text:
षष्ठोऽध्यायः
Technical Details
षष्ठोऽध्यायः
प्रथमः पादः.....
..............र्वौदारिकम्। अतस्तुत्पूर्वम्। ततो वेदनास्मृत्युपस्थानं द्वाभ्यां स्थूलतरं वेदनास्कन्धवत्। ततः चित्तस्मृत्युपस्थानं रूपादिप्रतिविज्ञप्तिस्वाभाव्यात्सुलक्षम्। धर्मास्तु संज्ञाचेतनाद्या संप्रयुक्ताः, प्राप्त्यादयः विप्रयुक्ताः, संस्कृताश्च परमसूक्ष्मास्तस्मादन्ते धर्मस्मृत्युपस्थानम्। अत एवोत्पत्तिक्रमोपि तथैव।
प्रायेण हि सत्त्वाः रूपाद्युपभोगरतत्वात् मोक्षविमुखा भवन्ति वेदनाभिनन्दित्वात्, सा चाभिनन्दना चित्तस्यादान्तत्वात्। तच्चादान्तत्वं रागादिभिः। श्रद्धादिभिश्च दान्तत्वं भवति।
चतुष्ट्वमपि चतुर्विपर्यासप्रतिपक्षत्वात्। अशुचौ शुचिसंज्ञाविपर्यासप्रतिपक्षो हि कायपरीक्षा। दुःखे सुखसंज्ञाविपर्यासप्रतिपक्षो वेदनापरीक्षा। अनित्ये नित्यसंज्ञाविपर्यासप्रतिपक्षश्चित्तपरीक्षा, चित्तस्य लघुपरिवर्तित्वात्। अनात्मन्यात्मसंज्ञाविपर्यासप्रतिपक्षो धर्मपरीक्षा। धर्मस्मृत्युपस्थानस्य वैचित्र्यादेकात्मसंज्ञाविपर्यासो निवर्तते। ‘आदि’शब्दाच्चतुराहारपञ्चस्कन्धप्रतिपक्षत्वाद्यथायोगम्॥
स तदानीं योगाचारः
[384] समस्तालम्बिनान्त्येन तान्वेत्य(त्त्य)ध्रुवतादिभिः।
सम्भिन्नालम्बनं हि धर्मस्मृत्युपस्थानं त्रिचतुष्पञ्चस्कन्धालम्बनत्वात्। पञ्चस्कन्धालम्बनमेव तु सामान्यालम्बनमिति निर्दिश्यते। तेन तु चत्वार्यपि स्मृत्युपस्थानान्यभिसमस्यानित्यतो दुःखतः शून्यतोऽनात्मतश्चेति चतुर्भिराकारैः प्रत्यवेक्षते। ततः पुनर्योगी कायं परमाणुसंघातक्षणसन्ताना(न)भेदेन प्रभिद्य परमाणुशः क्षणशश्च निरीक्षते। कललादीनां वा बीजाद्यशुध्य(च्य)ङ्गाणि(नि) पृथङ्मिश्रीभूतानि च योगी रूपानि(णि) निमित्तेषु पश्यति। तदूर्ध्वं तस्यानित्यत्वादिभिः सामान्यलक्षणेन यथायोगं सर्वधर्मकजातीयत्वाधिमोक्षे सत्यहंकारममकारविष्कम्भनप्रहानं(णं) भवति। तन्प्रहाणाद्रागादयोपि दोषाः श्रुतचिन्तामयाभ्यां ज्ञानाभ्यां विष्कम्भ्यते(न्ते)।
कतमेन पुनरत्र स्मृत्युपस्थानेन क्लेशात्यन्तक्षयो भवति ? ब्रूमः।
क्लेशात्यन्तक्षयोऽन्त्येन संभिन्नालम्बनेन वा॥
संसर्गस्मृत्युपस्थानेन खलु ‘संभिन्नालम्बनेन अत्यन्तक्लेशप्रहाणं क्रियते। ‘वा’ शब्दो विकल्पार्थः॥
यस्मात्-
[385] असंभिन्नार्थ विषयं त्रयमेतद् द्विधेष्यते।
सास्रवानास्रवभेदात्। ततः पुनः स्कन्धाननित्यादिना
तस्यैवं पश्यतः साक्षादुदयव्ययदर्शण(न)म्॥
[386] स्कन्धेषु जायते पश्चाच्चक्रभ्रमरिकादिवत्।
एषा च स्मृत्युपस्थानकुशलमूलनिष्ठा। तस्य खल्वनित्याकारमभ्यस्यतः सर्वसंस्कारेषु प्रतिक्षणमुदयव्ययदर्शण(न)मुत्पद्यते, ‘चक्रभ्रमरिकादि[वदि]’ति।
स प्रतीत्यसमुत्पादं स्कन्धानां प्रत्यवेक्षते॥
तस्य प्रतिक्षण(णं) उत्पादव्ययं पश्यतः एवं भवति-कथं चैते संस्काराः सन्तानेन प्रवर्तन्ते नोच्छिद्यन्ते। स प्रतीत्यसमुत्पादं पश्यति त्रैयध्विकानां संस्काराणां हेतुफलसम्बन्धनियमावस्थितानाम्। ततः पुनः प्रतीत्यसमुत्पादम्॥
[387] सत्येषु पातयित्वतं तदा कश्चित्परीक्षते।
तदनित्यत्वदुःखत्वे समवेत्य ततः पुनः॥
एकैकमङ्गं सत्येषु पातयित्वाऽनित्यतो दुःखतश्च प्रत्यवेक्ष्य
[388] अकर्तृकान्निरीहांश्च प्रत्ययाधीनसंभवान्।
दृष्ट्वा सर्वेष्वनात्मेति तत्त्वाकारं णि(नि)षेवते॥
तत्र स्वतन्त्रकर्तृविरहित्वाच्छून्यान्पश्यति स्ववशेन विना सहकारिभिः प्रत्ययैः क्रियाकरणात्, पराधीनजन्मत्वाच्चा[ना]त्मानं पश्यति ‘दृष्ट्वा सर्वेष्वनात्मेति तत्त्वाकारं णि(नि)षेवते’॥
तदभ्यस्यतः
[389] अनधिष्ठातृकत्वं च पारतन्त्र्यं च पश्य[तः]।
न ह्यत्र कश्चित्पुरुषो वा परमेष्ठी वेश्वरः स्वतन्त्रश्चैकश्च विद्यते, परतन्त्रजन्मप्रसरा एव सर्वसंस्काराः स्वसामान्यलक्षणाधिष्ठितस्वभावाः, इति परीक्ष्यमाणस्य
सर्वधर्मे[षु नै]रात्म्ये स्थिरा बुद्धिः प्रवर्तते॥
यथोक्तम्-
“सर्वधर्मा अनात्मानः पश्यति प्रज्ञया यदा।
तदा निर्विद्यते दुःखादेष मार्गो विशुद्धये॥”
अथ कस्मादिह शून्याकारो न देशितः ? तदुच्यते-
[390] स्वभावेनाविशून्यत्वा[द्] धर्ममुद्रा नु(उ)दाहृते(ता)।
तदुक्त्या च तदुक्तत्वाच्छून्याकारो ण(न) देशितः॥
न खलु संस्काराः स्वभावेन शून्याः पृथिव्यप्तेजोवायुप्रभृतीनां काठिन्यादिलक्षणस्य धृत्यादिक्रियायाश्च प्रत्यक्षत्वात्। रागादीनां दोषाणां श्रद्धादीनां च गुणानां चित्तमाल्यशुद्धिकरणसामर्थ्यात्। तेषां च सामर्थ्यं यथा द्रव्याणां हरीतकीचित्रकदन्तीप्रभृतीनां रसवीर्यविपाकप्रभावादिदर्शणा(ना)त सस्वभावप्रभावाः सर्वधर्माः धर्ममुद्रायाश्च ‘शून्याकारो’ णो(नो)क्तः। तस्मादिहापि नोच्यते। अथवा ‘तदुक्त्या च तदुक्तेः।’ अनात्माकारोक्त्या च शून्यताप्युक्ता भवति॥
तदेवं नैरात्म्ये स्थिरमतिः
[391] गोत्रद्वारसमूहादीन् धात्वादीनां यथायथम्।
स्वसाधारणचिह्नाभ्यां सदतोपपरीक्षते॥
धात्वायतनस्कन्धेषु स्वसामान्यलक्षणपरिच्छिन्नेषु
[392]प्रतिस्कन्धं ततस्तस्य स्वाभाव्यादिषु तत्त्वतः।
क्रमेण जायते पश्चात्कौशलं स्थानसप्तके॥
“रूपं यथाभूतं प्रजानाति रूपसमुदयं रूपनिरोधं रूपनिरोधगामिनीं प्रतिपदं रूपस्यास्वादं रूपस्यादीनवं रूपस्य निःसरणमेवं यावद्विज्ञानस्य।” उक्तं हि भगवता-‘सप्तस्थाने कुशलो भिक्षुः त्रिविधार्थोपपरीक्षी क्षिप्रमेवास्रवक्षयं करोति” इति॥
अभिधर्मदीपे विभाषाप्रभायां वृत्तौ षष्ठस्याध्यायस्य प्रथमः पादः॥
षष्ठाध्याये
द्वितीयपादः।
तस्येदानीं योगिनः स्मृत्युपस्थानादिषु कुशलमूलेषु दृष्टपूर्वं ज्ञेयं सत्याकारव्यवस्थानेनानुचितश्रुतचिन्तामयाकारसमुदाचारण्या(न्या) येण(न)
[393] निर्मथ्नतः क्रमेना(णा)स्य दुःखसत्यभवारणिम्।
श्रद्धावीर्यसहायस्य तत्त्वज्ञानानलार्थिनः॥
[394] आकारपतितं ज्ञानं ततः शमनियामकम्।
भावनामयमूष्माख्यं जायते सानुवर्तकम्॥
तत्खलूष्मगतं प्रकर्षितत्वात् षोडशाकारम्, प्रतिसत्यं चतुराकारत्वात्, सामान्यं धर्मस्मृत्युपस्थानं भविष्यस्यार्यमार्गाग्नेर्निमित्तभूतं धूमाग्निवत्। तस्मिंश्च लब्धे शमः प्रत्यासन्नीभवति। अतस्तत् ‘शमनियामकं भावनामयम्’ इति। ध्यानसंवराश्रितसमाधिबलेन दृढीभावाच्चित्तं भावयति चम्पकपुष्पतिलतैलवदिति। ‘सानुवर्तकं’ च पञ्चस्कन्धस्वभावं नैरात्म्यबुद्धिपरितोषाच्चानुस्कन्धशः प्रसाद उत्पद्यते-स्कन्धमात्रकमेवेदं सत्कायदृष्टेर्वस्तुभूतं नात्रात्मास्त्यात्मीयं वा॥
[395] ततस्तथैव मूर्धानो मिथ्यादृष्ट्युपघातिनः।
ऊष्मभ्योऽधिकसामर्थ्याद्रत्नश्रद्धाविवर्धिनः॥
तदूर्ध्वं ततो मूर्धानस्तथैव षोडशाकाराः। तेषां पुनरयं विशेषः। मिथ्यादृष्टिशक्त्युपघातित्वम्, तदुपघातात् कुशलमूलानि न समुच्छिन्दन्ति। ऊष्मभ्योऽधिको विशेषः रत्नत्रयश्रद्धाविवर्धिनश्च। तेषु खल्वधिमात्रेण बुद्धादिषु रत्नेषु त्रिष्वाकारतः प्रसादोऽभिवर्धते, न स्कन्धशः, प्रागेवोष्मगतेषु तद्बुद्धिपरितोषात्। मूर्धसू..............
[396d.] ........नेत्वस्मिन्नुभयत्रापि पश्चिमा॥
विन्यासे विवर्धने चैव धर्मस्मृत्युपस्थानां(नं) प्रत्युत्पन्नं तदेव चानागतं भाव्यते॥
[397] भाव्यते स्कन्धदृक्त्वादौ न्न(न) तन्निर्वाणदर्शिनः।
न खलु स्कन्धोपरमदर्शिनः स्कन्धमतिर्भाव्यते।
आकारांस्तुल्यजातीयात्(न्) सर्वत्रात्र तु निर्दिशेत्॥
यादृशाः प्रत्युत्पन्नास्तादृशा एवानागता भाव्यन्ते॥
[398] द्रष्टव्याऽन्यतरा ताभ्यः प्रत्युत्पन्ना विवर्धने।
चतसृभ्योश्च(भ्यस्त्व)न्यतमा प्रत्युत्पन्ना विवर्धते(ने)॥
[399] अनागतास्तु भाव्यन्ते चतस्रोऽप्यत्र निश्चयात्।
मोक्षेऽन्त्ये संमुखीभूता[:]समग्राः खल्वनागताः॥
निरोधे तु प्रत्युत्पन्नं धर्मस्मृत्युपस्थानं चत्वारि त्वनागतानि भाव्यन्ते॥
[400] आकाराः खलु सर्वेपि भाव्यन्ते गोत्रलाभतः।
गोत्रानि(णि) खलु लब्धानि निरोधसत्यतोऽत्र षोडशाप्याकारा भाव्यन्ते।
गोत्रलाभे तु विज्ञेया सभागाकारभावना॥
प्रथमयोः सत्ययोः गोत्राणि आलम्बनानि। तेनात्र न विसभागाकारभावना॥
[401] सर्वत्राकिरणे मूर्ध्नो निरोधाकिरणैधने।
धर्माख्याः संमुखीभूताश्चतस्रः खल्वनागताः॥
मूर्धाकारविन्यासे ‘निरोधाकिरणैधने’ च धर्मस्मृत्युपस्थानं प्रत्युत्पन्नम्, चत्वार्यनागतानि भाव्यन्ते॥
[402] आकाराः सकलास्तत्र भाव्यन्ते गोत्रलाभतः।
सर्वाभ्योऽन्यतरोत्पन्नाः[:] सत्यत्रयविवर्धने॥
[403] अनागताश्चतस्रस्तु भाव्यन्ते तत्र निश्चयात्।
आकाराः सकला ज्ञेयाः क्षान्तिविन्यसने श्रि(शृ)णु॥
[404] सर्वत्रान्त्याः समुत्पन्नाश्चतस्रः खल्वनागताः।
आकाराः सकलास्तत्र भाव्यन्ते चाप्यनागताः॥
[405] प्रत्युत्पन्नाग्र्यधर्मेषु धर्माख्या स्मृत्युपस्थितिः।
अनागतास्तु भाव्यन्ते चतस्त्रस्तेषु निश्चयात्॥
[406] आकाराः खलुः चत्वारो दृङ्मार्गसदृशत्वतः।
यथोष्मकिरणे तद्वद् द्रष्टव्यं दृष्टिवर्त्मनि॥
[407]अन्त्यां मार्गान्वयज्ञाने प्रत्युत्पन्नां विनिर्दिशेत्।
चतस्रोऽनागतास्तद्वत् षोडशाकारभावनात्(ः)॥
[408] तदूर्ध्वमपि चार्यस्य सर्वापूर्वगुणोदये।
श्रुतचिन्तामयं हित्वा सूक्ष्मसूक्ष्मं व्यपोह्य च॥
एवं तावदार्यस्य स्मृत्युपस्थानभावना द्रष्टव्या॥
[409] बालस्यारम्भमार्गे तु चतुर्भूमिविनिर्जयैः।
भूतामन्यतरां ताभ्यश्चतस्रः खल्वनागताः॥
[410] आनन्तर्यपथे मुक्तावन्त्यां सर्वास्त्वनागताः।
अन्त्ये ध्याने प्रयोगादिमार्गेष्वष्टासु पूर्ववत्॥
[411] तिस्रस्तु नवमे विद्यात् मौलभूमिप्रवेशतः।
सामन्तकप्रयोगे तु चतस्रोऽन्त्याथवा भवेत्॥
[412] दिव्याक्षिश्रुत्यभिज्ञायां विमोक्षादौ तथैव चः(च)।
प्रथमां संमुखीभूतां चतस्रः खल्वनागताः॥
[413] परि(र)चित्ते तृतीयास्तु(या तु) चतस्रश्चाप्यनागताः।
प्राङ्निवासाप्रमाना(णा)नामन्त्यां सर्वास्त्वनागताः॥
[414] आरूप्यानां(णां) विमोक्षाणां तिसृभ्योऽन्यतमां वदेत्।
संमुखे नाम जातास्तु तिस्र एव विनिर्दिशेत्॥
[415] आरूप्यकृत्स्नयोस्त्वन्त्यां प्रत्युपन्नामुदाहरेत्।
तिस्रः खल्वसमुत्पन्नाः कथयन्नियमेन तु॥
[416] आर्यस्य खलु वैराग्यप्रयोगे क्षेपने(णे)पि च।
सर्वेभ्योऽन्यतराभूताश्चतस्रश्चाप्यनागताः॥
[417] आनन्तर्यपथे मुक्तावन्त्याः सर्वास्त्वनागताः।
रि(ऋ)ध्यादौ तु गुणाः सर्वमनार्यस्यैव निर्दिशेत्॥
[418] अन्त्यपूर्वनिवासादौ स(च) धर्मप्रतिसंविदि।
तथापरसमाध्यादावरणायां तथैव च॥
[419] आरूप्याख्यविमोक्षादौ संज्ञासूक्ष्मोदये तथा।
सर्वाभ्योऽन्यतराभूताश्चतस्रः खल्वनागताः॥
[420] ब्रूयात्तु सूक्ष्मसूक्ष्मेऽन्त्यां भूतां तिस्रस्त्वनागताः।
समासेनेयमाख्याता स्मृत्युपस्थानभावना॥
निर्वेधभागीयानधिकृत्य
[421] एतन्निर्वेधभागीयं चतुर्धा भावनामयम्।
परमार्थदक्षिणीयभिक्षुसङ्घप्रवेशद्वारभूतत्वात् भावनामयं न श्रुतमयं चिन्तामयम्। कुतः पुनरुपपत्तिप्रातिलम्भिकं भविष्यतीत्येतच्च सन्धाय भगवतोक्तम्-“च्युतौ बतेमौ मोहपुरुषावस्माद्धर्मवि[न]याद्यत्र नामानयोः मोहपुरुषयोरूष्मगतमपि नास्ति” इति। तच्चैतत्सर्वम्
षड्भौमं षोडशाकारं पञ्चस्कन्धा विनाप्तिभिः॥
‘षड्भौमं’ दर्शनमार्गवतो, ‘षोडशाकारं’ दर्शनमार्गवत् सानुपरिवर्तकं। ‘पञ्चस्कन्धं विनाप्तिभिः।’ प्राप्तयः खलु नोष्मागतादिस्वभावाः। तत्स्वाभाव्ये हि तासामार्यस्योष्मगतादिसंमुखीभावः स्यात्। न चेष्यते। सत्यदर्शनसमङ्गिनो दृष्टसत्यस्य वा सत्यदर्शनप्रयोगसंमुखीभावे प्रयोजनाभावादिति।
आह। के पुनस्ते षोडशाकाराः येषां भावनेन(नया) स्त्रोतआपन्नो भवति ? तदुच्यते। चतुर्भिराकारैरणि(नि)त्यदुःखशून्यानात्माकारैः दुःखं परीक्षते। तत्र बोधिसत्त्वादृते तृष्णाचरितः प्रायोऽणि(नि)त्याकारेण, कौसीद्याधिको दुःखाकारेण, आत्मीयदृष्टिचरितः शून्याकारेण, आत्मदृष्टिचरितोऽनात्माकारेण।
हेतुसमुदयप्रभवप्रत्ययतः समुदयम्। हेतुतः अहेतुदृष्टिचरितः। समुदयतः एककारणदृष्टिचरितः प्रभवतो नित्यकारणदृष्टिचरितः। प्रत्ययतोऽबुद्धिपूर्वकृतदृष्टिचरितः।
निरोधशान्तप्रणीतनिःसरणतो निरोधम्। एभिश्चतुर्भिर्निरोधः। नास्ति मोक्ष इत्येवं दृष्टिचरितो निरोधतः शरीरादिमत इत्येवं चरितः शान्ततः। विषयसुखचरितः प्र[णीत]तः। ध्यानादिसुखचरितो निःसरणतः।
मार्गन्यायप्रतिपन्नैर्यानि(णि)कतो मार्गः(र्गम्)। एभिश्चतुर्भिर्मार्गः। नास्ति मोक्षमार्ग इत्येवं दृष्टिचरितो मार्गतः। कष्टतपोभिरित्येवं दृष्टिचरितो न्यायतः। लौकिकवैराग्यमार्गचरितः प्रतिपत्तितः। असकृल्लौकिकमार्गपरिहाणितो(को) नैर्याणिकतः। इत्येवमादिते(के?) समये व्यभिचरणकाले त्वेकोपि सर्वैः परीक्षते। रोगगण्डशल्याघाताकारादिभिर्ण(र्न) तु तैरत्यन्तप्रहाणमित्यतः षोडशैवार्याकारा इत्युच्यन्ते। पुरस्ताच्चैतच्छ्लोकानुगतमेवोपदर्शयिष्यामि॥
निर्वेधभागीयेभ्यः पुनः
[422] पश्चात्तु खलुनिर्वेध आर्यमार्गाह्वयस्ततः।
स यस्मान्निश्चितो वेधस्तस्मान्निर्वेध उच्यते॥
इति प्रागाविष्कृतमेतत्॥
[423] धर्मज्ञानरुचिर्दुःखे निर्मलं धर्मदर्शनम्।
ततस्तत्रैवावधृतिः धर्मज्ञानमनन्तरम्॥
लौकिकेभ्यः खल्वग्रधर्मेभ्यो निरास्रवा लोकोत्तराः(रा) धर्ममात्रेक्षणदृष्टिरुत्पद्यते। सूत्र उक्तम् “लौकिकाग्रधर्मानन्तरं समं नियाममवक्रामति यदवक्रान्तौ पृथग्जनभूमिं समतिक्रामति” इति। तदनन्तरं दुःखे धर्मज्ञानं निश्चयात्मकम्। क्षान्त्या वा संयोगप्राप्तिं छिनत्ति ज्ञानेन विसंयोगप्राप्तिमावहतीति विशेषः।
[424] एवं त्रिष्वपि सत्येषु तथैवान्वयधीर्द्विधा।
द्वाभ्यां धर्मज्ञानक्षान्तिधर्मज्ञानेक्षणाभ्यां समनन्तरं रूपारूप्यावचरे दुःखेऽन्वयज्ञानक्षान्त्यन्वयज्ञानेक्षणमुत्पद्यते। एवं त्रिष्वपि सत्येषु द्रष्टव्यम्। अत्र पुनः
अनन्त्यास्तत्र दृङ्मार्गाः ज्ञेयाः पञ्चदशक्षणाः।
अन्त्यक्षणं मुक्त्वा पञ्चदशस्वभावो दर्शनमार्गः यस्त्वसौ स्थापितः स खलु
[425 ab.] क्षणोऽन्त्यो भावनामार्गात् फलमेषोऽर्थसिद्धितः॥
योगाचार्यस्य खल्वभि...............
................... स्त्रोताश्चेति पञ्चभवन्ति॥
अत्र पुनर्य एष पञ्चमः स खलु
[426] ध्यानानि व्यवकीर्यातः पञ्चमस्त्वकनिष्ठगः।
शुद्धावासोपपत्तिः खलु ध्यानव्यवक(कि)रणफला।
चतुर्धाऽऽरूप्यगाम्यन्यो दृष्टनिर्वायकोऽपरः॥
ऊर्ध्वगस्यानागामिनः पञ्चधा भेद उक्तः। [आ]रूप्यगामी तु चतुर्धा निर्दिश्यते पूर्वोक्तेभ्यः अन्तरापरिणि(नि)र्वायिणमपास्य। इत्येते षड् भवन्ति। दृष्टधर्मनिर्वायकः सप्तम इहैव जन्मनि यः परिणि(नि)र्वाति॥
[427] पुनस्त्रिधा त्रिधा कृत्वा त्रीनतो रूपगा नव।
एते खलु रूपोपगाः पञ्चानागामिनस्त्रयो भवन्ति। अन्तरोप[प]द्यपरिणि(नि)र्वायिणमू(न्नू ?)र्ध्वस्त्रोताश्च। द्वितीयाद्या हि त्रयोऽणा(ना)गामिनः सर्व एवोपपद्य परिणि(नि)र्वायिणो भवन्ति। अनुपपन्नानां परिणि(नि)र्वाणात्। तेषां प्रत्येकं तृ(त्रि)धा भेदान्नवानागामिनो भवन्ति। कथमिति ? अन्तरापरिणि(नि)र्वायिणस्तावदुत्पतत एवादूरं गत्वोपपत्त्यासन्नीभूतस्य च परिणि(नि)र्वानि(ण) भेदात्। उपपद्यपरिणि(नि)र्वायिणः उपपद्य साभिसंस्काराण(न)भिसंस्कारभेदादूर्ध्वस्त्रोतसः प्लुतादिभेदात्।
तद्विशेषः पुनर्ज्ञेयः कर्मक्लेशाक्षभेदतः॥
तेषां पुनस्त्रयाणां नवानां वा अनागामिनां कर्मक्लेशेन्द्रियभेदाद्यथायोगं विशेषो बोद्धव्यः। त्रयाणां तावत्कर्मतः, अभिनिर्वृत्युपपत्त्यपरपर्यायवेदनीयकर्मोपचितत्वात्। क्लेशतः मृदुमध्याधिमात्रक्लेशसमुदाचारात्। इन्द्रियतोऽधिमात्रमध्यमृद्विन्द्रियभेदात्॥
यदि तर्हि क्लेशेन्द्रियभेदान्नवानागामिनो भवन्ति, कथं सूत्रे सप्त सत्पुरुषगतयो देशिताः ? तदपदिश्यते-
[428] षड्धोर्ध्वस्त्रोतसा सार्धं सप्तधा सद्गतिर्मता।
द्वौ खल्वत्रानागामिनौ त्रिघा त्रिधा भि(त्त्वा) षड्धा व्यवस्थापितौ। तृतीयस्तूर्ध्वस्त्रोताऽनाकुलीकरणार्थमभेदेनैवोक्तः। इति सप्तधा देशिता सत्पुरुषगतिः।
कस्मात् पुनः स्त्रोतआपन्नसकृदागामिनोः सत्पुरुषगतिर्न देशिता सत्पु[रु]षसूत्रोद्देशे लक्षणेपि सति तदुच्यते-
सति वृत्तेरणे(नै)र्याणादुक्तैषामेव सद्गतिः॥
यस्मादनागामिनः सत्येव वृत्तिर्भवति नासती। इतरयोस्तु कुशलाकुशले वृत्तिः। यस्माच्चानागामी यतो गतस्तत्र न पुनरागच्छति, तौ तु गतागती कुर्वाते तस्मात्तस्यैव स(सा) गतिर्देशिता नेतरयोरिति॥
किं पुनः परावृत्तजन्माप्यनागामी सत्पुरुषगतौ व्यवस्थापितः ? नेत्याह। यस्मात्-
[429] परावृत्तभवो ह्यार्यो नेह धात्वन्तरोपगः।
रूपधातौ हि परावृत्तजन्मनः आर्यस्य धात्वन्तरगमनेऽस्ति संभवः। कामधातौ तु परावृत्तजन्माऽऽर्यो न धात्वन्तरं गच्छति तत्रव जन्मनि परिणि(नि)र्वाणात्।
यश्चैष कामधातौ परिवृत्तजन्माऽऽर्य उक्तः
एष चोर्ध्वगतिश्चैव नाक्षमं चारहाणि(नि)भाक्॥
ऊर्ध्वधातूपपन्नः ऊर्ध्वगतिरार्य इत्यपि कृतं द्वयोरप्यण(न)योर्णा(र्ना)स्तीन्द्रियसंचारो न परिहाणिः। जन्मान्तरपरिवासेनार्यमार्गस्य सन्ततौ दृढतरणि(नि)वेशात्, आश्रयविशेषलाभादार्यस्य जन्मान्तरे रूपारूप्यप्रवेशेन्द्रियसंचारपरिहाणयो न सन्ति॥
अथ यदुक्तं घ्यानव्यवकिरणादिति तत्र कतमद्ध्यानमादौ व्यवकीर्यते ?
[430] अन्त्यकामीर्यते पूर्वं सिद्धिर्द्विक्षणमिश्रणात्।
चतुर्थे हि प्रश्रब्धिसुखोत्कटः समाधिः सर्वकर्मण्यो यतस्तत्संमुखीभावात्, आश्रयस्योपचये सत्यामृताभिवृद्धिः येन शक्नोति ध्यानानि व्यवकरितुम्।
कथं पुनर्ध्यानानि व्यकीर्यन्ते ? आदौ तावदनास्रवं प्रवाहयुक्तं चतुर्थं ध्यानं समापद्यते। तस्माद्व्युत्थाय तदेव सास्रवं प्रवाहयुक्तं समापद्यते।
पुनश्च तदुत्थितः अनास्रवं तथैव स तान् प्रवाहान्ह्रसित्वा याव[त्क्षण] द्वये तिष्ठतीत्येष प्रयोगः।
सिद्धिस्तु क्षणद्वयमिस्रणात्। यदा तु शक्नोत्येकेनास्रवक्षणानन्तरमेकं लौकिकं संमुखीकर्तुम्, एकलौकिकक्षणान्तरं चैकमनास्रवमयत्नेन, एवमनास्रवाभ्यां सास्रवस्य मिश्रीकरणान्निष्पन्ना भवति ध्यानव्यवकिरणा।
किमर्थं पुनर्ध्यानव्यवकिरणम् ? तदुच्यते-
उद्भवार्थं सुखार्थं च क्लेशाशङ्कार्थमेव च॥
त्रिभिः कारणैर्ध्यानानि व्यवकीर्यन्ते। उपपत्त्यर्थं सुखविहारार्थं क्लेशपरिहाणिभीरुतया च। तत्र दृष्टिप्राप्तः उपपत्त्यभिलाषसमापत्तिप्रियताभ्याम्। श्रद्धाधिमुक्तस्तु पूर्वाभ्यां च कारणाभ्यां क्लेशभीरूतया च। असमयविमुक्तोऽप्यर्हन् द्रि(दृ)ष्टधर्मसुखविहारार्थम्। समयविमुक्तश्च क्लेशभीरुतया चेति॥
यच्चैतद्व्यवकिरणमुक्तम्,
[431] तत्पाञ्चविध्यतः पञ्च शुद्धावासभुवः स्मृताः।
तद्धि चतुर्थध्यानव्यवकिरणं पञ्चप्रकारं मृदुमध्याधिमात्रतर मधिमात्रतमभेदात्। अतो हेतुपाञ्चविध्यात् फलमपि पञ्चविधं भवति।
एताः पुनः शुद्धावासभूमयः
न जातु दृष्टपूर्वास्ताः सर्वैरपि पृथग्जनैः॥
भवाग्रमुपादाय ब्रह्मलोकमिन्द्रलोकं यावदवीचिमुपादाय सर्वबालपृथग्जनैर्दृ (रदृ)ष्टपूर्वमन्यत्र शुद्धावासेभ्य इति।
अभिधर्मप्रदीपे विभाषाप्रभायां वृत्तौ षष्ठस्याध्यायस्य द्वितीयः पादः॥
षष्ठाध्याये
तृतीयपादः।
[432] यो निरोधसमापत्तिमश्नुते कायसाक्ष्यसौ।
यः खलु निरोधसमापत्तिलाभ्यनागामी स कायसाक्षीत्युच्यते। निर्वाणसदृशस्य धर्मस्य कायेण(न) साक्षात्करणात्। स खलु धर्मः कायाश्रयेणोपजायते। तत्प्राप्तिलाभादपि निरोधलाभीत्युच्यते।
भवाग्राष्टांशहा यावदर्हत्त्वप्रतिपन्नकः॥
प्रथमघ्यानवैराग्यादेकप्रकारमारभ्य यावद्भवाग्राष्टप्रकारप्रहाणादर्हत्त्वप्रतिपन्नकोद्रष्टव्यः॥
[433] यश्चानन्तर्यमार्गेऽन्त्ये वज्रौपम्याह्वयेस्थितः।
नवमस्यापि भावाग्रिकस्य प्रकारस्य प्रहाणायानन्तर्यमार्गेऽन्त्येऽन्त्यफलप्रतिपन्नकः एवावगन्तव्यः।
तत्फलार्थं क्षयज्ञानं तदेकालम्बनं न वा॥
तस्य वज्रोपमस्य समाधेर्बलादुत्थितं तद्बलोत्थमन्त्यविमुक्तिमार्गाख्यं तेन सहैकालम्बनं भवति न वा। क्षयज्ञानस्य चतुःसत्यालम्बनत्वात्॥
[434] तदवाप्तेरशैक्षोऽसावर्हंस्त्रैलोक्यसत्कृतः।
सर्वक्लेशविसंयुक्तः शिक्षात्रितयपारगः॥
स खलु त्रयाणामास्रवाणां निरवशेषप्रहाणात्तिसृणां च शिक्षाणां पारगमनात् सब्रह्मकस्यापि लोकस्य पूजामर्हतीत्यर्हन्निरुच्यते॥
एषां पुनस्त्रयाणां मार्गाणां कतमः सास्रवो कतमो निरास्रवः ? तदुच्यते-
[435] भावनाख्यो द्विधा मार्गः समलामलभेदतः।
दर्शणा(ना)ख्यस्तु विज्ञेयः सर्वस्यैव निरास्रवः॥
[436] आनुपूर्विकयद्भूयोवीतरागावीतरागाणाम्। (-वीतावीतरागिणाम्)
अशैक्षाख्योपि बोद्धव्यो नित्यमेवामलीमसः॥
कतमत्पुनः कतमां भूमिमत्येति ? तदपदिश्यते-
[437 a] भवाग्रं निर्मलोऽत्येति........
..........तत्र तावदशैक्षस्य चत्वारि ध्यानानि त्रीण्यारूप्याण्यनागम्यध्यानान्तरं च। शैक्षस्य तु षडारूप्यत्रयं हित्वा। किं पुनरत्र कारणम् ?
[438] सविशेषं यतस्त्यक्त्वा फलं परमुपाश्नुते।
इह खलु यः फलविशिष्टमार्गस्थः इन्द्रियाणि संचरति सफलं फल[वि]शिष्टं च मृद्विन्द्रियमार्गं त्यक्त्वा तीक्ष्णेन्द्रियमार्गसंगृहीतं फलमात्रमेव प्रतिलभते। यश्चाशैक्षः आरूप्यभूमिं निःश्रित्येन्द्रियानि(णि) संचरति नियतमनागामिफलविशेषमार्गस्थस्य न चास्त्यनागामिफलमारूप्यभूमिसंगृहीतम्। इत्येतत् कारणम्।
यदुक्तं भगवता- “क्लेशात्(न्) प्रहायेह हि यस्तु पञ्चाहार्यधर्मा परिपूर्णशैक्षः” इति। कियता परिपूर्णशैक्षो भवति ?
शैक्षस्य त्रिभिरक्षाद्यैर्द्वाभ्यां संपूर्णंतार्हतः॥
शैक्षस्य खलु त्रिभिः कारणैः परिपूर्णता भवति। समापत्तीन्द्रियफलैः। तद्यथा दृष्टिप्राप्तस्य कामसाक्षिणः अन्यतरवैकल्यात्तु न परिपूर्णता स्यात्प्रागेव सर्ववैकल्यात्। तद्यथा कामावीतरागस्य श्रद्धाधिमुक्तस्यैवं तावच्छैक्षस्य।
अशैक्षस्य द्वाभ्यामिन्द्रियसमापत्तिभ्याम्। तद्यथोभयभागविमुक्तस्य असमयविमुक्तस्येति॥
अभिधर्मदीपे विभाषाप्रभायां वृत्तौ षष्ठस्याध्यायस्य तृतीयः पादः॥
षष्ठाध्याये
चतुर्थपादः।
लौकिकलोकोत्तरदर्शण(न)भावनाशैक्षा[शैक्ष]मार्गभेदेनानेकविधो मार्ग उक्तः। स तु
[439] विज्ञातव्यः समासेन पुनमार्गश्चतुर्विधः।
आनन्तर्यविमुक्त्याख्यौ प्रारम्भोत्कर्षलक्षणौ॥
तत्र प्रयोगमार्गः कुशलमूलफलस्यारम्भ इत्यर्थः। तस्यानन्तरमानन्तर्यमार्गः येन क्लेशाञ्जहाति। विमुक्तिमार्गो यः तत्प्रहेयावरणविमुक्ते सन्ताने विसंयोगप्राप्तिसहायोत्पद्यते। विशेषमार्गो यस्तदूर्घ्वमन्यकुशलमूलप्राप्त्यर्थमुत्कर्षगमनलक्षणः॥
