text:
मान्या: संस्कृतजगत: कार्यकर्तार: संस्कृतज्ञा:,
संस्कृतेच्छुकाश्च
अस्माकं भारतीय परम्पराया: नववर्ष: मार्चमासस्य 23
दिनांके प्रारभ्यते । अस्मिन् अवसरे अस्माकं उक्ति अनुसारं वयं सम्प्रति
संस्कृतजगत् ईपत्रिकाया: विमोचनं कुर्वन्त: स्म: । एषा पत्रिका प्रथमे चरणे तु
त्रैमासिकी एव प्रकाश्यते किन्तु यदि भवतां सहयोग: भविष्यति चेत् प्रतिमासे अपि
प्रारम्भं करिष्याम: इति ।
सम्प्रति भवतां सम्मुखे अस्य संस्करणस्य प्रकाशनं
कुर्म: । अत्र तिस्र: तलपूर्तिश्रृंखला: दीयते । इत: तलपूर्य एतां पत्रिकां
पठन्तु, अस्या: आनन्दं स्वीकुर्वन्तु, विश्लेषणं कुर्वन्तु, आत्मन:
टिप्पणय: प्रयच्छन्तु, आत्मन: लेखान् अपि प्रकाशयितुं सिद्धा: भवन्तु
अग्रिमसंस्करणेषु ।
अस्या: पत्रिकाया: तलपूर्तिश्रृखला: अत्र दीयन्ते ।
Click to launch the full edition in a new window
तलपूरितुं प्रथमा श्रृंखला
चैत्रशुक्ल प्रतिपदा, विक्रमसंवत् 2069 (23 मार्च 2012) भारतीय
नववर्ष: भवतां सर्वेषां कृते शुभं भवेत् ।
नववर्षस्य हार्दिकी शुभकामना:


c: text/html

text:
धर्म्य यशस्य च वदाम्यतोऽह दकार्गल ( दगार्गल) येन जलोपलब्धिः । पुसा यथागेषु शिराः तथैव क्षितावपि प्रोन्नतनिम्नसस्थाः ॥१॥
एकेन वर्णेन रसेन चाभश्च्युत नभस्तो वसुधाविशेषात् । नानारसत्व बहुवर्णता च गत परीक्ष्य क्षितितुल्यमेव ॥२॥
पुरुहूतानलयमनिरृतिवरुणपवनेन्दुशकरा देवाः । विज्ञातव्याः क्रमशः प्राच्याद्याना दिशा पतयः ॥३॥
दिक्पतिसज्ञा च शिरा नवमी मध्ये महाशिरानाम्नी । एताभ्योऽन्याः शतशो विनिःसृता नामभिः प्रथिताः ॥४॥
पातालादूर्ध्वशिरा शुभा ( ऊर्ध्वशिराः शुभाः) चतुर्दिक्षु सस्थिता याश्च । कोणदिगुत्था न शुभाः शिरानिमित्तानि अतो वक्ष्ये ॥५॥
यदि वेतसोऽबुरहिते देशे हस्तैः त्रिभिः ततः पश्चात् । सार्धे पुरुषे तोय वहति शिरा पश्चिमा तत्र ॥६॥
चिह्नमपि चार्धपुरुषे मण्डूकः पाण्डुरोऽथ मृत् पीता । पुटभेदकश्च तस्मिन् पाषाणो भवति तोयमधः ॥७॥
जब्वाश्चौदग् धस्तैः त्रिभिः शिराधो नरद्वये पूर्वा । मृल्लोहगन्धिका पाण्डुरा च ( अथ) पुरुषेऽत्र मण्डूकः ॥८॥
जबूवृक्षस्य प्राग् वल्मीको यदि भवेत् समीपस्थः । तस्माद् दक्षिणपार्श्वे सलिल पुरुषद्वये स्वादु ॥९॥
अर्धपुरुषे च मत्स्यः पारावतसन्निभश्च पाषाणः । मृद् भवति चात्र नीला दीर्घ काल च बहु तोयम् ॥१०॥
पश्चादुदुंबरस्य त्रिभिः एव करैः नरद्वये सार्धे । पुरुषे सितोऽहिरश्माञ्जनौपंप्ऽधः शिरा सुजला ॥११॥
उदग् अर्जुनस्य दृश्यो वल्मीको यदि ततोऽर्जुनाद् धस्तैः । त्रिभिः अंबु भवति पुरुषैः त्रिभिः अर्धसमन्वितैः पश्चात् ॥१२॥
श्वेता गोधार्धनरे पुरुषे मृद् धूसरा ततः कृष्णा । पीता सिता ससिकता ततो जलं निर्दिशेदमितम् ॥१३॥
वल्मीकौपचितायां निर्गुण्ड्यां दक्षिणेन कथितकरैः । पुरुषद्वये सपादे स्वादु जलं भवति चाशोष्यम् ॥१४॥
रोहितमत्स्योऽर्धनरे मृत् कपिला पाण्डुरा ततः परतः । सिकता सशर्कराऽथ क्रमेण परतो भवत्यंभः ॥१५॥
पूर्वेण यदि बदर्या वल्मीको दृश्यते जलं पश्चात् । पुरुषैः त्रिभिः आदेश्यं श्वेता गृहगोधिकार्धनरे ॥१६॥
सपलाशा बदरी चेद् दिश्यपरस्यां ततो जलं भवति । पुरुषत्रये सपादे पुरुषेऽत्र च दुण्डुभः ( दुण्डुभिः) चिह्नम् ॥१७॥
विल्व ( बिल्व) उदुंबरयोगे विहाय हस्तत्रयं तु याम्येन । पुरुषैः त्रिभिः अंबु भवेत् कृष्णोऽर्धनरे च मण्डूकः ॥१८॥
काकौदुंबरिकायां वल्मीको दृश्यते शिरा तस्मिन् । पुरुषत्रये सपादे पश्चिमदिक्स्था वहति सा च ॥१९॥
आपाण्डुपीतिका मृद्गोरसवर्णश्च भवति पाषाणः । पुरुषार्धे कुमुदनिभो दृष्टिपथं मूषको याति ॥२०॥
जलपरिहीने देशे वृक्षः कंपिल्लको यदा दृश्यः । प्राच्यां हस्तत्रितये वहति शिरा दक्षिणा प्रथमम् ॥२१॥
मृन्नीलोत्पलवर्णा कापोता दृश्यते ततः ( चैव दृश्यते) तस्मिन् । हस्ते ऽजगन्धको मत्स्यकः ( ऽजगन्धिमत्स्यो भवति) पयोऽल्पं च सक्षारम् ॥२२॥
शोणाकतरोः अपरोत्तरे शिरा द्वौ करावतिक्रम्य । कुमुदा नाम शिरा सा पुरुषत्रयवाहिनी भवति ॥२३॥
आसन्नो वल्मीको दक्षिणपार्श्वे विभीतकस्य यदि । अध्यर्धे भवति ( तस्य) शिरा पुरुषे ज्ञेया दिशि प्राच्याम् ॥२४॥
तस्यैव पश्चिमायां दिशि वल्मीको यदा भवेद् धस्ते । तत्रौदग् भवति शिरा चतुर्भिः अर्धाधिकैः पुरुषैः ॥२५॥
श्वेतो विश्वंभरकः प्रथमे पुरुषे तु कुंकुमाभोऽश्मा । अपरस्यां दिशि च शिरा नश्यति वर्षत्रयेऽतीते ॥२६॥
सकुशः सित ( सकुशासित) ऐशान्यां वल्मीको यत्र कोविदारस्य । मध्ये तयोः नरैः अर्धपंचमैः तोयमक्षोभ्यम् ॥२७॥
प्रथमे पुरुषे भुजगः कमलोदरसन्निभो मही रक्ता । कुरुविन्दः पाषाणश्चिह्नानि एतानि वाच्यानि ॥२८॥
यदि भवति सप्तपर्णो वल्मीकवृतः तदुत्तरे तोयम् । वाच्यं पुरुषैः पंचभिः अत्रापि भवन्ति चिह्नानि ॥२९॥
पुरुषार्धे मण्डूको हरितो हरितालसन्निभा भूश्च । पाषाणोऽभ्रनिकाशः सौम्या च शिरा शुभांबुवहा ॥३०॥
सर्वेषां वृक्षाणामधः स्थितो दर्दुरो यदा दृश्यः । तस्माद् धस्ते तोयं चतुर्भिः अर्धाधिकैः पुरुषैः ॥३१॥
पुरुषे तु भवति नकुलो नीलो मृत्पीतिका ततः श्वेता । दर्दुरसमानरूपः पाषाणो दृश्यते चात्र ॥३२॥
यद्यहिनिलयो दृश्यो दक्षिणतः संस्थितः करञ्जस्य । हस्तद्वये तु याम्ये पुरुषत्रितये शिरा सार्धे ॥३३॥
कच्छपकः पुरुषार्धे प्रथमं चौद्भिद्यते शिरा पूर्वा । उदग् अन्या स्वादुजला हरितोऽश्माधः ततः तोयम् ॥३४॥
उत्तरतश्च मधूकादहिनिलयः पश्चिमे तरोः तोयम् । परिहृत्य पंच हस्तान् अर्धाष्टमपौरुषान् ( पौरुषे) प्रथमम् ॥३५॥
अहिराजः पुरुषेऽस्मिन् धूम्रा धात्री कुलुत्थ ( कुलत्त) वर्णोऽश्मा । माहेन्द्री भवति शिरा वहति सफेनं सदा तोयम् ॥३६॥
वल्मीकः स्निग्धो दक्षिणेन तिलकस्य सकुशदूर्वश्चेत् । पुरुषैः पंचभिः अंभो दिशि वारुण्यां शिरा पूर्वा ॥३७॥
सर्पावासः पश्चाद् यदा कदंबस्य दक्षिणेन जलम् । परतो हस्तत्रितयात् षड्भिः पुरुषैः तुरीयोनैः ॥३८॥
कौबेरी चात्र शिरा वहति जलं लोहगन्धि चाक्षोभ्यम् । कनकनिभो मण्डूको नरमात्रे मृत्तिका पीता ॥३९॥
वल्मीकसंवृतो यदि तालो वा भवति नालिकेरो वा । पश्चात् षड्भिः हस्तैः नरैश्चतुर्भिः शिरा याम्या ॥४०॥
याम्येन कपित्थस्याहिसंश्रयश्चेदुदग् जलं वाच्यम् । सप्त परित्यज्य करान् खात्वा पुरुषान् जलं पंच ॥४१॥
कर्बुरकोऽहिः पुरुषे कृष्णा मृत् पुटभिदपि च पाषाणः । श्वेता मृत् पश्चिमतः शिरा ततश्चौत्तरा भवति ॥४२॥
अश्मन्तकस्य वामे बदरी वा दृश्यतेऽहिनिलयो वा । षड्भिरुदक् तस्य करैः सार्धे पुरुषत्रये तोयम् ॥४३॥
कूर्मः प्रथमे पुरुषे पाषाणो धूसरः ससिकता मृत् । आदौ च शिरा ( शिरा च) याम्या पूर्वोत्तरतो द्वितीया च ॥४४॥
वामेन हरिद्रतरोः वल्मीकश्चेज्जलं भवति पूर्वे ( चेत् ततो जलं) । हस्तत्रितये सत्र्यंशैः पुंभिः ( पुरुषैः सत्र्यंशैः) पंचभिः भवति ॥४५॥
नीलो भुजगः पुरुषे मृत् पीता मरकतौपमश्चाश्मा । कृष्णा भूः प्रथमं वारुणी शिरा दक्षिणेनान्या ॥४६॥
जलपरिहीने देशे दृश्यन्तेऽनूपजानि चेन् निमितानि ( चिह्नानि) । वीरणदूर्वा मृदवश्च यत्र तस्मिन् जलं पुरुषे ॥४७॥
भार्ंगी त्रिवृता दन्ती सूकरपादी च लक्ष्मणा चैव । नवमालिका च हस्तद्वयेऽंबु याम्ये त्रिभिः पुरुषैः ॥४८॥
स्निग्धाः प्रलंबशाखा वामनविकट ( विट) द्रुमाः समीपजलाः । सुषिरा जर्जरपत्रा रूक्षाश्च जलेन सन्त्यक्ताः ॥४९॥
तिलकाम्रातकवरुणकभल्लातकविल्व ( बिल्व) तिन्दुकांकोलाः ( अग़्कोल्लाः) । पिण्डारशिरीषाञ्जनपरूषका वञ्जुलोऽतिबला ( वञ्जुरातिबला) ॥५०॥
एते यदि सुस्निग्धा वल्मीकैः परिवृताः ततः तोयम् । हस्तैः त्रिभिरुत्तरतश्चतुर्भिः अर्धेन च नरेण ( नरस्य) ॥५१॥
अतृणे सतृणा यस्मिन् सतृणे तृणवर्जिता मही यत्र । तस्मिन् शिरा प्रदिष्टा वक्तव्यं वा धनं चास्मिन् ॥५२॥
कण्टक्यकण्टकानां व्यत्यासेऽंभः त्रिभिः करैः पश्चात् । खात्वा पुरुषत्रितयं त्रिभागयुक्तं धनं वा स्यात् ॥५३॥
नदति मही गंभीरं यस्मिंश्चरणाहता जलं तस्मिन् । सार्धैः त्रिभिः मनुष्यैः कौबेरी तत्र च शिरा स्यात् ॥५४॥
वृक्षस्यैका शाखा यदि विनता भवति पाण्डुरा वा स्यात् । विज्ञातव्यं शाखातले जलं त्रिपुरुषं खात्वा ॥५५॥
फलकुसुमविकारो यस्य तस्य पूर्वे शिरा त्रिभिः हस्तैः । भवति पुरुषैश्चतुर्भिः पाषाणोऽधः क्षितिः पीता ॥५६॥
यदि कण्टकारिका कण्टकैः विना दृश्यते सितैः कुसुमैः । तस्याः तलेऽंबु वाच्यं त्रिभिः नरैः अर्धपुरुषे च ॥५७॥
खर्जूरी द्विशिरस्का यत्र भवेज्जलविवर्जिते देशे । तस्याः पश्चिमभागे निर्देश्यं त्रिपुरुषैः ( त्रिपुरुषे) वारि ॥५८॥
यदि भवति कर्णिकारः सितकुसुमः स्यात् पलाशवृक्षो वा । सव्येन तत्र हस्तद्वयेऽंबु पुरुषद्वये ( पुरुषत्रये) भवति ॥५९॥
यस्याम् ऊष्मा ( ऊष्मा यस्यां) धात्र्यां धूमो वा तत्र वारि नरयुगले ( नरयुग्मे) । निर्देष्टव्या च शिरा महता तोयप्रवाहेण ॥६०॥
यस्मिन् क्षेत्रोद्देशे जातं सस्यं विनाशमुपयाति । स्निग्धमतिपाण्डुरं वा महाशिरा नरयुगे तत्र ॥६१॥
मरुदेशे भवति शिरा यथा तथातः परं प्रवक्ष्यामि । ग्रीवा करभाणामिव भूतलसंस्थाः शिरा यान्ति ॥६२॥
पूर्वोत्तरेण पीलोः यदि वल्मीको जलं भवति पश्चात् । उत्तरगमना च शिरा विज्ञेया पंचभिः पुरुषैः ॥६३॥
चिह्नं दर्दुर आदौ मृत् कपिला तत्परं ( मृत्कपिलातः परं) भवेद् धरिता । भवति च पुरुषे अधौ ऽश्मा तस्य तले ऽभो विनिर्देष्यं ( वारि निर्देच्यं) ॥६४॥
पीलोः एव प्राच्यां वल्मीकोऽतोऽर्धपंचमैः हस्तैः । दिशि याम्यायां तोयं वक्तव्यं सप्तभिः पुरुषैः ॥६५॥
प्रथमे पुरुषे भुजगः सितासितो हस्तमात्रमूर्तिश्च । दक्षिणतो वहति शिरा सक्षारं भूरि पानीयम् ॥६६॥
उत्तरतश्च करीरस्याहिगृहं ( करीरादहिनिलये) दक्षिणे जलं स्वादु । दशभिः पुरुषैः ज्ञेयम् पुर्षे पीतोऽत्र मण्डूकः ॥६७॥
रोहीतकस्य पश्चादहिवासश्चेत् त्रिभिः करैः याम्ये । द्वादश पुरुषान् खात्वा सक्षारा पश्चिमेन शिरा ॥६८॥
इन्द्रतरोः वल्मीकः प्राग् दृश्यः पश्चिमे शिरा हस्ते । खात्वा चतुर्दश नरान् कपिला गोधा नरे प्रथमे ॥६९॥
यदि वा सुवर्णनाम्नः तरोः भवेद् वामतो भुजंगगृहम् । हस्तद्वये तु याम्ये पंचदशनरावसानेऽबु ॥७०॥
क्षार पयोऽत्र नकुलोऽर्धमानवे ताम्रसन्निभश्चाश्मा । रक्ता च भवति वसुधा वहति शिरा दक्षिणा तत्र ॥७१॥
बदरीरोहितवृक्षौ सपृक्तौ चेद् विनापि वल्मीकम् । हस्तत्रयेऽबु पश्चात् षोडशभिः मानवैः भवति ॥७२॥
सुरस जलमादौ दक्षिणा शिरा वहति चौत्तनेणान्या । पिष्टनिभः पाषाणो मृत् श्वेता वृश्चिकोऽर्धनरे ॥७३॥
सकरीरा चेद् वदरी त्रिभिः करैः पश्चिमेन तत्राभः । अष्टादशभिः पुरुषैः अशानी बहुजला च शिरा ॥७४॥
पीलुसमेता बदरी हस्तत्रयसम्मिते दिशि प्राच्याम् ॥॥विशत्या पुरुषाणामशोष्यमभोऽत्र सक्षारम् ॥७५॥
ककुभकरीरावेकत्र सयुतौ यत्र ककुभविल्वौ ( बिल्बौ) वा । हस्तद्वयेऽबु पश्चान् नरैः भवेत् पचविशत्या ॥७६॥
वल्मीकमूर्धनि यदा दूर्वा च कुशाश्च पाण्डुराः सन्ति । कूपो मध्ये देयो जलमत्र नरैकविशत्या ॥७७॥
भूमिः कदबकयुता ( भूमी कदबकयुता, भूमीकदबकयुता) वल्मीके यत्र दृश्यते दूर्वा । हस्तद्वयेन ( हस्तत्रयेन) याम्ये नरैः जल पचविशत्या ॥७८॥
वल्मीकत्रयमध्ये रोहीतकपादपो यदा भवति । नानावृक्षैः सहितः त्रिभिः जल तत्र वक्तव्यम् ॥७९॥
हस्तचतुष्के मध्यात् षोडशभिश्चागुलैरुदग् वारि । चत्वारिशत् पुरुषान् खात्वा ऽश्माऽधः ( अश्मातः) शिरा भवति ॥८०॥
ग्रन्थिप्रचुरा यस्मिन् शमी भवेदुत्तरेण वल्मीकः । पश्चात् पचकरान्ते शतार्धसख्यैः नरैः सलिलम् ॥८१॥
एकस्थाः पच यदा वल्मीका मध्यमो भवेत्श्वेतः । तस्मिन् शिरा प्रदिष्टा नरषष्ट्या पचवर्जितया ॥८२॥
सपलाशा यत्र शमी पश्चिमभागेऽबु मानवैः षष्ट्या । अर्धनरेऽहिः प्रथम सवालुका पीतमृत् परतः ॥८३॥
वल्मीकेन परिवृतः श्वेतो रोहीतको भवेद् यस्मिन् । पूर्वेण हस्तमात्रे सप्तत्या मानवैः अबु ॥८४॥
श्वेता कण्टकबहुला यत्र शमी दक्षिणेन तत्र पयः । नरपचकसयुतया सप्तत्याहिः नरार्धे च ॥८५॥
मरुदेशे यच्चिह्न न जागले तैः जल विनिर्देश्यम् । जबूवेतसपूर्वैः ( पूर्वे) ये पुरुषाः ते मरौ द्विगुणाः ॥८६॥
जबूः त्रिवृता मौर्वी ( मूर्वा) शिशुमारी सारिवा शिवा श्यामा । वीरुधयो वाराही ज्योतिष्मती गरुडवेगा च ( च गरुडवेगा) ॥८७॥
सूकरिकमाषपर्णीव्याघ्रपदाश्चैति यद्यहेः निलये । वल्मीकादुत्तरतः त्रिभिः करैः त्रिपुरुषे तोयम् ॥८८॥
एतदनूपे वाच्य जागलभूमौ तु पचभिः पुरुषैः । एतैः एव निमित्तैः मरुदेशे सप्तभिः कथयेत् ॥८९॥
एकनिभा यत्र मही तृणतरुवल्मीकगुल्मपरिहीना । तस्या यत्र विकारो भवति धरित्र्या जल तत्र ॥९०॥
यत्र स्निग्धा निम्ना सवालुका सानुनादिनी वा स्यात् । तत्र अर्धपचकैः ( अर्धपचमैः) वारि मानवैः पचभिः यदि वा ॥९१॥
स्निग्धतरूणा याम्ये नरैश्चतुर्भिः जल प्रभूत च । तरुगहनेऽपि हि विकृतो यः तस्मात् तद्वदेव वदेत् ॥९२॥
नमते यत्र धरित्री सार्धे पुरुषेऽबु जागलानूपे । कीटा वा यत्र विनालयेन बहवोऽबु तत्रापि ॥९३॥
उष्णा शीता च मही शीतोष्णाभः त्रिभिः नरैः सार्धैः । इन्द्रधनुः मत्स्यो वा वल्मीको वा चतुर्हस्तात् ॥९४॥
वल्मीकाना पक्त्या यद्येकोऽभ्युच्छ्रितः शिरा तदधः । शुष्यति न रोहते वा सस्य यस्या च तत्राभः ॥९५॥
न्यग्रोधपलाशौदुबरैः समेतैः त्रिभिः जल तदधः । वटपिप्पलसमवाये तद्वद् वाच्य शिरा चौदक् ॥९६॥
आग्नेये यदि कोणे ग्रामस्य पुरस्य वा भवेत् ( भवति) कूपः । नित्य स करोति भय दाह च समानुष प्रायः ॥९७॥
नैरृतकोणे बालक्षय च वनिताभय ( वनिताभय) च वायव्ये । दिक्त्रयमेतत् त्यक्त्वा शेषासु शुभावहाः कूपाः ॥९८॥
सारस्वतेन मुनिना दकार्गक ( दगारगल) यत् क्र्त तदवलोक्य । आर्याभिः कृतमेतद् वृत्तैः अपि मानव वक्ष्ये ॥९९॥
स्निग्धा यतः पादपगुल्मवल्ल्यो निश्छिद्रपत्राश्च ततः शिरास्ति । पद्मक्षुरौशीरकुलाः सगुण्ड्राः काशाः कुशा वा नलिका नलो वा ॥१००॥
खर्जूरजबू अर्जुनवेतसाः स्युः क्षीरान्विता वा द्रुमगुल्मवल्ल्यः । छत्रैभनगाः शतपत्रनीपाः स्युः नक्तमालाश्च ससिन्दुवाराः ॥१०१॥
विभीतको वा मदयन्तिका वा यत्रास्ति तस्मिन् पुरुषत्रयेऽभः । स्यात् पर्वतस्यौपरि पर्वतोऽन्यः तत्रापि मूले पुरुषत्रयेऽभः ॥१०२॥
या मौञ्जिकैः ( मौञ्जकैः) काशकुशैश्च युक्ता नीला च मृद्यत्र सशर्करा च । तस्या प्रभूत सुरस च तोय कृष्णाथवा यत्र च रक्तमृद् वा ॥१०३॥
सशर्करा ताम्रमही कषाय क्षार धरित्री कपिला करोति । आपाण्डुराया लवण प्रदिष्ट मृष्ट ( मिष्ट) पयो नीलवसुन्धरायाम् ॥१०४॥
शाकाश्वकर्णार्जुनविल्व ( बिल्व) सर्जाः श्रीपर्ण्यरिष्टाधवशिशपाश्च । छिद्रैश्च पत्रैः ( पर्णैः) द्रुमगुल्मवल्ल्यो रूक्षाश्च दूरेऽबु निवेदयन्ति ॥१०५॥
सूर्याग्निभस्मौष्ट्रखरानुवर्णा या निर्जला सा वसुधा प्रदिष्टा । रक्ताकुराः क्षीरयुताः करीरा रक्ता धरा चेज्जलमश्मनोऽधः ॥१०६॥
वैदूर्यमुद्ग ( वैडूर्यमुड्ग) अबुदमेचकाभा पाकौन्मुखौदुबरसन्निभा वा । भग ( भृग्ग) अञ्जनाभा कपिलाथवा या ज्ञेया शिला भूरिसमीपतोया ॥१०७॥
पारावत ( परावत) क्षौद्रघृतौपमा या ( वा) क्षौमस्य वस्त्रस्य च तुल्यवर्णा । या सोमवल्ल्याश्च समानरूपा साप्याशु तोय कुरुतेऽक्षय च ॥१०८॥
ताम्रैः समेता पृषतैः विचित्रैः आपाण्डुभस्मौष्ट्रखरानुरूपा । भृगौपमागुष्ठिकपुष्पिका वा सूर्याग्निवर्णा च शिला वितोया ॥१०९॥
चन्द्रातपस्फटिकमौक्तिकहेमरूपा याश्चेन्द्रनीलमणिहिगुलुकाञ्जनाभाः । सूर्योदयाशुहरितालनिभाश्च याः स्युः ताः शोभना मुनिवचोऽत्र च वृत्तमेतत् ॥११०॥
एता ह्यभेद्याश्च शिलाः शिवाश्च यक्षैश्च नागैश्च सदाभिजुष्टाः । येषा च राष्ट्रेषु भवन्ति राज्णा तेषामवृष्टिः न भवेत् कदाचित् ॥१११॥
भेद यदा नैति शिला तदानी पलाशकाष्ठैः सह तिन्दुकानाम् । प्रज्वालयित्वानलमग्निवर्णा सुधाबुसिक्ता प्रविदारमेति ॥११२॥
तोय श्रित ( शृत) मोक्षकभस्मना वा यत् सप्तकृत्वः परिषेचन तत् । कार्य शरक्षारयुत शिलायाः प्रस्फोटन वह्निवितापितायाः ॥११३॥
तक्रकाञ्जिकसुराः सकुलत्था योजितानि बदराणि च तस्मिन् । सप्तरात्रमुषितानि अभितप्ता दारयन्ति हि शिला परिषेकैः ॥११४॥
नैब पत्र त्वक् च नाल तिलाना सापामार्ग तिन्दुक स्याद् गुडूची । गोमूत्रेण स्रावितः क्षार एषा षट्कृत्वोऽतः तापितो भिद्यतेऽश्मा ॥११५॥
आर्क पयो हुडुविषाणमषीसमेत पारावताखुशकृता च युतः प्रलेपः । टकस्य तैलमथितस्य ततोऽस्य पान पश्चात्शितस्य न शिलासु भवेद् विघातः ॥११६॥
क्षारे कदल्या मथितेन युक्ते ( यक्ते) दिनोषिते पायितमायस यत् । सम्यक् शित ( छित) चाश्मनि नैति भग न चान्यलोहेष्वपि तस्य कौण्ठ्यम् ॥११७॥
पाली प्रागपरायताबु सुचिर धत्ते न याम्योत्तरा कल्लोलैः अवदारमेति मरुता सा प्रायशः प्रेरितैः । ता चेदिच्छति सारदारुभिः अपा सपातमावारयेत् । पाषाणादिभिः एव वा प्रतिचय क्षुण्ण ( क्षुन्न) द्विपाश्वादिभिः ॥११८॥
ककुभवटाम्रप्लक्षकदबैः सनिचुलजबूवेतसनीपैः । कुरबक ( कुरवाक) तालाशोकमधूकैः बकुलविमिश्रैश्चावृएततीराम् ॥११९॥
द्वार च नैर्वाहिकमेकदेशे कार्य शिलासचितवारिमार्गम् । कोशस्थित निर्विवर कपाट कृत्वा ततः पाशुभिः आवपेत् तम् ॥१२०॥
अञ्जनमुस्तौशीरैः सराजकोशातकामलकचूर्णैः । कतकफलसमायुक्तैः योगः कूपे प्रदातव्यः ॥१२१॥
कलुष कटक ( कतुक) लवण विरस सलिल यदि वा शुभगन्धि भवेत् । तदनेन भवत्यमल सुरस सुसुगन्धि गुणैः अपरैश्च युतम् ॥१२२॥
हस्तो मघानुराधापुष्यधनिष्ठौत्तराणि रोहिण्यः । शतभिषग् इत्यारभे कूपाना शस्यते भगणः ॥१२३॥
कृत्वा वरुणस्य बलि वटवेतसकीलक शिरास्थाने । कुसुमैः गन्धैः धूपैः सपूज्य निधापयेत् प्रथमम् ॥१२४॥
एअत्नुम्( ५४।१२५अब् मेघोद्भव प्रथममेव मया प्रदिष्ट ज्येष्ठामतीत्य बलदेवमतादि दृष्ट्वा । भौम दगार्गलमिद कथित द्वितीय सम्यग्वराहमिहिरेण मुनिप्रसादात् ॥ १२५॥)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
अनुमानम्
अथानुमानं निरूप्यते । अनुमितिकरणमनुमानम् । अनुमितिश्च व्याप्तिज्ञानत्वेन व्याप्तिज्ञानजन्या । व्याप्तिज्ञानानुव्यवसायादेस्तत्त्वेन तज्जन्यत्वाभावान्नानुमितित्वम् । अनुमितिकरणं च व्याप्तिज्ञानम् । तत्संस्कारोऽवान्तरव्यापारः । न तु तृतीयलिङ्गपरामर्शोऽनुमितौ करणम् तस्यानुमितिहेतुत्वासिद्ध्या तत्करणत्वस्य दूरनिरस्तत्वात् । न च संस्कारजन्यत्वेनानुमितेः स्मृतित्वापत्तिः स्मृतिप्रागभावजन्यत्वस्य संस्कारमात्रजन्यत्वस्य वा स्मृतित्वप्रयोजकतया संस्कारध्वंससाधारणसंस्कारजन्यत्वस्य तदप्रयोजकत्वात् । न च यत्र व्याप्तिस्मरणादनुमितिस्तत्र कथं संस्कारोहेतुरिति वाच्यम् व्याप्तिस्मृतिस्थलेऽपि तत्संस्कारस्यैवानिमितिहेतुत्वात् । नहि स्मृतेः संस्कारनाशकत्वनियमः स्मृतिधारादर्शनात् । न चानुबुद्धसंस्कारादप्यनुमित्यापत्तिः तदुद्बोधस्यापि सहकारित्वात् । एवं च "अयं धूमवान् "इति पक्षधर्मताज्ञाने "धूमो वह्निव्याप्यः "इत्यनुभवाहितसंस्कारोद्बोधे च सति "वह्निमान् " इत्यनुमितिर्भवति । न तु मध्ये व्याप्तिस्मरणम् तज्जन्यं "वह्निव्याप्यधूमवानयम् "इत्यादि विशिष्टज्ञानं वा हेतुत्वेन कल्पनीयम् गौरवान्मानाभावाच्च । तच्च व्याप्तिज्ञानं वह्निविषयकज्ञानांश एव करणम् न तु पर्वतविषयकज्ञानांश इति "पर्वतो वह्निमान् "इति ज्ञानस्य वह्न्यंश एव अनुमितित्वम् न पर्वतांशे तदंशे प्रत्यक्षत्वस्योपपादितत्वात् । व्याप्तिश्चाशेषसाधनाश्रयाश्रितसाध्यसामानाधिकरण्यरूपा । सा च व्यभिचारादर्शने सति सहचारदर्शनेन गृह्यते । तच्च सहचारदर्शनं भूयोदर्शनं सकृद्दर्शनं वेति विशेषो नादरणीयः सहचारदर्शनस्यैव प्रयोजकत्वात् । तच्चानुमानमन्वयिरूपमेकमेव । न तु केवलान्वयि सर्वस्यापि धर्मस्यास्मन्मते ब्रह्मनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वेन अत्यन्ताभावाप्रतियोगिसाध्यकत्वरूपकेवलान्वयित्वस्यासिद्धेः । नाप्यनुमानस्य व्यतिरेकिरूपत्वम् साध्याभावे साधनाभाव- निरूपितव्याप्तिज्ञानस्य साधनेन साध्यानुमितावनुपयोगात् । कथं तर्हि धूमादावन्वयव्याप्तिमविदुषोऽपि व्यतिरेकव्याप्ति- ज्ञानादनुमितिः । अर्थापत्तिप्रमाणादिति वक्ष्यामः । अत एवानुमानस्य नान्वयव्यतिरेकिरूपत्वम् व्यतिरेकव्याप्तिरूपत्वम् व्यतिरेकव्याप्तिज्ञानस्य अनुमित्यहेतुत्वात् । तच्चानुमानं स्वार्थपरार्थभेदेन द्विविधम् । तत्र स्वार्थन्तूक्तमेव परार्थन्तु न्यायसाध्यम् । न्यायो नामावयवसमुदायः । अवयवश्च त्रय एव - प्रतिज्ञाहेतूदाहरणरूपाः उदाहरणोपनयनिगमनरूपा वा । न तु पञ्च अवयवत्रयेणैव व्याप्तिपक्षधर्मतयोरुपदर्शनसम्भवेनाधिकवयव- द्वयस्य व्यर्थत्वात् । एवमनुमाने निरूपिते तस्माद् ब्रह्मभिन्ननिखिलप्रपञ्चस्य मिथ्यात्वसिद्धिः । तथाहि -ब्रह्मभिन्नं सर्वं मिथ्या ब्रह्मभिन्नत्वात् यदेवं तदेवम् यथा शुक्तिरूप्यम् । न च दृष्टान्तसिद्धिः तस्य साधितत्वात् । न चाप्रयोजकत्वम् शुक्तिरूप्यरज्जुसर्पादीनां मिथ्यात्वे ब्रह्मभिन्नत्वस्यै लाघवेन प्रयोजकत्वात् । मिथ्यात्वं च स्वाश्रयत्वेनाभिमत-यावन्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वम् । 'अभिमत '-पदं वस्तुतः स्वाश्रयाप्रसिद्ध्याऽसम्भववारणाय 'यावत् '-पदमर्थान्तरवारणाय । तदुक्तम् - "सर्वेषामपि भावाना् स्वाश्रयत्वेन सम्मते । प्रतियोगित्वमत्यन्ताभावं प्रति मृषात्मता ॥"इति । यद्वा अयं पट एतत्तन्तुनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगी पटत्वात् पटान्तरवत् -इत्याद्यनुमानं मिथ्यात्वे प्रमाणम् । तदुक्तम् - "अंशिनः स्वांशगात्यन्ताभावस्य प्रतियोगिनः । अंशित्वादितरांशीव दिगेषैव गुणादिषु ॥"इति । न च घटादेर्मिथ्यात्वे "सन् घटः "इति प्र्त्यक्षेण बाधः अधिष्ठानब्रह्मसत्तयास्तत्र विषयतया घटादेः सत्यत्वासिद्धेः । न च नीरूपस्य ब्रह्मणः कथं चाक्ष्षादिज्ञान्विषयतेति वाच्यम् नीरूपस्यापि रूपादेः प्रत्यक्षविषयत्वात् । न च नीरूपस्य द्रव्यस्य चक्षुराद्ययोग्यत्वमिति नियमः मन्मते ब्रह्मणो द्रव्यत्यासिद्धेः । गुणाश्रयत्वं समवायिकारणत्वं वा द्रव्यत्वम् इति तेऽभिमतम् । न हि निर्गुणस्य ब्रह्मणो गुणाश्रयता नापि समवायिकारणता समवायासिद्धेः । अस्तु वा द्रव्यत्वं ब्रह्मणः तथापि नीरूपस्य कालस्येव चाक्षुषादि - ज्ञानविषयत्वे न विरोधः । यद्वा त्रिविधं सत्त्वम् -पारमार्थिकं व्यावहारिकं प्रातिभासिकं चेति । पारमार्थिकं सत्त्वं ब्रह्मणः व्यावहारिकं सत्त्वमाकाशादेः प्रातिभासिकं सत्त्वं शुक्तिरजतादेः । तथा च "घटः सन् "इति प्रत्यक्षस्य व्यावहारिकसत्त्वविषयत्वेन प्रामाण्यम् । अस्मिन् पक्षे घटादेर्ब्रह्मणि निषेधो न स्वरूपेण किन्तु पारमार्थिकत्वेनैवेति न विरोधः । अस्मिन् पक्षे च मिथ्यात्वलक्षणे पारमार्थिकत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्व - मत्यन्ताभावविशेषणं द्रष्टव्यम् । तस्मादुपपन्नं मिथ्यात्वानुमानमिति ।
इति वेदान्तपरिभाषायामनुमानपरिच्छेदः ।
Translation - भाषांतर
N/A


