text:
महादेवी वर्मा ( ( शृणु) /ˈməhɑːdɛviː vərmɑː/) (हिन्दी: महादेवी वर्मा, आङ्ग्ल: Mahadevi Varma) हिन्दीभाषायाः प्रतिभावातीषु कवयित्रीषु अन्यतमा । हिन्दीसाहित्यस्य छायावादियुगस्य प्रमुखेषु चतुर्षु स्तम्भेषु प्रमुखस्तम्भत्वेन तस्याः गणना भवति [१] । आधुनिकहिन्दीभाषायाः सर्वाधिकरचनात्मकशक्यत्याः उत्तमा कवयित्री सा आधुनिकमीरात्वेन प्रसिद्धा अस्ति [२] । सूर्यकान्त-इत्याख्येन एकेन कविना तस्यै “हिन्दीभाषायाः विशालमन्दिरस्य सरस्वत्याः” उपाधिः प्रदत्तः । महादेव्या स्वतन्त्रतायाः पूर्वतनस्य भारतस्यापि दर्शनं कृतम् आसीत्, तथा च स्वातन्त्र्योत्तरस्य भारतस्यापि सा साक्षिणी आसीत् । सा तासु कवियित्रीषु अन्यतमा आसीत्, याभिः व्यापकक्षेत्रे कार्यं कृत्वा भारतस्य आन्तरिकः हाहाकारः, जनानां रुदनं च अनुभूतम् । अतः व्यापकक्षेत्रे कार्यं कुर्वती सा अन्धकारं दूरीकर्तुं प्रयत्नम् अकरोत् [३] । न केवलं तस्याः काव्यानि, अपि तु तस्याः सामाजोन्नत्याः कार्याणि, महिलाजागृत्याः कार्याणि च जनान् प्रभावयन्ति । सा स्वमनसः पीडां सलीलं, शृङ्गारेण च उपास्थापयत् । अतः दीपशिखा-इत्याख्ये पुस्तके पाठकाः, समीक्षकाः च अतिप्रभाविताः अभूवन् ।
सा 'खडी बोली'-इत्याख्यायां हिन्दीकवितायां कोमलशब्दावल्याः विकासम् अकरोत् । सा भाषा तावता केवलं ब्रजभाषात्वेन एव प्रसिद्धा आसीत् । कोमलशब्दानां चयनार्थं तया समयानुकूलाः संस्कृतशब्दाः, वङ्गभाषायाः च अध्ययनं कृतम् । ततः चिताः शब्दाः हिन्द्यानुकूलरीत्या उपयुक्ताः । सा सङ्गीतज्ञा आसीत्, अतः तस्याः गीतेषु नादस्य, सौन्दर्यस्य, व्यञ्जनाशैल्याः च दुर्लभाः प्रयोगाः प्राप्यन्ते । यतो हि तया अध्यापनमाध्यमेन स्वकार्यजीविकायाः आरम्भः कृतः, अतः अन्तिमसमयं यावत् सा प्रयागमहिलाविद्यापीठस्य प्रधानाचार्यात्वेन सेवाम् अकरोत् । यद्यपि तस्याः बालविवाहः अभवत्, तथापि सा अविवाहितावत् जीवनम् अयापयत् । प्रतिभावती कवयित्री, गद्यलेखिका महादेवी वर्मा साहित्यस्य, सङ्गीतस्य उत्कृष्टा विदुषी आसीत् [४] । तेन सह सा कुशलिनी चित्रकर्त्री, सर्जनात्मकानुवादकर्त्री चासीत् । सा हिन्दीसाहित्यस्य महत्त्वपूर्णपुरस्कारं प्राप्तवती । भारतस्य साहित्यफलके महादेव्याः नाम ध्रुवतारकवत् देदीप्यमानम् अस्ति । विगतस्य अब्दस्य सर्वाधिकलोकप्रिया महिलासाहित्यकारत्वेन तस्याः बहुमानम् अभवत् [५] । २००७ तमं वर्षं तस्याः जन्मशताब्दीवर्षत्वेन जनैः आचरितम् ।
जन्म, परिवारश्च
१९०७ तमस्य वर्षस्य मार्च-मासस्य षड्विंशतितमे (२६/३/१९०७) दिनाङ्के प्रातः ८ वादने [६] भारतस्य उत्तरप्रदेशराज्ये फरुखाबादमण्डले अभवत् । तस्याः परिवारे प्रायः २०० वर्षानन्तरम् प्रप्रथमवारं पुत्र्याः जन्म अभवत् । अतः गृहजनाः हर्षेण मुग्धाः अभूवन् । सा गृहस्य महादेवी अस्ति इति सर्वैः मन्यते स्म [६] । अतः पुत्र्याः नामकरणं महादेवी कृतम् । तस्याः पितुः नाम गोविन्द प्रसाद वर्मा आसीत् । सः भागलपुरस्य महाविद्यालये प्राध्यापकः आसीत् । तस्याः मातुः नाम हेमरानी देवी आसीत् । हेमरानी देवी अतिधर्मपरायणा, कर्मनिष्ठा, भावसम्पन्ना, शाकाहारी महिला आसीत् [६] । सा स्वविवाहस्य समये पितृगृहात् सिंहासनासीनस्य भगवतः मूर्तिम् आनयत् [६] । सा प्रतिदिनम् अनेकाः होराः यावत् पूजनकार्ये निरता भवति स्म । सा रामायणस्य, गीतायाः, विनयपत्रिकायाः च नित्यं पारायणं करोति स्म । सा सङ्गीतक्षेत्रे अपि अत्यधिकरुचिं धरते स्म । तस्याः पत्युः गोविन्दस्य कानिच क्रियाकलापानि हेमरानीदेव्याः विपरीतानि आसन् । सः नास्तिकः, आखेटने अनुरक्तः, भ्रमणेच्छुकः, मांसाहारी च आसीत् । महादेव्याः मानसबन्धुषु सुमित्रानन्दन पन्त-महोदयस्य, सूर्यकान्त त्रिपाठी-महोदयस्य च गणना भवितुं शक्नोति । सा आजीवनं रक्षाबन्धनपर्वणि तौ रक्षासूत्रं बध्नाति स्म [७] । सूर्यकान्तस्य अपर नाम निराला इति आसीत् । सः तस्याः अत्यधिकः निकटवर्ती आसीत्[८][९] ।
शिक्षणम्
महादेव्याः शिक्षणम् इन्दौर-नगरस्य 'मिशन'-विद्यालये आरभत । सा संस्कृतस्य, आङ्ग्लभाषायाः, सङ्गीतस्य, चित्रकलायाः च शिक्षणं गृहे एव प्राप्तवती । यतः तस्याः गृहे अध्यापकाः पाठयितुं गच्छन्ति स्म । महादेवी स्वविवाहे व्यस्ता अभवत्, अतः मध्ये सा किमपि अध्ययनं कर्तुं न शक्तवती । परन्तु विवाहोत्तरं १९१९ तमे वर्षे महादेवी इलाहाबाद-नगरस्य 'क्रास्थवेट'-महाविद्यालयं प्रविष्टा । महाविद्यालयस्य छात्रावासे एव सा निवसति स्म । १९२१ तमे वर्षे महादेवी अष्टमकक्षायां आप्रान्तं प्रप्रथमं स्थानं प्राप्तवती । तस्मिन्नेव काले तया स्वकाव्यरचनयाः आरम्भः कृतः । यदा सा सप्त वर्षीया आसीत्, तदारभ्य एव सा कविताः लिखतिस्म । १९२५ वर्षपर्यन्तं यदा सा 'मैट्रिक'कक्षायाम् उत्तीर्णा अभवत्, तदा सफलकवयित्रीत्वेन सा प्रसिद्धा जाता आसीत् (हो चुकी थी) । विभिन्नासु पत्रिकासु तस्याः कविताः प्रकाशिताः भवन्ति स्म । महाविद्यालये सुभद्रा कुमारी चौहान इत्यनया सह तस्याः घनिष्ठसख्यम् आसीत् । सुभद्रा कुमारी चौहान एकदा महादेव्याः हस्तं गृहीत्वा सखिषु कर्षयित्वा अनयत्, तत्र च अवदत्, “शृण्वन्तु, एषा कविताम् अपि लिखति” इति । १९३२ तमे वर्षे यावत् सा इलाहाबादविश्वविद्यालयात् संस्कृतविषयं स्वीकृत्य एम.ए-कक्षायाम् उत्तर्णा अभवत्, तावत् तस्याः द्वौ कवितासङ्ग्रहौ नीहार, रश्मि च प्रकाशितौ जातौ आस्ताम् (हो चुके थे) ।
वैवाहिकजीवनम्
१९१६ तमे वर्षे तस्याः विवाहः बरेलीमण्डलस्य समीपं 'नबाव गंज'-नामकस्य स्थलस्य निवासिना स्वरूप-नामकेन युवकेन सह अभवत् । तस्य सम्पूर्णं नाम स्वरूप नारायण वर्मा आसीत् । विवाहकाले सा दशम्यां कक्षायाम् अभ्यासं कुर्वती आसीत् । विवाहोत्तरं स्वरूपः 'इण्टर'-कक्षायै लखनऊ-वैद्यकीयमहाविद्यालयस्य छात्रावासे निवसति स्म । महादेवी इलाहाबाद-नगरस्य 'क्रास्थवेट'-महाविद्यालयस्य छात्रावासे निवसति स्म । महादेवी विवाहितजीवनात् विरक्ता आसीत् । विरक्ततायाः कारणं तु स्पष्टं नास्ति, परन्तु यत् किमपि कारणं स्यात् स्वरूप नारायण वर्मा इत्यनेन सह वैमनस्यं तु नासीत् इति स्पष्टम् अस्ति । तयोः सम्बन्धे माधुर्यम् आसीत् । उभौ कदाचित् पत्राचारेणापि वार्तालापं कुरुतः स्म । यदा कदा स्वरूपः इलाहाबाद-नगरं गच्छति स्म, तदा महादेवीं निश्चयेन प्राप्यते स्म । यद्यपि महादेवी स्वरूपम् पौनःपुन्येन कथयति स्म यत्, "भवान् द्वितीयविवाहं करोतु" इति, तथापि स्वरूपः कदापि द्वितीयविवाहं नाकरोत् । महादेव्याः जीवनं संन्यासिनीवत् आसीत् । सा आजीवनं श्वेतवस्त्राणि अधरत् । भूमौ शयनम् अकरोत्, कदापि दर्पणं नापश्यच्च । १९६६ तमे वर्षे पत्युः मृत्योः अनन्तरम् अपि सा इलाहाबाद-नगरे एव स्थायिनिवासम् अकरोत् ।
वृत्तिः
महादेव्याः कार्यक्षेत्रं लेखनं, सम्पादनम्, अध्यापनं च आसीत् । इलाहाबाद-नगरस्य प्रयागमहिलाविद्यापीठस्य विकासकार्ये तस्याः महत्त्वपूर्णं योगदानम् अस्ति । तत् कार्यं महिलाशिक्षणक्षेत्रस्य उत्कृष्टं कार्यम् आसीत् । ततः सा प्रधानाचार्यात्वेन, कुलपतित्वेन च दायित्वम् अवहत् । १९३२ तमे वर्षे सा महिलानां स्थित्योल्लेखाय ‘चाँद’-नामिकायाः पत्रिकायाः सम्पादनं करोति स्म । १९३०, १९३२, १९३४, १९३६ वर्षेषु क्रमेण नीहार-कवितासङ्ग्रहः, रश्मि-कवितासङ्ग्रहः, नीरजा-कवितासङ्ग्रहः, सान्ध्यगीत-कवितासङ्ग्रहः च प्रकाशिताः अभूवन् । १९३९ तमे वर्षे तेषां चतुर्णां काव्यसङ्ग्रहाणां सङ्कलनं कृत्वा बृहदाकारकः 'यामा'-इत्याख्यः ग्रन्थः प्रकाशितः अभवत् । सा गद्य-काव्य-शिक्षण-चित्रकलाक्षेत्रेषु रचनात्मकानि कार्याणि अकरोत् । तस्याः अष्टादशसु (१८) रचनासु 'मेरा परिवार', 'स्मृति की रेखाएं', 'पथ के साथी', 'शृंखला की कड़ियाँ', 'अतीत के चलचित्र' प्रमुखाः रचनाः सन्ति । १९५५ तमे वर्षे महादेवी इलाहाबाद-नगरे 'साहित्यकार संसद-संस्थायाः स्थापनाम् अकरोत् । इलाचन्द्र जोशी-महोदयस्य सहयोगेन साहित्यकार-इत्याख्यस्य पत्रस्य सम्पादनस्य दायित्वम् ऊढम् । 'साहित्यकार' इति संस्थायाः मुखपत्रम् आसीत् । सा भारतीयमहिलानां कविसम्मेलनानि आरब्धवती [१०] ।
तस्याः प्रयासैः भारतगणराज्यस्य प्रप्रथमम् अखिलभारतवर्षीयकविसम्मेलनं १९३३ तमस्य वर्षस्य अप्रैल-मासस्य पञ्चदशे (१५) दिनाङ्के अभवत् । तस्य सम्मेलनस्य अध्यक्षपदं सुभद्रा कुमारी चौहान अवहत् । तस्य सम्मेलनस्य आयोजनं प्रयागमहिलाविद्यापीठे जातम् आसीत् [११] । महादेवी वर्मा हिन्दीसाहित्ये रहस्यवादस्य प्रवर्तिका अस्ति इति साहित्यक्षेत्रे मन्यते [१२] । महादेवी बौद्धधर्मेण अतिप्रभाविता आसीत् । महात्मा गान्धी-महाभागस्य प्रभावेण सा जनसेवायाः कार्यं प्रारब्धवती । तया झूसी-पत्तने जनसेवायाः कार्यं प्रारब्धम् । तया भारतीयस्वतन्त्रतासङ्ग्रामेऽपि सक्रियतया भागः ऊढः । १९३६ तमे वर्षे नैनीताल-पत्तनात् पञ्चविंशति (२५) कि.मी. दूरे रामगढ-नामकस्य लघुविभागस्य उमागढ-नामके ग्रामे महादेव्या गृहस्य निर्माणं कारितम् आसीत् । तस्य गृहस्य नाम 'मीरामन्दिरम्' आसीत् । यावत् सा तस्मिन् ग्रामे न्यवसत्, तावत् सा ग्रामे शिक्षणकार्यं, ग्रामविकासकार्यं चाकरोत् । तस्याः विशेषध्यानं महिलाशिक्षणे, महिलाऽऽर्थिकस्वनिर्भरतायां च आसीत् । अद्य तत् गृहं महादेवीसाहित्यसङ्ग्रहालयत्वेन प्रसिद्धम् अस्ति [१३][१४] । विकासस्य शृङ्खलायाः मुख्यभागः स्त्रीमुक्तिः अस्ति इति तस्याः दृढविश्वासः आसीत् । अतः तया साहसेन, दृढतया च स्त्रीविरुद्धानां सामाजिकप्रथानां निन्दाः कृताः । तस्याः तत् कार्यं महिलामुक्तिवादत्वेन प्रसिद्धम् अभवत् [१५] । महिलानां शिक्षणस्य, विकासस्य च कार्याणि, जनसेवायाः कार्याणि च तया कृतानि, अतः जनाः तां "समाजनिवर्तिका" इति कथयन्ति स्म [१६] । तस्याः गद्यसाहित्ये पद्यसाहित्ये वा कुत्रापि पीडायाः, वेदनायाः दर्शनं न भवति, अपि तु गहनरोषस्य, परिवर्तनस्य अदम्याकाङ्क्षायाः, विकासं प्रति सहजाकर्षणस्य च गूढदर्शनं भवति [१७] ।
मृत्युः
महादेवी वर्मा स्वजीवनस्य अधिकांशं समयम् उत्तरप्रदेशराज्यस्य इलाहाबाद-नगरे अयापयत् । १९८७ तमस्य वर्षस्य सितम्बर-मासस्य एकादशे (११) दिनाङ्के रात्रौ ९:३० वादने इलाहाबाद-नगरे तस्याः देहान्तः अभवत् ।
प्रमुखाः रचनाः
महादेवी कवयित्री तु आसीदेव, परन्तु तेन सह उत्कृष्टा गद्यलेखिका अपि आसीत् । अधः तस्याः रचनाः उल्लिखिताः सन्ति ।
कवितासङ्ग्रहः[सम्पादयतु]
१. नीहार (१९३०)
२. रश्मि (१९३२)
३. नीरजा] (१९३४)
४. सान्ध्यगीत (१९३६)
५. दीपशिखा (१९४२)
६. सप्तपर्णा (अनूदित-१९५९)
७. प्रथम आयाम (१९७४)
८. अग्निरेखा (१९९०)
महादेव्याः अन्यानि अनेकानि काव्यसङ्कलानि अपि प्रकाशितानि सन्ति, येषु उपर्युक्ताभ्यः रचनाभ्यः चितानि गीतानि सन्ति । यथा - आत्मिका, परिक्रमा, सन्धिनी (१९६५), यामा (१९३६), गीतपर्व, दीपगीत, स्मारिका, नीलाम्बरा, आधुनिक कवि महादेवी आदीनि ।
महादेव्याः गद्यसाहित्यम्
रेखाचित्रम् अतीत के चलचित्र (१९४१), स्मृति की रेखाएं (१९४३) च
संस्मरणम् पथ के साथी (१९५६), मेरा परिवार (१९७२, (१९८३))
चितानां भाषणानां सङ्कलनम् सम्भाषण (१९७४)
निबन्धः शृंखला की कड़ियाँ (१९४२), विवेचनात्मक गद्य (१९४२), साहित्यकार की आस्था तथा अन्य निबंध (१९६२), संकल्पिता (१९६९)
ललितनिबन्धः क्षणदा (१९५६)
कथाः गिल्लू
संस्मरणानां, रेखाचित्रां, निबन्धानां च सङ्ग्रहः हिमालय-इत्याख्यं पुस्तकम् (१९६३),
अन्येषु निबन्धेषु सङ्कलिताः स्मारिकाः, स्मृतिचित्राणि, सम्भाषणानि, दृष्टिबोधाः अपि सन्ति । हिन्दीभाषायाः प्रचाराय तया प्रयागे ‘साहित्यकारसंसदः’, रङ्गवाणीनाट्यसंस्थायाः च आरम्भः कृतः ।
महादेव्याः बालसाहित्यम्
महादेवी वर्मा अनेकाः बालकविताः अलिखत्, तासां सङ्कलनानि अपि प्रकाशितानि अभूवन् ।
ठाकुरजी भोले हैं
आज खरीदेंगे हम ज्वाला
समालोचना
'आधुनिक गीत'काव्ये महादेव्याः स्थानं सर्वोपरि वर्तते । तस्याः कवितासु प्रेम्णः, पीडायाः, भावानां च तीव्रता आसीत् । अतः भाव-भाषा-सङ्गीतरूपिणी त्रिवेणी तस्याः गीतेषु प्रवाहिता भवति । महादेव्याः गीतेषु विद्यमानाः वेदनाः, प्रणयानुभूतयः, करुणाः, रहस्यवादाः च काव्यानुरागिणः आकर्षयन्ति । परन्तु रचनानाम् आलोचकानां मतानि सामान्यपाठकेषु दिग्भ्रान्तिं जनयन्ति । यतो हि केषाञ्चन आलोचकानां मतम् अस्ति यत्, महादेव्याः काव्यानि वैयक्तिकपीडायाः बोधं कारयति इति । तस्याः पीडा, वेदना, करुणा कृत्रिमा अस्ति इति ।