पुनर्मार्गो भगवता मोक्षपुरप्रतिपादनात् प्रतिपच्छब्देनोक्तः “चतस्रः प्रतिपदः। अस्ति प्रतिपत्सुखा धन्धाभिज्ञा। अस्ति सुखा क्षिप्राभिज्ञा। अस्ति दुःखा धन्धाभिज्ञा। अस्ति दुःखा क्षिप्राभिज्ञा।” तासां पुनरिन्द्रियतो भूमितश्च व्यवस्थानं तदिदं प्रदर्श्यते-
[440] तीक्ष्णेन्द्रियस्य मौलेषु ध्यानेषु प्रतिपत्सुखा।
क्षिप्राभिज्ञाल्पबुद्धेस्तु धन्धान्यत्र विपर्ययात्॥
मौलेषु खलु चतुर्षु ध्यानेषु यो मार्गः सा सुखाप्रतिपत्। सा च तीक्ष्णेन्द्रियस्य क्षिप्राभिज्ञा तत्रायत्नवाहित्वात्। नैर्याणवत्सुखा तत्रायत्नवाहित्वा[त्] शमथविदर्शण(न)योः साम्यात्। तत्रैव सा मृद्विन्द्रियस्य धन्धाभिज्ञा। अन्यासु तु पञ्चसु भूमिष्वनागम्यध्यानान्तरिकारूप्यत्रयसंगृहीतास्वनङ्गपरिगृहीतत्वात्। शमथविदर्शनान्यूनत्वात् अनागम्यध्यानान्तरिकयोरारूप्यत्रये चानास्रवो मार्गः तीक्ष्णेन्द्रियस्य प्रतिपत्, दुःखा क्षिप्राभिज्ञा। मृद्विन्द्रियस्य दुःखा धन्धाभिज्ञा।
कथं पुनरार्यमार्गो दुःखो भवति ? नासौ दुःखात्मकः न दुःखसंप्रयुक्तः ? नैष दोषः। यत्नवाहित्वाभिसन्धेर्विवक्षितत्वात्॥
पुनरप्येष मार्गो बोधिपक्ष्यशब्देनोच्यते “सप्तत्रिंशद्बोधिपक्ष्या धर्माः। चत्वारि स्मृत्युपस्थानानि चत्वारि सम्यक्प्रहाना(णा)नि चत्वारो ऋद्धिपादाः पञ्चेन्द्रियाणि पञ्च बलाणि(नि) सप्तबोध्यङ्गान्यष्टाङ्गो मार्गः” इति।
का पुनरियं बोधिः ?
[441] क्षयज्ञानं मता बोधिस्तथाऽनुत्पादधीरपि।
दश चैकश्च तत्पक्ष्याः सप्तत्रिंशत्तु नामतः॥
सा पुनरेषा बोधिः क्षयानुत्पादज्ञानरूपासती पुद्गलभेदेन त्रिधा भिद्यते। तिस्रो बोधयः। बुद्धप्रत्येकबुद्धश्रावकबोधयः। उत्तमनिर्वाणाङ्गभूता तद्धि तिसृणामपि बोधीनां पुरुषकारफलं तत्प्राधान्यत्वात्। मृदुमध्याधिमात्राः सप्तत्रिंशद्बोधिपक्ष्या धर्माः मृदुमध्याधिमात्रभेदभिन्ना महायाण(न)म्। मृदुमध्याधिमात्रभेदभिन्नं बुद्धप्रत्येकबुद्धश्रावकयाण(न) मित्युच्यते।
तस्याः पुनस्त्रिप्रकाराया बोधेरनुकूलधर्माः स्मृत्युपस्थानादयः ‘सप्तत्रिंशन्नामतः’। द्रव्यतस्त्वेकादश। श्रद्धादीनि पञ्च बलानि प्रीतिप्रस्रब्ध्युपेक्षासम्यक्संकल्पवाक्कर्मान्ताश्च षडिति। अत इदमुच्यते-
[442] सोपेक्षाप्रीतिसंकल्पं श्रद्धादीन्द्रियपञ्चकम्।
सप्रस्रब्धिर्द्विरूपोत्थं नामभेदस्त्वपेक्षया॥
[443] बलान्यत्रेन्द्रियाण्येव प्रज्ञैव स्मृत्युपस्थितिः।
वीर्यं सम्यक्प्रधानाख्यं रि(ऋ)द्धिपादा मनस्थितिः॥
कथं पुनरेकं वीर्यं चतुर्धा निर्दिश्यते ? तदपदिश्ते-
[444] दोषहाणमनुत्पादं गुणोत्पादं विवर्धनम्।
सकृत्करोति यत्तद्धि स प्रहाणचतुष्टयम्॥
उत्पन्नानां रागादीनां खलु दोषाणां प्रहाणायानुत्पन्नानां चानुत्पादाय यद्वीर्यम्, गुणानां च स्मृत्युपस्थानर्धिपादादीनामनुत्पन्नानामुत्पादाय, उत्पन्नानां च स्थितये यद्वीर्यं, तत्प्रयोजननिष्पत्तिभेदाच्चत्वारि सम्यक्प्रहाणानि भवन्ति॥
[445] छन्दव्यायाममीमांसा चित्ताकृष्टाः समाधयः।
रि(ऋ)द्धिपादास्तु चत्वारो गुणसम्पत्तियोण(न)यः॥
छन्दमधिपतिं कृत्वा यो णि(नि)ष्पद्यते समाधिः स छन्दसमाधिः। कुशलमूलच्छन्दमूलकत्वात् समाध्यादिगुणनिष्पत्तेः, तस्मादसौ छन्दसमाधिरित्युच्यते। तत्प्रभवाः सर्वा गुणर्धयः। एवं वीर्यं चित्तं मीमांसामधिपतिं कृत्वा निष्पन्नः समाधिः स एष च्छन्दवीर्यचित्तमीमांसासमाधिश्चतुर्विधः। प्रहाणसंस्कारैः च्छन्दवीर्यस्मृतिबुद्धिश्रद्धाप्रस्रब्धिचेतनोपेक्षाभिः प्रत्येकं समन्वागतः सर्वगुणसमृद्धिनिष्पादको भवति छन्दवीर्यचित्तमीमांसापरिग्रहः सामर्थ्यात्। कुशलधर्मच्छन्दे ह्यसति कुतस्तत् प्राप्त्यारम्भः ? आरब्धेपि च वीर्ये यदि न तत्प्रगुणमेव चित्तं भवति न कार्याभिनिष्पत्तिर्भवति। यथाऽरणीमभिनिर्मथ्याप्यन्तरायव्युपरमो भवति पुनः शैत्यमापद्यते तद्वदिति। वीर्यानुवृत्तये चित्तमधिपतिमिष्यते। तत्प्रवणेपि चित्ते यदि सूक्ष्मान् समाध्युपक्लेशान्नोपलक्ष्य परिवर्जयति यदि समाध्यनुगुणान्, गुणांस्तु सामान्यलक्षणशक्तिक्रियानुत्तमार्थाङ्गभूतानुपलक्ष्य, प्रज्ञया नोपचिनोति तस्यान्यायारब्धवीर्ये त्रयमप्येतन्न प्रयोजननिष्पत्तये भवति। एवं छन्दवीर्यश्रद्धास्मृतिबुद्धिप्रस्रब्धिचेतनोपेक्षाख्यानामष्टाणां प्रहाणसंस्काराणां समाधिपरिग्रहसामर्थ्यं यथायोगमवगन्तव्यम्॥
[446] प्रोक्तं बोधित्रयेशित्वाच्छ्रद्धादीन्द्रियपञ्चकम्।
कथितं बलशब्देन तदेवानभिभूतितः॥
श्रद्धावीर्यस्मृतिसमाधिप्रज्ञारूपाणि खलु पञ्चेन्द्रियाणि बोधिपक्ष्येषु व्यवस्थाप्यन्ते। बोधित्रयाधिगमे श्रद्धादीनां पञ्चानामैश्वर्याधिक्यात्, सर्वभूमीषूपलब्धेश्च। एतेषां चाधिमात्रमध्यमृदुतरतमविशेषादर्हत्प्रभृतीनां व्यवस्थानं भवति। तान्येव बोधिपक्ष्येष्विन्द्रियाण्युक्तानि, न चक्षुरादीन्याज्ञातवतेन्द्रियपर्यवसानानि। एषामेवै[श्वर्य]र्द्धिलिङ्गत्वात्। इहेन्द्राः द्विविधाः। चित्तेश्वराश्च धनेश्वराश्चेत्यतः इन्द्रलिङ्गमिन्द्रियम(मि)तिकृत्वेन्द्रियाणि। यथा पृथिवीश्वराणां पट्टादीनि लिङ्गानि भवन्ति यैः पृथिवीश्वरोयमिति प्रज्ञायते। यथा च पृथिवीश्वराः विभूषणोपभोगैः परिज्ञायन्ते तथा चित्तेश्वराणामार्यधनसमृद्धानां च श्रद्धादीनि विष्कम्भितप्रहीणविपक्षाणि निर्मलानि लिङ्गानि भवन्ति।
तत्र तावच्छ्रद्धायाः स्वलक्षणं बुद्धधर्मसङ्घान् सम्भावयतश्चित्तं प्रसादमुपयाति सद्भूतगुणयोगादपेतदोषत्वाच्च, तद्धर्मेषु च प्रसादात्मकमेवार्थित्वमुत्पद्यते। प्रतीत्यसमुत्पादादीनां वा यथाभूतप्रत्यवेक्षणात् कर्मफलादिषु तत्र संभावना भवति। तथा च संभावयतो यश्चेतसः प्रसादः सा श्रद्धा नाम धर्मश्चित्तेन संप्रयुक्तः। यदा(थाऽऽ)दर्शादौ धर्मसमूहे, धर्मान्तरमादर्शप्रसादादयः, एवमरूपिणि चित्तादिधर्मसमुदया धर्मान्तरं श्रद्धादयः, चित्तस्याश्रयभावात् प्राधान्यात् सन्तानानुवृत्तेश्च चित्तव्यपदेशः।
वीर्यं णा(ना)म चेतसोप्यु(भ्यु)त्साहलक्षणं प्रयोजन(ने) वार्थिशक्यतां संभाव्य विविधमीर्यत इति वीर्यम्।
स्मृतीन्द्रियं नाम कायादिषु प्रज्ञयोपलक्षितेषु या खल्वविपरीताभिलपना प्रत्यभिज्ञानम्, येनावधारिते विषयसंमोषश्चेतसि न भवति स खल्वसंमोषः स्मृतीन्द्रियम्।
चेतस एकाग्रलक्षणं समाधीन्द्रियम्। विषयग्राहिविषयिणो धर्मास्तदेकालम्बनं चित्तमेकाग्रमित्युच्यते। विचित्रविषयप्रद्युते ह्यनवस्थिते चेतसि तत्त्वावधारणं न भवति। यथा खलु विद्रुतजवनाश्वारूढः पुरुषः प्रतिमुखमागच्छतां दृष्टपूर्वाणामपि मनुष्यादीनां न शक्नोति व्यक्तिमुपलक्षयितुमेवमनेकविषयप्रद्रुते लघुपरिवर्तिनि चित्ते न कायादिविषयतत्त्वोपलक्षणा भवति। यदा तु सुसारथिनेव समाधिनैकस्मिन् विषये चिरं चित्तमाधार्यते तदा धर्मतत्त्वमुपलक्षयति। तस्मात् कुड्य इव रङ्गस्य श्लेषः समाधिरालम्बने चित्तस्याधारः।
प्रज्ञेन्द्रिसं यत् स्वसामान्यलक्षणमुपलक्षयति। यच्च कायदीनां तत्त्वमभिमुखवदवस्थितं प्राप्तमिव श्लष्टमिव पृष्ठे(ष्ठ इ)व च लक्षयति सोपलक्षणात् प्रज्ञेन्द्रियम्। यद्यपि सर्वचित्तेषु यथाविषये प्रत्युपलक्षणा विद्यते न तु सा यथार्थप्रवृत्तेति न सेन्द्रियम्।
एतान्येवेन्द्रियाणि श्रद्धादीनि यस्माद्योगिणः(नः) क्लेशसंग्रामावतीर्णाः (र्णस्य) क्लेशानीकविजये प्रधानाङ्गभूतानि राज्ञ इव हस्त्यादयस्तस्माद्बलानीत्युच्यन्ते।
[447] बोधनार्थेन निर्दिष्टं शास्त्रा बोघ्यङ्गसप्तकम्।
प्रतीत्यादि(-त्या) परमार्थेण(न) प्रज्ञेत्यन्तमनुग्रहात्॥
समानेपि बोधिपाक्षिकत्वे विशेषेणैते सप्तधर्मा बोध्यङ्गानि भवन्ति। भावनामार्गे खल्वेतेषां प्राधान्यं दृष्टसत्यस्था[न]त एव। धर्मोपलक्षणोपलक्षितस्वरूपादिषु गुणदोषेषु स्मृतिप्रमोषदोषापनयनार्थमादौ स्मृतिसंबोध्यङ्गमुक्तम्।
ह्लादः प्रस्रब्धिः। रागजादिपरिदाहप्रतप्तचित्तशरीरस्य ग्रीष्मार्कप्रतप्तस्येव शीतोदकह्रदावगाहनादनास्रवज्ञानसंमुखीभावा द्यत् कायचित्तप्रह्लादः स धर्मः प्रस्रब्धिः।
उपेक्षा नाम रागद्वेषपक्षपातविपक्षेण यथाभूतज्ञेयमवेक्षमानस्य यच्चित्तसमतान्यतरपक्षाभिसंस्कारविपक्षो निर्वाणाशया सोपेक्षा बोध्यङ्गमित्युच्यते।
अत्र पुनः प्रीत्यादीनि त्रीण्यपि कृता[वशे]षाणि चत्वारि पूर्वमेव व्याख्यातानि। तेषां पुनः सप्तानां बुद्धिर्धर्मप्रविचयलक्षणा बोधिश्च बोध्यङ्गं च। ज्ञानं हि बोधिः ज्ञानं च प्रज्ञा शेषाण्यङ्गान्येव॥
तेषामपि च
[448] प्रीतिप्रस्रब्ध्युपेक्षाणामुक्ताद्धेतोस्तदङ्गता।
निरामिषप्रीतिप्रस्रब्ध्युपेक्षाभिः प्रीणितेन्द्रियग्रामः सुखमनुद्विग्नो बोधिमधिगच्छति। याणि(नि) चैषां लक्षणनिर्देशकारणान्युक्तानि ततश्च बोध्यङ्गत्वमिति।
संकल्पादेश्चतुष्कस्य पथो ज्ञेयानुकूल्यतः॥
अङ्गतेति वर्तते। सम्यक्संकल्पसम्यग्वाक्कर्मान्ताजीवानां सम्यग्दृष्टिसम्यग्व्यायामसम्यक्स्मृतिसम्यक्समाधीनामिव मार्गानुकूल्यादङ्गत्वम्॥
अयं पुनरार्यमार्गसतत्त्वपिण्डार्थः-
[449] विद्याप्रभः श्लक्ष्णविकल्पभूमिः शीलानुयात्रः स्मृतिवीर्यमित्रः।
समाधिसर्वाधिसुखोपभोगो मार्गो विमुक्तिद्वयधिष्ण्यगोऽयम्॥
[450] प्राधान्यं सप्तवर्गस्य प्राग(र)म्भोष्मगतादिषु।
अत्र पुनः
यथाक्रमं विबोद्धव्यं भावनादृष्टिमार्गयोः॥
तत्र स्मृत्युपस्थानान्यादिकर्मिकावस्थाप्रभावितानि कायादिस्वभावोपलक्षणात्। सम्यक्प्रहाणान्यूष्मगतेषु। तत्र संसारणि(नि)र्वाणयोरादीनवानुशंसदर्शने बलवद्वीर्याश्रयणात् संसारपारमुत्तरति। मूर्धावस्थायामृद्धिपादाः प्रभाव्यन्ते तेषु समाधिबललाभाच्चित्तनिग्रहे सति परिहाण्यभावान्न कदाचिद् गुणधनदरिद्रो भवति। इन्द्रियाणि क्षा(क्षा)न्तिष्वपायात्यन्तनिवृत्तौ तदाधिपत्यात्। बलान्यत्र(ग्र)धर्मेषु क्लेशानवमर्दनीयत्वात्। बोध्यङ्गानां भावनामार्गे प्राधान्यं वासीदण्डोपमया मार्गभावण(न)या निरवशेषक्लेशप्रहाणात्। नवप्रकारतया वा मलप्रहाणे सति बोधेरासन्नीभावात्। दर्शण(न)मार्गे मार्गाङ्गानि दर्शनहेयक्लेशप्रहाणार्थमाशु त्रैधातुकातिक्रमनो(णो)त्पादा[त्। आ] नुपूर्वीव्यतिक्रमस्तु देशनानुकूल्यात्॥
अथ कस्माच्चैतसिकधर्मधर्मिभूतं चित्तं बोधिपक्ष्येषु ण(न) व्यवस्थापितम् ? संज्ञाचेतनामनस्कारच्छन्दाधिमोक्षादयश्च धर्मा बोधिपक्ष्येषु ण(न) व्यवस्थाप्यन्ते ? तदिदमनुवर्ण्यते-
[451] न चित्तं राजकल्पत्वाद् गुणदोषानुवर्तनात्।
राजस्थानीयं खलु चित्तं तद्बोधिपक्ष्यैर्धर्मैर्विशोध्य मोक्षसुखमुपलभ्यते। यथैव च गुणानुवर्ति चित्तं तथैव दोषानुवर्ति। यथोक्तम्-“चित्तसंक्लेशात्सत्त्वा संक्लिष्यन्ते। चित्तव्यवदानहेतोश्च विशुद्ध्यन्ते।” तस्य रागादयः संक्लेशकराः, श्रद्धादयो व्यवदानाधायिनस्तस्माच्चित्तं न व्यवस्थापितम्।
व्यवहारानुकूल्यत्वात् संज्ञा ह्येतेषु नेष्यते॥
प्रायो हि व्यवहारानुपतिता संज्ञा बोधिपक्ष्यास्त्वेकान्तेन परमार्थपक्षभजमानाः॥
[452] विपाकफलनिम्नत्वान्मार्गोक्तेश्च न चेतना।
चेतना खल्विष्टानिष्टविपाकनिर्वर्तण(न)त्वात् मार्गशब्देनाभिधानाच्च नोच्यते।
नाप्राधान्यान्मनस्कारो विद्याऽविद्याप्रवर्तणा(ना)त्॥
मनस्कारोपि सम्यग्दृष्टेरङ्गभूतत्वादप्रधानं विद्याऽविद्याप्रवर्तणा(न) च्च॥
[453] क्रियारम्भप्रधानत्वान(न्न)च्छन्दो वीर्यबृंहणात्।
छन्दः खलु कर्त्तुकामतारूपः क्रियारम्भः प्रभाव्यते। वीर्य चानुबृंहयति। तद्वीर्यं बोधिप्रतिलम्भकर्तव्यतापरिसमाप्तेरूर्घ्वं यावदनुवर्तते।
नाधिमोक्षः समारोपान्न स्पर्शो दौर्विभाव्यतः॥
प्रायेण खल्वधिमोक्षोऽधिमुक्तमनस्कारेषु वर्तते। स्पर्शोपि त्रिसन्निपातमात्रविप्रतिपत्तेर्दुरवधारवृत्तिः। तस्मान्नोक्तः॥
[454] नार्यवंश ह्र्यपत्राप्यार्यो(-प्या) [अ]विशारदवृत्तितः।
चत्वारः खल्वार्यवंशाः ह्र्यपत्राप्ये च। नवप्रव्रजितभिक्षुवदविशारदवृत्तित्वान्न बोधिपक्ष्यात्(क्ष्याः)।
न्ना(ना)प्रमादः पराङ्गत्वान्नाविहिंसाऽविहेठनात्॥
वीर्यभाण्डागारिकः खल्वप्रमादः। अविहिंसा च विहेठनामात्रप्रतिपक्षत्वान्नोक्ता॥
[455] सत्त्वाधिष्ठानवृत्तित्वान्न मैत्रीकरुणादयः।
धर्माघिष्ठानाः खलु बोधिपक्ष्याः मैत्र्यादयस्त्वेकान्तेन सत्त्वाधिष्ठानाः।
मार्गाङ्गाक्षैकदेशत्वान्नाप्यवेत्यप्रसत्तयः॥
अवेत्यप्रसादाः खलु मार्गाङ्गैकदेशस्वभावत्वादक्षैकदेशरूपत्वाच्च न पुनर्बोधिपक्ष्येषूक्ताः।
[456] नाद्वेषः शुभमूलेभ्यः सत्त्वगोचरभावतः।
सत्त्वाधिष्ठानप्रवृत्तो हि अद्वेषः। तस्मान्न बोधिपक्ष्यः।
औदासीन्यान्न निर्वाणं दविष्ठ्यान्न परध्वनिः॥
निष्क्रियं खलु निर्वाणं क्रियावन्तस्तु बोधिपक्ष्या धर्माः। परतो घोषः खल्वपि बोधिपक्ष्याङ्गभावा(वो) बोधेर्बहिरङ्गभावाद्विप्रकृष्यते। तस्मात् सप्तत्रिंशदेव धर्मा बोधिपक्ष्याः॥
कति पुनर्बोधिपक्ष्याः सास्रवाः कत्यनास्रवाः ? तदिदं प्रदर्श्यते-
[457] बोध्यङ्गान्यरजस्कानि बोधि(धे)र्नेदिष्टभावतः।
तदन्यान्यवबोध्यानि समलान्यमलान्यपि॥
बोध्यङ्गानि खलु बोधेरासन्नतमत्वादेकान्तानास्रवाणि। तदन्ये तु सास्रवानास्रवाः सर्वे हि कुशला धर्मा आर्यमार्गावाहका निर्वाना(णा)शयाश्च। बोधित्रयसंनिकृष्टविप्रकृष्टाङ्गभावा बोधिपक्ष्या इत्युच्यन्ते। उक्तं हि भगवता- “अधिगतो मे पौराणो मार्गः” इति वचनात्। शास्त्रे तु बोध्यङ्गोपरि ये पठ्यन्ते सम्यग्दृष्ट्यादयो धर्मास्तेऽनास्रवा इति॥
कस्यां पुनर्भूमौ कियन्तो बोधिपक्ष्या विद्यन्ते ?
[458] आद्ये ध्यानेऽखिला मौलेऽनागम्ये प्रीत्यपाकृताः।
द्वितीयेऽप्यपसंकल्पा द्वयोश्चास्मात् द्वयादृते॥
[459] शीलाङ्गेभ्यश्च ताभ्यां च द्रष्टव्या त्रिष्वरूपिषु।
बोध्यङ्गेभ्यश्च सर्वा(र्वे)भ्यो कामे बोध्यङ्गवर्जिताः॥
तत्र तावन्मौले ध्याने सर्वेपि सप्ततृ(त्रिं)शद्बोधिपक्ष्या विद्यन्ते। अनागम्ये तु प्रीतिवर्जिताः। तत्र प्रीतेरभावात्। वीतरागावीतरागसाधारणैषा भूमिरिति नास्ति प्रीतिः। द्वितीये तु ध्याने संकल्पवर्जिताः सर्वे विद्यन्ते। तृतीयचतुर्थयोस्तु ध्यानयोः संकल्पप्रीतिवर्ज्याः पञ्चत्रिंशत्। ‘च’शब्दाद् ध्यानान्तरेपि पञ्चत्रिंशत् संकल्पप्रीतिवर्जिताः। त्रिष्वारूप्येषु सम्यग्वाक्कर्मान्ताजीवैस्त्रिभिः प्रीतिसंकल्पाभ्यां च। भवाग्रेपि शीलाङ्गत्रयप्रीतिसंकल्पबोध्यङ्गवर्जिताः पञ्चविंशतिः। कामधातावपि बोध्यङ्गवर्जितास्त्रिंशद्विद्यन्त इति। ये पुनरणा(ना)स्त्रवाण्येव मार्गाङ्गानीच्छन्ति तेषां तैरपि वर्जिताः शेषा बोधिपक्ष्या विद्यन्त इति। गतमेतत्॥
इदं तु वक्तव्यम्। बोधिप(पा)क्षिकाधिकारे-
[460] यस्तत्प्रथमताः प्रोक्ताश्चतस्रस्तत्र कोविदैः।
न्यामावक्रान्तिवैराग्यफलाप्त्यक्षविवृद्धिषु॥
न्यामावक्रान्तितत्प्रथमता, वैराग्यतत्प्रथमता, फलप्राप्तितत्प्रथमता, इर्न्द्रियान्तरविवृद्धितत्प्रथमता तासु खल्वेतासु चतसृषु तत्प्र[थ]मतासु-
[461] अष्टानां नीरजस्कानां मार्गाङ्गाणां(नां) यथायथम्।
तास्वेकस्याध्वसु ज्ञेयौ लाभालाभौ नवाश्रयौ॥
बोघिपक्ष्यभावनाप्रयुक्तस्यावेत्यप्रसादप्रतिलम्भोऽवश्यम्भावीत्यतो वक्तव्यं कस्मिन् सत्ये दृश्यमाने कस्यावेत्यप्रसादस्य लाभः ? तदिदं निर्दिश्यते-
[462] त्रिसत्याधिगमे लाभः शीलधर्मप्रसादयोः।
मार्गसत्येक्षणे बुद्धसङ्घगोचरयोरपि॥
दुःखसत्यमभिसमागच्छन्नार्यकान्तानि च शीलानि प्रतिलभते धर्मे चावेत्यप्रसादः। कतरस्मिन् धर्मे ? तस्मिन्नेव दुःखसत्ये। धर्ममात्रमिदं सर्वं द्वादशायतनमात्रमित्यर्थः। नात्र कश्चिदेकः सर्वभेदान्वयी जातिद्रव्याख्यो धर्मी विद्यते। न चात्र सन्ति पुरुषजीवपुग्दला भूतकोटयः शशविषाणकल्पा निरात्मान इति। एवं समुदयमभिसमागच्छतो द्वयोरेव लाभः। तद्विन्निरोधं समागच्छतो द्रष्टव्यम्। मार्गसत्येक्षणे तु बुद्धे भगवति प्रसादो लभ्यते तत्सङ्घे च। सद्भूतमार्गाख्यायी भगवान्मार्गज्ञो मार्गदेशिक[:]। येपि च तं मार्गं प्रतिपन्नाः श्रावकाः शैक्षाशैक्षाः पुरुषवृषभाः ये च सप्तसद्धर्मादिप्रदीपप्रकाशितबुद्ध्याशयसा(?)च बोधिसत्त्वसिंहाः दर्शनमार्गगुहाध्यासिनः तेषु च प्रसादो भवति द्व्याकारश्रद्धास्वरूपः। सोऽयं विस्तरेणोच्यते॥
स पुनर्धर्मो निर्वाणं बोधिसत्त्वसन्तानिकश्च मार्गः॥
कः पुनरेष बुद्धः को वा तत्प्रसाद इत्यपदिश्यते-
[463] बौद्धात्सङ्घादृते मार्गाद्या श्रद्धा सत्यगोचरा।
धर्मावेत्यप्रसादोसौ संप्रतीत्यप्रभावतः॥
[464] मोहनिद्रातमोनाशाद्धीनेत्रोन्मीलना[त्] स्वयम्।
बुद्धो यस्तद्गुणे श्रद्धा प्रसादः स जिने मतः॥
द्विप्रकारो हि बुद्धशब्दस्यार्थो मुख्यो गौन(ण)श्च। तत्राद्यो बुद्धक(का)रका बुद्धस्याशैक्षा धर्माः। गौन(ण)स्तु तदाधारेपि शरीरे तत्फलभूतेषु चाष्टादशस्वावेणिकेषु बुद्धगुणेषु बुद्धशब्दसाधुत्वं पूर्वमेव प्रदर्शितम्॥
[465] शैक्षाशैक्षगुणाढ्यानां पुद्गलानां य आकरः।
तद्गुणालम्बना श्रद्धा प्रसादः सङ्खगोचरः॥
उक्तं हि सूत्रे-“कति भदन्त लोके दक्षिणीयाः ? द्वौ गृहपते शैक्षा अशैक्षाश्च। तत्राष्टादश शैक्षाः नव शैक्षाः।” इति विस्तरः॥
[466] शीलानां यत्तु वैमल्यं तत्प्रसादस्तथैव तु।
कति पुनरेषां द्रव्यतः कति नामतः ?
द्रव्यतो द्वयमेवैतन्नामतस्तु चतुष्टयम्॥
श्रद्धा रत्नत्रयालम्बनभेदेन त्रिधा भित्वार्यकान्तानि च शीलान्येकधा कृत्वा तत्रापि वैमल्यप्रसादोक्तिः। यद्धि निर्मलं तत् प्रसन्नमित्युच्यते॥
इदमिदानीं वाच्यम्। अथ कस्मात्समन्वागतोपि शैक्षः सम्यग्ज्ञानेन सम्यग्विमुक्त्या चाष्टाभिरङ्गैः समन्वागतः शैक्षः प्रातिपद इत्युक्तं दशभिरर्हन् क्षीणास्रव इति ? तदुच्यते-
[467] शैक्षस्य बन्धशेषत्वाद्विमुक्तिर्णा(र्ना)ङ्गमिष्यते।
शैक्षस्य विद्यमानापि अनाकारित्वान्नाङ्गमुच्यते। सत्यामपि हि तस्यां क्लेशबन्धनबद्धः शैक्षो ण(न) च विमोक्षो युज्यते।
का पुनरियं विमुक्तिः कतिधा च ? तदपदिश्यते-
मोक्षाधिमोक्षरूपत्वान्नित्यानित्यत्वतो द्विधा॥
स्वरूपभेदादपि द्विधा प्रकारभेदादपीति। स्वभावभेदात् मोक्षाधिमोक्षस्वभावा। प्रकारभेदोपि क्षराक्षरभेदात्, सामयिकी कान्ताऽकोप्यभेदाद्वा रा[ग]विरागाविद्याविरागभेदाच्च॥
अथ सम्यग्ज्ञानं कतमत्तदुच्यते-
[468] पूर्वोक्तैव हि या बोधिः सा सम्यग्ज्ञानमुच्यते।
क्षयानुत्पादज्ञाने बोधिरित्युक्तम्। ते एव सम्यग्ज्ञानं वेदितव्यम्।
कतरत् पुन[श्चित्तं] विमुच्यते ? किं जातनिरुद्धमथाजातनिरुद्धमथ जातमेव ?
मुच्यते(ऽ)नागतं चित्तमशैक्षं क्लेशरोधतः॥
कश्चित् खल्वाह-अनागतं खलु चित्तमुत्पाद्यमानं विमुच्यतेऽध्वविमुक्त्या सर्वमेव त्वनागतं विमुच्यते। क्लेशावरणात् सन्तानविमुक्त्याः(क्त्या)। तत्पुनरशैक्षमेव क्लेशोपक्लेशप्राप्तिविबन्धादा(प)गमा[त्]। यदपि तद्रूपारूप्यप्रतिसंयुक्तं कर्मोपपत्तिफलं तदप्यर्हत्त्वप्राप्तिविबन्धकरं तच्च सर्वं वज्रोपमेन प्रहीयत इत्यावरणविगमात् सर्वमेवानागतमशैक्षं चित्तं विमुच्यते॥
धर्मा एव तु परमार्थतः शिक्षन्ते। यस्मात्-
[469] धर्मव्यापारतो लोके धर्म्यपि व्यावृ(पृ)तो मतः।
औष्ण्याख्यस्य धर्मस्येन्धनादिदहनव्यापारे सत्यग्नेरपि धर्मिणो व्यापार उच्यते। अग्निना काष्ठं दग्धमित्यग्निदहनव्यापारे च देवदत्तेन दग्धोस्मीत्युपचर्यते। तथा धर्माणां क्लेशप्रहाणशिक्षणे सति तत्सम्बन्धापेक्षया भिक्षुरशैक्ष इत्युच्यते।
मार्गस्तूपात्तकारित्रो निरस्यति तदावृतिम्॥
‘तु’शब्दान्निरुध्यमान एवेत्यर्थः, वर्तमानस्य हि क्रियाबन्धात् सामर्थ्योपपत्तेः।
अथ येयमसंस्कृता विमुक्तिः ये च त्रयो धातवः प्रहाणधात्वादयः, ते ततः किमन्येऽथानन्ये ? ब्रूमः-
[470] विमुक्ति[:] शाश्वती यैव सा विरागादयस्त्रयः।
आख्याता धातवः सूत्रे त्रिधा भेदो ह्यपेक्षया॥
प्रज्ञप्तिविशेषापेक्षया खल्वेषां त्रैविध्यमुक्तम्। कथम् ?
[471] विरागो रागनिर्मोक्षः प्रहाणाख्योऽन्यसंक्षयः।
निरोधधातुरन्यस्य सोपादानस्य वस्तुनः॥
रागप्रहाणं खलु विरागधातुरित्युच्यते। तदन्येषां क्लेशोपक्लेष(शा) णां(नां) प्रहाणधातुः। तदन्यस्य सोपादानस्य वस्तुनः निरोधो निरोधधातुराख्यायते॥
येण(न) वस्तुना निर्विद्यते विरज्यतेऽपि तेन वस्तुना ? चतुष्कोटिकः प्रश्नः। कथम् ?
[472] दुःखहेत्ववलम्बिन्या योगी निर्विद्यते धिया।
विरज्यते तु संरक्तस्ततः कोटिचतुष्टयी॥
दुःखसमुदयक्षान्तिभिः तज्ज्ञानैश्च निर्विद्यते, नान्यैः। विरज्यते तु यः संरक्तः स च सर्वैरपि दुःखसमुदयनिरोधमार्गक्षान्तिज्ञानैर्विरज्यते यैः क्लेशान् प्रजहाति। एवं चतुष्कोटिको भवति।
तत्र विर्विद्यत एवं कामवीतरागो नियाममवक्रामन् दुःखसमुदयधर्मक्षान्तिभ्यां तद्धर्मज्ञानाभ्यां च पूर्वप्रहीणत्वान्न क्षान्तिभ्यां जहात्यप्रतिपक्षत्वान्न ज्ञानाभ्यामतो न विरज्यते। भावनामार्गेपि प्रयोगविमुक्तिविशेषा[त्] मार्गसंगृहीताभ्यां दुःखसमुदयज्ञानाभ्यां न विरज्यते विमुक्तत्वान्निर्विद्धवस्त्वालम्बनत्वात्तु निर्विद्यते।
द्वितीयो(या) कोटिः-विरज्यते एवावीतरागः कामेभ्यो नियाममवक्रामन्निरोधमार्गधर्मान्वयक्षान्तिभिः भावनामार्गे च निरोधमार्गज्ञानैस्त्रैधातुकाद्वैराग्यं गच्छन्न निर्विद्यते।
प्रामोद्यवस्त्वालम्बनत्वादुभयम्। वीतरागः कामेभ्यो नियाममवक्रामन् दुःखसमुदयधर्मान्वयक्षान्तिभिर्भावनामार्गे च दुःखसमुदयज्ञानैस्त्रैधातुकाद्वैराग्यं गच्छन्।
नोभयम्-कामवीतरागो नियाममवक्रामन्निरोधमार्गधर्मज्ञानक्षान्तिभ्यां तद्धर्मज्ञानाभ्यां च भावनामार्गे चानन्तर्यमार्गेतराभ्यां निरोधमार्गधर्मज्ञानाभ्याम्॥
य एते त्रयो धातवस्ता एव तिस्रः संज्ञाः प्रहाणविरागनिरोधसंज्ञाः। विस्तरेण तु
[473] संज्ञा अनित्यसंज्ञाद्या दश ताभ्योऽशुभादयः।
तिस्रो मार्गविधिर्मार्ग[श्चत]स्त्रोऽन्त्यास्त्रयी फलम्॥
अशुभसंज्ञा मरणसंज्ञा सर्वलोकेऽनभिरतिसंज्ञा। मार्गप्रयोगस्तिसृभिराभिरुक्तः। चतसृभिश्च मार्गोऽनित्यदुःखशून्यानात्मसंज्ञाभिः। प्रहाणविरागनिरोधसंज्ञाभिः फलमाख्यातमिति॥
कति पुनरासां सास्रवाः कत्यनास्रवाः ?
[474] त्रितय्यशुभसंज्ञाद्या ज्ञेया तत्खलु सास्रवाः।
समला निर्मलास्त्वन्या बोध्या नव भुवो[ऽ]मलाः॥
अशुभा मरणसर्वलोकानभिरतिसंज्ञास्तिस्रः समलाः। शेषास्तु सास्रवानास्रवाः, नवभूमिका आ(अ) [ना]स्रवा अवबोद्धव्याः॥
[475] भूमिष्वेकादशस्वन्त्या ध्यानाद्यासूपलक्षयेत्।
चतुर्थी पञ्चमी षष्ठी विद्या[त्] सप्तसु भूमिषु॥
अभिधर्मदीपे विभाषाप्रभाणं वृत्तौ षष्ठस्याध्यायस्य चतुर्थः पादः॥
समाप्तश्च षष्ठोऽध्यायः॥


