text:
चौरपंचाशिका
अद्यापि तां कनकचम्पकदामगौरीं फुल्लारविन्दवदनां तनुरोमराजीम् ।
सुप्तोत्थितां मदनविह्वललालसाङ्गीं विद्यां प्रमादगुणिताम् इव चिन्तयामि ॥ चौप-१ ॥
अद्यापि तां शशिमुखीं नवयौवनाढ्यां पीनस्तनीं पुनर् अहं यदि गौरकान्तिम् ।
पश्यामि मन्मथशरानलपीडिताङ्गीं गात्राणि संप्रति करोमि सुशीतलानि ॥ चौप-२ ॥
अद्यापि तां यदि पुनः कमलायताक्षीं पश्यामि पीवरपयोधरभारखिन्नाम् ।
संपीड्य बाःुयुगलेन पिबामि वक्त्रम् उन्मत्तवन् मधुकरः कमलं यथेष्टम् ॥ चौप-३ ॥
अद्यापि तां निधुवनक्लमनिःसहाङ्गीम् आपाण्डुगण्डपतितालककुन्तलालिम् ।
प्रच्छन्नपापकृतमन्थरम् आवहन्तीं कण्ठावसक्तबाहुलतां स्मरामि ॥ चौप-४ ॥
अद्यापि तां सुरतजागरघूर्णमान तिर्यग्वलत्तरलतारकम् आयताक्षीम् ।
शृङ्गारसारकमलाकरराजहंसीं व्रीडाविनम्रवदनाम् उषसि स्मरामि ॥ चौप-५ ॥
अद्यापि तां यदि पुनः श्रवणायताक्षीं पश्यामि दीर्घविरहज्वरिताङ्गयष्टिम् ।
अङ्गैर् अहं समुपगुह्य ततो ऽतिगाढं नोन्मीलयामि नयने न च तां त्यजामि ॥ चौप-६ ॥
अद्यापि तां सुरतताण्डवसूत्रधारीं पूर्णेन्दुसुन्दरमुखीं मदविह्वलाङ्गीम् ।
तन्वीं विशालजघनस्तनभारनम्रां व्यालोलकुन्तलकलापवतीं स्मरामि ॥ चौप-७ ॥
अद्यापि तां मसृणचन्दनपङ्कमिश्र- कस्तूरिकापरिमलोत्थविसर्पिगन्धाम् ।
अन्योन्यचञ्चुपुटचुम्बनलग्नपक्ष्म युग्माभिरामनयनां शयने स्मरामि ॥ चौप-८ ॥
अद्यापि तां निधुवने मधुपानरक्ताम् लीलाधरां कृशतनुं चपलायताक्षीम् ।
काश्मीरपङ्कमृगनाभिकृताङ्गरागां कर्पूरपूगपरिपूर्णमुखीं स्मरामि ॥ चौप-९ ॥
अद्यापि तत् कनकगौरकृताङ्गरागं प्रस्वेदबिन्दुविततं वदनं प्रियायाः ।
अन्ते स्मरामि रतिखेदविलोलनेत्रं राहूपरागपरिमुक्तम् इवेन्दुबिम्बम् ॥ चौप-१० ॥
अद्यापि तन्मनसि संपरिवर्तते मे रात्रौ मयि क्षुतवति क्षितिपालपुत्र्या ।
जीवेति मङ्गलवचः परिहृत्य कोपात् कर्णे कृतं कनकपत्रम् अनालपन्त्या ॥ चौप-११ ॥
अद्यापि तत् कनककुण्डलघृष्टगण्डम् आस्यं स्मरामि विपरीतरताभियोगे ।
आन्दोलनश्रमजलस्फुटसान्द्रबिन्दु मुक्ताफलप्रकरविच्छुरितं प्रियायाः ॥ चौप-१२ ॥
अद्यापि तत्प्रणयभङ्गगुरुदृष्टिपातं तस्याः स्मरामि रतिविभ्रमगात्रभङ्गम् ।
वस्त्राञ्चलस्खलतचारुपयोधरान्तं दन्तच्छदं दशनखण्डनमण्डनं च ॥ चौप-१३ ॥
अद्याप्य् अशोकनवपल्लवरक्तहस्तां मुक्ताफलप्रचयचुम्बितचूचुकाग्राम् ।
अन्तः स्मितोच्छ्वसितपाण्डुरगण्डभित्तिं तां वल्लभामलसहंसगतिं स्मरामि ॥ चौप-१४ ॥
अद्यापि तत् कनकरेणुघनोरुदेशे न्यस्तं स्मरामि नखरक्षतलक्ष्म तस्याः ।
आकृष्टहेमरुचिराम्बरम् उत्थिताया लज्जावशात् करघृतं च ततो व्रजन्त्याः ॥ चौप-१५ ॥
अद्यापि तां विधृतकज्जललोलनेत्रां पृथ्वीं प्रभूतकुसुमाकुलकेशपाशाम् ।
सिन्दूरसंलुलितमौक्तिकदन्तकान्तिम् आबद्धहेमकटकां रहसि स्मरामि ॥ चौप-१६ ॥
अद्यापि तां गलितबन्धनकेशपाशां स्रस्तस्रजं स्मिरसुधामधुराधरौष्ठीम् ।
पीनोन्नतस्तनयुगोपरिचारुचुम्बन् मुक्तावलीं रहसि लोलदृशम् स्मरामि ॥ चौप-१७ ॥
अद्यापि तां धवलवेश्मनि रत्नदीप मालामयूखपटलैर् दलितान्धकारे ।
प्राप्तोद्यमे रहसि संमुखदर्शनार्थं लज्जाभयार्थनयनाम् अनुचिन्तयामि ॥ चौप-१८ ॥
अद्यापि तां विरहवह्निनिपीडिताङ्गीं तन्वीं कुरङ्गनयनां सुरतैकपात्रीम् ।
नानाविचित्रकृतमण्डनम् आवहन्तीं तां राजहंसगमनां सुदतीं स्मरामि ॥ चौप-१९ ॥
अद्यापि तां विहसितां कुचभारनम्रां मुक्ताकलापधवलीकृतकण्ठदेशाम् ।
तत् केलिमन्दरगिरौ कुसुमायुधस्य कान्तां स्मरामि रुचिरोज्ज्वलपुष्पकेतुम् ॥ चौप-२० ॥
अद्यापि तां चाटुशतदुर्ललितोचितार्थं तस्याः स्मरामि सुरतक्लमविह्वलायाः ।
अव्यक्तनिःस्वनितकातरकथ्यमान संकीर्णवर्णरुचिरं वचनं प्रियायाः ॥ चौप-२१ ॥
अद्यापि तां सुरतघूर्णनिमीलिताक्षीं स्रस्ताङ्गयष्टिगलितांशुककेशपाशाम् ।
शृङ्गारवारिरुहकाननराजहंसीं जन्मान्तरे ऽपि निधने ऽप्य् अनुचिन्तयामि ॥ चौप-२२ ॥
अद्यापि तां प्रणयिनीं मृगशावकाक्षीं पीयूषपुर्णकुचकुम्भयुगं वहन्तीम् ।
पश्याम्य् अहं यदि पुनर् दिवसावसाने स्वर्गापवर्गनरराजसुखं त्यजामि ॥ चौप-२३ ॥
अद्यापि तां क्षितितले वरकामिनीनां सर्वाङ्गसुन्दरतया प्रथमैकरेखाम् ।
शृङ्गारनाटकरसोत्तमपानपात्रीं कान्तां स्मरामि कुसुमायुधबाणखिन्नाम् ॥ चौप-२४ ॥
अद्यापि तां स्तिमितवस्त्रम् इवाङ्गलग्नां प्रौढप्रतापमदनानलतप्तदेहम् ।
बालाम् अनाथशरणाम् अनुकम्पनीयां प्राणाधिकां क्षणम् अहं न हि विस्मरामि ॥ चौप-२५ ॥
अद्यापि तां प्रथमतो वरसुन्दरीणां स्नेहैकपात्रघटिताम् अवनीशपुत्रीम् ।
हंहोजना मम वियोगहुताशनो ऽयं सोढुं न शक्यतेति प्रतिचिन्तयामि ॥ चौप-२६ ॥
अद्यापि विस्मयकरीं त्रिदशान् विहाय बुद्धिर् बलाच् चलति मे किम् अहं करोमि ।
जानन्न् अपि प्रतिमुहूर्तम् इहान्तकाले कान्तेति वल्लभतरेति ममेति धीरा ॥ चौप-२७ ॥
अद्यापि तां गमनम् इत्य् उदितं मदीयं श्रुत्वैव भीरुहरिणीम् इव चञ्चलाक्षीम् ।
वाचः स्खलद्विगलदाश्रुजलाकुलाक्षीं संचिन्तयामि गुरुशोकविनम्रवक्त्राम् ॥ चौप-२८ ॥
अद्यापि तां सुनिपुणं यतता मयापि दृष्टं न यत् सदृशतोवदनं कदाचित् ।
सौन्दर्यनिर्जितरति द्विजराजकान्ति कान्ताम् इहातिविमलत्वमहागुणेन ॥ चौप-२९ ॥
अद्यापि तां क्षणवियोगविषोपमेयां सङ्गे पुनर् बहुतराम् अमृताभिषेकाम् ।
तां जीवधारणकरीं मदनातपत्राम् उद्वत्तकेशनिवहां सुदतीं स्मरामि ॥ चौप-३० ॥
अद्यापि वासगृहतो मयि नीयमने दुर्वारभीषणकरैर् यमदूतकल्पैर् ।
किं किं तया बहुविधं न कृतं मदर्थे वक्तुं न पार्यतेति व्यथते मनो मे ॥ चौप-३१ ॥
अद्यापि मे निशि दिवाट् हृदयं दुनोति पूर्णेन्दुसुन्दरमुखं मम वल्लभायाः ।
लावण्यनिर्जितरतिक्षतिकामदर्पं भूयः पुरः प्रतिपदं न विलोक्यते यत् ॥ चौप-३२ ॥
अद्यापि ताम् अवहितां मनसाचलेन संचिन्तयामि युवतीं मम जीविताशाम् ।
नान्योपभुक्तनवयौवनभारसारां जन्मान्तरे ऽपि मम सैव गतिर् यथा स्यात् ॥ चौप-३३ ॥
अद्यापि तद्वदनपङ्कजगन्धलुब्ध भ्राम्यद्द्विरेफचयचुम्बितगण्डदेशाम् ।
लीलावधूतकरपल्लवकङ्कणानां क्वाणो विमूर्च्छति मनः सुतरां मदीयम् ॥ चौप-३४ ॥
अद्यापि तां नखपदं स्तनमण्डले यद् दत्तं मयास्यमधुपानविमोहितेन ।
उद्भिन्नरोमपुलकैर् बहुभिर् समन्ताज् जागर्ति रक्षति विलोकयति स्मरामि ॥ चौप-३५ ॥
अद्यापि कोपविमुखीकृतगन्तुकामा नोक्तं वचः प्रतिददाति यदैव वक्त्रम् ।
चुम्बामि रोदिति भृशं पतितो अस्मि पादे दासस् तव प्रियतमे भज मं स्मरामि ॥ चौप-३६ ॥
अद्यापि धवति मनः किम् अहं करोमि सार्धं सखीभिर् अपि वासगृहं सुकान्ते ।
कान्ताङ्गसंगपरिहासविचित्रनृत्ये क्रीडाभिरामेति यातु मदीयकालः ॥ चौप-३७ ॥
अद्यापि तां जगति वर्णयितुं न कश् चिच् शक्नोत्य् अदृष्टसदृशीं च परिग्रहं मे ।
दृष्टं तयोर् सदृशयोर् खलु येन रूपं शक्तो भवेद् यदि सैव नरो न चान्यः ॥ चौप-३८ ॥
अद्यापि तां न खलु वेद्मि किम् ईशपत्नी शापं गता सुरपतेर् अथ कृष्णलक्ष्मी ।
धात्रैव किं नु जगतः परिमोहनाय सा निर्मिता युवतिरत्नदिदृक्षयाट् वा ॥ चौप-३९ ॥
अद्यापि तन्नयनकज्जलम् उज्ज्वलास्यं विश्रान्तकर्णयुगलं परिहासहेतोर् ।
पश्ये तवात्मनि नवीनपयोधराभ्यां क्षीणां वपुर् यदि विनश्यति नो न दोषः ॥ चौप-४० ॥
अद्यापि निर्मलशरच्शशिगौरकान्ति चेतो मुनेर् अपि हरेत् किम् उतास्मदीयम् ।
वक्त्रं सुधामयम् अहं यदि तत् प्रपद्ये चुम्बन् पिबाम्य् अविरतं व्यधते मनो मे ॥ चौप-४१ ॥
अद्यापि तत् कमलरेणुसुगन्धगन्धि तत्प्रेमवारि मकरध्वजपातकारि ।
प्राप्नोम्य् अहं यदि पुनः सुरतैकतीर्थं प्राणांस् त्यजामी नियतं तदवाप्तिहेतोर् ॥ चौप-४२ ॥
अद्याप्य् अहो जगति सुन्दरलक्षपूर्णे ऽन्यान्यम् उत्तमगुणाधिकसंप्रपन्ने ।
अन्याभिर् अप्य् उपमितुं न मया च शक्यं रूपं तदीयम् इति मे हृदये वितर्कः ॥ चौप-४३ ॥
अद्यापि सा मम मनस्तटिनी सदास्ते रोमाञ्चवीचिविलसद्विपुलस्वभावा ।
कादम्बकेशररुचिः क्षतवीक्षणं मां गात्रक्लमं कथयती प्रियराजहंसी ॥ चौप-४४ ॥
अद्यापि सा हि नवयौवनसुन्दराङ्गी रोमाञ्चवीचिविलसच्चपलाङ्गयष्टिः ।
मत्स्वान्तसारसचलद्विरहोच्चपंकात् किंचिद्गमं प्रथयति प्रियराजहंसी ॥ चौप-४४* ॥
अद्यापि तां नृपती शेखरराजपुत्रीं संपूर्णयौवनमदालसघूर्णनेत्रीम् ।
गन्धर्वयक्षसुरकिंनरनागकन्यां स्वर्गाद् अहो निपतिताम् इव चिन्तयामि ॥ चौप-४५ ॥
अद्यापि तां निजवपुः कृशवेदिमध्याम् उत्तुंगसंभृतसुधास्तनकुम्भयुग्माम् ।
नानाविचित्रकृतमण्डमण्डिताङ्गी सुप्तोत्थितां निशि दिवा न हि विस्मरामि ॥ चौप-४६ ॥
अद्यापि तां कनककान्तिमदालसाङ्गीं व्रीडोत्सुकां निपतिताम् इव चेष्टमानाम् ।
अगांगसंगपरिचुम्बनजातमोहां तां जीवनौषधिम् इव प्रमदां स्मरामि ॥ चौप-४७ ॥
अद्यापि तत्सुरतकेलिनिरस्त्रयुद्धं बन्धोपबन्धपतनोत्थितशून्यहस्तम् ।
दन्तौष्ठपीडननखक्षतरक्तसिक्तं तस्या स्मरामि रतिबन्धुरनिष्ठुरत्वम् ॥ चौप-४८ ॥
अद्याप्य् अहं वरवधूसुरतोपभोगं जीवामि नान्यविधिनाट् क्षणम् अन्तरेण ।
तद् भ्रातरो मरणम् एव हि दुःख शान्त्यै विज्ञापयामि भवतस् त्वरितं लुनीध्वम् ॥ चौप-४९ ॥
अद्यापि नोज्झति हरः किल कालकूटं कूर्मो बिभर्ति धरणीं खलु पृष्टभागे ।
अम्भोनिधिर् वहति दुःसहवडवाग्निम् अङ्गीकृतं सुकृतिनः परिपालयन्ति ॥ चौप-५० ॥
सन्दर्भ[सम्पाद्यताम्]
- उपरोक्त सामग्री
यहाँ से रोमन यूनिकोड में ली गयी
और Diacritic Conversion - diCrunch v2.00:b5 की सहायता से इसे देवनागरी में परिवर्तित करके तथा कुछ अन्य आवश्यक परिवर्तनों के बाद यहाँ रखा गया। (02-02-2008)
- English translation of chaurapanchaashikaa (Black Marigolds) - by E. Powys Mathers


c: text/html

text:
केरलेषु 'जन् औषधि' योजना दुर्घटावस्थायाम्
कोच्चि > केन्द्रसर्वकारेण आयोजितायां 'जन् औषधि' पद्धत्याम् अन्तर्भूतानाम् औषधविपणनकेन्द्राणां केरलेषु प्रवर्तनं मन्दगतौ वर्तते। औषधानां लभ्यतायाम् अनुभूयमाना न्यूनता एव मुख्यं कारणम्। वितरणाय आवश्यकानि विविधानि औषधानि न लभ्यन्ते इति विपणनशालाप्रवर्तकाः सूचयन्ति। अधुना ३४० जन् औषधि विपणनशालाः केरलेषु विविधमण्डलेषु प्रवर्तन्ते। एताभ्यः विपणनशालाभ्यः प्रतिमासं पञ्चकोटिरूप्यकाणाम् औषधानि आवश्यकानि सन्ति।सामान्यानां निर्धनरोगिणां कृते महदुपकारिकाः भवन्ति एताः जन् औषधिशालाः। अन्यान् औषधनिर्माणविभागान् अपेक्षया जन् औषधिद्वारा लभ्यमानानाम् औषधानां मूल्यं बहु न्यूनं भवति। औषधानां विपणनाधारेण एव आनुकूल्यं लभ्यते इत्यतः औषधलभ्यता मुख्या इति आपणिकाः अभिप्रयन्ति।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Monday, October 25, 2010
सुभाषितार्थग्रहणम्
किं तया क्रियते धेन्वा या न सूते न दुग्धदा ।
कोऽर्थः पुत्रेण जातेन यो न विद्वान्न भक्तिमान् ॥
या धेनुः माता न भवति, न वा दुग्धं वितरति, तस्याः न किञ्चित् अपि प्रयोजनम्। तथैव जननमात्रेण कस्याश्चित् व्यक्तेः न किञ्चित् अपि प्रयोजनम्। अतः सर्वेणपि विद्वता भवितव्यं, सर्वेणापि भक्तिमता भवितव्यम् इति भावः।
अत्र भक्तिः का इति प्रश्नः उदेति। क्वचित् अनुवादकेन न कोऽपि विशिष्टार्थः सूचितः। किन्तु, सामान्यार्थः अस्थाने इति भाति। केनचन टीकाकारेण विनयार्थः सूचितः। विद्वान् विनयवान् भवेत् इति भावार्थः।
किन्तु सः एव अर्थः अभिप्रेतः सुभाषितकारेण? सौन्दर्यलहर्यां द्वितीयश्लोके -- विधिं भजति -- इति। तत्र आनन्दलहरीटीका -- विधिं भजति करोति -- इति स्पष्टीकरोति। अत्रापि किं सः भावः स्वीकारयोग्यः? सर्वेणापि विद्या संपादनीया, पुनश्च सा प्रयोक्तव्या इति? अयमर्थः उचितः इति भाति। किन्तु सुभाषितकाराभावे सूक्ष्मेक्षिकापरीक्षा दुःशक्या। ऊहा इयम् उचितम् अनुचितं वा स्यात्। न्यूनातिन्यूनं सुभाषितपठनेन ईदृशी चर्चा प्रवर्तेत। सुखमयं च जीवनं यापितं भवति।
1 comment:
- अश्वमित्रः said...
-
अमाताऽपि नदोग्ध्री च सा गावेव तथाऽपि तु।
मूर्खो द्वेषी च पुत्रस्तु शून्य एव स्वभावतः॥
- 26/10/10 00:03


