text:
ट्विविट्टर् माध्यमद्वारा इन्धनमूल्यं नियन्त्रयितुं न शक्यते- जय्ट्ली।।
- रम्या पी यू।
नवदिल्ली- इन्धनमूल्यवर्धने विपक्षम् उपहास्य केन्द्रधनमन्त्री अरुणजय्ट्ली। राष्ट्रान्तरतले क्रूडतैलस्य मूल्यं नियन्त्रयितुम् विपक्षनेतृणां ट्वीट्द्वारा उत दृश्यवाहिनी बैन्ट् द्वारा न शक्यते इति तस्य उपहासः। केन्द्रस्य इन्धनकरः एकया रीत्या अनुवर्तते। किन्तु राज्याणि मूल्यवर्धितकरे परिवर्तनम् आनयन्ति। इन्धनमूल्ये स्वीक्रियमाणं वर्धनं राज्याणि कानिचन केन्द्रेण कृतवर्धनवशात् इति आरोपयन्ति। । कानिचन भा जा दलभिन्न शासकराज्याणि एतस्मिन् करे ऊनतामानेतुं नैव सन्नद्धानि।


c: text/html

text:
समुद्रीय-प्रदूषणम्
प्रदूषणमिदं सामान्यजनैः सह सद्यः सम्बन्धितं नास्ति, अतः जनानामवधानम् अस्योपरि न भवति । भारतस्य तिसृषु दिक्षु समुद्रः अस्ति । फलतः समुद्रे जातानां प्रदूषणानां प्रभावः देशेऽस्मिन् भवति एव । औद्योगीकरणेनापि समुद्रः प्रदूषितः भवति । विशेषतः औद्योगिक-प्रतिष्ठानस्य स्थापना सागरतटे नदी तटे वा भवति । सागरतटे स्थितस्य औद्योगिकप्रतिष्ठानस्य कृते याता –यात –सुविधा भवति । एभिः प्रतिष्ठानैः निस्सृताः प्रदूषकाः नूनं सागरं प्रदूषयति । जलमार्गेण एव तैलानामायातः क्रियते । कदाचित् तैलवाहकसमुद्रीययानस्य दुर्घटनाऽपि भवति । येन जले तैलस्य मिश्रणं भवति । फलतः सागरीयजलं प्रदूषितं भवति । तैले कदाचित् अग्निः अपि प्रज्वलिता भवति येन समुद्रीयाः जीवाः मृयन्ते । फलतः प्रदूषणं भवति । भारते वहूनां नगराणां स्थितिः सागरतटे अस्ति । तेषां स्थितिरेव प्रदूषणस्य कारणं भवति । नगरीय –सर्वेषां प्रदूषकाणां निस्तारणं सागरे एव भवति । विविधानां विद्युतसंयन्त्राणां स्थापना अपि समुद्रतटे क्रियते । एतदपि सागरईयप्रदूषणस्य कारणं भवति । प्राकृतिकरिपेणापि कदाचित् सागरीयप्रदूषणं भवति । यथा- कदाचित् चक्रवातः आगच्छति । चक्रवाते वहूनां पशूनां जीवानां च मृत्युः भवति । ते मृतजीवाः जले प्रवहन्तः सागरे एवागच्छन्ति । अन्येऽपि प्रदूषकाः जले प्रवहन्तः सागरं प्रति गच्छन्ति । अनेन सागरीय-जीवानां मृत्युः अपि भवति । एभिः कारणैः अपि सागरीय प्रदूषणं भवति । सागरीयप्रदूषणेन कदाचित् वायुप्रदूषणमपि भवति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Coastal Pollution Information from the Coastal Ocean Institute, Woods Hole Oceanographic Institution
- Mercury pollution
- How Oil Spill Absorbent Products Work
- Facts about Marine Mercury Pollution from Oceana.org
- Science News / Marine Pollution Spawns 'wonky Babies'
- Plastics at SEA: North Atlantic Expedition
- Plastic Trash Plagues the Ocean, Trashing the Ocean, Oil's Impact on Marine Invertebrates on the Smithsonian Ocean Portal

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
ऋग्वेदः सूक्तं १०.१०२
(ऋग्वेद: सूक्तं १०.१०२ इत्यस्मात् पुनर्निर्दिष्टम्)Jump to navigation Jump to search
प्र ते रथं मिथूकृतमिन्द्रोऽवतु धृष्णुया । अस्मिन्नाजौ पुरुहूत श्रवाय्ये धनभक्षेषु नोऽव ॥१॥ उत्स्म वातो वहति वासोऽस्या अधिरथं यदजयत्सहस्रम् । रथीरभून्मुद्गलानी गविष्टौ भरे कृतं व्यचेदिन्द्रसेना ॥२॥ अन्तर्यच्छ जिघांसतो वज्रमिन्द्राभिदासतः । दासस्य वा मघवन्नार्यस्य वा सनुतर्यवया वधम् ॥३॥ उद्नो ह्रदमपिबज्जर्हृषाणः कूटं स्म तृंहदभिमातिमेति । प्र मुष्कभारः श्रव इच्छमानोऽजिरं बाहू अभरत्सिषासन् ॥४॥ न्यक्रन्दयन्नुपयन्त एनममेहयन्वृषभं मध्य आजेः । तेन सूभर्वं शतवत्सहस्रं गवां मुद्गलः प्रधने जिगाय ॥५॥ ककर्दवे वृषभो युक्त आसीदवावचीत्सारथिरस्य केशी । दुधेर्युक्तस्य द्रवतः सहानस ऋच्छन्ति ष्मा निष्पदो मुद्गलानीम् ॥६॥ उत प्रधिमुदहन्नस्य विद्वानुपायुनग्वंसगमत्र शिक्षन् । इन्द्र उदावत्पतिमघ्न्यानामरंहत पद्याभिः ककुद्मान् ॥७॥ शुनमष्ट्राव्यचरत्कपर्दी वरत्रायां दार्वानह्यमानः । नृम्णानि कृण्वन्बहवे जनाय गाः पस्पशानस्तविषीरधत्त ॥८॥ इमं तं पश्य वृषभस्य युञ्जं काष्ठाया मध्ये द्रुघणं शयानम् । येन जिगाय शतवत्सहस्रं गवां मुद्गलः पृतनाज्येषु ॥९॥ आरे अघा को न्वित्था ददर्श यं युञ्जन्ति तम्वा स्थापयन्ति । नास्मै तृणं नोदकमा भरन्त्युत्तरो धुरो वहति प्रदेदिशत् ॥१०॥ परिवृक्तेव पतिविद्यमानट् पीप्याना कूचक्रेणेव सिञ्चन् । एषैष्या चिद्रथ्या जयेम सुमङ्गलं सिनवदस्तु सातम् ॥११॥ त्वं विश्वस्य जगतश्चक्षुरिन्द्रासि चक्षुषः । वृषा यदाजिं वृषणा सिषाससि चोदयन्वध्रिणा युजा ॥१२॥


text:
सूत्रच्छेद:
समः - पञ्चम्येकवचनम् , क्ष्णुवः - पञ्चम्येकवचनम्
सम्पूर्णसूत्रम्
Unavailable at the moment
सूत्रार्थ:
This sutra is not updated yet.
The sutras are being written one by one, so this sutra will eventually get updated. Meanwhile, you can refer to the commentaries below.
One-line meaning in English
This sutra is not updated yet.
काशिकावृत्तिः
क्ष्णु तेजने परस्मैपदी। ततः सम्पूर्वातात्मनेपदं भवति। समो गम्यृच्छि 1|3|29
इत्यत्र एव कस्मान् न पठितः? अकर्मकातिति तत्र वर्तते। संक्ष्णुते षस्त्रम्। संक्ष्णुवाते, संक्ष्णुवते।
`अकर्मकादिति तत्रानुवत्र्तते` इति। सकर्मकादपि क्ष्णुव आत्मनपदमिष्यत इति मन्यते। अत एव सकर्मकस्योदाहरणमुपन्यस्तम्। `संक्ष्णुते शस्त्रम्` इति। अदादित्वाच्छपो लुक्। `संक्ष्णुवाते` इति। `अचि श्नुधातु` 6|4|77
इत्यादिनोवङ। `संक्ष्णुवते` इति। पूर्ववदादेशः।
इह ठ्शर्परे विसर्जनीयःऽ इत्यस्यावकाशो यत्र कुप्वोरसम्भवः-पुरुषः त्सरुकः; ठ्कुप्वोःः कः पौ चऽ इत्यस्य यत्र शर्परौ कुपू न सम्भवतः- पुरुषः करोतीति; शर्परयोरुभयोः प्रसङ्गे पूर्वत्रासिद्धे नास्ति विप्रतिषेधोऽभावादुतरस्येति ठ्शर्परे विसर्जनीयःऽ इति नित्यं विसर्जनीय एव भवति । तेन ठ्समः क्ष्णुवःऽ न कर्तव्यमिति भावः। संक्ष्णुवत इति। अदादित्वाच्छपो लुक्, ठात्मनेपदेष्वनतःऽ इति झस्यादादेशः,ठचि श्नुधातुऽइत्यादिनोवङ्॥
सिद्धान्तकौमुदी
संक्ष्णुते शस्त्रम् ।
समः क्ष्णुवः। `आत्मनेपद`मिति शेष`समो गम्यृच्चिभ्या`मित्यत्रैव `समो गम्यृच्छिक्ष् णुव` इति न सूत्रितं , तथा सति अकर्मकादित्यनुवृत्त्या सकर्मकान्न स्यात्। तत्सूचयन्नुदाहरति-- संक्ष्णुते शस्त्रमिति। तीक्ष्णीकरोतीत्यर्थः।
समः क्ष्णुवः। `समो गम्यृच्छिक्ष्णुभ्यः` इति पठनीये पृथगस्य पाठः सकर्मकादपि विधानार्तं इति ध्वनयन्नुदाहरति-- संक्ष्णुतेशस्त्रमिति।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
समः क्ष्णुवः किमर्थं विदेशस्थस्य ग्रहणं क्रियते, न समो गमादिष्वित्येवोच्येत ? समः क्ष्णुवः सकर्मकार्थम् ।। 1 ।। सकर्मकार्थोऽयमारम्भः । अकर्मकादिति तत्रानुवर्तते ।। 65 ।।


text:
जात्याख्यायामेकस्मिन् बहुवचनमन्यतरस्याम्
सूत्रच्छेद:
जात्याख्यायाम् - सप्तम्येकवचनम् , एकस्मिन् - सप्तम्येकवचनम् , बहुवचनम् - प्रथमैकवचनम् , अन्यतरस्याम् - अव्ययम्
सम्पूर्णसूत्रम्
Unavailable at the moment
सूत्रार्थ:
This sutra is not updated yet.
The sutras are being written one by one, so this sutra will eventually get updated. Meanwhile, you can refer to the commentaries below.
One-line meaning in English
This sutra is not updated yet.
काशिकावृत्तिः
अशिष्यम् इति निवृतम्। जातिर् नाम अयम् एको ऽर्थः। तदभिधाने एकवचनम् एव प्राप्तम् अत इदम् उद्यते। जातेराख्या जात्याख्या। जात्याख्यायाम् एकस्मिन्नर्थे वहुवचनम् अन्यतरस्यां भवति। जात्यर्थो बहुवद् भवति इति यावत्। तेन तद्विशेषणानाम् अजातिशब्दानाम् अपि सम्पन्नादीनां बहुवचनम् उपपद्यते। सम्पन्नो यवः, सम्पन्ना यवाः। सम्पन्नो व्रीहिः, सम्पन्ना व्रीहयः। पूर्ववया ब्राह्मणः प्रत्युत्थेयः, पूर्ववयसो ब्राह्मणाः प्रत्युत्थेयाः। जातिग्रहणं किम्? देवदत्तः। यज्ञदत्तः। आख्यायाम् इति किम्? काश्यपप्रतिकृतिः काश्यपः। भवत्ययं जातिशब्दो न त्वनेन जातिराख्यायते। किं तर्हि? प्रतिकृतिः। एकस्मिनिति किम्? व्रीहियवौ। सङ्ख्याप्रयोगे प्रतिषेधो वक्तव्यः। एको ब्रीहिः सम्पन्नः सुभिक्षं करोति।
`जातिर्नामायमेकोऽर्थः इत्यादिना सूत्रारम्भस्य प्रयोजनमाह। ननु जातेः संख्या न विद्यते? तस्या द्रव्यधर्मत्वात्। यद्यपि वैशेषिकसिद्धान्तप्रसिद्धा गुणपदार्थसंगृहीता या संख्या सा न विद्यते; तथापि `भेदका गुणाः` इत्यस्मद्दर्शने` भेदमात्रा या संख्या सा विद्यत एवेत्यदोषः। `जातेराख्या` इति। आख्यानमाख्या = प्रत्यायनम्। `एकस्मिन्नर्थे` इति। जात्याख्योऽर्थो `जात्यर्थो बहुवद्भवतीति यावत्` इति। एतेनैतद्दर्शयति-- न हि जातिविशेषणेभ्यः सम्पन्नादिभ्यस्तन्न स्यात्। तेषामजातिशब्दत्वादित्यभिप्रायः। कथं पुनर्जात्यर्थस्य बहुवद्भावो लभ्यते? अन्वर्थग्रहणात्। बहुवचनमिह न पारिभाषिकं बहुवचनं गृह्रते, किं तर्हि? अन्वर्थम्। उक्तिः = वचनम्। बहूनां वचनं बहुवचम्। न चैकस्मिन्नर्थे बहूनां वचनं सम्भवति, अतः सामथ्र्याद्वित्यर्थो गम्यते-- एकस्मिन्नर्थे बहुविदिति। तदनेन प्रकारेण जात्यर्थो बहुवद्भवति। `तेन` इत्यादि। यत ए जात्यर्थस्य बहुवद्भावो विधीयते, तेन जातिविशेषणानामजातौ वर्तमानानां बहुवचनमुपपद्यते, जातिशब्दवत्।`देवदत्तः` इति। देवदत्तशब्दो यदृच्छाशब्दः। नानेनैकं वस्त्वनेकव्यक्त्यनुगतमभिधीयते। अनेकव्यक्त्याधारा हि जातिः। ततो न देवदत्तत्वं नाम जातिरस्तीति न भवत्यत्र बहुवद्भावः। ननु चात्रावस्थाभेदेनानेकाधारं देवदत्तत्वमस्ति, नैतदस्ति; एवं हि जातिग्रहणमनर्थकं स्यात्, सर्वत्र जातेः सम्भवात्। तस्माज्जातिग्रहणसामथ्र्याल्लोके ये जातिशब्दाः, प्रतीताः, तदर्था एवात्र जातिशब्देन विवक्षिता इति विज्ञायते, न च देवदत्तशब्दो लोके जातिशब्दः प्रतीतः।`काश्यपप्रतिकृतिः काश्यपः` इति। काश्यपस्यापत्यम् `अनृष्यानन्तर्ये विदादिभ्योऽञ्` 4|1|104
इत्यञ्-- काश्यप इति। तत इवार्थे `एवे प्रतिकृतौ` 5|3|96
इति कन्। `लुम् मनुष्ये` 5|3|98
इति लप् भवति। `अयं जातिशब्दः` इति। `गोत्रञ्च चरणैः सह` (4.1.63म।भा) इति लक्षणात्, तस्य च गोत्रप्रत्ययान्तत्वात्। न त्वयं जातिरूपेणोच्यते, किं तर्हि? प्रतिकृतिरिति। एवं तर्हि जातिप्रत्यायने हि चिकीर्षिते बहुवद्भावेन भवितव्यम्। न चेह जातिप्रत्यायनं चिकीर्षितम्, किं तर्हि? प्रतिकृतिप्रत्यायनम्।`व्रीहियवौ` इति। एकस्मिञ्जात्यर्थे बहुवद्भावोऽनेन विधीयते। इह तु द्वौ जात्यर्थो विवक्षितौ। वक्तव्यशब्दस्य व्याख्येय इत्यर्थः। तत्रेदं व्याख्यानम्-- अन्यतरस्यामिति व्यवस्थितविभाषेयम्। तेन संख्याप्रयोगे न भविष्यति। अथ वा- एको व्रीहिः सम्पन्न इत्यत्रैकशब्दः प्रयुज्यमानो जात्यर्थस्यैकत्वमुद्भावयति,तच्च बहुत्वेन विरुध्यते। तस्मादेकत्वबहुत्वयोर्विरोधाद्बहुवद्भावो नेह भविष्यति॥
जात्याख्यायामिति विषयसप्तमी । एवमेकस्मिन्नित्यपि व्यधिकरणे चैते सप्तम्यौ । जातिर्नामेत्यादिना सूत्रारम्भस्य कारणमाह-एकोऽर्थ इति । यद्यपि वैशेषिकपरिभाषिता संख्या जातेर्न विद्यते, तस्या द्रव्यधर्मत्वात्; तथापि भेदगणनरूपा संख्या विद्यत एव । यथोक्तम् -- दिष्टिप्रस्थसुवर्णादि मूर्तभेदाय कल्पते । क्रियाभेदाय कालस्तु संख्या सर्वस्य भेदिका ॥ इति । बैशेषिकाश्च व्यावहरन्ति --पञ्च कर्माणि, चतुविंशतिर्गुणा इति । जातेराख्येति । आख्यानमाख्याउ प्रत्ययनम् । एकस्मिन्नर्थ इति । जात्याख्ये बहुवचनशब्दोऽयमन्वर्थो न पारिभाषिकः, उक्तिर्वचनम्, बहूनां वचनं बहुवचनम् । ततश्चायमर्थः -एकस्मिन्नर्थे बहूनामुक्तिर्भवतीति सामर्थ्याद्वत्यर्थो गम्यते-बहूनामिवोक्तिः । यदि च जात्यर्थो बहुवद्भवतीति बहूनामिवोक्तिर्भवतीति सामर्थ्यात् स एवार्थः संपद्यत इत्याह-जात्यर्थो बहुवद्भवतीति । तेन किं सिद्धं भवतीत्याह -तेनेति । यदि तु जातिशब्दाद्वहुवचनं जात्यादि विधीयेत, ततो विशेषणेभ्यः संपन्नादिभ्यो न स्यात्, तेषामजातिशब्दात्वादिति भावः । देवदत इति । यद्यपि जातिपदार्थवादिपक्षे ह्यत्राप्यवस्थाभेदानुगता जातिः शब्दवाच्या, तथापीह सामर्थ्यादभिन्नपिण्डसमवेता जातिराश्रीयत इत्यनतिदेशः । काश्यप इति । कश्यपशब्दाद्विदाद्यञ्, तत इवार्थे संज्ञायां कन् ऽलुम्मनुष्येऽ । भवत्ययं जातिशब्द इति । गुणभूताया गोत्रजातेरभिधानात् । न त्वनेन जातिराख्यायत इति । प्रधान्येनेति भावः । असत्याख्याग्रहणे जातौ वर्तमानादित्यर्थः स्यात्, तत्र यथा व्यक्तिपर्यन्ताभिधाने गवादिभ्योऽपि भवति, एवमत्रापि स्यात् । सति तु तस्मिंस्तत्सामर्थ्याज्जातिप्राधान्ये भवति । व्रीहियवाविति । ननु च यथा काशिकोसलीया इति जनपदलक्षणो वुञ् विधीयते, न च जनपदरूपः समुदायोऽवयवाभ्यामारभ्यते; अतो यत्स्वतन्त्रं प्रातिपदिकं न तज्जनपदवाचि, यज्जनवदवाचि न तत्स्वतन्त्रं प्रातिपदिकमिति कुतो वुञः प्रसङ्गः ! अयं तु जातिप्रत्यायने विधिर्न जातिशब्दादिति स्यादेव प्रसङ्गः । संख्याप्रयोगे इति । एकस्यैव बहुत्वातिदेशे क्रियमाण एकशब्दप्रयोगेऽपि स्यादिति भावः । आरभ्यमाणेऽप्येतस्मिन् गोत्वं व्रीहित्वमित्यादि निष्कृष्य जात्यभिधानेनैवायं विधिरिष्यते । व्यक्तिपर्यन्ते त्वभिधाने जातिव्यक्त्योस्तादात्म्यं सम्बन्ध इति जातिरूपेण व्यक्तीनामभिधाने एकवचनं सिद्धम् । व्यक्त्यात्मना तु जातेरभिधाने बहुवचनमिति नार्थोऽनेन ॥
सिद्धान्तकौमुदी
एकोऽप्यर्थो वा बहुवद्भवति । ब्राह्मणाः पूज्याः । ब्राह्मणः पूज्यः ॥
जात्याख्यायाम्। आकृत्यधिकरणमन्यायेन घटादिशब्दानां जातिवाचकत्वाज्जातेश्चैकत्वादेकवचनमेव स्यादित्यारम्भः। जातिशब्दे एकत्वे बहुवचनं वा स्यादित्यक्षरार्थः। तथा सति `ब्राआहृणा भोज्या` इत्यादौ विशेषणान्न स्यादित्याशङ्क्य एकस्मिन्नर्थे विद्यमानः शब्दो बहूनर्थान् वक्ति, एकार्थो बहुवद्भवतीति लभ्यते इत्यभिप्रेत्याह-एकोऽप्यर्थ इति। बहुत्वप्रयुक्तं कार्यं लभत इत्यर्थः।
एकोऽप्यर्थो वा बहुबदिति। एवंच विशेषणादपि सिद्धमिति ध्वनयन्नुदाहरति---ब्राआहृणाः पूज्या इति। जात्याख्यायां किम्?। दोवदत्तो यज्ञदत्तः। एकस्मिन्किम्?। व्रीहियवौ। अस्मदो द्वयोश्च। चात् `एकस्मिन् बहुवचनमन्यतरस्या`मिति च वर्तते। तदेतदाह---एकत्वे द्वित्वे च विवक्षित इत्यादि।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
जात्याख्यायामेकस्मिन्बहुवचनमन्यतरस्याम् ।। एकत्वे बहुवचनसाधनाधिकरणम् ।। इदमयुक्तं वर्तते। किमत्रायुक्तम्? बहवस्तेऽर्थास्तत्र युक्तं बहुवचनम्। तद्यदेकवचने शासितव्ये बहुवचनं शिष्यते एतदयुक्तम्। बहुष्वेकवचनमिति नाम वक्तव्यम्। अत उत्तरं पठति- - जात्याख्यायां सामान्याभिधानादैकार्थ्यम् - जात्याख्यायां सामान्याभिधानादैकार्थ्यं भविष्यति। यत्तद् व्रीहौ व्रीहित्वं यवे यवत्वं गार्ग्ये गार्ग्यत्वं तदेकम्, तच्च विवक्षितम्, तस्यैकत्वादेकवचनमेव प्राप्नोति। इष्यते च बहुवचनं स्यादिति। तच्चान्तरेण यत्नं न सिध्यतीति- जात्याख्यायामेकस्मिन् बहुवचनम्। एवमर्थमिदमुच्यते। अस्ति प्रयोजनमेतत्। किं तर्हीति। - तत्रैकवचनादेश उक्तम् - किमुक्तम्? व्रीहिभ्य आगत इत्यत्र घेर्ङिति 7|3|111
इति गुणः प्राप्नोतीति। नैष दोषः। - अर्थातिदेशात्सिद्धम् - अर्थातिदेशोऽयम्। नेदं पारिभाषिकस्य वचनस्य ग्रहणम्। किं तर्हि? अन्वर्थग्रहणम्- उच्यते वचनम्, बहूनामर्थानां वचनं बहुवचनमिति। यावद्ब्रूयादेकोऽर्थो बहुवद्भवतीति, तावदेकस्मिन् बहुवचनमिति। - सङ्ख्याप्रयोगे प्रतिषेधः - सङ्ख्याप्रयोगे प्रतिषेधो वक्तव्यः। एको व्रीहिः सम्पन्नः सुभिक्षं करोति। एको यवः सम्पन्नः सुभिक्षं करोति। - अस्मदो नामयुवप्रत्यययोश्च - अस्मदो नामप्रयोगे युवप्रत्ययप्रयोगे च प्रतिषेधो वक्तव्यः। नामप्रयोगे, अहं देवदत्तो ब्रवीमि। अहं यज्ञदत्तो ब्रवीमि। युवप्रत्ययप्रयोगे अहं गार्ग्यायणो ब्रवीमि। अहं वात्स्यायनो ब्रवीमि। युवग्रहणेन नार्थः अस्मदो नामप्रत्ययप्रयोगे न इत्येव। इदमपि सिद्धं भवति- अहं गार्ग्यो ब्रवीमि। अहं वात्स्यो ब्रवीमि। अपर आह- अस्मदः सविशेषणस्य प्रयोगे न इत्येव। इदमपि सिद्धं भवति- अहं पटुर्ब्रवीमि। अहं पण्डितो ब्रवीमि। - अशिष्यं वा बहुवत्पृथक्त्वाभिधानात् - अशिष्यो वा बहुवद्भावः। किं कारणम्? पृथक्त्वाभिधानात्। पृथक्त्वेन हि द्रव्याण्यभिधीयन्ते। बहवस्तेऽर्थास्तत्र युक्तं बहुवचनम्। किमुच्यते पृथक्त्वाभिधानात् इति। यावता इदानीमेवोक्तम् जात्याख्यायां सामान्यभिधानादैकार्थ्यम् इति? - जातिशब्देन हि द्रव्याभिधानम् - जातिशब्देन हि द्रव्यमप्यभिधीयते, जातिरपि। कथं पुनर्ज्ञायते जातिशब्देन द्रव्यमप्यभिधीयत इति? एवं हि कश्चिन्महति गोमण्डले गोपालकमासीनं पृच्छति- अस्त्यत्र काञ्चिद्गां पश्यसि इति। स पश्यति- पश्यति चायं गाः, पृच्छति च- काञ्चिदत्र गां पश्यसि इति, नूनमस्य द्रव्यं विवक्षितम् इति। तद्यदा- द्रव्याभिधानं तदा बहुवचनं भविष्यति, यदा सामान्याभिधानं तदैकवचनं भविष्यति ।। जात्याख्यायामेकस्मिन्बहुवचनमन्यतरस्याम् ।। 58 ।।