आचार्य रामचन्द्र शुक्ल सदृशैः मूर्धन्यालोचकैः तस्याः वेदनायाः, अनुभूतीनां च सत्यतायाः विषये प्रश्नाः उत्पादिताः —[घ] । अपरत्र
आचार्य हजारी प्रसाद द्विवेदी सदृशैः समीक्षकैः तस्याः काव्येषु समष्टिपरकत्वं मन्यते [ङ] ।
‘दीप’ (नीहार), मधुर मधुर मेरे दीपक जल (नीरजा), मोम सा तन गल चुका है इत्यादिषु कवितासु महादेव्याः ‘आत्मभक्षी दीप’-अभिप्रायः एव साक्षात् भवति इति शोमेर-नामकः आलोचकः कथयति ।
सत्यप्रकाश मिश्र छायावादेन सह सन्बन्धितानां शास्त्रमीमांसायाः विषये कथयति यत्, ― “महादेव्याः वैदुष्ययुक्ताः तार्किकताः, तस्याः उदाहरणानि च छायावादस्य, रहस्यवादस्य च रचनाः पूर्ववर्तिकाव्यरचनाभ्यः विशिष्टाः सन्ति । तथा च ताः रचनाः अनेकेषु आयामेषु मानवीयसंवेदनाम् उपस्थापयन्ति । सत्यप्रकाशस्य स्पष्टमतम् अस्ति यत्, "महादेव्याः न कस्यापि उपरि भावसाम्यं, भावोपहरणम् इत्यादिविषये आरोपाः कृताः, अपि तु तया केवलं छायावादस्य स्वभावः, चरित्रं, स्वरूपं, विशिष्टता च वर्णिता अस्ति" इति [१८] ।
प्रभाकर श्रोत्रिय सदृशाः मनीषिणः कथयन्ति यत्, ये तस्याः गणनां पीडायाः, निराशायाः कवयित्रीषु कुर्वन्ति, ते न जानन्ति यत्, सा पीडानुभवे समान्यजेनेभ्यः कियती संवेदनशीला अस्ति, यया जीवनस्य सत्यतायाः बोधः भवति [च] ।
अत्र सत्यता अस्ति यत्, महादेव्याः काव्यसंसारः छायावादस्य परिधौ निहितः आसीत् । परन्तु तस्याः काव्यानि असम्पृक्तरीत्या दृश्यन्ते चेत्, महादेव्या सह अन्याय एव मन्यते । वङ्गप्रदेशस्य अकालस्य समये १९४३ तमे वर्षे तया एकं काव्यसङ्कलनं प्रकाशितम् । वङ्गसम्बद्धा “बंग भू शत वंदना”-नामिका कविता अपि रचिता । तथैव चीन-देशस्य आक्रमणस्य विराधाय तया 'हिमालय'-नामकः काव्यसङ्ग्रहः अरि सम्पादितः । सः सङ्ग्रहः तस्याः युगबोधस्य प्रमाणम् अस्ति ।
गद्यसाहित्यक्षेत्रे अपि तया अनेकानि कार्याणि कृतानि । तस्याः आलोचनात्मकं साहित्यं काव्यवदेव महत्त्वपूर्णम् अस्ति । तस्याः संस्मरणानि भारतीयजीवनस्य संस्मरणानां चित्राणि सन्ति ।
चित्रकलाक्षेत्रे तस्याः योगदानं न दृश्यते, परन्तु जलरङ्गानाम् उपयोगेन ‘वॉश’-शैल्या निर्मतानि तस्याः चित्राणि अस्पष्टरङ्गाः, लयपूर्णरेखाः च कलायाः सुन्दरोदाहरणत्वेन परिगण्यन्ते । सा रेखाचित्राणि अपि अरचयत् ।
पुरस्काराणि
सा प्रशासनिक-अर्धप्रशासनिक-व्यक्तिगतसंस्थाभ्यः पुरस्काराणि प्रापत् ।
१९४३ तमे वर्षे सा ‘मङ्गलाप्रसादपारितोषिकम्’ एवं ‘भारतभारती’-पुरस्कारं प्रापत् । स्वाधीनताप्राप्त्यनन्तरं १९५२ तमे वर्षे सा उत्तरप्रदेशविधानपरिषदः सदस्या अभवत् । १९५६ तमे वर्षे भारतसरकारः तस्याः साहित्यिकसेवानिमित्तं तस्यै ‘पद्मभूषण’-उपाधिम् अयच्छत् । १९७९ तमे वर्षे साहित्य अकादमी-संस्थायाः सदस्यतां प्राप्तवती सा प्रप्रथममहिला आसीत् [१९] । १९८८ तमे वर्षे मरणोत्तरं पद्मविभूषण-उपाधिना भारतसरकारेण सा सम्मानिता अभवत् [७] ।
१९६९ तमे वर्षे विक्रमविश्वविद्यालयः, १९७७ तमे वर्षे कुमाऊंविश्वविद्यालयः - नैनीताल, १९८० तमे वर्षे देहलीविश्वविद्यालयः, १९८४ तमे वर्षे बनारसहिन्दूविश्वविद्यालयः - वाराणसी च तस्यै डी.लिट-नामकेन उपाधिना सा सम्मानिता अभवत् ।
पुरा महादेवी वर्मा ‘नीरजा’-इत्याख्यायै रचनायै १९३४ तमे वर्षे ‘सक्सेरिया'-पुरस्कारं, १९४२ तमे वर्षे ‘स्मृति की रेखाएँ’-इत्याख्यायै रचनायै ‘द्विवेदी'-पदकं प्रापत् । ‘यामा’-नामकस्य काव्यस्य सङ्कलनाय अपि ज्ञानपीठपुरस्कारं प्रापत् [२०] । भारतस्य पञ्चाशति ५० यशस्विनीषु महिलासु सा अन्तर्भवति [२१] ।
१९६८ तमे वर्षे सुप्रसिद्धेन भारतीयचलच्चित्रनिदेशकेन मृणाल सेन इत्यनेन अपि तस्याः संस्मरणार्थं ‘वह चीनी भाई’[२२] इत्याख्यायाः महादेव्याः रचनायाः आधारेण वङ्गभाषायाम् एकस्य चलच्चित्रस्य रचना कृता । तस्य चलच्चित्रस्य नाम 'नील आकाशेर नीचे' आसीत् [२३] ।
१९९१ तमस्य वर्षस्य सितम्बर-मासस्य षोडशे (१६) दिनाङ्के भारतस्य पत्राचारविभागः जयशङ्कर प्रसाद-महोदयेन सह तस्याः सम्माननं कुर्वन् २ रूप्यकाणां युगलचिटिकां प्राकाशयत् [२४] ।
महादेव्याः योगदानम्
महादेव्या सह सँल्लग्नानि कानिचन स्थलानि
साहित्ये महादेव्याः आविर्भावः तदा अभवत्, यदा 'खडीबोली'-भाषायाः आकारः परिष्कृतः भवति स्म । सा हिन्दीकवितायै ब्रजभाषायानुकूलान् कोमलशब्दान् संस्कृतभाषायाः, वङ्गभाषायाः च अन्विष्टवती । छन्दोभिः तया गीतरचनाक्षेत्रे नावीन्यं सृष्टम् । भारतीयदर्शनस्य वेदनाः स्वीकृत्या सह जनानां सम्मुखम् उपस्थापिताः । एवं सा भाषा-साहित्य-दर्शनेषु अतिमहत्त्वपूर्णानि कार्याणि अकरोत् । तस्याः कार्याणि भविष्यत्कालस्य जनान् अपि प्रैरयत् । शचीरानी गुर्टू-नामिका कवयित्री अपि अङ्ग्यकरोत् यत्, महादेव्याः कविताः सुसज्जितभाषायाः अनुपमोदाहरणम् अस्ति [छ] इति । तस्याः गीतरचनायाः शैली, भाषा अतिविशिष्टा आसीत् । तथा च तया याः रचनाः कृताः, ताः सर्वाः सरलाः आसन् । तेन सह प्रतीकानाम्, उदाहरणानां च तया सुन्दररीत्या, स्वाभाविकरीत्या च प्रयोगः कृतः, येन विषयवस्तु पाठकानां नेत्रयोः सम्मुखं चित्रवत् प्रत्यक्षं भवति [ज] । छायावादस्य काव्यानां समृद्धौ अपि तस्याः अमूल्यं योगदानं वर्तते । छायावादस्य काव्येषु प्रसादेन (गोविन्द प्रसाद) प्रकृतितत्त्वं स्थापितं, सूर्यकान्तेन (सूर्यकान्त त्रिपाठि निराला) तेषु काव्येष मुक्तछन्दः स्थापितं, सुमित्रानन्दनेन (सुमित्रनन्दन पन्त) च सुकोमलकलायै पोषकतत्वं स्थापितम् । छायावादस्य सम्पूर्णे कलेवरे (शरीरे) प्राणप्रतिष्ठायाः दायित्वं महादेव्या ऊढम् । भावात्मकतायाः एवम् अनुभूतेः च गहनता तस्याः काव्यानां प्रमुखविशेषता आसीत् । हृदयस्य सूक्ष्मातिसूक्ष्मभावानां तरङ्गान् सा मूर्त्तान् च कृत्वा तेषु अभिव्यञ्जनायाः छायावादिरसान् स्थापयति स्म । तस्याः सा कला एव तस्यै ‘महादेवी’त्वेन सम्मानं प्रयच्छति [२५] वे हिन्दी बोलने वालों में अपने भाषणों के लिए सम्मान के साथ याद की जाती हैं। उनके भाषण जन सामान्य के प्रति संवेदना और सच्चाई के प्रति दृढ़ता से परिपूर्ण होते थे। वे दिल्ली में १९८३ में आयोजित तीसरे विश्व हिन्दी सम्मेलन के समापन समारोह की मुख्य अतिथि थीं। इस अवसर पर दिये गये उनके भाषण में उनके इस गुण को देखा जा सकता है।[२६]
यद्यपि महादेवी अनेकेषाम् उपन्यासानां, कथानां, नाटकानां च रचनाम् अकरोत्, तथापि तस्याः लेखाः, निबन्धाः, रेखाचित्राणि, संस्मरणाणि, भूमिकाः, ललितनिबन्धाः उत्कृष्टताः आसन् । यतो हि तेषु तया ये गद्याङ्काः लिखिताः, ते श्रेष्ठतमगद्याङ्काः मन्यन्ते [झ] । तेषु जीवनस्य सम्पूर्णवैविध्यं समाहितम् अस्ति । कल्पनात्मकविचारैः, काव्यानां च अवलम्बनम् अकृत्वैव रचनाकारः गद्ये किं किं स्थापयितुं शक्नोतीति पठनीयं चेत्, महादेव्याः रचनाः पठनीयाः । तस्याः गद्येषु विद्यमानायाः वैचारिकपरिपक्वतायाः वर्तमानकाले अपि प्रासङ्गिकता अनुभूयते [ञ] । समाजनिवर्तिका, नारस्वततन्त्रतायाः पक्षधरायाः तस्याः विचारेषु दृढतायाः, विकासस्य च अनुपमसामञ्जस्यं प्राप्यते । सामाजिकजीवनस्य गूढविषयान् बोधयन्ती तस्याः तीव्रदृष्टिः नारीजीवनस्य वैषम्यं, शोषणं च प्रप्रथमवारं समाजस्य सम्मुखम् अस्थापयत् । मौलिकरचनाकर्त्री सा सृजनात्मकम् अनुवादम् अपि करोति स्म । तस्याः प्रखरानुवादस्य दर्शनं ‘सप्तपर्णा’ (१९६०)-ग्रन्थे भवति । स्वस्याः सांस्कृतिकचेतनायाः आधारेण तया वेद-रामायण-थेरगाथा-अश्वघोष-कालिदास-भवभूति-जयदेवादीनां कृतीषु तादात्म्यं स्थापितम् । तथा च ३९ महत्त्वपूर्णान् अंशान् अवलम्ब्य हिन्दीभाषायाम् काव्यानुवादं कृत्वा प्रास्तौत् । ‘अपनी बात’-इत्याख्यां ६१ पृष्टात्मकं शोधपत्रं भारतीयमनीषा-संस्थायाम् उपस्थापितम् । तत् शोधपत्रं स्त्रीलेखनस्य, हिंदीभाषायाः समग्रचिन्तनस्य, ललितलेखनस्य च उपस्थापनं करोति [२७] ।
सम्बद्धाः लेखाः
हिन्दीसाहित्यम्
सुभद्रा कुमारी चौहान
ज्ञानपीठपुरस्कारः
भारतीयपत्रविभागः
टिप्पणी
क. ^ छायावादस्य अन्ये त्रयः स्तम्भाः जयशङ्कर प्रसाद, सूर्यकान्त त्रिपाठी निराला, सुमित्रानन्दन पन्त च ।
ख. ^ हिन्दी के विशाल मंदिर की वीणापाणी, स्फूर्ति चेतना रचना की प्रतिमा कल्याणी ―निराला
ग. ^ सा ब्रजभाषामाध्यमेन हिन्दीभाषायै कोमलतायाः, मधुरतायाः च मार्गं प्रशस्तम् अकरोत् । तथा च व्यष्टिमूलकानां मानवतावादिकाव्यानां प्रतिस्थापनम् अकरोत् । तस्याः गीतानां नादः, सौन्दर्यं च व्यञ्जनाशैल्याः दुर्लभोदाहरणम् अस्ति । ―निशा सहगल [२८]
घ. ^ “वेदनायाः आधारेण तया हृदयस्य अनुभूतयः जनानां सम्मुखम् उपस्थापिताः । कुत्र वास्तविकानुभूतयः सन्ति ? कुत्र कल्पना अस्ति ? इति वक्तुं न शक्यते ।” ―आचार्य रामचन्द्र शुक्ल
ङ. ^ “महादेव्याः ‘मैं’ संदर्भः सर्वेभ्यः अस्ति ।” सत्यता इयम् अस्ति यत्, महादेव्याः रचनाः व्यष्टेः समष्टिं प्रति नयन्ति । तस्याः पीडाः, वेदनाः, करुणाः, दुखवादः च विश्वकल्याणस्य कामनायां निहितः अस्ति । ―हजारी प्रसाद द्विवेदी
च. ^ वस्तुतः महादेव्याः अनुभूतेः, सर्जनस्य केन्द्रम् अश्रूणि न, अपि तु अग्निः वर्तते । यत् दृश्यमत् अस्ति, तत् अन्तिमं सत्यं नास्ति, परन्तु यत् अदृश्यम् अस्ति, तत् मूलं प्रेरकं वा सत्यम् अस्ति । महादेवी अलिखत्, “आग हूँ जिससे ढुलकते बिन्दु हिमजल के” अनेन सर्वं स्पष्टं भवति । इतोऽपि अस्पष्टता अस्ति चेत्, "मेरे निश्वासों में बहती रहती झंझावात/आँसू में दिनरात प्रलय के घन करते उत्पात/कसक में विद्युत अंतर्धान। ये आँसू सहज सरल वेदना के आँसू नहीं हैं" इत्यस्मिन् तु निश्चयेन तस्याः भावाः सुस्पष्टाः प्रत्यक्षाः वा भवन्ति ―प्रभाकर श्रोत्रिय [२९]
छ. ^ महादेव्याः कविताः सुसज्जितभाषायाः अनुपमोदाहरणम् अस्ति ―शचीरानी गुर्टू[३०]
ज. ^ महादेवी के प्रगीतों का रूप विन्यास, भाषा, प्रतीक-बिंब लय के स्तर पर अद्भुत उपलब्धि कहा जा सकता है। ―कृष्णदत्त पालीवाल[३१]
झ. ^ महादेव्या गद्येषु अपि कवितायाः मर्मस्य अनुभूतिः जनिता । ‘गद्यं कवीनां निकषं वदन्ति’ इत्येताम् उक्तिं सा चरितार्थितवती । विलक्षणता तु अस्ति यत् न तु सा उपन्यासम् अलिखत्, न तु कथां, नैव नाटकानि, तथापि श्रेष्ठगद्यकारत्वेन प्रसिद्धा अस्ति । तस्याः ग्रन्थलेखने रेखाचित्रस्य, संस्मरणस्य, यात्रावृत्तस्य च आभासः भवति । तथा च सम्पादकीयं, भूमिकाः, निबन्धाः, अभिभाषणानि इत्यादीनां माध्यमेन जीवनस्य वैविध्यस्य ज्ञानं भवति । कल्पनात्मकविचारैः, काव्यानां च अवलम्बनम् अकृत्वैव रचनाकारः गद्ये किं किं स्थापयितुं शक्नोतीति पठनीयं चेत्, महादेव्याः रचनाः पठनीयाः । ―रामजी पांडेय[३२]
ञ. ^ महादेव्याः गद्यानि जीवनस्य गहनानि गद्यानि सन्ति । 1956 तमे वर्षे लिखानि तस्याः गद्यानि अद्य 50 वर्षानन्तरम् अपि प्रासङ्गिकानि सन्ति । तत्र किमपि जीर्णत्वं नास्ति । ―राजेन्द्र उपाध्याय[३३]


c: text/html

text:
अत्र पक्षत्रयं सम्भाव्यते-- इत्संज्ञको वा ङकारोऽनेन भाव्यते,गाङकुटादिभ्यः परे येऽञ्णितः प्रत्ययास्ते ङितो भवन्ति, इत्संज्ञको ङकार एषां सम्बन्धी भवतीति यावत्; एवं हि ते ङितो भवन्ति यदि हि तेषां ङकारोऽनुबन्धो विधीयते, नान्यथा; न हि विना चित्रगवीभिर्देवदत्तश्चित्रगुर्भवति। ङिदितीयं वा संज्ञाऽनेन क्रियते, गाङकुटादिभ्यः परे येऽञ्णितः प्रत्ययास्ते ङितो भवन्ति, ङित्संज्ञका भवन्तीति यावत्। अतिदेशोऽयं वा स्यात्, गाङकुटादिभ्यः परे येऽञ्णितः प्रत्ययास्ते ङितो भवन्ति, ङिद्वद्भवन्तीत्यर्थः। तत्राद्ये पक्षे `गाङकुटादिभ्यः` इत्यनया पञ्चम्याऽञ्णिदित्यस्याः प्रथमायाः षष्ठआं परिकल्पितायां सत्याम्। `आदेः परस्य` 1|1|53
इति वचनादादेरलः स्थान आदेश एव ङकारः प्राप्नोति। द्वितीये तु पक्षे `अनिदितां हल उपधायः क्ङिति ` इत्यत्र संज्ञिनः संप्रत्ययो न स्यात्;शब्दभेदात्। अन्योहि ङिच्छब्दः, अन्यो हि क्ङिशब्दः।किञ्च, `ङिद्ग्रहणे ग्रह्रादौ` 6|1|16
