text:
भारतस्य क्षेत्रीय-भाषाणां पत्रकारितायाः इतिहासाध्ययनेन प्रतीयते यत् क्षेत्रेsस्मिन् अनेकासां दैनिक-मासिक-पत्र-पत्रिकाणां राष्ट्रिय-स्वाधीनता-संग्रामे महत्त्वाधायि योगदानम् अवर्त्तत परञ्च केसरी-इति पत्रस्य तत्रान्तरे किमपि विशिष्टं महत्त्वमासीत् | तदा स्वाधीनता-संग्रामावसरे अनेकविधानां काठिन्यानां साम्मुख्यानन्तरं नामजोशी-वर्यस्य व्यावहारिक-कुशलता-पुरस्सरं १८८१-तमे ख्रिष्टीय-वर्षे जान्युआरि-मासे चतुर्थे दिने “केसरी”-इति मराठी-भाषिकस्य साप्ताहिक-पत्रस्य प्रकाशनं प्रतिभौमवासरम् आरब्धम् |
यं विषयं सोद्देश्यं संकेतयामि सोsस्ति “केसरी”- इति मराठी-साप्ताहिक-पत्रस्य मुख-पृष्ठोपरि प्रकाश्यमानः पण्डितराज-जगन्नाथस्य “भामिनीविलास” इति-ग्रन्थस्य समुपयुक्तः संस्कृत-श्लोकः यो हि ‘केसरी’-पत्रस्य कार्योद्देश्यं द्योतयति | विष्णुशास्त्री-चिप्लूणकरेण चितः ‘केसरी’-मुखपृष्ठोपरि मुद्राङ्कितः श्लोकोsस्ति –
तथ्यमेतत् सुस्पष्टं यत् भारतस्य स्वाधीनता-प्राप्त्यर्थं सामान्य-जनानां भाषासु सम्वादः विचार-सञ्चारः चावश्यकः आसीत् अत एव संख्यादृशा विभिन्नासु भारतीय-भाषासु अधिक-तराः, संस्कृत-भाषायां च न्यूनाः पत्रपत्रिकाः प्रकाशिताः अभूवन् | किन्तु भारतस्य सर्वेभ्योsपि राज्येभ्यः प्रकाश्यमानानां संस्कृत-पत्र-पत्रिकाणां विषयजातं संख्याबलञ्च सन्दर्भयामश्चेत् तदा कस्याश्चन क्षेत्रीय-भाषायाः आहोस्वित् राष्ट्रभाषायाः हिन्द्याः वा उर्दू-आङ्ग्लभाषयोः तुलनायां समग्रतया प्रकाश्यमानानां संस्कृत-पत्र-पत्रिकाणां संख्या अधिकतरा सिद्ध्यति | अनुसन्धानानुसारेण राष्ट्रस्य सर्व-विध-संस्कृत-पत्र-पत्रिकाणां संख्यैषा १२०-तः १३०-पर्यन्तं परिगणयितुं शक्यते |
लघुकाये आलेखेsस्मिन् वैविध्य-समावेशिन्याः सार्धैक-शती-कालिकायाः संस्कृत-पत्रकारितायाः इतिवृत्तं विस्तरेण वर्णयितुं नैव शक्यते, परञ्च कासाञ्चन प्रमुखाणां संस्कृत-पत्र-पत्रिकाणाम् अध्ययनेन प्रतीयते यत् विविध-स्थानेभ्यः प्रकाशिताः प्रकाश्यमानाश्च एताः पत्रिकाः प्रामुख्येण द्विविधाः लभ्यन्ते | तयोरन्यतराः सन्ति शोध-पत्रिकाः यासु शोधलेखाः, प्राचीन-ग्रन्थाः, पाण्डु-लिपयश्च मुख्यतया प्रकाश्यन्ते स्म प्रकाश्यन्ते च | अपराः पत्रिकाः, सामान्यतया साप्ताहि- क्यः, पाक्षिक्यः, मासिक्यः, द्वैमासिक्यः, त्रैमासिक्यः, षाण्मासिक्यः, वार्षिक्यः, द्विवार्षिक्यश्च सन्ति यासु प्रायेण सर्वेषामपि विषयाणां सामग्री मुद्रिता विहिता विधीयते च | अत एव, “संस्कृत-पत्रकारिता वैविध्य-समावेशिनी” इति सुतरां सुसिद्ध्यति |
साम्प्रतं पूर्वकालापेक्षया स्थितिः नितरां भिन्ना प्रतिभाति | प्रतीयते यत् संस्कृत-पत्रकारितायाः भविष्यत् उज्ज्वलमस्ति | आश्वस्ति-पुरस्सरं वक्तुं शक्यते यत् आसन्न-प्रायोsयं कालः यदा युवकाः युवत्यश्च आधिक्येन संस्कृतम् अध्येतुं भाषितुञ्च समीहितारः, अपि च, सामाजिक-संचार-माध्यमेषु इतरभाषापेक्षया संस्कृतविद्या अधिकाधिकं प्रयुक्ता भविता |
स्वाधीनता-संग्रामावसरे संस्कृत-पत्रकारिता सर्वत्र बीजरूपेण सिद्धा -
बीजरूपेण इतर-भाषा-पत्रकारितायां प्रवर्त्तमाना सती आधुनिक्यैषा संस्कृतपत्रकारिता स्वतन्त्रता-संग्रामस्य विशिष्टोपलब्धित्वेन ख्यापयितुं शक्यते | नवीनविचाराणां सूत्रपातं प्रवर्धयितुं राष्ट्रीयतां विवर्धयितुं चैषा अभूतपूर्वम् अमूल्यञ्च योगदानं व्यदधात् | अनुसन्धानानुसारेण तथ्य-मेतद् स्पष्टीभूतं यत् १८३२-तमे वर्षे बंगाल-एशियाटिक्-सोसाइटीति संस्थया अंग्रेजी-संस्कृत-भाषयोः एका द्विभाषिक-शोध-पत्रिका प्रकाशिता | अस्यां पत्रिकायां संस्कृत-साहित्यस्य अनुसन्धानपूर्णाः गवेषणात्मक-पुरातन-सामग्रीयुताः आलेखाः प्रकाश्यन्ते स्म | अनया पत्रिकया आङ्ग्लभाषा-ज्ञातारः साक्षराः संस्कृतज्ञाः कामपि अभिनवां चेतनामनुभूतवन्तः, अपि च, राष्ट्रं स्वभाषां साहित्यञ्च प्रति गौरवभावमधिगतवन्तः|
यथापूर्वं लिखितं काशी-स्थितेन गवर्नमेन्ट-संस्कृत-कॉलेज्-इत्यनेन “काशी-विद्यासुधा-निधिः” अथवा “पण्डित-पत्रिका” नाम्नी मासिक-पत्रिका १८६६-तमे ख्रिष्टीय-वर्षे जून-मासे प्रथम-दिनाङ्कात् प्रकाशयितुमारब्धा | तदनु, काशीतः एव, १८६७-तमे ख्रिष्टीय-वर्षे “क्रमनन्दिनी”-नाम्नी पत्रिका प्रकाशिता जाता | विशुद्ध-संस्कृत-भाषया प्रकाश्यमाने इमे पत्रिके प्राचीनानां विविध-विषयाणां संस्कृत-ग्रन्थान् प्रकाशयतः स्म | अत्रेदमपि वक्तुं शक्यते यद् अनयोः पत्रिकयोः विशुद्ध-वार्त्तापत्राणां किञ्चिदपि लक्षणं नैवासीत् | तत्रान्तरे, वर्ष-चतुष्टयानन्तरं १८७२-तमे ख्रिष्टीय-वर्षे एप्रिल्-मासे लाहौरतः “विद्योदयः”- इति नवीन-सज्जा-युतं शुद्ध-वार्त्तापत्रमेकम् अवतारितम् | हृषीकेश-भट्टाचार्यस्य सम्पादकत्वे पत्रमेतत् संस्कृत-पत्रकारितायै अपूर्वं किमपि सम्बलं प्रादात् |ततः परं विद्योदयतः प्रेरणामादाय संस्कृत-भाषायाः अनेकाः नवीनाः पत्र-पत्रिकाः प्रकाश्यमागताः |
बिहार-राज्यस्य प्रथमं संस्कृत-पत्रं १८७८-तमे ख्रिष्टीये वर्षे पटनातः प्रादुरभवत् | “विद्यार्थी”-नामकं मासिकपत्रमेतत् १८८०-वर्षे पटनातः नियत-कालिकं सत् प्राकाश्यमानीतम्, अनन्तरम् उदयपुरं सन्नीतम्, ततः पाक्षिक-संस्कृत-पत्ररूपेण एतत् प्रकाश्यते स्म | किञ्चित्-कालानन्तरं पत्रमिदं श्रीनाथद्वारा-तः प्रकाश्यते स्म | ततः परं एतत् हिन्दी-भाषायाः “हरिश्चन्द्र-चन्द्रिका” “मोहनचन्द्रिका” चेति पत्रिकाद्वयेन सम्भूय प्रकाशितं जातम् | संस्कृत-भाषायाः प्रप्रथमं पाक्षिक-पत्रमिदमासीत् यद्धि यथानाम विद्यार्थिनां हितानि विविधावश्यकताश्च आलक्ष्य सामग्री-जातं प्रकाशयति स्म | तत्कालीनः सुख्यातः संस्कृत-पत्रकारः पं.दामोदरशास्त्री अस्य पाक्षिक-पत्रस्य सम्पादकः आसीत् | अत एव सप्रमाणमिदं वक्तुं शक्यते यत् संस्कृत-पत्रकारिता वैविध्य-समावेशिनी सती सर्वदैव सर्वत्र च व्यराजत |
१८८०-तमे वर्षे पटनातः एव मासिकं ‘धर्मनीति-तत्त्वम्’ आरब्धम्, परञ्च नास्य विषये काचित् विशिष्टा सूचना अवाप्यते, न चास्य कश्चन अङ्कोsपि लभ्यते |
१८८४-तमे वर्षे ओक्टोबर-मासे सप्तदश-दिनाङ्कात् केरल-राज्यस्य कुन्नूर-तः ‘विज्ञान-चिन्तामणिः’- इति मासिकी पत्रिका प्राकाश्यमागाता | किञ्चित्-कालानन्तरं प्रचारातिरेक-कारणात् पत्रिकैषा पाक्षिकी, दशाह्निकी च सती अन्ततः साप्ताहिकी विहितासीत् | नीलकान्त-शास्त्रिणः सम्पादकत्वे पत्रिकेयं संस्कृत-पत्रकारितायाः विकासक्रमे अतितराम् उल्लेखनीया सिद्धा |
संस्कृतस्य समृद्धि-प्रतिष्ठयोः शिक्षाप्रणाली-परिष्कारस्य च कृते पण्डित- अम्बिकादत्त-व्यासेन १८८७-तमे वर्षे स्थापिता संस्था ‘बिहार-संस्कृत-सञ्जीवन-समाजः’, संस्कृतस्य प्रचार-प्रसारार्थम् अनारतं प्रायतत | अस्याः संस्थायाः प्रथमोपवेशनं १८८७-तमे वर्षे एप्रिल्-मासे पञ्चमे दिनाङ्के सम्पन्नम्, यस्य च आध्यक्ष्यं पॉप्-जॉन्-बेन्जिन्-इत्यनेन निर्व्यूढम् | उपवेशनेs- स्मिन् विभिन्नेभ्यो राज्येभ्यः अनेके संस्कृतानुरागिणः तदानीन्तनाः पत्रकाराः, लेखकाः, कवयः, वार्त्ताहराश्च सहभागित्वं निर्वोढुं सम्प्राप्ताः आसन् | संस्था-सचिवः स्वयं पण्डित-अम्बिकादत्त- व्यासः एवासीत् | अमुना समाजेन १९४०-तमे वर्षे त्रैमासिकस्य ‘संस्कृत-सञ्जीवनम्’- इति पत्रस्य प्रकाशनमारब्धमासीत् | अत एव सप्रमाणमिदं वक्तुं शक्यते यत् संस्कृत-पत्रकारिता वैविध्य-समावेशिनी सती सर्वदैव सर्वत्र च व्यराजत |
ऊनविन्श-शताब्द्याः अन्तिमे दशक-द्वये अनेकाः पृथग्विधाः संस्कृत-पत्रिकाः प्रकाशिताः जाताः | राष्ट्रिय-आन्दोलन-दृशा एतासु “संस्कृत-चन्द्रिका” “सहृदया” च विशिष्टं स्थानमावहतः स्म | पूर्वं कोलकोतातः कोल्हापुरतश्च प्रकाश्यमाना “संस्कृत-चन्द्रिका” अप्पाशास्त्रि- राशिवडेकरस्य सम्पादकत्वे दिगन्त-व्यापिनीं ख्यातिमार्जयत् | स्वीय-राजनैतिकानाम् आलेखानां प्रकाशन-कारणात् अप्पाशास्त्री नैकवारं कारावासेन दण्डितः आसीत् | संस्कृत-भाषायाः पोषणं, सम्वर्धनं, संस्कृत-भाषावित्सु उदार-मन्तव्याधानस्य प्रचारं, राष्ट्र-हितार्थं सुषुप्त-संस्कृतज्ञानां जागरणं चेत्यादि-लक्ष्याणि अवधार्य “सहृदया” राष्ट्रिय-आन्दोलने महत्त्वाधायिनीं भूमिकामावहत् |
विन्श-शताब्द्याः आरम्भे लोकमान्यस्य बाल-गङ्गाधर-टिळकस्य नेतृत्वे अशेष-राष्ट्रं स्वदेशि-आन्दोलने सहभागित्वमावहत् | संस्कृत-पत्रकारितायाः कृते एतत् सम्वर्धन-युगमासीत् | तस्मिन्न- वसरे देशस्य विभिन्नेभ्यो भागेभ्यः अनेकाः संस्कृत-पत्र-पत्रिकाः प्रकाशिताः, यासु ‘भारतधर्मः’ [१९०१ ई.], ‘श्रीकाशीपत्रिका’ [१९०७ ई.], ‘विद्या’ [१९१३ ई.], ‘शारदा’ [१९१५ ई.], ’संस्कृत-साकेतम्’ [१९२० ई.] प्रभृतयः प्रमुखाः आसन् | ‘अर्वाचीनसंस्कृतसाहित्या’नुसारं १९१८-तमे वर्षे पटनातः संस्कृत-संजीवन-समाजेन पाक्षिकस्य ‘मित्रम्’-इत्यस्य प्रकाशनमारब्धमासीत् |
स्वतन्त्रता-संग्राम-दिनेषु अपराः प्रमुखाः संस्कृत-पत्रिकाः आसन् – ‘आनन्दपत्रिका’ [१९२३ ई.], ‘गीर्वाणः’ [१९२४ ई.], ‘शारदा’ [१९२४ ई.], ‘श्रीः’ [१९३१ ई.], ‘उषा’ [१९३४ ई.], ‘संस्कृत-ग्रन्थमाला’ [१९३६ ई.], ‘भारतश्रीः’ [१९४० ई.] चेत्यादयः | १९३८-तमे वर्षे कानपुरतः अखिलभारती- य-संस्कृत-साहित्य-सम्मलेनस्य “संस्कृत-रत्नाकरः”-इति मासिकं मुखपत्रम् आरब्धम् | श्रीकेदारनाथ -शर्मा अस्य सारस्वतः सम्पादकः प्रकाशकश्चासीत् | १९४३-तमे वर्षे राष्ट्रिय-संस्कृत-विद्यापीठेन “गंगानाथ-झा-रिसर्च-जर्नल्”-इति त्रैमासिकी पत्रिका प्राकाश्यमानीता |
स्वतन्त्रता-प्राप्तेरनन्तरं भारतस्य नाना-भागेभ्यः प्रकाश्यमानासु प्रमुखासु संस्कृत-पत्रिकासु, ‘ब्राह्मण-महासम्मेलनम्’ [१९४८ ई.], ‘गुरुकुलपत्रिका’ [१९४८ ई.], ‘भारती’ [१९५० ई.], ‘संस्कृत-भवितव्यम्’ [१९५२ ई.], ‘दिव्यज्योतिः’ [१९५६ ई.], ‘शारदा’ [१९५९ ई.], ‘विश्व-संस्कृतम्’ [१९६३ ई.], ‘संविद्’ [१९६५ ई.], ‘गाण्डीवम्’ [१९६६ ई.], ‘सुप्रभातम्’ [१९७६ ई.], ‘संस्कृत-श्रीः’ [१९७६ ई.] ‘प्रभातम्’ [१९८० ई.], ‘लोकसंस्कृतम्’ [१९८३ ई.], ‘व्रजगन्धा’ [१९८८ ई.], ‘श्यामला’ [१९८९ ई.] प्रभृतयः परिगण्यन्ते | आसु सर्वासु संस्कृत-पत्र-पत्रिकासु सन्निहितानां विविध-विषयाणां समीक्षणेन सप्रमाणमिदं वक्तुं शक्यते यत् संस्कृत-पत्रकारिता वैविध्य-समावेशिनी सती सर्वदैव सर्वत्र च व्यराजत |
अस्मिन्नेव अवधौ [१९७०-तमे वर्षे ] संस्कृत-पत्रकारितायाः क्षेत्रे विशिष्टा ऐतिहासिकी घटना समपद्यत यस्याः महानायकः आसीत् – कर्नाटक-राज्यस्य मैसूरू-नगरस्थः सुप्रसिद्धः संस्कृत-विद्वान्, गीर्वाणवाणीभूषणः, विद्यानिधिः, पण्डित-कळले-नडादूरु-वरदराजय्य- ङ्गार्यः, येन मैसूरू-तः “सुधर्मा” इति दैनिकं संस्कृत-वार्त्ता-पत्रं प्रकाश्य विश्व-पत्रकारितायाः मञ्चोपरि संस्कृत-पत्रकारितायाः ध्वजमुत्तोलितवान् | नैक-संवत्सर-पूर्वं दिवङ्गतेsपि पण्डित-कळले-नडादूरु-वरदराजय्यङ्गार्य-वर्ये, अधुनापि तस्यात्मजः श्रीसम्पत्कुमारः सम्पादकत्वेन ‘सुधर्मा’-सातत्यं संधारयति, यद्यपि पूर्वं कदाचित् १९०७-तमे वर्षे जान्युआरिमासे प्रथम-दिनाङ्कात् केरळे थिरुअनन्तपुरम्-तः “जयन्ती”-नामकं दैनिकं संस्कृत-वार्त्ता-पत्रं प्रकाश्य श्रीकोमल-मारुताचार्येण श्रीलक्ष्मीनन्द-स्वामिना च अभूतपूर्वं साहसं प्रदर्शितमासीत् किन्तु धनस्य ग्राहक-पाठकयोश्च अभाव-कारणात् संस्कृत-दैनिकस्य अस्य प्रकाशनं कतिपय-दिनाभ्यन्तरे एव पिधातुं विवशौ जातौ-श्रीकोमल-मारुताचार्यः श्रीलक्ष्मीनन्द-स्वामी च | कालान्तरे, कानपुरतोsपि कतिपय-मासार्थं “सुप्रभातम्”-नामकं दैनिकं संस्कृत-वार्त्ता-पत्रं प्रकाशितं जातं किन्तु पाठक-ग्राहकयोः अभावात् एतदपि अवरुद्धम् |
संस्कृत-पत्रकारितायाः अधुनातनं स्वरूपम् –
संस्कृतं नाम भारतस्य सांस्कृतिकं रिक्थम् | एतद्देशस्य अभिज्ञानम् | भारतस्य अस्मिता | स्वतन्त्र-भारतस्य भाषा-सम्बद्धायाः नीतेः चक्रव्यूहमुपेक्ष्य पश्यामः चेत् अद्यत्वे संस्कृतपत्रकारितायाः क्षेत्रेsनारतं विधीयमान् विविधान् प्रयोगान् परीक्षामहे चेत्, नूनमेतत् प्रतिभाति यत् विश्वस्य अधिकाधिकाः भाषाः, अमुना वैज्ञानिकेन गणितात्मकेन पूर्णेन च वाणी-विज्ञानेन लाभान्विताः भवन्ति | Computational Linguistic Science-इति विज्ञान-जातं परिपोष- यितुं सम्वर्धयितुञ्च संस्कृतस्य शब्दानुशासनं समधिकं सहायकं जायते | प्रवर्तमाने एतादृशि परिदृश्ये केषाञ्चन विशिष्ट-कारणानां कारणात् मन्दतामापन्ना संस्कृत-पत्रकारिता, आधुनिक-सञ्चार-माध्यमानां सर्वविध-क्षेत्रेषु सामाजिक-सञ्चार-माध्यमेषु च स्वीयां समुपयोगितां प्रभावञ्च सुतरां प्रतिष्ठापयति |
संस्कृत-पत्रकारितायाः आधुनिक-युगं सुनिश्चेतुं यदि वयं एकविन्श-शताब्द्याः आरम्भ-कालं स्वीकुर्मश्चेत्, किञ्चित्-सिंहावलोकनं कृत्वा विन्श-शताब्द्याः अन्तिम-दशक-त्रये सञ्जातायाः सूचना-क्रान्तेः प्राविधिक-विकास-प्रक्रियायाः च समीक्षा व्यापक-परिधौ परिशीलनीया | अत्रभवन्तः सुधी-पाठकाः मम सङ्केतमवगतवन्तः इति मन्ये |
वैविध्य-समावेशिन्याः संस्कृत-पत्रकारितायाः विकास-शृंखला-क्रमे अपरैका ऐतिहासिकी घटना घटिता, नूनं सात्र समुल्लेखनीयास्ति | भारत-सरकारस्य सूचना-प्रसारण-मन्त्रालयेन आरम्भे प्रयोगात्मक-रूपेण १९७४-तमे वर्षे जून-मासे ३०-तमे दिनाङ्के प्रातः ९-वादने आकाशवाण्याः दिल्ली-केन्द्रात् राष्ट्रिय-प्रसारणत्वेन संस्कृत-वार्त्तानां पञ्च-मिनिटात्मकं प्रसारणमारभ्य ताः सर्वाः अपि भ्रान्तयोsपाकृताः, ते सर्वेsपि चापवादाः अपसारिताः यत् संस्कृतं नाम भाषित-भाषात्वेन व्यवहर्तुं नैव शक्यते वा प्राविधिकाः विचाराः संस्कृतेन अभिव्यञ्जयितुं नैव शक्यन्ते इति | अस्य राष्ट्रिय-संस्कृत-वार्त्ता-प्रसारणस्य लोकप्रियतां सर्वजन-ग्राह्यताञ्च आलक्ष्य कतिपय-मासानन्तरं अपरमेकं पञ्च-मिनिटात्मकं संस्कृत-वार्त्तानां राष्ट्रिय-प्रसारणं सायं दश-मिनिटधिक-षड्-वादनतः आरब्धम् | नैतावदेव, १९९४-तमे वर्षे ओगष्ट-मासे २१-तमे दिनाङ्के रविवारे दूरदर्शनेन साप्ताहिकं संस्कृत-वार्ता-प्रसारणमारभ्य अभिनवं कीर्त्तिमानं प्रतिष्ठापितम् | ईश्वरानुग्रहेण दूरदर्शनात् प्रथमस्य साप्ताहिक-राष्ट्रिय-संस्कृत-वार्त्ता-प्रसारणस्य शुभावसरः आसां पङ्क्तीनां लेखकेन अवाप्तः | एतदनु, कतिपय-वर्षानन्तरं दूरदर्शनस्य साप्ताहिक-संस्कृत-वार्त्ता-प्रसारणमिदं पञ्च-मिनिटात्मका- वधये प्रतिदिनं प्रातः प्रसारयितुमारब्धम् | अतः सप्रमाणमिदं वक्तुं शक्यते यत् संस्कृत-पत्रकारिता वैविध्य-समावेशिनी सती सर्वदैव सर्वत्र च व्यराजत |
अस्मिन्नेव काल-खण्डे अपरैका ऐतिहासिकी घटना संवृत्ता यया संस्कृत-पत्रकारितायाः प्रवर्त्तमाना मन्दगतिः तीव्रतरा विहिता | संस्कृतानुरागिणः केचन समुत्साहिनो युवानः एतेषु दशकेषु संस्कृतं भाषित-भाषात्वेन प्रतिष्ठापयितुं संघटनात्मक-रूपेण सक्रियाः सन्तः राष्ट्रव्यापि-अभियानान्तर्गतं संस्कृत-प्रचार-कार्याणि कुर्वन्तः चासनम्, गच्छता कालेन एतानि प्रचार-कार्याणि साम्प्रतम् अन्ताराष्ट्रिय-स्तरे विधीयन्ते | कर्णाटके बंगलूरु-नगरे कार्यरतं “हिन्दू-सेवा-प्रतिष्ठानम्”, अधुनातनरूपेण च “संस्कृत-भारती”, “लोकभाषा-प्रचार-समितिः” “विश्व-संस्कृत-प्रतिष्ठानम्” प्रभृतीनि कानिचित् एतादृन्शि नामानि सन्ति, यैः पत्रकारितायाः अधुनातन-स्वरूपं व्यवस्थापयितुं व्यापकतरञ्च विधातुं महत्-योगदानमनुष्ठितम्, अपि च, प्रत्येकमपि संस्कृतानुरागी समाश्वासितोsस्ति यत् कालोsयं समुपागतः यदा न केवलं भारतीयाः, वैदेशिकाः अपि, धाराप्रवाहेण संस्कृतं भाषिष्यन्ते | अस्म्न्नेव शृंखला-क्रमे “संस्कृत-भारती” १९९९-तमे वर्षे बंगलूरू-तः “सम्भाषण-सन्देशः” इति मासिक-पत्रिकां प्राकाशयत् | मासिक-पत्रिकैषा स्वीय-कलेवर-सज्जायाः, सरल-संस्कृत-भाषायाः विषय-वैविध्यस्य च कारणात् देशे विदेशेषु चातितरां लोकप्रिया प्रवर्त्तते | एवं हि प्रवर्तमानासु विविध-विषयिणीषु आसु पत्र-पत्रिकासु - संवित् [ पाक्षिकं पत्रम् ], संस्कृत-बाल-संवादः [ मासिकं पत्रम् ], गीर्वाणी [ मासिकं पत्रम् ], महास्विनी [ षाण्मासिकं पत्रम् ], आरण्यकम् [ षाण्मासिकं पत्रम् ], संस्कृत-सम्मेलनम् [ त्रैमासिकं पत्रम् ], अर्वाचीन-संस्कृतम् [ त्रैमासिकं पत्रम् ], आर्षज्योतिः [ मासिकं पत्रम् ], संस्कृत-प्रतिभा [ त्रैमासिकं पत्रम् ], संस्कृत-मञ्जरी [ त्रैमासिकं पत्रम् ], संस्कृत-वार्त्ता [ त्रैमासिकं पत्रम् ], संस्कृत-विमर्शः [ वार्षिकं पत्रम् ], अभिव्यक्ति-सौरभम् [ त्रैमासिकं पत्रम् ], अतुल्यभारतम् [ मासिकं पत्रम् ], संस्कृतवाणी [ पाक्षिकं पत्रम् ], संस्कृत-सम्वादः [ पाक्षिकं पत्रम् ], संस्कृत-रत्नाकरः [ मासिकं पत्रम्], दिशा-भारती [ त्रैमासिकं पत्रम् ], देव-सायुज्यम् [ त्रैमासिकं पत्रम् ], संस्कृत-वर्तमानपत्रम् [ दैनिकं पत्रम् ], विश्वस्य वृत्तान्तम् [ दैनिकं पत्रम् ], संस्कृत-साम्प्रतम् [ मासिकं पत्रम् ], निःश्रेयसम् [षाण्मासिकं पत्रम् ], श्रुतसागरः [ मासिकं पत्रम् ], सेतुबन्धः [ मासिकं पत्रम् ], हितसाधिका [पाक्षिकी पत्रिका], दिव्यज्योतिः [ मासिकं पत्रम् ], रावणेश्वर-काननम् [ मासिकं पत्रम् ], रसना [ मासिकं पत्रम् ], दूर्वा [ त्रैमासिकं पत्रम् ], नाट्यम् [ त्रैमासिकं पत्रम् ], सागरिका [ त्रैमासिकं पत्रम् ], ऋतम् [ द्विभाषिकं मासिकं पत्रम् ], स्रग्धरा [ मासिकं पत्रम् ], अमृतभाषा [साप्ताहिकं पत्रम् ], प्रियवाक् [ द्वैमासिकं पत्रम् ], दिग्दर्शिनी [ त्रैमासिकं पत्रम् ], वसुन्धरा [ त्रैमासिकं पत्रम् ], संस्कृत-मन्दाकिनी [ षाण्मासिकं पत्रम् ], लोकप्रज्ञा [ वार्षिकं पत्रम् ], लोकभाषा-सुश्रीः [ मासिकं पत्रम् ], लोकसंस्कृतम् [त्रैमासिकं पत्रम् ], विश्वसंस्कृतम् [ त्रैमासिकं पत्रम् ], स्वरमङ्गला [ त्रैमासिकं पत्रम् ], भारती [ मासिकं पत्रम् ], रचना-विमर्शः [ त्रैमासिकं पत्रम् ], सरस्वती-सौरभम् [ मासिकं पत्रम् ] संस्कृतश्रीः [ मासिकं पत्रम् ], वाक् [ पाक्षिकं पत्रम् ], अजस्रा [ त्रैमासिकं पत्रम् ], परिशीलनम् [ त्रैमासिकं पत्रम् ], प्रभातम् [दैनिकं पत्रम् ], व्रजगन्धा [ त्रैमासिकं पत्रम् ], संगमनी [ त्रैमासिकं पत्रम् ], विश्वभाषा [ त्रैमासिकं पत्रम् ], भास्वती [ षाण्मासिकं पत्रम् ], कथासरित् [ षाण्मासिकं पत्रम् ], दृक् [ षाण्मासिकं पत्रम् ], वाकोवाकीयम् [ षाण्मासिकं पत्रम्], वैदिक-ज्योतिः [षाण्मासिकं पत्रम् ], अभिषेचनम् [षाण्मासिकं पत्रम्], अभ्युदयः [षाण्मासिकं पत्रम्] सत्यानन्दम् [ मासिकं पत्रम् ], संस्कृत-साहित्य-परिषत्-पत्रिका [ त्रैमासिकं पत्रम् ] चेत्यादयः अन्यतमाः सन्ति | आभिः वैविध्य-समावेशिन्याः संस्कृत-पत्रकारितायाः क्षेत्रं समधिकं सक्रियं व्यापकतरञ्च विहितम्|
एतदतिरिच्य, Hindustan Samachar- इति पृथग् एकं संस्कृत-वार्त्तनाम् अभिकरणं [ न्यूज-एजेन्सी ] अपि प्रवर्त्तते | एते सर्वेsपि संस्कृत-पत्रकाराः संस्कृत-कर्मिणश्च हार्दिकाभिनन्दनेन मंगलकामनाभिश्च वर्धाप्यन्ते !
वैद्युदाणविक-युगे [ Electronic Era ] बहव्यः ई-पत्रिकाः अपि प्रकाश्यन्ते -
एतासु प्राची प्रज्ञा [मासिकी ई-पत्रिका ], जान्हवी [ त्रैमासिकी ई-पत्रिका ], संस्कृत-सर्जना [ त्रैमासिकी ई-पत्रिका ] सम्प्रति वार्त्ताः [ दैनिकं ई-पत्रम् ], अपि च, सम्प्रति वार्त्ताः-इति दैनिकं [ई-पत्रीय-दृश्यवार्त्ता-प्रसारणम्] चादयः प्रमुखाः सन्ति |
सुधी-पाठकाः वृत्तमेतत् विज्ञाय सुखदमाश्चर्यम् अनुभविष्यन्ति यत् विगत-वर्ष-त्रयाद् [ online-संस्कृत-radio ] www.divyavanee.in... - इति नाम्ना संस्कृत-भाषिकान् विविधान् कार्यक्रमान् अहर्निशं प्रसारयति | पाण्डिचेरीस्थः श्री-ओरबिन्दो-आश्रमस्य समर्पित-विद्वान् डॉ.सम्पदानन्द-मिश्रः अस्य प्रसारणस्य प्रवर्तकः मार्गदर्शकश्च वर्त्तते |
राष्ट्रिय-संस्कृत-संस्थान-श्रीलाल-बहादुर-शास्त्री-राष्ट्रिय-संस्कृत-विद्यापीठ-तुल्यानि संस्थानानि विश्वविद्यालयाश्च संस्कृत-पत्रकारितायाः पाठ्यक्रमान् आरभन्त | आशास्यते यत् कतिपय-कालानन्तरम् एतेभ्यः संस्थानेभ्यो निर्गताः प्रशिक्षिताः संस्कृतस्य पूर्णकालिकाः पत्रकाराः वार्त्ताहराश्च नूनं सक्रियाः भवितारः, अपि च, वैविध्य-समावेशिन्याः संस्कृत-पत्रकारितायाः कार्याणि प्रभावञ्च प्रवर्धयितारः | विगत-वर्ष-द्वये केरळे चत्वारि लघु-चलचित्राणि संस्कृत-भाषया विनिर्मितानि, तानि च दर्शकैः अतितरां प्रशंसितानि | थिरुवनंतपुरम्-तः प्रचाल्यमाना मलयालम-भाषिका “जनम्”- दृश्यवाहिनी २०१५-तमे वर्षे ओक्टोबर-मासे द्वितीय-दिनाङ्कात् [ गान्धि-जयन्ती-तः ] नियतरूपेण प्रतिदिनं १५-मिनिटात्मकं संस्कृत-वार्त्ता-प्रसारणमारभत |
विगत-वर्ष-द्वयात् दूरदर्शनतः प्रसार्यमाणः वार्त्तावलीति साप्ताहिकः संस्कृत-कार्यक्रमः सुतरां लोकप्रियतां भजते | एवं हि, विगत-वर्ष-पञ्चकात् आकाशवाण्याः इन्द्रप्रस्थ-वाहिकातः मासे द्विवारं [ प्रथमे तृतीये च शनिवासरे, रात्रौ सार्ध-नववादने ] प्रसार्यमाणः अर्ध-होरावधिकः “संस्कृत-सौरभम्” इति कार्यक्रमः श्रोतृभिः सुतरां स्पृह्यते | एतानि तथ्यानि परिभाव्य सविश्वासं वक्तुं शक्यते यत् वैविध्य-समावेशिन्याः संस्कृत-पत्रकारितायाः भविष्यत् सकारात्मकं समुज्ज्वलं चास्ति |
डॉ. बलदेवानन्द-सागरः Email- baldevanand.sagar@gmail.com