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः २५०
क्षीरोदमथनवर्णनम्।
सूत उवाच।
नारायण वचः श्रुत्वा बलिनस्ते महोदधिम्।
तत्पयः सहिता भूत्वा चक्रिरे भृशमाकुलम् ।। २५०.१ ।।
ततः शतसहस्रांशु समान इव सागरात्।
प्रसन्नाभः समुत्पन्नः सोमः शीतांशुरुज्ज्वलः ।। २५०.२ ।।
श्रीरनन्तरमुत्पन्ना घृतात् पाण्डुरवासिनी।
सुरादेवी समुत्पन्ना तुरगः पाण्डुरस्तथा ।। २५०.३ ।।
कौस्तुभश्च मणिर्दिव्यश्चोत्पन्नोऽमृतसम्भवः।
मरीचिविकचः श्रीमान् नरायण उरोगतः ।। २५०.४ ।।
पारिजातश्च विकच कुसुमस्तवकाञ्चितः।
अनन्तरमपश्यंस्ते धूममम्बरसन्निभम् ।। २५०.५ ।।
आपूरितदिशाम्भागं दुःसहं सर्वदेहिनाम् ।
तमाघ्राय सुराः सर्वे मूर्च्छितापरिलङ्घिताः ।। २५०.६ ।।
उपाविशन्नब्धितटे शिरः संगृह्य पाणिना।
ततः क्रमेण दुर्वारः सोऽनलः प्रत्यदृश्यत ।। २५०.७ ।।
ज्वालामालाकुलाकारः समन्ताद् भीषणोऽर्चिषा।
तेनाग्निनापरिक्षिप्ताः प्रायशस्तु सुरासुराः ।। २५०.८ ।।
दग्धाश्चाप्यर्द्धदग्धाश्च बभ्रमुः सकला दिशः।
प्रधाना देवदैत्याश्च भीषितास्तेन वह्निना ।। २५०.९ ।।
अनन्तरं समुद्भूतास्तस्मात् डुण्डुभजातयः।
कृष्णसर्पा महादंष्ट्रा रक्ताश्च पवनाशनाः ।। २५०.१० ।।
श्वेतपीतास्तथा चान्ये तथा गोनस-जातयः।
मशकाभ्रमरा दंशा मक्षिकाः शलभास्तथा ।। २५०.११ ।।
कर्णशल्याः कृकलासा अनेकाश्चैव बभ्रमुः।
प्रापिनो दंष्ट्रिणो रौद्रास्तथा हि विषजातयः ।। २५०.१२ ।।
शाङ्गहालाहलामुस्त वत्सकं गुरुभस्मगाः।
नीलपत्रादयश्चान्ये शतशो बहुभेदिनः।
येषां गन्धेन दह्यन्ते गिरिश्रृङ्गाण्यपि द्रुतम् ।। २५०.१३ ।।
अनन्तरं नीलरसौघभृङ्ग भिन्नाञ्जनाभं विषमं श्वसन्तम्।
कायेन लोकान्तरपूरकेण केशैश्च वह्निप्रतिमैर्ज्वलद्भिः ।। २५०.१४ ।।
सुवर्णमुक्ताफलभूषिताङ्गं किरीटिनं पीतदुकूलजुष्टम्।
नीलोत्पलाभैः कुसुमैः कृतार्धं गर्जन्तमम्भोधरभीमवेगम् ।। २५०.१५ ।।
अद्राक्षुरम्भोनिधिमध्यसंस्थं सविग्रहं देहि भयाश्रयन्तम्।
विलोक्य तं भीषणमुग्रनेत्रं भूताश्च वित्रेसुरथापि सर्वे ।। २५०.१६ ।।
केचिद्विलोक्यैव गता ह्यभावं निःसंज्ञतां चाप्यपरे प्रपन्नाः।
वेमुर्मुखेभ्योऽपि च फेनमन्ये केचित्त्ववाप्ता विषमामवस्थाम् ।। २५०.१७ ।।
श्वासेन तस्य निर्दग्धा ततो विष्ण्विन्द्रदानवाः।
दग्धाङ्गारनिभा जाता ये भूता दिव्यरूपिणः।
ततस्तु सम्भ्रमाद्विष्णुस्तमुवाच सुरात्मकम्।। २५०.१८ ।।
श्रीभगवानुवाच।
को भवानन्तकप्रख्यः किमिच्छसि कुतो।़पि च।
किं कृत्वा ते प्रियं जाये देवमाचक्ष्व मेऽखिलम् ।। २५०.१९ ।।
तच्च तस्य वचः श्रुत्वा विष्णोः कालाग्निसन्निभः।
उवाच कालकूटस्तु भिन्नदुन्दुभि निस्वनः ।। २५०.२० ।।
कालकूट उवाच।
अहं हि कालकूटाख्यो विषोऽम्बुधिसमुद्भवः।
यदा तीव्रतरामर्षैः परस्परवधैषिभिः ।। २५०.२१ ।।
सुरासुरैर्विमथितो दुग्धाम्भो निधिरद्भुतः।
सम्भूतोऽहं तदा सर्वान् हन्तुं देवान् सदानवान् ।। २५०.२२ ।।
सर्वानिह हनिष्यामि क्षणमात्रेण देहिनः।
मा मां ग्रसत वै सर्वे यात वा गिरिशान्तिकम् ।। २५०.२३ ।।
श्रुत्वैतद्वचनं तस्य ततो भीताः सुरासुराः।
ब्रह्मविष्णू पुरस्कृत्य गतास्ते शङ्करान्तिकम् ।। २५०.२४ ।।
निवेदितास्ततो द्वास्थैस्ते गणेशैः सुरासुराः।
अनुज्ञाताः शिवेनाथ विविशुर्गिरिशान्तिकम् ।। २५०.२५ ।।
मन्दरस्य गुहां हैमीं मुक्ता माला विभूषिताम्।
सुखच्छमणि सोपानं वैढूर्य्यस्तम्भ मण्डिताम् ।। २५०.२६ ।।
तत्र देवासुरैः सर्वैर्जानुभिर्धरणीं गतैः।
ब्रह्मणामग्रतः कृत्वा इदं स्तोत्रमुदाहृतम् ।। २५०.२७ ।।
देवदानवा ऊचुः।
नमस्तुभ्यं विरूपाक्ष! सर्वतोऽनन्तचक्षुषे।
नमः पिनाकहस्ताय वज्रहस्ताय धन्विने । २५०.२८ ।।
नमस्त्रिशूलहस्ताय दण्डहस्ताय धूर्जटे।
नमस्त्रैलोक्यनाथाय भूतग्रामशरीरिणे ।। २५०.२९ ।।
नमः सुरारिहन्त्रे च सोमाग्न्यर्काग्य्रचक्षुषे।
ब्रह्मणे चैव रुद्राय नमस्ते विष्णुरुपिणे ।। २५०.३० ।।
ब्रह्मणे वेदरूपाय नमस्ते देवरूपिणे।
साङ्ख्ययोगाय भूतानां नमस्ते शम्भवाय ते ।। २५०.३१ ।।
मन्मथाङ्गविनाशाय नमः कालक्षयङ्कर।
रंहसे देवदेवाय नमस्ते च सुरोत्तम! ।। २५०.३२ ।।
एकवीराय शर्वायः नमः पिङ्गकपर्दिने।
उमाभर्त्रे नमस्तुभ्यं यज्ञत्रिपुरघातिने ।। २५०.३३ ।।
शुद्धबोधप्रबुद्धाय मुक्तकैवल्यरूपिणे।
लोकत्रयविधात्रे च वरुणेन्द्राग्निरूपिणे ।। २५०.३४ ।।
ऋग्यजुः सामवेदाय पुरुषायेश्वराय च।
अग्य्राय चैव चोग्राय विप्राय श्रुतिचक्षुषे ।। २५०.३५ ।।
रजसे चैवसत्त्वाय नमस्ते स्तिमितात्मने।
अनित्यनित्यभावाय नमो नित्यचरात्मने ।। २५०.३६ ।।
व्यक्ताय चैवाव्यक्ताय व्यक्ताव्यक्ताय वै नमः।
भक्तानामार्तिनाशाय प्रियनारायणाय च ।। २५०.३७ ।।
उमाप्रियाय शर्वाय नन्दिवक्त्राञ्चिताय च।
ऋतुमन्वन्तकल्पाय पक्षमासदिनात्मने ।। २५०.३८ ।।
नानारुपाय मुण्डाय वरूथ पृथुदण्डिने।
नमः कमलहस्ताय दिग्वासाय शिखण्डिने ।। २५०.३९ ।।
धन्विने रथिने चैव यतये ब्रह्मचारिणे।
इत्येवमादिचरितैः स्तुतं तुभ्यं नमो नमः ।। २५०.४० ।।
एवं सुरासुरै स्थाणुस्ततस्तोषमुपागतः।
उवाच वाक्यं भीतानां स्मितान्वित शुभाक्षरम् ।। २५०.४१ ।।
श्रीशङ्कर उवाच।
किमर्थमागता ब्रूत त्रासग्लानमुखाम्बुजा!।
किं वाऽभीष्टं ददाम्यद्य कामं प्रब्रूत मा चिरम् ।
इत्युक्तास्ते तु देवेन प्रोचुस्तं ससुरासुराः ।। २५०.४२ ।।
सुरासुरा ऊचुः।
अमृतार्थे महादेव! मथ्यमाने महोदधौ।
विषमद्भुतमुद्भूतं लोकसंक्षयकारकम् ।। २५०.४३ ।।
स उवाचाथ सर्वेषां देवानां भयकारकः।
सर्वान्वा भक्षयिष्यामि अथवा मा पिबस्तथा ।। २५०.४४ ।।
तमशक्ताः वयं ग्रस्तुं सोऽस्मान् शक्तो बलोत्कटः।
एषनिश्वासमात्रेण शतपर्वसमद्युतिः ।। २५०.४५ ।।
विष्णुः कृष्णः कृतस्तेन यमश्च विषमात्मवान्।
मूर्च्छिताः पतिताश्चान्ये विप्रनाशङ्गताः परे ।। २५०.४६ ।।
अर्थाऽनर्थक्रियां याति दुर्भगानां यथा विभो!
दुर्बलानाञ्च संकल्पो यथा भवति चापदि ।। २५०.४७ ।।
विषमेतत्समुद्भूतं तस्माद्वामृतकाक्षया।
अस्माद् भयान् मोचयत्वं गतिस्त्वञ्च परायणम्।। २५०.४८ ।।
भक्तानुकम्पी भावज्ञो भुवनादीश्वरो विभुः।
यज्ञाग्रभुक्त सर्वहविः सौम्यः सोमः स्मरान्तकृत् ।। २५०.४९ ।।
त्वमेको नो गतिर्देव गीर्वाणगणशर्मकृत्।
रक्षास्मान् भक्षसंकल्पाद् विरूपाक्ष! विषज्वरात् ।। २५०.५० ।।
तच्छ्रुत्वा भगवानाह भगनेत्रान्तकृद्भवः।
भक्षयिष्याम्यहं घोरं कालकूटं महाविषम् ।। २५०.५१ ।।
तथान्यदपि यत्कृत्यं कृच्छ्रसाध्यं सुरासुराः!।
तच्चापि साधयिष्यामि तिष्ठध्वं विगतज्वराः ।। २५०.५२ ।।
इत्युक्त्वा हृष्टरोमाणो बाष्पगद्गदकण्ठिनः।
आनन्दाश्रु परीताक्षाः स नाथा इव मेनिरे ।।
सुरा ब्रह्मादय सर्वे समाश्वस्ताः सुमानसाः ।। २५०.५३ ।।
ततोऽव्रजद् द्रुतगतिना ककुद्मिना हरोऽम्बरे पवनगतिर्जगत्पतिः।
प्रधावितैरसुरसुरेन्द्रनायकैः स्ववाहनैर्विगृहीत शुभ्रचामरैः।
पुरः सरैः स तु शुशुभे शुभाश्रयैः शिवो वशी शिखिकपिशोर्ध्वजूटकः ।। २५०.५४ ।।
आसाद्य दुग्धसिन्धुं तं कालकूटं विषं यतः।
ततो देवो महादेवो विलोक्य विषमं विषम् ।। २५०.५५ ।।
च्छाया स्थानकमास्थाय सोऽपिबद्वामपाणिना।
पीयमाने विषे तस्मिंस्ततो देवाः महासुराः ।। २५०.५६ ।।
जगुश्च ननृतुश्चापि सिंहनादांश्च पुष्कलान्।
चक्रुः शक्रमुखाद्याश्च हिरण्याक्षादयस्तथा ।। २५०.५७ ।।
स्तुवन्तश्चैव देवेशं प्रसन्नाश्चाभवंस्तदा।
कण्ठदेशे ततः प्राप्तो विषे देवमथाब्रुवन् ।। २५०.५८ ।।
विरिञ्चिप्रमुखा देवा बलिप्रमुखतोऽसुराः।
शोभते देव! कण्ठस्ते गात्रे कुन्दनिभप्रभे ।। २५०.५९ ।।
भृङ्गमालानिभं कण्ठेऽप्यत्रैवास्तु विषं तव।
इत्युक्तः शङ्करो देवस्तथा प्राह पुरान्तकृत् ।। २५०.६० ।।
पीते विषे देवगणान् विमुच्य गतो हरो मन्दरशैलमेव।
तस्मिन् गते देवगणाः पुनस्तं ममन्थुरब्धिं विविधप्रकारैः ।। २५०.६१ ।।


text:
दत्तात्रेयोपनिषत्
दत्तात्रेयीब्रह्मविद्यासंवेद्यानन्दविग्रहम् .
त्रिपान्नारायणाकरं दत्तात्रेयमुपास्महे ..
ॐ भद्रं कर्णेभिः श्रुणुयाम देवा भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः ..
स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवाँसस्तनूभिर्व्यशेम देवहितं यदायुः ..
स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः ..
स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ..
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ..
हरिः ॐ .. सत्यक्षेत्रे ब्रह्मा नारायणं महासाम्राज्यं किं
तारकं तन्नो ब्रूहि भगवन्नित्युक्तः सत्यानन्द सात्त्विकं मामकं
धामोपास्वेत्याह . सदा दत्तोऽहमस्मीति प्रत्येतत्संवदन्ति येन ते
संसारिणो भवन्ति नारायणेनैवं विवक्षितो ब्रह्मा विश्वरूपधरं
विष्णुं नारायणं दत्तात्रेअयं ध्यात्वा सद्वदति . दमिति हंसः .
दामिति दीर्घं तद्बीजं नाम बीजस्थम् . दामित्येकाक्षरं भवति .
तदेतत्तारकं भवति . तदेवोपासितव्यं विज्ञेयं गर्भादितारणम् .
गायत्री छन्दः . सदाशिव ऋषिः . दत्तात्रेयो देवता . वटबीजस्थमिव
दत्तबीजस्थं सर्वं जगत् . एतदैवाक्षरं व्याख्यातम् . व्याख्यास्ये
षडक्षरम् . ओमिति द्वितीयम् . ह्रीमिति तृतीयम् . क्लीमिति चतुर्थम् .
ग्लौमिति पञ्चमम् . द्रामिति षट्कम् . षडक्षरोऽयं भवति .
योगानुभवो भवति . गायत्री छन्दः . सदाशिव ऋषिः . दत्तात्रेयो
देवता . द्रमित्युक्त्वा द्रामित्युक्त्वा वा दत्तात्रेयाय नम इत्यष्टाक्षरः .
दत्तात्रेयायेति सत्यानन्दचिदात्मकम् . नम इति पूर्णानन्दकविग्रहम् .
गायत्री छन्दः . सदाशिव ऋषिः . दत्तात्रेयो देवता . दत्तात्रेयायेति
कीलकम् . तदेव बीजम् . नमः शक्तिर्भवति . ओमिति प्रथमम् . आमिति
द्वितीयम् . ह्रीमिति तृतीयम् . क्रोमिति चतुर्थम् . एहीति तदेव वदेत् .
दत्तात्रेयेति स्वाहेति मन्त्रराजोऽयं द्वादशाक्षरः . जगती छन्दः .
सदाशिव ऋषिः . दत्तात्रेयो देवता . ओमिति बीजम् .
स्वाहेति शक्तिः . संबुद्धिरिति कीलकम् . द्रमिति हृदये .
ह्रीं क्लीमिति शीर्षे . एहीति शिखायाम् . दत्तेति कवचे .
आत्रेयेति चक्षुषि . स्वाहेत्यस्त्रे . तन्मयो भवति .
य एवं वेद . षोडशाक्षरं व्याख्यास्ये .
प्राणं देयम् . मानं देयम् . चक्षुर्देयम् . श्रोत्रं देयम् .
षड्दशशिरश्छिनत्ति षोडशाक्षरमन्त्रे न देयो भवति .
अतिसेवापरभक्तगुणवच्छिष्याय वदेत् . ओमिति प्रथमं भवति .
ऐमिति द्वितीयम् . क्रोमिति तृतीयम् . क्लीमिति चतुर्थम् .
क्लूमिति पञ्चमम् . ह्रामिति षष्ठम् . ह्रीमिति
सप्तमम् . ह्रूमित्यष्टमम् . सौरिति नवमम् .
दत्तात्रेयायेति चतुर्दशम् . स्वाहेति षोडशम् .
गायत्री छन्दः . सदाशिव ऋषिः . दत्तात्रेयो देवता .
ॐ बीजम् . स्वाहा शक्तिः . चतुर्थ्यन्तं कीलकम् .
ओमिति हृदये . क्लां क्लीं क्लूमिति शिखायाम् . सौरिति
कवचे . चतुर्थ्यन्तं चक्षुषि . स्वाहेत्यस्त्रे . यो
नित्यमधीयानः सच्चिदानन्द सुखी मोक्षी भवति .
सौरित्यन्ते श्रीवैष्णव इत्युच्यते . तज्जापी विष्णुरूपी
भवति . अनुष्टुप् छन्दो व्याख्यास्ये . सर्वत्र
संबुद्धिरिमानीत्युच्यन्ते . दत्तात्रेय हरे कृष्ण
उन्मत्तानन्ददायक . दिगंबर मुने बालपिशाच
ज्ञानसागर .. १.. इत्युपनिषत् . अनुष्टुप् छन्दः .
सदाशिव ऋषिः . दत्तात्रेयो देवता दत्तात्रेयेति हृदये .
हरे कृष्णेति शीर्षे . उन्मत्तानन्देति शिखायाम् .
दायकमुन इति कवचे . दिगंबरेति चक्षुषि .
पिशाचज्ञानसागरेत्यस्त्रे . आनुष्टुभोऽयं
मयाधीतः . अब्रह्मजन्मदोषाश्च प्रणश्यन्ति .
सर्वोपकारी मोक्षी भवति . य एवं वेदेत्युपनिषत् .. १..
इति प्रथमः खण्डः .. १..
ओमिति व्याहरेत् . ॐ नमो भगवते दत्तात्रेयाय
स्मरणमात्रसन्तुष्टाय महाभयनिवारणाय
महाज्ञानप्रदाय चिदानन्दात्मने बालोन्मत्त-
पिशाचवेषायेति महायोगिनेऽवधूतायेति
अनसूयानन्दवर्धनायात्रिपुत्रायेति सर्वकामफल-
प्रदाय ओमिति व्याहरेत् . भवबन्धमोचनायेति
ह्रीमिति व्याहरेत् . सकलविभूति दायेति क्रोमिति व्याहरेत् .
साध्याकर्षणायेति सौरिति व्याहरेत् . सर्वमनः-
क्षोभणायेति श्रीमिति व्याहरेत् . महोमिति व्याहरेत् .
चिरञ्जीविने वषडिति व्याहरेत् . वशीकुरुवशीकुरु
वौषडिति व्याहरेत् . आकर्षयाकर्षय हुमिति
व्याहरेत् . विद्वेषयविद्वेषय फडिति व्याहरेत् .
उच्चाटयोच्चाटय ठठेति व्याहरेत् . स्तम्भय-
स्तम्भय खखेति व्याहरेत् . मारयमारय नमः
संपन्नाय नमः संपन्नाय स्वाहा पोषयपोषय
परमन्त्रपरयन्त्रपरतन्त्रांश्छिन्धिच्छिन्धि
ग्रहान्निवारयनिवारय व्याधीन्निवारयनिवारय दुःखं
हरयहरय दारिद्र्यं विद्रावयविद्रावय देहं
पोषयपोषय चित्तं तोषयतोषयेति सर्वमन्त्र-
सर्वयन्त्रसर्वतन्त्रसर्वपल्लवस्वरूपायेति ॐ नमः
शिवायेत्युपनिषत् .. २..
इति द्वितीयः खण्डः .. २..
य एवं वेद . अनुष्टुप् छन्दः . सदाशिव ऋषिः .
दत्तात्रेयो देवता . ओमिति बीजम् . स्वाहेति शक्तिः .
द्रामिति कीलकम् . अष्टमूर्त्यष्टमन्त्रा भवन्ति .
यो नित्यमधीते वाय्वग्निसोमादित्यब्रह्मविष्णुरुद्रैः
पूतो भवति . गायत्र्या शतसहस्रं जप्तं भवति .
महारुद्रशतसहस्रजापी भवति . प्रणवायुतकोटिजप्तो भवति .
शतपूर्वाञ्छतापरान्पुनाति . स पङ्क्तिपावनो भवति .
ब्रह्महत्यादिपातकैर्मुक्तो भवति . गोहत्यादिपातकैर्मुक्तो भवति .
तुलापुरुषादिदानैः प्रपापानतः पूतो भवति .
अशेषपापान्मुक्तो भवति . भक्ष्याभक्ष्यपापैर्मुक्तो भवति .
सर्वमन्त्रयोगपारीणो भवति . स एव ब्राह्मणो भवति .
तस्माच्छिष्यं भक्तं प्रतिगृह्णीयात् . सोऽनन्तफलमश्नुते .
स जीवन्मुक्तो भवतीत्याह भगवान्नारायणो ब्रह्माणमित्युपनिषत् ..
ॐ भद्रं कर्णेभिः श्रुणुयाम देवा भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः ..
स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवाँसस्तनूभिर्व्यशेम देवहितं यदायुः ..
ॐ स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः .
स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ..
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः .. हरिः ॐ तत्सत् ..
इति दत्तात्रेयोपनिषत्समाप्ता ..


text:
अभिराजराजेन्द्रमिश्र
ग्रन्थसमीक्षा ग्रन्थनाम- अभिराजयशोभूषणम् (अभिनवकाव्यशास्त्रम्) ग्रन्थकारः- मिश्रोऽभिराजराजेन्द्रः प्रकाशननाम/ वर्षश्च- वैजयन्त प्रकाशन, इलाहाबाद/ प्रथमसंस्करणम्- जुलाई २००६ मूल्यम्- पञ्चशतरुप्यकाणि (५००रु०) $ 11 आकारः-१२/८ ‘अभिराजयशोभूषणम्’ एकविंशशताब्द्यां विरचितं अभिनवकाव्यशास्त्रं वर्तते। अत्र ग्रन्थकारेण प्रो० मिश्रोऽभिराजराजेन्द्रेण काव्यशास्त्रक्षेत्रे भरतादारभ्य स्वावधिं समीक्षितानां तत्त्वानां सरलरीत्या साधुतया प्रतिपादनं क्रियते, तथा च पुरातनं तथ्यं अद्यतनीयसन्दर्भे परीक्ष्य निरीक्ष्य च नूतनया प्रतिपाद्यते। काव्यशास्त्रीयपरम्पराचार्येषु ग्रन्थकारस्य महती श्रद्धा दरीदृश्यते। सः स्वात्मानं मम्मटसदृशं समन्वयवादी मनुते, तथा परम्परायां यच्छाश्वतं तथ्यं विद्वद्भिः स्वीकृतं तत्तेषां सर्वथाऽभिप्रेतम्। ग्रन्थोऽयं पञ्चोन्मेषेषु विभक्तः तथाकारिका-वृत्ति-उदाहरण-पद्यसंवलितोऽस्ति। अत्र समग्राः ५६७ कारिकाः सन्ति। येषु परिचयोन्मेषे-५०, वस्तुतत्त्वोन्मेषे-१४६, आत्मतत्त्वोन्मेषे-८१, निर्मितितत्त्वोन्मेषे-१४०, प्रकीर्णतत्त्वोन्मेषे च -१३९, कारिकाः सन्ति। एतदतिरिक्तं पञ्चाशीत्यधिकैकशतमितानि (१८५) उदाहरणपद्यानि सन्ति, येषु शताधिकपद्यानि ग्रन्थकृतानि सन्ति। अन्यान्यप्युदाहरणानि आधुनिककवीनां रचनादेव उद्धृतानि येन तेषां काव्यशास्त्रीयसमीक्षणम् अथ लोकप्रियताऽपि सञ्जाता। उन्मेषानुसारं प्रतिपादिततत्त्वानां परिचयः निम्नलिखितोऽस्ति- परिचयोन्मेषे पञ्चप्रकरणानि सन्ति-काव्यप्रशंसा, काव्यप्रयोजनम्, काव्यहेतुः ,काव्यलक्षणम् काव्यशाखाप्रकरणञ्च। ग्रन्थस्यारम्भः शारदा-गणपति-मृडानि देवतानां तथा पूर्ववर्तीनामाचार्याणां स्मरणपूर्वकं नमस्कारेण भवति। काव्यप्रशंसायां कवेः, कविभारत्याः, कविकर्मणश्च सर्वातिशायित्वं सिद्ध्यति। काव्यप्रयोजने अन्वयव्यतिरेकमाश्रित्य यशोऽवाप्तिमात्रं प्रयोजनं निर्धारयति। तन्मते काव्यं वस्तुतः निष्प्रयोजनं भवति। परं विद्वांसः यदि किमपि प्रयोजनं स्वीकुर्वन्ति तर्हि तदेव काव्यप्रयोजनं भवितुमर्हति यत्सकलकाव्येन सिद्ध्येत्। काव्यहेतौ लौकिकालौकिकसहयोगिहेतुद्वयसमन्वितां प्रतिभामात्रं काव्यहेतुः वर्तते। तत्रालौकिको हेतुः दैवाधीनः स च प्रज्ञा-प्रतिभा-शक्तिप्रभृतिपदेन सम्बोध्यते। अपरश्च लौकिको हेतुः व्युत्पत्त्यभ्याससमन्वितो भवति। काव्यलक्षणे ग्रन्थकारः शब्दार्थयोः विवादमुन्मीलयन् स्वभावजं रसगर्भं लोकोत्तरमाख्यानमेव काव्यं लक्षयति। काव्यशाखायां सहृदयास्वाद्यं, कोविदास्वाद्यं, लोकास्वाद्यमिति त्रिधा विभागः काव्यानां कृतो वर्तते। वपुस्तत्त्वोन्मेषेऽपि पञ्चप्रकरणानि सन्ति-शब्दार्थप्रकरणम्, शब्दशक्तिप्रकरणम्, रीतिवृत्तिप्रकरणम्, गुणप्रकरणम्, अलङ्कारप्रकरणञ्चेति। शब्दार्थप्रकरणे शब्दार्थयोः महत्त्वं तयोर्मिथः अविनाभावसम्बन्धश्च प्रदर्शितः। शब्दशक्तिप्रकरणे तिसृणां शक्तीनां प्रतिपादनं तथा लक्षणावृत्तिकृते ग्रन्थकारः ‘त्रिस्थूणेति’ अन्वर्थमभिधानं करोति। तथा लक्षणायाः सर्वाणि उदाहरणानि नवीनानि सन्ति। यथा- संसद् ब्रवीति, पञ्चनदश्शूरः, कृष्णा दुह्यते आदि। अलङ्कारप्रकरणे ५ शब्दालंकाराणां ४८ अर्थालंकाराणाम् अर्थात् ५३ अलङ्काराणां विवेचनं कुरुते। आत्मतत्त्वोन्मेषे षड्प्रकरणानि सन्ति- यत्र रसालङ्कार-रीति-वक्रोक्त्यौचित्यानां काव्यात्मत्वं निराकृत्य आनन्दवर्धनानुमतं ध्वनेः काव्यात्मत्वं साधितं ग्रन्थकारैः। निर्मितितत्त्वोन्मेषे ग्रन्थकारः परम्पराविहितं काव्यभेदं तत्स्वरूपञ्च आधुनिकपरिप्रक्ष्ये साधुतया प्रतिपादयति। नाटक-महाकाव्य-कथोपन्यासादीनां लक्षणं सर्वथा आधुनिकयुगानुकूलं वर्तते। यथा-पारम्परिकरूपेण नाटकस्य नायकः कश्चित् प्रख्यातवंशीयः प्रतापवान् गुणवान् राजर्षिः देवः सत्पुरुषो वा भवति। परं ग्रन्थकारः वक्ति यत्- नायकविषये लिङ्गभेदो नोचितः, धीरोदात्तसमन्विता काचित् महिलापि स्याच्चेत् सापि नाटकस्य नेतृतां वोढुं शक्नोति। प्रकीर्णतत्त्वोन्मेषे तु विशेषोत्सवे प्रदेशविशेषप्रसिद्धानां गीतानां, गज्जलिकानां मुक्तच्छन्दसां वर्गीकरणम् तल्लक्षणानि उदाहरणानि च यत्प्रस्तुतानि भूषणकारैः तत्सर्वथा नूतनः परं महान् प्रयासः दृश्यते। इत्थम् उपर्युक्तविषयप्रतिपादनमाश्रित्य वक्तुं शक्यते यत् ‘अभिराजयशोभूषणम्’ प्राचीनार्वाचीनमतयोः साकल्येन सरलरीत्या चावबोधयितुं सर्वथा समर्थोऽस्ति। तथैतस्य समीक्षासरणिः सामञ्जस्यसमन्विता वर्तते।
सत्येन्द्र पाण्डेयः शोधच्छात्रः[साहित्यसंस्कॄतिसंकायः] श्रीलालबहादुरशास्त्रिराष्ट्रियसंस्कॄतविद्यापीठम्, चलवाणी-09958256212 नवदेहली,