text:
।। अथ नारायणत्रींशोपचार पूजा ।। ध्यानम् ० – सुरकदंबकै: प्रश्रयेण वै नियतसेवितं गोकुलोत्सवम् ।। किरीट कुंडलं पीतजाम्बरं खलनिषूदनं कृष्णमाह्वयै … आवा० – खगपवाहनं क्षीरजाप्रियं भवभयापहं भुक्तिमुक्तिदम् ।। सुरपतिं जगन्नाथमीश्वरं कमलभासमा वाहयाम्यहम् … आसनं० – विधिमुखामरैर्नम्रमूर्तिभि: प्रणतसंश्रितं दुर्धरादिमत् ।। वरमणिप्रभाभासुरं नवं
अष्टलक्ष्मी स्तोत्र
॥ श्री अष्टलक्ष्मीस्तोत्रम् ॥ ॥ आदिलक्ष्मी ॥ सुमनसवन्दित सुन्दरि माधवि चन्द्र सहोदरि हेममये । मुनिगणमण्डित मोक्षप्रदायिनि मञ्जुळभाषिणि वेदनुते ॥ पङ्कजवासिनि देवसुपूजित सद्गुणवर्षिणि शान्तियुते । जयजय हे मधुसूदन कामिनि आदिलक्ष्मि सदा पालय माम् ॥ 1॥ ॥ धान्यलक्ष्मी ॥ अहिकलि कल्मषनाशिनि कामिनि
केतु स्तोत्र
केतु स्तोत्र केतु: काल: कलयिता धूम्रकेतुर्विवर्णक: । लोककेतुर्महाकेतु: सर्वकेतुर्भयप्रद: ।।1।। रौद्रो रूद्रप्रियो रूद्र: क्रूरकर्मा सुगन्ध्रक् । फलाशधूमसंकाशश्चित्रयज्ञोपवीतधृक् ।।2।। तारागणविमर्दो च जैमिनेयो ग्रहाधिप: । पंचविंशति नामानि केतुर्य: सततं पठेत् ।।3।। तस्य नश्यंति बाधाश्चसर्वा: केतुप्रसादत: । धनधान्यपशूनां च भवेद् व्रद्विर्नसंशय: ।।4।।
राहु स्तोत्रम्
राहु स्तोत्र अस्य श्रीराहुस्तोत्रस्य वामदेव ऋषिः । गायत्री छन्दः । राहुर्देवता । राहुप्रीत्यर्थं जपे विनियोगः ॥ राहुर्दानव मन्त्री च सिंहिकाचित्तनन्दनः । अर्धकायः सदाक्रोधी चन्द्रादित्यविमर्दनः ॥ १ ॥ रौद्रो रुद्रप्रियो दैत्यः स्वर्भानुर्भानुमीतिदः । ग्रहराजः सुधापायी राकातिथ्यभिलाषुकः ॥ २ ॥ कालदृष्टिः कालरुपः
शुक्र स्तोत्र
शुक्र स्तोत्र नमस्ते भार्गव श्रेष्ठ देव दानव पूजित । वृष्टिरोधप्रकर्त्रे च वृष्टिकर्त्रे नमो नम: ।।1।। देवयानीपितस्तुभ्यं वेदवेदांगपारग: । परेण तपसा शुद्ध शंकरो लोकशंकर: ।।2।। प्राप्तो विद्यां जीवनाख्यां तस्मै शुक्रात्मने नम: । नमस्तस्मै भगवते भृगुपुत्राय वेधसे ।।3।। तारामण्डलमध्यस्थ स्वभासा भसिताम्बर: ।
बृहस्पति स्तोत्र
बृहस्पति स्तोत्र वक्रतुंड महाकाय सूर्यकोटी समप्रभ निर्विघ्नम् कुरु मे देवं सर्व कार्येषु सर्वदा ।। अस्य श्री बृहस्पातिस्तोत्रमंत्रस्य गृत्समदऋषिः । अनुष्टुप् छंदः । ब्रृहस्पतिर्देवता । बृहस्पतिप्रीत्यर्थे जपे /अभिषेके विनियोगः ।। गुरुबृहस्पतिर्जीवः सुराचार्यो विंदावरः । वागीशो धिषणो दीर्घश्मश्रुः पीताम्बरो युवा ।।१।। सुधादृष्टिर्गहाधीशो
नवदुर्गा मंत्र स्तोत्र
॥ नवदुर्गा स्तोत्र / नवदुर्गा मंत्र ॥ ॥ देवी शैलपुत्री ॥ वन्दे वाञ्छितलाभाय चन्द्रार्धकृतशेखराम् । वृषारूढाम् शूलधरां शैलपुत्री यशस्विनीम् ॥१॥ ॥ देवी ब्रह्मचारिणी ॥ दधाना करपद्माभ्यामक्षमाला कमण्डलू । देवी प्रसीदतु मयि ब्रह्मचारिण्यनुत्तमा ॥२॥ ॥ देवी चन्द्रघण्टा ॥ पिण्डजप्रवरारूढा चन्दकोपास्त्रकैर्युता ।
घोरकष्टोद्धरण स्तोत्र
।। घोरकष्टोद्धरणस्तोत्रम् ।। अर्था सहित अत्यंत खडतर परिस्थिती असताना , सर्व त्रास संकटे कमी होऊन मनाला जीवनाला शांतता समाधान प्राप्त व्हावे व सुयश मिळावे यासाठी हे अत्यंत फलदायी स्तोत्र असून सर्व शुचिर्भूतता पाळून श्रद्धा विश्वास ठेवून याचे पाठ आरंभ केले
श्री गणेश मानस स्तोत्र
श्री गणेशमानसपूजा नानारत्नविचित्रकं रमणिकं सिंहासनं कल्पितं || स्नानं जाह्य विवा रिणा गणपते पितांबरं गृह्यतां || कंठे मौत्किकमालिका श्रुति युगे द्वे धारितें कुण्डले || नानारत्नोंविराजितो रविविभायुक्तः किरीट: शिरे || १ || भाले चर्चितकेशरं मृगमदामोदांकितं चंदनं || नानावृक्षसमुभ्दवं सुकुसुमं मंदारदुर्वाशमी:


text:
अग्निपुराणम्/अध्यायः २५१
धनुर्वेदकथनम्[सम्पाद्यताम्]
अग्निरुवाच
जितहस्तो जितमतिर्ज्जितदृग्लक्ष्यसाधकः ।
नियतां सिद्धिमासाद्य ततो वाहनमारुहेत् ।। २५१.१ ।।
दशहस्तो भवेत् पाशो वृत्तः करमुखस्तथा ।
गुणकार्पासमुञ्जानां भङ्गस्नाय्वर्क्कवर्म्मिणाम् ।। २५१.२ ।।
अन्येषां सुदृढानाञ्च सुकृतं परिवेष्टितम् ।
तया त्रिंशत्समं पाशं बुधः कुर्य्यात् सुवर्त्तिंतम् ।। २५१.३ ।।
कर्त्तव्यं शिक्षकैस्तस्य स्थानं कक्षासु वै तदा ।
वामहस्तेन सङ्गृह्य दक्षिणेनोद्धरेत्ततः ।। २५१.४ ।।
कुण्डलस्याकृतिं कृत्वा भ्राम्यैकं मस्तकोपरि ।
क्षिपेत् तूणमये तूर्णं पुरुषे चर्मवेष्टिते ।। २५१.५ ।।
वल्गिते च प्लुते चैव तथा प्रव्रजितेषु च ।
समयोगविधिं कृत्वा प्रयुञ्जीत सुशिक्षितम् ।। २५१.६ ।।
विजित्वा तु यथान्यायं ततो बन्धं समाचरेत् ।
कट्याम्बद्ध्वा ततः खड्गं वामपार्श्वावलम्बितम् ।। २५१.७ ।।
दृढं विगृह्य वामेन निष्कर्षेद्दक्षिणेन तु ।
षडङ्गुलपरीणाहं सप्तहस्तसमुच्छितं ।। २५१.८ ।।
अयोमय्यः शलाकाश्च वर्माणि विविधानि च ।
अर्द्धहस्ते समे चैव तिर्य्यगूद्र्ध्वगतं तथा ।। २५१.९ ।।
योजयेद्विधिना येन तथात्वङ्गदतः श्रृणु ।
तूणचर्मावनद्धाङ्गं स्थापयित्वा नवं दृढं ।। २५१.१० ।।
करेणादाय लगुडं दक्षिणाङ्गुलकं नवं ।
उद्यम्य घातयेद्यस्य नाशस्तेन शिशोर्दृढं ।। २५१.११ ।।
उभाभ्यामथ हस्ताब्यां कुर्य्यात्तस्य निपातनं ।
अक्लेशेन ततः कुर्वन् बधे सिद्धिः प्रकीर्त्तिता ।। २५१.१२ ।।
वाहानां श्रमकरणं प्रचारार्थं पुरा तव ।
इत्यादिमहापुराणे आग्नेये धनुर्वेदो नाम एकपञ्चाशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ।