c: text/html

text:
सूत्रम्
एरच्॥ ३।३।५६
काशिका-वृत्तिः
एरच् ३।३।५६
भावे, अकर्तरि च कारके इति प्रकृतम् अनुवर्तते यावत् कृत्यल्युटो बहुलम् ३।३।११३
इति। इवर्णान्ताद् धातोः भावे, अकर्तरि च कारके संज्ञायाम् अच् प्रत्ययो भवति। घञो ऽपवादः। चकारो विशेषणार्थः, अन्तः ६।२।१४२
था ऽथघञ्क्ताजबित्रकणाम् ६।२।१४३
इति। चयः। अयः। जयः। क्षयः। अज्विधौ भयादीनाम् उपसङ्ख्यानम्। नपुंसके क्तादिनिवृत्त्यर्थम्। भयम्। वर्षम्। जवसवौ छन्दसि वक्तव्यौ
। ऊर्वोरस्तुम् मे जवः। पञ्चौदनः सवः।
न्यासः
एरच्। , ३।३।५६
"चकारो विशेषणार्थः" इति। विनापि तेन थाथादिसूत्रे ६।२।१४३
अप्रत्ययादित्यप्रत्ययस्यापि ग्रहणं स्यात्।
"अज्विधौ" इत्यादि। उपसंख्यानशब्दस्य प्रतिपादनमर्थः। प्रतिपादनं तु "कृत्यल्युटो बहुलम्"३।३।११३
इत्येतदाश्रित्य कत्र्तव्यम्। अन्यस्तु "पञ्चमी भयेन" २।१।३६
"वर्षप्रमाण ऊलोपश्चास्यान्तरस्याम्" ३।४।३२
इति निपातनाद्भयादीनां सिद्धिमिच्छति, न चासौ युक्ता; किमिदं भयवर्षशब्दयोर्नपुंसकलिङ्गयोरुच्चारणम्? इत् पुंल्लिङ्गयोः?
इति सन्देहात्। "वक्तयौ"इति। व्याख्येयावित्यर्थः। व्याख्यानं तु तदेव बहुलग्रहणमाश्रित्य कत्र्तव्यम्। "जवः, सवः" इति। "जु" ३।२।१५०
इत्येस्मात् सौत्राद्धातोः, "षुञ् अभिषवे" (धा।पा।१२४७) इत्येस्माच्चोत्तरसूत्रेणापि प्राप्तेऽज्भवति। स्वरे विशेषः-- अपि हि स्तामाद्युदात्तं पदं स्यात्, अजन्ते सत्यन्तोदात्तत्वं भवति॥
तत्त्व-बोधिनी
एरच् १५४१, ३।३।५६
वर्षमिति। "वृषभो वर्षणा" दिति भाष्यप्रयोगात्तु ल्युडपि। वर्षणम्।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
सूत्रम्
टित आत्मनेपदानां {टे}रे॥ ३।४।७९
काशिका-वृत्तिः
टित आत्मनेपदानां टेरे ३।४।७९
टितो लकारस्य स्थाने यान्यात्मनेपदानि तेषाम् टेः एकाराऽदेशो भवति। तथा च एव उदाहृतम्। इह कस्मान् न भवति पचमानः, यजमानः? प्रकृतैस् तिबादिभिः आत्मनेपदानि विशेष्यन्ते।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
टित आत्मनपदानां टेरे ५१०, ३।४।७९
टितो लस्यात्मनेपदानां टेरेत्वम्। एधते॥
बाल-मनोरमा
टित आत्मनेपदानां टेरे ८०, ३।४।७९
टित आत्म। टेः--- ए इति च्छेदः। लस्येत्यधिकृतं। तदाह-- टितो लस्येति। "आदेशाना"मिति शेषः। अत्रात्मनेपदशब्देन तङेव गृह्रते नत्वानोऽपि। तेन पचमानो यजमान इत्यादावेत्वं नेति भाष्ये स्पष्टम्। एधत इति। अत्र तकारादकारस्य व्यपदेशिवद्भावेनान्त्यादित्वेन टित्त्वादेत्वम्। अथ लटः प्रथमपुरुषद्विवचने आतामित्यादेशे "टित आत्मनेपदाना"मिति आम एत्वे, शपि एध--आते इति स्थिते ङित्कार्यं वक्ष्यन्ङित्त्वमाह-- सार्वधातुकमपित्। "गाङ्कुटादिभ्य" इत्यतो ङिदित्यनुवर्तते। अङितो ङित्त्वं वास्तवं न संभवतीति ङिद्वदिति लभ्यते। तदाह--ङिद्वदिति।
तत्त्व-बोधिनी
टित आत्मनेपदानां टेरे ६२, ३।४।७९
ननु शानचोऽपि लस्थानिकात्मनेपदत्वात्पचमानो यजमान इतय्त्र टेरेत्वेन भवितव्यमिति चेत्। अत्राहुः-- प्रकृतैस्तिबादिभिरात्मनेपदानां विशेषणान्न दोषः। एवं तु "टितस्तङां टेरे" इत्येव वक्तुमुचितमिति।


