text:
छन्दः
छन्दो वेदस्य पञ्चमाङ्गमस्ति । वेदाः सन्ति छन्दोबद्धाः, अतः तेषामुच्चारणनिमित्ताय छन्दोज्ञानं नितरामपेक्षितम्। छन्दोभिधेनैतेनाङ्गेन छन्दसा सर्वेषामुच्चारणस्य विधिः, तदगतिप्रकारः, तद्गानरीतिश्च विदिता भवति। तस्माद्वैदिकमन्त्रोच्चारणप्रयोजनेन तदध्ययनं पूर्वमुचितम् । विना छन्दोज्ञानं यो वेदाऽध्ययनयजनयाजनादिकार्याणि करोति, तस्य तानि सर्वाणि कार्याणि न भवन्ति फलदायकानि । स्पष्टतया कात्यायनेन उक्तम् -
'यो ह वा अविदितार्षेयच्छन्दो दैवतब्राह्मणेन मन्त्रेण याजयति वा अध्यापयति वा स्थाणुं वर्च्छति गर्त्ये वा पात्यते प्रमीयते वा पापीयान् भवति।'[१]
छन्दशब्दः छद् इति धातुना निष्पन्नः। छन्दसः आद्यः प्रवर्तकः आचार्यः पिङ्गलः । पद्यरचनायाः शास्त्रस्य छन्दः इति नाम । श्रुतिगतिनिरूपकस्य छन्दसो गमनानुकूलतदङ्गत्वमुच्यते पाणिनीयशिक्षायां छन्दः पादौ तु वेदस्य इत्यनेन । विफुलफलकस्य वैदिकवाङ्मयस्य कृत्स्नार्थवगतिश्छन्दः अवलम्बते । लौकिकवाङ्मयस्य त्वर्थप्रतीतेस्सुलभसाधनत्वेनेदमुपकरोति । स्तुतिपूजाप्रसादजननाद्यनेकार्थकं छन्दो नैकधा व्याख्यायत । छन्दांसि छादनात् इति निरुक्तोक्त्या वेदार्थावारकत्वेनेदं सम्प्रायुज्यतेति । मृत्युभीतानां देवानां वेदं प्रविश्य छन्दोभिरावृतत्वमुच्यते । तदुक्तं छान्दोभिरच्छादयन्यदेभिच्छादयंस्तच्छन्दसां चन्दस्त्वम् इति । वेदमन्त्राणां बाहुल्येन छन्दोपनिबध्दत्वात् कालान्तरे वेदापरपर्यायत्वेन छन्दश्शब्दः प्रयुक्तः। अतो वैदिकार्थे छान्दसप्रयोगः, छन्दोभ्यः समाहृत्य समाहृत्य समाम्नाताः इति निरुक्तवाक्यञ्च तमर्थं द्रढयति ।
श्रुतिषु छन्दसो महनीयता भृशं गीता । असुरकृतेभ्यो विघ्नबाधाभ्यो रक्षकत्वात्तस्य, तच्छक्तिशाली सैनिक इव मतम् । उक्तञ्च —
'दक्षिणतोऽसुरान् रक्षांसि त्वष्ट्रान्यपहन्ति त्रिष्टुब्जिर्वज्रो वैरविष्टुद्।'
अन्तर्विषयाः
- १ शब्दार्थः
- २ इतिहासः
- ३ छन्दोबद्धानि गद्य-पद्यानि
- ४ वैदिकच्छन्दांसि
- ५ छन्दसां विवरणम्
- ६ ऋग्वेदच्छन्दः
- ७ छन्दसि विभागाः
- ८ वर्णगुणफलनिर्णयः
- ९ त्रिविधवृत्तानि
- १० यतिः
- ११ लघुगुरुविचारः
- १२ चिह्नविचारः
- १३ गणपरिचयः
- १४ लक्षणसमन्वयप्रकारः
- १५ प्रसङ्गानुगुणं छन्दः
- १६ छन्दांसि
- १७ गणस्वामिनः फलानि च
- १८ सम्बद्धाः लेखाः
- १९ उद्धरणम्
शब्दार्थः[सम्पादयतु]
'छन्दः' इत्येतस्य पदस्य व्युत्पत्तिरियम् — छन्दयति (पृणाति) इति छन्दो वा छन्दयति (आह्लादयति) इति छन्दः अथवा छन्द्यतेऽनेनेति छन्दः । छन्दांसिच्छादनाद् इत्येतद् यास्ककथनाद् वेदार्थवाचकं छन्दः इत्येतत्पदं छद् (छादने) धातोर्निष्पन्नम् । वेदावरणकारित्वात् छन्द इत्यस्य पदस्य युक्ततां दुर्गाचार्यः आह -
'यदेभिरात्मानमाच्छादयन् देवा मृत्योर्बिभ्यतः, तत् छन्दसां छन्दस्त्वम्॥'
वाक्यमिदं छान्दोग्योपनिषद्यपि पाठभेदेन प्राप्यते।[२] 'छन्दांसि छादनात्'[३] अस्यैवार्थस्य सम्पुष्ट्यां दुर्गाचार्यस्य पूर्वोक्तवाक्यमस्ति ।
इतिहासः[सम्पादयतु]
संहिताब्राह्मणेषु छन्दोनाम्न उमुपलभ्यत्वात् प्रतीयते यच्छन्दोऽङ्गस्य अपि उत्पत्तिः वैदिकयुग एव संवृत्ता । अस्य वेदाङ्गस्य प्रतिनिधि-ग्रन्थः पिङ्गलाचार्यकृतं 'छन्दःसूत्रम्' अस्ति। छन्दःसूत्रस्य रचयिता कदा बभूव ? अस्य पर्याप्तपरिचयस्य अभावोऽस्ति । ग्रन्थोऽयम् अष्टाध्यायेषु विभक्तः सूत्ररूपेऽस्ति । प्रारम्भात् चतुर्थाऽध्यायस्य सप्तमसूत्रपर्यन्तं वैदिकच्छन्दसां लक्षणं प्रदत्तमस्ति । तदनन्तरं लौकिकच्छन्दसां वर्णनमस्ति । अस्य ग्रन्थस्य हलायुधकृता ‘मृतसञ्जीवनी' व्याख्या प्रसिद्धाऽस्ति । प्रातिशाख्येषु, विशेषतः ऋक्प्रातिशाख्यस्य षोडशपटले, अष्टादशपटले च छन्दसां विस्तृतं विवेचनमस्ति ।
छन्दोबद्धानि गद्य-पद्यानि[सम्पादयतु]
लौकिककाव्येषु छन्दसः पादबद्धतायाश्च सम्बन्धम् एतावद्घनिष्ठमस्ति यत्, पद्यष्वेव छन्दसो योजना मन्यते, तथा गद्यन्तु छन्दोहीनरचनारूपेण सर्वस्वीकृतः भवति। वैदिकच्छन्दसो विषये धारणा इयम् अमान्याऽस्ति। प्राचीनार्यपरम्परानुसारेण गद्यमपि छन्दोबद्धरचना एव मन्यते । दुर्गाचार्येण निरुक्तस्य स्ववृत्यां[४] कस्याऽपि ब्राह्मणस्य वाक्यं समुद्धृतं, यस्य आशयोऽस्ति छन्दो विना वाणी समुच्चरिता न भवति — 'नाच्छन्दसि वागुच्चरति' इति। भरतमुनिनाऽपि छन्दोविरहितं शब्दं नैव स्वीकरोति -
'छन्दोहीनो न शब्दोऽस्ति, न छन्दः शब्दवर्जितम् ॥'[५]
कात्यायनमुनेः नाम्ना प्रख्यातं ऋग्यजुष-परिशिष्टं पूर्वोक्तं तथ्यं स्वीकरोति -
'छन्दोभूतमिदं सर्वं वाङ्मयं स्याद् विजानतः।
नाच्छन्दसि न चापृष्टे शब्दश्चरति कश्चन।।'
वेदस्य न कोऽपि एवंविधो मन्त्रोऽस्ति, यः छन्दसो माध्यमेन न निर्मितोऽस्ति । फलतो यजुर्वेदस्य मन्त्रोऽपि यो हि निश्चयेन गद्यात्मकोऽस्ति, छन्दोविरहितो नास्ति । तेन हि प्राचीनाचार्याः प्रथमाक्षरादारभ्य १०४ अक्षरपर्यन्तं छन्दसां विधानं स्वस्वग्रन्थेषु कृतवन्तः।[६] ऋग्वेदस्य सामवेदस्य च सर्वे मन्त्राः छन्दोबद्धाः सन्ति । हृदयस्थकोमलभावानाम् अभिव्यक्त्याः नैसर्गिकमाध्यमं छन्द एवास्ति । अन्तःस्थलस्य मर्मस्पर्शिनो भावस्य अभिव्यक्तीकरणाय कविगणाः छन्दसा कमनीयकलेवरम् एव अन्विष्यन्ति । मन्त्राणां प्रधानमुद्देश्यं यज्ञेषु उपास्यदेवतायाः प्रसादनकार्ये एवाऽस्ति, तथेदमपि निश्चयेन वक्तुं शक्यते यद् देवतायाः प्रसादनस्य प्रमुखसाधनं मन्त्राणां गायनमेव भवितुं शक्यते । मन्त्राणां छन्दोबद्धतया ज्ञानं विना वेदमन्त्राः साधु उच्चारयितुं न शक्यन्ते अतश्छन्दोऽपि वेदाङ्गत्वेन स्वीक्रियते।
शौनकविरचिते ऋक्प्रातिशाख्ये चरमभागे छन्दसां पर्याप्तं विवेचनं विद्यते । अस्य छन्दःशास्त्रस्य पिङ्गलच्छन्दःसूत्रनामा ग्रन्थः प्रसिद्धः अस्ति ।
वैदिकच्छन्दांसि[सम्पादयतु]
वैदिकानि छन्दांसि अनेकभेदोपभेदवन्ति सन्ति । प्रधानेषु वैदिकेषु छन्दःसु इमानि गण्यन्ते —गायत्री, उष्णिक्, अनुष्टुप्, प्रकृतिः, बृहती, पङ्क्तः, त्रिष्टुप्, जगती, अतिजगती, शक्वरी, अतिशक्वरी, कृतिः, अाकृतिः, विकृतिः, संस्कृतिः, अभिकृतिः, उत्कृतिश्च ।
वैदिकच्छन्दसां विशिष्टता इयं यत्, तानि अक्षरगणनायां भवन्ति नियतानि । न तत्राक्षराणां गुरुलघुक्रमस्य कश्चिन्नियमविशेषः । उक्तञ्च कात्यायनेन - 'यदक्षरपरिमाणं तच्छन्दः॥' किञ्च लौकिकसंस्कृतस्य छन्दःसु वार्तेयं नास्ति । तत्र तु वृत्तस्य अक्षराणां गुरुता लघुता निश्चितैवास्ति। शताब्द्यनन्तरं लौकिकच्छन्दसां विकासः पूर्वोक्तेभ्यो वैदिकच्छन्देभ्यो जातः । लौकिकछन्दःसु चत्वारः चरणाः भवन्ति, किन्तु वैदिकच्छन्दःसु नियमोऽयं न भवति ।
भारतीयाचार्याणां मतानुसारेण वैदिकच्छन्दसां लक्षणनिर्धारणे अस्य तथ्यस्य नाधिकं महत्त्वमस्ति यत् तस्मिन् कोऽक्षरो लघुर्वा कोऽक्षरो गुरुरस्ति । किञ्च, अाचार्यशौनकेनास्मिन् विषये विचारः कृतः । तस्य महत्त्वपूर्णं कथनमस्ति प्रातिशाख्ये[७] अष्टाक्षरस्य पादो गायत्रेः, द्वादशाक्षरस्य पादो जागतेः, उपोत्तमाक्षरो लघुर्भवति। दशाक्षरस्य पादे वैराजेः, एकादशाक्षरस्य च पादे त्रैष्टुभे उपोत्तमाक्षरो गुरुर्भवति । वर्णिकच्छन्दः वृत्तमप्यभिधीयते । शौनकस्य इदं कथनं ऋग्वेदीयच्छन्दःसु सुसङ्गतं भवति । पाश्चात्यविद्वांसोऽपि एवंविधानां तथ्यानामाविष्कारं स्व-स्वानुशीलनेन कृतवन्तः । प्रत्येकस्य वेदस्य छन्दसां वर्णनमनुक्रमणीषु अतीव सूक्ष्मतया कृतमस्ति । कात्यायनेन ऋग्वेदीयस्य प्रत्येकस्य मन्त्रस्य छन्दसो निर्देशः सर्वानुक्रमण्यां कृतोऽस्ति ।
वैदिकछन्दःसु अक्षराणां गौरवलाघवयोः विचारम् अकृत्वैव तेषां संख्याया एव विचारः क्रियते । यदा कदा अन्यपादाक्षराणां समसंख्यकत्वे सत्यपि एकस्मिन् पादे संख्याऽल्पतरा भवति तथा कुत्राप्यधिकतरेति । अनियता इयं यथेप्सितं न भवति, अपि तु नियमत एव एवम्भवति । एक-द्वयोः अक्षरयोः अधिकता वा न्यूनता छन्दसः परिवर्त्तनस्य कारणं भवितुं न शक्यते । अनेनास्य स्वरूपस्य हानिर्न भवति । यदि कस्यापि छन्दसः एकाक्षरः ऊनो भवति, तदा तं 'निचृत्' इति कथ्यते, यदि स एव एकाक्षरः अधिको भवति, तदा तं ‘भुरिक्’ इत्यभिधीयते । नियमतः त्रिपदा अष्टाक्षरा गायत्र्या अक्षराणां संख्या ( ८ × ३ ) २४ भवति; किञ्च २३ अक्षराणां गायत्री 'निचृद्गायत्री' तथा २५ अक्षराणां 'भुरिग्गायत्री' कथ्यते। अनेन प्रकारेण यत्र द्वौ अक्षरौ यत्र हीनौ भवतः, तत्र 'विराट्' भवति, तथा यत्र द्वावक्षरौ अधिकौ स्तः, तत्र 'स्वराट्' भवति । विराट्गायत्री ( २४-२ ) २२ अक्षराणामेवं ‘भुरिग् गायत्री’ ( २४+२ ) २६ अक्षराणां भवति ।
'ऊनाधिकेनैकेन निचृद्भुरिजौ । द्वाभ्यां विराट्स्वराजौ ।'[८]
'एकद्व्यूनाधिका सैव निचूद् ऊनाधिका भुरिक् ॥'[९]
यदा कदा दृग्गोचरो भवति यत्, कस्यापि एकैवाक्षरस्य अभावे छन्दः खञ्जः प्रतीतो भवति । एतादृश्याम् अवस्थायां छन्दः नियमाबद्धं कर्त्तुम् एकैवाक्षरम् अक्षरद्वयेनावबोधनस्य अवस्था सर्वानुक्रमण्यां स्पष्टतः प्रदर्शिता अस्ति । अस्याः प्रक्रियायाः पारिभाषिकः शब्दः व्यूहनम् अस्ति । अस्य सूत्रमस्ति -
'पादपूरणार्थं क्षैप्रसंयोगकाक्षरी भावाद् व्यूहेत्'।[१०]
अर्थात् पादपूत्र्यर्थं क्षैप्रसंयोगः तथा सन्धिजन्यैकाक्षराणां पृथक्करणम् अवश्यमेव करणीयम् ।
(१) यत्र यण-सन्धिद्वारेण यकारो वकारो वा भवति तत्र तं संयुक्ताक्षरं पृथक् कृत्वा मूलाक्षरयोः उच्चारणं कर्त्तव्यम् । यथा त्रिपदा उष्णिक्छन्दसः उदाहरणे प्रदत्तमन्त्रस्य द्वितीयचरणे - 'पिबति सौम्यं मधु' इत्यस्मिन्नष्टाक्षरेषु एकाक्षरस्य अभावो विद्यते । अतः पादपूत्र्यर्थं 'सौम्यम्' इत्यस्य 'सौमिअं' भवितव्यम् । जगतीछन्दसः अन्तिमचरणे द्युमद्=दिउमद् ।। तत्सवितुर्वरेण्यं = वरेण्यमित्यत्र वरेणिअमिति।
(२) वकारस्य पृथक्करणमू - बहुसंख्यकेषु मन्त्रेषु 'त्वमि'ति पदस्य उच्चारणम् 'तुअम्' भवति । 'क्ष्विं गच्छ स्वः पते' इत्यत्र स्वः = सु अः भवितव्यम् ।
(३) रेफस्य पृथक्करणम् — अनेकेषु मन्त्रेषु इन्द्रस्य उच्चारणम् 'इन्दरा' इति भवति, यथा - 'त्वं हव्यदिन्द्रः'[११] इत्यस्य उच्चारणं भवति— 'तु अं हव्यदिन्दर' इति ।
( ४ ) 'ए', 'ओ' इत्येतयोः गुणयोः एवम्, 'ऐ एवं औ' इत्यनयोः वृद्धिस्वरस्य पृथक्करणं भवति । ज्येष्ठः = जयिष्ठः[१२], श्रेष्ठः = श्रयिष्ठः,[१३] प्रब्रह्मै त्विति[१४] = 'ब्रह्म एतु इति' एवं भवति ।
( ५ ) एकारस्य औकारस्य च अनन्तरं लुप्ताकारं ‘एङः पदान्तादति'[१५] इत्यनेन सूत्रेण पुनः स्थापनं कृत्वोच्चारणं कर्त्तव्यम् - 'इन्द्रं बाजेषु नोऽव'[१६] अत्र नोऽव = नो अव भवति । 'इन्द्रं सखायो नु संरमध्वम्'[१७] 'अनु' इत्येतस्य पदस्य पूर्णोच्चारणं भवितव्यम् ।
(६) दीर्घसन्धिजन्याकारं द्वावक्षरस्वरूपे एव परिवर्तनं कृत्वा उच्चारणीयम् ।[१८] यथा — 'वदन् ब्रह्मा वदती वनीयान्'।[१९] अत्र भवति — ब्रह्म अवदती। 'आद्याद्या श्वः श्वः'[२०], अत्र आद्याद्या - अद्य-अद्या।[२१] अत्र वात=व अत ।
कात्यायनेन सर्वानुक्रमण्याम् ऋग्वेदस्य सर्वेषां मन्त्राणां छन्दसां निर्देशः कृतः । तदनुसारेण ऋग्वेदे छन्दसां संख्या - गायत्री २४६७, उष्णिक्=३४१, अनुष्टुप्= ८५५, बृहती=१८१, पङ्क्तिः=३१२, त्रिष्टुप् = ४२५३, जगती = १३५८। सर्वसङ्कलने = ९७६७ मन्त्राः भवन्ति । प्रायः ३०० मन्त्रा अतिजगती-शक्वरी-अति-अत्यष्टिप्रभृतिषु छन्दःसु निबद्धाः सन्ति। एकपदा ऋचः ६, नित्यद्विपदा १७ च सन्ति। एवं ऋग्वेदे सर्वाधिकवारं छन्दः ‘त्रिष्टुप्' एवाऽस्ति । ततः परं ‘गायत्री'- छन्दोपि अस्ति। जगती तु अस्मादपि पश्चाद्वर्त्ति भवति । अतः त्रिष्टुप्, गायत्री, जगति एतान्येव त्रीणि लोकप्रियाणि छन्दांसि सन्ति ।
भेदाः[सम्पादयतु]
वेदे प्रयुक्तेषु छन्दःसु लघु-गुरु-मात्रायाः अनुसरणं नैव क्रियते । केवलम् अक्षराणामेव गणना भवति। फलतः सर्वाण्येव वैदिकछन्दांसि। अक्षरच्छन्दांसि एव सन्ति । अस्य द्वौ प्रमुखभेदौ स्तः -
(१) केवलमक्षरानुसारि छन्दः - प्रकारेऽस्मिन् केवलम् अक्षरगणना भवति, येषु छन्दःसु पादविभाजनस्य आवश्यकता न भवति, तानि च केवलानि अक्षरगणनानुसारीणि छन्दांसि मन्यन्ते ।
(२) पादाक्षरगणनानुसारि - प्रकारेऽस्मिन् अक्षराणां पादेषु नियमततया विभाजनस्य व्यवस्था वर्तते, अर्थादत्र पादे स्थितानामक्षराणां गणनायाम् उपरि अाग्रहोऽस्ति ।
सङ्ख्या[सम्पादयतु]
वैदिकच्छन्दसां मुख्यभेदानां विषये मतैक्यं नास्ति। किञ्च समस्तानां वैदिकच्छन्दसां संख्या २६ मन्यन्ते । एतेषु प्रारम्भिकानि पञ्चच्छन्दांसि वेदे अप्रयुक्तानि सन्ति । तानि परित्यागावशिष्टानि छन्दांसि त्रिसप्तकेषु विभज्यन्ते।
गायत्रीच्छन्दः[सम्पादयतु]
गायत्री प्रथमं छन्दोऽस्ति । अस्य प्रत्येकस्मिन् पादे षडक्षराणि भवन्ति । अतः प्रथमं सप्तकं गायत्र्याः छन्दसः प्रारभ्यते । अस्मात्पूर्ववर्त्तीनि पञ्चच्छन्दांसि 'गायत्रीपूर्वपञ्चकम्' इति नाम्ना ख्यातमस्ति । एतेषां नामानि निम्नप्रकारेण सन्ति -
मा (अक्षर-संख्या ४), प्रमा ( अ० सं० ८ ), प्रतिमा ( अ० सं० १२ ), उपमा ( अ० स० १६), समा (अ० सं० ३० ) च। एतानि नामानि ऋक्प्रातिशाख्यानुसारेण एव सन्ति ।[२२] किञ्च भरतस्य नाटयशास्त्रे इमानि छन्दांसि क्रमशः - उत्त-अत्युक्त-मध्यम-प्रतिष्ठा-सुप्रतिष्ठा इत्यादिभिः नामभिः विख्यातानि सन्ति।[२३]