c: text/html

text:
अथ संभ्रमः—
यथा रत्नावल्याम्—
331का उण एसा । कधं देवी वासवदत्ता अत्ताणं वावदेदि । क्वासौ क्वासौ ।332
331का उण एसा ।
कधं देवी वासवदत्ता अत्ताणं वावदेदि ।
क्वासौ क्वासौ ।332
44 यथा च वेणीसंहारे—
मातुल मातुल, कष्टम् । एष भ्रातुः प्रतिज्ञाभङ्गभीरुः किरीटी समं शरवर्षैर्दुर्योधनराधेयावभिद्रवति । सर्वथा पीतं शोणितं दुःशासनस्य भीमेन ।333 त्रायतां त्रायतां कुमारः ।
मातुल मातुल, कष्टम् । एष भ्रातुः प्रतिज्ञाभङ्गभीरुः किरीटी समं शरवर्षैर्दुर्योधनराधेयावभिद्रवति । सर्वथा पीतं शोणितं दुःशासनस्य भीमेन ।333
त्रायतां त्रायतां कुमारः ।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
उत्सर्ग[त]स्त्वसम्भवमिदमिति अपवादमुखेन निगमयन्नाह—
इदमनन्तरोक्तमपार्थमभिधानं वचनम् अस्वस्थं चित्तमन्तः[करणं] येषामित्यस्वस्थचित्तानां मत्तोन्मत्तादीनां [अभिधानमनिन्दितं] स्यात् । अन्यत्र तु निन्दितम् । अथवा इतर[त्र] स्वस्थेषु विषये तत्कर्तृत्वकल्पनात् । एवमिदमनन्तरोक्तमपार्थमादिर्यस्य दशदाडिमादेस्तदेवमादिकमसम्बद्धं [वाक्यजातं] को नाम कविरकुशलोऽपि, प्रागेव निपुणः । प्रयुञ्जीत रचयेत् ? नैव [कश्चित् प्रयुङ्क्ते ] । मूलहानेरतिस्थूलत्वाच्च नात्र भ्रान्तिः सम्भाव्य[त] इति भावः । वाक्यविकारत्वात् तु इदमपि कथञ्चित् काव्ये सम्भवेदिति सम्भवमात्रकल्पनया स्वस्थेष्वपि दर्शितमिति ॥


text:
अमरशहीदभगतसिंह:
प्रसिद्धक्रान्तिदूतः भगतसिंहस्य विषये कः न जानाति भारतीयः । 23वर्षस्य लघुवये अपि यत् महत्कार्यं तेन कृतमासीत् तत् विस्मर्तुं शत्रवः अपि न शक्यन्ते, भारतीयाः किम् । तस्य द्वे मित्रे राजगुरुः, सुखदेवः च; एते त्रयः मिलित्वा ब्रिटिशराज्यस्य मूलोच्छेदने महत्भूमिकां गृहीतवन्तः, येन सम्पूर्णभारते लघुबालाः, युवानः, वृद्धाः च सर्वे भगतसिंहः एव भवामि इति चिन्तयन्ति स्म तस्मिन् समये । भारतीयस्वतन्त्रतासंग्रामस्य प्राणभूतः सन्ति एते त्रयः महापुरुषा: ।
जन्म: भगतसिंहस्य जन्म 28 दिनांके सितम्बरमासे शनिवासरे, 1907 ख्रीस्ताब्दे लायलपुरजनपदस्य बंगाग्रामे जातमासीत् । तस्य पितुः नाम सरदार किशन सिंहः आसीत् माता च विद्यावतीकौर इति आसीत् । एते आर्यसमाजं गृहीतवन्तः आसन् ।
अमृतसरे अप्रैलमासस्य 13 दिनांके 1919 ख्रीस्ताब्दे जलियावालाबागकांडम् इति नरसंहारः अभवत् येन भगतसिंहः अतिप्रभावितः अभवत् । सः तदा नेशनल कॉलेज मध्ये पठन् आसीत् । शिक्षां त्यक्त्वा सः स्वतन्त्रतासंग्रामे कूर्दितवान् । सः नौजवान भारत सभा इत्यस्य स्थापना कृतवान् । काकोरीकाण्डे रामप्रसादबिस्मिलस्य मृत्युनन्तरं भगतसिंहः पण्डितचन्द्रशेखरस्य समूहे हिन्दुस्तान रिपब्लिकन एसोसियेशन आगतवान् । अस्य संघस्य नामपरिवर्तनं कृत्वा हिन्दुस्तान सोशलिस्ट रिपब्लिकन एसोसिएशन इति कृतवान् । अस्मिन् संघे एव भूत्वा राजगुरुणा सह मिलित्वा दिसम्बर मासे 17 दिनांके 1928 ख्रीस्ताब्दे आंग्लाधिकारिणं जे.पी. सांडर्स इति अयं हतवान् । बटुकेश्वरदत्तेन सह मिलित्वा अलीपुरमार्गे स्थितः एसेम्बली मध्ये 8 अप्रैल 1929 ख्रीस्ताब्दे विस्फोटकः पातितवान् तत्रैव बन्धनमपि स्वीकृतवान् ।
प्रमुखगतिविधयः - 12 वर्षस्यैव अवस्थायां यदा जलियावालाबागकाण्डं जातं तदैव भगतसिंहः 12 मील पदयात्रां कृत्वा जलियावालाउपवनं प्राप्तवान् । गान्धिना असहयोग आन्दोलनं कृतम् यस्मिन् भगतसिंहः सहभागं गृहीत्वा अंहिसात्मकक्रान्ते भागं स्वीकृतवान् । किन्तु अकारणमेव असहयोगान्दोलनस्य निरस्तीकरणे भगतसिंहः अपि रुष्ट: जातः । सः सशस्त्रआन्दोलने सक्रियः अभवत् । तदा एव तस्य मेलनं चन्द्रशेखरेण सह जातः । तत्रैव भगवतीचरण व्होरा, सुखदेव, राजगुरुः आदयः अपि प्राप्ताः ।
1928 ईसवीये साइमन कमीशन इत्यस्य बहिष्कारे भागं वहन् लाला लाजपतरायः दण्डप्रहारेण दिवंगतः अभवत् । तस्य मृत्योः प्रतिशोधं स्वीकर्तुं भगतसिंहः, राजगुरुः, बटुकेश्वरः च त्रयः मिलित्वा योजनां साधितवन्तः । लाहौरकोतवाली पुरतः भगतसिंहः, राजगुरुः च व्यस्तमुद्रायाम् अटनमारब्धवन्तौ । बटुकेश्वरदत्तः आत्मनः साइकिलयानं स्वीकृत्य मार्गे एव उपविष्टवान् । सः यानसाधनाव्याजेन मार्गे एव उपाविशत् । चन्द्रशेखरः डी.ए.वी.विद्यालयस्य परिधिभित्तेः पृष्ठे निमीलितः सन रक्षाकार्यं कुर्वन्नासीत् ।
सपाद चतुर्वादने स्काटस्य स्थाने ए.एस.पी. साण्डर्सः आगतः । राजगुरुः भुशुण्डिद्वारा गुलिकाप्रहारं कृत्वा तं तत्रैव हतवान् । पृष्ठे आगच्छन् रक्षकं चन्द्रशेखर आजादः हतवान् । अनेन प्रकारेण लाला लाजपतरायस्य प्रतिशोधः स्वीकृतः ।
8 अप्रैल 1929 ख्रीस्ताब्दे भगतसिंहः बटुकेश्वरदत्तेन सह मिलित्वा असेम्बलीमध्ये विस्फोटं पातितवान् । अनेन माध्यमेन सः सम्पूर्णे भारते एतं सन्देशं प्रसारितवान् यत् आग्लीयाः अस्माकमुपरि अनाचारं कुर्वन्तः सन्ति । एतस्य विरुद्धं जनाः प्रयत्नं कुर्वन्तः सन्ति । अतः भवन्तः अपि जागृताः भवन्तु ।
विस्फोटकं पातयित्वा भगतसिंहः तत्रैव स्थितवान् । आत्मनं बन्दीकृतवान् च । सः जानाति स्म यत् एते आंग्लीयाः तं फाँसी इति दण्डं दास्यन्ति किन्तु तथापि सः आत्मानं बन्दीकृतवान् येन सः साक्षात् भारतीयान् सन्देशं दातुं शक्नुयात् स्वतन्त्रतासंग्रामस्य कृते । तस्य अस्य प्रकरणस्य प्रभावः अपि द्विगुणितः । सम्पूर्णे भारते जनाः जागरिताः अभवन् । सर्वे स्वतन्त्रतासंग्रामे कूर्दनमारब्धवन्तः ।
कारागारे भगतसिंहः वर्षद्वयपर्यन्तं स्थितवान् । तत्र विभिन्नलेखमाध्यमेन सः जनजागरणमारब्धवान् । तत्रैव मित्रैः सह 64 दिवसस्य अनश्नं कृतवान् यस्मिन् यतीन्द्रनाथः दिवंगतः ।
23 मार्च 1931 दिनाँके सायंकाले 7.23 वादने भगतसिंहः, सुखदेवः, राजगुरुः च त्रयः अपि मृत्यवे समर्पिताः । फाँसीदण्डं प्रति गमनसमये ते मिलित्वा गायन्तः आसन् -
मेरा रंग दे बसन्ती चोला
आंग्लीया भगतसिंहस्य शरीरस्य शताधिकविच्छेदं कृत्वा सतलजनद्यां क्षिप्तवन्तः किन्तु तदैव ग्रामीणाः आगत्य विच्छेदान् एकत्रीकृत्वा विधिवतदाहसंस्कारं कृतवन्तः ।
भगतसिंहः हिन्दी, उर्दू, पंजाबी, आंग्लं तथा च बांग्ला भाषा: जानाति स्म् । मृत्योः पूर्वं भ्राता कुलतारं प्रेषिते पत्रे भगतसिंहः लिखितवान् -
उन्हें यह फिक्र है हरदम, नयी तर्ज-ए-जफा क्या है ?
हमें यह शौक है देखें, सितम की इन्तहा क्या है ?
दहर से क्यों खफा रहें, चर्ख का क्या गिला करें ।
सारा जहाँ अदू सही, आओ! मुकाबला करें ।।
भगतसिंहस्य मृत्योरनन्तरं प्रायेण सर्वे भारतीयाः गान्धिनः विरोधमारब्धवन्तः । ते सर्वेऽपि भगतसिंहस्य मृत्योः उत्तरदायित्वं गान्धिनं मत्वा तं हन्तुमपि सिद्धाः आसन् किन्तु पदे-पदे आंग्लाधिकारिणः तस्य रक्षां कृतवन्तः ।
भगतसिंहस्य बलिदानं वृथैव न गतम् । तस्य मृत्योः 10 वर्षानन्तरे एव आंग्लशासनस्य मूलविच्छेदः अभवत् । औपचारिकरूपेण आंग्लीयाः 15 अगस्त 1947 ख्रीस्ताब्दे भारतस्य स्वतन्त्रतामंगीकृतवन्तः ।
अद्यापि भारतपाकिस्तानयोः जनाः भगतसिंहस्य वीरतायाः गानं कुर्वन्तः आत्मानं धन्यमनुभूयन्ते ।
इति
-->


