text:
हावडामण्डलम्
हावडामण्डलम्(Howrah) पश्चिमबङ्गराज्ये स्थितम् एकं मण्डलम्। अस्य मण्डलस्य केन्द्रं हावडानगरम् ।
अन्तर्विषयाः
नामौचित्यम्[सम्पादयतु]
हावडा इति पदस्य व्युत्पत्तिविषये विप्रतिपत्तिः अस्ति । अष्टादशशतके वर्तमान हावडातः अदूरे हाडिडा नामकः ग्रामः आसीत् । 'हावडा' इति 'हडिडा' पदस्य अपभ्रंशरूपम् इति एकः पक्षः । हावड(यस्यार्थः 'यत्र पङ्कः अधिकः भवति')इति शब्दात् 'हावडा' रूपमागतम् इति अपरपक्षः । भाषातात्विकः सुकुमार सेन् महोदयस्य मतानुसारं 'हावडा' शब्दस्यार्थः 'अवनतस्थले यत्र वर्षाजलं सञ्चितं भवति'। हावडाप्रान्तस्य भू-रूपमपि तथैव आसीत्, एतस्मात् कारणात् उक्तनामकरणं जातम् ।
इतिहासः[सम्पादयतु]
- यद्यपि हावडामण्डले पुरातात्विक-निदर्शनानि अधिकानि न सन्ति तथापि वागनान्, श्यामपुर्, जगत्-वल्लभपुर् इत्यादिषु प्रान्तेषु उत्खननेन प्राचीननिदर्शनानि स्वल्पं लब्धानि । हावडामण्डले दग्धमृत्तिकायाः कारुकार्यसमन्वितानि प्राचीनमन्दिराणि सन्ति । प्राचीनजैन-बौद्ध-हिन्दूसाहित्ये हावडाप्रदेशविषये सुनिर्दिष्टः उल्लेखः नास्ति । मध्ययुगे पश्चिमबङ्गस्य अन्यतमः प्रधानपोताश्रयः आसीत् सप्तग्रामः । परन्तु वाणिज्यानुकुला परिस्थितिः हावडामण्डले अधिकासीत् । अनन्तरवर्तीकाले सरस्वतेः गभीरता ह्रासकारणात् सप्तग्रामस्य विकल्परूपेण हावडास्थितः बेतर्नामकः वाणिज्यप्रदेशः अधिकः प्रसिद्धः अभवत् । विप्रदासस्य (१४१७-१४९७)मङ्गलचण्डीकाव्ये बेतर्-प्रदेशस्य उल्लेखः अस्ति । १५५३ तमे वर्षे ब्यारोज़्-महोदयेन निर्मितमानचित्रे हावडामण्डलस्य विविधस्थलानि चिह्नितानि अभवन् ।
- अष्टादशशतकस्य शेषभागतः हावडामण्डलस्य विकाशापरम्परायाः आरम्भः अभूत् । १७९६ तमे वर्षे पोतनिर्माणकेन्द्रम् अत्र आसीत् । १८१७ तमे वर्षे बाउरियायां भारतस्य प्रथमकार्पासकेन्द्रं निर्मीतमासीत् । वर्तमाने हावडामण्डले ४० कार्पासकेन्द्राणि सन्ति । इयमेव हावडामण्डलस्य वाणिज्यिकविकाशस्य सूचना आसीत् ।
भौगोलिकावस्थानम्[सम्पादयतु]
भूरूपम्[सम्पादयतु]
हावडामण्डलस्य विस्तीर्णम् - उत्तर-अक्षांशः २२˚१२'- २२˚४८' पूर्वरेखांशः - ८७˚५०'- ८८˚२३' । पूर्वदिशि विद्यमाना हुगलिनदी हावडामण्डलम्, उत्तर २४ परगणा-कोलकता-दक्षिण २४ परगणा मण्डलेभ्यः पृथक् करोति । तथैव पश्चिमदिशि रूपनारायणनदेन पूर्वमेदिनीपुरमण्डलतः हावडामण्डलं पृथक्करोति । दामोदरनदेन धौतपललमृत्तिकया निर्मितसमभूमेः उपरि 'हावडामण्डलम्' अवस्थितम् । हावडामण्डलस्य भूमिरूपस्य द्वे वैशिष्ट्ये यथा उच्चनदीतटः, दीर्घजलनिमज्जभूमिः निम्नभूमिः वा ।
नद-नद्यः[सम्पादयतु]
हावडामण्डलस्य नद-नदीषु हुगलि, रूपनारायणः, दामोदरः, सरस्वती इत्याद्याः उल्लेखयोग्याः । हावडामण्डलस्य पूर्वदिशि हुगलिनदी, पश्चिमदिशि रूपनारायणनदः च प्रवहति । दामोदरनदः मण्डलस्य मध्यभागे समानान्तरे प्रवहति । वर्षाकाले नदीतटभङ्गः, जलप्लावनम् इत्यादि प्राकृतिकविपर्ययाः अत्र समस्यायन्ते । दामोदर-उपत्यका-निगमेन(दमोदर-व्यालि-कर्पोरेशन्) निर्मितजलबन्धेन जलप्रकोपसमस्यातः इदं मण्डलमिदं सुरक्षितमस्ति ।
वातावरणम्[सम्पादयतु]
हावडामण्डलस्य वातावरणम् उष्णतायुक्तं परिक्लिन्नं च वर्तते । अस्य मण्डलस्य ऋतुमानम् एवं भवति - ग्रीष्म(मार्च-जुन्)-वर्षा(जुन्-सेप्टेम्बर्)-शरत(सेप्टेम्बर्-अक्टोबर्)-शिशिर(नवेम्बर्-फेब्रुवारि) । ग्रीष्मकाले अस्मिन् मण्डले उष्णता-आर्द्रता च भवति, शीतकाले शुष्कता । हावडामण्डले वार्षिकवृष्टेः परिमाणः १४००-१६०० मिलिमिटर् ।
प्रशासनिकविभागः[सम्पादयतु]
हावडामण्डलं प्रशासनिकदृष्ट्या द्विधा विभाजितम् । यथा-
- हावडासदरमहकुमा
- उलुवेडियामहकुमा
हावडासदरमहकुमा[सम्पादयतु]
हावडासदरमहकुमायां हावडापौरनिगमः बालिपौरसभा च अन्तर्भवति । अस्मिन् विभागे बालि-जगाछा-डोमजुर्-पांचाला-सांकराईल्-जगत्-वल्लभादयः उन्नयनपरिषदः सन्ति ।
उलुवेडियामहकुमा[सम्पादयतु]
उलुवेडियामहकुमायाम् उलुवेडियापौरसभा तथा दश उन्नयनपरिषदः(उलुवेडिया,आमता, उदयनारायणपुर्, बागनान्, श्यामपुर् इत्यादि) सन्ति ।
उपविभागः[सम्पादयतु]
समग्रे हावडामण्डले एकः पौरनिगमः, पौरसभाद्वयम्, एकादश उपनगरपरिषदः, ५० परिकल्पितनगराणि च सन्ति । तथा १४ पञ्चायतसमितयः, १५७ ग्रामोन्नयनपरिषदः सन्ति ।
संस्कृतिः[सम्पादयतु]
पश्चिमबङ्गस्य अन्यमण्डलसदृशः दुर्गोत्सवः अस्य मण्डलस्याऽपि मुख्योत्सवः । अन्यान्यसामाजिक-उत्सवाः यथा जगद्धात्रीपूजा, कालीपूजा, ईदुल्-फितर्, होलि, वैशाखी, रवीन्द्रजयन्ती, सरस्वतीपूजा, रथयात्रा, पौषपालनेत्यादयः महोत्साहेन जनैः पालिताः भवन्ति । पश्चिमबङ्गस्य प्रचलितोत्सवान् त्यक्त्वा हावडामण्डलस्य चण्डीपुजा विख्यातः । अस्मिन् मण्डले चण्ड्याः असंख्यलौकिकरूपप्रसिद्धाः सन्ति । तासु कल्याणचण्डी, मङ्गलचण्डी, माकालचण्डी, माकडचण्डी, ओलाइचण्डी इत्याद्याः अन्यतमाः । मण्डलस्य आमताप्रदेशे स्थितं मेलाइचण्डीमन्दिरं देव्याः द्विपञ्चाशत्सु पीठेषु अन्यतमम् । हावडामण्डले आवर्षं विभिन्नसामाजिकोत्सवाः भवन्ति । एतादृशं मेलनं प्रधानतः द्विविधम् - धार्मिकोत्सवः तथा धर्मनिरपेक्षोत्सवः ।
धार्मिकोत्सवाः[सम्पादयतु]
धार्मिकोत्सवोऽपि पुनश्च त्रिविधं यथा- हिन्दूदेवदेवीकेन्द्रीतधार्मिकोत्सवः, मुस्लिमधार्मिकोत्सवः, आदिवासी धार्मिकोत्सवः इति । हावडामण्डलस्य 'रामराजातला' इति स्थाने पश्चिमबङ्गस्य दीर्घकालिकधार्मिकोत्सवः भवति । १७५१ वर्षतः प्रतिरामनवमीतिथौ अस्य मेलनस्य शुभारम्भः भवति । तथा श्रावणमासान्तपर्यन्तं अयं धार्मिकोत्सवः तिष्ठति । मण्डलस्य अन्योत्सवाः यथा- उलुवेडियायां रासोत्सवः, सिंटि ग्रामे प्रचलितः 'पिरोत्सवः', 'वाणीवन' ग्रामे पालितः काननविलासोत्सवः इत्यादयः
धर्मनिरपेक्षोत्सवः[सम्पादयतु]
हावडामण्डलस्य आमता रसपुरग्रामे दामोदर नदकेन्द्रिकोत्सवः तथा 'कुलगाछिया'प्रदेशस्य नवान्नोत्सवः धर्मनिरपेक्षोत्सवेषु अन्यतमौ ।
धार्मिकस्थलानि[सम्पादयतु]
हावडामण्डलस्य धार्मिकस्थलेषु रामराजातलायाः राममन्दिरं, जलेश्वरे स्थितं शिवमन्दिरं, मध्यहावडानगरस्थितं सहस्रहस्ताकालीमन्दिरं, सुलतान्-पुरस्थितं शिवमन्दिरं, बेलुडमठमेत्यादिनि अन्यतमानि भवन्ति ।
शिक्षा स्वास्थ्यश्च[सम्पादयतु]
- हावडामण्डले २६६८ विद्यालयाः सन्ति । तेषु २११६ प्राथमिकविद्यालयाः, ३७८ माध्यमिकविद्यालयाः तथा १७४ उच्चविद्यालयाः सन्ति । एते विद्यालयाः पश्चिमबङ्गमध्यशिक्षापर्षदा पश्चिमबङ्गशिक्षासंसदा वा अनुमोदिताः भवन्ति । अस्मिन् मण्डले १६ स्नातकमहाविद्यालयाः, द्वौ चिकित्सामहाविद्यालयौ, पञ्चमिश्रयान्त्रिकमहाविद्यालयाश्च सन्ति । हावडामण्डले द्वौ विश्वविद्यालयौ स्तः(शिवपुरे बङ्गीय यन्त्रविज्ञानविश्वविद्यालयः तथा बेलुडे विवेकानन्दविश्वविद्यालयः) ।
- नगरकेन्द्रिक हावडामण्डलस्य स्वास्थ्यपरिसेवा उत्कर्षतां सूचयति । मण्डलेऽस्मिन् ३३ सर्वकारस्य चिकित्सालयाः, ५२ स्वास्थ्यकेन्द्राणि ८९ लघ्वारोग्यालयाः तथा ४४ ओषधालयाः सन्ति ।