(क) प्रथम-सप्तकस्य सप्तच्छन्दांसि सर्वत्र तुल्यान्येव सन्ति । एतेषां नामानि सन्ति - गायत्री ( २४ अक्षराणि ), उष्णिक् ( २८ अ० ), अनुष्टुप् ( ३२ अ०), बृहती ( ३६ अ०), पङ्क्तिः ( ४० अ० ), त्रिष्टुप् (४४ अ०) जगती ( ४८ अक्षराणि ) च।
(ख) द्वितीयसप्तकस्य सप्तच्छन्दसां नामानि - 'अतिच्छन्दः' इति नाम्ना ख्यातानि सन्ति । अस्य अक्षरसंख्या पूर्वापेक्षया चतस्रः अधिका वर्तते । यथा - (१) अतिजगती = ५२ अक्षराणि; (२) शक्वरी = ५६ अ०; (३) अतिशक्वरी = ६० अ०; (४) अष्टिः = ६४ अ°; (५) अत्यष्टिः ६८; (६) धृतिः = ७२ अ०; (७) अतिधृतिः =७६ अ°।
(ग) तृतीयससकस्य ससच्छन्दसां नामानि - (१) कृतिः =८० अक्षराणि; (२) प्रकृतिः= ८४ अ०; (३) अाकृतिः =८८ अ०; (४) विकृतिः=९२ अ°; (५) संस्कृतिः =९६ अ०; (६) अभिकृतिः=१०० अ०; (७) उत्कृतिः = १०४ अ०।
सप्तकस्य विभिन्ननामानि सन्ति । भरतस्य नाटयशास्त्रे[२४] एतेषां नामानि क्रमशः दिव्य-दिव्येतर-दिव्यमानुषेत्यादीनि सन्ति ।
अभिनवगुप्ताचार्यस्तु अस्य नामकरणस्य सड्केतं स्वकीये 'अभिनवभारती' नामके ग्रन्थे कृतवान्। प्रथमसप्तकस्य छन्दसां प्रयोगो देवानां स्तुत्यवसरे क्रियते । अतो दिव्यनाम्ना ख्यातमिदमस्ति । मानवसम्बन्धिषु स्तुतिषु बहुशः प्रयुक्तत्वेन द्वितीयसप्तकं दिव्येतरत् अर्थात् मानवनाम्ना ख्यातमस्ति । दिव्यः, मनुष्यः च उभयप्रकाराभ्यां व्यक्तिभ्यां प्रयुक्तत्वेन तृतीयसप्तकं दिव्यमानुषनाम्ना प्रख्यातमस्ति ।
लौकिकच्छन्दसां विकासः एभ्य एव वैदिकच्छन्दोभ्यः जातः । संस्कृतकवयः श्रुतिमाधुर्यं तथा सङ्गीतमय-आरोहावरोहश्च ध्यात्वा एतेषु छन्दःसु अक्षराणां गौरवं लाघवञ्च नियमेन आबद्धं कृतवन्तः । अन्येषां लौकिकाऽऽविष्कतॄणां नामानि विलुप्तानि जातानि । किञ्च अनुष्टुप्छन्दसः आविष्कर्त्ता महर्षेर्वाल्मीकेः नाम प्रसिद्धमस्ति । वैदिकत्रिष्टुप्छन्दसः एव एकाक्षराणां छन्दसां, विशेषतः इन्द्रवज्रोपेन्द्रवज्रयोः उदयः बभूव । जगतीच्छन्दसो द्वादशाक्षरच्छन्दसां वंशस्थादीनां, सामगानां च प्रियः शक्वरीतो वसन्ततिलकायाः उत्पत्तिर्बभूव । अनेनैव प्रकारेण अन्येषां लौकिकच्छन्दसाम् उदयो ज्ञातव्यः।
छन्दसां विवरणम्[सम्पादयतु]
प्रथमसप्तकस्य निर्दिष्टच्छन्दसां भेदः केवलमक्षरानुसारिषु छन्दःसु उपलब्धो भवति । एतानि छन्दांसि अष्टप्रकारकाणि भवन्ति । दैव-आसुर-प्राजापत्यअार्ष-याजुष-साम्न-आार्च-ब्राह्म-प्रभृतीनि । एतेष्वप्यष्टसु छन्दःसु द्वे चातुष्के स्तः । प्रथमचतुण्णां छन्दसां प्रथमचतुष्कम्, अन्तिमचतुर्णां छन्दसां द्वितीयं चतुष्कं च भवति । प्रथमचतुष्कस्य दैव-अासुर-प्राजापत्यादीनां त्रयाणां छन्दसां यावन्ति अक्षराणि भवन्ति, तावन्ति एव अार्षच्छन्दःसु भवन्ति, यत् अस्य चतुष्कस्य अन्तिमं छन्दः अस्ति । अनेनैव प्रकारेण द्वितीयचतुष्कस्य याजुष-साम्न-अाचार्णां छन्दसाम् अक्षराणां सम्मिलिता संख्या अस्य चतुष्कस्य अन्तिमच्छन्दसि ब्राह्मे समुपलब्धा भवति । यथा - गायत्र्या दैव-आसुर-प्राजापत्य-भेदेषु क्रमशः १, १५, ८ च अक्षराणि भवन्ति, अस्य च सम्मिलिता संख्या २४ आर्षच्गायत्र्यां भवति । अनेन रूपेण गायत्र्या याजुष-साम्न-अार्षभेदेषु क्रमशः ६, १२, १८ अक्षराणि भवन्ति, यस्य सम्मिलिता संख्या ३६ अक्षराणां ब्राह्मी गायत्र्याम् उपलब्धा भवति । एतेषु सर्वेषु अार्षप्रकारेषु एव वेदेषु सर्वप्रधानं तेषां बहुशः प्रयोगः भवति । उदाहरणानि यथा — उष्णिक् (अष्टाक्षराणि) = यजुर्वेदे[२५], बृहती ( षट्त्रिंशदक्षराणि ) = यजुर्वेदे[२६], पङ्क्तिः ( चत्वारिंशदक्षराणि ) तत्रैव[२७], त्रिष्टुप् (चतुश्चत्वारिंशदक्षराणि ) तत्रैव[२८], जगती ( अष्टचत्वारिंशदक्षराणि ) तत्रैव[२९]।
ऋग्वेदच्छन्दः[सम्पादयतु]
ऋक्षु प्रयुक्तच्छन्दसां गणना पादबद्धाक्षरैः भवति। आर्षच्छन्दसां भेदोपभेदस्य वर्णनं शास्त्रेषु कृतमस्ति ।
(१) गायत्री - अस्मिन् छन्दसि पादत्रयं भवति । किञ्चास्मिन् एकपादादारभ्य पञ्चपादपर्यन्तं परिदृश्यते । फलतः ऋग्वेदे एकपदा, द्विपदा, त्रिपदा, चतुष्पदा, पञ्चपदा इत्यादिस्वरूपेषु गायत्रीच्छन्दः समुपलब्धमस्ति । किञ्चात्र मुख्यतया त्रिपदा गायत्र्याः प्राचुर्यमस्ति । अस्य छन्दसः निम्नलिखिताः भेदाः भवन्ति।
(क) त्रिषु पादेषु एकैकाक्षरस्य यदा न्यूनता भवति, तदा तच्छन्दः पादनिचृद्गायत्री कथ्यते।
(ख) यदा त्रयोऽपि पादाः क्रमशः एकैकाक्षरेण वर्द्धन्ते ( ६+७+८= २१ अ० ), तदा सा गायत्री 'वर्धमाना' कथ्यते ।
(ग) अस्य विपरीतपादाक्षरा गायत्री (८+७+६=२१ अक्षराणि ) प्रतिष्ठा नाम गायत्री प्रख्याताऽस्ति।
(घ) यदा पादेषु ७+१०+७=अक्षराणि भवन्ति, तदा सा यवमध्या गायत्री कथ्यते ।
(ङ) यवमध्यातो। विपरीतपादाक्षरा गायत्री ( ९+६+९=२४) पिपीलिकामध्या नाम गायत्री प्रख्याताऽस्ति ।
(२) उष्णिक् - अस्मिन् २८ अक्षराणि, पादत्रयं च भवति । गायत्र्याः अस्मिन् चतुर्णामक्षराणामाधिक्यं भवति । अक्षरक्रमेण पादविचारे अस्यापि नानाभेदाः भवन्ति ।
(क) पुर उष्णिक - प्रथमे पादे द्वादशाक्षराण्यन्तिमे पादद्वये अष्ट-अष्ट अक्षराणि भवन्ति।[३०]
(ख) ककुबुष्णिक् - अस्मिन् छन्दसि मध्यमे पादे द्वादशाक्षराणि भवन्ति, प्रथमे चान्ते पादे अष्ट-अष्टाक्षराणि भवन्ति।[३१]
(ग) परोष्णिग् अथवा उष्णिक् - अन्तिमे पादे द्वादशाक्षराणि भवन्ति, प्रथमे द्वितीये च पादे अष्ट-अष्टाक्षराणि भवन्ति।[३२]
(घ) पिपीलिकामध्या उष्णिक् - पादेषु क्रमशः ११+६+११ = २८ अक्षराणां सत्ता भवत्यस्मिन्।[३३]
(३) अनुष्टुप् - अस्मिन्नक्षराणां संख्या द्वात्रिंशदस्ति । अत्र प्रधानतः चत्वारः पादाः भवन्ति । किञ्च त्रिपादानुष्टुप्-छन्दसां संख्या पर्याप्ताऽस्ति । अस्यानेके भेदप्रभेदा भवन्ति।
(क) विराड् अनुष्टुप् - त्रिपादेषु अक्षरसंख्याः क्रमशः १०+१०+१० = ३० भवन्ति।[३४]
(ख) विराड् अनुष्टुप् – पादत्रयेषु अक्षरसंख्या प्रत्येकस्मिन् पादे एकादशैव।[३५]
(ग) चतुष्पादानुष्टुप् - अस्य छन्दसः प्रत्येकस्मिन् पादे अष्टावष्टाक्षराणि एव भवन्ति । ऋग्वेदे चास्यानेकान्युदाहरणानि सन्ति ।
(४) बृहती - अस्मिन् छन्दसि अक्षराणां संख्या ३६ तथा चत्वारः पादः भवन्ति । अस्य प्रधानभेदा निम्ननिर्दिष्टा: सन्ति।
(क) पुरस्ताद् बृहती - पादेषु अक्षराणां संख्या क्रमशः १२+ ८-+८ + ८ = ३६ भवन्ति।[३६]
(ख) उरोबृहती अथवा स्कन्धोग्रीवी अथवा न्यङ्कुसारिणी — द्वितीये पादे द्वादशाक्षराणि, अवशिष्टे पादे अष्टाक्षराणि भवन्ति । ८+ १२+८+८ = ३६।[३७]
(ग) पथ्याबृहती - तृतीयपादे द्वादशाक्षराणि अन्त्ये पादे अष्टावष्टाक्षराणि भवन्ति ८+८ + १२+८= ३६ ।[३८]
(घ) उपरिष्टाद् बृहती — अन्तिमे पादे द्वादशाक्षराणि शेषे च अष्टावष्टाक्षराणि भवन्ति । ८+८+८ + १२= ३६।[३९]
(ङ) सतोबृहती, महाबृहती - त्रयः पादा द्वादशाक्षराणां भवन्ति । १२+१२+१२= ३६।[४०] एतत् छन्दः ऋक्सर्वानुक्रमण्याम् 'ऊर्ध्वबृहती'-नाम्ना ख्यातमस्ति ।
(५) पङ्क्ति-बृहती - अस्मिन् छन्दसि, चतुर्णामक्षराणां वर्धनाद् एवास्य निर्माणं भवति (४० अक्षराणि भवन्ति) । प्रायोऽस्मिन् चत्वारः पादा भवन्ति । पञ्चपादाः पङ्क्तिरतिस्वल्पा अस्ति । अस्य निम्नलिखिताः प्रमुखभेदा भवन्ति।
(क) विराट्पङ्क्तिः - दशदशाक्षराणां चत्वारः पादा भवन्त्यस्मिन् । १० + १० + १०+१० = ४० अक्षराणि।[४१]
( ख ) सतोबृहतीपङ्क्तिः - अस्मिन् चत्वारः पादा भवन्ति । प्रतिपादं अक्षराणां संख्या १२+८+१२ +८=४० भवन्ति ।[४२]
(ग) विपरीताः पङ्क्तयः - अस्मिन् पूर्वलक्षणस्य विपरीतं लक्षणं भवति । ८+- १२+८+१२=४० अक्षराणि[४३]।
(घ) अास्तारपङ्क्तिः - यस्मिन् ८+ ८+१२+१२=४० अक्षराणां सत्ता क्रमशः पादेषु भवन्ति।[४४]
(ङ) प्रस्तारपङ्क्तिः - यत्र पूर्वस्मात् लक्षणाद् विपरीतं लक्षणं भवति। अर्थात् १२+१० +८+८=४० अक्षराणां सत्ता भवति, तत्र प्रस्तारपङ्क्तिः छन्दो भवति।[४५]
(च) संस्तारपङ्क्तिः - अस्मिन् छन्दसि क्रमशः १२+८+८+१२= ४० अक्षराणां पादा भवन्ति।[४६]
(छ) विष्टारपङ्क्तिः - यत्र ८+१२ + १२+८ अक्षराणां क्रमशः पादा भवन्ति।[४७]
(ज) पथ्यापङ्क्तिः - यत्र अष्टाक्षराणां पञ्चपादा भवन्ति।[४८] समस्तेन्द्रसूक्तम् अस्मिन्नेव छन्दसि निबद्धमस्ति ।
(६) त्रिष्टुप् - अक्षराणां संख्या ४४ पादानाञ्च संख्या चतस्रो भवन्ति । अस्य प्रधानभेदाः सन्ति-
(क) त्रिष्टुप् - अस्मिन् एकादशाक्षराणां चत्वारः पादा भवन्ति।[४९]
(ख) अभिसारिणी - यस्मिन् १०+१० + १२+१२= ४४ अक्षराणि भवन्ति ।[५०]
(ग) महाबृहती - अस्य पञ्चपादेषु क्रमशः १२+८+८+८+ ८ = ४४ अक्षराणि भवन्ति ।[५१]
(घ) यवमध्या-त्रिष्टुप् - अस्य पञ्चपादेषु क्रमशः ८+ ८+१२+ ८+ ८=४४ अक्षराणि भवन्ति।[५२]
(७) जगती - अस्मिन् ४८ अक्षराणि तथा चत्वारः पादा भवन्ति । अथात् प्रत्येकस्मिन् पादे द्वादशाक्षराणि भवन्ति।[५३] अस्योपभेदाः -
( क ) उपजगती - अस्य प्रथमे पादद्वये १२ दशाक्षराणि भवन्ति, अन्तिमे पादद्वये ११ अक्षराणि भवन्ति ( १२+१२+११+११=४६) । उपजगती नाम्ना प्रसिद्धमिदं छन्दोऽस्ति।[५४]
(ख) महासतोबृहती - अस्मिन् छन्दसि कश्चन त्रिषु पादेषु अष्टावष्टाक्षराणि भवन्ति, अवशिष्टयोर्द्वयोः पादयोः च द्वादश-द्वादशाक्षराणि भवन्ति ।[५५] इदमेव छन्दः ‘पञ्चपदा' जगतीत्यपि कथ्यते ।
(ग) महापङ्क्तिजगती - अस्मिन् छन्दसि अष्टावष्टाक्षराणां षट्पादा भवन्ति।[५६]
द्वितीयस्य तृतीयस्य च सप्तकस्य छन्दः ‘अतिच्छन्दः' इति नाम्ना प्रख्यातमस्ति । आचार्यशोनकस्य वेङ्कटमाधवस्य च कथनानुसारेण द्वितीयसप्तकस्य छन्दासि ऋग्वेदे समुपलब्धानि भवन्ति । तृतीयसप्तकस्य छन्दसामत्र नितरामभावोऽस्ति। अत: ऋकसर्वानुक्रमण्यां तृतीयसप्तकस्योल्लेखो न लभते। ऋक्प्रातिशाख्ये आचार्यशौनकस्य स्पष्टकथनमस्ति - 'सर्वादशत्रयीष्वेता, उत्तरास्तु सुभेषजे'।[५७] वेङ्कटमाधवोऽप्यस्य तथ्यस्योल्लेखं कृतवान् -
'चतुरधिकच्छदांसि दर्शितानि चतुर्दश।
यानि दशतयीष्वासन् उत्तराणि सुभेषजे॥'
द्वितीयसप्तकस्य छन्दांसि
(१) अतिजगती - द्वापञ्चाशदक्षराणामस्मिन् छन्दसि पञ्चपादा भवन्ति। उदा०-'तमिन्द्र जोहवीमि मघवानमुप्रम् ॥'[५८]
(२) शतावरी - षट्पञ्चाशदक्षराणामस्मिन् छन्दसि सप्तपादा भवन्ति । उदा०-'प्रोष्वस्मै'।[५९]
( ३ ) अतिशक्वरी-षष्टिः (६०) अक्षराणामस्मिन् छन्दसि पञ्चपादा भवन्ति (१६+१६+१२+८+८) । उदा०—'सुषुमा यातमद्रिभिः'।[६०]
(४) अष्टिः - (६४) चतुःषष्टिरक्षराणामस्मिन् छन्दसि पञ्चपादा भवन्ति ( १६+१६+१६+८+८) । उदा०–'त्रिकदुकैषु महिषो यवाशिरम्'।[६१]
(५) अत्यष्टिः - अष्टाषष्टिरक्षराणामस्मिन् छन्दसि सप्तपादा भवन्ति (१२+१२+८+८+८+१२+८=६८) उ० – 'अदशिगातुरवे वरीयसी'।[६२]
(६) धृतिः - द्वासप्ततिरक्षराणामस्मिन् छन्दसि सप्तपादा भवन्ति (१२+ १२+८+८+ ८+१६+ ८=७२)। उ०-‘सखे सखायमस्या०' ।[६३]
(७) अतिधृतिः - षट्सप्ततिरक्षराणामस्मिन् छन्दसि अष्टपादा भवन्ति । । उदा०-'स हि सर्घो न मारुतम्'।[६४]
ऋक्प्रातिशाख्ये ऋग्वेदस्य सर्वाधिकायतस्य द्वयोः ऋचोनिर्देशोऽस्ति।[६५] यदि अविकर्षं भवति, अर्थाद् व्यूहाभावे सति 'अवर्मह इन्द्र' (ऋ० १॥१३३॥६) सर्वाधिकायता ऋचा भविष्यति, या भाष्यकारस्य उव्वटस्य मतानुसारेण सप्ततिः अक्षराणां छन्दो भविष्यति । विकर्षे सति 'स हि सर्घो न मारुतम् (ऋ० १॥१२७॥६) सर्वाधिकाऽयता ऋग् भविष्यति, उव्वटानुसारेण षट्सप्ततिः अक्षराणाम् अस्यामृचि अष्टपादा भवन्ति ।
छन्दसि विभागाः[सम्पादयतु]
वैदिकलौकिकभेदेन द्विविधस्य छन्दसो द्वितीये गणमात्राक्षरभेदेन पुनस्त्रैविध्यम् । तत्र गणच्छन्दः आर्यादिः । मात्राच्छन्दः वैताल्यादिः । अक्षरच्छन्दः श्र्यादिः । त्रिष्वपि पुनस्त्रेधा समार्धसमविषमभेदेन विभागः । समे दण्डकसाधारणाभ्यां द्वैविध्यम् । इत्थं भेदोपभेदविशिष्टानां छन्दसां गुरुलघुभावव्यवस्थया सहासङ्ख्यप्रकाराः सम्भवन्ति । तस्मादेतेष्वन्यतमस्याविनाभावतयैव वाङ्मयस्थितिः ।
- वैदिकच्छन्दसां प्रयोजनमाह आचार्योवटः –
- स्वर्यं यशस्यमायुष्यं पुण्यं वृध्दिकरं शुभम् ।
- कीर्तिमृग्यं यशस्यञ्च छन्दसां ज्ञानमुच्यते ॥ इति
जपयज्ञानुष्ठानेऽस्य प्राशस्त्यं ब्रवीति कात्यायनः – ‘यो ह वा अविदितार्षेयच्छन्दोदैवतब्राह्मणेन मन्त्रेण याजयति वाध्यापयति वा स्थाणुं वर्च्छति गर्तं वा पद्यति प्रवा मीयते पापीयान् भवति । तस्मादेतानि मन्त्रे मन्त्रे विद्यात्’ इति । देवतास्तुतौ वेदार्थनिर्णये, ऋषिनिर्णये, देवतानिर्णये यागनिर्णये च वैदिकच्छन्दसामनितरसाधारणप्रयोजनं वर्तते ।
वैदिकच्छन्दसामक्षरनियमो भवति । अत्राह कात्यायनः ‘यदक्षरपरिमाणं तच्छन्दः इति । पादनियमश्चात्र एकपादादष्टपादान्तश्छन्दसां प्रवर्तते । लौकिकच्छन्दसां तु लघुगुरुगणनियमः चतुः पादनियमश्च वैदिकाद्वैलक्षण्यं भजते । वेदे गायत्रीतः छन्दांसि समुपलभ्यन्ते । तत्र चतुर्धा वर्गः क्रियते ।
- १. प्राग्गायत्रीछन्दः पञ्चकम्
मा – प्रमा –प्रतिमोपमा – समासंज्ञकान्यत्र छन्दांसि भवन्ति क्रमेण ४-८-१२-१६-२० अक्षरान्वितानि । विराड्दशायाम् (अक्षरद्वयस्य न्य़ूनतायाम्) क्रमेणैतानि हर्षिकसर्षीकासर्वमात्राविण्ड्कामासंज्ञकानि भवन्ति ।
- २. प्रथमसप्तकम्
अत्र गायत्र्युष्णिगनुष्टुब्बृहतीपङ्कित्रिष्टपूछन्दांसि वर्तन्ते । एतेषां प्राजापत्यदैवासुरार्षयाजुषसाम्नार्चब्राह्मसंज्ञका भेदा भवन्ति ।
- ३. द्वितीयसप्तकम्
इदमतिच्छन्द इत्युच्यते । अतिजगती-शक्वरी –अतिशक्वरी- अष्टि-अत्यष्टि –धृति –अतिधृतिसंज्ञकानि ।
- ४. तृतीयसप्तकम्