text:
सीमानियन्त्रणरेखा
सीमानियन्त्रणरेखा (एल्.ओ.सी ) साधारणतया द्वयोः देशयोः अथवा सैन्यनियन्त्रितप्रदेशयोः मध्ये विद्यमाना विभजनरेखा । किन्तु सामान्यतः काश्मीरप्रदेशे भारत पाकिस्तानयोः मध्ये स्थितां सैन्यनियन्त्रितसीमां 'सीमानियन्त्रणरेखा’ इति कथयन्ति । पूर्वम् युध्दविरामसीमा इति प्रसिद्धस्य अस्य प्रदेशस्य १९७२तमे वर्षे डिसेम्बरमासे प्रचलितस्य शिम्लासन्धानानन्तरं सीमानियन्त्रणरेखा (एल्, ओ, सि) इति नामाङ्कनम् अभवत् । भारतदेशः स्वदेशे स्थितं काश्मिरप्रदेशं जम्मू-काश्मीरम् इति, तथा पाकिस्तानवशेस्थितं काश्मीरप्रदेशं पाकिस्तानाक्रमितकाश्मीरम् (पि. ओ. के) इति वदति । पाकिस्तानदेशः स्ववशे स्थितं काश्मीरप्रदेशं स्वतन्त्रकाश्मीरम् (आझाद् कश्मीर्) इति तथा भारतस्य वशे स्थितं काश्मीरप्रदेशं 'भारताक्रान्तकाश्मीरम्’ (ऐ, ओ, के) इति नाम्ना निर्दिशति । सीमानियन्त्रणरेखां भारतपाकिस्तानयोः मध्ये स्थिता अन्ताराष्ट्रियसीमारूपेण परिगणनीयम् इति प्रस्तावः अस्ति । किन्तु भारतपाकिस्तानसर्वकारौ एतं प्रस्तावं विरोधयतः । सीमानियन्त्रणरेखायां केषुचित् भागेषु तन्त्रिकन्टकवृतिः निर्मिता अस्ति । भारतपाकिस्तानयोः मध्ये बहुवारं सीमानियन्त्रणरेखादेशे युद्धं प्रवृत्तम् । सद्यः तावत् १९९९ तमे वर्षे कार्गिल् युध्दं प्राचलत् । सदा अस्मिन् प्रदेशे भारतपाकिस्तानसैन्ययोः मध्ये परस्परं गोलिका प्रहारः यदा तदा प्रवर्तते । अक्टोबर् अष्ट्मे दिनाङ्के २००४तमे वर्षे अस्मिन् प्रदेशे घटितस्य भुकम्पस्य अनन्तरं सन्त्रसानां साहाय्यं कल्पयितुं, मानवीयदृष्ट्या च भारतपाकिस्तानसर्वकारौ ६०वर्षेभ्यः अनन्तरं सीमां निष्कासितवन्तौ । सीमां पञ्चस्थलेषु एव निष्कासितवन्तः । अनेनसन्तप्तानां परिहारकार्यं सुकरम् अभवत् ।


text:
जीरकम्
इयं जीरिका भारते वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः । विशेषरुपेण उत्तरभारते, गुजरातराज्ये पञ्जाबराज्ये च महाप्रमाणेन अस्य वर्धनं भवति । जीरिका सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एषा जीरिका आङ्ग्लभाषायां Jeera अथवा Cumin इति उच्यते । अस्याः सस्यशास्त्रीयं नाम अस्ति Cuminum इति । भारते तु एषा जीरिका सर्वेषां गृहस्य पाकशालायां भवति एव । एषा जीरिका यथा आहारत्वेन उपयुज्यते तथैव औषधत्वेन अपि उपयुज्यते ।
जीरकस्य सस्यं समान्यतः पदपरिमितम् उन्नतं भवति । एतानि अत्यन्तं कोमलानि भवन्ति । काण्डतः उद्वताः शाखा लघुगात्राणि भवन्ति । पर्णेषु द्वित्राः विभागाः भवन्ति, एतानि रेखाकाराणि च भवन्ति । पुष्पस्य श्वेतः, पाटलः वा भवति शैत्यकाले पुष्पाणि फलानि च भवन्ति । फलं १/४ अङ्गुलपरिमितं दीर्घं भवति । तस्य अग्रभागः तीक्ष्णः कण्टकवत् भवति ।
अन्तर्विषयाः
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्याः जीरिकायाः स्वभावः[सम्पादयतु]
इयं जीरिका कटुरसप्रधाना । एषा रूक्षा, पचनार्थं लघु च । एषा उष्णवीर्या अपि ।
- “जीरकं कटु रूक्षं वातहृद्दीपनं परम् ।
- गुल्माध्मानातिसारघ्नं ग्रहणी क्रिमिहृत् परम् ॥“ (धन्वन्तरिकोषः)
प्रभेदाः[सम्पादयतु]
एषा जीरिका त्रिविधा भवति । जीरिका, कृष्णजीरिका, कालाजाजी च इति ।
'भावप्रकाशे' जीरकस्य त्रयः प्रभेदाः उक्ताः । सुश्रुत –संहितायां जीरकस्य प्रभेदद्वयम् उक्तमस्ति । जीरकस्य प्रसिद्धः अपरः प्रभेदः कृष्णजीरकम् । जीरकस्य सर्वे औषधीयगुणाः कृष्णजीरके अपि सन्ति । मुखदौर्गन्ध्यरोगे इदं बहुपरिणामकारि ।
जीरिकाकषायम्[सम्पादयतु]
जीरिका सम्यक् कुट्टनीया । अनन्तरं चषपकपरिमिते जले तत् संयोज्य सम्यक् क्वथनीयम् । जलम् अर्धचषकमितं यावत् भवेत् तावत् क्वथनीयम् । क्वथनावसरे यदि अपेक्ष्यते तर्हि तत्र मरीचचूर्णं, शुण्ठीं, हरिद्रां, गुडं च योजयितुं शक्यते । तदनन्तरं शोधनं करणीयम् । तथैव अथवा तस्मिन् शोधिते कषाये दुग्धं योजयित्वा तदा तदा किञ्चित् किञ्चित् पातुं शक्यते ।
जीरके विद्यमानाः अंशाः[सम्पादयतु]
जीरके २-४% उडनशीलतैलम् (Volatile oil) 20-40% क्युमाल्डिहैड् (Cumaldehyde), 18.7% प्रोटीन्, ३६.६% कार्बोहैड्रेट् ३६.६% , सूत्रां १२% खनिजानि ४.८% क्याल्सियं १.०८% च भवति । तेन सह रञ्जकम् अयश्च भवति । १०० ग्रां परिमितायां जीरिकायां ८७० ए. यु, विटमिन् ए, ३ मि.ग्रां विटमिन् सि च भवति ।
आयुर्वेदीय उपयोगाः[सम्पादयतु]
चर्मरोगे प्रयोगः[सम्पादयतु]
जीरकं वेदनानिवारकम् । जीरकस्य लेपः शोथं न्य़ूनिकरोति केषाञ्चित् चर्मरोगाणां निवारणे बहु उपयुक्तम् । कण्डूया, पामा, कुष्ठरोगस्य प्रभेदाः चर्मवर्णपरिवर्तनं इत्येतेषु अस्य लेपनं परिणामकारी । वृश्चिकादंशने अस्य लेपनेन विषं देहे न प्रसरति ।
घृतं सैन्धवलवणं, जीरकं इत्येतैः कल्कं निमीय विषक्रिमीणां दंशनस्थले लेप्यते चेत् विषं निवारितं भवति । (केषाञ्चित् क्रिमीणाम्)
मूत्ररोगे प्रयोगः[सम्पादयतु]
मूत्रविसर्जनसमये वेदनायां, मूत्रमार्गे अवरोधे, गोनोरियारोगे च जीरकम् उत्तमम् औषधम् । मूत्रविसर्जने क्लेशे सति अष्मर्थां (Stones in bladder) च गुडेन शर्करया वा सह जीरककषायं निर्मीय पानम् आरोग्यप्रदम् ।
गर्भाशयशोधकम्[सम्पादयतु]
जीरकं गर्भाशयं शुद्धीकरोति । श्वेतप्रदरं (White discharge) निवारयति । प्रसवोत्तरं गर्भाशय विशोधनाय, स्तन्यजननाय, बलार्धनाय च जीरकम् उपयुक्तम् ।
पचनाङ्गसमस्यानिवारकम्[सम्पादयतु]
मनुष्यं बाधमानेषु रोगेषु जीर्णाङ्गसम्बद्धाः रोगाः एव अधिकाः इति अधुना संशोधनेन ज्ञातः विषयः । मनुष्यस्य शारीरकबलमपि तस्य आहारजीर्णीकरसामर्थ्यम् अवलम्बते । पचनसम्बद्धानाम् अनेकेषां निवारणे जीरकं रामबाणः । अतः एव जीरकम् इति पदमपि जरणार्थे पाचनार्थे इद्यमानेन धातुना उत्पन्नम् । विभिन्नासु भाषासु अस्य नाम परिवर्तनं भवति चेदपि इदं कदापि स्वस्य गुणं न परिवर्तयति । अरुचिः, वमनं, बुभुक्षायाः अभावः, अजीर्णं, पूर्णोदरस्य अनुभवः, उदरवेदना, क्रिमिरोगः इत्यादिषु जीरकचूर्णस्य घृतेन मिश्रीकृत्य सेवनं उत्तमा चिकित्सा ।
अन्ये उपयोगाः[सम्पादयतु]
जीरकम् उष्णगुणोपेतम् । अतः पुरुषेषु सन्तानशक्तिं वर्धयति । विषमशीतज्वरे, दीर्घकालीनज्वरे, वातप्रधानज्वरेषु च गुडेन निर्मितः जीरककषायः सेवनीयः ।
जीरकनिर्मितानि औषधानि[सम्पादयतु]
१. जीरकादिमोदकम् २. जीरकाद्यचूर्णम् ३. जीरकाद्यतैलम् ४. जीरकाद्यरिष्टम् इत्यादिः
संक्षिप्तचिकित्सासूची[सम्पादयतु]
- १. इयं जीरिका वातं कफं च निवारयति ।
- २. जीरिका गर्भाशयं स्वच्छीकरोति ।
- ३. जीरिका अग्निदीपिका, मेध्या, सङ्ग्राही च ।
- ४. जीरिका गुल्मरोगम्, अतिसारम्, अध्मानं, ग्रहणीं, क्रिमिरोगं च निवारयति ।
- ५. जीरिका पित्तं वर्धयति । अतः पित्तप्रकृतियुक्ताः, पित्तजन्यैः रोगैः पीड्यमानाः च अधिकतया अस्याः उपयोगं न कुर्युः ।
- ६. जीरिका उत्तमा पाचिका, रुचिकरी च ।
- ७. जीरिका बलं वर्धयति, वृष्या, चक्षुष्या च ।
- ८. जीरिका ज्वरघ्नी, छदिकम् अपसारयति ।
- ९. ज्वरावसरे जीरिकां गुडेन सह खादन्ति चेत् पाचनं सम्यक् भवति, बुभुक्षा वर्धते, दाहः निवार्यते, मलविसर्जनं च भवति ।
- १०. अतिसारे जीरिका दध्ना सह सेवनीया ।
- ११. गर्भावस्थायां जायमानायां वमनशङ्कायां, वमने वा निम्बूकस्य रसेन सह जीरिका सेवनीया ।
- १२. प्रसवानन्तरं क्षीरस्य वर्धनार्थं गुडेन सह जीरिका दातव्या ।
- १३. जीरिकायाः लेपम् आर्शिस्, स्तनशोथे, वेदनायां च लेपयितुं शक्यते ।
- १४. कण्डूयने जीरिकाकषायेन स्नातव्यम् ।
- १५. बभुक्षायाः वर्धनार्थं, वेदनायां, क्रिमिरोगे, वमने, अरुचौ च जीरिकां भर्जयित्वा मधुना सह दातव्यम् ।
- १६. प्रसवानन्तरं गर्भाशयस्य शोधनार्थं जीरिका दीयते ।
- १७. जीरिका अत्यन्तं बलकरी । दुर्बलेभ्यः दातुं योग्या ।
- १८. जीरिकायाः चूर्णं ३-६ ग्रां यावत् दातुं शक्यते ।
- १९. जीरिकां गुडं च योजयित्वा सेवनेन विषमज्वरः, वातरोगः, अग्निमाद्यं च निवार्यते ।
- २०. वृश्चिकादंशने जीरिकया सह सैन्धवलवणं योजयित्वा लेपयन्ति ।
- ↑ "Cuminum cyminum information from NPGS/GRIN". www.ars-grin.gov. Retrieved 2008-03-13.


text:
रसतन्त्रम्
रसतन्त्रविषये संस्कृतग्रन्थाः बहवः सन्ति । वाग्भटस्य रससमुच्चयः एतेषु प्राधान्यम् आवहति । शिल्परत्नं, विष्णुधर्मोत्तरं, मानससारः, मानसोल्लासः, रससंहिता इत्यादयः रसतन्त्रस्य विविधविषयान् प्रतिपादयन्ति | स्फटिकं , काचः (लेन्स्), वर्णः, सुधा (सिमेण्ट्), निर्यासः, सुगन्धवस्तूनि, कागदं, लोहाः विशिष्टमृत्पात्राणि इत्यादीनां पदार्थानां निर्माणं, रसप्रक्रिया: च एतेषु ग्रन्थेषु निरूपिताः सन्ति | अत्र अनेकविधानि आम्लानि (Acids) क्षाराः (Bases) च उल्लिखितानि | एतेषाम् उपयोगेन कृत्रिमपदार्थानां निर्माणाय अपेक्षिता साङ्केतिकविद्या अपि तेषु प्रतिपादिता |
चिकित्सायाम् अपि अस्य रसतन्त्रशास्त्रस्य उपयोगः आसीत् | पतञ्जलिमहर्षेः लोहशास्त्रं लोहसंस्करणेन लवणनिर्माणरीतिं वर्णयति | क्रि.पू द्वितीये शतके जातस्य नागार्जुनस्य रसरत्नाकरग्रन्थः लोहालयनिर्माणार्थं वैज्ञानिकव्यवस्थां निरूपयति | परीक्षणशालायाः रचनं, तत्र आवशयकानि उपकरणानि , एकैकस्यापि प्रक्रियायाः कृते आवश्यकाः तापविशेषाः, रसतः औषधनिर्माणरीतिः इत्यादयः अपि अस्मिन् ग्रन्थे सन्ति | रसस्तम्भनादयः नवदशप्रक्रियाः अपि अत्रैव वर्ण्यन्ते | एकादशशतकीयः रसार्णवग्रन्थः लोहस्य विविधज्ञानाय ज्वालापरीक्षणव्यवस्थां (Flame test) वर्णयति | देहलीस्थः विष्णुस्तम्भः अजन्ताचित्राणि च भारतीयरसतन्त्रस्य प्रत्यक्षोदाहरणानि सन्ति |
विभागाः[सम्पादयतु]
रासायनिकसम्बद्धं विज्ञानम् एव रसायनविज्ञानम् । तस्मिन् शास्त्रे अधोनिर्दिष्टाः विभागाः सन्ति ।
- • विश्लेषकरसायनशास्त्रम्
- • जीवरसायनशास्त्रम्
- • अजैविकरसायनशास्त्रम्
- • पदार्थविज्ञानम्
- • औषधीयरसायनशास्त्रम्
- • लोहशास्त्रम्
- • परमाणुरसायनशास्त्रम्
- • जैविकरसायनशास्त्रम्
- • भौतिकरसायनशास्त्रम्
- • सैद्धान्तिकरसायनशास्त्रम्


text:
हाथी पर संस्कृत निबंध। Sanskrit Essay on Elephant
हस्ती एकः महान् पशुः अस्ति। अस्य शरीरम् अति विशालं भवति। हस्तिनः एकं विशिष्टं अंगम भवति। तस्य नाम शुण्डा अस्ति। शुण्डया सः बहूनि कार्याणि करोति। शुण्डया वृक्षाणां शाखाः त्रोटयति। शुण्डया सः खाद्यवस्तूनि मुखे निक्षिपति। शुण्डया जलं पिबति। हस्ती हस्तस्य सर्वं कार्यं शुण्डया करोति।
हस्ती स्वभावेन अतीव धीरः तथा गम्भीरः भवति। सः चंचलः न भवति। सः महाबलवान् अपि अस्ति परन्तु बलस्य अभिमानं न करोति। हस्तिनः दन्ताःअपि द्विविधाः भवन्ति। अनेके दन्ताः मुखस्य आभ्यन्तरे एव तिष्ठन्ति। परं द्वौ दन्तौ मुखाद् बहिः तिष्ठतः।
हस्ती एकः अतीव दर्शनीयः पशुः अस्ति। अनेके हस्तिनः बहूनि कौतुकानी अपि कुर्वन्ति। हस्तिनां विशालं शरीरं, गम्भीरं स्वभावं, मंदम्-मंदम् गमनम्, अनुशासन-पालनं च दृष्ट्वा मनसी महती प्रसन्नता भवति।
SHARE THIS