c: text/html

text:
कस्तूरबा
कस्तूरबा गान्धी ( ( शृणु) /ˈkəstuːrəbɑː/) (गुजराती: કસ્તૂરબા ગાંધી, हिन्दी: कस्तूरबा गान्धी, आङ्ग्ल: Kasturba Gandhi) महात्मनः अर्धम् अङ्गम् । भारतीयस्वतन्त्रतासङ्ग्रामे तस्याः महत् योगदानं वर्तते । स्वास्थ्यस्य विचारमपि अकृत्वा सत्याग्रहान्दोलनाय स्वयोगदानम् अयच्छत् सा । उन्नतपर्वतस्य समीपस्थानि लघुशिखराणि यथा स्वस्य औन्नत्यं सिद्धं कर्तुं न शक्नुवन्ति, तथैव महात्मनः विशालव्यक्तित्वस्य छायायां कस्तूरबा स्वप्रतिभां सिद्धयितुं न शक्तवती । परन्तु उन्नतपर्वतस्य औन्नत्यस्य आधारस्तु समीपस्थानि लघु शिखराणि एव भवन्ति । तथैव महात्मनः विशालव्यक्तित्वस्य एकः आधारः कस्तूरबा अपि आसीत् । सा सुख-दुःखेषु महात्मना सह स्थित्वा पत्नीधर्मस्य, राष्ट्रधर्मस्य च उत्तरदायित्वम् अवहत् ।
अन्तर्विषयाः
जन्म, परिवारश्च[सम्पादयतु]
गुजरातराज्यस्य सौराष्ट्रविभागस्य पोरबन्दरमण्डलस्य केन्द्रमस्ति पोरबन्दर-नगरम् । तस्य पोरबन्दर-नगरस्य वैष्णवकुलोत्पन्नः प्रतिष्ठितः वणिक् (merchant) गोकुलदास मकनजी इति । तस्य वणिजः पत्न्याः नाम व्रजकुंवरी । गोकुलदास-व्रजकुंवरी-इत्यनयोः पञ्च शिशवः आसन् । परन्तु रोगादिकारणेन त्रयाणां पुत्राणां मृत्युः अभूत् । अतः तयोः एका पुत्री, एकः पुत्रः एवं द्वौ सन्तानौ एव अवशिष्टौ । सा एव बालिका महात्मनः अर्धाङ्गिनी, स्वातन्त्र्यक्रान्तिकारी कस्तूरबा । तस्याः अनुजस्य नाम माधवदासः । १८६९ तमस्य वर्षस्य 'अप्रैल'-मासे कस्तूरबा इत्यस्य जन्म अभूत् [१] । गोकुलदासस्य आर्थिकस्थितिः मध्यमा आसीत् । गृहे सन्तोष-विकासयोः वातावरणत्वात् कौटुम्बिकजीवनं शान्तियुतम् आसीत् । बालिका नाध्यापनीया इति कुप्रथा तदानीन्तने काले सर्वेषु ग्रामेषु प्रचलितासीत् । अतः कस्तूरबा निरक्षरतायामेव बाल्यं यापयत् । तस्याः पितरौ धार्मिकौ, व्यावहारिकौ चास्ताम् । अतः धर्मस्य, गृहकार्याणां च स्वबालिकायै द्रढतया शिक्षणं दत्तवन्तौ तौ । कस्तूरबा यदा सप्तवर्षीया आसीत्, तदैव सार्धषड्वर्षीयेन मोहनेन सह तस्याः विवाहं निश्चितं कृतवन्तौ तस्याः पितरौ ।
विवाहः[सम्पादयतु]
कस्तूरबा-महात्मनोः विवाहस्य निश्चयः यदा अभूत्, तदा मोहनः प्रथमकक्षायां पठन् आसीत् । गृहजनाः वध्वः स्मरणं कुवन्तः आसन् । अतः मोहनस्यापि इच्छाभूत् यत्, अहमपि वधूं द्रष्टुम् इच्छामीति । मोहनस्य आग्रहेण एकवारं पुतळीबाई वधूम् आहूवती । वधूः यदा गृहं गतवती आसीत्, तदा सर्वे मोहनं बोधयन्ति स्म यत्, “तया सह न स्थातव्यम् । तया सः न क्रीडनीयम्” इति । अतः मोहनः तया सह नाभाषत् । ततः मोहनस्य गृहं कस्तूरबा बहुवारं गतवती । परन्तु गृहजनानाम् आदेशत्वात् मोहनः तया सह कदापि सम्भाषणं नाकरोत् । ततः त्रयोदशे वयसि तयोः विवाहः अपि अभूत् [२] । एतादृशस्य बालविवाहस्य वर्णनं सद्यः अस्मभ्यं हासस्य विषयः स्यात् । परन्तु तदा एतादृशी स्थितिः बहूनां जीवने आसीत् [३] ।
कस्तूरबा-महात्मनोः वैवाहिकं जीवनं स्थिरं तु आसीत् । परन्तु वारं वारं तयोः मतभेदाः उद्भवन्ति स्म । विवाहस्य प्रारम्भिके काले तेषाः मतभेदानां बाहुल्यमासीत् । स्वल्पे वयसि विवाहः तु अभूत् । परन्तु परिवार-समाज-व्यवहारादीनां द्वयोरपि ज्ञानं नासीत् । एकेन मित्रेण मोहनः उक्तः, “अहं तु मम पत्नीं यद् वदामि, तदेव सा करोति । माम् अपृष्ट्वा गृहात् बहिः निर्गमने तस्याः साहसं नास्ति ” । ततः गृहम् गत्वा मोहनः अनुभूतवान् यत्, कस्तूरबा तस्मात् न बिभेति इति । स्वतन्त्रस्वभाविनी कस्तूरबा तु स्वेच्छया स्वपारिवारिककार्याणि कुर्वती आसीत् । मन्दिर-आपण-प्रतिवेशिगृहादिस्थलेषु सा श्वश्र्वाः आदेशेन गच्छन्ती आसीत् । मोहनः स्वाधिपत्यं स्थापयितुं प्रायतत । सः गभीरतया अवदत्, “इतः परं त्वं माम् अपृष्ट्वा गृहात् बहिः न गमिष्यसि इति मे आदेशः” । कस्तूरबा विनम्रतया उक्तवती, “भवतु” इति । परन्तु स्वश्र्वाः (mother in law) आदेशमेव सा अनुसरन्ती आसीत् । तेन कुपितः मोहनः तया सह बहु कलहम् अकरोत् । परन्तु पतिव्रता कस्तूरबा सर्वम् असहत ।
सा सर्वदा महात्मनः कार्ये साहाय्यमेव कृतवती । महात्मनः जीवनात् एकमपि उदाहरणं न प्राप्यते, यत्र पत्न्याः कारणात् महात्मनः कार्ये विघ्नमभूत्, कार्यं नष्टं जातं वा । 'मेट्रिक'-पठनाय महात्मा विदेशं गन्तुम् इष्टवान् । परन्तु तस्य पार्श्वे धनं नासीत् । कस्तूरबा सहसा महात्मने स्वस्य सुवर्णाभूषणानि अयच्छत् । तानि आभूषणानि विक्रीय एव महात्मा विदेशं पठनाय अगच्छत् । द्वितीयवारं महात्मा सपरिवारं यदा विदेशम् अगच्छत्, तदा निरक्षरा कस्तूरबा परिवारस्य पालनं कृतवती । महात्मना स्थापितस्य साबरमती-आश्रमस्य सञ्चालनं कस्तूरबा एव करोति स्म । तस्याः व्यावहारिकज्ञानत्वादेव आश्रमस्य व्यवस्था सुष्ठु आसीत् । लवण-आभूषण-'कोफि'पेयत्यागं, ब्रह्मचर्यपालनं च कृतवती, पतिपथगामिनी कस्तूरबा सर्वदा सारल्येन जीवनं यापयत् ।
सत्याग्रहाय कारावासः[सम्पादयतु]
दक्षिण-आफ्रिका-देशे यदा सपरिवारं महात्मा वसन् आसीत्, तदा हिन्दु-मुस्लिम-पारसी-धर्माधारितः विवाहः नियमविरुद्धः इति निर्णयम् अकरोत् दक्षिण-आफ्रिका-देशस्य न्यायालयः । हिन्द्वादिधर्मेण विवाहितः दम्पती न इति कथनम् आसीत् तस्य नियमस्य । विवाहं विना केनापि पुरुषेण सह कापि स्त्री वसति चेत्, सा वेश्या एव इति न्यायालयस्य भावः आसीत् । तस्य नियमस्य विरोधार्थं महात्मा सत्याग्रहस्य निर्णयमकरोत् । कस्तूरबा रुग्णा आसीत् । अतः महात्मा तां सत्याग्रहे योगदानाय नापृच्छत् । परन्तु कस्तूरबा महात्मानम् आदिशत यत्, "अहमपि एतस्मिन् सत्याग्रहे भागं वहिष्यामि" । महात्मा ताम् अबोधयत्, “भार्ये ! तव स्वास्थ्यं समीचीनं नास्ति । त्वं कारागारयातनां सोढुं न शक्ष्यसि । अतः त्वं गृहे एव तिष्ठ” । कस्तूरबा प्रत्यवदत्, “भवान्, अन्याः स्त्रियः, तव बालकाः च कारागारयातनां सोढुं शक्नुवन्ति । कारागारयातनां सोढुं या न शक्नोति, सा अहम् एकाकिनी एवास्मि किम्” ? ततः कस्तूरबा अपि सत्याग्रहाय स्वयोगदानं अयच्छत् । कारावासे तस्याः जीवनं बहु दुष्करम् आसीत् । कारागारस्य भोजनम् अखादन्ती सा पञ्चदिनं यावत् उपवासम् अकरोत् । ततः स्वल्पानि फलानि दत्तानि कारावासाधिकारिभिः । परन्तु सामान्यजनस्य प्रातःकालस्य अल्पाहारादपि तानि फलानि न्यूनानि आसन् । सा प्रतिदिनं कारागाराधिकारिभिः दत्तानि फलानि भुक्त्वैव जीवति स्म । कारावासस्य यातनासमनन्तरं स्वजनानां सम्मुखं यदा सा प्रप्रथमवारम् अगच्छत्, तदा सर्वे तां दृष्ट्वा अतिदुःखिताः अभूवन् । सर्वेषाम् अक्षिण्योः अश्रूणि आसन् । कस्तूरबा अस्थिवदेव दृश्यते स्म । ततः बहु कालानन्तरं तस्याः स्वस्थ्यं सम्यगभूत् ।
भारतस्वतन्त्रतायां योगदानम्[सम्पादयतु]
चम्पारणमण्डलस्य सत्याग्रहः[सम्पादयतु]
१९१५ तमस्य वर्षस्य ‘मई’-मासस्य पञ्चविंशति(२५)तमे दिनाङ्के महात्मा कर्णावती-महानगरे कोचरब-आश्रमस्य स्थापनाञ्चकार । ततः भारतस्वातन्त्र्यस्य प्रथमः सत्याग्रहः महात्मना बिहारराज्यस्य चम्पारणमण्डलात् आरब्धः । कस्तूरबा ग्रामजनानां स्वास्थ्यस्य उत्तरदायित्वंं स्वीकृतवती । सा ग्रामे अटन्ती प्रतिगृहं गत्वा बालानां, स्त्रीणाञ्च स्वास्थ्यविषये पृच्छति स्म । कस्मिंश्चित् गृहे कापि महिला रुग्णा अस्ति चेत् तस्याः सेवा कर्तव्या इति तस्याः कार्यम् । सा ग्रामजनानां मातृवत् सेवाम् अकरोत् । ग्रामजनाः अपि तां मातृत्वेन पश्यन्ति स्म । स्वल्पे काले आन्दोलनार्थं जनजागृतिरपि अभवत्, जनसेवापि । चम्पारणमण्डलस्य सत्याग्रहस्य समाप्तिसमनन्तरं खेडासत्याग्रहस्य आरम्भः अभवत् । अतः महात्मा तया सह खेडामण्डलम् अगच्छत् ।
खेडामण्डलस्य सत्याग्रहः[सम्पादयतु]
कस्तूरबा खेडामण्डलेऽपि जनसेवायाः उत्तरदायित्वंं स्व्यकरोत् । अतः ग्रामस्य स्त्रीभिः सह तस्याः भावनात्मकसम्बन्धः आसीत् । सत्याग्रहसमर्थकाः ये ग्रामजनाः आसन्, तेषां गृहे यत्किमपि आसीत्, तत् कररूपेण सर्वकाराधिकारिणः बलात् आपकर्षन् । ते यानि वस्तूनि बलात् आपकर्षन्, तेषु गृहस्य दैनिकोपयोगीनि वस्तूनि अपि आसन् । दैनिकोपयोगीनि वस्तूनि ते नीतवन्तः । अतः स्त्रियः भोजनं पक्तुं न शक्तवत्यः । बालकाः, वृद्धाः, रुग्णाः च बुभुक्षया त्रस्ताः अभवन् । सर्वकाराधिरिणां काण्डविषये कस्तूरबा ज्ञातवती । सा ग्रामस्थानां दुःस्थितिसमाचारं श्रुत्वा ग्रामजनानां स्थितिं दृष्टुं तत्र प्राप्तवती । तत्र सा स्त्रीभ्यः अवदत्, “अस्माकं पतयः सत्याय सर्वकारस्य विरोधं कुर्वन्तः सन्ति । तस्मिन् विरोधे अस्माभिः तेषां समर्थनं कर्तव्यमेव । सर्वकारेण अस्माकं जीवने यानि दुःखानि जनितानि, तानि सोढनीयानि एवास्माभिः । अस्मिन् वर्षे अस्माकं ग्रामे यद्यपि सस्योत्पत्तिः नाभूत्, तथापि सर्वकारः करं याचते इति तु अमानवीयमेव । अतः यावत् दुःखं सोढव्यं भवति, तावत् सोढयिष्यामः । परन्तु सर्वकाराय धनं न दास्यामः इति प्रतिज्ञां तु न त्यक्ष्याम एव” । अस्य भाषणस्य बहु प्रभावः जातः । सर्वे दृढतया सत्याग्रहान्दोलनाय योगदानं दत्तवन्तः । ततः खेडामण्डलसत्याग्रहः सफलः अभवत् ।
बारडोलीमण्डलस्य सत्याग्रहः[सम्पादयतु]
बारडोलीमण्डले यदा कस्तूरबा आसीत्, तदा तस्याः स्वास्थ्यं समीचीनं नासीत् । यस्मिन् ग्रामे सा आसीत्, तस्मिन् ग्रामे विभिन्नानां रोगाणां प्रभुत्वमासीत् । ग्रामस्य बहवः जनाः रुग्णाः आसन् । रुग्णतायाः दुःखेन सह सर्वकारस्य अत्याचारः अपि ग्रामजनानां दुःखम् अवर्धत । कस्तूरबा स्वस्य स्वास्थ्यस्य चिन्ताम् अकृत्वैव रोगिणां सेवामकरोत् । ग्रामे ये स्वस्थाः जनाः आसन्, तेषु कार्यविभाजनं कृतवती कस्तूरबा स्वस्य प्रबन्धनगुणानां परिचयम् अयच्छत् । ग्रामस्थानां प्रतिष्ठितजनानां साहाय्येन वैद्यान् आहूतवती कस्तूरबा रोगिणां सेवाकार्यं प्रारभत । ततः अन्येषु ग्रामेषु अपि रोगिणां स्थितिः दयनीया अस्ति इति सन्देशं प्राप्तवती सा प्रतिग्रामम् अटन्ती जनसामान्यानां सेवाम् अकरोत् । महात्मनः अहिंसा-सत्य-स्वनिर्भरतादीनां भाषणं जनसामान्यानां बुद्धौ न गच्छति स्म । परन्तु सेवां कुर्वती कस्तूरबा अहिंसा-सत्य-स्वनिर्भरतादीनां सरलभाषायां ग्रामजनेभ्यः ज्ञानम् अयच्छत् । तस्य परिणामेन सत्याग्रहविषये जनजागृतिः भवति स्म । अन्ततो गत्वा तत् आन्दोलनमपि सफलम् अभू्त् ।
‘भारत छोडो’-आन्दोलनम्[सम्पादयतु]
१९४२ तमस्य वर्षस्य 'अगस्त'-मासस्य प्रथमे सप्ताहे कोङ्ग्रेस-पक्षस्य महासमित्या ‘भारत छोडो’-आन्दोलनस्य निर्णयः कृतः । 'अगस्त'-मासस्य नवमे (९) दिनाङ्के प्रातः सार्धपञ्चवादने सर्वकाराधिकारिणः महात्मानं, महादेवं, मीरां च कारागारम् प्रैषयन् । आरक्षकेन कस्तूरबा उक्ता, “भवती अपि एतैः सह कारागारम् आगन्तुं शक्नोति” इति । परन्तु महात्मा उक्तवान्, “त्वं मया विना स्थातुं न शक्नोषि चेत् अस्माभिः सह आगच्छ । परन्तु ममेच्छास्ति त्वम् बहिः स्थित्वा मम अवशिष्टानि कर्याणि कुरु” इति । पत्युः कथनं, कार्यं च सिद्धयितुं सा आन्दोलनस्य कार्यं प्रारभत । सा बहुत्र सम्मेलन-गोष्ठी-पदयात्राः अकरोत् । एकस्य सम्मेलनस्य अनन्तरं सुशीलाबेन इति अपरा क्रान्तिकारिमहिला कस्तूरबा इत्यनयाः मुखे चिन्ताम् अपश्यत् । अतः सुशीला अपृच्छत्, “बा ! भवत्याः मुखे एतादृशीं चिन्ताम् अहं कदापि नापश्यम् । किं जातम्” ? कस्तूरबा उदतरत्, “सर्वकारः तं (महात्मानं) न त्यक्ष्यति । ते क्रूराः तस्य हननं कर्तुमपि शक्नुवन्ति । आङ्ग्लाः तु पापिनः सन्ति” इति । परन्तु तस्मात् सम्मेलनात् यदा कस्तूरबा बहिः न्यर्गच्छत्, तदा तामपि सर्वकाराधिकारिणः कारागारम् प्रैषयन् । कारागारे उपवासादिकारणात् तस्याः स्वास्थ्यं नष्टमभूत् । अतः एकादशे (११) दिनाङ्के तां पुणे-महानगरस्थं कारागारं प्रैषयन् आङ्ग्लसर्वकाराधिकारिणः । तस्मिन्नेव कारागारे महात्मा-महादेव-मीरा-सरोजिनी नायडु-आदयः बन्दिनः आसन् ।
महादेवस्य मृत्युः[सम्पादयतु]
१९४२ तमस्य वर्षस्य 'अगस्त'-मासस्य पञ्चदशे (१५) दिनाङ्के कारावासे महादेवस्य मृत्योः समये कस्तूरबा तस्य समीपम् आसीत् । सा महादेवम् अकथयत्, “पश्य महादेव ! बापु आह्वयति । एवं सा बहुवारम् अवदत् । परन्तु देहत्यागं कृतवान् महादेवस्तु किमपि नौत्तरत्” । ततः कस्तूरबा बहु अरोदत् । तस्याः मानसपुत्रः महादेवः तां प्रमुञ्च्य दूरं, बहु दूरम् अगच्छत् । महादेवस्य अन्तिमसंस्कारानन्तरं कस्तूरबा आसन्दे स्थित्वा वारं वारं तस्मै आशीर्वादं यच्छति स्म । "महादेव ! किमर्थं त्वं मां त्यक्त्वा अगच्छः ? अहम् अमरिष्यम् चेद् उचितम् अभविष्यत् । परन्तु त्वं किमर्थम् अस्मान् त्यक्त्वा अगच्छः । ईश्वरस्य कीदृशः न्यायः एषः ? त्वं यत्रासि तत्र सुखी भव" । महादेवः कस्तूरबा इत्यनयाः प्रियपुत्रः आसीत् । सा नित्यं महादेवस्य समाधिं गत्वा तत्र महादेवेन सह सम्भाषणं कुर्वती आसीत् । महादेवस्य मृत्युः कस्तूरबा इत्यस्यै महान् आघातः आसीत् । अतः वारं वारं स्वस्य मृत्योः अपि आलापम् अन्यक्रान्तिकारिभिः सह सा करोति स्म ।
मृत्युः[सम्पादयतु]
एकवारं सरोजिनी नायडु महात्मानम् अवदत्, “बापु ! तव उपवासेन मातुः हृदये आघातः भवति । त्वम् एतत् सर्वं त्यज” । महात्मा प्रत्यवदत्, “कस्तूरबा तु द्विषष्ठिः (६२) वर्षेभ्यः मया सह अस्ति । भवन्तः सर्वे तु अनन्तरम् आगच्छन्, भवद्भ्यः अपेक्षया सा अधिका दृढमना अस्ति । तस्याः चिन्तां मा कुरु” इति । महात्मनः कथनस्य समर्थनं कुर्वती कस्तूरबा अवदत्, “एतावत् असत्याचरणं सर्वकारेण क्रियते चेत् एषः किमर्थं तूष्णीं तिष्ठेत् ? अनेन तु विरोधः कर्तव्यः एव” इति । महात्मा एकविंशतिः (२१) दिनानि उपवारम् अकरोत् । सः मृत्युकूपं गतः तादृशी स्थितिः उत्पन्ना आसीत् । कस्तूरबा आदिनं पूजाकक्षे प्रार्थनामग्ना भवति स्म । तस्मिन् वर्षे अर्थात् १९४३ तमस्य वर्षस्य 'फरवरी'-मासस्य द्वाविंशतितमे दिनाङ्के महात्मा सहसा स्वस्य उपवासम् अत्यजत् । सर्वेभ्यः आश्चर्यमासीत् यत्, महात्मा सहसा कथम् उपवासम् अत्यजत् इति । परन्तु केनापि तस्मिन् विषये बहु न चिन्तितम् । एकवर्षानन्तरम् अर्थात् १९४४ तमस्य वर्षस्य 'फरवरी'-मासस्य द्वाविंशतितमे दिनाङ्के एव कस्तूरबा स्वदेहम् अत्यजत् । एका कल्पना किंवदन्ती वा अस्ति यत्, सति यथा स्वस्य पत्युः प्राणस्य रक्षणार्थं यमम् अप्रार्थयत्, तथैव कस्तूरबा अपि कृतवती स्यात् । सा उक्तवती स्यात् यत्, “मम पत्युः प्राणं त्यजतु । अग्रिमे वर्षे एतस्मिन्नेव दिने अहं त्वया सह आगमिष्यामि” इति ।
कस्तूरबा यदि महात्मना सह नाभविष्यत्, तर्हि यानि कार्याणि महात्मना साधितानि, तानि कार्याणि अपि नाभविष्यन् । कस्तूरबा महात्मनः अर्धमङ्गम् । अतः महात्मा यत्किमपि असाधयत्, तस्यां साधनायाम् अर्धं कस्तूरबा इत्यस्याः अपि ।
सम्बद्धाः लेखाः[सम्पादयतु]
बाह्यानुबन्धाः[सम्पादयतु]
http://www.mkgandhi.org/ourbapu/xv.htm
https://www.sscnet.ucla.edu/southasia/History/Gandhi/Kasturba.html
http://www.kasturbagandhicollege.com/
http://ssa.nic.in/girls-education/kasturba-gandhi-balika-vidyalaya
http://www.rrtd.nic.in/kasturbagandhi.html
नवजीवनप्रेस गुजरातविद्यापीठम्
उद्धरणम्[सम्पादयतु]
- ↑ गान्धि, अरुणः, सुनन्दा च (1998). विस्मृता महिला. Huntsville, AR: Zark Mountain Publishers. pp. 314. ISBN 1-886940-02-9.
- ↑ "स्वतन्त्रताकान्तिकारिण्याः कस्तूरबा इत्यस्याः जीवनी". India Video. Retrieved १८/३/२०१५.
- ↑ http://www.mkgandhi.org/bio5000/birth.htm

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
जमशेदजी टाटा
जेमशेतजी नसर्वान्जि टाटा (गुजराति: જમ્શેત્જી નુંસ્સેર્વાનજી ટાટા; ३ मार्च् १८३९ – १९ मे १९०४) कश्चन भारतीयः उद्योगपतिः । भारतस्य बृहत्तमायाः टाटाग्रूप्-संस्थायाः संस्थापकः अयम् । सः गुजरातराज्ये नव्सरिप्रदेशे कस्मिंश्चित् पार्सिकुटुम्बे जन्म प्राप्नोत् । तस्य सम्पत्तिः ४० मिल्लियन् $ स्यात् इति ऊह्यते । अयं भारतीयोद्यमस्य पिता इति निर्दिश्यते ।
अन्तर्विषयाः
बाल्यजीवनम्[सम्पादयतु]
जेमशेतजी १८३९ तमे वर्षे मार्च्मासस्य ३ दिनाङ्के जन्म प्राप्नोत् । तस्य पिता नसरवन्जि, माता जीवन्बाई टाटा च । पार्सि झोरास्ट्रियन् अर्चककुटुम्बे नसरवन्जी प्रथमः उद्योगपतिः । सः स्वस्य वाणिज्यं बाम्बेनगरे आरब्धवान् । जेमशेतजी १४ वयसि बाम्बे अगच्छत् । एल्फिन्स्टोन्-महाविद्यालयं प्राविशत् । विद्यार्थिजीवने एव सः हीराबाई दाबूं परिणीतवान् । १८५८ तमे वर्षे पदवीधरः जातः सः पितुः वाणिज्ये आत्मानम् अयोजयत् । ब्रिटिश्सर्वकारस्य विरोधः आसीत् इत्यतः सः समयः वाणिज्याय कष्टकरः आसीत् ।
वाणिज्यम्[सम्पादयतु]
जेमशेतजी पितुः संस्थायां १८६८ पर्यन्तं कार्यम् अकरोत् । ततः सः २१००० रूप्यकाणां मूलधनेन नूतनां वाणिज्यसंस्थाम् आरब्धवान् । १८६९ तमे वर्षे तेन चिञ्चपोकलीप्रदेशे विद्यमाना प्राप्तदुर्गतिः तैलनिर्माणीसंस्था प्राप्ता । सः तां कार्पासनिर्माणीरूपेण परिवर्त्य अलेक्सान्ड्रामिल् इति नामकरणं कृतवान् । वर्षद्वयस्य अनन्तरं सः तां विक्रीतवान् समीचीनं लाभं प्राप्य । ततः १८७४ तमे वर्षे तेन नागपुरे कार्पासनिर्माणी संस्थापिता । १८७७ तमे वर्षे विक्टोरियाराज्ञी भारतस्य साम्राज्ञी (एम्प्रेस् आफ् इण्डिया) इति यदा घोषितं तदा सः 'काटन्मिल्' इत्येतत् 'एम्प्रेस्मिल्' इति नामपरिवर्तनं कृतवान् ।
स्वस्य चतसृणां महायोजनानां साकाराय तेन स्वस्य जीवनं समर्पितम् - ऐरन् अण्ड् स्टील् कम्पनी-स्थापनम्, जगत्स्तरीयस्य शैक्षणिकसंस्थायाः, अद्वितीय उपाहारमन्दिरस्य च स्थापनम्, हैड्रो-एलेक्ट्रिक् प्लाण्ट्स्थापनम् । एतासु एकमात्रयोजना तस्य जीवितावधौ साकारताम् आप्नोत् - ताज्महल्होटेल् १९०३ तमस्य वर्षस्य डिसेम्बर्मासस्य ३ दिनाङ्के उद्धाटितं जातम् ।
तस्य, तस्य सहकारिणां महतः परिश्रमस्य कारणेन तदीया प्रत्येका योजना अपि साकारतां गता । तत्तत्क्षेत्रे महत् साधनं कृतमस्ति -
- - टाटास्टील्-संस्था एशियाखण्डस्य प्रथमा, भारतस्य बृहत्तमा, जगतः पञ्चमं बृहत्तमा संस्था वर्तते । प्रतिवर्षं २८ मिल्लियन् टन्स्परिमितं चित्रायसः अत्र उत्पाद्यन्ते ।
- - भारतीयविज्ञानसंस्था
- - दि टाटा इन्स्टिट्यूट् आफ् फण्डमेण्टल् रिसर्च् इत्येषा संस्था डा होमि भाभनेन संस्थापिता । डा होमिभाभा वैज्ञानिकसंस्थायाः संस्थापने जेमशेतटाटावर्यस्य साहाय्यम् अपृच्छत् । १९४५ तमे वर्षे संस्था आरब्धा ।
- -दि टाटा पवर् कम्पनि लिमिटेड् इत्येषा भारतस्य महती विद्युदुत्पादनसंस्था ।
- - तस्य जीवितावधौ समाप्तिं गतं महत्त्वपूर्णं कार्यद्वयं - मुम्बैनगरस्य कोलाबा-उपमण्डले निर्मितः ऐतिहासिकः ताजमहल्-प्रासादः गोपुरञ्च । अस्य निर्माणाय ४२१००००० रूप्यकाणि व्ययितानि । इदं १९०३ तमे वर्षे डिसेम्बर्मासस्य १६ दिनाङ्के आरब्धम् । २०१० तमस्य वर्षस्य मूल्यानुगुणं ११,४७५,४९६,२८४ रूप्याकाणि भवति । तद्दिने विद्युद्व्यवस्थायुक्तम् एकमेव उपाहारमन्दिरम् इदम् आसीत् । अत्र अमेरिकीयव्यजनानि, जर्मनीय-उन्नयन्यः,टर्किदेशीय-स्नानद्रोण्यः, ब्रिटीश्देशीय-सेवकाः च आसन् ।
वैयक्तिकजीवनम्[सम्पादयतु]
जेमशेतजी हीराबाईदाबूं परिणीतवान् । तयोः पुत्रौ दोराब्जि टाटा,रतन्जी टाटा च । तौ टाटासंस्थायाः उत्तराधिकारिणौ जातौ ।
मरणम्[सम्पादयतु]
१९०४ तमे वर्षे जर्मन्प्रवासावसरे टाटावर्यः गम्भीरतया अस्वस्थः जातः । १९०४ तमे वर्षे मेमासस्य १९ दिनाङ्के नौहिम्नगरे सः दिवङ्गतः । इङ्ग्लेण्ड्देशस्य पारसीश्मशाने तस्य अन्त्यसंस्कारः कृतः ।
तेन आरब्धा संस्था अद्यत्वे टाटाग्रूप् नाम्ना प्रसिद्धा । जगतः बृहत्तमासु स्वायत्तसंस्थासु अन्यतमा अस्ति । झार्खण्ड्राज्यस्य जम्शेड्पुरं तस्य मरणोत्तरं टाटानगरमिति नामाङ्कितम् । टाटा स्टील्, टाटा मोटार्स्, टाटा पवर्, जुस्को, टाटा कुमिन्स्, टाटा राबिन्स् फ्रेजर्, टाटा बेरिङ्ग्, टाटा ट्यूब्स् डिविजन्, टाटा अग्रिको, टाटा पिग्मेण्ट्स् -इत्यादीनि टाटाग्रूप्मध्ये अन्तर्भवन्ति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
"