text:
प्राकृतिकी आपद्
प्राकृतिकी आपद् ( शृणु) /ˈprɑːkrtɪkiː ɑːpəd/) (हिन्दी: प्राकृतिक आपदा, आङ्ग्ल: Natural Disaster ) सर्वप्राणिभ्यः क्लेशकारिणी भवति । किन्तु इयम् आपद् प्राकृतिका भवति । तेन कारणेन वैज्ञानिकाः अपि आपदः रक्षणार्थं संशोधनं कुर्वन्तः सन्ति । “परिवर्तनम् एव संसारस्य नियमः” इति उक्त्या प्रकृतिं जेतुम् अशक्यम् । अतः वैज्ञानिकाः प्राकृतिकीः आपदः प्राग् एव ज्ञातुं शक्नुवन्ति, किन्तु आपदः अवरोद्धुं न शक्याः कैरपि । साम्प्रतम् अपि आपद्भिः रक्षणार्थं संशोधनानि प्रचलन्ति । संशोधने विभिन्नानाम् उपकरणानां, यन्त्राणाम् आवश्यकता भवति । वैज्ञानिकैः तानि उपकरणानि, यन्त्राणि च निर्मापितानि । तेषाम् उपकरणानां यन्त्राणां साहाय्येन आपदां स्थितिः ज्ञातुं शक्यते ।[१]
अन्तर्विषयाः
- १ आपदां स्थितिः
- २ आपद्, प्राकृतिकं सङ्कटम् इत्येतयोः भिन्नता
- ३ प्राकृतिकिभिः आपदाभिः हानिः
- ४ भारतस्य प्राकृतिक्यः आपदः
- ५ भूकम्पः
- ६ त्सुनामी
- ७ उष्णकटिबन्धीयः चक्रवत्
- ८ अतिवृष्टिः
- ९ अनावृष्टिः
- ९.१ अनावृष्टेः प्रकाराः
- ९.२ भारतदेशस्य अनावृष्ट्या प्रभावितानि क्षेत्राणि
- ९.३ अनावृष्ट्याः परिणामाः
- १० भूस्खलनम्
- ११ सम्बद्धाः लेखाः
- १२ बाह्यानुबन्धः
- १३ सन्दर्भः
आपदां स्थितिः[सम्पादयतु]
आपदः प्रायः एका अनपेक्षिता घटना वर्तते । मानवाः तस्याः आपदः नियन्त्रणं कर्तुम् असमर्थाः सन्ति । प्राकृतिकशक्त्याः समक्षं मानवानां शक्तिः न्यूना वर्तते । आपदः स्वल्पे समये पूर्वसूचनया विना एव भवन्ति । ताभिः मानवजीवनस्य कार्याणि अवरूद्धानि भवन्ति । सांसारिकजनानां सम्पत्तेः हानिः भवति ।
परिवर्तनस्य प्रक्रिया गतिशीला वर्तते । इयं परिवर्तनस्य प्रक्रिया लघुगुरुतत्त्वेषु, पदार्थापदार्थेषु च प्रचलति । तया प्रक्रियया अस्माकं प्राकृतिकं, सामाजिकं, सांस्कृतिकं पर्यावरणं प्रभावितं भवति । मन्दगत्या अपि परिवर्तनानि भवन्ति । यथा – स्थलाकृतिषु, जीवेषु च । तीव्रगत्या परिवर्तनानि अपि भवन्ति । यथा – ज्वालामुखिविस्फोटः, सुनामी, भूकम्पः, चण्डवातः (तूफान) च ।[२]
कानिचित् परिवर्तनानि समीचीनानि अपि भवन्ति । यथा – ऋतूनां परिवर्तनं, फलानां पक्वता च । किन्तु अनिष्टैः परिवर्तनैः मानवाः भयभीताः सन्ति । काश्चित् आपदः प्राकृतिक्यः न सन्ति । मनुष्यः अपि आपदां कारकः अस्ति । आपदाम् उत्पत्तेः सम्बन्धः मानवीयक्रियाकलापैः सह अपि अस्ति । भोपाल गैस काण्डः, चेरनोबिल् नाभिकीय आपदा, सी. एफ्. सी. (क्लोरोफलोरो कार्बन्) वायोः वायुमण्डले निकासः, ध्वनिप्रदूषणं, वायुप्रदुषणं, जलप्रदूषणम् इत्यादीनि मानवनिर्मितानि पर्यावरणप्रदूषणानि आपदां कारकाणि सन्ति । केचन मानवीयगतिविधयः अपि आपदः आह्वयन्ति । आपदां प्रबन्धनाय "भारतीय राष्ट्रिय आपदा प्रबन्धन संस्थान" इत्यस्याः संस्थायाः स्थापना कृता अस्ति भारतसर्वकारेण । ततः परं १९९३ तमे वर्षे रियो डि जेनेरो, ब्राजील इत्यत्र भूशिखरसम्मेलनं, १९९४ तमस्य वर्षस्य मई-मासे यॉकोहामा, जापान् इत्यत्र आपदां प्रबन्धनविषये सङ्गोष्ठी इत्यादीनि कार्याणि विभिन्नेषु स्तरेषु चलन्ति ।[३]
आपद्, प्राकृतिकं सङ्कटम् इत्येतयोः भिन्नता[सम्पादयतु]
बहवः विद्वांसः अपि आपद्, प्राकृतिकसङ्कटम् इत्येतयोः भिन्नतां न जानन्ति । यद्यपि इमे द्वे परस्परं सम्बन्धिते स्तः । तथापि भिन्नता अस्ति । अतः एतयोः भिन्नतायाः ज्ञानम् आवश्यकम् । प्राकृतिकसङ्कटैः जनानां धनानां च हानिः भवति । यथा – महासागरीयधाराः, हिमालयपर्वतस्य हिमपातः, मरुस्थलेषु, हिमाच्छादितक्षेत्रेषु च विषमजलवायोः दशाः इत्यादीनि प्राकृतिकसङ्कटानि सन्ति । प्राकृतिकसङ्कटानां तुलनया प्राकृतिक्यः आपदः तीव्रगतिभिः भवन्ति । जनानां, धनानां च हानिः अपि अधिका भवति । तेषां सङ्कटानाम् उपरि मनुष्याणां नियन्त्रणम् अपि नास्ति ।
प्राकृतिकीनाम् आपदाम् अवगमनेन परिवर्तनानि अभवन् । पुरा प्राकृतिक्यः आपदः, सङ्कटानि च परस्परम् अन्तस्सम्बन्धिपरिघटनाः सन्ति इति जानन्ति । तस्मिन् काले मानवाः प्रकृत्याः स्थितौ हस्तक्षेपं न कुर्वन्ति स्म । अतः आपद्भिः हानिः न्यूना भवति स्म । तकनीकीविकासैः मानवेभ्यः बहुक्षमता प्रदत्ता अस्ति । तेन कारणेन पर्यावरणं प्रभावितं भवति । मनुष्यैः आपद्कारकक्षेत्रेषु गहनानि क्रियाकलापानि आरब्धानि । तेन प्राकृतिक्यः आपदः वर्धिताः ।[४]
प्राकृतिकिभिः आपदाभिः हानिः[सम्पादयतु]
- १९४८ तमे वर्षे सोवियत् सङ्घ (रूस्)-देशे भूकम्पेन १,१०,००० जनानां मृत्युः जातः ।[५]
- १९४९ तमे वर्षे चीन-देशे अतिवृष्ट्या ५७,००० जनानां मृत्युः जातः ।
- १९५४ तमे वर्षे चीन-देशे अतिवृष्ट्या ३०,००० जनानां मृत्युः जातः ।
- १९६५ तमे वर्षे पूर्वी पाकिस्तान-देशे (बाङ्ग्लादेश) उष्णकटिबन्धीयचक्रवातेन ३६,००० जनानां मृत्युः जातः ।
- १९६८ तमे वर्षे ईरान्-देशे भूकम्पेन ३०,००० जनानां मृत्युः जातः ।
- १९७० तमे वर्षे पेरू-देशे भूकम्पेन ६६,७९४ जनानां मृत्युः जातः ।
- १९७० तमे वर्षे पूर्वी पाकिस्तान-देशे (बाङ्ग्लादेश) उष्णकटिबन्धीयचक्रवातेन ५,००,००० जनानां मृत्युः जातः ।
- १९७१ तमे वर्षे भारत-देशे उष्णकटिबन्धीयचक्रवातेन ३०,००० जनानां मृत्युः जातः ।
- १९७६ तमे वर्षे चीन-देशे भूकम्पेन ७,००,००० जनानां मृत्युः जातः ।
- १९९० तमे वर्षे ईरान्-देशे भूकम्पेन ५०,००० जनानां मृत्युः जातः ।
- २००४ तमे वर्षे इण्डोनेशिया-देशे, श्रीलङ्का-देशे, भारत-देशे च सुनामी इत्यनया ५,००,००० जनानां मृत्युः जातः ।
- २००५ तमे वर्षे पाकिस्तान्-देशे, भारत-देशे च भूकम्पेन ७०,००० जनानां मृत्युः जातः ।
- २०११ तमे वर्षे जापान्-देशे सुनामी इत्यनया १५,८४२ जनानां मृत्युः जातः ।
आपदां विशालरूपेण जनानां, धनस्य च हानिः अभवत् । एकाकिने राष्ट्रे आपद्भ्यः रक्षणार्थं शक्तिः नास्ति । अतः १९८९ तमे वर्षे संयुक्त राष्ट्र सामान्य असेम्बली इत्यस्मिन् अस्य विषयस्य प्रस्तावः प्रस्थापितः । १९९४ तमे वर्षस्य मई-मासे जापान्-देशस्य यॉकोहामा-नगरे आपत्प्रबन्धनस्य विश्वसम्मेलने अस्य विषयस्य योजना कृता । तदा इयं योजना "यॉकोहामा रणनीति तथा सुरक्षित संसार के लिए कार्य योजना” इति कथ्यते स्म [६]।
यॉकोहामा सम्मेलनं, तस्य प्रस्तावाः च[सम्पादयतु]
१९९४ तमे वर्षे मई-मासे २३ तः २७ दिनाङ्कपर्यन्तं जापान्-देशस्य यॉकोहामा-नगरे संयुक्तराष्ट्रस्य सदस्यदेशानाम्, अन्यदेशानां च “प्राकृतिक आपदा न्यूनीकरण” इत्यस्मिन् विषये विश्वसम्मेलनम् अभवत् । ’पूर्वं केषुचिद् वर्षेषु प्राकृतिकीभिः आपद्भिः मानवीयजीवने, आर्थिकस्थितौ च क्षतिः अभवत्’ इति प्रस्तावः स्वीकृतः । तेन अस्यां गोष्ठ्यां भविष्यत्कालं विचार्य आपद्भ्यः रक्षणार्थं, क्षतीनां न्यूनीकरणार्थं च नीतयः रचिताः ।’यॉकोहामा रणनीति’ इति तस्याः नाम प्रदत्तम् ।[७]
विश्वसम्मेलने प्राकृतिकीनाम् आपदां न्यूनीकरणार्थं प्रस्तावाः -
- एकैकस्य देशस्य कर्तव्यम् अस्ति यत्, सः प्राकृतिकीभ्यः आपद्भ्यः देशवासिनां रक्षणं कुर्यात् ।
- इयं योजना विकासशीलदेशानां, अल्पविकसितानां देशानां साहाय्येन अग्रणीः भविष्यति ।
- यत्र कुत्रापि साहाय्यार्थम् आवश्यकता भविष्यति, तत्र जनेभ्यः नियमाः भविष्यन्ति । अस्मिन् कार्ये स्वैच्छिकसङघटनानां, सामुदायिकसङ्घटनानां च एकीकरणं भवितव्यम् इति ।
- प्राकृतिकीभिः आपद्भिः रक्षणार्थं, न्यूनीकरणार्थं च उपक्षेत्रीयाणां, क्षेत्रीयाणाम् अन्ताराष्ट्रियसहयोगेन तेषां कार्याणां प्रोत्साहनं भवितव्यम् ।
१९९९-२००० वर्षम् आपन्न्यूनीकरणस्य अन्ताराष्ट्रियदशकत्वेन उद्घोषितम् ।
भारतस्य प्राकृतिक्यः आपदः[सम्पादयतु]
भारतदेशे प्राकृतिकी, सामाजिकी, सांस्कृतिकी च विविधता वर्तते । भारतस्य बृहत् भौगोलिकः आकारः, पर्यावरणीयाः विविधताः, सांस्कृतिक्यः बहुलताः च इत्येतैः कारणैः भारतम् उपमहाद्वीपः कथ्यते । भारतदेशे विविधाः आपदः सन्ति । ताः आपदः अधः वर्णिताः सन्ति ।
भूकम्पः[सम्पादयतु]
भूकम्पः एका अपूर्वसूचनीया विध्वंसिकी प्राकृतिकी आपद् वर्तते । भूकम्पेन विस्तृतक्षेत्राणि प्रभावितानि भवन्ति । विवर्तनिकगतिविधिभिः उत्पन्नाभिः ऊर्जाभिः भूकम्पः भवति । भू-स्खलनं, भूमेः अवतलनम् इत्यादिभिः निर्मितेन भूकम्पेन अल्पप्रभावः भवति । हानिः अपि अल्पा भवति ।
इण्डियन् प्लेट् इति इदं प्रतिवर्षम् उत्तरे, उत्तर-पूर्व दिशि १ से. मी. सर्पति । उत्तरस्यां दिशि स्थितं यूरेशियन् प्लेट् इति इदम् इण्डियन् प्लेट् इति इदम् अवरोधयति । तेन द्वयोः प्लेट् इत्येतयोः कोणाः उपरुन्धन्ति (lock) । अतः बहूषु स्थानेषु ऊर्जासङ्ग्रहणं भवति । अधिकमात्रायाम् ऊर्जासङ्ग्रणेन द्वयोः उद्वेगः वर्धते । उद्वेगः प्लेट् इत्येतयोः कोणान् उद्घाटयति । तेन कारणेन सहसा कम्पनं भवति । इदं कम्पनम् एव भूकम्पः इति कथ्यते । यत्र कम्पनस्य आरम्भः भवति । तत्स्थानम् उद्गमकेन्द्रं कथ्यते । उद्गमकेन्द्रस्य उपरि भूस्तरे निकटतमं स्थानम् अधिकेन्द्रं कथ्यते । कम्पनम् अधिकेन्द्रात् बहिः तरङ्गरूपेण गच्छति । अधिकेन्द्रस्य निकटतमस्थानेषु सर्वाधिका हानिः जायते । अधिकेन्द्रात् दूरवर्तिषु भागेषु कम्पनस्य तीव्रता न्यूना भवति ।
भूकम्पेन प्रभावितेषु भारतदेशस्य राज्येषु जम्मू-काश्मीरराज्यं, हिमाचलप्रदेश-राज्यं, उत्तराखण्डराज्यं, सिक्किम-राज्यं, पश्चिमबङ्गाल-राज्यस्य दार्जिलिङ्ग-उपमण्डलम्, उत्तरपूर्वदिशि सप्त राज्यानि च सन्ति । मध्यपश्चिमक्षेत्रेषु अपि भूकम्पस्य प्रभावः भवति । गुजरात-राज्यं (१८१९, १९५६, २००१), महाराष्ट्रराज्यं (१९६७, १९९३) च मध्यपश्चिमराज्ये स्तः ।[८]
पुरातनस्य स्थिरशैलप्रस्थस्य भूकम्पानां व्याख्यायां भूवैज्ञानिकाः कष्टम् अनुभवन्ति । "राष्ट्रिय भूभौतिकी प्रयोगशाला, भारतीय भूगर्भीय सर्वेक्षण, मौसम विज्ञान विभाग, भारत सरकार, राष्ट्रीय आपदा प्रबन्धन संस्थान" इत्येताभिः संस्थाभिः भारतस्य १२०० भूकम्पानां गहनतापूर्वकं विश्लेषणं कृतम् । ततः परं ताभिः संस्थाभिः पञ्चभूकम्पीयक्षेत्रेषु भारतं विभक्तम् ।
- अत्यधिकविनष्टसन्दिग्धक्षेत्रम्
- अधिकविनष्टसन्दिग्धक्षेत्रम्
- मध्यमविनष्टसन्दिग्धक्षेत्रम्
- निम्नविनष्टसन्दिग्धक्षेत्रम्
- अतिनिम्नविनष्टसन्दिग्धक्षेत्रम्[९]
भूकम्पस्य सामाजिकाः पर्यावरणीयाः च परिणामाः[सम्पादयतु]
भूकम्पस्य अपरं नाम भयम् । यतः भूकम्पेन पृथिव्यां बहुतीव्रतया विनाशः भवति । यत्र जनसङ्ख्या अधिका वर्तते तत्र तु भूकम्पेन बहुहानिः भवति । यदि जनसङ्ख्या अधिका वर्तते, तर्हि निवासाय भवनानि अपि अधिकानि भवन्ति । तेन कारणेन हानिः अधिका । भूकम्पेन परिवहनस्य व्यवस्था, सञ्चारस्य व्यवस्था, उद्योगस्य विकासशीलप्रक्रिया च नश्यति । अनेन जनाः गृहहीनाः भवन्ति । विकासशीलदेशानाम् अर्थव्यवस्था अपि प्रभाविता भवति ।[१०]
भूकम्पस्य प्रभावाः[सम्पादयतु]
भूकम्पेन पृथिव्याः जलमण्डलं, स्थलमण्डलं च प्रभावितं भवति । भूकम्पेन स्थलमण्डले भूमौ अन्तरं (gap), भूस्खलनं, द्रवीकरणं, भू-प्रबलता च भवति । मानवनिर्मितेषु भवनेषु अन्तरं (gap), आकुञ्चनं, निपातः च भवति । जलमण्डले अपि तरङ्गाः, जलस्य गतिशीलप्रबलता, सुनामी च भवति ।
भूकम्पेन भू-पर्पट्याम् अन्तरं भवति । तेन कारणेन भूम्याः जलं, अन्यः ज्वलनशीलपदार्थः च बहिः आगच्छति । जलेन समीपस्थस्य स्थलस्य नाशः भवति ।[११]
भूकम्पात् न्यूनीकरणं संरक्षणम् च[सम्पादयतु]
अन्यासाम् आपदां तुलनया भूकम्पः अधिकः विध्वंसकारी वर्तते । कारणं भूकम्पेन परिवहनव्यवस्था, सञ्चारव्यवस्था च नष्टा भवति । अतः जनेभ्यः सुरक्षाव्यवस्थायां काठिन्यं भवति । भूकम्पात् संरक्षणं कर्तुं शक्यते, किन्तु तस्य अवरोधनम् अशक्यं भवति । अतः तस्मात् संरक्षणं करणीयम् एव । जनाः पूर्वजागरूकाः भवेयुः । भूकम्पस्य पूर्वसूचना प्राप्तुं शक्यते । यथा -
- भूकम्पनियन्त्रणकेन्द्रस्य स्थापना करणीया । तेन कारणेन भूकम्पसम्भावितक्षेत्रेषु सूचना प्रसारणीया । जी. पी. एस्. (Geographical Positioning System) अनेन उपकरणेन प्लेट् इत्यस्य परिवर्तनस्य ज्ञानं प्राप्यते ।
- भूकम्पेन प्रभावितक्षेत्राणां मानचित्रस्य निर्माणं करणीयम् । जनेभ्यः भूकम्पस्य प्रभावन्यूनीकरणार्थं शिक्षणं दातव्यम् ।
- भूकम्पेन प्रभावितक्षेत्रेषु भवनानाम् आकृतिः परिवर्तनीया । तत्र उच्चभवनानां निर्माणं न करणीयम् ।
- भूकम्पेन प्रभावितक्षेत्रेषु भूकम्पप्रतिरोधिभवनानां निर्माणं करणीयम् ।[१२]
त्सुनामी[सम्पादयतु]
भूकम्पेन ज्वालामुखिना महासागरीये भूतले सहसा चापल्यं भवति । तेन महासागरीयजलस्य विस्थापनं भवति । तेन परिणामेन ऊर्ध्वाधः उच्चतरङ्गाः उत्पन्नाः भवन्ति । ते तरङ्गाः सुनामी इति कथ्यन्ते । सामान्यतः प्रारम्भे एक एव ऊर्ध्वाधः तरङ्गः जायते । समयान्तरे तरङ्गाणां शृङ्खला भवति ।
महासागरे जलतरङ्गस्य गतिः जलस्य गहनतायाः उपरि निर्भरा । अस्य तरङ्गस्य गतिः सामान्यसागरे अधिका, गहनसागरे न्यूना च भवति । तेन कारणेन महासागरस्य आन्तरिकभागे तरङ्गैः न्यूनः प्रभावः भवति । तटीयक्षेत्रेषु तरङ्गाः अधिकाः प्रभाविनः भवन्ति । तेन कारणेन अधिका क्षतिः भवति । सुनामी इति इदं सामान्यतः प्रशान्तमहासागरे, हिन्दमहासागरे च भवति । अलास्का, जापान्-देशः, फिलिपाइन-देशः, दक्षिण-पूर्व एशिया, इण्डोनेशिया, मलेशिया च प्रशान्तमहासागरस्य तटवर्तीनि क्षेत्राणि सन्ति । म्यांमार-देशः, श्रीलङ्का-देशः, भारतदेशः च हिन्दमहासागरस्य तटवर्तीनि क्षेत्राणि सन्ति । तरङ्गाः तटं प्राप्य बह्व्यः उर्जाः उत्पादयन्ति । तेन कारणेन जलं तटीयनगरेषु स्थलेषु च शीघ्रं प्रविशति । अतः तरङ्गाः भवनानि नाशयन्ति । विश्वस्मिन् तटीयक्षेत्रेषु जनसङ्ख्यायाः प्रमाणम् अधिकं भवति । तानि क्षेत्राणि मानवगतिविधीनां केन्द्राणि भवन्ति । सुनामी इत्यस्य प्रमाणम् अन्याभिः आपद्भिः अधिकं भवति । अतः सुनामी इत्यस्य प्रभावस्य न्यूनीकरणे काठिन्यं भवति ।
सुनामी इत्यस्मात् संरक्षणार्थम् अन्ताराष्ट्रियस्तरीयाः प्रयासाः आवश्यकताः आसन् । अतः २००४ तमस्य वर्षस्य दिसम्बर-मासस्य २६ तमे दिनाङ्के चैन्नै-महानगरे सुनामी इत्यस्य काले अन्ताराष्ट्रियप्रयासाः अभुवन् । यद्यपि पूर्वसूचनानुसारं सतर्कता आसीत्, तथापि तस्मिन् सुनामी इत्यस्मिन् ३ लक्षं जनाः मृताः । ततः भारतदेशः "अन्ताराष्ट्रिय सुनामी चेतावनी तन्त्र" इत्यनेन सह संयुक्तः जातः ।[१३]
उष्णकटिबन्धीयः चक्रवत्[सम्पादयतु]
उष्णकटिबन्धीयः चक्रवत् ३०º उत्तरे, ३०º दक्षिणे अक्षांशयोः मध्ये प्राप्यते । अयं प्रायः ५०० कि. मी. तः १००० कि. मी. पर्यन्तं विस्तृतः वर्तते । अस्य औन्नत्यं १२ कि. मी. तः १४ कि. मी. पर्यन्तं भवति इति अनुमानम् । उष्णकटिबन्धीयचक्रवत् उष्मायन्त्ररूपेण विद्यते । समुद्रतलात् प्राप्य जलबाष्पस्य सङ्घननप्रक्रियया अयम् उष्मां प्राप्नोति ।
उष्णकटिबन्धीयचक्रवतः उत्पत्तिविषये वैज्ञानिकानां मतभेदाः सन्ति । अस्य उत्पत्तौ निम्नलिखिताः परिस्थितयः आवश्यक्यः वर्तन्ते ।
- पर्याप्तमात्रायाम् उष्णार्द्रवायोः निरन्तरं प्राप्तिः भवेत् , येन अधिकमात्रायां गुप्तोष्मा मुक्ता भवेत् ।
- क्षोभमण्डलस्य स्थिरता, यया स्थानीयस्तरे निम्नवायुप्रबलताक्षेत्रं निर्माति । इमं क्षेत्रं परितः अपि चक्रवत् भवितुं शक्नोति ।
- प्रबलशम्यायाः अनुपस्थितिः, यया गुप्तार्द्र-उष्मवायोः उष्मा अवरुध्यते ।[१४]
उष्णकटिबन्धीयचक्रवतः संरचना[सम्पादयतु]
उष्णकटिबन्धीयचक्रवति वायुप्रबलतायाः प्रवणता अत्यधिका वर्तते । चक्रवतः केन्द्रे उष्णवायोः निम्नवायुप्रबलतायाः मेघरहितः क्रोड इति विद्यते । अयं ’चण्डवातस्य चक्षुः’ इति कथ्यते । सामान्यतः समप्रबलतायाः रेखाः परस्परं समीपाः भवन्ति । ताः उच्चवायुप्रबलताप्रवणतायाः प्रतीकं वर्तन्ते । वायुप्रबलता प्रवणता १४ तः १७ मिलिबार् वा १०० कि. मी. पर्यन्तं भवितुं शक्नोति । कस्मिंश्चित् समये ६० मिलिबार वा १०० कि. मी. पर्यन्तं भवितुं शक्नोति ।[१५]
भारत-देशे चक्रवतां क्षेत्रियः समयानुसारं च वितरणम्[सम्पादयतु]
भारतस्य आकृतिः प्रायद्वीपीया अस्ति । अस्य पूर्वदिशि बङ्गाल प्रदेशस्य गर्तः , पश्चिमदिशि अरब-सागरः वर्तते । अतः अनयोः स्थलयोः एव चक्रवतः उत्पद्यते । वर्षर्तौ १०º तः १५º उत्तराक्षांशेषु चक्रवत् उत्पद्यते । बङ्गाल राज्यस्य गर्ते अधिकतमः अक्टुबर्-नवम्बरमासयोः चक्रवत् उत्पद्यते । तत्र १६º तः २१º उत्तरे, ९२º पूर्वदेशान्तरतः पश्चिमदिशि उत्पद्यते । किन्तु जुलाई-मासे अयं चक्रवत् सुन्दरवन-डेल्टा इत्यस्य समीपं १८º उत्तरे, ९०º पूर्वदेशान्तरतः पश्चिमदिशि उत्पद्यते ।[१६]
उष्णकटिबन्धीयचक्रवतां परिणामाः[सम्पादयतु]
उष्णकटिबन्धीयः चक्रवत् समुद्रस्य गुप्तोर्जया उत्पद्यते । अतः समुद्रात् दूरं चक्रवतः प्रभावः न्यूनः भवति । भारत-देशे अपि चक्रवत् यदा अरब-सागरात् दूरं गच्छति, तदा तस्य प्रभावः न्यूनः भवति । तटीयक्षेत्रेषु प्रायः उष्णकटिबन्धीयचक्रवत् १८० कि. मी. प्रतिघण्टा इति गत्या आविध्यति । तेन कारणेन चण्डवातीयक्षेत्रेषु समुद्रतले परिवर्तनं भवति । तत् परिवर्तनं “तूफान महोर्मि” इति कथ्यते । तेन तटीयक्षेत्राणि जलमग्नानि भवन्ति । सस्यानां, मानवीयरचनायाः अपि नाशः भवति ।[१७]
अतिवृष्टिः[सम्पादयतु]
वर्षर्तौ नदीनां जलस्य स्तरः वर्धते । स्तरसीमायाः परं जलं बहिरागच्छति । तेन कारणेन नदीनां जलं मानवीयप्रदेशं प्रविशति । निरन्तरं वर्षायाः कारणेन जलस्य स्तरः बहु वर्धते । तेन कारणेन अतिवृष्ट्याः स्थितिः निर्मीयते । अतिवृष्टिः सहसा न भवति । केषुचित् क्षेत्रेषु एव भवति । अन्याभ्यः आपद्भ्यः अतिवृष्ट्याः कारणानि मिलन्ति । यदा नदीषु जलवाहिकासु क्षमतायाः अधिकः जलप्रवाहः भवति, तदा अतिवृष्टिः कथ्यते । अतिवृष्ट्याः अन्यानि बहूनि कारणानि अपि सन्ति । यथा –
- तटीयक्षेत्रेषु ’तूफान महोर्मि’ इति ।
- दीर्घकालं यावत् वर्षा भवेत् ।
- हिमद्रवः भवेत् ।
- भूमेः अन्तःस्पन्दनमाने अल्पता ।
- मृत्तिकायाः अपरदने वृद्धिः भवेत्, तर्हि नदीनां जलस्तरे वृद्धिः ।[१८]
अतिवृष्टिः विशेषतः विस्तृतक्षेत्रेषु आगच्छति । तदा विनाशः अपि अधिकः भवति । अस्याः आपदः मानवः स्वयम् एव कारणम् अस्ति । वनच्छेदनेन, अवैज्ञानिककृषिपद्धत्या च अतिवृष्टौ तीव्रता आगच्छति । अतिवृष्ट्याः विध्वंसतायां वृद्धिः भवति
भारतस्य विभिन्नराज्येषु पौनःपुन्येन अतिवृष्ट्या बहुविधा हानिः भवति । "राष्ट्रिय बाढ आयोग" इत्यनेन देशस्य ४ कोटि हैक्टेयर् मिती भूमिः अतिवृष्ट्याः प्रभावितक्षेत्ररूपेण उद्घोषिता अस्ति । तेषु असम-राज्यं, पश्चिमबङ्गाल-राज्यं, बिहार-राज्यम् अस्ति । अनन्तरम् उत्तरभारतस्य अधिकतमाभिः नदीभिः पञ्जाब-राज्ये, उत्तरप्रदेश-राज्ये च अतिवृष्टिः भवति ।[१९]
अतिवृष्टेः परिणामाः नियन्त्रणं च[सम्पादयतु]
असम-राज्ये, पश्चिमबङ्गाल-राज्ये, बिहार-राज्ये, उत्तरप्रदेश-राज्ये, ओडिशा-राज्ये, आन्ध्रप्रदेश-राज्ये, तमिळनाडु-राज्ये, गुजरात-राज्ये, हरियाणा-राज्ये इत्यादिषु राज्येषु अतिवृष्टेः प्रभावः अधिकः वर्तते । तेन कारणेन भारतस्य अर्थव्यवस्था शिथिला जाता । अतिवृष्ट्या केवलं सस्यानि न नश्यन्ति, अपि तु मानवीयसंरचनायाः अपि नाशं भवति । यथा – परिवहनतन्त्रम्, जनानाम् आवासः इति । अतिवृष्ट्या ग्रसितक्षेत्रेषु बहवः रोगाः उत्पद्यन्ते । यथा – हैजा, आन्त्रशोथ, हेपेटाईटिस् इत्यादयः रोगाः भवन्ति । किन्तु अतिवृष्ट्या लाभः अपि अस्ति । अतिवृष्टिः क्षेत्रेषु उर्वरमृत्तिकाः आनयति । तेन सुसस्यानि भवन्ति । ब्रह्मपुत्रनद्यां स्थितः मजौली-नामकः एकः नदीयद्वीपः अस्ति । सः सदा अतिवृष्ट्या ग्रसितः भवति, परन्तु तत्र तण्डुलानां कृषिः समीचीना भवति । तथापि अयं लाभः गौणः गण्यते ।
भारतसर्वकारः, राज्यसर्वकारः च अस्याः आपदः अवगतः अस्ति । अस्याः आपदः निवारणार्थं सर्वकारेण निम्नलिखितानि महत्वपूर्णानि आयोजनानि कृतानि ।
- अतिवृष्ट्याः प्रभावितक्षेत्रेषु तटबन्धनिर्माणम् ।
- नदीषु जलबन्धनिर्माणम् ।
- नद्याः समीपवर्तिनां जनानाम् अन्यत्र आवासव्यवस्था करणीया ।[२०]
अनावृष्टिः[सम्पादयतु]
दीर्घकालं यावत् वर्षायाः अभावेन, अधिकबाष्पीकरणेन, जलाशयानां भूमिगतजलस्य अत्यधिकप्रयोगेण च पृथिव्यां जलस्य अभावः भवेत् । सा अनावृष्टिः कथ्यते ।
इयम् आपद् एका जटिला परिघटना वर्तते । अस्याः परिघटनायाः बहवः प्रकाराः सन्ति । यथा – वृष्टिः, बाष्पीकरणं, बाष्पोत्सर्जनं, कृषिपद्धतिः इत्यादयः ।[२१]
अनावृष्टेः प्रकाराः[सम्पादयतु]
ऋतुविज्ञानसम्बद्धा अनावृष्टिः[सम्पादयतु]
अस्यां स्थितौ दीर्घकालं यावत् अपर्याप्तवर्षा भवति । अस्याः सामयिकं स्थानिकं च वितरणम् अपि असन्तुलितं भवति ।
कृषिसम्बद्धा अनावृष्टिः[सम्पादयतु]
इयं भूमि-आर्द्रता अनावृष्टिः अपि कथ्यते । मृत्तिकायाम् आर्द्रतायाः अभावेन सस्यानि नश्यन्ति ।
जलविज्ञानसम्बद्धा अनावृष्टिः[सम्पादयतु]
यदा जलाशयानां, नदीनां, तडागानाम् च स्तरे न्यूनता भवेत्, तदा इयं स्थितिः उत्पद्यते ।
पारिस्थितिकी अनावृष्टिः[सम्पादयतु]
यदा प्राकृतिकपारिस्थितिकतन्त्रे जलस्याभावे उत्पादकतायां न्यूनता भवेत्, तदा पारिस्थितिकी अनावृष्टिः कथ्यते । तेन कारणेन तत्क्षेत्रं शुष्कं भवति ।[२२]
भारतदेशस्य अनावृष्ट्या प्रभावितानि क्षेत्राणि[सम्पादयतु]
भारतीया कृषिः वर्षायां निर्भरा वर्तते । भारतीयजलवायोः तन्त्रे अनावृष्टिः, अतिवृष्टिः च महत्वपूर्णं तत्त्वम् अस्ति । वैज्ञानिकानाम् अनुमानानुसारेण भारत-देशे भौगोलिकक्षेत्रस्य १९% भागः, जनसङ्ख्यायाः ३०% भागः च अनावृष्ट्या प्रभावितः भवितुं शक्नोति । अतः भारतस्य ५ कोटिः जनाः अनावृष्ट्या प्रभाविताः सन्ति । प्रायः एतावत् अपि दृष्टम् अस्ति यत्, केषुचित् भागेषु अतिवृष्टिः भवति, अन्यत्र केचित् भागाः अनावृष्ट्या प्रभाविताः भवन्ति । एतादृशी स्थितिः वर्षर्तौ परिवर्तनशीलतायाः कारणेन भवति । तेन कारणेन भारतस्य विभिन्नक्षेत्राणां त्रिषु भागेषु विभाजनं कृतम् अस्ति ।[२३]
अत्यधिक-अनावृष्टिप्रभावितक्षेत्रम्[सम्पादयतु]
राजस्थान-राज्यस्य अधिकतमः भागः, गुजरात-राज्यस्य कच्छक्षेत्रं च अत्यधिक-अनावृष्टिप्रभावितक्षेत्रं वर्तते । तेषु राजस्थान-राज्यस्य जैसलमेर-मण्डलं, बाडमेर-मण्डलं च अपि प्रभावितम् अस्ति । तत्र ९० मि. मी. इत्यस्मात् अपि न्यूना वर्षा भवति ।
अधिक-अनावृष्टिप्रभावितक्षेत्रम्[सम्पादयतु]
राजस्थान-राज्यस्य पूर्वीभागः, मध्यप्रदेश-राज्यस्य अधिकतमः भागः, महाराष्ट्र-राज्यस्य पूर्वीभागः, आन्ध्रप्रदेश-राज्यस्य आन्तरिकभागः, कर्नाटक-राज्यस्य शैलप्रस्थः, तमिळनाडु-राज्यस्य औत्तरीयभागः, झारखण्ड-राज्यस्य दक्षिणभागः, ओडिशा-राज्यस्य आन्तरिकभागः च अधिक-अनावृष्टिप्रभावितक्षेत्रम् अस्ति ।
मध्यम-अनावृष्टिप्रभावितक्षेत्रम्[सम्पादयतु]
राजस्थान-राज्यस्य औत्तरीयभागः, हरियाणा-राज्यं, उत्तरप्रदेश-राज्यस्य कानिचित् मण्डलानि, गुजरात-राज्यस्य अन्यानि शेषमण्डलानि, महाराष्ट्र-राज्यं, झारखण्ड-राज्यं, तमिळनाडु-राज्यस्य कोयम्बटुर-शैलप्रस्थः, कर्नाटक-राज्यस्य आन्तरिकभागः मध्यम-अनावृष्टिप्रभावितक्षेत्रं वर्तते ।
भारतस्य शेषाः भागाः अल्पप्रभाविताः सन्ति ।
अनावृष्ट्याः परिणामाः[सम्पादयतु]
अनावृष्ट्याः समाजे प्रभावः भवति । सस्यानां नाशात् अन्नस्य अल्पता भवति | तादृशी स्थितिः अकालः कथ्यते । तृणानाम् अभावे जन्या स्थितिः तृण-अकालः कथ्यते । जलस्याभावे जन्या स्थितिः जल-अकालः कथ्यते । एताः तिस्रः स्थितयः मिलित्वा त्रि-अकालः कथ्यन्ते । इयं स्थितिः विध्वंसिका भवति । अनावृष्ट्या पशूनां, पशुपालकानां मृत्युः भवति । जलस्य अभावेन जनाः दूषितजलं पिबन्ति । दूषितजलस्य पानेन आन्त्रशोथ, हैजा, हेपेटाईटिस् च इत्यस्मात् रोगैः जनाः पीडिताः भवन्ति । सामाजिकं, प्राकृतिकं च पर्यावरणम् अनावृष्ट्या तात्कालिकम् एव प्रभावितं भवति । अस्य प्रभावः दीर्घकालिकः भवति ।[२४]
भूस्खलनम्[सम्पादयतु]
पृथिव्याः सर्पणप्रक्रिया भूस्खलनं कथ्यते । भूस्खलनेन समीपस्थं स्थलं प्रभावितं भवति । अन्याभ्यः आपद्भ्यः भूस्खलनं सामान्यं वर्तते । किन्तु प्राकृतिकपर्यावरणे, राष्ट्रियार्थव्यवस्थायां च अस्य प्रभावः अधिकः भवति । भूस्खलनं मुख्यत्वेन स्थानीयकारणैः उत्पद्यते । अस्याः आपदः अनुमानं कर्तुं कठिनं भवति । भारतस्य विभिन्नक्षेत्राणां चतुर्षु क्षेत्रेषु विभाजनं कृतम् अस्ति ।[२५]
अत्यधिकभूस्खलनसुभेद्यताक्षेत्रम्[सम्पादयतु]
हिमालयपर्वतस्य अस्थिरपर्वतशृङ्खलाः, अण्डमान-निकोबारद्वीपसमूहः, पश्चिमीघट्टः, उत्तर-पूर्वीक्षेत्रम् च अत्यधिकभूस्खलनसुभेद्यताक्षेत्रे सम्मिलितम् अस्ति । मानवीयसंसाधनम् अपि अस्मिन् क्षेत्रे सम्मिलितं वर्तते । यथा – मार्गनिर्माणं, जलबन्धनिर्माणम् इत्यादीनि कार्याणि सन्ति ।
अधिकभूस्खलनसुभेद्यताक्षेत्रम्[सम्पादयतु]
अस्य क्षेत्रस्य परिस्थितिः अत्यधिकभूस्खलनसुभेद्यताक्षेत्रस्य स्थित्या सह किञ्चित् समाना दृश्यते । हिमालयक्षेत्रस्य सर्वाणि राज्यानि, भारतस्य उत्तरपूर्वीभागः (असम-राज्यं विहाय) च अस्य क्षेत्रे सम्मिलितानि सन्ति ।
मध्यमन्यूनभूस्खलनसुभेद्यताक्षेत्रम्[सम्पादयतु]
भारत-देशस्य झारखण्ड-राज्यम्, ओडिशा-राज्यं, छत्तीसगढ-राज्यं, मध्यप्रदेश-राज्यं, महाराष्ट्र-राज्यम्, आन्ध्रप्रदेश-राज्यं, कर्नाटक-राज्यं, तमिलनाडु-राज्यं, गोवा-राज्यं, केरल-राज्यं च मध्यमन्यूनभूस्खलनसुभेद्यताक्षेत्रम् अस्ति ।[२६]
अन्यक्षेत्रम्[सम्पादयतु]
भारत-देशस्य अन्यानि क्षेत्राणि भूस्खलनात् पीडितानि सन्ति । यथा – राजस्थान-राज्यं, हरियाणा-राज्यम्, उत्तरप्रदेश-राज्यं, बिहार-राज्यं, पश्चिमबङ्गाल-राज्यं (दार्जिलिङ्ग-मण्डलं विहाय), असम-राज्यं च ।
भूस्खलनस्य परिणामाः[सम्पादयतु]
भूस्खलनस्य प्रभावः लघुक्षेत्रेषु दृश्यते । मार्गेषु अवरोधेन, रेलमार्गे अवरोधेन, जलवाहिकासु शैलानां पतनेन च गम्भीरपरिणामाः भवन्ति । भूस्खलनेन नदीनां मार्गे अवरोधः भवति । तेन कारणेन नदीनां जलं नगरं प्रविशति । अतः जनानां, मानवीयसम्पत्तेः च नाशः भवति । नाशात् परम् आवागमने अवरोधः भवति । अवरोधेन विकासकार्याणां गतिः न्यूना भवति ।[२७]
निवारणम्[सम्पादयतु]
भूस्खलन्यात् रक्षणार्थं विभिन्नक्षेत्रेषु विभिन्नाः उपायाः चिन्तनीयाः । अधिकभूस्खलनसम्भावितक्षेत्रेषु मार्गाणां जलबन्धानां च निर्माणे प्रतिबन्धः करणीयः । बृहद्विकासपरियोजनासु नियन्त्रणं भवितव्यम् ।[२८]
निष्कर्षः[सम्पादयतु]
- आपदः मानवीयाः प्राकृतिक्यश्च सन्ति । आपदां नियन्त्रणं कठिनं भवति । तेषु अपि प्राकृतिकीनाम् आपदां नियन्त्रणम् असम्भवम् एव । किन्तु आपद्भ्यः रक्षणार्थं मानवैः प्रयासः करणीयः । अतः तेषां निवारणार्थं तिस्रः अवस्थाः कृताः । आपदां पूर्वं, आपत्समये, आपदः परं च ।
- आपदः पूर्वम् आपद्विषयिकीः सूचनाः एकीकृत्य आपत्सम्भावितक्षेत्राणां मानचित्राणि निर्मापणीयानि । जनेभ्यः अस्याः आपदः सूचना दातव्या । आपदः पूर्वम् आपद्योजना निर्मापणीया । आपदः रक्षणार्थम् उपायाः करणीयाः ।
- आपत्समये अर्थसाहाय्यार्थं कार्याणि करणीयानि । आपद्ग्रस्तजनानाम् आश्रयस्य , जलस्य, भोजनस्य, औषधीनां च व्यवस्था करणीया ।
- आपदः परम् आपदः प्रभावितजनानां रक्षणं, पुनर्वासं च विधेयः ।
- भारत-देशस्य ६६% जनाः आपदाभ्यः प्रभाविताः सन्ति । अतः एते उपायाः महत्वपूर्णाः सन्ति ।[२९]
सम्बद्धाः लेखाः[सम्पादयतु]
बाह्यानुबन्धः[सम्पादयतु]
सन्दर्भः[सम्पादयतु]
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भारत भौतिक पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 81. ISBN 8174505598.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भारत भौतिक पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 82. ISBN 8174505598.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भारत भौतिक पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 82. ISBN 8174505598.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भारत भौतिक पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 83. ISBN 8174505598.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भारत भौतिक पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 83. ISBN 8174505598.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भारत भौतिक पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 83. ISBN 8174505598.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भारत भौतिक पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 84. ISBN 8174505598.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भारत भौतिक पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 85. ISBN 8174505598.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भारत भौतिक पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 85. ISBN 8174505598.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भारत भौतिक पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 85. ISBN 8174505598.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भारत भौतिक पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 87. ISBN 8174505598.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भारत भौतिक पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 87. ISBN 8174505598.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भारत भौतिक पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 87-88. ISBN 8174505598.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भारत भौतिक पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 88. ISBN 8174505598.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भारत भौतिक पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 88-89. ISBN 8174505598.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भारत भौतिक पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 89. ISBN 8174505598.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भारत भौतिक पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 89. ISBN 8174505598.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भारत भौतिक पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 89. ISBN 8174505598.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भारत भौतिक पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 91. ISBN 8174505598.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भारत भौतिक पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 91. ISBN 8174505598.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भारत भौतिक पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 91. ISBN 8174505598.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भारत भौतिक पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 93. ISBN 8174505598.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भारत भौतिक पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 93. ISBN 8174505598.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भारत भौतिक पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 95. ISBN 8174505598.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भारत भौतिक पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 95. ISBN 8174505598.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भारत भौतिक पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 96. ISBN 8174505598.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भारत भौतिक पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 96. ISBN 8174505598.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भारत भौतिक पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 96. ISBN 8174505598.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भारत भौतिक पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 97. ISBN 8174505598.