कृति- प्रकृति- आकृति- विकृति- संस्कृति –अभिकृति- उत्कृतिसंज्ञकानि छन्दांसि अत्र वर्तन्ते ।
लौकिकच्छन्दसां विकासश्चैभिर्वैदिकच्छन्दोभिरभवत् । कविभिः श्रुतिमाधुर्यं सङ्गीतस्यारोहावरोहक्रमञ्च मनसि निधाय गौरवं लाघवञ्चाक्षराणां विलोक्य छन्दांसि समुदभाव्यन्त । लौकिकच्छान्दसामुद्भावकेषु आनुष्टुभच्छन्दो निर्मातृकविवाल्मीकेरादिमत्वमङ्गीक्रियते । अन्येषां छन्दसामुद्भावकाः तद्ग्रन्थानुपलब्धेः न स्मर्यन्ते इति केषाञ्चिदभिप्रायः ।
अनुष्टुबादिनानाच्छन्दोभिः पुराणानि, काव्यानि, स्तोत्राणि दर्शनग्रन्थाः प्रशास्तिः लौकिकविषयाश्च य्वरच्यन्त विरच्यन्ते च । लौकिकवाङ्मये अधिको भागः पद्यात्मकच्छन्दसोपनिबध्दः । पद्यात्मकच्छन्दसः प्रचुरतयावलम्बने उद्देश्यञ्चास्ति ।
गेयता – ‘गद्यानुमिश्रितपद्यसूक्तिः हृद्या हि वाद्यकलया कलितेव गीतिः’ इति वचनानुसारं गेयबन्धो बन्धान्तरमतिशेते । रागसंयोगो हि गेयतापादको भवति, अतः पद्यकाव्यनिर्माणप्रवृत्तिराधिक्येन सम्भवति । गद्येऽपि पद्यबन्धोऽवलम्बते कविभिः । रुपकेषु पद्यरचनाया इदमेव गेयत्वं कारणम् । प्रयुक्तच्छन्दसोऽपि गेयताविरहे हतवृत्तत्वाख्यः काव्यदोषः परिगण्यते । यथा ‘हन्तसततमेतस्या हृदयं भिन्ते मनोभवः कुपितः इत्यत्र लक्षणानु श्रवणेऽप्यश्रव्यरुपहतवृत्तत्वदोषमामनन्दि काव्यविदः । तस्माद्गेयताप्रयोजनकेऽपि च्छन्दसि गेयत्वमनिवार्यमित्याशयः ।
भावप्रकाशनम् – भावाभिव्यञ्जनफलकः शब्दप्रयोगः । भावस्तु अन्तस्यः स्वप्रकाशकापेक्षी । तत्प्रकाशिका वाक् संस्कारपूता स्यात् । संस्कृता सा भावस्य प्रकाशने समर्था भवति । तत्र च्छान्दाआश्रीयते कविभिः । नाट्यशास्त्रे छन्दो विधाननामके चतुर्दशेऽध्याये मुनिर्भरतः –
- वाचि चत्नस्तु कर्तव्यो नाट्यस्येयं तनुः स्मृता ।
- अङ्गनेपथ्यतत्त्वानि वाक्यार्थं व्यञ्जयन्ति हि ॥
- वाङ्मयानीह शास्त्राणि वाङ्निष्ठानि तथैव च ।
- तस्माद्वाचः परं नास्ति वाग् हि सर्वस्य कारणम् ॥
इत्यत्रच्छन्दसा वचस्संस्कारं समसूचयत् । अनुष्टुबादिच्छन्दसामवान्तरभेदेषु भावानुकूलतया तत्तद्वृत्तानि समाश्रयन्ते विपश्चितः । भक्त्यभिव्यञ्जने शिखरिणीमवलम्बन्ते । शाङ्करभगवत्पादाः ‘शिवः शक्त्या युक्तो यदि भवति शक्तः प्रभवितुम्’ इत्यादिना सौन्दर्यलहरीं भक्तिपरवशतापादिनीमनेन वृत्तेन रचयामासुः । उपेन्द्रवज्रा –इन्द्रवज्रा- वसन्ततिलकादि वृत्तान्यप्याश्रयन्ते भावानुकूलानि । विप्रलम्भशृङ्गारे ‘कश्चित्कान्ताविरहगुरुणा स्वाधिकारात्प्रमत्तः इत्यादिना कविः कालिदासः मन्दाक्रान्तावृत्तमालिङ्गति । माधुर्यगुणेन मन्दं मन्दं सहृदयहृदयं समाक्रान्तं न भवति न । शार्दूलविक्रीडिते वृत्ते तु कवयो रमन्ते सर्वविधभावानुकूलतया अस्यावलम्बनं सन्दृश्यते । स्तोत्र काव्य- प्रशस्तिप्रभृतयो रचनाविशेषा विरच्यन्तेऽस्मिन् वृत्ते भीरिशः । मैसूरु- ओडेयर् कृष्णराजस्य आस्थानस्थं कविर्नञ्जुण्डः छन्दोनिरुपके यशोभूषणकाव्ये वृत्तरत्नावलीनामके शार्दूलविक्रिडितं वृत्तमुदाहरति –
- तापं मा सृज सन्ततं गुणनिधे माराधुना ते शरान्
- सूर्या श्वप्रतिमानवेगमहितान् मर्मच्छिदः प्राणिनाम् ।
- क्लान्ताहं विरहेण कृष्णनृपतेस्सोढुं कथं शक्नुयाम
- एणी क्षोणितले सहेत किमहो शार्दूलविक्रीडितम ॥
कृष्णराजभूपालविरहतापमसहमाना नायिका मन्मथं प्रत्येवं वदति । कविश्छन्दोमय्या वाण्या भूपतेः यशो वर्णयति । एवमेवात्र नाना छन्दोभिः राज्ञो कीर्तिर्वर्णिता । आचार्यानन्दवर्धनः ‘शोकः श्लोकत्वमागतः इति मानिषादां छन्दोवाणीं वाल्मीकेरुदाहरति । तेन हि शोकभावाभिव्यञ्जकं काव्यं छन्दसोपनिबध्दं खलु । विस्तृतार्थसङ्घुम्फनम् – विस्तृतार्थप्रकाशकसूत्रसम्निभतया छन्दः प्रवर्तते लोके । भगवान् व्यासःपुराणानि, महाभारतम्, वाल्मीकिः रामायणम्, कुमारिलभट्टाः वार्तिकञ्च अनुष्टुपछन्दसा उपन्यबध्नन् । कवयो दार्शनिकाश्च सागरायमानार्थसन्दोहं छन्दश्शरीरिकुर्वन्तीति नो सन्देहः धारणानुकूल्यम् – पद्यानां कण्ठस्थीकरणं न गद्यानामिव दुश्शकम् । पठनावसर एव हृद्गतानि भवन्ति तानि । अत एव ज्योतिषग्रन्था अन्ये च छन्दसोपनिबध्दा वर्तन्ते । रुच्युत्पादकता – छन्दोपनिबध्दानां कृतीनां पठनोन्मुखता सुलभतया सम्भवति । अत एव सहृदयानां ग्रहणमिव कवीनां निर्माणे प्रवृत्तिरपि पद्यकाव्यस्य प्राचुर्येण दृश्यते । अर्थगाम्भीर्यसम्पादनार्थमपि तद्विविच्य प्रयुज्यते छन्दः । अभिज्ञानशाकुन्तले भर्तृकुलप्रस्थिताम् आपन्नसत्त्वां शकुन्तलां महर्षिः काश्यपः इष्टजनांशंसापरेण ऋक्छ्न्दसा आशास्ते –
- अमी वेदिं परितः कलृप्तधिष्णयाः
- समिद्वन्तः प्रान्तसंस्तीर्णदर्भाः ।
- अपध्नन्तो दुरितं हव्यगन्धैः
- वैतानास्त्वां अह्नयः पावयन्तु ॥ इति
वर्णगुणफलनिर्णयः[सम्पादयतु]
छन्दसां सुप्रयोगस्तु वर्णगणफलज्ञानपूर्वको वर्तते । काव्यं कल्पान्तरेऽपि कीर्तिप्रदायि भवतीत्यतः कविप्रयुक्ता वर्णमयाः शब्दा निर्मलाः शुभफलदा भवेयुरिति कव्युपदेशः । अकारादिक्षकारान्तवर्णाः केचन शुभदाः केचनाशुभदा इति पूर्वाचार्याणां सिध्दान्तः । वृत्तरत्नाकरस्य नारायणभट्टकृतव्याख्यायां वर्णफलानां विषये आचार्यभामहमतस्योल्लेखो वर्तते । तथा हि –
- अवर्णात्सम्पत्तिर्भवति मुदिवर्णाध्दनशता-
- न्यवर्णादख्यातिः सरभसमृवर्णाध्दरहितात् ।
- तथा ह्येचः सौख्यं ङ्ञणरहितादक्षरगणात्
- पदादौ विन्यासाद् भरबहलहाहाविरहितात् ।
तथा –
- कः खो गो घश्च लक्ष्मीं वितरति
- वियशो ङस्तथा चः सुखं छः
- प्रीतिं जो मित्रलाभं भयमरणकरौ
- झञौ टठौ खेददुः खे ।
- दुः शोभां ढो विशोभां भ्रमणमथ च
- णस्तः सुखं यश्च युध्दम्
- दो धः सौख्यं मुदं नः
- सुखभयमरणक्लेशदुःखं पवर्गः ।
- यो लक्ष्मीं रश्च दाहं व्यसनमय
- लवौ शः सुखं षश्च खेदं
- सः सौख्यं हश्च खेदं विलयमपि च
- लः क्षः समृध्दिः करोति ।
- संयुक्तं चेह न स्यात्सुखमरणपटु-
- र्वर्णविन्यासयोगः
- पद्यादौगद्यवक्त्रे वचसि च
- सकले प्राकृतादौ समोऽयम् ॥
गणानामपि फलं निरुपितं छन्धः कौस्तुभे –
- क्रमतः श्रीवृध्दिमृतिप्रयाणरिक्तत्वरुग्यशोमोदान् ।
- यच्छन्ति फलानि गणा माद्यास्तेऽष्टौ प्रयोक्तृभ्यः ॥
अत एव कविभिः – कालिदासेन वागर्याविवेति, अस्त्युत्तरस्यां दिशीति च, माघेन श्रियः पतिरिति, भारविणा श्रियः कुरुणामिति काव्यादौ सर्वत्र भद्रवाचका देववाचकाः शब्दाः प्रायुज्यन्त । तस्मादाह भामहाचार्यः –
- देवतावाचकाः शब्दा ये च भद्रादिवाचकाः ।
- ते सर्वे नैव निन्द्याः स्थुर्लिपितो गणतोऽपि वा ॥
इति । एतादृशपयोगे लिपितो न दोष इति तस्याभिप्रायः । वर्णगणफलानामाधारभूतेंऽशः कः? किं वा प्रमाणम् ? इति तु निश्चपचं वक्तुं नैव शक्यते । अथाप्येवमूहितुं शक्यं यत् काचन प्राचीना सरणिरासीद्यत्र शास्त्रीयबीजाक्षराणां फलदायकत्वं स्वीकृत्य तत्तद्वीजाक्षरफलान्येव वर्णानामप्यारोपितानीति छान्दः कौस्तुभे –
- मयरसतजभनसंज्ञाश्छान्दस्यष्टौ गणास्त्रिवर्णाः स्युः
- भूम्यम्बूवह्निवायुव्योमार्कसुधांशुनागदेवास्ते ।
- महीजलानलान्तकाः स्वरर्यमेन्दुपन्नगाः
- फणीश्वरेण कीर्तिता गणाष्टकेऽष्टदेवताः ॥
इति गणाधिदेवता निरुपिताः एवाञ्च सफलानां वैदिकानां तन्मूलकानां लौकिकानाञ्चच्छन्दसां वाङ्मयव्यापिता अनितरसाधारणा वरीवर्ति । किञ्च
- म्यरस्तजभ्नगैर्ग्लान्तैरेभिर्दशभिरक्षरैः ।
- समस्तं वाङ्मयं व्याप्तं त्रैलोक्यमिव विष्णुना ॥
अतश्छन्दस्वती वाङ्मयी सारस्वतरन्ताकरविस्तराय भूमिका बोभवीतीति सदाशयः ।
त्रिविधवृत्तानि[सम्पादयतु]
"पदं चरणम्, तद् अर्हतीति पद्यम्"
पद्यं द्विविधम्-
१- वृत्तम् [गणैर्नियन्त्रितम्, यथा- इन्द्रवज्रा, वियोगिनीत्यादीनि छन्दांसि]
२- जातिः [मात्राभिर्नियन्त्रिता, यथा- आर्या, गीतिरित्यादीनि छन्दांसि]
इदं च वृत्तं समवृत्तम्, अर्धसमवृत्तम्, विषमवृत्तम् इति भेदेन त्रिविधं भवति।
समवृत्तं यथा- अङ्घ्रयो यस्य चत्वारस्तुल्यलक्षणलक्षिताः।
तच्छन्दश्शास्त्रतत्वज्ञाः समं वृत्तं प्रचक्षते॥
अर्थात् -
यस्य पद्यस्य चत्वारः अपि पादाः तुल्यलक्षणेन लक्षिताः भवन्ति, तच्छन्दः छन्दशास्त्रतत्वज्ञाःसमं वृत्तं प्रवदन्ति।
यथा-
स्रग्धरादीनि छन्दांसि।
अर्धसमवृत्तं यथा-
प्रथमाङ्घ्रिसमो यस्य तृतीयश्चरणो भवेत्।
द्वितीयस्तुर्यवत् वृत्तं तदर्धसममुच्यते॥
अर्थात्-
यस्य पद्यस्य प्रथमपादेन समानः तृतीयपादः भवेत् अपि च द्वितीयपादवच्चतुर्थः पादः भवेत्तदा
अर्धसममुच्यते।
यथा-
वियोगिनीत्यादीनि छन्दांसि ।
विषमवृत्तं यथा-
यस्य पादचतुष्केऽपि लक्ष्मभिन्नं परस्परम्।
तदाहुर्विषमं वृत्तं छन्दश्शास्त्रविशारदाः॥
अर्थात्-
यस्य पद्यस्य चतुर्ष्वपि पादेषु भिन्नं भिन्नं लक्षणं संघटते तदा छन्दश्शास्त्रविशारदाः
विषमं वृत्तं प्राहुः।
यथा-
चतुरूर्ध्वादीनि छन्दांसि।
यतिः[सम्पादयतु]
पद्यानां कथनप्रसङ्गे जिह्वायाः विश्रान्तिः यत्र अपेक्षिता भवति तत्स्थानमेव यतिस्थानमिति कथ्यते।
"यतिर्जिह्वेष्टविश्रान्तिः" इति यतिसामान्यलक्षणम्।
विच्छेदविरामाद्यैः शब्दैरपि यतिर्ज्ञायते। काव्यादर्शकारेण यतिविषये उक्तम्-
श्लोकेषु नियतस्थाने पदच्छेदं यतिं विदुः।
तदपेतं यतिभ्रष्टं श्रवणोद्वेजन यथा॥
अर्थात्-
श्लोकेषु निश्चिते स्थाने पदच्छेदमेव जनैः यतिर्बुध्यते। यतिरहितं यतिभ्रष्टं वा श्रवणाय उत्तेजनात्मकं भवति,
अर्थात् श्रुतिकटुर्भवति।
विशेषः-
पदभङ्गे सति यतिः न करणीया, तथा कृते सति यतिभङ्गदोषः भवति अपि च अर्थानुसन्धाने प्रतिबन्धिका भवति।
काव्येषु अर्थानुसन्धानं प्रधानं भवति, अतः यतिभङ्गदोषः न सह्यते एव।
यथा-
नमस्तस्मै महादेवा-य शशाङ्कधारिणे।
यतिः कुत्र?
यतिः कुत्र भवेत् इति जिज्ञासायाम् उच्यते-
छन्दसां लक्षणेषु अब्धिभूतरससूर्यादयः लौकिकसंज्ञाः साङ्केतिकरूपेण यतिं निर्दिशन्ति।
अब्धिभूतरससूर्यादीनां लोके यथा प्रसिद्धिर्वर्तते तथा यतिर्भवति। अर्थात् लोके अब्धयः चत्वारः,
द्वादशसूर्याः, सप्ताश्वाः च प्रसिद्धाः सन्ति। एतेषां सङ्ख्यानुगुणा यतिर्भवति।
यत्र लक्षणेषु साङ्केतिकशब्दाः न सन्ति अर्थात् यतिर्निष्टा नास्ति तत्र पादान्ते यतिश्चिन्तनीया।
उक्तञ्च-
अब्धिभूतरसादीनां ज्ञेयाः संज्ञास्तु लोकतः।
अपि च
यतिः सर्वत्र पादान्ते श्लोकार्धे तु विशेषतः। इति
लघुगुरुविचारः[सम्पादयतु]
सानुस्वारो विसर्गान्तो दीर्घो युक्तपरश्च यः।
वा पादान्ते त्वसौ वक्रो ज्ञेयोऽन्यो मात्रिको ऋजुः॥
अर्थात्-
अनुस्वारेण युक्ताः यथा- अं, कम्, खम् इत्यादयः,
विसर्गान्ताः यथा- अः, कः, खः इत्यादयः,
दीर्घाः यथा- आ, ई, ऊ इत्यादयः, { अत्र दीर्घग्रहणं प्लुतस्यापि उपलक्षणं वर्तते }
संयोगपरकाः ह्रस्ववर्णाः यथा- कृष्णः विष्णुः इत्यादिषु स्थिताः ऋ, इ इत्यादयः वर्णाः च एते सर्वे गुरवः भवन्ति । अर्थात् एते गुरुसंज्ञकाः भवन्ति ।
अत्र विशेषः-
विसर्गान्तः इति कथनं जिह्वामूलीयोपध्मानयोः उपलक्षणम्। परं वृत्तरत्नाकरस्य टीकाकारस्तु-"युक्तपरश्चेति व्यञ्जनोपध्मानीयजिह्वामूलीयपराणाम् उपलक्षणम् " इत्याह।
चिह्नविचारः[सम्पादयतु]
वक्ररेखा गुरोश्चिह्नं सरला तु लघोस्तथा।
गुरुरेको गकारस्तु लकारो लघुरेककः॥
अर्थात्- गुरो गुरोश्चिह्नं वक्ररेखा { ऽ } भवति। लघोः तु सरलारेखा [ । ] भवति। गकारः गुरुबोधकः भवति। लकारस्तु लघुबोधकः भवति ।
गणपरिचयः[सम्पादयतु]
अत्र अष्टौ गणाः भवन्ति, त्रयाणां अक्षराणाम् एकः एकः गणः भवति। ते च गणाः एवंप्रकारेण सन्ति।
१- यगणः
२- मगणः
३- तगणः
४- रगणः
५- जगणः
६- भगणः
७- नगणः
८- सगणः
एतान् गणान् बोधयितुम् एकं लघुसूत्रम् इव वर्तते यत्र च सर्वेषां गणानां समावेशः वर्तते। सूत्रम्-
" यामाताराजभानसलगा "
इदञ्च सूत्रं सम्यक्तया स्मरणीयं यतो हि अत्र गणविषये सर्वम् उक्तं वर्तते। साररूपेण वदामश्चेत् इत्थं निष्कर्षः आगच्छति।
गणनाम बोधकशब्दाः चिह्नानि
१- यगणः यमाता ।ऽऽ
२- मगणः मातारा ऽऽऽ
३- तगणः ताराज ऽऽ।
४- रगणः राजभा ऽ।ऽ
५- जगणः जभान ।ऽ।
६- भगणः भानस ऽ।।
७- नगणः नसल ।।।
८- सगणः सलगा ।।ऽ
अयम् एव विषयः प्रकारान्तरेण अपि कथ्यते। यथा-
आदिमध्यावसानेषु भजसा यान्ति गौरवम्।
यरता लाघवं यान्ति मनौ तु गुरुलाघवम्॥
अर्थात्-
क्रमेण भजसा [भगणः, जगणः, सगणः] आदिमध्यावसानेषु गौरवं यान्ति । तथैव यरता [यगणः, रगणः, तगणः] आदिमध्यावसानेषु लाघवं यान्ति। मगणः सर्वगुरुः नगणश्च सर्वलघुः भवति।
अन्यप्रकारेणापि श्रूयते-
मस्त्रिगुरुस्त्रिलघुश्च नकारो भादिगुरुः पुनरादिलघुर्यः ।
जो गुरुः मध्यगतो रलमध्यःसोऽन्तगुरुः कथितोऽन्तलघुस्तः।।
लक्षणसमन्वयप्रकारः[सम्पादयतु]
प्राथम्येन गणपरिचयः सम्यग् अभ्यसनीयः, तदा एव वयं लक्षणेषु उदाहरणेषु वा
लक्षणानां सङ्गतिं कर्तुं शक्नुमः।
यथा उदाहरणरूपेण शार्दूलविक्रीडितं छन्दः स्वीकुर्मः-
शार्दूलविक्रीडितछन्दसः लक्षणम्-
"सूर्याश्वैर्मसजास्ततः सगुरवः शार्दूलविक्रीडितम्"
पूर्वम् अस्मिन्नेव लक्षणे लक्षणसमन्वयं कुर्मः।
सूर्याश्वैर्मसजास्ततः सगुरवः शार्दूलविक्रीडितम्
ऽ ऽ ऽ, ।। ऽ, । ऽ ।, ।।ऽ, ऽ ऽ ।, ऽ ऽ । ऽ
यतिविषयेऽपि लक्षणे एव पश्यामः। सूर्ये अर्थात् द्वादशाक्षरेषु यतिः, पुनश्च अश्वे अर्थात् सप्तमेषु यतिः करणीया।
उदाहरणम्-
शक्यो वारयितुं जलेन हुतभुक् छत्रेण सूर्यातपो,
नागेन्द्रो निशिताङ्कुशेन समदो दण्डेन गोगर्धभौ।
व्याधिर्भेषजसङ्ग्रहैश्च विविधैर्मन्त्रप्रयोगैर्विषम्,
सर्वस्यौषधमस्ति शास्त्रविहितं मूर्खस्य नास्त्यौषधम्।।
अर्थः -