text:
ठुमरि
ठुमरि (Thumri) हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतप्रकारेषु अन्यतमः । हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीते नैके प्रकाराः विद्यन्ते । ध्रुपद् उत् ध्रुवपद, होरि उत धमार्, खयाल् उत ख्याल्, ठुमरि, टप्पा, दाद्रा, तराना, तिरवत्, गजल्, खव्वालि, सादरा, खमसा, लावणि, चतुरङ्ग,भजन्, सरगम्, रागमाला इत्यादयप्रकाराः सन्ति । तेषु अन्यतमः प्रकारः ठुमरि भवति । ठुमरि प्रकारः भावनाप्रधानः भवति । अस्मिन् प्रकारे खयाल् प्रकारस्यापेक्षया गायने स्वातन्त्र्याधिक्यं भवति । विप्रलम्भशृङ्गारकरुणरसयोः प्रतिपादकः प्रकारः भवति । नृत्यगानस्य आङ्गं भवति अयं प्रकारः। अस्मिन् प्रकारे मूलरागाणां सह स्वान्तरङ्गाय यथा मिलिताः भवन्ति, तादृश अन्यान्य रागाणां योजना शक्या ।
इतिहासः[सम्पादयतु]
“शोरिवंशस्य” गुलाम् नबि इत्यने अस्य प्रकारस्य आविष्कारः कृतः । गच्छताकाले लखनौ प्रान्तस्य “वझीर् अलीशाहस्य” आस्थाने ‘कदरपीया’,’ललनपियौ’ आस्ताम् । एतौ उभौ अपि अस्य प्रकारस्य प्रचारं प्रसिद्धिञ्च सम्पादितवन्तौ । एवं बन्दादीन् महाराज् नामकोऽपि ठुमरि गीतानि रचयित्वा प्रचारं कृतवान् । ठुमरि प्रायः पीलु, काफि, खमाज, देश, झंझोटि, जोगिया, पहाडि, तिलक् कामोदादिषु रागेषु गायन्ति । अस्मिन् प्रकारे स्वराणां सूक्ष्मविन्यासाय अवकाशोऽस्ति । भावरसप्रदर्शनाय विशेषतया अयं प्रकारः सहायं करोति । ठुमरि प्रकारं प्रायः ‘पूरब्’, ‘पञ्जाबि’, ‘दिल्लि’, ‘पहाडि’ चतुर्षु अङ्गेषु (विभागेषु) गायन्ति ।
प्रसिद्धाः गायकाः[सम्पादयतु]
- प्राचीनाः
बडीमैना, छोटीमैना तथा विद्याधरी अन्याश्च।
- नव्याः
भय्यागणपतराव्, मौजद्दीन खान्, गिरिजादेवी, अब्दुल् करींखान्, सोनीजि, भय्याश्याम लालजी, उस्ताद् बरकत अलीखान्, उस्ताद बडेगुलाम् अलीखान्, सिद्देश्वरीदेवि, बडिमोतीबायि, रसूलन् बायि, बेगम् अख्तर्, गिरिजादेवी, सुरेशबाबु इत्यादयः भवन्ति।


text:
मानसवन्यजन्तुधाम
मानसवन्यजीविधाम भारतस्य असमराज्ये अस्ति । अत्र व्याघ्रसंरक्षणस्य, गजसंरक्षणस्य जीवगोलरक्षणस्य स्थानमिति उद्घुष्टम् अस्ति । हिमालयस्य मूले विद्यमानं मानसवन्यजीविधाम भूतान् राष्ट्रस्य व्याप्तौ अपि किञ्चित् विस्तृतम् अस्ति । अस्मिन् अरण्ये विचित्रकूर्मः, सुवेगस्य शशः, स्वर्णवर्णस्य कपिः, कुब्जसूकरः इत्यदयः जन्तवः आश्रिताः सन्ति । एतादृशाः विशिष्टप्राणिनः विश्वस्य अन्यभागेषु न दृश्यन्ते । अत्र एव मानसा इति नदी प्रवहति अनेन अस्य नाम मानसवन्यधाम इति नाम आगतम् । इयं नदी ब्रह्मपुत्रानद्याः उपनदी । अस्य वन्योद्यानस्य विस्तारः सामान्यतः ३९१व.कि.मी.अस्ति । एतत् समुद्रस्तरात् ११०मी.औन्नत्ये अस्ति । मानसवन्यजन्तुधाम्नि ३७४जातीयाः वृक्षाः सन्ति । ५५जातीयाः सस्तनिनः जीवन्ति । ३८०प्रकारकाः खगाः सन्ति । ५०जातीयाः उरगाः ३जातीयाः उभयवासिनः सन्ति । विनश्यमानानि ३१जातीयानि प्राणिकुलानि सन्ति । अपि च एष्यन् गजाः, भारतस्य खड्गमृगाः, वनमहिष्यः, जलमहिष्यः, बारासिंहाः, व्याघ्राः, चित्रकाः, भल्लूकाः विविधप्रकारकाः कपयः हरिणाः च सन्ति ।