text:
गूगलइमेज सेवाया: चित्रमाध्यमेन अन्वेषणम् - Google Image's new service, Now Search by Image .
मित्राणि
अद्य यदा अहं स्वजालचालके एकं चित्रं अन्वेष्टुं गूगलइमेजपृष्ठम् उद्घाटितवान् , अहं प्राप्तवान् गूगलइमेजपृष्ठस्य एका नूतनी सुविधा ।
गूगलइमेज सम्प्रति चित्रमाध्यमेन अन्वेषणसुविधा प्रददाति ।
उपरि दत्ते चित्रे अन्वेषणमंजूषायां स्वसंगणकयन्त्रात् कमपि चित्रं पातयतु । अथवा अन्वेषणमंजूषाया: अध: दत्तेषु चित्रेषु एकं चित्रं पातयतु ।
सम्प्रति यथा तृतीये चित्रे दर्शितमस्ति तथा एव एकं विकल्पम् आगच्छति ।
एतदनन्तरं भवत: गूगलइमेजपृष्ठं स्वयमेव तस्य चित्रस्य सर्वा: सूचना: दास्यति ।
यथा अस्मिन् चित्रे दत्तमस्ति एवमेव तस्य चित्रस्य विषये सूचना: तत्समानं चित्रं चापि जालपृष्ठे प्रदर्श्यते ।
अस्ति किल नूतनी सूचना । अस्तु तर्हि अस्या: सूचनाया: लाभं स्वीकुर्वन्तु ।
संस्कृतजगत्