text:
गणपति पूजन विधान, भाग – ४.
मित्रों, वैसे तो स्पेशल गणपति पूजन का कोई प्रचलन महाराष्ट्रा के अलावा कहीं नहीं दीखता है । फिर भी अगर कहीं करना हो, तो मैं एक छोटा सा उपाय (विधि) बताता हूँ ।।
सर्वप्रथम पूजन की तैयारी में समस्त सामग्री सजा लें । एक ऊँचे चौकी पर भगवान गणेश की सुन्दर एवं आकर्षक मूर्ति सजाकर रखें । एक बात सदैव किसी भी देवी-देवता के पूजन में याद रखें, कि किसी भी देव के पूजन के लिए प्रतिमा पूजन का ही विधान है, कागज के फोटो का नहीं । लेकिन गोमयं गौरी फलमय गणेश = ऐसी एक संस्कृत में कहावत है = अर्थात् गाय के गोबर पर गौरी का और किसी भी फल अथवा सूखे फल जैसे नारियल अथवा सुपारी पर गणपति का आवाहन करके पूजन किया जा सकता है ।।
मूर्ति के लिए शास्त्रों में सोना, चांदी, पीतल, अष्टधातु अथवा मिटटी की मूर्ति ही प्रशस्त मानी गयी है । इसलिए सदैव याद रखें की अगर आपके घर में कोई अनुष्ठान हो तो इन्हीं धातुओं से निर्मित मूर्तियों का प्रयोग करें । और अगर एक से ज्यादा दिन का अनुष्ठान हो तो मिटटी की मूर्ति पर अभिषेक ना करें । अभिषेक हेतु सदैव किसी धातु की मूर्ति का ही प्रयोग करें ।।
भगवान गणेश के आसन से थोड़े से नीचे एक पाटले पर प्रधान मूर्ति के सामानांतर ही एक कलश और भगवान गणेश की किसी धातु की छोटी सी प्रतिमा अभिषेक एवं पूजन हेतु रखें । भगवान गणेश के दोनों बगल में ऋद्धि-सिद्धि एवं शुभ-लाभ को रखें । भगवान गणपति के पैरों के पास अभिन्न सेवक मुसकराज को प्रतिष्ठित करें ।।
श्रीगणेश-अंबिका पूजनः हाथ में अक्षत व पुष्प लेकर श्रीगणेश एवं अंबिका का ध्यान करें ।।
श्री गणेश का ध्यान:-
गजाननं भूतगणादि सेवितं कपित्थ जम्बूफल चारुभक्षणम् ।
उमासुतं शोक विनाशकारकं नमामि विघ्नेश्वर पादपंकजम् ।।
श्री महागणपतये नम : ध्यानाध्यानं समर्पयामि ।।
माता श्री अंबिका का ध्यान:-
नमो देव्यै महादेव्यै शिवायै सततं नमः ।
नमः प्रकृत्यै भद्रायै प्रणताः स्मताम् ।।
ॐ श्री महागौर्यै नम: ध्यानात् ध्यानं समर्पयामि ।।
श्री गणेश-अंबिका की मूर्ति अथवा मूर्ति के रूप में स्थापित भगवत्स्वरूप सुपारी पर अक्षत चढ़ाएँ और नमस्कार करें ।।
अब भगवान गणेश-अंबिका का आह्वान करें-
ॐ गणानां त्वा गणपति (गुँ) हवामहे प्रियाणां त्वा प्रियपति (गुँ)
हवामहे, निधीनां त्वा निधिपतिहवामहे व्वसो मम ।
आहमजानि गर्भधमात्वमजासि गर्भधम् ।।
ॐ अम्बे अम्बिकेऽम्बालिके न मा नयति कश्चन ।
ससस्त्यश्वकः सुभद्रिकां काम्पीलवासिनीम् ।।
ॐ भूभुर्वः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः, आवाहयामि, स्थापयामि पूजयामि च ।।
श्री गणेश-अंबिका की मूर्ति अथवा मूर्ति के रूप में स्थापित भगवत्स्वरूप सुपारी पर अक्षत और फुल चढ़ाएँ फिर नमस्कार करें ।।
प्राण प्रतिष्ठा मंत्र:-
१.ॐ मनो जूतिर्जुषतामाज्यस्य बृहस्पतिर्यज्ञमिमं तनोत्वरिष्टं यज्ञ(गुँ)
समिमं दधातु । विश्वे देवास इह मादयन्तामोऽऽम् प्रतिष्ठ ।।
२.अस्यै प्राणाः प्रतिष्ठन्तु अस्ये प्राणाः क्षरन्तु च ।
अस्यै देवत्वमर्चायै मामहेतिं च कश्चन ।।
गणेश-अम्बिके ! सुप्रतिष्ठिते वरदे भवेताम् ।।
प्रतिष्ठापूर्वकम् आसनार्थे अक्षतान् समर्पयामि गणेशाम्बिकाभ्यां नमः ।।
(आसन के लिए अक्षत समर्पित करें।)
अब हाथ में जल लेकर निम्न मंत्र बोलकर जल अर्पित करें-
ॐ देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याम् ।
एतानि पाद्यं, अर्घ्यं, आचमनीयम्, स्नानीयम्, पुनराचमनीयानि समर्पयामि गणेशाम्बिकाभ्यां नमः ।।
(पाँच बार जल चढ़ायें १.पाद प्रक्षालन, २.अर्घ्य, ३.आचमन, ४.स्नानार्थ, ५.पुनः आचमन हेतु ।।)
दुग्धस्नान- १.ॐ पय: पृथिव्यां पय ओषधीषु पयो दिव्यन्तरिक्षे पयो धाः
पयस्वतीः । प्रदिशः सन्तु मह्यम् ।।
२.कामधेनुसमुद्भूतं सर्वेषां जीवनं परम् ।
पावनं यज्ञहेतुश्च पयः स्नानार्थमर्पितम् ।।
ॐ भूर्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः, पयः स्नानं समर्पयामि ।।
(पुनः जल से स्नान करायें, दुग्धस्नानान्न्ते शुद्ध स्नानं समर्पयामि ।।)
दधिस्नान – १.ॐ दधिक्राव्णो अकारिषं जिष्णोरश्वस्य वाजिनः ।
सुरभि नो मुखाकरत्प्रण आयू (गुं) षि तारिषत् ।।
२.पयसस्तु समुद्भूतं मधुराम्लं शशिप्रभम् ।
दध्यानीतं मया देव! स्नानार्थं प्रतिगृह्यताम् ।।
ॐ भूर्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः, दधिस्नानं समर्पयामि ।।
(पुनः जल से स्नान करायें, दधिस्नानान्न्ते शुद्ध स्नानं समर्पयामि ।।)
घृत स्नान – १.ॐ घृतं मिमिक्षे घृतमस्य योनिर्घृते श्रितो घृतमवस्य धाम ।
अनुष्वधमा वह मादयस्व स्वाहाकृतं वृषभ वक्षि हव्यम् ।।
२.नवनीतसमुत्पन्नं सर्वसंतोषकारकम् ।
घृतं तुभ्यं प्रदास्यामि स्नानार्थं प्रतिगृह्यताम् ।।
ॐ भूर्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः, घृतस्नानं समर्पयामि ।
(पुनः जल से स्नान करायें, घृतस्नानान्न्ते शुद्ध स्नानं समर्पयामि ।।)
मधुस्नान:- १.ॐ मधुव्वाताऽऋतायते मधुक्षरन्ति सिन्धवः । माध्वीर्नः
सन्त्वोषधीः मधुनक्तमुतोषसो मधुमत्पार्थिव (गुं) रजः । मधुद्यौरस्तु नः पिता
मधुमान्नो व्वनस्पतिर्मधुमाँऽ2 अस्तु सूर्यः माध्वीर्गावो भवन्तु नः ।।
२.पुष्परेणुसमुद्भूतं सुस्वादु मधुरं मधु ।
तेजः पुष्टिकरं दिव्यं स्नानार्थं प्रतिगृह्यताम् ।।
ॐ भूर्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः, मधुस्नानं समर्पयामि ।
(पुनः जल से स्नान करायें, मधुस्नानान्न्ते शुद्ध स्नानं समर्पयामि ।।)
शर्करास्नान – ॐ अपा (गुं) रसमुद्वयस (गुं) सूर्ये सन्त (गुं) समाहितम् ।
अपा (गुं) रसस्य यो रसस्तं वो गृह्णाम्युत्तममुपयामगृहीतोऽसीन्द्राय त्वा जुष्टं गृह्णाम्येष ते योनिरिन्द्राय त्वा जुष्टतमम् ।।
२.इक्षुरससमुद्भूतां शर्करां पुष्टिदां शुभाम् ।
मलापहारिकां दिव्यां स्नानार्थं प्रतिगृह्यताम् ।।
ॐ भूर्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः, शर्करास्नानं समर्पयामि ।
(पुनः जल से स्नान करायें, शर्करास्नानान्न्ते शुद्ध स्नानं समर्पयामि ।।)
पंचामृत (दूध, दही, घी, शहद और गुड़ का मिश्रण) स्नान मन्त्राः :-
१.ॐ पञ्चनद्यः सरस्वतीमपि यन्ति सस्रोतसः ।
सरस्वती तु पञ्चधा सो देशेऽभवत्सरितः ।।
२.पंचामृतं मयानीतं पयो दधि घृतं मधु ।
शर्करया समायुक्तं स्नानार्थ प्रतिगृह्यताम् ।।
ॐ भूर्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः, पंचामृतस्नानं समर्पयामि ।
(पंचामृत से स्नान कराएँ।)
शुद्धोदक स्नानं:- शुद्ध जल से स्नान निम्न मंत्र बोलते हुए कराएँ ।।
१.ॐ शुद्धवालः सर्वशुद्धवालो मणिवालस्त अश्विना: ।
श्येतः श्येताक्षो अरुणस्ते रुद्राय पशुपतये कर्णा
यामा अवलिप्ता रौद्रा नभोरूपाः पार्जन्याः ।।
२.गंगे च यमुने चैव गोदावरी सरस्वती ।
नर्मदे सिंधु कावेरी स्नानार्थं प्रतिगृह्यताम ।।
ॐ भूर्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः, शुद्धोदकस्नानं समर्पयामि ।।
(शुद्ध जल से स्नान करायें, शुद्धोदक स्नानं समर्पयामि ।।)
अब आचमन हेतु जल दें:- शुद्धोदकस्नानान्ते आचमनीयं जलं समर्पयामि ।।
वस्त्र:- १.ॐ युवा सुवासाः परिवीत आगात् स उ श्रेयान् भवति जायमानः।
तं धीरासः कवय उन्नयन्ति स्वाध्यो3 मनसा देवयन्तः।।
२.शीतवातोष्णसंत्राणं लज्जाया रक्षणं परम् ।
देहालङ्करणं वस्त्रामतः शान्तिं प्रयच्छ मे ।।
ॐ भूर्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः, वस्त्रं समर्पयामि ।।
वस्त्रान्ते आचमनीयं जलं समर्पयामि । वस्त्र के बाद आचमन के लिए जल दे ।।
उपवस्त्रा:- १.ॐ सुजातो ज्योतिषा सह शर्म वरूथमाऽसदत्स्वः ।
वासो अग्ने विश्वरूप (गुं) सं व्ययस्व विभावसो ।।
२.यस्याभावेन शास्त्रोक्तं कर्म किञ्चिन्न सिध्यति ।
उपवस्त्रं प्रयच्छामि सर्वकर्मापकारकम् ।।
ॐ भूर्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः, उपवस्त्रं समर्पयामि । उपवस्त्रान्ते आचमनीयं जलं समर्पयामि ।।
उपवस्त्र न हो तो रक्त सूत्र समर्पित करे । आचमन – उप वस्त्र के बाद आचमन के लिये जल दें ।।
यज्ञोपवीत:- १.ॐ यज्ञोपवीतं परमं पवित्रं प्रजापतेर्यत्सहजं पुरस्तात् ।
आयुष्यमुग्र प्रतिमुञ्च शुभ्रं यज्ञोपवीतं बलमस्तु तेजः ।।
यज्ञोपवीतमसि यज्ञस्य त्वा यज्ञोपवीतेनोपनह्यामि ।।।
२.नवभिस्तन्तुभिर्युक्तं त्रिगुणं देवतामयम् ।
उपवीतं मया दत्तं गृहाण परमेश्वर ।।
ॐ भूर्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः, यज्ञोपवीतं समर्पयामि । यज्ञोपवीतान्ते आचमनीयं जलं समर्पयामि ।।
आचमन -यज्ञोपवीत के बाद आचमन के लिये जल दें ।।
चन्दन:- १.ॐ त्वां गन्धर्वा अखनँस्त्वामिन्द्रस्त्वां बृहस्पतिः ।
त्वामोषधे सोमो राजा विद्वान् यक्ष्मादमुच्यत ।।
२.श्रीखण्डं चन्दनं दिव्यं गंधाढ्यं सुमनोहरम् ।
विलेपनं सुरश्रेष्ठ ! चन्दनं प्रतिगृह्यताम् ।।
ॐ भूर्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः, चन्दनानुलेपनं समर्पयामि ।।
अक्षत:- १.ॐ अक्षन्नमीमदन्त ह्यव प्रिया अधूषत ।
अस्तोषत स्वभानवो विप्रा नविष्ठया मती योजान्विन्द्र ते हरी ।।
२.अक्षताश्च सुरश्रेष्ठ कुङ्कुमाक्ताः सुशोभिताः ।
मया निवेदिता भक्त्या गृहाण परमेश्वर ।।
ॐ भूर्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः, अक्षतान् समर्पयामि ।।
पुष्प & पुष्पमाला:- १.ॐ ओषधीः प्रति मोदध्वं पुष्पवतीः प्रसूवरीः ।
अश्वा इव सजित्वरीर्वीरुधः पारयिष्णवः ।।
२.माल्यादीनि सुगन्धीनि मालत्यादीनि वै प्रभो ।
मयाहृतानि पुष्पाणि पूजार्थं प्रतिगृह्यताम् ।।
ॐ भूर्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः, पुष्पं, पुष्पमालां च समर्पयामि ।।
दूर्वा:- १.ॐ काण्डात्काण्डात्प्ररोहन्ती परुषः परुषस्परि ।
एवा नो दूर्वे प्रतनुसहश्रेण शतेन च ।।
२.दूर्वाङ्कुरान् सुहरितानमृतान् मङ्गलप्रदान् ।
आनीतांस्तव पूजार्थं गृहाण गणनायक ।।
ॐ भूर्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः, दूर्वाङ्कुरान् समर्पयामि ।।
सिन्दूर:- १.ॐ सिन्धोरिव प्राध्वने शूघनासो वातप्रमियः पतयन्ति यह्नाः ।
घृतस्य धारा अरुषो न वाजी काष्ठा भिन्दन्नूर्मिभिः पिन्वमानः ।।
२.सिन्दूरं शोभनं रक्तं सौभाग्यं सुखवर्धनम् ।
शुभदं कामदं चैव सिन्दूरं प्रतिगृह्यताम् ।।
ॐ भूर्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः, सिन्दूरं समर्पयामि ।।
अबीर गुलाल आदि नाना परिमल द्रव्य-
१.ॐ अहिरिव भोगैः पर्येति बाहुं ज्याया हेतिं परिबाधमानः ।
हस्तघ्नो विश्वा वयुनानि विद्वान् पुमान् पुमा (गुं) सं परि पातु विश्वतः ।।
२.अबीरं च गुलालं च हरिद्रादिसमन्वितम् ।
नाना परिमलं द्रव्यं गृहाण परमेश्वर ।।
ॐ भूर्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः, नानापरिमलद्रव्याणि समर्पयामि ।।
सुगन्धिद्रव्य:- १.ॐ अहिरिव भोगैः पर्येति बाहुं ज्याया हेतिं परिबाधमानः ।
हस्तघ्नो विश्वा वयुनानि विद्वान् पुमान् पुमा (गुं) सं परि पातु विश्वतः ।।
२.दिव्यगन्धसमायुक्तं महापरिमलाद्भुतम् ।
गन्धद्रव्यमिदं भक्त्या दत्तं वै परिगृह्यताम् ।।
ॐ भूर्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः, सुगन्धिद्रव्यं समर्पयामि ।।
धूप:– १.ॐ धूरसि धूर्व धूर्वन्तं धूर्व तं योऽस्मान् धूर्वति तं धूर्वयं वयं धूर्वामः ।
देवानामसि वह्नितम (गुं) सस्नितमं पप्रितमं जुष्टतमं देवहूतमम् ।।
२.वनस्पतिरसोद्भूतो गन्धाढ्यो गन्ध उत्तमः ।
आघ्रेयः सर्वदेवानां धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम् ।।
ॐ भूर्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः, धूपमाघ्रापयामि ।।
दीप:- १.ॐ अग्निज्र्योतिज्योतिरग्निः स्वाहा सूर्यो ज्योतिज्र्योतिः सूर्यः स्वाहा ।
अग्निर्वर्चो ज्योतिर्वर्चः स्वाहा सूर्यो वर्चो ज्योतिर्वर्च स्वाहा ।।
ज्योर्ति सूर्यः सूर्यो ज्योतिः स्वाहा ।।
२.साज्यं च वर्तिसंयुक्तं वह्निना योजितं मया ।
दीपं गृहाण देवेश त्रौलौक्यतिमिरापहम् ।।
भक्त्या दीपं प्रयच्छामि देवाय परमात्मने ।
त्राहि मां निरयाद् घोराद् दीपज्योतिर्नमोऽस्तु ते ।।
ॐ भूर्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः, दीपं दर्शयामि ।।
दिपान्ते हस्तप्रक्षालन -‘ॐ हृषीकेशाय नमः’ कहकर हाथ धो ले ।।
नैवेद्य:- पुष्प चढ़ाकर बायीं हाथ से ”पूजित घण्टा” बजाते हुए ।।
१.ॐ नाभ्या आसीदन्तरिक्ष (गुं) शीष्र्णो द्यौः समवर्तत ।
पद्भ्यां भूमिर्दिशः श्रोत्राँत्तथा लोकाँ2 अकल्पयन् ।।
ॐ प्राणाय स्वाहा । ॐ अपानाय स्वाहा । ॐ व्यानाय स्वाहा । ॐ उदानाय स्वाहा । ॐ समानाय स्वाहा ।।
२.शर्कराखण्डखाद्यानि दधिक्षीरघृतानि च ।
आहारं भक्ष्यभोज्यं च नैवेद्यं प्रतिगृह्यताम् ।।
ॐ भूर्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः, नैवेद्यं निवेदयामि ।। नैवेद्यान्ते आचमनीयं जलं समर्पयामि ।।
ऋतुफल:- १.ॐ याः फलिनीर्या अफला अपुष्पा याश्च पुष्पिणीः ।
बृहस्पतिप्रसूतास्ता नो मुञ्चन्त्व (गुं) हसः ।।
२.इदं फलं मया देव स्थापितं पुरतस्तव ।
तेन मे सफलावाप्तिर्भवेज्जन्मनि जन्मनि ।।
ॐ भूर्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः, ऋतुफलानि समर्पयामि ।।
फलान्ते आचमनीयं जलं समर्पयामि । जल अर्पित करे । ॐ मध्ये-मध्ये पानीयं समर्पयामि । उत्तरापोशनं समर्पयामि । हस्तप्रक्षालनं समर्पयामि । मुखप्रक्षालनं समर्पयामि ।।
करोद्वर्तन:- १.ॐ अ (गुं) शुना ते अ (गुं) शुः पृच्यतां परुषा परुः ।
गन्धस्ते सोममवतु मदाय रसो अच्युतः ।।
२.चन्दनं मलयोद्भुतं कस्तूर्यादिसमन्वितम् ।
करोद्वर्तनकं देव गृहाण परमेश्वर ।।
ॐ भूर्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः, करोद्वर्तनकं चन्दनं समर्पयामि ।।
ताम्बूल:- १.ॐ यत्पुरुषेण हविषा देवा यज्ञमतन्वत ।
वसन्तोऽस्यासीदाज्यं ग्रीष्म इध्मः शरद्धविः ।।
२.पूगीफलं महद्दिव्यं नागवल्लीदलैर्युतम् ।
एलादिचूर्णसंयुक्तं ताम्बूलं प्रतिगृह्यताम् ।।
ॐ भूर्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः, मुखवासार्थम् एलालवंगपूगीफलसहितं ताम्बूलं समर्पयामि ।। (इलायची, लौंग-सुपारी के साथ ताम्बूल अर्पित करे ।।)
दक्षिणा:- १.ॐ हिरण्यगर्भः समवर्तताग्रे भूतस्य जातः पतिरेक आसीत् ।
स दाधार पृथिवीं द्यामुतेमां कस्मै देवाय हविषा विधेम ।।
२.हिरण्यगर्भगर्भस्थं हेमबीजं विभावसोः ।
अनन्तपुण्यफलदम् अतः शान्तिं प्रयच्छ मे ।।
ॐ भूर्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः, कृतायाः पूजायाः साद्गुुण्यार्थे यथा शक्तिनूसारेण द्रव्यदक्षिणां समर्पयामि ।। (द्रव्य दक्षिणा समर्पित करे ।।)
विशेषार्घ्य:- ताम्रपात्र में जल, चन्दन, अक्षत, फल, फूल, दूर्वा और दक्षिणा रखकर अर्घ्यपात्र को हाथ में लेकर निम्नलिखित मन्त्र बोलें ।।
ॐ रक्ष रक्ष गणाध्यक्ष रक्ष त्रौलोक्यरक्षक ।
भक्तानामभयं कर्ता त्राता भव भवार्णवात् ।।
द्वैमातुर कृपासिन्धो षाण्मातुराग्रज प्रभो ।
वरदस्त्वं वरं देहि वाञ्छितं वाञ्छितार्थद ।।
गृहाणार्घ्यमिमं देव सर्वदेवनमस्कृतम् ।
अनेन सफलार्घ्येण फलदोऽस्तु सदा मम ।।
ॐ भूर्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः, विशेषार्घ्यं समर्पयामि ।।
(अपना बायाँ घुटना मोड़कर दाहिना घुटना खड़ा करके बैठ जाय और विशेषार्घ्य के पात्र को दोनों हाथों की अंजलि बनाकर अपने अंजलि में रखकर अपने तरफ उलटते हुए श्री गणेश भगवान के सर पर एक-दो बूंद जल गिराए ।।)
आरती:- १.ॐ इद (गुं) हविः प्रजननं मे अस्तु दशवीर (गुं) सर्वगण (गुं) स्वस्तये ।
आत्मसनि प्रजासनि पशुसनि लोकसन्यभयसनि ।।
अग्निः प्रजां बहुलां मे करोत्वन्नं पयो रेतो अस्मासु धत्त ।।
२.ॐ आ रात्रि पार्थिव (गुं) रजः पितुरप्रायि धामभिः ।
दिवः सदा (गुं) सि बृहती वि तिष्ठस आ त्वेषं वर्तते तमः ।।
३.कदलीगर्भसम्भूतं कर्पूरं तु प्रदीपितम् ।
आरार्तिकमहं कुर्वे पश्य मे वरदो भव ।।
ॐ भूर्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः, अरार्तिकं समर्पयामि । जलेन शीतलीकरणं । आरोग्यार्थे आत्माभिवंदनम् । (कर्पूर की आरती करें, आरती के बाद जल गिरायें तब भगवान को आरती दें फिर खुद आरोग्य की कामना करते हुए भगवान की आरती लें ।।)
मन्त्रा पुष्पाञ्जलि:- अंजली में पुष्प लेकर खड़े हो जायें ।।
ॐ मालतीमल्लिकाजाती- शतपत्रादिसंयुताम् ।
पुष्पांजलीं गृहाणेश तव पादयुगार्पितम् ।।
ॐ यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् ।
ते ह नाकं महिमानः सचन्त यत्रा पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः ।।
नानासुगन्धिपुष्पाणि यथाकालोद्भवानि च ।
पुष्पाञ्जलिर्मया दत्तं गृहाण परमेश्वर ।।
ॐ भूर्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः, पुष्पाञ्जलिं समर्पयामि ।। (पुष्पाञ्जलि अर्पित करे ।।)
प्रदक्षिणा:- ॐ ये तीर्थानि प्रचरन्ति सृकाहस्ता निषङ्गिणः ।
तेषा (गुं) सहश्रयोजनेऽव धन्वानि तन्मसि ।।
यानि कानि च पापानि जन्मान्तरकृतानि च ।
तानि सर्वाणि नश्यन्तु प्रदक्षिणपदे पदे ।।
ॐ भूर्भुवः स्वः गणेशाम्बिकाभ्यां नमः, प्रदक्षिणां समर्पयामि ।। (प्रदक्षिणा करे।)
प्रार्थना ।। इसके पश्चात गणेश-अम्बिका की प्रार्थना करें-
विघ्नेश्वराय वरदाय सुरप्रियाय लम्बोदराय सकलाय जगद्धिताय ।
नागाननाय श्रुतियज्ञ विभूषताय गौरीसुताय नमो नमस्ते ।।
लम्बोदर नमस्तुभ्यं सततं मोदकप्रिय । निर्विघ्नं कुरु मे देव सर्वकार्येषु सर्वदा ।।
सर्वेश्वरी सर्वमाता शर्वाणी हरवल्लभा सर्वज्ञा ।
सिद्धिदा सिद्धा भव्या भाव्या भयापहा नमो नमस्ते ॥
(‘अनया पूजया गणेशाम्बिके प्रीयेताम्’ कहकर जल छोड़ दें।)
========================
वास्तु विजिटिंग के लिये तथा अपनी कुण्डली दिखाकर उचित सलाह लेने एवं अपनी कुण्डली बनवाने अथवा किसी विशिष्ट मनोकामना की पूर्ति के लिए संपर्क करें ।।
किसी भी तरह के पूजा-पाठ, विधी-विधान, ग्रह दोष शान्ति आदि के लिए तथा बड़े से बड़े अनुष्ठान हेतु योग्य एवं विद्वान् ब्राह्मण हमारे यहाँ उपलब्ध हैं ।।
संपर्क करें:- बालाजी ज्योतिष केंद्र, गायत्री मंदिर के बाजु में, मेन रोड़, मन्दिर फलिया, आमली, सिलवासा ।।
WhatsAap & Call: +91 – 8690 522 111.
E-Mail :: astroclassess@gmail.com