text:
कूष्माण्डबलिदानविधि:
॥ शुल्कनवम्यां कूष्माण्डबलिदानविधि: ॥
नवम्यां प्रात: देव्या नित्यपूजां विधाय, आचम्य देशकालौ सङ्कीर्त्य, मया कृतस्य शारददुर्गानवरात्रोत्सवकर्मण: साङ्गतासिध्यर्थं तत्सम्पूर्णफलावाप्तये श्रीमहाकालीमहालक्ष्मीमहासरस्वतीश्रीकुलदेवतातृप्त्यर्थं कूष्माण्डबलिप्रदानं करिष्ये । कूष्माण्डं देव्यग्रे निधाय, गन्धपुष्पाक्षतै: सम्पूज्य प्रार्थयेत्-कूष्माण्डो बलिरूपेण मम भाग्यादवस्थित: । प्रणमामि तत: सर्वरूपिणं बलिरूपिणम् ॥१॥
चण्डिकाप्रीतिदानेन दातुरापद्विनाशनम् । चामुण्डाबलिरूपाय बले तुभ्यं नमोऽस्तु ते ॥ यज्ञार्थं बलय: सृष्टा: स्वयमेव स्वयंभुवा । अतस्त्वां घातयाम्यद्य तस्माद्यज्ञे बधोऽवध: ॥ इत्यनेन कूष्माण्डं घातयेत् । पूजामन्त्रमुच्चार्य, जयंतीमं० । श्रीम श्रीकुलदेवतायै साङ्गायै सपरिवारायै सायुधायै सशक्तिकायै इमं कूष्माण्डबलिं समर्पयामि । भोश्रीम०श्रीकुलदेवते इमं बलिं गृहाण मम सकुटुम्बस्य सपरिवारस्य आयुष्कर्त्री शान्तिकर्त्री पुष्टिकर्त्री तुष्टिकर्त्री निर्विघ्नकर्त्री आरोग्यकर्त्री सर्वारिष्टनिरसनकर्त्री वरदा भव । अनेन बलिदानेन श्रीम०श्रीकुलदेवता प्रीयताम् । हस्तौ पादौ प्रक्षाल्य आचम्य, शांतापृथिवी० । इत्यनेन बहिरुदकं सिञ्चेत् ॥
अद्य० महाकाली० प्रीत्यर्थं सप्तशतीपाठकर्त्रे ब्राह्मणाय दक्षिणाप्रदानं करिष्ये । तदङगत्वेन ब्राह्मणपूजनं करिष्ये । गन्धा: पान्यु० । स्वस्त्यस्तु, दीर्ध० । इदं सुवर्णनिष्कयभूतं द्रव्यं सप्तशतीपाठकर्त्रे अमुकशर्मणे ब्राह्मणाय तुभ्यमहं सम्प्रददे । प्रति०, प्रति० । अनेन दक्षिणाप्रदानाख्येन कर्मणा श्रीमहा०प्रीयताम् ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
सूत्र ३५
न च पर्यायादप्यविरोधो विकारादिभ्य: ॥३५॥
न च पर्यायादप्यविरोधी विकारादिभ्य: ।
अथ पर्यायेण वृहच्छरीरप्रतिपत्तौ केचिज्जीवावयवा उपगच्छन्ति तनुशरीरप्रतिपत्तौ च केचिदपगच्छन्तीत्युच्येत ।
तत्राप्युच्यते ।
न च पर्यायादप्यविरोधो विकारादिभ्य: ।
न च पर्यार्येणाप्यवयवोपगमापगमाभ्यामेतद्देहपरिमाणत्वं जीवस्याविरोधेनोपपादयितुं शक्यते । कुत: ।
विकारादिदोषप्रसङ्गात् ।
अवयवोपगमापगमाभ्यां हयनिशमापूर्यमाणस्यापक्षीयमाणस्य च जीवस्य विक्रियावत्त्वं तावदपरिहार्यम् ।
विक्रियावत्त्वे च चर्मादिवदनित्यत्वं प्रसज्येत ।
ततश्च बन्धमोक्षाभ्युपगमो बाध्येत कर्माष्टकपरिवेष्टितस्य जीवस्यालाबूवत्संसारसागरे निमग्नस्य बन्धनोच्छेदादूर्ध्वगामित्वं भवतीति । किंचान्यत् ।
आगच्छतामपगच्छतां चावयवानामागमापायधर्मवत्त्वादेवानात्मत्वं शरीरादिवत् ।
ततश्चावस्थिता: कश्चिदवयव आत्मेति स्यात् ।
न च स निरूपयितुं शक्यतेऽयमसाविति । किंचान्यत् ।
आगच्छन्तश्चैते जीवावयवा: कुत: प्रादुर्भवन्त्यपगच्छन्तश्च क्व वा लीयन्त इति वक्तव्यम् ।
न हि भूतेभ्य: प्रादुर्भवेयुर्भूतेषु च निलीयेरन्नभौतिकत्वाज्जीवस्य ।
नापि कश्चिदन्य: साधारणोऽसाधारणो वा जीवानामवयवाधारो निरूप्यते प्रमाणाभावात् । किंचान्यत् ।
अनुवधृतस्वरूपश्चैवं सत्यात्मा स्यात् ।
आगच्छतामपगच्छतां चावयवानामनियतपरिमाणत्वात् ।
अत एवमादिदोषप्रसङ्गान्न पर्यायेणाप्यवयवोंपगमापगमावात्मन आश्रयितुं शक्येते ।
अथवा पूर्वेण सूत्रेण शरीरपरिमाणस्यात्मन उपचितापचितशरीरान्तरप्रतिपत्तावकार्त्स्न्यप्रसञ्जनद्वारेणानित्यतायां चोदितायां पुन: पर्यायेण परिमाणानवस्थानेऽपि स्रोत: संताननित्यतान्यायेनात्मनो नित्यता स्यात् ।
यथा रक्तपटानां विज्ञानानवस्थानेऽपि तत्संताननित्यता तद्वद्विसिचामपीत्याशङ्कयानेन सूत्रेणोत्तरमुच्यते ।
संतानस्य तावदवस्तुत्वे नैरात्म्यवादप्रसङ्ग: ।
वस्तुत्वेऽप्यात्मनो विकारादिदोषप्रसङ्गादस्य पक्ष स्यानुपपत्तिरिति ॥३५॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
वृद्धिर्यस्याचामादिस्तद् वृद्धम्॥ १।१।७२
पदच्छेदः॥
वृद्धिः १।१ यस्य ६।१ ७४ आचाम् (निर्धारणे षष्ठी) ६।३ ७४ आदिः १।१ ७४ तत् १।१ वृद्धम् १।१ ७४
अर्थः॥
यस्य समुदायस्य अचां मध्ये आदिः अच् वृद्धिः भवति, तत् समुदायरूपं वृद्धसंज्ञकं भवति।
उदाहरणम्॥
शालीयः, मालीयः। औपगवीयः, कापटवीयः॥
काशिका-वृत्तिः
वृद्धिर् यस्य अचाम् आदिस् तद् वृद्धम् १।१।७३
यस्य इति समुदाय उच्यते। अचां मद्ये यस्य वृद्धिसंज्ञक आदिभूतः, तच्छब्दरूपं वृद्धसज्ञ्जं भवति। अचाम् इति जातौ बहुवचनम्। शालीयः। मालीयः। औपगवीयः। कापटवीयः। आदिः इति किम्? सभासन्नयते भवः साभासन्नयनः। वा नामधेयस्य वृद्धसंज्ञा वक्तव्या। देवदत्तीयाः। दैवदत्ताः। गोत्रान्तादसमस्तवत्प्रत्य्त्यो भवतीति वक्तव्यम्। घृतप्रधनो रौढिः घृतरौढिः। तस्य छात्रा घृतरौढीयाः। ओदनप्रधानः पाणिनिः ओदनपाणिनिः। तस्य छात्रा ओदनपाणिनीयाः। वृद्धाम्भीयाः। वृद्धकाश्यपीयाः। जिह्वाकात्यहरितकायवर्जम्। जैह्वाकाताः। हारितकाताः।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
वृद्धिर्यस्याचामादिस्तद्वृद्धम् १०७८, १।१।७२
यस्य समुदायस्याचां मध्ये आदिर्वृद्धिस्तद्वृद्धसंज्ञं स्यात्॥
न्यासः
वृद्धिर्यस्याचामादिस्तद्?वृद्धम्। , १।१।७२
"यस्येति समुदाय उच्यते" अचां मध्ये यस्यादिर्वृद्धिसंज्ञकस्तस्यैव शब्दरूपस्य संज्ञा विधीयते। तच्च नियोगतः समुदायात्मकमेवेति सामथ्र्याद् यस्येति सामान्यप-देनापि समुदाय एवाभिधीयते। संज्ञिनिर्देशार्थं यस्येति वचनम्। अचां मध्य इत्यादिना वृद्धिसंज्ञिनः समुदायादेकदेशस्य निर्धारणं दर्शयन्नचामित्यस्य निर्धारणषष्ठीत्वं
दर्शयति। आदिशब्दस्त्विहोपक्रमे वत्र्तते, उपक्रमम्यते इत्युपक्रमः, प्रथमत उच्चारित इत्यर्थः। अचामिति बहुवचननिर्देशाद् यस् बहूनामचां मध्ये वृद्धिसंज्ञक आदिभूतः,
तस्यैव वृद्धसंज्ञया भवितव्यम्; न तु यस्य द्वयोर्मध्ये इति चोद्यमपाकर्तुमाह--
"अचाम्" इत्यादि।
यदि तह्र्रचामिति निर्धारणषष्ठीयम्, एवं सति समानजातीयस्यैव निर्धारणं भवतीत्यचां मध्ये वृद्धिकोऽजेव यथा स्यादित्येषोऽर्थः स्यात्। तथा च सत्याकारो
यस्यादिस्तस्य संज्ञा न स्यादा()आलायन इत्यादेः, न ह्राकारस्य मुख्यमच्त्वमस्ति;
अक्ष्वसन्निवेशात्। उपचरितं तु स्यात् ; "अणुदित्सवर्णस्य चाप्रत्ययः" १।१।६८
इत्येनेनानचोऽपि सतोऽच्कार्यकरणात्। न च मुक्ये सति गौणस्याश्रयणं युक्तम्, गौणमुख्ययोर्मुख्ये कार्यसंप्रत्ययात्, नैष दोषः; व्याप्तेन्र्यायादाकारस्यापि गौणमच्त्वमाश्रित्य भविष्यति,अन्यथा ह्रैज्ग्रहणमेव कुर्यात्, न वृद्धिग्रहणम्। "शालीयः,
मालीयः, इत्यादि। अत्र वृद्धसंज्ञायां सत्याम् "वृद्धाच्छः" श्४।२।११३
इति च्छो भवति।
ननु च शालामालाशब्दयोः कापटुशब्दस्य च संज्ञया न भवितव्यम्, न ह्रेषां
वृद्धिसंज्ञक आदिः,किं तर्हि?
हल्,नैतदेवम्; विद्यमानोऽपि ह्रत्र हल् नापेक्ष्यते,अजपेक्षस्यादित्वस्याश्रयणात्। एतदेव ह्रज्ग्रहणस्य प्रयोजनम्। कतं नाम तदपेक्ष-
यादित्वं विज्ञायेतेति?
अन्यथा तत्र कर्तव्यमेव स्यात्। अज्ग्रहणे क्रियमाणे सत्यमर्थो भवति। अचां मध्ये यस्य यो वृद्धिसंज्ञकोऽजेवादिभूत इति। अन्येभ्योऽज्भ्यो
यस्य वृद्धिसंज्ञकः प्रागुच्चार्यत इति यावत्। तेन शालाशब्दादेरपि संज्ञा सिध्यति।
"साभासन्नयनः" इति। अत्र वृद्धिसंज्ञाभावादणेव भवति, न तु च्छः। यदि पुनरा-दिग्रहणं न क्रियेत ततो यस्याप्यचां मध्ये वृद्धिसंज्ञकः कश्चित् सभासन्नयनादेस्त-
स्याप्येषा संज्ञा स्यात्। अत्र यद्यपि वृद्धिशब्दः श्रूयते, तथापि तल्लिङ्गकपरि-
भाषा नोपतिष्ठते। यसमाद् यत्र नियतस्थानिके गुणवृद्धी विधीयते तत्र स्थानिनियमार्थासा व्याप्रियते। एतच्च प्रागेवोक्तम्। न चेह गुणवृद्ध्योर्विधानम्, अतो नात्र
व्यापारस्तस्याः। तेन यस्याप्यनियतस्थानिको वृद्धिसंज्ञक आदिभूतः, तस्यापि संज्ञा
सिद्धा भवति। "वा नामधेयस्य" इत्यादि। ये पुरुषैव्र्यवहाराय संकीत्र्यमानाः शब्दा
देवदत्त इत्येवमादयः, तेषामेषा संज्ञा वेदितव्या। तेष्वेव नामधेयशब्दो रूढः,न तु ये जात्यादिनिमित्तका गवादिशब्दा अनादिव्यवहारान्तः पातिनस्तेषु। ननु च
काश्यादिपाठात् "काश्यादिभ्यः" ४।२।११५
ठञ्()ञिठाभ्यां भवितव्यम्, तदयुक्तं
देवदत्तीय इति च्छप्रत्ययान्तस्योदाहरणम्, नैष दोषः; यो हि देवैदत्तो देवदत्त इति
क्रियानिमित्तको देवदत्तशब्दः, तस्यैव तत्र पाठः,न संज्ञाशब्दस्य। तेन संज्ञाभूताद्देवदत्त शब्दाद् यदा वृद्धसंज्ञा तदा छो भवति,अन्यथा त्वण्। "गोत्रान्तात्" इत्यादि। तथाऽसमस्तात्त केवलाद्()गोत्रप्रत्ययान्ताद् वृद्धाच्छप्रत्ययो भवति तथा समस्ताद-वृद्धादपि। "घृतरौढिः" इति। "समानाधिकरणाधिकारे शाकपार्थिवादीनामुपसंख्यानमुत्तरपद-लोपश्च" (वा।८३) इति समासः। एवमुत्तर रूढस्यापत्यम्, पाणिनस्यापत्यम्-- "अत इञ्"
४।१।९५
इतीञ्। बाह्वादिषु "सम्भूयोऽम्भसः सलोपश्च" (ग।सू।६६) इति पठ()ते।
काश्यपशब्दो बिदादित्वादञन्तः। "जैह्वाकाताः, हारितकाताः" इति। कात्यशब्दो गर्गादियञन्तः। जिह्वाचपलः कात्यः, जिह्वाकात्यः। हरितभक्षः कात्यः हरितकात्यः, ताभ्यामौत्सर्गिक एवाण्, "यस्येति च" ६।४।१४८
इत्यकारस्य लोपः; "आपत्यस्य च तद्धितेऽनाति"
६।४।१५१
इति यकारस्य॥
बाल-मनोरमा
वृद्धिर्यस्याचामादिलस्तद्वृद्धम् १३१६, १।१।७२
वृद्धिर्यस्य। अचामिति बहुत्वमनेकत्वोपलक्षणम्। तेन शालाशब्दस्यापि वृद्धत्वं सिध्यति। व्यपदेशिवत्त्वेन ज्ञाशब्दस्यापि वृद्धत्वम्।


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
प्रोपाभ्यां समर्थाभ्याम्॥ १।३।४२
पदच्छेदः॥
प्रोपाभ्याम् ५।२ समर्थाभ्याम् ५।२ क्रमः ५।१ ३८ आत्मनेपदम् १।१ १२
काशिका-वृत्तिः
प्रौपाभ्यां समर्थाभ्याम् १।३।४२
प्र उपित्येताभ्यां परस्मात् क्रमतेरात्मनेपदं भवति, तौ चेत् प्रोपौ समर्थौ तुल्यार्थौ भवतः। क्व चानयोस् तुल्यार्थता?
आदिकर्मणि। प्रक्रमते भोक्तुम्। उपक्रमते भोक्तुम्। समर्थाभ्याम् इति किम्?
पूर्वेध्युः प्रक्रामति। गच्छति इत्यर्थः। अपरेध्युरुपक्रामति। आगच्छति इत्यर्थः। अथ उपपराभ्याम् १।३।३९
इत्यनेन आत्मनेपदम् अत्र कर्मान् न भाति? वृत्त्यादिग्रहणम् तत्र अनुवर्तते। ततो ऽन्यत्र इदं प्रत्युदाहरणम्।
न्यासः
प्रोपाभ्यां समर्थाभ्याम्। , १।३।४२
"प्रकर्मते, उपक्रमते" इति। आरभत इत्यर्थः।
बाल-मनोरमा
प्रोपाभ्यां समर्ताभ्याम् ५३८, १।३।४२
प्रोपाभ्याम्। "क्रम आत्मनेपद"मिति शेषः। समौ अर्थौ ययोरिति विग्रह इत्याह-- समर्थौ तुल्यार्थाविति। सवर्णदीर्घमाशङ्क्य आह-- शकन्ध्वादित्वादिति। ननु "प्रक्रमते" इत्यत्र अतिशयितपदविक्षेपार्थप्रतीतेः, उपक्रमते इत्यत्र समीपे पदानि विक्षिपतीति प्रतीतेः कथमनयोस्तुल्यार्थकत्वमित्यत आह-- प्रारम्भेऽनयोस्तुल्यार्थतेति। तथाच आरम्भार्थकाम्यामिति फलितमिति भावः।
तत्त्व-बोधिनी
प्रोपाभ्यां समर्थाभ्याम् ४५४, १।३।४२
प्रोपाभ्याम्। "प्रोपाभ्यां प्रारम्भे" इत्येव सुवचम्। उपक्रामतीति। वृत्त्याद्यर्थेष्ववोपपराभ्यामिति प्रवृत्तेर्नाऽत्रात्मनेपदं शङ्क्यमिति भावः।


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
कणेमनसी श्रद्धाप्रतीघाते॥ १।४।६५
पदच्छेदः॥
कणेमनसी १।२ श्रद्धाप्रतीघाते ७।१ गतिः १।१ ५९ क्रियायोगे ७।१ ५८ निपाताः १।३ ४६
काशिका-वृत्तिः
कणेमनसी श्रद्धाप्रतीघाते १।४।६६
कणेशब्दो मनस्शब्दश्च श्रद्धाप्रतीघाते गतिसंज्ञौ भवतः। कणेहत्य पयः पिबति। मनोहत्य पयः पिबति। तावत् पिबति यावदस्य अभिलाशो निवृत्तः। श्रद्धा प्रतिहता इत्यर्थः। श्रद्धाप्रतीघाते इति किम्? कणे हत्वा गतः। मनो हत्वा गतः।
न्यासः
कणेमनसी श्रद्धाप्रतीघाते , १।४।६५
कणेशब्दः सप्तम्यन्तप्रतिरूपको निपातः। न चेहाभिलाषातिशये वत्र्तमानो गृह्रते। तस्य हि श्रद्धाप्रतीघात इत्युपाधिः सम्भवति। मनःशब्दोऽपि तत्साहचर्यादभिलाषवृत्तिरेव विज्ञायते।
"कणे" हत्वा, मनो हत्वा" इति। अत्र कणेशब्दः सूक्ष्मे तण्()डुलावयवे वत्र्ततेऽधिकरणभूते, मनश्शब्दश्चेतसि॥
बाल-मनोरमा
कणेमनसी श्रद्धाप्रतीघाते ७५७, १।४।६५
कणेमनसी। कणेशब्दो मनश्शब्दश्च श्रद्धाप्रतीघाते गतिसंज्ञकौ स्तः। अत्यन्ताभिलाषः=श्रद्धा, तस्या निवृत्तिः=प्रतीधातः। कणेहत्येति। गतिसमासे क्त्वो ल्यप्। मनोहत्येति। "पयः पिबती"त्यनुषज्यते। ननु समासे कृते "कणे" इति सप्तम्याः कथं न लुगित्यत आह--कणेशब्द इति। ननु श्रद्धाप्रतीघातस्य कथमिहावगतिः, श्रद्धावाचकशब्दाऽभावात्। मनसो घाते सति कथं वा पयःपानमित्यत आह--अभिलाषातिशये इति। "कणेशब्द" इत्यनुषज्यते। "परावरयोगे चे"ति सूत्रेण क्त्वा। अभिलाषनिवृत्तिपर्यन्तं पयः पिबतीत्यर्थः। श्रद्धाप्रतीघाते किम्?
कणे हत्वा गतः। सूक्ष्मस्तण्डुलावयवः कणः, तद्विषये हत्वा गत इत्यर्थः। मनो हत्वा गतः। विषपानादौ मनः प्रवृतिं()त प्रतिवध्य गत इत्यर्थः।
तत्त्व-बोधिनी
कणेमनसी श्रद्धाप्रतीघाते ६६८, १।४।६५
कणेहेत्येति। अत्यन्तमभिलष्य तन्निवृत्तिपर्यन्तं पिबतीत्यर्थः। तथा च श्रद्धाया अपगमात्तत्प्रतीघातो गम्यते। प्रत्युदाहरणं तु कणे हत्वा गतः। सूक्ष्मस्तण्डुलावयवः कणः। तस्मिन् हत्वेत्यर्थः।