पावकः[अग्निः] जलेन, घर्मः छत्रेण, मदयुक्तो हस्ती तीक्ष्णाङ्कुशेन, गोरासभौ दण्डेन, व्याधिः भेषजचिकित्सया, विषं च
विविधमन्त्रप्रयोगैः शाम्यति । इत्थं लोके सर्वस्य अपि शास्त्रविहितं औषधम् अस्त्येव परन्तु मूर्खजनस्य लोके प्रतीकारः एव न दृश्यते।
लक्षणसमन्वयप्रकारस्तु पूर्वोक्तः एव।
यथा-
शक्यो वारयितुं जलेन हुतभुक् छत्रेण सूर्यातपो,
ऽ ऽ ऽ । । ऽ । ऽ । । । ऽ ऽ ऽ । ऽ ऽ । ऽ
[मगणः, सगणः, जगणः, सगणः, तगणः तगणः]
नागेन्द्रो निशिताङ्कुशेन समदो दण्डेन गोगर्धभौ।
ऽ ऽ ऽ । । ऽ ।ऽ । । । ऽ ऽ ऽ । ऽ ऽ । ऽ
व्याधिर्भेषजसङ्ग्रहैश्च विविधैर्मन्त्रप्रयोगैर्विषम्,
ऽ ऽ ऽ । । ऽ । ऽ । । । ऽ ऽ ऽ । ऽ ऽ । ऽ
सर्वस्यौषधमस्ति शास्त्रविहितं मूर्खस्य नास्त्यौषधम्।।
ऽ ऽ ऽ । । ऽ । ऽ । । । ऽ ऽ ऽ । ऽ ऽ । ऽ
एवम् एव सर्वत्र स्वयं कल्पनीयम्। यतिविषयेऽपि पूर्वोक्तक्रमः स्मरणीयः।
प्रसङ्गानुगुणं छन्दः[सम्पादयतु]
छन्दांसि[सम्पादयतु]
गणस्वामिनः फलानि च[सम्पादयतु]
मो भूमिः श्रियमातनोति य जलं वृद्धिं र चाग्निर्मृतम्,
सो वायुः परदेशदूरगमने त व्योम शून्यं फलम्।
जः सूर्यो रुजमादधाति विपुलं भेन्दुर्यशो निर्मलम्,
नो नाकश्च सुखप्रदः फलमिदं प्राहुर्गणानां बुधाः।।
सम्बद्धाः लेखाः[सम्पादयतु]
उद्धरणम्[सम्पादयतु]
- ↑ ( सर्वानुक्रमणी १।१ )
- ↑ ( १।४।२)
- ↑ (नि० ७॥१९)
- ↑ (७/२)
- ↑ ( ना० शा० १४॥४५ )
- ↑ (‘वैदिकछन्दोमीमांसा’ पृ० ८९, रच० युधिष्ठिरमीमांसक )
- ↑ १७॥३९
- ↑ ( सर्वानुक्र० पृ० २ )
- ↑ ( ऋक् प्रा० १७॥२ )
- ↑ (सर्वा० ३६)
- ↑ ऋ० ७॥१९॥२
- ↑ ( ऋ० ७॥६५॥१ )
- ↑ ऋ°( ७l९३।१ )
- ↑ ( ऋ० ७॥३६॥१ )
- ↑ (पाणि० ६॥१॥१०९ )
- ↑ ( ऋ० १॥७॥४ )
- ↑ ( ऋ० १०॥१०॥३६ )
- ↑ षड्गुरुशिष्यस्य पूर्वोक्तसूत्रस्य वृत्तिर्द्रष्टव्या पृ० ६३
- ↑ ( ऋ० १०॥११७॥७ )
- ↑ ( ऋo ८।।६१।१७ )
- ↑ ऋo ७॥४०॥६
- ↑ ( १७/१७ )
- ↑ भरतस्य ना० शा० १४।।४६
- ↑ (१४।११३)
- ↑ ८॥९ ( बृहस्पति***ऋध्यासम् )
- ↑ ४/७ ( आापोदेवी’** स्वाहा )
- ↑ ८॥१२ ( यस्ते’**भक्षयामि )
- ↑ ८।१८ (सुगावो देवा***स्वाहा) , ८॥१६ ( संवर्चसा***विलिष्टम् )
- ↑ ८॥३० ( पुरुदस्मो***स्वाहा )
- ↑ (ऋक्० ७॥६६॥१६ )
- ↑ (उदा० ऋकू० ५॥५३॥५)
- ↑ ( ऋ० १॥७९॥४ )
- ↑ (ऋक्० १०॥१०५॥|२ )
- ↑ (उदा० ऋकू० ७॥२२॥४)
- ↑ (ऋ० ३॥२५॥४)
- ↑ ( ऋ० १०॥९३॥१५ )
- ↑ ( उदा० ऋ० ८।।१।१ )
- ↑ ( ऋ० ८।१।१ )
- ↑ ( ऋ० १॥१२६॥७ )
- ↑ ( उदा० ऋ० ९॥११०॥९ )
- ↑ ( उदा० ऋ० ८॥९६॥४ )
- ↑ ( उदा० ऋ० १/३६/१८)
- ↑ ( ऋ० ८॥४६॥१२ )
- ↑ ( उदा० ऋ० १०।२१।१ )
- ↑ ( उदा० ऋ० १०॥९३॥९ )
- ↑ ( उदा० ऋ० १०॥१७२॥|२ )
- ↑ ( उदा9 ऋ० १०।१४०॥१ )
- ↑ ( उ० ऋ० १।८१।१ )
- ↑ ( उ० ऋ० ५॥४१।१ )
- ↑ ( उ० ऋ० १०॥२३॥५)
- ↑ ( उ० ऋ० ८॥३५॥२३ )
- ↑ ( उ० ऋ० ६॥४८॥४ )
- ↑ (उ० ऋ० ५।११।। १)
- ↑ ( उ० ऋ० १०।२३।४ )
- ↑ ( उ० ऋ० ६॥४८।।६ )
- ↑ ( उदा० ऋ० ८।४७।१ )
- ↑ ( १६॥८७-८८ )
- ↑ ( ऋ० ८॥९७॥१३ )
- ↑ (ऋ० १०/१३३/१)
- ↑ (ऋ० १/१३७/१)
- ↑ ( उदा० ऋ० २।२२।१ )
- ↑ ( ऋ० १॥१३६॥२ )
- ↑ (४।१।३।)
- ↑ ( ऋ० १।१२७६ )
- ↑ ( १७॥४६-४७ )


c: text/html

text:
अग्निपुराणम्/अध्यायः २४७< अग्निपुराणम्
वास्तुलक्षणम्सम्पाद्यताम्
अग्निरुवाच
वास्तुलक्ष्म प्रवक्ष्यामि विप्रादीनां च भूरिह ।
श्वेता रक्ता तथा पीता कृष्णा चैव यथाक्रमम् ।। २४७.० ।।
घृतरक्तान्नमद्यानां गन्धाढ्या वसतश्च च भूः ।
मधुरा च कषाया च अम्लाद्युपरसा क्रमात् ।। २४७.२ ।।
कुशैः शरैस्तथाकाशैर्दूर्वाभिर्या च संश्रिता ।
प्रार्च्य विप्रांश्च निःशल्पां खातपूर्वन्तु कल्पयेत् ।। २४७.३ ।।
चतुःषष्टिपदं कृत्वा मध्ये ब्रह्मा चतुष्पदः ।
प्राक् तेषां वै गृहस्वामी कथितस्तु तथार्य्यमा ।। २४७.४ ।।
दक्षिणेन विवस्वांश्च मित्रः पश्चिमतस्तथा ।
उदङ्महीधरश्चैव आपवत्सौ च वह्विगे ।। २४७.५ ।।
सावित्रश्चैव सविता जयेन्द्रौ नैर्ऋतेऽम्बुधौ ।
रुद्रव्याधी च वायव्ये पूर्व्वादौ कोणगाद्वहिः ।। २४७.६ ।।
महेन्द्रस्च रविः सत्यो भृशः पूर्व्वेऽथ दक्षिणे।
गृहक्षतोऽर्यमधृती गन्धर्वाश्चाथ वारुणे ।। २४७.७ ।।
पुष्पदन्तोऽसुराश्चैव वरुणो यक्ष एव च ।
सौमेये भल्लाटसोमौ च अदितिर्धनदस्तथा ।। २४७.८ ।।
नागः करग्रहश्चैशे अष्टौ दिशि दिशि स्मृताः ।
आदायन्तौ तु तयोर्देवौ प्रोक्तावत्र गृहेश्वरौ ।। २४७.९ ।.
पर्ज्यन्यः प्रथमो देवो द्वितीयश्च करग्रहः ।
महेन्द्ररविसत्याश्च भृशोऽथ गगन्न्तथा ।। २४७.१० ।।
पवनः पूर्व्वतश्चैव अन्तरीक्षघनेस्वरौ।
आग्नेये चाथ नैर्ऋत्ये मृगसुग्रीवकौ सुरौ ।। २४७.१० ।।
रोगो मुख्यश्च वायव्ये दक्षिणे पुष्पवित्तदौ ।
गृहक्षतो यसभृशौ गन्धर्वो नागपैतृकः ।। २४७.१२ ।।
आप्ये दौवारिकसुग्रीवौ पुष्पदन्तोऽसुरो जलं ।
यक्ष्मा रोगश्च शोषश्च उत्तरे नागराजकः । २४७.१३ ।।
मुख्यो भल्लाटशशिनौ अदितिश्च कुवेरकः ।
नागो हुताशः श्रेष्ठो वै शक्रसूर्य्यौ च पूर्वतः ।। २४७.१४ ।।
दक्षे गृहक्षतः पुष्प आप्ये सुग्रीव उत्तमः ।
पुष्पदन्तो ह्युदग्द्वारि भल्लाटः पुष्पदन्तकः ।। २४७.१५ ।।
शिलेष्टकादिविन्यासं मन्त्रैः प्रार्च्य सुरांश्चरेत् ।
नन्दे नन्दय वासिष्ठे वसुभिः प्रजया सह ।। २४७.१६ ।।
जये फार्गवदायादे प्रजानाञ्चयमावह ।
पूर्णेऽङ्गिरसदायादे पूर्णकामं कुरुष्व मां ।। २४७.१७ ।।
भद्रे काश्यपदायादे कुरु भद्रां मतिं मम ।
सर्ववीजसमायुक्ते सर्वरत्नौषधैर्वृते ।। २४७.१८ ।।
रुचिरे नन्दने नन्दे वासिष्ठे रम्यतामिह।
प्रजापतिसुते देवि चतुरस्त्रे महीमये ।। २४७.१९ ।।
सुभगे सुव्रते भद्रे गृहे काश्यपि रम्यतां ।
पूजिते परमाचार्य्यैर्गन्धमाल्यैरलङ्कृते ।। २४७.२० ।।
भवभूतिकरे देवि गृहे काश्यापि रम्यतां ।
अव्यह्ग्ये चाक्षते पूर्णे मुनेरङ्गिरसः सुते ।। २४७.२१ ।।
इष्टके त्वं प्रयच्छेष्टं प्रतिष्ठाङ्गारयाम्यहं ।
देशस्वामिपुरस्वामिगृहस्वामिपरिग्रहे ।। २४७.२२ ।।
मनुष्यधनहस्त्यश्वपशुवृद्धिकरी भव ।
गृहव्रवेशेऽपि तथा शिलान्यासं समाचरेत् ।। २४७.२३ ।।
उत्तरेण शुभः प्लक्षो वचः प्राक् स्याद् गृहादितः ।
उदुम्वरश्च याम्येन पश्चिमेऽश्वत्थ उत्तमः ।। २४७.२४ ।।
वामभागे तथोद्यानं कुर्य्याद्वासं गृहे शुभं ।
सायं प्रातस्तु धर्माप्तौ शीतकाले दिनान्तरे ।। २४७.२५ ।।
वर्षारात्रे भुवः शोषे सेक्तव्या रोपितद्रुमाः ।
विड़ङ्गघृतसंयुक्तान् सेचयेच्छीतवारिण ।। २४७.२६ ।।
फलनाशे कुलत्थैश्च माषैर्मुद्गैस्तिलैर्यवैः ।
घृतशीतपयःसेकः फलपुष्पाय सर्वदा ।। २४७.२७ ।।
मत्स्याम्भसा तु सेकेन वृद्धिर्भवति शाखिनः ।
आविकाकजसकृच्चूर्णं यवचूर्णं तिलानि च ।। २४७.२८ ।।
गोमांसमुदकञ्चेति सप्तरात्रं निधापयेत् ।
उत्सेकं सर्ववृक्षाणां फलपुष्पादिवृद्दिदं ।। २४७.२९ ।।
मत्स्योदकेन शीतेन आम्राणां सेक इष्येते ।
प्रशस्तं चाप्यशोकानां कामिनापादताडनं ।। २४७.३० ।।
खर्जूरनारिकेलादेर्लवणाद्भिर्विवर्द्धनं ।
विडङ्गमत्म्यमांसाद्भिः सर्वेषां दोहदं शुभं ।। २४७.३१ ।।
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये वास्त्वादिर्नाम सप्तचत्वारिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ।।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः १८८
त्रिपुरविनाशार्थं रुद्रस्य बाणपुरे गमनम्।
मार्कण्डेय उवाच।
यन्मां पृच्छसि कौन्तेय! तन्मे कथयतः श्रुणु।
एतस्मिन्नन्तरे रुद्रो नर्मदा तटमाश्रितः ।। १८८.१ ।।
नाम्ना महेश्वरं स्थानं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्।
तस्मिन्स्थाने महादेवो चिन्तयत्त्रिपुरे वधम् ।। १८८.२ ।।
गाण्डीवं मन्दरं कृत्वा गुणं कृत्वा च वासुकिम्।
स्थानं कृत्वा तु वैशाखं विष्णुं कृत्वा शरोत्तमम् ।। १८८.३ ।।
शल्येचाग्निं प्रतिष्ठाप्य मुखे वायुं समर्पयन्।
हयांश्च चतुरो वेदान् सर्वदेवमयं रथम् ।। १८८.४ ।।
अभीषवोऽश्विनौ देवावक्षोवज्रधरः स्वयम्।
स तस्याज्ञां समादाय तोरणे धनदः स्थितः ।। १८८.५ ।।
यमस्तु दक्षिणे हस्ते वामे कालस्तु दारुणः।
चक्रे त्वमरकोट्यस्तु गन्धर्वा लोक विश्रुताः ।। १८८.६ ।।
प्रजापती रथश्रेष्ठे ब्रह्मा चैव तु सारथिः।
एवं कृत्वा तु देवेशः सर्वदेवमयं रथम् ।। १८८.७ ।।
सोऽतिष्ठत् स्थाणुभूतस्तु सहस्र परिवत्सरान्।
यदा त्रीणि समेतानि अन्तरिक्षे स्थितानि वै ।। १८८.८ ।।
त्रिपर्वाणि त्रिशल्येन तदा तानि व्यभेदयत्।
शरः प्रवोदितस्तेन रुद्रेण त्रिपुरं प्रति ।। १८८.९ ।।
भ्रष्टतेजा स्त्रियो जाता बलन्तासां व्यशीर्यत।
उत्पाताश्च पुरे तस्मिन् प्रादुर्भूताः सहस्रशः ।। १८८.१० ।।
त्रिपुरस्य विनाशाय कालरूपा भवंस्तदा।
अट्टहासं प्रमुञ्चन्ति हयाः काष्ठमयास्तदा ।। १८८.११ ।।
निमेषोन्मेषणञ्चैव कुर्वन्ते चित्ररूपिणः।
स्वप्ने पश्यन्ति चात्मानं रक्ताम्बर विभूषितम् ।। १८८.१२ ।।
स्वप्ने तु सर्वे पश्यन्ति विपरीतानि यानि तु।
एतान् पश्यन्ति उत्पातास्तत्र स्थाने तु ये जनाः ।। १८८.१३ ।।
तेषां बलञ्च बुद्धिश्च हर कोपेन नाशिते।
ततः सांवर्तको वायुर्युगान्त प्रतिमो महान् ।। १८८.१४ ।।
समीरितोऽनलस्तेन उत्तमाङ्गेन धावति।
ज्वलन्ति पादपास्तत्र पतन्ति शिखराणि च।। १८८.१५ ।।
सर्वतो व्याकुलीभूतं हाहाकारमचेतनम्।
भग्नोद्यानानि सर्वाणि क्षिप्रं तत् प्रत्यभज्यत ।। १८८.१६ ।।
तेनैव पीडितं सर्वं ज्वलितं त्रिखिखैः खरैः।
द्रुमाश्चाराम खण्डानि गृहाणि विविधानि च ।। १८८.१७ ।।
दश दिक्षु प्रवृत्तोऽयं समृद्धो हव्यवाहनः।
मनः शिलानां पुञ्जानि दिशो दश विभागशः ।। १८८.१८ ।।
शिखाशतैरनेकैस्तु प्रजज्वाल हुताशनः।
सर्वं किंशुकवर्णाभं ज्वलितं दृश्यते पुरम् ।। १८८.१९ ।।
गृहाद् गृहान्तरं नैव गन्तुं धूमेन शक्यते।
हरकोपानलैर्दग्धं क्रन्दमानं सुदुःखितम् ।। १८८.२० ।।
प्रदीप्तं सर्वतो दिक्षु दह्यते त्रिपुरं पुरम्।
प्रासाद शिखराग्राणि व्यशोर्यन्त सहस्रशः ।। १८८.२१ ।।
नानामणिविचित्राणि विमानान्यप्यनेकधा।
गृहाणि चैव रम्याणि दह्यन्ते दीप्तवह्निना ।। १८८..२२ ।।
धावन्ति द्रुमखण्डेषु वलभीषु तता जनाः।
देवागारेषु सर्वेषु प्रज्वलन्तः प्रधाविताः ।। १८८.२३ ।।
क्रन्दन्ति चानलस्पृष्टा रुदन्ति विविधैः स्वरैः।
दह्यन्ते दानवास्तत्र शतशोऽथ सहस्रशः ।। १८८.२४ ।।
हंसकारण्डवाकीर्णा नलिन्यः सह पङ्कजाः।
दृश्यन्तेऽनलदग्धानि पुरोद्यानानि दीर्घिकाः ।। १८९.२५ ।।
अम्लान-पङ्कजच्छन्ना विस्तीर्णां योजनायताः।
गिरिकूटनिभास्तत्र प्रासादा रत्नभूषिताः ।। १८८..२६ ।।
पतन्त्यनलनिर्दग्धा निस्तोया जलदा इव।
वरस्त्री बालवृद्धेषु गोषु पक्षिषु वाजिषु ।। १८८.२७ ।।
निर्दयो व्यदहद्वह्निर्हरक्रोधेन प्रेरितः।
सहस्रशः प्रबुद्धाश्च सुप्ताश्च बहवो जनाः ।। १८८.२८ ।।
पुत्रमालिङ्ग्य ते गाढं दह्यन्ते त्रिपुराग्निना।
अथ तस्मिन् पुरे दीप्ते स्त्रियश्चाप्सरसोपमाः ।। १८८.२९ ।।
अग्निज्वालाहतास्तत्र ह्यपतन् धरणीतले।
काचिच्छ्यामा विशालाक्षी मुक्तावलिविभूषिता ।। १८८.३० ।।
धूमेनाकुलिता सा तु पतिता धरणीतले।
काचित् कनकवर्णाभा इन्द्रनीलविभूषिता ।। १८८.३१ ।।
भर्तारं पतितं दृष्ट्वा पतिता तस्य चोपरि।
काचिदादित्यसङ्काशा प्रमुक्ता च गृहे स्थिता ।। १८८..३२ ।।
अग्निज्वालाहता सा तु पतिता गतचेतना।
उत्थितो दानवस्तत्र खड्गहस्तो महाबलः ।। १८८.३३ ।।
वैश्वानरहतः सोऽपि पतितो धरणीतले।
मेघवर्णापरा नारी हारकेयूर भूषिता ।। १८८.३४ ।।
श्वेतरूपधरा नारी बालं स्तन्यं न्यधापयत्।
दह्यन्तं बालकं दृष्ट्वा रुदते मेघशब्दवत् ।। १८८.३५ ।।
एवं स तु दहन्तग्निर्हरक्रोधेन प्रेरितः।
काचिच्चन्द्रप्रभा सौम्या वज्रवैढूर्यभूषिता ।। १८८.३६ ।।
सुतमालिङ्ग्य वेपन्ती दग्धा पतति भूतले।
काचित् कुन्देन्दुवर्णाभा या शयाना गृहे स्थिता ।। १८८.३७ ।।
गृहे प्रज्वलिते सा तु प्रतिबुद्धा सुदुःखिता।
पश्यन्ती ज्वलितं सर्वं स्वसुतो मे दिवङ्गतः ।। १८८.३८ ।।
सुतं सन्दग्धमालिंग्य पतिता धरणीतले।
काचित् सुवर्णवर्णाभा नीलरत्नैर्विभूषिता ।। १८८.३९ ।।
धूमेनाकुलिता सा तु प्रसुप्ता धरणीतले।
अन्या गृहीतहस्ता तु सखि! दह्यति बालिकाम् ।। १८८.४० ।।
अनेकदिव्यरत्नाढ्या दृष्ट्वा दहनमोहिता।
शिरसि ह्यञ्जलिं कृत्वा विज्ञापयति पावकम् ।। १८८.४१ ।।
भगवन्। यदि वैरन्ते पुरुषेष्वपकारिषु।
स्त्रियः किमपराधन्ते गृहपञ्जरकोकिलाः ।। १८८.४२ ।।
पापनिर्दयनिर्लज्ज! कस्ते कोपः स्त्रियः प्रति।
न दाक्षिण्यं न ते लज्जा न सत्यं शौर्य्यवर्जितम् ।। १८८.४३ ।।
अनेन ह्यपसर्गेण तूपालम्भं शिखिन्यदात्।
किं त्वया न श्रुतं लोके ह्यबध्याः शत्रुयोषितः ।। १८८.४४ ।।
किन्तु तुभ्यं गुणा ह्येते दहनोत्सादनं प्रति।
न कारुण्यं दया वापि दाक्षिण्यं न स्त्रियः प्रति ।। १८८.४५ ।।
दयां कुर्वन्ति म्लेच्छापि दहन्तीं वीक्ष्य योषितम्।
म्लेच्छानामपि कष्टोऽसि दुर्निवारो ह्यचेतनः ।। १८८.४६ ।।
एते चैव गुणास्तुभ्यं दहनोत्सादनं प्रति।
असावपि दुराचारः स्त्रीणां किं ते निपातने ।। १८८.४७ ।।
दुष्टनिर्घृण निर्लज्ज! हुताशिन्! मन्दभाग्यक!।
निराशत्वं दुरावास बलाद्दहसि निर्दय! ।। १८८.४८ ।।
एवं विलप्यमानास्ता जल्पन्त्यश्च बहून्यपि।
अन्याः क्रोशन्ति संक्रुद्धा बालशोकेन मोहिताः ।। १८८.४९ ।।
दहते निर्दयो वह्निः संक्रुद्धः पूर्वशत्रुवत्।
पुष्करिण्यां जलं दग्धं कूपेष्वपि तथैव च ।। १८८.५० ।।
अस्मान् सन्दह्य म्लेच्छ! त्वं कां गतिं प्रापयिष्यसि।
एवं प्रलपतां तासां वह्निर्वचनमब्रवीत् ।। १८८.५१ ।।
अग्निरुवाच।
स्ववशेनैव युष्माकं विनाशन्तु करोम्यहम्।