सूत्र एषामेव संज्ञिनां ग्रहणंप्राप्नोति, न यङादीनाम् `कृत्रिमाकृत्रिमयोः कृत्रिमे कार्यसंप्रत्ययः` (व्या।प।6) इति वचनात्। अथापि कथञ्चिदेते दोषाः परिहर्तुं शक्येरन्, आद्ययोः पक्षयोर्यस्तुतत्परिहारद्वारेण प्रवृत्तौ साध्यायां प्रतिपत्तिगौरवदोष आपद्यते सोऽपरिहार्य एव। तृतीये तु पक्षे न कश्चिद् दोष इति मत्वा तमेवाश्रित्याह-- `अतिदेशोऽयम्िति।यद्येवम्, वतिना निर्देशः कत्र्तव्यः, अन्यथा तदर्थो नावगम्येत; नैतदेवम्, परपदार्थेषुहि प्रयुज्यमानाः शब्दावतिमन्तरेणापि वत्यर्थ गमयन्ति, यथा-- सिंहो माणवकः,गौर्वाहीकः। गाङितीङादेशो गृह्रते-- `इङश्च` 2|4|48
, `गाङ लिटि` 2|4|49
, विभाषा लुङ लृङो` 2|4|50
इति। गाङादेशो य इङः स्थाने वक्ष्यते तस्येदं ग्रहणम्, न `गाङ गतौ` (धातुपाठः-950) इत्यस्य। अथ `गाङ गतौ` (धा।प।950) इत्यस्य धातोग्र्रहणं कस्मान्न भवतीत्याह--`ङकारस्य` इत्यादि।इङादेशस्य यो ङकारस्तस्येदं प्रयोजनम्--इह सूत्रे तस्यैव ग्रहणं यथा स्यान्नान्यत् किञ्चिदात्नेपदार्थ स्यादिति चेत्? न; आत्मनेपदस्य स्थानमिवद्भावेनैव सिद्धत्वात्। तस्मादिङादेश एव गृह्रते; अन्यथा ङकारस्य वैयथ्र्यं स्यात्। ननु चोभयोरपि सामान्यग्रहणार्थो ङकारः स्यात्, तत् कुतो वैयथ्र्यम्नैतदस्त; यदि हि तौ समानौ स्यातां तदा सामान्यग्रहणार्थता तस्य, न च तौ समानौ; गत्यर्थस्य गाङो ङकारस्यात्मनेपदविधौ चिरार्थत्वात्। इतरस्य तु न क्विच्चरितार्थता। तस्मादसमानार्थत्वादयुक्तं सामान्यग्रहणमिति गाङादेश गृह्रते। किमर्थं पुनरिह उच्चार्यते, न गा इत्येवोच्येत? चैवं शक्यम्; एवं हि सति निरनुबन्धकग्रहणे न सानुबन्धकस्य` (व्या।प।53) इति `कै गै शब्दे` (धातुपाठः- 916-917) इत्यस्यैव ग्रहणं स्यात्। कुटादयो हि `कुट कौटिल्ये` (धातुपाठः-1366) इत्यत आरभ्य `कुङ शब्दे` (धातुपाठः-1401) इति यावदिति। तदनन्तरं वृत्करणात् ततोऽधिकानां कुटादित्वानुपपत्तेः।`अध्यगीष्ट` इति। सिचो ङित्त्वे घुमास्थागादि 6|4|66
सूत्रेणेत्त्वम्। अत्र हि `दीङो युडचि क्ङिति` 6|4|65
इत्यतः क्ङितीत्यनुवत्र्तते, `ईद् यति` 6|4|5
इत्यत ईदिति च। `अध्यगीषत` इति। `आत्मनेपदेष्वनतः` 7|1|5
इत्यदादेशः। अथ लिटि यो गाङादेशस्तस्य कस्मादुदाहरणं न प्रदर्शितम्? एवं मन्यते-- लुङ एवायम्, नासाविह लिड्ग्रहणं प्रयोजयति; `अंसयोगाल्लिट् कित्` 1|2|5
इति वक्ष्यमाणेनैव सिद्धत्वात्। `उत्कुटिता` इति। `कुट कौटिल्ये` (धातुपाठः-1366)। `उत्पुटिता` इति। `पुट संश्लेषणे`(धातुपाठः-1367)। अथेहोच्चुकुटितषतीति सनो ङित्त्वादात्मनेपदं कस्मान्न भवति? उपदेशाधिकारात्। तत्र हि `उपदेशेऽजनुनासिकः` 1|3|2
इत्यत उपदेशग्रहणमनुवत्र्तते। न चात्रौपदेशिकं ङित्त्वम्, किं तर्हि? आतिदेशिकम्। `व्यचेः` इत्यादि। `व्यच व्याजीकरणे`(धातुपाठः-1293) इति तुदादौ कुटादिभ्यःप्राक् पठते। `विचिता` इति। ङित्त्वादिह ग्रह्रादिसूत्रेण 6|1|6
संप्रासरणम्। `उरुव्यचाः` इति। `सर्वधातुभ्योऽसुन्` (द।उ।9।49) इत्यसुन्प्रत्ययः। `अत्वसन्तस्य चाधातोः` 6|4|14
इति दीर्घः।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः १६४
मनुमत्स्यसंवादवर्णनम्।
ऋषय उचुः।
कथितं नरसिंहस्य माहात्म्यं विस्तरेण च।
पुनस्तस्यैव माहात्म्यमन्यद्विस्तरतो वद ।। १६४.१
पद्मरूपमभूदेतत् कथं हेममयं जगत्।
कथञ्च वैष्णवी सृष्टिः पद्ममध्येऽभवत्पुरा ।। १६४.२
सूत उवाच।
श्रुत्वा च नरसिंहस्य माहात्म्यं रविनन्दनः।
विस्मयोत्फुल्ल नयनः पुनः प्रप्रच्छ केशवम्।। १६४.३
मनुरुवाच।
कथं पाद्मे महाकल्पे तव पद्ममयं जगत्।
जलार्णवगतस्येह नाभौ जातं जनार्दन! ।। १६४.४
प्रभावात् पद्मनाभस्य स्वपतः सागराम्भसि।
पुष्करे च कथं भूता देवाः सर्षिगणाः पुरा ।। १६४.५
एनमाख्याहि निखिलं योगं योगविदाम्पते!।
श्रृण्वतस्तस्य मे कीर्तिः न तृप्तिरुपजायते ।। १६४.६
कियता चैव कालेन शेते वै पुरुषोत्तमः।
कियन्तं वा स्वपिति च कोऽस्य कालस्य सम्भवः ।। १६४.७
कियतावाथ कालेन ह्युत्तिष्ठति महायशाः।
कथञ्चोत्थाय भगवान् सृजते निखिलं जगत् ।। १६४.८
के प्रजापतयस्तावदासन् पूर्वं महामुने!।
कथं निर्मितवांश्चैव चित्रं लोकं सनातनम् ।। १६४.९
प्रथमेकार्णवे शून्ये नष्टस्थावरजङ्गमे।
दग्धदेवासुरनरे प्रनष्टोरगराक्षसे ।। १६४.१०
नष्टानिलानले लोके नष्टाकाशमहीतले।
केवलं गह्वरीभूते महाभूतविपर्यये ।। १६४.११
विभुर्महाभूतपतिर्महातेजा महाकृतिः।
आस्ते सुरवरश्रेष्ठो विधिमास्थाय योगवित् ।। १६४.१२
श्रृणुयां परया भक्त्या ब्रह्मन्नेतदशेषतः।
वक्तुमर्हसि धर्मिष्ठ!। यशो नारायणात्मकम् ।। १६४.१३
श्रद्धया चोपविष्टानां भगवान्!वक्तुमर्हसि।
मत्स्य उवाच।
नारायणस्य यशसः श्रवणे या तव स्पृहा ।। १६४.१४
तद्वंश्यान्वयभूतस्य न्याय्यं रविकुलर्षभ!।
श्रृणुष्वादिपुराणेषु वेदेभ्यश्च यथाश्रुतम् ।। १६४.१५
ब्राह्मणानाञ्च वदतां श्रुत्वा वै सुमहात्मनाम्।
यथा च तपसा दृष्ट्वा बृहस्पति समद्युतिः ।। १६४.१६
पराशरसुतः श्रीमान् गुरुर्द्वैपायनोऽब्रवीत्।
तत्तेऽहं कथयिष्यामि यथाशक्ति यथाश्रुति ।। १६४.१७
यद्विज्ञातुं मया शक्यमृषिमात्रेण सत्तमाः!।
कः समुत्सहते ज्ञातुं परं नारायणात्मकम् ।। १६४.१८
विश्वायनश्च यद्ब्रह्मा न देवयति तत्त्वतः।
तत्कर्म्म विश्वदेदानां तद्रहस्यं महर्षिणाम् ।। १६४.१९
तमीज्यं सर्वयज्ञानां तत्तत्त्वं सर्वदर्शिनाम्।
तदध्यात्मविदां चिन्त्यं नरकं न विकर्मिणाम् ।। १६४.२०
अधिदैवञ्च अध्यात्ममधियज्ञं सुसंज्ञितम्।
तद्भूतमधिभूतञ्च तत्परं परमर्षिणाम् ।। १६४.२१
स यज्ञो वेदनिर्दिष्टस्तत्तपः कवयो विदुः।
यः कर्ता कारको बुद्धिर्मनः क्षेत्रज्ञ एव च ।। १६४.२२
प्रणवः पुरुषः शास्ता एकश्चेति विभाव्यते।
प्राणः पञ्चविधश्चैव ध्रुव अक्षर एव च ।। १६४.२३
कालः शाकश्च यन्ता च द्रष्टा स्वाध्याय एव च।
उच्यते विविधैर्देवः स एवायं न तत्परम् ।। १६४.२४
स एव भगवान् सर्वं करोति विकरोति च।
सोऽस्मान् कारयते सर्वान् सोऽत्येति व्याकुलीकृतान् ।। १६४.२५
यतामहे तमेवाद्यन्तमेवेच्छाम निर्वृताः।
यो वक्ता यच्च वक्तव्यं यच्चाहं तद् ब्रवीमि वः ।। १६४.२६
श्रूयते यच्च वै श्राव्यं यच्चान्यत् परिजल्प्यते।
याः कथाश्चैव वर्तन्ते श्रुतयो वाथ तत्पराः ।। १६४.२७
विश्वं विश्वपतिर्यश्च स तु नारायणः स्मृतः।
यत् सत्यं यदमृतमक्षरं परं यत् यद्भूतं परममिदं च यद् भविष्यत् ।
यत् किञ्चिच्चरमचरं यदस्ति चान्यत् तत् सर्वं पुरुषवरः प्रभुः पुराणः ।। १६४.२८


text:
समो गम्यृच्छिप्रच्छिस्वरत्यर्तिश्रुविदिभ्यः
सूत्रच्छेद:
समः - पञ्चम्येकवचनम् , गमि-ऋच्छि-प्रच्छि-स्वरति-अर्ति-श्रु-विदिभ्य: - पञ्चमीबहुवचनम्
अनुवृत्ति:
अकर्मकात् [1|3|26
] - पञ्चम्येकवचनम्
, आत्मनेपदम् [1|3|13
] - प्रथमैकवचनम्
सम्पूर्णसूत्रम्
अकर्मकात् समः गमि-ऋच्छि-प्रच्छि-स्वरति-अर्ति-श्रु-विदिभ्य: आत्मनेपदम्
सूत्रार्थ:
अकर्मकेषु अर्थेषु सम + गम् , सम + ऋच्छ्, सम + प्रच्छ्, सम + स्वर्, सम + ऋ , सम + श्रु, सम + विद् - एते आत्मनेपदिनः ज्ञातव्याः ।
एते सर्वे धातवः मूलरूपेण परस्मैपदिनः सन्ति, परन्तु सम-उपसर्गपूर्वकेभ्यः एतेभ्यः अकर्मकेषु अर्थेषु आत्मनेपदस्य प्रत्ययाः विधीयन्ते । क्रमेण पश्यामः -
1) गम् (गतौ) - सङ्गच्छते ("मिलित्वा गच्छति" इत्यर्थः) । अयम् अकर्मकः धातुः ।
2) ऋच्छ् (गति-इन्द्रियप्रलय-मूर्तिभावेषु) - समृच्छते ("मिलति" इत्यर्थः) । सकर्मके तु परस्मैपदमेव - रामलक्ष्मणौ समृच्छतः ।
3) प्रच्छ् (ज्ञीप्सायाम्) - सम्पृच्छते ("विमर्शं करोति" इत्यर्थः), यथा - रामः लक्ष्मणेन सह सम्पृच्छते । सकर्मके तु परस्मैपदमेव - छात्रः गुरुं सम्पृच्छति ।
4) स्वर् (आक्षेपे) - संस्वरते ("मिलित्वा गायति" इत्यर्थः) । सकर्मके तु परस्मैपदमेव - छात्राः गीतं संस्वरन्ति ।
5) ऋ (गतिप्रापणयोः - भ्वादि, गतौ -जुहोत्यादि) - समृच्छते ("मिलति" इत्यर्थः) । सकर्मके तु परस्मैपदमेव - रामलक्ष्मणौ समृच्छतः । (ऋ-धातोः पा-घ्रा-ध्मा.. 7|3|78
इत्यनेन ऋच्छ्-आदेशः भवति शित्-प्रत्यये परे । अतः अस्य लट्-लकारस्य रूपम् "ऋच्छ्" धातुवदेव भवति ।)
6) श्रु (श्रवणे) - संशृणुते ("सूक्ष्मरूपेण शृणोति" इत्यर्थः) । सकर्मके तु परस्मैपदमेव - छात्रः गुरुं संशृणोति ।
7) विद् (ज्ञाने) - संवित्ते ("सम्पूर्णरूपेण जानाति" इत्यर्थः) । सकर्मके तु परस्मैपदमेव - छात्रः वेदान् संवेत्ति ।
(ज्ञातव्यम् - अत्र "विद्" इति अदादिगणस्य धातोः एव ग्रहणं क्रियते, अन्येषाम् गणानाम् धातूनाम् न ।)
वार्तिकम् - दृशेश्च इति वक्तव्यम्
। सम-उपसर्गात् परः दृश् (प्रेक्षणे) अयं धातुः अपि अकर्मकेषु अर्थेषु आत्मनेपदी ज्ञातव्यः । यथा - संपश्यते ("चिन्तयति, निरीक्षते" इत्यर्थः) । सकर्मके तु परस्मैपदमेव - सः ग्रामं संपश्यति ।
One-line meaning in English
In an अकर्मक context, the verbs सम + गम् , सम + ऋच्छ्, सम + प्रच्छ्, सम + स्वर्, सम + ऋ , सम + श्रु, सम + विद् - are all आत्मनेपदी.
काशिकावृत्तिः
अकर्मकातिति वर्तते। शेषात् कर्तरि परस्मैपदम् 1|3|78
इति प्राप्ते सम्पूर्वेभ्यो गमि ऋच्छि प्रच्छि स्वरति अर्ति श्रु विदि इत्येतेभ्यो ऽकर्मकेभ्यो धातुभ्य आत्मनेपदं भवति। सङ्गच्छते। अमृद्धते। संपृच्छते। संस्वरति। सङ्कल्पा अस्य समरन्त। अर्तेर् लुङि च्लेः सर्तिशास्त्यर्तिभ्यश्च 3|1|56
। इत्यङादेशः। तत्र प्रस्मैपदेशु इत्येतन् नाश्रीयते। बहुलं छन्दस्यमाङ्योगे ऽपि 6|4|75
इत्याट् प्रतिषध्यते। ऋदृशो ऽङि गुणः 7|4|16
इति गुणः समरनत। संशृणुते। संवित्ते। ऋच्छेरनादेशस्य ग्रहणम्, समृच्छिष्यते। अर्त्यादेशस्य त्वर्ति इत्येव सिद्धम् आत्मनेपदम्। अर्तिरुभयत्र पठ्यते, ऋ गतिप्रापणयोः इति भ्वादौ, ऋ सृ गतौ इति जुहोत्यादौ। विशेषाभावाद् द्वयोरपि ग्रहणम्। विदेर्ज्ञानार्थस्य ग्रहनम्, परस्मैपदिभिर् गमादिभिः साहचर्यात्, न लाभार्थस्य स्वरितेत्त्वादुभ्यतोभाषस्य। दृशेश्च इति वक्तव्यम्। संपश्यते। अकर्मकातित्येव। ग्रामं संपस्यति।
`संस्वरते` इति। `स्वृ शब्दोपतापयोः` (धा।ता।932)। `समरन्त` इति। अर्त्तेः `सर्तिशास्त्यर्तिभ्यश्च` 3|1|56
इत्यत्र पुषादिसूत्रात् परस्मैपदग्रहणानुवृत्तेरात्मनेपदेष्वङागेशेन न भवितव्यमिति कस्यचिद्भ्रान्तिः स्यात्, अतस्तन्निराकर्तुमाह-- `तत्र हि` इत्यादि। `संशृणुते`इति। `श्रु श्रवणे` (धातुपाठः-942), `श्रुवः शृ च` 3|1|74
इति श्नुप्रत्ययः, शृभावश्च।`ऋच्छेरनादेशस्य ग्रहणम्` इति। `ऋच्छ गतीन्द्रियप्रलयमृर्तिभावेषु` (धातुपाठः-1296) इत्यस्य। `स्मृच्छिष्यते` इति लृट्। स्यप्रत्ययः। यद्यादेशस्य ग्रहणं स्यात् तदेतन्न सिध्येत्। प्राध्रादि 7|3|72
सूत्रेणात्र्तेरृच्छादेशस्यच्छादशस्य शितीत्येवं विधानात्। अथार्त्त्यादेश्यापि ग्रहणं कस्मान् भवतीत्याह-- `अर्त्त्यादेशस्यत्वत्र्तीत्येवम्` इत्यादि।अथ वा-- यद्यनादेशस्य ग्रहमं स्यात्, आदेशस्यात्मनेपदं न सिध्यतीत्यत आह--अर्त्त्यादेशस्य त्वर्तीत्येवम्` इत्यादि। स्थानिवद्भावेनेत्यभिप्रायः।`न लाभार्थस्य` इति। `विद्लृ लाभे` (धातुपाठः-1432) इत्यस्य। अथ `न तु सत्तार्थस्य, नापि विचारणार्थस्य` इत्येवमपि कस्मान्नोक्तम्? एवं मन्यते-- नित्यात्मनेपदित्वादनयोरात्मनेपदार्थग्रहणं नाशङ्क्येतैवेति।`दृशेश्चेति वक्तव्यम्` इति। `दृशिर् प्रेक्षणे`(धातुपाठः-988) इत्यस्मात् संपूर्वादात्मनेपदं भवतीत्येतदर्थरूपं व्याख्येयमित्यर्थः। व्याखानं तु पूर्वपदेव। `सम्पश्यते इति। पाध्रादिना 7|3|72
पश्यादेशः॥