text:
काव्यम्
काव्यं (Kavyam) इत्येतत् साहित्यप्रकारः अस्ति । कवेः कर्म काव्यम् । कविः तु दार्शनिकः । काव्यस्य परिभाषाः अनेकाः सन्ति, किन्तु सर्वमान्या मुख्या परिभाषास्ति वाक्यं रसात्मकं काव्यम् इति । अर्थात् येन वाक्येन रसोत्पत्तिः भवति तत् काव्यम् इति कथ्यते। रस, छन्दोभिः अलङ्कारैः युक्तं काव्यम् आनन्दोत्पत्तिं करोति। रमणीयार्थप्रतिपदकं वाक्यं काव्यम् इति कथ्यते । कवितायाः (Kavita) परिभाषाऽनेकाः सन्ति , किन्तु सर्वमान्या मुख्या परिभाषास्ति वाक्यं रसात्मकं काव्यम् अर्थात् येन वाक्येन रसोत्पत्तिः भवति तत् वाक्यं कविता इति कथ्यते। रस,छन्द।छन्दालंकारैः युक्ता कविता आनन्दोत्पत्तिं करोति। महात्मना तुलसीदासेन उक्तं यत् ---कीरति भणिति भूति भलि सोई । सुरसरि सम सब कर हित होई।। अर्थात् येन काव्येन सर्वेषां जनानां हितं भवति तत् काव्यं साहित्यं कथ्यते। आनन्दो वै काव्यम् अर्थात् आनन्दः एव कवितायाः प्रथमं लक्षणमस्ति।
अन्तर्विषयाः
काव्यग्रन्थानां प्रकाराः[सम्पादयतु]
काव्यशास्त्रप्रणाल्यां मुख्यतः षड् विधा ग्रन्था दृश्यन्ते। काव्यसर्वाङ्गविवेचकाः, कव्यालङ्कारमात्रविवेचकाः, ध्वनिसम्बद्धाः (समर्थकाः, विरोधिनः), रससम्बद्धाः, नाट्यसम्बद्धाः, विचारग्रन्थाः च।
दण्डिनः काव्यादर्शः, वामनस्य काव्यालङ्कारसूत्रवृत्तिः, रुद्रटस्य काव्यालङ्कारः, भोजस्य सरस्वतीकण्ठाभरणं, कुन्तकस्य वक्रोक्तिजीवितं, मम्मटस्य काव्यप्रकाशः, हेमचन्द्रस्य काव्यनुशासनम्, वाग्भटस्य वाग्भटालङ्कारः, वाग्भटस्य काव्यानुशासनम्, मलयजपण्डितस्य साहित्यसारः, जयदेवस्य चन्द्रालोकः, विश्वनाथस्य साहित्यदर्पण:, जगन्नाथस्य रसगङ्गाधरः काव्यसर्वाङ्गविवेचकाः ।
उद्धटस्य काव्यालङ्कारसङ्ग्रहः, अजितसेनस्य अलङ्कारचूडामणिः, राजराजस्य राजराजीयं, धर्मदासस्य विदग्धमुखमण्डनं, शोभाकरस्य अलङ्काररत्नाकरः, अप्यदीक्षितस्य कुवलयानन्दश्चित्रमीमांसा च विश्वेश्वरस्य अलङ्कारकौस्तुभः अलङ्कारप्रदीपः, अलङ्कारमुक्तावली च, नरसिंहाचार्यस्य अलङ्कारेन्द्रशेखरः, केशवस्य अलङ्कारशेखरश्चालङ्कारमात्रसम्बद्धग्रन्थाः।
आनन्दवर्धनस्य ध्वन्यालोकः, पुञ्जराजस्य ध्वनिप्रदीपः, मम्मटस्य शब्दव्यापारविचारः, अप्पयदीक्षितस्य वृत्तिवार्तिकञ्चेति ध्वनिसम्बद्धग्रन्थाः । भट्टनायकस्य हृदयदर्पणः, महिमभट्टस्य व्यक्तिविवेकः, मुकुलभट्टस्याभिधावृत्तिभर्तृका च ध्वनिपरिहारग्रन्थाः ।
रुद्रभट्टस्य शृङ्गारतिलकं, भानुदत्तस्य रसमञ्जरी, रसतरङ्गिणी च, शिवरामत्रिपाठिनो रसरत्नहारश्च रसमात्रसम्बद्धग्रन्थाः।
भरतस्य नाट्यशास्त्रं, धनञ्जयस्य दशरूपकं, सागरनन्दिनो नाटकलक्षणरत्नकोशः, रामचन्द्रगुणचन्द्रयोर्नाटयदर्पणः, विद्यानाथस्य प्रताप्ररुद्रयशोभूषणं, शारदातनयस्य भावप्रकाशनम्, रूपगोस्वामिनो नाटकचन्द्रिका च नाट्यग्रन्थाः ।
रुद्रटस्य सहृदयलीला, क्षेमेन्द्रस्य कविकण्ठाभरणं, सुवृत्ततिलकमौचित्यविचारचर्चा च, राजशेखरस्य काव्यमीमांसा, अरिसिंहामरचन्द्रयोः काव्यकल्पलता, देवेश्वरस्य कविकल्पलता, विश्वेश्वरस्य कवीन्द्रकणभरणं रामानन्दस्य रसिकजीवनं च विचारग्रन्थाः।
सम्प्रदायाः[सम्पादयतु]
रस-अलङ्कार-रीति-ध्वनि-वक्रोक्ति-औचित्याख्याः षट् काव्यशास्त्रसम्प्रदायाः क्रमेण भरत-भामह-वामन-आनन्दवर्धन-कुन्तक-क्षेमेन्द्रसमर्थिताः । तत्र रससम्प्रदायो हि काव्ये इतरतत्त्वोपेक्षयाऽपि रससिद्धिं वाञ्छति । "वाग्वैदग्ध्यप्रधानेऽपि रस एवात्र जीवितम्" इत्यस्य मार्गः । यद्यपि कमनीयमपि वपुः श्वित्रेणैकेन दुर्भगं भवति तथापि गुणसन्निपाते स्वल्पो दोषो न सङ्ख्यानाय भवति । सत्यपि सौन्दर्ये सर्वेषामेवाङ्गानां संयुक्तशक्तौ यथा तत्र वदनस्यैव प्रधान्यं भवति तथैव काव्यं हि रसगुणालङ्काररीतिप्रभृतिसंस्कृतशब्दार्थयोरेव भवति, किन्तु तत्र जीवतत्त्वं तु रस एव । गुणा हि रसस्यैव धर्माः, अलङ्कारा अपि तस्यैव शोभातिशयहेतवः । रीतयोऽपि तस्यैव साधिकाः।
अलङ्कारसम्प्रदायानुसारेण अलङ्कृतावेव शब्दार्थौ काव्यं न तु तद्धीनौ। न कान्तमपि निर्भूषं विभाति कामिनीमुखम् । निरलङ्कृतशब्दार्थयोः काव्यत्वमनुष्णस्यानलत्वमिव ।
रीतिवादनो हि पदरचनाकौशलमेव काव्यस्य जीवतत्वं मन्यन्ते, विशिष्टपदरचना रीतिः । वैशिष्टयञ्च गुणात्मकतया।
ध्वनिप्राधान्यवादिनां मते ध्वनिरेव काव्यस्यात्मा। तस्य हि शब्दार्थौ शरीरं गुणा हि काव्यात्मनो ध्वनेर्धर्माः, अलङ्कारास्तु भूषणान्येव; रीतिरपि तस्यैव निर्वाहिका।
वक्रोक्तिवादिनां मते वैचित्र्यभङ्गिभणितिरेव काव्यस्यात्मा । इतराणि तु तस्याङ्गान्येव।
औचित्यवादिमते सर्वेषामेव समन्वितमौचित्यमेव काव्यस्य साधकं भवति । अनौचित्यादृते नान्यद्रसभङ्गस्य कारणम् ।
वस्तुतस्तु विभागोऽयं न पारमार्थि कोऽपि तु केवलमोपाधिक एव । रसत्वं काव्यात्मकत्वं न हि कोऽपि परिजिहीर्षति । रस एव काव्यस्य जीवितं गुणालङ्काररीतयस्तु तदुत्कर्षहेतव एव । अलङ्कारा अपि रसमेवालङ्कुर्वन्ति किञ्चात्मैवालङ्कार्यो भवति । रीतिवादिनां मतेऽपि पदरचनाया वैशिष्ट्यं गुणात्मकयैव । गुणाश्च रसस्यैव धर्मा इति रससाधकस्यैव रचनाविशेषस्य काव्यत्वं भवति । वक्रोक्तेरपि साध्यं तु रस एव । ध्वनिरपि यद्यपि वस्त्वलङ्काररूपोऽपि भवति तथापि तस्य काव्यात्मत्वं रसापेक्षयैव भवति । तेन हि पर्यवसायितया रसादिध्वनेरेव काव्यात्मत्वं सिध्यति । नितान्तानौचित्ये हि न रससिद्धिः । अत एव साम्प्रदायिकविभागः केवलमौपाधिकः । रस एव काव्यस्यात्मा।
काव्यविमर्शः[सम्पादयतु]
काव्यलक्षणम्[सम्पादयतु]
काव्यप्रयोजनम्[सम्पादयतु]
काव्यविभागाः[सम्पादयतु]
काव्यतत्वानि[सम्पादयतु]
अधोनिर्दिष्टानि काव्यतत्वानि


text:
अग्निपुराणम्/अध्यायः २६७
माहेश्वरस्नानलक्षकोटिहोमादयः[सम्पाद्यताम्]
पुष्कर उवाच
स्नानं माहेश्रं वक्ष्ये राजादेर्जयवर्द्धनम् ।
दानवेन्द्राय बलये यज्जगादोशनाः पुरा ।। २६७.१ ।।
बास्करेऽनुदिते पीठे प्रातः संस्नापयेद् घटैः ।
ॐ नमो भगवते रुद्राय च बलाय च पाण्डरोचितभस्मानुलिप्तगायाय ।
तद्यथा जय जय सर्वान् शत्रून् मूकय कलहविग्रहविवादेषु भञ्जय ।
ॐ मथ मथ सर्व्वपथिकान् योसौ युगान्तकाले दिधक्षति इमां पूजां रौद्रमूर्त्तिः सहस्त्रांशुः
शुक्लः स ते रक्षतु जीवतं ।
सम्बर्त्तकाग्नितुल्यश्च त्रिपुरान्तकरः शिवः ।
सर्वदेवमयः सोपि तव रक्षतु जीवितं लिखि लिखि खिलि स्वाहा ।।
एवं स्नातस्तु मन्त्रेण जुहुयात्तिलतण्ड्डलम् ।। २६७.२ ।।
पञ्चामृतैस्तु संस्नाप्य पूजयेच्छूलपाणिनं ।
स्नानान्यन्यानि वक्ष्यामि सर्वदा विजयाय ते ।। २६७.३ ।।
स्नानं घृतेन कथितमायुष्यवर्द्धनं परम् ।
गोमयेन च लक्ष्मीः स्याद् गोमूत्रेणाघमर्द्दनम् ।। २६७.४ ।।
क्षीरेण बलबुद्धिः स्याद्दध्ना लक्षअमीविवर्द्धनं ।
कुशोदकेन पापान्तः वञ्चगव्येन सर्वभाक् ।। २६७.५ ।।
शतमूलेन सर्वाप्तिर्गोश्रृङ्गोदकतोऽर्घजित् ।
पलाशविल्वकमलकुशस्नानन्तु सर्व्वदं ।। २६७.६ ।।
वचा हरिद्रे द्वे मुस्तं स्नानं रक्षोहणं परं ।
आयुष्यञ्च यशस्यञ्च धर्म्ममेधाविवर्द्धनम् ।। २६८.७ ।।
हैमाद्भिश्चैव माङ्गल्यं रूप्यताम्रोदकैस्तथा ।
रत्नोदकैस्तु विज्यः सौभाग्यञ्च प्रियङ्गुणा ।। २६८.८ ।।
फलाद्बिश्च तथारोग्यं धात्र्यद्भिः परमां श्रियम् ।
तिलसिद्धार्थकैर्ल्लक्ष्मीः सौभाग्यञ्च प्रियङ्गुणा ।। २६८.९ ।।
पद्मोत्पलकदम्बैश्च श्रीर्बलं बलाद्रुमोदकैः ।
विष्णुपादोदकस्नानं सर्वस्नानेभ्य उत्तमम् ।। २६८.१० ।।
एकाकी एककामायेत्येकोर्कं१ विधिवच्चरेत् ।
अक्रन्दयति सूक्तेन प्रबध्नीयान्मणिं करे ।। २६८.११ ।।
कुष्ठपाठा वचा शुण्ठी शङ्खलोहादिको मणिः ।
सर्व्वेषामेव कामानामीश्वरो भगवान् हरिः ।। २६८.१२ ।।
तस्य संपूजनादेव सर्व्वान्कामान्समश्नुते ।
स्नापयित्वा घृतक्षीरैः पूजयित्वा च पित्तहा ।। २६८.१३ ।।
पञ्चमुद्गबलिन्दत्वा अतिसारात् प्रमुच्यते ।
पञ्चगव्येन संस्नाप्य वातव्याधिं विनाशयेत् ।। २६८.१४ ।।
द्विस्रेहस्नपनात् श्लेष्मरोगहा चातिपूजया ।
घृतं तैलं तथा क्षौद्रं स्नानन्तु त्रिरसं परं ।। २६८.१५ ।।
स्नानं घृताम्बु द्विस्नेहं समलं घृततैलकम् ।
क्षौद्रमिक्षुरसं क्षीरं स्नानं त्रिमधुरं स्मृतम् ।। २६८.१६ ।।
घृतमिक्षुरसं तैलं क्षौद्रञ्च त्रिरसं श्रिये ।
अनुलेपस्त्रिशुक्लस्तु कर्पूरोशीरचन्दनैः ।। २६८.१७ ।।
चन्दनागुरुकर्पूरमृगदर्पैः सकुङ्कुमैः ।
पञ्चानुलेपनं विष्णोः सर्वकामफलप्रदं ।। २६८.१८ ।।
त्रिसुगन्धञअच कर्पूरं तथा चन्दनकुङ्कुमैः ।
मृगदर्पं सकर्पूरं मलयं सर्व्वकामदम् ।। २६८.१९ ।।
जातीफलं सकर्पूरं चन्दनञ्च त्रिशीतकम् ।
पीतानि शुक्लवर्णानि तथा शुक्लानि भार्गव ।। २६८.२० ।।
कृष्णानि चैव रक्तानि पञ्चवर्णानि निर्द्दिशेत् ।
उत्पलं पद्मजाती च त्रिशीतं हरिपूजने ।। २६८.२१ ।।
कुङ्कुमं रक्तपद्मानि त्रिरक्तं रक्तमुत्पलं ।
धूपदीपादिभिः प्रार्च्य विष्णुं शान्तिर्भवेन्नृणां ।। २६८.२२ ।।
चतुरस्रकरे कुण्डे ब्राह्मणाश्चाष्ट षोडस ।
लक्षहोमङ्कोटिहोमन्तिलाज्ययवधान्यकैः ।। २६८.२३ ।।
ग्रहानभ्यर्च्य गायत्र्या सर्व्वशान्तिः क्रमाद्भवेत् ।
इत्यादिमहापुराणो आग्नेये माहेश्वरस्नानलक्षकोटिहोमादयो नाम सप्तषष्ट्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ।


text:
यू ए ई राष्ट्रे एकीकृतवाहनचालनप्रमाणपत्रम् परिगणनायाम्।
- रम्या पी यू
दुबाय्> वाहनचालनपरीक्षाम् एकीकृत्य प्रमाणपत्रस्वीकाराय सर्वेषु राज्येषु (एमिरेट्) सामान्यमानदण्डानि प्रचारयितुम् आलोच्यते। राष्ट्रे सप्तराज्येषु अपि वाहनचालनप्रमाणपत्रम् प्राप्तुं विभिन्नमानदण्डानि परीक्षाः च प्रचाल्यन्ते। एतां रीतिमुत्पाट्य प्रमाणपत्रप्राप्त्यै एकीकृतसंविधानस्य निर्माणः परिगणनायामस्तीति खान्टूट्टे प्रचलति सेर्को मिडिल् ईस्टस्य वार्षिकमार्गसुरक्षासम्मेलने अधिकारिणः आवेदयन्। एतदर्थम् आभ्यन्तरमन्त्रालयेन एका समितिः रूपीकृता इति चालकपरिशीलनं तथा गुणनिर्णयविभागस्य नियुक्तनिदेशकः हिन्द् अल् मुहैरी उक्तवान्।


text:
कदलीफलम्
एतत् कदलीफलं भारते अपि वर्धमानः कश्चन फलविशेषः । एतत् सस्यजन्यः आहारपदार्थः । कदलीफलम् आङ्ग्लभाषाया Banana इति उच्यते । अस्याः कदल्याः फलं, काण्डं, पुष्पं चापि आहारत्वेन उपयुज्येते । भारतदेशे कदलीपर्णस्य पवित्रं स्थानं वर्तते । धार्मिककार्येषु कदलीपत्राग्रभगस्य उपयोगः अनिवार्यः अस्ति । भारते अस्मिन् भागे भोजनं तु शास्त्रविहितम् । कदलीफलम् अकृष्टपच्यम् अपि । कदलीफलं देवानां नैवेद्यार्थम् अपि उपयुज्यते । भारतस्य सर्वेषु राज्येषु कदली वर्धते । अधिकतया करर्णाटके, केरले, असमराज्ये, तमिळ्नाडुराज्ये, आन्ध्रप्रदेशे, पश्चिमबङ्गालप्रदेशेषु च वर्धयन्ति । यूरोप् जनेषु अलेक्साण्डर् प्रथमतया कदलीफलं खादितवान् । सः स्वदेशे कदलीफलं परिचायितवान् । लघुकदली अथवा नञ्जनगूडुरसकदलीफलं तु प्रसिद्धम् । लघुकदली अथवा देवस्य कदली, पच्चकदलीफलानि अधिकतया सर्वत्र उपयुज्यन्ते । एलाकदली, रसकदली च मैसूरुनगरे अधिकतया संवर्धयन्ति । नेन्द्रकदली मलेनाडुप्रदेशे अस्ति । आफ्रिका-ईजिप्त्-तः अरब्-वर्तकाः समग्रे विश्वे कदलीविक्रयणेन एव प्रसिद्धाः अभवन् ।
आहारसंशोधनालयस्य इतिवृत्तानुगुणं ज्ञायते यत् ९० निमेषाणां श्रमयुक्तकार्यार्थं या शक्तिः अपेक्ष्यते सा शक्तिः कदलीफलद्वयेन लभ्यते । एतस्मिन् कदलीफले शक्त्या सह वल्कलांशः, सुक्रोस्, फ्रक्टोस्, ग्लूकोस् इति त्रिविधाः प्राकृतिकशर्कराः च सन्ति ।
प्रतिदिनं कदलीफलस्य सेवनेन अनेकाभ्यः समस्याभ्यः दूरे भवामः । नित्यजीवने कदलीफलस्य उपयोगेन उत्तमम् आरोग्यं प्राप्तुं शक्नुमः अपि ।
- १ खिन्नता - 'मैण्ड्” इति संस्थया सद्यः कृतस्य सर्वेक्षणस्य अनुगुणं ये खिन्नाः भवन्ति ते कदलीफलं खादन्ति चेत् स्वस्थतां प्राप्नुवन्ति इति । एतस्य कारणं 'ट्रिप्टोप्यान्’ इति प्रोटीन् अंशः यः कदलीफलॆ अस्ति सः एव तत्र कारणीभूतः इति । अस्माकं देहः एतं प्रोटीनंशं ”सेरोटिन्”रूपेण परिवर्तयति । एतस्मिन् उद्वेगशमनस्य प्रफुल्लचित्तस्य च अंशाः सन्ति इति । खिन्नतानिमित्तं गुलिकायाः स्वीकरणस्य स्थाने यदि प्रतिदिनम् एकं कदलीफलं खाद्यते तर्हि रोगस्य उपशमनं भवति इति । कदलीफले विद्यमानः बि-६ इति अंशः रक्ते विद्यमानस्य ”ग्लूकोस्” अंशस्य समस्थितिं रक्षन् अस्माकं मनस्स्थितौ अपि परिणामं जनयति इति ।
- २ रक्तहीनता - कदलीफले अयसः अंशः अत्यधिकप्रमाणेन अस्ति । तस्मात् कारणात् इदं कदलीफलं देहे रक्तवर्णस्य रक्तकणानाम् उत्पादनं प्रचोद्य रक्तहीनतां निवारयति ।
- ३ रक्तनिपीडः - कदलीफले पोटाषियं, लवणं च अस्ति । लवणांशः बहु न्यूनः अस्ति इति कारणेन रक्तनिपीडं निवारयति ।
- ४ बुद्धिमत्ता - अध्ययनेन ज्ञातं यद् कदलीफले विद्यमानः पोटाषियम् अंशः बुद्धिमत्तां जागरयति ।
- ५ मलबद्धता - एतस्मिन् कदलीफले पर्याप्तमात्रेण वल्कलांशः अस्ति इति कारणात् कृतकवीरेचकानां विनापि मलबद्धतां निवारयितुं शक्यते ।
- ६ जडत्वम् आलस्यं च - मधुना सह कदलीफलस्य 'मिल्क् शेक्’ इति यत् क्रियते तत् किञ्चन दिव्यं पानीयम् । कदलीफलं शरीरं शीतलं करोति चेत् मधु शर्करायाः प्रमाणस्य समतोलनं करोति ।
- ७ वक्ष्स्थलस्य ज्वलनम् - जठरे सहजतया प्रत्याम्लीयपरिणामं करोति इदं कदलीफलम् । तस्मात् कारणात् वक्षस्थलस्य ज्वलनस्य निमित्तम् अपि कदलीफलम् उत्तमम् औषधम् ।
- ८ प्रातःकालीनस्य अनारोग्यम् - भोजनद्वयस्य मध्ये कदलीफलस्य एकस्य खादनेन गर्भवतीनां वमनस्य वमनशङ्कायाः च निवारणं भवति । एतेन फलेन प्रातःकालीनस्य आरोग्यस्य समतोलनं रक्ष्यते ।
- ९ मशकदशनम् - अस्य कदलीफलस्य शिम्बायाः अन्तर्भागं मशकदशनस्थाने सम्यक् लेपनीयम् । तेन मशकदशनेन जायमानः "अलर्जि”रोगः निवारितः भवति ।
- १० नाडीव्यूहः - अस्मिन् कदलीफले 'बि’ विटमिन् पर्याप्तमात्रेण अस्ति । तस्मात् कारणात् नाडीव्यूहस्य शान्ततायाः रक्षणं करोति ।
- ११ स्थौल्यम् - अतीवचिन्तायाम् ये कार्यं कुर्वन्ति तेषामेव एषा स्थौल्यस्य समस्या भवति इति ५,००० रोगीणां समीक्षातः ज्ञातमस्ति । एतेभ्यः भोजनं न रोचते इति कारणेन ते 'जङ्क् फुड्’ (सिद्धभर्ज्यानि खाद्यानि) इत्युक्ते चिप्स्, चाकोलेट् इत्यादीनि खाद्यानि खादन्ति । एतेन स्थौल्यम् अधिकं भवति । कार्बोहैड्रेट्-युक्तस्य अस्य फलस्य सेवनेन रक्ते विद्यमानायाः शर्करायाः प्रमाणस्य समतोलनं भवति । एतेन एतादृशानां खाद्यानां वाञ्छातः मुक्ताः भवितुं शक्यते ।
- ११ अल्सर् - अस्य कदलीफलस्य सेवनेन आम्लीयता न्यूना भवति । जठरस्य निर्मोकं पुनर्लेपयति अपि इदं क्दलीफलम् । तस्मात् कारणात् 'अल्सर्’समस्या निवारिता भवति ।
- १२ उष्णनियन्त्रकम् - इदं कदलीफलं शरीरे लेखनत्वं जनयति इति विश्वे बहुत्र विश्वासः अस्ति । थाय्ल्याण्ड्प्रदेशे गर्भिणिस्त्रियः सामान्यतया कदलीफलं खादन्ति एव । एतेन तासां शरीरस्य, मनसः औष्ण्यं न्यूनं भवति । शिशोः अपि शरीरं मनः च शान्तं भविष्यति इति ते विश्वसन्ति ।
- १३ धूम्रपानं तमाखुसेवनं च - बि-६, बि-१२ विटमिन्, पोटाषियं, मेग्नीषियम् अंशाः च अस्मिन् कदलीफले सन्ति । ते अंशाः "निकोटिन्” आकर्षणेन बहिः आगमने शरीरस्य साहाय्यं कुर्वन्ति ।
निपीडः (Pressure) - अस्मिन् फले पोटाषियं प्रमुखः खनिजः । सः हृदयकम्पनस्य नियन्त्रणं करोति । मस्तिष्कं प्रति आम्लजनकस्य पूरणं करोति । शरीरे जलस्य प्रमाणं समतोलयति । प्रपञ्चे श्रेष्ठक्रीडापटोः प्रथमाद्यता सेवफलम् । तदनन्तरस्थाने अस्ति कदलीफलम् । एतेषु ४ गुणितं प्रोटीन्, २ गुणितं कार्बोहैड्रेट्, ३ गुणितं फास्फरस्, ५ गुणितं विटमिन् ए, अयसांशः च, २ गुणितम् अन्यविटमिन्, खनिजाः च सन्ति । अतः यदाकदापि यत्किमपि खादनस्य अपेक्षया कदलीफलस्य सेवनेन देहस्य सुस्तितिः भवति इति वैद्याः वदन्ति ।
आम्रं पनसं, कदलीफलं च प्रमुखफलत्रयत्वेन परिगण्यन्ते । एवम् एव कदली-आम्र-उदुम्बर तिन्त्रिणीवृक्षाः प्रमुखाः वृक्षाः इति उच्यन्ते । एतान् अधिकृत्य काचित विचित्रा कथा केषुचित प्रदेशेषुश् श्रूयते । एते पञ्च वृक्षाः अपि कस्मिंश्चित् काले मनुष्यरुपेण सहोदर्यः आसन् । बहुकालं यावत् तासां विवाहः न जातः । कदाचित् देवः प्रत्यक्षीभूय ‘विवाहम् इच्छन्ति वा ?’ इति ताः पॄष्टवान् । तदा चतस्रः सहोदर्यः विवाहम अङ्घीकृतवत्यः । किन्तु अन्तिमा सहोदरी न अङ्गीकृतवती । सा सन्तानमात्रं प्रार्थितवती । अनन्तरं देवः ताः सर्वाः वृक्षरुपेण परिवर्त्य - "यः एतान् वृक्षान् आरोहति सः एव पतिः ’ इति उक्तवान् । अतः एव् विवाहम् अङ्गीकृतवतः वृक्षान सर्वे आरोढुं शक्नुअन्ति चेदपि कदलीवृक्षं कोऽपि आरोढुं न शक्नोति । कदली इति संस्कृतभाषया, हिन्दिभाषया केला इति, आंगलभाषया बनाना प्लाण्टन्, आडम्स् आपिल इत्यपि उच्यते । काभिश्चित् भारतीयभाषाभिः कदलीइत्येव उच्यते । तमिळु मलयाळभाषया च वाळ्:ऐ इति, तेलुगुभाषया अरटि इति च उच्यते ।
बौद्धाः कदलीवृक्षं पवित्रं मन्यन्ते । बौद्धसाहित्ये उक्तं मोचापानं कदलीफलेन एव सज्जीक्रियते । अस्माकं पुराणे श्रूयते यत् -हनुमान् हिमालयप्रान्ते कदलीवने आसीत् इति ।
कदलीवृक्षस्य पुष्पं, शलाटुः, फलं च आहररुपेण उपयुज्यते । कदलीवृक्षस्य शलाटुः हरितवर्णीयः भवति । तस्य फलं हरितं ,पीतं, पीतहरितमिश्रितं, रक्तवर्णीयं वा भाति । तदा आकारेण लघु बृहत् चापि भवति । कदल्यां ५,००० प्रभेदाः सन्ति इति श्रूयते । पच्चेकदली, बूदिकदली, वृक्षकदली, रसकदली, एलाकदली, अरण्यकदली इति अष्ट, दश वा विधाः प्रसिद्धाः सन्ति । कदलीपर्णं बृहदाकारकं पञ्चषपादमितदीर्धम्, अधिकविशालं च भवति । दक्षिणाभारते केषुचित स्थलेषु भोजनार्यम् एतस्य उपयोगः क्रियते । जनाः विवाहादिशुभकार्येषु वितानं मण्डपं द्वारं च पुष्पगुच्छसहितेन कदलीवृक्षेण अलङ्कुर्वन्ति । एतं शुभसङ्केतं मन्येन्ते जनाः ।
यदा शलाटुः पक्वं भवति तदा वृक्षं कर्तयन्ति । कर्तितवृक्षस्य प्रकाण्डं परितः स्थितेभ्यः कन्देभ्यः नूतनसस्यानि उत्पद्यन्ते । एवं किदलीसन्तानः वर्धते ।