अहमादेशकर्ता वै नाहं कर्तास्म्यनुग्रहम् ।। १८८.५२ ।।
रुद्रक्रोदसमाविष्टो विविशामि यथेच्छया।
ततो बाणो महातेजा स्त्रिपुरं वीक्ष्य दीपितम् ।। १८८.५३ ।।
सिंहासनस्थः प्रोवाच ह्यहं देवैर्विनाशितः।
अल्पसत्वैर्दुराचारैरीश्वरस्य निवेदितम् ।। १८८.५४ ।।
अपरीक्ष्य त्वहं दग्धः शङ्करेण महात्मना।
नान्यः शक्तस्तु मा हन्तुं वर्जयित्वा त्रिलोचनम् ।। १८८.५५ ।।
उत्थितः शिरसा कृत्वा लिङ्गं त्रिभुवनेश्वरम्।
निर्गतः सपुरद्वारात् परित्यज्य सुहृत् सुतान् ।। १८८.५६ ।।
रत्नानि यान्यनर्घाणि स्त्रियो नानाविधास्तथा।
गृहीत्वा शिरसा लिङ्गं गच्छन् गगनमण्डलम् ।। १८८.५७ ।।
स्तुवंश्च देवदेवेशं त्रिलोकाधिपतिं शिवम्।
त्यक्त्वा पुरी मया देव! यदि बध्योऽस्मि शङ्कर ।। १८८.५८ ।।
त्वत्प्रसादान् महादेव! मा मे लिङ्गं विनश्यतु।
अर्चितं हि मया देव!भक्त्या परमया सदा ।। १८८.५९ ।।
त्वत्कोपाद्यदि बध्योऽहं तदिदं मा विनश्यतु।
श्लाध्यमेतन्महादेव! त्वत्कोपाद्दहनं मम ।। १८८.६० ।।
प्रतिजन्म महादेव! त्वत्पादनिरतो ह्यहम्।
त्रो(तो)टकच्छन्दसा देवं स्तौमि त्वां परमेश्वर ।। १८८.६१ ।।
शिवशङ्करशर्वहराय नमो भव भीम महेश्वर शर्व नमः।
कुसुमायुधदेहविनाशकर त्रिपुरान्तक अन्धक शूलधर ।। १८८.६२ ।।
प्रमदाप्रिय कान्त विभक्त नमः ससुरासुरसिद्धगणैर्नमित।
हयवानरसिद्धगजेन्द्रमुखादतिभास्वरदीर्घविशालमुख ।। १८८.६३ ।।
उपलब्धुमशक्यतरैरमरैरसुरैः प्रथितोऽस्मि च बाहुशतैः।
प्रणतोऽस्मि भवं भवभक्तिरतो चलचन्द्रकलाकुलदेव नमः ।। १८८.६४ ।।
न च पुत्रकलत्रहयादि धनं मम तु त्वदनुस्मरणं शरणम्।
व्यथितोऽस्मि तु बाहुशतैर्बहुभिर्गमिता च महानरकस्य गतिः ।। १८८.६५ ।।
न निवर्तति जन्म न पापमतिः शुचिकर्मनिबद्धमपि त्यजति।
अनुकम्पति विभ्रमति सति मम चैव कुकर्म निवारयति ।। १८८.६६ ।।
यः पठेत्त्रोटकन्दिव्यं प्रायः शुचिमानसः।
बाणस्येव यथा रुद्रस्तस्यापि वरदो भवेत्।। १८८.६७ ।।
इमं स्तवं महादिव्यं श्रुत्वा देवो महेश्वरः।
प्रसन्नस्तु तदा तस्य स्वयं देवो महेश्वरः ।। १८८.६८ ।।
महेश्वर उवाच।
न भेतव्यं त्वया वत्स! सौवर्णे तिष्ठ दानव!।
पुत्रपौत्रसुहृद्बन्धु भार्याबन्धुजनैः सह ।। १८८.६९ ।।
अद्य प्रभृति बाण! त्वमबध्यस्त्रिदशैरपि।
भूयस्तस्य वरो दत्तो देवदेवेन पाण्डव!।। १८८.७० ।।
अक्षयश्चाव्ययो लोके विचरस्वाकुतोभयः।
ततो निवारयामास रुद्रः सप्तशिखं तदा ।। १८८.७१ ।।
तृतीयं रक्षितं तस्य पुरं तेन महात्मना।
भ्रमत्तु गगने दिव्यं रुद्रतेजः प्रभावतः ।। १८८.७२ ।।
एवं तु त्रिपुरं दग्धं शङ्करेण महात्मना।
ज्वालमालाप्रदीप्तं तत्पतितं धरणीतले ।। १८८.७३ ।।
एकं निपतितं तत्र श्रीशैले त्रिपुरान्तके।
द्वितीयं पतितं तस्मिन् पर्वतेऽमरकण्टके ।। १८८.७४ ।।
दग्धेषु तेषु राजेन्द्र! रुद्रकोटिः प्रतिष्ठिता।
ज्वलत्तदपत्तत्र तेन ज्वालेश्वरः स्मृतः ।। १८८.७५ ।।
ऊर्ध्वेन प्रस्थितास्तस्य दिव्यज्वाला दिवङ्गताः।
हाहाकारस्तदा जातो देवासुरकृतो महान् ।। १८८.७६ ।।
शरमस्तं भवद्रुद्रो माहेश्वरपुरोत्तमे।
एवं वृत्तं तदा तस्मिन् पर्वतेऽमरकण्टके ।। १८८.७७ ।।
चतुर्दशाख्यं भुवनं भुक्त्वा पाण्डुनन्दन!।
वर्षकोटिसहस्रन्तु त्रिंशत्कोट्यस्तथापराः ।। १८८.७८ ।।
ततो महीतलं प्राप्य राजा भवति धार्मिकः।
पृथिवीमेकच्छत्रेण भुङ्क्ते स तु न संशयः ।। १८८.७९ ।।
एवं पुण्यो महाराज! पर्वतोऽमरकण्टके।
चन्द्रसूर्योपरागे तु गच्छेद् योऽमरकण्टकम् ।। १८८.८० ।।
अश्वमेधाद्दशगुणं प्रवदन्ति मनीषिणः।
स्वर्गलोकमवाप्नोति दृष्ट्वा तत्र महेश्वरम् ।। १८८.८१ ।।
ब्रह्महत्या गमिष्यन्ति राहुग्रस्ते दिवाकरे।
तदेवं निखिलं पुण्यं पर्वतेऽमरकण्टके ।। १८८.८२ ।।
मनसापि स्मरेद्यस्तां गिरि त्वमरकण्टकम्।
चान्द्रायणशतं साग्रां लभते नात्र संशयः ।। १८८.८३ ।।
त्रयाणामपिलोकानां विख्यातोऽमरकण्टकः।
एष पुण्यो गिरिश्रेष्ठः सिद्धगन्धर्वसेवितः ।। १८८.८४ ।।
नानाद्रुमलताकीर्णो नानापुष्पोपशोभितः।
मृगव्याघ्रसहस्रैस्तु सेव्यमानो महागिरिः ।। १८८.८५ ।।
यत्र सन्निहितो देवो देव्या सह महेश्वरः।
ब्रह्मा विष्णुस्तथा चेन्द्रो विद्याधरगणैः सह ।। १८९.८६ ।।
ऋषिभिः किन्नरैर्यक्षैर्नित्यमेव निषेवितः।
वासुक्तिः सहितस्तत्र क्रीडते यन्नगोत्तमे ।। १८८.८७ ।।
प्रदक्षिणन्तु यः कुर्यात् पर्वतेऽमरकण्टके ।
पौण्डरीकस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः ।। १८८.८८ ।।
तत्र ज्वालेश्वरं नाम तीर्थं सिद्धनिषेवितम्।
तत्र स्नात्वा दिवं यान्ति ये मृतास्ते पुनर्भवाः ।। १८८.८९ ।।
ज्वालेश्वरे महाराज! यस्तु प्राणान् परित्यजेत्।
चन्द्रसूर्य्योपरागेषु तस्यापि श्रृणु यत् फलम् ।। १८९.९० ।।
सर्वकर्म्मविनिर्मुक्ते ज्ञानविज्ञानसंयुतः।
रुद्रलोकमवाप्नोति यावदाभूतसंप्लवम् ।। १८८.९१ ।।
अमरेश्वरदेवस्य पर्वतस्य उभे तटे।
तत्र ता ऋषिकोट्यस्तु तपस्तप्यन्ति सुव्रत! ।। १८८.९२ ।।
समन्ताद्योजनक्षेत्रो गिरिश्चामरकण्टकः।
अकामो वा सकामो वा नर्मदायां शुभे जले
स्नात्वा मुच्यति तैः पापै रुद्रलोकं स गच्छति।। १८८.९३ ।।


text:
प्रणम्यं शिरसा देव गौरीपुत्रं विनायकम् ।
भक्तावासं: स्मरैनित्यंमायु:कामार्थसिद्धये।।1।।
प्रथमं वक्रतुण्डं च एकदन्तं द्वितीयकम् ।
तृतीयं कृष्णपिंगाक्षं गजवक्त्रं चतुर्थकम् ।।2।।
लम्बोदरं पंचमं च षष्ठं विकटमेव च।
सप्तमं विघ्नराजेन्द्रं धूम्रवर्ण तथाष्टकम् ।।3।।
नवमं भालचन्द्रं च दशमं तु विनायकम् ।
एकादशं गणपतिं द्वादशं तु गजाननम् ।।4।।
द्वादशैतानि नामानि त्रिसंध्य य: पठेन्नर:।
न च विघ्नभयं तस्य सर्वासिद्धिकरं परम्।।5।।
विद्यार्थी लभते विद्यां धनार्थी लभते धनम्।
पुत्रार्थी लभते पुत्रान् मोक्षार्थी लभते गतिम् ।।6।।
जपेद्वगणपतिस्तोत्रं षड्भिर्मासै: फलं लभेत्।
संवत्सरेण सिद्धिं च लभते नात्र संशय: ।।7।।
अष्टभ्यो ब्राह्मणेभ्यश्च लिखित्वां य: समर्पयेत्।
तस्य विद्या भवेत्सर्वा गणेशस्य प्रसादत:।।8।।
।।इति संकटनाशनस्तोत्रं संपूर्णम्।।


text:
ऱोगादिवर्ग
गदो रुजा व्याधिरपाटवामरोगामयातङ्कभयोपघाताः ।
रुङ्मान्द्यभङ्गार्तितमोविकारग्लानिक्षयानार्जवमृत्युभृत्याः ॥२०.१
राजयक्ष्मा क्षयो यक्ष्मा रोगराजो गदाग्रणीः ।
उष्मा शोषोऽतिरोगश्च रोगाधीशो नृपामयः ॥२०.२
पाण्डुरोगस्तु पाण्डुः स्यात्विसर्पः सचिवामयः ।
शोफः शोथस्तु श्वयथुः कासः क्षवथुरुच्यते ॥२०.३
क्षुतं तु क्षवथुः क्षुच्च प्रतिश्यायस्तु पीनसः ।
नेत्रामयो नेत्ररोगो मुखरोगो मुखामयः ॥२०.४
दुश्चर्मा मण्डलं कोठस्त्वग्दोषश्चर्मदूषिका ।
कुष्ठं तु पुण्डरीकः स्यात्श्वित्रं तु चर्मचित्रकं ॥२०.५
किलाससिध्मे च शिखी श्वासः पामा विचर्चिका ।
कण्डूः कण्डूतिकण्डूयाखर्जूकण्डूयनानि च ॥२०.६
संचारी शुण्डिकास्फोटे पामपामे विचर्चिका ।
पीतस्फोटे तु पामा च क्षुद्रस्फोटे तु कञ्चिका ॥२०.७
पिटका पिटिका प्रोक्ता मसूराभा मसूरिका ।
विस्फोटः स्फोटकः स्फोटः केशघ्नस्त्विन्द्रलुप्तकः ॥२०.८
गलशुण्डी तु शुण्डा स्याद्गलगण्डो गलस्तनः ।
दन्तार्बुदो दन्तमूलं दन्तशोथो द्विजव्रणः ॥२०.९
गुल्मस्तु जाठरग्रन्थिः पृष्ठग्रन्थौ गडुर्भवेत् ।
पक्तिशूलं तु शूलं स्यात्पाकजं परिणामजं ॥२०.१०
लूता चर्मव्रणो वृक्कं नाडी नाडीव्रणो भवेत् ।
श्लीपदं पादवल्मीकं पादस्फोटो विपादिका ॥२०.११
विष्टम्भस्तु विबन्धः स्यादानाहो मलरोधनं ।
अर्शांसि गुदकीलाः स्युर्दुर्नामानि गुदाङ्कुराः ॥२०.१२
मलवेगस्त्वतीसारो ग्रहणीरुक्प्रवाहिका ।
वमथुर्वान्तिरुद्गारश्छर्दिर्विच्छर्दिका वमिः ॥२०.१३
हृद्रोगो हृद्गदो हृद्रुगुत्प्राणः श्वास उच्यते ।
ज्वरस्तु स ज्वरातङ्को रोगश्रेष्ठो महागदः ॥२०.१४
द्वंद्वजा द्वंद्वदोषोत्थाः शीताद्या विषमज्वराः ।
अतीत्यागन्तवस्ते द्व्यैकाहिकत्र्याहिकादयः ॥२०.१५
रक्तपित्तं पित्तरक्तं पित्तास्रं पित्तशोणितं ।
इत्येवं रक्तवातादिद्वंद्वदोषं उदाहरेत् ॥२०.१६
तृष्णोदन्या पिपासा तृण्मदातङ्को मदात्ययः ।
पानात्ययो मदव्याधिर्मदस्तूद्रिक्तचित्तता ॥२०.१७
मूर्छा तु मोहो मूढिश्च स्वरसादः स्वरक्षयः ।
अश्रद्धानभिलाषः स्यादरुचिश्चाप्यरोचकः ॥२०.१८
मूत्रदोषस्तु विज्ञेयः प्रमेहो मेह इत्यपि ।
कृच्छ्रं तु मूत्रकृच्छ्रं स्यात्मूत्ररोधोऽश्मरी च सा ॥२०.१९
वातव्याधिश्चलातङ्को वातरोगोऽनिलामयः ।
कम्पस्तु वेपनं वेपः कम्पनं वेपथुस्तथा ॥२०.२०
जृम्भा तु जृम्भिका जम्भा जृम्भणं जम्भिका च सा ।
आलस्यं मन्दता मान्द्यं कार्यप्रद्वेष इत्यपि ॥२०.२१
तुन्दः स्थविष्ठ इत्युक्तो जठरघ्नो जलोदरः ।
आमो मलस्य वैषम्याद्रक्तार्तिः शोणितामयः ॥२०.२२
जालगर्दभकः प्रोक्तो जालरासभकामयः ।
जालखरगदो ज्ञेयः स गर्दभगदस्तथा ॥२०.२३
विद्रधिः स्याद्विदरणं हृद्ग्रन्थिर्हृद्व्रणश्च सः ।
व्रणो भगप्रदेशे यः स भगंदरनामकः ॥२०.२४
शिरःशूलादयो ज्ञेयास्तत्तदङ्गाभिधानकाः ।
इत्थं अन्येऽपि बोद्धव्या भिषग्भिर्देहतो गदाः ॥२०.२५
संतापः संज्वरस्तापः शोष उष्मा च कथ्यते ।
यश्चापि कोष्ठसंतापः सोऽन्तर्दाह इति स्मृतः ॥२०.२६
स दाहो मुखताल्वोष्ठे दवथुश्चक्षुरादिषु ।
पाणिपादांसमूलेषु शाखापित्तं तदुच्यते ॥२०.२७
तन्द्रा तु विषयाज्ञानं प्रमीला तन्द्रिका च सा ।
प्रलयस्त्विन्द्रियस्वापश्चेष्टानाशः प्रलीनता ॥२०.२८
उन्मादो मतिविभ्रान्तिरुन्मनायितं इत्यपि ।
आवेशो भूतसंचारो भूतक्रान्तिर्ग्रहागमः ॥२०.२९
अपस्मारोऽङ्गविकृतिर्लोलाङ्गो भूतविक्रिया ।
स्तैमित्यं जडता जाड्यं शीतलत्वमपाटवं ॥२०.३०
वातिको वातजो व्याधिः पैत्तिकः पित्तसम्भवः ।
श्लैष्मिकः श्लेष्मसम्भूतः समूहः सांनिपातिकः ॥२०.३१
व्याधितो विकृतो ग्लास्नुर्ग्लानो मन्दस्तथातुरः ।
अभ्यान्तोऽभ्यमितो रुग्नश्चामयाव्यपटुश्च सः ॥२०.३२
तद्विशेषास्तु विज्ञेयास्तन्मत्वर्थीययोगतः ।
यथा ज्वरितकण्डूलवातकक्षयदद्रुणाः ॥२०.३३
उत्साही द्विजदेवभेषजभिषग्भक्तोऽपि पथ्ये रतो धीरो धर्मपरायणः प्रियवचा मानी मृदुर्मानदः ।
विश्वासी ऋजुरास्तिकः सुचरितो दाता दयालुः शुचिर्यः स्यात्कामं अवञ्चकः स विकृतो मुच्येत मृत्योरपि ॥२०.३४
उपचारस्तूपचर्या चिकित्सा रुक्प्रतिक्रिया ।
निग्रहो वेदनानिष्ठा क्रिया चोपक्रमः समाः ॥२०.३५
भैषज्यं भेषजं जैत्रमगदो जायुरौषधं ।
आयुर्योगो गदारातिरमृतं च तदुच्यते ॥२०.३६
तच्च पञ्चविधं प्रोक्तं स्वस्वयोगविशेषतः ।
रसश्चूर्णं कषायश्चावलेहः कल्क इत्यपि ॥२०.३७
रसो दृषदि संभिन्नो दिव्यद्रव्यसमन्वितः ।
चूर्णं तु वस्तुभिः क्षुण्णैः कषायः क्वथितैस्तु तैः ॥२०.३८
तैः पक्वैरवलेहः स्यात्कल्को मध्वादिमर्दितैः ॥२०.३९
पाचनः शोधनीयश्च क्लेदनश्च शमस्तथा ।
दीपनस्तर्पणः शोष इति सप्तविधाः स्मृताः ॥२०.४०
पाचनोऽर्धावशेषश्च शोधनो द्वादशांशकः ।
क्लेदनश्चतुरंशस्तु शमश्चाष्टांशको मतः ॥२०.४१
दीपनस्तु षडंशश्च तर्पणः पञ्चमांशकः ।
शोषणः षोडशांशश्च क्वाथभेदा इतीरिताः ॥२०.४२
ज्ञेयं रसादिकथनादनन्तरं किलानुपानं कथयन्ति सूरयः ।
विलम्ब्य च क्रामणं एतदीरितं रात्रौ पुनः पाचनं एतदूचिरे ॥२०.४३
आत्मनीनं तु पथ्यं स्यादायुष्यं च हितं च तत् ॥२०.४४
किल पाटवं आरोग्यं अगदं स्यादनामयं ।
कल्पस्तु पटुरुल्लाघो निरातङ्को निरामयः ॥२०.४५
अगदो नीरुजो निरुगनातङ्कश्च कथ्यते ॥२०.४६
वैद्यः श्रेष्ठोऽगदंकारो रोगहारी भिषग्विधिः ।
रोगज्ञो जीवनो विद्वानायुर्वेदी चिकित्सकः ॥२०.४७
विप्रो वैद्यकपारगः शुचिरनूचानः कुलीनः कृती धीरः कालकलाविदास्तिकमतिर्दक्षः सुधीर्धार्मिकः ।
स्वाचारः समदृग्दयालुरखलो यः सिद्धमन्त्रक्रमः शान्तः काममलोलुपः कृतयशा वैद्यः स विद्योतते ॥२०.४८
अधीरः कर्कशो लुब्धः सरोगो न्यूनशिक्षितः ।
पञ्च वैद्या न युज्यन्ते धन्वन्तरिसमा अपि ॥२०.४९
पुमर्थाश्चत्वारः खलु करणसौख्यैकसुभगास्तदेतद्भैषज्यानवरतनिषेवैकवशगं ।
तदप्येकायत्तं फलदं अगदंकारकृपया ततो लोके लोके न परं उपकर्तैवममुतः ॥२०.५०
राजानो विजिगीषया निजभुजप्रक्रान्तं ओजोदयात्शौर्यं संगररङ्गसद्मनि यथा संबिभ्रते संगताः ।
यस्मिन्नौषधयस्तथा समुदिताः सिध्यन्ति वीर्याधिका विप्रोऽसौ भिषगुच्यते स्वयमिति श्रुत्यापि सत्यापितं ॥२०.५१
यथावदुत्खाय शुचिप्रदेशजा द्विजेन कालादिकतत्त्ववेदिना ।
यथायथं चौषधयो गुणोत्तराः प्रत्याहरन्ते यमगोचरानपि ॥२०.५२
येन त्वां खनते ब्रह्मा येन त्वां खनते भृगुः ।
येनेन्द्रो येन वरुणः खनते येन केशवः ।
तेनाहं त्वां खनिष्यामि सिद्धिं कुरु महौषध ॥२०.५३
विप्रः पठन्निमं मन्त्रं प्रयतात्मा महौषधीं ।
खात्वा खादिरकीलेन यथावत्तां प्रयोजयेत् ॥२०.५४
वीर्यं प्रकाश्य निजमोषधयः किलोचुरन्योन्यं उर्व्यपि दिवो भुवमाव्रजन्त्यः ।
जीवं मुमूर्षं अपि यं हि वयं महिम्ना स्वेन स्तुवीमहि स जात्वपि नैव नश्येत् ॥२०.५५
प्रत्यायिताः प्रमुदिता मुदितेन राज्ञा सोमेन साकमिदमोषधयः समूचुः ।
यस्मै द्विजो दिशति भेषजमाशु राजन्तं पालयाम इति च श्रुतिराह साक्षात् ॥२०.५६
आसामीशो लिखितपठितः स द्विजानां हि राजा सिद्ध्यै याश्च द्विजं अवृजिनं स्वाश्रयं कामयन्ते ।
तास्वेवान्यः प्रसरति मदाद्यस्तु जात्या च गत्या हीनः शून्यो जगति कुपिताः पातयन्त्येनं एताः ॥२०.५७
द्रव्याभिधानगदनिश्चयकायसौख्यं शल्यादिभूतविषग्रहबालवैद्यं ।
विद्याद्रसायनवरं दृढदेहहेतुं आयुःश्रुतेर्द्विचतुरङ्गं इहाह शम्भुः ॥२०.५८
अष्टाङ्गं शल्यशालाक्यकायभूतविषं तथा ।
बालो रसायनं वृष्यमिति कैश्चिदुदाहृतं ॥२०.५९
अष्टाङ्गज्ञः सुवैद्यो हि कियद्धीनो यथाङ्गतः ।