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
प्राग्दीव्यतोऽण्॥ ४।१।८३
पदच्छेदः॥
प्राक् १।१ दीव्यतः ५।१ अण् १।१ प्रत्ययः ? परश्च ?
अर्थः॥
दीव्यतः इत्यनेन {तेन दीवति खनति (४।४।२)} इति परिगृह्यते। {तेन दीव्यति खनति॰} इत्येतस्मात् प्राक् अण् प्रत्ययः भवति इति अधिकारः वेदितव्यः। वक्ष्यति {तस्यापत्यम् (४।१।९२)} तत्र अण् प्रत्ययः भवति।
उदाहरणम्॥
औपगवः, कापटवः॥
व्याख्या (सरलबोधिनी)
मम व्याख्या॰
काशिका-वृत्तिः
प्राग् दीव्यतो ऽण् ४।१।८३
तेन दीव्यति इति वक्ष्यति। तदेकदेशो दीव्यच्छब्दो अवधित्वेन गृह्यते। प्राग् दीव्यत्संशब्दनाद् यानित ऊर्ध्वम् अनुक्रमिष्यमः, अण् प्रत्ययस् तत्र भवति इति वेदितव्यम्। अधिकारः, परिभाषा, चिधिर्वा इति त्रिष्वपि दर्शनेष्वपवादविषयं परिगृत्य अण् प्रवर्तते। वक्ष्यति, तस्य अपत्यम् ४।१।९२
औपगवः। कापटवः।
न्यासः
प्राग्दीव्यतोऽण्। , ४।१।८३
"प्राग्दीव्यत्" इत्ययुक्तोऽयं निर्देशः , यावता "दीव्यति" ४।४।२
इति वक्ष्यति, न तु दीव्यदिति, तत्र दीव्यतीशब्दस्यावधित्वेनोपादाने दीव्यतेरिति निर्देशेन भवितव्यम्?
इत्यत आह-- "तदेकदेशः"इत्यादि। समस्तस्य दीव्यतिशब्दस्यावधित्वेनोपादाना#ए सति न युज्येतायं निर्देशः, न तु समस्तस्योपादानम्, अपि तु तदेकदेशस्य दीपव्यच्छब्दस्येत्यदोषः। अथ किमर्थं दीव्यद्ग्रहणं प्राग्ग्रहणञ्चत, नणित्येवाधिकारः क्रियताम्?
नैवं शक्यम्ेवं हि क्रियमाणे "स्त्रीभ्यो ढक्" ४।१।१२०
इत्येवमादिनाऽधिकारान्तरेण विच्छिननस्याणः "तेन रक्तं रागात्" ४।२।१
इत्येवमादिषु पुनग्र्रहणं कत्र्तव्यं जायेत। अवधिनाधिकारपरिमाण आख्याते तदवधिकेष्वर्थेषु सर्वेष्वयमभ्यनुज्ञायत इतिपुनरण्ग्रहणं कत्र्तव्यं न भवति। तस्मादधिकारपरिमाणज्ञापनार्थं दीव्यद्ग्रहणं तावत्कत्र्तव्यम्। प्राग्ग्रहणमपि कत्र्तव्यमेव तस्यैवावधित्वद्योतनार्थम्। असति हि तस्मिन् "दीव्यतोऽण्" इत्युच्यमाने प्रकृतिरणो दीव्यच्छब्दो विज्ञायेत। "त्रिष्वपि दर्शनेषु" इत्यादि। कथं पुनरियमपवादविषयपरिहारेणाणः प्रवृत्तिर्लभ्यते, यावताधिकारे तस्मिन् सति प्रतियोगमुपस्थानादपवादविषयेऽप्यण् प्राप्नोति-- "अत इञ् अण् च" इति, अन्यथा हि तस्य तत्रोपादानमनर्थकं स्यात्? परिभाषापक्षेऽपि प्राग्दीव्यतोऽर्थेष्वणित्यविशेषेण परिभाषिते सामान्येन परिभाषा प्रवत्र्तमाना केनापवादविषयं परिहरेत्?
विधावपि प्राग्दीव्यतो याः प्रकृतयस्ताः सर्वा इहैकध्यमुपनीयाण् विधीयमानः सर्वतः प्रवत्र्तेत, अन्यथा सर्वतो विधानमनर्थकं स्यात्?
एवं मन्यते-- ज्ञापकादपवादविषये न भविष्यतीति, यदयं क्वचिद्वाग्रहणमन्यतरस्यांग्रहणञ्च करोति-- "पीलाया वा" ४।१।११८
, "उद()इआतोऽन्यतरस्याम् ४।२।१८
इति,तज्ज्ञापयति-- नापवादविषयेऽण् भवतीति। विधौ तु भूयान् परीहारः। न हि प्राग्दीव्यतो याः प्रकृतयस्ताभ्योऽण् विधीयते, किं तर्हि?
प्राग्दीव्यतो येऽर्थास्तेषु। तत्र समानार्थे प्रकृतिविशेषादुत्पाद्यमान इञणं बाधिष्यत इति। अथ किमर्थमियानवधिरुपादीयते, न प्राक् ठक इत्येवोच्येत, "प्राग्वहतेष्ठक्" (४।४।१) इत्येतस्माट्ठकः प्रागित्यर्थः?
नैवं शक्यम्; "दध्नष्ठक्" ४।२।१७
इत्येवमादिरपि ठगवधित्वेन विज्ञायते। "प्राक् कंसीयात्" इत्येवं तर्हि वक्तव्यम्-- "कंसीयपरशब्दयोर्यञञौ लुक् च" (४
।३।१६८) इति,तत्र यः कंसीयशब्दस्ततः प्रागित्यर्थः?
एवमप्यशक्यं वक्तुम्; "द्विगोर्लुगनपत्ये" ४।१।८८
इत्येतयापि कंसीयादुत्पद्येत, ततश्च द्वयोः कंसीययोर्विकारो द्विकंस इत्यत्र लुङ्न स्यात्। तस्माद्यथान्यासमेवास्तु॥
बाल-मनोरमा
प्राग्दीव्यतोऽण् १०५७, ४।१।८३
प्राग्दीव्यतोऽण्। "तेन दीव्यति खनति जयति जित"मिति सूत्रस्थदीव्यतिशब्दैकदेशस्यानुकरणमिह दीव्यच्छब्दः। तेन च तद्घटितं तत्सूत्रं लक्ष्यते। तदाह--तेन दीव्यतीत्यतः प्रागिति। तथाच "तस्यापत्य"मित्याद्युत्तरसूत्रेषु विधेयप्रत्ययविशेषाऽसंयुक्तेषु किं भवतीत्याकाङ्क्षायामणित्युपतिष्ठत इति लभ्यते। "कस्माद्भवती"त्याकाङ्क्षायां "समर्थात्प्रथमा"दिति प्रकृतिविशेषो लभ्यते। यत्र तु विधेयः प्रत्ययविशेषः श्रूयते तत्राऽणिति नोपतिष्ठते, अमित्यस्यौत्सर्गिकतया वैशेषिकेणेञादिना बाधात्।
तत्त्व-बोधिनी
प्राग्दीव्यतोऽण् ८८३, ४।१।८३
प्राग्दिश इतीति। तत उत्तरेषां प्रत्ययानां स्वार्थिकत्वेन "समर्थानां", "प्रथमा"दिति पदयोः प्रयोजनं नेति भावः। ननु "समर्थः पदविधि"रिति परिभाषया गतार्थत्वात् "समर्थाना"मित्येतव्द्यर्थम्। न च पदविधित्वं नेति शङ्क्यं, "घकालतनेषु"इत्यलिग्विधानात् "सुबन्तात्तद्धितोत्पत्ति"रिति सिद्धान्तस्य सकलसंमतत्वादत आह--सामथ्र्यमिति। कृतसन्धिकार्यत्वमिति। अस्य फलं तु "तस्यापत्य"मिति सूत्रे मूल एव स्फुटीभविष्यति। इह "समर्थात्प्रथमाद्वे"ति वक्तुं युक्तम्। महोत्सर्गानाह---प्राग्दीव्यत इत्यादीना। सूत्रे "दीव्य"दित्येकदेशोऽनर्थकोऽप्यवधित्वेनोपात्तः "प्राग्री()आरा"दितिवदित्येके। अन्ये त्वाहुः--"दीव्य"दिति शत्रन्तम्। तेन देवनकर्ता अर्थ एवावधिरिति।


text:
सूत्रम्
युष्मदस्मदोरन्यतरस्यां खञ् च॥ ४।३।१
काशिका-वृत्तिः
युष्मदस्मदोरन्यतरस्यां खञ् च ४।३।१
देशाधिकारो निवृत्तः। युष्मदस्मदोः खञ् प्रत्ययो भवति शैषिकः। चकाराच् छः च। अन्यतरस्यांग्रहणाद् यथाप्राप्तम्। तदेते त्रयः प्रत्ययाः भवन्ति, तत्र वैषम्याद् यथासङ्ख्यं न भवति। त्यदादित्वाद् वृद्धसंज्ञकयोर् युष्मदस्मदोः छे प्राप्ते प्रत्येकं प्रत्ययत्रयं विधीयते। यौष्माकीणः। आस्माकीनः। युष्मदीयः। अस्मदीयः। यौष्माकः। आस्माकः।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
युष्मदस्मदोरन्यतरस्यां खञ् च १०८२, ४।३।१
चाच्छः। पक्षेऽण्। युवयोर्युष्माकं युष्मदीयः, अस्मदीयः॥
न्यासः
युष्मदस्मदोरन्यतरस्यां खञ्च। , ४।३।१
"तत्र वषम्याद्यथासंख्यं न भवति" इति। द्वे हि प्रकृती, प्रत्ययाश्च त्रय इति वैषम्यम्। ननु च?ञ्छावेवानेन विधीयेते, अण्प्रत्ययस्त्वन्यतरस्यांग्रहणेन यथाप्राप्तस्याभ्यनुज्ञाने कृते शास्त्रादेव भवति, तत्कृतो वैषम्यम्? छोऽपि तर्हि तेनैवानेन विधीयते, तस्यापि हि चकारोऽभ्यनुज्ञापक एव। सोऽपि स्वशास्त्रादेव "वृद्धाच्छःट (४।२।११४) इत्येतस्माद्भवतीति? एवमपि वैषम्यम्। सर्वथा नास्ति यथासंख्यप्रसङ्ग॥
बाल-मनोरमा
युष्मदस्मदोरन्यतरस्यां खञ्च १३५०, ४।३।१
युष्मदीय इति। द्विवचनान्दाद्बहुवचनान्ताच्च छः। ईयादेशः। सुब्लुकि युवादेशस्य निवृत्तिः, तस्य विभक्तौ परे विधानात्। प्रकृत्यर्थैकत्वे विभक्तेर्लुप्तत्वेऽपि त्वादेशो वक्ष्यते। अस्मदीय इति। आवयोरस्माकं वा अयमित्यर्थः।
तत्त्व-बोधिनी
युष्मदस्मदोरन्यतरस्यां खञ्च १०६६, ४।३।१
युष्मदस्मदोः। "त्यदादीनि चे"ति वृद्धत्वान्नित्ये छे प्राप्ते खञणोरपि विधानार्थमिदजम्। पक्षे अणिति। अन्यतरस्याङ्ग्रहणादिति भावः। तथा चैते त्रयः प्रत्यया इति वैषम्याद्यथासङ्ख्यं न भवतीति केचित्। मनोरमायां तु यथासङ्ख्यनिवारणाया योगविभागः कृतः। तथा हि "युष्मदस्मदोरन्यतरस्याम्" आभ्यां छो वा स्यात्। "त्यदिदीनि चे"ति वृद्धत्वान्नित्ये छे प्राप्ते विकल्पोऽयम्। ततः "खञ्च"। एवमुत्तरसूत्रेऽपि योगविभागो बोध्यः। तेन आदेशयोः खञणभ्यां यथासङ्ख्यं नेत्यादि। युवयोरित्यादि। एकवचने तवकममकादेशविधानादेकवचनान्तेन विग्रहोऽत्र न कृतः।


text:
सूत्रम्
तदस्य सोढम्॥ ४।३।५२
काशिका-वृत्तिः
तदस्य सोढम् ४।३।५२
कालातित्येव। तदिति प्रथमासमर्थात् कालवाचिनः प्रातिपदिकातस्य इति षष्ठ्यर्थे यथाविहितं प्रत्ययो भवति यत् प्रथमासमर्थं सोढं चेत् तद् भवति। सोढं जितमभ्यस् तम् इत्यर्थः। निशासहचरितम् अध्ययनं निशा, तत् सोढम् अस्य छात्रस्य नैशः, वैशिकः। प्रादोषः, प्रदोषिकः।
न्यासः
तदस्य सोढम्। , ४।३।५२
कालादिति वत्र्तते, न च कालो जीयते, तस्मान्निसासहचरितमिहाध्ययनं गौण्या वृत्त्या निशेत्येवमादिभिरभिधीयत इति विज्ञायते। अत एवाह-- "निशासहचरितमध्ययनं निशा" इति॥
बाल-मनोरमा
तदस्य सोढम् १४०६, ४।३।५२
तदस्य सोढम्। अस्मिन्नर्थे प्रथमान्ताद्यथाविहितं प्रत्ययाः स्युः। सोढमित्यस्य अभ्यस्तमित्यर्थः। नैशिकः नैश इति। "निशाप्रदोषाभ्यां चे"त्यण्ठञौ।


text:
अथ चतुःपञ्चाशः पटलविसरः
Technical Details
अथ चतुःपञ्चाशः पटलविसरः।
अथ भगवां शाक्यमुनिः पुनरपि शुद्धावासभवनमवलोक्य मञ्जुश्रियं कुमारभूतमामन्त्रयते स्म। अयं मञ्जुश्रीः धर्मपर्यायः। अस्मिं स्थाने प्रचरिष्यति। तत्राह स्वयमेवं वेदितव्यः। सर्वबोधिसत्त्वगणपरिवृतः श्रावकसङ्घपुरस्कृतः सर्वदेवनागयक्षगरुडगन्धर्वकिन्नरमहोरगसिद्धविद्याधरः मानुषामानुषैः परिवृतो विहरेऽहं वेदितव्यः। तथागतोऽत्र रक्षावरणगुप्तये तिष्ठतीति। दशानुशंसा मञ्जुश्रीः कुमार वेदितव्यः। यत्र स्थानोऽयं धर्मकोशस्तथागतानां पुस्तकगतो वा लिख्यति वाचयिष्यति धारयिष्यति सत्कृत्य मनसिकृत्य विविधैश्चामरणपूर्णच्छत्रध्वजपताकाघण्टाभिर्वाद्यमाल्यविलेपनैर्धूपगन्धैश्च सुगन्धिभिः पूजयिष्यति मानयिष्यति सत्करिष्यति एकाग्रमनसो वा चित्तं धत्से। कतमे दश। न चास्य परचक्रभय दुर्भिक्षो वा। न यास्य तत्र महामार्योपद्रवं भवति; अमानुषभयो वा। न चास्याग्निभयं भवति सर्वप्रत्यर्थिकभयो वा। न चास्य तत्रानावृष्टिभयं भवति अतिवृष्टिभयो वा। न चास्य तत्र महावातमण्डलीभयं भवति सर्वक्रव्यादभयो वा। न चास्य शक्रभयं भवति सर्वधूर्त्ततस्करभयो वा। न चास्य मृत्युभयं भवति; यमराजोपनीतभयं वा। न चास्यासुरभयं वा भवति, सर्वदेवनागयक्षगन्धर्वासुरभयो वा। न चास्य मन्त्रभयं भवति, सर्वगरविषभयं वा। न चास्य रोगभयं भवति ज्वरातीसारजीर्णाङ्गप्रत्यङ्गभयो वा। इमे दशानुशंसा वेदितव्या, यत्रायं महाकल्पविशरे धर्मकोशस्तथागतानां पुस्तकगतो तिष्ठेत, लिखनवाचनपूजनधारणस्वाध्यायानां वा कुर्मः।
गुह्यतमोऽयं धर्मकोशस्तथागतानां मन्त्रानुवर्तनतया पुनरेषां सर्वतः आचार्यसमयानुप्रविष्टानाम्। असमयज्ञानां न प्रकाशितव्यः। यत् कारणम्। रहस्यमेतत्। गुह्यवचनमेतत्। सर्वज्ञवचनमेतत्॥
मा हैव सत्त्वा प्रतिक्षेप्स्यन्ते, अवज्ञस्यन्ति, न पूजयिष्यन्ति, न सत्करिष्यन्ति, महदपुण्यं प्रसविष्यन्ते, गुह्यनिवरण- सत्त्वोपघातननृपतिसूचन आयुःप्रमाणोपघातोपसर्गिकक्रियां करिष्यन्तीति न परेषामारोचयितव्यं च। समयरहस्यगुह्यमन्त्रचर्यानुप्रविष्टानां सत्त्वानां तथागतशासनशिक्षाया सुशिक्षितानां सुव्यवस्थितानां धर्मार्थकोविदामायतनधातुसमयानुप्रवेशधर्मस्थितानां सत्यसन्धानां दृढव्रतमन्वागतानां सत्त्वचर्यामार्गानुप्रविष्टकारुणिकानामेतेषां सत्त्वानामारोचयितव्यम्; न परेषामिति॥
अथ खलु मञ्जुश्रीः कुमारभूतो बोधिसत्त्वोत्थायासनादेकांशमुत्तरासङ्गं कृत्वा, दक्षिणं जानुमण्डलं पृथिव्यां प्रतिष्ठाप्य, कृतकरतलाञ्जलिपुटो भगवन्तमेतदवोचत्। को नामायं भगवन् ! धर्मपर्यायः, कथं चैनं धारयाम्यहम्॥
भगवानाह - सर्वबोधिसत्त्वविस्फूर्जनबोधिसत्त्वपिटक इत्यपि धारय। आश्चर्याद्भुतधर्मोपदेशपरिवर्त्त इत्यपि धारय। सर्वमन्त्रकोशचर्यानुप्रविष्टबोधिसत्त्वनिर्देश इत्यपि धारय। महायानवैपुल्यनिर्देशाद्भुत् इत्यपि धारय। आर्यमञ्जुश्रियमूलकल्प इत्यपि धारय। सर्वधर्मार्थपूरणनिर्देश इत्यपि धारय इति॥
सर्वलोकां समग्रां वै धर्माधर्मविचारकाम्।
विचेरुः सर्वतो यस्त्वं बोधिसत्त्वो महर्द्धिकः॥
न पश्यसे परं गुह्यमेतं धर्मवरं वरम्।
मन्त्रतन्त्रार्थसूत्राणां गतिदेशनिरत्ययम्॥
न पश्यसे वरं वीर ! धर्मबोधिपरायणम्।
यादृशोऽयं गुह्यसूत्रं नेयार्थभूषितम्॥
विविधाकारसूत्रार्त्थाः मन्त्रतन्त्रानुवर्तनम्।
न भूतं विद्यते कश्चिद् यः कल्पविसरादिह॥
महाराज्ञां महाभोगां सम्पदांश्च दिवौकसाम्।
प्राप्नुयात् पुष्कलां कीर्त्तिं दिव्यां मानुषिकां तथा॥
अक्षाणां वर्जयेदष्टां क्षणांश्चैव सम्भावयेत्।
बुद्धत्वं नियतं तस्य त्रिधा जनगतिस्तथा॥
इदं सूत्रं धारणात् पुण्य अनुशंसा स्यादिमे तथा।
न चास्य सर्वकाये वै न विषं न हुताशनम्॥
न वेताडा ग्रहाश्चैव न पूतना मातरा हि ये।
तेन चोरराक्षसा॥
पिशाचा वास्य हिंस्येयुः यस्त सूत्रमिमं पठेत्।
धारयेद्वापि पूजयेद् वा न पुनः पुनः विविधा॥
वाद्य पूज्य पूज इषु पूजयेद् वा विशरदः।
स इमां लभते मर्त्यो मनुशंसामिहोदिता॥
आतुरो मुच्यते रोगान् दुःखितो सुखिनो भवेत्।
दरिद्रो लभते अर्थान् बद्धो मुच्येत बन्धनात्॥
पतितः संसारदुःखेऽस्मिन् गतिं पञ्चकयोजितम्।
क्षेमं शिवं च निर्वाणं प्राप्नुयादचलं पदम्॥
प्रत्येकबोधिबुद्धत्वं श्रावकत्वं च नैष्ठिकम्।
इदं सूत्रं वाचयित्वा लभते बुद्धवर्तिताम्॥
गङ्गासितताप्रख्यानामनन्त्यं जिनवरास्तथा।
पूजित्वा लभते पुण्यं तत्सर्वमिदं सूत्रं पठनादिह॥
यावन्ति केचिल्लोकेऽस्मिन् क्षेत्रकोटिमचिन्तकाः।
तावन्तु परमाण्वाख्यां बुद्धानां पूजयेत् सदा॥
विविधा अन्नपानैश्व ग्लानप्रत्ययभेषजैः।
विविधासनशय्यासु दद्युः सर्वतः सदा॥
चीवरैर्विविधैश्चापि चूर्णचीवरभूषणैः।
छत्रोपानहपटैः सुगन्धमाल्यविलेपनैः॥
धूपनं विविधैर्वापि दीपैश्चापि समन्ततः।
तत् पुण्यं प्राप्नुया जन्तुर्धारणाद् वाचनादिदम्॥
प्रत्येकबुद्धजे लोके श्रावका सुमहर्द्धिकः।
बोधिसत्त्वा महात्मानो दशभूमिस्थिता पराः॥
तत्प्रमाणाद् भवेत् सर्वे तेषां पूजां तथैव च।
तत् पुण्यं प्राप्नुयान्मर्त्य यस्य पुस्तक गतं करे॥
यावन्ति लोके कथिता लोकधातुसमाशृता।
सर्वसत्त्वा समाख्यातास्ते सर्वे विगतज्वराः॥
तेषां च पूजा सत्कृत्य कश्चि जन्तु पुनः पुनः।
तत् पुण्यं प्राप्नुयाद्धीमां पूजेत्वा धर्मपरमिमम्॥
न शक्यं कल्पकोट्यैस्ते रत्नै जिनवरैः सदा।
पूजये लोकनाथानां धर्मकोश इमं वरम्॥
चिन्तामणि च रत्नार्थमिमं धर्मवरं भवेत्।
पठनाद् धारणान्मन्त्रा कल्पेऽस्मिन् मञ्जुभाणिते॥
भवेत् कामदुहं तस्य महाभोगार्थसम्पदः।
अखिन्नमनसो भूत्वा यो इमां साधयेत् भुवि॥
मन्त्रान् तत्त्वार्थनेयार्थं सफला मुनिभाषिता।
कृयाकालसमायोगात् साधयेद् विद्यधरां भुवि॥
तस्य सर्वदिशा ख्याता प्रपूर्णा रत्नसम्पदः।
सफला गतिमाहात्म्या वर्णिता साधुवर्णिता॥
योऽस्मान् कल्ववरा ह्येकं मन्त्रं धारये नृप।
सफला राजसम्पत्ति दीर्घमायुष्यसम्पदाम्॥
विविधा भोगचर्या वा प्राप्नुयां नृपवरोपराम्।
न चास्य हन्यते शस्त्रैर्न विषैः स्थावरजङ्गमैः॥
परविद्याकृतैश्चापि मन्त्रं वेताडसाधनम्।
दूषितैर्वसुधालोके परकृत्यपरायणे॥
न हुताशनभयं तस्य ना वैरग्रहापरैः।
कायं न हन्यते तस्य नृपतेर्वा जन्तुनोऽपि वा॥
य इमं सूत्रवराग्रं तु धारयेद् वाचयेत् तथा।
राजा च कृतया मूर्ध्नां सङ्ग्रामे समुपस्थिते॥
छत्रं शिरसि मावेद्य नमस्कुर्यात् पुनः पुनः।
न तस्य दस्यवो हन्युर्नानाशस्त्रसमुद्यताम्॥
हस्तिस्कन्धसमारूढं कुमाराकारसम्भवम्।
मयूरासनसुस्तं सङ्ग्रामे अवतारयेत्॥
दृष्ट्वा तं विद्विषः सर्वे निवर्तन्तेयुस्ते परे जनाः।
बालरूपं तथा दिव्यकुमारालङ्कारभूषितम्॥
सौवर्णं राजतं वापि रागत्यध्वजपूजितम्।
आरोप्य ध्वजपताकेषु सुन्यस्तं सुसमाहितम्॥
सङ्ग्रामं रिपुसङ्कीर्णं नानाशास्त्रसमुद्यतम्।
युधि प्राप्तं समस्तं वै तस्मिं कालेऽवतारयेत्॥
नश्यन्ते दृष्टमात्रं वै मुह्यन्ते वा समन्ततः।
मानुषामानुषाश्चापि नृपाश्चापि सुरेश्वराः॥
सिद्धविद्याधराश्चापि मन्त्रतन्त्रसमाश्रिताः।
राक्षसा सत्त्ववन्तोऽपि कटपूतनामातरा॥
क्रव्यादा विविधाश्चापि यक्षकूष्माण्डपूतना।
न शक्यन्ते दृष्टमात्रं वै ध्वजमुच्छ्रितसंस्थितम्॥
कुमारं विश्वकर्माणमनेकाकाररूपिणम्।
मञ्जुघोषं महात्मानं दशभूम्याधिपतिं पतिम्॥
महाराजा क्षत्रियो लोके भूपालो भूनिवासिनः।
श्राद्धो विमतिसन्देहः विगतो धर्मवत्सलः॥
उत्पाद्य सौगतीं शुद्धां करुणाविष्टमानसाम्।
प्रक्रमुः सन्धिकामो वै क्रियामेतामिहोदिताम्॥
निर्दिष्टं प्रवचने ह्येता धर्मधातुगतैर्जिनैः।
कल्पं प्रयोगं मन्त्राणां तन्त्रयुक्तिमभूतले॥
असङ्ख्यैर्जिनवरैः पूर्वं धर्मधातुसमाशृतैः।
कथितं धर्मकोशं तु मानुषा तु भूतले॥
देवासुरे पुरा युद्धे वर्तमाने भयावहे।
तदा पुरो ह्यासीत् हतसैन्योऽथ विद्विषैः॥
एकाकिनस्तदा सत्त्वा विरथश्चैव महीतले।
मुनिश्रेष्ठे तदा पृच्छेत् काश्यपं तं जिनोत्तमम्॥
किं कर्त्तव्यमिति वाक्यमाजहार शचीपतिः।
निर्जितोऽसुरैर्घोरैरहमत्र समाशृतः॥
एवमुक्तः मघवां शतक्रतुर्दिवौकसः।
प्रणम्य शिरसा मूर्ध्नि पादयोर्मुनिवरे तदा॥
निषसेदु पुरा ह्यासीत् कौशिकोऽथ सहस्रदृक्।
एवमुक्तो मुनिश्रेष्ठः काश्यपो ब्राह्मण अभूत्॥
आजहार तदा वाणिं कलविङ्करुतस्वनाम्।
पूर्वं जिनवरैर्गीतं कुमारो विश्वसम्भवः॥
मञ्जुश्री महात्मासौ दुर्लभो लक्षमूर्जितः।
भूतकोटिसमाख्यातो गम्भीरार्थदेशिकः॥
निःप्रपञ्चं निराकारं निःस्वभावमनालयम्।
धर्मादिदेश सत्त्वेभ्यस्तत् स्मरिष्व सुरेश्वरः॥
ततस्ते नु स्मर्तो से स्मृत तत्त्वगतो ततः।
आगतस्तत्क्षणात् तत्र कुमारो विश्वरूपिणः॥
यत्र सौ भगवां तस्थुः मघवांश्चैव सुरेश्वर।
आगता भाषते मन्त्रां वन्दित्वा जिनवरं तदा॥
प्रणम्य जिनवरां सर्वां काश्यपं च महाद्युतिम्।
इमा मन्त्रामभाषेत लब्ध्वानुज्ञां मुने तदा॥
नमः सर्वबुद्धबोधिसत्त्वेभ्योऽप्रतिहतशासनेभ्यः।
ॐ हन हन सर्वभयान् सादयोत्सादय त्रासय मोटय छिन्द भिन्द ज्वल ज्वल हुँ हुँ फट् फट् स्वाहा।
समनन्तरभाषितेयं मन्त्रा कुमारभूतेन मञ्जुश्रियेण बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन। इयं महापृथिवी षड्विकारं प्रकम्पिता सशैलसागरपर्यन्ता। सर्वांश्च बुद्धां भगवतां क्षेत्रानन्तापर्यन्ता सलोकधातुदिशपर्यन्तां सर्वैश्च बुद्धैर्भगवद्भिरधिष्ठितानि च इमानि मन्त्रपदानि॥
अथ शक्रो देवानामिन्द्रः विगतभयरोमकर्षः आश्चर्याद्भुतप्राप्तः उत्फुल्लनयनः उत्थायासनाद् भगवतः पादयोर्निपत्य त्रिः प्रदक्षिणीकृत्य च मञ्जुश्रियं कुमारभूतं सम्मुखं दृष्ट्वा तानि च मन्त्रपदां गृह्य मनसीकृत्य च पुनरेव स्यन्दनमधिरुह्य येन तेऽसुराः प्राद्रवितः सर्वेऽसुरा येन पातालं महासमुद्राश्रयाधरपुरं स्वकं तेनाभिमुखाः प्रययुः। हतविध्वस्तमानसः सैन्यभयाकुलितविह्वलनिषण्णवदनदर्पः विगतशस्त्रा दृष्टा तं सुरेश्वरं ज्वलन्तमिव पावकं निर्वर्त्य स्वालयं गता अभूत्॥
अथ शक्रो देवानामिन्द्रः देवां त्रायस्त्रिंशानामन्त्रयते स्म। मा भैष्टत मार्षा ! मा भैष्टत। बुद्धानुभावेन वयमसुरां निर्जितवन्तो गच्छामः स्वपुरम्। आगच्छन्तु भवन्तः क्रीडथ रमथ परिचारयथ स्वं स्वं भवनवरं गत्वा। स्वालयं चेतस्ते देवा हृष्टमनसः पुनरेव निवर्त्य स्वालयं गता॥
अथ शक्रस्य देवानामिन्द्रस्यैतदभवत्। ‘यन्वहं तं कुमाररूपिणं बिम्बाकारं कृत्वा ध्वजाग्रे स्थापयेयं, ततो मे नामुरभयं भवेत्’ इति॥
अथ शक्रो देवानामिन्द्रः महता मणिरत्नद्योतिगर्भप्रभोद्योतनं नाम गृहीत्वा कुमाराकारप्रतिबिम्बं कारयित्वा उपरि प्रासादस्य मूर्धनि सुधर्मायां देवसभायां सुदर्शनस्य महानगरस्य मध्ये तं ध्वजोच्छ्रितसुविन्यस्तं कृत्वा स्थापयामास॥
ततस्ते असुरा प्रह्रादवेमचित्रिप्रभृतयः पातालं नोर्ध्वगच्छति न च तां देवानभिद्रवन्ते न च शेकुः ऋद्धिविकुर्वाणं रणाभिमुखं वा गन्तुम्। एवमनेकानि वर्षकोटिनयुतशतसहस्राणि मानुषिकया गणनया। न चासुरभयं स्यादिति॥
एवमिदमपरिमितगुणानुशंसं सङ्कीर्तितमायुरारोग्यवर्धनं बुद्धैर्भगवद्भिर्बोधिसत्त्वैर्महासत्त्वै कथितं पुरा। एवमिदमपरिमितानुशंसगुणविस्तरमनन्तापर्यन्तं पुरादिति। अपरिमाणं या पुण्यप्रसवनं महानरकोपपत्तितिर्यक्प्रेतयमलोकजन्मकुत्सनतामुपैति यो इमं धर्मपर्यायमपवदते विकल्पेत वा क्रमति ग्रस्तचित्तो वा व वदेयुः न बुद्धवचनेति वा वदेयुः न मन्त्रा न चौषधयो बोधिसत्त्वानां पि तेषां माहात्म्यविस्तरमृद्धिविकुर्वणं वा नापि विकल्पविस्तरमनार्यैर्भाषितमिति कृत्वा उत्सृज्य त्यजन्ते अवगच्छन्ति न शक्नुवन्ति वा श्रोतुम्; तस्मात् स्थानादपक्रमन्ते महान् तेषामपुण्यं भविष्यतीत्याह॥
ये नरा मूढचित्तो वै प्रतिक्षेप्स्यन्ति वरमिमम्।
धर्मं मुनिवरैर्गीतं जिनपुत्रैश्च धीमतैः॥
तेनका नरकं यान्ति सोत्सेधं सतिर्यगम्।
कालसूत्रमथ सञ्जीवं क्षुरधारां गूथमृत्तिकाम्॥
कुणपं क्षारनदी ग्राह्य ज्वरधारा पुनस्ततः।
असिपत्रवनं घोरमववंहहवं तथा॥
अटटं लोकविख्यातं नरकं पापकर्मिणाम्।
गच्छते जना तत्र ये नरा धर्मदूषकाः॥
अवीचिर्नाम तद् घोरं प्रख्यातं लोकविश्रुतम्।
कुत्सितमयः प्राकारविक्षिप्तमावासं पापकर्मिणाम्॥
पच्यन्ते ते जनास्तस्मिन् यो धर्मं लोपयेदिमम्।
अवीचिपर्यन्तसर्वां तां सोत्सवां समूलजाम्॥
अनन्तां नरकभूम्यन्तां गतेऽसौ विमतिः सदा।
प्रतिक्षेप्ता धर्मसर्वस्वं इदं सूत्रं सविस्तरम्॥
लोके कुत्सतां यान्ति + + + + + +।
अवीच्यन्तां नरकान् यान्ति विवशैर्वशगतस्तदा॥
यो हि संसूत्रकल्पाख्यं मन्त्रतन्त्रभूषितम्।
सिद्धिचित्रगतालम्ब्य भूतकोटिमनावृतम्॥
शरीरं धर्मधात्वर्थमनालम्बनभावनम्।
विस्तरं पटलोत्कृष्टं सकल्पं कल्पविस्तरम्॥
मञ्जुघोषसुविन्यस्तं सम्पच्छ्रीमतिपूजितम्।
मूलकल्पमनल्पं वै कथितं बहुविस्तरम्॥
शाश्वतोच्छेदमध्यान्तमुभयार्थान्तवर्जितम्।
सङ्क्रमं क्रमनिर्दिष्टं मन्त्रमूर्तिसमुच्छ्रितम्॥
अनिलं निलमाकाशं शून्यत्वसुभावितम्।
प्रतिक्षेप्ता सदा गच्छेदधो अधगतां तदा॥
विसङ्ख्येयार्जितं पुण्यं कल्पैर्बहुविधैस्तदा।
समुदानीय तथा बोधिं मयाग्रवरे जिने॥
भाषितः मन्त्रतन्त्रार्थं गतिदेशनिरत्ययम्।
मूलकल्पं पवित्रं वै मङ्गल्यमघनाशनम्॥
पटलं सविसरं प्रोक्तं नीलसूत्रान्तशोभनम्।
नृपतीनां गुणमाहात्म्यं कालदेशप्रयोगितम्॥
सद्धर्मं जिनपुत्राणां भूतलेऽथ तृजन्मिनाम्।
कथितं लोकमुख्यानां मुनिसप्तमतं जिने॥
भाषितः कल्पविस्तारः श्रीसम्पत्समभिवर्धनः।
समूलो विसरपटलाख्यो मन्त्रतन्त्रसमर्चितो॥
यो हीहिमं सूत्रवरं मुख्यं धर्मकोशं जिनोर्जितम्।
प्रतिक्षेप्तारो भुवि मर्त्यां वा अवीचौ नरकान्तकौ॥
महाकल्पाननेकां वै चोपवर्णिताम्।
यदा काले तु मर्त्याः कदाचित् कर्हचिद् भवेत्॥
दरिद्रो व्याधितो मूर्खो जायते म्लेच्छजन्मिनः।
लोके कुत्सतां याति कुष्ठव्याधी भवेत्॥
दुर्गन्धोऽथ बीभत्स व्यङ्गो अन्ध एव सः।
भीमरूपी सदारूपी सदारूक्षः प्रेत व दृश्यते भुवि॥
कुशलो दीनचित्तश्च कुनखः कुत्सितस्तथा।
कृमिभिर्भक्ष्यमाणस्तु दद्रुकण्डूसमाकुलः॥
अवासी परमवीभत्सः असम्भाषी चोपपद्यते।
क्रमति ग्रस्तचित्तस्तु कुमतिर्याति पुनः पुनः॥
प्रतिक्षेप्ता च धर्मकोशस्तु जिनानां धातुपूजितम्।
बहुदुःखसमायासां बहुमित्रमनाथवाम्॥
जायते बहुधा मर्त्यः शोकदुःखसमाकुलः।
यत्र तत्र गतिर्याति कुमतिस्तत्र जायते॥
प्रतिक्षेप्तादिदं सूत्रं तत्र तत्रोपपद्यते॥ इति।
अथ मञ्जुश्रीः कुमारभूतो बोधिसत्त्वो महासत्त्व उत्थायासनादेकांशमुत्तरासङ्गं कृत्वा दक्षिणं जानुमण्डलं पृथिव्यां प्रतिष्ठाप्य कृताञ्जलिपुटः उत्फुल्लनयनः अनिमिषनयनः सर्वांस्तां शुद्धावासभवनस्तान् देवपुत्राननेकांश्च भूतसङ्घां सन्निपत्रितां धर्मश्रवणाय विदित्वैवं शाक्यमुनिं भगवन्तमेतमाहुः -
“आश्चर्यं भगवं ! यावत् परमं सुभाषितोऽयं धर्मपर्यायः। तद् भगवं ! भविष्यत्यनागतेऽध्वनि सत्त्वा विषमलोभाभीभूताः सत्त्वाः पञ्चकषायोद्रिक्तमनसोऽश्राद्धाः कुहकाः खटुकाः कुशीलाः ते मन्त्राणां गतिमाहात्म्यपूजित कालदेशनियमं मन्त्रचर्याहोमजपनियमकल्पविशरां न श्रद्धास्यन्ति। अबुद्धवचनमिति कृत्वा प्रतिक्षेप्त्यन्ते। क्लिष्टमनसो भूत्वा कालं करिष्यन्ति। ते दुःखां तीव्रां खरां कटुकां वेदनां वेदयिष्यन्ति। महानरकोपपन्नाश्च ते भविष्यन्ति। तेषां भगवं ! दुःखितानां सत्त्वानां कथं प्रतिपत्तव्यम् ! महाकारुणिकाश्च बुद्धा भगवन्तः॥”
अथ भगवां शाक्यमुनिर्मञ्जुश्रियं कुमारभूतं मूर्ध्नि परामृश्यामन्त्रयते स्म - “साधु साधु खलु पुनस्त्वं मञ्जुश्रीः ! यस्त्वं सर्वसत्त्वानामर्थे हिताय प्रतिपन्नः। साधु पुनस्त्वं मञ्जुश्रीः ! यस्त्वं तथागतमेतमर्थं प्रश्नसि। तेन हि त्वं मञ्जुश्रीः ! शृणु। साधु च सुष्ठु च मनसि कुरु। भाषिष्येऽहं ते सर्वसत्त्वानामर्थाय हिताय सुखाय लोकानुकम्पायै देवमनुष्याणां च सर्वमन्त्रचर्यानुप्रविष्टबोधिमार्गनियुञ्जानधर्मधातुपरमूर्त्योपाश्रयलिलिप्सूनां मरणकालसमये च स्मर्त्तव्योऽयं विद्याराजा परमरहस्यं कुमार ! त्वदीयमूलकल्पपटलविसर कतमं च तत्॥
“नमः सर्वतथागतेऽभ्योऽर्हद्भ्यः सम्यक् सम्बुद्धेभ्यः। ॐ कुमाररूपिणि विश्वसम्भव आगच्छागच्छ। लहु लहु भ्रूं भ्रूं हूँ हूँ जिनजित् मञ्जुश्रीय सुश्रिय तारय मां सर्वदुःखेभ्यः फट् फट् शमय शमय। मृतोद्भवोद्भव पापं मे नाशय स्वाहा।”
एष मञ्जुश्रीः त्वदीयं परमहृदय सर्वशान्तिकरं सर्वपापक्षयं सर्वदुःखप्रमोचनमायुरारोग्यैश्वर्यपरमसौभाग्यवाक्यसञ्जननं सर्वविद्याराजसत्तेजनं च समनन्तरभाषिते शाक्यमुनिना बुद्धेन भगवता। इयं महापृथिवी सशैलसागरसत्त्वभाजनसन्निचयपर्यन्ता षड्विकारं प्रकम्पति भाभूत्। सर्वाश्च गतयः प्रेततिर्यग्यमलोकसर्वसत्त्वदुःखानि प्रतिप्रस्रब्धानि। अयं च विद्याराजा मञ्जुश्रीर्मनसि कर्तव्या। न च तस्मिन् समये सद्धर्मप्रतिक्षेपेण चित्तं भवेयुः। न च मारा पापीयांसः अवतारं लप्सन्ते। सर्वविघ्नविनायकाश्चापक्रमन्ते। एवं च चित्तमुत्पादयितव्यम्। किं मया शक्यं बुद्धानां भगवतां अचिन्त्यबुद्धा बोधिधर्मा चिन्तयितुं वा प्रतिक्षेप्तुं वा बुद्धा भगवन्तो ज्ञास्यन्तीति॥
आर्यमञ्जुश्रीमूलकल्पाद् बोधिसत्त्वपिटकावंतंसकात् महायानवैपुल्यसूत्रात् पञ्चाशतिमः अनुशंसाविगर्हणप्रभावपटलविसरः परिसमाप्त इति।