ठ्समो गम्यच्छिभ्याम्ऽ इत्येतावत्सूत्रम्। प्रच्छयादयस्तु वार्तिकद्दष्टाः सूत्ररूपेण पठिताः, सूत्रकारवद्वार्तिककारोऽपि शास्त्रस्य कर्ता, न व्याख्यातेति दर्शयितुम्। तत्र हीति। उतरार्थमनुवर्तमानमपि योगविभागसामर्थ्यात् तत्र न सम्बध्यत इत्यर्थः। न लाभार्थस्येति। सताविचारणार्थयोस्त्वनुदातेत्वादात्मनेपदेन भाव्यमेवेति भावः। द्दशेश्चेत्यादि। इदं वक्तव्यरूपेणैव पठितम्। विचित्रा हि वृतेः कृतिः वृत्तिकारेण। अथास्मिन्नकर्मकाधिकारे ये सकर्मका हनिगमिप्रभृतयः, तेषां कथमकर्मकत्वम्? उच्यते-- धातोरर्थान्तरे वृतेर्धात्वर्थेनोपसंग्रहात्। प्रसिद्वेरविवक्षातः कर्मणोऽकर्मिका क्रिया॥ वहति भारमिति-प्रापणे सकर्मको वहिः, स्यन्दने त्वकर्मकः। वहन्ति नद्य इति--प्रापणे सकर्मको वहिः, स्यन्दने त्वकर्मकः। वहन्ति नद्य इति--प्राणविशिष्ट्ंअ धारणं जीवतिराह,तत्र प्राणानां धातुनैवोपातत्वान्न तेन कर्मणा सकर्मकत्वम्, न च प्राणकर्मके धारणेऽन्यस्य कर्मत्वमिति जीवतिरकर्मकः। प्रसिद्धेर्यथा--वर्षतीत्यनुपाते कर्मान्तरे नियमेन जलं प्रतीयत इति न तेन सकर्मकत्वम्, तेन ठ्वृष्टे देवेऽ इति कर्तरि क्तो भवति। व्यभचारिणा तु रुधिरादिना सकर्मक एवः रुधिरं वर्षति, शरान्वर्षतीति । कर्मविवक्षायां तत्कर्मिकैव क्रिया प्रतिषिद्धा स्याद्, न पाकमात्रमित्यविवक्षा कर्मणः॥
सिद्धान्तकौमुदी
अकर्मकाभ्याम् इत्येव । संगच्छते ॥
समो गम्यृच्छिभ्याम्। `आत्मनेपद`मिति शेषः। अकर्मकाभ्यामित्येवेति। `स्वाङ्गकर्मकाच्चे`ति तु निवृत्तमिति भावः। सङ्गच्छते इति। संगतं भवतीत्यर्थः।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
समो गम्यृच्छिभ्याम् समो गमादिषु विदिप्रच्छिस्वरतीनामुपसंख्यानम्। समो गमादिषु विदिप्रच्छिस्वरतीनामुपसख्यानं कर्तव्यम्। संवित्ते। संपृच्छते। संस्वरते। अर्तिश्रुदृशिभ्यश्च ।। 2 ।। अर्तिश्रुदृशिभ्यश्चेति वक्तव्यम्। अर्ति ‐ मा समृत। मा समृषाताम्। मा समृषत। अर्ति। श्रु ‐ संशृणुते। दृशि ‐ संपश्यते। उपसर्गादस्यत्यूह्योर्वावचनम् ।। 3 ।। उपसर्गादस्यत्यूह्योर्वेति वक्तव्यम्। निरस्यति। निरस्यते। समूहति। समूहते।


text:
जळगावमण्डलम्
जळगावमण्डलं(मराठी: जळगाव जिल्हा, आङ्ग्ल: Jalgaon District) महाराष्ट्रराज्ये स्थितं मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रं जळगाव इत्येतन्नगरम् । जळगावमण्डलं कदलीफल-उपस्कर (spices)-उत्पादनार्थं प्रसिद्धम् । 'खानदेश' इति अस्य मण्डलस्य पूर्वनाम । महाराष्ट्र्रराज्यस्य साहित्यक्षेत्रे श्रुतनामिकायाः कवयित्री बहिणाबाई इत्येतस्याः जन्मस्थानमिदम् ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
जळगावमण्डलस्य विस्तारः ११,७०० चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वदिशि बुलढाणामण्डलं, पश्चिमदिशि धुळेमण्डलम्, उत्तरदिशि मध्यप्रदेशराज्यं, दक्षिणदिशि जालनामण्डलम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले ६९० मिल्लीमीटर्मितः वार्षिकवृष्टिपातः भवति । अस्मिन् मण्डले प्रवहन्ती मुख्यनदी तापी ।
ऐतिहासिकं किञ्चित्[सम्पादयतु]
पुरा मण्डलेऽस्मिन् मौर्य-सातवाहन-कुषाण-वाकाटक-चालुक्य-राष्ट्रकूट-यादवराजानाम् आधिपत्यमासीत् । मध्यकाले मोघल-मराठा-आङ्ग्लशासकानाम् आधिपत्यमासीत् । स्वातन्त्र्यान्दोलने चाळीसगाव, जळगाव, भुसावळ इत्येतेभ्यः उपमण्डलेभ्यः जनानां सहभागः महत्त्वपूर्णः आसीत् । धनाजी चौधरी इत्यनेन रक्षकाधिकारिपदं त्यक्त्वा 'कायदेभङ्ग' आन्दोलने भागः गृहीतः । 'फैजपुर काङ्ग्रेस' नामकम् ऐतिहासिकम् अधिवेशनम् धनाजी चौधरी इत्येतस्य प्रयत्नैः अत्रैव सञ्चालितम् ।
कृषिः उद्यमाश्च[सम्पादयतु]
यवनालः(ज्वारी), बाजरी, गोधूमः, कार्पासः, लशुनं, मरीचिका, द्विदलसस्यानि(pulses), सम्बारपदार्थाः(spices), कदलीफलं, कलायः, चणकः इत्यादीनि अस्य मण्डलस्य प्रमुखसस्योत्पादनानि सन्ति । कार्पासः तु अस्य मण्डलस्य अर्थव्यवस्थायाः महत्त्वपूर्णम् अङ्गम् अस्ति । पर्वतीयवनेषु शाकोटकवृक्षाः(साग), हरिद्रा, 'शिसव' इति काष्ठप्रकारः, खदिर इत्यादयः वृक्षप्रकाराः सन्ति । वस्त्रोद्यमाः, खाद्यतैलनिर्माणोद्यमाः, मुद्रणोद्यमाः इत्यादयः प्रचलन्ति ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
जळगावमण्डलस्य जनसङ्ख्या(२०११) ३६,७९,९३६ अस्ति । अस्मिन् २१,९७,३६५ पुरुषाः, २०,३५,५५२ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ३५९ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ३५९ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १४.७१% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९२२ अस्ति । अत्र साक्षरता ७९.७३% अस्ति ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले पञ्चदश उपमण्डलानि सन्ति । तानि-
१ चाळीसगाव
२ भडगाव
३ पाचोरा
४ जामनेर
५ पारोळा
६ एरण्डोल
७ धरणगाव
८ जळगाव
९ भुसावळ
१० मुक्ताईनगर
११ अमळनेर
१२ चोपडा
१३ यावल
१४ रावेर
१५ बोदवड
लोकजीवनम्[सम्पादयतु]
मण्डलेऽस्मिन् 'अहिराणी' इति मराठीभाषाप्रकारं जनाः वदन्ति । अस्यां भाषायां साहित्यनिर्मितिः अपि भवति । मण्डलेऽस्मिन् निवसन्तः जनाः उत्सवप्रियाः । लेवा-पाटीदार-समाजः अस्मिन् मण्डले बहुसङ्ख्यः दृश्यते । मण्डलेऽस्मिन् गोण्ड, भिल, गावित, पारधी, लमाणी, जोगी, रामोशी-वडार, कोङ्गाडी इत्यादयः आदिवासिजनजातयः सन्ति । मण्डलेऽस्मिन् 'वाणी' इति वणिक्जातेः प्राचुर्यम् अस्ति । अक्षय्यतृतीयादिने 'आखाजी' उत्सवः, विवाहोत्सवे 'जागरण-गोन्धळ', मुञ्जाभोजनम् इत्यादिकान् उत्सवान् जनाः आचरन्ति । अत्रस्थानां महिलानां विशेषाणि गीतानि सन्ति । साहित्यविशेषेषु गीतेषु महिलाः आत्मनिवेदनं कुर्वन्ति ।
व्यक्तिविशेषाः[सम्पादयतु]
मण्डलेऽस्मिन् नैकाः विभूतयः अभवन् । साने गुरुजी, बालकवी ठोमरे, माधव ज्युलियन, बहिणाबाई चौधरी, स्वामी-कुवलयानन्द, पद्मश्री ना.धो. महानोर, पद्मश्री भालचन्द्र नेमाडे, भवरलाल जैन इत्यादीनां कार्यक्षेत्रं जन्मस्थलं वा आसीत् इदं मण्डलम् ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
जळगावमण्डले बहूनि प्रसिद्धानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । तानि -
- श्री-पद्मालयः
- एरण्डोल, पारोळा इत्यत्र राज्ञी लक्ष्मीबाई इत्यस्याः भूमिकोटः
- सन्त-सखाराम-महाराजस्य समाधिस्थानम्
- तत्त्वज्ञान-मन्दिरम्
- पाण्डववाडा, एरण्डोल इत्यत्र पर्शियन शिलालेखः
- उनपदेव, सुनपदेव, नाझरदेव च इत्येतेषु स्थानेषु उष्णजलकुण्डानि
- पाल इत्यत्र मनुदेवी
- ओङ्कारेश्वरमन्दिरम्
- सन्त-मुक्ताबाई मन्दिरम्
- सन्त-चाङ्गदेव मन्दिरम्


text:
45 सौकुमार्यविपर्ययं गौडवर्त्मनि दर्शयन्नाह—
दीप्तमूर्जितं साटोपमेतदिति मन्यमानैरपरैः पौरस्त्यैः कृच्छ्रोद्यं दुर्वचं कष्टोच्चारणमसुकुमारतरमपि काव्यं बध्यते प्रयुज्यते न केवलसुकुमारमात्रमित्यपिंशब्दः । भूम्ना प्रायः । ततश्च सुकुमारमपि किंचिदुष्णमधुन्यायेन येनोपयुज्यत इति सूचयति तदुदाहरति । 61न्यक्षेण निःशेषेण क्षपितः निहतः क्षणात् सपदि स्तोकेन कालेनेत्यर्थः । क्षत्रियाणां राज्ञां पक्षो वर्गः परशुरामेणान्येन वा केनचिदिति गम्यते । नन्वेतद्विवक्षितं कृच्छ्रोद्यमात्रं तूदाहृतमिति यथा तादृशमित्यर्थः ॥
-
न्यक्षं कात्स्नै निकृष्ठे च इति वैजयन्ती ।↩


text:
प्रणामपूर्वकन्चादौ भवते विदुषे मया । किञ्चिन्निरूप्यते चात्र मन्त्र-सूत्रविचारणे ।।
मन्त्रो नित्यो'पौरुषेयो'थवा परेशकल्पितः ।यो वै वेदेषु संख्यातो भारतात्मेव संस्थितः ।।
सूत्राणि पुनरुक्तानि महर्षिमुनिकोविदैः । वेदानुसारि तत्सर्वं संप्रदायनिबन्धनं ।।
पातञ्जलेषु सूत्रेषु प्रोक्तेषु तन्महर्षिणा । वाचकः प्रणवस्तस्य चेति सूत्रम् इहोद्धृतं ।।
पौरुषेयाणि सूत्राणि साद्यन्तानीति शास्त्रतः । वेदार्थवर्त्मगामित्वादनवद्यमि
मन्त्रेषु सूत्ररूपत्वम् क्वचिद्भवति वा न वा । प्रसिद्ध लक्षणान्मात्र- मनवद्यं हि शिष्यते ।।
परं शास्त्रं लोकहितं चिकित्सन्तो'मला बुधाः । वेदादिदोहनेनैव रचयन्ति विचक्षणम् ।।
मन्त्रे च सूत्रके चैव मननं दिव्यमाहितम् । सूत्रवन्मन्त्र इति वा मन्त्रवत्सूत्रमित्युत ।।
माहेश्वराणि सूत्राणि दिव्यानीति न संशयः । स्थाणोः श्मशाननिलये डमरूत्थानि तानि वै ।। शब्दव्याकरणं तस्माज्जगद्व्याकरणं यतः । प्रपन्चोपशमः शब्दे प्रपञ्चो यदि लीयते ।।
वाग्योगो'सौ चागमिनां शैवशाक्तमते तथा । सूत्राणाम् तेन मन्त्रत्वं शब्दब्रह्मावगाहिनाम् ।।
सप्रश्रयबहुमानं भवदीय एव
सुरेन्द्रः ।
The inspiration was:
नमांसि
"यो वेदादौ स्वर: प्रोक्तो " इति यो मन्त्र: सैव पातञ्जले सूत्रे सुत्ररूपेण अवतारित: तस्य वाचक: प्रणवेति । एवं प्राप्तं सुत्रत्वं मन्त्रस्य। ये खलु सूत्रा ते सर्वे मन्त्रा: इति "सूत्रवत् मन्त्र:। मन्त्रवत्सूत्रं" इति नूतनं सूत्रं समुद्घाटितं मन्ये।
यद्दृष्ट्या माहेश्वरसूत्रेषु न केवलं व्याकरणम् व्याकृतं अपि च प्रपञ्चस्य अव्याकरणम् अर्थात् प्रपञ्चलयविधानं मन्त्रशास्त्रप्रसिद्धं निगूढं निहितं इति ज्ञातुं शक्यं ।अत: माहेश्वरसूत्राणां न मन्त्रतुल्यत्वं किन्तु मन्त्रत्वमेव सिद्धं इति शं।
धन्योस्मि।


text:
अग्निपुराणम्/अध्यायः २५७< अग्निपुराणम्
सीमाविवादादिनिर्णयःसम्पाद्यताम्
अग्निरुवाच
सीग्नो विवादे क्षेत्रस्य सामन्ताः स्थविरा गणाः
गोपाः सीमाकृषाणा ये सर्वे च वनगोचराः ।। २५७.१ ।।
नयेयुरेते सीमानं स्थलाङ्गारतुषद्रुमैः ।
सेतुवल्मीकनिम्नास्थिचैत्याद्यैरुपलक्षिताम् ।। २५७.२ ।।
सामान्ता वा समं ग्रामाश्चत्वारोऽष्टौ दशापि वा१ ।
रक्तस्रग्वसनाः सीमान्नयेयुः क्षितिधारिणः ।। २५८.३ ।।
अनृते तु पृथग्दण्ड्या राज्ञा मध्यमसाहसम् ।
अभावे ज्ञातृचिह्नानां राजा सीम्नः प्रवर्त्तकः ।। २५८.४ ।।
आरामायतनग्रामनिपानोद्यानवेश्मसु ।
एष एव विधिर्ज्ञेयो वर्षाग्वुप्रवहेषु च ।। २५८.५ ।।
मर्य्यादायाः प्रभेदेषु क्षेत्रस्य हरणे तथा ।
मर्य्यादायाश्च दण्ड्याः स्युरधमोत्तममध्यमाः ।। २५८.६ ।।
न निषेध्योऽल्पबाधस्तु सेतुः कल्याणकारकः ।
परभूमिं हरन् कूपः स्वल्पक्षेत्रो बहूदकः ।। २५८.७ ।।
स्वामिने योऽनिवेद्यैव क्षेत्रे सेतुं प्रकल्पयेत् ।
उत्पन्ने स्वामिनो भोगस्तदभावे महीपतेः ।। २५८.८ ।।
फालाहतमपि क्षेत्रं यो न कुर्यान्न कारयेत् ।
स प्रदाप्योऽकृष्टफलं क्षेत्रमन्येन कारयेत् ।। २५८.९ ।।
मासानष्टौ तु महिषो सस्यघातम्थ कारिणी ।
दण्डनाया तदर्द्धन्तु गौस्तदर्द्धनजाविकं ।। २५८.१० ।।
भक्षयित्वोपविष्टानां यथोक्ताद् द्विगुणो दमः ।
सममेषां विवितेपि खरेष्ट्रं महिषीसमम् ।। २५८.११ ।।
यावत् सस्यं विनष्टन्तु तावत् क्षेत्री फलं लभेत् ।
पालस्ताड्योऽथ गोस्वामी पूर्वोक्तं दण्डमर्हति ।। २५८.१२ ।।
पथि ग्रामविवीतन्ते क्षेत्रे दोषो न विद्यते ।
अकामतः कामचारे चौरवद्दण्डमर्हति ।। २५८.१३ ।।
महोक्षोत्सृष्टपशवः सूतिकागन्तुका च गौः ।
पालो येषान्तु ते मोच्या दैवराजपरिप्लुताः ।। २५८.१४ ।।
यथार्पितान् पशून् गोपः सायं प्रत्यर्पयेत्तथा ।
प्रमादमृतनष्टांश्च प्रदाप्यः कृतवेतनः ।। २५८.१५ ।।
पालदोषविनाशे तु पाले दण्डो विधीयते ।
अर्द्धत्रयोदशपणः स्वामिनो द्रव्यमेव च ।। २५८.१६ ।।
ग्रामेच्छया गोप्रचारो भूमिराजवशेन वा ।
द्विजस्तृणैधः पुष्पाणि सर्वतः स्ववदाहरेत् ।। २५८.१७ ।।
धनुःशतं परीणाहो ग्रामक्षेत्रान्तरं भवेत् ।
द्वे शने खर्वटस्य स्यान्नगरस्य चतुःशतम् ।। २५८.१८ ।।
स्वं लभेतान्यविक्रीतं क्रेतुर्द्दोषोऽप्रकाशिते ।
हीनाद्रहो हीनमूल्ये वेलाहीने च तस्करः ।। २५८.१९ ।।
नष्टा पहृतमासाद्य हर्त्तारं ग्राहयेन्नरम् ।
देशकालातिपत्तौ वा गृहीत्वा स्वयमर्पयेत् ।। २५८.२० ।।
विक्रेतुर्द्दर्शनाच्छुद्धिः स्वामी द्रव्यं नृपो दमम् ।
क्रेता मूल्यं समाप्नोति तस्माद्यस्तव विक्रयी ।। २५८.२१ ।।
आगमेनोपभोगेन नष्टं भाव्यमतोऽन्यथा ।
पञ्चबन्धो दमस्तस्य राज्ञे तेनाप्यभाविते ।। २५८.२२ ।।
हृतं प्रनष्टं यो द्रव्यं परहस्तदवाप्नुयात् ।
अनिवेद्य नृपे दण्ड्यः स तु षण्णवतिं पणान् ।। २५८.२३ ।।
शौलिककैः स्थानपालैर्वा नष्टापहृतमाहृतं ।
अर्व्वाक् संवत्सरात् स्वामी लभते परतो नृपः ।। २५८.२४ ।।
पणानेकशफे दद्याच्चतुरः पञ्च मानुषे ।
महिषोष्ट्रगवां द्वौ द्वौ पादं पादमजाविके ।। २५८.२५ ।।
स्वकुटुम्बाविरोधेन देयं दारसुतादृते ।
नान्वये सति सर्वस्वं देयं यच्चान्यसंश्रुतम् ।। २५८.२६ ।।
प्रतिग्रहः प्रकाशः स्यात् स्थावरस्य विशेषतः ।
देयं प्रतिश्रुतञ्चैव दत्वा नापहरेत् पुनः ।। २५८.२७ ।।
दशैकपञ्चसप्ताहमासत्र्यहार्द्धमासिकं ।
वीजायोवाह्यरत्नस्त्रीदोह्यपुंसां प्रतीक्षणम् ।। २५८.२८ ।।
अग्नौ सुवर्णमक्षीणं द्विपलं रजते शते ।
अष्टौ त्रपुणि सीसे च ताम्रे पञ्चदशायसि ।। २५८.२९ ।।