अङ्गहीनः स विज्ञेयो न श्लाघ्यो राजमन्दिरे ॥२०.६०
प्राज्ञो विज्ञः पण्डितो दीर्घदर्शी धीरो धीमान्कोविदो लब्धवर्णः ।
दोषज्ञः सन्दूरदर्शी मनीषी मेधावी ज्ञः सूरिविज्ञौ विपश्चित् ॥२०.६१
वैज्ञानिकः कृतमुखः संख्यावान्मतिमान्कृती ।
कुशाग्रीयमतिः कृष्टिः कुशलो विदुरो बुधः ॥२०.६२
निष्णातः शिक्षितो दक्षः सुदीक्षः कृतधीः सुधीः ।
अभिज्ञो निपुणो विद्वान्कृतकर्मा विचक्षणः ॥२०.६३
विदग्धश्चतुरश्चैव प्रौढो बोद्धा विशारदः ।
सुमेधाः सुमतिस्तीक्ष्णः प्रेक्षावान्विबुधो विदन् ॥२०.६४
मनीषा धिषणा प्रज्ञा धारणा शेमुषी मतिः ।
धीर्बुद्धिः प्रतिपत्प्रेक्षा प्रतिपत्तिश्च चेतना ॥२०.६५
संविज्ज्ञप्तिश्चोपलब्धिश्चिन्मेधा मननं मनः ।
भानं बोधश्च हृल्लेखः संख्या च प्रतिभा च सा ॥२०.६६
आदानं रोगहेतुः स्यान्निदानं रोगलक्षणं ।
चिकित्सा तत्प्रतीकारः आरोग्यं रुङ्निवर्तनं ॥२०.६७
मण्डः पेया विलेपी च यवागूः पथ्यभेदकाः ।
भक्तैर्विना द्रवो मण्डः पेया भक्तसमन्विता ।
विलेपी बहुभक्ता स्याद्यवागूर्विरलद्रवा ॥२०.६८
विदलं माषमुद्गादि पक्वं सूपाभिधानकं ॥२०.६९
पादाहारं पथ्यमाहुश्च वैद्या विद्यादर्धाहारं आहारसंज्ञं ।
पादोनं स्याद्भोजनं भोगमन्यद्विद्याच्छेषं वातदोषप्रसूत्यै ॥२०.७०
अन्नं जीवनमाहारः कूरं कशिपुरोदनं ।
अन्धो भिस्सादनं भोज्यं अन्नाद्यं अशनं तथा ॥२०.७१
भोज्यं पेयं तथा चोष्यं लेह्यं खाद्यं च चर्वणं ।
निष्पेयं चैव भक्ष्यं स्यादन्नमष्टविधं स्मृतं ॥२०.७२
व्यञ्जनं सूपशाकादि मिष्टान्नं तेमनं स्मृतं ।
उपदंशो विदंशः स्यात्संधानो रोचकश्च सः ॥२०.७३
जेमनमभ्यवहारः प्रत्यवसानं च भोजनं जग्धिः ।
बल्भनं अशनं स्वदनं निघसाहारौ च निगरणं न्यादः ॥२०.७४
जक्षणं भक्षणं लेहः स्वादनं रसनस्वदौ ।
चर्वणं पानपीती च धयनं चूषणं भिदाः ॥२०.७५
मधुरो लवणस्तिक्तः कषायोऽम्लः कटुस्तथा ।
सन्तीति रसनीयत्वादन्नाद्ये षडमी रसाः ॥२०.७६
मधुरं लौल्यं इत्याहुरिक्ष्वादौ च स लक्ष्यते ॥२०.७७
लवणस्तु पटुः प्रोक्तः सैन्धवादौ स दृश्यते ॥२०.७८
तिक्तश्च पिचुमन्दादौ व्यक्तमास्वाद्यते रसः ॥२०.७९
कषायस्तुवरः प्रोक्तः स तु पूगीफलादिषु ॥२०.८०
अम्लस्तु चिञ्चाजम्बीरमातुलुङ्गफलादिषु ॥२०.८१
कटुस्तु तीक्ष्णसंज्ञः स्यान्मरीचादौ स चेक्ष्यते ॥२०.८२
मधुरश्च रसश्चिनोति केशान्वपुषः स्थैर्यबलौजोवीर्यदायी ।
अतिसेवनतः प्रमेहशैत्यं जडतामान्द्यमुखान्करोति दोषान् ॥२०.८३
लवणो रुचिकृद्रसोऽग्निदायी पचनः स्वादुकरश्च सारकश्च ।
अतिसेवनतो जरां च पित्तं सितिमानं च ददाति कुष्ठकारी ॥२०.८४
तिक्तो जन्तून्हन्ति कुष्ठं ज्वरार्तिं कासं दाहं दीपनो रोचनश्च ।
मर्त्यैर्गाढं प्रत्यहं सेवितश्चेत्तीव्रं दत्ते राजयक्ष्माणमेषः ॥२०.८५
कषायनामा निरुणद्धि शोफं वर्णं तनोर्दीपनपाचनश्च ।
सत्त्वापहोऽसौ शिथिलत्वकारी निषेवितः पाण्डु करोति गात्रं ॥२०.८६
अम्लाभिधः प्रीतिकरो रुचिप्रदः प्रपाचनोऽग्नेः पटुतां च यच्छति ।
भ्रान्तिं च कुष्ठं कफपाण्डुतां च कार्ष्ण्यं च कासं कुरुतेऽतिसेवितः ॥२०.८७
कटुः कफं कण्ठजदोषशोफमन्दानलश्वित्रगदान्निहन्ति ।
एषोऽपि दत्ते बहुसेवितश्चेत्क्षयावहो वीर्यबलक्षयं च ॥२०.८८
कटुः कषायश्च कफापहारिणौ माधुर्यतिक्तावपि पित्तनाशनौ ।
पट्वम्लसंज्ञौ च रसौ मरुद्धरौ इत्थं द्विशोऽमी सकलामयापहाः ॥२०.८९
अन्योन्यं मधुराम्लौ लवणाम्लौ कटुतिक्तकौ च रसौ ।
कटुलवणौ च स्यातां मिश्ररसौ तिक्तलवणौ च ॥२०.९०
लवणमधुरौ विरुद्धावथ कटुमधुरौ च तिक्तमधुरौ च ।
साधारणः कषायः सर्वत्र समानतां धत्ते ॥२०.९१
संधत्ते मधुरोऽम्लतां च लवणो धत्ते यथावत्स्थितिं तिक्ताख्यः कटुतां तथा मधुरतां धत्ते कषायाह्वयः ।
अम्लस्तिक्तरुचिं ददाति कटुको यात्यन्ततस्तिक्ततां इत्येषां स्वविपाकतोऽपि कथिता षण्णां रसानां स्थितिः ॥२०.९२
मधुरोऽम्लः कटुस्तिक्तः पटुस्तुवर इत्यमी ।
क्रमादन्योन्यसंकीर्णा नानात्वं यान्ति षड्रसाः ॥२०.९३
आद्याद्यो मधुरादिश्चेदेकैकेनोत्तरेण युक् ।
द्विकभेदाः पञ्चदश पर्यायैः पञ्चभिस्तथा ॥२०.९४
आद्यः सानन्तरः प्राग्वदुत्तरेण श्रुतो यदा ।
चतुर्भिरपि पर्यायैराद्ये प्रोक्ता भिदा दश ॥२०.९५
एवं द्वितीये षड्भेदास्तृतीये च त्रयः स्मृताः ।
चतुर्थे चैक इत्येते त्रिकभेदास्तु विंशतिः ॥२०.९६
आद्यौ सानन्तरौ त्रिः षडेकैकाग्रिमयोगतः ।
त्यक्ते द्वितीये चत्वारः स्वाग्रिमैकैकसंयुते ॥२०.९७
आद्ये त्यक्ते तु पञ्च स्युः स्वाग्रिमैकैकसंयुते ।
चतुष्कभेदा इत्येते क्रमात्पञ्चदशेरिताः ॥२०.९८
ततः पञ्चकभेदाः षडेकैकत्यागतः स्मृताः ।
एकः सर्वसमासेन व्यासे षडिति सप्त ते ॥२०.९९
एवं त्रिषष्टिराख्याता रसभेदाः समासतः ।
तारतम्येष्वसंख्यातांस्तान्वेत्ति यदि शंकरः ॥२०.१००
बृंहणं पुष्टिदं पोष्यमुत्कं पीनत्वदं च तत् ।
वीर्यवृद्धिकरं वृष्यं वाजीकरणबीजकृत् ॥२०.१०१
आप्यायनं तर्पणं च प्रीणनं तोषणं च तत् ।
निःष्यन्दनं अभिष्यन्दि नेत्रद्रावं सरं च तत् ॥२०.१०२
इति बहुविधरोगव्याधितोपक्रमोऽत्र प्रकृतभिषगनुक्ताहारपथ्यप्रयोगं ।
इममखिलमुदित्वा वर्गमुत्सर्गसिद्धान्प्रवदतु स च विद्वानामयप्रत्ययांस्तान् ॥२०.१०३
येन व्याधिशतान्धकारपटलीनिष्कासनाभास्करप्रायेणापि पुनस्तरां प्रविहिता हन्त द्विषां व्याधयः ।
तस्यायं कृतिवाचि विंशतितमः श्रीमन्नृसिंहेशितुः शान्तिं नामकिरीटमण्डनमणौ वर्गो गदादिर्गतः ॥२०.१०४
Translation - भाषांतर
N/A


text:
सिद्धराज जयसिंह ( ( शृणु) /ˈsɪdðərɑːdʒə dʒəjəsɪnhə/) (हिन्दी: सिद्धराज जयसिंह, आङ्ग्ल: Siddharaj Jaisinh) गुजरात-राज्यस्य श्रेष्ठतमेषु राजसु अन्यतमः आसीत् । सः चालुक्यवंशीयः आसीत् । चालुक्य-वंशः सोलङ्की-वंशस्य एव स्वरूपम् आसीत् । जयसिंहः चालुक्यवंशस्य श्रेष्ठतमः सम्राट् आसीत् । सिद्धराजः इति जयसिंहस्य उपाधिः आसीत् । अतः इदानींतने काले सर्वे सिद्धराज जयसिंह इति नाम्ना एव जानन्ति ।
सः अत्यन्तं चतुरः, पराक्रमी, मेधावी च आसीत् । गुजरात-राज्यस्य पाटण-प्रदेशः तस्य मुख्यं साम्राज्यम् आसीत् । अस्य शासनकालः लघुवयसि एव प्रारम्भः अभवत् [१]। अतः मातुः परामर्शानुगुणं निर्णयान् करोति स्म ।
जन्म, परिवारश्च
ई. स. १०९४ तमे वर्षे सिद्धराज जयसिंह इत्याख्यस्य जन्म गुजरात-राज्यस्य पाटण-नगरे अभवत्[२] । पुरा पाटण-नगरं अन्हलवाडा अन्हिलवाड वा इति नाम्ना अपि ज्ञायते स्म । तस्य पिता कर्णदेवः, माता च मीनळदेवी आसीत् [३]। जयसिंहस्य जन्म सोलङ्की-वंशे अभवत् । मीनलदेवी इतीयं मयणल्लदेवी इति नाम्ना अपि ख्याता आसीत् । जयसिंहः पुत्रहीनः आसीत् । जयसिंहस्य अल्पवयसि एव तस्य पितुः मृत्युः अभवत् । किन्तु जयसिंहः अवयस्कः आसीत् इत्यतः मीनळदेवी एव साम्राज्यस्य राजमाता अभवत् । यतः सा शासनव्यवस्थां, राजनीतिं च जानाति स्म । तस्य एका पुत्री आसीत् ।
सोलङ्की-वंशः
त्रिशताधिकं वर्षं यावत् सोलङ्की-वंशस्य शासकैः गुजरात-राज्यस्य वडनगरप्रदेशे, पाटण-प्रदेशे च शासनं कृतम् आसीत् । ई. स. ९४२ तमे वर्षे मूलराज इत्याख्येन गुजरात-राज्ये सोलङ्की-वंशस्य स्थापना कृता आसीत् [४]।
मालवा-प्रान्तस्य ये शासकाः आसन्, ते वडनगर-प्रान्तम् आगत्य शासनं कुर्वन्तः आसन् । किन्तु यदा मूलराजः आगतवान्, तदा तेन वडनगर-प्रान्तात् ते शासकाः निष्कासिताः । तदा गुजराज-राज्यस्य राजधानी पाटण-प्रदेशः आसीत् ।
मूलराजः ई. स. ९४२ तः ९९५ पर्यन्तं ५३ वर्षं यावत् शासनं कृतवान् आसीत् । स्वस्य शासनकाले मूलराजेन गुजरात-राज्यस्य सार्वभौतिकः विकासः कृतः । नगरस्य अनेकेषां मन्दिराणां पुनर्निर्माणं कारितम् । वडनगरे ये प्राचीनशिल्पाः प्राप्यन्ते, तेषु अधिकतमाः शिल्पाः सोलङ्की-शासनकालीनाः सन्ति ।
त्रयोदश-शताब्दिपर्यन्तं सोलङ्की-शासकानाम् आधिपत्ये गुजरात-राज्यं सुरक्षितं, विकसितं चासीत् । किन्तु १२९७ तमे वर्षे देहली-राज्यस्य शासकेन गुजरात-राज्यं जितम् । तदनन्तरं तेन वडनगरं निर्लुण्ठितं, अग्निसात्कृतं च । वडनगरस्य प्रमुखाणां नागरिकाणाम् अपि हननं कृतम् ।
सोलङ्की-वंशे बहवः शासकाः अभवन् । तेषु – मूलराजः, भीमदेवः, कर्णदेवः, जयसिंहः, कुमारपालः इत्यादयः प्रसिद्धाः वीराः राजानः अभवन् । गुजरात-राज्यस्य सर्वे सोलङ्की-शासकाः जैनधर्मस्य पोषकाः, रक्षकाः च आसन्[५] ।
व्यक्तित्वम्
जयसिंहः तस्य कालस्य एकः सर्वश्रेष्ठः राजा आसीत् । सः विद्याप्रेमी, कलाप्रेमी चापि आसीत् । अतः विद्वद्भ्यः सम्माननम् अपि यच्छति स्म । यावत् पर्यन्तं जयसिंहेन शासनं कृतम् आसीत्, तावत्पर्यन्तं तु निर्धनेभ्यः, विद्वद्भ्यश्च भोजनं, निवासस्थानं चापि ददाति स्म । तस्मिन् समये पाटण-प्रदेशं गुजरातराज्यस्य राजनीतेः, धर्मस्य, संस्कृतेः च एकमात्रम् एव बृहत्केन्द्रम् आसीत् । अतः तत्र जैन-धर्मस्य अपि उन्नतिः जाता ।
जयसिंहः पाटण-प्रदेशे ४७ वर्षाणि यावत् शासनं कृतवान् । तत्र एकः प्रसिद्धः जैनसाधुः आसीत् । तस्य नाम हेमचन्द्राचार्यः इत्यासीत् । हेमचन्द्राचार्येण सह अपि जयसिंहस्य गाढसम्बन्धः आसीत् ।
जयसिंहस्य बाल्यकाले मीनलदेवी साम्राज्यस्य शासिका आसीत् । सा स्वस्याः पुत्राय राजनीतेः शिक्षणं यच्छति स्म । मीनलदेव्याः शासने बहवः मन्त्रिणः आसन् । किन्तु तेषु द्वौ मन्त्रिणौ विश्वस्तौ आस्ताम् । तौ – शान्तु, मुञ्जाल च ।
तस्मिन् समये मालवाप्रान्तस्य राजा नरवर्मा आसीत् । नरवर्मणा पाटण-नगरं जेतुम् आक्रमणं कृतम् आसीत् । किन्तु शान्तु नामकेन मन्त्रिणा नरवर्मणे धनं दत्त्वा युद्धं निवारितम् । समयान्तरे ई. स. ११३५ तमे वर्षे जयसिंहेन मालवा-प्रान्तः अपि जितः ।
यावत्पर्यन्तं मीनलदेवी जीविता आसीत्, तावत्पर्यन्तं जयसिंहः मीनलदेव्याः सहयोगं प्राप्तवान् आसीत् । किन्तु मालवा-प्रान्तस्य विजयात् प्राग् एव मीनलदेव्याः मृत्युः अभवत् । अनन्तरं जयसिंहः शान्तु, मुञ्जाल इत्याख्ययोः द्वयोः मन्त्रिणोः साहाय्येन परामर्शेन च शासनं कृतवान् ।
शासकजीवनम्
नाडोल-प्रदेशस्य चाहमान-वंशीयाः चालुक्यवंशस्य शत्रवः आसन् । अतः जयसिंहः तस्य वंशस्य ‘आशाराज’ नामकस्य शासकोपरि प्रभुत्वं स्थापितवान् । तदनन्तरं जयसिंहेन उत्तरदिशि चाहमान-राज्ये अपि आक्रमणं कृतम् आसीत् । अन्ते तस्योपरि स्वस्य सार्वभौमत्वं स्थापितम् ।
जयसिंहेन चाहमान-राज्योपरि अपि आक्रमणं कृत्वा तद् राज्यं जितम् । किन्तु सः कुशलः नीतिज्ञः आसीत् । सः स्वस्य बलं, सेनां च सदृढीकर्तुम् इच्छति स्म । अतः सः चाहमान-राज्यस्य राज्ञा अर्णोराजेन सह तस्य पुत्र्याः विवाहम् अकारयत् । जयसिंहेन अर्णोराजाय शासितुम् एकः प्रदेशः प्रदत्तः आसीत् ।
राजसिंहः मालवा-राज्यस्य राज्ञः नरवर्मणः विरोधाय आशाराज, अर्णोराज इत्येताभ्यं साहाय्यं प्रापत् । तद्युद्धं दीर्घकालपर्यन्तम् अभवत् । अन्ते नरवर्मा राजा पराजितः जातः । नरवर्मणा इत्यनेन जयसिंहस्य बन्दीत्वं स्वीकृतम् आसीत् । किन्तु किञ्चित् समयान्तरे जयसिंहेन नरवर्मा मुक्तः कृतः ।
यशोवर्मन् इत्ययं नरवर्मणः पुत्रः आसीत् । पुनः यशोवर्मन् इत्ययं प्रतिद्रोहे युद्धम् अकरोत् । तदापि जयसिंहस्य विजयः अभवत् । यशोवर्मन् अपि जयसिंहस्य बन्दी अभवत् । यशोवर्मन् अपि किञ्चित् समयं यावत् कारागारे आसीत् । अस्य युद्धस्य विजयेन जयसिंहः अवन्तिनाथ इति उपाधिं प्राप्तवान् आसीत् । जयसिंहेन अवन्तिमण्डलं शासितुं महादेवः नियुक्तः आसीत् ।
जयसिंहेन बहूनि युद्धानि कृतानि । सिन्ध-राज्ये कश्चित् मुस्लिम् शासककल्पः शासकः आसीत् । जयसिंहेन तेन सह अपि युद्धं कृतम् । अनन्तरं जयसिंहेन बर्बरक इत्याख्येन सह अपि युद्धं कृतम् । बर्बरक इत्याख्यः अपि पराजितः जातः । तेन कारणेन जयसिंहः “बर्बरक जिश्नु” इत्युपाधिं प्राप्तवान् । बर्बरक इत्ययं गुजरात-राज्यस्य कस्याश्चित् जातेः व्यक्तिः आसीत् । बर्बरक इत्याख्यः सिद्धपुर-ग्रामस्य साधुभ्यः कष्टकायते स्म ।
जयसिंहः पुत्रहीनः आसीत् । अतः तस्य जीवनस्य अन्तिमानि वर्षाणि दुःखपूर्णानि व्यतीतानि । तस्य मृत्योः अनन्तरं तस्य पितृव्यस्य प्रपौत्रः कुमारपालः शासकत्वेन अभवत् ।
रा’खेंगार, सोरठ च
यदा जयसिंहः स्वस्य शासकत्वम् आरब्धवान् आसीत्, तदा सर्वप्रथमं तेन स्वस्य राज्यस्य स्थितिः दृढीकृता आसीत् । तदनन्तरं प्रायः ई. स. ११०९ तमवर्षपर्यन्तं जयसिंहेन गुजरात-राज्यस्य दक्षिणदिशः प्रदेशेषु स्वस्य आधिपत्यं स्थापितम् आसीत् ।
सोरठ-प्रदेशस्य राजा ग्रहरिपुः आसीत् । साम्प्रतं सोरठ इत्ययं सौराष्ट्र-प्रदेशः इति नाम्ना प्रसिद्धः अस्ति । यदा जयसिंहस्य पिता कर्णदेवः पाटण-प्रदेशस्य राजा आसीत्, तदा ग्रहरिपुः पाटण-प्रदेशस्य प्रभुत्वं स्वीकरोति स्म । किन्तु ग्रहरिपोः मृत्योरनन्तरं “रा’नवघण” इत्याख्यः सोरठ-प्रदेशस्य राजा अभवत् । सः पराक्रमी राजा आसीत् । अतः सः पाटण-प्रदेशस्य सार्वभौमत्वं स्वीकर्तुं नैच्छत् ।
जयसिंहः पुनः सोरठ-प्रदेशे स्वस्य प्रभुत्वं स्थापयितुम् इच्छति स्म । अतः तेन पाटण-प्रदेशतः गिरनार-प्रदेशं यावत् राजनीतेः चक्रव्यूहः रचितः ।
रा’नवघण इत्याख्यः प्रतापी राजा आसीत् । “सम्पूर्णगुजरात-राज्ये स्वस्य आधिपत्यं स्यात्” इति रा’नवघण इत्यस्य महेच्छा आसीत् । किन्तु तस्य मृत्योः कारणात् तस्य इच्छा पूर्णा न जाता ।
रा’नवघण इत्याख्यस्य मृत्योरनन्तरं तस्य पुत्रः रा’खेंगार इत्याख्यः तत्रत्यः राजा अभवत् । किन्तु मृत्युकाले रा’नवघण इत्याख्येन रा’खेंगार इत्यस्मात् वचनं स्वीकृतं यत् – “पाटण-प्रदेशस्य द्वारं निष्कास्य तद्द्वारं, पाषाणाः च जूनागढ-प्रदेशे नेतव्याः सन्ति” इति ।