text:
आर्यत्रिरत्नानुस्मृतिसूत्रम्
Technical Details
आर्यत्रिरत्नानुस्मृतिसूत्रम्
(ख) संस्कृतपाठः
भारतीयभाषायाम्-आर्यत्रिरत्नानुस्मृतिसूत्रम्
भोटभाषायाम्-फग्स्-पा-दकोन्-म्च्छोग्-ग्सुम्-जेस्-सु-ड्रन्-पा-म्दो
नमः सर्वबुद्धबोधिसत्त्वेभ्यः
(बुद्धानुस्मृतिः)
इत्यपि बुद्धो भगवांस्तथागतोऽर्हन् सम्यक्संबुद्धो विद्याचरणसम्पन्नः सुगतो लोकविदनुत्तरः पुरुषदम्यसारथिः शास्ता देवमनुष्याणां बुद्धो भगवानिति।
निष्यन्दः स तथागतः पुण्यानाम्, अविप्रणाशः कुशलमूलानाम्, अलङ्कृतः क्षान्त्या, आलयः पुण्यनिधानानाम्, चित्रितोऽनुव्यञ्जनैः कुसुमितो लक्षणैः, प्रतिरूपो गोचरेण, अप्रतिकूलो दर्शनेन, अभिरतिः श्रद्धा(शुद्धा)धिमुक्तानाम्, अनभिभूतः प्रज्ञया, अनवमर्दनीयो बलैः, शास्ता सर्वसत्त्वानाम्, पिता बोधिसत्त्वानाम्, राजा आर्यपुद्गलानाम्, सार्थवाहः निर्वाणनगरसम्प्रस्थितानाम्, अप्रमेयो ज्ञानेन, अचिन्त्यः प्रतिभानेन, विशुद्धः स्वरेण, आस्वदनीयो घोषेण, असेचनको रूपेण, अप्रतिसमः कायेन, अलिप्तः कामैः, अनुपलिप्तो रूपैः असंसृष्ट आरूप्यैः, विप्रमुक्तः स्कन्धेभ्यः, विसम्प्रयुक्तो धातुभिः, संवृत आयतनैः, प्रच्छिन्नो ग्रन्थैः, विमुक्तः परिदाघ्नैः, परिमुक्तस्तृष्णया, ओघादुत्तीर्णः परिपूर्णो ज्ञानेन, प्रतिष्ठितोऽतीतानागतप्रत्युत्पन्नानां बुद्धानां भगवतां ज्ञाने, अप्रतिष्ठितो निर्वाणे, स्थितो भूतकोट्याम्, स्थितः सर्वसत्त्वालोकनीयायां भूमौ, सर्व इमे तथागतानां विशेषतः सम्यग् गुणाः।
(धर्मानुस्मृतिः)
सद्धर्मस्तु आदौ कल्याणः, मध्ये कल्याणः, पर्यवसाने कल्याणः, स्वर्थः सुव्यञ्जनः, केवलः, परिपूर्णः, परिशुद्धः, पर्यवदातः, स्वाख्यातः भगवतो धर्मः, सान्दृष्टिकः, निर्ज्वरः, आकालिकः, औपनायिकः, ऐहिपश्यिकः, प्रत्यात्मवेदनीयो विज्ञैः, स्वाख्यातो भगवतो धर्मविनयः सुप्रवेदितः नैर्याणिकः, संबोधिगामी, अभिन्नः संस्तूपः, सप्रतिशरणः, छिन्नप्लोतिकः।
(संघानुस्मृतिः)
सुप्रतिपन्नो भगवत आर्यसंघः, न्यायप्रतिपन्नः, ऋजुप्रतिपन्नः, सामीचीप्रतिपन्नः, अञ्जलीकरणीयः, सामीचीकरणीयः, पुण्यश्रीक्षेत्रः, महादक्षिणापरिशोधकः, प्राहवनीयः, आहवनीयः।
॥ आर्यत्रिरत्नानुस्मृतिसूत्रं समाप्तम्॥


text:
५० सुचन्द्रः
Technical Details
५० सुचन्द्रः।
अथ खलु सुधनः श्रेष्ठिदारको येन सुचन्द्रो गृहपतिः, तेनोपसंक्रम्य सुचन्द्रस्य गृहपतेः पादौ शिरसाभिवन्द्य पुरतः प्राञ्जलिः स्थित्वा एवमाह-मया आर्य अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ चित्तमुत्पादितम्। न च जानामि-कथं बोधिसत्त्वेन बोधिसत्त्वचर्यायां शिक्षितव्यम्, कथं प्रतिपत्तव्यम्। श्रुतं च मे आर्यो बोधिसत्त्वानामववादानुशासनीं ददातीती। तद्वदतु मे आर्यः-कथं बोधिसत्त्वेन बोधिसत्त्वचर्यायां शिक्षितव्यम्, कथं प्रतिपत्तव्यम्॥
आह-मया कुलपुत्र विमलज्ञानप्रभो नाम बोधिसत्त्वविमोक्षः प्रतिलब्धः। एतमहं कुलपुत्र विमलज्ञानप्रभं बोधिसत्त्वविमोक्षं जानामि। किं मया शक्यमप्रमाणविमोक्षप्रतिलब्धानां बोधिसत्त्वानां चर्यां ज्ञातुं गुणान् वा वक्तुम्॥
गच्छ कुलपुत्र, इदमिहैव दक्षिणापथे रोरुकं नाम नगरम्। तत्र अजितसेनो नाम गृहपतिः प्रतिवसति। तमुपसंक्रम्य परिपृच्छ-कथं बोधिसत्त्वेन बोधिसत्त्वचर्यायां शिक्षितव्यम्, कथं प्रतिपत्तव्यम्॥
अथ खलु सुधनः श्रेष्ठिदारकः सुचन्द्रस्य गृहपतेः पादु शिरसाभिवन्द्य सुचन्द्रं गृहपतिमनेकशतसहस्रकृत्वः प्रदक्षिणीकृत्य पुनः पुनरवलोक्य सुचन्द्रस्य गृहपतेरन्तिकात्प्रक्रान्तः॥४८॥


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
वृद्भ्यः स्यसनोः॥ १।३।९२
पदच्छेदः॥
वृद्भ्यः ५।३ स्यसनोः ७।२ ९३ वा ० ९० परस्मैपदम् १।१ ७८
काशिका-वृत्तिः
वृद्भ्यः स्यसनोः १।३।९२
द्युतादिष्वेव वृतादयः पठ्यन्ते। वृतु वर्तते, वृधु वृद्धौ शृधु शब्दकुत्सायाम्, स्यन्दू प्रस्रवणे, कृपू सामर्थ्ये, एतेभ्यो धतुभ्यः स्ये सनि च परतो वा परस्मैपदं भवति। वृत् वर्त्स्यति। अवर्त्स्यत्। विवृत्सति। वर्तिष्यते। अवर्तिष्यत। विवर्तिषते। वृद्H वर्त्स्यति। अवर्त्स्यत्। विवृत्सति। वर्धिष्यते। अवर्धिष्यत। विवर्धिषते। स्यसमोः इति किम्? वर्तते।
न्यासः
वृद्भ्यः स्यसनोः। , १।३।९२
"स्यसनोः" इति। सती सप्तमीयम्। वत्स्र्यतीत्यादौ "सेऽसिचि" ७।२।५७
इत्यादेः सूत्रादसिचि स इत्यनुवत्र्तमाने "गमेरिट् परस्मैपदेषु"७।२।५८
इत्यतः परस्मैपदे च "न वृद्भ्यश्चतुभ्र्यः" ७।२।५९
इतीट्प्रतिषेधः। आत्मनेपदं त्विड्भवत्येव। "विवृत्सति" इति। "हलन्ताच्च" १।२।१०
इति कित्वाद्()गुणाभावः॥
बाल-मनोरमा
वृद्भ्यः स्यसनोः १८६, १।३।९२
वृद्भ्यः। बहुवचनाद्वृतादिभ्य इति गम्यते। "शेषात्कर्तरी"त्यतः परस्मैपदमित्यनुवर्तते, "वा क्यषः" इत्यतो वेति च। तदाह-- वृतादिभ्य इति।
तत्त्व-बोधिनी
वृद्भ्यः स्यसनोः १५९, १।३।९२


text:
रामायणस्य महत्वम्। by Smt. Harini TO BE UPDATED
रामस्य अयनम् चरितम् वा रामायणम्। एतत् सीताया: महच्चरितम् इत्यपि वक्तुं शक्यते। भारतीयेतिहासे संस्कृतसाहित्ये च रामायणवत् अत्यन्तलोकप्रियः प्रसिद्धः च अन्यग्रन्थ: नास्त्येव।
रामायणम् आदिकाव्यम् इति प्रसिद्धम्। तस्य कर्ता वाल्मीकि: आदिकवि: इति विख्यातः । वाल्मीकि: पूर्वं रत्नाकरनामा कश्चन तस्कर: आसीत्। नारदमहर्षे: उपदेशात् स: रत्नाकर: रामनामजपं तप: च अकरोत्। तपोशक्तिवशात् रत्नाकर: वामीकिमहर्षि: अभवत्।
एकदा एकस्य निषादस्य दुष्कर्मनः क्रौञ्चद्वन्द्ववियोग: सम्भवति। वाल्मीके: शोक: एव श्लोकतया परिणत:। तदनंतरं स: अतिसरलसंस्कृतभाषायां चतुर्विंशतिसहस्रान् श्लोकान् व्यरचयत्। बालकाण्डम् अयोध्याकाण्डम् आरण्यकाण्डं किष्किन्धाकाण्डं युद्धकाण्डम् उत्तरकाण्डम् चेति सप्तकाण्डानि सन्ति।
रामायणे प्रकृतिसौन्दर्यवर्णनम् उपमाद्यलड़्काराणाम् उपयोगः च अत्युत्तमम्। यद्यपि अस्मिन् काव्ये करुणारसशोकस्थायीभावयो: प्राधान्यमस्ति तथापि शृङ्गाररसोऽपि दृश्यते।
रामायणं केवलं मनोरञ्जनोपयोगिकथा नास्ति एतत् धर्मशास्त्रम्। राज्यपरिपालनस्य पितृपुत्रपतिव्रतादीनां धर्मस्य सद्वृत्तस्य च विषये अयम् आदर्शभूत: ग्रन्थ:। राज्यपरिपालनं, पितृपुत्रपतिव्रतादीनां धर्मः, सद्वृत्तिः इत्यादिषु विषयेषु अयम् ग्रन्थ: आदर्शभूत: ।
रामायणम् सर्वकालोपयोगि नीतिग्रन्थ:।