शते दशपलावृद्धिरौर्णे कार्पासिके तथा ।
मध्ये पञ्चपला ज्ञेया सूक्ष्मे तु त्रिपला मता ।। २५८.३० ।।
कार्म्मिके रोमबद्धे च त्रिंशद्भागः क्षयो मतः ।
न क्षयो न च वृद्धिस्तु कौशेये वल्कलेषु च ।। २५८.३१ ।।
देशं कालञ्च भोगञ्च ज्ञात्वा नष्टे बलाबलम् ।
द्रव्याणआं कुशला ब्रुयुर्यद्दाप्यमसंशयम् ।। २५८.३२ ।।
बलाद्दासीकृतश्चौरैर्विक्रीतश्चापि मुच्यते ।
स्वामिप्राणपदो भक्तत्यागात्तन्निष्क्रयादपि ।। २५८.३३ ।
प्रव्रज्यावसितो राज्ञा दास आमरणान्तिकः ।
वर्णानामानुलोभ्यंन दास्यं न प्रतिलोमतः ।। २५८.३४ ।।
कृतशिल्पोपि निवसेत् कृतकालं गुरोर्गृहे ।
अन्तेवासी गुरुप्राप्तभोजनस्तत्फलप्रदः ।। २५८.३५ ।।
राजा कृत्वा पुरे स्थानं ब्राह्मणन्न्यस्य तत्र तु ।
त्रैविद्यं वृत्तिमद्ब्रूयात् स्वधर्म्मः पाल्यतामिति ।। २५८.३६ ।।
निजधर्म्माविरोधेन यस्तु सामयिको भवेत् ।
सोपि यत्नेन संरक्ष्यो धर्मो राजकृतश्च यः ।। २५८.३७ ।।
गणद्रव्यं हरेद्यस्तु संविदं लङ्घयेच्च यः ।
सर्वस्वहरणं कृत्वा तं राष्ट्रद्विप्रवासयेत् ।। २५८.३८ ।।
कर्त्तव्यं वचनं सर्वैः समूहहितवादिभिः ।
यस्तत्र विपरीतः स्यात्स दाप्यः प्रथमं दम्म ।। २५८.३९ ।।
समूहकार्य्यप्रहितो यल्लभेत्तत्तदर्पयेत् ।
एकादशगुणं दाप्यो यद्यसौ नार्पयेत् स्वयम् ।। २५८.४० ।।
वेदज्ञाः शुचयोऽलुब्धा भवेयुः कार्यचिन्तकाः ।
कर्त्तव्यं वचनं तेषा समूहहितवादिनां ।। २५८.४१ ।।
श्रेणिनैगमपाखण्डिगणानामप्ययं विधिः ।
भेदञ्चैषां नृपो रक्षएत् पूर्ववृत्तिञ्च पालयेत् ।। २५८.४२ ।।
गृहीतवेतनः कर्म्म त्यजन् द्विगुणमावहेत् ।
अगृहीते समं दाप्यो भृत्यै रक्ष्य उपस्करः ।। २५८.४३ ।।
दाप्यस्तु दशमं भागं बाणिज्यपशुसस्यतः ।
अनिश्चित्य भृतिं यस्तु कारयेत्स महीक्षइता ।। २५८.४४ ।।
देशं कालञ्च योऽतीयात् कर्म्म कुर्य्याच्च योऽन्यथा ।
तत्र तु स्वामिनश्छन्दोऽधिकं देयं कृतेऽधिके ।। २५८.४५ ।।
यो यावत् कुरुते कर्म्म तावत्तस्य तु वेतनम् ।
उभयोरप्यसाध्यञ्चेत् साध्ये कुर्य्याद्यथाश्रुतम् ।। २५८.४६ ।।
अराजदैविकन्नष्टं भाण्डं दाप्यस्तु वाहकः ।
प्रस्थानविघ्नकृच्चैव चप्रदाप्यो द्विगुणां भृतिम् ।। २५८.४७ ।।
प्रकान्ते सप्तमं भागं चतुर्थं पथि संत्यजन् ।
भृतिमर्द्धपथे सर्व्वां प्रदाप्यस्त्याजकोपि च ।। २५८.४८ ।।
ग्लहे शतिकवृद्धेस्तु सभिकः पञ्चकं शतं ।
गृह्णीयाद्धूर्त्तकितवादितराद्दशकं शतं ।। २५८.४९ ।।
स सम्यक्पालितो दद्याद्रज्ञे भागं यथाकृतं ।
जितमुद्ग्राहयेज्जेत्रे दद्यात्सत्यं वचः क्षमी ।। २५८.५० ।।
प्रप्ते नृपतिना भागो प्रसिद्धे धूर्त्तमण्डले ।
जितं सशभिके स्थाने दापयेदन्यथा न तु ।। २५८.५१ ।।
द्रष्टारो व्यवहाराणां साक्षिणश्च त एव हि ।
राज्ञा सचिह्ना निर्वास्याः कूटाक्षोपधिदेविनः ।। २५८.५२ ।।
द्यूतमेकमुखं कार्य्यं तस्करज्ञानकारणात् ।
एष एव विधिर्ज्ञेयः प्राणिद्यूते समाह्वये ।। २५८.५३ ।।
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये सीमाविवादादिनिर्णयो नाम सप्तपञ्चाशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ।।


text:
बहु-शब्दः, गण-शब्दः, वतु-प्रत्ययान्तशब्दः, डति-प्रत्ययान्तशब्दः च संख्यासंज्ञां प्राप्नुवन्ति ।
अनेन सूत्रेण "संख्या" इति संज्ञा दीयते । बहु-शब्दस्य, गण-शब्दस्य, वतु-प्रत्ययान्त-शब्दस्य, डति-प्रत्ययान्त-शब्दस्य च अनेन सूत्रेण "संख्या" इति संज्ञा भवति ।
एतेषां शब्दानां विषये किञ्चित् अधिकम् ज्ञातव्यम् -
"बहु" शब्दः -
अस्य शब्दस्य अर्थद्वयम् अस्ति । बहु इत्युक्ते अनेके (यथा - "वृक्षे बहूनि फलानि सन्ति"), तथा बहु इत्युक्ते विपुलम् (यथा - "नद्यां बहु जलं दृश्यते") । एतयोः केवलं "अनेके" अस्मिन् अर्थे एव बहुशब्दस्य सङ्ख्यासंज्ञा भवति । "विपुलम्" इत्यस्मिन् अर्थे न भवति ।
"गण" शब्दः -
अस्यापि शब्दस्य अर्थद्वयम् अस्ति । गण इत्युक्ते गणना (यथा - "तारकानां गणं न कर्तुं शक्यते" ।), तथा गण इत्युक्ते सङ्घः (यथा - "संस्कृतस्य छात्राणां अयम् गणः") । एतयोः केवलं "गणना" अस्मिन् अर्थे एव गणशब्दस्य सङ्ख्यासंज्ञा भवति । "सङ्घ" इत्यस्मिन् अर्थे न भवति ।
वतुप्-प्रत्ययः
"वतुप्" इति कश्चन तद्धितप्रत्ययः । यद्तदेतेभ्यः परिमाणे वतुप् 5|2|39
इत्यनेन यद् / तद् इत्येतयोः वतुप्-प्रत्ययः विधीयते , याभ्यां "यावत्" / "तावत्" एतौ शब्दौ सिद्ध्यतः । किमिदंभ्यां वो घः 5|2|40
इत्यनेन किम् / इदम् इत्येतयोः वतुप्-प्रत्ययः विधीयते, याभ्यां "कियत्", "इयत्" एतौ शब्दौ सिद्ध्यतः । एतेषां सर्वेषाम् अपि सङ्ख्यासंज्ञा भवति ।
डति-प्रत्ययः
"डति" इत्यपि एकः तद्धितप्रत्ययः । किमः सङ्ख्यापरिमाणे डति च 5|2|41
इत्यनेन किम्-शब्दात् डति-प्रत्ययः विधीयते, तेन च कति शब्दः सिद्ध्यति । अस्य शब्दस्यापि "सङ्ख्या" संज्ञा भवति ।
अत्र एकः विशेषः ज्ञातव्यः । एक / द्वि एतादृशाः सङ्ख्यावाचिनः शब्दाः अपि सङ्ख्यासंज्ञां स्वीकुर्वन्ति । तदर्थम् अष्टाध्याय्यां भिन्नं सूत्रम् नास्ति, यतः "सङ्ख्या" अयं शब्दः लौकिकभाषायां यस्मिन् अर्थे प्रयुज्यते तस्मिन् एव अर्थे व्याकरणशास्त्रे अपि प्रयुज्यते । अतः अष्टाध्याय्यां यत्र कुत्रापि "सङ्ख्या" इत्युक्तम् अस्ति, तत्र सर्वत्र एक / द्वि एतादृशाः सङ्ख्यावाचिनः शब्दाः अपि गृह्यन्ते, तथा अस्मिन् सूत्रे पाठिताः बहु-गण-आदयः शब्दाः अपि गृह्यन्ते ।द्व्यष्टनः संख्यायामबहुव्रीह्यशीत्योः 6|3|47
, दिक्संख्ये संज्ञायाम् 2|1|50
एतादृशेषु सूत्रेषु "संख्या" संज्ञायाः प्रयोगः कृतः अस्ति ।
विशेषः - भाष्यकारः अत्र द्वे वार्त्तिके अपि पाठयति । एताभ्यां वार्त्तिकाभ्यां केषाञ्चन शब्दानाम् केवलम् विशिष्टासु अवस्थासु एव सङ्ख्यासंज्ञा भवति (नित्यम् न) । एतानि वार्त्तिकानि एतादृशानि -
1. अर्धपूर्वपदश्च पूरणप्रत्ययान्तः सङ्ख्यासंज्ञो भवति इति वक्तव्यं समासकन् विध्यर्थम्
। इत्युक्ते, यस्य शब्दस्य पूर्वपदम् "अर्ध" इति शब्दः अस्ति, उत्तरपदम् च पूरणप्रत्ययान्तः शब्दः अस्ति, सः शब्दः नित्यम् सङ्ख्यासंज्ञकः न भवति, अपितु समासविधौ तथा कन्-प्रत्ययस्य प्रयोगे एव सङ्ख्यासंज्ञां प्राप्नोति । यथा - "अर्धपञ्चम" अस्य शब्दस्य विषये -
अ) "अर्धपञ्चमेन शूर्पेण क्रीतम्" अस्मिन् अर्थे द्विगुसमासस्य निर्माणे "अर्धपञ्चम" शब्दस्य सङ्ख्यासंज्ञा भवति, अतः च शूर्पादञन्यतरस्याम् 5|1|26
इत्यनेन विहितः अञ्-प्रत्ययः प्राग्वतेः संख्यापूर्वपदानां तदन्तग्रहणमलुकि कर्तव्यम्
अनेन वार्त्तिकेन "अर्धपञ्चम"शब्दात् अपि भवति ।
अर्धपञ्चमेन शूर्पेन क्रीतम्
= अर्धपञ्चम + शूर्प + अञ्
→ अर्धपञ्चम + शूर्प [अध्यर्धपूर्वद्विगोर्लुगसंज्ञायाम् 5|1|28
इति लुक्]
→ अर्धपञ्चमशूर्पः ।
आ) "अर्धपञ्चमम् परिमाणम् अस्य" अस्मिन् अर्थे संख्याया अतिशदन्तायाः कन् 5|1|22
इत्यनेन कन्-प्रत्ययं कृत्वा "अर्धपञ्चमक" इति रूपम् सिद्ध्यति -
अर्धपञ्चम + कन्
→ अर्धपञ्चमक
एतौ द्वौ बिन्दू विहाय अन्यत्र "अर्धपञ्चम"शब्दस्य सङ्ख्यासंज्ञा न भवति । यथा, तस्य पूरणे डट् 5|2|48
इत्यनेन सङ्ख्यावाचिभ्यः शब्देभ्यः विहितः डट्-प्रत्ययः "अर्धपञ्चम" शब्दस्य विषये न प्रवर्तते ।
2. अध्यर्धग्रहणं च समासकन्विध्यर्थ
- इत्युक्ते "अध्यर्ध" अयम् शब्दः अपि समासविधौ तथा कन्-प्रत्ययस्य प्रयोगे एव सङ्ख्यासंज्ञां प्राप्नोति । यथा -
अ) अध्यर्धेन शूर्पेण क्रीतम् अध्यर्धशूर्पम् ।
आ) अध्यर्धम् परिमाणम् अस्य तत् अध्यर्धकम् ।
अत्रापि प्रक्रिया पूर्ववदेव विद्यते ।
विशेषः - अस्य वार्त्तिकस्य आधारेणैव भाष्यकारः अध्यर्धपूर्वद्विगोर्लुगसंज्ञायाम् 5|1|28
अस्मिन् सूत्रे अध्यर्थग्रहणम् अनावश्यकम् अस्ति - इति प्रतिपादयति । काशिकाकारस्तु अत्र अध्यर्धग्रहणं च समासकन्विध्यर्थ
एतत् वार्त्तिकमेव न पाठयति, अपितु अध्यर्धपूर्वद्विगोर्लुगसंज्ञायाम् 5|1|28
इत्यत्र अध्यर्धग्रहणस्य प्रयोजनम् "अध्यर्धशब्दस्य विशिष्ट-अवस्थासु सङ्ख्यासंज्ञा ज्ञेया" इति ज्ञापयति । अस्मिन् विषये अधिकम् पिपठिषवः अध्यर्धपूर्वद्विगोर्लुगसंज्ञायाम् 5|1|28
इति सूत्रम् पश्येयुः ।


text:
श्रीविधिमाधवशङ्करस्तुति: [ द्रुतविलम्बितम् ]
अखिललोकपतीन् सुरपूजितान् करुणयार्द्रहृद: प्रणतेष्टदान् ।
वचनसूकमलागिरिजाधवान् हृदि दधे द्रुहिणाच्युतशङ्करान् ॥१॥
इभमुखाखिलदान् वशसत्कलान् नतमुदब्धिविधून् विरतिप्रियान् ।
कमलभूफणिशाय्युडुनायकान् ( रांघ्ररान् ) हृदि दधे द्रुहिणाच्युतशङ्करान् ॥२॥
अमरकोटिनतान् सकलर्द्धिभाग् - भवविमोचनमुख्यपदार्थदान् ।
तनुजनारदमन्मथषण्मुखान् ( विघ्नपान् ) हृदि दधे द्रुहिणाच्युतशङ्करान् ॥३॥
नतकृपाञ्चितहृत्तनुलावणी - प्रमुखरम्यगुणालिजनिक्षिती: ।
कमलजाम्बुजदृङिटिलेक्षणान् हृदि दधे द्रुहिणाच्युतशङ्करान् ॥४॥
अधरकान्तिपराजितबिम्बमान् सुरसतीविनुतान्नयपूगदान् ।
तुहिनकृद्वदनान् स्थिरसौख्यदान् हृदि दधे द्रुहिणाच्युतशङ्करान् ॥५॥
प्रणवजापिपरान् ( रतान् ) प्रणवाकृतीन् विरतिमत्सुलभान् जगदीश्वरान् ।
जितसुवर्णधनेन्दुतनुच्छवीन् हृदि दधे द्रुहिणाच्युतशङ्करान् ॥६॥
त्रिजगती ( भुवनी ) सृजितरक्षणसंहृति - स्वकृतिचालितकर्म [ लोक ] रथाङ्गकान् ।
प्रणतसर्वशुभस्पृशितत्परान् हृदि दधे द्रुहिणाच्युतशङ्करान् ॥७॥
Translation - भाषांतर


text:
पञ्चमः परिच्छेदः
ननु स्वसंवेदनविलासः सर्वोऽयं पूर्वो विस्तरः, स्वसंवेदनं च नाम नास्त्येवैतत्,
युक्त्यागमनिगृहीतत्वात् ।
अत्र प्रश्नः,
प्रमेयहत्याथ कथं प्रवेदनम् ।
समस्तमेतन्न समस्ति निर्णये ॥
तथा हि,
नापीयं परतः क्वचिन्न च परिस्फूर्तावपीदं न सत् ।
सत्त्वं नोभयथापि चेति गदितुं चैतत्स्वतोऽसांप्रतम् ॥
अयमर्थः,
परतस्तु वेदनमिति निरस्तमन्यत्रेत्यास्तां तावत् । अथ न सर्वथा वार्यते
स्वसंवित्तिः, किं तु सांवृतीत्युच्यते, तर्हि सर्वथाप्रतिक्षेपाभावे बाधकाधीनमस्याः सांवृत
त्वम् । बाधा च प्रमेयाद् भेदेनानुभवाद् वा । प्रमेयबाधयैव न तस्याः स्थितिरिति ।
तत्र,
न हि स्फुरद्रूपमेव नास्तीति शक्यमवसातुम् । अथ न सर्वथा स्फुरतो निषेधः,
स्वयं वेद्यमेव तु मा भूत्, परवेद्यं पुनरस्तु । नैवम्,
यदि परेण परं वेद्यमानं सद्भवेत्, परमेव कथं सद्भविष्यति ? न चासदेवान्य
सत्ताव्यवहारकारणम् । तस्यान्येन वेदने सति सत्त्वेऽनवस्था । एवमेव परसत्तेति
चेत् ? प्रमेयेऽप्येवमेवास्तु ।
जडस्य ।
अथ परवेदनमपि येन स्वीकृतं भवतु तस्यैव दोषः, मम तु स्ववेद्यं न परवेद्यं
किमपीति चेत् ? नैवं चेतनावान् वक्तुमर्हति । तथा हि, स्वतः परतो वा स्फुरन्नेव नास्त्यर्थ
इति नानिष्ट्या वचनमात्रेण वा निवर्तयितुं शक्य इति । यदि प्रमाणमनुसरेत् तदा
प्रत्यक्षमादावादाय प्रमाणान्तरपरिगणनम् । अनुमानादौ हि दृष्टानिष्टिः, न तु प्रत्यक्षे ।
परीक्षविषये च शेषमशेषं न तद्विषये विधिबाधयोरुत्सहते । तदेव च प्रत्यक्षसिद्धम्
अभिधीयते, यत्स्वरूपस्य साक्षान्निर्भासः । स च स्वेन परेण वेति किमनेन ?
ननु परेण प्रकाशने तेनैव रक्षा स्यात्, स्वयं भासनमनाथं परेण प्रभवता
बाध्येत । उक्तमत्र, परोऽपि स्वरूपप्रकाशनेनैवोपयुज्यते न 106a सत्तामात्रेण, नापि
468
भुजं प्रसार्य प्रहारवारणेन, तत्स्वरूपप्रकाशनं यदि स्वरूपमपि संभवेन्नापरमुपयोगि ।
प्रत्युत,
तथा चासत्ख्यातिविपरीतख्यातिस्मृतिप्रमोषदृष्टिमोषादयः,
यदा तु बहिरपि परितो निरस्तविभ्रमाशङ्कमभ्यासात् स्वरूपनिर्भासि ज्ञानम्
अनुभवविषयस्तदा क्व बाधशङ्का ? किं पुनः स्वानुभवे ? केवलं तादृशस्य कथमुत्पत्तिः
कथं वा निश्चयः स्यात् ?
कथं पुनः स्वसंवेदनमेवेदं न परवेदनमित्यन्यत्रोक्तमित्युक्तम् ? केवलं स्ववेद्यं
परवेद्यं वा प्रतिभासमानमेव रूपमबाध्यमिति प्रकृतम् । तच्च सिद्धम्,
त्रैरूप्यपरिशुद्धिबोधजन्मनोऽनुमानस्यापि न मानान्तरेणावमानः शक्यः,
शब्दादेर्वा यथायथम् । न ह्येकदैकत्रैव धर्मिणि परस्परप्रत्यनीकधर्मद्वयसाधनसमर्थयोः
संभव इत्याक्षिप्तप्रायम् । एकस्य तु स्वविषयदार्ढ्यविरहे बाध्यबाधकभावः स्यात् ।
स्वविषये च दार्ढ्यमदार्ढ्य वा द्वयोः पर्यन्ते प्रत्यक्षस्यैव स्खलनेतराभ्याम् । प्रत्यक्षस्य
च स्खलनं विषये भ्रम एव । भ्रमश्च परवित्तिनियत इति कः संवेदनस्य प्रतिमल्लः ?