text:
Namaskar!!! Internetchya mahitijaalatil tumha aamha sarvani kuthetari kevhatari vachalela marathitala theva ekatra swaroopat punha tumachyasrakhya marathi premi lokansamor sadar karnyahca ek prayatna... Tumha sarvana awadel ashi aasha aahe, ani awadlyas punha ya ha!!
My Blog List
-
Binaca Geet Mala - 1953 Finals!!!3 years ago
-
Earthships and Tire Homes6 years ago
Friday, December 24, 2010
Gurucharitra - Parayan Sankalp
Since its considered greatly divine and a blessing one, there are cerain rules to be followed, as per the Hindu religion. Ceratin Mantras are chanted first offering the prayers to all the related gods and even the surroundings. Here are the mantras.....
प्रथम दोन वेळा आचमन करावे.
ॐ श्रीमन्महागणाधिपतये नमः । इष्टदेवताभ्यो नमः । कुलदेवताभ्यो नमः । ग्रामदेवताभ्यो नमः । वास्तुदेवताभ्यो नमः । श्रीपाद्श्रीवल्लभाय नमः । श्रीसद्गुरुनृसिंहसरस्वत्यै नमः ।
सर्वेभ्यो देवेभ्यो, ब्राह्मणेभ्यो नमो नमः । मातापितृभ्यां नमः । श्रीगुरुभ्यो नमः । निर्विघ्नमस्तु ।
सुमुखश्चैकदंतश्च कपिलो गजकर्णकः । लंबोदरश्च विकटो विघ्ननाशो गणाधिपः ।
धूम्रकेतुर्गणाध्यक्शो भालचंद्रो गजाननः । द्वादशैत्तनि नामानि यः पठेच्छृणुयादपि ।
विद्यारंभे विवाहे च प्रवेशे निर्गमे तथा । संग्रामे संकटे चैव विघ्नस्तस्य न जायते ॥
शुक्लांबरधरं देवं शशिवर्णं चतुर्भुजं । प्रसन्नवदनं ध्यायेत्सर्वविघ्नोपशान्तये ।
सर्वमङ्लमाङ्गल्ये शिव सर्वार्थसाधिके । शरण्ये त्र्यम्बके गौरि नारायणि नमोस्तु ते ।
सर्वदा सर्वकार्येषु नास्ति तेषांमङ्गलम् । येषां ह्रदिस्थो भगवान् मङ्गलायतनं हरिः ॥
तदेव लग्नं सुदिनं तदेव ताराबलं चन्द्रबलं तदेव । विद्याबलं दैवबलं तदेव लक्ष्मीपते तेऽङ्घ्रियुगं स्मरामि ॥ लाभस्तेषां जयस्तेषां कुतस्तेषां पराजयः । येषामिन्दीवरश्यामो ह्रदयस्थोजनार्दनः ॥
विनायकं गुरुं भानुं ब्रह्माविष्णुमहेश्वरान् । सरस्वती प्रणम्यादौ सर्वकार्यार्थसिद्धये ॥
अभीप्सितार्थसिद्ध्यर्थं पूजितो यः सुरासुरैः सर्वविघ्नहरस्तस्मै गणाधिपतये नमः ॥
सर्वेष्वारब्धकार्येषु त्रयस्त्रिभुवनेश्वराः । देवा दिशन्तु नः सिद्धिं ब्रह्मेशानजनार्दनाः ॥
श्रीमद्भगवतो महापुरुषस्य विष्णोराज्ञया प्रवर्तमानस्य अद्य ब्रह्मनो द्वितीये परार्धे विष्णुपदे श्रीश्वेतवाराहकल्पे वैवस्वतमन्वन्तरे कलियुगे प्रथमचरणे भरतवर्षे भरतखण्डे जंबुद्विपे दण्डकारण्ये देशे गोदावर्याः दक्षिण तीरे शालिवाहनशके अमुकनाम संवत्सरे अमुकायने अमुकऋतो अमुकमासे अमुकपक्षे अमुकतिथौ अमुकवासरे अमुकदिवसनक्षत्रे विष्णुयोगे विष्णुकरणे अमुकस्थिते वर्तमाने चन्द्रे अमुकस्थिते श्रीसूर्ये अमुकस्थिते देवगुरौ शेषेषु ग्रहेषु यथायथं राशिस्थानास्थितेषु सत्सु शुभनामयोगे शुभकरणे एवंगुणविशेषणविशिष्टाया शुभपुण्यतिथौ
(खालील ऋचा पारायण करणार्याने स्वतः म्हणावी, अमुक या ठिकाणी योग्य शब्द वापरावेत.)
मम आत्मनः श्रुतिस्मृतिपुराणोक्तफलप्राप्त्यर्थम् । अखण्डलक्ष्मीप्राप्त्यर्थम् सकलारिष्टशान्त्यर्थम् । श्रीपरमेश्वरश्रीपादश्रीवल्लभ श्रीसद्गुरुश्रीदत्तात्रेयदेवताप्रीत्यर्थम् । अद्य अमुकदिनमारभ्य सप्तदिनपर्यंन्तम् श्रीगुरुचरित्रपाठाख्यं कर्म करिष्ये । तत्रादौ निर्विघ्नतासिद्द्ध्यर्थम् । महागणपतिस्मरणचं करिष्ये ।
वक्रतुण्ड महाकाय सुर्यकोटिसमप्रभ निर्विघ्नं उरु मे देव सर्वकार्येषु सर्वदा । श्रीमहागणपतये नमः ।
अथ ग्रन्थपूजा । पुस्तकरूपिण्यै सरस्वत्यै नमः गन्धपुष्पतुलसीदलहरिद्राकुंकुमाक्षतान् समर्पयामि ।
धूपदीपनैवेद्यं समर्पयामि ।
नंतर उजव्या हाताने उदक सोडून श्रीगुरुदत्तात्रेयांचे ध्यान करावे आणि पारायणास प्रारंभ करावा.


text:
नेपालं विहाय भारतस्य पूर्णता नास्ति - भरतस्य प्रधानमन्त्री
जनकपुरम्> नेपालं विहाय भारतस्य विश्वासः इतिहासः च सम्पूर्णं मा भविष्यति इति भारतस्य प्रधानमन्त्री नरेन्द्रमोदी अवदत्। दिनद्वयस्य नेपालसन्दर्शनस्य भागतया अयोध्यां जनकपुरं च बन्धितुं बस् यानस्य सेवां ध्वजवीजनं कृत्वा भाषमाणः आसीत् सः। हिन्दुमतविश्वासानुसारं रामस्य जन्मदेशः भवति अयोध्या नेपालस्य जनकपुरं सीतायाः च । एतौ परोक्षतया उक्त्वा आसीत् मोदिनः भाषणम् ।
'रामायण सर्क्यूट्' इति नाम्ना अविष्कृता आध्यात्मिक विनोदयात्रा-योजनायाः भागतया भवति अयोध्या जनकपुरम् बस् सेवा। शताब्दानां बन्धः एव अयोध्याजनकपुरयोः मध्ये अस्ति एषः बन्धः भग्नं कर्तुं न शक्यते। 225 किलोमीट्टर् दूरमितं बस्यान सेवा मोदी तथा नेपालस्य प्रधानमन्त्री के पि शर्म ओली च मिलित्वा ध्वजवीजनं कृतवन्तौ। प्रातिवेशिक राष्ट्रनयेषु प्रथमगणना नेपालस्य एव इति सः अवदत् ॥


text:
गुजरातविद्यापीठम्
गुजरातविद्यापीठं ( ( शृणु) /ˈɡʊdʒərɑːtəvɪdjɑːpiːthhəm/) (गुजराती: ગુજરાત વિદ્યાપીઠ, आङ्ग्ल: Gujarat Vidyapith) गुजरातराज्यस्य अहमदाबाद्-महानगरस्य आश्रममार्गक्षेत्रे स्थितम् ऐतिहासिकं विद्यापीठमस्ति । भारतस्वतन्त्रतान्दोलनेऽस्य विद्यापीठस्य महत् योगदानमस्ति । गुजरातराज्यस्य पुरातनतमेषु विश्वविद्यालयेषु अस्य गणना भवति ।
आङ्ग्लानां शासनस्य प्रतिकाराय महात्मा अस्य विद्यापीठस्य स्थापनां चकार । अस्य स्थापनायाः मुख्योद्देशः “भारतीययूनः मानसिकबन्धनस्य मुक्तिर्भवतु” इति आसीत् । तथा आङ्ग्लैः शोषितायाः शिक्षाप्रणाल्याः मोचनेनैव भारतस्य बन्धनमुक्तिर्भवेदिति मार्गोऽपि महात्मना चिन्तितः आसीत् । 'लोर्ड मेकोले'द्वारा सूचितायाः शिक्षाप्रणाल्याः मुख्योद्देशस्तु भारतीयविद्यार्थिनः आङ्ग्लानां सेवकाः भवेयुरित्येव आसीत् । अतः 'मेकोले'द्वारा सूचितशिक्षाप्रणाल्याः विरोधाय, यूनः 'हिन्द स्वराज'-आन्दोलने स्वयोगदानञ्च ददतु इति विचिन्त्यैव विद्यपीठस्य स्थापनां कृतवान् महात्मा ।
अन्तर्विषयाः
इतिहासः[सम्पादयतु]
गुजरातविद्यापीठस्य स्थापनां १९२० तमे वर्षे 'अक्तूबर्'-मासस्य १८ दिनाङ्के महात्मा कृतवान् । आदौ एतत् विद्यापीठं राष्ट्रियविद्यापीठ(National University)रूपेण चलति स्म । एतत् विद्यापीठम् असहयोगान्दोलनस्य जन्मदातृ अस्ति । महात्मा आजीवनमस्य कुलपतिपदं विभूषितवान् । अत्र बालविद्यालयादारभ्य विद्यावाचस्पतिपर्यन्तं शिक्षायाः व्यवस्थास्ति । तदा शिक्षायाः मुख्योद्देशाः चारित्र्यनिर्माणं, स्वोत्कर्षेण सह राष्ट्रोत्कर्षः, संस्कृतेः रक्षणं, असहयोगान्दोलने योगदानमित्यादयः आसन् । स्वन्त्रतानन्तरम् असहयोगान्दोलने योगदानं विहाय सर्वानुद्देशान् सम्प्रत्यप्याचरन्ति विद्यार्थिनः । शिक्षया सह केचनानुशासनाः अपि सन्ति, यस्य विद्यार्थिनः पालनं कुर्वन्ति । यथा –
1 सत्याहिंसयोः पालनम् ।
2 सेवारूपेण यत् कार्यं भवति, तत् गौरवपूर्णतया फलदायकञ्च भवेत् ।
3 सर्वधर्मसमभावस्य स्वीकारः ।
4 ग्रामनिवासिभ्यः उपयोगी भवेत् तथा आभ्यासक्रमो भवेत् ।
5 मातृभाषामाध्यमेनैव शिक्षणं भवेत् ।
गुजरातविद्यापीठं स्वस्य अनुशासनत्वात्, उज्वलभूतकालत्वाच्च प्रसिद्धिं प्राप्तवदस्ति । विद्यापीठस्य शिक्षणकार्यं वारद्वयं स्थगितमासीत् । यदा १९३०-३२ वर्षे 'नागरिक-असहयोगान्दोलनं' जातं, तदा शिक्षणकार्यं स्थगितमासीत् । पुनः १९४२ तमे वर्षे 'भारत छोडो' आन्दोलने शिक्षकाः, विद्यार्थिनश्च स्वयोगदानं दत्तवन्तः । तदा अनेकाः विद्यार्थिनः कारागारे बन्धिताः अभवन् ।
विद्यापीठस्य नियमाः (शिक्षकविद्यार्थिभ्याम्)[सम्पादयतु]
1 अस्पृष्यतायाः विरोधः ।
2 नित्यं तन्तुकरणयन्त्रेण तन्तुनिर्माणम् ।
3 आजीवनं खादीवस्त्रधारणम् ।
4 हिन्दीभाषायाः अनिवार्यरूपेण अभ्यासः ।
5 मातृभाषायाः शिक्षणं साक्षात्पद्धत्या भवेत् ।
6 अभ्यासक्रमस्य यथा महत्वं भवति, तथा अभ्यासेतरप्रवृत्तीनां महत्वमपि भवेत् ।
7 उद्योगशिक्षणस्य शिक्षायां समावेशो भवेत् ।
8 शिक्षायां ग्रामीणशिक्षणस्य समावेशो भवेत् ।
9 आत्मनिर्भरतया नित्यनैमित्तिककार्याणि भवेयुः (स्वस्य कार्यं स्वयमेव करणीयम्) ।
परिसरः[सम्पादयतु]
गुजरातविद्यापीठस्य मुख्यद्वारं प्रस्तरैः निर्मितम् अस्ति । विद्यापीठद्वारस्य दक्षिणतः ग्रन्थालयः, वामतः सङ्गणकविभागश्चास्ति । ग्रन्थालयस्य मार्गे 'ऊर्जाप्रकल्प'प्रदर्शनी अस्ति । अस्यां प्रदर्शन्यां सूर्यकिरणैः, मानवशक्त्या च चलन्ति बहूनि साधनानि स्थापितानि सन्ति । अग्रे सेवकनिवासः, कार्यालयः चास्ति । कार्यालयस्य पृष्ठतः अल्पाहारगृहं, दक्षिणतः अतिथिगृहञ्चास्ति । कार्यालयस्य पुरतः अहिंसाशोधभवनमस्ति । अहिंसाशोधभवने 'अहिंसा' इति विषयं मुख्यरूपेण स्वीकृत्य शोधकार्यं भवति । अहिंसाशोधभवनस्य पृष्ठतः महादेव देसाई-महाविद्यालयः अस्ति । अत्रैव मुख्यरूपेण शिक्षणकार्यं चलति । अत्र प्रार्थनाकक्षे स्थित्वैव विद्यार्थिनः प्रार्थनां कुर्वन्ति । प्रार्थनायाः समयः ११ वादनतः १२ वादनपर्यन्तं भवति । प्रार्थनायाम् आरम्भे संस्कृतश्लोकानां गायनं भवति । ततः तन्तुकरणयन्त्रेण तन्तुनिर्माणं चलति । १२ वादनतः ६ वादनपर्यन्तं शिक्षणकार्यं चलति । महाविद्यालयस्य पुरतः हृदयाह्लादकम् उद्यानम् अस्ति, तथा च आदिवासिशोधभवनम् अस्ति । आदिवासिशोधभवने आदिवासिसंस्कृतेः रक्षणं भवतु इत्युद्देशेन 'आदिवासिसंस्कृतिः' इति विषये संशोधनं भवति । अत्र आदिवासिनः कथं निवसन्ति ?, कथं कार्यं कुर्वन्ति ?, कला-नृत्य-सङ्गीत-वाद्यादीनां तेषां जीवने किं स्थानमस्ति ? इत्यादिविषयान् प्रकटयन्ती प्रदर्शनी अस्ति । अस्य भवनस्य वामतः ‘युसिक’भवनमस्ति । अत्र सङ्गणकविभागसदृशं सङ्गणकस्याध्ययनं भवति । परन्तु विषयाः भिन्नाः भवन्ति । अत्र मुख्यरूपेण यन्त्रांशस्य (Hardware), जालकर्मणः (Network) चाध्ययनं भवति । अस्य भवनस्य पुरतः गोष्ठीभवनं (Conference Hall), वामतः विनयमन्दिरविद्यालयश्चास्ति । विनयमन्दिरे बालमन्दिरात् १२ कक्षापर्यन्तं शिक्षणकार्यं चलति । अत्र 'बुनियादि'शिक्षणप्रणाल्या शिक्षणकार्यं भवति । विनयमन्दिरस्य पुरतः व्यायामशाला अस्ति । अत्र छात्रेभ्यः क्रीडा-व्यायामसाधनानि सन्ति । व्यायामशालायाः दक्षिणतः सेवकनिवासः, वामतः स्नातकछात्रालयः, पृष्ठतः स्नानागारश्चास्ति । स्नानागारस्य पृष्ठे क्रीडाङ्गणमस्ति । विद्यापीठे पठनीयं चेत् छात्रालयावासः अनिवार्यः अस्ति । अतः अत्र ४५०-५०० विद्यार्थीनां निवासाय विशालः छात्रावासः अस्ति । अत्र महादेव देसाई-महाविद्यालये पठन्तः विद्यार्थिनः निवसन्ति । स्नातकछात्रालयस्य पृष्ठे विनयमन्दिरविद्यालयस्य छात्राणां छात्रावासः अस्ति । विनयमन्दिरछात्रावासस्य पुरतः शिक्षाशास्त्रि(B.Ed)छात्रावासः अस्ति । शिक्षाशास्त्रिछात्रावासस्य दक्षिणतः शिक्षाशास्त्रिमहाविद्यालयः अस्ति । अस्मिन् महाविद्यालये शिक्षाशास्त्रिणः संस्कृत-हिन्दी-गुजरात्या-ङ्ग्ल-भूगोलादीनां विषयाणाम् अध्ययनं भवति । अस्य पृष्ठतः महिलाछात्रावासः अस्ति । विद्यापीठेऽस्मिन् २७ विभागाः सन्ति । गुजरातविद्यापीठपरिसरे सहस्राधिकाः वृक्षाः, त्रयः ‘खम्भाती’कूपाः (ખંભાતી કૂવા), त्रीणि उद्यानानि च सन्ति । यद्यपि विद्यापीठं नगरस्य केन्द्रभागेऽस्ति, मुख्यमार्गेऽपि अस्ति, तथापि परिसरे शान्तिदायकं वातावरणं भवति ।
ग्रन्थालयः[सम्पादयतु]
अत्रस्थः ग्रन्थालयः गुजरातराज्यस्य बृहत्तमः ग्रन्थालयः अस्ति । अस्य ग्रन्थालयस्य स्थापनां १९२० तमे वर्षे महात्मा एव कृतवान् । अत्र ६,०१,७३० पुस्तकानि, ३८२ मासिकपत्रिकाणि, ३८ समाचारपत्राणि, ६९१ हस्तप्रतयः च सन्ति । ग्रन्थालये पाठकानां सङ्ख्या ४०,००० अधिका भवेत् । ग्रन्थालये मुद्रणाधिकार(Copyright)विभागः अस्ति, यत्र १,१५,००० अधिकानि पुस्तकानि सन्ति । ग्रन्थालये सप्त भिन्नविभागाः सन्ति, यथा- मुख्यपुस्तकालय-सन्दर्भग्रन्थ-मुद्रणाधिकार-गान्धिविचार-मासिकपत्रिका-मुख्यवाचनकक्ष-बालविभागाः इति । ग्रन्थालयः वर्षे ३६४ दिनानि पाठकेभ्यः कार्यरतः भवति । केवलं चैत्रमासस्य प्रतिपदायाम् अवकाशो भवति । पाठकाः प्रातः ८ वादनतः सायं ७ वादनपर्यन्तं ग्रन्थालये पठितुं शक्नुवन्ति ।
कुलपतयः [१][सम्पादयतु]
श्रीमोहनदास-करमचन्द-गान्धी १८.१०.१९२०-३०.०१.१९४८
श्रीसरदार्-वल्लभभाई-पटेल १४.०६.१९४८-१५.१२.१९५०
डा.राजेन्द्र प्रसाद १४.०३.१९५१-२८.०२.१९६३
श्रीमोरारजी-देसाई १६.०६.१९६३-१०.०४.१९९५
श्रीमती_इलाबेन_भट्ट ०७.०३.२०१५(सम्प्रति कार्यरता...)
गुजरातविद्यापीठस्य अन्यकेन्द्राणि[सम्पादयतु]
अहमदाबाद्-महानगरे[सम्पादयतु]
महात्मागान्धिः परिसरः, कोचरब आश्रमः, शाहिबागक्षेत्रम्, मेमनगरम्
गान्धिनगरे[सम्पादयतु]
सादरा, रान्धेजा
खेडामण्डले[सम्पादयतु]
देथाली, भालद, बमङ्गाम
आणन्दमण्डले[सम्पादयतु]
बोचासण, भलेल
वल्साडमण्डले[सम्पादयतु]
अम्भेटी
एतेषु केन्द्रेषु गान्धिविचारधारानुसारं शिक्षणकार्यं चलति । एतेषां मुख्यकेन्द्रं गुजरातविद्यापीठम् अस्ति ।
सम्बद्धाः लेखाः[सम्पादयतु]
डॉ. राजेन्द्र प्रसाद


text:
'केम्ब्रिज् अनलटिक्का' कार्यालयेषु आवेक्षणं संवृत्तम्।
लण्टन् > पञ्चकोटि 'फेस् बुक्' उपयोक्तृतॄणां वैयक्तिकसूचनाः अपहृताः इत्यस्मिन् विषये दत्तांशशोधनसंस्थायाः केम्ब्रिज् अनलटिक्का नामिकायाः लण्टनस्थेषु कार्यालयेषु 'ब्रिटीष् एन्फोर्स्मेन्ट्' अधिकरिभिः आवेक्षणं कृतम्। आवेक्षणाय ब्रिटनस्य उच्चन्यायालयेन अनुज्ञा दत्ता आसीत्।
सप्तहोराः यावत् अन्वीक्षणम् अनुवर्तितम्। फेस्बुक् उपयोक्तॄतॄणां वैयक्तिकवृत्तान्तान् अपहृत्य अमेरिक्कन् राष्ट्रपतिनिर्वाचनम् अभिव्याप्य विश्वे सर्वेषु प्रमुखनिर्वाचनेषु मतदातॄन् वशीकर्तुम् उपयुक्तवन्तः इति प्रस्तावः एव केम्ब्रिज् अनलटिक्कां विवादास्पदाम् अकरोत्।