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
समो गम्यृच्छिभ्याम् (॰प्रच्छिस्वरत्यर्तिश्रुविदिभ्यः)॥ १।३।२९
पदच्छेदः॥
समः ५।१ गम्यृच्छिभ्याम् ५।२ अकर्मकात् ५।१ २६ आत्मनेपदम् १।१ १२
काशिका-वृत्तिः
समो गम्यृच्छिप्रच्छिस्वरत्यर्तिश्रुविदिघ्यः १।३।२९
अकर्मकातिति वर्तते। शेषात् कर्तरि परस्मैपदम् १।३।७८
इति प्राप्ते सम्पूर्वेभ्यो गमि ऋच्छि प्रच्छि स्वरति अर्ति श्रु विदि इत्येतेभ्यो ऽकर्मकेभ्यो धातुभ्य आत्मनेपदं भवति। सङ्गच्छते। अमृद्धते। संपृच्छते। संस्वरति। सङ्कल्पा अस्य समरन्त। अर्तेर् लुङि च्लेः सर्तिशास्त्यर्तिभ्यश्च ३।१।५६
। इत्यङादेशः। तत्र प्रस्मैपदेशु इत्येतन् नाश्रीयते। बहुलं छन्दस्यमाङ्योगे ऽपि ६।४।७५
इत्याट् प्रतिषध्यते। ऋदृशो ऽङि गुणः ७।४।१६
इति गुणः समरनत। संशृणुते। संवित्ते। ऋच्छेरनादेशस्य ग्रहणम्, समृच्छिष्यते। अर्त्यादेशस्य त्वर्ति इत्येव सिद्धम् आत्मनेपदम्। अर्तिरुभयत्र पठ्यते, ऋ गतिप्रापणयोः इति भ्वादौ, ऋ सृ गतौ इति जुहोत्यादौ। विशेषाभावाद् द्वयोरपि ग्रहणम्। विदेर्ज्ञानार्थस्य ग्रहनम्, परस्मैपदिभिर् गमादिभिः साहचर्यात्, न लाभार्थस्य स्वरितेत्त्वादुभ्यतोभाषस्य। दृशेश्च इति वक्तव्यम्
। संपश्यते। अकर्मकातित्येव। ग्रामं संपस्यति।
न्यासः
समो गम्यृच्छिप्रच्छिस्वरत्यर्तिश्रुविदिभ्यः। , १।३।२९
"संस्वरते" इति। "स्वृ शब्दोपतापयोः" (धा।ता।९३२)। "समरन्त" इति। अर्त्तेः "सर्तिशास्त्यर्तिभ्यश्च" ३।१।५६
इत्यत्र पुषादिसूत्रात् परस्मैपदग्रहणानुवृत्तेरात्मनेपदेष्वङागेशेन न भवितव्यमिति कस्यचिद्भ्रान्तिः स्यात्, अतस्तन्निराकर्तुमाह-- "तत्र हि" इत्यादि। "संशृणुते"इति। "श्रु श्रवणे" (धा।पा।९४२), "श्रुवः शृ च" ३।१।७४
इति श्नुप्रत्ययः, शृभावश्च।
"ऋच्छेरनादेशस्य ग्रहणम्" इति। "ऋच्छ गतीन्द्रियप्रलयमृर्तिभावेषु" (धा।पा।१२९६) इत्यस्य। "स्मृच्छिष्यते" इति लृट्। स्यप्रत्ययः। यद्यादेशस्य ग्रहणं स्यात् तदेतन्न सिध्येत्। प्राध्रादि ७।३।७२
सूत्रेणात्र्तेरृच्छादेशस्यच्छादशस्य शितीत्येवं विधानात्। अथार्त्त्यादेश्यापि ग्रहणं कस्मान् भवतीत्याह-- "अर्त्त्यादेशस्यत्वत्र्तीत्येवम्" इत्यादि।
अथ वा-- यद्यनादेशस्य ग्रहमं स्यात्, आदेशस्यात्मनेपदं न सिध्यतीत्यत आह--
अर्त्त्यादेशस्य त्वर्तीत्येवम्" इत्यादि। स्थानिवद्भावेनेत्यभिप्रायः।
"न लाभार्थस्य" इति। "विद्लृ लाभे" (धा।पा।१४३२) इत्यस्य। अथ "न तु सत्तार्थस्य, नापि विचारणार्थस्य" इत्येवमपि कस्मान्नोक्तम्?
एवं मन्यते-- नित्यात्मनेपदित्वादनयोरात्मनेपदार्थग्रहणं नाशङ्क्येतैवेति।
"दृशेश्चेति वक्तव्यम्" इति
। "दृशिर् प्रेक्षणे"(धा।पा।९८८) इत्यस्मात् संपूर्वादात्मनेपदं भवतीत्येतदर्थरूपं व्याख्येयमित्यर्थः। व्याखानं तु पूर्वपदेव। "सम्पश्यते इति। पाध्रादिना७।३।७२
पश्यादेशः॥
बाल-मनोरमा
समो गम्यृच्छिभ्याम् ५२३, १।३।२९
समो गम्यृच्छिभ्याम्। "आत्मनेपद"मिति शेषः। अकर्मकाभ्यामित्येवेति। "स्वाङ्गकर्मकाच्चे"ति तु निवृत्तमिति भावः। सङ्गच्छते इति। संगतं भवतीत्यर्थः।
तत्त्व-बोधिनी
समो गम्यृच्छिभ्याम् ४४६, १।३।२९


text:
सूत्रम्
इरितो वा॥ ३।१।५७
काशिका-वृत्तिः
इरितो वा ३।१।५७
इरितो धातोः परस्य च्लेः अङादेशो वा भवति। भिदिर् अभिदत्, अभैत्सीत्। छिदिर् अच्छिदत्, अच्छैत्सीत्। परस्मैपदेषु इत्येव, अभित्त। अच्छित्त।
न्यासः
इरितो वा। , ३।१।५७
इश्च रश्च इरौ, इतौ यस्य त इरित्। तत्रेकारस्य "उरजेषेऽजनुनासिक इत्" १।३।२
इतीत्संज्ञा, रेफस्य "हलन्त्यम्" १।३।३
इति।अथ वा इरित् यस्यैव समुदायस्य तत्येत्संज्ञा, न प्रत्येकमवयवस्य?
इरित्ययं समुदाय इत्संज्ञको यस्य स इरित्। समुदायस्येत्संज्ञाऽस्मादेव वचनाद्वेदितव्या। न ह्रन्येन केनचित् तस्येत्संज्ञा विहिता। "अभैत्सीत्" इति। "वदव्रज" ७।२।३
इत्यादिना वृद्धिः, "अस्तिसिचोऽपृक्ते" ७।३।९६
इतीट्। "अरुद्ध, अभित्त" इति। स्वरितेत्त्वादात्मनेपदम्,पूर्ववत् सिचो लोपः॥
बाल-मनोरमा
इरितो वा ११३, ३।१।५७
इरितो वा। "धातोरेकाच" इत्यतो धातोरिति, "च्लेः सि"जित्यतश्च्लेरिति, "अस्यतिवक्तिख्यातिब्य" इत्यतोऽङिति, "पुषादिद्युतादी"त्यतः परस्मैपदेष्विति चानुवर्तते। तदाह--इरितो धातोरित्यादिना। अच्युतदिति। अङि सति ङित्त्वान्न गुणः। अच्युतताम् अच्युतन्। अच्युतः अच्युततम् अच्युतत। अच्युतम् अच्युताव अच्युताम। अङभावे त्वाह--अच्योतीदिति। "इट ईटी"ति सिज्लोपः। अच्योतिष्टामित्यादि। श्च्युतिरिति।च्युतिवद्रूपाणि। चुश्च्योतेति। "शर्पूर्वा" इति चकारः शिष्यते। यकाररहितोऽपीति। "मधुश्चुतं घृतमिव सुपूत"मित्यादौ तथा दर्सनादिति भावः। मन्थेति। विलोडलनम्-- आस्फालनम्। मन्थतीत्यादि। सुगमम्। आशीर्लिङि विशेषमाह-- यासुट इति। कुथीति। चत्वारोऽपि द्वितीयान्ताः। इदित्त्वान्नुमि कुन्थतीत्यादि सुगमम्। आशीर्लिङि यासुटः कित्त्वेऽपि इदित्त्वेन अनिदितामिति पर्युदासन्नलोपो नेत्याह-- इदित्त्वादिति। कुन्थ्यादिति। पुन्थ्यात् लुन्थ्यात् मन्थ्यात्। एतदर्थमेव मन्थदातोः पृथङ् मथीति निर्देशः। षिध गत्यामिति। अच्परकषकारादित्वात्षोपदेशोऽयम्। ततश्च धात्वादेरिति सः। तदाह--सेधतीति। सिषेधेति। आदेशसकारत्वात्षत्वम्। अनिट्सु श्यन्विकरमस्यैव सिधेग्र्रहणात्सेट्कोऽयम्। असेधीदिति। "इट इटी"ति सिज्लोपः। नेटीति निषेधान्न हलन्तलक्षणा वृद्धिः। असेधिष्टामित्यादि। अथ निषेधतीत्यादौ "उपसर्गात्सुनोती"ति षत्वं वक्ष्यति तत्किमर्थम्, आदेशप्रत्ययो"रित्येव सिद्धेरित्याशङ्क्याह-- सात्पदाद्योरिति।
तत्त्व-बोधिनी
इरितो वा ८८, ३।१।५७
चुश्र्योतेति। "शर्पूर्वाः खयःर"। यकाररहितोऽप्ययमिति। तथा च प्रयुज्यते "मधुश्चुतं घृतमिव सुपूत"मिति। मन्थ। अयं त्रयादावपि। "षिध गत्याम्"। अयमुदिदिति केचित्। तत्तु सिध्यतिबुध्यत्योः श्यना निर्देशात् सिधितं बुधितमिति वृत्तिग्रन्थविरुद्धम्। उदित्त्वे हि "उदितो वे"ति क्त्वायामिड्विकल्पान्निष्ठायामिण्न स्यात्, "यस्य विभाषेति"निषेधात्। सिषेधेति। "आदेशप्रत्यययो"रिति षत्वम्।


text:
सूत्रम्
सप्तम्यां चोपपीडरुधकर्षः॥ ३।४।४९
काशिका-वृत्तिः
सप्तम्यां च उपपीडरुधकर्षः ३।४।४९
उपशब्दः प्रत्येकम् अभिसम्बध्यते। उपपूर्वेभ्यः पीडरुधकर्षेभ्यः सप्तम्यन्ते उपपदे, चकारात् तृतीयान्ते उपपदे, णमुल प्रत्ययो भवति। पार्श्वोपपीडं शेते, पार्श्वयोरुपपीडम्, पार्श्वाभ्याम् उपपीडम्। व्रजोपरोधं गाः स्थाप्यति, व्रजे उपरोधम्, व्रजेनोपरोधम्। पाण्युपकर्षं धानाः संगृह्णाति, पाणावुपकर्षम्, पाणिनोपकर्षम्। कर्षतेरिदं ग्रहणं न कृषतेः।
न्यासः
सप्तम्यां चोपपीजरुधकर्षः। , ३।४।४९
"उपशब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते" इति। रुधिकषिभ्यामुपपूर्वाभ्यामेव यथा स्यात्। "पार्(ाओपपीडम्" इति। "पीड अवगाहने" (धा।पा।१५४४), चुरादिः। "कर्षतेः" इत्यादि। "कृष विलेखने" (धा।पा।९९०, १२८६) भ्वादौ तुतादौ च पठ()ते, तत्रेह भौवादिकस्य ग्रहणम्, न तौदादिकस्य; शपा निर्देशात्। शपा निर्देशस्तस्य कृतगुणस्योच्चारणाल्लभ्यते॥
तत्त्व-बोधिनी
सप्तम्यां चोपपीडरुधकर्षः १६२५, ३।४।४९
सप्तम्यां चो। उपपूर्वेभ्य इति। सूत्रे पीडादीनां समाहारद्वन्द्वं कृत्वा उपपूर्वः पीडरुधकर्ष इति उत्तरपदलोपी समास इति भावः। इह सौत्रं पुंस्त्वं, पञ्चम्यर्थे प्रथमेति च ज्ञेयम्। कर्षेति शपा निर्देशः, कृष विलेखने इत्यस्य गुणसहितस्योच्चारणात्। तत्फलं तुदादेव्र्युदासः। यद्यपि विलेखन एव सोऽपि पठ()ते तथापि क्षेत्रविषयकविलेखन एव स प्रयुज्यते। पञ्चभिर्हलैः कर्षतीति दर्शनात्। एवं च तौदादकात् कृषेः क्त्वाप्रत्यय एव भवति, क्षेत्रे उपकृष्य, हलेनोपकृष्येति, न त्विह णमुलिति स्थितमाकरे।


text:
न धातुलोप आर्धधातुके॥१।१।४॥ (Not after dhaatulopa due to aardhadhaatuka)
प्रथमे वारे यदा अहम् अष्टाध्यायीं सूत्रक्रमेण पठितुम् आरभे तदा मम यानम् अस्मिन् सूत्रे आगम्य व्यरमत्। अद्य मन्ये अहम् इदं सूत्रम् अवगतम्। इदं सूत्रं कदा गुणवृद्धिः न भवति इति सूचयति।
अस्य सूत्रस्य बोधनाय छात्रैः कानिचित् वस्तूनि ध्यातव्यानि। प्रथमं तु धातुलोप इति सन्धिपूर्वं धातुलोपे एव अस्ति। द्वितीयं तु धातुलोपे इति सतिसप्तमी अस्ति। तृतीयं लोलुवः इति उदाहरणे यत् लोलू इति अस्ति तस्य धातुसंज्ञा भवति।
२०१७-०१-३१ मङ्गलवासरः (2017-01-31 Tuesday)


text:
॥ कुलानन्द तन्त्रम् ॥
ॐ नमो भैरवाय ।
कैलासशिखरासीनं देवदेव जगद्गुरुम् ।
परिपृच्छत्युमादेवी एकान्ते ज्ञानमुत्तमम् ॥ १॥
भेदनिमुत्तमभेदं यथा देहव्यवस्थितम् ।
कथयस्व पुराभेदं कुलानन्देषु चूत्तमम् ॥ २॥
स्थानान्तरविशेषण विज्ञानं कथयस्व मे ।
सद्यः प्रत्यकारकं यथा देहे व्यवस्थितम् ॥ ३॥
पाशस्तोभञ्च बेधनञ्च धूननं कम्पनं तथ ।
खेचरं समरसञ्चैव बलीपलितनाशनम् ॥
सर्वं तत्तु सुरेश्वर कथयस्व मम प्रभो ॥ ४॥
भैरव उवाच ।
शृणु देवि प्रवक्ष्यामि पुरभेदं समुत्तमम् ।
एतत् कौलिकं ज्ञानं कुलानन्दे चाष्टोत्तमः ॥ ५॥
ब्रह्मस्थाने यत् कमलं चतुःषष्ठिदलान्वितम् ।
तत्रैव मनसा रोध्य लक्षयेद्दीपशिखान् व्रती ॥ ६॥
पश्यति सर्वदेहे तु दिव्यदृष्टिर्वरानने ।
तेन लक्षितमात्रेण जायते सिद्धिरुत्तमा ॥ ७॥
तस्योपरि नाभिम्नदवदा [?] विचक्षणे ।
तथा चोपरितिष्ठति देवो भैरवो जगत्प्रभुः ॥ ८॥
तस्याग्रे मनसारोप्य दृढभूतविचक्षणाः ।
जायते ध्वनिभिर्जातिं तत्र मरुद्विशेषतः ॥ ९॥
एतद् विज्ञानमात्रेण आवेषं जुरुते ध्रुवम् ।
जायते परमं स्थानं नात्र कार्य्यविचारणात् ॥ १०॥
अथान्यं परमं देवि सद्यः प्रत्याकारकम् ।
तं प्रवक्ष्यामि हे देवि शृणुष्वायतलोचने ॥ ११॥
अङ्गुल्यद्वितियं देवि यत् पूर्व्वं कथितं मया ।
तत्रैव स्थापयेद्वित्तं कथितं जायते ध्रुवम् ॥ १२॥
अतीतानागतञ्चैव वर्त्तमानं तथैव च ।
तत्रैवोत्पादयेत् सृष्टिं तिव्रज्योतिःसमकृतिः ॥ १३॥
हृदिसंस्थकमलं हित्वा मूर्ध्नि यान् प्रपूरयेत् ।
पाशस्तोभं करोत्येवं यदि विश्रमते मनः ॥ १४॥
अथान्यं परं देवि दिव्यदृष्टि प्रवर्त्तते ।
ज्वलज्वालनमध्यस्थं द्विजग्रन्थि निरीक्षयेत् ॥ १५॥
तत्रैव मनसा रोध्य चूलिकाग्रन्तु मानयेत् पुनः ।
सृष्टिं प्रवर्त्तन्ते देवि नात्र कार्य्यविचारणात् ॥ १६॥
देव्युवाच ।
तद्बेधञ्च शुद्धसारञ्च हितं मया न प्रकाशितम् ।
कथय्स्व विशेषण यथा जानामि तत्क्षणात् ॥ १७॥
भैरव उवाच ।
शृणु देवि प्रवक्ष्यामि बेधसारं यथाक्रमम् ।
ब्रह्मस्थाने...पद्मं चतुःषष्टिदलान्वितम् ॥ १८॥
तत्रैवोत्पादयेत् सृष्टिः दण्डाकाराग्नितेजसा ।
भेदयित्वा महाग्रन्थिं द्विचक्रञ्च तथैव च ॥ १९॥
मूर्ध्निं कमलसंस्थानं ज्वलनाकारं विचिन्तयेत् ।
चलन्तं भ्रामयेत्तेन नियतं तु महितले ॥ २०॥
बेधये गिरिवृक्षाणि किं पुनः क्षुद्रजन्तवः ।
अथान्यं परमं देवि विज्ञानं भद्रकं शृणु ॥ २१॥
भ्रुवोश्चक्षुर्मध्यस्थं च कालावुना [?] .... विचिन्तयेत् ।
यावद्विश्रमते नित्यं भ्रमते चक्रवत् शिरः ॥ २२॥
दुराश्रवणविज्ञानं भूतदेतस्य [?] चिन्तयेत् ।
वामस्त्रोतं तु यावत् तिव्रतेजसमप्रभम् ॥ २३॥
देव्युवाच ।
बलीपलितक्षयं देव त्वया ख्यातं ममाग्रतः ।
एतन्मे संशयो देव कथयस्व मम प्रभो ॥ २४॥
भैरव उवाच ।
शृणु देवि प्रवक्ष्यामि यत् सुराणामपि दुर्ल्लभम् ।
द्वात्रिंशतिदलं पद्मं तिष्ठति तन्मूर्ध्नि मध्यतः ॥ २५॥
तत्रैव भावयेदमृतं कलाषोडशसमन्वितम् ।
हृच्चक्रं पातयेद्वारं [?] यावदाअनाब्जिमण्डलम् ॥ २६॥
चिन्तयेत् कृष्णवर्णञ्च भेदं तु सकलं पुरः ।
पलितास्तम्भयेद्देवि मासमेकेन सुव्रते ॥ २७॥
अथान्यं परमं देवि गुह्यसंशयस्थितिकारकम् ।
यत्र चतुष्पथस्थानं तत्र सर्वासुरालयम् ॥ २८॥
तत्रैव स्थापयेच्चितं दिव्यबालप्रवर्त्तत [?] ।
अश्रुतां वदते बालां....दिव्य वरानने ॥ २९॥
विषप्रहारं कुरुते ज्वरव्याधिं विनाशयेत् ।
ततः परतरं स्थानं तत्र सर्वे प्रवर्त्तते ॥ ३०॥
अथान्यं परमं देवि दुराबेधं वदाम्यहम् ।
ज्वलज्ज्वलनसंध्यस्थं तत्रैव लक्षयेद्देवि ॥ ३१॥
तं त्रितकोटिसमप्रभा ऊर्ध्वं शक्ति निपातान्यतः [?] ।
बेधयेद्विचक्षणः बेधयित्वा तु तं लक्षयेत् ॥ ३२॥
ज्वलनाकाष्ठप्रभां उर्ध्वशक्तिं चक्रयित्व
अचलं भ्रामयेत् पुनः [?]
बेधयेत् सा मनःसहस्राणि समकानि तु का कथा ॥ ३३॥
एवं ज्ञात्वा वीरारोहे विचरेत यथासुखम् ।
देवासुर्मनुजानां दुर्लभो भवति साधकः ॥ ३४॥
देव्युवाच ।
धूननं कम्पनं देव यथाख्यातं ममाग्रतः ।
ततश्चापि संशयो देव कथयस्व मम प्रभो ॥ ३५॥
भैरव उवाच ।
शृणु देवि प्रवक्ष्यामि धूननं कम्पनं स्थितम् ।
या सा महावहा नाडी कुचेल्याकारसंस्थिता ॥ ३६॥
तत्रैवोत्पादयेत् दृष्टिर्द्दण्डाकारसुतेजसा ।
हृच्चक्र... ... ... तिव्रशक्ति सुविग्रहा ॥ ३७॥
धूननं कम्पनं चैव नात्र कार्य्यविचारणात् ।
अथान्यं परमं देवि खेचरत्वं शृणु प्रिये ॥ ३८॥
या सा महावहा ना[डी] कुण्डल्याकारसंस्थिता ।
पदद्वन्द्वगता सा तु मूर्ध्निस्थं कमलं पुनः ॥ ३९॥
या वीरतये तज्ज्वलनाअकारं सुभावयेद् बुधः ।
सर्वशक्तितो मध्यत खेचरत्व भवेद्वेः
नवाहमभृतं ददैतः [?] ॥ ४०॥
अथान्यं सम्प्रवक्ष्यामि महाव्याप्तिं वरानने ।
यावद्...स्थानेषु ख्याता तस्य मयाग्रतः ॥ ४१॥
तथैव मनसारोप्यं नासाग्रे पवनमानेन ।
मनसं तत्त्व बेधयित्वा निष्कलं योजयेद् बुधः ॥ ४२॥
महाव्याप्तिर्भवेद्देवि तवाहमनृतं वदेत् ।
अथान्य सम्प्रवक्ष्यामि येन सिद्धिर्भवेत् ध्रुवम् ॥ ४३॥
वर्गातीतस्य द्वितीयमनुलोम न सुव्रते ।
ज्वलनारूढं कृत्वा चतुर्थं स्वरसंयुतः ॥ ४४॥
बिन्दुमस्तकसम्भिन्नमादौ योजयेद् बुधः ।
वर्गातीतं पुनर्देवि षष्तस्वरविभूषितः ॥ ४५॥
स शिखे खरबिन्दुसंयुक्तं योगयेद्देवि तत् पुनः ।
यकारस्य पञ्चमं गृह्यं तं तृतीयस्वरसमन्वितम् ॥ ४६॥
स्वरं द्वितीयसंयुक्तं कारयेत् पुनः प्रियः ।
वर्गस्य प्रथमं बीजं सृष्टराद्यतो योजयेत् ॥ ४७॥
एतद्देवि समाख्यातं कुलविद्यासमन्वितम् ।
नित्यं तु योजयेद्देवि एकचित्तस्तु पण्डितः ॥ ४८॥
तस्य सर्वा भवेत् सिद्धिः सर्वज्ञनेषु सुन्दरि ।
न खेदयामि कस्य चित्तं शिष्येऽप्युक्त्वा वरानने ॥ ४९॥
अथान्यं परमं देवि कामेन विह्वलारकम् ।
भस्य मध्यस्थ भगमधो हुताशनम् ॥ ५०॥
प्रेरितः पवनः शक्त्या ज्वलनाकारतेजसा ।
विसन्तु चिन्तयेद्देवि सृष्टिकमलन्तु यावत् ॥ ५१॥
श्रवणं चिन्तयेदमृतं तेजोमार्गेण योगिनि ।
भवन्ति विह्वला नार्य्यः क्षनमेकेन सुव्रते ॥ ५२॥
अथान्यं परमं देवि फलपुष्Pआकथनं च ।
शृणुयात् पर्मादेवि अघोरविक्रमा ॥ ५३॥
आकर्षयेद् बुघो वायुं पिण्डस्थं रूपणमुच्यते ।
चक्षुषा योजयेद्देवि फलपुष्पन्तु चिन्तयेत् ।
तेजसार्कर्षयेत् तु...चित्तं सुसर्य्यतः ॥ ५४॥
देव्युवाच ।
सर्वत्र तु मया ज्ञानं भाषितं देव तत् पुरा ।
अद्यापि संशयो देवि कथयस्व मम प्रभो ।
संगमान्मोक्षहेतुकं *** *** ॥ ५५॥
भैरव उवाच ।
शृणु देवि प्रवक्ष्यामि तत् सुरैरपि दुर्लभम् ।
आसनं तु स्थितं कृत्वा...विश्व अनिवृत्तः ॥ ५६॥
अभावं भावयेद्देवि सर्वभावविवर्जितम् ।
चित्तं तत्र स्थितं कृत्वा खमध्ये विनियोजयेत् ॥ ५७॥
भावयेत् समरसं देवि प्रभुभृत्यं विचक्षणः ।
एतद्विज्ञानमात्रेण गियते तत्र मध्यतः ॥ ५८॥
दूराश्रवणविज्ञानं बेधस्तोभं मध्यतः ।
आवेषं दर्शनं दूरात् कम्पस्तोभं तथैव च ॥ ५९॥
परकायप्रवेशेन सम्प्रवर्त्तेत योगिनः ।
... ... ...तदभ्यासेन सुव्रते ॥ ६०॥
इति मत्स्येन्द्र-पादावतारितं कुलानन्दं समाप्तमिति ॥
शुभमस्तु सर्वजगताम् ।
Encoded by Mike Magee ac70@cityscape.co.uk
http://www.clas.ufl.edu/users/gthursby/tantra/kulanandtm
BACK TO TOP
% Text title : kulAnandatantra
% File name : kulaanandatantra.itx
% itxtitle : kulAnanda tantram
% engtitle : kulAnanda tantram
% Category : tantra, devii
% Location : doc_devii
% Sublocation : devii
% Language : Sanskrit
% Subject : tantram
% Transliterated by : Michael Magee 1997
% Proofread by : Mike Magee
% Latest update : July 4, 2011
% Send corrections to : Mike Magee
% Site access : https://sanskritdocuments.org