इदानीमपि जनोक्तिः अस्ति यत् - “यदा जयसिंहः मालवा-प्रदेशाय युद्धं कुर्वन् आसीत्, तदा रा’खेंगार इत्याख्यः स्वस्य वचनपालनार्थं छलेन द्वारं, पाषाणान् च पाटण-प्रदेशतः जूनागढ-प्रदेशे नीतवान् आसीत्” ।
साम्प्रते जूनागढ-नगरे काळवा-द्वारं पाटण-प्रदेशस्य पाषाणैः निर्मितम् अस्ति, इति लोकमान्यता अस्ति । अनेन छलेन कारणेन पाटण-सोरठप्रदेशयोः शत्रुता अभवत् ।
सोरठ-प्रदेशे आक्रमणम्
समयान्तरे पाटण-सोरठप्रदेशयोः विद्वेषिता वर्धन्ती आसीत् । तेन कारणेन जयसिंहेन जूनागढ-प्रदेशे आक्रमणं कृतम् । जयसिंहस्य सैन्यम् अधिकम् आसीत् । रा’खेंगार इत्ययं सर्वाणि साधनानि नीत्वा उपरकोट-नगरस्य दुर्गं गतवान् आसीत् ।
सोरठ-प्रदेशस्य श्रेष्ठतया रक्षणं भवेत् इति विचिन्त्य रा’खेंगार-इत्यनेन उपरकोट-नगरस्य पुरातनदुर्गं विशिष्टतया निर्मापितम् आसीत् ।
उपरकोट-नगरस्य दुर्गस्य सैनिकैः अपि युद्धे बहवः प्रयासाः कृताः । किन्तु जयसिंहस्य सैन्यबलम् अधिकम् आसीत् । अतः सैनिकाः पराधीनाः अभवन् । अन्ते रा’खेंगार इत्ययं मृत्युं प्रापत् ।
कार्यक्षमता
जयसिंहः श्रेष्ठः राजा आसीत् । अपि तु सः एकः प्रभावशाली, व्यवहारकुशलः च अपि आसीत् । शासने व्यावहारिकदृष्ट्या सः अत्यन्तं चतुरः आसीत् । राज्यस्य व्यवहारे तस्य साहाय्यार्थं चतुर्णां विदुषां समूहः आसीत् ।
जयसिंहेन गुजरात-राज्यस्य आर्थिकस्थितौ, सांस्कृतिकस्थितौ च परिवर्तनं कृतम् आसीत् । तेन कारणेन गुजरात-राज्यं सम्पन्नम् अभवत् ।
साम्प्रतं गुजरातराज्ये खम्भात-पत्तनम् अस्ति । खम्भात-पत्तनं पुरा महत्त्वपूर्णः पोताश्रयः आसीत् । तत्र अन्ताराष्ट्रियः व्यापारः भवति स्म । तत्र वैदेशिकाः अपि निवसन्ति स्म । जयसिंहेन एव खम्भात-पत्तने व्यापाराय अनुमतिः प्रदत्ता आसीत् । तेन एव तस्य पोताश्रयस्य विकासः कृतः आसीत् ।
तस्मिन् काले पाटण-प्रदेशः राष्ट्रियस्तरीयं, अन्ताराष्ट्रियस्तरीयं च व्यापारकेन्द्रम् आसीत् । खम्भात-पत्तनं, भरुच-पत्तनं च मुख्यौ पोताश्रयौ आस्ताम् । अनेन प्रकारेण गुजरात-राज्याय बहूनि कार्याणि कृतानि आसन् ।
गुजरात-राज्यस्य विकासे जयसिंहस्य महद्योगदानम् आसीत् । सः गुजरात-राज्यस्य विकासाय निरन्तरं प्रयासरतः आसीत् । अनेन ज्ञायते यत् – तस्य कार्यक्षमतायाः काऽपि सीमा नासीत् ।
‘मस्जिद्’ निर्माणार्थं योगदानम्
तस्य शासनकाले तेन इस्लाम-धर्माय अपि योगदानं प्रदत्तमासीत् । तदा ‘मुहमद् आवफी’ इत्याख्यः एकः मुस्लिमलेखकः आसीत् । तेन बहवः लेखाः लिखिताः आसन् । तेन “जवामी उल् हिकयत” इति नामकं पुस्तकं रचितम् आसीत् । तस्मिन् पुस्तके ‘मुहमद् आवफी’ इत्यनेन जयसिंहस्य एकः प्रसङ्गः अपि लिखितः आसीत् । सः प्रसङ्गः अधः दत्तः अस्ति यत् –
ई. स. ११२३ तमे वर्षे ‘मुहमद् आवफी’ भारतदेशे आसीत् । तस्मिन् काले खम्भात-पत्तने एकं ‘मस्जिद्’ आसीत् । किन्तु तत्रत्यैः अन्यपूजकैः तत् ‘मस्जिद्’ दाहितम् । अनन्तरं तैः ८० मुस्लिम्-जनानां हत्या अपि कृता आसीत् ।
अयं एकः हृदयद्रावकः प्रसङ्गः आसीत् । अतः ‘मस्जिद्’ इत्यस्य केनचित् पूजकेन जयसिंहाय प्रसङ्गाधारितम् एकं काव्यं प्रेषितम् आसीत् । काव्यं पठित्वा जयसिंहः स्वयमेव खम्भात-पत्तनं गत्वा तस्य प्रसङ्गस्य सम्पूर्णविषयम् अवगतवान् । तदनन्तरं जयसिंहेन ‘मस्जिद्’ इत्यस्य पुनर्निर्माणार्थं १ लक्षं चलितमुद्राणि प्रदत्तानि । अनन्तरं ये अभियुक्ताः आसन्, तेभ्यः दण्डः अपि प्रदत्तः ।
साम्राज्यपरिमाणम्
साम्प्रतं भारतस्य अनुगुणं गुजरात-राज्यस्य उत्तरभागः, राजस्थान-राज्यस्य मारवाड-प्रान्तः, अजमेर-नगरं च, दक्षिणदिशि थाणा तः कल्याण पर्यन्तं भागः, मालवा-प्रान्ते बुन्देलखण्डः, उज्जैन-नगरं, कन्नौज, सिन्धः इत्यादयः प्रदेशाः जयसिंहस्य स्रामाज्ये आसन् । तस्य साम्राज्यं महद्विस्तृतम् आसीत् । उत्तरदिशि जोधपुर, जयपुर पर्यन्तं साम्राज्यस्य विस्तारः आसीत् ।
पश्चिमदिशि भिलसा-पर्यन्तं साम्राज्यं विस्तृतम् आसीत् । काठियावाडप्रदेशः, कच्छप्रदेशश्च तस्य साम्राज्ये सम्मिलितौ आस्ताम् । मालवा-प्रान्तेन सह पाटण-प्रान्तस्य द्वादशवर्षपर्यन्तं सङ्घर्षः अभवत् । अन्ते जयसिंहेन मालवा-प्रान्तः जितः ।
जयसिंहः युद्धेषु बहून् विजयान् प्राप्य चालुक्यसाम्राज्यं सर्वत्र अतनोत् । चालुक्यवंशस्य अन्यैः कैश्चित् अपि शासकैः एतावान् विस्तारः न कृतः आसीत् ।
रुचिः
जयसिंहः यावत् शासनं कृतवान्, तावत् तस्य विभिन्नक्षेत्रेषु अभिरुचिः आसीत् । शास्त्रचर्चायां, धर्मविषयिण्यां चर्चायाम् अपि सः संलग्नः भवति स्म ।
धार्मिकत्वम्
जयसिंहः शैवमतानुयायी आसीत् । मेरुत्तुङ्गानुसारं सः मातुः वचनेन बाहुलोड-इत्यस्य यात्रिभ्यः करमुक्तिं प्रादात् । यतः धार्मिकविषयेषु सः उदारः आसीत् । तस्य नीतिः श्रेष्ठा आसीत् । तस्य शासनकाले अधिकतमाः विद्वांसः जैनधर्मानुयायिनः आसन् । सः शैवः आसीत्, तथापि जैनानुयायिभ्यः सः पक्षपातं न करोति स्म [६]।
एकदा सः ईश्वरस्य, धर्मस्य च विषये सत्यं ज्ञातुम् ऐच्छत् । तेन अस्य विषये बहवः विद्वांसः, आचार्याः च पृष्टाः । किन्तु हेमचन्द्राचार्यस्य उत्तरेण जयसिंहः प्रभावितः अभवत् । जयसिंहः इस्लाम-धर्माय अपि उदारः एव आसीत् ।
जयसिंहेन सिद्धपुर-ग्रामे रूद्रमहालय-नामकं मन्दिरं निर्मापितम् आसीत्[७] । इदं मन्दिरं जयसिंहेन निर्मापितेषु मन्दिरेषु मुख्यम् अस्ति । तदनन्तरं सः एकां सरसीम् (Pond) अपि निर्मापितवान् आसीत् । तस्मिन् सरस्यां सहस्रशिवलिङ्गानि सन्ति । तस्याः सरस्याः समीपे जयसिंहेन एकः कीर्तिस्तम्भः अपि निर्मापितः । जयसिंहेन सरस्वतीनद्याः तटे अपि भगवतः नारायणस्य विष्णोः वा दशावतार-मन्दिरम् अपि निर्मापितम् आसीत् ।
शास्त्रप्रेमी
जयसिंहः शास्त्रप्रेमी आसीत् । शास्त्रे अपि तस्याभिरुचिः आसीत् । कविभ्यः, विद्वद्भ्यः च जयसिंहेन गुजरात-राज्ये आश्रयः प्रदत्तः आसीत् । तेन कारणेन गुजरात-राज्यं शिक्षणस्य, साहित्यस्य च केन्द्रम् अभवत् ।
तस्य शासनकाले नैके कवयः, साहित्यकाराः च अभवन् । तेषु – रामचन्द्रः, आचार्य जयमङ्गलः, यशःचन्द्रः, वर्धमानः इत्यादयः उल्लेखनीयाः सन्ति । श्रीपालः अपि विद्वान् आसीत् । जयसिंहेन श्रीपालाय “कवीन्द्र” इत्युपाधिः प्रदत्तः । जयसिंहः श्रीपालं भ्राता इव मन्यते स्म ।
किन्तु एतेभ्यः विद्वद्भ्यः अपि विशिष्टः अपरः विद्वान् आसीत् । हेमचन्द्रः तस्य नाम आसीत् [८]। हेमचन्द्रः जयसिंहस्य प्रियः आसीत् । हेमचन्द्रस्य प्रतिभा बहुमुखी आसीत् । हेमचन्द्रः व्याकरणाचार्यः आसीत् । अतः हेमन्द्रेण स्वस्य प्रसिद्धे “सिद्धहेमचन्द्रशब्दानुशासनम्” इति नामके व्याकरणग्रन्थे अपि जयसिंहस्य “सिद्ध” इति पदं निवेशितम् अस्ति ।
मृत्युः
ई. स. ११४३ तमे वर्षे जयसिंहस्य मृत्युः अभवत् [९]। तस्य मृत्योः अनन्तरं १८ दिनानि यावत् पाटण-प्रदेशस्य स्थितिः असमीचीना आसीत् । ततः परं जयसिंहस्य पितृव्यस्य प्रपोत्रः कुमारपालः तत्रत्यः राजा अभवत् । तदाऽरभ्य कुमारपालेन शासनं कृतम् ।


text:
Wednesday, November 26, 2008
मुंबय्यां विस्फोटाः
अधुना वाचिकं यत् भारते, मुंबईनगरे स्फोटक-विस्फोटाः प्रचल्यमानाः सन्ति। युगपत् विभिन्नस्थलेषु कुहृदयैः कारितम्। आबालवृद्धाः स्वर्गम् प्रेषिताः। वार्तां प्राप्य, दुःखकथाः श्रुत्वा, चित्राणि दृष्ट्वा आर्द्रहृदयाः वयम्। किमर्थं एते अवराः मूढ-मतयः स्फोटक-हस्ताः आर्त-जनकाः सामान्य-पौर-हननाः नरक-गन्तारः एवम् आचरन्तीति आ-जीवन-कादम्बिनी कदापि न अवगम्यते। क्लैब्यमिदम्। देवः प्रार्थनीयः। किन्तु अभिमुखम् एव स्थातव्यं, न तु पलायनीयम्। सङ्घौ शक्तिः कलियुगे इति सूक्तिः। एतेषां मलकीटानां सङ्घानां परिणामः तु अनुभूयते। कदा वा वयं सर्वे धर्मरक्षणे समाजसेवायां संलग्नाः भवेम? कदा वा बद्धकटाः हस्ताहस्ति एकदृष्ट्या -- पर्याप्तम् -- इति क्रोशेण उत्तिष्ठेम?
Thursday, November 20, 2008
अष्टपद! क्व गतः?
चन्द्रगमनात् आकाशगमनात् वा देशस्य ख्याति-वृद्धिः भवेत्। कदापि अनपेक्षितं अपि भवेत्। यू-एस्-देशात् मासारम्भे यानं ISS-प्रति गतम्। तदा ज्ञान-वृद्ध्यर्थं अष्टपद-द्वयं अपि नीतम्। अष्टपदेन किं आकाशे जीवितुं शक्यते? किं तत्र जालं अपि निर्मातुं शक्यते इति द्वौ प्रश्नौ। किन्तु, यदा भूलोकः प्राप्तः, अभिज्ञातं यत् एकः षट्पदः अदृष्टं गतः। कदा, कुत्र, कथं इत्यादयः प्रश्नाः उदभवन्। तथापि, अवशिष्ट-अष्टपदेन किं जीव्यते? जालं किं मञ्जूषायां वर्तते? उत्तरे केनापि न उच्येते! द्वाभ्यां प्रश्नाभ्यां यानम् आकाशं गतं, पञ्च प्रश्नेभ्यः निवर्तितम्!
अहो! समासः बाधते
नामरामायणं लोके विश्रुतम्। शुद्धब्रह्मपरात्पर राम! इति आरभ्यते। रामसम्बोधनपदानि सर्वाणि, तेभ्यः रामायणस्य पुनर्कथनं च। सर्वाणि अपि सम्बोधनपदानि समस्तपदानि च। अतः केनचित् भागेन समासः अभ्यस्तः। तत किञ्चित् नाम -- विश्वामित्रप्रियधन राम -- इति। यत्र अनुवादः कृतः, तत्र -- रामस्य प्रियतमं धनं -- इति भावः। किन्तु व्याकरण-दृष्ट्या कथं एवं साधयेत् इति शङ्का जाता। यतः, धनं नपुंसकलिङ्गपदम्। रामः तु पुरुषः। तदा, केनचित् मित्रेण पञ्चषाः नानार्थाः कल्पिताः। मित्रेण तदा बोधितं -- इतः एव समास-सौन्दर्यम्, इतः एव समास-बाधा च -- इति। अहो तथ्यमिदम्।
Monday, November 17, 2008
परमहंसः
श्रेष्ठतराः सन्न्यासिनः परमहंसाः इति कथ्यते। हंस-लक्षणं विवेचनम्। तत् यथा अस्मिन् श्लोके निर्दिष्टम् --
हंसस्य चोर्ध्व-गमने गतिर्भवति निश्चला।
तत्त्वाऽतत्त्व-विवेकोऽस्ति जल-दुग्ध-विभागवत्॥
अज्ञान-ज्ञानयोस्तत्त्वं विेवेचयति हंसकः। (शिवपुराणे १५।१०)
हंसस्य चोर्ध्व-गमने गतिर्भवति निश्चला।
तत्त्वाऽतत्त्व-विवेकोऽस्ति जल-दुग्ध-विभागवत्॥
अज्ञान-ज्ञानयोस्तत्त्वं विेवेचयति हंसकः। (शिवपुराणे १५।१०)
आह्वान-पत्रिकायां मङ्गल-श्लोकः
शुभावसरेषु अवश्यं संस्कृतेनापि आह्वान-पत्रिकाः प्रेषणीयाः। शीर्षकं मङ्गल-पूर्वकं भवतु इति परम्परा। संस्कृतं देवभाषा, अतः संस्कृतेन लिखिता पत्रिका मङ्गल-पत्रिका एव ... न केवलं शीर्षके! तथाऽपि श्लोकयुगलं सरलसंस्कृतेन --
मङ्गल-ध्वनि-गानश्च बभूव बहु सर्वतः।
वाद्य-ध्वनिरभूद् रम्यो सर्वानन्द-प्रवर्धनः॥
मङ्गल-ध्वनि-गानश्च बभूव बहु सर्वतः।
वाद्य-ध्वनिरभूद् रम्यो सर्वानन्द-प्रवर्धनः॥
Friday, November 14, 2008
गायत्र्याः अर्थः -- मन्त्रदीपिकायाम्
(पाठद्वयस्य मिश्रणं कृतम्। अन्तिम-वाक्यार्थ-भेदत्वात् द्वेऽपि दीयेते)
तत् ब्रह्म परमं नित्यं ध्येयं यत् सूर्यमण्डले।
सवितुः सकलोत्पत्ति-स्थिति-संहार-कारिणः॥
वरेण्यं आश्रयणीयं यदाधारं इदं जगत्।
भर्गस्य साक्षात्कारेण विद्या तत्-कार्य-दाहकम्॥
देवस्य ज्ञान-रूपस्य स्वानन्दात् क्रीडतोऽपि वा।
धीमह्यहं स एवेति तेनैवाभेद-सिद्धये॥
धियोऽन्तःकरणे वृत्तीः प्रत्यक् प्रवण-चारिणीः।
य इत्यरूपं अव्यक्तं सत्य-ज्ञानादि-लक्षणम्।
नोऽस्माकं बहुधाध्यस्तभेदेनानेक-देहिनाम्।
प्रचोदयात् प्रेरयितुः सत्य-ज्ञानादि-लक्षणम् ॥
प्रचोदयात् प्रेरयितुं प्रार्थनीयं विधीयते॥
तत् ब्रह्म परमं नित्यं ध्येयं यत् सूर्यमण्डले।
सवितुः सकलोत्पत्ति-स्थिति-संहार-कारिणः॥
वरेण्यं आश्रयणीयं यदाधारं इदं जगत्।
भर्गस्य साक्षात्कारेण विद्या तत्-कार्य-दाहकम्॥
देवस्य ज्ञान-रूपस्य स्वानन्दात् क्रीडतोऽपि वा।
धीमह्यहं स एवेति तेनैवाभेद-सिद्धये॥
धियोऽन्तःकरणे वृत्तीः प्रत्यक् प्रवण-चारिणीः।
य इत्यरूपं अव्यक्तं सत्य-ज्ञानादि-लक्षणम्।
नोऽस्माकं बहुधाध्यस्तभेदेनानेक-देहिनाम्।
प्रचोदयात् प्रेरयितुः सत्य-ज्ञानादि-लक्षणम् ॥
प्रचोदयात् प्रेरयितुं प्रार्थनीयं विधीयते॥
गायत्र्याः अर्थः -- लघु
विश्वामित्रेण --
देवस्य सवितुस्तस्य धियो यो नः प्रचोदयात्।
भर्गो वरेण्यं तद्ब्रह्म धीमहीत्यर्थ उच्यते॥
अगस्त्येन --
यो देवः सविताऽस्माकं धियो धर्मादिगोचरः।
प्रेरयेत् तस्य यद्भर्गः तद्वरेण्यं उपास्महे॥
मन्त्रदीपिकायाम् --
देवस्य सवितुस्तेजो वरेण्यं भर्गसंज्ञितम्।
ध्यायेमहीति शब्दोक्तौ धीमहीत्यर्थ उच्यते॥
देवस्य सवितुस्तस्य धियो यो नः प्रचोदयात्।
भर्गो वरेण्यं तद्ब्रह्म धीमहीत्यर्थ उच्यते॥
अगस्त्येन --
यो देवः सविताऽस्माकं धियो धर्मादिगोचरः।
प्रेरयेत् तस्य यद्भर्गः तद्वरेण्यं उपास्महे॥
मन्त्रदीपिकायाम् --
देवस्य सवितुस्तेजो वरेण्यं भर्गसंज्ञितम्।
ध्यायेमहीति शब्दोक्तौ धीमहीत्यर्थ उच्यते॥
गायत्र्याः अर्थः -- वैद्यनाथदीक्षितेन
सवितुः सर्वजगतः प्रसवितुः जगत्कारणस्य देवस्य द्योतनस्वभावस्य स्वयं प्रकाशचिदेकरसस्य वरेण्यं वरणीयं सर्वैः प्रार्थनीयं सुखैकतानरूपं सर्वैः सुखस्यैव प्रार्थनीयत्वात्। भर्गः भ्रस्जदाहे प्रकृतिप्राकृतलक्षणसंसारस्य दाहकं यः धियः धी-वृत्तीः प्रचोदयात् सदा प्रेरयति। तस्य बुध्यादि-प्रेरकस्य सवितुः देवस्य वरेण्यं परमानन्दैकरसं भर्गः सकारान्तः संसारदाहकं निर्गुणं धीमहि ध्यायामः इति।
गायत्र्याः अर्थः -- निरुक्तभाष्ये
यद्ब्रह्म नित्यं हृदि सन्निविष्टं
मां प्रेरयेत् तिष्ठति नः सुबुद्धिः।
भर्गस्तदाख्यं भजनीयं एतत्
ध्यायामि नित्यं रविमण्डलस्थम्॥
देवस्य सवितुर्मध्ये यो भर्गो नो धियः स्वयम्।
प्रचोदयात् तत्वरेण्यं धीमहीत्यन्वयक्रमः॥
द्युस्थानात् द्योतनाद्वाऽपि भानुर्देव उदाहृतः।