text:
Paropkar Essay in Sanskrit - परोपकार पर संस्कृत निबंध
‘अष्टादश पुराणेषु व्यासस्य वचनद्वयम्।
परोपकारः पुण्याय पापाय परपीडनम्।‘
महर्षि व्यासेन इत्युक्तं यत् हे मानवाः यदि यूयं पुण्यं वाञ्छय तर्हि परोपकारं कुरुत, यदि पापं वाञ्छय तर्हि परान् पीडयत। अत: परोपकार: श्रेष्ठ: पुण्यमार्गोऽस्ति।
अस्मिन् संसारे द्विविधाः मनुष्याः सन्ति-सज्जना: दुर्जनानां तु परपीडनाय, परविनाशाय च अस्ति। सन्तः स्वभावतः एव धर्मबुद्धयः सन्ति। समृद्धिभिः ते अनुद्धताः सन्ति। यथा वृक्षाः स्वयमातपे निष्ठिन्ति, अन्यस्य छायां कुर्वन्ति, तेषां फलानि अपि परार्थाय सन्ति तथा सज्जनानां सम्पत्तिरपि पराथार्य अस्ति।
यथा नद्यः परोपकाराय वहन्ति, गावश्च परोपकाराय दुहन्ति, सूर्यचन्द्रमसौ अपि परेभ्य: एव प्रकाशते तथा सज्जनानां जीवनमपि परोपकाराय एव अस्ति। उदारा पृथ्वी आतप, अतिवृष्टि च सहते परं परोपकाराय अन्नम् उत्पादयति, मेघाः अपि वर्षन्ति। एवं प्रकृतेः बहूनि वस्तूनि परोपकारं कुर्वन्ति। परोपकारिणः परेषां दु:खमात्मीय दु:खं मन्यमाना: तद्विनाशाय प्रयतन्ते। ते सदैव निर्धनेभ्य: धनम् वस्त्रहीनेभ्यो वस्त्रम बुभुक्षितेभ्यऽनम् तथा दरिद्रेभ्यो दानं ददाति। किं बहुना सज्जनानां विभूतयः परोपकाराय भवन्ति। दुर्जनानां जीवनं केवलं स्वसुखाय वर्तते। तेषां दानमपि स्ववृद्धयर्थमस्ति, परोपकारश्च ख्यातिप्राप्तये, उच्चपदप्राप्तये अस्ति। मन्दिरेभ्यो, संस्थाभ्यः च दत्तं दानं व्यवसायवृद्धयाशया अस्ति। ते न सज्जनाः खलु। सज्जनाः परोपकार रहस्य जानन्तो निष्कामाः, उपकारिणः सन्ति। अतः सर्व मानवाः यथाशक्ति धनेन, अन्नेन, वस्त्रेण निर्धनाना, बुभुक्षितानां सहायतां कुर्वन्तु। अनेन परोपकारेण ते लोके यशः कीर्ति च लप्स्यन्ते तथा अनेन पुण्यमार्गेन परत्र सद्गतिं लप्स्यन्ते। परोपकारं विना मनुष्यस्य जीवनं सुखपूर्णं न भवति। अतः सर्वे: मानवैः परोपकारः अवश्यमेव कर्तव्यः।
SHARE THIS


text:
- वर्णनेतिवृत्तमीमांसा
- वर्णनेतिवृत्तमीमांसा—चित्रकलादृष्टान्तः
- वर्णनेतिवृत्तमीमांसा—भाविकम्
- वर्णनेतिवृत्तमीमांसा—यत्नेन वारणीया दोषाः
- वर्णनेतिवृत्तमीमांसा—उपसंहारः
अस्यां दिशि सुकविना केचन दोषा यत्नेन वारणीयाः। यथा संविधाने निर्वैशिष्ट्यम्, इतिवृत्ते च निस्सङ्घर्षता। यद्यपि सङ्घर्ष इति परिभाषाविशेषः प्राच्यभारतीयकाव्यमीमांसायां किञ्चिदप्रचुरस्तथापि कथायाः पुरोऽभिवृद्धये विविधपात्राणां पोषणाय च सोऽयमावश्यक इति सुविदितमेव सुधियाम्। श्रीमद्रामायणे श्रीमन्महाभारते च विद्यमानो धर्माधर्मयोः सदसतोश्च सङ्घर्षः सुविख्यातः। महाकाव्येष्ववश्यं मन्त्र-द्यूत-प्रयाण-आजि-नायकाभ्युदयादीनि वर्णनानि भवेयुरिति किल काव्यशास्त्रसमयः। अत्राजिर्नाम न केवलं बाह्यः, अपि तु आन्तरङ्गिकोऽपि भवितुमर्हति। प्रकृते कानिचिदुदाहरणानि दद्मः—नैषधीयचरिते नलेनानुभूतः सङ्घर्षो यो देवानां प्रतिनिधित्वेन स्वप्रियायै प्रणयसन्देशप्रदानात्मकः, रघुवंशे दिलीपस्य गुरुभक्ति-स्वात्मरक्षणयोः सङ्घर्षः, कुमारसम्भवे शर्वाणीशशिशेखरयोः काम-तपसोः सङ्घर्षश्च। दृश्यकाव्येषु चायं नितमां प्रसिद्धः। परमधुनातने काले सङ्घर्षः कश्चिन्नूत्नतयाऽऽविष्कृत इव काव्यांशः सर्वैः प्रस्तूयते। समस्तं प्राचीनसाहित्यं सङ्घर्षरहितमित्याक्षिप्य तदध्ययने हीनादराः सन्ति बहवो लोकाः। तथा च तत्रत्यं वैशिष्ट्यमवगणय्य पात्रचित्रणे वैविध्यशून्यत्वमेव वरमिति प्राज्ञंमन्यैः सन्यक्कारमुच्यते। अहो मोहमहिमा! हास्यास्पदं शोचनीयं चैतद्भ्रान्तिविलसितम्। यथा पात्रानुचितं वर्णनं विडम्बनाय भवति, तथैव सङ्घर्षशून्यमितिवृत्तं व्यर्थप्रायमिति निश्चप्रचम्। उक्तं हि कविना जगन्नाथपाठकेन—
“कियद्वारं क्रौञ्चा इह न निहता व्याधविशिखैः
परं काव्यं रामायणमिदमिहैकं समुदितम्।
स कालः स द्रष्टा स च हृदयवान् सा च करुणा
समेत्य द्योतन्ते यदि वलति वाणीविलसितम्”॥
यथा यथा पात्राणां वैशिष्ट्यमेधते, तथा तथा सङ्घर्षोऽपि तीव्रः समुन्नतश्च जायते। अपि च तस्मिन्निष्पादिता भवन्ति विस्तृतित्वम्, सर्वङ्कषत्वम्, देशकालपरिच्छेदरहितशक्तिसम्पन्नतादयो नैके गुणाः। ईदृशैः पात्रैर्यद्भावजातं प्रकटीक्रियते, तत्सलीलं साधारणीकरणत्वं प्राप्नोति। तेन रसश्च पोस्फूर्यते। अनेन हि कविदर्शनं सहृदयहृदयदर्शनमपि भवति। दर्शनं चेदं महेतिवृत्त-महावर्णनसम्पन्नं विद्योतते[1]।
अत्रेदमुदाहरणम्। महाभारते तावदभिमन्योर्मरणमतिमात्रं हृदयस्पर्शि। किं स्यात्कारणम्? उच्यते। अभिमन्युर्हि पूर्वे वयसि वर्तमानो विद्यासम्पन्नश्च युवा। अवक्रविक्रमस्य तस्य नूतनपरिणयप्राप्तसकृत्कान्तासौभाग्यं मरणेन वैतथ्यमभजत। तथा च श्रीकृष्ण-अर्जुन-धर्मज-भीमादीनां पात्रनेपथ्यमप्यत्र कारणम्। कुरुक्षेत्रप्रविदारणे परोलक्षं योधा अतिथयो बभूवुः समवर्तिनः। नष्टाश्चाष्टादशसङ्ख्याका अक्षौहिणीसेनाः। मृता अपि नैके राजपुत्राः। तथापि धनञ्जयनन्दनस्यैव मरणं सहृदयहृदयवेधकम्। अत्र तद्वैशिष्ट्यमेव गमकम्। अनामधेयस्य कस्यचन भटस्य मरणं महाभारते नैवं परिणमति। एतावता सुभद्रासूनोः प्राणा एवामूल्याः, अनामधेयस्य भटस्य नेति न खलु निगमनम्। योधस्य तस्य मरणं वाचकहृदयं भेत्तुं यावदौत्कट्यमावश्यकं, तावन्नास्ति तच्चित्रणे। यदि भगवता व्यासेन सैनिकस्य वैशिष्ट्यमुचितेन विधिना निरूपितमभविष्यत्, तर्हि रसप्रतीतिरवश्यं समुदैष्यत्। किं च सर्वत्र न साध्यं खल्वीदृशं निरूपणम्। यतो ह्यस्थानोदत्तीकरणं महते विडम्बनाय। लोकोत्तरसङ्घर्षरहितत्वात्सर्वेषां जीवनेषु[2]। यथा पर्वदिनेषु तथा प्रत्यहमपि भूरिभोजनमसाध्यं किल। अथापि न केनापि विवेकिना सामान्यं भोजनं तिरस्क्रियते। रुच्यधीनं हि स्वारस्यम्। किं बहुना, यद्यपि भीमार्जुनौ समानसंस्कारसम्पन्नौ भ्रातरौ, तथापि युद्धे धर्मकर्मसङ्घर्षेण किंकर्तव्यमूढो बभूव सव्यसाची, न तु वृकोदरः। अतो भगवद्गीतोपदेशाय पार्थ एव सत्पात्रतां प्रपेदे।
कानिचिदुदाहरणान्तराणि मीमांसामहे। लोके प्रथागता तावदेकलव्यस्य कथा। स हि सामान्यो व्याधबालकः। तथापि तस्य जीवने गुरुदक्षिणा-जीवितसर्वस्वसाधनयोर्मध्ये कश्चन सङ्घर्षः सम्भूय तत्कथां रसपरिस्पन्दबन्धुरां विदधे। तथा च श्रीमद्रामायणे सीताया जीवनसङ्घर्षो निरुपमविधानेन चित्रितः। तस्मादेव हि पात्रं तल्लोकोत्तरमजायत। रामयणमपि स्वात्मानं “सीतायाश्चरितं महत्” इति जुघोष। परं नैवंविधं प्रबुद्धचित्रणमूर्मिलाप्रसङ्गे रामायणकविनाऽकारि। नैतावता वाल्मीकिना तद्विषये महाननादरः प्रादर्शीति वक्तुं युक्तम्। उक्तं चैतत्कविनाऽधुनिकेन रवीन्द्रेण। न खलु विचारसहिष्णुरयं तर्कः। यतो हि काव्ये न कदापि सर्वाणि पात्राणि समं प्राधान्यमञ्चन्ति। यदि कस्मिंश्चित्काव्ये तानि सर्वाणि समप्राधान्यमर्हन्ति, नैव तन्महाकाव्यम्। सन्ति कवयः केचन, ये तावदूर्मिलाया उदात्तीकरणे बद्धव्रताः। सफलाश्च स्युरमी स्वीयेषु प्रयत्नेषु। ऊर्मिलाजीवने योऽयमूर्जस्वलः सङ्घर्ष आदिकविना न प्रपञ्चितः, तं निजप्रतिभाप्रभावेण समुचितसंनिवेशचित्रणेन चैते कवयः प्रदर्शयामासुः। इदमेव हि कारणं सफलतायाः। आस्ताम्। उदात्तीकृतमेकं पात्रम्। का कथा पात्रान्तराणाम्? क्व व्रजेन्माण्डवी? क्व च गच्छेच्छ्रुतकीर्तिः? उद्धृता स्यात्कैकेयी; न खलु सुमित्रा। किमपराद्धं लक्ष्मणजनन्या? एवं वादान्नैकविधान् कर्तुमलम्। अयमत्र निष्कर्षः—जनसामान्यचित्रणमिति, वस्तुनिष्ठनिरूपणमिति, निजानुभवप्रेरिताभिव्यक्तिरिति यद्यत्काव्यच्छद्मना विरच्यते, तत्तद्बहुधा गतरसं प्रतिनिविष्टबुद्धिफलितमिव च भाति। वक्रतास्पर्शशून्यानि काव्यानि चिरं न स्थास्यन्तीति दिक्॥
सत्यमेव यदपश्चिमप्रतिभावता क्षुद्रेऽपि वस्तुनि वैशिष्ट्यं किमपि निष्पादयितुं शक्यते। किं च तद्भूमतासम्पन्नं विधातुं न पार्यते। साहित्यरचनं नाम न केवलमनुभवस्य कारकं, अपि तु ज्ञापकं च। तस्माद्रसानुभवकारको वागर्थव्यवसायः कश्चन बौद्धिकव्यापार इति दुरपह्नव एव। अस्त्येव च तस्मिन्नेपथ्यं हार्दिकम्। तथा च साहित्यसर्जने बौद्धिक-हार्दिकभावसङ्कीर्णे मनोव्यापारश्च प्रधानः। अमी सर्वेऽप्यात्मेतरव्यापारा द्वन्द्वनिबद्धा इत्यतस्तेषु तारतम्यं दुर्निवार्यम्।
तस्माद्यद्यपि रसानन्दे कोऽपि भेदो नास्ति, रसप्रतीतिचोदके संनिवेशसङ्घटने भवन्ति नैके भेदाः। अयुक्तं खलु तत्त्वज्ञानस्य लोकम्पृणं समीकरणम्। यतो हि तज्जन्या अनुभूतिः शब्दार्थनिरपेक्षा सती कविव्यापारस्यावश्यकतामेव निराकुरुते। अतो भव्यताचित्रणं सुमहत्यामेव भित्तौ समर्थरीत्या कर्तुं शक्यम्। अपि कदापि पृषन्महाकाव्यस्य नायको भवितुमर्हति? यदि स्यात्तर्हि तस्मिन्नैकान् पृषदितरगुणानध्यस्तव्यम्। तदा तु पृषदो मूलस्वरूपं सर्वथा पिहितं भवेत्। यदुदात्तीकरणं पात्रस्य मूलप्रकृतिग्रसिष्णुः, तन्महते विडम्बनायेति न खलु वाच्यम्। यः कोऽपि स्यादध्यारोपः। सोऽवश्यं सम्भवनीय इति भासेत। अत्रानुसन्धेयम् अतिशय एव सर्वालङ्कारमूल इति महिमभट्टस्य वचनम्। क्वचिदपकर्षोऽपि कार्य इति तद्वचनस्यापरं मुखम्। सत्यमेतत्। उत्कर्षापकर्षौ विना कथं कवितासम्भवः? तस्मादतिशयोक्तिरेव काव्यमूलमित्याहुरालङ्कारिकाः प्राचीना अनेके। अत्र न्यूनोक्तिरपि यथोचितं लगति। समस्तमपि वस्तुजातं कविप्रतिभाक्षिसमक्षितं भवति लोकानुकीर्तनपरम्। अतो हि स्वभावोक्तिरप्यलङ्कारत्वमर्हति। अथ च परिचितापरिचितानामंशानां हृद्यसंयोग एव काव्ययशः साधयति[3]। अनेन संयोगेन सह पालनीयं किञ्चिदन्तरं वैचित्र्य(Uniqueness)-सम्भवनीयतयोः (Possibility) मध्ये।
महाकाव्ये महद्वस्तु भवेत्। वस्तुसदृशं भवेत्कथासंविधानम्। संविधानोचितं भवेत्पात्रचित्रणम्। पात्रवैशिष्ट्यानुसारी च भवेत्सङ्घर्षः। एवमाद्यन्तमपेक्षितं किञ्चन महत्त्वम्। महत्त्वस्यास्य परिणामात्मिका हि काचित्तीव्रता। अस्याः पुनः परिणामेन साधारणीकृता भवन्ति भावाः। साधारणीकरणेन च रसानुभूतिः सिद्ध्यति। जीवनपरिशोधकशक्तियुते महाकाव्ये सेयं तीव्रता दुर्निवार्या। इयमेव भव्यतायाः कारणम्। अविद्यापुष्टमहङ्कारं सहृदयस्य भव्यतानुभूतिर्हि निर्मूलयति, क्लैब्यं च दूरीकरोति। अत्रोदाहरणमर्हति श्रीमन्महाभारतस्थो गीतोपदेशावसरः। अतिविशिष्टशक्तिसम्पन्नो गाण्डीवी दायादकलसागरे नितरां निमज्जितः। शस्त्रास्त्रपाणिः स रणरङ्गे वैरिनाशनाय समुद्यतः। तदा नु धर्मकर्मसंमूढो बभूव; शक्तिमानपि निजसामर्थ्यं विनियोक्तुं बिभाय। अहो वैलक्षण्यं विधेः! अनेन प्रसङ्गेन महाभारते विनूतनं किमपि दशान्तरमाविष्कृतम्। अत्र चिन्तिते सति ज्ञायते यदस्य सङ्घर्षस्य कारणमर्जुनस्य सद्गुणगण एवेति। एवं स्थिते तावदसहायविक्रमे दिङ्मूढे पार्थे स्फूर्तिं कर्तव्यप्रज्ञां च प्रचोदयितुमपेक्षितः स्वयं श्रीकृष्णः। स हि भगवांल्लीलामानुषविग्रहः पुरुषोत्तमः। स पुनर्योगेश्वरः सुदीर्घमुपदेशं (५७४ श्लोकेषु यावत्) ददौ। सङ्घर्षतीव्रतारहितेऽपि सन्दर्भे न कोऽप्येतादृशमुपदेशं दद्यात्। तदुपदिष्टे सति सर्वेषामपहास्यपात्रं भवति नितान्तम्। “किमहं कल्याणनगर्यां वसानि, उत प्रयागे तीर्थराजे? अत्र कृतकर्मणा मया लभ्यते सहस्रं रूप्यकाणि। तत्र तु द्विसहस्रम्। किमनुष्ठेयम्?” इत्येवं चिन्तामग्नस्य विवेकविस्रम्भयुतानि वचांसि कानिचिदुपदेशत्वेन खल्वपेक्ष्यन्ते। न तत्रावश्या भगवद्गीता॥
Notes
[1] इदं विशेषतारहस्यम् आमूलचूलं जज्ञुरस्मच्चिरन्तनाः। तस्मादितिवृत्तेषु ते विशिष्टानेव व्यक्तीनङ्गीचक्रिरे। विषयेऽस्मिन्नितरां जात्यन्धाः सन्ति विमर्शकाः साम्प्रतिकाः। अतः प्राचीनेष्वनादरं वारं वारं दर्शयन्त्यमी वचोविग्ल्पानचणाः। तेषां मते प्रतनकवयः सामान्यलोकानां विषये महान्तमनादरं दर्शयन्तः, धार्मिक-राजकीयादिकारणैः कृष्टा देवांशसम्भूतानां राजानां च कथा रचयाञ्चक्रुः। अलीकभाषितमेतत्। यतो हि क्षुद्रेऽपि वस्तुनि वैशिष्ट्यापदनं विना काव्यं न सम्भवति। निर्विशिष्टं वस्तु सुकवयेऽपि नीरसमेव भाति नान्यथा।
[2] अत्र “लोकोत्तर”शब्दो नः समीक्षामर्हति। लोकोत्तरं नाम लोकबाह्यमिति नैव तात्पर्यम्। सोदाहरणं वच्मश्चेत्—दशरथानन्तरं राज्यं तज्ज्येष्ठपुत्रे रामाय देयम्। सोऽयं सामान्यो लोकनियमः, अनूचानसम्प्रदायश्च। परं कैकेय्याः कपटोपायहेतुना राज्याभिषेकं विना वनवासः खल्वापतितः श्रीरामे। तदवसरे कौसल्यासूनोर्वर्तनं नितरां लोकोत्तरम्। एवमेव भरतस्य राज्यत्यागोऽपि लोकोत्तरः।
[3] अत्र वैशिष्ट्य-सङ्घर्षयोर्मूलस्वरूपं मीमांस्यते। अपरिचितोंऽश आदर्शस्तरीय इति, परिचितोंऽशो नाम वास्तवस्तरीय इति च ज्ञेयम्। इदमुदाहरणम्—श्रीरामस्य सत्यवचन-धर्मनिष्ठा-महोदारतादयो विशेषगुणाः स्मितभाषण-पूर्वभाषण-गाम्भीर्यादिभिः सामान्यप्रायगुणैः सह सम्पृक्ताः। किं च वालिवध-शम्भूकवध-सीतापरित्यागादयः संनिवेशा यद्यपि सर्वेषां लोकानां धर्माधर्मसङ्घर्षप्रतीकभूता एव, तथापि श्रीरामवैशिष्ट्यस्य पूर्वभित्तौ महत्त्वपूर्णा अमी विलसन्ति। अत्र कारणं तु स्वीयोदारगुणनौकामुपयुज्य रामेण सङ्घर्षस्य तरणमेव।
To be continued.
Translated by Shashi Kiran B N.
Shatavadhani Dr. R. Ganesh
Latest posts by Shatavadhani Dr. R. Ganesh (see all)
- वर्णनेतिवृत्तमीमांसा—उपसंहारः - 16 October 2018
- Tradition of Kshaatra in India: Unbridled Barbarianism of Alauddin Khilji and Timur - 15 October 2018
- Yakṣagāna – A Deśī Theatre Art: Misconceptions - 11 October 2018