text:
श्वेताश्वतरोपनिषत्
श्वेताश्वतरोपनिषत् कृष्णयजुर्वेदस्य त्रयस्त्रिंशत्सु उपनिषत्सु अन्यतमा अस्ति । इमं श्वेताश्वतरशाखानां मन्त्रोपनिषत् इति श्रीशङ्कराचार्याः ब्रह्मसूत्रभाष्ये (१-१-११) उल्लिखितवन्तः सन्ति । षड्भिः अध्यायैः युक्तायाम् अस्याम् उपनिषदि ११३ मन्त्राः सन्ति । अन्तिमाध्यायस्य २१तमे मन्त्रे 'श्वेताश्वतरः स्वस्य तपःप्रभावेण दैवानुग्रहेण च ब्रह्मज्ञानं प्राप्य आत्माश्रमिणः अपि सम्यक् उपदिष्टवान्' इति लिखितम् अस्ति । तस्माद् एव अस्याः उपनिषदः नाम एवं स्यात् इति भासते । 'श्वेताश्वतर'इत्येतत् नाम प्राचीनवेदसाहित्ये अपरिचितं नाम नास्ति । श्वेत-अश्वतर - श्वेतवर्णीयः अश्वसदृशः प्राणी इत्येषः अर्थः । अयं प्राणी वैदिकयुगे अश्वः एव बहु मूल्यवान् आसीत् । श्वेतानाम् अश्वानां स्वामी श्वेताश्वश्चेत् श्वेतानाम् अश्वतराणां स्वामी श्वेताश्वतरः स्यात् ।
अन्तर्विषयाः
उल्लेखाः[सम्पादयतु]
श्रुतिषु इयम् उपनिषत् उच्चस्थाने अस्ति इत्यत्र न कोपि संशयः विद्यते । श्रीव्यासः स्वस्य ब्रह्मसूत्रेषु अस्याः नामोल्लेखं यद्यपि न कृतवान् तथापि 'श्रुत'इति स्पष्टतया निर्दिष्टवान् अस्ति । श्रुतत्वाच्च (ब्रह्मसूत्राणि-१ ४ ११) इत्येतस्य सूत्रस्य व्याख्यानकरणावसरे शङ्कराचार्यः अस्याः उपनिषदः
- न तस्य कश्चित् पतिरस्ति लोके
- न चेशिता नैव च तस्य लिङ्गम्
- स कारणं करणाधिपाधिपो
- न चास्य कश्चिज्जनिता न चाधिपः ॥ ६-९ मन्त्रम् उदाहृतवान् अस्ति ।
अयं मन्त्रः सर्वज्ञः ईश्वरः एव जगत्कारणीभूतः इति सूचयति । अपि च ब्रह्मसूत्राणां चमसाधिकरणे (१-४-८) अस्याः उपनिषदः मन्त्रः विषयवाक्यं जातमस्ति ।
- अजामेकां लोहितशुक्लकृष्णां
- बह्वीः प्रजाः सृजमानां सरूपाः ।
- अजो ह्येको जुषमाणोऽनुशेते
जहात्येनां भुक्तभोगामजोऽन्यः ॥ ४-५ जीवनस्य परिमाणस्य (उन्मानस्य) विवृण्वन् शङ्कराचार्यः स्वशब्दोन्मानाभ्याम् (२-३-२२) सूत्रस्य व्याख्यानावसरे अस्याः उपनिषदः अयं मन्त्रः उदाहृतः अस्ति -
- अङ्गुष्ठमात्रो रवितुल्यरूपः
- सङ्कल्पाहङ्कारसमन्वितो यः ।
- बुद्धेर्गुणेनात्मगुणेन चैव
- आराग्रमात्रो ह्यपरोऽपि दृष्टः ॥ ५-८
श्रीभाष्ये अपि एताः मन्त्राः उदाहृताः सन्ति ।
कालनिर्णयः[सम्पादयतु]
अस्याः उपनिषदः कालनिर्णयः न तथा सुलभः । यतः अस्यां प्राचीनतमैः मन्त्रैः सह अर्वाचीनाः श्लोकाः अपि द्रष्टुं शक्याः । अत्रत्याः मन्त्राः ऋग्वेदे, वाजसनेयि-तैत्तिरीयसंहितासु च दृश्यन्ते । छान्दोग्य-बृहदारण्यकादिषु प्राचीनतमेषु गद्योपनिषत्सु इयं न अन्तर्भवेत् चेदपि ईशावास्य-काठक-मुण्डकादीनां पद्योपनिषदां गणे तु अन्तर्भूता इति वक्तुं शक्यम् ।
वैशिष्ट्यानि[सम्पादयतु]
हर-रुद्र-शिवादिभिः शब्दैः परमात्मनः निर्देशः[सम्पादयतु]
अनेन कारणेन इयं शैवसम्बद्धा इति निर्देशः कदाचित् क्रियते । किन्तु अयम् अभिप्रायः न समीचीनः । यतः तस्मिन् काले आगमाः न आसन् । परमात्मनः निर्देशः विविधैः शब्दैः क्रियते स्म । सर्वाणि नामानि कस्यचन विशेषगुणस्य निर्देशकम् अस्ति । हरः रुद्रः इव भगवत् (३-१४) अग्निः, आदित्यः, वायुः इत्यादिभिः शब्दैः अपि सम्बोधितः अस्ति ।
भक्तिः[सम्पादयतु]
अन्यासु उपनिषत्सु भक्तिः उपासनायाः दृष्ट्या प्रतिपादिता अस्ति । अत्र तु ऊहां विना स्पष्टरूपेण प्रतिपादिता अस्ति । षष्ठे अध्याये अन्तिमे मन्त्रे 'पराभक्तिः' इत्ययं शब्दः एव प्रयुक्तः अस्ति । शरणं प्रपद्ये इत्यादीनि पदानि अपि शरणागतिं पुष्टीकरोति ।
सगुणतायाः प्रतिपादनम्[सम्पादयतु]
भगवान् 'देवः' इति अत्र पौनःपुन्येन निर्दिष्टम् । देवः एव सृष्टिकर्ता, विश्वकर्मा, कर्माध्यक्षः, सहस्रशिरयुक्तः, सहस्राक्षी, सहस्रपात् पुरुषः सः एव । तमसः बहिः आदित्यवर्णः परमपुरुषः प्रकाशमानः अस्ति । अस्य स्वभावः एव माया । अयं मायां वशीकृतवान् महेश्वरः अस्ति । स्वस्य शक्त्या जगतः सर्जने अनुग्रहेण प्रपन्नजनानां मोक्षदाने च समर्थः अस्ति ।
साङ्ख्य-योग-प्रकृति-कपिलादिशब्दानां प्रयोगः[सम्पादयतु]
कदाचित् वेदान्तेन सह सांख्य-योगदर्शनानां समन्वयः जातः इत्येतम् अंशम् एते शब्दाः सूचयन्ति इति केचन भावयन्ति । किन्तु अस्याम् एतादृशः समन्वयः कुत्रापि न दृश्यते । अत्र 'साङ्ख्य'इत्येषः शब्दः 'सङ्ख्या'इत्यनेन उत्पन्नः अस्ति । सङ्ख्या नाम गणनम्, अवगमनम् इत्यर्थः । अस्याम् उपनिषदि एकनेमि त्रिवृत षोडशान्त पञ्चस्रोतोऽम्बु पञ्चप्राणोर्मि पञ्चावर्त... इत्यादयः गणनाः द्रष्टुं शक्याः -
- तमेकनेमिं त्रिवृतं षोडशान्तं
- शतार्धारं विंशतिप्रत्यराभिः ।
- अष्टकैः षड्भिर्विश्वरूपैकपाशं
- त्रिमार्गभेदं द्विनिमित्तैकमोहम् ॥ १-४
- पञ्चस्रोतोऽम्भुं पञ्चयोन्युग्रवक्रां
- पञ्चप्राणोर्मिं पञ्चबुद्ध्यादिमूलाम् ।
- पञ्चवर्तां पञ्चदुःखौघवेगां
- पञ्चाशद्भेदां पञ्चपर्वामधीमः ॥ १-५
अस्याम् उपनिषदि उल्लिखितः 'कपिल'शब्दः (५-६) पूर्वापराध्यैः सह यदि परिशील्येत तर्हि ज्ञायेत यत् अयं शब्दः साङ्ख्यप्रवर्तकं कपिलं न निर्दिशति इति । कपिलः नाम कनकसदृशः कपिलवर्णयुतः हिरण्यगर्भः इति - कपिलं कनक-कपिलवर्णं हिरण्यगर्भम्।
शैली[सम्पादयतु]
उपनिषदः सामान्यतह् वेदान्ततत्त्वानाम् आकराः भवन्ति । किन्तु अस्याम् उपनिषदि तानि तत्त्वानि सरसशैल्या उक्तानि सन्ति । श्वेताश्वतरह् मन्त्राद्रष्टा इत्येतत् सत्यमेव । तेनैव सह सः कश्चन रसऋषिः अपि । कवेः सृष्टाः स्वतन्त्रमन्त्राः सर्वे अपि सुन्दरकाव्यगुणैः विभूषिताः दृश्यन्ते । परमात्मा स्त्री-पुरुषरूपेण, कुमार-कुमारीरूपेण, पतङ्गशुकादिरूपेण च अत्र निरूपितः दृश्यते -
- त्वं स्त्री त्वं पुमानसि त्वं कुमार उत वा कुमारी ।
- त्वम् जीर्णो दण्डेन वञ्चसि त्वं जातो भवसि विश्वतोमुखः ॥ ४-३
- नीलः पतङ्गो हरितो लोहिताक्षः
- तडिद्गर्भ ऋतवः समुद्राः ।
- अनादिमत्त्वं विभुत्वेन वर्तसे
- यतो जातानि भुवनानि विश्वा ॥ ४-४
प्रकृति-पुरुषयोः सम्बन्धः असदृशरूपकेन उल्लिखितं यत् तदस्ति अनन्यम् -
- अजामेकां लोहितशुक्लकृष्णां
- बह्वीः प्रजाः सृजमानां सरूपाः ।
- अजो ह्येको जुषमाणोऽनुशेते
- जहात्येनां भुक्तभोगामजोन्यः ॥ ४-५


text:
वैष्णवधर्माणामेकादश्यादिव्रतानां च नियमकथनं नाम सप्तमाष्टके पञ्चमोsध्याय:
हरि ॐ ॥ पुरोपर्जितपुण्येन माघस्नानोद्भवेन विट् ॥
त्वं तु वैष्णवसङ्गेन पूतो वैकुण्ठ्भागसि ॥१॥
दुराचारोsकुलीनोsपि पापरूपोsपि यो भजेत् ॥
वैष्णवं नैव स प्रेक्ष्य इत्यूचे किंकरान्यम: ॥२॥
तस्मात्पापा अपि नरा ये तु वैष्णवसंगता: ॥
यमलोकं न ते यान्ति तेषां विष्णुपुरं ध्रुवम् ॥३॥
पावनी वैष्णवी भक्तिस्तथा वैष्णवसंगति: ॥
संभवन्त्यपि पापिष्ठा: साधवोsत्र द्रुतं यया ॥४॥
नेहान्य: सुलभोपाय: संतर्तुं नरकाम्बुधिम् ॥
विष्णुभक्तिं विन तस्मात्स्वीकार्या सा प्रयत्नत: ॥५॥
भक्त्या शुध्द्यति वैष्णव्या श्वादोsपि किमत: परम् ॥
त्रिलोकीं बाह्यवर्णोsपि पुनाति खलु वैष्णव: ॥६॥
यत्कुले वैष्णवो भक्तस्तत्कुलं नैति दुर्गतिम् ॥
संगत्या विष्णुभक्तस्य पापोsप्यूर्ध्वगतिं लभेत् ॥७॥
वैष्णवानां च ये दासा वैष्णवान्नभुजोsथ वा ॥
ते यान्ति वैष्णवं धाम दुराचाररता अपि ॥८॥
आकङ्क्षेद्वैष्णवादन्नं तदभावे जलं पिबेत् ॥
संगतिं तदभावेsपि य: कुर्यात्स विमुक्तिभाक् ॥९॥
येन केन प्रकारेण वदेन्नारायणेति य: ॥
म्रियमानोsपि पापी स विष्णुलोके महीयते ॥१०॥
नार्थवादोsयमत्रैव प्रमाणं भगवान्स्वयम् ॥
अजामिलगजग्राहमुखा अत्र निदर्शनम् ॥११॥
तस्माद्भक्तो विनीतात्मा यो विष्णुं संस्मरेत्सदा ॥
जन्मसंसारबन्धात्स मुच्यते नात्र संशय: ॥१२॥
अष्टार्णं द्वादशार्णं वा विधिना वापि भक्तित: ॥
जयन्ति वैष्णवं मन्त्रं ये ते विष्णुमया: स्मृता: ॥१३॥
स्वमतेsत्याग्रहस्त्याज्यो निन्द्यं नान्यमतं च यत् ॥
सद्गुरूक्तं परं तत्त्वं श्रद्धाभक्त्याsभ्यसेत्सुधी: ॥१४॥
ये सेवन्ते सदा विष्णुं ते सायुज्यादिभागिन: ॥
निदिध्यासनतो विष्णो: सायुज्यं सुधियामिह ॥१५॥
हृदि सूर्ये जले वह्नौ यन्त्रेsर्चायामथापि वा ॥
येsभ्यर्चन्ति हरिं भक्त्या तेषां विष्णुपदं ध्रुवम् ॥१६॥
शालग्रामशिलाचक्रे वज्रकीटविनिर्मिते ॥
तिष्येsपि विष्ण्वधिष्ठाने सर्वपापप्रणाशने ॥१७॥
सर्वपुण्यप्रदे नित्यं विष्णुसान्निध्यकारणे ॥
सकामोsप्यनिशं योsर्चेद्विष्णुं सोsत्रैव मोक्षभाक् ॥१८॥
पशुसोमसहस्रेण पुनरावृत्तिदेन च ॥
शालग्रामर्चनस्येह मोक्षदस्य कथं तुला ॥१९॥
ज्योतिर्लिंङ्गार्चनाधिक्यफलादस्याश्च पूजनात् ॥
गर्भवासो न भक्तस्य कुतो वार्तास्य दुर्गते: ॥२०॥
वेदयज्ञतपोदानतीर्थस्नानाधिपुण्यदम् ॥
शालग्रामं सूपचारर्योsर्चेत्स हरिलोकभाक् ॥२१॥
यत्र संनिहितो विष्णुस्तत्र लोकाश्चतुर्दश ॥
गङ्गादिसर्वतीर्थानि सर्वे देवाश्च तत्र हि ॥२२॥
शालग्रामस्य पुरत: श्राद्धं कुर्वन्ति ये नरा: ॥
तृप्यन्ति पितरस्तेषां श्रीविष्णो: समनुग्रहात् ॥२३॥
समशालग्रामतोयं चक्राङ्कमिथुनाम्बुयुक् ॥
गव्याधिकं पिबेन्मूर्ध्ना वहेन्मुक्त: स पातकात् ॥२४॥
संपूज्य विधिना दद्याच्छिलां पात्राय भक्तित: ॥
तेन दत्ताsखिला पृथ्वी वैकुण्ठे स चिरं वसेत् ॥२५॥
शालग्रामशिलाsमूल्या क्रयविक्रयतोsस्य च ॥
बहुदोषोsस्त्य: पूज्या गुरुलब्धा शिलामsला ॥२६॥
भूत्वा भागवतो विष्णुं संपूज्यापि हरेर्दिने ॥
यो भुनक्ति दुरात्मा स पूयास्राशी भविष्यति ॥२७॥
तस्मात्कार्यं प्रयत्नेन नित्यमेकादशीव्रतम् ॥
प्रसङ्गेनापि यत्कृत्वा दुर्गतिं नैव पश्यति ॥२८॥
नेदृशं पावनं पुण्यं नेदृशंपरमं तप: ॥
नेदृक् पूर्तेष्टदत्तादि तारकैकादशी तत: ॥२९॥
व्रतं संकल्प्य पूर्वेद्युरेकभक्तो हरेर्दिने ॥
स्नात्वा वशी समभ्यर्च्य भक्त्या श्रीविष्णुमद्वयम् ॥३०॥
नियतोsनशनो रात्रौ षड्विंशगुणजागरम् ॥
सततं कीर्तयन्विष्णुं य: कुर्यात्सोsत्र मुच्यते ॥३१॥
दशम्यामेकभक्तो य एकादश्यामुपोषित: ॥
द्वादश्यां पारणं कुर्यात्प्रीतिपात्रं हरे: स च ॥३२॥
अशक्तोsपि स नक्ताशी हविष्याशी च वा चरेत् ॥
एकादश्या व्रतं भक्त्या पक्षयोरुभयोरपि ॥३३॥
एकादशीव्रतपरो यो व्रात्यै: सह भाषते ॥
नीचैश्च वृषलैर्म्लेच्छैस्तत्पुण्यं नश्यति क्षणात् ॥३४॥
तस्मान्मौनी व्रती भूत्वा विष्णुकीर्तनपूर्वकम् ॥
कुर्याद्व्रतं य एतत्स विष्णुलोके महीयते ॥३५॥
एकादशेन्द्रियै: पापं यत्क्रुतं मनुजैरिह ॥
बालो वृद्धोsतिवृद्धोsपि स्त्री वर्णाश्रमिणोsखिला: ॥
व्रताधिकारिणो ज्ञेया एकदश्या: सदैव हि ॥३७॥
एकादशी सकामानामैहिकामुष्मिकार्थदा ॥
कैवल्यदाप्यकामानामतोsसावुभयात्मिका ॥३८॥
पूर्वापरकुलोद्धर्त्री सर्वपापापहारिणी ॥
तारिणी दुर्गसंसारात्कामदाsमूं न को भजेत् ॥३९॥
तावद्गर्जन्ति पाप्मानो यावन्नाचरितं व्रतम् ॥
दीप्ते व्रताग्नौ नृदेहे क्क स्थास्यन्त्यघपक्षिण: ॥४०॥
पुनाति धूर्तमप्येतद्व्याजेनापि कृतं व्रतम् ॥
भक्त्या चेद्विधिवच्चीर्णं किं पुनस्तारकं नहि ॥४१॥
स्नातानि सर्वतीर्थानि सर्वे तेनार्चिता: सुरा: ॥
सर्वव्रतानि चीर्णानि येनैकदश्युपोषिता ॥४२॥
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन चरेदेकादशीव्रतम् ॥
धर्म: सनातन: सोsयं सर्वथा विष्णुचिन्तनम् ॥४३॥
इति सप्तमाष्टके पञ्चमोsध्याय: ॥५॥
॥ इति वैष्णवधर्माणामेकादश्यादिव्रतानां च नियमकथनं नाम सप्तमा० पञ्च० ॥७।५॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
विषयभेदम् अङ्गीकृत्य अद्य ’ग़ज़ल’विषये किञ्चित् लिखामि।
’ग़ज़ल’ मम प्रियः काव्यप्रकारः। हिन्दीग़ज़ल उर्दूग़ज़लतः भिन्ना भवति वेति न जाने। अस्मिन् काव्यप्रकारे हिन्दी-उर्दूभाषया लिखितम् उत्तमसाहित्यम् अतीव अरोचत। किन्तु अत्र प्रीतिः उत्पन्ना सुरेशभटमहोदयस्य मराठी ग़ज़लकारणेन।
संस्कृतेन ग़ज़ललेखनं कर्तुं कतिभ्यश्चन वर्षेभ्यः प्रयत्नरता आसम्। गतसप्ताहे तत्र लघुतमा सफलता प्राप्ता। ग़ज़लव्याकरणशास्त्रानुसारं पश्यामश्चेत् मया संस्कृतेन ग़ज़ल लिखिता इति वक्तुं न शक्यते। ग़ज़लमध्ये ५ ’शेर’ अपेक्षिताः। मम काव्ये चत्वारः एव। ग़ज़लमध्ये ’रदीफ़’ तन्नाम सर्वासु द्वितीयपङ्क्तिषु समानम् अन्तिमाक्षरम् अपेक्षितम्। परन्तु बहुधा एतस्य नियमस्य अपवादाः अपि दृश्यन्ते, अतः मम लेखने तन्नास्ति इत्यत्र दुःखं न करोमि। ’काफ़िया’ इत्युक्ते द्वितीयपङ्क्तेः अन्तिमाक्षराणां सामान्यम् – संस्कृते एषः ’अलङ्कारः’ छन्दशास्त्रे वर्तते इति जानामि, परन्तु मया छन्दशास्त्रं न पठितम् अतः न स्मरामि – काफ़िया मम लेखने अस्ति। ’बहर’ तन्नाम छन्दः अपि।
किन्तु ’मक़्ता’ नास्ति। मक़्ता नाम प्रथम-शेर-मध्ये द्वासु अपि पङ्क्तिषु ’रदीफ़’। ’मतला’ अपि नास्ति। तन्नाम अन्तिमपङ्क्तौ कवेः नामोल्लेखः।
किन्तु मक़्ता च मतला च आवश्यकौ एव इति न। रदीफ़ अपि बहुत्र अपवादेन लोपं गच्छति। अतः यत्र न्यूनातिन्यूनं पञ्च अपेक्षिताः तत्र अधिकाधिकं चत्वारः एव लेखितुं शक्तवती इत्येतावदेव। अन्यथा यल्लिखितं तत् ग़ज़ल एव इत्यत्र न संशयः।
मम संस्कृतग़ज़ल शीघ्रमेव प्रकाशयामि। http://yaajushi.blogspot.com/
ततः पूर्वं कश्चन महत्प्रश्नः।
ग़ज़ल इत्यर्थेन संस्कृतशब्दः कः?
प्रायः नास्ति।
तर्हि मूलतः ग़ज़ल इत्युक्ते किम् इति अन्वेषणं मया आरब्धम्। एषः पारसिकशब्दः। मूलार्थः ’कस्तूरीमृगस्य मरणान्तः चीत्कारः’। अपरः अर्थः कतिभिश्चन उर्दूविद्वद्भिः सूचितः। ग़ज़ाला नाम सुन्दरी स्त्री। तया सह, अथवा तस्याः विषये कृतं काव्यात्मकं सम्भाषणम्।
एतदनुगुणं धातुत्रयं मया लक्षितम्।
नु, १ प, २ प, नौति, प्रणौति, नुत, नावयति, नुनूषति।
1. To roar, to cry, to shout
2.To praise, to extol, to commend
भन्, १ प, भनति
1. To cry, to shout, to resound
2. To worship
रास्, १ आ, रासते
1. To cry, to scream, to yell, to sound, to howl
2. द्वितीयार्थः प्रसिद्धः
तर्हि ग़ज़ल इत्यर्थेन एतादृशः कश्चन शब्दः भवितुं शक्नोति किम् –
रासना, रासला, नवला, नवना, नवनिका, नावगीतम्।
मम व्याकरणशास्त्रस्य किञ्चिदपि ज्ञानं नास्ति अतः एतेषां शब्दानां सिद्धिः भवति वा न वेति न जाने। एवमेव यत्किमपि चिन्तनं जातं तद् भवतां पुरतः उपस्थापितं तावदेव।