text:
भारतीयदर्शनशास्त्रम्
भारतीयदर्शनशास्त्रस्य ( ( शृणु) (/ˈbhɑːrətiːjədərʃənʃɑːstrəm/)) (हिन्दी: मीमांसा, आङ्ग्ल: Mīmāṃsā) आविश्वं ख्यातिः वर्तते । वेदकालात् आरभ्य अनेकेषाम् ऋषीणां, मूनीनां, चिन्तकानां च सारसङ्ग्रहत्वात् भारतीयदर्शनशास्त्रस्य विस्तारः अति व्याप्तः वर्तते ।
अन्तर्विषयाः
दर्शनस्य स्वरूपम्[सम्पादयतु]
दृष्टिभूतस्य पदार्थजातस्य ज्ञानं दर्शनं भवति । भारतवर्षे मानवसभ्यतायाः आदिमयुगे भारतीयैः मनीषिभिः न केवलं मानवीयसमस्यानाम् अपि तु जडजगतः गूढातिगूढानां रहस्यानां प्रकाशनं स्वकीयया क्रान्तप्रज्ञया कृतम् । ते भारतीया मनीषिणः ऋषयो बभूवुः । ते वेदानामपि साक्षाद् दर्शनं कृतवन्तः । अत एव ‘ऋषयो मन्त्रद्रष्टारः’ इत्युच्यते स्म । मन्त्रद्रष्टॄणां पुरतो लोकस्य दृष्टिभूतानां बाह्यपदार्थानां विषये ज्ञानस्य प्राप्तिः कथं भवेत् इति जिज्ञासा वर्तते । तेषामन्तःकरणे भौतिकानाम् आध्यात्मिकानाञ्च तत्त्वानां चिन्तनाय पर्याप्तः अवसरोऽविद्यत ।
ते मनीषिणो विचारितवन्तः –एषा दृश्यमाना चराचराणां महती सृष्टिः कथं सञ्जातेति । कोऽस्याः कर्त्ता रचयिता वा ? किं सः जगत्कर्त्ता द्रुष्टं शक्यते इति चेत् कथं सम्भवेत् तदीयः साक्षात्कारः ? कथं प्राणिनो जायन्ते म्रियन्ते च ? सांसारिकः प्राणी सुखदुःखमोहादिभिः ग्रस्तोऽस्ति, अतः कथं स मुक्तो भवेत् ? चिन्तनस्यैषा अजस्रं प्रवहन्ती विचारधारा दर्शनस्य क्षेत्रं भारतीयमानवस्य दृष्टिकोणेन सह विकासपथे विस्तृतं कृतवती ।
दर्शनस्य व्युत्पत्तिलभ्यार्थस्य परिज्ञानमात्रावश्यकं प्रतीयते, यतो हि दर्शनस्य उद्भवविषये व्यापकताया विषये चैनं विना किमपि विशेषं विज्ञातुं सम्भवं नास्ति । 'दृश्' धातोः करणार्थे ल्युट्प्रत्ययस्य प्रयोगात् ‘दर्शन’ शब्दो निष्पद्यते । तदवस्थायां ‘दृश्यते अनेन इति दर्शनम्’ इत्याकारिका व्युत्पत्तिः सुसिद्धा भवति अनया व्युत्पत्त्या साधनं चक्षुरतिरिक्तं बुद्ध्यादिकं यदा अवगाहते तदा तत्क्रियान्वयनं दर्शनं भवति ।
यद्यपि दर्शनमिति पदं चक्षुरिन्द्रियेण सम्बद्धम् अस्ति । अर्थात् चक्षुरिन्द्रियेण सम्बद्धं प्राप्तञ्च प्रत्यक्षज्ञानं दर्शनविषयीभूतं भवति । अत्र विचार्यते यत्केवलं दर्शने चक्षुरिन्द्रियमात्रेण साक्षात्कृतं ज्ञानमेव गृह्यते, अथवा ज्ञानेन्द्रियपञ्चकेन गृह्यमाणं ज्ञानसमग्रमेव प्रत्यक्षान्तर्गतं स्वीक्रियते । अत्र प्रत्यक्षवस्तुदर्शनस्य विचारेणैव दर्शनस्य प्रारम्भो भवति । अर्थात् लौकिकपदार्थस्य साक्षात्कारे पदार्थविषयकज्ञानस्य ग्राह्यतायाः सम्बन्धे प्रश्नपूर्विका जिज्ञासैव दर्शनस्य मौलिकं लक्ष्यमुपस्थापयति ।
येन दृश्यते तद् दर्शनमिति चेत् किं वर्तते दर्शनीयम् ? लौकिकं पदार्थजातम् अलौकिकं वा ? यद्यपि दर्शनस्य प्रारम्भो लौकिक-पदार्थ-साक्षात्कारेण भवति, तथापि दर्शनस्य चरमं लक्ष्यन्तु अलौकिकः पदार्थः एव भवति । सः अलौकिकः पदार्थः जीवात्मा, परमात्मा, ब्रह्म वेति विविधाभिः संज्ञाभिर्विज्ञायते । इदमात्मतत्त्वं सूक्ष्मतरम् अस्ति । चक्षुषा अस्य दर्शनं न सम्भवति । यतो हि अस्य दर्शनम् अलौकिकप्रत्यक्षेणैव सम्भवति । तत् सूक्ष्मतरं महत्तत्वं येनापि साक्षात्क्रियते, तज्ज्ञानमेव दर्शनमस्तीति दर्शनस्य परिष्कृतं स्वरूपमस्ति ।
लक्षणम्[सम्पादयतु]
यद्यपि दर्शनस्य लक्षणानि विविधसम्प्रदायेषु विविधप्रकारेण विहितानि, किन्तु सर्वेषां लक्षणवाक्यानाम् एकस्मिन्नेव लक्ष्ये अभिप्रायो वर्तते । इदमपि स्पष्टमेवास्ति यत् ‘दर्शन’शब्दस्य प्रयोगः प्रायः शास्त्रेण सह भवति । अत एव “दृश्यते यथार्थरूपतया ज्ञायतेऽलौकिकार्थो येन तत् दर्शनशास्त्रम्” इति व्युत्पत्त्या अपि सिध्यति यत् अलौकिकतत्त्वानां सम्यग् ज्ञानं येन जायते तद् ज्ञानरूपं साधनमेव दर्शनं भवति ।
‘दर्शन’ शब्देन सह “शास्त्र”शब्दस्य प्रयोगो नूतनो नास्ति । यतो ‘दर्शन’पदस्य यः व्यवहारो विधीयमानोऽस्ति सः एव ‘शास्त्र’पदस्यापि प्रयोगेण उपलभ्यते । यत्र दर्शनं साधनमात्रं विद्यते तत्र शास्त्रं तस्यानुशासकं भवति । शास्त्रपदं ‘शास्’ धातोर्निष्पद्यते । तदनुसारेण यत् शास्ति उपदिशति आज्ञापयति वा तत् शास्त्रं भवतीत्यर्थो विज्ञायते । शंसुधातोरपि शास्त्रपदस्य निष्पत्तिर्भवति यस्यार्थोऽस्ति प्रकटीकरणमिति । शासनन्तु पुनर्द्वेधा कथितं विधिरूपेण निषेधरूपेण च । विधिनिषेधपरकं शासनं धर्मेण सम्बद्धं भवति ।
शासनरूपिणा शास्त्रेण युक्तं दर्शनशास्त्रं दर्शनस्य लक्ष्यं वितनोति । तदा तद् अलौकिकतत्त्वानां ज्ञानस्य साधनमात्रं न भवति, अपि तु लौकिककर्त्तव्याकर्त्तव्ययोर्विधिनिषेधरूपयोः स्रोतसा लौकिकजीवनाचरणयोः परिष्कारस्य साधनमपि जायते । केनोपायेन वयं लौकिकपदार्थविज्ञानस्य जीवनोपयोगं कुर्मः, कथञ्चालौकिक-तत्त्वसाक्षात्कारस्य योग्यतां प्राप्नुमः, कथं वा जीवनमरणयोः बन्धकानां परिहारं विधास्यामः ? एतद्दिशाबोधकं शास्त्रमेव वस्तुतो दर्शनशास्त्रमित्युच्यते ।
यथार्थतस्तु शंस्- शासधात्वोरर्थान्तरत्वमेव दर्शनस्य सान्वर्थताया मुक्तस्याग्रहस्य कारणभूतमस्ति । यतो हि शास् धातोर्निष्पन्नं शास्त्रं क्रियापरकं भवति, किन्तु शंस् धातोर्निष्पन्नं शास्त्रं ज्ञानपरकं भवति । दर्शनस्य मूलभूतं लक्ष्यं पारलौकिकमस्ति । तस्य प्राप्तिः केवलं ज्ञानेनैव न सम्भवति, अपितु क्रियया सह ज्ञानस्य व्यवहारेणैव तत्प्राप्तिर्जायते ।
केषाञ्चन मते सम्यग् दृष्टिरेव दर्शनं भवति । अत्र दृष्टिशब्दे विचारस्य अथवा प्रकारान्तरेण ज्ञानस्यैव पर्यायोऽस्ति । यदा च सम्यग् दृष्टेर्विश्लेषणं विधीयते तदा ‘ज्ञानस्य सम्यक् प्रयोग’ इत्यर्थे भारतीयदर्शनस्य मूलभूतं तत्त्वमेव तत्र परिलक्षितं भवति । पाश्चात्त्यैः दर्शनस्य कृते ‘फिलासफी’ शब्दः प्रयुज्यते । अयं शब्दो ग्रीकभाषाया यौगिकः शब्दोऽस्ति । अस्यार्थोऽस्ति विद्यानुराग इति । यद्यप्यस्मिन् शब्दे क्रियापक्षो गौणभूतो वर्तते तथापि आधुनिकैरस्य शब्दस्य तात्पर्यार्थ एवं प्रकारेण विनिर्दिष्टः-
“सामान्यानां वैज्ञानिकानाञ्च सम्प्रत्ययानां विश्लेषणं, परीक्षणम्, अपि च विज्ञानविशेषाणामभिगृहीतानाम् तथ्यानाम् अन्वेषणस्य परिणामानां समन्वयकं, जगतः सामंजस्ये व्यक्तेश्च सम्बद्धानां समस्यानां जिज्ञासाभावनया विवेचकम् शास्त्रं ‘फिलासफी’ इत्युच्यते । अस्मिन् तत्त्वमीमांसा–नीतिशास्त्र–सत्ताशास्त्र–तर्कशास्त्र–मूल्यमीमांसा –प्रभृतीनां समावेशो भवति” । एवं विधस्य व्यापकस्य विश्लेषणस्य पश्चात् पाश्चात्त्यैः प्रयुक्तोऽयं फिलासफी’ शब्दः बौद्धिकतत्त्वमात्रं नैव स्वीकर्तुं शक्यते । अस्येदं तात्पर्यमस्ति यत् विद्यायाः सम्बन्धो बौद्धिकतत्वमात्रेणैव न भवति, अपि तु जीवनेनापि सिध्यति । अतो जीव-जगत्-ईश्वर–धर्माधर्म–समाजादीनां तत्त्वानाम् अध्ययनस्य विश्लेषणस्य वा समग्रं कार्यजातं दार्शनिकतायाः व्यापकं क्षेत्रं सूचयति ।
यद्यपि कालक्रमेण दर्शनविज्ञानयोः पार्थक्यं सञ्जातम् । अतः दर्शनस्य क्षेत्रं पाश्चात्त्यानां मतेन सीमितं जातम् । विज्ञानमपि व्यक्तस्य दृष्टिभूतस्य सत्यस्य विश्लेषकं भवति, अतो दर्शनस्य परीधेः बहिर्नास्ति । तथापि सम्प्रत्यपि पाश्चात्त्यदेशेषु दर्शनाध्ययनस्य क्षेत्रे ईश्वर-सृष्टिप्रभृतिविषयाणां चिन्तनस्य औचित्यं स्वीक्रियते । यतो हि एते विषया अव्यक्तस्य सत्यस्य विश्लेषकाः सन्ति ।
भारतीयदर्शनेऽपि दार्शनिकचिन्तनस्य एषा सरणिः प्रायेण एष्वेव विषयेषु अवलम्बिताऽस्ति । भारतीयदृष्टिकोणेन यत्र विज्ञानं भौतिकजातपर्यन्तम् एव सीमितम् अस्ति तत्र दर्शनं ततोऽप्यधिकम् अलौकिकतत्त्वानां सूक्ष्मविश्लेषणस्य ज्ञानस्य च सशक्तं साधनम् वर्तते । पाश्चात्त्यानां विचारेण अदृष्टविषयाः सन्दिग्धप्रायाः सन्ति, किन्तु भारतीयानां विचारेण अदृष्टविषयेषु ब्रह्मात्मादिषु सन्देहस्य लेशोऽपि नास्ति ।
भारतवर्षे तु विविधाः दार्शनिकसम्प्रदाया दृश्यन्ते । एकस्यैव सम्प्रदायस्य अनेके विचारकाः वर्तन्ते । तेषां विविधा दार्शनिकचिन्तनस्य ग्रन्था अपि उपलभ्यन्ते । यद्यपि दार्शनिक-सम्प्रदायेषु मतवैभिन्न्यं मतवैविध्यञ्च विद्यते, तथापि सर्वेषां मूलभूतम् उद्देश्यम् एकमेवास्ति । भारतवर्षे दार्शनिकचिन्तकानां चिन्तनमार्गाः विविधाः सन्ति, किन्तु समेषां गन्तव्यम् एकमेवास्ति । तात्पर्यमिदं वर्तते यत्समेषां भारतीयदार्शनिकानां चिन्तने मोक्षः एव लक्ष्यभूतमस्ति । अत एव केनचिदुक्तम्-
- यं शैवा समुपासते शिव इति ब्रह्मेति वेदान्तिनो, ।
- बौद्धा बुद्ध इति प्रमाणपटवः कर्त्तेति नैयायिकाः ॥
- अर्हन्नित्यथ जैनशासनरताः कर्मेति मीमांसका ।
- सोऽयं नो विदधातु वांछितफलं त्रैलोक्यनाथो हरिः॥
भारतीयदर्शनशास्त्रस्य प्रवृत्तेर्मूलकारणं मोक्षोऽस्ति । मोक्षरूपिणो लक्ष्यस्य प्राप्तये दार्शनिकैर्विविधाः सिद्धान्ता उपस्थापिताः । सिद्धान्तभेदेऽपि साध्यभेदो नास्ति । इदमेव भारतीयचिन्तने निगूढं रहस्यम् अस्ति । भारतवर्षस्य भौगोलिकस्थितेः प्राकृतिकसम्प्रदायाश्च महनीययोगदानेन भारतीयमनीषिणां प्रज्ञाजीवनस्य कठोरसंघर्षेभ्यो मुक्ता सति अध्यात्मोन्मुखी सञ्जाता । लौकिकजीवनस्य भौतिकसुखसाधनानाञ्च अनित्यताया बोधेन अत्रत्या ऋषयोऽन्तर्मुखिनो भूत्वा ब्रह्मण्डस्याधारभूतां नित्यां शक्तिं साक्षात्कृतवन्तः । अत एवोच्यते “साक्षात्कृतधर्माणः ऋषयो बभूवुः” इति ।
भारतीयचिन्तकैरनुभूतं यत् दृश्यमानस्य जगतोऽस्तित्वमूले काचित् नित्या शक्तिरवश्यमेवास्ति । ब्रह्माण्डे नियतरूपेण दृश्यमानानां परिणामानां तस्या उपरि प्रभावो न निपतति । सा एका अपि शक्तिर्विविधप्रकारेण प्रतिपादिता । श्रुतिरपि बोधयति – “एकं सद्विप्रा बहुधा वदन्ति, अग्निं यमं मातरिश्वानमाहुः” प्राचीनैर्भारतीयैर्मनीषिभिः स्वकीयेन चिन्तनेन इदमपि सिद्धं यत् ब्रह्माण्डमिव प्राणिशरीरमपि तस्याः नित्यायाः शक्तेरायतनभूतम् अस्ति । अर्थात् यथा परमात्मा ब्रह्माण्डे व्याप्तोऽस्ति तथैव प्राणिशरीरेऽपि । कालान्तरेऽस्य विचारस्य प्रभावादेव ‘यथा पिण्डे तथा ब्रह्मण्डे’ इत्यस्य सिद्धान्तस्य प्रवर्तनम् अभवत् । अस्य सिद्धान्तस्यानुसारेण वक्तुं शक्यते यत् यथा बहुषु पात्रेषु एकस्यैव कूपस्य जलं पात्रानुरूपाम् आकृतिं गृहीत्वा पृथक् भासते, किन्तु तस्य स्वरूपभेदेऽपि एकत्वविषये सन्देहो न भवति तथैव सर्वेषु प्राणीशरीरेषु एकस्यैवात्मनः शरीरानुरूपव्यवहारात् पार्थक्यं प्रतीयते, तथापि यथार्थतः तदीये एकत्वविषयेऽपि सन्देहो नैव करणीयः । यतोहि सर्वेषु प्राणिशरीरेषु विद्यमानं चैतन्यं मूलतः एकमेवास्ति ।
भारतीयदर्शने आत्मचैतन्यस्य सम्पर्केणैव जीवानां जीवनं सम्भवमिति विचारणे जीवात्मनोः ऐक्यं स्वीकृतम् अस्ति । तदनुसारेण जीवशरीरस्थ आत्मा परमात्मनो भिन्नो नास्ति । जीवात्मा-परमात्मनोर्भेदस्तु केवलः उपाधिगतः अस्ति । एवं जीवब्रह्मणोरैक्यं भारतीयदर्शनस्य अद्भुतं सोपानमस्ति । यत्र वैदिकैः ऋषिभिः “सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म” इत्युक्त्वा ब्रह्मणो नित्यत्वं विभुत्वं च प्रतिपादितं, तत्रैव जीवात्मनो रूपेण तस्य शरीरे विद्यमानताऽपि प्रतिपादिता ।
यथार्थतस्तु शरीरे आत्मरूपेण निहितं तत्त्वमेव ब्रह्मास्ति । अत्र विचार्यते यत् यदा आत्मरूपेण ब्रह्मैव शरीरे तिष्ठति तदा तस्य साक्षात्कारः कथं न भवति ? अस्य प्रश्नस्य जिज्ञासारूपेण उदय एव भारतीयदार्शनिकचिन्तनस्य मूलमिति वक्तुं शक्यते । शरीरे आत्मनो विद्यमानताया विषयेऽपि कश्चित सन्देहो नास्ति, यतो हि प्राणिनां सर्वाः क्रियाः आत्मकेन्द्रिता भवन्ति, किन्तु तासां सर्वासां क्रियाणां यः कश्चित् केन्द्रबिन्दुर्वर्तते स एव ब्रह्म । तस्यैव प्राधान्यम् अत एवोक्तम् –
- आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यश्च ।
आत्मनः श्रेष्ठताऽनेन उपनिषद्वाक्येन उपलक्षिता भवति । एतदनुसारेण तस्यात्मनो दर्शनं करणीयम् अर्थात् तदीयः साक्षात्कारो विधेयः, तस्यात्मनः मननं करणीयम् अर्थात् तस्य किंस्वरूपं, कथं च तत्साक्षात्कारो भवितुं शक्यते इत्यादि विज्ञातुं ज्येष्ठैरनुभविभिः सह पर्याप्तं विचारविमर्शः कार्यः । तेषां तद्विषयकसिद्धान्तानां च श्रवणमपि कार्यम् । तस्यात्मनः मननं करणीयम् अर्थात् स्वाध्यायेन स्वकीयमपि उन्मुक्तं चिन्तनम् आत्मसाक्षात्काराय आवश्यकम् अस्ति । यतो हि लोकपरलोकयोः आत्मनोऽपेक्षया श्रेयोऽन्यत् तत्त्वं नास्ति । इदम् आत्मतत्त्वं चिरन्तनं वर्तते । उपनिषदोऽस्य गीतं गायन्ति । श्रीमद्भगवद्गीतायामपि आत्मनो व्यापकं चिन्तनं प्रस्तुतमस्ति । तद् दृष्टवा तु इदमेव वक्तुं शक्यते यत् भारतीयमानवस्य जीवनचर्यैव आत्मानं केन्द्रीकृत्य प्रवर्तिताऽस्ति । आत्मना सम्बद्धानां चतुर्ण्णां पुरुषार्थानां प्रतिपादनं भारतीयानां जीवनचर्याविषये मनीषिभिः पूर्वमेव विहितम् । तदनुसारेणात्र धर्मार्थकाममोक्षाश्चेति जीवनस्य चत्वारो पुरुषार्था नियताः सन्ति । चतुर्षु प्रुरुषार्थेषु यत्र धर्मस्य आद्यं स्थानम् अस्ति तत्र मोक्षस्य स्थानम् अन्तिमं वर्तते । धर्ममोक्षयोर्मध्ये अर्थकामौ तिष्ठतः, एतावपि धर्ममोक्षयोः सम्पूरकौ स्तः । यतो हि उभयोरनयोरभावे धर्ममौक्षौ सम्पन्नौ न भवतः । प्रवृत्तिं विना निवृत्तिं विना निवृत्तिः सम्भवा नास्ति ।
को नाम धर्मः ? किं च तस्य लक्षणम् । कथमयमावश्यकः ? इत्यादयः प्रश्नाः धर्मविषये जिज्ञासामुदभावयन्ति । एवमेव सर्वानर्थमूलोऽप्यर्थः कस्मात् पुरुषार्थरूपः सञ्जातः ? शास्त्रनिषिद्धोऽपि कामः कथं पुरुषार्थविशेषः परिगणितः ? साधनायामपि एष विध्नरूप एव कथितः । एवं शास्त्रपद्धत्यैव ‘वदतो व्याघात’ दोषो विद्यते । न कश्चित् कामप्रवृत्तो मोक्षविषये श्रोतुमिच्छेत् । एवं पुरुषार्थचतुष्टयविषये नाना विप्रतिपत्तयः सन्ति । तथापि पुरुषार्थचतुष्टयमेव भारतीयजीवनस्य केन्द्रबिन्दुरस्ति । चरमपुरुषार्थरूपो मोक्षः सर्वोत्कृष्टो वर्तते । अस्य दिव्यता वस्तुतः अलौकिकी अस्ति । देवा अपि मोक्षस्यानन्दमनुभवितुम् आत्मानं वञ्चिताः अवगच्छन्ति । भारतीयैर्मनीषिभिः मोक्षम् अन्तिम –पुरुषार्थरूपेण उपस्थाप्य भारतीय –जीवन-पद्धतेः परिपूर्णतायाः एव संकेतो विहितः । यद्यपि मोक्षावस्थायाम आत्मसाक्षात्कारस्थोल्लेखः शास्त्रेषु कृतः, तथापि आत्मसाक्षात्कारो भवति, न वा इत्यस्य किं प्रमाणम् ? लोके चैतन्यमात्रमात्मा, स च शक्तिरूपः क्रियारूपो वा व्यवहारे तस्यानुभवो जायते । कथं च चक्षुषा तद्दर्शनमित्यपि दर्शनस्य समस्याऽस्ति । आसां समस्यानां समाधानमेव दर्शनशास्त्रस्य लक्ष्यः वर्तते ।
शरीररूपिणि पिण्ड एव नित्यतत्त्वम् आत्माऽस्ति, किन्तु शरीरे तस्य सावधिकी उपस्थितिः नित्यत्वविषये शङ्कामुत्पादयति । मरणोत्तरं शरीरस्य चैतन्यशून्यताऽपि आत्मनोऽस्तित्वं शङ्कास्पदं विदधाति । अतः आत्मनो नित्यता व्यापकता च सन्दिग्घा जायते । नित्यत्वेऽपि कथमात्मा शरीरं परित्यजति अथवा व्यापकत्वेऽपि देहत्यागदशायां मृतपिण्डे तदीया व्याप्तिः कथं स्वीकर्त्तुं शक्या । व्यापकेन आत्मतत्त्वेन ब्रह्माण्डस्य कोऽपि पदार्थोऽस्पृष्टो न भवेत् । इदमात्मतत्त्वस्य सन्दर्भे भौतिकं विश्लेषणमस्ति । यथा बहुषु पात्रेषु पयसि दृश्यमानश्चन्द्र एकोऽपि अनेकासु आकृतिषु प्रतिबिम्बितो भवति, तत्रापि च अनेकासाम् आकृतीनां याथार्थ्यं नास्ति, यतो हि ताः तावदेव प्रतिबिम्बिता भवन्ति यावत् तेषु पात्रेषु जलं भवति, तथैव अनेकेषु प्राणिशरीरेषु अनुभूयमानं चैतन्यमेकस्यैव आत्मनः प्रतिबिम्बमस्ति तत् तावदेव भासते यावत् शरीरे प्राणाः तिष्ठन्ति । एवं चेत् प्राणानाम् आत्मना सह तादात्म्यं विद्यते ।
उक्तोदाहरणेन सिध्यति यत् युक्तिश्रुतिम्यां साध्यमिदम् आत्मतत्त्वं यद्यपि लौकिकप्रत्यक्षस्य विषयो नास्ति तथापि अलौकिकं प्रत्यक्षं तस्य स्वीक्रियते । तदीयः साक्षात्कार एव जीवं जन्ममृत्य्वोः बन्धनात् मुक्तं विधायामरत्वं प्रददाति । तदेव मोक्षरूपः तुरीयः पुरुषार्थो वर्तते । कथञ्चात्मसाक्षात्कारो मुक्तिसाधनमित्यस्मिन् वर्तते । अस्य तात्पर्यम् अस्ति-आत्मज्ञानी जनः आत्मसाक्षात्कारे सति आत्मन्येव सति आत्मन्येव अवस्थितो भवति । तदा सर्वेभ्यः काम्यनिषिद्धकर्मभ्यो मुक्तो भूत्वा जीवः स्वबन्धनराहित्यमनुभवति अथवा च ज्ञानबलेन अविद्याया आवरणं विच्छिद्य जीव आत्मना सह ऐक्यमनुभूय आनन्दं लभते । एवं चेत् यथार्थतस्तु भेदबुद्धेर्विनाश एव आत्मसाक्षात्कारस्य साधनमस्ति ।
आत्मसाक्षात्कारस्य मोक्षरूपतायां सिद्धायां मोक्षस्य वास्तविकं स्वरूपम् आत्मन्यवस्थानमात्रं सिध्यति अत एवोक्तुं कैश्चित –“आत्मनः स्वरूपेणावस्थितिरेव मोक्षः” इति । यदा जीवशरीरस्थ आत्मा आत्मनो मूलस्वरूपेऽवस्थितो भवति तदा स येन प्राणिशरीरेण सम्बद्धो भवति तेन सञ्चितानि कर्माणि दग्घुं प्रभवति, अतः तस्य मुक्त्तात्मनः प्राणिनः सञ्चितानि कर्माणि फलोपभोगाय स्वपरिणामान् जनयितुं न क्षमन्ते । अत्र दर्शनस्य भूमिका किमस्तीति विचारणीयोऽयं विषयः । तथा चेत् आत्मतत्त्वस्य लक्षणस्वरूपे एव दर्शनशात्रस्य प्रतिपाद्यभूते स्तः ।
“आत्मैव सर्वश्रेष्ठं तत्त्वमस्ति” इत्यस्य तथ्यस्य प्रतिपादनमेव दर्शनशास्त्रस्य प्रधानं लक्ष्यमस्ति । आत्मसाक्षात्काराय ज्ञानमेव साध्यं विद्यते । यदा आत्मनः स्वरूपसाक्षात्कारयोः विधिपूर्वकं ज्ञानग्रहणं विना साध्यसिद्धिः सम्भवा नास्ति । अत एव शास्त्रोपदेशोऽस्ति-“आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यश्च” एवं भारतीयदर्शनम् अधिकांशतः आध्यात्मिकम् अस्ति । अत्र भौतिकपदार्थवादस्य चिन्तनं तदपेक्षया न्यूनं प्रतिभाति । पाश्चात्त्यदर्शनादस्येदं पार्थक्यमस्ति यत् पाश्चात्त्यर्शने भौतिकपदार्थवादस्य चिन्तनं प्रधानभूतं वर्तते, किन्तु आध्यात्मिकं चिन्तनं न्यूनमस्ति । पाश्चात्त्यविचारधारानुसारेण दर्शनशास्त्रं वैज्ञानिकविधानानां विश्लेषणमात्रम् अस्ति, किन्तु भारतीयदृष्टिकोणेन दर्शनं यथार्थपरिज्ञानाय पल्लवितायाः जिज्ञासायाः सुपरिणामोऽस्ति । तदेव च शाश्वतसत्यस्य समुचितम् अन्वेषणं विद्यते ।
येन दृश्यते विचार्यते साक्षात् ज्ञानं प्राप्यते तदेव दर्शनमस्तीति विचारेण साक्षात् ज्ञानमेव तत्त्वज्ञानमस्ति । तेनैव अभ्युदयनिःश्रेयसोः सिद्धिर्भवति । इदं तत्वज्ञानं भारतीयै मन्त्रदृष्टभिः महर्षिभिः स्वकीयया नवनवोन्मेषशालिन्या प्रज्ञया साक्षात् अनुभूतम् । तेषां जिज्ञासायाः परिणामस्वरूपमेव सम्प्रति दर्शनशास्त्रस्य विस्तृतो न्यासो विद्यमानोऽस्ति । समग्रस्य भारतीयचिन्तनस्य आधारभूतानि षड् वैदिकदर्शनानि सन्ति । अवैदिकदर्शनेषु यानि भारतवर्षे पल्लवितानि तानि अपि तत्त्वान्वेषणपूर्वकं ज्ञानोपलब्धिं प्रति अग्रेसराणि दृश्यन्ते । भारतवर्षे दार्शनिकचिन्तनस्य प्रारम्भो यथार्थतस्तु उपनिषत्कालात्सञ्जातः । इतः पूर्व्ं वैदिककाले दार्शनिकता तु विद्यमाना आसीत् किन्तु तस्या एतावान् विकासो नासीत् । तत्र तर्कपूर्णस्य अन्वेषणस्य प्रवृत्तिः नावर्तत । उपनिषत्सु मानवजिज्ञासाया विस्तारेण सह तर्कस्य ज्ञानाधाररूपता स्वीकृता, किन्तु क्वचिद् गूढज्ञानस्य विषये “ नैषा तर्केण मतिरपनेया” इत्यादि उपनिषद्वाक्यान्यपि प्राप्यन्ते ।
उपनिषदां दार्शनिकं चिन्तनं परतत्त्वसम्बन्धिन्या जिज्ञासया सम्भवति तत्पर्यवसानं चात्मजिज्ञासया जायते कालान्तरे उपनिषदां चिन्तनस्य पृष्ठभूमावेव भारतीयदर्शनस्य विविधाः शाखाः प्रादुर्भूताः । भारतीय दर्शनस्य तासु शाखासु जायमानं सकलं चिन्तनं क्रमेण विकासं प्राप्नुवत् मोक्षरूपिणः पुरुषार्थस्य साधकम् अभवत् । सांख्यशास्त्रे प्रकृतिं मूलकारणं प्रतिपाद्य भोक्तुः पुरुषस्य विवेकमेव तत्त्वज्ञानं प्रतिपादितम् । न्यायशास्त्रे षोडशपदार्शानां तत्त्वज्ञानात् निःश्रेयसः प्राप्तिः निर्दिष्टा । वैशेषिकशास्त्रे विशेषाभिधस्य पदार्थस्य ज्ञानमेव तत्त्वज्ञानमित्यभिमतम् । वेदान्ते तु जीवब्रह्मणोरैक्यानुभव एव परमं ज्ञानमस्ति । मीमांसायां पुनर्जन्मबंधनान्मुक्त्यर्थं यज्ञादौ प्रवृत्तेरेव तत्त्वसाक्षात्कारस्य उपायरूपता प्रतिपादिता एवं स्पष्टीभवति यद् भारतीयदर्शनानां लक्ष्यमेकमेवास्ति ।
भारतीयसंस्कृतौ दार्शनिकविचाराणां पर्याप्तं महत्त्वमस्ति । तथा हि, भारतीया संस्कृतिः धर्मप्राणा संस्कृतिरस्ति, यस्याः मूल आधार आध्यात्मिकज्ञानस्य विकासो वर्तते । पुरा भारतवर्षस्य आध्यात्मिकं ज्ञानं चरमोत्कर्षं प्राप्तमासीत्, तद्धि तत्कालीनानां निर्मलचेतसां महर्षीणामनुभूतस्य सत्यस्य प्रतिष्ठापकम् अवर्तत । भारतीयसंस्कृतेः मूलभूतानि स्रोतांसि वेद-स्मृति-उपनिषद्पुराणादीनि सन्ति । एषामनवरतम अनुशीलनं कुर्वद्भिः विशुद्धमन्तःकरणैः महर्षिभिः तपसा स्वाध्यायेन च लब्धया प्रज्ञया आत्मतत्त्वस्यान्वेषणं विधाय न केवलं प्रकृतेः रहस्यानामुदघाटनं कृतम्, अपितु सततचिन्तनेन स्वजीवनमपि सफलीकृतम् । एवं भारतीयं दर्शनम् अत्रत्यमनीषिणां जीवनानुभवजनिताया आध्यात्मिकप्रतिभायाः सुपरिणामो वर्तते ।
स्पष्टमस्ति यत् वेदोपनिषत्सु आधारितानां विविध-दार्शनिक-सिद्धान्तानां शास्त्रीयपद्ध्त्या विवेचकानां येषामपि ग्रन्थानां विकासः उपनिषदां परवर्तिनि काले सञ्जातः तेषां गणना दर्शनशास्त्रस्य परिधौ विधीयते । वेदोत्तरकालस्य दार्शनिकविचारधारा मूलतः द्वयोः स्वरूपयोः वर्गीकृताऽस्ति –आस्तिकं दर्शनं नास्तिकं दर्शनञ्चेति । यानि दर्शनानि वेदोक्तसिद्धान्तान् प्रामाणिकान् स्वीकुर्वन्ति, तानि नास्तिकानीति कथ्यन्ते । उक्तञ्च –
- नास्ति वेदोदितो लोक इति येषां मतिः स्थिरा ।
- नास्तिकास्ते तथाऽस्तीति मतिर्येषां त आस्तिकाः ॥
- अवैदिकप्रमाणानां सिद्धान्तानां निदर्शकाः ।
- 'चार्वाकप्रभृतयश्च त्रयो लोकेषु नास्तिकाः ॥
- वेदप्रमाणकानीह प्रोचुर्ये दर्शनानि षट् ।
- न्यायवैशेषिकादीनि स्मृतास्ते आस्तिकाभिधाः ॥
उक्तोल्लेखानुसारेण षट् आस्तिकदर्शनानि सन्ति –(१) सांख्यदर्शनम् (२) योगदर्शनम् (३) न्यायदर्शनम् (४) वैशेषिकदर्शनम् (५) मीमांसादर्शनम् (६) वेदान्तदर्शनम् च । नास्तिकदर्शनानि मुख्यतः त्रीणि वर्तन्ते –(१) चार्वाकदर्शनं (२) जैनदर्शनं (३) बौद्धदर्शनं च । एतानि प्राचीनदर्शनानि सन्ति । आधुनिककालेऽपि भारतीय –दार्शनिक-चिन्तनस्य धारा सततं प्रवहमाना दृश्यते । वर्तमाने गान्धिदर्शनं अरविन्ददर्शनम् चापि उल्लेखनीयमस्ति । एतेषां समेषां नास्तिक-आस्तिक- दर्शनानां विवेचनमग्रे विस्तरेण विधास्यते ।
दर्शनम्[सम्पादयतु]
दृश्यते अवबुध्यते वस्तुतत्त्वम् अनेन इति दर्शनम् । परमं वस्तुतत्त्वम् एकं चेदपि दृष्टिकोणस्य भेदमनुसृत्य दर्शनानां भेदः सञ्जातः । एतेषु चार्वाक-बौद्ध-जैनदर्शनानि नास्तिकदर्शनानि, अन्यानि आस्तिकदर्शनानि इति गण्यन्ते । ये वेदप्रामाण्यं न अङ्गीकुर्वन्ति ते नास्तिकाः । आस्तिकानां तु परमं प्रमाणं वेदाः भवन्ति । दर्शनस्य उदयकालः वेदकाले एव । संहितायामुदितं दर्शनम् उपनिषदि पल्लवितम् इति श्रूयते च ।
श्रोतव्यः श्रुतिवाक्येभ्यो मन्तव्यश्चोपपत्तिभिः ।
मत्वा च सततं ध्येयः इति दर्शनहेतवः ॥
अद्यत्वे सर्वं वैज्ञानिकदृष्ट्या विविच्यते । प्रपञ्चे जीवस्य चेष्टाः दृश्यन्ते । भोजनं, स्वापः, अन्यान्यक्रियाः प्रापञ्चिकाः भवन्ति । एतत् इन्द्रियग्राह्यं वर्तते । अतः दृश्यम् इति व्यवहारः । एवम् अदृश्यं जगत् महत्वपूर्णं विशिष्टं च भवति । विज्ञानं प्रायशः दृश्यवस्तुनः विश्लेषणं करोति । अदृश्यकल्पना विज्ञानविरुद्धम् इति केचन वदन्ति । दर्शनप्रतिपादकाः ग्रन्थाः बहवः उपलभ्यन्ते । तत्र ग्रन्थेषु दृश्य-अदृश्यप्रपञ्चस्य विवेचनम् उपलभ्यते । सत्यान्वेषणं, तत्वनिरूपणम् - भारतीयदर्शनस्य परमं लक्ष्यम् । महाभारते सत्यस्य महत्वं प्रतिपादितम् । यथा-
सत्यधर्मच्युतात् पुंसः क्रुद्धादर्शाविषादिव ।
अनास्तिकोऽप्युद्विजते जनः किं पुनरास्तिकः ॥
एवं दर्शनेन लौकिकम् अलौकिकं च ज्ञानं लभ्यते । दार्शनिकतत्वानाम् अधिगमेन मानवः प्रापञ्चिकजीवने परमं सुखं प्राप्नोति । प्राचीनकालतः आत्मतत्वं जिज्ञासवः दार्शनिकाः दर्शनसाहित्यं रचयामासुः । मानवजीवनस्य विविधक्षेत्रेषु दार्शनिकं तत्वं स्थापयामासुः । भारतीयदर्शनं प्राधान्येन द्वेधा विभक्तं दृश्यते अस्तिकं नास्तिकम् इति । वेदस्य प्रामाण्यम् ईश्वरस्य अस्तित्वम् अभ्युपगन्तारः आस्तिकाः तद्भिन्नाः नास्तिकाः इति निरूप्यते । जीवमात्रस्य सुखप्राप्तिः दुःखनिवृत्तिः उद्देश्यं भवति । तदर्थमेव दर्शनम् उपदिशति । सांसारिकजीवने यशः प्राप्तुं तदनन्तरं चिरसुखम् अवाप्तुं च दर्शनं सहकरोति । इह-परयोः सर्वहितं साधयितुं प्रवर्तते दर्शनम् ।
सर्वस्तरतु दुर्गाणि, सर्वो भद्राणि पश्यतु ।
सर्वः कामानवाप्नोतु, सर्वः सर्वत्र नन्दतु ॥
इत्युक्तिः दर्शनस्य उपदेशे वर्तते । अधिभौतिक= आधिदैविक=आध्यात्मिकदुःखं निवार्य परमं सुखं प्रापयति दर्शनम् इति कारणेन शिक्षणक्षेत्रे प्राथमिकस्तरादारभ्य दर्शनबोधनम् अनिवार्यं स्यात् । पूर्वं दर्शनानां द्वैविध्यं निरूपितम् । तदनुसारं चार्वाक-जैन-बौद्धदर्शनानि नास्तिकदर्शनानि, न्याय -वैशेषिक-सांख्य योग-मीमांसा-वेदान्तदर्शनानि आस्तिक-दर्शनानि इति कथ्यन्ते स्म। तदत्र संक्षेपेण उपस्थाप्यते ।
प्रसि्द्धानि दर्शनानि[सम्पादयतु]
- चार्वाकदर्शनम्
- बौद्धदर्शनम्
- जैनदर्शनम्
- साङ्ख्यम्
- योगदर्शनम्
- न्यायदर्शनम्
- वैशेषिकम्
- मीमांसा
- वेदान्तः
- प्रत्यभिज्ञादर्शनम्
सम्बद्धाः लेखाः[सम्पादयतु]
आधाराः[सम्पादयतु]
दर्शनशिक्षणम्, शिक्षायाः सामाजिकाधाराश्च