text:
सूत्रच्छेद:
विभाषा - प्रथमैकवचनम् , उपपदेन - तृतीयैकवचनम् , प्रतीयमाने - सप्तम्येकवचनम्
सम्पूर्णसूत्रम्
Unavailable at the moment
सूत्रार्थ:
This sutra is not updated yet.
The sutras are being written one by one, so this sutra will eventually get updated. Meanwhile, you can refer to the commentaries below.
One-line meaning in English
This sutra is not updated yet.
काशिकावृत्तिः
स्वरितञितः 1|3|72
इति पञ्चभिः सुत्रैरात्मनेपदं कर्त्रभिप्राये क्रियाफले द्योतिते विहितम्। तदुपपदेन द्योतिते न प्राप्नोति इति वचनम् आरभ्यते। समीपे श्रूयमाणं शब्दान्तरम् उपपदम्। तेन प्रतीयमाने कर्त्रभिप्राये क्रियाफले विभाशा आत्मनेपदं भवति। स्वं जज्ञं यजते, सवं यज्ञं यजति। सवं कठं कुरुते, स्वं कथं करोति। स्वं पुत्रम् अपवदते, स्वं पुत्रम् अपवदति। एवं पञ्चसूत्र्याम् उदाहार्यम्।
तत्र `स्वरितञितः` 1|3|72
इत्यादीनि पञ्च सूत्राण्यनुवत्र्तन्ते। `कत्र्रभिप्राये क्रियाफले द्योग्ये` इति। केन द्योत्ये? प्रकृतत्वादात्मनेपदेनेति विज्ञेयम्। `तदुपपदेन द्योतिते न प्राप्नोति` इति। उक्तार्थानामप्रयोगात्। एतेनाप्राप्तविभाषेयमिति दर्शयति। ननु चस्वं यज्ञं यजते इत्यत्र स्वशब्दस्योपपदत्वान्नोपपद्यते? यतः `तत्रोपपदं सप्तमीस्थम्` 3|1|92
इति द्वितीयधात्वधिकारे यत् सप्तमीनिर्दिष्टं तदुपपदसंज्ञं भवति, न च स्वशब्द एवंविध इत्याह-- `समीपे श्रूयमाणम्` इत्यादि। एतेनोपोच्चारितं पदमुपपदमित्यन्वर्थस्योपपदस्य ग्रहणम्, न पारिभाषिकस्येति दर्शयति। एतच्च पारिभाषिकस्यासम्भवाल्लभ्यते। `स्वं यज्ञम्` इत्यादिना पञ्चसूत्र्यां यदाद्यं सूत्रं तत्रोदाहरति। `स्वं पुत्रम्` इत्यादिना यद्द्वितीयं तत्र। `एवं पञ्चसूत्र्यामुदाहरार्यम्` इति। अन्यत्रापीति सेषः। पञ्चसूत्र्यन्तर्गते सूत्रे यदुदाह्मतं ततोऽन्यत्राप्युदाहार्यमित्यर्थः। स्वं कटं कारयते, कारयति वा। स्वं व्रीहिं संयचछते, संयच्छति वा। स्वं भारमुद्यच्छते, उद्यच्छति वा। स्वं वस्त्रमायच्छते, आयच्छति वा। स्वं गां जानीते, जानाति वेति। एतानि `णिचश्च` 1|3|74
इत्यादिषु सूत्रेषु यथायोगमुदाहरणानि॥
अप्राप्तविभाषेयमित्याह-तदुपपदेनेति। अत्र च ठ्स्वरितञितःऽ इत्यारभ्य पञ्च सूत्राण्यनुवर्तन्ते। समीपे श्रूयमाणमिति। न तु पारिभाषिकम्;असंभवात् । एवं पञ्चसूत्र्यामुदाहार्यमिति। न केवलमुदाहृतयोर्द्धयोः; अपि तु पञ्चस्वपि सूत्रेष्वित्यर्थः। स्वं यत्नं कारयते कारयति वा। स्वं व्रीहिं संयच्छते संयच्छतीति वा। स्वं गां जानीते जानीते वा॥
सिद्धान्तकौमुदी
स्वरितञित (कौमुदी-2158)
इत्यादिपञ्चसूत्र्या यदात्मनेपदं विहितं तत्समीपोच्चारितेन पदेन क्रियाफलस्य कर्तृगामित्वे द्योतिते वा स्यात् । स्वं यज्ञं यजति यजते वा । स्वं कटं करोति कुरुते वा । स्वं पुत्रमपवदति अपवदते वा । स्वं यज्ञं कारयति कारयते वा । स्वं व्रीहिं संयच्छति संयच्छते वा । स्वां गां जानाति जानीते वा ॥ । इति तिङन्तात्मनेपदप्रकरणम् ।
विभाषोपपदेन। स्वरितञित इत्यादीति। `स्वरितञितः कर्त्रभिप्राये क्रियाफले`, `अपाद्वदः`, `णिचश्च`,`समुदाङ्भ्यो यमोऽग्रन्थे`,`अनुपसर्गाज्ज्ञः` इति पञ्चसूत्रीत्यर्थः। समीपोच्चारितं पदमुपपदम्, नततु `तत्रोपपदं सप्तमीस्थ`मिति सङ्केतितम्, असंभवात्। तदाह-- समीपोच्चारितेन पदेनेति। फस्य कर्तृगामित्वे नित्यमात्नेपदे पञ्चसूत्र्या प्राप्ते विभाषेयमिति `न वेति विभाषा`इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम्। स्वं यज्ञमिति। स्वीयमित्यर्थः। अत्र स्वशब्देनैव फलस्याऽऽत्मगामित्वावगमात् `स्वरितञितः` इति नित्यात्मनेपदस्यानेन विकल्पः। स्वं यज्ञं कारयतीत्यत्र `णिचश्चे`त्यस्याऽनेन विकल्पः। स्वं व्रीहिमिति। अत्र `समुदाङ्भ्यो यमः` इत्यस्याऽनेन विकल्पः। स्वां गामिति। अत्र `अनुपसर्गाज्ज्ञः` इत्यस्याऽनेन विकल्पः। इत्यात्मनेपदप्रक्रिया।
विभाषोपपदेन। उपपदेन फलस्य कर्तृगामित्वे द्योतिते तङोऽप्राप्तवप्राप्तविभाषेयम्। कर्तृगामिनि क्रियाफले नित्ये प्राप्ते प्राप्तविभाषेत्यन्ये। स्वं यज्ञमिति। स्वमित्युपलक्षणम्। `स्वार्थं यज्ञं यजति। आत्मार्थं यज्ञं यजती` त्याद्यपि बोध्यम्।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. If you can help in fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!


text:
प्रतिभा पाटिल
प्रतिभा पाटील महोदया अष्ठाविंशतितमे एव वयसि शासिकात्वेन निर्वाचिता अभवत् । त्रयोविंशतितमे वयस्येव सहसचिवा (उप) भूत्वा अनेकान् विभागान् निरवहत् । स्त्रीशिक्षणं , तथा सहकारान्दोलनम् एतस्याः आसक्ते: क्षेत्रम् आसीत् ।जुलाय् २५ २००७ तमे वर्षे बुधवासरे श्रीमती प्रतिभापाटीलमहोदया भारतस्य प्रथमा राष्ट्रध्यक्षा इति नूतनां पदवीम् अलङ्कृतवती ।
काचित् महिला, राष्ट्राध्यक्षरूपेण[सम्पादयतु]
महिला इति कृत्वा देशस्य स्थितिम् सम्यगवगत्य प्रतिस्पन्दनसमये यथा एकया मात्रा व्यवह्रियते तथैव व्यवहरन्त्याः तस्याः सर्वेषु अपि कार्येषु ममता द्रष्टुं शक्यते । जलगांव इति एतादृशसामान्यग्रामात् देहल्यां विद्यमानं राष्ट्रपते: भवनं प्राप्तुं कृतः जीवनसङ्घर्षः अत्यन्तं रोचकः एव ! कुत्रापि विवादस्यास्पदम् अदत्वा आडम्बरेण विना स्वकार्यं निर्वहन्ती आसीत्। अतिदायित्वभरिते स्थाने भूत्वा बि. डि. जत्ति, वसन्तराव् नायिक, वै. बि. चौहाणप्रभृतीनां राजकीयनेतृणां स्मरणं कारयति । प्रतिभाकुमारी पाटीलमहोदयाया: जन्म १९-१२-१९३४ तमे दिनाङ्के महाराष्ट्रस्य जलगांवसमीपस्थनादगांव् इति ग्रामस्य कस्यचित् धनिकस्य परिवारे अभवत् । तस्या: पितु: नाम नारायणपग्लुराव् इति । तस्या: वंशस्था: राजस्थानमूलीया: । तत: आगत्य जलगांवमध्ये वसतिं प्रकल्प्य प्राय: शतं वर्षाणि एव अतीतानि स्युः। प्राथमिकं माध्यमिकं शिक्षणं च जलगांवस्थे आर्. आर्. विद्यालये समापितवती। पश्चात् स्वस्य एम्. ए. शिक्षणं मूल्जि- जैत्-कालेज् मध्ये समापितवती। भाषणस्पर्धायाम् अतीव प्रतिभासम्पना एषा अनेकान् पारितोषिकानजयत् । एष प्रमुखा टेबलटेन्नीस्क्रीडापटु: अपि आसीत् । १९६२ मध्ये महाविद्यालयत: एम्. जि .कालेज् क्वीन् इति चिता एषा तस्मिन्न् एव वर्षे अदिलाबाद्-मध्ये भारतीय राष्ट्रिय-कांग्रेस्-पक्षत: अवसरं प्राप्य विधानसभा निर्वाचने स्थित्वा जयं प्राप्तवती । जुलाय् -७- १९६५ तमे वर्षे श्री देवीसिंहशेखावत् इत्यनेन सह विवाहमरचयत् । कतिचिद्वैयक्तिककारणैः उपनाम पाटील इत्येव अस्थापयत् । एतयो: दम्पत्यो: एका पुत्री एक: पुत्र: च स्तः।
प्रतिभापाटीलमहोदयाया: वृत्तिजीवनम्[सम्पादयतु]
प्रतिभाभगिनी सर्वप्रथमं समाजसेविका भूत्वा स्ववृत्तिमारभत। एम् .ए , तथा ए्ल्. ए्ल् .बि पदवीं एम्. जे. कलाशाला जलगांवमध्ये समाप्य जलगांवमध्ये न्यायवादिनी भूत्वा वृत्तिजीवनमारभत। राजस्थानराज्यस्य षोडशतमराज्यपालत्वेन प्रतिभा पाटीलमहोदया २००४ तमे वर्षे राष्ट्र्पतिनिर्वाचनपर्यन्तम् अपि तत्रैव कार्यरता आसीत्। राज्यस्थानस्य प्रथामा महिला राज्यपालिका अपि । २००७ तमे वर्षे राष्ट्रमुद्दिश्य सम्बोधनम् अकरोत् । तस्याः भाषणे महिलानां बालकबालिकानां हितमनुलक्ष्य विशिष्ठ: सन्देश: आसीत् । कित्तुरुराज्ञ्याः चेन्नम्माया: विग्रहं संसद्भवने समुद्घाटयन्ती महिलाया: महत्त्वं समाजे कियदस्ति इति उदजागरयत् । २००९ तमे वर्षे पुण्यपत्तने विद्यमाने लोहगांववायुक्षेत्रे सुखोय् विमाने अर्धघण्टां यावत् उड्डयमाना एषा एतादृशसाहसकार्यं कुर्वती विश्वस्य प्रथमा राष्ठ्राध्यक्षा(७४तमे वयसि)। विमानचालकेन लभ्यमानाः सर्वाः सूचनाः सम्यक् परिपालयन्ती क्षेमेणैव भूस्पर्शम् अकरोत् । तथैव अस्माकम् भूतपूर्वराष्ठ्रपति: ए.पि.जे.अब्दु्लकलाम् अपि तस्य कार्यावधौ सुखोय् मध्ये उड्डयनम् अकरोत्। राजकीयक्षेत्रे श्रीमती प्रतिभापाटील महोदयया निर्मितानि कतिचन पदचिह्नानि। ” १९६२ तमे वर्षे मराठानेतु: एस् बि चव्हाणप्रभावेण राजकीयजीवनारम्भ: । ” महाराष्ट्रविधानसभार्थं सातत्येन १९६२ त: १९८५ पर्यन्तं निर्वाचिता । ” महाराष्ट्रराज्यसर्वकारे प्रवासोद्यम-संस्दीयव्यवहारमन्त्रिणी । समाजकल्याणशिक्षणादिविभागे क्याबिनेट्स्तरीयस्थानं सम्माननमपि अवाप। ” विरोधपक्षस्य नायिका भूत्वा अपि कार्यमकरोत्। ” जून् १९८५ त: १९९० पर्यन्तं राज्यसभायै निर्वाचिता अभवत्। ” १९८६ नवेम्बरत: १९८८वर्षपर्यन्तं राज्यसभाया: उपाध्यक्षा भूत्वा अपि कार्यमकरोत् । ” दशमलोकसभाया: कृते अमरावतिक्षेत्रत: (१९८५- १९९६)निर्वाचिता । ” २००४ मध्ये राजस्थानस्य राज्यपाला इति नियुक्ता अभवत् । ” राज्यसभाया: उपसभापति: अपि अवर्तत। एवं महिला समाजे कीदृशं कार्यं कर्तुं प्रभवती इति दर्शयन्ती अन्यासां महिलानाम् अपि आदर्शप्राया एव अस्ति।


text:
ऋग्वेदः सूक्तं १०.२४
इन्द्र सोममिमं पिब मधुमन्तं चमू सुतम् ।
अस्मे रयिं नि धारय वि वो मदे सहस्रिणं पुरूवसो विवक्षसे ॥१॥
त्वां यज्ञेभिरुक्थैरुप हव्येभिरीमहे ।
शचीपते शचीनां वि वो मदे श्रेष्ठं नो धेहि वार्यं विवक्षसे ॥२॥
यस्पतिर्वार्याणामसि रध्रस्य चोदिता ।
इन्द्र स्तोतॄणामविता वि वो मदे द्विषो नः पाह्यंहसो विवक्षसे ॥३॥
युवं शक्रा मायाविना समीची निरमन्थतम् ।
विमदेन यदीळिता नासत्या निरमन्थतम् ॥४॥
विश्वे देवा अकृपन्त समीच्योर्निष्पतन्त्योः ।
नासत्यावब्रुवन्देवाः पुनरा वहतादिति ॥५॥
मधुमन्मे परायणं मधुमत्पुनरायनम् ।
ता नो देवा देवतया युवं मधुमतस्कृतम् ॥६॥
सायणभाष्यम्
‘इन्द्र सोमम्' इति षडृचमष्टमं सूक्तम् । चतुर्थ्याद्यास्तिस्रोऽनुष्टुभोऽश्विदेवत्याः । आदितस्तिस्र ऐन्द्र्य आस्तारपङ्क्तिच्छन्दस्काः । आदितो द्वौ गायत्रौ ततो द्वौ जागतौ सास्तारपङ्क्तिः । ऋषिः पूर्ववत् । तथा चानुक्रान्तम् - ‘इन्द्र सोमं षळास्तारपाङ्क्तं त्वाश्विन्योऽन्त्यास्तिस्रोऽनुष्टुभः' इति । गतो विनियोगः ॥
इंद्र॒ सोम॑मि॒मं पि॑ब॒ मधु॑मंतं च॒मू सु॒तं ।
अ॒स्मे र॒यिं नि धा॑रय॒ वि वो॒ मदे॑ सह॒स्रिणं॑ पुरूवसो॒ विव॑क्षसे ॥१
इन्द्र॑ । सोम॑म् । इ॒मम् । पि॒ब॒ । मधु॑ऽमन्तम् । च॒मू इति॑ । सु॒तम् ।
अ॒स्मे इति॑ । र॒यिम् । नि । धा॒र॒य॒ । वि । वः॒ । मदे॑ । स॒ह॒स्रिण॑म् । पु॒रु॒व॒सो॒ इति॑ पुरुऽवसो । विव॑क्षसे ॥
इन्द्र । सोमम् । इमम् । पिब । मधुऽमन्तम् । चमू इति । सुतम् ।
अस्मे इति । रयिम् । नि । धारय । वि । वः । मदे । सहस्रिणम् । पुरुवसो इति पुरुऽवसो । विवक्षसे ॥
हे “इन्द्र त्वम् “इमम् ईदृशं “सोमं पिब । कीदृशम् । “मधुमन्तं मधुररसोपेतं “चमू चम्वोः अधिषवणफलकयोः “सुतम् अभिषुतम् । तदनन्तरं “पुरुवसो बहुधन हे इन्द्र “वः तव “विमदे विशेषेण सोमजन्यमदे सति “अस्मे अस्मासु “रयिं धनं “नि “धारय नितरां स्थापय । कीदृशम् । “सहस्रिणं सहस्रसंख्यायुक्तम् । प्रभूतमित्यर्थः । त्वया दत्तेन धनेन यस्माद्वयं पुनरपि त्वदर्थं यागं कुर्मः तस्मादस्मासु धनं निधेहीत्यर्थः । अतः कारणात् “विवक्षसे । महन्नामैतत् । त्वं महान् भवसि ॥
त्वां य॒ज्ञेभि॑रु॒क्थैरुप॑ ह॒व्येभि॑रीमहे ।
शची॑पते शचीनां॒ वि वो॒ मदे॒ श्रेष्ठं॑ नो धेहि॒ वार्यं॒ विव॑क्षसे ॥२
त्वाम् । य॒ज्ञेभिः॑ । उ॒क्थैः । उप॑ । ह॒व्येभिः॑ । ई॒म॒हे॒ ।
शची॑ऽपते । श॒ची॒ना॒म् । वि । वः॒ । मदे॑ । श्रेष्ठ॑म् । नः॒ । धे॒हि॒ । वार्य॑म् । विव॑क्षसे ॥
त्वाम् । यज्ञेभिः । उक्थैः । उप । हव्येभिः । ईमहे ।
शचीऽपते । शचीनाम् । वि । वः । मदे । श्रेष्ठम् । नः । धेहि । वार्यम् । विवक्षसे ॥
हे इन्द्र वयं “यज्ञेभिः यज्ञैः सोमयागादिभिः “उक्थैः शस्त्रलक्षणैः स्तोत्रैः "हव्येभिः हव्यैः पुरोडाशादिभिश्च । उपेत्युपसर्गश्रुतेर्योग्यपदाध्याहारः । “त्वाम् उपेत्य “ईमहे अभिलषितं धनं याचामहे । अतो हे “शचीपते कर्मणां पालयितः त्वं कैषांचित्कर्मणां पालको न भवसीति न किंतु “शचीनां सर्वेषां कर्मणां पालको भवसीत्यर्थः । एवं याचितस्त्वं “नः अस्मभ्यं वा वरणीयं “श्रेष्ठं प्रशस्ततमं पश्वादिधनं “धेहि देहि । शिष्टं स्पष्टम् ॥
यस्पति॒र्वार्या॑णा॒मसि॑ र॒ध्रस्य॑ चोदि॒ता ।
इंद्र॑ स्तोतॄ॒णाम॑वि॒ता वि वो॒ मदे॑ द्वि॒षो नः॑ पा॒ह्यंह॑सो॒ विव॑क्षसे ॥३
यः । पति॑म् । वार्या॑णाम् । असि॑ । र॒ध्रस्य॑ । चो॒दि॒ता ।
इन्द्र॑ । स्तो॒तॄ॒णाम् । अ॒वि॒ता । वि । वः॒ । मदे॑ । द्वि॒षः । नः॒ । पा॒हि॒ । अंह॑सः । विव॑क्षसे ॥
यः । पतिम् । वार्याणाम् । असि । रध्रस्य । चोदिता ।
इन्द्र । स्तोतॄणाम् । अविता । वि । वः । मदे । द्विषः । नः । पाहि । अंहसः । विवक्षसे ॥
हे इन्द्र “यः त्वं “वार्याणां वरणीयानां धनानां “पतिः “असि स्वामी भवसि । “रध्रस्य राधकस्य स्तोतुश्च “चोदिता धनदानेन कर्मसु नियोक्ता च भवसि । किंच हे “इन्द्र यस्त्वं “स्तोतॄणामविता रक्षकोऽसि स त्वं “वि “वो “मदे तव विविधे सोमजन्यमदे सति “द्विषः द्वेष्टुः सकाशात् “नः अस्मान् “पाहि रक्ष। “अंहसः पापाच्च रक्ष । कस्मादेवमुच्यसे । यस्मात्त्वं “विवक्षसे महान् भवसि ॥
यु॒वं श॑क्रा माया॒विना॑ समी॒ची निर॑मंथतं ।
वि॒म॒देन॒ यदी॑ळि॒ता नास॑त्या नि॒रमं॑थतं ॥४
यु॒वम् । श॒क्रा॒ । मा॒या॒ऽविना॑ । स॒मी॒ची इति॑ स॒म्ऽई॒ची । निः । अ॒म॒न्थ॒त॒म् ।
वि॒ऽम॒देन॑ । यत् । ई॒ळि॒ता । नास॑त्या । निः॒ऽअम॑न्थतम् ॥
युवम् । शक्रा । मायाऽविना । समीची इति सम्ऽईची । निः । अमन्थतम् ।
विऽमदेन । यत् । ईळिता । नासत्या । निःऽअमन्थतम् ॥
हे “शक्रा शक्रौ शत्रुवधादिकर्मसु समर्थौ हे अश्विनौ “मायाविना मायाविनौ प्रज्ञावन्तौ शत्रुवञ्चनकुशलौ वा “युवं युवां “समीची परस्परं संगतौ “निरमन्थतम् अग्निं निरमथ्नीतम् । ‘अश्विनावध्वर्यू' (ऐ. ब्रा. १. १८) इति ब्राह्मणोक्तत्वादग्निमन्थनमप्यश्विनोरुपपन्नमिति । कदाश्विनौ निर्मथितवन्तौ उच्यते । “यत् यदा “नासत्या नासत्यौ युवां “विमदेन मया “ईळिता ईळितौ स्तुतौ “निरमन्थतं निरमथ्नीतं तदानीं युवां परस्पर संगतौ निर्मथितवन्तौ स्थ इत्यर्थः ॥
विश्वे॑ दे॒वा अ॑कृपंत समी॒च्योर्नि॒ष्पतं॑त्योः ।
नास॑त्यावब्रुवंदे॒वाः पुन॒रा व॑हता॒दिति॑ ॥५
विश्वे॑ । दे॒वाः । अ॒कृ॒प॒न्त॒ । स॒म्ऽई॒च्योः । निः॒ऽपत॑न्त्योः ।
नास॑त्यौ । अ॒ब्रु॒व॒न् । दे॒वाः । पुनः॑ । आ । व॒ह॒ता॒त् । इति॑ ॥
विश्वे । देवाः । अकृपन्त । सम्ऽईच्योः । निःऽपतन्त्योः ।
नासत्यौ । अब्रुवन् । देवाः । पुनः । आ । वहतात् । इति ॥
हे अश्विनौ युवाभ्यामग्निमन्थनकाले प्रेर्यमाणयोः “समीच्योः परस्परेण संयुक्तयोररण्योः “निष्पतन्त्योः विस्फुलिङ्गान् निर्गमयन्त्योः सत्योः “विश्वे सर्व इन्द्रादयो “देवाः “अकृपन्त युवामस्तुवन् । किंच “देवाः “नासत्यौ अश्विनौ युवाम् "अब्रुवन् अवोचन् । किमिति । “पुनरा “वहतादिति । पुनःपुनरीदृशानि जगत्स्थिति हेतुभूतानि कर्माणि युवामाभिमुख्येन स्थित्वावहतम् । यद्वा । युवाभ्यामुत्पाद्यमानः पुनश्चायमग्निरस्मदीयानि हवींष्यावहत्विति देवा नासत्यावब्रुवन् ॥
मधु॑मन्मे प॒राय॑णं॒ मधु॑म॒त्पुन॒राय॑नं ।
ता नो॑ देवा दे॒वत॑या यु॒वं मधु॑मतस्कृतं ॥६
मधु॑ऽमत् । मे॒ । प॒रा॒ऽअय॑नम् । मधु॑ऽमत् । पुनः॑ । आऽअय॑नम् ।
ता । नः॒ । दे॒वा॒ । दे॒वत॑या । यु॒वम् । मधु॑ऽमतः । कृ॒त॒म् ॥
मधुऽमत् । मे । पराऽअयनम् । मधुऽमत् । पुनः । आऽअयनम् ।
ता । नः । देवा । देवतया । युवम् । मधुऽमतः । कृतम् ॥
हे अश्विनौ “मे मदीयं “परायणं गृहात्परागमनं “मधुमत् । अत्र रसविशेषवाचिना मधुशब्देन तद्गता प्रीतिर्लक्ष्यते । युवयोः प्रसादात् प्रीतियुक्तं भवत्विति शेषः। “पुनरायनं गृहं प्रत्यागमनं “मधुमत् प्रीतियुक्तं भवतु । अपि च हे “देवा देवौ द्योतमानौ “ता तौ “युवं युवां “नः अस्मान् “मधुमतः प्रीतियुक्तान् “कृतं कुरुतम् । केनेति उच्यते । “देवतया देवत्वेन । अणिमादिदेवतैश्वर्ययोगेनेत्यर्थः ॥ ॥ १० ॥