जगत्प्रसव-हेतुत्वात् स एव सविता भवेत्॥
तत्सम्बन्धी च यो भर्गः पापानां भञ्जकत्वतः।
अस्माकं कार्यविषये बुद्धीः प्रेरयतीह यः॥
तद्ब्रह्म प्रार्थनीयं स्याद्वरणीयं उपास्महे।
ध्येयः सदा सवितृ-मण्डल-मध्यवर्ती
नारायणः सरसिजासन-सन्निविष्टः।
केयूरवान् मकरकुण्डलवान् किरीटी
हारी हिरण्मय-वपुर्धृत-शङ्खचक्रः॥
मां प्रेरयेत् तिष्ठति नः सुबुद्धिः।
भर्गस्तदाख्यं भजनीयं एतत्
ध्यायामि नित्यं रविमण्डलस्थम्॥
देवस्य सवितुर्मध्ये यो भर्गो नो धियः स्वयम्।
प्रचोदयात् तत्वरेण्यं धीमहीत्यन्वयक्रमः॥
द्युस्थानात् द्योतनाद्वाऽपि भानुर्देव उदाहृतः।
जगत्प्रसव-हेतुत्वात् स एव सविता भवेत्॥
तत्सम्बन्धी च यो भर्गः पापानां भञ्जकत्वतः।
अस्माकं कार्यविषये बुद्धीः प्रेरयतीह यः॥
तद्ब्रह्म प्रार्थनीयं स्याद्वरणीयं उपास्महे।
ध्येयः सदा सवितृ-मण्डल-मध्यवर्ती
नारायणः सरसिजासन-सन्निविष्टः।
केयूरवान् मकरकुण्डलवान् किरीटी
हारी हिरण्मय-वपुर्धृत-शङ्खचक्रः॥
Tuesday, November 11, 2008
बलवन्तं प्रार्थयामहे
ईश्वरः किमर्थं प्रार्थ्यते इति पृष्टे सति, केषाञ्चन मतं यत् सः बलतरः इति। निर्धनिकः धनलाभाय धनवन्तं एव प्रार्थयते, न तु अपरं निरुपायम् इति न्यायेन। यतः, अपरः निर्बलः कथम् अस्मान् रक्षेत्।
Monday, November 10, 2008
मन्त्रश्लोकः
भारतगमने, सदा देवालय-अटनं क्रियते। तथा एकदा प्रसिद्धं हनुमतः क्षेत्रं गतः। भक्ताः स्वाकाङ्क्षां पत्रे सम्यक् लिखित्वा, नालिकेरसहितं रज्जुना बद्ध्वा आकाङ्क्षा-वरार्थं प्रार्थयन्ते। तदा रामायणस्य कस्यचन मन्त्रश्लोकस्य उच्चारणं करणीयम् इति प्रक्रिया। तत्तु भित्तौ आङ्ग्ललिप्या मुद्रितम्। न तु लिप्यान्तरेण! दीर्घता कुत्र, महाप्राणता कुत्र इति कथं वा ज्ञातव्यम्? अर्चके पृष्टे सति, न कोऽपि लाभः। इदानीं लेश-मात्रेण संस्कृत-ज्ञानेन स्पष्टं भवति। अपि च, अनन्तरं देवनागरीलिप्या मुद्रिते ग्रन्थेऽपि श्लोकः लब्धः।
त्वम् अस्मिन् कार्य-निर्योगे प्रमाणं हरि-सत्तम!।
हनुमन्! यत्नं आस्थाय दुःख-क्षय-करो भव॥
एवं सीता, हनुमते स्व-चूडामणिं दत्त्वा, उपदिशति। अतः सकल-कार्य-सिद्ध्यर्थं भक्ताः मन्त्रत्वेन जपन्ति।
त्वम् अस्मिन् कार्य-निर्योगे प्रमाणं हरि-सत्तम!।
हनुमन्! यत्नं आस्थाय दुःख-क्षय-करो भव॥
एवं सीता, हनुमते स्व-चूडामणिं दत्त्वा, उपदिशति। अतः सकल-कार्य-सिद्ध्यर्थं भक्ताः मन्त्रत्वेन जपन्ति।
समत्वम् -- गीता
गीतायाः ख्यातोक्तिः -- समत्वं योग उच्यते (२।४८)। तथैव सा पुनर्वदति -- समः सङ्ग-विवर्जितः (१२।१८)। भाष्ये ज्ञानेश्वरः उदाहरति --
य आत्मानं रोपयति यः शस्त्रेण च्छिनत्ति च।
उभयोः सदृशीं छायां यथा वृक्षः प्रयच्छति॥१२।१९९
वृक्षः सर्वेभ्यः छायां प्रयच्छति, शीतलत्वं प्रयच्छति, पक्षपातं विना। ते वृक्षस्य आरोपनं किं कृतवन्तः इति अचिन्तयित्वा। आरोपनं नाम बीज-वपनं, सेचनम् इत्यादीनि। तथैव छायास्थः किं शस्त्रेण छिनत्ति इति अचिन्तयित्वा। तथा वयमपि सर्वेभ्यः संस्कृतं प्रयच्छामः।
नाम, केचन संस्कृतभारती-द्वारा किञ्चित् पठित्वा, द्रोहिणः भविष्यन्ति। भवतु। दोषारोपणं अपि ते संस्कृतेन यथा कुर्युः तथा प्रयतामहे। अपि च, स्मरणीयं -- अहिंसा परमो धर्मः -- इत्यस्याः उक्तेः पूरणं -- धर्महिंसा तथैव च -- इति।
य आत्मानं रोपयति यः शस्त्रेण च्छिनत्ति च।
उभयोः सदृशीं छायां यथा वृक्षः प्रयच्छति॥१२।१९९
वृक्षः सर्वेभ्यः छायां प्रयच्छति, शीतलत्वं प्रयच्छति, पक्षपातं विना। ते वृक्षस्य आरोपनं किं कृतवन्तः इति अचिन्तयित्वा। आरोपनं नाम बीज-वपनं, सेचनम् इत्यादीनि। तथैव छायास्थः किं शस्त्रेण छिनत्ति इति अचिन्तयित्वा। तथा वयमपि सर्वेभ्यः संस्कृतं प्रयच्छामः।
नाम, केचन संस्कृतभारती-द्वारा किञ्चित् पठित्वा, द्रोहिणः भविष्यन्ति। भवतु। दोषारोपणं अपि ते संस्कृतेन यथा कुर्युः तथा प्रयतामहे। अपि च, स्मरणीयं -- अहिंसा परमो धर्मः -- इत्यस्याः उक्तेः पूरणं -- धर्महिंसा तथैव च -- इति।
Sunday, November 09, 2008
विवाह-पत्रिका -- उदाहरणं ३
स्वस्ति श्रीचान्द्रमानेन (अमुक)नामसंवत्सरे (अमुक)तिथौ (अमुक) वासरे dd-mm-yy रात्रौ hh:mm समये सुमुहूर्ते देवाग्निद्विजसन्निधौ ... सह विवाह-शुभ-महोत्सवः भविष्यतीति महद्भिः सुनिश्चितम्। शुभेऽस्मिन् प्रसङ्गे भवन्तः सकुटुम्ब-बन्धु-मित्र-समेताः समागत्य वधूवरौ स्वीयामोघ-शुभाशीर्भिः अभिनन्द्य अस्मान् प्रमोदयन्तु।
स्थानम् -- ...
स्थानम् -- ...
विवाह-पत्रिका -- उदाहरणं २
स्वस्तिश्री (अमुक)संवत्सरस्य (अमुक) मासे (अमुक) दिने (अमुक) पक्षे (अमुकस्मिन्) तिथौ (dd-mm-yyyy तमे दिनाङ्के) (अमुक) वासरे (अमुक) अह्णे hh:mm वादने (अमुक) लग्ने सुमुहूर्ते ... इत्यनयोः विवाह-महोत्सवः गुरुजनैः श्रीकुलदेवतानुग्रहेण निश्चितः। ... प्रचलिष्यमाणे अतिथिसत्कार-कार्यक्रमे भवन्तः सकुटुम्बं समुपस्थाय वधूवरौ आशीर्भिः अनुगृह्णन्तु इति सप्रश्रयं प्रार्थयामहे।
विवाह-पत्रिका -- उदाहरणं १
श्रीमद्भ्यः (अमुकेभ्यः) सन्तु नमांसि भूयांसि / सन्त्वाशिषः। उभयकुशलोपरि।
स्वस्ति श्रीयुत (अमुक) नाम संवत्सरे (एवं अयने, मासे, पक्षे, तिथौ, नक्षत्रे, योगे) शुभतिथौ (dd-mm-yyyy) प्रातः (hh:mm घण्टायाः परं hh:mm घण्टायाः पूर्वं) (अमुक) लग्ने कन्यका-प्रदानं कर्तुं शुभ-मुहूर्तः सर्व-शक्तेः ईश्वरस्य कृपां पुरस्कृत्य श्री-भूषित जगद्गुरु शङ्कराचार्य-वर्याणां परिपूर्णाज्ञाऽनुग्रह पुरस्सरं महद्भिः निश्चितोऽस्ति। अयं च शुभमुहूर्तः (अमुक) क्षेत्रे (एवं मण्डपे) प्रचलिष्यति। तदनुग्रहाय श्रीमन्तः सपरिवाराः समेत्य शुभ-मुहूर्तं सम्यक् निर्वर्त्य दम्पती अनुगृह्य आशीभिर्योजयन्तु इति सप्रश्रयम् अभ्यर्थये।
स्वस्ति श्रीयुत (अमुक) नाम संवत्सरे (एवं अयने, मासे, पक्षे, तिथौ, नक्षत्रे, योगे) शुभतिथौ (dd-mm-yyyy) प्रातः (hh:mm घण्टायाः परं hh:mm घण्टायाः पूर्वं) (अमुक) लग्ने कन्यका-प्रदानं कर्तुं शुभ-मुहूर्तः सर्व-शक्तेः ईश्वरस्य कृपां पुरस्कृत्य श्री-भूषित जगद्गुरु शङ्कराचार्य-वर्याणां परिपूर्णाज्ञाऽनुग्रह पुरस्सरं महद्भिः निश्चितोऽस्ति। अयं च शुभमुहूर्तः (अमुक) क्षेत्रे (एवं मण्डपे) प्रचलिष्यति। तदनुग्रहाय श्रीमन्तः सपरिवाराः समेत्य शुभ-मुहूर्तं सम्यक् निर्वर्त्य दम्पती अनुगृह्य आशीभिर्योजयन्तु इति सप्रश्रयम् अभ्यर्थये।
विवाह-आह्वान-पत्रिका
वयं सर्वे संस्कृतानुरागिणः षोडशसंस्कारान्, अन्यानि शुभ-कार्याणि च आचरामः। तदा तु संस्कृत-मित्रेभ्यः आह्वान-पत्रिकां संस्कृतेन अपि प्रेषयामः। न्यूनातिन्यूनं विवाह-समये। तदा, मङ्गल-श्लोकः कः वा स्थाप्यते पत्रिकायाम्? द्वित्राः श्लोकाः --
शिव-पार्वत्योः --
पाणि-ग्रहे पर्वत-राज-पुत्र्याः पादाम्बुजं पाणि-सरोरुहाभ्याम्।
अश्मानं आरोपयतः स्मरारेः मन्दस्मितं मङ्गलं आतनोतु॥
सीता-रामयोः --
जानक्याः कमलामलाञ्जलिपुटे याः पद्मरागायिताः।
न्यस्ता राघव-मस्तके च विलसत्कुन्दप्रसूनायिताः।
ग्रस्ताः श्यामल-काय-कान्ति-कलिता या इन्द्र-नीलायिताः।
मुक्तास्ताः शुभदा भवन्तु भवतां श्रीराम-वैवाहिकाः॥
शिवपुराणात् --
तदानीं दिव्य-नार्यश्च षोडशारं समाययुः।
तौ दम्पती च संद्रष्टुं महादर-पुरःसरम्॥५०-२१
पुनः सीत-रामयोः --
स्वयंवरे किल प्राप्ता त्वं अनेन यशस्विना।
राघवेनेति मे सीते कथा श्रुतिं उपागता॥ रामायणे अयो॰ ११८।२४
वेदात् --
गृभ्णामि॑ ते सौभग॒त्वाय॒ हस्तं॒ मया॒ पत्या॑ ज॒रद॑ष्टि॒र्यथासः॑।
भगो॑ अर्य॒मा स॑वि॒ता पुरं॑धि॒र्मह्यं॑ त्वादु॒र्गार्ह॑पत्याय देवाः॥ (ऋ॰१०।८५।३६)
शिव-पार्वत्योः --
पाणि-ग्रहे पर्वत-राज-पुत्र्याः पादाम्बुजं पाणि-सरोरुहाभ्याम्।
अश्मानं आरोपयतः स्मरारेः मन्दस्मितं मङ्गलं आतनोतु॥
सीता-रामयोः --
जानक्याः कमलामलाञ्जलिपुटे याः पद्मरागायिताः।
न्यस्ता राघव-मस्तके च विलसत्कुन्दप्रसूनायिताः।
ग्रस्ताः श्यामल-काय-कान्ति-कलिता या इन्द्र-नीलायिताः।
मुक्तास्ताः शुभदा भवन्तु भवतां श्रीराम-वैवाहिकाः॥
शिवपुराणात् --
तदानीं दिव्य-नार्यश्च षोडशारं समाययुः।
तौ दम्पती च संद्रष्टुं महादर-पुरःसरम्॥५०-२१
पुनः सीत-रामयोः --
स्वयंवरे किल प्राप्ता त्वं अनेन यशस्विना।
राघवेनेति मे सीते कथा श्रुतिं उपागता॥ रामायणे अयो॰ ११८।२४
वेदात् --
गृभ्णामि॑ ते सौभग॒त्वाय॒ हस्तं॒ मया॒ पत्या॑ ज॒रद॑ष्टि॒र्यथासः॑।
भगो॑ अर्य॒मा स॑वि॒ता पुरं॑धि॒र्मह्यं॑ त्वादु॒र्गार्ह॑पत्याय देवाः॥ (ऋ॰१०।८५।३६)
Subscribe to: Posts (Atom)


text:
परिच्छेदः १
नन्वनेकप्राणिजीवगुणविशिष्टब्रह्मविषयकं ब्रह्मोपासनं विधीयते यथारण्याद्यनेकवृक्षविशिष्टं तत्र
व्यष्टिसमष्टिभेदेन एकानेकत्वं प्रतीयते तथैव ब्रह्मणि अनेकत्वप्रतीतेः
"एकमेवाद्वितीयं ब्रह्मै" त्यादिश्रुतिविरोधः स्यादिति चेन्न अत्र श्रुतिसमन्वये
अखण्डसच्चिदानन्दस्वरूपत्वप्रतिपादनात्संसर्गविशिष्टाद्यनर्थासम्भवस्यैव ब्रह्मणि पर्यवसितत्वात् ।
ननु सत्यादिपदानामनेकलक्षणत्वात्तेषां ब्रह्मलक्षणाङ्गीकारे बहुत्वं स्यादिति चेन्न ।
एकब्रह्मतात्पर्यप्रतिपादकत्वेन अखण्डैकब्रह्मबोधकत्वात् ॥
तथाचोक्तमाचार्येः श्रुतिस्तात्पर्यदृष्ट्या भागत्यागलक्षणया ब्रह्म बोधयति ननु वेदांतानां
कर्त्तुदेवतादिप्रतिपादकविधिसापेक्षत्वेनार्थवादत्वं कथं न स्यादिति
चेन्न अपूर्वार्थप्रतिपादकत्वेन सापेक्षत्वाभावात्परम पुरुषार्थतायाः परब्रह्मप्रकरणस्थत्वाच्च ।
विधिरहितानामपि तेषां तात्पर्येण परिपूर्णब्रह्माखण्डैकत्वप्रतिपादितान्वितार्थे शक्तिग्रहादपि
वेदानतानां विध्यपेक्षितत्वं नास्ति प्रकरणान्तरसिद्धत्वेन
तत्प्रतिपादितप्रमेयानां न संभवति स्वप्रकरणस्थत्वेन प्राधान्यात् ।
अपूर्वप्रतिपादकत्वेन च सापेक्षत्वाभावात् केवलान्वयित्वे शक्तिग्रहदर्शनात् ।
तस्मान्न क्रियापरा वेदांताः । रज्जुरियं नायं सर्प इति सिद्धबोधेनापि दुःखनिवृत्तिदर्शनात् ।
ननु वेदान्तेभ्यो ब्रह्मसिद्धिमिच्छतां वृत्तिकाराणां भर्त्तुप्रपञ्चादीनामुपासीत ध्यायीत इत्याद्युपासनाविधीनां
विषयतया वेदान्तबोधकानामुपासनाबोधकत्वेन कथं स्वार्थसिद्धिरिति
चेन्न सर्वसाक्षितया नित्यचिद्रूपपरिपूर्णब्रह्मातिरिक्तवस्त्वभावान्मुख्याद्वैत एव वेदान्तमहावाक्यानां
तात्पर्यात्सर्वतत्त्वज्ञानामपि तत्रैव संमतत्वाच्च ।
उपासनापरत्वे हि गौणत्वमनर्थत्वं
च स्याद्वेदान्तानान्तच्चानिष्टं सर्वविवेकिनाम् ।
तथाचोक्तं सर्वतत्त्वविच्छ्रेष्ठवार्तिककारैः । "भावनाजं फलं यत्स्यात् यच्च स्यात्कर्मणः फलम् ॥
न तत्स्थायीति मन्तव्यं परस्त्रीगमनं यथा ॥"
तस्मान्नोपासनाबोधकत्वमपि मुख्यत्वेन वेदान्तानाम् ।
ज्ञानस्य वस्त्वधीनत्वादपि तथाहि ।
Translation - भाषांतर
N/A


text:
A new priority area of performance research and experiential learning.Spiritual resources development encompasses the grossest level of the material world and the subtlest level of the spiritual expanse.Resource enhancement for product and performance ,no doubt,meets the demands of the corporate requirements.But what about making of man as a culturally refined being?What values and meanings constitute the inner being of man? This, in short, is SRD:360degree resourcefulness.
Sunday, September 14, 2014
Sunday, July 24, 2011
Saturday, June 25, 2011
Seeking from Within: (06.07) Guru's Grace - Varahi Virya Nandita
Thursday, July 8, 2010
Divine Response.
प्रणामपूर्वकन्चादौ भवते विदुषे मया । किञ्चिन्निरूप्यते चात्र मन्त्र-सूत्रविचारणे ।।
मन्त्रो नित्यो'पौरुषेयो'थवा परेशकल्पितः ।यो वै वेदेषु संख्यातो भारतात्मेव संस्थितः ।।
सूत्राणि पुनरुक्तानि महर्षिमुनिकोविदैः । वेदानुसारि तत्सर्वं संप्रदायनिबन्धनं ।।
पातञ्जलेषु सूत्रेषु प्रोक्तेषु तन्महर्षिणा । वाचकः प्रणवस्तस्य चेति सूत्रम् इहोद्धृतं ।।
पौरुषेयाणि सूत्राणि साद्यन्तानीति शास्त्रतः । वेदार्थवर्त्मगामित्वादनवद्यमि
मन्त्रेषु सूत्ररूपत्वम् क्वचिद्भवति वा न वा । प्रसिद्ध लक्षणान्मात्र- मनवद्यं हि शिष्यते ।।
परं शास्त्रं लोकहितं चिकित्सन्तो'मला बुधाः । वेदादिदोहनेनैव रचयन्ति विचक्षणम् ।।
मन्त्रे च सूत्रके चैव मननं दिव्यमाहितम् । सूत्रवन्मन्त्र इति वा मन्त्रवत्सूत्रमित्युत ।।
माहेश्वराणि सूत्राणि दिव्यानीति न संशयः । स्थाणोः श्मशाननिलये डमरूत्थानि तानि वै ।। शब्दव्याकरणं तस्माज्जगद्व्याकरणं यतः । प्रपन्चोपशमः शब्दे प्रपञ्चो यदि लीयते ।।
वाग्योगो'सौ चागमिनां शैवशाक्तमते तथा । सूत्राणाम् तेन मन्त्रत्वं शब्दब्रह्मावगाहिनाम् ।।
सप्रश्रयबहुमानं भवदीय एव
सुरेन्द्रः ।
The inspiration was:
नमांसि
"यो वेदादौ स्वर: प्रोक्तो " इति यो मन्त्र: सैव पातञ्जले सूत्रे सुत्ररूपेण अवतारित: तस्य वाचक: प्रणवेति । एवं प्राप्तं सुत्रत्वं मन्त्रस्य। ये खलु सूत्रा ते सर्वे मन्त्रा: इति "सूत्रवत् मन्त्र:। मन्त्रवत्सूत्रं" इति नूतनं सूत्रं समुद्घाटितं मन्ये।
यद्दृष्ट्या माहेश्वरसूत्रेषु न केवलं व्याकरणम् व्याकृतं अपि च प्रपञ्चस्य अव्याकरणम् अर्थात् प्रपञ्चलयविधानं मन्त्रशास्त्रप्रसिद्धं निगूढं निहितं इति ज्ञातुं शक्यं ।अत: माहेश्वरसूत्राणां न मन्त्रतुल्यत्वं किन्तु मन्त्रत्वमेव सिद्धं इति शं।
धन्योस्मि।