text:
सन्ति बहवो भारतस्य वरपुत्राः येषु अविस्मरणीयः स्वामी विवेकानन्दः। सः विश्वधर्मसम्मेलने भारतीय-संस्कृतेः उपादेयतां श्रेष्ठतां च प्रादर्शयत्। बङ्गप्रान्तस्य कोलकातानगरे त्रिषष्ट्यधिकशततमे(१८६३) वर्षे जनवरी मासस्य द्वादशे दिने एतस्य जन्म अभवत्। तस्य पिता श्री विश्वनाथदत्तमहोदय:। पूर्वं तस्य नाम नरेन्द्रनाथदत्तः इति आसीत्। एषः उत्साही, हास्यप्रियः, करुणापरः च आसीत्। नरेन्द्रः बाल्ये कपीन्, मयूरान्, कपोतान् च पालयति स्म। एषः पितुः हयान् अपि रक्षति स्म। अध्ययनपटुरयं नरेन्द्रः शास्त्रीयसङ्गीतस्य अभ्यासं करोति स्म। प्रतिदिनं व्यायामं करोति स्म। ध्यानसिद्धः अयं भ्रूमध्ये ज्योतिरेकं पश्यति स्म। ईश्वर-जिज्ञासुः अयं सर्वान् पृच्छति स्म यत् किं भवान् ईश्वरं दृष्टवान्? इति। ईश्वरं ज्ञातुं पाश्चात्यदर्शनस्य भारतीयदर्शनस्य च गभीरम् अध्ययनं कुर्वन् अयं नरेन्द्रः विश्वविद्यालयस्य स्नातकपदवीम् अधिगतवान्। अस्मिन्नेव समये दैवयोगात् दक्षिणेश्वरस्थे कालीमन्दिरे परमहंसस्य रामकृष्णदेवस्य दर्शनं तेन प्राप्तम्। रामकृष्णमुद्दिश्य नरेन्द्रः पृष्टवान् ‘किं भवान् ईश्वरं दृष्टवान् ?’इति। ‘आम्। त्वामिव ईश्वरमपि पश्यामि’ इति श्रीरामकृष्णदेवः स्मयमानः अवदत्। एष एव महापुरुषः नरेन्द्रस्य अध्यात्म-गुरुः अभवत्। सन्यासदीक्षानन्तरं नरेन्द्रस्य नाम विवेकानन्दः इति अभवत्। अयं च नरेन्द्रः भारतभ्रमणं योगसाधनां च कृत्वा त्रिनवत्यधिकाष्टादशत(१८९३)तमे वर्षे अमेरिकादेशस्य शिकागोनगरे विश्वधर्मसभायां भारतस्य गौरवं प्रतिष्ठापितवान् । तत्र सभास्थले विविध धर्मग्रन्थाः एकस्य उपरि एकः इति क्रमेण स्थापिताः आसन् । संयोगवशात् श्रीमद्भगवद्गीता सर्वेषां पुस्तकानाम् अधः आसीत् । एकः अमेरिकावासी उपहासपूर्वकम् अवदत् – ‘स्वामिन्। भवतां गीता सर्वेषां धर्मग्रन्थानाम् अधः वर्तते’ इति । प्रत्युत्पन्नमतिः स्वामी विवेकानन्दः हसन्नेव प्रत्यवदत् – ‘आम् । सत्यम्। आधारशिला तु अधः एव भवति। सा यदि बहिः स्वीक्रियेत तर्हि समग्रम् अधः पतिष्यति’ इति। विदेशेषु वेदान्तधर्मस्य प्रचारं कृत्वा भारतं प्रत्यागतः सः देशोद्धाराय युवकान् प्रेरितवान्। जनसेवा, स्वास्थ्यरक्षा, स्त्रीशिक्षा, आधुनिकप्रौद्योगिकी प्रभृतिषु क्षेत्रेषु असाधारणं कार्यं कर्तुं ‘रामकृष्णमिशन्’ इति संस्थां संस्थाप्य जनेषु शक्तिजागरणं कृतवान्। स्वामिविवेकानन्दस्य अयं सन्देशः अद्यापि भारतीयान् प्रेरयति – “उत्तिष्ठत, जाग्रत, प्राप्य वरान्निबोधत।”
स्वामी विवेकानन्दः (Swami Vivekananda)
सन्ति बहवो भारतस्य वरपुत्राः येषु अविस्मरणीयः स्वामी विवेकानन्दः। सः विश्वधर्मसम्मेलने भारतीय-संस्कृतेः उपादेयतां श्रेष्ठतां च प्रादर्शयत्। बङ्गप्रान्तस्य कोलकातानगरे त्रिषष्ट्यधिकशततमे(१८६३) वर्षे जनवरी मासस्य द्वादशे दिने एतस्य जन्म अभवत्। तस्य पिता श्री विश्वनाथदत्तमहोदय:। पूर्वं तस्य नाम नरेन्द्रनाथदत्तः इति आसीत्। एषः उत्साही, हास्यप्रियः, करुणापरः च आसीत्। नरेन्द्रः बाल्ये कपीन्, मयूरान्, कपोतान् च पालयति स्म। एषः पितुः हयान् अपि रक्षति स्म। अध्ययनपटुरयं नरेन्द्रः शास्त्रीयसङ्गीतस्य अभ्यासं करोति स्म। प्रतिदिनं व्यायामं करोति स्म। ध्यानसिद्धः अयं भ्रूमध्ये ज्योतिरेकं पश्यति स्म। ईश्वर-जिज्ञासुः अयं सर्वान् पृच्छति स्म यत् किं भवान् ईश्वरं दृष्टवान्? इति। ईश्वरं ज्ञातुं पाश्चात्यदर्शनस्य भारतीयदर्शनस्य च गभीरम् अध्ययनं कुर्वन् अयं नरेन्द्रः विश्वविद्यालयस्य स्नातकपदवीम् अधिगतवान्। अस्मिन्नेव समये दैवयोगात् दक्षिणेश्वरस्थे कालीमन्दिरे परमहंसस्य रामकृष्णदेवस्य दर्शनं तेन प्राप्तम्। रामकृष्णमुद्दिश्य नरेन्द्रः पृष्टवान् ‘किं भवान् ईश्वरं दृष्टवान् ?’इति। ‘आम्। त्वामिव ईश्वरमपि पश्यामि’ इति श्रीरामकृष्णदेवः स्मयमानः अवदत्। एष एव महापुरुषः नरेन्द्रस्य अध्यात्म-गुरुः अभवत्। सन्यासदीक्षानन्तरं नरेन्द्रस्य नाम विवेकानन्दः इति अभवत्। अयं च नरेन्द्रः भारतभ्रमणं योगसाधनां च कृत्वा त्रिनवत्यधिकाष्टादशत(१८९३)तमे वर्षे अमेरिकादेशस्य शिकागोनगरे विश्वधर्मसभायां भारतस्य गौरवं प्रतिष्ठापितवान् । तत्र सभास्थले विविध धर्मग्रन्थाः एकस्य उपरि एकः इति क्रमेण स्थापिताः आसन् । संयोगवशात् श्रीमद्भगवद्गीता सर्वेषां पुस्तकानाम् अधः आसीत् । एकः अमेरिकावासी उपहासपूर्वकम् अवदत् – ‘स्वामिन्। भवतां गीता सर्वेषां धर्मग्रन्थानाम् अधः वर्तते’ इति । प्रत्युत्पन्नमतिः स्वामी विवेकानन्दः हसन्नेव प्रत्यवदत् – ‘आम् । सत्यम्। आधारशिला तु अधः एव भवति। सा यदि बहिः स्वीक्रियेत तर्हि समग्रम् अधः पतिष्यति’ इति। विदेशेषु वेदान्तधर्मस्य प्रचारं कृत्वा भारतं प्रत्यागतः सः देशोद्धाराय युवकान् प्रेरितवान्। जनसेवा, स्वास्थ्यरक्षा, स्त्रीशिक्षा, आधुनिकप्रौद्योगिकी प्रभृतिषु क्षेत्रेषु असाधारणं कार्यं कर्तुं ‘रामकृष्णमिशन्’ इति संस्थां संस्थाप्य जनेषु शक्तिजागरणं कृतवान्। स्वामिविवेकानन्दस्य अयं सन्देशः अद्यापि भारतीयान् प्रेरयति – “उत्तिष्ठत, जाग्रत, प्राप्य वरान्निबोधत।”


text:
योगि-अरविन्द-गुरुकुले बदलापुरे अस्मि। अत्र प्रवृत्ते संस्कृत-सम्भाषण-शिक्षक-प्रशिक्षण-शिबिरे अध्यापकत्वं वहामि। सम्पूर्णात् कोङ्कणाप्रान्तात् ७५जना: प्रशिक्शणं प्राप्तुमागता:। आधिक्येन गोवात: सन्ति। मुम्बैत: अपि प्राय: २०जना: सन्ति। यूनां संख्या अधिका इति विशेश:। गण: उत्तम: दृश्यते। प्राय: सर्वेऽपि अग्रतो गत्वा संस्कृतभारत्या: कर्यकर्तार: भवेयु: संस्कृतकार्यं च कुर्यु: इति आशासे। कतिचन पूर्णकालिका: अपि लभ्येरन् इति अस्ति भाति। अहम् अत्र तेभ्य: प्रतिदिनं घण्टाद्वयम् आदर्शशिबिरं चालयामि। प्रतिदिनं घण्टाद्वयं चालितस्य शिबिरस्य विमर्शं च करोमि। ममापि महान् सन्तोष: अस्ति।
मश्ये एव श्रूयते यत् सोमैयास्थिते संस्क्रुतिपीठे व्याख्यातृपदं किञ्चित् विद्यते। तदर्थं चयनमारप्स्यते इति। मदर्थे अयम् उत्तम: अवसर:। चिन्तयन्नस्मि- यदि अत्र चयनं भवेत् तर्हि जीवनस्य संघर्षं सर्वोऽपि क्षणमात्रे समाप्त: भवेत् इति। पश्याम इइश्वरस्य का योजना मदर्थे।


text:
153 ननु सर्वथैवानिर्देशो न युक्त इति चेत् प्रत्यक्षाणि न निर्दिशेदित्युक्तमित्याह अङ्के नैवोपनिबध्नीयादिति769 ।
अधिकृतनायकवधं प्रवेशकादिनापि न सूचयेत् । आवश्यकं तु देवपितृकार्याद्यवश्यमेव क्वचित् कुर्यात् ।
क्वापीति सामान्यतो निषिद्धम् । तत्रावश्यकं तु देवपितृकार्यादि प्रवेशकादिना सूचयेदित्याह आवश्यकं त्विति ।
एकदिवसप्रवृत्तैकप्रयोजनसंबद्धमासन्ननायकमबहुपात्रप्रवेशमङ्कं कुर्यात् । तेषां पात्राणामस्याङ्कस्यान्ते निर्गमः कार्यः ।
तेषामिति । अस्याङ्कस्यान्ते तेषां पात्राणां विनिर्गम इत्यर्थः ।
इत्युक्तं नाटकलक्षणम् ।
पताकास्थानकान्यत्राङ्के कुर्यात् । बीजयुक्तं बिन्दुमादावन्तेऽपि कुर्यादित्याह पताकास्थानकानीति । अयमङ्कविधानप्रकार इत्याह एवमिति । एतन्नाटकम् अवरं पञ्चाङ्कं परं दशाङ्कमिति नाटकस्याङ्केषु संख्यानियमं दर्शयति पञ्चाङ्कमिति । नाटकलक्षणं पूर्णमित्याह इत्युक्तमिति ।
-
N.S.P. reads aṅkair naivopanibadhnīta. What is given in the text is according to Bh.Nṛ.’s pratīka.↩


text:
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम: ||
Mata je madh jo Live darshan 2014 (www.matanamadh.org)
या देवी सर्वभेतेषु चेतनेत्यभिधीयते। नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम:
या देवी सर्वभूतेषु बुद्धिरूपेण संस्थिता। नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम:
या देवी सर्वभूतेषु निद्रारूपेण संस्थिता। नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम:
या देवी सर्वभूतेषु क्षुधारूपेण संस्थिता। नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम:
या देवी सर्वभूतेषु छायारूपेण संस्थिता। नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम:
या देवी सर्वभूतेषु शक्ति रूपेण संस्थिता। नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम:
या देवी सर्वभूतेषु तृष्णारूपेण संस्थिता। नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम:
या देवी सर्वभूतेषु क्षान्तिरूपेण संस्थिता नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम:
या देवी सर्वभूतेषु जातिरूपेण संस्थिता नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम:
या देवी सर्वभूतेषु लज्जारूपेण संस्थिता नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम:
या देवी सर्वभूतेषु शान्तिरूपेण संस्थिता नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम:
यादेवी सर्वभूतेषु श्रद्धारूपेण संस्थिता नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम:
या देवी सर्वभूतेषु कान्तिरूपेण संस्थिता नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम:
या देवी सर्वभूतेषु लक्ष्मीरूपेण संस्थिता नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम:
या देवी सर्वभूतेषु वृत्तिरूपेण संस्थिता नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम:
या देवी सर्वभूतेषु स्मृतिरूपेण संस्थिता नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम:
या देवी सर्वभूतेषु दयारूपेण संस्थिता नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम:
या देवी सर्वभूतेषु तुष्टिरूपेण संस्थिता नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम:
या देवी सर्वभूतेषु मातृरूपेण संस्थिता नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नम:
—————————-
http://idiva.com/photogallery-ifood/12-vrat-special-recipes-to-prep-for-navratri/32381


text:
चायसस्यम्
एतत् चायसस्यं भारते अपि वर्धमानः कश्चन सस्यविशेषः । एतत् चायसस्यम् आङ्ग्लभाषायां Tea Plant इति उच्यते । चायसस्यस्य पत्राणि शुष्कीकृत्य चायचूर्णं निर्मीयते । तेन चायचूर्णेन चायं निर्मीयते । कुत्रचित् चायपत्रेभः एव चायं निर्मीयते । एतत् चायसस्यं "केमेलिया सैनेन्सिस्" इति सस्यजातौ अन्तर्भवति । एतत् सस्यं नित्यहरिद्वर्णसस्यम् । चायसस्यं गुल्मरूपेण वर्धते । एतत् चायसस्यम् उष्णवलये तथा उप-उष्णवलये च प्रमुखतया वर्धते । अस्य चायसस्यस्य कतिपय प्रभेदाः समुद्रस्य वातावरणम् अपि सहन्ते । तादृशानि चायसस्यानि ब्रिटन् तथा अमेरिकासंयुक्तसंस्थानस्य वाषिङ्ग्टन्-प्रदेशस्य उत्तरभागे च वर्धन्ते । एतेषां चायसस्यानां वार्षिकं ५० अङ्गुलं यावत् वृष्टिः आवश्यकी भवति । आम्लीयमृत्तिकायाम् एतानि चायसस्यानि सम्यक् वर्धन्ते । १५०० पादमिते उन्नते स्थाने एतानि चायसस्यानि उत्तमरीत्या वर्धन्ते । तादृशे उन्नते स्थाने चायसस्यानि मन्दगत्या वर्धन्ते, परन्तु तेषां गन्धः बहु उत्तमः भवति ।
एतत् चायसस्यं यदा सम्यक् वर्धते तदा तानि १-२ अङ्गुलं यावत् कर्त्यन्ते । तानि पत्राणि मुकुलम् अथवा पल्लवम् इति उच्यते । कर्तनानन्तरं चायसस्ये सप्ताहाभ्यन्तरे नूतनानि पल्लवानि उद्भवन्ति । चायसस्यस्य अवरोधः कोऽपि न भवति चेत् तत् वृक्षरूपेण वर्धते । तथा वृक्षः भवति चेत् पल्लवानां चयनं कष्टकरम् इति कारणतः पर्याप्तस्य औन्नत्यस्य प्राप्त्यनुक्षणं तानि कर्त्यन्ते ।
अस्मिन् चायसस्ये विधद्वयं भवति । एकविधस्य सस्यस्य पत्राणि अत्यन्तं लघ्वाकारकाणि भवन्ति । अपरस्य विधस्य चायपत्राणि महाकारकाणि भवन्ति । लघ्वाकारकाणां पत्राणां सस्यानि चीनामूलीयानि । तस्य प्रभेदस्य सस्यशास्त्त्रीयं नाम अस्ति "सैनेन्सिस् सैनेन्सिस्" इति । अस्य प्रभेदस्य चायं चीना, फार्मोसा, जपान् इत्यादिषु देशेषु उपयुज्यते । महाकारकाणां पत्राणां सस्यानि च भारतस्य असममूलीयानि । तस्य प्रभेदस्य सस्यशास्त्रीयं नाम अस्ति "सैनेन्सिस् अस्सामिका" इति । अस्य प्रभेदस्य चायं भारते तथा अन्येषु देशेषु उपयुज्यते । इदानीं चायप्रभेदाः बहवः सन्ति । यतः मूलप्रभेदेषु आधुनिकतन्त्रज्ञानस्य उपयोगेन बहवः वंशाः निर्मिताः सन्ति । चायसस्यानां वर्गीकरणे तेषां पत्रस्य गात्रम् आकारः वा प्रमुखं पात्रं वहति । मध्यमगात्रस्य पत्रयुक्तं "काम्बोड्" प्रभेदः अपि इदानीं प्रसिद्धः अस्ति ।