text:
शतपथब्राह्मणम्/काण्डम् १/अध्यायः ८/ब्राह्मण १
१.८.१
मनवे ह वै प्रातः । अवनेग्यमुदकमाजह्रुर्यथेदम्पाणिभ्यामवनेजनायाहरन्त्येवं तस्यावनेनिजानस्य मत्स्यः पाणी आपेदे - १.८.१.[१]
स हास्मै वाचमुवाद । बिभृहि मा पारयिष्यामि त्वेति कस्मान्मा पारयिष्यसीत्यौघ
इमाः सर्वाः प्रजा निर्वोढा ततस्त्वा पारयितास्मीति कथं ते भृतिरिति - १.८.१.[२]
स होवाच । यावद्वै क्षुल्लका भवामो बह्वी वै नस्तावन्नाष्ट्रा भवत्युत मत्स्य
एव मत्स्यं गिलति कुम्भ्यां माग्रे बिभरासि स यदा तामतिवर्धा अथ कर्षूं
खात्वा तस्यां मा बिभरासि स यदा तामतिवर्धा अथ मा समुद्रमभ्यवहरासि
तर्हि वा अतिनाष्ट्रो भवितास्मीति - १.८.१.३
शश्वद्ध झष आस । स हि ज्येष्ठं वर्धतेऽथेतिथीं समां तदौघ आगन्ता तन्मा नावमुपकल्प्योपासासै स औघ उत्थिते नावमापद्यासै ततस्त्वा पारयितास्मीति - १.८.१.[४]
तमेवं भृत्वा समुद्रमभ्यवजहार । स यतिथीं तत्समां परिदिदेष ततिथीं समां नावमुपकल्प्योपासांचक्रे स औघ उत्थिते नावमापेदे तं स मत्स्य उपन्यापुप्लुवे तस्य शृङ्गे नावः पाशं प्रतिमुमोच तेनैतमुत्तरं गिरिमतिदुद्राव - १.८.१.[५]
स होवाच । अपीपरं वै त्वा वृक्षे नावं प्रतिबघ्नीष्व तं तु त्वा मा गिरौ सन्तमुदकमन्तश्छैत्सीद्यावदुदकं समवायात्तावत्तावदन्ववसर्पासीति स ह तावत्तावदेवान्ववससर्प तदप्येतदुत्तरस्य गिरेर्मनोरवसर्पणमित्यौघो हताः सर्वाः प्रजा निरुवाहाथेह मनुरेवैकः परिशिशिषे - १.८.१.[६]
सोर्चंञ्छ्राम्यंश्चचार प्रजाकामः । तत्रापि पाकयज्ञेनेजे स घृतं दधिमस्त्वामिक्षामित्यप्सु जुहवांचकार ततः संवत्सरे योषित्सम्बभूव सा ह पिब्दमानेवोदेयाय तस्यै ह स्म घृतं पदे संतिष्ठते तया मित्रावरुणौ संजग्माते - १.८.१.[७]
तां होचतुः कासीति । मनोर्दुहितेत्यावयोर्ब्रूष्वेति नेति होवाच य एव मामजीजनत तस्यै वाहमस्मीति तस्यामपि त्वमीषाते तद्वा जज्ञौ तद्वा न जज्ञावति त्वेवेयाय सा
मनुमाजगाम - १.८.१.[८]
तां ह मनुरुवाच कासीति । तव दुहितेति कथं भगवति मम दुहितेति या अमूरप्स्वाहुतीरहौषीर्घृतं दधि मस्त्वामिक्षां ततो मामजीजनथाः साशीरस्मि तां मा यज्ञेऽवकल्पय यज्ञे चेद्वै मावकल्पयिष्यसि बहुः प्रजया पशुभिर्भविष्यसि यामु मया कां चाशिषमाशासिष्यसे सा ते सर्वा समर्धिष्यत इति तामेतन्मध्ये यज्ञस्यावाकल्पयन्मध्यं ह्येतद्यज्ञस्य यदन्तरा प्रयाजानुयाजान्-१.८.१.[९]
तयार्च्चंञ्छ्राम्यंश्चचार प्रजाकामः । तयेमां प्रजातिं प्रजज्ञे येयं मनोः प्रजातिर्याम्वेनया कां चाशिषमाशास्त सास्मै सर्वा समार्ध्यत - १.८.१.[१०]
सैषा निदानेना यदिडा । स यो हैवं विद्वानिडया चरत्येतां हैव प्रजातिं प्रजायते यां मनुः प्राजायत याम्वेनया कां चाशिषमाशास्ते सास्मै सर्वा समृध्यते - १.८.१.[११]
सा वै पञ्चावत्ता भवति । पशवो वा इडा पाङ्ता वै पशवस्तस्मात्पञ्चावत्ता भवति - १.८.१.[१२]
स समवदायेडाम् । पूर्वार्धं पुरोडाशस्य प्रशीर्य पुरस्ताद्ध्रुवायै निदधाति तां होत्रे प्रदाय दक्षिणात्येति - १.८.१.[१३]
स होतुरिह निलिम्पति । तद्धोतौष्ठयोर्निलिम्पते मनसस्पतिना ते हुतस्याश्नामीषे प्राणायेति - १.८.१.[१४]
अथ होतुरिह निलिम्पति । तद्धोतौष्ठयोर्निलिम्पते वाचस्पतिना ते हुतस्याश्नाम्यूर्ज
उदानायेति - १.८.१.[१५]
एतद्ध वै मनुर्बिभयांचकार । इदं वै मे तनिष्ठं यज्ञस्य यदियमिडा पाकयज्ञिया यद्वै म इह रक्षांसि यज्ञं न हिंस्युरिति तामेतत्पुरा रक्षोभ्यः पुरा रक्षोभ्य इत्येव प्रापयत तथो एवैनामेष एतत्पुरा रक्षोभ्यः पुरा रक्षोभ्य इत्येव प्रापयतेऽथ यत्प्रत्यक्षं न प्राश्नाति नेदनुपहूताम्प्राश्नामीत्येतदेवैनां प्रापयते यदोष्ठयोर्निलिम्पते - १.८.१.[१६]
अथ होतुः पाणौ समवद्यति । समवत्तमेव सतीं तदेनां प्रत्यक्षं होतरि श्रयति तयात्मंञ्छ्रितया होता यजमानायाशिषमाशास्ते तस्माद्धोतुः पाणौ समवद्यति - १.८.१.[१७]
अथोपांशूपह्वयते । एतद्ध वै मनुर्बिभयांचकारेदं वै मे तनिष्ठं यज्ञस्य यदियमिडा पाकयज्ञिया यद्वै म इह रक्षांसि यज्ञं न हन्युरिति तामेतत्पुरा रक्षोभ्यः पुरा रक्षोभ्य इत्येवोपांशूपाह्वयत तथो एवैनामेष एतत्पुरा रक्षोभ्यः पुरा रक्षोभ्य इत्येवोपांशूपह्वयते - १.८.१.[१८]
स उपह्वयते । उपहूतं रथन्तरं सह पृथिव्योप मां रथन्तरं सह पृथिव्या ह्वयतामुपहूतं वामदेव्यं सहान्तरिक्षेणोप मां वामदेव्यं सहान्तरिक्षेण ह्वयतामुपहूतं बृहत्सह दिवोप मां बृहत्सह दिवा ह्वयतामिति तदेतामेवैतदुपह्वयमान इमांश्च लोकानुपह्वयत एतानि च सामानि - १.८.१.[१९]
उपहूता गावः सहर्षभा इति । पशवो वा इडा तदेनां परोऽक्षमुपह्वयते सहर्षभा इति समिथुनामेवैनामेतदुपह्वयते - १.८.१.[२०]
उपहूता सप्तहोत्रेति । तदेनां सप्तहोत्रा सौम्येनाध्वरेणोपह्वयते - १.८.१.[२१]
उपहूतेडा ततुरिरिति । तदेनां प्रत्यक्षमुपह्वयते ततुरिरिति सर्वं ह्येषा
पाप्मानं तरति तस्मादाह ततुरिरिति - १.८.१.[२२]
उपहूतः सखा भक्ष इति । प्राणौ वै सखा भक्षस्तत्प्राणमुपह्वयत उपहूतं हेगिति तच्छरीरमुपह्वयते तत्सर्वामुपह्वयते - १.८.१.[२३]
अथ प्रतिपद्यते । इडोपहूतोपहूतेडोपो अस्मां इडा ह्वयतामिडोपहूतेति तदुपहूतामेवैनामेतत्सतीं प्रत्यक्षमुपह्वयते या वै सासीद्गोर्वै सासीच्चतुष्पदी वै गौस्तस्माच्चतुरुपह्वयते - १.८.१.[२४]
स वै चतुरुपह्वयमानः । अथ नानेवोपह्वयतेऽजामितायै जामि ह कुर्याद्यदिडोपहूतेडोपहूतेत्येवोपह्वयेतोपहूतेडेति वेडोपहूतेति तदर्वाचीमुपह्वयत उपहूतेडेति तत्पराचीमुपो अस्मां इडा ह्वयतामिति तदात्मानं चैवैतन्नान्तरेत्यन्यथेव च भवतीडोपहूतेति तत्पुनरर्वाचीमुपह्वयते तदर्वाचीं चैवैनामेतत्पराचीं चोपह्वयते - १.८.१.[२५]
मानवी घृतपदीति । मनुर्ह्येतामग्रेऽजनयत तस्मादाह मानवीति घृतपदीति यदेवास्यै घृतं पदे समतिष्ठत तस्मादाह घृतपदीति - १.८.१.[२६]
उत मैत्रावरुणीति । यदेव मित्रावरुणाभ्यां समगच्छत स एव मैत्रावरुणो न्यङ्गो ब्रह्मा देवकृतोपहूतेति ब्रह्मा ह्येषां देवकृतोपहूतोपहूता दैव्या अध्वर्यव उपहूता मनुष्या इति तद्दैवांश्चैवाध्वर्यूनुपह्वयते ये च मानुषा वत्सा वै दैव्या अध्वर्यवोऽथ य इतरे ते मानुषाः - १.८.१.[२७]
य इमं यज्ञमवान्ये च यज्ञपतिं वर्धानिति । एते वै यज्ञमवन्ति ये ब्राह्मणाः शुश्रुवांसोऽनूचाना एते ह्येनं तन्वत एत एनं जनयन्ति तदु तेभ्यो निह्नुते वत्सा उ वै यज्ञपतिं वर्धन्ति यस्य ह्येते भूयिष्ठा भवन्ति स हि यज्ञपतिर्वर्धते तस्मादाह ये च यज्ञपतिं वर्धानिति - १.८.१.[२८]
उपहूते द्यावापृथिवी पूर्वजे ऋतावरी देवी देवपुत्रे इति तदिमे द्यावापृथिवी उपह्वयते ययोरिदं सर्वमध्युपहूतोऽयं यजमान इति तद्यजमानमुपह्वयते तद्यदत्र नाम न गृह्णाति प्रोऽक्ष्ं ह्यत्राशीर्यदिडायाम्मानुषं ह कुर्याद्यन्नाम गृह्णीयाद्व्यृद्धं वै तद्यज्ञस्य यन्मानुषं नेद्व्यृद्धं यज्ञे करवाणीति तस्मान्न नाम गृह्णाति - १.८.१.[२९]
उत्तरस्यां देवयज्यायामुपहूत इति । तदस्मा एतज्जीवातुमेव परोऽक्षमाशास्ते जीवन्हि पूर्वमिष्ट्वाथापरं यजते - १.८.१.[३०]
तदस्मा एतत्प्रजामेव परोऽक्षमाशास्ते । यस्य हि प्रजा भवत्यमुं लोकमात्मनैत्यथास्मिंलोके प्रजा यजते तस्मात्प्रजोत्तरा देवयज्या - १.८.१.[३१]
तदस्मा एतत्पशूनेव परोऽक्षमाशास्ते यस्य हि पशवो भवन्ति स पूर्वमिष्ट्वाथापरं यजते - १.८.१.[३२]
भूयसि हविष्करण उपहूत इति । तदस्मा एतज्जीवातुमेव परोऽक्षमाशास्ते जीवन्हिपूर्वमिष्ट्वाथ भूयोभूय एव हविष्करोति - १.८.१.[३३]
तदस्मा एतत्प्रजामेव परोऽक्षमाशास्ते यस्य हि प्रजा भवत्येक आत्मना भवत्यथोत दशधा प्रजया हविष्क्रियते तस्मात्प्रजा भूयो हविष्करणम् - १.८.१.[३४]
तदस्मा एतत्पशूनेव परोऽक्षमाशास्ते । यस्य हि पशवो भवन्ति स पूर्वमिष्ट्वाथ भूयोभूय एव हविष्करोति - १.८.१.[३५]
एषा वा आशीः जीवेयं प्रजा मे स्याच्छ्रियं गच्छेयमिति तद्यत्पशूनाशास्ते तच्छ्रियमाशास्ते श्रीर्हि पशवस्तदेताभ्यामेवैतदाशीर्भ्यां सर्वमाप्तं तस्माद्वा एते अत्र द्वे आशिषौ क्रियते - १.८.१.[३६]
देवा म इदं हविर्जुषन्तामिति । तस्मिन्नुपहूत इति तद्यज्ञस्यैवैतत्समृद्धिमाशास्ते यद्धि देवा हविर्जुषन्ते तेन हि महज्जयति तस्मादाह जुषन्तामिति - १.८.१.[३७]
तां वै प्राश्नन्त्येव । नाग्नौ जुह्वति पशवो वा इडा नेत्पशूनग्नौ प्रवृणजामेति तस्मान्नाग्नौ जुह्वति - १.८.१.[३८]
प्राणेष्वेव हूयते । होतरि त्वद्यजमाने त्वदध्वर्यौ त्वदथ यत्पूर्वार्धम्पुरोडाशस्य प्रशीर्य पुरस्ताद्ध्रुवायै निदधाति यजमानो वै ध्रुवा तद्यजमानस्य प्राशितं भवत्यथ यत्प्रत्यक्षं न प्राश्नाति नेदसंस्थिते यज्ञे प्राश्नानीत्येतदेवास्य प्राशितं भवति सर्वे प्राश्नन्ति सर्वेषु मे हुतासदिति पञ्च प्राश्नन्ति पशवो वा इडा पाङ्क्ता वै पशवस्तस्मात्पञ्च प्राश्नन्ति - १.८.१.[३९]
अथ यत्र प्रतिपद्यते । तच्चतुर्धा पुरोडाशं कृत्वा बर्हिषदं करोति तदत्र पितॄणां भाजनेन चतस्रो वा अवान्तरदिशोऽवान्तरदिशो वै पितरस्तस्माच्चतुर्धा पुरोडाशं कृत्वा बर्हिषदं करोति - १.८.१.[४०]
अथ यत्राहोपहूते द्यावापृथिवी इति । तदग्नीध आदधाति तदग्नीत्प्राश्नात्युपहूतापृथिवी मातोप मां पृथिवी माता ह्वयतामग्निराग्नीध्रात्स्वाहोपहूतो द्यौष्पितोप मां द्यौष्पिता ह्वयतामग्निराग्नीध्रात्स्वाहेति द्यावापृथिव्यो वा एष यदाग्नीध्रस्तस्मादेवं प्राश्नाति
- १.८.१.[४१]
अथ यत्राशिषमाशास्ते । तज्जपति मयीदमिन्द्र इन्द्रियं दधात्वस्मान्रायो मघवानः सचन्तामस्माकं सन्त्वाशिषः सत्या नः सन्त्वाशिष इत्याशिषामेवैष प्रतिग्रहस्तद्या एवात्रर्त्विजो यजमानायाशिष आशासते ता एवैतत्प्रतिगृह्यात्मन्कुरुते १.८.१.[४२]
अथ पवित्रयोर्मार्जयन्ते । पाकयज्ञिययेव वा एतदिडयाचारिषुः पवित्रपूता यदत ऊर्ध्वमसंस्थितं यज्ञस्य तत्तनवामहा इति तस्मात्पवित्रयोर्मार्जयन्ते - १.८.१.[४३]
अथ ते पवित्रे प्रस्तरेऽपिसृजति । यजमानो वै प्रस्तरः प्राणोदानौ पवित्रे यजमाने तत्प्राणोदानौ दधाति तस्मात्ते पवित्रे प्रस्तरेऽपिसृजति - १.८.१.[४४]


text:
कृष्णदेवरायः
कृष्णदेवरायः विजयनगर साम्राज्यस्य तुळुवा वंशस्य राजा आसीत्। भारतीयेतिहासे प्रख्यातं विजयनगरसाम्राज्यम् । तस्य पालकः कश्चित् सुसम्पन्नः राजा आसीत् । सः स्वपराक्रमेण बलयुक्तं शत्रुसैन्यं जित्वा अपि, पुनः शत्रौ दयागुणं दर्शयति स्म । अतः सः चक्रवर्ती उत्तमः, योग्यः परिपालकः प्रजारञ्जकश्च इति कीर्तितः आसीत् । तस्य काले हम्पिनगरस्य वीथीषु रत्नानि, वज्राणि च जूर्णानि, धान्यानि इव विक्रीण्ते स्म । धर्मस्य, ललितकलानां च उदारभावेन आश्रयं कल्पितवान् आसीत् सः रसिकः । स्वयं महाकविः सन् अपि परकवितानुरागी आसीत् सः । नगरे आपणेषु यथा सामान्यवणिजः धान्यस्य विक्रयणं कुर्वन्ति तथा एतद्देशीयाः वणिजः रत्नानि वज्राणि राशीकृत्य तेषां विक्रयणं कुर्वन्ति स्म । तस्य राज्ये रात्रिसमयेऽपि युवतयः आभरणानि धृत्वा विना भयम् एकाकिन्यः एव सञ्चरन्ति स्म । अन्यदेशेभ्यः आगताः यात्रिणः तस्य राज्यम् एवम् आसीदिति स्वग्रन्थेषु उल्लिखितवन्तः सन्ति । तेन ज्ञायते तत् राज्यं कियत् धनवत्, राजा च कियान् समर्थः आसीत् इति ।
सः प्रभुः एव श्रीकृष्णदेवरायः विजयनगरसाम्राज्यस्य चक्रवर्ती ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Sreekrishnadevaraya history
- The Golden Era of Telugu Literature from the Vepachedu Educational Foundation
- Krishnadevaraya's complex at Tirupati
- Statutes of Krishnadevaraya and his wives at Tirupati.
- Gold coins issued during Krishnadevaraya's reign
- A Forgotten Empire (Vijayanagar): a contribution to the history of India


text:
हिन्दुधर्म: रक्षणीय: चेत्
ब्लागजगति केचन् अवकरा:1 सन्ति ये केवलं हिन्दुधर्मस्योपरि आघात: कुर्वन्त: सन्ति । तेषां दुराग्रह: अस्ति यत् हिन्दुधर्म: नास्ति विशिष्ट: अन्येषाम् अपेक्षा ।
अद्य ब्लागजगति अटनं कुर्वन्2 अहं एकं ब्लाग उपरि गतवान् तत्र लिखितमासीत् यत् ईश्वर: अल्ला च एके न स्त: । तौ द्वौ स्त:, तत्रैव पुन: लिखितमासीत् यत् अल्लोपनिषद् मध्ये अल्ला श्रेष्ठ: अस्ति इति अपि उक्तमस्ति ।
तस्य नाम अहं अत्र स्वीकर्तुं न इच्छामि , एतदर्थ न यत् अहं विभेयम्3 अपितु तादृशजनानां नाम स्वीकर्तुं मम मन: एव न इच्छति ।
स: मत्त: न जानाति यत् यदा कस्यचित् अपि धर्मस्य अस्तित्वम् अपि नासीत् तदा संस्कृते ग्रन्थानां प्रणयनं जातमासीत् ।
स: इत्यपि न जानाति यत् अल्ला शब्दस्य उत्पत्ति: अपि संस्कृत भाषात: एव अभवत् ।
अल्ला इत्यस्य निर्माणं अद् धातुना सह् अणादि प्रत्ययस्य योगं भूत्वा निर्मित: ।
अस्य अर्थ: माता भवति ।
मम पन्थाह्वानम्4 अस्ति यत् स: मुगल: अद्य पर्यन्तं अपि अल्ला इति शब्दस्य अर्थ: न जानीयात्5 । केवलं रटनमेव नास्ति पर्याप्तम् । ज्ञानमपि भवेत् ।
खेदस्य विषय: तु एष: यत् तस्य प्रमत्तस्य पाठकानां संख्या प्रतिदिनं वर्धते । वयं एव तस्य पाठका: भवाम: ।
तस्य तु सामूहिक बहिष्कार: करणीय: , तस्य ब्लागपाठकानां संख्या समाप्ता भवेत् । वयं सर्वे संकल्पं स्वीकुर्याम्6 यत् तस्य ब्लाग नैव पठनीय: । स: किमपि लिखेत् तत्र अवधानम्7 एव न देयम् । शनै:- शनै: स: स्वयमेव शान्तं भविष्यति ।
मम करबद्ध अनुरोध: अस्ति भवतां सर्वेषां प्रति, आशामहे यत् भवन्त: स्वीकरिष्यन्ति । यदि अस्माभि: हिन्दुधर्म: रक्षणीय: चेत् एतादृशानां जनानां सामूहिक बहिष्कार: भवेत् एव ।
1-कूडा, करकट 2-घूमते हुए 3-डरता हूं 4-दावा, चुनौती 5-नहीं जानता होगा 6-संकल्प लें 7-ध्यान ।।