text:
१४ स्वप्नपरिवर्तश्चतुर्दशः
Technical Details
१४ स्वप्नपरिवर्तश्चतुर्दशः।
इति हि भिक्षवो बोधिसत्त्वः संचोदितः सन् तेन देवपुत्रेण राज्ञः शुद्धोदनस्येमं स्वप्नमुपदर्शयति स्म-यद्राजा शुद्धोदनः सुप्तः स्वप्नान्तरगतोऽद्राक्षीत् बोधिसत्त्वं रात्रौ प्रशान्तायामभिनिष्क्रमन्तं देवगणपरिवृतम्। अभिनिष्क्रम्य प्रव्रजितं चाद्राक्षीत् काषायवस्त्रप्रावृतम्। स प्रतिबुद्धः त्वरितं त्वरितं काञ्चुकीयं परिपृच्छति स्म-कच्चित् कुमारोऽन्तःपुरेऽस्ति ? सोऽवोचत्-अस्ति देवेति॥
ततो राज्ञः शुद्धोदनस्यान्तःपुरे शोकशल्यो हृदयेऽनुप्रविष्टोऽभूत्-अभिनिष्क्रमिष्यति अवश्यं कुमारोऽयम्। यच्चेमानि पूर्वनिमित्तानि संदृश्यन्ते स्म॥
तस्यैदभवत्-न खल्वव्ययं कुमारेण कदाचिदुद्यानभूमिमभिनिर्गन्तव्यम्। स्त्रीगणमध्येऽभिरतः इहैव रम्यते, नाभिनिष्क्रमिष्यतीति॥
ततो राज्ञा शुद्धोदनेन कुमारस्य परिभोगार्थं त्रयो यथर्तुकाः प्रासादाः कारिता अभूवन् ग्रैष्मिको वार्षिको हैमन्तिकश्च। तत्र यो ग्रैष्मिकः स एकान्तशीतलः। यो वार्षिकः स साधारणः। यो हैमन्तिकः स स्वभावोष्णः। एकैकस्य च प्रासादस्य सोपानानि पञ्च पञ्च पुरुषशतान्युत्क्षिपन्ति स्म, निक्षिपन्ति स्म। तेषां तथोत्क्षिप्यमाणानां निक्षिप्यमाणानां च शब्दोऽर्धयोजने श्रूयते स्म-मा खलु कुमारोऽनभिज्ञात एवाभिनिष्क्रमिष्यतीति। नैमित्तिकैर्वैपञ्चिकैश्च व्याकृतमभूत्-मङ्गलद्वारेण कुमारोऽभिनिष्क्रमिष्यतीति। ततो राजा मङ्गलद्वारस्य महान्ति कपाटानि कारयति स्म। एकैकं च कपाटं पञ्च पञ्च पुरुषशतान्युद्धाटयन्ति स्म, अपघाटयन्ति स्म। तेषां चार्धयोजनं शब्दो गच्छति स्म। पञ्च चास्य कामगुणान् सदृशानुपसंहरति स्म। गीतवादितनृत्यैश्चैनं सदैव युवतय उपतस्थुः॥
अथ भिक्षवो बोधिसत्त्वः सारथिं प्राह-शीघ्रं सारथे रथं योजय। उद्यानभूमिं गमिष्यामीति। ततः सारथी राजानं शुद्धोद्धनमुपसंक्रम्यैवमाह-देव कुमार उद्यानभूमिमभिनिर्यास्यतीति॥
अथ राज्ञः शुद्धोदनस्यैतदभवत्-न कदाचिन्मया कुमार उद्यानभूमिमभिनिष्क्रमितः। सुभूमिदर्शनाय। यन्न्वहं कुमारमुद्यानभूमिमभिनिष्क्रामयेयम्। ततः कुमारः स्त्रीगणपरिवृतो रतिं वेत्स्यते, नाभिनिष्क्रमिष्यतीति॥
ततो राजा शुद्धोदनः स्नेहबहुमानाभ्यां बोधिसत्त्वस्य नगरे घण्टावघोषणां कारयति स्म सप्तमे दिवसे कुमार उद्यानभूमिं निष्क्रमिष्यतीति (सुभूमिदर्शनाय)। तत्र भवद्भिः सर्वामनापानि चापनयितव्यानि-मा कुमारः प्रतिकूलं पश्येत्। सर्वमनापानि चोपसंहर्तव्यानि विषयाभिरम्याणि॥
ततः सप्तमे दिवसे सर्वं नगरमलंकृतमभूत् उद्यानभूमिमुपशोभितं नानारङ्गदूष्यवितानीकृतं छत्रध्वजपताकासमलंकृतम्। येन च मार्गेण बोधिसत्त्वोऽभिनिर्गच्छति स्म, स मार्गः सिक्तः संमृष्टो गन्धोदकपरिषिक्तो मुक्तकुसुमावकीर्णो नानागन्धघटिकानिर्धूपितः पूर्णकुम्भोपशोभितः कदलीवृक्षोच्छ्रितो नानाविचित्रपटवितानविततो रत्नकिङ्किणीजालहारार्धहाराभिप्रलम्बितोऽभूत्। चतुरङ्गसैन्यव्यूहितः परिवारश्चोद्युक्तोऽभूत् कुमारस्यान्तःपुरं प्रतिमण्डयितुम्। अथ शुद्धावासकायिका देवा निध्यापयन्ति स्म बोधिसत्त्वमाहरितुम्, तत्र बोधिसत्त्वस्य पूर्वेण नगरद्वारेणोद्यानभूमिमभिनिष्क्रामतो महता व्यूहेन अथ बोधिसत्त्वस्यानुभावेन शुद्धवासकायिकैर्देवपुत्रैस्तस्मिन् मार्गे पुरुषो जीर्णो वृद्धो महल्लको धमनीसंततगात्रः खण्डदन्तो वलीनिचितकायः पलितकेशः कुब्जो गोपानसीवक्रो विभग्नो दण्डपरायण आतुरो गतयौवनः खरखरावसक्तकण्ठः प्राग्भारेण कायेन दण्डमवष्टभ्य प्रवेपयमानः सर्वाङ्गप्रत्यङ्गैः पुरतो मार्गस्योपदर्शितोऽभूत्॥
अथ बोधिसत्त्वो जानन्नेव सारथिमिदमवोचत्—
किं सारथे पुरुष दुर्बल अल्पस्थामो
उच्छुष्कमांसरुधिरत्वचस्नायुनद्धः।
श्वेतंशिरो विरलदन्त कृशाङ्गरूपो
आलम्ब्य दण्ड व्रजते असुखं स्खलन्तः॥१॥
सारथिराह—
एषो हि देव पुरुषो जरयाभिभूतः
क्षीणेन्द्रियः सुदुखितो बलवीर्यहीनः।
बन्धूजनेन परिभूत अनाथभूतः
कार्यासमर्थ अपविद्धु वनेव दारु॥२॥
बोधिसत्त्व आह—
कुलधर्म एष अयमस्य हितं भणाहि
अथवापि सर्वजगतोऽस्य इयं ह्यवस्था।
शीघ्रं भणाहि वचनं यथभूतमेतत्
श्रुत्वा तथार्थमिह योनिश चिन्तयिष्ये॥३॥
सारथिराह—
नैतस्य देव कुलधर्म न राष्ट्रधर्मः
सर्वे जगस्य जर यौवनु धर्षयाति।
तुभ्यं पि मातृपितृबान्धवज्ञातिसंघो
जरया अमुक्त न हि अन्य गतिर्जनस्य॥४॥
बोधिसत्त्व आह—
धिक्सारथे अबुध बालजनस्य बुद्धिः
यद्यौवनेन मदमत्त जरां न पश्येत्।
आवर्तयाशु मि रथं पुनरहं प्रवेक्ष्ये
किं मह्य क्रीडरतिभिर्जरयाश्रितस्य॥५॥
अथ बोधिसत्त्वः प्रतिनिर्वत्य रथवरं पुनरपि पुरं प्राविशत्॥
इति हि भिक्षवो बोधिसत्त्वोऽपरेण कालसमयेन दक्षिणेन नगरद्वारेणोद्यानभूमिमभिनिष्क्रमन् महता व्यूहेन सोऽद्राक्षीन्मार्गे पुरुषं व्याधिस्पृष्टं दग्धोदराभिभूतं दुर्बलकायं स्वके मूत्रपुरीषे निमग्नमत्राणमप्रतिशरणं कृच्छ्रेणोच्छ्वसन्तं प्रश्वसन्तम्। दृष्ट्वा च पुनर्बोधिसत्त्वो जानन्नेव सारथिमिदमवोचत्—
किं सारथे पुरुष रुष्यविवर्णगात्रः
सर्वेन्द्रियेभि विकलो गुरु प्रश्वसन्तः।
सर्वाङ्गशुष्क उदराकुल कृच्छ्रप्राप्तो
मूत्रे पुरीषि स्वकि तिष्ठति कुत्सनीये॥६॥
सारथिराह—
एषो हि देव पुरुषो परमं गिलानो
व्याधीभयं उपगतो मरणान्तप्राप्तः।
आरोग्यतेजरहितो बलविप्रहीनो
अत्राणद्वीपशरणो ह्यपरायणश्च॥७॥
बोधिसत्त्व आह—
आरोग्यता च भवते यथ स्वप्नक्रीडा
व्याधीभयं च इममीदृशु घोररूपम्।
को नाम विज्ञपुरुषो इम दृष्ट्ववस्थां
क्रीडारतिं च जनयेच्छुभसंज्ञतां वा॥८॥
अथ खलु भिक्षवो बोधिसत्त्वः प्रतिनिवर्त्य रथवरं पुनरपि पुरवरं प्राविक्षत्॥
इति हि भिक्षवो बोधिसत्त्वोऽपरेण कालसमयेन पश्चिमेन नगरद्वारेणोद्यानभूमिमभिनिष्क्रमन् महता व्यूहेन सोऽद्राक्षीत् पुरुषं मृतं कालगतं मञ्चे समारोपितं चैलवितानीकृतं ज्ञातिसंघपरिवृतं सर्वै रुदद्भिः क्रन्दद्भिः परिदेवमानैः प्रकीर्णकेशैः पांश्ववकीर्णशिरोभिरुरांसि ताडयद्भिरुत्क्रोशद्भिः पृष्ठतोऽनुगच्छद्भिः। दृष्ट्वा च पुनर्बोधिसत्त्वो जानन्नेव सारथिमिदमवोचत्—
किं सारथे पुरुष मञ्चपरि गृहीतो
उद्धूतकेशनख पांशु शिरे क्षिपन्ति।
परिचारयित्व विहरन्त्युरस्ताडयन्तो
नानाविलापवचनानि उदीरयन्तः॥९॥
सारथिराह—
एषो हि देव पुरुषो मृतु जम्बुद्वीपे
नहि भूयु मातृपितृ द्रक्ष्यति पुत्रदारां।
अपहाय भोगगृह (मातृपितृ) मित्रज्ञातिसंघं
परलोकप्राप्तु न हि द्रक्ष्यति भूयु ज्ञातीं॥१०॥
बोधिसत्त्व आह—
धिग्यौवनेन जरया समभिद्रुतेन
आरोग्य धिग्विविधव्याधिपराहतेन।
धिग्जीवितेन विदुषा नचिरस्थितेन
धिक्पण्डितस्य पुरुषस्य रतिप्रसङ्गैः॥११॥
यदि जर न भवेया नैव व्याधिर्न मृत्युः
तथपि च महदुःखं पञ्चस्कन्धं धरन्तो।
किं पुन जरव्याधिर्मृत्यु नित्यानुबद्धाः
साधु प्रतिनिवर्त्या चिन्तयिष्ये प्रमोक्षम्॥१२॥
अथ खलु भिक्षवो बोधिसत्त्वः प्रतिनिवर्त्य तं रथवरं पुनरपि पुरं प्राविक्षत्॥
इति हि भिक्षवो बोधिसत्त्वस्यापरेण कालसमयेनोत्तरेण नगरद्वारेणोद्यानभूमिमभिनिष्क्रामतस्तैरेव देवपुत्रैर्बोधिसत्त्वस्यानुभावेनैव तस्मिन्मार्गे भिक्षुरभिनिर्मितोऽभूत्। अद्राक्षीद्बोधिसत्त्वस्तं भिक्षुं शान्तं दान्तं संयतं ब्रह्मचारिणमविक्षिप्तचक्षुषं युगमात्रप्रेक्षिणं प्रासादिकेनैर्यापथेन संपन्नं प्रासादिकेनाभिक्रमप्रतिक्रमेण संपन्नं प्रासादिकेनावलोकितव्यवलोकितेन प्रासादिकेन समिञ्जितप्रसारितेन प्रासादिकेन संघाटीपात्रचीवरधारणेन मार्गे स्थितम्। दृष्ट्वा च पुनर्बोधिसत्त्वो जानन्नेव सारथिमिदमवोचत्—
किं सारथे पुरुष शान्तप्रशान्तचित्तो
नोत्क्षिप्तचक्षु व्रजते युगमात्रदर्शी।
काषायवस्त्रवसनो सुप्रशान्तचारी
पात्रं गृहीत्व न च उद्धतु उन्नतो वा॥१३॥
सारथिराह—
एषो हि देव पुरुषो इति भिक्षुनामा
अपहाय कामरतयः सुविनीतचारी।
प्रवज्यप्राप्तु शममात्मन एषमाणो
संरागद्वेषविगतोऽन्वेति पिण्डचर्या॥१४॥
बोधिसत्त्व आह—
साधू सुभाषितमिदं मम रोचते च
प्रव्रज्य नाम विदुभिः सततं प्रशस्ता।
हितमात्मनश्च परसत्त्वहितं च यत्र
सुखजीवितं सुमधुरं अमृतं फलं च॥१५॥
अथ खलु भिक्षवो बोधिसत्त्वः प्रतिनिवर्त्य तं रथवरं पुनरपि पुरवरं प्राविक्षत्॥
इति हि भिक्षवो राजा शुद्धोदनो बोधिसत्त्वस्येमामेवंरूपां संचोदनां दृष्ट्वा श्रुत्वा च भूयस्या मात्रया बोधिसत्त्वस्य परिरक्षणार्थं प्राकारान् मापयते स्म, परिखाः खानयति स्म, द्वाराणि च गाढानि कारयति स्म। आरक्षान् स्थापयति स्म। शूरांश्चोदयति स्म। वाहनानि योजयति स्म। वर्माणि ग्राहयति स्म। चतुर्षु नगरद्वारशृङ्गाटकेषु चतुरो महासेनाव्यूहान् स्थापयति स्म बोधिसत्त्वस्य परिरक्षणार्थम्। य एनं रात्रिंदिवं रक्षन्ति स्म-मा बोधिसत्त्वोऽभिनिष्क्रमिष्यतीति। अन्तःपुरे चाज्ञां ददाति स्म-मा स्म कदाचित्संगीतिं विच्छेत्स्यथ। सर्वरतिक्रीडाश्चोपसंहर्तव्याः, स्त्रीमायाश्चोपदर्शयत, निर्बन्धत कुमारं यथानुरक्तचित्तो न निर्गच्छेत्प्रव्रज्यायै॥
तत्रेदमुच्यते—
द्वारे स्थापित युद्धशौण्डपुरुषाः खड्गायुधापाणयो
हस्तीअश्वरथाश्च वर्मितनरा आरूढ नागावली।
परिखा खोटकतोरणाश्च महता प्राकार उच्छ्रापिता
द्वारा बद्ध सुगाढबन्धनकृताः क्रोशस्वरामुञ्चनाः॥१६॥
सर्वे शाक्यगणा विषण्णमनसो रक्षन्ति रात्रिंदिवं
निर्घोषश्च बलस्य तस्य महतः शब्दो महा श्रूयते।
नगरं व्याकुलु भीतत्रस्तमनसो मा स्माद् व्रजेत्सूरतो
मा भूच्छाक्यकुलोदितस्य गमने छिद्येत वंशो ह्ययम्॥१७॥
आज्ञप्तो युवतीजनश्च सततं संगीति मा छेत्स्यथा
वस्थानं प्रकरोथ क्रीडरतिभिर्निर्बन्धथा मानसम्॥
ये वा इस्त्रियमाय नेकविविधा दर्शेथ चेष्टां बहुं
आरक्षां प्रकरोथ विघ्न कुरुथा मा खु व्रजेत्सूरतः॥१८॥
तस्या निष्क्रमिकालि सारथिवरे पूर्वे निमित्ता इमे
हंसा क्रोञ्च मयूर सारिक शुका नो ते रवं मुञ्चिषु।
प्रासादेषु गवाक्षतोरणवरेष्वातालमञ्चेषु च
जिह्माजिह्व सुदुर्मना असुखिता ध्यायन्त्यधोमूर्धकाः॥१९॥
पुडिनीपुष्करिणीषु पद्म रुचिरा म्लानानि म्लायन्ति च
वृक्षाः शुष्कपलाश पुष्परहिताः पुष्पन्ति भूयो न च।
वीणावल्लकिवंशतन्त्रिरचिता छिद्यन्त्यकस्मात्तदा
भेरीश्चैव मृदङ्ग पाण्यभिहता भिद्यन्ति नो वाद्यिषु॥२०॥
सर्वं व्याकुलमासि तच्च नगरं निद्राभिभूतं भृशं
नो नृत्ते न च गायिते न रमिते भूयो मनः कस्यचित्।
राजापी परमं सुदीनमनसः चिन्तापरो ध्यायते
हा धिक्शाक्यकुलस्य ऋद्धि विपुला मा हैव संधक्ष्यते॥२१॥
एकस्मिं शयने स्थिते स्थितमभूद्गोपा तथा पार्थिवो
गोपा रात्रियि अर्धरात्रसमये स्वप्नानिमां पश्यति।
सर्वेयं पृथिवी प्रकम्पितमभूच्छैला सकूटावटी
वृक्षा मारुतएरिता क्षिति पती उत्पाट्य मूलोद्धृताः॥२२॥
चन्द्रासूर्य नभातु भूमिपतितौ सज्योतिषालंकृतौ
केशानदृशि लून दक्षिणि भुजे मुकुटं च विध्वंसितम्।
हस्तौ छिन्न तथैव छिन्न चरणौ नग्ना दृशी आत्मनं
मुक्ताहार तथैव मेखलमणी छिन्ना दृशी आत्मनः॥२३॥
शयनस्या दृशि छिन्न पाद चतुरो धरणीतलेस्मिं छयी
छत्रे दण्डु सुचित्रु श्रीम रुचिरं छिन्ना दृशी पार्थिवे।
सर्वे आभरणा विकीर्ण पतिता मुह्यन्ति ते वारिणा
भर्तुश्चाभरणा सवस्त्रमुकुटा शय्यागता व्याकुला॥२४॥
उल्कां पश्यति निष्क्रमन्त नगरात्तमसाभिभूतं पुरं
छिन्नां जालिकमदृशाति सुपिने रतनामिकां शोभनां।
मुक्ताहारु प्रलम्बमानु पतितः क्षुभितो महासागरं
मेरुं पर्वतराजमदृशि तदा स्थानातु संकम्पितम्॥२५॥
एतानीदृश शाक्यकन्य सुपिनां सुपिनान्तरे अदृशी
दृष्ट्वा सा प्रतिबुद्ध रुण्णनयना स्वं स्वामिनं अब्रवीत्।
देवा किं मि भविष्यते खलु भणा सुपिनान्तराणीदृशा
भ्रान्ता मे स्मृति नो च पश्यमि पुनः शोकार्दितं मे मनः॥२६॥
श्रुत्वासौ कलविङ्कदुन्दुभिरुतो ब्रह्मस्वरः सुस्वरो
गोपामालपते भव प्रमुदिता पापं न ते विद्यते।
ये सत्त्वा कृतपुण्यपूर्वचरिता तेषेति स्वप्ना इमे
कोऽन्यः पश्यति नैकदुःखविहितः स्वप्नान्तराणीदृशा॥२७॥
यत्ते दृष्टा मेदिनी कम्पमाना
कूटा शैला मेदिनीये पतन्ता।
देवा नागा राक्षसा भूतसंघाः
सर्वे तुभ्यं पूज्यश्रेष्ठां करोन्ति॥२८॥
यत्ते दृष्टा वृक्षमूलोद्धृतानि
केशां लूनां दक्षिणेनादृशासि।
क्षिप्रं गोपे क्लेशजालं छिनित्वा
दृष्टीजालं उद्धरी संस्कृतातः॥२९॥
यत्ते दृष्टौ चन्द्रसूर्यौ पतन्तौ
दृष्टा नक्षत्रा ज्योतिषा नीपतन्तः।
क्षिप्रं गोपे क्लेशशत्रू निहत्वा
पूज्या लोके भाविनी त्वं प्रशस्या॥३०॥
यत्ते दृष्टा मुक्तहारं विशीर्णं
नग्नं भग्नं सर्वकायादृशासि।
क्षिप्रं गोपे इस्त्रिकायं जहित्वा
पुरुषस्त्वं वै भेष्यसे नोचिरेण॥३१॥
यत्ते दृष्टं मञ्चकं छिन्नपादं
छत्रे दण्डं रत्नचित्रं प्रभग्नम्।
क्षिप्रं गोपे ओघ चत्वारि तीर्त्वा
मां द्रष्टासी एकछत्रं त्रिलोके॥३२॥
यत्ते दृष्टा भूषणा उह्यमाना
चूडा वस्त्रा मह्य मञ्चेऽदृशासि।
क्षिप्रं गोपे लक्षणैर्भूषिताङ्गं
मां संपश्यी सर्वलोकैः स्तुवन्तम्॥३३॥
यत्ते दृष्टा दीपकोटीशतानि
नगरान्निष्क्रान्ता तत्पुरं चान्धकारम्।
क्षिप्रं गोपे मोहविद्यान्धकारे
प्रज्ञालोके कुर्वमी सर्वलोकम्॥३४॥
यत्ते दृष्टं मुक्तहारं प्रभग्नं
छिन्नं चैव स्वर्णसूत्रं विचित्रम्।
क्षिप्रं गोपे क्लेशजालं छिनित्वा
संज्ञा सूत्रं उद्धरी संस्कृतातः॥३५॥
यत्ते गोपे चित्तिकारं करोषी
नित्यं पूजां गौरवेणोत्तमेन।
नास्ती तुभ्यं दुर्गती नैव शोकः
क्षिप्रं भोही प्रीतिप्रामोद्यलब्धा॥३६॥
पूर्वे मह्यं दानु दत्तं प्रणीतं
शीलं चीर्णं भाविता नित्यक्षान्ति।
तस्मान्मह्यं ये प्रसादं लभन्ते
सर्वे भोन्ती प्रीतिप्रामोद्यलाभाः॥३७॥
कल्पा कोटी संस्कृता मे अनन्ता
बोधीमार्गो शोधितो मे प्रणीतः।
तस्मान्मह्यं ये प्रसादं करोन्ति
सर्वे छिन्ना तेषु त्रीण्यप्यपायाः॥३८॥
हर्षं विन्दा मा च खेदं जनेहि
तुष्टिं विन्दा संजनेही च प्रीतिम्।
क्षिप्रं भेष्ये प्रीतिप्रामोद्यलाभी
सेही गोपे भद्रका ते निमित्ता॥३९॥
सो पुण्यतेजभरितो सिरितेजगर्भो
पूर्वे निमित्तसुपिने इमि अदृशासि।
ये भोन्ति पूर्वशुभकर्मसमुच्चयानां
नैष्क्रम्यकालसमये नरपुंगवानाम्॥४०॥
सो अदृशासि च कराच्चरणाद्धताना
महसागरेभि चतुभिर्जल लोलयन्ता।
सर्वामिमां वसुमतीं शयनं विचित्रं
मेरुं च पर्वतवरं शिरसोपधानम्॥४१॥
आभा प्रमुक्त सुपिने तद अदृशासि
लोके विलोकितु महातमसान्धकारम्।
छत्रोद्गतं धरणिये स्फरते त्रिलोकं
आभाय स्पृष्ट विनिपातदुखा प्रशान्ता॥४२॥
कृष्णा शुभा चतुरि प्राणक पाद लेखी
चतुवर्ण एत्व शकुनाद्भुत एकवर्णाः।
मीढंगिरी परमहीन जुगुप्सनीया
अभिभूय चंक्रमति तत्र च नोपलिप्तो॥४३॥
भूयोऽदृशी सुपिनि नद्य जलप्रपूर्णा
बहुसत्त्वकोटिनयुतानि च उह्यमाना।
सो नाव कृत्व प्रतरित्व परां प्रतार्य
स्थापेति सो स्थलवरे अभये अशोके॥४४॥
भूयोऽदृशाति बहु आतुर रोगस्पृष्टां
आरोग्यतेजरहितां बलविप्रहीनां।
सो वैद्य भूत्व बहु ओषध संप्रयच्छा
मोचेति सत्त्वनयुतां बहुरोगस्पृष्टां॥४५॥
सिंहासने व हि निषण्ण सुमेरुपृष्ठे
शिष्यां कृताञ्जलिपुटानमरान्नमन्तां।
संग्राममध्यि जयु अदृशि आत्मनश्च
आनन्दशब्दममरां गगने ब्रुवन्तः॥४६॥
एवंविधा सुपिनि अदृशि बोधिसत्त्वो
मङ्गल्य शोभनव्रतस्य च पारिपूरिम्।
यां श्रुत्व देवमनुजा अभवन्प्रहृष्टा
न चिराद्भविष्यति अयं नरदेवदेवः॥४७॥ इति॥
इति श्रीललितविस्तरे स्वप्नपरिवर्तो नाम चतुर्दशोऽध्यायः॥