text:
रामायणम्/किष्किन्धाकाण्डम्/सर्गः २८
श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे किष्किन्धाकाण्डे अष्टाविंशः सर्गः ॥४-२८॥
स तदा वालिनम् हत्वा सुग्रीवम् अभिषिच्य च ।
वसन् माल्यवतः पृष्टे रामो लक्ष्मणम् अब्रवीत् ॥४-२८-१॥
अयम् स कालः संप्राप्तः समयो अद्य जल आगमः ।
संपश्य त्वम् नभो मेघैः संवृतम् गिरि संनिभैः ॥४-२८-२॥
नव मास धृतम् गर्भम् भास्करस्य गभस्तिभिः ।
पीत्वा रसम् समुद्राणाम् द्यौः प्रसूते रसायनम् ॥४-२८-३॥
शक्यम् अंबरम् आरुह्य मेघ सोपान पंक्तिभिः ।
कुटज अर्जुन मालाभिः अलंकर्तुम् दिवाकरम् ॥४-२८-४॥
संध्या राग उत्थितैः ताम्रैः अंतेषु अधिक पाण्डुरैः ।
स्निग्धैः अभ्र पट च्छेदैः बद्ध व्रणम् इव अंबरम् ॥४-२८-५॥
मन्द मारुत निःश्वासम् संध्या चंदन रंजितम् ।
आपाण्डु जलदम् भाति काम आतुरम् इव अंबरम् ॥४-२८-६॥
एषा घर्म परिक्लिष्टा नव वारि परिप्लुता ।
सीता इव शोक संतप्ता मही बाष्पम् विमुंचति ॥४-२८-७॥
मेघ उदर विनिर्मुक्ताः कर्पूर दल शीतलाः ।
शक्यम् अंजलिभिः पातुम् वाताः केतकि गन्धिनः ॥४-२८-८॥
एष फुल्ल अर्जुनः शैलः केतकैः अधिवासितः ।
सुग्रीव इव शान्त अरिः धाराभिः अभिषिच्यते ॥४-२८-९॥
मेघ कृष्ण अजिन धरा धारा यज्ञ उपवीतिनः ।
मारुत आपूरित गुहाः प्राधीता इव पर्वताः ॥४-२८-१०॥
कशाभिः इव हैमीभिः विद्युद्भिः इव ताडितम् ।
अन्तः स्तनित निर्घोषम् सवेदनम् इव अंबरम् ॥४-२८-११॥
नील मेघ आश्रिता विद्युत् स्फुरंती प्रतिभाति मे ।
स्फुरंती रावणस्य अंके वैदेही इव तपस्विनी ॥४-२८-१२॥
इमाः ता मन्मथवताम् हिताः प्रतिहता दिशः ।
अनुलिप्ता इव घनैः नष्ट ग्रह निशा कराः ॥४-२८-१३॥
क्वचित् बाष्प अभिसंरुद्धान् वर्ष आगम समुत्सुकान् ।
कुटजान् पश्य सौमित्रे पुष्टितान् गिरि सानुषु ।
मम शोक अभिभूतस्य काम सम्दीपनान् स्थितान् ॥४-२८-१४॥
रजः प्रशांतम् स हिमो अद्य वायुः
निदाघ दोष प्रसराः प्रशांताः ।
स्थिता हि यात्रा वसुधा अधिपानाम्
प्रवासिनो यांति नराः स्व देशान् ॥४-२८-१५॥
संप्रस्थिता मानस वास लुब्धाः
प्रिय अन्विताः संप्रति चक्रवाकः ।
अभीक्ष्ण वर्ष उदक विक्षतेषु
यानानि मार्गेषु न संपतन्ति ॥४-२८-१६॥
क्वचित् प्रकाशम् क्वचिद् अप्रकाशम्
नभः प्रकीर्णा अंबु धरम् विभाति ।
क्वचित् क्वचित् पर्वत संनिरुद्धम्
रूपम् यथा शान्त महार्णवस्य ॥४-२८-१७॥
व्यामिश्रितम् सर्ज कदंब पुष्पैः
नवम् जलम् पर्वत धातु ताम्रम् ।
मयूर केकाभिः अनुप्रयातम्
शैल अपगाः शीघ्रतरम् वहन्ति ॥४-२८-१८॥
रस आकुलम् षट्पद संनिकाशम्
प्रभुज्यते जंबु फलम् प्रकामम् ।
अनेक वर्णम् पवन अवधूतम्
भूमौ पतति आम्र फलम् विपक्वम् ॥४-२८-१९॥
विद्युत् पताकाः स बलाक मालाः
शैलेन्द्र कूट आकृति संनिकाशाः ।
गर्जन्ति मेघाः समुदीर्ण नादा
मत्त गजेन्द्रा इव संयुगस्थाः ॥४-२८-२०॥
वर्ष उदक आअप्यायित शाद्वलानि
प्रवृत्त नृत्त उत्सव बर्हिणानि ।
वनानि निर्वृष्ट बलाहकानि
पश्य अपराह्णेषु अधिकम् विभान्ति ॥४-२८-२१॥
सम् उद् वहन्तः सलिल अति भारम्
बलाकिनो वारि धरा नदन्तः ।
महत्सु शृंगेषु मही धराणाम्
विश्रम्य विश्रम्य पुनः प्रयान्ति ॥४-२८-२२॥
मेघ अभिकामा परिसंपतन्ती
सम्मोदिता भाति बलाक पंक्तिः ।
वात अवधूता वर पौण्डरीकी
लंब इव माला रुचिर अंबरस्य ॥४-२८-२३॥
बाल इन्द्रगोप्ता अंतर चित्रितेन
विभाति भूमिः नव शाद्वलेन ।
गात्र अनुपृक्तेन शुक प्रभेण
नारी इव लाक्ष उक्षित कंबलेन ॥४-२८-२४॥
निद्रा शनैः केशवम् अभ्युपैति
द्रुतम् नदी सागरम् अभ्युपैति ।
हृष्टा बलाका घनम् अभ्युपैति
कान्ता स कामा प्रियम् अभ्युपैति ॥४-२८-२५॥
जाता वनान्ताः शिखि सुप्रनृत्ता
जाताः कदंबाः स कदंब शाखाः ।
जाता वृषा गोषु समान कामा
जाता मही सस्य वन अभिरामा ॥४-२८-२६॥
वहन्ति वर्षन्ति नदन्ति भान्ति
ध्यायन्ति नृत्यन्ति समाश्वसन्ति ।
नद्यो घना मत्त गजा वन अन्ताः
प्रिया विहीनाः शिखिनः प्लवंगाः ॥४-२८-२७॥
प्रहर्षिताः केतक पुष्प गन्धम्
आघ्राय मत्ता वन निर्झरेषु ।
प्रपात शब्द आकुलिता गजेन्द्राः
सार्धम् मयूरैः स मदा नदन्ति ॥४-२८-२८॥
धारा निपातैः अभिहन्यमानाः
कदंब शाखासु विलंबमानाः ।
क्षण अर्जितम् पुष्प रस अवगाढम्
शनैर् मदम् षट् चरणाः त्यजन्ति ॥४-२८-२९॥
अंगार चूर्ण उत्कर संनिकाशैः
फलैः सुपर्याप्त रसैः समृद्धैः ।
जंबू द्रुमाणाम् प्रविभान्ति शाखा
निपीयमाना इव षट्पद ओघैः ॥४-२८-३०॥
तडित् पताकाभिः अलंकृतानाम्
उदीर्ण गंभीर महा रवाणाम् ।
विभान्ति रूपाणि बलाहकानाम्
रण उत्सुकानाम् इव वारणानाम् ॥४-२८-३१॥
मार्ग अनुगः शैल वन अनुसारी
संप्रस्थितो मेघ रवम् निशम्य ।
युद्ध अभिकामः प्रतिनाद शन्की
मत्तो गजेन्द्रः प्रतिसंनिवृत्तः ॥४-२८-३२॥
क्वचित् प्रगीता इव षट्पद ओघैः
क्वचित् प्रवृत्ता इव नील कण्ठैः ।
क्वचित् प्रमत्ता इव वारण इन्द्रैः
विभाति अनेक आश्रयिणो वनान्ता ॥४-२८-३३॥
कदंब सर्जा अर्जुन कंदल आढ्या
वनान्त भूमि मधु वारि पूर्णा ।
मयूर मत्ता अभिरुत प्रवृत्तैः
अपान भूमि प्रतिमा विभाति ॥४-२८-३४॥
मुक्ता समाभम् सलिलम् पतत् वै
सुनिर्मलम् पत्र पुटेषु लग्नम् ।
हृष्टा विवर्ण च्छदना विहंगाः
सुरेन्द्र दत्तम् तृषिताः पिबन्ति ॥४-२८-३५॥
षत्पद तंत्री मधुर अभिधानम्
प्लवंगम् उदीरित कण्ठ तालम् ।
आविष्कृतम् मेघ मृदंग नादैः
वनेषु संगीतम् इव प्रवृत्तम् ॥४-२८-३६॥
क्वचित् प्रनृत्तैः क्वचित् उन् नदद्भिः
क्वचित् च वृक्ष अग्र निषण्ण कायैः ।
व्यालंब बर्ह आभरणैः मयूरैः
वनेषु संगितम् इव प्रवृत्तम् ॥४-२८-३७॥
स्वनैः घनानाम् प्लवगाः प्रबुद्धा
विहाय निद्राम् चिर संनिरुद्धाम् ।
अनेक रूपा आकृति वर्ण नादा
नव अंबु धारा अभिहता नदन्ति ॥४-२८-३८॥
नद्यः समुद्वाहित चक्रवाका
तटानि शीर्णानि अपवाहयित्वा ।
दृप्ता नव प्राभृत पूर्ण भोगा
द्रुतम् स्व भर्तारम् उपोप यान्ति ॥४-२८-३९॥
नीलेषु नीला नव वारि पूर्णा
मेघेषु मेघाः प्रविभान्ति सक्ताः ।
दवाग्नि दग्धेषु दवाग्नि दग्धाः
शैलेषु शैला इव बद्ध मूलाः ॥४-२८-४०॥
प्रमत्त संनाददित बर्हिणानि
स शक्रगोप अकुल शाद्वलानि ।
चरन्ति नीप अर्जुन वासितानि
गजाः सुरम्याणि वन अन्तराणि ॥४-२८-४१॥
नव अंबु धार आहत केसराणि
द्रुतम् परित्यज्य सरोरुहाणि ।
कदंब पुष्पाणि स केसराणि
नवानि हृष्टा भ्रमराः पिबन्ति ॥४-२८-४२॥
मत्ता गजेन्द्रा मुदिता गवेन्द्रा
वनेषु विक्रांततरा मृगेन्द्राः ।
रम्या नगेन्द्रा निभृता नरेन्द्राः
प्रक्रीडितो वारि धरैः सुरेन्द्रः ॥४-२८-४३॥
मेघाः समुद् भूत समुद्र नादा
महाजल ओघैः गगन अवलंबाः ।
नदीः तटाकानि सरांसि वापिः
महीम् च कृत्स्नाम् अपवाहयन्ति ॥४-२८-४४॥
वर्ष प्रवेगा विपुला पतन्ति
प्रवान्ति वाताः समुदीर्ण वेगाः ।
प्रनष्ट कूलाः प्रवहन्ति शीघ्रम्
नद्यो जलम् विप्रतिपन्न मार्गाः ॥४-२८-४५॥
नरैः नरेन्द्रा इव पर्वतेन्द्राः
सुरेन्द्र नीतैः पवन उपनीतैः ।
घन अंबु कुम्भैः अभिषिच्यमाना
रूपम् श्रियम् स्वाम् इव दर्शयन्ति ॥४-२८-४६॥
घन उपगूढम् गगनम् न तारा
न भास्करो दर्शनम् अभ्युपैति ।
नवैः जल ओघैः धरणी वितृप्ता
तमो विलिप्ता न दिशः प्रकाशाः ॥४-२८-४७॥
महान्ति कूटानि मही धराणाम्
धारा विधौतानि अधिकम् विभान्ति ।
महा प्रमाणैः विपुलैः प्रपातैः
मुक्त कलापैः इव लंबमानैः ॥४-२८-४८॥
शैलोपल प्रस्खलमान वेगाः
शैलोत्तमानाम् विपुलाः प्रपाताः ।
गुहासु संनादित बर्हिणासु
हारा विकीर्यन्त इव अवभान्ति ॥४-२८-४९॥
शीघ्र प्रवेगा विपुलाः प्रपाता
निर्धौत शृंग उपतला गिरीणाम् ।
मुक्ता कलाप प्रतिमाः पतन्तो
महा गुह उस्त्संग तलैः ध्रियन्ते ॥४-२८-५०॥
सुरताम् अर्द विच्छिन्नाः स्वर्ग स्त्री हार मौक्तिकाः ।
पतन्ति च अतुलाः दिक्षु तोय धाराः समन्ततः ॥४-२८-५१॥
विलीयमानैः विहगैः निमीलद्भिः च पंकजैः ।
विकसन्त्या च मालत्या गतो अस्तम् ज्ञायते रविः ॥४-२८-५२॥
वृत्ता यात्रा नरेन्द्राणाम् सेना पथि एव वर्तते ।
वैराणि चैव मार्गाः च सलिलेन समीकृताः ॥४-२८-५३॥
मासि प्रौष्ठपदे ब्रह्म ब्राह्मणानाम् विवक्षताम् ।
अयम् अध्याय समयः सामगानाम् उपस्थितः ॥४-२८-५४॥
निवृत्त कर्म आयतनो नूनम् संचित संचयः ।
आषाढीम् अभ्युपगतो भरतः कोसल अधिपः ॥४-२८-५५॥
नूनम् आपूर्यमाणायाः सरय्वा वधते रयः ।
माम् समीक्ष्य समायान्तम् अयोध्याया इव स्वनः ॥४-२८-५६॥
इमाः स्फीत गुणा वर्षाः सुग्रीवः सुखम् अश्नुते ।
विजित अरिः स दारः च राज्ये महति च स्थितः ॥४-२८-५७॥
अहम् तु हृत दारः च राज्यात् च महतः च्युतः ।
नदी कूलम् इव क्लिन्नम् अवसीदामि लक्ष्मण ॥४-२८-५८॥
शोकः च मम विस्तीर्णो वर्षाः च भृश दुर्गमाः ।
रावणः च महान् शत्रुः अपारम् प्रतिभाति मे ॥४-२८-५९॥
अयात्राम् चैव दृष्ट्वा इमाम् मार्गाम् च भृश दुर्गमान् ।
प्रणते चैव सुग्रीवे न मया किंचित् ईरितम् ॥४-२८-६०॥
अपि च अति परिक्लिष्टम् चिरात् दारैः समागतम् ।
आत्म कार्य गरीयस्त्वात् वक्तुम् न इच्छामि वानरम् ॥४-२८-६१॥
स्वयम् एव हि विश्रम्य ज्ञात्वा कालम् उपागतम् ।
उपकारम् च सुग्रीवो वेत्स्यते न अत्र संशयः ॥४-२८-६२॥
तस्मात् काल प्रतीक्षो अहम् स्थितो अस्मि शुभ लक्षण ।
सुग्रीवस्य नदीनाम् च प्रसादम् अभिकांक्षयन् ॥४-२८-६३॥
उपकारेण वीरो हि प्रतिकारेण युज्यते ।
अकृतज्ञो अप्रतिकृतो हन्ति सत्त्ववताम् मनः ॥४-२८-६४॥
अथ एवम् उक्तः प्रणिधाय लक्ष्मणः
कृत अंजलिः तत् प्रतिपूज्य भाषितम् ।
उवाच रामम् स्वभिराम दर्शनम्
प्रदर्शयन् दर्शनम् आत्मनः शुभम् ॥४-२८-६५॥
यत् उक्तम् एतत् तव सर्वम् ईप्सितम्
नर इन्द्र कर्ता नचिरा हरि ईश्वरः ।
शरत् प्रतीक्षः क्षमताम् इमम् भवान्
जल प्रपातम् रिपु निग्रहे धृतः ॥४-२८-६६॥
इति वाल्मीकि रामायणे आदि काव्ये किष्किन्धाकाण्डे अष्टाविंशः सर्गः ॥४-२८॥


text:
रामायणम्/किष्किन्धाकाण्डम्/सर्गः ३०
श्रीमद्वाल्मीकियरामायणे किष्किन्धाकाण्डे त्रिंशः सर्गः ॥४-३०॥
गुहाम् प्रविष्टे सुग्रीवे विमुक्ते गगने घनैः ।
वर्ष रात्रे स्थितो रामः काम शोक अभिपीडितः ॥४-३०-१॥
पाण्डुरम् गगनम् दृष्ट्वा विमलम् चन्द्र मण्डलम् ।
शारदीम् रजनीम् चैव दृष्ट्वा ज्योत्स्न अनुलेपनाम् ॥४-३०-२॥
काम वृत्तम् च सुग्रीवम् नष्टाम् च जनक आत्मजाम् ।
दृष्ट्वा कालम् अतीतम् च मुमोह परम आतुरः ॥४-३०-३॥
स तु संज्ञाम् उपागम्य मुहूर्तात् मतिमान् नृपः ।
मनः स्थाम् अपि वैदेहीम् चिंतयामास राघवः ॥४-३०-४॥
दृष्ट्वा च विमलम् व्योम गत विद्युत् बलाहकम् ।
सारस आरव संघुष्टम् विललाप आर्तया गिरा ॥४-३०-५॥
आसीनः पर्वतस्य अग्रे हेम धातु विभूषिते ।
शारदम् गगनम् दृष्ट्वा जगाम मनसा प्रियाम् ॥४-३०-६॥
सारस आरव संनादैः सारस आरव नादिनी ।
या आश्रमे रमते बाला सा अद्य मे रमते कथम् ॥४-३०-७॥
पुष्पिताम् च आसनान् दृष्ट्वा कांचनान् इव निर्मलान् ।
कथम् सा रमते बाला पश्यंती माम् अपश्यती ॥४-३०-८॥
या पुरा कलहंसानाम् स्वरेण कल भाषिणी ।
बुध्यते चारु सर्वांगी सा अद्य मे रमते कथम् ॥४-३०-९॥
निःस्वनम् चक्रवाकानाम् निशम्य सहचारिणाम् ।
पुण्डरीकविशालाक्षी कथम् एषा भविष्यति ॥४-३०-१०॥
सरांसि सरितो वापीः काननानि वनानि च ।
ताम् विना मृगशावाक्षीम् चरन् न अद्य सुखम् लभे ॥४-३०-११॥
अपि ताम् मत् वियोगात् च सौकुमार्यात् च भामिनीम् ।
सुदूरम् पीडयेत् कामः शरत् गुण निरंतरः ॥४-३०-१२॥
एवम् आदि नरश्रेष्ठो विललाप नृपात्मजः ।
विहंग इव सारंगः सलिलम् त्रिदशेश्वरात् ॥४-३०-१३॥
ततः चंचूर्य रम्येषु फलार्थी गिरि सानुषु ।
ददर्श पर्युपावृत्तो लक्ष्मीवान् लक्ष्मणो अग्रजम् ॥४-३०-१४॥
स चिन्तया दुस्सहया परीतम्
विसंज्ञम् एकम् विजने मनस्वी ।
भ्रातुर् विषादात् त्वरितो अति दीनः
समीक्ष्य सौमित्रिः उवाच रामम् ॥४-३०-१५॥
किम् आर्य कामस्य वशम् गतेन
किम् आत्म पौरुष्य पराभवेन ।
अयम् ह्रिया संह्रियते समाधिः
किम् अत्र योगेन निवर्तितेन ॥४-३०-१६॥
क्रियाभियोगम् मनसः प्रसादम्
समाधि योग अनुगतम् च कालम् ।
न जानकी मानव वंश नाथ
त्वया सनाथा सुलभा परेण ।
न च अग्नि चूडाम् ज्वलिताम् उपेत्य
न दह्यते वीर वरार्ह कश्चित् ॥४-३०-१७॥
सलक्षणम् लक्ष्मणम् अप्रधृष्यम्
स्वभावजम् वाक्यम् उवाच रामः ।
हितम् च पथ्यम् च नय प्रसक्तम्
ससाम धर्मार्थ समाहितम् च ॥४-३०-१८॥
निस्संशयम् कार्यम् अवेक्षितव्यम्
क्रिया विशेषो अपि अनुवर्तितव्यः ।
न तु प्रवृद्धस्य दुरासदस्य
कुमार वीर्यस्य फलम् च चिन्त्यम् ॥४-३०-१९॥
अथ पद्म पलाश अक्षीम् मैथिलीम् अनुचिन्तयन् ।
उवाच लक्ष्मणम् रामो मुखेन परिशुष्यता ॥४-३०-२०॥
तर्पयित्वा सहस्राक्षः सलिलेन वसुंधराम् ।
निर्वर्तयित्वा सस्यानि कृत कर्मा व्यवस्थितः ॥४-३०-२१॥
दीर्घ गंभीर निर्घोषाः शैल द्रुम पुरोगमाः ।
विसृज्य सलिलम् मेघाः परिश्रांता नृप आत्मज ॥४-३०-२२॥
नील उत्पल दल श्यामः श्यामी कृत्वा दिशो दश ।
विमदा इव मातंगाः शान्त वेगाः पयो धराः ॥४-३०-२३॥
जल गर्भा महा वेगाः कुटज अर्जुन गंधिनः ।
चरित्वा विरताः सौम्य वृष्टि वाताः समुद्यताः ॥४-३०-२४॥
घनानाम् वारणानाम् च मयूराणाम् च लक्ष्मण ।
नादः प्रस्रवणानाम् च प्रशान्तः सहसा अनघ ॥४-३०-२५॥
अभिवृष्टा महा मेघैः निर्मलाः चित्र सानवः ।
अनुलिप्ता इव आभान्ति गिरयः चन्द्र रश्मिभिः ॥४-३०-२६॥
शाखासु सप्त च्छद पादपानाम्
प्रभासु तार अर्क निशा कराणाम् ।
लीलासु चैव उत्तम वारणानाम्
श्रियम् विभज्य अद्य शरत् प्रवृत्ता ॥४-३०-२७॥
संप्रति अनेक आश्रय चित्र शोभा
लक्ष्मीः शरत् काल गुण उपपन्ना ।
सूर्य अग्र हस्त प्रतिबोधितेषु
पद्माकरेषु अभ्यधिकम् विभाति ॥४-३०-२८॥
सप्त च्छदानाम् कुसुमोप गंधी
षट् पाद वृन्दैः अनुगीयमानः ।
मत्त द्विपानाम् पवन अनुसारी
दर्पम् विनेष्यन् अधिकम् विभाति ॥४-३०-२९॥
अभ्यागतैः चारु विशाल पक्षैः
सरः प्रियैः पद्म रजो अवकीर्णैः ।
महा नदीनाम् पुलिन उपयातैः
क्रीडन्ति हंसाः सह चक्रवाकैः ॥४-३०-३०॥
मद प्रगल्भेषु च वारिणेषु
गवाम् समूहेषु च दर्पितेषु ।
प्रसन्न तोयासु च निम्न गासु
विभाति लक्ष्मीः बहुधा विभक्ता ॥४-३०-३१॥
नभः समीक्ष्या अंबु धरैः विमुक्तम्
विमुक्त बर्ह आभरणा वनेषु ।
प्रियासु अरक्ता विनिवृत्त शोभा
गत उत्सवा ध्यान परा मयूराः ॥४-३०-३२॥
मनोज्ञ गन्धैः प्रियकैः अनल्पैः
पुष्प अति भार अवनत अग्र शाखैः ।
सुवर्ण गौरैः नयन अभिरामैः
उद्योतितान् इव वन अन्तराणि ॥४-३०-३३॥
प्रिय अन्वितानाम् नलिनी प्रियाणाम्
वन प्रियाणाम् कुसुम उद्धतानाम् ।
मद उत्कटानाम् मद लालसानाम्
गज उत्तमानम् गतयो अद्य मन्दाः ॥४-३०-३४॥
व्यक्तम् नभः शस्त्र विधौत वर्णम्
कृश प्रवाहानि नदी जलानि ।
कह्लार शिताः पवनाः प्रवान्ति
तमो विमुक्ताः च दिशः प्रकाशाः ॥४-३०-३५॥
सूर्य आतप क्रामण नष्ट पंका
भूमिः चिर उद्घाटित सांद्र रेणुः ।
अन्योन्य वैरेण समायुतानाम्
उद्योग कालो अद्य नर अधिपानाम् ॥४-३०-३६॥
शरत् गुण आप्यायित रूप शोभाः
प्रहर्षित पांशु समुक्षित अंगाः ।
मद उत्कटाः संप्रति युद्ध लुब्धा
वृषा गवाम् मध्य गता नदन्ति ॥४-३०-३७॥
स मन्मध तीव्रतर अनुरागा
कुलान्विता मन्द गतिः करेणुः ।
मदान्वितम् संपरिवार्य यान्तम्
वनेषु भर्तारम् अनुप्रयाति ॥४-३०-३८॥
त्यक्त्वा वराणि आत्म विभूषणानि
बर्हाणि तीर उपगता नदीनाम् ।
निर्भर्त्स्यमाना इव सार ओघैः
प्रयान्ति दीना विमना मयूराः ॥४-३०-३९॥
वित्रास्य कारण्डव चक्रवाकान् ।
महा रवैः भिन्न कटा गजेन्द्राः ।
सरस्सु बद्ध अंबुज भूषणेषु
विक्षोभ्य विक्षोभ्य जलम् पिबन्ति ॥४-३०-४०॥
व्यपेत पंकजासु स वालुकासु
प्रसन्न तोयासु स गो कुलासु ।
स सारसा राव विनादितासु
नदिषु हंसा निपतन्ति हृष्टाः ॥४-३०-४१॥
नदी घन प्रस्रवण उदकानाम्
अति प्रवृद्ध अनिल बर्हिणानाम् ।
प्लवंगमानाम् च गत उत्सवानाम्
ध्रुवम् रवाः संप्रति संप्रणष्टाः ॥४-३०-४२॥
अनेक वर्णाः सुविनष्ट कायाः
नव उदितेषु अंबुधरेषु नष्टाः ।
क्षुध अर्दिता घोर विषा बिलेभ्यः
चिर उषिता विप्रसरन्ति सर्पाः ॥४-३०-४३॥
चंचत् चन्द्र कर स्पर्श हर्ष उन्मीलित तारका ।
अहो रागवती संध्या जहाति स्वयम् अंबरम् ॥४-३०-४४॥
रात्रिः शशांक उदित सौम्य वक्त्रा
तारा गण उन्मीलित चारु नेत्रा ।
ज्योत्स्ना अंशुक प्रावरणा विभाति
नारी इव शुक्ल अंशुक संवृत अंगी ॥४-३०-४५॥
विपक्व शालि प्रसवानि भुक्त्वा
प्रहर्षिता सारस चारु पंक्ति ।
नभः समाक्रामति शीघ्र वेगा
वात अवधूता ग्रथित इव माला ॥४-३०-४६॥
सुप्त एक हंसम् कुमुदैः उपेतम्
महा ह्रदस्थम् सलिलम् विभाति ।
घनैः विमुक्तम् निशि पूर्ण चन्द्रम्
तारा गण कीर्णम् इव अंतरिक्षम् ॥४-३०-४७॥
प्रकीर्ण हंसा अकुल मेखलानाम्
प्रबुद्ध पद्म उत्पल मालिनीनाम् ।
वापीः उत्तमानाम् अधिक अद्य लक्ष्मीः
वर अंगनाम् इव भूषितानाम् ॥४-३०-४८॥
वेणु स्वर व्यंजित तूर्य मिश्रः
प्रत्यूष काले अनिल संप्रवृत्तः ।
संमूर्च्छितो गह्वर गो वृषाणाम्
अन्योन्यम् आपूरयति इव शब्दः ॥४-३०-४९॥
नवैः नदीनाम् कुसुम प्रहासैः
व्या धूयमानैः मृदु मारुतेन ।
धौत अमल क्षौम पट प्रकाशैः
कूलानि काशैः उपशोभितानि ॥४-३०-५०॥
वन प्रचण्डा मधु पान शौण्डाः
प्रिय अन्विताः षट् चरणाः प्रहृष्टाः ।
वनेसु मत्ताः पवन अनु यात्राम्
कुर्वन्ति पद्म आसन रेणु गौराः ॥४-३०-५१॥
जलम् प्रसन्नम् कुसुम प्रहासम्
क्रौन्च स्वनम् शालि वनम् विपक्वम् ।
मृदुः च वायुः विमलः च चन्द्रः
शंसन्ति वर्ष व्यपनीत कालम् ॥४-३०-५२॥
मीन उप संदर्शित मेखलानाम्
नदी वधूनाम् गतयो अद्य मंदाः ।
कान्त उपभुक्त अलस गामिनीनाम्
प्रभात कालेषु इव कामिनीनाम् ॥४-३०-५३॥
स चक्रवाकानि स शैवलानि
काशैः दुकूलैः इव संवृतानि ।
स पत्र रेखाणि स रोचनानि
वधू मुखानि इव नदी मुखानि ॥४-३०-५४॥
प्रफुल्ल बाण आसन चित्रितेषु
प्रहृष्ट षट्पदानि कूजितेषु ।
गृहीत चापः उद्यत दण्ड चण्डः
प्रचण्ड चारो अद्य वनेषु कामः ॥४-३०-५५॥
लोकम् सुवृष्ट्या परितोषयित्व
नदीः तटाकानि च पूरयित्वा ।
निष्पन्न सस्याम् वसुधाम् च कृत्वा
त्यक्त्वा नभः तोय धराः प्रणष्टाः ॥४-३०-५६॥
दर्शयन्ति शरन् नद्यः पुलिनानि शनैः शनैः ।
नव संगम सव्रीडा जघनानि इव योषितः ॥४-३०-५७॥
प्रसन्न सलिलाः सौम्य कुरराभिः विनादिताः ।
चक्रवाक गण आकीर्णा विभांति सलिल आशयाः ॥४-३०-५८॥
अन्योन्य बद्ध वैराणाम् जिगीषूणाम् नृपात्मज ।
उद्योग समयः सौम्य पार्थिवानाम् उपस्थितः ॥४-३०-५९॥
इयम् सा प्रथमा यात्रा पार्थिवानाम् नृपात्मज ।
न च पश्यामि सुग्रीवम् उद्योगम् वा तथा विधम् ॥४-३०-६०॥
असनाः सप्त पर्णाः च कोविदाराः च पुष्पिताः ।
दृश्यन्ते बन्धुजीवाः च श्यामाः च गिरि सानुषु ॥४-३०-६१॥
हंस सारस चक्राह्वैः कुररैः च समंततः ।
पुलिनानि अवकीर्णानि नदीनाम् पश्य लक्ष्मण ॥४-३०-६२॥
चत्वारो वार्षिका मासा गता वर्ष शत उपमाः ।
मम शोक अभितप्तस्य तथा सीताम् अपश्यतः ॥४-३०-६३॥
चक्रवाकी इव भर्तारम् पृष्टतो अनुगता वनम् ।
विषमम् दण्डकारण्यम् उद्यान वनम् इव च अंगना ॥४-३०-६४॥
प्रिया विहीने दुःख आर्ते हृत राज्ये विवासिते ।
कृपाम् न कुरुते राजा सुग्रीवो मयि लक्ष्मण ॥४-३०-६५॥
अनाथो हृत राज्यो अयम् रावणेन च धर्षितः ॥
दीनो दूर गृहः कामी माम् चैव शरणम् गतः ॥४-३०-६६॥
इति एतैः कारणैः सौम्य सुग्रीवस्य दुरात्मनः ।
अहम् वानर राजस्य परिभूतः परंतप ॥४-३०-६७॥
स कालम् परिसंख्याय सीतायाः परिमार्गणे ।
कृतार्थः समयम् कृत्वा दुर्मतिः न अवबुध्यते ॥४-३०-६८॥
स किष्किंधाम् प्रविश्य त्वम् ब्रूहि वानर पुंगवम् ।
मूर्खम् ग्राम्य सुखे सक्तम् सुग्रीवम् वचनात् मम ॥४-३०-६९॥
अर्थिनाम् उपपन्नानाम् पूर्वम् च अपि उपकारिणाम् ।
आशाम् सम्श्रुत्य यो हन्ति स लोके पुरुषाधमः ॥४-३०-७०॥
शुभम् वा यदि वा पापम् यो हि वाक्यम् उदीरितम् ।
सत्येन परिगृह्णाति स वीरः पुरुषोत्तमः ॥४-३०-७१॥
कृतार्था हि अकृतार्थानाम् मित्राणाम् न भवन्ति ये ।
तान् मृतान् अपि क्रव्यादाः कृतघ्नान् न उपभुंजते ॥४-३०-७२॥
नूनम् कांचन पृष्ठस्य विकृष्टस्य मया रणे ।
द्रष्टुम् इच्छसि चापस्य रूपम् विद्युत् गण उपमम् ॥४-३०-७३॥
घोरम् ज्या तल निर्घोषम् क्रुद्धस्य मम संयुगे ।
निर्घोषम् इव वज्रस्य पुनः संश्रोतुम् इच्छसि ॥४-३०-७४॥
कामम् एवम् गते अपि अस्य परिज्ञाते पराक्रमे ।
त्वत् सहायस्य मे वीर न चिन्ता स्यात् नृपात्मज ॥४-३०-७५॥
यद् अर्थम् अयम् आरंभः कृतः पर पुरम् जय ।
समयम् न अभिजानाति कृतार्थः प्लवगेश्वरः ॥४-३०-७६॥
वर्षा समय कालम् तु प्रतिज्ञाय हरीश्वरः ।
व्यतीतान् चतुरो मासान् विहरन् न अवबुध्यते ॥४-३०-७७॥
स अमात्य परिषत् क्रीडन् पानम् एव उपसेवते ।
शोक दीनेषु न अस्मासु सुग्रीवः कुरुते दयाम् ॥४-३०-७८॥
उच्यताम् गच्छ सुग्रीवः त्वया वीरः महाबल ।
मम रोषस्य यत् रूपम् ब्रूयाः च एनम् इदम् वचः ॥४-३०-७९॥
न स संकुचितः पंथा येन वाली हतो गतः ।
समये तिष्ठ सुग्रीव मा वालि पथम् अन्वगाः ॥४-३०-८०॥
एक एव रणे वाली शरेण निहतो मया ।
त्वाम् तु सत्यात् अतिक्रांतम् हनिष्यामि स बान्धवम् ॥४-३०-८१॥
तत् एवम् विहिते कार्ये यत् हितम् पुरुषर्षभ ।
तत् तत् ब्रूहि नरश्रेष्ठ त्वर काल व्यतिक्रमः ॥४-३०-८२॥
कुरुष्व सत्यम् मम वानरेश्वर
प्रतिश्रुतम् धर्मम् अवेक्ष्य शाश्वतम् ।
मा वालिनम् प्रेत गतो यम क्षयम्
त्वम् अद्य पश्येः मम चोदितः शरैः ॥४-३०-८३॥
स पूर्वजम् तीव्र विवृद्ध कोपम्
लालप्यमानम् प्रसमीक्ष्य दीनम् ।
चकार तीव्राम् मतिम् उग्र तेजा
हरीश्वरे मानव वंश वर्थनः ॥४-३०-८४॥
इति वाल्मीकि रामायणे आदि काव्ये किष्किन्धाकाण्डे त्रिंशः सर्गः ॥४-३०॥