यदि बहिरपि निरस्तविभ्रमाशङ्कस्य न बाधः, कथमद्वयानुमानेन स्वप्रभवस्य
बाधः ? उक्तमत्र परवित्तेरेवायं विप्लव इति न शक्यम्, व्यापकानुपलम्भेऽपि स्ववित्ते
रेवायं विप्लव इति शक्यमभिधातुम्, परवेदनाध्यवसायेन तद्व्यापारस्याननुविधानात् ।
तदापि सत्तामात्रेण भाव इति संस्कारिणः श्रुतसंस्कारक्षालनवत् महामोहसामर्थ्यमेतत् ।
संस्कारमन्तरेणापि स्खलनमिति चेत् ? तर्हि जीवितमन्तरेण न स्खलनमिति मरणमेव
स्खलनप्रतीकार इति साध्वी बौद्धस्थितिः । किं च स्ववेदनस्य व्यापकतया व्यतिरेको
ऽशक्यदर्शन इति अनाद्यविद्याप्रभवोऽपि विप्लवस्तदीय इति वदतो व्यापकानुपलब्धिसाध्याया
निःस्वभावताया अपि स्वभावारोपरागादयो विप्लल इति न 106b दूरम्, प्रत्यनीका
कारता तु साधारणी ।
तस्मान्न सत्तामात्रेणोपयोगव्यवस्था, उपयोगेऽपि वा न तद्व्यापाराननुविधायिना
विकल्पेनोत्थापितो व्यापकानुपलम्भस्तस्मै प्रभवति । तदप्रभवो हि संबन्धादिग्राहकमेवा
प्रमाणीकुर्वन् तेनैकविषयतया परवेदनमेव दोषेण स्पर्शयेत्, न स्वसंवेदनम्
अत्यन्तभिन्नविषयत्वात् । ततो यथा तत्र साधने यदि परवित्तेः प्रामाण्यं स्वीकुर्यात्,
स्वबाधनमनुमानमपि प्रमाणयेत् । अथ न, तथाप्यनुमानसाध्यं सिद्धमिति तस्या एव
विप्लवः स्फुटीभवत्यनुमानोदयेन, तथा न व्यापकानुपलम्भेन स्ववित्तेः, उक्तसामर्थ्यस्य
वक्तुमशक्तेः, स्वेच्छया तु प्रतिपत्ता स्ववेदनविषयमपि पक्षीकुर्यात्, केवलं प्रत्यक्षविशेष
बाधितत्वात् न साधनावधानमिति न्यायः ।
तर्हि विज्ञप्तिमात्रसिद्धावेष न्यायः, प्रागेव तु व्यापकानुपलम्भोदये तत्साधनमेवा
नवकाशम् । नैवम्, यदैव नीलस्य निःस्वभावतां प्रतिजानीते, तदैव स्ववेदनाध्यक्षेण
प्रतिक्षेपादुक्तक्रमेण । यद्येवं, प्रकाशमानतादिसाधनबन्ध्यताप्रसङ्गः । एतदपि नास्ति,
विज्ञप्तिव्यवहारमात्रोपयोगात् । ननु तथापि परप्रकाश्यतानिषेधेन स्वप्रकाशता साध्यमाना
विज्ञानव्यवहारं साधयेत्, न च सर्वथा परवेद्यताभावे निःस्वभावत्वे वा साध्यसाधनं नाम
किञ्चित्, तत् कथं व्यवहारसिद्धिरपि ?
तदयुक्तम् । संवृतौ हि साध्यसाधनास्था । तदा च द्वयोरपि तत्त्वयोरसिद्धिः ।
तत्र च यस्य पुरोऽपरोपाधिप्रकाशिन्यपि नीले निजाभिसंस्कारिकाऽविद्याबलात् पर
प्रकाश्यतासंशयः, तद्वोधनाय न्यायसहः साधनोपन्यासः । तदा च स एव प्रत्यक्ष
बाधादिकं निरूपयिष्यति । तत्प्रतिपादने च जाते विज्ञप्तिव्यवहार इति । एतावतैव
470
विज्ञानवादिनो व्यापारसमाप्तिः । परस्य तु प्रत्यक्षबाधैव साधनावधानं निषेधति । न
चानुमानानुदयमपेक्ष्य प्रत्यक्षवृत्तिः क्वचिदपि । अनुमानं तदविषय एव सर्वदा प्रवृत्तिमदिति
तेन साधिते इव बाधितेऽपि नावकाशमासादयतीति स्थितम् ।
तस्मान्न प्रमेयबाधया सांवृतत्वमात्मवेदनस्य । तथैतदपि नाशङ्कनीयम्, यदि
नीलं स्ववेदनात् सिद्धम्, स्ववेदनेनापि स्ववेदनान्तरात् सेद्धव्यमित्यनवस्था, तस्य
स्वयं सिद्धौ नीलस्यापि स्ववेदनेन किं कर्तव्यमिति । तथाहि नीलस्यापि किं स्ववेदनेन
इति वेदनं वदतः स्वयमेव वेदनमस्त्वित्यभिमतम् । अयमेव च स्वसंवेदनवाद इत्य
श्वारूढन्यायः । यदि तु भिन्नं तत्स्यात्, तदा नानवस्थामतिक्रामेत, 107a नापि
स्ववेदनवादस्पर्श इति । यदि तर्हि न भिन्नं प्रज्ञप्तिसत्, तस्यैव च धर्ममात्रमेतत्, तदा
तद्वाधने स्वयमेव न तटस्थमासितुं शक्तम्, तत् कथं पररक्षणक्षमम् ? तदपि यत्
किञ्चित् ।
यत्पुनर्युक्तिवादिताभिमानेनोच्यते, स्वात्मनि कारित्रविरोधात् न स्वसंवेदनम्, न
हि तदेवाङ्गुल्यग्रं तेनैवाङ्गुल्यग्रेण स्पृश्यत इति, तत्रापि,
किं न धीर्भासते स्वयं वा स्वयमेव मसृणमिदमस्ति जातं वेति प्रतीत्या
वाक्यार्थपर्यवसानादायातः कारित्रविरोधः । तथा च स्वयं गच्छति, स्वयं गौर इत्यादि
प्रेरणाङ्गरागजनितत्वादिप्रतिक्षेपेण सर्वथा न वक्तव्यमेवं वादिभिः, तत्सन्निधौ वा
परेणेति महान् विप्लवः । अथ सकर्मिकायां क्रियायां एकमेव कर्म कर्ता च नोचितम्,
ज्ञानार्था च सकर्मिकैव क्रिया नीलं वेत्ति चैत्र इति । एवं तर्हि,
471
ततश्च वेद्यत इत्यादि यत् कर्मकर्तृविवक्षया परैः प्रयुज्यते, तदस्माभिर्भासते इत्यस्मिन्ने
वार्थे सङ्केतितमिति न कश्चिद् विशेषः । अथ स्वयम्भूर्भगवानित्यादिना प्रकृतीश्वरादि
व्यापारनिराशेन स्वहेतोरेव तादृक्स्वरूपोत्पत्तिप्रतिपादनमात्रमेतत्, न तु भेददृष्टः
क्रियाकारकव्यवहारोऽत्र मत इत्युच्यते, बुद्धिरपि तर्हि स्वहेतोरेव प्रकाशरूपोत्पन्ना न
परेण प्रकाशितेति संमतौ को विद्वेषः ?
इत्यन्तरश्लोकः ।
यत्पुनरत्रोक्तमेवंवादिनो लोक एव बाधको भविष्यति इति, तदनेनैव निरस्तम्,
लोके तथाविधाया विवक्षाया दृष्टत्वात् । अथ बुद्धिविषये न दृश्यते, तत्रापि प्रकाश
रूपव्यवहारे स्वपरप्रकाशविवक्षाया दृष्टत्वाद् दीपघटवत् । केवलं बाह्ये द्वयदर्शनेऽपि
बुद्धिरूपाधिकारेण परप्रकाश्यताया बाधनात् स्वप्रकाशतैव व्यवस्थाप्यते, न तु सर्वथा
व्यवहार एवैवं नास्तीति ॥
ननु,
ज्ञानं प्रकाशत इति केनेदं सुहृदोच्यते ॥
बन्ध्यादुहितृलीलेव कथ्यमानापि सा मुधा ॥
इति चेत् ? निरवकाशमेतत् ? इदमेव हि नीलादि स्वप्रकाशस्वभावं ज्ञानमिति
व्यवस्थापितम्, तत्कथं केनेदं सुहृदोच्यत इत्युच्यते ? न स्वसंवेद्येऽर्थे परोपदेशो
गरीयान्, कोऽन्यथा धर्मी व्यपकानुपलम्भादेः ? प्रदीपेऽपि तर्हि ज्ञानमेव कथं
दृष्टान्तः ? सत्यम्, लोकापेक्षयाऽलोक एव बाधको भविष्यतीत्यपहस्तयितुम् । तदेतद्
युक्तिक्षीणस्य विश्राममात्रमत्राणम्, अन्यथा सर्वशून्यतायामेव किं बाधको लोकः ?
संवृत्त्या सर्वस्वीकारादिति चेत् ? तत्त्वतो न किञ्चिदस्तीति एतदेव लोकस्य न क्षमं,
472
संवृत्त्या तु नास्तीति यदि स्यादस्तु । अथ तत्त्वतोऽपि नास्तीति किमस्माभिः साध्यते,
अस्तिनास्तिव्यतिक्रमस्याभिमतत्वादिति चेत्—न । अस्तिनिषेध एव, न हि नास्त्यर्थः ।
स्यादेतत्, नास्माभिः कस्यचिद् विधिः प्रतिषेधो वा साध्यते, सदसदुभयानु
भयवादिनां तु स्वाभ्युपगमेनैव तत्तल्लक्षणानुपपत्तिरिति प्रतिपाद्यते । तत्र यदि सल्लक्षणा
नुपपत्त्या स्वयमेव प्रागपि सत्त्वाभावः, तदा किमस्माभिरपनीतं किमपि स्यात् ?
यदा चासल्लक्षणानुपपत्त्या प्रागप्यसत्त्वाभावः, तदा किमभावाभावेन भावो नाम
कस्यचित् कुतः ? यथा हि,
स तस्याः सावशेषशोकविनोदनाय यदि तत्प्रबन्धमृषात्वमासादयति, तत् किं
तेन कस्यचिद् विधिः पुत्राद्यभावस्य, निषेधो वा पुत्रादिभावस्य कृतः, पुत्रोदयनिषेधेन
वा अभावः कस्यचित्, मरणनिषेधेन वा भावविधिः, स्वयमादितः पुत्रस्यैवाभावात् ?
तदनुवादमात्रं तु जाग्रतः । एवमार्यानार्ययोरूहितव्यम् । एतदेव चादिशान्तत्वं प्रकृति
परिशुद्धिश्चागमे गीयते इति ।
अत्रोच्यते । कीदृशौ विधिनिषेधौ भवता परिह्रियेते, उत्पादनविनाशलक्षणौ
हस्तेन गृहीत्वोपनयापनयस्वभावौ वा ? यद् वा विवादास्पदीभूतस्य कस्यचित् धर्मस्य
प्रमाणेन साधनलक्षणो विधिर्बाधनलक्षणो वा निषेधः ? तत्र,
न हि भगवतः प्रामाण्यं स्थितमेव प्रागपनीयते, पश्चाद् वेतीश्वरादावसदेवोप
नीयत इति 108a परेऽपि मन्यन्ते । तथा न द्वयं स्थितमेवापनीयते, अद्वयं वा
संप्रत्युपनीयते, अपरेण स्थित एव स्वभावोऽनूद्यते । युक्त्या च कयाचित् प्रतिपाद्यत
इति सर्वसंमतिः । तच्च भवतोऽप्यस्तीति क एवमतिरेक उक्तो भवति ? तदयमेव
विधिनिषेधप्रक्रमो यदिदमस्तीदं नास्तीति प्रतिपादनं, तच्चायातं वचनव्यापृतस्य,
विशेषतो जिगीषया परार्थशीलतया वा वादे प्रवृत्तस्य । मूकीभूय तिष्टतस्तु नायं
पर्यनुयोग इति स्यात् । स्वप्नदृष्टान्तोऽपि सर्वसाधारणः, यो हि वस्तुधर्मः केनचिदा
द्रियमाणः केनचिन्निषेध्यः, तस्य सिद्ध्या तद्गुणारोपाद् वा प्रीतिः, परेण तदभाव
प्रतिपादने विषादः, तच्चितविनोदनोद्यतेन चादिन एव तथा नास्तीत्यनुवादमात्रं
कृतमिति तुल्यम् ।
तत्र य एव तथा प्रतिपादनक्षमस्तस्यैव स्वाधीनः स्वप्नदृष्टान्तः । तथा चाद्वय
वादेऽपि यथा स्वाकारमात्र एव पुत्रं जागरणकाले फलितमारोप्य हर्षादिस्तथा
जाग्रद्दशायामपि ज्ञानाकारमात्र एव बहिरारोपेणेति न क्षतिः । तदुभयदशयोरपि
निर्विकल्पप्रतिभासः स्वरूपमात्रपर्यवसितोऽपि विकल्पेनाभूतारोपस्तिरस्क्रियत इति
उक्तम् । स च स्वरूपं तिरोधाय पररूपमेव दर्शनेन योजयति, यत एवं भवति पुत्रोऽद्य
स्वप्ने मया दृष्ट इति, किञ्चिद्विमर्शे हि न पुत्रदर्शनं नाम, ज्ञानमात्रं मम तथोदपादीति ।
ततस्तद्व्यवसायापेक्षया सा पुत्रं जातं च मृतं च पश्यतीत्याद्यभिधानम्, तत्त्वतस्तु क्व
पुत्रदर्शनम् अनादिवासनावशात् तदभिनिवेशप्रसवयोग्यविशिष्टाकारज्ञानमात्रोदयाद्
अन्यत्र ? केवलं किमत्र वस्तुतत्त्वमिति,
प्रीत्याभियोगः क्रियतां कीर्तिवार्तिकभाष्ययोः2577 ॥
आर्यनागार्जुनादीनामपि यत्र व्यवस्थितिः ॥
इति प्रतिपादयिष्यते । आगमपाठाः पुनरविचारचतुरस्य पुण्यमात्रप्रसवहेतव एव ।
विचारप्रक्रमे च भावाभावयोरेकनिषेधाभिधायिनो द्वितीयस्वीकारः सामर्थ्यादायात
इति नानिच्छामात्रेण त्रातुं शक्यम् । तथा हि स्वप्ने न पुत्रो नामासीदिति पुत्राभावो
474
विहित एव भावश्च निषिद्धः, तत् कथं जाग्रता न विधिर्न प्रतिषेधः क्रियते ? आर्यस्य
तु न तथा दर्शनमित्यपि तदाकारदर्शनप्रत्यनीकाकारज्ञानोदय एव, न सर्वथा संवित्ति
विलोप इत्यास्तां तावत् ।
अथ भावाभावविकल्पनिषेधो विवक्षितः, सर्वथा न प्रतिभासमात्रलोपः,
तदेतदिष्टमेव, विकल्पस्य प्रकृतिभ्रान्तत्वात् । अथ विचाराक्षमतैव शून्यतार्थः, तदा
विचारो नाम संवृ108b त्याश्रयः, तत्र च नियमेन प्रमाणावतारे न स्वसंवित्तिमन्तरेण
प्रत्यक्षान्तरमनुमानं वा, स्वरूपसत्तयैव वियोगप्रसङ्गात् । नापि धर्मिधर्मादिप्रतिपत्तिरिति
संवृतौ नियतस्वाकारायाः स्वसंविदः प्रमेयप्रमाणान्तरवद् बाधानुपपत्तेः स्थितेरेवेति न
सांवृतत्वविशेषणावकाशः ।
ततश्च स्वसंविदितरूपस्य कीदृशी विचाराक्षमता ? कियन्तो हि विचाराः
प्रवर्तन्ताम्, न तु नीलप्रकाशस्य प्रकाशता नीलता वा अतिपातमात्रम्, नाप्यप्रकाश
धर्मान्तरं परिचयविषयः । य एव च,
स एव,
इति न्यायः ।
इत्युक्तमेव । यदपीदं तदभ्युपगमेनैव तल्लक्षणानुपपत्तिरिति, तावतापि नानुभवस्वभाव
परिभवः । यतः,
राजद्वारि द्विरदमवलोक्य,
प्रस्रावतो नीरदपोतमाह ।
द्वारं बलिं पिण्डनिभात्पुरीषात् ॥
ततो भौतैरिव परैः कल्पितान्येव स्वरूपाणि विगलन्तु पुरःप्रकाशिनः किमा
यातं बाधायाः ? ततः,
बाधे तु सर्वथाऽभावः कथं लोकादबाधनम् ॥
तत्त्वेन सर्वथा नास्तीत्युद्वेगः किं न गण्यते ॥
तस्माल्लोक उद्वीजतां मा वा पुरुषार्थोपयोगितत्त्वाख्यानं कथं परिहर्तुं शक्य
मिति यदि स्वयमाशयः परः किमलीकमाकुलीक्रियते ? को हि सदुत्तरेऽपि भवतां
शक्तिप्रतिबन्धं श्रद्धधीत ? अस्ति च लोकेऽपि स्वप्रकाशव्यवहार इति क्व लोकबाधापि ?
बुद्धेरेवाधिकारे साक्षात् न दृष्ट इति किमनेनः ? स्वप्रकाशमपि वस्त्वस्ति न च कारित्र
विरोध इति सामान्याश्रयेणैव दृष्टान्तस्य कृतत्वात् । अपि च,
तस्मादलमनेन बालजनोपलापनेन ॥
यदपि स्मरणादनुभवसिद्धिमाशङ्क्यार्थ एव स्मरणमनुभवश्च न ज्ञान इत्युच्यते,
तत्राप्यर्थाकारज्ञानमेव, तच्च स्वयंस्फुरितमनुस्मर्यत इति न क्षतिः । अर्थे च स्मरणमिति
न तावदननुभूते भवितुम109a र्हति, अतिप्रसङ्गात् । अनुभूतश्चार्थोऽनुभवाननुभवे
इति कथं प्रतीतमत्र हृदयेन ?
476
प्रतीतावन्येन प्रसभमनवस्था प्रसरति ।
न चादृष्टं लिङ्गं तदधिगतिसिद्धौ च विमतिः ॥
इत्यन्तरश्लोकः ॥
कथं तर्हीदंतया न निर्दिश्यते ज्ञानमनुभूयमानम् ? ननु निर्दिष्टमेव,
वेदनं तत्तदाकारं नान्योऽप्यस्ति ततः परः ॥
इति सा योग्यता मानमात्मा मेयः फलं स्ववित् ॥
ततो निराकारपक्षे स्यादेष दोषः, साकारपक्षे तु शंकापि नास्ति । साकारपक्ष
एव तु शान्तिदेवपादानामभिमतः । यदाहुः,
इति । अत्र हि सत्यतस्तत्त्वतो दृष्टादिर्न निषिध्यत इति दृष्टादिकर्मनिर्देशात् प्रकाश
मानो नीलकोमलादिरशक्यनिह्नव इत्युक्तं भवति ।
कस्य तर्हि नैरात्म्यमित्याह, कल्पनैवाभूतानां ग्राह्यग्राहकहेतुफलादीनामित्यर्थात्
कल्पना शब्दादेव । अदृष्टे हि कल्पना । अदृष्टं चादृष्टत्वादेव न संभवति तत्त्वत इति
अत्रापि संबध्यते । तेन निःस्वभावाः सर्वधर्मा इत्यादिवचनेऽपि तत्त्वतः कल्पितरूप
निषेध एवेति भावः । किमर्थं पुनरभूतविकल्पवारणम् ? दुःखस्य हेतुत्वात् । स एव हि
प्रवृत्तिनिवृत्त्यादिलक्षणं संसारमाक्षिपति, तमन्तरेण तदाकारोदयमात्रस्य तत्राकिंञ्चि
त्करत्वादिति । यत्तु सत्यत इति सत्यत्वेन या कल्पनेति योजयन्ति, तत्रापि यदि
सत्यत्वेऽपि सत्यमिदमिति विकल्पवारणं, परिनिष्पत्तौ को दोषः ?