text:
मेकेदाटु
मेकेदाटु कर्णाटके प्रसिद्धं प्रवासिक्षेत्रम् । एतद् कावेरी- अर्कावती नद्या: सङ्गमत: पञ्चकिलोमीटर् दूरे अस्ति । अत्र कावेरी नदी दृढशिलाखण्डान् कर्तयित्वा गहनं खातं निर्मितवती अस्ति । परित: स्थिता: बृहत्शिला: बहूनि रूपाणि प्राप्तवन्ति सन्ति । नद्या: अधोभागे शिलासु गहनानि गर्तानि निर्मितानि अभवन् ।
कावेरीनद्या निर्मितानां दशाधिकपादाङ्गुलमितानां गहनानां खातानां वैशाल्यं बहुन्यूनम् अस्ति इत्युक्ते काचित् अजा एतां पारं कर्तुं शक्नुयात् इति कारणेन एतस्य नाम ‘मेकेदाटु’ इति आगतम् अस्ति । प्रादेशिकभाषया मेके नाम अजा, दाटु नाम उल्लङ्घनस्थानम्।
कावेर्या निर्मितं शिल्पं ‘मेकेदाटु’ । एतस्य विस्मयस्य निर्माणं कथम् अभवत् इति एव रोचक: अंश: ।
तलकावेर्यां कावेरीनदी १३४१मीटर् उन्नतस्थाने जन्म प्राप्नोति । अत्र बहोवेगेन प्रवहन्ती नदी समप्रदेशं यदा प्राप्नोति तदा प्रवाहस्य वेगः न्यूनः भवति । मन्दगामिनी कावेरी स्वेन आनीतानि वस्तूनि अत्र क्षिपन्ती गच्छति । एतेन तलकाडुसिकतराशे: निर्माणं भवति । एवं मन्दगत्या प्रवहन्ती नदी शिवनसमुद्रे जलपातं निर्माय वेगं प्राप्नोति । इत: तमिळ्नाडुराज्यस्य होगेनकल्पर्यन्तं ४६३ मीटर् औनत्यं नष्टं भवति । तदा अधिकेन वेगेन जलं खड्गस्य तीक्ष्णतां प्राप्य दृढशिलामपि कर्तयति । एवम् अत्र गहनं खातं रूपितम् अस्ति । परित: स्थिता: बृहत्शिला: जलस्य प्रभावेन बहुविधानि रूपाणि प्राप्तवत्यः सन्ति । जलेन सह गच्छन् शिलाखण्ड: वर्तुलाकारेन चलन् भूमये शाणस्य कार्यं करोति । तदा नद्या: अन्तर्भागे बहुदीर्घप्रमाणस्य शिलागर्ता: भवन्ति । नद्या: जलं यदा उन्नतप्रदेशात् अधोभागं प्रति प्रवहति तदा जलेन सह सिकता: अपि आगच्छन्ति । ते प्रवाहस्य जले स्थित्वा शिलाखण्डानाम् उपरि वर्तुलाकारेण घट्टनं करोति । रन्ध्रकरणस्य यन्त्रमिव एषा प्रक्रिया प्रचलति । तदा वर्तुलाकारस्य गर्ता: नदीपात्रे रचिता: भवन्ति । एतान् एव ‘शिलाकुळि’ इति वदन्ति । कदाचित् एते बहु गहनतां विशालताम् अपि प्राप्तवन्त: भवन्ति ।


text:
तुवरी
भारते वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः तुवरी अथवा आढकी । एषा तुवरी अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एषा आङ्ग्लभाषायां Toor Dal इति उच्यते । अस्माकं देशे बहुषु राज्येषु तुवर्याः उपयोगः प्रतिदिनं क्रियते एव । तुवरीबीजस्य वर्णानुगुणम् एषा त्रिधा विभक्ता अस्ति । कृष्णतुवरी, श्वेततुवरी, रक्ततुवरी चेति । संस्कृते तुवर्याः आढकी, करवीरभुजा, वृत्तबीजा, पीतपुष्पा इत्यादीनि नामानि सन्ति । आन्ध्रपदेशे “मुद्दुपप्पु”नामकं खाद्यं निर्मान्ति विशेषतया । दक्षिणभारते तुवरीदालेन “सारः” “क्वथितं” “बिसिबेळेबात्” इत्यादयः आहारपदार्थाः निर्मीयन्ते ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्याः तुवर्याः स्वभावः[सम्पादयतु]
यद्यपि दालाः वातवर्धकाः तथापि तुवरीदालः न तावान् वातवर्धकः । तुवरी कफं, पित्तं च निवारयति । शीतगुणः अस्याः । शरीरं शुष्कीकरोति अपि । किन्तु पचनार्थं लघु । मलबद्धताम् उत्पादयति । अस्यां किञ्चिन्मात्रेण मधुरत्वं, कषायत्वं च भवतः । रक्तदोषनिवारकः अपि ।
- “आढकी तुवरा रूक्षा मधुरा शीतला लघुः ।
- ग्राहिणी वातजननी वर्ण्या पित्तकफास्रजित् ॥“ (भा.प्र.)
- १. ज्वरपीडितानां, भोजनं न रोचते इति अस्ति चेत्, कासपीडितानाम्, अस्थिरोगयुक्तानां, पुनः पुनः वमनकर्तॄणां च तुवरीदालेन निर्मितः सारः हितकरः ।
“गुल्म-ज्वरारोचक-कासछर्दि-हृद्रोगदुर्नामहराढकी स्यात् ।“ (शा.नि.)
- २. तुवरीदालस्य पक्वकरणावसरे घृतं योजितं चेत् त्रिदोषशामकः भवति ।
- ३. कृष्णतुवरी बलकारिका । पचनशक्तिम् अपि वर्धयति । पित्तनिवारिका अपि । शशीरस्य ज्वलनं न्यूनीकरोति ।
- ४. श्वेततुवरी वातं पित्तं च वर्धयति । आम्लपित्तम् (आसिडिटि) उत्पादयति । उदरबाधाम् अपि जनयति ।
- ५. रक्ततुवरी बहुरुचिकरी, पित्तनिवारिका चापि । ज्वरपीडितानाम् अपि उत्तमम् ।
- ६. तुवरीपिष्टस्य लेपनेन चर्म शुद्धं भवति, कान्तिः अपि वर्धते ।
- ७. तुवरीदालस्य पचनावसरे किञ्चिन्मात्रेण तैलं योजयामः चेत् न वातकारकः ।
- ८. पचनावसरे हरिद्रायाः योजनेन पक्वः दालः यदा शीतलः भवति तदा अपि रोगाणवः न उत्पद्यन्ते ।


text:
पवनमुक्तासनम्
पवनमुक्तासनं योगासनस्य एकम् आसनमस्ति ।
आसनकरणविधिः[सम्पादयतु]
- पृष्ठमवलम्व्य भूमौ शयनं करोतु ।
- हस्तद्वयं शरीरमुभयतः भूमौ स्थापयतु ।
- एकं जानु पुटीकृत्य हस्तद्वयेन दृढं गृह्णातु ।
- पूरकेण वक्षस्स्थलं प्रति जानु आकर्षतु ।
- मस्तकम् अल्पमुत्थाप्य नासाग्रं स्पृशतु ।
- अपरपादं ऋजुतया भूमौ स्थापयतु ।
- पञ्चनिमेषान् तस्यामवस्थायां तिष्ठतु ।
- शनैः शनैः रेचकेण पादम् ऋजुकृत्य भूमौ स्थापयतु ।
- निमेषमेकं विश्रम्य अपरजानु पूर्ववत् करोतु ।
- ततः परं जानुद्वयमेकस्मिन् समये वक्षस्स्थलं प्रति आकर्षतु ।
- पुनः भूमौ पादद्वयं स्थापयतु ।
लाभः[सम्पादयतु]
- यकृतः पाकस्थल्याः च उपरि अस्य आसनस्य प्रभावः सम्यक् भवति ।
- आसनमिदम् उदरस्य दोषयुक्तवायुं नाशयति ।
- अम्लदोषं विनाश्य कटिग्रन्थिं मृदु करोति ।
- कोष्ठकाठिन्यं , पाकस्थलीरोगाः च नश्यन्ति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- "Pavanamuktasana / The Wind-Releasing Pose / Yoga Poses / A2ZYoga.com". Retrieved 2011-04-11.


text:
आदिशङ्कराचार्यः
शङ्कराचार्यः (मलयाळम्: ശങ്കരാചാര്യൻ,शङ्कराचार्यन्) (क्रिस्ताब्दम् ७८८ - क्रिस्ताब्दम् ८२०), यस्यान्ये अभिधाने शङ्करभगवत्पादाचार्यः तथा च आदिशङ्कराचार्यः इति । आदिशङ्कराचार्यः एकः भारतीयः दार्शनिकः आसीत्, येन अद्वैतवेदान्तस्य सिद्धान्तः दृढतया प्रोद्बलितः । अद्वैतवेदान्तः वेदान्तस्य उपसंप्रदायः वर्तते । पूर्वमीमांसा इत्यपि एतस्य अपरं नाम । अद्वैतवेदान्तानुसारं जीवब्रह्मणोः अभेदः ब्रह्मणः निर्गुणत्वञ्च उच्यते । शङ्करः समग्रभारतवर्षस्य यात्रां कृत्वा स्वकीयं दर्शनं प्रवचनेभ्यः शास्त्रार्थेभ्यश्च प्रसारितवान् । सः दशनामी इति अद्वैतसंप्रदायस्य संघटनकर्ता मन्यते, तथा च षण्मत इति पूजनपरम्परायाः संस्थापकः मन्यते ।
संस्कृतेन रचिताः तस्य कृतयः, याः सर्वाः अपि अद्यापि प्राप्यमानाः, अद्वैतवेदान्तसिद्धान्तस्थापनविषयकाः सन्ति । सः उपनिषद्ब्रह्मसूत्रसम्मतस्य संन्यासस्य महत्तामपि प्रतिपादितवान्, यस्मिन् काले मीमांसा संप्रदायेन दृढं कर्मकाण्डं स्थापितमासीत् संन्यासश्च निन्दित: आसीत् । शङ्करः ब्रह्मविषये उपनिषदः प्रामाण्यं प्रोक्तवान् । तथा च ब्रह्मसूत्राणाम्, उपनिषदां, भगवद्गीतायाः च भाष्यं लिखितवान् । कर्मवादस्स्य प्रवर्तकेन मण्डनमिश्रेण सह ज्ञानवादं मण्डयित्वा जितवान् ।
चरितम्[सम्पादयतु]
केरळेषु पूर्णानद्यास्तीरे विद्यमाने कालटि ग्रामे स जज्ञे । सस्य शैशवे एव पिता शिवगुरुः दिवं प्रपेदे । अतः माता आर्यादेवी रक्षाधुरं वहन्ती शिशुं पोषयामास । असाधारणया मेधाशक्त्या स बालः सर्वान् अत्यवर्तत । पञ्चमे वयसि उपनीतः साङ्गान् वेदान् अधीते स्म । संन्यासाश्रमं प्रवेष्टुम् उत्कटेच्छा समजनि। परन्तु, माता नान्वमोदत ॥
एकस्मिन् दिने मात्रा सह पूर्णानदीं प्राप्य स्नानार्थम् अवतीर्णः । एकः ग्राहः तस्य पादं जग्राह । निनाय च नदीमध्यम् । तदवलोक्य तारं क्रन्दन्तीं मातरं स ऊचे । "यदि सन्यासानुज्ञां मे दास्यसि तर्हि नूनं ग्राहो मोक्ष्यति" इति । पुत्रं जीवन्तमिच्छन्ती सा कथञ्चित् अनुमेने । झटिति ग्राहशिशुं तीरोपकण्ठमानीय अमुञ्चत् ।
अथ विलम्बं विनैव स प्रव्रजितुं निरणौषीत् । "यदा मां स्मरिष्यसि, तदा त्वामुपस्थास्यामि" इति प्रतिश्रुत्य मातरं समाश्वासयन् गृहान्निरगाच्च ॥
स देशाद्देशं परिक्रममाणः नर्मदारोधसि स्थितं गौडपादाशिष्यं गोविन्दगुरुं प्रपेदे । परावरज्ञात् तस्मात् सकलाः विद्याः संन्यासञ्च जग्राह । तदनु तस्य गुरोः आज्ञया उपनिषदां ब्रह्मसूत्राणां गीतायाश्च भाष्याणि निर्ममे । अन्यानपि बहून् ग्रन्थान् निबबन्ध । तदनु गुरुणा अनुज्ञातः गौडपादेन चानुमोदितः कैश्चित् कुतार्किकैः कदर्थितं श्रौतं मतं सुप्रतिष्ठां नेतुं प्रायतत । प्रतिदेशं भ्रममाणः विपक्षवादान् तिलशः खण्डयामास । वैदिकमद्वैतमतं सुदृढं समर्थयामास च । तत्र तत्रानेके शिष्याश्च तस्याभूवन् ॥
अनन्तरं स्वेन समर्थितं मतं प्रचारयन् शिष्यैः सह कञ्चन कालं श्रीकाशीमध्युवास । तस्य यशः दिक्षु विदिक्षु च विससार । अस्मिन् अवसरे गयायामासन्नमृत्योः कुमारिलभट्टस्य अनुज्ञानुगुणम् अयमाचार्यः माहिष्मतीमेत्य मीमांसकानामग्रगण्यस्य मण्डनमिश्रस्य सकाशे वादभिक्षामयाचत । याचनामङ्गीकृत्य मिश्रः वादाय सज्जः अभवत् । तेन सह सुदीर्घवादः प्रावर्तत । अन्ते आचार्यः मिश्रं जिगाय । पराजितो मिश्रः सबहुमानं सभक्तिकञ्च आचार्यस्य शिष्यतां वव्रे । स एव सुरेश्वराचार्य इति प्रख्यातः ॥
एवमद्वैतमतं प्रतिष्ठापयन् आचार्यः बदरिकाश्रमं गत्वा नारायणं समाराध्य तत्र कञ्चन मठं स्थापयामास । तथैव पश्चिमतः द्वारकायां, पूर्वतः पुर्यां दक्षिणतः शृङ्गगिरौ तुङ्गायास्तीरे च । तेषु चतुर्षु मठेषु यथाक्रमं स्वशिष्यान् तोटकं, हस्तामलकं, पद्मपादं, सुरेश्वरञ्च पीठाधिपतिरूपेण न्ययोजयत् । उपनिषदां सम्मतस्य अद्वैतमतस्य रक्षणे पोषणे च तानादिदेश च ॥
अत्रान्तरे आतुरया मात्रा स्मृतः योगशक्त्या तस्याः पुरस्तादाविरासीत् । उचिताभिः परिचर्याभिस्तां प्रातोषयत् । प्रत्यासन्नायां तस्याः प्राणानामुत्क्रान्तौ नूतनाभिः नूतिभिः प्रसादितदैवतैस्तामनुगृहीतां सुगतिञ्च वितेने । पारत्रिकाणि कृत्यानि च यथाविधि वितेने ॥
अथ स्वकृत्यं सर्वं कृतं मन्यमानः स काश्मीरदेशं प्रययौ । तत्र महाजनानां मनोरथं मानयन् सर्वज्ञपीठमधिष्ठानं भूषयामास । तदनु हिमालयस्थां दत्तात्रेयगुहां जगाह । ततस्सत्ये शिवे शाश्वते पदे तिरोदधे च ॥
सम्बद्धितलेखाः[सम्पादयतु]
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Succession of Shankaracharyas (a chronology) (from Gaudapada onwards)
- Complete works of Adi Shankara
- Information on Sri Adi Shankara
- A Note on the date of Samkara (Adi Sankaracharya) by S. Srikanta Sastri
- Biography of Shankara in AdvaitaVedanta.org


text:
विक्रमोर्वशीयम्
विक्रमोर्वशीयं कालिदासेन लिखितं नाटकम्। एतत् नाटकं पुरूरवसः उर्वश्याः च वैदिककथाधारितम् अस्ति।
कथा[सम्पादयतु]
अस्य कथावस्तु प्रेम्णः कथावस्तु चेदपि अस्य सरणिः एव अन्या । अस्य नाटकस्य निर्माणावसरे कवेः प्रतिभा इतोऽपि अधिका दृश्यते । मालविकाग्निमित्रस्य कथा मानुषप्रपञ्चसम्बद्धा परं विक्रमोर्वशीयकथा दिव्यमानुषी । नायकः राजा पुरूरवः नायिका च स्वर्गलोकस्य अप्सराः ऊर्वशी । पञ्चाङ्कयुतेऽस्मिन् नाटके आकाशयानं कृत्वा पुरूरवः प्रत्यागच्छन् आसीत् । मध्येमार्गम् उर्वशी नाम्नः अप्सरसं केशिनाम दानवः अपाहरत् इति ज्ञात्वा अप्सरसः आक्रन्दनं कुर्वत्यः आसन् । तदा स्वयं केशिनम् अनुधावन् उर्वशीं मोचयित्वा आनयति । मार्गे स्वरथे उपविष्टायाः तस्याः सौन्दर्यं दृष्ट्वा राजा मोहितः भवति । उर्वशी अपि तस्मिन् अनुरक्ता भवति । अग्रे प्रेम्णः उत्कण्ठता अधिका भवति । ’तिरस्करणी’ इति विद्यया तम् अनुनयति । राजा पुरूरवः उर्वश्या सह गन्धमादनपर्वतं गच्छति । तत्र सा लतारूपेण परिणता भवति । ततः इन्द्रस्य निदेशानुसारं तया भूलोकात् प्रतिगन्तव्यं भवति । नाटकं सुखान्तं भवति ।


text:
ज्यैष्ठसितेऽष्टम्याद्यश्चत्वारो वायुधारणा दिवसाः । मृदुशुभपवनाः शस्ताः स्निग्धघनस्थगितगगनाश्च ॥१॥
तत्रैव स्वात्याद्ये वृष्टे भचतुष्टये क्रमात्मासाः । श्रावणपूर्वा ज्ञेयाः परिस्रुता धारणाः ताः स्युः ॥२॥
यदि ता स्युः एकरूपाः शुभाः ततः सान्तराः तु न शिवाय । तस्करभयदाश्चौक्ताः श्लोकाश्चाप्यत्र वासिष्ठाः ॥३॥ ( प्रोक्ताः)
सविद्युतः सपृषतः सपांशूत्करमारुताः । सार्कचन्द्रपरिच्छन्ना धारणाः शुभधारणाः ॥४॥
यदा तु विद्युतः श्रेष्ठाः शुभाशाः प्रत्युपस्थिताः । तदापि सर्वसस्यानां वृद्धिं ब्रूयाद् विचक्षणः ॥५॥ ( शुभाशा)
सपांशुवर्षाः सापश्च शुभा बालक्रिया अपि । पक्षिणाम् सुस्वरा वाचः क्रीडा पांशुजलादिषु ॥६॥
रविचन्द्रपरीवेषाः स्निग्धा नात्यन्तदूषिताः । वृष्टिः तदापि विज्ञेया सर्वसस्यार्थसाधिका ॥७॥ ( अभिवृद्धये)
मेघाः स्निग्धाः संहताश्च प्रदक्षिणगतिक्रियाः । तदा स्यान् महती वृष्टिः सर्वसस्याभिवृद्धये ॥८॥ ( अर्थसाधिका)