text:
तुलया सम्मितं तुल्यमिति `नौवयोधर्म` 4|4|91
इत्यादिना यतमुत्पाद्य तुल्यशब्दो व्युत्पाद्यते। न च प्रयत्नस्य तुलया सम्मितत्वं सम्भवति, ततश्चासम्भवद्विशेषणमिति यश्चोदयेत्, तं प्रत्याह- `तुल्यशब्दः` इत्यादि। एवं मन्यते-व्युत्पत्त्यर्थं तु केवलं तुलोपादमते, न त्वत्र तुलार्थो विद्यते, न वासम्मितार्थः। सदृषपर्यायो ह्रयं तुल्यशब्दः। तथा हि- `तुल्य` इत्युक्ते `सदृश` इति पर्यायो भवति, न तु तुलया सम्मित इति। आस्यशब्दोऽयं ण्यदन्तोऽप्यस्ति। अस्यतेक्षिप्यतेऽन्नमनेनेति `कृत्यल्युटो बहुलम्` 3|3|113
इति करणे ण्यत्। आस्यम्- मुखम्। तत्पुनः ओष्ठात्प्रभृति प्राक् काकलकात्। काकलकं नाम ग्रीवायामुन्नतप्रदेशः, लोके यः कण्ठमणिः इत्युच्यते। तद्धितान्तोऽप्यास्यशब्दोऽस्ति- आस्ये भवमिति, `शरीरावयवाच्च` 4|3|55
इति यति कृते, `यस्येति च` 6|4|148
इत्यकारलोपे `हलो यमां यमि लोपः` 8|4|63
इति यलोपे च कृते `आस्यम्` इति। एतच्च मुखान्तर्वर्त्तिनां ताल्वादीनां वाचकम्। तत्र यदि पूर्वस्यास्यशब्दस्येदं ग्रहणंस्यात्, कचटतपानामपि सवर्णसञ्ज्ञा स्यात्, ण्यदन्तस्यास्यशब्दस्य वाच्येऽर्थेतेषां तुल्यत्वात् प्रयत्नविषयस्य। इममतद्धितान्तस्यास्यशब्दस्य ग्रहणे दोषं दृष्ट्वा तद्धितान्तस्येदं ग्रहणमिति दर्शयन्नाह- `आस्ये भवमास्यम` इति। किं पुनस्तदित्याह- `ताल्वादिस्थानम` इति। यस्मिन् वर्णा निष्पाद्यन्ते, तत् स्थानम्। आविशब्देननासिकादीनां ग्रहणम्। ननु च नासिका मुखाद्वहिर्वृत्तिरास्यं न भवति? नैतदस्ति; नहि मुखाद्बहिर्वर्त्तिनी नासिकेयं विवक्षिता, तस्यां वर्णानामनिष्पत्तेः। का तर्हि? अन्तरास्ये चर्म विततमस्ति पणवचर्मवत्, तत्सम्बद्धा रेखा, यस्यां वायुनाभिहन्यमा-नायां वर्णा निष्पद्यन्ते सेह नासिका विवक्षिता। कथं पुनर्विज्ञायते तद्धितान्तस्यास्यशब्दस्येदं ग्रहणमिति? आस्यग्रहणसाथ्र्यात्। यदि ह्रतद्धितान्तस्य ग्रहणंस्यात्, आस्यग्रहणमनर्थकं स्यात्। सर्वेषामेव हि तद्वाच्य एवार्थे प्रयत्नस्तुल्यः।नास्त्येव हि सः, यस्य व्यवच्छेदार्थमास्यग्रहणं स्यात्। ननु च विसर्जनीयस्य सत्य-सति वा सवर्णत्वे प्रयोजनमस्ति, नापि दोषः।`स्पृष्टतादिः` इति। आदिशब्देन ईषत्स्पृ-ष्टतादीनां ग्रहणम्। `वर्णगुणः` इति। अकारादीनां वर्णानां धर्म इत्यर्थः।`तुल्य आस्ये प्रयत्नो यस्य` इति। एतेन तुल्यास्यप्रयत्नशब्दस्त्रिपदोऽयं बहुव्रीहिरिति दर्शयति। व्याधिकरणानामपि गमकत्वनाद्बहुव्रीहिर्भवत्येव; यथा -`कण्ठेकालः, उरसिलोमा` इति। अथ द्वन्द्वगर्भबहुव्रीहिः कस्मान्नाश्रीयते- आस्यं च प्रयत्नश्च आस्यप्रयत्नौ,तौ तुल्यौ यस्य तत् तुल्यास्यप्रयत्नमिति? एवं मन्यते-द्वन्द्वगर्भबहुव्रीहावाश्रीयमाणे ताल्वादिना स्थानेन प्रयत्नो न विशेषितः स्यात्। ततश्च ककारङकारयोर्मिथः सवर्णसञ्ज्ञा न स्यात्, बाह्रस्य प्रयत्नस्य भिन्नत्वात्। ककारस्य विवृतकण्ठत्वादिर्बाह्रः प्रयत्नः। ङकारस्य संवृतकण्ठत्वादिः। असत्यां च सवर्णसञ्ज्ञायां शङ्कितेत्यत्र `अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः` 8|4|57
इति ङकारो न स्यात्। अथ सत्यपि बाह्रस्य प्रयत्नस्य भेद आभ्यन्तरः स्पृष्टताख्योऽनयोस्तुल्यः प्रयत्नः, तं समाश्रित्यसवर्णसञ्ज्ञा भविष्यति? यद्येवम्, शकारचकारसयोरपि सत्यप्याभ्यन्तरयोर्विवृतास्पृष्टतयोः प्रयत्नयोर्भेदे योऽनयोर्बाह्रः प्रयत्नस्तुल्यो विवृत्कण्ठत्वादिस्तदाश्रया सवर्णसञ्ज्ञा स्यात्। ततश्च `अरुश्च्योतति` इति वक्ष्य-माणं प्रत्युदाहरणं नोपपद्यते।थ त्रिपदे तु बहुव्रीहौ ताल्वादिस्थानेन प्रयत्नोविशिष्यते। तेन बाह्रं प्रयत्नमुत्सृज्याभ्यन्तर एव स्पृष्टतादिर्गृह्रते। स एव हि ताल्वादावास्ये सम्भवति, नेतरः। आभ्यन्तरस्य प्रयत्नस्य ग्रहणे सति सत्यपि बाह्र-प्रयत्नभेदे भतत्येव ककार ङकारयोः सवर्णसञ्ज्ञा; आभ्यन्तरप्रयत्नस्य तुल्यत्वात्,तस्यैव चेह ग्रहणात्। न च चकारशकारयोः सत्यपि बाह्रस्य प्रयत्नस्य तुल्यत्वे सवर्णसञ्ज्ञा प्रसजति; तस्येहाग्रहणात्, यस्य च ग्रहणं तस्य चासमानत्वात्। तस्यात् त्रिपद एव बहुव्रीहिराश्रयितुं युक्तः; न द्वन्द्वगर्भ इति। यदि तर्हि त्रिपदो बहु-व्रीहिराश्रीयते, भिन्नविभक्तिकत्वादप्राधान्याच्चास्यं तुल्यत्वेनाविशेषितं भवति, ततश्च भिन्नस्थानानामपि सवर्णसञ्ज्ञा प्राप्नोति? नैष दोषः। यदाधेयं प्रति यदधिकरणमुपदीयते, तदाधेयतुल्ययैव तत् तुल्यमिति विज्ञायते। तथा हि- `देवदत्तयज्ञदत्तयोस्तुल्यं कांस्यपात्र्यां भोजनम्` इत्युक्ते कांस्यपात्र्यपि तयोस्तुल्येतिगम्यते। यं प्रति यस्तुल्यास्यप्रयत्नः, स तमेव प्रति सवर्णसञ्ज्ञो भवतीत्येषोऽ-र्थो यतो वचनाल्लभ्यत इह तन्नास्ति। ततश्च यो यं प्रति तुल्यास्यप्रयत्नः, स ततोऽ-न्यमपि प्रति सवर्णसञ्ज्ञः स्यादिति चोद्यमाशङ्क्याह- `समानजातीयं प्रति` इति। समानजातीयो यं प्रति यस्तुल्यास्यप्रयत्नः, तं प्रति स सवर्णसञ्ज्ञो भवति, न ततोऽन्यम्। एतच्च तुल्यास्यप्रयत्नशब्दस्य सवर्णशब्दस्य च सम्बन्धिशब्दत्वाल्लभ्यते। सम्बन्धिशब्दो ह्रन्तेरणापि शब्दान्तरसन्निधिः नियमेव सम्बन्धिनमुपस्थापयति, यथा-`पितरि शुश्रूषितव्यम्` इति। नोच्यते स्वस्मिन्निति, सम्बन्धाच्चैतदवगम्यते, `यो यस्य पिता` इति। तथेहापि। यद्यपि यो यस्य तुल्यास्यप्रयत्नः, स तं प्रति सवर्णसञ्ज्ञो भवतीति,न चोच्यते, तथापि सम्बन्धात् तुल्यास्यप्रयत्नः समानजातीयमेव प्रति सवर्णसञ्ज्ञो भवतीति गम्यते। अथ वा समानो वर्णः `सवर्णः` इत्यन्वर्थसञ्ज्ञेयम्। तेनतुल्यजातीयमेव प्रति सवर्णसञ्ज्ञो भवति। एवं हि समानोऽस्य वर्णो भवति, यदि तमेव प्रति सवर्णसञ्ज्ञो भवति, न विजातीयं प्रति।`चत्वारः` इत्यादि। द्विविधाः प्रयत्नाः, आभ्यन्तराः, बाह्राश्च। तत्राभ्य-न्तराः चत्वारो वृत्तरौ दर्शिताः। बाह्रास्त्वेकादशष। के पुनस्ते? `विवारः, संवारः,आआसः, नादः, घोषः, अघोषः, अल्पप्राणः, महाप्राणः, उदात्तः, अनुदात्तः, स्वरितश्च` इति। तत्र नाभिप्रदेशात् प्रयत्नप्रेरितो वायुः प्राणो नाम ऊध्र्वमात्रामन्नुरःप्रभृतीनामन्यतमस्मिन् स्ताने प्रयत्नेन विधार्यते, स विधार्यमाणः स्थानमभिहन्ति, ततः स्थानाभिघाताद् ध्वनिरुत्पद्यते। आकाशे सावण्र्यश्रुतिः सवर्णस्यात्मलाभः। तत्र वर्णध्वनावुत्पद्यमाने यदा स्थानमभिहन्ति, ततः स्थानाभिघाताद् ध्वनिरुत्पद्यते। आकाशे सावण्र्यश्रुतिः सवर्णस्यात्मलाभः। तत्र वर्णध्वनावुत्पद्यमाने यदा स्थानकरण-प्रयत्नाः परस्परं स्पृशन्ति, तदा सा `स्पृष्टता`। ईषद्यदा स्पृशन्ति, तदा सा ईष-स्पृष्टता; सामीप्येन यदा स्पृशन्ति, सा संवृतता; दूरेण यदा स्पृशन्ति, सा विवृतता-एते चत्वार आभ्यन्तराः प्रयत्नाः। आभ्यन्तरत्वं पुनरेषां स्थानकरणप्रयत्न-व्यापारेणोत्पत्तिकाल एव सम्भवात्। तत्र स्पृष्टकरणाः स्पर्शाः। कादयो मावसानाः स्पर्शाः, स्पष्टता गुणः। करणं कृतिरुच्चारणप्रकारः। स्पृष्टतानुगतं करणं येषां ते स्पृष्टकरणाः। एवमन्यत्रापि वेदितव्यम्। ईषत्स्पृष्टकरणा अन्तः स्थाः।अन्तः स्था यरलवाः। विवृतं करणमूष्मणाम्, स्वराणां च। स्वराः सर्व एवाचः। उष्ममाणः शषसहाः।अथ बाह्राः प्रयत्नाः किंलक्षणाः? स एव प्राणो नाम वायुपरूध्र्वमाक्रामन्मुध्न प्रतिहतो निवृतो यदा कोष्ठमभिहन्ति तदा कोष्ठेऽभिहन्यमाने गलबिलस्य संवृतत्वात् संवारो नाम वर्णधर्म उपजायते। विवृतत्वाद् विवारः। संवृते गलबिलेऽव्यक्तः शब्दो नादः, विवृते आआसः। उपरिवर्तिनौ तौ आआसनादावनुप्रदानमिति केचिदाचक्षते। वर्णनिष्पत्तेरनु-पश्चात् प्रदीयत इत्यनुप्रदानम्। अन्ये तु ब्राउवते `अनुप्रदानमनु-स्वानो घष्टानिह्र्यादवत्` यथा- घण्टानिह्र्यादोऽनुस्वनमनुभवति तथा इति। तत्र यदा स्थानाभिघातजे ध्ननौ नादोऽनुप्रदीयते, तदा नादध्वनिसङ्गाद् घोषो जायते, यदा आआसोऽनुप्रदीयते, तदा आआसध्वनिसङ्गादघोषः, महित वायौ महाप्राणः, अस्पवायावल्प-प्राणः। यदा सर्वाङ्गानुसारी प्रयत्नस्तीव्रो भवति तदा गात्रस्य निग्रहः, कण्ठविवर-स्य च चाणुत्वम्, स्वरस्य च वायोस्तीव्रगतित्वाद् रौक्ष्यं भवति, तमुदात्तमाचक्षते। यदा तु मन्दः प्रयत्नो भवति, तदा गात्रस्य रुआंसनम्, कण्ठबिलस्य महत्त्वम्, स्वरस्य वायोर्मन्दगतित्वात् स्निग्धता भवति, तमनुदात्तमाचक्षते। उदात्तानुदात्तस्वरसन्निकर्षात् स्वरित इत्येवं लक्षणा बाह्राः प्रयत्नाः। बाह्रत्वं पुनरेषां वर्णनिष्पत्तिकालादूध्र्वं, वायुवशेनोत्पत्तेः। तत्र वर्गाणां प्रथम द्वितीयाः शषरविसर्ज-नीयजिह्वामूलीयोपध्मानीया यमौ च प्रथमद्वितीयौ विवृतकण्ठाः आआसानुप्रदाना अघोषाः।वग्र्ययमानां प्रथमेऽल्पप्राणाः। इतरे सर्वे महाप्राणाः। वर्गाणाञ्च तृतीयचतुर्था अन्तःस्था हकारानुस्वारौ यमौ च तृतीयचतुर्थौ संवृतकण्ठा नादानुप्रदाना घोषवन्तः।वग्र्यमानां तृतीया अन्तःस्थाश्च अल्पप्राणाः। इतरे सर्वे महाप्राणाः। यथा तृतीया-स्तथा पञ्चमाः, आनुनासिक्यमेषामधिको गुणः।य एवैते द्विप्रकाराः प्रयत्ना बाह्रा आभ्यन्तराश्चाख्याताः, तेषामिह सवर्णसञ्ज्ञायां पूर्वोक्ता आभ्यन्तराश्चत्वारः स्पृष्टतादय आश्रीयन्ते,न बाह्रा विवारादयः, आस्यग्रहणेन तेषां व्यावर्तितत्वात्। स्पृष्टतादय एव ह्रास्ये भवन्ति, नविवारादयः। यद्येवम्, किमर्थं प्रयत्नग्रहणम्, एतावदस्तु तुल्यास्यमिति, आस्यग्रहणेनैव हि स्पृष्टतादयोऽपि प्रयत्नाः सवर्णसञ्ज्ञायां निमित्तभूतास्ताल्वादिस्थानवल्लभ्यन्त एव, तेषामप्यास्ये भवनात्? सत्यमेतत्, तथाप प्रत्येकं व्यापार-निरासार्थमुभयोरुपादानाम्। इतरथा हि यथैव स्थानं तुल्यं स्थानान्तरनिरपेक्षं सवर्णसञ्ज्ञायां व्याप्रियते, एवं प्रयत्नोऽपि स्थाननिरपेक्षः, स्थानं च प्रयत्ननिर-पेक्षं व्याप्रियेत; ततश्च भिन्नप्रयत्नानामपि तुल्यस्थानानाम्, भिन्नस्थानानामपि तुल्यप्रयतनानां सवर्णसञ्ज्ञा स्यात्। `अ अ अ` इत्यादिना येषां यावतां च यादृशां च मिथो नित्या सवर्णसञ्ज्ञा, तान् दर्शयति। अकाराणां हि सर्वेषाम् `अकुहविसर्जनीयाःकण्ठ्याः` इति तुल्यं कण्ठस्थानम्। इकाराणामपि `इचुयशास्तालव्याः` इति तालु। उकारा-णामपि `उपूपध्मानीया ओष्ठ्याः` इत्योष्ठः। ऋकाराणामपि `ऋटुरषा मूर्धन्याः` इतिमूर्धा। लृकाराणामपि `लृतुलसा दन्त्याः` इत दन्तः। एकाराणामैकाराणां च `एऐ कण्ठतालव्यौ` इति कण्ठतालु। ओकाराणामौकाराणां च `ओ ओ कण्ठ्यौष्ठ्यौ` इतिकष्ठोष्ठम्। प्रयत्नस्तु सर्वेषामेवैषां विवृतं करणमूष्मणां स्वराणां चेति विवृतत्वम्। तस्मात् तुल्यस्थान्प्रयत्नत्वात् स्वरेऽकारादयो मिथः सवर्णसञ्ज्ञाः। एवंयावदौकारः। अन्तःस्था द्विप्रभेदाः, सानुनासिका निरनुनासिकाश्च रेफवर्जिताः। तेऽपि समानजातीयानन्तःस्थान् प्रति सवर्णसञ्ज्ञा भवन्ति। `रेफोष्मणां सवर्णा न सन्ति` इति। तेऽभ्योऽन्येऽकारादयो वर्णा विजातीया इत्येषोऽभिप्रायः। तुल्यजातीयास्तु रेफोष्माणस्तुल्यस्थानप्रयत्नाः सवर्णाः सन्त्येव। तत्र रेफस्य तावद् ऋटुरषेभ्यो यवलेभ्यश्चान्ये वर्णा भिन्नस्थानत्वाच्च भिन्नप्रयत्नत्वाच्च सवर्णा न भवन्ति। तथाहि- `अकुहविसर्जनीयाः कण्ठ्याः, इचुयशास्तालव्याः, लृतुलसा दन्त्याः,अपूपध्मानीया ओष्ठ्याः, एऐ कण्ठतालव्यौ, ओ औ कण्ठओष्ठयौ` इति वचनादकारादीनां यथायोगं कण्ठादि स्थानम्। रेफस्य त्वृटुरषा मूर्धन्या इति मूर्धा। प्रयत्नोऽप्यनन्तरनिर्दिष्टेष्वकारादिषु ये स्वराः तेषां विवृतं करणमूष्मणां स्वराणां चेति विवृतत्वम्। ये तु वर्गान्तः पातिनः ककारादयः, तेषां स्पृष्टकरणाः स्पर्शा इति स्पृष्टता। रेफ-स्येषत्स्पृष्टकरणा अन्तःस्था इतीषत्स्पृष्टता। शकारसकारावपि स्थानप्रयत्नभेदाद्रेफस्य सवर्णौ न भवतः। तौ हि यथाक्रमं तालव्यदन्त्यौ। रेफस्तु मूर्धन्यः। प्रयत्नोऽपि तयोर्विवृतत्वम्। रेफस्य तु पूर्वोक्त एव। ऋटुषाः प्रयत्नभेदाच्चैव रेफस्य सवर्णा न भवन्ति; न तु स्थानभेदेन; तेषामपि मूर्धन्यत्वात्। प्रयत्नभेदस्तु विद्यतेऋकारषकारयोः पूर्ववद् विवृतत्वम्, रेफस्य तु स एव पूर्वोक्तः। टवर्गस्य स्पृष्टता।यवलास्तु पुनः स्थानभेदादेव सवर्णा न भवन्ति, न तु प्रयत्नभेदात्; तेषामपीषत्स्पृ-ष्टगुणत्वात्। स्थानभेदस्तु विद्यते, यवलानां यथायोगं तालव्यदन्त्योष्ठत्वात्। एवं विसर्जनीयजिह्वामूलीयोपध्मानीयानुस्वाराः। कुँ खुँ गुँ घुँ इत्येते च यमाश्चातुल्यस्थानप्रयत्नत्वादेव रेफस्य सवर्णा न भवन्ति। विसर्जनीयो हि कण्ठः,जिह्वामूलीयो हि जिह्व्यः; उपध्मानीय ओष्ठ्यः, अनुस्वारयमा नासिक्याः, रेफस्तुमूर्धन्यः। प्रयत्नस्तु यस्तस्य पूर्वोक्तः, स विसर्जनीयादीनां नास्त्येव तदेवं रेफस्य रेफादन्यो नास्ति कश्चित् सवर्तो वर्णः। अनया दिशोष्मणामपि शकारादीनांसावण्र्याभावे वेदितव्यः।`वर्ग्यः` इत्यादि। वर्गे भवो वर्ग्यः। `दिगादित्वाद् यत्` 4|3|54
, `यस्येति च` 6|4|148
इत्याकारलोपः। वग्र्यो यो वर्णः, सोऽन्येन वर्ग्येणस्ववर्गान्तःपातिना तुल्यास्यप्रयत्नेन सह सवर्णो भवति,यथा-ककारः खकारेण। एवमन्यत्रापि वेदितव्यम्। `भिन्नस्थानानाम्` इत्यादि। एते हि ककारादयः सर्वे स्पृष्टगुणत्वात् तुल्यप्रयत्ना यथाक्रमं कण्ठतालुमूर्धदन्तोष्ठस्थानत्वाद्भिन्नस्थानाः। `तर्प्ता, तर्प्तुम्` इति। `तृप तृन्फ तृप्तौ` (धातुपाठः-1307,1308) इत्यस्य तृचि तुमुनि च रूपम्। `भिन्नप्रयत्नानाम्ित्यादि। इकारादयोहि तालव्यत्वात् सर्वे तुल्य-स्थाना विवृतत्वस्पृष्टत्वेषत्स्पृष्टत्वप्रयत्नात् यथायोगं भिन्नप्रयत्नाः। इकार-शकारयोर्यद्यपि प्रयतनोऽप्यभिन्नः,तथापि, तयोः प्रतिषेधं वक्ष्यतीति न भवति सवर्ण-त्वम्। `अरुश्च्योतति`इति `श्च्युतिर् क्षरणे` (धातुपाठः-41) इत्यस्य लटि रूपम्। तत्र परत्रावस्थितऽरुस्शब्दस्य सकारस्य रुत्वम्। तस्य विसर्जनीयः, तस्यापि `वा शरि` 8|3|36
इति सकारः, तस्यापि श्चुत्वं शकारः। `होतृकारः` इति। कथं पुनरत्र ऋकारआदेशो भवति, न हि ऋकारलृकारयोः समुदायस्य स्थानिनः सोऽन्तरतम इत्याह- `उभयोः`इत्यादि। ऋकारो मूर्धन्यः, लृकारस्तु दन्त्यः। तत्र तयोर्यद्येको मूर्धन्यो दन्त्यश्च दीर्घो वर्णोऽन्तरतमः सम्भवेत्, तदा सोऽन्तरतम आदेशो भवेत्। स च न सम्भवतीत्यवयवस्य योऽन्तरतमः, तेन भाव्यम्। तत्रापि यदि लृकारो दीर्घः स्यात्। सोऽपि पर्यायेण स्यात्, स च नास्ति; तस्मात् पारिशेष्यात् समुदायस्यैकादेशस्य योऽन्तरतमः स एव ऋकारो भवति।