text:
दूतिकोपालम्भव्रज्या
निःशेषच्युतचन्दनं स्तनतटो निर्यातराजो ऽधरो नेत्रे दूरम् अनञ्जने जललवप्रस्यन्दिनी ते तनुः ।
आशाच्छेदिनि दूति बान्धवजनस्याज्ञातपीडागमे वापीं स्नातुम् इतो गतासि न पुनस् तस्याधमस्यान्तिकम् २५.१ ॥८३७॥
किं त्वं निगूहसे दूति स्तनौ वक्त्रं च पाणिना ।
सव्रणा एव शोभन्ते शूराधरपयोधराः २५.२ ॥८३८॥
साधु दूति पुनः साधु कर्तव्यं किम् अतः परम् ।
यन् मदर्थे विलग्नासि दन्तैर् अपि नखैर् अपि २५.३ ॥८३९॥
विहारः कण्ठदेशस् ते काषाये तव लोचने ।
अधरौ वीतरागौ ते दूति प्रव्रजितासि किम् २५.४ ॥८४०॥
दूति किं तेन पापेन शास्त्रातिक्रमकारिणा ।
पञ्च पञ्चनखा भक्ष्याः षष्ठी त्वं येन खादिता २५.५ ॥८४१॥
नायातः सामदानाभ्याम् इति भेदे ऽपि दर्शिते ।
साधु यद् दुर्विनीतस्य त्वया दण्डो निपातितः २५.६ ॥८४२॥
अनेन वीतरागेण बुद्धेनेवाधरेण ते ।
दूति निर्व्याजम् आख्याता सर्ववस्तुषु शून्यता २५.७ ॥८४३॥
पार्श्वाभ्यां सप्रहाराभ्याम् अधरे व्रणखण्डिते ।
दूति संग्रामयोग्यासि न योग्या दूतकर्मणि २५.८ ॥८४४॥
त्वया दूति कृतं कर्म यत् तद् अन्येन दुष्करम् ।
शरणागतविध्वंसी छिद्रान्वेषी निपातितः २५.९ ॥८४५॥
क्षामा तनुर् गतिः खिन्ना नेत्रे व्यालोकतारके ।
वाग् अस्पष्टा श्लथं वासो दूति त्वं ज्वरितासि किम् २५.१० ॥८४६॥
रजन्याम् अन्यस्यां सुरतपरिवर्ताद् अनुचितं मदीयं यद् वासः कथम् अपि हृतं तेन सुहृदा ।
त्वया प्रीत्यानीतं स्वनिवसनदानात् पुनर् इदं कुतस् त्वादृग् दूति स्खलितशमनोपायनिपुणा २५.११ ॥८४७॥
नायातो यदि तादृशं स शपथं कृत्वापि दूति प्रियस् तत् किं कोपनया त्वया स्वदशनैर् अग्राधरः खण्डितः ।
स्वेदाम्भःकणदायि वेपनम् इदं त्यक्त्वा भज स्वस्थतां को लोकस्य सखि स्वभावकुटिलस्यान्तर्गतं ज्ञास्यति २५.१२ ॥८४८॥
रोमाञ्चं वहसि श्वसिष्य् अविरतं ध्यानं किम् अप्य् आश्रिता दृष्टिस् ते भ्रमति प्रकम्पचपले व्यक्तं च ते शीत्कृतम् ।
तं लब्ध्वा खलु बन्धकीव सुरतव्यापारदक्षं जनं किं दूति ज्वरितासि पापम् अथवा स्पृष्ट्वा भवन्त्य् आपदः २५.१३ ॥८४९॥
श्वासः किं त्वरिता गतिः पुलकिता कस्मात् प्रसाद्यागता वेणी भ्रश्यति पादयोर् निपतनात् क्षामा किम् इत्य् उक्तिभिः ।
स्वेदार्द्रं मुखम् आतपेन गलिता नीवी गमाद् आगमाद् दूति म्लानसरोरुहद्युतिमुषः स्वौष्ठस्य किं वक्ष्यसि २५.१४ ॥८५०॥
अधरेणोन्नतिभाजा भुजङ्गपरिपीडितेन ते दूति ।
संक्षोभितं मनो मे जलनिधिर् इव मन्दरागेण २५.१५ ॥८५१॥
सद्भावोपगता समप्रणयिनी दाराः परस्येति वा दूते रागपराभवः क्रियत इत्य् एतन् न मीमांसितम् ।
येनाम्भोरुहसंनिभस्य वदनस्यापाण्डुता ते कृता दूति भ्रष्टगुणस्य तस्य निलयं स्वप्ने ऽपि मा गाः पुनः २५.१६ ॥८५२॥
स्वकार्यबुद्ध्यैव सदा मदर्थे दूति प्रवृत्तिं प्रतिपालयन्त्या ।
त्वया फलेनैव विभावितो ऽयं मया सहाभिन्नशरीरवादः २५.१७ ॥८५३॥
वित्तोकस्य
इति दूतीकोपालम्भव्रज्या
Translation - भाषांतर
N/A


text:
अद्य अहं कूटमुन्द्राग्रामे हिन्दूमतं इति विषये वक्तुं गमिष्यामि (http://www.cootamundra-u3a.org/find/index.html)।
वक्तव्यस्य कल्पने मम मनसि ईशावास्योपनिषदः वाक्यम् अविद्यया मृत्युं तीर्त्वा इति आगच्छत्।
अहम् अस्य वाक्यस्य उपरि मम मित्राणां पण्डितानां च स्वचिन्तनं श्रोतुं पठितुं वा इच्छामि।
२०१८-०५-०९ बुधवासरः (2018-05-09 Wednesday)
अद्य आवयोः कन्यायाः जन्मदिवसः अस्ति। अद्य औस्ट्रेलियादेशस्य आयव्ययपत्रम् अपि उदघुष्टम्। आवयोः कन्या वित्तविभागे कार्यं करोति सा आयव्ययपत्रस्य कल्पने अपि साहाय्यम् अकरोत्। मन्ये तत् उदघोषणं जन्मदिवसस्य समीचीनम् उपायनम् अस्ति। सा उदघोषणस्य उत्सवे अपि आमन्त्रिता अस्ति।
२०१८-०५-०८ मङ्गलवासरः (2018-05-08 Tuesday)
अद्य अहं सायङ्काले पादाभ्यां भ्रमणम् अकरवम्। बहिः शीतः आसीत् किन्तु मधुरा ज्योत्सना अपि आसीत्। अहं गीतापाठं कुर्वन् भ्रमणम् अकरवम्। भ्रमणमार्गः गृहाणां पृष्ठे क्रीडाक्षेत्रान् निकषा एकान्तः अस्ति। भ्रमणकाले मया चिन्तितं अस्मात् अधिकः आनन्दः कुत्रापि नास्ति इति।
२०१८-०४-२७ शुक्रवासरः (2018-04-27 Friday)
मारमणम् उमारमणं फणधरतल्पं फणाधराकल्पम्।
मुरमथनं पुरमथनं वन्दे बाणारिम् असमबाणारिम्॥
māramaṇam umāramaṇaṃ phaṇadharatalpaṃ phaṇādharākalpam।
muramathanaṃ puramathanaṃ vande bāṇārim asamabāṇārim॥
This verse was sung by one of the greatest saints, Shri Appayya Dikshita, who was an incarnation of Lord Shiva Himself. He sang this on His visit to Chidambaram with his relatives, when He had darshan of both Lord Nataraja and Lord Govindaraja.
Meaning:
I bow to the consort of Mā (Lakshmi), the consort of Umā; the one with a snake-bed and the one with snake ornaments; the one who defeated Mura and the one who defeated Pura (Tripura), the enemy of Bāṇāsura (Lord Krishna) and the enemy of the one with odd number of arrows (Manmatha, who has five arrows).
पिहितशब्दं ‘closed’ अथवा ‘terminated’ इत्यर्थे दूरदर्शने प्रसारिते अद्यतनायां संस्कृतवार्त्तायां उपयुक्तम् । ‘भारतीयरिसर्वबैङ्केन व्यावसायिकऋणार्थमुद्घोषणपत्रस्य प्रणाली पिहिता – Reserve Bank of India has terminated the system of LoU for trade credits.
पश्यतु –
पिहितशब्दः अपिहित इत्यपि दृश्यते । अपिहित इत्यस्य रूपस्य सिद्धिः एवमस्ति।
अपि (उपसर्ग) + धा (धातु) + क्त प्रत्यय —>
अपि हि क्त (दधातेर्हिः ७।४।४२)। दधातेरङ्गस्य ‘हि’ इत्ययमादेशो भवति तकारादौ किति प्रत्यये परतः ।
अपिहितः इति रूपम् ।
एवं सति कथं अल्लोपसहितपिहित इति रूपं सिद्ध्यति? अत्र वयं अव्ययादाप्सुपः (२।४।८२) इत्येतं स्मरामः। यद्यपि अस्य सूत्रस्य प्रवृत्तिः ‘तत्र शालायाम्’, ‘तत्र शालायाम्’, ‘कृत्वा’, ‘हृत्वा’ इत्यादीनां सिद्ध्यर्थं भवति तथापि पारम्परिकेषु वृत्तीषु तत्प्रदेशे पठिते कारिकाश्लोके अल्लोपप्रमाणं दृश्यते ।
वष्टि भागुरिरल्लोपम् अवाप्योरुपसर्गयोः ।
आपं चैव हलन्तानां यथा वाचा निशा दिशा ।।
अत्रस्थानि उदाहरणानि वगाहः, अवगाहः, पिधानम्, अपिधानम् ।
पिधानम्, अपिधानम् – अपिपूर्वकस्य धाधातोः (डुधाञ् धारणपोषणयोः) ल्युटि युवोरनाकौ (७।१।१) इत्यनेन अनादेशविभक्तिकार्यानन्तरं ‘अपिधान’ मिति प्रयोगः सिद्धः ।
तथैव पिहित-अपिहित, वगाह-अवगाह, वतंस-अवतंस इत्यादयः ।
केचित् पिधानशब्दसिद्ध्यर्थं अर्धर्चादिगणपाठं दर्शयन्ति । पश्यतु अर्धर्चाः पुंसि च (२।४।३१)। पठिते गणे केवलं पिधानशब्दः दृश्यते न तु वगाहवतंसेत्यादयः । एतेषां सिद्ध्यर्थं पुरातनवैयाकरणं भागुरिवर्यमनुसृत्य अस्माभिः अल्लोपः करणीयः ।
भाषायामपि ‘भिज्ञ – अभिज्ञ’ इति अल्लोपः दृश्यते इति नारायणप्रसादवर्येणापि उक्तम्।
(वर्तते)
२०१८-०३-१४ बुधवासरः (2018-03-14 Wednesday)
अद्य अहं सायं चतुर्वादने वोडोदरानगरतः केन्बरानगरं प्रति प्रातिष्ठम्। प्रथमे चरणे मुम्बईनगरं प्राप्तम्। तत्र मम मित्रेण विनयेन सह तस्य भार्यया सह च अमिलम्। तौ विमानपत्तनम् आगम्य माम् अनयताम्। वयं विमानपत्तनात् नातीदूरम् अल्पाहरगृहम् अगच्छाम। तत्र होराद्वयं पर्यन्तम् अजल्पन्। विनयस्य भार्या अस्मभ्यम् उपस्कराः अन्यानि वस्तूनि च अनयत्। तानि वस्तूनि मया तेभ्यः वस्तुभ्यः आनितानि स्यूते स्थापितानि। रात्रौ सार्धाष्ट्वादने तौ मां पुनः विमानपत्तनम् अनयताम्।
२०१८-०३-१४ बुधवासरः (2018-03-14 Wednesday)
समयः शब्दस्य agreement इति अर्थः अपि भवति। सः तु उपयोगी शब्दः अस्ति।
दूरदर्शने प्रसारिते अद्यतनायां संस्कृतवार्तायाम् अस्ति – नरेशः अग्रवालः भाजपादलं समयं विनैव आगच्छत् (https://youtu.be/sfsurfiTRbA)- इति।
२०१८-०३-१३ मङ्गलवासरः (2018-03-13 Tuesday)
अद्यत्वे सौरोर्जा इति महान्तं चर्चाविषयम् अस्ति। भारते गतद्विदिवसेभ्यः अस्मिन् विषये महत् सम्मेलनम् आयोजितम् अस्ति। यस्मिन् सम्मेलने अनैकेषां राष्ट्राणां प्रधानमन्त्रिणः राष्ट्रपतयः च भागं गृह्णन्ति।
जयपुरे, जवाहरलालनेहरू-सौरोर्जा-कार्यक्रमस्य प्रथमचरणं राष्ट्राय समर्प्य भाषमाणः डा. सिंहः ऊर्जासुरक्षां सुनिश्चेतुं सौरोर्जाया संवर्धनावश्यकता सविशेषं व्याहरत्। http://sudharma.epapertoday.com/files/2013/09/sudharma-24b-september-13.pdf इति जालपत्रतः।
सूर्यात् प्राप्ता सौरोर्जा सौर-विद्युत्कोशेषु (सौर-सेल इत्यत्र) विद्युदुत्पादनाय प्रयोक्तुं शक्यते। https://www.samskrittutorial.in/
२०१८-०३-१२ सोमवासरः (2018-03-12 Monday)
सुहृदः बन्धुभिः समानमानान् इति अपि अत्र बन्धुभिः इत्यस्मिन् तृतीयाविभक्तिः तुल्यार्थैरतुलोपमाभ्यां तृतीयाऽन्यतरस्याम्॥२।३।७२॥ इत्यनेन सूत्रेण भवति।
रामनाथशर्मा वर्यः स्वपुस्तके लिखति –
Note that Panini did not have to use the word artha with tulya to indicate items having the sense of tulya, since he uses tulyaartha in the plural. If he meant just the form, he should have used the singular, as is his normal practice. Since he uses the plural, there must be some special purpose. What could that be? The purpose is to accept only those synonyms of tulya which could qualify as synonumous without any cooccurrence condition. Because of this coorrurrnce exclusion, forms such as iva will not be treated as valid.
रामनाथशर्मणः महोदयस्य किं तात्पर्यम् अस्ति अहं न बोधामि। कृपया बोधयतु।
२०१८-०३-११ रविवासरः (2018-03-11 Sunday)
भासृँ दीप्तौ इति अकर्मकः सेट् आत्मनेपदी भ्वादिगणीयः धातुः अस्ति।
मां भासते श्रीदेवी स्वाभाविकतया न अम्रियत।
आभासः सदृशः प्रतिबिम्बं दीप्तिः अभिप्रायः splendour, light, colour, appearance, phantomintention, purpose।
अद्य पूर्णिमा अस्ति चन्द्रस्य आभासः रमणीयः भविष्यति।
२०१८-०३-०१ गुरुवासरः (2018-03-01 Thursday)
अद्य ग्रीष्मऋतोः अन्तिमदिवसः अस्ति। अद्य घर्मः अस्ति। किन्तु ऋतुः अपि पाश्चात्यानां पञ्चाङ्गात् बिभेति तस्मात् श्वः घर्मः विलुप्तः भविष्यति इति मन्ये।
२०१८-०२-२८ बुधवासरः (2018-02-28 Wednesday)
Learning Sanskrit by Fresh Approach – Lesson # 127
संस्कृतभाषायाः नूतनाध्ययनस्य शताधिकसप्तविंशतितमः (१२७) पाठः |
भवभूति the 8th-century author of the very moving play उत्तररामचरितम् has in his other work मालतीमाधवम् these lines, which serve to be consolation for any author that, even if your work receives not enough praise today, someday the right sort of reader will come along, who will derive great joy or meaning from it.
ये नाम केचिदिह नः प्रथयन्त्यवज्ञाम्
जानन्ति ते किमपि तान्प्रति नैष यत्नः ।
उत्पत्स्यते तु मम कोऽपि समानधर्मा
कालो ह्ययं निरवधिर्विपुला च पृथ्वी ॥
पदच्छेदैः :- ये नाम केचित् इह नः प्रथयन्ति अवज्ञाम् / जानन्ति ते किम् अपि तान् प्रति न एषः यत्नः / उत्पत्स्यते तु मम कः अपि समान-धर्मा कालः हि अयम् निर्-अवधिः विपुला च पृथ्वी //
विशिष्टानां शब्दानाम् अभ्यासाः :-
प्रथयन्ति – प्रथ् (1 उ.) / तस्य लटि प्र.पु. बहु. / To spread word
अवज्ञाम् – अवज्ञा इति स्त्रीलिङ्गि नाम / तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च /
उत्पत्स्यते – उत्+पत् (1 उ.) / कर्मणिप्रयोगे लृटि प्र.पु. एक. /
समानधर्मा – समानं धर्म यस्य सः समानधर्मा (बहुव्रीहिः) /
निरवधिः – निर्-अवधिः (निर्गतः अवधिः यस्मात् सः)
विपुला = abundant, (by extended meaning) full of variety of characters.
पृथ्वी = earth; (by extended meaning) what supports mankind of variety of characters.
अन्वयाः (1) ये केचित् इह नः अवज्ञाम् प्रथयन्ति (2) अपि ते जानन्ति किम् (3) एषः यत्नः तान् प्रति न (4) मम समानधर्मा कः अपि तु उत्पत्स्यते / हि अयम् कालः निरवधिः पृथ्वी च विपुला /
Meaning :-
Notes टिप्पण्यः
शुभमस्तु !
-o-O-o-
On Wed. Feb. 28,2018, commenting on the lesson, Dr. Avinash Sathaye mentions a पाठभेदः in the third line – उत्पत्स्यतेऽस्ति instead of उत्पत्स्यते तु.
The भिन्नः पाठः lends a meaning उत्पत्स्यते (वा) अस्ति (वा) Someone of character similar to mine is already there somewhere or will be born. That पाठभेदः is charming too !
On Thursday March 1, 2018, there is one more पाठभेदः from Dr. Avinash Sathaye => In the second line जानन्तु instead of जानन्ति, लोट्-लकारः instead of लट्. This would bring up change in the अन्वयः from “अपि ते जानन्ति किम् ?” to ते जानन्तु किमपि (यत्) एषः यत्नः तान् प्रति (नैव) अस्ति |
अस्माकं वर्गः प्रतिसप्ताहे संस्कृतस्य अभ्यासाय मन्दिरे मिलति। अद्य अस्माकं मेलनम् आसीत्। अद्य मया अनुभूतं वर्गस्य सदस्याः बहु समीचीनं प्रगतिं कुर्वन्ति। ते यथाशक्तिं प्रयासं कुर्वन्ति। तेषां प्रगतिं सन्धार्य अहं प्रसन्नः अस्मि।
२०१८-०२-२७ मङ्गलवासरः (2018-02-27 Tuesday)
अद्य मया एकस्य विश्लेषणस्य विज्ञप्तिः लिखिता। विज्ञप्तिः मया चन्द्रशेखरवर्याय लिखिता किन्तु सः तां विज्ञप्तिं पठित्वा प्रसन्नः न अभवत्। दीर्घवादविवादस्य अनन्तरं सः मया सह सहमतः अभवत्।
२०१८-०२-२६ सोमवासरः (2018-02-26 Monday)
अद्य संस्कृते लिखामः इति ख्याता विशालाक्षीमहाभागा आवां किरातार्जुनीयम् इत्यस्य एकं श्लोकम् अध्यापयत्। तस्याः पाठनशैली अतिरुचिकरा अस्ति। सा आवाभ्याम् अध्यापनेन भृशम् आनन्दम् अददात्।
२०१८-०२-२५ रविवासरः (2018-02-25 Sunday)
गीतायाम् अस्ति –
तत्रैव सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः।
पश्यत्यकृतबुद्धित्वान्न स पश्यति दुर्मतिः॥गीता १८.१६॥
२०१८-०२-२४ शनिवासरः (2018-02-24 Saturday)
केषाञ्चन दिवसानां पूर्वं मया माल्कम-बार्नबी-वर्ययोः चर्चितम्। तत् काण्डम् अद्य अवसितम्। बार्नबीवर्येण अद्य स्वपदत्यागं कृतम्। सः देशस्य उपप्रधानमन्त्री आसीत्।
२०१८-०२-२३ शुक्रवासरः (2018-02-23 Friday)
अद्य प्रातःकाले दशवादने सर्वयानेन ज्वलिता सिडनीनगरम् अगच्छत्। मया तस्याः यात्रापत्रं जालसंयुक्तसेवया क्रीतम् किन्तु केन्बरानगरतः सिडनीनगरं यावत् न क्रीतं सिडनीनगरतः केन्बरानगरं यावत् क्रीतम्। दिष्टया सा इदं स्खलनं यात्रायाः पूर्वमेव अपश्यत्। तैः यात्रापत्रस्य धनं न प्रतिदत्तम् किन्तु तया यात्रायाः पूर्वमेव सम्यग् यात्रापत्रं क्रीतम् तस्य सन्तोषः अस्ति।
२०१८-०२-२२ गुरुवासरः (2018-02-22 Thursday)
अद्य अहम् आवयोः कन्याभ्यां सह ओस्ट्रेलिया-राष्ट्रीय-विश्वविद्यालये (ANU, Canberra) एकस्मिन् व्याख्याने अगच्छम्। व्याख्यानम् अस्ति – MAPPING THE SKY: FROM ANCIENT TIMES TO THE MODERN AUSTRALIAN SKYMAPPER TELESCOPE।व्याख्यानं द्वौ व्याख्यातारौ अदत्ताम्। एकः आसीत् नोबेलपुरस्कृतः ब्रायन-श्मिड्ट्वर्यः। व्याख्यानं ज्ञानवर्धकं रुचिकरं च आसीत्।
२०१८-०२-२१ बुधवासरः (2018-02-21 Wednesday)