अथ संप्रत्यपि सत्याधिमोक्षवारणमसत्त्वादित्यर्थः, तदा दृष्टादि न प्रतिषिध्यत
इति व्याहतम्, असत्यं चापाद्यते दृष्टादि न च प्रतिषिध्यत इति, असत्यतापादनस्यैव
477
प्रतिषेधार्थत्वात् । अथ न प्रतिषिध्यते संवृत्त्या, तत्त्वतस्तु वारणम् । तदपि नाक्षरा
रूढम् । सत्यतःशब्दोऽन्यथायोजितः कल्पनाविशेषणत्वेन, न च तदा कल्पनाशब्दः
सङ्गतः दृष्टादेरेवैकस्य संवृतिपरमार्थापेक्षया विधिनिषेधविषयतया अभिमतत्वात् ।
तथा हि,
इति वक्तुमुचितम् । तदत्र शब्दतः शब्दस्य पुनरावृत्तिः, संवृतिशब्दस्याध्याहारः,
कल्पनाशब्दस्यान्यार्थतेति किमक्षराणि क्लिश्यन्ते 109b महताम् ? व्यक्तमेतत् षडि
न्द्रियविज्ञानगोचराभिमता आकारा न निषिध्यन्ते स्वसंविदितत्वात्, कल्पितस्यैव तु
निषेध इति । कथं तर्हि स्वसंवेदननिषेध एषाम् ? यथा भगवतः । भगवत एव कथम् ?
भिन्नविषयप्रतिषेधात् । एकत्रापि चित्राकारे ग्राह्यग्राहकभावः सूक्ष्मेऽपि साक्षादिति
क्रियाकारकभावाभिप्रायेण । न चायं नाशङ्काया विषयः सर्वथा परिहारयत्नस्य वेति
मन्तव्यम् । तथा हि कस्यचित्,
यथा भगवतः,
आर्यनागार्जुनपादानां वा,
इत्यादिना निषेधयत्नः, तथा,
इत्यादि । युक्तमेतत् । निःसीमा च समारोपः सांसारिकस्य स्कन्धा एवात्मेत्यादिवत्,
कारुणिकेन तस्याप्यनुपेक्षणीयत्वात्, ग्राह्यग्राहकारोपस्य च प्रधानदोषत्वात् ।
478
यथोक्तमार्यसन्धिनिर्मोचने, न हि मैत्रेय, तत्र कश्चिद् धर्म प्रत्यवेक्षते, अपि तु तथा
समुत्पन्नं तच्चित्तं यत् तथा ख्यातीति । चित्तमर्थाभासं प्रवर्तत इत्यपि स्वसंवेदनमेव
निवेदयति, वेद्यवेदकयोः एकीकरणात् । तथा नीलज्ञानसमङ्गी पुरुषो नीलं जानातीति,
अगेर्गत्यर्थतया ज्ञानार्थत्वात् । नीलज्ञानसंवेदी सन्नित्यनेन,
इति व्यक्तमुक्तम् । तद्वेदीत्येव नीलवेदीति यावत् ।
उत्तरतन्त्रे च,
इत्येवाक्षरम् । न चाभूतपरिकल्पोऽस्तीति ब्रुवतः स्वसंवेदनादन्यच्छरणम् । तस्मान्न
युक्त्यागमाभ्यां स्वबोधसिद्धौ प्रतिबन्धः ॥
अनुमानसिद्धव्यावृत्त्यन्तरविशिष्टस्य प्रत्यक्षेण साक्षात्कारे प्रमाणयोरपि न विरोधः,
क्षणिकवदलीकत्वेऽपि निश्चयप्रत्ययानुदयाद् । विषयभेदश्च व्यक्तः । तदपि यत्किञ्चित् ।
नीलसत्ताग्राहिणो हि प्रत्यक्षस्य क्षणभङ्गसाधनं सत्ताविशेषसाधनमेवेति न विरोधः । सत्ता
बाधनं तु प्रमेयत्वं कूर्मरोमवदिति विरुद्धमेव, बाध्यते चाध्यक्षेण तथा व्यापकानुपलम्भोऽपि ।
तथा हि,
ह्यसत्स्वभावः स्फुरतीति योऽर्थः ।
कथं निषेधश्च विधिश्च तस्य ॥
एतेन प्रतीत्योत्पन्नत्वमपि प्रतिबिम्बवन्निःस्वभावतायां स्वभावहेत्वभिमतम्
अपा110a स्तम् । अपि च,
अथ,
एवं हि सौत्रान्तिक एव माध्यमिकः प्रसक्त इति महत्पौरुषम् ।
अनुपलम्भादेव न ते सन्तीति चेत् ? उपलम्भस्तर्हि सत्तासाधन इति कथम्
असन्तः शैलादयः ? नोपलब्धिरनुपलब्धिर्वा सत्तासाधनीति चेत् ? एतदेव परसमुत्तरं
किं प्रतीत्योत्पादेन ? असत्तासाधनमनेनेति चेत् ? सर्वथा सर्वदा सत्ताया असिद्धेः
असत्ता सिद्धैव । नानुपलम्भो मदीयोऽयमसत्ताहेतुः, किं तु परेणैव तथाभ्युपगतत्वात्
उपन्यस्यते । तन्नोपलब्धेः सत्तासिद्धिरिति चेत् ? नात्मादिवादिनानुपलम्भमात्रेणाभाव
इष्टः, तदन्येनेष्टत्वेऽपि न तस्य स्वोपगमेन दोष उक्तो भवति, ततश्च स्वतन्त्र एवायम्
अनुपलम्भो हेतुः कर्तव्यः ॥
न च कार्यतानिःस्वभावतयोर्विपर्यये बाधकं प्रतिबन्धसाधकं किञ्चिदस्ति, न
च क्वचिदुभयदर्शनमात्रेण व्याप्तिसिद्धिः, नापि प्रतिबिम्बे स्वाभिमतनिःस्वभावता
480
संभवः, प्रतिभासस्याशक्यनिषेधत्वात्, प्रसाध्य साध्यं साध्यशून्यतापरिहारे साधना
न्तराभावादनवस्था, अध्यवसितनिषेधोपदर्शने च तेनैव व्याप्तिः प्रतिभासिनामिति
सिद्धसाधनम्, न च क्वचित् हेतुफलभावः प्रमाणसिद्ध इति साधनशून्यता च
दृष्टान्तस्य । अथ पक्षधर्मस्य हेतोर्लोकाश्रयात् सिद्धिरिति चेत् ? लोकाश्रयात् तर्हि
शून्यतायै जलाञ्जलिर्देयः । न हीदमर्द्धजरतीयं लभ्यं साधने लोकाश्रयो न साध्ये
इति ।
प्रतिबिम्बे लोकाश्रयेणापि शून्यता दृष्टेति चेत् ? बिम्बे तर्हि विपर्ययदर्शनान्न
साधनम् । न च प्रमाणप्रतिक्षिप्तस्य पक्षीकरणमिति न्यायः । विपर्ययादर्शने दर्शना
भिमान इति चेत् ? प्रतिबिम्बेऽपि निःस्वभावत्वादर्शने दर्शनाभिमानो भवतः केवलं
लोकः प्रमाणमाश्रितः, बिम्बे विपर्यये प्रमाणमपि लोक एव बिम्बे चाप्रमाणीभवन्
प्रतिबिम्बेऽपि 110b कथं प्रमाणं स्यात् ? प्रतिबिम्बे संवादाभाव एव प्रमाणमिति
चेत् ? यत्र तर्हि संवादसंवासस्तत्र दुर्वारः शून्यताविरहः क्ष्मारुहादौ । संवादाभिमान
मात्रमिति चेत् ? वक्तव्यस्तर्हि संवादोऽर्थो यथा प्रसिद्धादन्यः, यतः प्रतिबिम्बे
तदभावः प्रतीयते ।
प्रमाणनिरूपणासहत्वं महीधरादावसंवाद इति चेत् ? केन पुनः प्रमाणेन
भवान् निरूपणमनुसरतीति प्रक्रमे प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दानि तदितराणि वाभि
दधीत, नत्वेकस्यापि स्वसंवेदनमन्तरेण सिद्धिरिति महान्तमायासमाविशेत् । ततः
प्रमाणान्तरतिरस्कारेऽपि स्वसंवेदनादेव सिद्धः सिन्धुभूधरादेः । यदि च क्वचित्
प्रमाणनिरूपणेन संवादोपलम्भस्तदा तदभावान्निवर्तेत, न च तदस्ति । पुनरपि
परचरणपरिचरणमेव शरणमिति क एष न्यायः, प्रसङ्गमात्रेण तदुपगमापेक्षायाः
क्षमत्वात् ? न च सर्वदा प्रसङ्ग एव । विपर्ययार्थमेव हि प्रसङ्गसङ्गमः, न च कदाचिद्
अस्वातन्त्र्येण हेतोरुपन्यास एषां क्षमः । क्षमायां वा सांवृतं तात्त्विकं वा प्रमाणम्
आश्रयणीयमिति न भूधरादेः सिद्धिप्रतिबन्धः । अन्यस्य तु विज्ञप्तिमात्रव्यवहार एव
अधिको न तु प्रतिभासमानरूपसिद्धिप्रतिबन्धः । यदि च निरूपणाक्षमत्वं क्ष्माधरादेः
असंवादः, तदेव तर्हि निःस्वभावत्वमिति किं प्रतीत्योत्पादेन ?
किं च, शक्तिनान्तरीयकः प्रतीत्यसमुत्पादः, शक्तिरेव च सत्त्वमिति निःस्व
भावत्वसाधने विरोधश्च दोषः । अथ शून्येभ्य एव धर्मेभ्यः शून्या धर्माः प्रजायन्त
481
इति न दोषः, तत् किमिदानीं सिद्धान्तपाठमात्रेण दोषपरिहारः ? एवं ह्यतिप्रसङ्गः
स्यात् ।
अन्यस्य तु पूर्वापरविरह एव तत्कल्पनाप्रतिघातहेतुरित्यनवद्यम् । किं च,
तदयमहेतुरेव निःस्वभावत्वे प्रतीत्योत्पादो नाम ॥
अथ प्रतीत्योत्पाद एव निःस्वभावत्वं व्यवहारमात्रसाधनं तु कदाचित्,
तदापि कार्यतामात्रं शून्यत्वमुक्तं भवतीत्यधरस्थितिपात एव । समयमात्रं वा कुर्वतो
न कश्चित् परिपन्थीति किमनेन ? स्वयमेव वा कृत्रिमे स्वभावत्वमवकल्प्य तदभावेन
स्वभावहानिं ब्रुवतः शृङ्गेणापि तुरङ्गतामवकल्प्य 111a तदभावेन न तुरङ्ग इत्यपि
प्रत्येयम् । कथं तर्हि,
इत्यादिकं सङ्गंस्यते । अधरस्थित्यपेक्षया तावताङ्गेन शून्यतावतारमभिप्रेत्य तदेतादृशानि
साधनान्यपि क्वचिन्न प्रकृतवादिन्युपयोगभाञ्जि भवन्ति । व्यापकानुपलम्भवद् वा
स्वसंवेदनप्रत्यक्षापोढपौरुषाणि नाङ्गनिरूपणायातमिति स्थितम् । ततो निःस्वभावतया न
कथञ्चिदपि स्वसंवेदनसिद्धिरिति निरस्तम्, तत्साधनप्रमाणानवकाशात्, प्रत्यक्षेण
प्रतिबन्धाद्यभावाच्च, साधनविनाकृतायां सिद्धावतिप्रसङ्गात् । स्वप्रकाशिनि तु
नान्यापेक्षिततथासिद्धिरेव स्वसंवेदनस्थितिः ।
यदप्युच्यते, न चापि जडस्वभावता मध्यमकं वादिनं प्रति कस्यचित् सिद्धा,
येन तद्व्यावृत्तमजडं स्वसंवेदनं स्यादिति । तदपि गात्राभ्रेडमात्रं न त्राणाय । तथा हि,
यदि सर्वथा नास्तीति तद्व्यावृत्तिनिबन्धनध्वनिनिषेधः, हन्त ! आदितः प्रभृति
क्षणिकनिरात्मानीश्वरकृताप्रकृतिमयादिशब्दोन्मूलनादव्यवहार एवायातः ।
अन्तरश्लोकः ॥
तदास्तां तावदतिघृणाकरमेतादृशम् । तस्मान्न स्वसंवेदने दूषणकणस्यापि संभवः ।
ततः सांवृतत्वविशेषणमपनीय स्वसंवेदनमस्त्येवेति व्यवस्थानमनपेतं न्यायाद् यद्यद्यापि
नाभिनिवेशावेशि मानसमिति,
दनुभुवि तदबाधा बोधिभित्तिः स्ववित्तिः ॥
परबोधस्तु तत्त्वतोऽसन्नपि अभिमानमात्रसिद्धौ यद्यनुमानान्तरेण बाध्यते बाध्यताम्,
स्वरूपपर्यवसायि तु तदा प्रत्यक्षं स्वरक्षायां न क्षममिति न क्षममेवेति ।
क्वचिदनुभवबाधो न क्षमः संवृतौ च ।
कलिरिव कलिनायं हन्यतामस्तु शान्तिः ॥
स्वसंवेदनपरिच्छेदः पञ्चमः ॥


text:
।। ब्रह्मास्त्र माला मंत्र ।।
ॐ नमो भगवति चामुण्डे नरकंकगृधोलूक परिवार सहिते श्मशानप्रिये नररूधिर मांस चरू भोजन प्रिये सिद्ध विद्याधर वृन्द वन्दित चरणे ब्रह्मेश विष्णु वरूण कुबेर भैरवी भैरवप्रिये इन्द्रक्रोध विनिर्गत शरीरे द्वादशादित्य चण्डप्रभे अस्थि मुण्ड कपाल मालाभरणे शीघ्रं दक्षिण दिशि आगच्छागच्छ मानय-मानय नुद-नुद अमुकं (अपने शत्रु का नाम लें) मारय-मारय, चूर्णय-चूर्णय, आवेशयावेशय त्रुट-त्रुट, त्रोटय-त्रोटय स्फुट-स्फुट स्फोटय-स्फोटय महाभूतान जृम्भय-जृम्भय ब्रह्मराक्षसान-उच्चाटयोच्चाटय भूत प्रेत पिशाचान् मूर्च्छय-मूर्च्छय मम शत्रून् उच्चाटयोच्चाटय शत्रून् चूर्णय-चूर्णय सत्यं कथय-कथय वृक्षेभ्यः सन्नाशय-सन्नाशय अर्कं स्तम्भय-स्तम्भय गरूड़ पक्षपातेन विषं निर्विषं कुरू-कुरू लीलांगालय वृक्षेभ्यः परिपातय-परिपातय शैलकाननमहीं मर्दय-मर्दय मुखं उत्पाटयोत्पाटय पात्रं पूरय-पूरय भूत भविष्यं तय्सर्वं कथय-कथय कृन्त-कृन्त दह-दह पच-पच मथ-मथ प्रमथ-प्रमथ घर्घर-घर्घर ग्रासय-ग्रासय विद्रावय – विद्रावय उच्चाटयोच्चाटय विष्णु चक्रेण वरूण पाशेन इन्द्रवज्रेण ज्वरं नाशय – नाशय प्रविदं स्फोटय-स्फोटय सर्व शत्रुन् मम वशं कुरू-कुरू पातालं पृत्यंतरिक्षं आकाशग्रहं आनयानय करालि विकरालि महाकालि रूद्रशक्ते पूर्व दिशं निरोधय-निरोधय पश्चिम दिशं स्तम्भय-स्तम्भय दक्षिण दिशं निधय-निधय उत्तर दिशं बन्धय-बन्धय ह्रां ह्रीं ॐ बंधय-बंधय ज्वालामालिनी स्तम्भिनी मोहिनी मुकुट विचित्र कुण्डल नागादि वासुकी कृतहार भूषणे मेखला चन्द्रार्कहास प्रभंजने विद्युत्स्फुरित सकाश साट्टहासे निलय-निलय हुं फट्-फट् विजृम्भित शरीरे सप्तद्वीपकृते ब्रह्माण्ड विस्तारित स्तनयुगले असिमुसल परशुतोमरक्षुरिपाशहलेषु वीरान शमय-शमय सहस्रबाहु परापरादि शक्ति विष्णु शरीरे शंकर हृदयेश्वरी बगलामुखी सर्व दुष्टान् विनाशय-विनाशय हुं फट् स्वाहा। ॐ ह्ल्रीं बगलामुखि ये केचनापकारिणः सन्ति तेषां वाचं मुखं पदं स्तम्भय-स्तम्भय जिह्वां कीलय – कीलय बुद्धिं विनाशय-विनाशय ह्रीं ॐ स्वाहा । ॐ ह्रीं ह्रीं हिली-हिली अमुकस्य (शत्रु का नाम लें) वाचं मुखं पदं स्तम्भय शत्रुं जिह्वां कीलय शत्रुणां दृष्टि मुष्टि गति मति दंत तालु जिह्वां बंधय-बंधय मारय-मारय शोषय-शोषय हुं फट् स्वाहा।।


text:
मैसूरु
मैसूरुनगरं कर्णाटकप्रान्ते स्थितं किञ्चन प्रमुखं नगरम् अस्ति । कर्णाटकस्य सांस्कृतिकराजधानी इति प्रसिद्धम् अस्ति । मैसूरुनगरम् सागतस्तरतः २५२५ पादपरिमितोन्नते स्थले अस्ति । उत्तमं वातावरणयुक्तं वासयोग्यं च अस्ति । पूर्वम् एतत् लघु नगरम् ऐतिहासिकं प्रशासनिककेन्द्रं च आसीत् । इदानीं महानगरम् इति ख्यातमस्ति । मैसूरु ओडेयरवंशजाः नगरस्य अभिवृध्दिकार्याणि उत्तमतया कृतवन्तः सन्ति । इदानीं मैसूरुनगरे विशालाः मार्गाः उन्नतानि सुन्दराणि भवनानि सुन्दराणि उद्यानानि देवस्थानानि विद्यालयाः च सन्ति । पूर्वकालतः राजगृहं, जगन्मोहनकलासङ्ग्रहालयः, प्राणिसङ्ग्रहालयः, कलासंस्कृतिस्थानानि च नगरस्य सौन्दर्यं वर्धयन्तः सन्ति ।
अन्तर्विषयाः
मैसूरुराजगृहम्[सम्पादयतु]
एतत् राजगृहम् १९१२ तमे क्रिस्ताब्दे निर्मितम् । अस्य विस्तारः ३० हेक्टेर् मितः । इण्डो- सारसनिक् शैल्यां रचितमस्ति । अर्धगोलाकारकाणि, चतुरस्राकारकाणि गोपुराणि अतीव- सौन्दर्यकारकाणि सन्ति । रचनायां प्यारिसनगरे स्थितेन वर्सेलेराजगृहेण स्पर्धते । त्रिभिः अट्टैः युक्तम् राजगृहम् । अत्र पञ्चस्तरीयाणि शिखराणि सन्ति । राजगृहे दर्शकाणां कृते सर्वत्र शिल्पानां सुन्दरवर्णचित्राणाम् अद्भुतं दर्शनं भवति । राजगृहावरणे एव देवालयाः सन्ति । मैसूरुनगरस्य मध्यभागे एव एतत् राजगृहम् अस्ति । ओडेयर् वंशजैः निर्मितम् राजगृहम् एतत् सर्वेषां जनानाम् आनन्ददायकम् अस्ति । इदानीं राजगृहस्य दर्शनाय समयः निर्दिष्टः अस्ति । अन्तः अनेकेषां चित्राणां वस्तूनां च दर्शनं शक्यते । अन्तः एव कश्चन सुन्दरवस्तूनां सङ्ग्रहालयः अस्ति । राजगृहस्य पुरतः विशालं प्राङ्गणम् अस्ति । राजगृहप्रवेशार्थं त्रीणि महाद्वाराणि सन्ति । प्रतिदिनं सहस्रशः जनाः अत्र आगच्छन्ति । राजगृहस्य सहस्रशः विद्युट्टीपैः अलङ्कारः कृतः भवति । रात्रौ दीपालङ्कारे सति दर्शनम् अतीव आनन्दाय भवति । नवरात्रिसमये दीपालङ्कारः अपि प्रेक्षकाणां एकम् आकर्षणम् अस्ति । सम्पूर्ण भवनम् कलासंस्कृति दर्शकम् अस्ति । राजगृहे २०० किलो भारभूतं सुवर्णासिंहासनं वैभवयुतम् अस्ति । महाभारतकालिकं सिंहासनं विजयनगरराजैः प्राप्तम् । अनन्तरं क्रिस्ताब्दे १६३० तमे वर्षे मैसूरु ओडेयर् वशे आगतम् अस्ति । सिंहासनस्य भागेषु वज्राणि योजितानि सन्ति । स्वर्णछत्रमपि अद्भुतम् अस्ति । दसरापर्वसमये सिंहासनस्य दर्शनं कर्तुं शक्यते ।