text:
191 संप्रति परिवृत्तेश्च परिवृत्तेरपि रूपस्य निरूपणं किञ्चित् संक्षिप्तं क्रियत इति ॥
तव भुजेन भुजगराजभोगायमानेन शस्त्रैः कृपाणादिभिः प्रहारं ददता प्रयच्छता भूभुजां राज्ञाम् । पूजानुग्रहनिन्दा[घात]दानस्य दानत्वाभावात् न चतुर्थी । चिरं दीर्घमर्जितं सञ्चितं कुमुदवत् पाण्डुरं यशस्तेषां भूभुजां सम्बन्धि हृतं गृहीतम् । अत्र प्रहारेण कर्मणा यशोरूपो गुणो विनिर्मितः । इतीदृशी परिवृत्तिरनुगन्तव्या ।
इत्यपरमुदाहरणम् ।
आशिषमाविष्कुर्वन्नाह—
अभिलषिते वाञ्छिते वस्तुनि क्वचित् क्रियाविशेषे आशंसनं प्रार्थनमित्यनूद्य आशीर्नाम विज्ञायत इति विधीयते । यथेत्युदाहरति— परमं पारमार्थिकं सकलकल्पनामलविकलं ज्योतिः संवेदनं सर्वपदार्थतत्त्वप्रकाशकत्वात् वाचो मनसश्चाविकल्पत्वात् न गोचरो न विषय इत्यवाङ्मनसगोचरः । अवाङ्मनसगोचरमित्यपि पठ्यते । तत्र न विद्यते वाङ्मनसयोर्गोचरो विषयभावो ग्राहकत्वमस्येति व्याख्येयम् । वो युष्मान् पातु रक्षतु । अत्राभिलषितं रक्षणमाशस्यत इति ।


text:
“दर्शनकृतां हि विवादो न मात्सर्येण वाङ्मात्रेण वा ; किन्तु तत्त्वाभिमानादेव ।
– इति खण्डनखण्डखाद्यकारः ।
एतेन – रामानुजादीनामद्वैतरहस्यादिज्ञानवत्त्वेऽपि द्वैतोपदेशो मन्देषु कृपयेति वदन्तः – परास्ताः । न हि – तेषां परीक्षकत्वे कृपावशेन मिथ्याभिनिवेशः सम्भवति । न वा – मन्दानामेव द्वैतमार्गे प्रवेश इति नियमः । रामानुजादीनामुदाहरणेन शमदमादिवतामपि तत्र प्रवृत्तिदर्शनात् । तथा च , मन्दोपकारित्वेऽपि उत्तमपातहेतुत्वेन कृपैषा प्रत्यवायकारिणी स्यात् तेषामाचार्य्याणाम् । अत एव , रामानुजादीनां द्वैतेऽभिनिवेशस्तत्र सत्यत्वबुद्ध्यैव इत्येवोचितम् ।”
– इति कदाचिन्मया लिखितं कुत्रचित् ।
इदं तु यद्यपि तेषामद्वैतिनामेवाधुनिकानां निरासाय येऽपरीक्ष्यैव तत्त्वं ‘सर्व्वेषामेव रामानुजमध्वादीनामद्वैततत्त्वज्ञानमासीत् , विशिष्टाद्वैतद्वैतादिप्रतिपादनं च मन्दानामद्वैतानधिकारिणां कृते एव’ – इति प्रतिपन्नाः ।
तथैव सत्यान्वेषणकारस्य रीतिः ‘सर्व्वेषां शङ्करमध्वादीनां विशिष्टाद्वैते एव तात्पर्य्यम् , अद्वैतद्वैतप्रतिपादनं तु प्रयोजनविशेषमुद्दिश्य’ – इति निरसनीया ।
तथैव गणेशनमहाभागैर्दूषितस्य द्वैतिनः कस्यचित् शर्म्मणः खण्डनम् ।
रामकृष्णस्य त्वदार्शनिकत्वादेवापरीक्ष्य यत्किमपि प्रतिपादयतः हेयता ।
एकैव रीतिः सम्भवति दर्शनानामेकीकरणाय या आधुनिकैः मतमात्रे आग्रहरहितैः आद्रियते । सा तु ‘सर्व्वाणि मतानि तुच्छानि कल्पितप्रतिपादनपराणि अप्रमाणानि’ – इति ।
‘दर्शनैः प्रतिपादनीयं तत्त्वं यथार्थम्’ – इति मत्त्वा तु सर्व्वेषां मतानामेकीकरणं न सम्भवति यथा सूचितं प्रश्नद्वारा गणेशनविदुषा ।


text:
अग्निपुराणम्/अध्यायः १४२
मन्त्रौषधादिः
ईश्वर उवाच
मन्त्रौषधानि चक्राणि(१) वक्ष्ये सर्वप्रदानि च ।१४२.००१
चौरनाम्नो वर्णगुणो द्विघ्नो मात्राश्चतुर्गुणाः ॥१४२.००१
नाम्ना हृते भवेच्छेषद्यौरोऽथ जातकं वदे ।१४२.००२
प्रश्ने ये विषमा वर्णास्ते गर्भे पुत्रजन्मदाः ॥१४२.००२
नामवर्णैः समैः काणो वामेऽक्ष्णि विषमैः पुनः ।१४२.००३
दक्षिणाक्षि भवेत्काणं स्त्रीपुन्नामाक्षरस्य च ॥१४२.००३
मात्रावर्णाश्चतुर्निघना वर्णपिण्डे गुणे कृते ।१४२.००४
समे स्त्री विषमे ना स्याद्विशेषे च(२) मृतिः स्त्रियाः ॥१४२.००४
प्रथमं रूपशून्येऽथ प्रथमं म्रियते पुमान् ।१४२.००५
प्रश्नं सूक्ष्माक्षरैर्गृह्य द्रव्यैर्भागेऽखिले मतम् ॥१४२.००५
शनिचक्रं प्रवक्ष्यामि तस्य दृष्टिं परित्यजेत् ।१४२.००६
राशिस्थः सप्तमे दृष्टिश्चतुर्दशशतेर्धिका ॥१४२.००६
एकद्व्यष्टद्वादशमः पाददृष्टिश्च तं त्यजेत् ।१४२.००७
दिनाधिपः प्रहरभाक्शेषा यामार्धभागिनः(३) ॥१४२.००७
टिप्पणी
१ मन्त्रौषधादिचक्राणीति घ.. , ञ.. च
२ विशेषेणेति ख..
३ यामार्धभोगिन इति क.. , ग.. , ङ.. , ज.. च
शनिभागन्त्यजेद्युद्धे दिनराहुं वदामि ते ।१४२.००८
रवौ पूर्वेऽनिले मन्दे गुरौ याम्येऽनले भृगौ ॥१४२.००८
अग्नौ कुजे भवेत्सोम्ये स्थिते राहुर्बुधे सदा ।१४२.००९
फणिराहुस्तु प्रहरमैशे वह्नौ च राक्षसे ॥१४२.००९
वायौ संवेष्टयित्वा च शत्रुं हन्तीशसन्मुखं ।१४२.०१०
तिथिराहुं प्रवक्ष्यामि पूर्णिमाग्नेयगोचरे ॥१४२.०१०
अमावास्या वायवे च राहुः सम्मुखशत्रुहा ।१४२.०११
काद्या जान्ताः सम्मुखे स्युः साद्या दान्ताश्च दक्षिणे ॥१४२.०११
अक्ले त्यजेत्कुजगणान् धाद्या मान्ताश्च पूर्वतः ।१४२.०१२
याद्या हान्ता उत्तरे स्युस्तिथिदृष्टिं विवर्जयेत् ॥१४२.०१२
पूर्वाश्च दक्षिणास्तिस्रो रेखा वै मूलभेदके ।१४२.०१३
सूर्यराश्यादि संलिख्य दृष्टौ हानिर्जयोऽन्यथा ॥१४२.०१३
विष्टिराहुं प्रवक्ष्यामि अष्टौ रेखास्तु पातयेत् ।१४२.०१४
शिवाद्यमं यमाद्वायुं वायोरिन्द्रं ततोऽम्बुपं ॥१४२.०१४
नैर्ऋताच्च नयेच्चन्द्रं चन्द्रादग्निं ततो जले ।१४२.०१५
जलादीशे चरेद्राहुर्विष्ट्या सह महाबलः ॥१४२.०१५
ऐशान्यां च तृतीयादौ सप्तम्यादौ च याम्यके ।१४२.०१६
एवं कृष्णे सिते पक्षे वायौ राहुश्च हन्त्यरीन् ॥१४२.०१६
इन्द्रादीन् भैरवादींश्च ब्रह्माण्यादीन् ग्रहादिकान् ।१४२.०१७
अष्टाष्टकञ्च पूर्वादौ याम्यादौ वातयोगिनीं ॥१४२.०१७
यान्दिशं वहते वायुस्तत्रस्थो घातयेदरीन् ।१४२.०१८
दृढीकरणमाख्यास्ये कण्ठे बाह्वादिधारिता ॥१४२.०१८
पुष्योद्धृता काण्डलक्ष्यं वारयेत्शरपुङ्खिका ।१४२.०१९
तथा पराजिता पाठा द्वाभ्यां खड्गं निवारयेत् ॥१४२.०१९
ओं नमो भगवति वज्रशृङ्खले हन २ ओं भक्ष २ ओं खाद ओं अरे रक्तं पिब कपालेन रक्ताक्षि रक्तपटे भस्माङ्गि भस्मलिप्तशरीरे वज्रायुधे वज्राकारनिचिते पूर्वां दिशं बन्ध २ ओं दक्षिणां दिशम्बन्ध २ ओं पश्चिमां दिशम्बन्ध २ उत्तरां दिशम्बन्ध २ नागान् बन्ध २ नागपत्नीर्बन्ध २ ओं असुरान् बन्ध २ ओं यक्षराक्षसपिशाचान् बन्ध २ ओं प्रेतभूतगन्धर्वादयो ये केचिदुपद्रवास्तेभ्यो रक्ष २ ओं ऊर्धवं रक्ष २ अधा रक्ष २ ओं क्षुरिक बन्ध २ ओं ज्वल महाबले घटि २ ओं मोटि २ सटावलिवज्जाग्निवज्रप्राकारे हुं फठ्रीं ह्रूं श्रीं फठ्रीं हः फूं फें फः सर्वग्रहेभ्यः सर्वव्याधिभ्यः सर्वदुष्टोपद्रवेभ्यो ह्रीं अशेषेभ्यो रक्ष २
ग्रहज्वरादिभूतेषु सर्वकर्मसु योजयेत् ॥२०॥१४२.०२०
इत्याग्नेये महापुराणे युद्धजयार्णवे मन्त्रौषधादिर्नाम हि चत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥


text:
174
क्रमप्राप्तं श्लिष्टं लक्षयति—
यद् वचो वचनमनेको भिन्नोऽर्थोऽभिधेयं यस्येत्यनेकार्थम् । एकेन समानेन रूपेण शब्दस्वभावेन अन्वितं युक्तं सरूपम् इत्यनूद्य श्लिष्टं तदिष्टं स्मर्यत इति विधीयते । तच्चैवं लक्षणं श्लिष्टं द्विधा प्रकारद्वयेन भिद्यते । कथम् ? अभिन्नमेकं पदं सुबन्ततिङन्तरूपं यत्र तदभिन्नपदमविकृतशब्दं भिन्नमनेकम्, पदं भङ्गेन योजनात्, प्रायमधिकं यत्र तद् भिन्नपदप्रायम् । तेन वा प्रायमधिकं किञ्चिदभिन्नमिति प्रायोग्रहणेन सूचयति । अनेन रूपेण द्विधेति प्रकृतम् ॥
उदाहरन्नाह—
असावयं राजा चन्द्रो नृपतिश्च । तत्र चन्द्रस्तावदुदयं पर्वतमारूढ़ः । नृपतिस्तूदयमभ्युदयं राज्यरूपमारूढ़ः प्राप्तः । चन्द्रः कान्तिमान् सौम्यः । नृपतिः कान्तिमानभिरूपः । चन्द्रो रक्तमरुणमुद


text:
मत्स्यपुराणम्/अध्यायः २८८
रत्नदेनुमहादानविधिवर्णनम्।
मत्स्य उवाच।
अथातः संप्रवक्ष्यामि महादानमनुत्तमम्।
रत्नधेन्विति विख्यातं गोलोकफलदं नृणाम् ।। २८८.१
पुण्यं दिनमथासाद्य तुला पुरुषदानवत्।
लोकेशावाहनं कृत्वा ततो धेनुं प्रकल्पयेत् ।। २८८.२
भूमौ कृष्णाजिनं कृत्वा लवणद्रोणसंयुतम्।
धेनुं रत्नमयीं कुर्यात् सङ्कल्प्य विधिपूर्वकम् ।। २८८.३
स्थापयेत् पद्मरागाणामेकाशीति मुखे बुधः।
पुष्परागशतं तद्वद्धोणायां परिकल्पयेत् ।। २८८.४
ललाटे हेमतिलकं मुक्ता फलशतं दृशोः।
भ्रूयुगे विद्रुमशतं शुक्री कर्णद्वये स्मृतौ ।। २८८.५
काञ्चनानानि च श्रङ्गाणि शिरो वज्र शतात्मकम्।
ग्रीवायां नेत्रपटकं गोमेदकशतान्वितम् ।। २८८.६
इन्द्रनीलशतं पृष्ठे वैढूर्यशतपार्श्वके।
स्फाटिकैरुदरं तद्वत् सौगन्धिकशतैः कटिम् ।। २८८.७
खुरा हेममयाः कार्याः पुच्छं मुक्तावलीमयम्।
सूर्यकान्तेन्दुकान्तौ च घ्राणो कर्पूरचन्दने ।। २८८.८
कुङ्कुमानि च रोमाणि रौप्यनाभि च कारयेत्।
गारुत्मतशतं तद्वदपाने परिकल्पयेत् ।। २८८.९
तथान्यानि च रत्नानि स्थापयेत् सर्वसन्धिषु।
कुर्याच्छर्करया जिह्वां गोमयञ्च गुडात्मकम् ।। २८८१०
गोमूत्रमाज्येन तथा दधिदुग्धे स्वरूपतः।
पुच्छाग्रे चामरं दद्यात् समीपे ताम्रदोहनम् ।। २८८.११
कुण्डलानि च हैमानि भूषणानि च शक्तितः।
कारयेदेवमेवन्तु चतुर्थांशेन वत्सकम् ।। २८८.१२
तथा धान्यानि सर्वाणि पादाश्चेक्षुमयाः स्मृताः।
नाना फलानि सर्वाणि पञ्चवर्णं वितानकम् ।। २८८.१३
एवं विरचनं कृत्वा तद्वद्धोमाधिवासनम्।
ऋत्विग्भ्यो दक्षिणां दद्याद्धेनुमामन्त्रयेत्ततः ।।
गुडधेनुवदावाह्य इदञ्चोदाहरेत्ततः ।। २८८.१४
त्वां सर्वदेवगणधाम यतः पठन्ति रुद्रेन्द्रसूर्यकमलासन वासुदेवाः।
तस्मात् समस्त भुवनत्रय देहयुक्ता मां पाहि देवि! भवसागरपीड्यमानम् ।। २८८.१५
आमन्त्र्य चेत्यमभितः परिवृत्य भक्त्या दद्याद्द्विजाय गुरवे जलपूर्विकां ताम्।
यः पुण्यमाप्य दिनमत्रकृतोपवासः पापैर्विमुक्ततनुरेति पदं मुरारेः ।। २८८.१६
इति सकलविधिज्ञो रत्नधेनुप्रदानं वितरति स विमानं प्राप्य देदीप्यमानम्।
सकलकलुषमुक्तो बन्धुभिः पुत्रपौत्रैः स हि मदनसरूपः स्थानमभ्येति शम्भोः ।। २८८.१७