text:
कार्तिकपत्र्यगत्रे देवतोत्थापनम्
नील उवाच ।
एकादश्यां ततो रात्रौ शुक्लपक्षस्य मानव: ।
सोपवासो हरिं देवं नृत्यगीतैविबोधयेत् ॥५१६॥
आषाढमासे प्रतिमां केशवस्य तु कारयेत् ।
सुप्तां च शेषपर्यके शैलमृध्देमदारुभि: ॥५१७॥
ताम्रारकूटरजतै: चित्र वापि निवेशयेत् ।
लक्ष्म्युत्संगगतौ पादौ तस्यां तस्य च कारयेत् ॥५१८॥
कार्तिकस्य तु शुक्लन्ते कार्य तस्यं विबोधनम् ।
यथा तथा मे गदत: श्रृणु त्वं वाडवोत्तम ॥५१९॥
एकादश्यां तु कर्तव्यं रात्रौ जागरणं तथा ।
गीतैर्नृत्यैस्तथा वाद्यै: ब्रह्मघोषस्तथैव च ॥५२०॥
वीणापटहशब्दैश्च पुराणानां च वाचनै: ।
तत्कथ श्रवणैश्चान्यैस्तथा स्तोत्रोपकीर्तनै: ॥५२१॥
प्रेक्षणीयै: प्रदानैश्च भूमिशोभ भिरेवच ।
पुष्पधूपप्रदानैश्च नैवेद्यैर्विविधैस्तथा ॥५२२॥
दीपवृक्षैश्च विविधैर्यह्णिपोजाभिरेवच ।
भक्ष्यैरपूपै: शाकैश्च परमात्रै: फलैस्तथा ॥५२३॥
इक्षोर्विकारै: मधुना मृध्दीकाभव्य्दाडिमै: ।
कुटीरकस्य मज्जर्य्या मार्जन्या लवणेन च ॥५२४॥
रक्तसुत्रेण रक्तेन चन्दनेन सितेन च ।
अलक्रकेन बीजैश्च कुडुमेन सुगन्धिता ॥५२५॥
संपूज्य प्रतिमां रात्रौ व्दितीयेऽहनि पंडित: ।
स्रात्वा नदीजले पुणये प्रतिमां स्थापयेत् शुभाम् ॥५२६॥
उत्यिता तां परां ब्रह्मन् पूर्वद्रव्यैर्विनिर्मिताम् ।
यदि चित्रनिविष्टा स्यात् प्रतिमा ब्राह्मणोत्तम ॥५२७॥
तस्यां स्रानादि कर्तव्यं बुधैश्चित्तोपचारत: ।
पश्चरात्रविधानेन वेद्यामावहिता बुध: ॥५२८॥
आसनस्था यथाशक्ति स्रापयेत यथाविधि ।
आदौ आज्येन तैलैन मधुना तदनन्तरम् ॥५२९॥
दध्रा क्षीरेण च तत: पश्चगव्येन चाप्यथ ।
उव्दर्तन्म ततो देयं माषचुर्णैरत: परम् ॥५३०॥
ततो मसूरचूर्णैश्च ततस्त्वामल्काणुभि: ।
रुद्रकाललकुत्थैश्च तगरै: कर्णकैस्तथा ॥५३१॥
प्रियडंभिश्च सिध्दार्थै ततो वै बीजपूरकै: ।
मर्वोषधिसर्वगन्धै: सर्वबीजैश्च काश्चनै: ॥५३२॥
राजतैर्मौक्तिकैश्चापि नानारत्नाम्बुमिस्तथा ।
ततोऽपि मतिमान् देव प्रीत्यर्थ तं तदानयेत् ॥५३३॥
माडल्यानि यथालाभं रत्नानि च कुशोदकम् ।
दन्तिदन्तीध्दृतामृच वृपश्रृगोध्दता तथा ॥५३४॥
नदीतीरात्सगोस्थानाव्दल्मीकात्संगमाध्ददात् ।
इन्द्रस्थानाच सरस: तथा पर्वतमस्तकात् ॥५३५॥
एतै: सस्राप्य देवेशं दद्याव्दार चनां शुभाम् ।
ततश्च कलशा देया यथाशक्ति स्वलंकृता: ॥५३६॥
जानिपल्लवसंपूर्णा: फलपूर्णास्तु कांचना: ।
पुणयाहे वेदशब्देन वेणुवीणारवेन च ॥५३७॥
सूतमागधशब्देन तथा वन्दिस्वनेन च ।
स्रपयेत बुध: सम्यक् प्रतिमास्थापितं हरिम् ॥५३८॥
एवं संप्राप्य गोविन्दं स्वनुलिप्तं स्वलंकृतम् ।
सवाससं पूजयेत जातीपुष्पै:? सकुड्मलै: ॥५३९॥
धूपं च सरजो दद्यात् दद्याद्दीपंसुशोभनम् ।
ततश्च पूजयेत् देवं परमात्रै: सुभोभनै: ॥५४०॥
अत्रै: प्रधानरत्नैश्च पूज्या: भागवतास्तथा ।
ततोऽग्रिहवनं कार्य्य विप्रा: पूज्यास्त्वनन्तरम् ॥५४१॥
वासेभिर्भूषणै: रत्नै: गोभिरश्वै: गजै: धनै: ।
यथाविभवतां विप्र भोक्तव्यं तदनन्तरम् ॥५४२॥
त्रयोदश्यां तत: पूज्या जना ये रडंजीविन: ।
मल्लभट्टादयो ब्रह्मन् स्वस्ववित्तानुरुपत: ॥५४३॥
चतुर्दश्यां न भोक्रव्यं पयसाऽपिवाअ ।
पश्चदश्यां तथा पूज्यो देवदेवो जनार्दन: ॥५४४॥
पौणीमासीं तु संप्राप्य न भोक्तव्यं तदा दिवा ।
ततश्चन्द्रादये प्राप्ते पूजनीयाश्च कृत्तिका: ॥५४५॥
कार्तिकेयं तथा खडं वरुणं च हुताशनम् ।
माल्यै: गन्धै स्तथा धूपै: भक्ष्यै रुचाचचै स्तथा ॥५४६॥
परमात्रै स्तथा शाकै र्वहिसंतवणैस्तथा ।
दक्षूणां च विकारैश्च दीपवृक्षै: सुशोभनै: ॥५४७॥
कल्माषै: लेपिकामिश्च व्दिजांश्च परिपूजयेत् ।
एवं कृत्त्वा तदा पूजां मासदत्तं तु दीपकम् ॥५४८॥
वहिर्गृहात्त यद्दत्तं पटक तत्त कारयेत् ।
अपां समीप नीत्वा तु सभक्ष्यं तत्र वाहयेत् ॥५४९॥
तस्य मूले तु कर्तव्यं ततोवै चन्दनाचनम् ।
क्षीरेण पूर्णतं कृत्वा कुर्यान्मत्स्यं च सैकतम् ॥५५०॥
मुक्त नेत्रं न्यसेत्तस्मिन् तं च विप्रे निवेदयेत् ।
बलीवंर्द ततो दद्यात् श्वेतं शक्या विशेषत: ॥५५१॥
सर्वसस्यधरं रम्यं सर्वगन्धसमन्वितम् ।
सवाससं व्दिजे दद्यात् श्वेतं शक्या विशेषत : ॥५५२॥
याम्यं मार्ग सुखेनैव तेन यान्ति विपचिता: ।
यावन्ति रोमकूषाणि तस्य दानस्य काश्यप ॥५५३॥
तावव्दर्पसहस्राणि स्वर्गे मोदन्ति तत्प्रदा: ।
पूजयित्वा ततो विष्णुं रक्तमाल्यादिभि: स्वयम् ॥५५४॥
भोक्रव्यं गोरसप्रायं सुप्तव्यं चाप्यनन्तरम ।
देवोत्थापनमेतध्दि कर्तव्यं दिनपश्चकम् ॥५५५॥
पश्चाहमेतच्च तथा सुप्तव्यं स्थण्डिले बुधै: ।
दिने दिने च स्रातव्यं नदीतोये सुशीतले ॥५५६॥
पूजनीयो हरिर्देवो ब्राह्मणा: सहुताशना: ।
यर्जनीयं तदा मांसं प्रयत्नादपि काश्यप ॥५५७॥
दैत्यदानवयक्षाश्च पिशाचा: राक्षसै: सह ।
वर्जयन्ति च ते मासं मासादा दिनपश्चकम ॥५५८॥
एवं संपूज्य देवेशं सर्वकामसमन्वितम् ।
आयु: परममासाद्य विष्णुलोके महीयते ॥५५९॥
स्ववित्तशक्तथा कर्तव्यं अप्युक्तं नूनमेव तु ।
प्राप्रोतोदं फलं सर्व वित्ताशाठयं विवर्जयेत् ॥५६०॥
इति श्री नीलमते कार्तिकपत्र्यगत्रे देवतोत्थापनम् ।
Translation - भाषांतर
N/A


text:
श्री गणेश बाह्य पूजा, Shri Ganesha Bahya Puja, Ganesha Bahya Puja ke Fayde,Ganesha Bahya Puja Ke Labh, Ganesha Bahya Puja Benefits, Ganesha Bahya Puja Pdf, Ganesha Bahya Puja in Sanskrit, Ganesha Bahya Puja Lyrics.
श्री गणेश बाह्य पूजा [ Shri Ganesha Bahya Puja & Ganesha Bahya Puja ]
श्री गणेश बाह्य पूजा भगवान श्री गणेश जी को समर्पित हैं ! श्री गणेश बाह्य पूजा के समय पाठ किया जाता है !! जय श्री सीताराम !! जय श्री हनुमान !! जय श्री दुर्गा माँ !! यदि आप अपनी कुंडली दिखा कर परामर्श लेना चाहते हो तो या किसी समस्या से निजात पाना चाहते हो तो कॉल करके या नीचे दिए लाइव चैट ( Live Chat ) से चैट करे साथ ही साथ यदि आप जन्मकुंडली, वर्षफल, या लाल किताब कुंडली भी बनवाने हेतु भी सम्पर्क करें : 7821878500 shri ganesha bahya puja by acharya pandit lalit sharma
श्री गणेश बाह्य पूजा || Shri Ganesha Bahya Puja
चतुर्बाहुं त्रिनेत्रं च गजास्यं रक्तवर्णकम्।
पाशाङ्कुशादिसंयुक्तं मायायुक्तं प्रचिन्तयेत्॥१॥
आगच्छ ब्रह्मणां नाथ! सुरासुरवरार्चित!
सिद्धिबुद्ध्यादिसंयुक्त! भक्तिग्रहणलालस!॥२॥
कृतार्थोऽहं कृतार्थोऽहं तवागमनतः प्रभो!।
विघ्नेशानुगृहीतोऽहं सफलो मे भवोऽभवत् ॥३॥
रत्नसिंहासनं स्वामिन् गृहाण गणनायक।
तत्रोपविश्य विघ्नेश! रक्ष भक्तान् विशेषतः ॥४॥
सुवासिताभिरद्भिश्च पादप्रक्षालनं प्रभो!।
शीतोष्णाद्भिः करोमि ते गृहाण पाद्यमुत्तमम्॥५॥
सर्वतीर्थाहृतं तोयं सुवासितं सुवस्तुभिः।
आचामं च तु तेनैव कुरुष्व गणनायक! ॥६॥
रत्नप्रवालमुक्ताद्यैरनर्घैस्संस्कृतं प्रभो!।
अर्घ्यं गृहाण हेरंब द्विरदानन तोषकम् ॥७॥
दधिमधुघृतैर्युक्तं मधुपर्कं गजानन।
गृहाण भावसंयुक्तं मया दत्तं नमोऽस्तु ते॥८॥
पाद्ये च मधुपर्के च स्नाने वस्त्रोपधारणे।
उपवीते भोजनान्ते पुनराचमनं कुरु ॥९॥
चंपकाद्यैर्गणाध्यक्ष वासितं तैलमुत्तमम्।
अभ्यंगं कुरु सर्वेश लंबोदर नमोऽस्तु ते ॥१०॥
यक्षकर्दमकाद्यैश्च विघ्नेश! भक्तवत्सल!
उद्वर्तनं कुरुष्व त्वं मया दत्तैर्महाप्रभो! ॥११॥
नानातीर्थजलैर्डुण्ढे! सुखोष्णभवरूपकैः।
कमण्डलूद्भवैः स्नानं मया कुरु समर्पितैः॥१२॥
कामधेनुसमुद्भूतं पयः परमपावनम्।
तेन स्नानं कुरुष्व त्वं हेरंब! परमार्थवित्॥१३॥
पञ्चामृतानां मध्ये तु जलैः स्नानं पुनः पुनः।
कुरु त्वं सर्वतीर्थेभ्यो गंगादिभ्यः समाहृतैः ॥१४॥
दधिधेनुपयोद्भूतं मलापहरणं परम्।
गृहाण स्नानकार्यार्थं विनायक दयानिधे! ॥१५॥
धेनुसमुद्भवं डुण्ढे! घृतं सन्तोषकारकम्।
महामलापघातार्थं तेन स्नानं कुरु प्रभो!॥१६॥
सारकं संस्कृतं पूर्णं मधुमधुरसोद्भवम्।
गृहाण स्नानकार्यार्थं विनायक नमोऽस्तु ते ॥१७॥
इक्षुदण्डसमुद्भूतां शर्करां मलनाशिनीम्।
गृहाण गणनाथ त्वं तया स्नानं समाचर ॥१८॥
यक्षकर्दमकाद्यैश्च स्नानं कुरु गणेश्वर!।
आद्यं मलहरं शुद्धं सर्वसौगन्ध्यकारकम् ॥१९॥
ततो गन्धाक्षतादींश्च दूर्वाङ्कुरान् गजानन ।
समर्पयामि स्वल्पांस्त्वं गृहाण परमेश्वर! ॥२०॥
ब्रह्मणस्पत्यसूक्तैश्च ह्येकविंशतिवारकैः।
अभिषेकं करोमि ते गृहाण द्विरदानन ॥२१॥
ततः आचमनं देव सुवासितजलेन च ।
कुरुष्व गणनाथ त्वं सर्वतीर्थभवेन वै ॥२२॥
वस्त्रयुग्मं गृहाण त्वमनर्घ्यं रक्तवर्णकम्।
लोकलज्जाहरं चैव विघ्नराज नमोऽस्तु ते ॥२३॥
उत्तरीयं सुचित्रं वै नभस्ताराङ्कितं यथा।
गृहाण सर्वसिद्धीश! मया दत्तं सुभक्तितः ॥२४॥
उपवीतं गणाध्यक्ष गृहाण च ततः परं।
त्रैगुण्यमयरूपं तु प्रणवग्रन्थिबन्धनम् ॥२५॥
ततः सिन्दूरकं देव गृहाण गणनायक।
अङ्गलेपनभावार्थं सदाऽऽनन्दविवर्धनम् ॥२६॥
नानाभूषणकानि त्वमङ्गेषु विविधेषु च ।
भासुरस्वर्णरत्नैश्च निर्मितानि गृहाण भोः! ॥२७॥
अष्टगन्धसमायुक्तं गन्धं रक्तं गजानन!।
द्वादशाङ्गेषु ते डुण्ढे! लेपयामि सुचित्रवत् ॥२८॥
रक्तचन्दनसंयुक्तानथवा कुङ्कुमैर्युतान्।
अक्षतान् विघ्नराज! त्वं गृहाण फालमण्डले ॥२९॥
चंपकादिसुवृक्षेभ्यः संभृतानि गजानन!।
पुष्पाणि शमिमन्दारदूर्वादीनि गृहाण च ॥३०॥
दशांगगुल्गुलुं धूपं सर्वसौरभकारकम्।
गृहाण त्वं मया दत्तं विनायक महोदर! ॥३१॥
नानाजातिभवं दीपं गृहाण गणनायक।
अज्ञानमलजं दोषं हरन्तं ज्योतिरूपकम् ॥३२॥
चतुर्विधान्नसंपन्नं मधुरं लड्डुकादिकम्।
नैवेद्यं ते मया दत्तं भोजनं कुरु विघ्नप! ॥३३॥
सुवासितं गृहाणेदं जलं तीर्थसमाहृतम्।
भुक्तिमध्ये च पानार्थं देवदेवेश ते नमः ॥३४॥
भोजनान्ते करोद्वर्तं यक्षकर्दमकेन च ।
कुरुष्व त्वं गणाध्यक्ष! पिबेत्तोयं सुवासितम् ॥३५॥
दाडिमं खर्ज्जुरं द्राक्षां रंभादीनि फलानि वै।
गृहाण देवदेवेश! नानामधुरकाणि तु॥३६॥
अष्टांगं देव ताम्बूलं गृहाण मुखवासनम्।
असकृद्विघ्नराज त्वं मया दत्तं विशेषतः ॥३७॥
दक्षिणां काञ्चनाद्यां तु नानाधातुसमुद्भवाम्।
रत्नाद्यैस्संयुतां डुण्ढे! गृहाण सकलप्रिय ॥३८॥
राजोपचारकादीनि गृहाण गणनायक।
दानानि तु विचित्राणि मया दत्तानि विघ्नप! ॥३९॥
ततः आभरणं तेऽहमर्पयामि विधानकः।
उपचारैर्विविधैश्च तेन तुष्टो भव प्रभो ॥४०॥
ततो दूर्वाङ्कुरान् डुण्ढे! एकविंशतिसंख्यकान्।
गृहाण न्यूनसिध्यर्थं भक्तवात्सल्यकारणात् ॥४१॥
नानादीपसमायुक्तं नीराजनं गजानन।
गृहाण भावसंयुक्तं सर्वाज्ञानाधिनाशन ॥४२॥
गणानां त्विति मन्त्रस्य जपं साहस्रकं परम्।
गृहाण गणनाथ! त्वं सर्वसिद्धिप्रदो भव ॥४३॥
आर्तिक्यं च सुकर्पूरं नानादीपमयं यथा।
गृहाण ज्योतिषां नाथ! तथा नीराजनाम्यहम् ॥४४॥
पादयोस्ते तु चत्वारि नाभौ द्वे वदने प्रभो! ।
एकं तु सप्तवारं वै सर्वाङ्गेषु निराजनम् ॥४५॥
चतुर्वेदभवैर्मन्त्रैर्गाणपत्यैर्गजानन!।
मन्त्रितानि गृहाण त्वं पुष्पपत्राणि विघ्नप! ॥४६॥
पञ्चप्रकारकैस्स्तोत्रैर्गाणपत्यैर्गणाधिप!।
स्तौमि त्वां तेन सन्तुष्टो भव भक्तिप्रदायक!॥४७॥
एकविंशतिसंख्यं वा त्रिसंख्यं वा गजानन!।
प्रादक्षिण्यं गृहाण त्वं ब्रह्मन् ब्रह्मेशभावन!॥४८॥
साष्टांगां प्रणतिं नाथ एकविंशतिसम्मिताम्।
हेरंब! सर्वपूज्य त्वं गृहाण तु मया कृताम् ॥४९॥
न्यूनातिरिक्तभावार्थं किञ्चिद्दूर्वाङ्कुरान् प्रभो!।
समर्पयामि तेन त्वं सांग्यं पूजां कुरुष्व ताम् ॥५०॥
त्वया दानं स्वहस्तेन निर्माल्यं चिन्तयाम्यहम्।
शिखायां धारयाम्येव सदा सर्वपदञ्च तत् ॥५१॥
अपराधानसंख्यातान् क्षमस्व गणनायक!।
भक्तं कुरु च मां डुण्ढे! तव पादप्रियं सदा ॥५२॥
त्वं माता त्वं पिता मे वै सुहृत्संबन्धिकादयः ।
त्वमेव कुलदेवश्च सर्वं त्वं मे न संशयः ॥५३॥
जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिभिर्देहवाङ्मानसैः कृतम्।
सांसर्गिकेण यत्कर्म गणेशाय समर्पये ॥५४॥
बाह्यं नानाविधं पापं महोग्रं तल्लयं व्रजेत्।
गणेशपादतीर्थस्य मस्तके धारणात् किल ॥५५॥
पादोदकं गणेशस्य पीतं नारेण तत्क्षणात्।
सर्वान्तर्गतजं पापं नश्यतिग्गणनातिगम् ॥५६॥
गणेशोच्छिष्टगन्धं वै द्वादशाङ्गेषु चार्चयेत् ।
गणेशतुल्यरूपः स दर्शनात् सर्वपापहा ॥५७॥
यदि गणेशपूजादौ गन्धभस्मादिकं चरेत्।
अथवोच्छिष्टगन्धं तु नो चेत्तत्र विधिं चरेत्॥५८॥
द्वादशाङ्गेषु विघ्नेशं नाममन्त्रेण चार्चयेत्।
तेन सोऽपि गणेशेन समो भवति भूतले ॥५९॥
मूर्ध्नि गणेश्वरं चादौ ललाटे विघ्ननायकं।
दक्षिणे कर्णमूले तु वक्रतुण्डं समर्चये ॥६०॥
वामे कर्णस्य मूले वै चैकदन्तं समर्चये।
कण्ठे लम्बोदरं देवं हृदि चिन्तामणिं तथा ॥६१॥
बाहौ दक्षिणके चैव हेरम्बं वामबाहुके।
विकटं नाभिदेशे तु विनायक! समर्चये ॥६२॥
कुक्षौ दक्षिणगायां तु मयूरेशं समर्चये।
वामकुक्षौ गजास्यं वै पृष्ठे स्वानन्दवासिनम् ॥६३॥
सर्वांगलेपनं शस्तं चित्रितं अष्टगन्धकैः।
गणेशानां विशेषेण सर्वभद्रस्य कारणात् ॥६४॥
ततोच्छिष्टन्तु नैवेद्यं गणेशस्य भुनज्म्यहम्।
भुक्तिमुक्तिप्रदं पूर्णं नानापापनिकृन्तनम्॥६५॥
गणेशस्मरणेनैव करोमि कालखण्डनम् ।
गाणपत्यैश्च संवासः सदास्तु मे गजानन! ॥६६॥
10 वर्ष के उपाय के साथ अपनी लाल किताब की जन्मपत्री ( Lal Kitab Horoscope ) बनवाए केवल 500/- ( Only India Charges ) में ! Mobile & Whats app Number : 7821878500
>>
जन्मकुंडली सम्बन्धित, ज्योतिष सम्बन्धित व् वास्तु सम्बन्धित समस्या के लिए कॉल करें Mobile & Whats app Number : 7821878500
किसी भी तरह का यंत्र या रत्न प्राप्ति के लिए कॉल करें Mobile & Whats app Number : 7821878500
बिना फोड़ फोड़ के अपने मकान व् व्यापार स्थल का वास्तु कराने के लिए कॉल करें Mobile & Whats app Number : 7821878500
नोट : ज्योतिष सम्बन्धित व् वास्तु सम्बन्धित समस्या से परेशान हो तो ज्योतिष आचार्य पंडित ललित शर्मा पर कॉल करके अपनी समस्या का निवारण कीजिये ! +91- 7821878500 ( Paid Services )
New Update पाने के लिए पंडित ललित ब्राह्मण की Facebook प्रोफाइल Join करें : Click Here
आगे इन्हें भी जाने :
जानें : तुलसी पूजा विधि व् मंत्र : Click Here
जानें : तुलसी के उपाय : Click Here
10 वर्ष के उपाय के साथ अपनी लाल किताब की जन्मपत्री ( Lal Kitab Horoscope ) बनवाए केवल 500/- ( Only India Charges ) में ! Mobile & Whats app Number : 7821878500
ऑनलाइन पूजा पाठ ( Online Puja Path ) व् वैदिक मंत्र ( Vaidik Mantra ) का जाप कराने के लिए संपर्क करें Mobile & Whats app Number : 7821878500