text:
This Page is courtesy of Sanskrit Documents List. Please send your corrections
mAnasollAsa .. मानसोल्लास .. .. श्रीदक्शिणामूर्तिस्तोत्रम.ह .. विश्वं दर्पणदृश्यमाननगरीतुल्यं निजान्तर्गतं पश्यन्नात्मनि मायया बहिरिवोद्भूतं यथा निद्रया . यः साक्शात्कुरुते प्रबोधसमये स्वात्मानमेवाद्वयं तस्मै श्री गुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्शिणामूर्तये .. १.. बीजस्यान्तरिवाङ्कुरो जगदिदं प्राङ्निर्विकल्पं पुनः मायाकल्पितदेशकालकलनावैचित्र्यचित्रीकृतम.ह . मायावीव विजृम्भयत्यपि महायोगीव यःस्वेच्चया तस्मै श्री गुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्शिणामूर्तये .. २.. यस्यैव स्फुरणं सदात्मकमसत्कल्पार्थगं भासते साक्शात्तत्त्वमसीति वेदवचसा यो बोधयत्याश्रितान.ह . यत्साक्शात्करणाद्भवेन्नपुनरावृत्तिर्भवाम्भोनिधौ तस्मै श्री गुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्शिणामूर्तये .. ३.. नानाच्चिद्रघटोदरस्थितमहादीपप्रभाभास्वरं ञानं यस्य तु चक्शुरादिकरणद्वारा बहिःस्पन्दते . जानामीति तमेव भान्तमनुभात्येतत्समस्तं जगत.ह तस्मै श्री गुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्शिणामूर्तये .. ४.. देहं प्राणमपीन्द्रियाण्यपि चलां बुद्धिं च शून्यं विदुः स्त्रीबालान्धजडोपमास्त्वहमिति भ्रान्ता भृशं वादिनः . मायाशक्तिविलासकल्पितमहाव्यामोहसंहारिणे तस्मै श्री गुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्शिणामूर्तये .. ५.. राहुग्रस्तदिवाकरेन्दुसदृशो मायासमाच्चादनात.ह सन्मात्रः करणोपसंहरणतो यो.अभूत्सुशुप्तः पुमान.ह . प्रागस्वाप्समिति प्रबोधसमये यः प्रत्यभिञायते तस्मै श्री गुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्शिणामूर्तये .. ६.. बाल्यादिश्वपि जाग्रदादिशु तथा सर्वास्ववस्थास्वपि व्यावृत्तास्वनुवर्तमानमहमित्यन्तः स्फुरन्तं सदा . स्वात्मानं प्रकटीकरोति भजतां यो मुद्रया भद्रया तस्मै श्री गुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्शिणामूर्तये .. ७.. विश्वं पश्यति कार्यकारणतया स्वस्वामिसंबन्धतः शिश्याचार्यतया तथैव पितृपुत्राद्यात्मना भेदतः . स्वप्ने जाग्रति वा एश पुरुशो मायापरिभ्रामितः तस्मै श्री गुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्शिणामूर्तये .. ८.. भूरम्भांस्यनलो.अनिलो.अम्बरमहर्नाथो हिमांशुः पुमान.ह इत्याभाति चराचरात्मकमिदं यस्यैव मूर्त्यश्टकम.ह . नान्यत्किञ्चन विद्यते विमृशतां यस्मात्परस्माद्विभोः तस्मै श्री गुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्शिणामूर्तये .. ९.. सर्वात्मत्वमिति स्फुटीकृतमिदं यस्मादमुश्मिंस्तवे तेनास्य श्रवणात्तदर्थमननाद्ध्यानाच्च संकीर्तनात.ह . सर्वात्मत्वमहाविभूतिसहितं स्यादीश्वरत्वं स्वतः सिद्ध्येत्तत्पुनरश्टधा परिणतं चैश्वर्यमव्याहतम.ह .. १०.. .. मानसोल्लास .. विश्वं दर्पणदृश्यमाननगरीतुल्यं निजान्तर्गतं पश्यन्नात्मनि मायया बहिरिवोद्भूतं यथा निद्रया . यः साक्शात्कुरुते प्रबोधसमये स्वात्मानमेवाद्वयं तस्मै श्री गुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्शिणामूर्तये .. १.. मङ्गळं दिशतु मे विनायको मङ्गळं दिशतु मे सरस्वती . मङ्गळं दिशतु मे महेश्वरो मङ्गळं दिशतु मे सदाशिवः .. १.. आत्मलाभात्परो लाभो नास्तीति मुनयो विदुः . तल्लाभार्थं कविः स्तौति स्वात्मानं परमेश्वरम.ह .. २.. स्वेच्चया सृश्टमाविश्य विश्वं यो मनसि स्थितः . स्तोत्रेण स्तूयते.अनेन स एव परमेश्वरः .. ३.. अस्ति प्रकाशत इति व्यवहारः प्रवर्तते . तच्चास्तित्वं प्रकाशत्वं कस्मिन्नर्थे प्रतिश्ठितम.ह .. ४.. किं तेशु तेशु वा.अर्थेशु किं वा सर्वात्मनीश्वरे . ईश्वरत्वं च जीवत्वं सर्वात्मत्वं च कीदृशम.ह .. ५.. जानीयात्कथं जीवः किं तज्ञानस्य साधनम.ह . ञानात्तस्य फलं किं स्यादेकत्वं च कथं भवेत.ह .. ६.. सर्वञः सर्वकर्ता च कथमात्मा भविश्यति . शिश्यं प्रतीत्थं पृच्चन्तं वक्तुमारभते गुरुः .. ७.. अन्तरस्मिन्निमे लोका अन्तर्विश्वमिदं जगत.ह . बहिर्वन्मायया.अ.अभाति दर्पणे स्वशरीरवत.ह .. ८.. स्वप्ने स्वान्तर्गतं विश्वं यथा पृथगिवेक्श्यते . तथैव जाग्रत्काले.अपि प्रपञ्चो.अयं विविच्यताम.ह .. ९.. स्वप्ने स्वसत्तैवार्थानां सत्ता नान्येति निश्चिता . को जाग्रति विशेशो.अस्ति जडानामाशु नाशिनाम.ह .. १०.. स्वप्ने प्रकाशो भावानां स्वप्रकाशान्न हीतरः . जाग्रत्यपि तथैवेति निश्चिन्वन्ति विपश्चितः .. ११.. निद्रया दर्शितानर्थान्न पश्यति यथोत्थितः . सम्यग्ञानोदयादूर्ध्वं तथा विश्वं न पश्यति .. १२.. अनादिमायया सुप्तो यदा जीवः प्रबुध्यते . अजन्मनिद्रमस्वप्नमद्वैतं बुध्यते तदा .. १३.. श्रुत्या.अ.अचार्यप्रसादेन योगाभ्यासवशेन च . ईश्वरानुग्रहेणापि स्वात्मबोधो यदा भवेत.ह .. १४.. भुक्तं यथा.अन्नं कुक्शिस्थं स्वात्मत्वेनैव पश्यति . पूर्णाहन्ताकबळितं विश्वं योगीश्वरस्तथा .. १५.. यथा स्वप्ने नृपो भूत्वा भुक्त्वा भोगान्यथेप्सितान.ह . चतुरङ्गबलोपेतः शत्रुं जित्वा रणाङ्गणे .. १६.. परात्पराजितो भूत्वा वनं प्राप्य तपश्चरन.ह . मुहूर्तमात्रमात्मानं मन्यते कल्पजीविनम.ह .. १७.. तथैव जाग्रत्काले.अपि मनोराज्यं करोत्यसौ . कालनद्योघयोगेन क्शीणमायुर्न पश्यति .. १८.. मेघच्चन्नों.अशुमालीव मायया मोहितो.अधिकम.ह . किञ्चित्कर्ता च किञ्चिज्ञो लक्श्यते परमेश्वरः .. १९.. यद्यत्करोति जानाति तस्मिन्तस्मिन्परेश्वरः . राजा विद्वान स्वसामर्थ्यादीश्वरो.अयमितीर्यते .. २०.. ञानक्रिये शिवेनैक्यात्सङ्क्रान्ते सर्वजनुशु . ईश्वरत्वं च जीवानां सिद्धं तच्चक्तिसङ्गमात.ह .. २१.. अयं घटो.अयं पट इत्येवं नानाप्रतीतिशु . अर्कप्रभेव स्वञानं स्वयमेव प्रकाशते .. २२.. ञानं न चेत्स्वयं सिद्धं जगदन्धं तमो भवेत.ह . न चेदस्य क्रिया काचित व्यवहारः कथं भवेत.ह .. २३.. क्रिया नाम परिस्पन्दपरिणामस्वरूपिणी . स्पन्दमाने बहिर्ञाने तदङ्कुरवदुद्भवेत.ह .. २४.. उत्पाद्यप्राप्यसंस्कार्यविकार्योपाश्रया क्रिया . करोति गच्चत्युन्मार्श्टि चिनत्तीति प्रतीयते .. २५.. शिवो ब्रह्मादिदेहेशु सर्वञ इति भासते . देवतिर्यङ्मनुश्येशु किञ्चिज्ञस्तारतम्यतः .. २६.. जरायुजो.अण्डजश्चैव स्वेदजः पुनरुद्भिदः . एते चतुर्विधाः देहाः क्रमशो न्यूनवृत्तयः .. २७.. ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्ता स्वप्नकल्पैव कल्पना . साक्शात्कृते.अनवच्चिन्नप्रकाशे परमात्मनि .. २८.. अणोरणीयान्महतो महीयानिति वेदवाक.ह . रुद्रोपनिशदप्येतं स्तौति सर्वात्मकं शिवम.ह .. २९.. ईश्वरो गुरुरात्मेति मूर्तिभेदविभागिने . व्योमवद्व्याप्तदेहाय दक्शिणामूर्तये नमः .. ३०.. इति श्रीदक्शिणामूर्तिस्तोत्रार्थप्रतिपादके . प्रबन्धे मानसोल्लासे प्रथमोल्लाससंग्रहः .. ३१.. बीजस्यान्तरिवाङ्कुरो जगदिदं प्राङ्निर्विकल्पं पुनः मायाकल्पितदेशकालकलनावैचित्र्यचित्रीकृतम.ह . मायावीव विजृम्भयत्यपि महायोगीव यःस्वेच्चया तस्मै श्री गुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्शिणामूर्तये .. २.. उपादानं प्रपञ्चस्य संयुक्ताः परमाणवः . मृदन्वितो घटस्तस्माद्भासते नेश्वरान्वितः .. १.. परमाणुगता एव गुणा रूपरसादयः . कार्ये समानजातीयमारभन्ते गुणान्तरम.ह .. २.. कार्यं यत्र समन्वेति कारणं समवायि तत.ह . चक्राद्यं साधनं यत्तु घटस्यासमवायि तत.ह .. ३.. समवायिनि तिश्ठेद्यत.ह समवाय्याश्रये तथा . कार्ये.अवधृतसामर्थ्यं कल्प्यते.असमवायि तत.ह .. ४.. निमित्तं कारणं तेशामीश्वरश्च कुलालवत.ह . यत्कार्यं जायते यस्मात्तस्मिन.ह तत्प्रतितिश्ठति .. ५.. मृत्तिकायां घटस्तन्तौ पटः स्वर्णे.अङ्गुलीयकम.ह . इति वैशेशिकाः प्राहुस्तथा नैयायिका अपि .. ६.. रजः सत्त्वं तमश्चेति प्रधानस्य गुणास्त्रयः . रजो रक्तं चलं तेशु सत्त्वं शुक्लं प्रकाशकम.ह .. ७.. तमः कृश्णं चावरकं सृश्टिस्थित्यन्तहेतवः . इति सांख्याश्च भाशन्ते तेशां दूशण उच्यते .. ८.. अङ्कुरादिफलान्तेशु कार्येश्वस्तित्वमिश्यते . कुत आगत्य सम्बद्धा वटबीजेशु ते कणाः .. ९.. कारणानुगतं कार्यमिति सर्वैश्च सम्मतम.ह . तस्मात्सत्ता स्फुरत्ता च सर्वत्राप्यनुवर्तते .. १०.. पुश्पे फलत्वमापन्ने क्शीरे च दधितां गते . विजातीयाः प्रतीयन्ते गुणा रूपरसादयः .. ११.. कारणं कार्यमंशों.अशी जातिव्यक्ती गुणी गुणः . क्रिया क्रियावानित्याद्याः प्रकाशस्यैव कल्पनाः .. १२.. चैतन्यं परमाणूनां प्रधानस्यापि नेश्यते . ञानक्रिये जगत्क्लृप्तौ दृश्येते चेतनाश्रये .. १३.. कालरूपक्रियाशक्त्या क्शीरात्परिणमेद्दधि . ञातृञानञेयरूपं ञानशक्त्या भवेज्जगत.ह .. १४.. ञानं द्विधा वस्तुमात्रद्योतकं निर्विकल्पकम.ह . सविकल्पन्तु संञादिद्योतकत्वादनेकधा .. १५.. सङ्कल्पसंशयभ्रान्तिस्मृतिसादृश्यनिश्चयाः . ऊहो.अनध्यवसायश्च तथा.अन्येनुभवा अपि.. १६.. प्रत्यक्शमेकं चार्वाकाः कणादसुगतौ पुनः . अनुमानञ च तच्चापि सांख्याः शब्दं च ते अपि .. १७.. न्यायैकदर्शिनोप्यवेमुपमानं च के चन . अर्थापत्त्या सहैतानि चत्वार्याह प्रभाकरः .. १८.. अभावशश्ठान्येतानि भाट्टा वेदान्तिनस्तथा . सम्भवैतिह्ययुक्तानि तानि पौराणिका जगुः .. १९.. द्रव्यं गुणस्तथा कर्म सामन्यं च विशेशकम.ह . समवायं च काणादाः पदार्थान्शट्प्रचक्शते .. २०.. नव द्रव्याणि भूतानि दिक्कालात्ममनांसि च . चतुर्विंशतिरेव स्युर्गुणाः शब्दादिपञ्चकम.ह .. २१.. परिमाणं च सङ्ख्या च द्वौ संयोगविभागकौ . स्वभावतः पृथक्त्वं च गुरुत्वं द्रवता पुनः .. २२.. परत्वं चापरत्वं च स्नेहः संस्कार इत्यपि . धीर्द्वेशसुखदुःखेच्चाधर्माधर्मप्रयत्नकाः .. २३.. संस्कारस्त्रिविधो वेग इश्वादेर्गतिकारणम.ह . दृश्टश्रुतानुभूतार्थस्मृतिहेतुश्च भावना .. २४.. स्थितस्थापकता नाम पूर्ववत्स्थितिकारणम.ह . आकृश्टशाखाभूर्जादौ स्पश्टमेवोपलक्श्यते .. २५.. उत्क्शेपणमवक्शेपो गमनं च प्रसारणम.ह . आकुञ्चनमिति प्राहुः कर्म पञ्चविधं बुधाः .. २६.. सामान्यं द्विविधं प्रोक्तं परं चापरमेव च . परं सत्तैव सर्वत्र तदनुस्यूतवर्तनम.ह .. २७.. द्रव्यत्वं च गुणत्वाद्यं सामान्यमपरं तथा . विशेशाः स्युरनन्तास्ते व्यावृत्तिञानहेतवः .. २८.. रूपस्येव घटे नित्यः सम्बन्धः समवायकः . कालाकाशदिगात्मानो नित्याश्च विभवश्च ते .. २९.. चतुर्विधाः परिच्चिन्ना नित्याश्च परमाणवः . इति वैशेशिकमते पदार्थाः शट.ह प्रकीर्तिताः .. ३०.. माया प्रधानमव्यक्तमविद्या.अञानमक्शरम.ह . अव्याकृतं च प्रकृतिः तम इत्यभिधीयते .. ३१.. मायायां ब्रह्मचैतन्यप्रतिबिम्बानुशङ्गतः . महत्कालपुमांसः स्युः महत्तत्त्वादहंकृतिः .. ३२.. तामसात्स्युरहङ्कारात्खानिलाग्न्यम्बुभूमयः . शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धोप्यनुक्रमात.ह .. ३३.. इन्द्रियाणां च विशया भूतानामपि ते गुणाः . देवाः सदाशिवश्चेशो रुद्रो विश्णुश्चतुर्मुखः .. ३४.. सात्त्विकात्स्यादहङ्कारादन्तःकरणधीन्द्रियम.ह . मनो बुद्धिरहङ्कारश्चित्तं करणमान्तरम.ह .. ३५.. संशयो निश्चयो गर्वः स्मरणं विशया अमी . चन्द्रः प्रजापती रुद्रः क्शेत्रञ इति देवताः .. ३६.. श्रोत्रं त्वक्चक्शु जिह्वा घ्राणं ञानेन्द्रियं विदुः . दिग्वातसूर्यवरुणा नासत्यौ देवताः स्मृताः .. ३७.. राजसात्स्युरहङ्कारात्कर्मेन्द्रियसमीरणाः . कर्मेन्द्रियाणि वाक्पाणिः पादः पायुरुपस्थकम.ह .. ३८.. वचनादानगमनविसर्गानन्दसंञकाः . विशया देवतास्तेशां वह्नीन्द्रोपेन्द्रमृत्युकाः .. ३९.. प्राणोपानः समानश्चोदानव्यानौ च वायवः . भूतैस्तु पञ्चभिः प्राणैः चतुर्दशभिरिन्द्रियैः .. ४०.. चतुर्विंशतितत्त्वानि साङ्ख्यशास्त्रविदो विदुः . महान्कालः प्रधानं च मायाविद्ये च पूरुशः .. ४१.. इति पौराणिकाः प्राहुस्त्रिंशत्तत्त्वानि तैः सह . बिन्दुनादौ शक्तिशिवौ शान्तातीतौ ततः परम.ह .. ४२.. शट्त्रिंशत्तत्वमित्युक्तं शैवागमविशारदैः . सर्वे विकल्पाः प्रागासन बीजे.अङ्कुर इवात्मनि .. ४३.. इच्चाञानक्रियारूपमायया ते विजृम्भिताः . इच्चाञानक्रियापूर्वा यस्मात्सर्वाः प्रवृत्तयः .. ४४.. सर्वे.अपि जन्तवस्तस्मादीश्वरा इति निश्चिताः . बीजाद्वृक्शस्तरोबीजं पारम्पर्येण जायते .. ४५.. इतिशङ्कानिवृत्त्यर्थं योगिदृश्टान्तकीर्तनम.ह . विश्वामित्रादयः पूर्वे परिपक्वसमाधयः .. ४६.. उपादानोपकरणप्रयोजनविवार्जिताः . स्वेच्चया ससृजुः सर्गं सर्वभोगोपबृंहितम.ह .. ४७.. ईश्वरो.अनन्तशक्तित्वात्स्वतन्त्रो.अन्यानपेक्शकः . स्वेच्चामात्रेण सकलं सृजत्यवति हन्ति च .. ४८.. न कारकाणां व्यापारात्कर्ता स्यान्नित्य ईश्वरः . नापि प्रमाणव्यापरात.ह ञाता.असौ स्वप्रकाशकः .. ४९.. ञातृत्वमपि कर्तृत्वं स्वातन्त्र्यात्तस्य केवलम.ह . या चेच्चाशक्तिवैचित्री सा.अस्य स्वच्चन्दकारिता .. ५०.. यया कर्तुं न वा कर्तुमन्यथा कर्तुमर्हति . स्वतन्त्रामीश्वरेच्चां के परिच्चेतुमिहेशते .. ५१.. श्रुतिश्च सो.अकामयतेतीच्चया सृश्टिमीशितुः . तस्मादात्मन आकाशः सम्भूत इति चाब्रवीत.ह .. ५२.. निमित्तमात्रं चेदस्य जगतः परमेश्वरः . विकारित्वं विनाशित्वं भवेदस्य कुलालवत.ह .. ५३.. बुद्ध्यादयो नव गुणाः नित्या एवेश्वरस्य चेत.ह . नित्येच्चावानं जगत्सृश्टौ प्रवतेतैव सर्वदा .. ५४.. प्रवृत्त्युपरमाभावात्संसारो नैव नश्यति . मोक्शोपदेशो व्यर्थः स्यादागमो.अपि निरर्थकः .. ५५.. तस्मान्मायाविलासो.अयं जगत्कर्तृत्वमीशितुः . बन्धमोक्शोपदेशादिव्यवहारो.अपि मायया .. ५६.. इति श्रीदक्शिणामूर्तिस्तोत्रार्थप्रतिपादके . प्रबन्धे मानसोल्लासे द्वितीयोल्लाससंग्रहः .. ५७.. यस्यैव स्फुरणं सदात्मकमसत्कल्पार्थगं भासते साक्शात्तत्त्वमसीति वेदवचसा यो बोधयत्याश्रितान.ह . यत्साक्शात्करणाद्भवेन्नपुनरावृत्तिर्भवाम्भोनिधौ तस्मै श्री गुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्शिणामूर्तये .. ३.. सत्तास्फुरत्ते भावेशु कुत आगत्य सङ्गते . बिम्बादिदर्पणन्यायादित्थं पृच्चन.ह प्रबोध्यते .. १.. असत्कल्पेशु भावेशु जडेशु क्शणनाशिशु . अस्तित्वं च प्रकाशत्वं नित्यात्संक्रामतीश्वरात.ह .. २.. आत्मसत्तैव सत्तैशां भावानां न ततो.अधिका . तथैव स्फुरणं चैशां नात्मस्फुरणतो.अधिकम.ह .. ३.. ञानानि बहुरूपाणि तेशं च विशया अपि . अहङ्कारे.अनुशज्यन्ते सूत्रे मणिगणा इव .. ४.. प्रकाशाभिन्नमेवैतद्विश्वं सर्वस्य भासते . लहरीबुद्बुदादीनां सलिलान्न पृथक्स्थितिः .. ५.. जानामित्येव यज्ञानं भावानाविश्य वर्तते . ञातं मयेति तत्पश्चाद्विश्राम्यत्यन्तरात्मनि .. ६.. घटादिकानि कार्याणि विश्राम्यन्ति मृदादिशु . विश्वं प्रकाशाभिन्नत्वाद्विश्राम्येत्परमेश्वरे .. ७.. स्वगतेनैव काळिम्ना दर्पणं मलिनं यथा .. अञानेनावृतं ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः .. ८.. घटाकाशो महाकाशो घटोपाधिकृतो यथा . देहोपाधिकृतो भेदो जीवात्परमात्मनोः .. ९.. तत्त्वमस्यादिवाक्यैस्तु तयोरैक्यं प्रदर्श्यते . सोयं पुरुश इत्युक्ते पुमानेको हि दृश्यते .. १०.. यज्जगत्कारणं तत्त्वं तत्पदार्थः स उच्यते . देहादिभिः परिच्चिन्नो जीवस्तु त्वंपदाभिधः .. ११.. तद्देशकालावस्थादौ दृश्टः स इति कथ्यते . तथैतद्देशकालादौ दृश्टो.