text:
बल्युपहाराध्याये
पुरुहूतहुताशयमा निरृतिर् वरुणानिलयक्षशिवाश् च दिशाम् ।
पुनर् अर्कसितारतमोरविजाः शशिसौम्यबृहस्पतयः पतयः ॥
शच्या सहैरावणगः सवज्रो हैमो ऽथवा दारुमयो महेन्द्रः ।
विचित्रमाल्यध्वजरक्तचन्दनैः सौम्योपहारेण च पूजनीयः ॥
अथ मन्त्रम्(मन्त्रः॒) इति जप्त्वा पुरतः प्रन्दरस्य ।
पुरुहूतदिशं नृपो ऽभियुञ्ज्यात् पुरुहूतं हृदये निवेश्य सम्यक् ॥
ताम्रजा प्रतिकृतिः सहस्रगो रक्तचन्दनकृतानुलेपना ।
रक्तवस्त्रकुसुमध्वजार्चिता(ध्वजाचिता) सूर्यकान्तमणिभिर् विभूषिता ॥
पूर्वं यदिवा ऽप्य् मन्त्रं समावर्त्य रवेः पुरस्तात् ।
क्षीरौदनेन प्रतिपूज्य यायात् प्राचीम् पुरस्कृत्य दिनेशशक्रौ ॥
अग्नेस् तनुः कनकेनैव कार्या रक्तआ(रक्तं) ध्वजं कुसुमं चन्दनं च ।
आज्यम् बलिर् हुतभुग्विजिगीषोर्(हुतभुग्दिग्जिगीषोर्) मन्त्रो(मन्त्रं) पिबेति(पठेच् च) ॥
कार्यश् चित्रो दितिसुतगुरुर् वामयोर्षाद्धकायो(यमो वा ऽर्धकायो) नानारूपाः कुसुमभलयस् तस्य चित्रो ध्वजश् च ।
प्रभृति च जपेन्(पठेन्) मन्त्रम् अस्य ऽग्रतस् तौ कृत्वा ।
यायाद् भृगुजदहनौ जेतुम् इच्छुस्(इच्छंस्) तद् आशाम् ॥
अयोमयम् प्रोद्यतदण्डहस्तं यमं सकृष्णध्वजपुष्पगन्धम्(सकृष्ण-.ध्वज-.पुष्प-.गन्धैः) ।
तिलौदनैर्(तिलोदनैर्) अर्च्य समांसमद्यैर् च जपो ऽस्य कार्यः ॥
मूर्त्तिः स्याद् रुधिराख्यसंज्ञमणिना(रुधिराक्षसंज्ञमणिना) ।
भौमस्य रक्ताः स्रजो रक्तानि ध्वजचन्दनानि कुसुमैः पक्वान्नमांसैर् बलिः ।
पदैः स्तुतिः क्षितिसुतस्यैवं यमाङ्गारकौ दिङ्नाथौ गमने ऽग्रतो नरपतिः कृत्वा व्रजेद् दक्षिणम्(दक्षिणाम्) ॥
भैरवाप्रतिकृतिः पटे कृता सर्वगन्ध(पुष्प)फलपुष्प(धूप)पूजिता ।
निरृतिमन्त्रचोदना कृष्णरक्तकुसुमध्वजाम्बरा ॥
सुरदारुमयः शशाङ्कशत्रुः कुसुमाद्यैर् असितैः कृतोपहारः ।
निरृतिसहितः(निरृतेर् महितः) स्वदिक्प्रयाणे स्तुतिमन्त्रो ऽस्य च कीर्तितः ॥
पश्चाद् व्रजेद् रजतमयं जलेश्वरं पाशान्वितम् सह गदया ऽब्जपूजितम् ।
कृत्वौदनैर् बलिम् अपि यावाकान्वितं(यावाकाचितं) वरुण(वरुणं) इति स्तुयाद् द्विजः ॥
सौरेर् अर्चा नीलकाचा ऋशाङ्गी पूज्या कृष्णैर् वस्त्रमाल्योपहारैः ।
ऽत्य् एष मन्त्रो ऽपराशां जेतुं यायात् तौ पुरस्कृत्य देवौ ॥
वायोर् मूर्त्तिः श्वेतमृद्भिर् विधेया पूज्या श्वेतैः पुष्पवस्त्रध्वजाद्यैः ।
मन्त्रो ऽति जाप्यो वायव्याशाम् प्रस्थितस्ये ऽऽश्वरस्य ॥
मन्त्रः सोमस्या   ऽत्य् अन्यच् छ्वेतं स्रग्वस्त्राद्यम् ।
वायुं सोमं च ऽग्रे कृत्वा यायाद् राजा वायोः काष्ठाम् ॥
हाटकमूर्तिं(हाटकीम् मूर्तिं) कुर्याद् धनदस्य विभूषितां(भूषितां) रत्नैः सगदाञ् च(सर्वैः सगदां च) ।
पूजितां स्रग्वस्त्राद्यैश् च विचित्रै ऽत्य् एष हि मन्त्रः ॥
सौवर्णं रजतासने नृमिथुनं चन्द्रात्मजस्येष्यते हारिद्रौदन-.
मिष्ट-.गन्ध-.कुसुमैर् गन्धैश् च संपूजितम्(तत् पूजितम्) ।
जपश् च तस्य कथितः स्याद् ब्रह्मयज्ञेति च(ब्रह्मयज्ञादिना)
गच्छेद् उत्तरतो धनेश्वरबुधौ ध्यायन् पुरस्कृत्य च ॥
गोत्वग्जाप्यति भैरवा(गोत्वग्जा प्रतिभैरवा) प्रतिकृतिर् भस्मोत्कटा
शूलिनो दध्ना चोदनषंयुतेन च(ओमित्तेद्) बलिर्(बलिभिर्) मन्त्रो ।
मूर्त्तिः स्यान् मणितो गुरोर् विमलिका(विमलकात्) पीतं तु
वस्त्रादिकं(वस्त्रादि यन्) मन्त्रश् च ऽस्य इति तयोर् यायाद् दिशम् पूज्य तौ ॥
दिङ्नाथं कुलदेवतां स्वनगरे येषां कृताच् च ऽऽलयास्
तान् सम्पूज्य यथानुरूप-.बलिभिर् दद्याद् बलिम् भौतिकीम्(भौतिकम्) ।
कृत्वा पायसमद्यमांसपललैर् भक्ष्यैश् च नानाविधैर् बालकृईडनकैः
सुगन्धकुसुमैर्(सुगन्धिकुसुमैर्) मूलैः फलैः स्वादुभिः ॥
रथ्यापुरद्वारनदीतटेषु चतुष्पथाट्टालकनिःकुटेषु ।
गुहैकवृक्षादिषु ये वसन्ति ते पूजनीयाः प्रमथा यथावत् ॥
कुबेररुद्राहिसुपर्णशक्तिभृत्पिशाचदैत्यानुचराश् च ये गणाः> ॥
पवनसदृशवेगा मानिनो नित्यहृष्टास् तरुणदिनकरत्विट्स्पर्धितेजोदधाणाः> ॥
नानापक्षिव्यालोष्ट्रास्या वक्त्रैर् हीनाः क्रोडास्याश् च> ॥
विकटा मुकुटोत्कटरत्नभृतस् तरुणार्कतडिद्धुतभुक्कपिलाः> ॥
अशनिनिपातस्वनसनिनादा(मनादा) द्रुतगमने च स्व(श्व)सनमनोगाः> ॥
कणय(कणप)परिघकुन्तमुष्टिमाया लगुडकुठारशतघ्नीधारिणश् च> ॥
जित्वा ऽरीन् द्विगुणम् अतो बलिं विचित्रं दास्यामः स्वविषयम् एत्य वः प्रसादात्> ॥
रक्षार्थम् मनुजपतेः सहायकृत्यं क्रुवीध्वं रिपुबलसंक्षयाय च ऽस्य> ॥
एवं भवत्य् उपकृतं सुमहद् भवद्भिः कार्यं करिष्यति यथा भवतां प्रसादात्> ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
Rakesh Das wrote:
There may be an answer in the views of Ramakrishna Paramahamsa. He states that these three doctrines though apparently contradictory to each other are not actually.
ललितालालितः –
एकस्यैव वस्तुनो बहुधा प्रतिपादनं तदैव भवति यदा तादृशी प्रतिपत्तिः प्रतिपादयितुर्भवति । स चोपदेष्टा तत्राग्रहादेव प्रतिपादने प्रवृत्तो भवति नान्यथा ।
एवं च भगवत्पादैः शङ्करैः यत्तत्त्वं निर्विशेषत्वेन प्रतिपादितं तत्स्वभावत एव इतरैराचार्य्यैः प्रतिपादनीयेन पारमार्थिकेन भेदेन विशिष्टाद्वैतेन च विरुद्ध्येत इत्यत्र नास्ति संशयः ।
इदानीं तेषां विरोधस्यावस्तुतां प्रतिपादयतो रामकृष्णस्य वचनं तदैवोपपद्यते यदा तेन आचार्य्यत्रयप्रतिपादिततत्त्वादपि श्रेष्ठं तत्त्रयाविरोधि च किञ्चित्तत्त्वं ज्ञातं स्यात् नान्यथा । न च तथास्ति , तेन स्वतन्त्रं कस्यचिदपि तत्त्वस्याप्रतिपादनात् , प्रत्युत भगवत्पादप्रतिपादिताद्वैतपक्षपातित्वमेव तस्य दृश्यते , इतरमतयोः सोपानत्वेन प्रतिपादनात् ।
अत एव रामकृष्णोऽपि सत्यान्वेषणकारसम एव , अद्वैतमतपक्षपातित्वात् ।
Rakesh Das wrote:
In the way of Sadhana, the Sadhaka experiences all these three states i.e. he has to pass through these three states to complete his sadhana.
ललितालालितः –
एष यो नियमः कृतो रामकृष्णेन तस्य मूलं किं शास्त्रवाक्यमस्ति । किं साक्षात् अद्वैतमार्ग्गे प्रवृत्ता न तेन स्वीक्रियन्ते ।
ननु तेषामपि प्राक् द्वैतसाधना अस्तु इति न नियमभङ्ग इति चेत् ।
न । न हि रामकृष्णस्यालौकिकार्थदर्शनसामर्थ्यं सर्व्वेषां सम्प्रतिपन्नं यत् तद्वाक्यप्रामाण्यमवश्यमेवाभ्युपगमनीयं तद्रक्षायै च यत्किमपि कल्पनीयम् ।
किञ्च तस्यानाप्तत्वमेव निश्चीयते , सन्न्यासं गृहीत्वाऽपि पत्नीसङ्ग्रह-स्वविग्रहपूजा-पञ्चमकारसेवनादिदर्शनात् ।
अत एव न तदुक्त्यन्यथानुपपत्त्या सर्व्वेषां द्वैतादिसाधना कल्पयितुं शक्यते ।


text:
कदम्बवंशः
कदम्बवंशः' कर्णाटकस्य प्रथमराजवंशः । कन्नडभाषायाः प्रथमं शिलाशासनं हल्मिडिशासनम् अस्य वंशस्य प्रशासनकालस्य एव । कदम्बाः (क्रि.श. ३४५तमवर्षतः ५२५पर्यन्तम्) अद्यतनस्य उत्तरकन्नडामण्डलस्य बनवासीं प्रशासतः कर्णाटकस्य कश्चित् राजवंशः । कालक्रमेण चालुक्यवंशस्य तथा राष्ट्रकूटवंशस्य अधीनराजाः सन्तः गोवा, हानगल् प्रदेशेषु अपि शाखाः आप्नुवन् । राज्ञः काकुस्थवर्मणः प्रशासनकाले उच्छ्रायस्थितौ आसन् कदम्बाः। कर्णाटकस्य बहुभागः एतेषां साम्राज्येन आवृतः आसीत् । कदम्बवंशात् पूर्वतनराजवंशाः मौर्याः, शातवाहनाः मूलतः कर्णाटकात् बाह्याः आसन् । तेषां राज्यकेन्द्रम् कर्णाटकात् बहिः आसीत् । कन्नडभाषां प्रथमतया राजभाषारूपेण उपयुक्तवान् राजवंशः कदम्बवंशः एव । अस्य प्रदेशस्य प्रगतेः अध्ययनेन ज्ञायते यत् बहुकालं सञ्जीविता प्रधाना प्रादेशिकभाषा कन्नडम् एव । कर्णाटकस्य इतिहासे आरभिककालः एव कदम्बप्रशासनकालः । क्रि.श. २३४तमवर्षे मयूरशर्मणा संस्थापितम् एतत् राज्यं बृहत् साम्राज्यम् इव संवर्धनस्य लक्षणं दर्शयति स्म । तदानीन्तकालस्य राज्ञाम् अभिधानानि अपि एतं विषयं पोषयन्ति । अस्यैव वंशस्य काकुस्थवर्मा बलाड्यः राजा आसीत् । उत्तरभारतस्य गुप्तसाम्राज्यस्य राजानः अनेन सह वैवाहिकसम्बन्धं रक्षितवन्तः इति विषयः राज्यस्य गरिमां सूचयति । अस्य वंशस्य राजा शिवकोटिः पुनः पुनः सम्भूतैः युद्धैः रक्तपातैः च खिन्नः सन् जैनधर्मं प्रति मतान्तरणं कृतवान् । कदम्बानां समकालीनाः तलकाडुप्रदेशस्य गङ्गाः सम्पूर्णस्वतन्त्रराज्यप्रतिष्ठापने स्थलीयेषु प्रथमाः आसन् ।
अन्तर्विषयाः
इतिहासः[सम्पादयतु]
कदम्बानां मूलस्य विषये किंवदन्त्यः यथेष्टं सन्ति । तद्विषये काचित् कथा एवम् अस्ति । अस्य कदम्बवंशस्य मूलपुरुषः त्रिलोचन कदम्बः (हलसि तथा देगांवि अभिलेखानुगुणं जयन्तः इति अस्य नाम) इत्यस्य त्रीणि लोचनानि चत्वारः बाहवः आसन् । कदम्बवृक्षस्य अधः शिवस्य स्वेदे पतिते अस्य जन्म अभवत् अतः अस्य नाम कदम्बः अभवत् । अन्यकथानुगुणं मयूरशर्मा एव शिवभूदेव्योः पुत्ररूपेण जतः कदम्बसाम्राज्यम् अस्थापयत् । अस्यापि त्रीणि नेत्राणि आसन् इति । तुळुभाषिकानाम् इतिहासवर्णनस्य ग्रामपद्धतिनामके पुस्तके कन्नडभाषाग्रन्थानुसारं मयूरशर्मा सह्याद्रेः श्रेणिषु कदम्बवृक्षस्य अधः शिवपार्वत्योः अपत्यरूपेण सम्भूतः । एषः एव मयूरशर्मा । अस्य वंशस्य एव सन्तानं नागरखाण्डकदम्बः इति । वंशस्य शिलालेखानुगुणम् अस्य वंशस्य मूलस्य चिन्तनं नन्दसाम्राज्यपर्यन्तमपि गच्छति । अनपत्यः राजा नन्दः पुत्रप्राप्तये कैलासे शिवं प्रार्थयत । "भवतः पुत्रौ जनिष्येते । ताभ्याम् कदम्बकुलम् इति भविष्यति तयोः शस्त्रविद्यां बोधनीया" इति नभोवाणी अभवत् । कदम्बानां मूलस्य विषये सिद्धान्तद्वयम् अस्ति । एकं कर्णाटकस्य , अपरम् उत्तरभारतस्य । किन्तु उत्तरभारतस्य मूलस्य विषये तस्याः वंशपरम्परायाः पश्चात् अभिलेखेषु केवलम् उल्लेखः अस्ति । अतः एतत् चिन्तनं किंवदन्ती इत्येव परिगण्यते । अस्य प्रथमोल्लेखः क्रि.श.१०५३ तथा क्रि.श. १०५५तमवर्षयोः हरिकेसरीदेवस्य शिलाशासने प्राप्तः । अग्रिमशिलाशासनानि एतदेव उल्लिख्य मयूरशर्मा हिमलये आधिपत्यं स्थापितवान् इति विवृणुते । अस्य समर्थनस्य न कोऽपि अभिलेखः अस्ति । अतः अयं वादः अपि विश्वासार्हः नास्ति । केवलं दक्षिणभारते एव कदम्बवृक्षाः प्ररोहन्ति अतः कदम्बवंशस्य मूलमपि दक्षिणभारतम् एव । कदम्बजातेः विषये अपि पण्डितेषु अभिप्रायभेदाः सन्ति । कदम्बानां जातिविषये विदुषाम् अभिप्रायः भेदः अस्ति । तालगुन्दस्य शिलाभिलेखानुगुणं कदम्बाः मूलतः ब्राह्मणाः, आदिवासिनः इत्यपि अभिप्रायः अस्ति । कदम्बाः केरलराज्ये तमिळुनाडुप्रदेशे च प्रशासतः चेरराजैः सह सङ्घर्षन्तः कडम्बुजातीयाः इति अपि अभिप्रायः श्रूयते । कडम्बवः सुब्रह्मण्यं कदम्बवृक्षं च कुलदेवः इव पूजयन्ति स्म । केचन इतिहासकाराः कदम्बानां मूलं तु उत्तरभारतम् इति वदन्ति । कदम्बानां नाणकेषु कन्नडस्य देवनागर्याः लेखः लाञ्छनं च स्तः । कन्नडभाषायाः हल्मिडीति सर्वप्रथमशिलालेखे (क्रि.श. ४५०तमवर्षे) कदम्बानां व्यावहारिकी भाषा कन्नडभाषा इति उल्लेखः अस्ति । तेषां प्रशासनकाले शिलालेखत्रयं शोधितम् । सतारा कलेक्टोरेट् इत्यस्मिन् कदम्बानां प्रशासनस्य आरम्भकाले टङ्कितानि वीरः स्कन्दः कन्नडलिपियुक्तानि नाण्यानि उपलब्धानि । राज्ञस्य भगीरथस्य कालस्य (क्रि.श. ३९०तः ४१५ पर्यन्तं) श्रीः भागी इति कन्नडलिपियुतनाण्यानि अपि उपलब्धानि । अनेन दृढितं भवति यत् कदम्बानां प्रशासनभाषा कन्नडभाषा आसीदिति ।
वंशमूलम्[सम्पादयतु]
शातवाहनानां प्रशासनकालः यदा समाप्तः अभवत् तदा कर्णाटकप्रदेशे प्रथमतया अधिकारं कन्नडराजवंशीयाः कदम्बाः प्राप्तवन्तः । अस्मिन् विषये विदुषां भिप्रायभेदाः न सन्ति। कदम्बाः साम्राज्यस्थापकः मयूरवर्मा आसीत् । वनवासीनगरस्यसमीपे ताळगुन्दः इति राजधानी आसीत् । मयूरवर्मा काञ्चीप्रदेशे शिक्षणं प्राप्तवान् । राज्यस्थापनार्थम् ताळगुन्दमागतवान् । लघुसैन्यं सङ्कलय्य पल्लवाधीनानां राज्ञां विरुद्धं प्रयुद्ध्य जयं प्राप्तवान् । आरम्भे लघु राज्यम् स्थापितवान् । अनन्तरम् बाणवेशीयान् पराजित्य साम्राज्यस्य विस्तारं कृतवान् । मयूरवर्मणः प्रशासनकाले प्राकृतापेक्षया संस्कृतभाषायाः प्रयोगः अधिकः आसीत् । किन्तु प्राशासनिकेन भाषारुपेण कन्नडभाषा स्वीकृता इति विदुषाम् अभिप्रायः । कदम्बराजानः स्वयम् हरीतपुत्राः मानव्यगोत्रजाः इति घोषितवन्तः । मयूरवर्मणः मरणानन्तरं कङ्गवर्मा भगीरथवर्मा रघुवर्मा च क्रमशः कदम्बसाम्राज्ये प्रशासकाः अभवन् । रघुवर्मणः अनन्तरम् काकुत्सवर्मा सिंहासनारूढः अभवत् । सः अभिवृद्धिकार्ये कर्नाटके प्रथमः उत्तमप्रशासकः इति स्थानम् प्राप्तवान् । प्रथमतया एषः कञ्चिपल्लवान् जितवान् । राज्यस्य विस्तारं कृतवान् । द्वितीयम् अभिवृद्धिकार्यं शासननिर्माणम् आसीत् । अस्य काले एव प्रसिद्धम् हल्मिडिशासनम् (हल्मिडिशिलाभिलेखः) निर्मितम् आसीत् । अस्य प्रशासनकाले कदम्बसाम्राज्यम् शिवमोग्गा चित्रदुर्गः बळ्ळारी, उत्तरकन्नडम्, बेळगावी मण्डलेषु व्याप्तमभवत् । काकुत्स्थवर्मा गुप्तवाकाटकराजवंशजैः सह वैवाहिकसम्बन्धं स्थापनेन कदम्बानां राज्यं स्थिरं कृतवान् । काकुत्स्थवर्मणः शान्तिवर्मा कृष्णवर्मा इति पुत्रौ अस्ताम् । एतौ राज्यं विभज्य प्रशासनमकृतवन्तौ । शान्तिवर्मा बनवसी नगरं राजधानीम् कृत्वा प्रशासनम् कृतवान् । कृष्णवर्मा च त्रिपर्वतनगरे शासनम् कृतवान् । शान्तिवर्मा पल्लवान् जितवान् । आक्रमणकारान् प्रतिबन्धितवान । तलकाडुप्रदेशीयानाम् प्रदेशान्पिजित्वा साम्राज्यस्य विस्तारम् कृतवान् । शान्तिवर्मणः कालानन्तरं मृगेशवर्मा, रविवर्मा च कदम्बसाम्राज्ये प्रशासकौ अभवताम् । एतयोः समये पाण्ड्यराजाः अळुपवंशीयाः राजानः कोङ्गव्ळाः च जिताः अभवन । अनेन कर्णाटकराज्यप्रदेशे कदम्बाः बलिष्ठाः अभवन् । रविवर्मणः पुत्रः हरिवर्मा अपि असामान्यः राजासीत् अस्य प्रशासनकाले कदम्बराज्यम् एकीभूतम् समृद्धं सुभद्रं च अभवत् । साम्राज्यस्य सुभद्रः आधारः स्थापितः अभवम् । कदम्बवंशीयाः सा.श.चतुर्थशतकतः षष्ठशतकपर्यन्तम् उत्तमम् प्रशासनं कृतवन्तः । एतेषां प्रशासनकाले कन्नडभाषिकाः राजनितिषु एकीकृता न अभवन् । अतः प्रथमतया कन्नडदेशीयानां साम्राज्यं स्थापितमासीत् । कन्नडभाषायाः प्राशस्त्यं दत्तमासीत् । शासनेषु च कन्नडभाषायाः प्रमोगः कृतः अस्ति । हरिवर्मणः प्रशासनकालादनन्तरं कदम्बानां प्राबल्यम् कुष्ठितम अभवत् । कदम्बवंशीयैः देवालयाः निर्मिताः सन्ति । कृषिकार्यार्थमपि उत्तमम् कार्यम् कृतम् ।
कदम्बवंशप्रशासनम्[सम्पादयतु]
क्रि.श. ४५०तमस्य राज्ञः शान्तिवर्मणः कालस्य ताळगुण्दशिलाभिलेखः कदम्बसाम्राज्यस्य उद्गवम्अस्य विषये विवरणं ददाति । ताळगुन्दः नाम अद्यतस्य कर्णाटकस्य शिवमोग्गमण्डले अस्ति । ताळगुण्दस्य निवासी स्वस्य पितामहेन गुरुणा वीरशर्मणा सह क्रि.श. ३४५तमे वर्षे वैदिकविद्यार्जनार्थं कञ्चीं गतवान् । तत्र पल्लवराजानां रक्षकभटैः अवमानितः अभवत् । अनेन क्रुद्धः प्रतीकारस्य प्रतिज्ञां कृत्वा कञ्चिं त्यक्त्वा आगतवान् । स्वस्य ब्राह्मण्यं त्यक्त्वा शस्त्राभ्यासम् आरब्धवान् । स्वानुचरैः सह मिलित्वा सेनां रचयित्वा श्रीशैले पल्लवैः सह प्रयुध्यः तान् पराजितवान् । पल्लवराजैः कोलारस्य बृहत्बाणैः च सह दीर्घकालं संयुध्य कदम्बाः स्वतन्त्रं राज्यम् अघोषयन् । मयूरशार्मणः पुत्रः कङ्गवर्मा क्रि.श. ३६५तमे वर्षे राज्याभिषेकं प्राप्तवान् । वाकटकपृथ्वीसेनेन युद्धे पराजितः चेदपि स्वस्य स्वातन्त्र्यरक्षणे यशस्वी अभवत् । अस्य पुत्रः भगीरथः पितृहस्तपरिच्युतानि स्थानानि पुनः प्राप्तुं न शक्तवान् । भगीरथस्य पुत्रः रघुः पल्लवैः सह कृते आहवे मृतः । तस्य पश्चात् अभिषिक्तः एव कदम्बवंशे एव अतिबलिष्ठः उग्रः च राजा काकुस्थवर्मा । अस्य एकां कन्यां गुप्तसाम्राज्य स्कन्दगुप्तः परिणीतवान् । अन्यां कन्यां वाकटकराजः नरेन्द्रसेनः परिणीतवान् । ताळगुन्दशिलाभिलेखानुसारं काकुस्थवर्मापि दक्षिणकन्नडमण्डलस्य अळूपः गगङ्गवाडीराजकुलैः सह विवाहसम्बन्धं प्राप्तवान् । महाकविः कालिदासः अस्य आस्थानमागतवान् । काकुस्थवर्मणः पश्चात् आगतेषु राजसु क्रि.श. ४८५तमे वर्षे अभिषिक्तः रविवर्मा केवलं राज्यं विस्तर्तुम् अशकत् । तस्य राज्यप्रशासनकाले पल्लवैः गङ्गैः युद्धानि अन्तःकलहानि च अधिकानि अभवन् । नर्मदानद्याः तीरपर्यन्तं व्याप्तान् वाटकान् पराजितान् अकुर्वन् । कदम्बानां राज्यम् अद्यतनस्य गोवाराज्यस्य महाराष्ट्रराज्यस्य कर्णाटकस्य दक्षिणभागान् अन्तर्निहितम् आसीत् । कदम्बेषु एव अन्तःकलहकारात् राजवंशः विनाशस्य मार्गगतः । कदम्बानां विष्णुवर्मणः बीरुरुग्रामस्य फलके शान्तिवर्मा समस्तकर्णाटकस्य प्रभुः इति सम्बोधितं लिखितम् । मुख्यवाहिन्याः क्रि.सा. ४५५तमे वर्षे विभक्ता तृपावर्ता इति शाखा बेळगावीसमीपस्य मुरोड् इति स्थानं कञ्चित्कालं प्रशास्य पश्चात् हरिवर्मणः काले बनवासीकदम्बसाम्राज्ये विलीना अभवत् । अन्ते अयं कदम्बवंशः बादामीचालुक्यैः पातितः । पश्चात् राष्ट्रकूटानां कल्याणीचालुक्यानां च अधीनवंशः अभवत् । मयूरशार्मणः उत्तराधिकारिणः क्षात्रवंशसूचकं वर्म इति उपाधिं स्व्यकुर्वन् ।
प्रशासनम्[सम्पादयतु]
शातवाहनराजाः इव अपि कदम्बाः स्वयं धर्ममहारः इति सम्बोधयन्ति स्म । शिलालेखानाम् अध्ययनेन तस्य कालस्य अनेकानि पदनामानि शोधितानि । प्रधानमन्त्री, परिचारकः, तन्त्रपालः, सभाकार्यसचिवः, कार्यदर्शी, विद्यावृद्धः, देशामात्यः, रहस्याध्यक्षः, सर्वकायकर्ता, धर्माध्यक्षः, भोजकः, आयुक्तः इति अधिकारपदानि भवन्ति स्म । सेनायां जगदालः, दण्डनायकः, सेनापतिः चेति स्थानानि आसन् । राजवंशस्य युवराजः राज्ञः प्रशासने साहाय्यं करोति स्म । अन्ये राजकुमारः विविधप्रान्तस्य राज्यपालाः इति नियोजिताः भवन्ति स्म । काकुस्थवर्मा स्वपुत्रं कृष्णं त्रिपर्वताः इति प्रदेशस्य राज्यपालः इति नियोजितवान् । अग्रे एतदेव राजवंशस्य विविधासु शाखासु विभागस्य कारणम् अभवत् । समग्रं राज्यं मण्डलं देशः चेति विभक्तम् आसीत् । अनेकविषयाणां (ग्रामसमूहाः) गणः मण्डलम् इति परिगण्यते स्म । आहत्य नव विषयाः निर्दिष्टाः । महाग्रमः (ताल्लूकु) दशग्रामाः इति विभागाः कृताः आसन् । कृष्युत्पन्नस्य षट्सु एकांशः करः इति स्वीकुर्वन्ति स्म । सञ्चारकरः, भूकरः, विक्रयकरः, व्यापारीकरः, इत्यादयः प्रशासनस्य धनसञ्चयमूलाः असन् ।
संस्कृतिः[सम्पादयतु]
कदम्बाः सनातनधर्मस्य दृढानुयायिनः आसन् । मयूरशार्मा प्रायः जन्मना ब्रह्मणः चेदपि तस्य पश्चात् आगताः क्षत्रियकुलस्य लाञ्छनमिव वर्मा इति पदम् अयोजयन् । कृष्णवर्मा इत्यदयः राजानः अश्वमेधयागम् अकुर्वन् । तस्य ताळगुन्दशासनम् सिवस्य प्रार्थनया आरभते । हल्मिडि बनवासि इत्यादिषु विष्णोः नाम दृश्यते । तेषां कुलदेवस्य मधुकेश्वरस्य देवालयं निर्मितवन्तः । कुडलूरु, शिरसि, इत्यादिषु स्थानेषु लब्धाभिलेखानुगुणं विद्वज्जनानां कृते कृषिक्षेत्राणि दानरूपेण दीयन्ते स्म । जैनमतम् अपि कदम्बाः प्रोत्सहयन्ति स्म । बनवासी, बेळगावी, गोवा इत्यादिषु स्थानेषु अनेकानि जैनमन्दिराणि निरमात् । सहित्यकलानां विषये अतीव आदरयुताः कदम्ब राजानः राज्ञ्यः च देवालयेभ्यः विद्यासंस्थाभ्यः च भूभागं उदारं धनसाहाय्यम् अकुर्वन् । कन्नडभाषायाः आदिकविः पम्पः कृतिषु कदम्बानां स्तुतिं कृतवान् । आरङ्कुशविट्टोडं नेनेवुदेन्नमनं बनवासिदेशमम् इति उक्तिः कन्नडसारस्वतक्षेत्रे बहुप्रसिद्धा । कोऽपि अङ्कुशेन स्कुनाति चेदपि मम मनः बनवासिदेशं स्मरति इति अस्याः उक्तेः भावः ।
शिल्पकलायोगदानम्[सम्पादयतु]
कदम्बानां शिल्पकलविषये योगदानां गणनीयम् अस्ति । केषुचित् विषयेषु चालुक्यानां पल्लवानां च शैल्या सदृशा कदम्बशिल्पकला स्वस्य विशिष्टं लक्षणयुता अस्ति । एते कदम्बाः शातवाहनानां शैलीमपि अनुकृतवन्तः । कदम्बशिल्पकलायाः मूललक्षणं कदम्बशिखरम् इत्येव प्रथितं कलशान्तं श्रेणीकृतं मन्दिरगोपुरम् । इयं शैली अनेकशतमानानां पश्चात् दोड्डगद्दवळिप्रदेशस्य होय्सळनिर्मितमन्दिरेषु हम्पीप्रदेशस्य महाकूटदेवालयेषु च दृश्यते । केषुचिन्मन्दिरेषु शिलाजालन्द्राः अपि सन्ति । अग्रे आगतानां चालुक्यवंशीयानां, होय्सळवंशीयानां च शिल्पकलावैभवस्य मू्ला कदम्बानां शैली एव अभवत् । अद्यापि बनवासिग्रामे सुशोभितः मधुकेश्वरदेवालयः कदम्बानां वास्तुशास्त्रस्य सुन्दरदृष्टान्तः ।
कदम्बानां संस्मरणम्[सम्पादयतु]
कदम्बानां संस्मरणार्थं कर्णाटकसर्वकारः प्रतिवर्षं बनवासीग्रामे कदम्बोत्सवः इति कार्यक्रमम् आयोजयति । मयूरशर्मणः कथादृतं मयूर इति चलच्चित्रं क्रि.श. १९७०तमे काले एव दृश्यीकृतम् । क्रि.शा. २००५तमे वर्षे उत्तरकन्नदामण्डलस्य कारवारे लोकार्पितस्य भारतस्य अत्याधुनिकस्य सेनानौकाकेन्द्रस्य कदम्बः इत्येव नाम अङ्कितम् ।