text:
चतुरङ्गक्रीडा
चतुरङ्गक्रीडा(Chess) एका बहुप्रसिद्धा साम्प्रदायिकक्रीडा वर्तते ।
चतुरङ्गक्रीडा द्वन्द्वक्रीडा वर्तते । एषा क्रीडा शारिपट्टे(Chess board) क्रीडन्ति । अस्मिन् शारिपट्टे ६४ समचतुरस्राः वर्तन्ते । एतादृशाः समचतुरस्राः एकस्मिन् पङ्क्तौ अष्ट योजितं वर्तते । आहत्य अष्टपङ्क्तयः वर्तन्ते । अत्र प्रत्येकस्य क्रीडकस्य सविधे १६ पदातयः भवन्ति । तेषां नामानि अधः निर्धिष्टवत् सन्ति,
चतुरङ्गक्रीडायां यदा प्रतिस्पर्धिक्रीडकस्य राज्ञः स्थानान्तरार्थम् अवकाशः न भवति, तदानीं स्पर्धी विजेता भवति तथा च क्रीडायाः समाप्तिः भवति । चतुरङ्गक्रीडायां यदा प्रतिस्पर्धिक्रीडकस्य राज्ञः स्थानान्तरार्थम् अवकाशः न भवति तादृशस्थितिम् आङ्ग्लभाषायां चेक्मेट्(Checkmate) इत्युच्यते ।
चतुरङ्गक्रीडायां रुचिः जगति प्रायः सर्वेषां वर्तते । अस्य क्रीडायाः स्पर्धा विभिन्नस्तरेषु भवति । तेषां नामानि एवं भवति,
- विश्वचतुरङ्गविजेता
- विश्वमहिला्चतुरङ्गविजेत्री
- विश्वबालकानां चतुरङ्गविजेता
- विश्वज्येष्ठानां चतुरङ्गविजेता
- विश्वदूरस्थचतुरङ्गविजेता
- विश्वसङ्गणकचतुरङ्गविजेता
चतुरङ्गक्रीडायाः मान्यता विश्वओलम्पिक् समितिः एवं विश्वचदुरङ्गसंस्थायाः वर्तते । चतुरङ्गक्रीडायां विभिन्नप्रकाराः वर्तन्ते ।
इतिहासः[सम्पादयतु]
अस्याः क्रीडायाः प्रारम्भः गुप्तसाम्राज्यस्य काले अभवत् । तदानीमेव तस्य नाम चतुरङ्गम् इति आसीत् । तस्मिन् काले पदातीनां नामानि अश्वः,रथः,हस्तिः आसन् । कालान्तरे नैट्(knight),बिशप्(bishop),रूक्(rook) इति नामानि व्यवहारे आगतानि । ६०० तमे वर्षे पर्शिया अथवा इरान्-देशे एषा क्रीडा आसीत् इत्यस्मिन् विषये साक्षाधाराः लभ्यन्ते । तस्मिन् काले चत्रङ्ग् इति चतुरङ्गक्रीडायाः नाम आसीत् । चत्रङ्ग् इति नामोल्लेखः पर्शिया अथवा इरान्-देशस्य त्रिषु प्रणयमाहाकाव्येषु श्रूयते । ६३३ तमात् वर्षादारभ्य ६४४ तमस्य वर्षस्य काले पर्शिया देशः इस्लाम्-धर्मस्य शासनाधीने आसीत् । तस्मिन् काले चत्रङ्ग् इत्यस्य शत्रञ्ज् इति नामान्तरम् अभवत् । स्पेन्-देशे शत्रञ्ज् इत्यस्य अखेद्रेज़्(ajedrez) इति उच्चारणम् । पोर्चुगीस् भाषायां सद्रेज़्(xadrez) इति उच्चारणम् । ग्रीक् भाषायां ज़द्रिकियान्(zatrikion) इति उच्चारणम् । परन्तु इतरस्मिन् युरोप् प्रदेशे आङ्ग्लपदं चेक् इत्यस्मात् चेस् इति उच्चारणं व्यवहारे आगतम् । १३ शतके ताळपत्रे अस्याः क्रीडायाः विषये उल्लेखः लभ्यते । अस्य क्रीडायाः आरम्भः चीनादेशस्य ज़्याङ्कि क्रीडातः इत्यपि श्रूयते ।
प्रथमविश्वविजेता विल्हेम् स्टैनेट्स् १८८६ तमे वर्षे अभवत् । वर्तमानकाले चतुरङ्गविश्वविजेता विश्वनाथन् आनन्दः वर्तते । १९९७ तमे वर्षे प्रथमवारं विश्वचतुरङ्गविजेताक्रीडा डीप् ब्लू इति सङ्गणकस्य साहाय्येन सङ्गणकद्वारा क्रीडायाः स्पर्धा आरब्धा ।


text:
कोलोराडो
कोलोराडो संयुक्तराज्य-अमेरिका देशस्य राज्यम् अस्ति। राज्यस्य राजधानी डेन्वर् नगरम्। राज्यस्य मुख्यः भागः दक्षिणराकी पर्वत श्रेणी प्रदेशे स्थितः। राज्यस्य नाम्नः आधारः कोलोराडो नदी। राज्यस्य उत्तरदिशि ययोमिंग्, पश्चिमदिशि यूटा, दक्षिणदिशि नव मेक्सिको, पूर्व दिशि नेब्रास्का राज्यानि स्थितानि सन्ति। कोलोराडोप्रदेशे अनेके पर्वताः, वनानि, नद्यः च सन्ति। राज्यपालः डेमोक्राट् पक्षस्य जान् हिकेन्लूपर्। राज्यस्य प्रधानं विमाननिस्थानकं डेन्वर् अन्तर्राष्ट्रीयविमाननिस्थानकम्।
अन्तर्विषयाः
भूगोलम्[सम्पादयतु]
कोलोराडोराज्यस्य राजधानी डेन्वर् नगरम्। डेन्वर्-अरोरा संयुक्तप्रदेशस्य जनसंख्या ३११०४३६[१]।
धर्मः[सम्पादयतु]
राज्यस्य प्रमुखधर्माः[२]:
मण्डलानि[सम्पादयतु]
कोलोराडोराज्ये ६४ मण्डलानि सन्ति। तेषु बृहत् मण्डलं लास् अनिमास् मण्डलम्।
आधारः[सम्पादयतु]
- ↑ United States Census Bureau, Census 2000 Summary, File 1, Bureau of the Census, Suitland, Maryland
- ↑ "U.S. Religion Map and Religious Populations – U.S. Religious Landscape Study – Pew Forum on Religion & Public Life". Religions.pewforum.org. Retrieved 2010-07-30.


text:
सरदारसरोवरजलबन्धः
सरदारसरोवरजलबन्धः ( ( शृणु) /ˈsərədɑːrəsəroʊvərədʒələbənðəh/) (गुजराती: સરદાર સરોવર ડેમ, हिन्दी: सरदार सरोवर डेम्) गुजरातराज्यस्य बृहत्तमेषु मानवनिर्मितस्थापत्येषु अन्यतमः अस्ति । सरदारसरोवरजलबन्धः न केवलं गुजरातराज्यस्य, अपि तु भारतस्य बृहत्तमेषु मानवनिर्मितस्थापत्येषु अपि अन्यतमः । जलबन्धनिर्माणस्य योजनायाः नाम “नर्मदायोजना” इति । एतस्मात् जलबन्धादेव गुजरातराज्यस्य विभिन्नस्थानं प्रति कुल्यायाः (canal) माध्यमेन नर्मदायाः जलं गच्छति । “गुजरातराज्यस्य विकासस्य पृष्ठे सरदार-सरोवरजलबन्धस्य निर्माणमपि एकं कारणं विद्यते” इति नेतारः वदन्ति । १९६१ तमस्य वर्षस्य 'अप्रैल'-मासस्य पञ्चमे (५/४/१९६१) दिनाङ्के एतस्याः योजनायाः शिलान्यासं प्रधानमन्त्री नेहरू अकरोत्, परन्तु अद्यापि तस्य निर्माणकार्यं चलदस्ति । अनेन ज्ञायते यत्, एषः प्रकल्पः कियान् बृहत् अस्ति इति । (भारतदेशस्य राजनीतेः कीदृशी स्थितिः अस्ति इत्यस्यापि अनेन ज्ञानं भवति ।)
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकस्थितिः[सम्पादयतु]
गुजरातराज्यस्य भरुच-नगरस्य नवागाम-ग्रामस्य समीपं सरदार-सरोवरजलबन्धः विद्यते । पूर्वं भरुचमण्डलस्य गोरागाम-ग्रामस्य समीपं नेहरु इत्यनेन नर्मदायोजनायाः शिलान्यासः कृतः आसीत् । परन्तु अभियन्तॄणां मते तत् स्थानं जलबन्धनिर्माणयोग्यं नासीत्, अतः तस्याः योजनायाः स्थानं भरुचमण्डलस्य नवागाम-ग्रामस्य समीपं निश्चितम् ।
इतिहासः[सम्पादयतु]
गुजरातविधानसभायां नर्मदायोजनायाः प्रस्तावः भाईलालभाई डी. पटेल-नामकेन एकेन निर्दलीयसदस्येन उपस्थापितः आसीत् । सः भाईकाका इति नाम्ना अपि प्रसिद्धः आसीत् । भाईकाका इत्यस्य प्रस्तावस्य जनसामान्यैः, विधानसभासदस्यैः च समर्थनं कृतम् आसीत् । गुजरातराज्ये तदा कॉङ्ग्रेस्-पक्षस्य सर्वकारस्य शासनम् आसीत् । कॉङ्ग्रेस्-पक्षस्य नेतारः भाईकाका इत्यनेन उपस्थापितस्य प्रकल्पप्रस्तावस्य समर्थं नाकुर्वन् । परन्तु जनसामान्यानां समर्थनं भाईकाका इत्यस्य पार्श्वे आसीत् । ततः राजनैतिकवातावरणं दृष्ट्वा कॉङ्ग्रेस्-पक्षस्य नेतारः अपि नर्मदायोजनायाः समर्थनम् अकुर्वन् । नर्मदायोजनायाः राजनैतिककलहस्य विषये भाईकाका स्वस्य ‘भाईकाकाना संस्मरणो’-नामके (ભાઈકાકાનાં સંસ્મરણો) पुस्तके स्वानुभवान् अलिखत् । (‘भाईकाकाना संस्मरणो’-पुस्तकं भाईकाका इत्यस्य सङ्घर्षस्य स्थितिं कथयति । अतः तत् पुस्तकमेकवारं पठनीयम् सर्वैः ।)
भाईकाका स्वयं अनुभवी अभियन्ता (engineer) आसीत् । तेन जनसेवायै राजनीतिक्षेत्रस्य उपयोगः कृतः । नर्मदायोजनया गुजरातराज्यस्य कियान् लाभः भविष्यतीत्यस्य परिकल्पना तस्मात् अधिकं न कस्यापि मनसि आसीत् । अतः गुजरात-महाराष्ट्र-मध्यप्रदेश-राज्यानां मुख्यमन्त्रिभिः सह नर्मदायोजनायाः चर्चां सर्वदा भाईकाका एव करोति स्म । प्रधानमन्त्रिणा इन्दिरा गान्धी इत्यनया सह अपि नर्मदायोजनायाः विषये सः चर्चाम् अकरोत् । ततः केन्द्रसर्वकारेण रचितस्य खोसला-समितेः सम्मुखम् अपि भाईकाका स्वविषयम् उपास्थापयत् । तस्य तीव्रतर्कान् ज्ञात्वा सर्वेषां मनसि नर्मदायोजनायाः कृते पवित्रभावः समुद्भूतः । शनैः शनैः सर्वैः भाईकाका इत्यस्य समर्थनं कृतम् । भाईकाका इत्यस्य अविरतपरिश्रमस्य पश्चादपि तस्य जीवनकाले नर्मदायोजनायाः कार्यं पूर्णं नाभवत् । यतो हि राजनीत्यां तु स्वस्वार्थपूर्त्यै एव समाजसेवायाः कार्याणि भवन्ति । राजनीतिक्षेत्रस्य निष्ठुरगुप्तकारणत्वात् तस्य जीवनस्य बृहत्स्वप्नं पूर्णं नाभवत्, परन्तु सः निराशः न भूत्वा स्वशेषजीवनं वल्लभ विद्यानगर नामकस्य नगरस्य विकासाय अयच्छत् ।
नर्मदायोजनायाः विलम्बस्य कारणानि[सम्पादयतु]
२०१४ तमे वर्षे भारतस्य प्रधानमन्त्रिणा नरेन्द्र मोदी इत्यनेन पदस्वीकारात् अष्टादश(१८)दिनानन्तरं नर्मदायोजनायाः कार्यं शीघ्रातिशीघ्रं समापनीयम् इति आदेशः दत्तः । परन्तु यः आदेशः अष्टादशदिनानन्तरम् अभवत्, ततः पूर्वम् अस्माकं देशे तत्कार्यार्थं पञ्चत्रिंशत् (५३) वर्षाणि कथमभवन् इति प्रश्नः जनसामान्यानां मनसि वर्तते ।
सरदार-सरोवरजलबन्धसदृशस्य जलबन्धस्य निर्माणं अमेरिका-देशे दशवर्षेषु पूर्णम् अभवत् । सरदार-सरोवर-जलबन्धात् किञ्चित् बृहज्जलबन्धस्य निर्माणं चीन-देशे पञ्चदशवर्षेषु पूर्णमभवत् । परन्तु भारतस्य जनविरोधिराजनीतेः कारणत्वात् लोकसेवायाः एका परियोजना पञ्चत्रिंशत् वर्षानन्तरमपि पूर्णा न अभवत् ।
जलबन्धकार्ये विलम्बस्य मुख्यकारणेषु जलबन्धस्य नाम अपि परिगण्यते । यतो हि अस्य जलबन्धस्य नाम लोहपुरुषस्य नाम्ना सरदार वल्लभभाई पटेल-जलबन्धः इति स्थापितम् अस्ति । लोहपुरुषस्य जलबन्धनामत्वात् नेहरू इत्यस्य रुचिः जलबन्धनिर्माणे नासीत् इति राजनीतिक्षेत्रस्य ज्ञातारः वदन्ति । ततः तस्यानुगामिनः सर्वेऽपि कॉङ्ग्रेस्-पक्षस्य नेतारः नर्मदायोजनायां स्वरुचिं न प्रादर्शयन् । एवं १९६१ तमे वर्षे यस्याः योजनायाः शिलान्यासः अभवत्, तस्याः कार्यारम्भः तु १९९१ तमे वर्षे अभवत् अर्थात् शिलान्यासानन्तरं त्रिंशत् वर्षपश्चात् योजनायाः कार्यस्य आरम्भः अभवत् ।
राजनीतिक्षेत्रस्य पीडया ग्रस्ता एषा परियोजना त्रिंशत् (३०) वर्षानन्तरं १९९१ तमे वर्षे आरब्धा । परन्तु नर्मदायोजनायाः कार्यारम्भात् प्राक् १९८६ तमे वर्षे एव नर्मदारक्षणान्दोलनस्य (નર્મદા બચાવો આન્દોલન/नर्मदा बचाव आन्दोलन) आरम्भः जातः आसीत् । नर्मदायोजना पूर्णा न भवेत् इति तस्य आन्दोनलस्य उद्देशः आसीत् । तत् आन्दोलनमपि नर्मदायोजनायाः विलम्बस्य कारणत्वेन परिगण्यते । नर्मदारक्षणान्दोलनस्य मुख्यव्यक्तिः मेधा पाटकर आसीत् । सा गुजरातराज्यस्य ग्रामजनान्, मध्यप्रदेशराज्यस्य ग्रामजनान् च योजनायाः विरोधाय प्रेरयति स्म । प्रारम्भे तस्याः स्वार्थप्रेरितस्य आन्दोलनस्य जनसामान्यैः समर्थनं कृतं, परन्तु कालान्तरे देशहिताय जनैः तस्यान्दोलनस्य विरोधः अपि कृतः । आन्दोलनस्य मूले स्वार्थः आसीत्, अतः आन्दोलनं सफलं नाभूत् । परन्तु आन्दोलनस्य प्रारम्भिके काले जनविरोधेन नर्मदायोजनायाः निर्माणस्य अमूल्यकालः व्यर्थः अभवत् ।
नर्मदायोजनायाः कार्यारम्भात् प्राक् एकः अन्यः विघ्नः समुत्पन्नः । पूर्वं भरुचमण्डलस्य गोरागाम-ग्रामस्य समीपं जलबन्धनिर्माणाय यत् स्थानं सर्वकारेण निश्चितम् आसीत्, तत् स्थलं जलबन्धनिर्माणयोग्यं नासीत् । अतः अभियन्तारः अन्यस्य स्थलस्य अन्वेषणं प्रारभन्त । अविरतान्वेषणानन्तरं गुजरातराज्यस्य भरुचमण्डलस्य नवागाम-ग्रामस्य समीपं सरदार-सरोवरजलबन्धाय योग्यं स्थानम् अभियन्तृभिः प्राप्तम् । एतदपि नर्मदायोजनायाः विलम्बस्य अन्यतमं कारणम् ।
२०१२ तमे वर्षे नर्मदा कण्ट्रोल् अथॉरिटि इत्यनया संस्थया सरदार-सरोवरजलबन्धस्य उपरि द्वारस्थापनस्य प्रस्तावः सिद्धः कृतः आसीत् । परन्तु वर्षद्वयं यावत् सः प्रस्तावः केन्द्रसर्वकारेण न स्वीकृतः । राज्यसर्वकारस्य, केन्द्रसर्वकारस्य च अन्तःकलहस्य कारणेनापि जलबन्धस्य कार्ये विलम्बः अभवत् । ततः प्रधानमन्त्रित्वेन पदारोहणस्य पश्चात् नरेन्द्र मोदी इत्यनेन अष्टादशदिनेषु प्रस्तावाय अनुमितिः प्रदत्ता ।
नर्मदायोजनायाः प्रारूपम्[सम्पादयतु]
नर्मदानद्याः उद्गमस्थानं तु मध्यप्रदेशराज्यस्य अमरकण्टक-पत्तनम् । अतः नर्मदा मध्यप्रदेशीया नदी । परन्तु गुजरातराज्यं प्रति नद्याः प्रवाहत्वात् गुजरातराज्यम् अपि नर्मदायाः जलं गच्छति । नर्मदानद्याः प्रवाहः महाराष्ट्रराज्ये अपि अस्ति । परन्तु तस्य राज्यस्य सीमायां नर्मदायाः स्वल्पभागः एव अस्ति । अतः एतस्याः योजनायाः मुख्यलाभं मध्यप्रदेश-महाराष्ट्र-गुजरातराज्यानां नागरिकाः प्राप्स्यन्ति । गुजरातराज्यस्य समीपवर्तिराज्यत्वात् राजस्थानराज्यमपि एतस्याः योजनायाः लाभं प्राप्स्यति ।
नर्मदायोजना विश्वस्य बृहत्तमासु योजनासु अन्यतमा अस्ति । तस्याः योजनायाः निदेशनं नर्मदा कण्ट्रोल् अथॉरिटि इत्याख्या संस्था करोति । तस्यां संस्थायां मध्यप्रदेश-महाराष्ट्र-गुजरात-राजस्थानराज्यानां प्रतिनिधयः भवन्ति । चर्चानन्तरं सर्वेषां सम्मत्यानुसारं निर्णयाः भवन्ति ।
नर्मदायोजनान्तर्गतौ द्वौ बृह्त्सेतू भविष्यतः । तयोः नामनी क्रमेण सरदार-सरोवरसेतुः, इन्दिरा गान्धी-सेतुः । नर्मदायोजनान्तर्गतानां पञ्चदश मध्यमस्तरसेतूनां निर्माणं भविष्यति । एतस्याः योजनायाः भागरूपेणैव त्रिसहस्राधिक-त्रिशताधिकानां (३३००) लघुसेतूनां निर्माणमपि भविष्यति । जलबन्धस्य निर्माणमपि एतस्याः योजनानन्तर्गतमेव ।
जलबन्धस्य विस्तारः, जलस्तरश्च[सम्पादयतु]
सरदार-सरोवरजलबन्धस्य जलसञ्चयक्षमता प्रतिक्षणं ३०.७ घनपादम् (cubic feet per second) अस्ति, या विश्वस्य सर्वाधिका जलसञ्चयक्षमता अस्ति । मुख्यनियामकस्य (Regulator) जलसञ्चयक्षमता प्रतिक्षणं ४०,००० घनपादं, विस्तारश्च ५३२ कि.मी. अस्ति । भारतस्य बृहत्तमेषु जलबन्धेषु तृतीयः जलबन्धः एषः । एतस्य जलबन्धस्य औन्नत्यं १६३ मी. भविष्यति । नर्मदायाः मुख्यकुल्या (main canal) विश्वस्य बृहत्तमा कृषिक्षेत्रसिञ्चनकुल्या अस्ति ।
जलबन्धस्य विस्तारः ३७,००० ‘हेक्टेर्’ अस्ति । सः २१४ कि.मी. लम्बमानः, १.७७ कि.मी. विस्तृतः अस्ति । जलबन्धस्य सामान्यजलस्तरः १३८.६८ मी. निर्धारितः । अधिकतमः जलस्तरः १४०.२१ मी., नूनातिनूनः जलस्तरश्च ११०.६४ निर्धारितः । जलबन्धस्य नूनातिनूनस्तरात् अपि यदि जलस्तरः अधः नेयः, तर्हि २५.९१ मी. जलं तु जलबन्धे अनिवार्येण भवेदेव इति नियमः ।
नर्मदायोजनायाः अनुमानितव्ययः[सम्पादयतु]
१९६१ तमे वर्षे यदा प्रप्रथमवारं नर्मदायोजनायाः प्रस्तावः अभवत्, तदा ३०० कोटिरूप्यकाणि प्रारम्भिकव्ययः इति अनुमानितम् आसीत् । केन्द्र-राज्यसर्वकारयोः उदासीनतायाः कारणेन भाईकाका अन्यरीत्या धनसङ्ग्रहस्य मार्गविषये अचिन्तयत् । अविरतप्रयासानन्तरमपि यदा धनसङ्ग्रहस्य मार्गः तेन न प्राप्तः, तदा सः अन्तिमनिर्णयत्वेन समाजात् धनं स्वीकर्तुम् अचिन्तयत् । “१०० कोटिरूप्यकाणि गुजरातराज्यस्य कृषकेभ्यः, १०० कोटि रूप्यकाणि उद्योगपतिभ्यः, १०० कोटिरूप्यकाणि ऋणदातृसंस्थाभ्यश्च स्वीकृत्य प्रकल्पं पूर्णं करिष्यामः” इति तस्य आयोजनम् आसीत् । परन्तु सर्वकारेण तस्य मतस्य प्रत्यक्षाप्रत्यक्षरीत्या खण्डनं कृतम् । अतः योजनायाः कृते धनसङ्ग्रहः नाभवत् । ततः योजनायाः विषये अधिकचिन्तनमपि नाभवत् ।
कालान्तरे यदा यदा योजनायाः अनुमानितव्यये वृद्धिः भवति स्म, तदा तदा वर्धन्तं अनुमानितव्ययं पश्यन्तः सर्वे तूष्णीं तिष्ठन्ति स्म । १९८६ तमे वर्षे योजनायाः प्रारम्भिकव्ययः ६,४०६ कोटिरूप्यकाणि इति अनुमानितम् । २००० तमे वर्षे प्रारम्भिकव्यये वृद्धौ सत्यां अनुमानितव्ययः २८,००० कोटिरूप्यकाणि अभवत् । २०१० तमे वर्षे ३९,००० कोटिरूप्यकाणि योजनायाः व्ययः भविष्यति इति अनुमानितम् आसीत् । परन्तु २०१५ तमे वर्षे नर्मदायोजना पूर्णा भविष्यति इत्यनया उद्घोणया सह योजनायाः व्ययः ४५,५०० कोटिरूप्यकाणि भविष्यति इति अनुमानितम् अस्ति ।
वीक्षणीयस्थलत्वेन सरदारसरोवरजलबन्धः[सम्पादयतु]
केवडिया कॉलनि इति जलबन्धस्य स्थानिकनाम अस्ति । जलबन्धस्य समीपे बहूनि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । तानि वीक्षणीयानि स्थलानि द्रष्टुं चीटिकायाः (ticket) आवश्यकता भवति । ८:३० तः १७:३० पर्यन्तं यात्रिकेभ्यः जलबन्धदर्शनार्थं व्यवस्थापकैः कालः निर्धारितः । यात्रिकेभ्यः मार्गदर्शनं, चीटिकाप्राप्तिः, पथिप्रदर्शकः (guide) इत्यादिव्यवस्थाः जलबन्धप्रशासनस्य मुख्यकार्यालये भवन्ति । जलबन्धात् यस्मिन् स्थले जलं पतति, तस्य स्थलस्य पुर एव अतिरमणीयम् उद्यानम् अस्ति । तत् उद्यानं यात्रिकाणाम् आकर्षणकेन्द्रमस्ति । तस्मात् जलबन्धात् दुग्धवत् पतत् जलं उद्यानस्य वातावरणं सुरम्यं करोति । तत् पतज्जलं प्रकृत्याः अलौकिकतायाः, मानवस्य विकासशीलतायाः च प्रतीकत्वेन यात्रिकाणां ध्यानम् आकर्षयति । तत्र कश्चित् तडागः अपि अस्ति । तस्मिन् तडागे नौकाविहारस्य व्यवस्था अस्ति । अतः तत्स्थलमपि यूनां, बालकानां च कृते मनोरञ्जनस्य केन्द्रम् अस्ति । विद्यार्थिभ्यः प्रकृतिशिक्षणस्य शिबिराणि अपि जलबन्धस्य समीपं सन्ति । विद्यार्थिभ्यः वनभ्रमणमाध्यमेन प्रकृतिशिक्षणं प्राप्तुं तत् उत्तमस्थिलमस्ति ।
प्रकृत्याः अलौकिकशान्ते वातावरणे भगवतः नाम भक्ताय हृदयाह्लादं यच्छति । अतः केचन प्रवासिनः तु शिवदर्शनाय अपि तत्र गच्छन्ति । तत्र सुरपाणेश्वरनामकं प्राचीनं शिवमन्दिरं जलबन्धस्य पृष्ठभागे अस्ति । जलबन्धस्य ध्वन्यां, हरितवृक्षैः आच्छादनयुक्तवातावरणे शिवमन्दिरस्य आभा देदीप्यते ।
कृषकाः, नदीतटवर्तिजनाः, अभियन्तारः, विद्युतः उत्पादकाः, कर्मकराः, श्रमजीविनः, संशोधकाः, पर्यावरणप्रेमिणः, पर्यटकाः, विद्यार्थिनः, भक्तारः, नेतारः सर्वे सरदार-सरोवरजलबन्धस्य लाभार्थिनः सन्ति । एतादृशस्य रमणीयस्थलस्य दर्शनं कृत्वा भवता अपि लाभान्वितं भवितव्यम् ।
मार्गाः[सम्पादयतु]
नर्मदानदी गुजरातराज्यस्य नर्मदामण्डले प्रवहन्ती भरुचमण्डलस्य समीपवर्तिसमुद्रे लीना भवति । अतः तत्र गन्तुं बहवः मार्गाः सन्ति । सर्वेषु मार्गेषु अनेकानि वीक्षणीयस्थलानि, धार्मिकस्थलानि च सन्ति ।
वायुमार्गः[सम्पादयतु]
सरदार-सरोवरजलबन्धात् कर्णावती-महानगरस्य अन्ताराष्ट्रियविमानस्थानकं २०० कि.मी., वडोदरा-महानगरस्य राष्ट्रियविमानस्थानकं ९० कि.मी. दूरमस्ति ।
भूमार्गः[सम्पादयतु]
सरदारसरोवरजलबन्धः अहमदाबाद-महानगरात् २०० कि.मी., वडोदरा-महानगरात् ९० कि.मी., भरुच-नगरात् ९० कि.मी. दूरम् अस्ति । उक्तमहानगरेभ्यः, राजपीपळा-पत्तनात् , चाणोद-ग्रामत्, डभोई-ग्रामात् अपि सरदार-सरोवरजलबन्धं प्राप्तुं बस्-यानानि लभ्यन्ते ।
रेलमार्गः[सम्पादयतु]
भारतस्य विभिन्नेभ्यः नगरेभ्यः भरुच-नगराय रेलयानानि सन्ति । ततः भूमार्गेण सरदारसरोवरजलबन्धं प्राप्तुं शक्यते ।
सम्बद्धाः लेखाः[सम्पादयतु]
बाह्यानुबन्धः[सम्पादयतु]
- ↑ "Pumped-Storage Hydroelectric Plants - Asia-Pacific". IndustCards. Retrieved 20 January 2012.