अयमिति कीर्त्यते .. १२.. मुख्यं तदेतद्वैशिश्ट्यं विसृज्य पदयोर्द्वयोः . पुम्मात्रं लक्शयत्येकं यथा सोयं पुमान्वचः .. १३.. प्रत्यक्त्वं च पराक्त्वं च त्यक्त्वा तत्त्वमसीति वाक.ह . तथैव लक्शयत्यैकं जीवात्मपरमात्मनोः .. १४.. सामानाधिकरणाख्यः सम्बन्धः पदयोरिह . विशेशणविशेश्यत्वं सम्बन्धः स्यात्पदार्थयोः .. १५.. लक्श्यलक्शणसंयोगाद्वाक्यमैक्यं च बोधयेत.ह . गङ्गायां घोश इतिवन्न जहल्लक्शणा भवेत.ह .. १६.. नाजहल्लक्शणा.अपि स्याच्च्वेतोधावतिवाक्यवत.ह . तत्त्वमस्यादिवाक्यानां लक्शणा भागलक्शणा .. १७.. सो.अयं पुरुश इत्यादिवाक्यानामिव कीर्तिता . भिन्नवृत्तिनिमित्तानां शब्दानामेकवस्तुनि .. १८.. प्रवृत्तिस्तु समानाधिकरणत्वमिहोच्यते . परस्यांशो विकारो वा जीवो वाक्येन नोच्यते .. १९.. जीवात्मना प्रविश्ठत्वात्स्वमायासृश्टमूर्तिशु . निरंशो निर्विकारो.असौ श्रुत्या युक्त्या च गम्यते .. २०.. घटाकाशो विकरो वा नांशो वा वियतो यथा . त्वमिन्द्रोसीतिवद्वाक्यं न खलु स्तुतितत्परम.ह .. २१.. न सादृश्यपरं वाक्यमग्निर्माणवकादिवत.ह . न कार्यकारणत्वस्य साधनं मृद्घटादिवत.ह .. २२.. न जाति व्यक्तिगमकं गौः खण्ड इतिवद्वचः . गुणगुण्यात्मकं वाक्यं नैतन्नीलोत्पलादिवत.ह .. २३.. नोपासनापरं वाक्यं प्रतिमास्वीशबुद्धिवत.ह . न वौपचारिकं वाक्यं राजवद्राजपूरुशे .. २४.. जीवात्मना प्रविश्टो.असावीश्वरः श्रूयते यतः . देहेन्द्रियमनोबुद्धिप्राणाहङ्कारसंहतौ .. २५.. आत्मसङ्कलनादञैरात्मत्वं प्रतिपाद्यते . वह्निधीः काश्ठलोहादौ वह्निसङ्कलनादिव .. २६.. देहमन्नमयं कोशमाविश्यात्मा प्रकाशते . स्थूलो बालः कृशः कृश्णो वर्णाश्रमविकल्पवान.ह .. २७.. प्राणकोशे.अपि जीवामि क्शुधितो.अस्मि पिपासितः . संशितो निश्चितो मन्ये इति कोशे मनोमये .. २८.. विञानमयकोशस्थो विजानामीति तिश्ठति . आनन्दमयकोशाख्ये त्वहङ्कारे पुराकृतैः .. २९.. पुण्यैरुपासनाभिश्च सुखितो.अस्मीति मोदते . एवं कंचुकितः कोशैः कंचुकैरिव पञ्चभिः .. ३०.. परिच्चिन्न इवाभाति व्याप्तो.अपि परमेश्वरः . यथा सलिलमाविश्य बहुधा भाति भस्करः .. ३१.. तथा शरीराण्याविश्य बहुधा स्फुरतीश्वरः . कारणत्वं च कार्यत्वं तटस्थं लक्शणं तयोः .. ३२.. शाखायां चन्द्र इतिवन्नैव मुख्यमिदं मतम.ह . महाप्रकाश इत्युक्तं स्वरूपं चन्द्रलक्शणम.ह .. ३३.. सच्चिदानन्दरूपत्वं स्वरूपं लक्शणं तयोः . एकलक्शणयोरैक्यं वाक्येन प्रतिपाद्यते .. ३४.. तस्मादेकप्रकाशत्वं सर्वात्मत्वमिति स्थितम.ह . देवतिर्यङ्मनुश्याणां प्रकाशान्न पृथक्स्थितिः .. ३५.. जीवः प्रकाशाभिन्नत्वात्सर्वात्मेत्यभिधीयते . एवं प्रकाशरूपत्वपरिञाने दृढीकृते .. ३६.. पुनरावृत्तिरहितं कैवल्यं पदमश्नुते . सकृत्प्रसक्तमात्रो.अपि सर्वात्मत्व यदृच्चया .. ३७.. सर्वपापविनिर्मुक्तः शिवलोके महीयते . सर्वात्मभावना यस्य परिपक्वा महात्मनः . संसारतारकः साक्शात्स एव परमेश्वरः .. ३८.. इति श्रीदक्शिणामूर्तिस्तोत्रार्थप्रतिपादके . प्रबन्धे मानसोल्लासे तृतीयोल्लाससंग्रहः .. ३९.. नानाच्चिद्रघटोदरस्थितमहादीपप्रभाभास्वरं ञानं यस्य तु चक्शुरादिकरणद्वारा बहिःस्पन्दते . जानामीति तमेव भान्तमनुभात्येतत्समस्तं जगत.ह तस्मै श्री गुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्शिणामूर्तये .. ४.. स्वतः सन्तः प्रकाशन्ते भावा घटपटादयः . नेश्वरस्य समावेशादित्यस्योत्तरमुच्यते .. १.. अहमित्यनुसन्धाता जानामीति न चेत्स्फुरेत.ह . कस्य को वा प्रकाशेत जगच्च स्यात्सुशुप्तवत.ह .. २.. प्रागूर्ध्वं चासतां सत्त्वं वर्तमाने.अपि न स्वतः . तस्मादीशे स्थितं सत्त्वं प्रागूर्ध्वत्वविवर्जिते .. ३.. स्वयमेव प्रकाशेरन.ह जडा यदि विनेश्वरम.ह . सर्वं सर्वस्य भासेत न वा भासेत किञ्चन .. ४.. तस्मात्सर्वञमञं वा जगत्स्यादेकरूपकम.ह . तुल्ये स्वयंप्रकाशत्वे जडचेतनयोर्मिथः .. ५.. तुल्यमेव प्रसज्येरन.ह ग्राह्यग्राहकतादयः . इन्द्रियाणामनियमाच्चाक्शुशा स्यू रसादयः .. ६.. मलिनामलिनादर्शपश्चात्प्राग्भागतुल्ययोः . क्रियाशक्तिञानशक्त्येरन्तःकरणभागयोः .. ७.. प्रतिबिम्बे स्फुरन्नीशः कर्ता ञातेति कथ्यते . बुद्धिः सत्त्वगुणोत्कर्शान्निर्मलो दर्पणो यथा .. ८.. गृह्णाति विशयच्चायामात्मच्चायानुभावतः . अन्तःकरणसम्बन्धान्निखिलानीन्द्रियाण्यपि .. ९.. रथाङ्गनेमिवलये कीलिता इव कीलकाः . नाड्यो.अन्तःकरणे स्यूता जलसंस्यूतसूत्रवत.ह .. १०.. ताभिस्तु गोळकान्ताभिः प्रसर्पन्ति स्फुलिङ्गवत.ह . करणानि समस्तानि यथास्वं विशयं प्रति .. ११.. देहस्य मध्यमं स्थानं मूलाधार इतीर्यते . गुदात्तु द्व्यङ्गुलादूर्ध्वं मेढ्रात्तु द्व्यङ्गुलादधः .. १२.. त्रिकोणो.अधोमुखाग्रश्च कन्यकायोनिसन्निभः . यत्र कुण्डलिनी नाम पराशक्तिः प्रतिश्ठिता .. १३.. प्राणाग्निबिन्दुनादानां सवित्री सा सरस्वती . मूलाधाराग्रकोणस्था सुशुम्ना ब्रह्मरन्ध्रगा .. १४.. मूले.अर्धच्चिन्नवंशाभा शडाधारसमन्विता . तत्पार्श्वकोणयोर्जाते द्वे इडापिङ्गले स्थिते .. १५.. नाडीचक्रमिति प्राहुः तस्मान्नाड्यः समुद्गताः . गान्धारी हस्तिजिह्वा च नयनान्तं प्रधावतः .. १६.. नाडीचक्रेण संस्यूते नासिकान्तमुभे गते . नाभिमण्डलमाश्रित्य कुक्कुटाण्डमिव स्थितम.ह .. १७.. नाडीचक्रमिति प्राहुस्तस्मान्नाड्यः समुद्गताः . पूशा चालाम्बुशा नाडी कर्णद्वयमुपाश्रिते . नाडी शुक्लाह्वया तस्माद.ह भ्रूमध्यमुपसर्पति .. १८.. सरस्वत्याह्वया नाडी जिह्वान्ता वाक्प्रसारिणी . नाडी विश्वोदरी नाम भुङ्क्ते.अन्नं सा चतुर्विधम.ह .. १९.. पीत्वा पयस्विनी तोयं कण्ठस्था कुरुते क्शुतम.ह . नाडीचक्रात्समुद्भूता नाड्यस्तिस्रस्त्वधोमुखाः .. २०.. राका शुक्लं सिनीवाली मूत्रं मुञ्चेत्कुहुर्मलम.ह . भुक्तान्नरसमादाय शङ्खिनी धमनी पुनः .. २१.. कपालकुहरं गत्वा मूर्ध्नि सञ्चिनुते सुधाम.ह . शतं चैका च नाड्यः स्युस्तासामेका शिरोगता .. २२.. तयोर्ध्वमायन्मुक्तः स्यादिति वेदान्तशासनम.ह . यदा बुद्धिगतैः पुण्यैः प्रेरितेन्द्रियमार्गतः .. २३.. शब्दादीन.ह विशयान.ह भुङ्क्ते तदा जागरितं भवेत.ह . संहृतेश्विन्द्रियेश्वेशु जाग्रत्संस्कारजान्पुमान.ह .. २४.. मानसान्विशयान्भुङ्क्ते स्वप्नावस्था तदा भवेत.ह . मनसोप्युपसंहारः सुशुप्तिरिति कथ्यते .. २५.. तत्र मायासमाच्चन्नः सन्मात्रो वर्तते पुमान.ह . मूढो जडो.अञ इत्येवं मायावेशात्प्रकाशते .. २६.. सुखमस्वाप्समित्येवं प्रबोधसमये पुमान.ह . सच्चिदानन्दरूपः सन.ह सम्यगेव प्रकाशते .. २७.. इत्थं जगत्समाविश्य भासमाने महेश्वरे . सूर्यादयो.अपि भासन्ते किमुतान्ये घटादयः .. २८.. तस्मात्सत्ता स्फुरत्ता च भावानामीश्वराश्रयात.ह . सत्यं ञानमनन्तं च श्रुत्या ब्रह्मोपदिश्यते .. २९.. जाग्रत्स्वप्नोद्भवं सर्वमसत्यं जडमन्धवत.ह . ईश्वरश्चाहमित्येवं भासते सर्वजन्तुशु .. ३०.. निर्विकल्पश्च शुद्धश्च मलिनश्चेत्यहं त्रिधा . निर्विकल्पं परं ब्रह्म निर्धूताखिलकल्पनम.ह .. ३१.. धूल्यन्धकारधूमाभ्रनिर्मुक्तगगनोपमम.ह . विवेकसमये शुद्धं देहादीनां व्यपोहनात.ह .. ३२.. यथा.अन्तरिक्शं संक्शिप्तं नक्शत्रैः किञ्चिदीक्श्यते . देहेन्द्रियादिसंसर्गान्मलिनं कलुशीकृतम.ह .. ३३.. यथा.अ.अकाशं तमोरूढं स्फुरत्यनवकाशवत.ह . अहमित्यैश्वरं भावं यदा जीवः प्रबुध्यते .. ३४.. सर्वञः सर्वकर्ता च तदा जीवो भविश्यति . माययाधिकसम्मूढो विद्ययेशः प्रकाशते .. ३५.. निर्विकल्पानुसन्धाने सम्यगात्मा प्रकाशते . अविद्याख्यतिरोधानव्यपाये परमेश्वरः . दक्शिणामूर्तिरूपोसौ स्वयमेव प्रकाशते .. ३६.. इति श्रीदक्शिणामूर्तिस्तोत्रार्थप्रतिपादके . प्रबन्धे मानसोल्लासे चतुर्थोल्लाससंग्रहः .. ३७.. देहं प्राणमपीन्द्रियाण्यपि चलां बुद्धिं च शून्यं विदुः स्त्रीबालान्धजडोपमास्त्वहमिति भ्रान्ता भृशं वादिनः . मायाशक्तिविलासकल्पितमहाव्यामोहसंहारिणे तस्मै श्री गुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्शिणामूर्तये .. ५.. प्रमाणमेकं प्रत्यक्शं तत्त्वं भूतचतुश्टयम.ह . मोक्शश्च मरणान्नान्यः कामार्थौ पुरुशार्थकौ .. १.. न हि खल्वीश्वरः कर्ता परलोककथा वृथा . देहं विना.अस्ति चेदात्मा कुम्भवद्दृश्यतां पुरः .. २.. ह्रस्वो दीर्घो युवा बाल इति देहो हि दृश्यते . अस्ति जातः परिणतो वृद्धः क्शीणो जरन्मृतः .. ३.. इत्येवमुक्ताः शड्भावविकारा देहसंश्रयाः . वर्णाश्रमविभागश्च देहेश्वेव प्रतिश्ठितः .. ४.. जातकर्मादिसंस्कारो देहस्यैव विधीयते . शतं जीवेति देहस्य प्रयुञ्जन्त्याशिशं शुभाम.ह .. ५.. इति प्रपञ्चं चार्वाको वंचयत्यल्पचेतनः . केचिच्च्वसिमि जीवामि क्शुधितोस्मि पिपासितः .. ६.. इत्यादिप्रत्ययबलात्प्ताणमात्मेति मन्वते . केचिच्चृणोमि पश्यामि जिघ्राम्या स्वादयाम्यहम.ह .. ७.. इतीन्द्रियाणामात्मत्वं प्रतियन्ति ततोधिकम.ह . जानामिप्रत्ययबलाद्बुद्धिरित्यपरे जगुः .. ८.. मायाव्यामूढचित्तानां तेशां दूशणमुच्यते . देहादीनां जडार्थानां पाशाणवदनात्मनाम.ह .. ९.. कथं भवेदहम्भावः समावेशं विनेशितुः . देहस्तावदयं नात्मा दृश्यत्वाच्च जडत्वतः .. १०.. रूपादिमत्त्वात्सांशत्वाद्भौतिकत्वाच्च कुम्भवत.ह . मूर्च्चासुशुप्तिमरणेश्वपि देहः प्रतीयते .. ११.. देहादिव्यतिरिक्तत्वात्तदा.अ.अत्मा न प्रकाशते . यथा जगत्प्रवृत्तीनामादिकारणमंशुमान.ह .. १२.. पुमांस्तथैव देहादिप्रवृत्तौ कारणं परम.ह . मम देहोयमित्येवं स्त्रीबालान्धाश्च मन्वते .. १३.. देहोहमिति नावैति कदाचिदपि कश्चन . इन्द्रियाण्यपि नात्मानः करणत्वात्प्रदीपवत.ह .. १४.. वीणादिवाद्यवच्च्रोत्रं शब्दग्रहणसाधनम.ह . चक्शुस्तेजस्त्रितयवद्रूपग्रहणसाधनम.ह .. १५.. गन्धस्य ग्राहकं घ्राणं पुश्पसम्पुटकादिवत.ह . रसस्य ग्राहिका जिह्वा दधिक्शौद्रघृतादिवत.ह .. १६.. इन्द्रियाणि न मे सन्ति मूकोन्धो बधिरोस्म्यहम.ह . इत्याहुरिन्द्रियैर्हीना जनाः किं ते निरात्मकाः .. १७.. प्राणोप्यात्मा न भवति ञानाभावात्सुशुप्तिशु . जाग्रत्स्वप्नोपभोगोत्थश्रमविच्चित्तिहेतवे .. १८.. सुशुप्तिं पुरुशे प्राप्ते शरीरमभिरक्शितुम.ह . शेशकर्मोभोगार्थं प्राणश्चरति केवलम.ह .. १९.. प्राणस्य तत्राचैतन्यं करणोपरमे यदि . प्राणे व्याप्रियमाणे तु करणोपरमः कथम.ह .. २०.. सम्राजि हि रणोद्युक्ते विरमन्ति न सैनिकाः . तस्मान्न करणस्वामी प्राणो भवितुमर्हति .. २१.. मनसः प्रेरके पुंसि विरते विरमन्त्यतः . करणानि समस्तानि तेशां स्वामी ततः पुमान.ह .. २२.. बुद्धिस्तु क्शणिका वेद्या गमागमसमन्विता . आत्मनः प्रतिबिम्बेन भासिता भासयेज्जगत.ह .. २३.. आत्मन्युत्पद्यते बुद्धिरात्मन्येव प्रलीयते . प्रागूर्ध्वं चासती बुद्धिः स्वयमेव न सिध्यति .. २४.. ञानाच्चेत्पूर्वपूर्वस्मादुत्तरोत्तरसम्भवः . युगपद्बहुबुद्धित्वं प्रसज्येत क्शणे क्शणे .. २५.. बुद्ध्यन्तरं न जनयेन्नाशोत्त्रमसत्त्वतः . एशां सङ्घात आत्मा चेदेकदेशे पृथक्कृते .. २६.. न चैतन्यं प्रसज्येत सङ्घाताभावतस्तदा . भिन्नदृग्गत्यभिप्राये बहुचेतनपुञ्जितम.ह .. २७.. सद्यो भिन्नं भवेदेतन्निश्क्रियं वा भविश्यति . देहस्यान्तर्गतोप्यात्मा व्याप्त एवेति बुध्यते .. २८.. अणुप्रमाणश्चेदेश व्याप्नुयान्नाखिलं वपुः . देहप्रमाणश्चेन्न स्याद्बालस्य स्थविरादिता .. २९.. देहवत्परिणामी चेत्तद्वदेव विनङ्क्श्यति . कर्मणाअं परिणामेन क्रिमिहस्त्यादिमूर्तिशु .. ३०.. व्याप्तत्वात्प्रविशत्यात्मा घटादिश्वन्तरिक्शवत.ह . परमाणुप्रमाणे.अपि मनसि प्रतिभासते .. ३१.. स्वप्ने चराचरं विश्वमात्मन्येव प्रतिश्ठितम.ह . देहादिश्वहमित्येवं भ्रमः संसारहेतुकः .. ३२.. अन्तः प्रविश्टः शास्तेति मोक्शायोपादिशच्च्रुतिः . एवमेशा महामाया वादिनामपि मोहिनी .. ३३.. यस्मात्साक्शात्कृते सद्यो लीयते च सदाशिवे . देहेन्द्रियासुहीनाय मानदूरस्वरूपिणे . ञानानन्दस्वरूपाय दक्शिणामूर्तये नमः .. ३४.. इति श्रीदक्शिणामूर्तिस्तोत्रार्थ प्रतिपादके . प्रबन्धे मानसोल्लासे पञ्चमोल्लाससङ्ग्रहः .. ३५.. राहुग्रस्तदिवाकरेन्दुसदृशो मायासमाच्चादनात.ह सन्मात्रः करणोपसंहरणतो यो.अभूत्सुशुप्तः पुमान.ह . प्रागस्वाप्समिति प्रबोधसमये यः प्रत्यभिञायते तस्मै श्री गुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्शिणामूर्तये .. ६.. स्वप्ने विश्वं यथा.अन्तस्थं जाग्रत्यपि तथेति चेत.ह . सुशुप्तौ कस्य किं भाति कः स्थायी तत्र चेतनः .. १.. सर्वं च क्शणिकं शून्यं सर्वमेव स्वलक्शणम.ह . सङ्घातः परमाणूनां मह्यम्ब्वग्निसमीरणाः .. २.. मनुश्यादिशरीराणि स्कन्धपंचकसंहतिः . स्कन्धाश्च रूपविञानसंञासंकारवेदनाः .. ३.. रूप्यन्त इति रूपाणि विशयाश्चेन्द्रियाण्यपि . विशयेन्द्रिययोर्ञानं विञानस्कन्ध उच्यते .. ४.. संञागुणक्रियाजातिविशिश्टप्रत्ययात्मिका . पञ्चधा कल्पना प्रोक्ता संञास्कन्धस्य सौगतैः .. ५.. गवां गौरिति संञोक्ता जातिर्गोत्वं तु गोगतम.ह . गुणाः शुक्लादयस्तस्य गच्चत्याद्यास्तथा .. ६.. शृङ्गी चतुश्पाल्लाङ्गूली विशिश्टप्रत्ययो ह्यसौ . एवं पञ्चविधा क्लृप्तः संञास्कन्ध इतीर्यते .. ७.. रागाद्याः पुण्यपापे च संस्कारस्कन्ध उच्यते . सुखं दुःखं च मोक्शश्च स्कन्धः स्याद्वेदनाह्वयः .. ८.. पञ्चभ्य एव स्कन्धेभ्यो नान्य आत्मास्ति कश्चन . न कश्चदीश्वरः कर्ता स्वगतातिशयं जगत.ह .. ९.. स्कन्धेभ्यः परमाणुभ्यः क्शणिकेभ्यो.अभिजायते . पूर्वपूर्वक्शणादेव क्शणः स्यादुत्तरोत्तरः .. १०.. पूर्वस्मादेव हि ञानाज्जायते ञानमुत्तरम.ह . स एवायमिति ञानं सेयं ज्वालेव विभ्रमः .. ११.. अस्ति भातीतिधीभ्रान्तैरात्मानात्मसु कल्प्यते . हानोपादानराहित्यादाकाशः किं प्रकाशते .. १२.. इत्येवं बौद्धसिद्धान्ती भाशमाणो निशिद्ध्यते . शून्यं चेज्जगतो हेतुः जगदेव न सिद्ध्यति .. १३.. घटः शून्यः पटः शून्यः इति कैः प्रतिपाद्यते . नैव भासेत शून्यं चेज्जगन्नरविशाणवत.ह .. १४.. वस्त्वर्थी किमुपादद्याद्भारार्थः किं परित्यजेत.ह . को विदध्यान्निशिद्ध्येद्वा शून्यत्वात्स्वस्य चात्मनः .. १५.. अवसीदेन्नीराकूतं तस्मात्सर्वमिदं जगत.ह . स्कन्धानां परमाणूनां न सङ्घातयितास्ति चेत.ह .. १६.. सङ्घातो न विना हेतुं जडा घटपटादयः . महानुभावो भूयासमिति भ्रान्तश्च मन्यते .. १७.. आत्मापलापको बौद्धः किमर्थं चरति व्रतम.ह . प्रत्यभिञा यदि भ्रान्तिः भोजनादि कथं भवेत.ह .. १८.. इश्टसाधनमेवैतदन्नं गतदिनान्नवत.ह . इति निश्चित्य बालो.अपि भोजनादौ प्रवर्तते .. १९.. अवकाशप्रदातृत्वमाकाशार्थक्रिया यथा . तथैवार्थक्रिया पुंसः कर्तृत्वञातृतादिका .. २०.. सुशुप्तिसमयेप्यात्मा सत्यञानसुखात्मकः . सुखमस्वाप्समित्येवं प्रत्यभिञायते यतः .. २१.. प्रत्यभिञायत इति प्रयोगः कर्मकर्तरि . आत्मा स्वयंप्रकाशात्वाज्जानात्यात्मानमात्मना .. २२.. सुशुप्तौ मायया मूढः जडोन्ध इति लक्श्यते . अप्रकाशतया भाति स्वप्रकाशतयापि च .. २३.. जडात्मनि च देहादौ साक्शादीशो विविच्यते . एशैव मोहिनी नाम मायाशक्तिर्महेशितुः .. २४.. मोहापोहः प्रमातईणां मोक्श इत्यभिधीयते . अवस्थात्रयनिर्मुक्तो दोशदिभिरनाविलः .. २५.. इशीक इव सन्मात्रो न्यग्रोधकणिकोपमः . बाह्याबाह्यदळोन्मुक्तकदळीकन्दसन्निभः .. २६.. निरंशो निर्विकारश्च निराभासो निरञ्जनः . पुरुशः केवलः पूर्णः प्रोच्यते परमेश्वरः .. २७.. वाचो यत्र निवर्तन्ते मनो यत्र विलीयते . एकीभवन्ति यत्रैव भूतानि भुवनानि च .. २८.. समस्