text:
हिप्पाक्रटीस्
(कालः – क्रि.पू. ४६० तः ३७०) अयं हिप्पाक्रटीस् (HIPPOCRATES) "पाश्चात्यवैद्यपद्धतेः पितामहः” इत्येव प्रसिद्धः ग्रीस्-देशस्य वैद्यः । अयं "मम सामर्थ्यस्य अनुगुणं रोगिणाम् उपचारं करोमि । रोगिणां शुभम् एव चिन्तयामि । अप्रकटनीयाः विषयाः चेत् वैद्यकीयजीवने मया श्रुतं वा द्रुष्टं वा कदापि कुत्रापि न प्रकटयामि ।“ इति प्रतिज्ञाम् एव निरूपितवान् आसीत् ।
भारते सुविख्यातानां सुश्रुत चरकादीनां काले एव ग्रीस्-देशे हिप्पाक्रटीस् आसीत् । क्रि.पू.४६०तमे वर्षे ग्रीस्-देशस्य "कोस्”द्वीपे हिप्पाक्रटीस् जन्म प्राप्नोत् । तस्य पिता अपि वैद्यः आसीत् । हिप्पाक्रटीस् अत्यन्तं बुद्धिमान् आसीत् । तादृशं बुद्धिमन्तं पुत्रं पिता स्वयम् एव वैद्यविज्ञानम् अबोधयत्, समीचीनं वैद्यशिक्षणम् अपि अदापयत् च । हिप्पाक्रटीसस्य पिता हेराक्लैड्स् मन्त्राधारितां तन्त्राधारितां च वैद्यवृत्तिं करोति स्म । तादृशेषु तन्त्रेषु, अवैज्ञानिकेषु क्रमेषु वा सारः कोऽपि नास्ति इति बहुशीघ्रं ज्ञातवान् हिप्पाक्रटीस् । अतः सः रोगाणां विषये अधिकाधिकं ज्ञातुं थ्रेस्, थेसलि, पलास्बे, अथेन्स् इत्यादिषु देशेषु वैद्यरूपेण, शिक्षकरूपेण च कार्यम् अकरोत् । सः शरीरे विद्यमानानां रक्तस्य, कफस्य, कृष्णपित्तरसस्य, पीतपित्तरसस्य च असमतोलनेन रोगाः जायन्ते इति प्रादर्शयत् । असमीचीनः आहारः, शीतलं वातावरणम्, अनारोग्यकरं वासस्थानं च रोगाणां मूलकारणम् इति अदर्शयत् हिप्पाक्रटीस् । तेषां रोगाणां विवरणम् अपि समीचीनतया लिखित्वा अस्थापयत् च । यत्र यत्र गच्छति स्म तत्र सर्वत्र विद्यमानानां रोगाणां विवरणम् अपि ज्ञात्वा लिखित्वा च अस्थापयत् । तेन लिखितानां विवरणानाम् अभ्यासम् इदानीम् अपि वैद्याः कुर्वन्ति ।
तदानीन्तने काले ग्रीस्-देशे शवानां भेदनं कर्तनं वा न करणीयम् आसीत् । तथापि हिप्पाक्रटीस् तादृश्यां स्थितौ अपि शरीरविज्ञानं सम्यक् अभ्यस्य अस्थिभङ्गं, तदर्थं करणीयान् उपचारान् च इदानीं यथा अस्ति तथैव लिखितवान् आसीत् । अयं हिप्पाक्रटीस् सदा शुचित्वं रक्षति स्म । व्रणान् आदौ स्वच्छीकृत्य अनन्तरम् एव औषधोपचारः करणीयः इति वदति स्म । "शस्त्रचिकित्सायाः प्रकोष्ठः, उपकरणानि च सदा स्वच्छानि भवेयुः । रुग्णस्य रोगलक्षणं सम्यक् परिशील्य उपचारः करणीयः । रुग्णस्य नेत्रं, चर्म, शरीरस्य उष्णता, बुभुक्षा इत्यादयः सर्वे अपि अंशाः अवधातव्याः । प्रतिदिनं जायमानस्य परिवर्तनस्य अपि मानचित्रं सज्जीकरणीयम् । रोगेण सह रोगी अपि अभ्यस्तव्यः ।“ इति शिष्यान् बोधयति स्म हिप्पाक्रटीस् । एषः एव वैद्यजगति प्रथमवारं मानचित्रस्य महत्त्वं ज्ञापितावान् । एषः तीव्ररूपेण परिणामं जनयताम् औषधानां विरोधी आसीत् । अद्यतने समाजे अपि चिन्तनयोग्यानि कानिचित् वचनानि तेन उक्तानि तदा एव हिप्पाक्रटिसेन । तानि च – "समाजे वैद्यपदवीं प्राप्तवन्तः बहवः सन्ति । किन्तु वास्तविकरूपेण वैद्याः केचन एव भवन्ति । विद्यां बोधितवान् गुरुः सदा पितृवत् परिगणनीयः । चिकित्सापद्धतयः सर्वाः अपि सर्वदा रोगिणां कल्याणार्थम् एव भवेयुः । कदापि ताः रोगिणां हिंसार्थं वा अन्यायार्थं वा न भवेयुः । कदापि जीवने यस्य कस्यापि कृते विषप्राशनं न करणीयम् । गर्भपातं न कारयेयुः । पुरुषाणां स्त्रीणां वा मानहानिं न कुर्युः ।“ इति ।
हिप्पाक्रटीस् न केवलं वैद्यानां वा वैद्यवृत्तेः विषये चिन्तयति स्म अपि तु सामाजिकीनां व्यवस्थानां विषये अपि सर्वदा चिन्तयति स्म । सः एवं लिखितवान् अस्ति यत् – "मनवस्य जीवनं न शाश्वतम् । जीवने प्राप्यमाणाः अवसराः न शाश्वताः । स्वानुभवाः अपि कदाचित् दोषयुक्ताः भवन्ति । समीचीने समये समीचीनस्य निर्णयस्य स्वीकरणम् अपि न तावत् सुलभम् । अतः कला एका एव दीर्घकालं जीवति । अतः सा एव शाश्वती भवितुम् अर्हति ।“ इति ।
ग्रीस्-देशस्य शत्रुदेशेण पर्षियादेशेन बहुधा हिप्पाक्रटिसस्य आकर्षणार्थं महान्तः प्रयत्नाः कृताः । बहुविधानि आमिषाणि तत्पुरतः संस्थापितानि । किन्तु हिप्पाक्रटीस् जीवनस्य अन्तपर्यन्तम् अपि देशनिष्ठः एव आसीत् । अथेन्सनगरस्य स्वर्णकालः इति उच्यमाने अवधौ महतां प्रतिभावतां मध्ये अपि महतीं कीर्तिं सम्पादितवान् आसीत् हिप्पाक्रटीस् । अयं ९०तमे वयसि क्रि.पू.३७०तमे वर्षे "ल्यारिस्स" इत्यत्र मरणम् अवाप्नोत् । अद्यापि सः "आधुनिकस्य पाश्चात्यवैद्यपद्धतेः पितामहः” इति आदरपूर्वकं स्मर्यते समग्रेण जगता ।


text:
वैदिक-विसर्गसन्धि: तस्य भेदा: च–Vaidik Visarg Sandhi
मित्राणि
गतलेखे व्यंजनसन्धि: तस्य भेदानां विषये च पठितवन्त: वयम् । सम्प्रति वैदिकविसर्गसन्धि: तस्य भेदा: च ज्ञास्याम: वयम् । वैदिक व्यंजनसन्धि: कतिधा । तस्य भेदा: च के के इति
विसर्गसन्धि: यथा लौकिकं भवति तथैव वैदिकमपि किन्तु अस्य भेदा: भिन्ना: भवन्ति । वैदिकविसर्गसन्धे: प्रायश: 14 भेदा: सन्ति ।
एते भेदा: क्रमश: निम्नोक्ता: सन्ति -
1- पदवृत्तिसन्धि:
. 2- उद्ग्राहसन्धि:
3- नियत सन्धि:
4- प्रश्रित सन्धि:
5- रेफसन्धि:
6- अकामसन्धि:
7- व्यापन्नसन्धि:
8- अन्वक्षरवक्त्रसन्धि:
9- अव्यापत्तिसन्धि:
10- उपाचरितसनि्घ:
एते सन्ति मुख्य भेदा: । एतेषाम् अतिरिक्तमपि केचन भेदा: सन्ति निम्नोक्ता: ।
11- नकार-विकार:
12- स्पर्शरेफसन्धि:
13- स्पर्शोष्मरेफसन्धि:
14- शौद्धाक्षरसन्धि:
एते सन्ति विसर्ग:सन्धे: भेदोपभेदा: । अग्रिम लेखे त्रय: सन्धय: तेषां भेदानां च क्रमश: व्याख्या: पठिष्याम: । तावत् नमो नम:
संस्कृतजगत्


text:
वराङ्गम्
एतत् वराङ्गम् अपि भारते वर्धमानः कश्चन वृक्षविशेषः । एतत् वराङ्गम् अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एतत् वराङ्गम् आङ्ग्लभाषायां Cinnamon इति वदन्ति । भारतीयानां सर्वेषां गृहेषु विद्यमानेषु उपस्करपदार्थेषु, प्रायः प्रतिदिनं पाके उपयुज्यमानेषु उपस्करपदार्थेषु वराङ्गम् अपि अन्यतमम् । आयुर्वेदस्य औषधपद्धतौ तु वराङ्गस्य उपयोगः महान् एव अस्ति । अनेन वराङ्गेन बहुविधम् औषधम् निर्मीयते । एतत् वराङ्गम् आहारत्वेन यथा उपयुज्यते तथैव औषधत्वेन अपि उपयुज्यते ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्य वराङ्गस्य स्वभावः[सम्पादयतु]
एतत् वराङ्गं पचनार्थं लघु । वराङ्गं तीक्ष्णम्, उष्णगुणयुक्तं च ।
- “वह्निमान्द्यानिलहरम् आध्मानाक्षेपनाशनम् ।
- वान्त्युत्क्लेशप्रशमनं सङ्ग्राहि दशनार्तिकृत् ॥“
- १. वराङ्गम्, एला, लवङ्गपत्रं च योजयित्वा “त्रिजातकम्” इति उच्यते । एतानि त्रीणि अपि प्रक्षेपद्रव्यरूपेण लेह्येषु उपयुज्यन्ते । एतेषां कारणतः लेह्याणां सुगन्धः वर्धते, रुचिः अपि वर्धते । (लवङ्गपत्रं नाम वराङ्गसस्यस्य एव पर्णम्)
- २. वराङ्गेन सह एलां, लवङ्गपत्रं, घृतं च योजयित्वा सेवनेन ध्वनिः सुश्राव्यः भवति, श्वासरोगः (अस्तमा) कासः च निवारितः भवति ।
- ३. वराङ्गम्, एला, लवङ्गपत्रं, मरीचं च योजयित्वा “कटुचातुभद्रकम्” इति उच्यते । एतत् कटुचातुभद्रकम् अग्निदीपनं करोति, अरुचिं च निवारयति । अस्य लेपनेन चर्मणः कान्तिः वर्धते ।
- ४. वराङ्गम्, एला, लवङ्गपत्रं, नागकुङ्कुमं (नागकेसरचूर्णम्) च योजयित्वा “चातुर्जातकम्” इति उच्यते । एतत् अपि अग्निदीपकं, सुगन्धस्य वर्धकं च ।
- ५. दध्नि एलां, खण्डशर्करां च योजयित्वा निर्मीयमाणं “श्रीखण्ड” नामकं खाद्यम् अत्यन्तं रुचिकरं भवति । एतत् खाद्यं सन्तानशक्तिं वर्धयति, अग्निदीप्तिकरं च । एतत् श्रमजीविनां पथ्यः आहारः ।
- ६. प्रसवस्य अनन्तरं याः अत्यन्तं कृशाः भवन्ति तासु जायमाना उदरवेदना “मक्कल्ल” इति उच्यते । तस्य निवारणार्थं वराङ्गम्, एलां, लवङ्गपत्रं, नागकुङ्कुमं, पुरातनं गुडं च योजयित्वा मधुना सह सेवनीयम् । एतत् मिश्रणं वातस्य अनुलोमनं कारयति, दुष्टं रक्तं बहिः प्रेषयति च ।
- ७. वराङ्गम्, एलां, द्राक्षां, लाजाः च योजयित्वा मधुना घृतेन सह च सेवनेन हृद्रोगः, वमनं च अपगच्छति ।
- ८. अस्य वराङ्गसस्यस्य पत्रं (लवङ्गपत्रम्) आतपे शुष्कीकृत्य चूर्णीकृत्य पाके, औषधे च उपयोक्तुं शक्यते ।
- ९. वराङ्गस्य तैलम् अग्निमान्द्यं, वातरोगम्, उदरबाधाम्, आक्षेपकं, वमनं, वमनशङ्खां च निवारयति ।
- १०. वराङ्गस्य तैलम् अपि लवङ्गस्य तैलम् इव दन्तवेदनायाम् उपयोक्तुं शक्यते ।


text:
गुरुतल्पोपपातकशुद्धिकथनं नामाष्टमाष्टके षष्ठोsध्याय:
हरि: ॐ ॥ उभावपि कृताघेन लिप्येते दंपती तत: ॥
कार्याsप्यन्यतराघस्य ताभ्यां संशुद्धिरुत्तमा ॥१॥
अज्ञानाज्जननीं गत्वा सपत्नीं वोज्झितेन्द्रिय: ॥
स्वयमेव स्वमुष्कं स छित्त्वा पापमुदाहरन् ॥२॥
पाण्योर्गृहीत्वा संतप्तो यातुधानदिशं व्रजेत् ॥
गच्छन्तं तं महापापं नैव कोsपि निवारयेत् ॥३॥
आदेहपातं गच्छन्स मृत: पापाद्विशुध्यति ॥
तदशक्तावश्ममूर्घ्नि देहत्यागो भृगोर्भृशम् ॥४॥
स्ववर्णोत्तमवर्णस्त्रीगमने ब्रह्महव्रतम् ॥
मत्याsभ्यासेन यो गच्छेत्स्ववर्णामुत्तमामपि ॥५॥
करीषवह्निदग्धाङ्ग: शुद्धिं याति न चान्यथा ॥
रेत:सेकात्पूर्वमेव निवृत्तौ ब्रह्महव्रतम् ॥६॥
ब्रह्महत्याव्रतं क्षत्रे वैश्ये त्वत्र षडब्दकम् ॥
शूद्रे मातृगमे त्र्यब्दं देहान्तो ब्राह्मणीगमे ॥७॥
प्रजावतीं स्नुषां पुत्रीं भगिनीं च सखिस्त्रीयम् ॥
शिष्यपत्नीं च संगत्य षडब्दं व्रतमाचरेत् ॥८॥
मातु: पितु: स्वसारं चाचार्यमातुलयोषितम् ॥
गत्वाsधिकं चरेदन्यस्त्रियं गत्वाब्दमाचरेत् ॥९॥
सकृद्गत्वाsब्दमभ्यासे द्विगुणं च चतुर्गुणम् ॥
अत्यन्ताभ्यास इत्येवं सुधी: सर्वत्र योजयेत् ॥१०॥
प्रजामुत्पाद्य शूद्रायां ब्राह्मण्याद्धीयते द्विज: ॥
चाण्डालीगस्य विप्रस्य शोधितस्याप्यसंग्रह: ॥११॥
तपस्विनीं च विधवां तथा शीलवतीमपि ॥
गत्वा चरेद्द्वादशाब्दं विशेषाच्च रजस्वलाम् ॥१२॥
ऋतुं विनापि गमने स्वपत्न्यां वर्णितालय: ॥
निषिद्धाहे हठाद्वापि पुनर्मामित्यृचौ जपेत् ॥१३॥
व्रतं द्वित्रिगुणं वर्णिवनिनो: सर्वथा यते: ॥
मातृगामिव्रतं प्रोक्तं कृच्छ्रास्तु स्मरणादिषु ॥१४॥
स्मरणं कीर्तनं केलि: प्रेक्षणं गुह्यभाषणम् ॥
उत्साहोsध्यवसायश्च क्रियानिष्पत्तिरित्यद: ॥१५॥
अष्टाङ्गमैथुनं प्रोक्तमेकमप्यत्र पातयेत् ॥
तत्प्रयत्नादिदं वर्ज्यं विधनाव्रतिभिक्षुभि: ॥१६॥
द्रष्टुर्मन्तुस्तथाssज्ञप्तुस्तुर्यभागमघं स्मृतम् ॥
स्वस्त्रीभ्रमात्पारदार्ये द्वयोरप्यर्धमीरितम् ॥१७॥
पुंसो यत्परदारेषु स्त्रीणामपि तथा व्रतम् ॥
प्रेतान्नात्ता च संस्कार्य: कृच्छ्राद्दुर्भोजिनस्तथा ॥१८॥
यस्य येन भवेत्सङ्गो ब्रह्महादिचंतुर्ष्वपि ॥
तत्तद्व्रतं विधायैव शुद्धिमाप्नोति नान्यथा ॥१९॥
अज्ञानात्पञ्चरात्रं तु तत्सङ्गे कायकृच्छ्रक: ॥
अनुष्ठेयो द्वादशाहसङ्गे सांतपनं महत् ॥२०॥
पराको माससंसर्गे त्रिमासे तत्त्रयं तथा ॥
चान्द्रत्रयं च वर्षार्धे षण्मासं न्यूनवत्सरे ॥२१॥
अब्दे पापिसमं ज्ञाने द्विगुणं व्रतमिष्यते ॥
मण्डूकं नकुलं काकं वराहं मषकं शुकम् ॥२२॥
अजमोतुमवि श्वानं हत्वैणं कुक्कुटं कपिम् ॥
विप्रोsज्ञानाच्चरेदर्धकृच्छ्रं त्रीनश्वहा तथा ॥२३॥
तप्तक्रुच्छ्रं करिवधे पराकं गोवधेन हि ॥
कामतो गोवधे शुद्धिर्गुरूणां च तथैव च ॥२४॥
टिट्टिभं चक्रवाकं च हंसं कारण्डवं तथा ॥
उलूकं सारसं श्येन कपोतं वनजानपि ॥२५॥
मयूरं चाषं बलाकं शिशुमारं च कच्छपम् ॥
अन्यांश्च जलजान्हत्वा द्वादशाहव्रतं चरेत् ॥२६॥
शयनासनयानेषु हृतेष्वज्ञानतो द्विज: ॥
भक्ष्यभोज्योपहारेषु पञ्चगव्यं विशोधनम ॥२७॥
शुष्कैधस्तृणवृक्षेषु चर्मवल्कगुणेषु च ॥
हृतेष्वन्येषु चाज्ञानात्तादृशेषु त्र्यहं व्रतम् ॥२८॥
प्राजापत्यव्रतं प्रोक्तं रेतोविण्मूत्रभोजने ॥
शूद्रोच्छिष्टाशनेsज्ञानात्प्रोक्तं चान्द्रायणत्रयम् ॥२९॥
चण्डालं पतितं मद्यपं महापापिनं द्विज: ॥
रजस्वलां सूतिकां च रजकं यवनादिकम् ॥३०॥
स्पृष्ट्वा सचैलं स्नात्वैव गव्यं पीत्वा शुचिर्भवेत् ॥
गायत्रीं च विशुद्धात्मा जपेदष्टशतं तत: ॥३१॥
एषामन्यतमं स्पृष्ट्वा ज्ञानाद्भोजनमाचरेत् ॥
द्विरात्रोपोषित: शुध्येत्पञ्चगव्याशनाद्द्विज: ॥३२॥
स्नाने दाने जपे चैषां ध्वनि श्रुत्वाsध्वरे द्विज: ॥
गायत्र्यष्टसहस्रं तु जपित्वा शुद्धिमाप्नुयात् ॥३३॥
व्रतादौ भोजने चैषां ध्वनिं श्रुत्वा तदैव तु ॥
मुखात्तमन्नं संत्यज्य स्नात्वा चोपोषित: शुचि: ॥३४॥
नित्यभुक्तौ तु भुक्तं चेद्गायत्र्यष्टशतं जपेत् ॥
कलहश्वघरट्टादिशब्दे ज्ञाते तथैव च ॥३५॥
भुक्तौ परस्परस्पर्शे तथा पड्क्तिस्थ उत्थिते ॥
गुरुं विनोद्गमेद्धीमानज्ञानी वा व्रतं चरेतु ॥३६॥
पापानामधिकं पापं विप्रसद्देवनिन्दितम् ॥
प्रयत्नान्निष्कृतिस्तेषां प्रायशो वाप्यधोगति: ॥३७॥
यस्तु रागादिनिर्मुक्त: पश्चात्तापेन संयुत: ॥
प्रायश्चित्तं चरन्विष्णुपर: शीघ्रं स मुच्यते ॥३८॥
संस्मृत: पूजितो ध्यातो भक्त्या वा नमितो हरि: ॥
निर्दहत्येव पापानि तूलराशिं यथानल: ॥३९॥
नैवं यो निष्कृतिं कुर्यात्पापी धर्मपराड्मुख: ॥
लब्ध्वाsकीर्तिमिह प्रेत्य पच्यते नरके चिरम् ॥४०॥
ततो योन्यन्तरं याति भुक्तदु:खोsप्यघांशत: ॥
प्रायशो वासनाभूम्ना भूतप्रेतपिशाचताम् ॥४१॥
हुंत्वंकाराद्गुरोर्विप्राभिभवादब्रह्मराक्षस: ॥
गर्दभो हीनसेवी स्यात्कुक्कुटोsतिथिहापक: ॥४२॥
उष्ट्रोsर्थहृद्वनचर: फलपत्रादिहृद्भवेत् ॥
मधु दंश: पलं गृध्रोsन्नमाखुश्चातको जलम् ॥४३॥
गन्धाच्छुच्छुन्दरी धान्यं शलभोsलिर्विषं तथा ॥
कृमि: कीट: पतङ्ग: स्यात्स्वर्णं हृत्वा तृणं पशु: ॥४४॥
काको निर्मन्त्रभुग्गृध्रो मित्रध्रुग्दाम्भिको बक: ॥
इत्याद्या बहुशो योनीर्भुक्त्वा रुग्णा भवन्त्यथ ॥४५॥
हृद्रोगी परहृद्भेत्ता गुरुत्यागी महामयी ॥
क्षयी तु ब्रह्महा कुष्ठी स्वर्णहृत्पुस्तकापहा ॥४६॥
जन्मान्धो विश्वासघाती वमी गण्डी गणार्थहृत् ॥
अपुत्रोsन्यार्थहृद्वस्त्रहृच्छ्वित्री चानृती कुवाक् ॥४७॥
गुल्म्यन्नहृत्कुरुङ्मांसभोक्ता क्कास्यस्तु तैलहृत् ॥
देवार्थहृत्पाण्डुरोगी रोगा: सर्वेsत्र पापत: ॥४८॥
स्त्रीपुंसो: पारदार्याच्छ्वकृमियोनि: पुन: पुन: ॥
तदघं परिहर्तव्यं जातं चेन्निष्कृतिं चरेत् ॥४९॥
कामक्रोधादिकं त्यक्त्वा स्वधर्मं सर्वदा चरन् ॥
ईशभक्तो विशुद्धात्मा सद्गतिं याति नेतर: ॥५०॥
इति श्रीमद्दत्तात्रेयपुराणे सार्धत्रिसाहस्र्यां त्रिकाण्डमण्डितायां संहितायां श्रीवासुदेव्यां कर्मकाण्डे अष्टमाष्टके षष्ठोsध्याय: ॥६॥
॥ गुरुतल्पोपपातकशुद्धिकथनं नामाष्टमाष्टके षष्ठोsध्याय: ॥८।६॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
धौलपुरमण्डलम्
धौलपुरमण्डलं (हिन्दी: धौलपुर जिला, आङ्ग्ल: Dholpur district) राजस्थानराज्ये स्थितं किञ्चन मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रमस्ति धौलपुरम् इतीदं नगरम् ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
धौलपुरमण्डलस्य विस्तारः ३०८४ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे उत्तरप्रदेशराज्यं, पश्चिमे करौलीमण्डलम्, उत्तरे उत्तरप्रदेशराज्यं, भरतपुरमण्डलं च, दक्षिणे मध्यप्रदेशराज्यम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले चम्बल इत्येषा एका एव नदी प्रवहति ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
२०११ जनगणनानुगुणं धौलपुरमण्डलस्य जनसङ्ख्या १२०७२९३ अस्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते ३९८ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ३९८ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः २२.७८% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-८४५ अस्ति । अत्र साक्षरता ७०.१४ % अस्ति ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले चत्वारि उपमण्डलानि सन्ति । तानि-
- धौलपुर
- बारी
- राजखेर
- बसेरी
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले बहूनि प्रसिद्धानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । तानि -
- निहाल अट्टकः
- मुचुकुन्दमन्दिरम्
- सन्तनगरम्
- शेर शिखर गुरुद्वार
- शेरगढ किला
इत्यादीनि ।


text:
Wednesday, April 18, 2007
युवकानाम् आवास-शिबिरम्
अमेरिका-देशे वसद्भः भारतीयेभ्यः युवकेभ्यः आवासशिबिरम् आयोजितम् । एतत् दिनचतुष्टात्मकं शिबिरं जून-मासे भविष्यति । तस्य लक्ष्यं--संस्कृत-सम्भाषणम्--महान् विषयः अस्ति । स्थलम् अपि रमणीयम् इति श्रुतम् -- चित्राणि दृष्ट्वा अपि एवम् अनुभूयते । उत्सुककरं शिबिरं भवति इति जाने, यतः शिक्षकाः सर्वे स्वयं युवकाः !
गतवर्षे, अहं प्रौढाणाम् आवासशिबिरं गतवान् । मम भाषावर्ग-शिक्षिका तु गुणवती । किन्तु , शिबिरं गत्वा ज्ञातं यत् संस्कृत-क्षेत्रे प्रायेण सर्वे गुणवन्तः । स्वकार्यम् अपालयन्तः परोपकारं कुर्वन्ति । ततः मह्यं महती प्रेरणा । अहम् एतत् शिबिरं गन्तुम् इच्छामि एव, किन्तु शिबिरम् अष्टादश-वर्शेभ्यः कनिष्ठेभ्यः आयोजितम् अस्ति । सर्वे स्वपुत्रान् अवश्यम् एतत् शिबिरं प्रेषयन्तु । मित्राणां पुत्रान् प्रेषणाय मित्राणी प्रेरयन्तु ।
गतवर्षे, अहं प्रौढाणाम् आवासशिबिरं गतवान् । मम भाषावर्ग-शिक्षिका तु गुणवती । किन्तु , शिबिरं गत्वा ज्ञातं यत् संस्कृत-क्षेत्रे प्रायेण सर्वे गुणवन्तः । स्वकार्यम् अपालयन्तः परोपकारं कुर्वन्ति । ततः मह्यं महती प्रेरणा । अहम् एतत् शिबिरं गन्तुम् इच्छामि एव, किन्तु शिबिरम् अष्टादश-वर्शेभ्यः कनिष्ठेभ्यः आयोजितम् अस्ति । सर्वे स्वपुत्रान् अवश्यम् एतत् शिबिरं प्रेषयन्तु । मित्राणां पुत्रान् प्रेषणाय मित्राणी प्रेरयन्तु ।