text:
ताजभवनम् आधुनिकयुगस्य सप्तसु कौतुकेषु अन्यतमं वर्तते ताजभवनम् । आग्रायां यमुनानद्याः तीरे स्थितम् इदं भवनं यवनचक्रवर्तिना शाहजहानेन प्रियायाः पत्न्याः मुम्ताजमहलायाः संस्मरणाय निर्मितम् । इदम् अपूर्वं भवनं १६३१-१६४८ अवधौ अमृतशिलया निर्मितम् । इयं शिल्पकला पर्शियन्-ओटोमन्- यवन- भारतीयशौलीभिः युक्ता अस्ति । ताजभवनस्य विन्यासः उस्तादहमदलहौरिणा कृतः इति श्रूयते । अस्य भवनस्य श्वेतामृतशिलया निर्मिताः शिखरगोलार्धाः Read More
गङ्गा नदी दक्षिण-एशियाखण्डे विद्यमाने भारतदेशे प्रवहन्ती काचित् नदी| भागीरथी उत्तराञ्चले हिमालये गङ्गोत्रीहिमसंहतेः उद्भूय देवप्रयागं प्रति अलकनन्दाम् संयाति। देवप्रयागात् एव सा गङ्गा इति कथ्यते। प्रयागे यमुना गङ्गया संयाति। ततः सा उत्तरभारते सृत्वा वङ्गोपसागरं प्राप्नोति। तस्य वितरकनद्यः हूग्ळीपद्मादयः। वङ्गोपसागरस्य समीपे सुन्दरवनम् अस्ति। तत् व्याघ्राणां प्रमुखं निवासस्थलम् अस्ति।गङ्गायां द्विविधौ शिशुमारौ(मत्स्यविशेषः) स्तः। तौ गङ्गाशिशुमारः Read More
भारतस्य उत्तरदिशि सीमाप्रदेशे स्थितः महान् पर्वतः एव हिमालयः । "हिमालयः” इति नाम्नः श्रवणमात्रेण सर्वस्य अपि भारतीयस्य हृदयं विकसितं भवति । हृदये अनेके दिव्यभावाः सञ्चरन्ति । शारीरे रोमाञ्चः सञ्जायते च । भारतस्य संस्कृतेः पृष्ठभूमिः हिमालयः अस्ति । देशस्य पूर्वजाः कथम् अजीवन् ? किम् अचिन्तयन् ? क्व जयम् प्राप्नुवन् ? कुत्र च Read More
भारतम्, आधिकारिकरूपेण भारतगणराज्यम्, दक्षिण-जम्बूद्वीपे आर्यावर्ते स्थितं गणराज्यम् वर्तते । जनसंख्यायां द्वितीये स्थाने विद्यते । विश्वे प्रसिद्धो जनतत्न्त्रयुत: देश: एष: । एषः देशः प्राचीन-सिन्धु-सभ्यतायाः मातृभूमिः । एषः भूभागः स्वस्य सांस्कृतिकसम्पदा प्रसिद्धः अस्ति । हिन्दुधर्मः, बौद्धधर्मः, जैनधर्मः, सिख्खधर्मः इत्येतेषां विश्वस्य चतुर्णां प्रमुखानां तत्त्वदर्शनानाम् उद्गमस्थानम् एतत् । क्रिस्ताब्दस्य प्रथमशतके अत्र प्रविष्टाः झरातुष्ट्रधर्मः, क्रैस्तधर्मः, Read More
पृथ्वी कश्चित् ग्रहः अस्ति । सूर्यमण्डले पृथ्वी तृतीये क्रमाङ्के स्थिता अस्ति । पृथ्वीग्रहः सौरमण्डलस्य पञ्चमबृहत्तमः ग्रहः अस्ति । जीवनाय अनुकूलाः परिस्थितयः पृथ्व्याम् एव सन्ति । पृथ्वी अधिकोष्णा नास्ति, अधिकशीतलापि नास्ति । पृथ्व्यां वायुः, जलम् च अस्ति । जीवनस्य कृते वायुजलयोः आवश्यकता भवति । अत्र प्राणवायुः अपि अस्ति, येन श्वसनतन्त्रं चलति Read More


text:
Wednesday, October 28, 2009
शास्त्र-पठन-पद्धतिः
अद्यत्वे, बहुत्र भारतीयानां एकमतं -- संस्कृतं किमर्थम्? संस्कृतं तु साधनमात्रं, न तु साध्यम्। आयासः साध्यमात्रे भवतु -- इति। पुरा, साधनं कृत्वा, अधिकारं लब्ध्वा, सर्वेऽपि अग्रे सरन्ति। सा पद्धतिः लुप्ता जाता। साधनं नाम तद्वस्तु यत् लक्ष्यं प्रति सोपानायते। न तु वृथा किञ्चिदपि। किन्तु वक्रचिन्तनं सर्वत्र प्रसृतम्।
संस्कृतेन सूक्ष्मतया विस्तारेण स्पष्टतया चर्चितान् विषयान् अधिकर्तुं संस्कृतभाषा प्रबला। अनेन भाषान्तराणाम् उपेक्षा न क्रियते, प्रत्युत, देवभाषायाः आवश्यकता दर्शिता। तथैव, बहवः वेदान्तं पठितुम् इच्छन्ति। दर्शनानि षट्, येषु उत्तरमीमांसा (वेदान्तं) अन्तेस्थिता। नाम, पूर्वं अन्यशास्त्राणामपि परिचयः अत्यावश्यकः भवति। किन्तु तत्रापि उपेक्षा एव क्रियते।
लक्ष्यं मनसि निधाय एव साधनं करणीयम्। भूयपण्डितानां लक्ष्यं, अस्माकं च लक्ष्यं भिन्ने एव। महदन्तरं वर्त्तेत। तथापि, लक्षणं भिन्नम् इत्यस्मात्, सर्वमपि साधनं अनावश्यकम् इति विफलता-जनक-चिन्तनम्।
कुत्रचित्, वेदान्त-पठनस्य उपस्थापनं दृष्टम्। तत्र आचार्यस्य बोधनं यत् "वयं नूतनपद्धत्या पठामः"। तत् च किम्? ते साधनं कारयन्ति, षट्-शास्त्राणां अपि किञ्चित् अत्यावश्यक-भागं पाठयन्ति। नाम उपेक्षा-निवारणम्। एतादृश-प्रयासाः अपि उत्तमाः इति भाति।
संस्कृतेन सूक्ष्मतया विस्तारेण स्पष्टतया चर्चितान् विषयान् अधिकर्तुं संस्कृतभाषा प्रबला। अनेन भाषान्तराणाम् उपेक्षा न क्रियते, प्रत्युत, देवभाषायाः आवश्यकता दर्शिता। तथैव, बहवः वेदान्तं पठितुम् इच्छन्ति। दर्शनानि षट्, येषु उत्तरमीमांसा (वेदान्तं) अन्तेस्थिता। नाम, पूर्वं अन्यशास्त्राणामपि परिचयः अत्यावश्यकः भवति। किन्तु तत्रापि उपेक्षा एव क्रियते।
लक्ष्यं मनसि निधाय एव साधनं करणीयम्। भूयपण्डितानां लक्ष्यं, अस्माकं च लक्ष्यं भिन्ने एव। महदन्तरं वर्त्तेत। तथापि, लक्षणं भिन्नम् इत्यस्मात्, सर्वमपि साधनं अनावश्यकम् इति विफलता-जनक-चिन्तनम्।
कुत्रचित्, वेदान्त-पठनस्य उपस्थापनं दृष्टम्। तत्र आचार्यस्य बोधनं यत् "वयं नूतनपद्धत्या पठामः"। तत् च किम्? ते साधनं कारयन्ति, षट्-शास्त्राणां अपि किञ्चित् अत्यावश्यक-भागं पाठयन्ति। नाम उपेक्षा-निवारणम्। एतादृश-प्रयासाः अपि उत्तमाः इति भाति।
Monday, October 19, 2009
दश-वाक्यानि
प्रायेण पठितारः संस्कृत-भार्त्या परिचिताः। बहवः कार्यकर्तारः साप्ताहिक-वर्गान् चालयन्ति। तत्र, भाषा-कौशल-विकसनार्थं सर्वैः कानिचन वाक्यानि वक्तव्यानि भवन्ति। आदौ तु तानि सरलानि भवन्ति, कालेन नूतन-प्रयोगाः प्रयुज्यन्ते। शिक्षकः कृतसंकल्पः, यथाशक्ति पाठयति, तस्य किञ्चित् प्रधानतन्त्रं दशवाक्यानि नाम इदमेव। तत् तु डोला इव।
आदौ छात्राः भीताः लज्जया वदन्ति, स्तरवर्धनार्थं लिखित्वा वर्गे पठन्ति। अनन्तरं दृढविश्वासाः ते एव क्लिष्टकरप्रयोगान् उपयुज्य कथाः लिखन्ति, वर्गे पठन्ति ... किन्तु तैः स्वलिखितं पठितुं एव क्लेशं अनुभवन्ति। तदा तु पुनः कण्ठात् वक्तव्यम् इति निमयः आनीयते। एवं एव तैः दशवाक्यैः पठनं, लेखनं, नूतन-प्रयोगान्वेषणं, नूतन-प्रयोग-दृढीकरणं -- सर्वमपि शक्यम्।
केनापि महत्त्वमिदं बोधितं सद्यः। तदा तु दुःखं एव मम आविरभवत्। सप्ताहे दशवाक्यानि नाम कियत् समयं वा अपेक्षते। यदि संस्कृते एव व्यवहारः प्रतिदिनं किञ्चित् वा क्रियते मित्रमण्डले, प्रगतिः कियत् वा स्यात्? कथं वा कदा वा ईदृशं परिवर्तनं समाजहृदये दृश्येत?
आदौ छात्राः भीताः लज्जया वदन्ति, स्तरवर्धनार्थं लिखित्वा वर्गे पठन्ति। अनन्तरं दृढविश्वासाः ते एव क्लिष्टकरप्रयोगान् उपयुज्य कथाः लिखन्ति, वर्गे पठन्ति ... किन्तु तैः स्वलिखितं पठितुं एव क्लेशं अनुभवन्ति। तदा तु पुनः कण्ठात् वक्तव्यम् इति निमयः आनीयते। एवं एव तैः दशवाक्यैः पठनं, लेखनं, नूतन-प्रयोगान्वेषणं, नूतन-प्रयोग-दृढीकरणं -- सर्वमपि शक्यम्।
केनापि महत्त्वमिदं बोधितं सद्यः। तदा तु दुःखं एव मम आविरभवत्। सप्ताहे दशवाक्यानि नाम कियत् समयं वा अपेक्षते। यदि संस्कृते एव व्यवहारः प्रतिदिनं किञ्चित् वा क्रियते मित्रमण्डले, प्रगतिः कियत् वा स्यात्? कथं वा कदा वा ईदृशं परिवर्तनं समाजहृदये दृश्येत?
संस्कृत-माध्यमम्
कस्यापि भाषायाः चत्वारि सोपानानि नाम -- श्रवणं, भाषणं, पठनं, लेखनं चेति। काले अतीते, कथमपि विपरीतम् अभवत् -- ऊर्ध्वमूलम् अधः शाखं यथा। अद्यत्वे, विभिन्नमाध्यमैः संस्कृतप्रचारः प्रवर्तते। तेषु अन्यतमः अन्तर्जालोऽयं, सर्वेषां तृणान्दोलनानां आश्रयः। आदौ अन्तर्जाले लिपिमाध्यमेनैव कार्यं क्रियते। अधुना न तथा -- ध्वनिप्रवाहः, चित्राणि, चलच्चित्राणि च प्रचुरणि। संस्कृतक्षेत्रेऽपि तादृशी आद्यता आनेतव्या। सद्यः मित्रेण तत्राऽपि प्रयासः क्रियते। सोऽपि जालपुटे स्ववाचा संस्कृतध्वनिम् आरोपितवान्। अवश्यं पुटोऽयं वर्तते इति वार्ता दाववत् प्रसृतं भवति। सर्वे प्रतिदिनं शृण्वन्तु, एतादृशान् पुटान् निर्मान्तु च इति अभिलाषः। संकेतः http://vaak.wordpress.com पार्श्ववर्तिन्यां मञ्जूषायामपि सन्निहितः।
Subscribe to: Posts (Atom)


text:
उपमेये (प्रकृते) उपमानस्य (अन्यस्य) कविप्रतिभया वर्णितसंशय: सन्देहालंकार: भवति ।
सन्देह: प्रकृतेSन्यस्य संशय: प्रतिभोत्थित: ।
अर्थात् यत्र कवि: आत्मन: प्रतिभया उपमेये उपमानस्य संशयं वर्णयति तत्र सन्देहालंकार: भवति ।
सन्देहालंकारस्य भेदा: -
सन्देहालंकारस्य त्रय: प्रमुखभेदा: सन्ति ।
1- शुद्धसन्देह: - यत्र संशये एव वर्णनस्य समाप्ति: भवति अथवा आदिमध्यान्ते सर्वत्र संशयास्थिति: तिष्ठति, स: शुद्धसन्देह: कथ्यते ।
2- निश्चयगर्भसन्देह: – यत्र आदौ, मध्ये च संशयस्य स्थिति: भवति किन्तु मध्ये निश्चय: भवति स: निश्चयगर्भसन्देह: कथ्यते ।
3- निश्चयान्तसन्देह: - यत्र आदौ संशय: भवति किन्तु अन्ते निश्चय: भवति तत्र निश्चयान्तसन्देह: भवति ।
उदाहरणम् -
अयं मार्तड: किं, स खलु तुरगै: सप्तभिरित: ।
कृशानुं किं, सर्वा: प्रसरति दिशो नैष नियतम् ।।
कृतान्त: किं, साक्षान्महिषवहनोSसाविति पुन:
समालोक्याजौ त्वां विदधति विकल्पान् प्रतिभटा: ।।
प्रस्तुत उदाहरणे उपमेयभूतराज्ञि कविकल्पनया उपमानभूतमार्तण्ड:, कृशानु:, अग्नि: एवं च यमराजस्य संशय: वर्णित: अस्ति । अत: अत्र सन्देहालंकार: अस्ति । अत्र मध्ये मार्तण्ड:, कृशानु: एवं च कृतान्तस्य अभावस्य निश्चय: सन् निश्चयगर्भसन्देहालंकार: अस्ति ।
इति …


text:
वास्तु संकल्प
संकल्प
अद्यपूर्वोच्चरितवर्तमान एवं गुण विशेषण विशिष्टायां शुभपुण्यतिथौ मम आत्मनः / यजमानस्य आत्मनः श्रुतिस्मृतिपुराणोक्तफलप्राप्त्यर्थं सग्रह वास्तुशांत्यंग भूत इंद्रादि लोकपालेभ्यः, आदित्यादि, स्थापितनवग्रहदेवताभ्यः, क्रतुसादगुण्यकर देवताभ्यः, तत्तमन्मंत्रैः नाममंत्रैः वा गंधाक्षतपुष्पसमर्पणपूर्वक, सदीपमाषभक्तबलिप्रदानं करिष्ये ।
ॐ त्रातारमिंद्र ० । भूर्भुवः सुवः इंद्राय नमः ।
सकलोपचारार्थे गंधाक्षतपुष्पं समर्पयामि ।
इंद्राय सांगाय, सपरिवाराय, सायुधाय, सशक्तिकाय, इमं सदीपमाषभक्त बलिं, समर्पयामि ।
भोइंद्र, दिशंरक्ष, बालिंभक्ष, मम. यजमानस्य सहकुटुंबस्य, सपरिवारस्य, आयुः कर्ता, क्षेमकर्ता, शांतिकर्ता, पुष्टिकर्ता, तुष्टिकर्ता, आरोग्यकर्ता, कल्याणकर्ता, वरदो भव ।
उदक सोडावे. अनेनबलिदानेन इंद्रः प्रीयताम् ।
स्थंडिलाभोवती प्रत्येक दिशेला गंध अक्षताफुल वाहून नमस्कार करावा. या प्रमाणे, अग्नि, यम, निऋति, वरुण, वायु, सोम, ईशान, भूमि, आकाश, यांना गंधाक्षतपुष्पसमर्पण करुन बलिदान करावे.
ॐ स्योनापृथि ० भूम्यैनमः । सकलपूजार्थे ० भूम्यै, सांगायै, सपरिवारायै, सायुधायै सशक्तिकायै, इमं सदीपमाषभक्तबलिंसमर्पयामि ।
भो भूमे, दिशं मम / यजमानस्य
सहकुटुंबस्य....आयुः कर्त्री, क्षेमकर्त्री, शांतिकर्त्री, पुष्टिकर्त्री, तुष्टिकर्त्री, आरोग्यकर्त्री, कल्याणकर्त्री, वरदाभव । अनेनबलिदानेन भूमिः प्रीयताम् ।
अधिप्रत्यधिदेवता सहित नवप्रहप्रीत्यर्थ - बलिदान
ॐ आसत्येन ० अधिप्रत्यधिदेवतासहित सूर्याय ० सकलपूजार्थे, गंधाक्षतपुष्पं समर्पयामि ।
अधिप्रत्यधिदेवतासहित सूर्याय सांगाय. सपरिवाराय इमं सदीप ० भो अधिप्रत्यधिदेवता सहित सूर्य, बलिंभक्ष, मम / यजमानस्य ० वरदो भव । अनेन बलिदानेन अधिप्रत्यधिदेवतासहित सूर्यः प्रीयताम् ।
१. ज्या ठिकाणी लिंग, वचन भेदामुळे बदल आवश्यक आहे. तो भाग विस्तृत लिहिला आहे. दश दिशांना बलि देताना दिशं रक्ष म्हणावे.
या प्रमाणे सोम, मंगळ, बुध, गुरु, शुक्र, शनि, राहु, केतु यांना उद्देशून बलिदान करावे.
ॐ बृहस्पते...० बृहस्पतये सांगाय...भो बृहस्पते ० बलिं भक्ष, मम / यजमानस्य...अनेन. बृहस्पतिः प्रीयताम् । ॐ कयानश्चित्र...राहवे सांगाय...भो राहो ०....अनेन राहुः प्रीयताम् । ॐ केतुं कृण्वन्न. ० केतवेसांगाय....भो केतो, बलिंभक्ष...० अनेन. ० केतुः प्रीयताम् । क्रतुसंक्षकदेवताप्रीत्यर्थ बलिदान करावे. ॐ गणानांत्वा...गणपतये सांगाय ०
भो गणपते, बलिंभक्ष, अनेन...गणपतिः प्रीय. ॐ जातवेदसे दुर्गायै नमः । सकलोपचारार्थे गंधाक्षत. दुर्गायै, सांगायै, सपरिवारायै, सायुधायै, सशक्तिकायै, इमं, सदीपमाषभक्त बलिं, समर्पयामि, । भोदुर्गे, बलिंभक्ष, मम / यजमानस्य सहकुटुंबस्य सपरिवास्य, आयुः कर्त्री, क्षेमकर्त्री, शांतिकर्त्री, पुष्टिकर्त्री, तुष्टिकर्त्री, कल्याणकर्त्री, वरदा भव । अनेन बलिदानेन दुर्गा प्रीयताम् ।
यानंतर वायु, आकाश, यांना, बलिदान, करावे.
ॐ यावांकशा....अश्विभ्यांनमः । सकलपूजार्थे गंधाक्षतपुष्पम् समर्पयामि । अश्विभ्यां, सांगाभ्यां, सपरिवाराभ्यां, सायुधाभ्यां, सशक्तिकाभ्यां, इमं सदीपमाषभक्तबलिंसमर्पयामि । भो अश्विनौ अमुंबलिंभक्षतम्, मम / यजमानस्य, सहकुटुंबस्य सपरिवारस्य, आयुः कर्तारौ, क्षेम कर्तारौ, शांतिकर्तारो पुष्टिकर्तारौ तुष्टिकर्तारौ कल्याणकर्तारौ वरदौ भवतं । अनेन अश्विनौ प्रीयेतां.
ॐ वास्तोष्पते - वास्तोष्पतये नमः सकलपूजार्थे गंधाक्षतपुष्पं भोवास्तेष्पतये, सांगाय, सपरिवाराय ० भो वास्तोष्पते ० बलिंभक्ष मम / यजमानस्य सहकुटुंबस्य सहपरिवास्य....
वरदो भव । अनेन बलिदानेन वास्तोष्पतिः प्रीयतां ।
शिख्यादि देवताभ्यो नमः । सकल पूजार्थें गंधाक्षतपुष्पं समर्पयामि ।
शिरव्यादि देवताभ्यः सांगाभ्यः सपरिवाराभ्यः ० इमं सदीप पायसबलिं समर्पयामि । भोः भोः शिरव्यादि देवताः बलिंभक्षयत मम / यजमानस्य सहकुटुंबस्य सपरिवारस्य आयुः कर्त्र्यः क्षेमकर्त्र्यः शांतिकर्त्र्यः पुष्टिकर्त्र्यः तुष्टीकर्त्र्यः वरदाः भवत । उदक सोडावे - अनेन बलिदानेन शिरव्यादिदेवताः प्रीयतां न मम । ॐ वास्तोष्पते....द्विपदेशं चतुष्पदे ।
वास्तोष्पतये नमः सकलापूजार्थे गंधाक्षातपुष्पं समर्पयामि ।
वास्तोष्पतये, सांगाय, सपरिवाराय, सायुधाय, सशक्तिकाय इमं सदीप माषभक्तबलिं समर्पयामि । भो भो वास्तोष्पते, बलिं भक्ष, दिशं रक्ष, मम यजमानस्य सहकुटुंबस्य, सपरिवारस्य, आयुः कर्ता, क्षेम कर्ता, शांतिकर्ता, पुष्टिकर्ता, तुष्टिकर्ता, कल्याणकर्ता, वरदो भव । अनेन बलिदानेन वास्तोष्पतिः प्रीयताम् ।
चरक्यादिदेवताभ्यो नमः । सकलपूजार्थे गंधाक्षतपुष्पं समर्पयामि । भो भो चरक्यादि देवताः बलिंभक्षयथ मम / यजमानस्य सहकुटुंबस्य, सपरिवारस्य, आयुः कर्त्र्यः क्षमेकर्त्र्यः शांतिकर्त्र्यः , पुष्टिकर्त्र्यः तुष्टिकर्त्र्यः कल्याणकर्त्र्यः वरदाः भवत ।
अनेन बलिदानेन चरक्यादि देवताः प्रीयंतां न मम ।
Translation - भाषांतर
N/A