text:
कः पुनरिहोत्कर्षवान् गुणो येन सनाथं सर्व तत्काव्यमुदारं स्यादिति विवृण्वन्नाह—
इत्यस्मिन्न[न]न्तरोक्ते वाक्ये काव्ये त्यागस्य दानस्य गुणोत्कर्षः अतिशयः साधु सम्यक् परिस्फुटं क्रियाविशेषणं, लक्ष्यते प्रतीयते । तस्मात्तद्योगेनोत्कर्षवता गुणेनेदं काव्यं सर्वं सनाथमुदारमाख्यायत इति योज्यम् । प्रकारमिममन्यत्राति[दि]शन्नाह—अनेनेत्यादि । अनेनैवोक्तेन पथा विधिना अन्यच्च परमपि समानः सदृशः न्यायः प्रकारो यस्य तत् समानन्यायमेवंजातीयकमू[ह्य]तां स्वयमनुगम्यताम् । दिशो दर्शितत्वाच्च शक्यमनुसर्तुमीदृशमिति भावः । तद्यथा—


text:
धातु: किम् इति ?
धातुरूपं किमस्ति इति ज्ञातुं पूर्वम् का धातु: इति एतत् ज्ञायेत् । धातुविषये महर्षिपाणिनि: अष्टाध्यायीग्रन्थे वदति - भूवादयोधातव: । भू, एध आदीनां (क्रियावाचीवर्णसमुदायानां) धातुसंज्ञा भवति । धातुभि: सह तिड. आदिप्रत्यया: युञ्ज्यन्ते । एते तिड. प्रत्यया: अधोक्ता: सन्ति ।
परस्मैपदिधातूनां कृते -
एकवचनम् द्विवचनम् बहुवचनम्
प्रथमपुरुष: तिप्, तस्, झि,
मध्यमपुरुष: सिप् थस् थ
उत्तमपुरुष: मिप् वस् मस्
आत्मनेपदिधातूनां कृते -
एकवचनम् द्विवचनम् बहुवचनम्
प्रथमपुरुष: त, अताम्, झ
मध्यमपुरुष: थास्, आथाम्, ध्वम्
उत्तमपुरुष: इट्, वहि, महिड्.
एतै: सहयोगै: सर्वेषु कालेषु (लकारेषु) सर्वेषु पुरुषेसु, सर्वेषु वचनेषु च धातुरूपाणि निर्माप्यते ।