मैसूरनगरं राजगृहाणां नगरम् इति प्रसिद्धम् । अत्र राजमार्गाः इव मार्गाः सन्ति । वास्तुशिल्पानि अतीव सुन्दराणि । तीर्थक्षेत्राणाम् अपेक्षया मैसूरुनगरे प्रेक्षणीयानि अनेकानि स्थानानि सन्ति । राजगृहस्य आवरणे एव अनेके देवालयाः सन्ति । तेषु भुवनेश्वरी- तृणेश्वरगायत्री(१९४९)-श्वेतवराह-प्रसन्नकृष्णलक्ष्मीरमणदेवालयाः प्राचिनतमाः सन्ति । राजगृहे स्थितः आत्मविलासविनायकः अत्यन्तम् अद्भुतः क्वचिदेव दृश्यते च । आवारस्य बहिर्भागे दक्षिणपार्श्वे स्थितः बृहदाञ्जनेयमन्दिरं, सुब्बरायदासमन्दिरम् अतीव सुन्दरम् ।ओण्टिकोप्पलु प्रदेशे स्थितं लक्ष्मीवेङ्कटरमणमन्दिरं (१९३७) ,चामुण्डीपर्वते स्थितः (महबलाचलः) भोगानरसिंहदेवालयः च दर्शनीयाः सन्ति ।
दसरामहोत्सवः[सम्पादयतु]
मैसूरुनगरे विजयदशमी दिने विश्वविख्यातः जम्बूसवारीनामकः महोत्सवः भवति । ततःपूर्वं नवदिनानि यावत् नवरात्रिपर्व राजगृहे वैभवेन आचरितं भवति नवदिनेषु नगरे नृत्यसङ्गीतनाटक -चलनचित्रादिनाम् महोत्सवः भवति । राजगृहेऽपि सायङ्काले सङ्गीतकार्यक्रमाः भवन्ति । विजयदशमीदिने मैसूरुनगराधिदेवतायाः चामुण्डेश्वर्याः उत्सवमूर्तेः शोभायात्रा भवति । गजस्य उपरि स्थिते ‘अम्बारी’नामके मण्डपे देवी चामुण्डेश्वरी विराजमाना भवति । पूर्वम् ओडेयर् वंशीयाः एतं महोत्सवम् आचरन्ति स्म । इदानीम् अपि आरम्भे ते एव पूजां कुर्वन्ति । अनन्तरम् कर्णाटकराज्यस्य मुख्यमन्त्री अपि पूजां कृत्वा विजयदशमीयात्रायाः आरम्भं कारयति । बन्नीमण्डपपर्यन्तम् (बन्निमण्डपं नगरे विद्यमानं प्रसिद्धं स्थानम्) वैभवयुता यात्रा प्रचलति । सर्वभागतः स्तब्धचित्राणि जानपदनृत्यप्रकाराणि यात्रामहोत्सवस्य सौन्दर्यं वर्धयन्ति । मध्याह्ने यात्रामहोत्सवम् अनेकलक्षजनाः पश्यन्ति । रात्रौ अपि विविधाः कार्यक्रमाः आयोजिताः भवन्ति । राजगृहसमीपे फलपुष्पप्रदर्शनं वस्तुप्रदर्शनं च अतीव सुन्दरतया आयोजितं भवन्ति । मैसूरुनगरे सर्वत्र सुन्दरालङ्कारः भवति । देशविदेशेभ्यः जनाः मैसूरुनगरम् आगत्य आनन्दमनुभवन्ति ।
चामुण्डीपर्वतः[सम्पादयतु]
चामुण्डीपर्वतः (३४८९ पादपरिमितोन्नतः) अस्मिन् प्रदेशे स्थितस्य चामुण्डेश्वरीदेवालयस्य भव्यगोपुरं ६४० मीटर् उन्नतं , २००० वर्षप्राचीनं च । सागरस्तरतः १०५० मीटर् उन्नतप्रदेशे मैसूरुनगरस्य किरीटस्रहशः प्रवतप्रदेशः एषः अस्ति । मैसूरु ओडेयर् वंशीयानां कुलदेवतायाः वनदेवतायाः श्री चामुण्डेश्वर्याः निवासस्थानम् श्री चामुण्डेश्वरीदेवालयः अत्र अस्ति । उन्नतं गोपुरम् अतीव आकर्षकं च अस्ति । पर्वतस्य उपरि शिवदेवालयः अपि अस्ति । चामुण्डीपर्वतात् मैसूरुनगरस्य विहङ्गमदृश्यम् अतीव मनमोहकम् अस्ति । चामुण्डीपर्वतप्रदेशं गन्तु १३ कि.मी यावत् वाहनमार्गेण गन्तव्यम् अस्ति । पर्वतमध्ये एकशिला निर्मितः कश्चन बृहन्नन्दीविग्रहः अतीव आकर्षकः (१८ पादपरिमितोन्नतः) अस्ति । अस्मात् प्रदेशात् सम्पूर्णं मैसूरुनगरम् दृष्टुं शक्यते । चामुण्डीपर्वतप्रदशे महिषासुरस्य महती प्रतिमा सुन्दरतया स्थापिता अस्ति । अत्र प्रतिदिनम् सहस्रशः जनाः आगच्छन्ति । विविधाः आपणाः सन्ति । नवरात्रिसमये चामुण्डीपर्वतप्रदेशे देवालये विशेषपूजाः उत्सवाः च भवन्ति । गमनागमनसमये अपूर्वं प्रकृतिसौन्दर्यं दृष्टुं शक्यते । मैसूरुनगरतः वाहनव्यवस्था उत्तमा अस्ति । चामुण्डीपर्वतप्रदेशः आकर्षकः अस्ति । एतत् स्थानं पवित्रम् इति प्रसिद्धम् अस्ति । अत्र चामुण्डेश्वरी शक्तिदेवता रुपेण अस्ति । अत्र आगन्तुं १००० सोपानानां पादमार्गः (४.कि.मी मितः) अस्ति। २३ कि.मी. मितः सुसज्जितः वाहनमार्गः च अस्ति ।
श्रीचामराजेन्द्रमृगालयः[सम्पादयतु]
एषः मृगालयः भारतदेशे एव प्रख्यातः अस्ति । प्रतिदिनम् अनेकसहस्रजनाः अत्र आगच्छन्ति । अत्र २००० अधिकाः मृगाः सन्ति । मृगालयस्य शतमानावधिकः इतिहासः अस्ति । चित्रोष्ट्रः(जिराफ्) गजाः व्याघ्राः सिहाः, भल्लूकाः मकराः सर्पाः मीनाः विविधजातीयाः पक्षिणः, कपयः, कपिमानवः , काङ्गरु, मयूराः, जलाश्वाः , झीब्राः , उष्ट्राः खड्गमृगाः आकर्षकाः सन्ति । विस्तृते उद्याने विहरताम् एतेषां प्राणिनां दर्शनम् अतीव सन्तोषाय भवति । विविधपक्षिणः स्वतन्त्रतया विहरन्तः भवन्ति । (अत्र एकः मत्स्यागारः अस्ति । जले अनेके मकराः सन्ति ।) विविधजातीयाः वृक्षाः मृगालयोद्याने सन्ति । शुकाः हंसाः बकाः देशीयाः विदेशीयाः अतीव मनोहराः सन्ति । मैसूरुनगरे एव एषः मृगालयः अस्ति । प्रातः ९ वादनतः सायं ७ वादनपर्यन्तम् प्रवेशः अस्ति ।
पर्वते मार्गे २६ पादोन्नतः, २५ पादविस्तारवान् कृष्णाशिलायाः बृहन्नन्दीविग्रहः अस्ति। क्रिस्ताब्दे १६६४ तमे वर्षे निर्मितः एकशिलानिर्मितः दर्शनीयः नन्दिशिल्पः एषः ।
मैसूरुप्रदेशे पूर्वं गङ्ग-चोल-विजयनगर-होय्सल-ओडेयरवंशीयानां प्रशासनम् आसीत् । नाल्वडि कृष्णराज ओडेयरः अत्यन्तम् प्रसिद्धः राजा आसीत् । मैसूरुनगरे नवरात्रिमहोत्सवः वैभवेण आचरितः भवति । विजयदशम्याः दिने आचर्यमाणः दसरामहोत्सवः मैसूरुदसरा इत्येव प्रसिद्धः| देव्याः चामुण्डेश्वरयाः सुवर्णमण्डपे उत्सवः भवति। स तु विश्वविख्यातः पर्वविशेषः। लक्षाधिकजनाः देशविदेशेभ्यः अस्मिन्नवसरे मैसूरनगरम् आगच्छन्ति गजस्योपरि देव्याः चामुण्डेश्वर्याः विशेषयात्रा भविष्यति । नगरे विविधाः मनोरञ्जनकार्यक्रमाः प्रचलन्ति । राज्यसर्वकारेण उत्सवः आचर्यते । कर्णाटकराज्यस्य मुख्यमन्त्री उत्सवे भागं स्वीकरोति । मैसूरुसमीपे रङ्गनतिट्टुपक्षिधाम अस्ति । मैसूरुनगरे दर्शनीयानि अनेकस्थानानि सन्ति । तेषु जगन्मोहनप्यालेस्, चित्रशाला, मृगालयः, रेल्वेम्युसियम् ललितमहल् सेंटफिलोमीनाचर्च, मानसगङ्गोत्री, वस्तुसंग्रहालयः श्रीगन्धतैलकार्यागारः, दुकूलवस्त्रनिर्माणकार्यागारः, मैसूरुराजगृहं प्रमुखानि। मृगालये दिसद्द्स्रजातीयाः पशुपक्षिणः सन्ति ।
जगन्मोहनकलाशाला[सम्पादयतु]
एषः चित्रकला सङ्ग्रहालयः मैसूरुप्रदेशस्य विविध चित्रकाराणां कलाकृतीनाम् प्रदर्शनालयः अस्ति । ओडेयर् वंशीयानाम् सुन्दराणि चित्राणि विविधानि वस्तूनि च सुव्यवस्थितानि सन्ति । मैसूरुराजगृहस्य समीपे एव एतदस्ति । तण्डुले दशावतारचित्राणि, वाद्यानां सङ्ग्रहः, आयुधानां सङ्ग्रहः विविधगृहोपयोगिवस्तूनां सङ्ग्रहः विशिष्टानि घटीयन्त्राणि, रविवर्मणः सुन्दरचित्राणि, मैसूरु ओडेयर् वंशीयानां प्रशासनसम्बन्धीचित्राणि, दसरावैभवस्य चित्राणि विदेशीयानि विविधानि वस्तूनि आकर्षकाणि सन्ति । नवरात्रिसमये अत्र विशेषसङ्गीतकार्यक्रमाः भवन्ति ।
वृन्दावनोद्यानम्[सम्पादयतु]
मैसूरुतः १२ कि.मी .दूरे कावेरीनद्याः कृते कन्नम्बाडीजलबन्धः निर्मितः अस्ति । कन्नम्बाडीजलबन्धेन कृष्णराजसागरजलाशयः निर्मितः अस्ति । तत्र वुन्दावनोद्यानम् विश्वप्रसिद्धम् अस्ति । मैसूरुनगरस्य वायव्यदिशि १२ कि.मी दूरे वृन्दावनोद्यानम् अतीव सुन्दरम् अस्ति । कावेरीनद्याः कन्नम्बाडीजलबन्धः नाल्वडिकृष्णराज ओडेयर् महोदयेन निर्मितः अस्ति। प्रख्यातः अभियन्ता मोक्षगुण्डं विश्वेश्वरय्यः एतस्य निर्माणं कृतवान् । कृष्णराजसागरजलाशयः अपूर्वः नयनमनोहरः च अस्ति । जलाशयस्य अधोभागे नवीनतया निर्मितम् उद्यानं सहस्रशः जनानां प्रतिदिनम् आनन्दकारणम् अस्ति । अत्र लघुजलपाताः उत्साः पुष्पवृक्षाः नौकाविहारः सुन्दरसोपानानि च सन्ति । सायङ्काले सङ्गीतेन साकम् आधुनिकरीत्या सुन्दरोत्ससां विलासः द्रष्टुं शक्यः । दीपप्रकाशैः विविधैः वर्णैः साकं जलस्य लीला अपूर्वा अस्ति । अत्रैव जलकुम्भहस्तायाः कावेरीमातुः मूर्तिः स्थापिता अस्ति । कुम्भात् जलं निरन्तरं पतति । वृन्दावनोद्यानं गन्तुं वाहनव्यवस्थास्ति ।
मैसूरुनगरे दर्शनीयानि इतरस्थानानि[सम्पादयतु]
मैसूरुनगरे बहिर्भागे अधुनातनकाले स्थापितः गणपतिसच्चिदानन्दाश्रमः (अवधूतदत्तपीठम् इत्याख्यः) अद्भुतः अस्ति । विशालः प्रदेशः, सुन्दरराजगृहमिव वास्तुशिल्पम्, अधिदेवता दत्तात्रेयः इत्येतैः एतेन स्थानेन यात्रास्थलरुपं प्राप्तम् अस्ति । अत्रैव स्थित किष्किन्धामूलिकावनं बोनसायी उद्यानं विश्वे एव प्रसिद्धम्। मैसूरुनगरम् प्राचीननगरेषु अन्यतमम् अस्ति । अत्र धूमशकटसङ्ग्रहालयः, ललितमहल (अधुना उपहारवसतिगृहम्), सन्तफिलोमिना चर्च (प्रार्थनामन्दिरम्), प्राचीनशैल्या निर्मितानि भवनानि, श्वेतवराह-त्रिनयनेश्वर-गायत्री-भुवनेश्वरी-आञ्जनेयदेवालयाः प्रख्याताः सन्ति । श्रीचामराजेन्द्रमृगालयः अतीव आकर्षकः अस्ति ।
किष्किन्धामूलिकावनम्[सम्पादयतु]
मैसूरुनगरात् बहिः श्री गणपतिसच्चिदानन्दाश्रमः अपूर्वः अस्ति । मैसूरुनञ्जनगूडुमार्गे सुन्दरम् बोन्साईवनम् अस्ति विस्तृते वने त्रिवर्षतः त्रिशतवर्षप्राचीनाः सस्यविशेषाः २५० संङ्ख्याकाः सन्ति । सर्वेकुब्जसस्यविशेषाः । एतान् सिङ्गपूर मलेशिया इण्डोनेशिया वेस्ट् इन्डिस् दैशैः आनीय स्थापितवन्तः । द्विशतवर्षप्राचीनकाले चीनाजापानदेशेषु बोन्सायीसस्यवर्धनम् प्रसिध्दमासीत् । लघुगृहेषु अपि कुम्भेषु एतेषां वर्धनं कर्तुं शक्यते । सस्यानां वयसः आधारेण मूल्यं भवति । सस्येषु बुञ्जिन् साईकाई, पेन्झिङ्ग् इत्यादयः सन्ति ।
विश्वं वस्तुसङ्ग्रहालयः[सम्पादयतु]
एषः अपि श्री गणपतिसाच्चिदानन्दाश्रमस्य कश्चन भागः । विश्वस्य भक्तैः सगौरवम् दत्तैः उपायनैः एषः सङ्ग्रहालयः पूरितः अस्ति । अत्र अनेकविभागाः अपि सन्ति । गणपतिप्रपञ्चः प्राचीनप्रपञ्चः, आश्चर्यकरप्रपञ्चः चारित्रिकप्रपञ्चः एतिहासिकप्रपञ्चः, आध्यात्मिकप्रपञ्चः सांस्कृतिकप्रपञ्चः क्रिस्टल प्रपञ्चः इत्यादयः । गणपतिप्रपञ्चे प्रदर्शितः गणपतिविग्रहः पूर्वं पाकिस्तानदेशे कराचीनगरे आसीत् । उज्बेकिस्तानतः मूर्तिकृते शिला आनीता आसीत् इति । चन्द्रस्य शिलाखण्डः अपि अत्र अस्ति । इतरगणेशविग्रहाः क्रिस्टल् शिलाभिः निर्मिताः । रुद्राक्षवृक्षस्य शारवापि अत्र अस्ति । एकमुखरुद्राक्षतः पञ्चमुखरुद्राक्षाः सन्ति । अत्र मूल्याङ्कानां सङ्ग्रहः अपूर्वः अस्ति । फ्रेञ्चजनानां ब्रह्ममूल्याङ्कः, डैनोसारस् शिशोः शिरोभागयुक्तः मूल्याङ्कः इत्यादयः मूल्याङ्केषु अपूर्वाणि चित्राणि सन्ति । क्रिस्टल शिलाभिनिर्मितः काळिङ्गमर्दनविग्रहः अतीव बृहत् सुन्दरः च अस्ति पूर्वराष्टाध्यक्षः आर् वेङ्कटरामन् एतानि दत्तवान् । अतिबृहत् वर्णचित्रं वामनावतारस्य चित्रं तञ्चावूरुशैल्या निर्मितम् । सङ्गीतवाद्यवादकानां समूहः सप्तस्वरदेवताः , बृहत् प्रवालमणिः , सूर्यकान्तमणिः इत्यादीनि अमूल्यानि वस्तूनि अत्र सन्ति । प्रदर्शन समयः प्रातः ९वादनतः ११.३०, सायं-४ तः ७.३० मार्ग मैसुरु ऊटी मार्गः


text:
Wednesday, December 02, 2009
ब्रह्मयज्ञम्
एषु कार्येषु अन्यतमं ब्रह्मयज्ञं नाम। मुख्यतया, अधीतस्य पुनरावृत्तिः क्रियते। वेदपण्डिताः प्रतिदिनं वेदस्य किञ्चित् भागं जपन्ति। अन्ये शास्त्रविदः शास्त्रपठनं कुर्वन्ति। केषुचन प्रान्तेषु सर्वे श्रावण-पौर्णिमायां संकल्पं कुर्वन्ति -- अग्रिमवर्षेण अमुक-ग्रन्थं पठामि इति। तदनुसारं गीतां, पुराणं, अन्यत् वा पठन्ति। बहुत्र संस्कृतम् अज्ञात्वा कुर्वन्ति च।
यदि वयं संस्कृतज्ञाः पुनः ईदृशम् आचरामः, महान् लाभः भवति। जीवने कति वा विविधान् रुचिकरान् ग्रन्थान् पठितुं शक्नुमः। संस्कृतं रक्षणीयं चेत्, प्रतिदिनं संस्कृतस्पर्शः आवश्यकः। श्रवणं, भाषणं, पठनं, लेखनम्। पठने ब्रह्मयज्ञः नाम कश्चित् मार्गः। सः तु महान् यज्ञः एव।
3 comments:
- दिवाकर मणि said...
-
भवतः चिन्तनमनुसरणीयम् । सुष्ठुलेखनम् ।
- 18/12/09 00:35
- kamlesh said...
-
sadhu likhitam bhavadbhihi
- 3/5/10 06:36
- SLEZ said...
-
कथमिदं यत् "डिसेम्बर"-मासादनन्तरं नैको सन्देशः अत्र ?
- 9/5/10 08:41