text:
सूत्रच्छेद:
प्रादयः - प्रथमाबहुवचनम्
अनुवृत्ति:
असत्त्वे - सप्तम्येकवचनम्
अधिकार:
आकडारात् एका संज्ञा [1|4|1
] , प्राग्रीश्वरान्निपाता: [1|4|56
]
सम्पूर्णसूत्रम्
प्रादय: असत्वे निपाता:
सूत्रार्थ:
प्रादिगणे निर्दिष्टाः शब्दाः अद्रव्यवाचिने अर्थे निपातसंज्ञकाः भवन्ति ।
किम् नाम प्रादिगणः? - प्र परा अप सम् अनु अव निस् निर् दुस् दुर् वि आङ् नि अधि अपि अति सु उत् अभि प्रति परि उप - एते द्वाविंशतिः शब्दाः प्रादिगणे समाविष्टाः सन्ति । एतेषाम् "अद्रव्यवाचिषु" अर्थेषु निपातसंज्ञा भवति ।
किम् नाम "अद्रव्यवाची"? यदि कश्चन शब्दः कस्यचन "पदार्थस्य" निर्देशं करोति, तर्हि सः "द्रव्यवाची" अस्ति इत्युच्यते । "द्रव्य" इत्युक्ते "भौतिकजगतः पदार्थः" । "लिङ्गसङ्ख्यान्वितम् द्रव्यम्" इत्युच्यते । इत्युक्ते, यस्य शब्दस्य लिङ्निर्देशः सङ्ख्यानिर्देशः वा भवितुम् अर्हति, सः शब्दः "द्रव्यवाची" अस्ति इति उच्यते । यदि एतादृशः निर्देशः न भवितुम् अर्हति, तर्हि सः शब्दः अद्रव्यवाची अस्ति इति उच्यते ।
यथा, "परा" अस्य शब्दस्य "अन्या / द्वितीया" इति अर्थं स्वीकुर्मः चेत् एषः सङ्ख्यानिर्देशं करोति, अतः अस्मिन् अर्थे अस्य निपातसंज्ञा न भवितुम् अर्हति । परन्तु "पराजयते" इत्यत्र उपसर्गरूपेण प्रोक्तः लिङ्गम् सङ्ख्याम् वा न दर्शयति, अतः एतादृशः "परा" शब्दः निपातसंज्ञकः अस्ति ।
ज्ञातव्यम् - प्रादिगणस्य सदस्याः "उपसर्गाः" सन्ति इति सामान्यरूपेण ज्ञायते । परन्तु एतत् ज्ञातव्यम् यत् एतेषाम् शब्दानाम् यदा धातुना सह प्रयोगः भवति, तदा एव एतेषाम् उपसर्गसंज्ञा भवति । अन्यत्र एतेषां उपसर्गसंज्ञा न भवति । यथा - "प्रनायकः देशः" इत्यत्र प्र-अयं प्रादिगणस्य शब्दः "नायक" अनेन प्रातिपदिकेन सह प्रयुक्तः अस्ति । "प्रगतः नायकः अस्मात् सः प्रनायकः देशः" इति अस्य शब्दस्य अर्थः । अतः अस्य उपसर्गसंज्ञा न भवति । तथैव, "विशेष" इत्यत्र "वि" इत्यस्य ; "सुसंस्कृतम्" इत्यत्र "सु" इत्यस्य ; "उपशिक्षकः" इत्यत्र "उप" इत्यस्य ; "प्रमुखः" इत्यत्र "प्र" इत्यस्य च अपि "उपसर्गसंज्ञा न भवति इति स्मर्तव्यम् । एतेषु सर्वेषु शब्देषु प्रादिगणस्य एते शब्दाः केवलं निपातसंज्ञकाः सन्ति, उपसर्गसंज्ञकाः न सन्ति ।
One-line meaning in English
The words included in the प्रादिगण are called निपात when used in a sense that does not denote an object.
काशिकावृत्तिः
प्राऽदयो ऽसत्त्वे निपतसंज्ञा भवन्ति। प्र। परा। अप। सम्। अनु। अव। निस्। निर्। रुस्। दुर्। वि। आङ्। नि। अधि। अपि। अति। सु। उतभि। प्रति। परि। उप्। पृतग्योगकरनम् उत्तरसंज्ञाविशेषणार्थम्। उपसर्गाः क्रियायोगे 1|4|59
इति चाऽदीनाम् उपसर्गसंज्ञा मा भूत्। असत्त्वे इत्येव, परा जयति सेना।
Text Unavailable. If you can help in fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!
अयं योग उतरस्माद्विभज्यते, पूर्वस्माच्च; यदि पुनःठ्प्रादय उपसर्गाः क्रियायोगेऽ इत्युच्यते, नैवं शक्यमित्याह-पृथग्योगकरणमिति। उतरस्या उपसर्गसंज्ञाया एव ठ्क्रियायोगेऽ इति विशेषणं यथा स्यात्, निपातसंज्ञायां मा भूदित्येवमर्थमुतरस्माद् योगादस्य विभाग इत्यर्थः। अथ वा--चादिष्वेव प्रादीनपि पठित्वा पूर्वस्माद्योगात् किमर्थ विभज्यते, तत्राप्याह--उपसर्गाः क्रियायोग इति। वादीनामिति। चलोपोऽत्र द्रष्टव्य इति च--वदीनामिति। परा जयन्ति सेना इति। परा उत्कुष्टाः। परदेशस्थिता वा द्रव्यत्वातत्र वर्तमानस्य पराशब्दस्य न भवति, यत्र त्वेकवचनं पठ।ल्ते--परा जयति सेनेति, तत्र रूपोदाहरणं द्रष्टव्यम्; हल्ङ्याबिति सुलोपात्, पराशब्दस्याद्यौदातत्वाच्च॥
सिद्धान्तकौमुदी
अद्रव्यार्थाः प्रादयस्तथा ॥
प्रादयः। असत्त्व इत्यनुवर्तते, निपाता इति च। तदाह--अद्रव्येति। तथेति। निपातसंज्ञका इत्यर्थः।
Text Unavailable. If you can help fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!
लघुसिद्धान्तकौमुदी
एतेऽपि तथा॥
महाभाष्यम्
प्रादयः प्रादय इति योगविभागः निपातसंज्ञार्थः, एकयोगे हि निपातसंज्ञाभावः।। 1 ।। प्रादय इति योगविभागः कर्तव्यः । प्रादयोऽसत्त्ववचना निपातसंज्ञा भवन्ति । तत उपसर्गाः क्रियायोगे इति ।। किमर्थो योगविभागः ? निपातसंज्ञाऽर्थः ।। 2 ।। निपातसंज्ञा यथा स्यात् । एकयोगे हि निपातसंज्ञाऽभावः ।। 3 ।। एकयोगे हि सति निपातसंज्ञाया अभावः स्यात् । यस्मिन्नेव विशेषे, गत्युपसर्गकर्मप्रवचनीयसंज्ञास्तस्मिन्नेव विशेषे निपातसंज्ञा स्यात् । मरुच्छब्दस्योपसंख्यानम् ।। 4 ।। मरुच्छशब्दस्योपसंख्यानं कर्तव्यम् । मरुद्दत्तो मरुतः । अच उपसर्गाद् 7|4|47
इति तत्वं यथा स्यात् । श्रच्छब्दस्योपसंख्यानम् ।। 5 ।। श्रच्छब्दस्योपसंख्यानं कर्तव्यम् । श्रद्धा । ।। 58।।


text:
`दारकर्म` इति। कर्मशब्दः क्रियावाची। दारक्रियेत्यर्थः॥17। स्थाघ्वोरिच्च। 1|2|17
सिच्च किद्भवतीति चकारेण कित्त्वं समुच्चीयत इति दर्शयति। किमर्थं पुनः सिचः कित्त्वं विधीयते; यावता गुणप्रतिषेधस्तस्य फलम्, इकारविधानसामथ्र्यादेव गुणो न भविष्यति; अन्यथा ह्रेकारमेव विदध्यात्? नैतदस्ति; लाघवार्थं हीकारविधानं स्यात्। दीर्घोच्चारणाद्ध्रस्वोच्चारणं लघु भवति। `उपास्थित` इति। `समप्रविभ्यः स्थः` 1|3|22
इत्यतः स्थग्रहणेऽनुवर्तमाने `उपान्मन्त्रकरणे` 1|3|25
इत्यत उपादिति तेन `सन्निपातलक्षणो विधिरनिमित्तं तद्विघातस्य` (व्या।प।12) इतीत्त्वं नोत्सहते सिचं विहन्तुम्, तत् कुतो लोपः? नैतदस्ति;न हीत्त्वं सिचीत्युच्यते, किं तर्हि? इकारश्चान्तादेशो भवति सिच्च किद्भवतीति। अथापि सिज्निमित्तकं स्यात्? एवमप्यदोषः; तस्याः परिभाषायाश्चानित्यत्वात्। अनित्यत्वन्तु सप्तमेऽध्याये ज्ञापयिष्यते(काशिका।7.1.13)।`इच्च` इत्यादि। हेतुशब्दोऽत्राध्याहार्यः। तेन `षष्ठी हेतुप्रयोगे` 2|3|26
इति हेतुशब्दप्रयोगे कस्येति षष्ठी भवति। तकार इत् तकारेत्, तकार एव वा इद् यस्य स तकारेत्, तकारेतो भावस्तकारेत्त्वम्। इच्चेत्यत्र निर्देशे कस्य हेतोरिकारस्य तकारेत्त्वं क्रियते? किमर्थमिकारस्तपरः क्रियत इत्यर्थः। शेषलक्षणा वा कार्यसम्बन्धविवक्षायां षष्ठीयम्। कस्य कार्यस्य निष्पत्त्यर्थमिकारस्तपरः क्रियत इति यावत्। `दीर्घो मा भूत` इति, असति हि तपरत्वेऽण् गृह्रमाणः सवर्णान् गृह्णातीतीकारेण सवर्णानां ग्रहणे सति स्थानेन्तरतमपरिभाषयोपास्थित, अदितेत्यत्र दीर्घस्थाने दीर्घो भवति, स मा भूदिति तपरत्वं क्रियते।`ऋतेऽपबि सः` इति। स इत्यनेन दीर्घस्य प्रत्यवमर्शः। ऋतेऽप्यस्मादेव वचनाद् घुमास्थादिसूत्रेण 6|4|66
दीर्घः सिद्धः, तस्माद् वचनसामथ्र्याद्दीर्घो न भविष्यतीत्यभिप्रायः। `भाव्यमानोऽण् सवर्णान् न गृह्णाति` (व्या।प।30) इत्यतो दीर्घो न भविष्यतीति। एष तु परिहारो नोक्तः, भाव्यमानेनाप्यणा क्वचित् सवर्णानां ग्रहणात्। तथा हि-- अदस औप्रत्यये परतस्त्यदाद्यत्वे `वृद्धिरेचि` 6|1|85
इति वृद्धौ कृतायाम् भवति। `अदसोऽसेर्दादु दो मः` 8|2|80
इत्युकारो विधीयमानः सवर्णानां ग्रहणादौकारस्य दीर्घस्य स्थाने दीर्घ एव भवति-- अमू इति।`अनन्तरे प्लुतो मा भूत्` इति। अनन्तरार्थे विसदृशार्थ आरम्भे सति।कुत एतत्? विसदृशस्य आकारस्य स्थाने क्रियमाणो ह्यस्वो भवति, न पुनः प्लुतः। तस्मात् प्लुतबाधनार्थं तपरत्वं कर्तव्यम्। एतदपि नास्ति प्रयोजनम्। `प्लुतश्च विषये स्मृतः` इति। चशब्दो हेतौ। प्लुतो हि दूराद्धूतादिविषयविशेषे 8|2|84
उक्त एव। तत्र यद्यनेन प्लुतो विधीयते तदा सर्वत्र दूराद्धूतादिविषयेऽन्यत्र चानेन भवितव्यम्, ततश्च दूराद्धूतादिविषयेऽपि तस्मिन् भवत्युक्तानुवाददोषः स्यात्; तस्य कृतस्य करणात्। तस्मात् पक्ष उक्तानुवाददोषो मा भूदिति ह्यस्व एव भविष्यति, न प्लुतः इति प्रत्याख्यातं भाष्ये तपरत्वम्।अन्ये तु वर्णयन्ति-- `प्लुतश्च विषये स्मृतः` इत नानेन तपरत्वं प्रत्याख्यायते, किं तर्हि? तस्य प्रयोजनमाख्यायते। दूराद्धूतादिविषये प्लुत इष्टोऽभिप्रेतः, स न प्राप्नोति। स्थानेऽन्तरतमपरिभाषया( 1.1.51) दीर्घस्यैव स्थाने दीर्घ एव विधीयते। ननु चोक्तं सिद्ध एव दीर्घ इति? सिद्धस्य पुनर्वचनं प्लुतस्य बाधनार्थं स्यात्। इष्यते च प्लुतो दूरादधूतादिविषये। तस्मात् तस्य बाधको दीर्घो मा भूदिति तपरत्वं कर्तव्यम्। तेन विचार्यमाणानामित्याष्टमिको भवत्येव प्लुत इति।