text:
नाटकम्
अवस्थानुकृतिर्नाट्यम् -
अवस्थायाः अनुकरणं नाटकमिति कथ्यते । यत्र काव्ये निबद्धै: उत वर्णितैः धीरोदात्तादि चतुर्भिः नायकैः आंगिकवाचिकआहार्यसात्विकअभिनयद्वारा अवस्थानुकरणं क्रियते तत् नाटकमिति कथ्यते ।
रूपं दृश्यतयोच्यते -
इदं नाटकमेव रूपमपि कथ्यते । रंगमंचे नाटकस्य अभिनयकारणात् एव इदं रूपमपि कथ्यते । अस्माकं चक्षुरिन्द्रियस्य विषयं रूपमिति, तस्यैव विषयः सन् नाटकमपि रूपम् इति कथ्यते ।
रूपकं तत्समारोपात् - नाटकमेव रूपकम् अपि कथ्यते । यथा रूपकालंकारे उपमानस्य उपमेये आरोप: क्रियते तथैव नाटके अपि रामादिइतिहासपुरुषाणाम् आरोप: नटादिषु क्रियते, अतएव नाटकस्य अपरं नाम रूपकम् अपि अस्ति । इति
एवं विधा नाटकस्य त्रीणि अभिधानानि नाटकं, रूपं, रूपकं च सन्ति । इति


text:
प्रमुखशिक्षाग्रन्था:
ऋग्वैदिकशिक्षाग्रन्था: - पाणिनीयशिक्षा ।
यजुर्वेदीयशिक्षाग्रन्था: - याज्ञवल्क्यशिक्षा, वाशिष्ठीशिक्षा, माण्डव्यशिक्षा, भरद्वाजशिक्षा, माध्यन्दिनिशिक्षा, अवसाननिर्णयशिक्षा च ।
सामवेदीयशिक्षाग्रन्था: - नारदीयशिक्षा, शाकटायनकृत ऋक्तन्त्रम् च
अथर्ववेदीयशिक्षाग्रन्था: - माण्डूकीशिक्षा, कौत्सप्रणीत शौनकीयाशिक्षा (चतुरध्यायिका), व्यासशिक्षा, कात्यायनीशिक्षा, पाराशरीशिक्षा, अमोघानन्दिनीशिक्षा, वर्णरत्नप्रदीपिकाशिक्षा, केशवीशिक्षा, मल्लशर्मशिक्षा, स्वरांकुशशिक्षा, क्रमसन्धानशिक्षा, गलदृकशिक्षा, मन:स्वारशिक्षा इत्यादय: शिक्षाग्रन्था: उपलभ्यन्ते ।
एतदरिक्तं कानिचन् शिक्षासूत्राणि अपि निगदितानि सन्ति यथा - आपिशलि, पाणिनि एवं च चन्द्रगोमी रचितशिक्षासूत्राणि ।
इति


text:
गुलजारीलाल नन्दा
अन्तर्विषयाः
जन्म[सम्पादयतु]
गुल्जारिलाल् नन्दा क्रि.श.१८९८ तमे वर्षे जुलै ४ दिनाङ्के पञ्जाब्राज्यस्य सियाल्कोट्इत्यत्र जन्म प्राप्तवान् । एतस्य पिता कश्चन सामान्यशिक्षकः । अलहाबाद् विश्वविद्यालये अर्थशास्त्रे स्नातकोत्तरपदवीं प्राप्तवान् [१]। एतेन सह न्यायशास्त्रस्य परीक्षाम् अपि समापितवान् ।
स्वातन्त्र्यान्दोलने भागः[सम्पादयतु]
गान्धिमहोदयस्य प्रभावेन असहकारान्दोलने भागं गृहितवान् । किन्तु आन्दोलनं यदा हिंसा रूपं प्रति परिवर्तितं सत् स्थगितम् अभवत्, तदा गुल्जारिलाल् नन्दः अर्थशास्त्राध्यापकवृत्तिम् आरब्ध्वान् । उद्यमकार्मिकाणां समस्याविषये एतस्य अधिका आसक्तिः आसीत् । अतः १९२२ तमे वर्षे न्याषनल् टेक्सटाइल्स् असोसियेषन् इत्यस्य सङ्घस्य कार्यदर्शी गुल्जारिलाल् नन्द्ः अभवत् ।
राजकीयप्रवेशः[सम्पादयतु]
१९३७ तमे वर्षे मुम्बयीराज्यसभा सदस्यः अभवत् । तदा १९३७ तः १९३९ पर्यन्तं कार्मिकराजदेयविभागयोः संसदीयकार्यदर्शिरूपेण सेवां कृतवान् । अनन्तरं १९४६ तः १९५० पर्यन्तं मुम्बयीसर्वकारस्य कार्मिकसचिवः भूत्वा कर्मकराणां समस्यानां विषये शासनरचने यशस्वी अभवत् । गुल्जरिलाल् नन्दः कस्तूरबा मेमोरियल् न्यासस्य अध्यक्षः, हिन्दूस्थान मज्दूर् सेवकसङ्घस्य कार्यदर्शी, तथैव मुम्बयीगृहमण्डल्याः अध्यक्षः, राष्ट्रियसमित्याः सदस्यः च भूत्वा सेवां कृतवान् । १९४७ तमे वर्षे अन्ताराष्ट्रियकार्मिकसमावेशे भारतस्य प्रधानी भूत्वा भागं गृहितवान् । एषः समावेशः लण्डन्- स्वीडन्- फ़्रान्स्- बेल्जियम्- इन्ग्लेण्ड्देशानां कर्मकराणां वसतिसमस्यायाः अध्ययनं नियोजनं च अकरोत् ।
विशिष्टकार्यक्रमेषु भागः[सम्पादयतु]
१९५० तमे वर्षस्य योजना समितेः उपाध्यक्षः अभवत् । अनन्तरं केन्द्र सर्वकारः एतं योजनासचिवः इति न्ययोजयत् । एतेन कार्येण सह जलविद्युत्विभागयोः दायित्वम् अपि निरूढवान् । १९५२ तमे वर्षे निर्वाचने जयं प्राप्तवान् एषः पूर्वतनविभागे एव कार्यं कृतवान् । १९५५ तमे वर्षे सिङ्गापूरे आयोजिते योजनासमीतेः समावेशे तथैव १९५९ तमे वर्षे जिनीवायाम् आयोजिते अन्ताराष्ट्रियकार्मिकाणां सभाम् अपि एषः भारतस्य अधिकृतप्रतिनिधिरूपेण भागं गृहितवान् । १९५७ तमे वर्षे प्रवृत्ते निर्वचने गुल्जारिलाल् नन्दः जयं प्राप्तवान् । तदा कार्मिक-उद्योग- योजनाविभागानां केन्द्रसचिवः इति नियुक्तः । अनन्तरं योजनायोगस्य उपाध्यक्षः अभवत् । १९६२ तमे वर्षे पुनः गुजरातस्य समरकण्डतः निर्वाचितः एषः समाजवादिनीत्या सर्वकारस्य अवधानम् आकृष्टवान् । तस्मिन् एव वर्षे कार्मिक-उद्योगसचिवः भूत्वा एषः १९६३ तः १९६६ पर्यन्तं गृहसचिवः अभवन् । श्रीमत्याः इन्दिरागान्ध्याः सचिवसम्पुटे गृहसचिवः एषः नन्दः १९७० तमे वर्षे किञ्चित् कालं यावत् रेल्वेसचिवः अपि अभवत् । तदा प्रयाणिकानां कृते अनेकव्यवस्थाः कृतवान् । रेल्वेविभागः स्वसामर्थ्यं प्राप्नोत् । व्ययं न्यूनं कृतवान् । निरुद्योगं निवारयितुं परिश्रमं कृतवान् । धूमशकटयाने तस्य निस्थानके च पानजलस्य तथैव शौचालयस्य व्यवस्थां कृतवान् ।
तात्कालिकप्रधानमन्त्रित्वम्[सम्पादयतु]
१९७२ तमे वर्षे राजकीयनिवृत्तिं स्वीकृतवान् । अनन्तरं भाटकगृहे वासं कृतवान् किन्तु भाटकं दातुम् अपि तस्य समीपे धनं न आसीत् । तस्य आदायस्य मूलं किमपि न आसीत् । मित्राणाम् आग्रहेण स्वातन्त्र्ययोद्धानां निवृत्तिवेतननिमित्तम् आवेदनपत्रं दत्त्वा मासे त्रिशतरूप्यकाणि स्वीकरोति स्म । श्रेष्ठः गान्धिवादी एषः तात्कालिकप्रधानमन्त्रिरूपेण कार्यं निरूढवान् । तात्कालिकमन्त्री चेदपि तस्य निष्ठा श्रद्धा अपूर्वा आसीत् । १९६४तमवर्षस्य मे मासस्य१७ दिनाङ्कतः षोडशदिनानि (नेहरू मरणानन्तरं)यावत् तथा १९६६तमवर्षस्य जनवरीमासस्य ११ दिनाङ्कतः चतुर्दशदिनानि यावत् नन्दः प्रधानमन्त्री आसीत् ।[२]
जीवने आदर्शः[सम्पादयतु]
१९७० तमे वर्षे स्वातन्त्र्योत्सवस्य दिने भारतदेशः एतं भारतरत्नपुरस्कारेण सम्माननं करणीयम् इति चिन्तनम् अकरोत् । किन्तु एषः अनारोग्यस्य कारणेन प्रशस्तिं स्वीकर्तुं न आगतवान् । तदा सह अहमदाबादे पुत्र्याः गृहे आसीत् । १९९८तमवर्षस्य जनवरीमासस्य १५ दिनाङ्के गुल्जारिलाल् नन्दा शतवर्षाणां जीवनं समाप्य दिवङ्गतः ।
टिप्पणी[सम्पादयतु]
- ↑ "" Internet Archive of Proud Past Alumni"". Retrieved 27 अप्रैल 2014.
- ↑ "Famous Indians". Retrieved 27 अप्रैल 2014.


text:
अध्यायः २
यथा कन्या स्वयं अभियोगसाध्या न तथा दूत्या । परस्त्रियस्तु सूक्ष्मभावा दूतीसाध्या न तथात्मनेत्याचार्याः ॥१॥
सर्वत्र शक्तिविषये स्वयं साधनं उपपन्नतरकं दुरःउपपादत्वात्तस्य दूतीप्रयोग इति वात्स्यायनः ॥२॥
प्रथमसाहसा अःनियन्त्रणसंभाषाश्च स्वयं प्रतार्याः । तद्विपरीताश्((१३७)) च दूत्येति प्रायोवादः ॥३॥
स्वयं अभियोक्ष्यमाणस्त्वादावेव परिचयं कुर्यात् ॥४॥
तस्याः स्वाभाविकं दर्शनं प्रायत्निकं च ॥५॥
स्वाभाविकं आत्मनो भवनसंनिकर्षे प्रायत्निकं मित्रज्ञातिमहामात्रवैद्यभवन संनिकर्षे विवाहयज्ञोत्सवव्यसनोद्यानगमनादिषु ॥६॥
दर्शने चास्याः सततं साकारं प्रेक्षणं केशसंयमनं नखाच्छुरणं आभरणप्रह्लादनं अधरौष्ठविमर्दनं तास्ताश्च लीला वयस्यैः सह प्रेक्षमाणायास्तत्संबद्धाः परापदेशिन्यश्च कथास्त्यागोपभोगप्रकाशनं सख्युरुत्सङ्गनिषण्णस्य साङभङ्गं जृम्भणं एकभ्रूक्षेपणं मन्दवाक्यता तद्वाक्यश्रवणं तां उद्दिश्य बालेनान्यजनेन वा सहान्योपदिष्टा व्यर्था कथा तस्यां स्वयं मनोरथावेदनं अन्यापदेशेन तां एवोद्दिश्य बालचुम्बनं आलिङ्गनं च जिह्वया चास्य ताम्बूलदानं प्रदेशिन्या हनुदेशघट्टनं तत्तद्यथा योगं यथावकाशं च प्रयोक्तव्यम् ॥७॥
तस्याश्चाङ्कगतस्य बालस्य लालनं बालक्रीडनकानां चास्य दानं ग्रहणं तेन संनिकृष्टत्वात्कथायोजनं तत्संभाषणक्षमेण जनेन च प्रीतिं आसाद्य कार्यं तदनुबन्धं च गमनागमनस्य योजनं संश्रये चास्यास्तां अःपश्यतो नाम कामसूत्रसंकथा ॥८॥
प्रसृते तु परिचये तस्या हस्ते न्यासं निक्षेपं च निदध्यात् । तत्प्रतिदिनं प्रतिक्षणं चैकदेशतो गृह्णीयात् । सौगन्धिकं पूगफलानि च ॥९॥
तां आत्मनो दारैः सह विस्रम्भगोष्ठ्यां विविक्तासने च योजयेत् ॥१०॥
नित्यदर्शनार्थं विश्वासनार्थं च ॥५ ।२ ।१२ सुवर्णकारमणिकारवैकटिकनीलीकुसुम्भरञ्जकादिषु च कामार्थिन्यां सहात्मनो वश्यैश्चैषां तत्संपादने स्वयं प्रयतेत ॥११॥
तदनुष्ठाननिरतस्य लोकविदितो दीर्घकालं संदर्शनयोगः ॥१३॥
तस्मिंश्चान्येषां अपि कर्मणां अनुसन्धानम् ॥१४॥
येन कर्मणा द्रव्येण कौशलेन चार्थिनी स्यात्तस्य प्रयोगं उत्पत्तिं आगमं उपायं विज्ञानं चात्मायत्तं दर्शयेत् ॥१५॥
पूर्वप्रवृत्तेषु लोकचरितेषु द्रव्यगुणपरीक्षासु च तया तत्परिजनेन च सह विवादः ॥१६॥
तत्र निर्दिष्टानि पणितानि तेष्वेनां प्राश्निकत्वेन योजयेत् ॥१७॥
तया तु विवदमानोऽत्यःअन्ताद्भूतमिति ब्रूयाद् ॥१८॥
इति परिचयकारणानि((१३८)) ॥१८॥
(प्रकरण)४४
कृतपरिचयां दर्शितेङिताकारां कन्यां इवोपायतोऽभियुञ्जीतेति । प्रायेण तत्र सूक्ष्मा अभियोगाः । कन्यानां अःसंप्रयुक्तत्वात् । इतरासु तानेव स्फुटं उपदध्यात् । संप्रयुक्तत्वात् ॥१९॥
संदर्शिताकारायां निर्भिन्नसद्भावायां समुपभोगव्यतिकरे तदीयान्युपयुञ्जीत ॥२०॥
तत्र महार्हगन्धं उत्तरीयं कुसुमं स्यादङ्गुलीयकं च । तद्धस्ताद्गृहीतताम्बूलया गोष्ठीगमनोद्यतस्य केशहस्तपुष्पयाचनम् ॥२१॥
तत्र महार्हगन्धं स्पृहणीयं स्वनखदशनपदचिह्नितं साकारं दद्यात् ॥२२॥
अधिकैरधिकैश्चाभियोगैः साध्वसविच्छेदनम् ॥२३॥
क्रमेण च विविक्तदेशे गमनं आलिङ्गनं चुम्बनं ताम्बूलस्य ग्राहणं दानान्ते द्रव्याणां परिवर्तनं गुह्यदेशाभिमर्शनं चेत्यभियोगाः ॥२४॥
यत्र चैकाभियुक्ता न तत्रापरां अभियुञ्जीत ॥२५॥
तत्र या वृद्धानुभूतविषया प्रियोपग्रहैश्च तां उपगृह्णीयात् ॥२६॥
श्लोकावत्र भवतः ॥२७॥
वन्यत्र दृष्टसंचारस्तद्भर्ता यत्र नायकः । न तत्र योषितं कां चित्सुप्रापां अपि लङ्घयेत् ॥२७॥
व्शङ्कितां रक्षितां भीतां सःश्वश्रूकां च योषितम् । न तर्कयेत मेधावी जानन्प्रत्ययं आत्मनः((१३९)) ॥२८॥
इति श्रीवात्स्यायनीये कामसूत्रे पारदारिके पञ्चमेऽधिकरणे परिचयकारणान्यभियोगाः द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥
Translation - भाषांतर
N/A


