः, ११ गुणितं व्यासः, १३०० गुणितं गात्रञ्च अस्ति गुरुग्रहस्य। अतः गुरुग्रहस्य गुरुत्वं सौरमण्डलस्य विकासे महान्तं परिणामं जनयति। अनेके अल्पावधिधूमकेतवः गुरुग्रहस्य वर्गे अन्तर्भूताः । सौरमण्डलस्य अन्तर्भागीयानां विफुलताडनानां कारणीभूतः गुरुः एव । तदीयम् अगाधगुरुत्वाकर्षणकारणात् तं सौरमण्डलस्य धूलिचोषकः (vacuum cleaner) इत्यपि निर्दिश्यते।
आकारः[सम्पादयतु]
भूमिः इव गुरुग्रहः उपरि अधः च अयतगोलाकारे वर्तते । तन्नाम समभाजकद्वारा प्राप्यमाणः व्यासः ध्रुवद्वारा प्राप्यमाणस्य व्यासस्य अपेक्षया अधिकः । एतयोः व्यासयोः ९२७५ कि मी परिमितः भेदः विद्यते ।
वायुमण्डलम्[सम्पादयतु]
गुरोः वायुमण्डलस्य बाह्यविस्तरे सामान्यतः कणानां दृष्ट्या - ९३% जलजनकम्, ७% हीलियम् द्रव्यराशिदृष्ट्या - ७५% जलजनकम्, २४% हीलियम् च विद्यन्ते । अन्तर्भागे भारयुक्ताः धातवः सन्ति । द्रव्यराशीणां दृष्ट्या अस्य वितरणम् एवमस्ति - ७१% जलजनकम्, २४% हीलियम्, ५% अन्ये धातवः । वायुमण्डले लघुप्रमाणेन मीथेन्-अमोनियादयः विद्यन्ते । अत्यल्पप्रमाणेन ईथेन्-जलजनकस्य सल्फैड्-नियान्-फास्फीन्-गन्धकांशाः च विद्यन्ते । वैज्ञानिकमापनदृष्ट्या गुरुग्रहस्य वायुमण्डलौ गेलिलियोशोधकनामिका गगननौका प्रेषिता आसीत् । अयं नौका १९९५ तमे वर्षे गुरुं प्रति वायुमण्डलशोधकं सम्प्रैषयत् । २००३ तमे वर्षे इयं नौका गुरोः वायुमण्डलं प्रविश्य दग्धा जाता ।
कारकत्वं, स्वरूपः, स्वभावश्च[सम्पादयतु]
विशालशरीरी, मधुवर्णीयः केशराशिवान्, नेत्रयुक्तः, कफप्रकृतियुतः, धीमान्, सकलशास्त्रपारङ्गतश्च अयं गुरुः। एते गुरोः कारकत्वानि - ऐश्वर्यम्, पुत्राः, देहपुष्टिः, बुद्धिः, सम्पत्तिः, मृदुभाषणम्, ज्योतिषम्, कण्ठः, सिंहासनम्, स्वर्गलोकसञ्चारः, पौत्राः, गृहसौख्यम्, आचारः औदार्यम्, अचलता, पशुसम्पत्तिः, हृदयम्, तपः, ज्येष्ठसहोदरः, बन्धुः, सुवर्णनिधिः, वैढूर्यम्, काव्यज्ञानम्, सद्विनियोगः, वातः, श्लेष्म, अग्निमान्द्यम्, दन्ताः, मन्त्रः, वेदान्तः, ब्राह्मणभक्तिश्रद्धा, कीर्तिः, गौरवम्, विद्या, विज्ञानम्, उन्नताशयः, उन्नतविद्याभ्यासः, विदेशीव्यवहारः, दूरदृष्टिः, शास्त्रबोधनम्, पुस्तकप्रकाशनम्, प्रसङ्गाः, प्रसाराः, ऊरुः, रक्तनालाः च।
बाह्यानुबन्दाः[सम्पादयतु]
- Hans Lohninger et al. (November 2, 2005). "Jupiter, As Seen By Voyager 1". A Trip into Space. Virtual Institute of Applied Science. Retrieved 2007-03-09.
- Dunn, Tony (2006). "The Jovian System". Gravity Simulator. Retrieved 2007-03-09.—A simulation of the 62 Jovian moons.
- Seronik, G.; Ashford, A. R. "Chasing the Moons of Jupiter". Sky & Telescope. Retrieved 2007-03-09.
- Anonymous. "In Pictures: New views of Jupiter", BBC News, May 2, 2007. Retrieved on 2007-05-02.
- Cain, Fraser. "Jupiter". Universe Today. Retrieved 2008-04-01.
- "Fantastic Flyby of the New Horizons spacecraft (May 1, 2007.)". NASA. Retrieved 2008-05-21.
- "Moons of Jupiter articles in Planetary Science Research Discoveries". Planetary Science Research Discoveries. University of Hawaii, NASA.
- June 2010 impact video