text: ॥१.५१॥ स न केवलं समाधिप्रज्ञाविरोधी प्रज्ञाकृतानामपि संस्काराणां प्रतिबन्धी भवति । कस्मात् । निरोधजः संस्कारः समाधिजान्संस्कारान्बाधत इति । निरोधस्थितिकालक्रमानुभवेन निरोधचित्तकृतसंस्कारास्तित्वमनुमेयम् । व्युत्थाननिरोधसमाधिप्रभवैः सह कैवल्यभागीयैः संस्कारैश्चित्तं स्वस्यां प्रकृताववस्थितायां प्रविलीयते । तस्मात्ते संस्काराश्चित्तस्याधिकारविरोधिनो न स्थितिहेतवो भवन्तीति । यस्मादवसिताधिकारं सह कैवल्यभागीयैः संस्कारैश्चित्तं निवर्तते, तस्मिन्निवृत्ते पुरुषः स्वरूपमात्रप्रतिष्ठोऽतः शुध्दः केवलो मुक्त इत्युच्यत इति । इति श्रीपातञ्जले सांख्यप्रवचने योगशास्त्रे श्रीमद्व्यासभाष्ये प्रथमः समाधिपादः॥१॥


text:
भारतीयाः सन्तोऽपि भारतीयमेव सनातनधर्मं विमृशतां, कदाचित् निन्दतां विषये माता जानात्येव । तेषां निन्दकानां भणितिरस्ति – “ हैन्दवाः प्राचीनकालिका जना । हैन्दवानां श्रद्धाऽपि नैतत्कालिका । तेऽधुनापि प्राक्तना इव वानरं, गजमुखं च पूजयन्ति ” इति । अथ अस्मासु कति जना एतस्याः पूजायाः, तद्देवतामूर्तीनां च वैज्ञानिकं तत्त्वं विदन्ति ? कति नाम जनाः तद्वेत्तुं प्रयत्नं व्यधासिषुः? यदि कश्चिदिदं जिज्ञासुः, तर्हि तस्य को वा मार्गः स्यात् ? इमे सन्ति विषया अद्य जिज्ञासितव्याः ।
विदेशप्रवासवेलायां कदाचिन्माता तत्रत्यानां जनानां गृहेषु भित्तौ नैकानि चित्राणि दृष्टवती । कस्मिंश्चित् गृहे माता एकं चित्रमपश्यत् यत्र केवलं वर्णद्वयं वा त्रयं वा उपयुज्य लिखिताः षट् रेखाः आसन् । तद्यथा, कश्चित् मार्जनीं वर्णपात्रे निमज्य पत्रे तन्मार्जनीं चालितवानिव आसीत् । माता क्षणमेकं तच्चित्रं किमिति नावगतवती एव । विचारिते सति इदं ज्ञातं यत्तस्य चित्रस्य मूल्यमस्ति ५,००,००० डालर् इति ! चित्रमिदं चेरेभ्यो रक्षणार्थं तद्भर्ता रक्षकमेकम् अपि च रक्षणच्छायाग्राहकाणि च नियोजितवानासीत् । यद्यपि तच्चत्रं वयं तावत्किमपि नावगतवन्त एव, अथापि तच्चित्रस्य स्वामी तावत् तदधिकृत्य होराधिकं कालं यावत् उपन्यस्तुं अशक्ष्यत् । तच्चित्रकर्तारं कलाविदं न केऽपि मूर्खम् अमन्वत, किन्तु तं महान्तं कलाकारं मन्यन्ते सर्वे । जगति असङ्ख्याकेषु भुभुक्षितेषु सत्स्वपि त्वं तद्विहाय एतच्चित्रं प्रति किमर्थं तावद्धनं अव्ययः ? इति तत्स्वामिनं न कोऽपि अपृच्छत् । सामान्येन नावगन्तुं शक्यमिति कारणात् चित्रस्य मूल्यं तु न हीयते । तद्वदेव यः खलु उपवर्णितस्य हनूमतः चित्रस्य अन्तर्विद्यमानं तत्त्वं वेत्ति, स तस्य महत्त्वं मूल्यं च अवगन्तुं शक्नोति ।
हनूमतः चित्रणस्य आन्तरिकं तत्त्वं, गणपतेः चित्रणस्य सन्देशं वा पश्यामश्चेत् भारतीयानामस्माकं प्राचीनानां ज्ञानमनुभवश्व कियान् विसृत आसीदिति मनो मोमुदीति ।
देशान्तरस्थजनानां आन्तरिके विषये अधिवक्तुं मातुर्नास्ति कापि इच्छा । किन्तु, देशान्तरेषु अटन्तीं तां तत्रत्या जनाः कदाचित् एतादृशः विषयान् पृच्छन्ति । माता सामान्येन न किमपि प्रतिवदति तान्, यतः सर्वेऽपि तदधिकृत्य स्वकीयान् विचारानाधातुं स्वतन्त्रः समर्थश्च । इमान् विषयान् देशिकाः स्वस्मासु पूर्वं विचिन्त्य तदनन्तरं निर्णयेयुः । अथापि एकं विषयं माता स्वकीयामेरिकादेशप्रवासानुभवमाधृत्य अनुक्त्वा न विरमति यत्, वस्तूनां मूल्यं हि भारते अमेरिकादेशादपेक्षया अधिकतरम् एधमानं वर्तते इति ।
वैदेशिकाः भारतीया इव न अलसाः । यत्किमपि साधु कर्म कर्तुं ते सर्वदा सज्जा एव । अत्र भारते यथा मासि विंशतिदिनानि यावत् कर्मसन्यासो भवति तद्वत् तत्र तु नास्त्येव । (अत्र जनाः अवशिष्टेषु दशदिनेषु कर्म कुर्वन्ति वा इति तु संशयावहो विषयः) । किन्तु इमे एव भारतीयाः देशान्तरं गच्छन्ति, तदा तु आत्मानः परिवर्तयन्ति । प्रतिदिनं द्वाविंशतिहोराः यावत् कर्म कर्तुमपि न विचेतन्ते । तदधिकहोराः कर्म कुर्वन्तोऽपि जनान् जानाति माता । तत्र सन्ति भारतीयाः ये २२ घण्टां यावत् कर्म कृत्वा, तदनन्तरं गृहं गत्वा, पक्त्वा, भुक्त्वा ततः परं सान् रामन् आश्रमं यान्ति सेवाकरणार्थम् । अतो वयं भारतीया यदा देशान्तरं गच्छामः, तदा अधिकाधिकं श्रमं वोढुं नाधिकं विशङ्केम ।
जपान देशे स्त्रियः तासां पतीन् तर्जयन्ति यदि ते दिने न्यूनातिन्यूनं १२ घण्टाः यावत् कर्म न कुर्वते । यदि पतिः कालेन पूर्वं गृहमायाति, तर्हि इमाः पृच्छन्ति “ आर्य! किमर्थं एतावत् शीघ्रमागतवान् गृहम्!” इति । तद्विपरीततया अत्र भारते अष्टौ घण्टाः यावत् कर्मकरणमपि संशयाय । भुक्त्वा, सुप्त्वा, चायं पीत्वा, कति घण्टाः अवशिष्येरन् कर्मणे? अन्येषां देशानां प्रगतौ तद्देशस्थानां जनानां कठिणपरिश्रमः, कर्मश्रद्धा, आत्मसमर्पणमेव कारणम् ।
अत्रापि भारते यद्यपि महान्तो बुद्धिमन्तः कुशलिनो जनाः विलसन्ति, अथापि तेषाम् आलस्यं तु तान्नोद्धर्तुं सहकुरुते । आत्यन्तिकं चिन्तनं भवति तेषां यदहं कथं न्यूनातिन्यूनं कर्म कुर्याम्, कथञ्च अधिकाधिकं सम्पादयेयमिति । यत्र जना स्वदेशस्य भाग्यद्वारपाटनाय स्वभागधेयं दातुं नोत्सहन्ते, तद्देशस्य का वा प्रगतिः शक्येत!? यदि वयं प्रगच्छामश्चेदपि तद्रक्षितुं वयमसमर्था एव भवेम । अत एव भारतमधुनाऽपि समेधमानं राष्ट्रमेव, न तु समृद्धं राष्ट्रम् । यद्यप्येषु दिनेषु वयं जागृताः, अथापि शय्यातलं विहाय नोत्थिताः स्मः । केवलं जागृतिर्नालं, किन्तु कर्म करणमपेक्षते । भवतु भारतमन्येषां देशानां प्रगतिसरणौ देदीप्यमानो दीपः ।


text:
नमो नम:।
अस्य राष्ट्रस्य विकसनवेगं मन्दीकर्तुम् एव समर्थः आसीत् अखिलभारतीयकर्मरोधप्रतिषेधः। कोटिशः रूप्यकाणां नष्टम् एव राष्ट्राय अनेन सञ्जातम्।
प्रतिषेधाय सर्वेषाम् अर्हता अस्ति। किन्तु सः राष्ट्रस्य अभिवृद्धिकर्मणि तालभङ्गं सृष्ट्वा न भवेत्। पुरोगमनचिन्तनानि वाचि इव कर्मणि अपि आचरितुं सर्वैः राजनैतिकदलैः प्रयतितव्यः।
विनष्टं प्रभावं प्रत्यानेतुं प्रयत्नः एव स्वतन्त्रतालब्धेः आरभ्य भारतीयजनतत्या अनुष्टीयते। विभिन्नाः राजनैतिकविश्वासिनः विभिन्नाः धर्मानुयायिनः वा भवन्तु , क्रियमाणानि सकलानि प्रवर्तनानि राष्ट्रपुरोगतिं लक्ष्यीकृत्य भवितव्यानि।
अतः एतादृशः कर्मरोधः निरर्थकः निराकरणीयश्च इति बोद्धव्यः।


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः २२९
शान्तिविघानवर्णनम् ।
मनुरुवाच।
अद्भुतानां फलं देव! शमनञ्च तथा वद।
त्वं हि वेत्सि विशालाक्ष! ज्ञेयं सर्वमशेषतः ।। २२९.१ ।।
मत्स्य उवाच।
अत्र ते वर्णयिष्यामि यदुवाच महातपाः।
अत्र ये वृद्धगर्भस्तु सर्वधर्मभृतां वरः ।। २२९.२ ।।
सरस्वत्याः सुखासीनं गर्गं श्रोतसि पार्थिव!।
पप्रच्छासौ महातेजा अत्रिर्मुनिजनप्रियम् ।। २२९.३ ।।
अत्रिरुवाच।
नश्यतां पूर्वरूपाणि जनानां कथयस्व मे।
नगराणां तथा राज्ञा त्वं हि सर्वं वदस्व माम् ।। २२९.४ ।।
गर्ग उवाच।
पुरुषापचारान्नियतमपरज्यन्ति देवताः।
ततोऽपरागाद्देवानामुपसर्गः प्रवर्तते ।। २२९.५ ।।
दिव्यान्तरिक्षभौमञ्च त्रिविधं संप्रकीर्तितम्।
ग्रहर्क्षवैकृतं दिव्यमान्तरिक्षं निबोध मे ।। २२९.६ ।।
उल्कापातो दिशान्दाहः परिवेषस्तथैव च।
गन्धर्वनगरञ्चैव वृष्टिश्च विकृता तु या ।। २२९.७ ।।
एवमादीनि लोकेऽस्मिन्नान्तरिक्षं विनिर्दिशेत्।
चरस्थिर-भवभौमो भूकम्पश्चापि भूमिजः ।। २२९.८ ।।
जलाशयानां वैकृत्यं भौमं तदपि कीर्तितम्।
भौमे त्वल्पफलं ज्ञेयं चिरेण च विपच्यते ।। २२९.९ ।।
अभ्रजं मध्यफलदं मध्यकालफलप्रदम्।
अद्भुते तु समुत्पन्ने यदि वृष्टिः शिवा भवेत् ।। २२९.१० ।।
सप्ताहाभ्यन्तरे ज्ञेयमद्भुतं निष्फलं भवेत्।
अद्भुतस्य विपाकश्च विना शान्त्या न दृश्यते ।। २२९.११ ।।
त्रिभिर्वर्षैस्तथा ज्ञेयं सुमहद् भयकारकम्।
राज्ञः शरीरे लोके च पुरुद्वारे पुरोहिते ।। २२९.१२ ।।
पाकमायाति पुत्रेषु तथा वै कोशवाहने।
ऋतुस्वभावाद्राजेन्द्र! भवन्त्यद्भुतसंज्ञिताः ।। २२९.१३ ।।
शुभावहास्ते विज्ञेयास्तांश्च मे गदतः श्रृणु।
वज्राशनिमहीकम्पसस्यानिर्घातनिःस्वना ।। २२९.१४ ।।
परिवेषरजोधूम रक्तार्कास्तमयोदयाः।
द्रुमोद्भेदकरस्नेहो बहुशः सफलद्रुमः ।। २२९.१५ ।।
गोपक्षिमधुवृद्धिश्च शुभानि मधु माधवे।
ऋक्षोल्कापातकलुषे कपिलार्केन्दुमण्डलम् ।। २२९.१६ ।।
कृष्णश्वेतं तथा पीतं धूसर ध्वान्त लोहितम्।
रक्तपुष्पारुणं साध्यं नभः क्षुब्धार्णवोपमम् ।। २२९.१७ ।।
सरिताञ्चाम्बु संशोषं दृष्ट्वा ग्रीष्मे शुभं वदेत्।
शक्रायुधपरीवेषं विद्युदल्काधिरोहणम् ।। २२९.१८ ।।
कम्पोद्वर्तन वैकृत्यं हसनं दारणं क्षिते।
नद्योदपानं सरसां विधूनतरणप्लवाः ।। २२९.१९ ।।
श्रृङ्गिणाञ्च वराहाणां वर्षासु शुभमिष्यते।
शीतानिलतुषारत्वं नर्द्दनं मृगपक्षिणाम् ।। २२९.२० ।।
रक्षोभूतपिशाचानां दर्शनं वागमानुषी।
दिशो धूमान्धकाराश्च स नभो-वन-पर्वताः ।। २२९.२१ ।।
उच्चैः सूर्यादयास्तौ च हेमन्ते शोभनाः स्मृताः ।
दिव्यस्त्रीरूपगन्धर्व विमानाद्भुतदर्शनम् ।। २२९.२२ ।।
ग्रहनक्षत्रताराणां दर्शनं वागमानुषी।
गीतवादित्रनिर्घोषो वनपर्वतसानुषु ।। २२९.२३ ।।
सस्यवृद्धी रसोत्पत्तिः शरत्काले शुभाः स्मृताः।
हिमपातानिलोत्पात विरूपाद्भुतदर्शनम् ।। २२९.२४ ।।
कृष्णाञ्जनाभमाकाशं तारोल्कापातपिञ्जरम्।
चित्रगर्भोद्भवः स्त्रीषु गोऽजाश्वमृगपक्षिषु
पत्राङ्कुर-लतानाञ्च विकारा शिशिरे शुभाः ।। २२९.२५ ।।
ऋतुस्वभावेन विनाद्भुतस्य जातस्य दृष्टस्य तु शीघ्रमेव ।।
यतागमं शान्तिरनन्तरन्तु कार्या यथोक्ता वसुधाधिपेन ।। २२९.२६ ।।


text:
जीन् ब्याप्टिस्ट् लामार्क्
(कालः – ०१. ०८. १७४४ तः १८. १२. १८२९)
अयं जीन् ब्याप्टिस्ट् लामार्क् (Jean Bapiste Lamark) विज्ञानजगति एव प्रथमवारं विकासवादस्य प्रतिपादकः । एषः जीवविज्ञाने जीवविकासस्य तत्त्वं प्रत्यपादयत् । अस्य पूर्णं नाम "जीन् ब्याप्टिस्ट् पियेर् आन्त्वा डि मोने शवलिये डि लामार्क्” इति । सः जीन् ब्याप्टिस्ट् लामार्क् १७४४ तमे वर्षे आगस्ट्-मासस्य १ दिनाङ्के कस्यचित् निर्धनकुटुम्बस्य ११ तमशिशुरूपेण जन्म प्राप्नोत् । अस्य पिता एतं "धर्मगुरुं” (पाद्री) कर्तुम् इष्टवान् आसीत् । किन्तु अयं जीन् ब्याप्टिस्ट् लामार्क् केवलस्य धनस्य सम्पादनार्थं स्वस्य इच्छां परित्यक्तुं न इष्टवान् । अतः सः पितुः मरणानन्तरं १७६० तमे वर्षे सैन्यं प्रविष्टवान् । सप्त वर्षाणि यावत् तत्र कार्यं कुर्वन् अनुभवं, प्रशस्तिं च सम्पादितवान् । अनन्तरं १७६६ तमे वर्षे अनारोग्यस्य कारणात् सैन्यस्य उद्योगाय त्यागपत्रम् अयच्छत् । तदनन्तरं सः जीन् ब्याप्टिस्ट् लामार्क् लेखकवृत्तिं, लिपिकवृत्तिं, प्राद्यापकवृत्तिम् एवं बहुविधवृत्तिम् आश्रितवान् ।
एषः जीन् ब्याप्टिस्ट् लामार्क् मेडिटर्रानियन्–समुद्रस्य तीरे यदा सैनिकः आसीत् तदा सस्यविषये आसक्तः सञ्जातः । स्वयम् अध्ययनं कृत्वा एव फ्रान्स्–देशस्य सस्यानां विषये एव १७७८ तमे वर्षे किञ्चित् पुस्तकम् अपि अलिखत् । १७९३ तमे वर्षे प्यारिस्–नगरे विद्यमाने प्राकृतिक-इतिहास-सङ्ग्रहालये (Natural History Museum ) अकशेरुक– प्राणिविज्ञानस्य प्राध्यापकत्वेन नियुक्तः । तत्र उद्योगावसरे सः जीन् ब्याप्टिस्ट् लामार्क् ऊर्णनाभ–वृश्चिक–सदृशान् अष्टपदीन् षड्–पदिभ्यः कीटेभ्यः पृथक् वर्गीकृतवान् । तथैव कण्टकचर्मिणां, कठिनचर्मिणां च प्राणिनां वर्गीकरणम् अपि अकरोत् । तेन जीन् ब्याप्टिस्ट् लामार्केन लिखितं "अकशेरुकाणां प्राकृतिक-इतिहासः” (Natural History of Invertebrates) इति पुस्तकम् इदानीम् अपि अकशेरुकाणां विषये अध्ययनस्य आधारत्वेन परिगण्यते ।
अनेन जीन् ब्याप्टिस्ट् लामार्केन १८०९ वर्षे प्रकटिते “प्राणिविज्ञानदर्शनम्” इति पुस्तके विकासवादः विवृतः अस्ति । “बाह्यस्य परिसरस्य कारणतः कस्मिंश्चित् प्राणिनि यः परिणामः जायते सः अग्रिमे वंशे (जनाङ्गे) (Generation) अपि अनुवर्तते” इति सः तत्र प्रतिपादितवान् अस्ति । उदाहरणार्थं दीर्घकण्ठी (Giraffe) उन्नते स्थाने विद्यमानानि पर्णानि खादितुं पुनः पुनः कण्ठं दीर्घीकरोति स्म । तस्मात् कारणात् अग्रिमे वंशे तेषां प्राणिनां कण्ठः दीर्घः एव जातः । उपयोगानुसारम् अवयवः वर्धते अथवा नश्यति इति सिद्धान्तं सः प्रत्यपादयत् । अस्य सिद्धान्तः बहुभिः परीशील्य तिरस्कृतः । अतः सः जीन् ब्याप्टिस्ट् लामार्क् जीवनस्य अन्तिमे काले अन्धः, निर्धनः, जुगुप्सितः च सञ्जातः । १८२९ तमे वर्षे डिसेम्बर्–मासस्य १८ दिनाङ्के इहलोकम् अत्यजत् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- The Imaginary Lamarck: A Look at Bogus "History" in Schoolbooks by Michael Ghiselin
- फलकम्:Gutenberg author
- Epigenetics: Genome, Meet Your Environment
- Science Revolution Followers of Lamarck
- Encyclopédie Méthodique: Botanique At: Biodiversity Heritage Library
- Jean-Baptiste Lamarck: works and heritage, online materials about Lamarck (23,000 files of Lamarck's herbarium, 11,000 manuscripts, books, etc.) edited online by Pietro Corsi (Oxford University) and realised by CRHST-CNRS in France.
- Biography of Lamarck at University of California Museum of Paleontology
- Chisholm, Hugh, ed (1911). "Lamarck, Jean Baptiste Pierre Antoine de Monet, Chevalier de". Encyclopædia Britannica (11th ed.). Cambridge University Press.
- Lamarck's writings are available in facsimile (PDF) and in Word format (in French) at www.lamarck.cnrs.fr. The search engine allows full text search.