text:
सङ्गीतम्
सङ्गीतम् (Music) इत्येषा कला शब्दैः नादैः शक्त्या च सञ्चाल्यमाना सहजा क्रिया । भावः लयः मेलनं माधुर्यं च उत्तमसङ्गीतस्य मूलन्यासाः भवन्ति । सङ्गीतं मनसि उद्भूयमाना सहजा क्रिया । अतः केनापि नादेन विना अपि मनसि एव सङ्गीतस्य अनुभूतिं कर्तुं समर्थाः मानवाः । यदा एषा क्रिया शास्त्रीशैल्या वाद्यपरिकरैः विशेषकौशलेन प्रदर्शिता भवति तस्याः सङ्गीतकला इति व्यवहारः । सङ्गीतस्य मूलं वेदाः एव । ऋग्वेदादिषु मन्त्राः सस्वराः एव । सङ्गीतं तु स्वरेणनिबद्धम् एव । गानं तु मानवस्य भाषणम् इव स्वाभाविकं भवति । अतः मानवः कदारभ्य गातुम् आरब्धवान् इति निर्णयः दुस्साध्यः एव । किन्तु बहोः कालात् अनन्तरम् अस्य व्यवस्थितं रूपं प्राप्तम् अस्ति । यदा स्वरस्य लयस्य च व्यवस्थितं धारणं भवति तदा कलायाः प्रादुर्भावः भवति ।
अन्तर्विषयाः
इतिहासः[सम्पादयतु]
मानवः युद्धेषु उत्सवेषु प्रार्थनावसरे , भजनसमये च गानवादसस्य उपयोगं कुर्वन् आगतः । अस्मिन् प्रपञ्चे सर्वजनाङ्गेषु यस्य कस्यचिदपि वाद्योपकरणस्य उपयोगः प्रचलन् अस्ति । यथा वंशीत्यादीनि सुशिरवाद्यानि , कानिचन तन्त्रीवाद्यानि , कानिचन चर्मवाद्यानि , अथवा घनवाद्यानि च । भरतमुनेः पूर्वं भारते गानस्य गीतम् इति वदन्ति स्म । वाद्यैः सह साहित्यं न भवति स्म दाड् दिडदिड इत्यादीनि शुष्कपदानि एव उपयोजनयन्ति स्म । अस्य निर्गीतं अथवा बहिर्गीतं वेति वदन्ति स्म । गीतं वाद्यं तथा नृत्यं त्रयं सङ्गतमुच्यते । इति उक्त्यनुगुणं कालक्रमेण गीतं वाद्यं नृत्यम् इत्यादीनां समतोलितं मिश्रणं सङ्गीतम् इति अवदन् । भारतात् बहिः अन्यदेशेषु केवलं गीतवाद्ये सङ्गीतम् इति वदन्ति । तत्रं नृत्यं काचित् भिन्ना कला । भारते नृत्यं सङ्गीते एव अन्तर्नीतं यतः नृत्येन सह गीतं वद्यं च भवतः एव । स्वरः लयः च गीतन सह सम्मिलन्ति एव । किन्तु नृत्येन सह केवलं लयः एव भवति न तु स्वरः । अतः अत्र सङ्गीतं नाम गीतस्य वाद्यस्य च चिन्तनं क्रियते ।
परिभाषा[सम्पादयतु]
सङ्गीतस्य आदिमः स्त्रोतः प्राकृर्तिकरवः एव । प्राचीनयुगे मानवः प्रकृत्याः विविधनादान् शृण्वन् अवगन्तुं यतते स्म । प्रकृत्याः सर्वविधनादाः सङ्गीतस्य आधाराः भवितुं नार्हन्ति । अतः येन ध्वनिना भावः उत्पादितः भवति तादृशनादान् परिशील्य सङ्गीतस्य अधारं कुर्वन्तः तान् ध्वनीन् लयेन सह योजयितुं प्रयत्नं कृतवन्तः स्युः । प्रकृत्याः यः नादः मनुष्यस्य मनः संस्पृश्य उल्लासं जनयति सः एव मानवस्य सभ्यतायाः विकासेन सह सङ्गीतस्य साधनम् अभवत् । अस्मिन् चिन्तने मतभेदाः सन्ति एव । दार्शनिकाः परा, पश्यन्ती, मध्यमा, वैखरी इति चतृषु नादप्रकारेषु मध्यमा एव सङ्गीतोपयोगी स्वरः इति वदन्ति । नवदशशतकस्य उत्तररार्धे भरतेन्दुः हरिश्चन्द्रः इति विद्वान् " मानवस्य मानवीयसंवेदनया सह एव सङ्गीतस्य उत्पत्तिः अभवत् " इति अवदत् । अपि च सः सङ्गीतं गीतस्य वादनस्य नृत्यस्य अभिनयस्य समुच्चयः इति अवदत् ।
प्रादुर्भावः[सम्पादयतु]
प्राच्यशास्त्रेषु सङ्गीतस्य उत्पत्तेः विषये कौतुकयुताः कथाः सन्ति । देवेन्द्रस्य सभायां वादाकाः नर्तकाः गायकाः च आसन् । अप्सराः नर्तनं कुर्वन्ति स्म किन्नराः वाद्यं वादयन्ति स्म । अस्याः कलायाः गान्धर्वविद्या इति नाम । गान्धर्वकलायां गीतस्य अतीव प्राधान्यं भवति । आदौ गानम् आगतम् । तदनन्तरं वाद्यं, गीतायाः प्राधन्यं तु आसीदेव । अतः एव गितं नृत्यं वाद्यं वा भवतु तस्य सङ्गीतम् इति अभिधानं दत्तम् । भारतीयसर्वासु भाषासु सङ्गीतम् इति पदं गानम् इति अर्थे एव उपयुज्यते । सङ्गीतम् इति पदं सम् उपसर्गपूर्वकं गै धातुना निष्पन्नम् । ऐङ्ग्लोसैक्सन् भाषायाम् अस्य रूपान्तरम् 'सिङ्गन्'(singan) इति अस्ति । अधुनिकाङ्ग्लभाषायां 'सिङ्ग् ' (sing) इति रूपम् अवाप्नोत् । ऐस्लेण्ड् इति देशस्य भाषयां अस्य रूपं सिङ्गज(singja) इति, डैनिश् भाषयां सैञ्ज् इति, डच् भाषायां त्सिङ्गन् (Synge) इति, जर्मन्भाषायां सिङ्गन् (singen), अरब्बी भाषायां गाना इति वदन्ति । सर्वप्रथमः सङ्गीतग्रन्थए सङ्गीतरत्नाकरे गायनवदननृत्यानां सङ्गमम् एव सङ्गीतम् इति पदेन व्यवहारः कृतः । वस्तुतः गीतशब्देन सह सम् उपसर्गं योजयित्वा सङ्गीतम् इति पदं निष्पन्नं यस्य अर्थः सम्यक् गीतम् इति । नृत्यवादनैः सह कृतं गानं सङ्गीतं भवति । शास्त्रेषु सङ्गीतं साधना इति अपि उक्तम् । प्रामाणिकरूपेण अवलोकयामः चेत् प्राचीनसभ्यतायाः अवशेषेषु मूर्तिषु, भित्तिचित्रेषु दृश्यते यत् सहस्राधिकवर्षेभ्यः पूर्वम् एव सङ्गीतं परिचितम् आसीत् । देवदेवताः सङ्गीतस्य प्रेरकाः इति न केवलं भारतदेशे किन्तु पाश्चिमात्यदेशेषु अपि एतादृशः विश्वासः अस्ति । यूरोफ् अरब् फारस् इत्यादिषु देशेषु सङ्गितस्य विषये पदानि सन्ति । सङ्गीतार्थं युनानी भाषायां मौसिकी (musique), ल्याटिन् भाषायां मुसिका (musica), फ्रांसीसी भाषायां मुसीक् (musique), पोर्तुगीस् भाषायां मुसिका (musica), जर्मन् भाषायां मूसिक् (musik),इब्रानी, अरबी, फारसी भाषायां मोसीकी इति पदैः सङ्गीतपदस्य व्यवहारः । सर्वेषु पदेषु अवश्यं साम्यः अस्ति एव । ये सर्वे पश्चिमदेशीयाः शब्धाः युनानी भाषायाः म्यूज़् (muse) इति शब्देनैव निष्पन्नाः । युनानी परम्परयां म्यूज़् नाम कव्यसङ्गीतयोः दीवी इति विश्वासः । तेषां कोशे अस्य अर्थः दीपः इति । गनस्य प्रेरणादायिनी देवी इति अस्य विवरणम् । यूनानीजनाः म्यूज़् ज्यौस (zeus) कन्या इति भावयन्ति । ज्यौस् इति पदं तु संस्कृतभाषायाः द्यौः इत्यस्य रूपन्तरमेव यस्य अर्थः स्वर्गः इति । यूनान्याः ज्यौस्, म्यूज़् च शब्दौ ब्रह्मसरस्वत्योः सदृशौ स्तः ।
भारतीयसङ्गीतम्[सम्पादयतु]
भारतीयसङ्गीतस्य जन्म वेदमन्त्राणाम् उच्चारणेन एव ज्ञातुं शक्यते । सङ्गीतस्य प्राचीनतमः ग्रन्थः भरतमुनेः नाट्यशास्त्रं भवति । अन्ये सङ्गीतसम्बद्धाः ग्रन्थाः नाम बृहद्देशी, दत्तिलम्, सङ्गीतरत्नाकरः च भवन्ति ।
- भारतीयसङ्गीतस्य सप्तस्वराः...
एतेषां शुद्धस्वराणाम् उपरि अथवा अधः विकृतस्वरः आगच्छाति । स , प स्वरयोः विकृतस्वरः न भवति । रे,ग,द, नी स्वराः यदा अधः भवन्ति तस्य कोमलस्वराः इति कथयन्ति । म स्वरस्य विकृतस्वरः उच्चः भवति तस्य तीव्रस्वरः इति वदन्ति । समकालीनभारतीये शास्त्रीयसङ्गीते शुद्धाः विकृताः चेति १२ स्वराणाम् उपयोगः भवति । पुरातनकालादेव भारतीयस्वरसप्तकानां संवादसिद्धिः अस्ति एव । महर्षेः भरतस्य एतेषां स्वराणाम् आधारेण २२श्रुतयः प्रतिपादिताः । एषः तु केवलं भारतीयसङ्गीतस्य विशेषः एव ।
भारतीयसङ्गीतस्य प्रकाराः[सम्पादयतु]
भारतीये सङ्गीते प्रथानतयाः त्रयः भेदाः सन्ति ।
-
- शास्त्रीयं सङ्गीतम् अस्य'मार्गसङ्गीतम्'इत्यपि वदन्ति ।
- उपशास्त्रीयं सङ्गीतम्
- सुगमं सङ्गीतम्
- जानपदीयं सङ्गीतम्
अस्मिन् पुनः उपभेदाः भवन्ति एव । भारतीयशास्त्रीये सङ्गीते प्रधानौ भेदौ स्तः ।
-
- हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतम् - विशेषतः उत्तरे भारते प्रचलिता अस्ति ।
- कर्णाटकसङ्गीतम् - विशेषतः दक्षिणे भारते प्रचलिता अस्ति ।
हिन्दुस्तानीसङ्गीतं मुगल् राज्ञां छत्रछायायां विकसितम् । कर्णाटकसङ्गीतं तु मन्दिराणाम् अश्रयेण विवृद्धम् । अतः एव दक्षिणभारतस्य कृतिषु भक्तिरसः अधिकः, हिन्दुस्तानीसङ्गीते शृङ्गारः अधिकः दृश्यते । उपशास्त्रीयसङ्गीते ठुमरि, टप्पा, होरी, कजरी, लावणि, सोभाने, इत्यादयः भावन्ति ।
सुगमसङ्गीते जनसाधारणेषु प्रचलितानि एतानि भवन्ति ।
ख्याताः सङ्गीतकाराः[सम्पादयतु]
-
- भरतमुनिः
- डी. के. पट्टम्माळ्
- भीमसेन जोशी
- तञ्जावूर बृन्दा
- रविशङ्करः
- एम्. एस्. सुब्बुलक्ष्मी
- कपिला वात्स्यायन
- प्रेम लता जोशी
- दत्तिल
- शार्ङ्गदेव
- गोपालकृष्ण भारती
- पट्टणं सुब्रह्मण्य अय्यर्
- रामनाथपुरम् श्रीनिवास अय्यङ्गारः
- पापनाशं शिवन्
- ऊत्तुक्काडु वेङ्कटसुब्बय्यरः
- मैसूर् वासुदेवाचार्य:
- हरिकेशनल्लूर् मुत्तैय्यभागवत:
- अन्नमाचार्य:
- लाल्गुडि जयराम:
- महाराज: स्वातितिरुनाळ्
- नारायणतीर्थ:


text:
अर्थः
अथ कामपूर्तेः सुखार्जनस्य वा यद् यत् साधनं तत् तद् अर्थशब्देन अभिधीयते । यथोक्तं कामसूत्रे वात्स्यायनेन –‘विद्याभूमिहिरण्यपशुधान्य भाण्डोपस्करमित्रादीनाम् अर्जनम् अर्जनस्य विवर्धनम् अर्थः ।’ (का. सू. १-२-८)इति । वस्तुतः अस्मिन् सूत्रे निर्दिष्टानि वस्तूनि अर्थस्यैव उपकरणानि परंतु तत्र धनस्य प्राधान्यात् प्राधान्येन व्यपदेशः इति न्यायेन धनमेव अर्थः इति सामान्यतया उच्यते । धनैषणा तु स्वाभाविकी एव मनुष्याणाम् । किन्तु तत्र 'अगर्हितेन कर्मणा धनान्यादाय गार्हस्थ्ये वर्तेत्’ इत्यादिष्टम् । मनुनाप्युक्तम् –‘सर्वेषामेव शौचानामर्थशौचं परं स्मृतम्’ इति । यथा अर्जने निर्बन्धः तथा व्यये ऽपि नियन्त्रणरुपं मार्गदर्शनं कृतं वर्तते । उक्तं च 'तेन त्यक्तेन भुञ्जीथाः (ई.उ.१) इति । समन्ततः अवस्थितान् अर्थार्थिनः दानेन संतोष्य धनोपभोगः कार्यः, सा एव कृतार्थता अर्थस्य, इत्यासीत् धारणा । कालिदासेनापि रघुवंशीयानाम् आदर्शं चारित्र्यं वर्णयता उत्तम् 'त्यागाय संभृतार्थानाम् (रघु.१-७)इति ।
एवम् अर्थस्यापि द्विविधो हेतुः । एकः व्यष्टिनिष्ठः, अपरश्च समष्टिनिष्ठः तत्र व्यष्टिनिष्ठहेतुस्तु तत्साहाय्येन सुखावाप्तिः । अनेन ये नाम भाग्यवन्तः अर्थार्जने प्राप्तयशस्काः तेषां सुखावाप्तेः विचारः अभूत् । किन्तु ये किल अर्थविहीनाः तेषां किं स्यात् । तेऽपि समाजस्य अङ्गभूता एव । संपूर्ण-समाजस्य सुखं सिसाधयिषुभिः शास्त्रकारैः अत एव दानस्य महिमा प्रगीतः । एतदर्थविहीनेभ्यः दानमेव भवति समष्टिनिष्ठो द्वितीयो हेतुः अर्थस्य । अथ अर्थविहीनाः अपि द्विविधाः । एके तु द्रव्यम् अभिलषन्तोऽपि परिस्थितिवशात् तत् संपादयितुम् अक्षमाः । अपरे पुनः समाजसेवानिरतत्वात् स्वेच्छया निष्काञ्चनत्वं वरयमाणाः । तत्र परिस्थितिनिपीडितेभ्यः दानम् अर्थनिः स्पृहेभ्यश्च आतिथ्यम् उपदिष्टं शास्त्रकारैः । दाने द्रव्यादीनाम् अन्तर्भावः । आतिथ्ये तु प्राधान्येन भोजनशयनादीनामेव समावेशः । तत्र परिग्रहस्य अनपेक्षितत्वात् । तत्र आतिथ्यं चतुर्षु ॠणेषु मनुष्य-ऋणरुपेण तथा पञ्चमहायज्ञेषु नृयज्ञरुपेण समावेश्य अतिथये अतिसम्मानस्य खलु स्थानं प्रदत्तं शास्त्रकारैः । अथर्ववेदेऽपि साङ्गरुपकम् आश्रित्य आतिथ्यस्य यज्ञेन साकं तुलना कृता उपलभ्यते । अनेन तस्य माहात्म्यम् एव द्योत्यते ।
अर्थकामयोः धर्मद्वारा नियन्त्रणं भारतीयानां वैशिष्ट्यम्[सम्पादयतु]
चतुर्षु पुरुषार्थेषु अर्थकामौ एव मानवमात्रस्य कृते महत्त्वं भजेते । सुखावाप्तये दुः खपरिहाराय च प्रयतितव्यम् इति भवति मनुष्यस्य स्वाभाविकी प्रवृत्तिः । न तत्र कस्यापि आदेशस्य उपदेशस्य वा आवश्यकता । येन केन प्रकारेण सुखं प्राप्तव्यम् इत्यर्थं स अहर्निशं संघर्षरतः तिष्ठति । किन्तु तस्य एभिः प्रयासैः तस्य वास्तविकं कल्याणं भवेत् तथा अन्येषां कोऽपि उपद्रवः मा भूत् इत्यर्थं केचन विधिनिषेधाः विहिताः सन्ति शासनेन । परन्तु प्रायः एतत् दृष्टिपथम् आयाति यत् केवलं शासनानुशासनं विधिनियमानां पालने तथा तेषां अङ्गानां दण्डविधानेन निवारणे प्रेरयितुं न अलं भवति । यदि शासनसंस्थायाः स्वतन्त्रा कापि व्यवस्था सर्वेषां प्रवृत्तिनियन्त्रणं कृत्वा सदाचरणे प्रेरयेत् तदा एव समाजोन्नतिः घटेत । भारतीयैः शास्त्रकारैः मनुजस्य प्रवृत्तिम् इमां सम्यक्तया अभ्यस्य एव धर्मतत्त्वस्य आविष्कारः कृतः । सुखप्राप्तये प्रवृत्ताय मानवाय तैः अर्थकामयोः सेवनं सहर्षम् अनुमतम् । केवलं तौ धर्मस्य नियन्त्रणे तथा धर्ममोक्षयोः मध्यवर्तिरुपेण स्थापयित्वा उभयोः संरक्षणे न्यस्तौ । द्वयोः कूलयोः मध्यगामिनी काचित् नदी सर्वेषां सुखाय कल्पते । परन्तु जलप्रलये यदा सा कूलयोः विध्वंसं कृत्वा प्रवृध्दवेगा प्रवहति तदा सर्वेषां नाशस्य एव कारणं भवति । पाश्चात्त्यविचारसरण्यां भारतीयधर्मसदृशं नियमनार्थं किमपि तत्त्वं न विद्यते ।ईसाईसम्प्रदाये (religion) नियमनकारकं भवति उपासनापध्दतेः कर्मकाण्डम् लौकिकजीवने न तेषां कोऽपि हस्यक्षेपः । यद्यपि नैतिकमूल्यानाम् उपदेशः तत्रापि अस्ति, तथापि तस्य क्रियान्वयनार्थं कस्याः अपि प्रक्रियायाः अभावात् न तस्य कोऽपि प्रभावः जनानां जीवनयापनविधौ दृश्यते । तस्मात् तत्र अर्थकामयोः अनिर्बन्धं सेवनं प्रचलति । परिणामतः ऎहिकविभवे आकण्ठं निमग्नाः अपि आपाततः सुखिनः दृश्यमानाः पाश्चात्त्याः मानसिकशान्तिं समाधानं च न प्राप्नुवन्ति । यदि भारतीयानां जीवनम् आधुनिकतैलरथेन (मोटर् कार) सह उपमितं स्यात् तर्हि तत्र दिङ्नियामकं यन्त्रं (स्टिअरिंग व्हील) भवति मोक्षः यः अन्तिमलक्ष्यम् उद्दिश्य मार्गदर्शनं करोति । गतिवर्धकयन्त्रं (अक्सिलरेटर्) भवति अर्थकामयोः युग्मम् । एवं गतिरोधकं (ब्रेक्स) यन्त्रं भवति धर्मः । यदा वाहनस्य परीक्षणं क्रियते तदा यन्त्रज्ञः न गतिवर्धकम् अपि तु गतिरोधकं यन्त्रं निरीक्षते । यतः यदा गत्यवरोधः अभीष्टः तदा यदि गतिरोधकं यन्त्रं यथावत् कार्यं न निर्वहेत् तर्हि न केवलं चालकम् अपि तु अन्यान् बहून् अपि क्षतिग्रस्तान् कुर्यात् । गतिरोधकं यन्त्रं यदा कार्यप्रवणं भवति तदा गतिवर्धकयन्त्रात् पदम् अपनेतव्यं भवति । यदि धर्मः अनुसर्तव्यः चेत् अर्थकामयोः आकर्षणं मन्दीकर्तव्यं स्यात् । अर्थकामयोः संयमः नाम दर्मः । मोक्षः मार्गभ्रष्टतां वारयति धर्मश्च गर्तपतनात् संरक्षति ।


text:
'Tadeva Gaganam Saiva Dharā -Kāvye
Ādhunika-Jīvana-Vimarshah'Sanskrit Article by : Dr. Harekrishna Meher
(Observation of Modern Life-Style reflected in
‘Tadeva Gaganam Saiva Dharā’ Kāvya
of Poet Shrinivas Rath)
‘तदेव गगनं सैव धरा’-काव्ये आधुनिक-जीवन-विमर्शः
* डॉ. हरेकृष्ण-मेहेरः
= = = = = =
“तदेव गगनं सैव धरा” इत्याख्यं प्रसिद्धं गीतिकाव्यं कवि-श्रीरथस्य एका अनवद्या कृतिः । एकचत्वारिंशत्-संख्याक-गीतिकानां सङ्कलनभूते [१] काव्येऽस्मिन् आधुनिक-जन-जीवनस्य परिदृश्यमानाः विविधाः भाव-दशाः सुवर्णिताः । काव्यस्य प्रथमायां गीतिकायाम्, यस्या नाम्ना काव्यग्रन्थस्य शीर्षकं विहितम्, प्राणिजीवनस्य शोचनीया दशा विशेषरूपेण प्रतिपादिता । प्रतीयते यत् कवेरियमाद्य-गीतिरेव समग्र-काव्यस्य सारतत्त्वं प्रकाशयितुं सामर्थ्यं वहति । परम्पराधारेण समुद्भावितै-र्नवीनच्छन्दोभिः प्रणीतासु अस्य काव्यस्य गीतिकासु कवेर्वास्तववादि चिन्तनं प्रद्योतते । विविध-काव्यालङ्कारै-र्विभूषिता सारस्वती कृतिरियं ललित-मधुर-सरस-मञ्जुल-पदावलीं वहन्ती हृदयहारिणी विराजते । कविः स्वीय-कालानुरूपं काव्यवर्णनं कर्त्तुं द़ढ-सङ्कल्पो वर्त्तते । अतः कविः स्वयमेव कथयति निज-गीतिकायाम् :-
“ किं कविना
समयेन विना
यदि सैव यथास्थिति-बोधकरी
रचिता निहतार्थपदा कविता ॥ ” ( किं मधुना ) [२]
आधुनिक-जीवनस्य विपर्यस्ता दशा एव अस्य गीतिकाव्यस्य अन्तःस्वरः । गगन-धरणीत्यादिकाः नैसर्गिक-विभावाः न परिवर्त्तन्ते ; परन्तु परिवर्त्तते जीवनस्य गतिः प्रतिवासरम् । समय-क्रमेण जनानां परिवर्त्तितः स्वभावः विपरिवर्त्तमानः परस्पर-सम्बन्धश्चेति पक्षद्वयं कविना स्पष्टं प्रदर्शितम् । स्थितिः सामाजिकी सांस्कृतिकी राजनीतिकी आध्यात्मिकी दार्शनिकी अन्यरूपा वा भवतु, प्रायः सर्वत्र वैक्लव्यं संदृश्यते । कवेः श्रीरथस्य गीतिषु जीवनस्य एवंभूता तिमिरिता दिशा आचार-विपर्यासादि-वर्णन-माध्यमेन सम्प्रकटिता । परन्तु जन-जीवने नैराश्यवादः कवे-र्नापेक्षितः । सुसंस्कार-सदाचार-द्वारेण जीवनस्य समुज्ज्वल-दिशायाः सूचना कविना प्रदत्तास्ति । कविः स्वयं भारतीय-संस्कृत्याः सुपरिपोषकः । राष्ट्रस्य सुरक्षा-समुन्नति-निमित्तं भारतीयता-रूपमेक-सूत्रमेव प्रणिधेयम् । आधुनिक-जीवनस्य विविधा दिशाः कविना समुपन्यस्ताः । प्रस्तुते निबन्धे कतिपय-मुख्य-विषयाणां विश्लेषणार्थं कृतोऽस्ति प्रयासः ।
साम्प्रतिके समाजे आधुनिकतायाः स्वरूपं विकृत-रूपेण अवबुध्यते । जीवनस्य विषादमयत्वं व्याकुलत्वं पीड़ितत्वमशान्तत्वं च सूचयन् कविः सामाजिक-स्थित्याः वैकल्यं दर्शयति । मनुष्यः सदाचार-मार्गेण एव स्वमर्यादानुरूपं कर्त्तव्यं विधाय स्वस्य देशस्य च समृद्धिं साधयति । परन्तु आधुनिको मानवः सर्वं सन्मार्गं विहाय दुष्कर्म-करणे प्रवृत्तोऽस्ति । “आचारः परमो धर्मः ” [3], “धर्मो रक्षति रक्षितः ” [4] इत्यादिकं धर्मशास्त्र-वचनजातं सम्प्रति व्याकुलतां गतम् । हर्ष-विषादमये जीवने मनुष्य-कृता या विभीषिका जन-समाजं प्रति अनिष्ट-साधिका, तस्याः संवर्द्धनाय आधुनिक-मानवस्य प्रचेष्टा सुदूरगामिनी दृश्यते, अतः शोचनीया । धर्माचारस्य यत् चिरन्तनं महत्त्वं विद्यते, तत् कविना स्मृतिपथे समवतारितम् । “ रामादिवद् वर्त्तितव्यम्, न रावणादिवत् ” [५] इति उक्त्या कवे-र्लेखनी प्रभाविता । स्वार्थ-परायणतया लोकचरित्रं कलुषितं सञ्जातम् । मानवं प्रति मानवस्य निष्ठुरता वर्द्धते । नैतिकता विनाशं याति । शिक्षायाः महत्त्वमवक्षीयते । मादकतायाः स्थितिर्विषमा । दुराचरणै-र्जीवनस्य दौर्बल्यं प्रकटितम् । मूल्यबोधस्य क्षयः समनुभूयते । पाप-पुण्ययो-र्विचारः कर्मफलस्य अवश्यम्भावि-परिणामश्च साम्प्रतिक-स्थितौ न रुचिकरत्वं जनयतः । भौतिक-सुखास्वादनं जीवनस्य ध्येयं मन्यते । पारमार्थिक-तत्त्वं विस्मृतिगर्भे विलीयते । शान्तिरान्तरिकी विपन्ना । एतादृशीं दशां सूचयन् कविर्निगदति :-
“ जीवनेऽधुनातने
न शान्तिरस्ति कानने,
न मानिनी-प्रसादने
न चापि योग-साधने ॥ ” ( जीवनेऽधुनातने ) [६]
निबिड़-जन-सम्मर्दानां विकराल-कोलाहलैः सर्वाणि इन्द्रियाणि रूप-रसगन्धादि-साधनं न जानन्ति । सर्वत्र मानव-जीवनमशान्ति-वह्निना दह्यमानमेव लक्ष्यते । नगरे वा वने वा सर्वत्र वन्य-रोदनस्य वेदना । शून्यतायाः दैन्यं सहसा उद्गत्य कुरुते करालमट्टहासम् । मानवस्य व्याकुलत्वमाभ्यन्तरं दर्शयन् कविः कथयति :-
“ एतद्-देश-प्रसूतस्य सकाशादग्रजन्मनः ।
स्वं स्वं चरित्रं शिक्षेरन् पृथिव्यां सर्व-मानवाः ॥ ” [9]
सन्मार्ग-प्रदर्शने, मानविकतायाः सुप्रतिष्ठापने, विश्वबन्धुतायाः संवर्धने, महिलां प्रति सम्मान-प्रदाने, सकलेषु संस्कार-क्षेत्रेषु च भारतवर्षस्य स्थानं सर्वोपरि विराजते । परन्तु आधुनिके युगे संस्कारस्य भ्रष्टत्वात् मानव-जीवनं समाकुलितमनुभूयते । श्रीरथ-कवेः गीतिकासु ‘चेतना विलीयते’, ‘यातनायतनम्’, ‘वचन-वैशसम्’, ‘मलिनतामयते’, ‘पुरुषार्थ-संहिता’, ‘पाहि मुकुन्द हरे’, ‘किं मधुना’ इत्याद्यासु मानवस्य संस्कारच्युतिः स्पष्टं वर्णितास्ति । स्वार्थान्ध-मानवस्य अनैतिक-कार्यम्, पर-पीड़नम्, अनुशासनहीनत्वं कलङ्कितत्वं चेत्यादिकाः विषयाः मानव-सभ्यतायाः वैकल्यं वैफल्यं च दर्शयन्ति । संस्कृत्याः भ्रष्टत्वात् सत्यं नष्टप्रायम् । पक्षपात-विचारणा, पर-दोषदर्शनम्, सुप्रतिभां प्रति उपयुक्त-सम्मानाभावश्च मानवीय-सद्गुणावलीं दूरमपसारयन्ति । आत्मविश्वासः क्षीयते । परस्परमविश्वासो वर्धते । दरिद्रत्व-रोग-भय-ग्रस्ता मानवता असहाया निर्वचना तिष्ठति । भेद-भावना-विदलितस्य भारत-देशस्य ऐक्यव्रतं भग्नमिव इति सम्प्रकाश्य व्यथितः कविः परमेश्वरं रक्षाकारिणं प्रार्थयते ।
साम्प्रतिके युगे धर्मनाम्ना भ्रष्टाचारता प्रतिपाद्यते । धर्मधारणायां विकृतिः समुत्पन्ना । पुरुषार्थ-संहिता भूलुण्ठिता । विश्वबन्धुतायाः परिभाषा कलुषिता । मानसिकी भावना नैराश्य-कुहरं प्रविष्टा मलिना जायते । वेद-वचनानां महत्ता, महात्मनो बुद्धस्य करुणा-वाणी, नीति-सङ्गता प्रवृत्तिश्चेत्यादिकं सर्वं परिहास-वचनमिव संवृत्तम् । सात्त्विकता विनष्टा; तमोगुण-सम्भारेण वसुन्धरा विदलिता सती बहु-व्यथिता विलपति । साधारणं जीवनं वेदना-प्राचुर्येण व्यतिव्यस्तम् । आचार-विवर्जितस्य मानव-जीवनस्य विचलितत्वं वर्णयन् कविः कथयति :-
“ वाताहता वेपते भीता जीवन-दीपशिखा ।
स्वयं निर्मिता स्वयं खण्डिता सदाचार-परिखा ॥ ” ( यातनायतनम् ) [१०]
कविना परिलक्ष्यते यत् महात्मनां चेतनामृतं तदनुयायिभिरेव दूष्यते । कुलदेवताराधनं त्यक्त्वा परोत्पीड़नं सेव्यते । पापाचरण-मन्त्रणा प्रवर्धते । नैतिकता स्वार्थसुविधानुगता चलति । वसने केवलं शुचिता विद्यते, न तु मानसे वचने कर्मणि वा । जीवनस्य असन्तुलित-गतित्वात् दुःस्थितिः प्रावल्यं भजते । आत्म-समीक्षणं कर्त्तुं न कस्यचित् प्रवृत्तिः । पर-दोषालोचने जना निमग्नाः । परेषामनिष्ट-विधानं कर्त्तुं सर्वे तत्पराः सन्ति । अतो रमणीयतायाः कथा न केनापि भाव्यते । एतादृशीं जीवन-दशां पश्यन् कवि-र्वर्णयति :-
“ सकला सौन्दर्य-कथा
करिणीवत् पङ्कगता ।
सा मधुरा स्वर-लहरी
विलीयते क्रन्दने ॥ ” ( आधुनिके जीवने ) [११]
॥ ४ ॥
“श्वशुर-सदन-लोभानल-दग्धा
जीवितेश-निलयं निवेशिता ।
किमिति सपदि नव- वधू-विशंसनं
दैनन्दिनी प्रथा ॥ ” ( विपत्रिता ) [१२]
वैदिक-युगे या नारी महीयसी महिला, अद्य युगे सा यौतुक-वेदिकायामाहुति-र्विचार्यते । नारी-मर्यादा नितरां सङ्कट-परिवेष्टिता । “यत्र नार्यस्तु पूज्यन्ते रमन्ते तत्र देवताः ” [13] इति धर्मशास्त्रीयं मनु-वचनमाधुनिकता-ग्रस्तस्य मानवस्य व्यस्ते जीवने निरर्थकं सञ्जातम् । वैवाहिक-वातावरणं परस्पर-विश्वासहीनत्वात् वैमनस्यं वर्धयति, जन-समाजं च दूषयति । नारी-पुरुषयोश्चक्र-द्वय-रूपयोः समाज-रथ-चालने सम-भूमिका वर्त्तते । परन्तु नारी-निर्यातना-धर्षण-हत्याद्याः अकथ्य-घटनाः साम्प्रतिकं मानव-जीवनं कलङ्कितं कुर्वन्ति । रुदती विधवा चितानलं प्रति बलादेव नीयते । अवमानिता सीता चीत्करोतीति कविना नारीजीवनस्य असहायत्वं व्याकुलत्वं च वर्णितम् ।
॥ ५ ॥
राष्ट्रस्य शासन-क्षेत्रे विशृङ्खलता-वशाज्जन-जीवनमपि विशृङ्खलं भवति । ‘यथा राजा तथा प्रजा’ इति यत् ज्ञायते तत् सत्यमेव । सुशासनात् प्रजा-जीवनं सुख-शान्तिमयं राजते । दुःशासनात् तु जीवने चारित्रिक-स्खलन-कालुष्य-दुराचरणादिकं समायाति । प्रस्तुते गीतिकाव्ये कविना श्रीरथेन आधुनिकी राजनीतिकी स्थितिः कलुषिता इति वर्ण्यते । न कोऽपि आन्तरिकतया सेवा-व्रते नियोजितः परिलक्ष्यते । स्वार्थ-साधकैः नेतृजनैः परस्पर-भेद-भावनाया बीजं रोप्यते जन-समाजे । न्यस्त-स्वार्थे कार्ये ते तत्पराः भवन्ति, परन्तु विषाद-ग्रस्तस्य देशस्य चिन्तामपि न कोऽपि कुरुते । युवक-वर्गस्य निस्सीमं नैराश्यं समस्तामुच्चादर्श-भावनां कदर्थयति ।
सेवा-नाम्ना शासक-वृन्दैः सुतरां विधीयते जन-शोषणं स्वपक्ष-तोषण-पोषणं च । राजनीति-श्मशानेषु के कथं कुत्र वा क्रन्दनं कुर्वन्ति, न कोऽपि जानातीति कविः प्रकटयति दुःखाशयम् । लोकतन्त्रानुरोधः परेषां कृते भवति, किन्तु स्वकीये गृहे दास-प्रथा समाश्रियते । यत्र शान्तिः संदृश्यते, तत्र विध्वंस-बीजं समायोज्यते । जन-संसदि सर्वत्र विशृङ्खलता दृष्टि-पथमारोहति । राजनीत्याः कालुष्य-पूर्णता सर्वं सदाचारं बहिष्करोति । अतः कविः समुल्लिखति :-
“ जन-संसदि संवाद-हीनता-
विभीषिका विहसति नवोदिता,
अधीति-बोधाचरण-संहिता
राजनीति-विषदंश-मूर्च्छिता ॥ ” ( पाहि मुकुन्द हरे ) [१४]
रूपक-माध्यमेन कविः राजनीति-वशात् जन-जीवनस्य विपर्यस्ततां चित्रयति निम्नोक्त-रूपेण :-
“ राजनीति-संयोजन-नियमित-सारिका-शुक-पञ्जरे,
गोमायु-संहति-सिंह-गर्जन-जर्जरित-दिक्कुञ्जरे ।
चीयते वचनीयता
तिमिर-धन-कमनीयता ।
अनृत-वागभिनन्दनं
विषधरावृत-चन्दनम् ॥ ” ( उटजं भवतु ) [१५]
राजनीतिः सुनीतिं परित्यज्य दुर्नीतिं भजते । रक्षकाणां भक्षकत्वं प्रख्यापयन् कविः राष्ट्रस्य दुःशासनं प्रति अङ्गुलिं निर्दिशति । राजनीति-संयोजनेन निर्मिते शुक-सारी-पिञ्जरे शृगाल-यूथं सिंह-गर्जनं कुरुते । प्रतिदिशं दिग्गज-मानसं प्रकम्पते । अपयशः प्रसरति । प्रजाकोषस्थ-वित्त-हरणं प्रबलं चलति । मिथ्या-वचनानि सादरमभिनन्दनमर्हन्ति राजनीति-परिसरे इति कविः दैन्यावस्थां निरूपयति आधुनिक-जनजीवनस्य ।
क्रूर-कर्मकारिणां रक्त-पिपासूनां विवेकहीन-कार्य-वशात् मानव-जातिं प्रति विपत्-पतनं सम्यगनुभूयते । दानविकमाचरणं बहुशः परिव्याप्तम् । स्वीये गृहेऽपि जनाः असुरक्षिताः । नगर-श्रीः विजन-मार्गे विलापं वितनोति । वैज्ञानिक-पद्धत्या समुद्भावितैः मारणात्मकैः बहु-प्रहरणैः मानव-जीवनं नितरां विपत्ति-सङ्कुलं सञ्जातम् । आधुनिक-यन्त्र-युगस्य भयाकुलत्वं सूचयन् कविः जीवनस्य वैवश्यं नैराश्यं च प्रकाशयति । आततायिनामाक्रमणं सर्वं जीवनं भीतत्रस्तं कुरुते । मृत्यु-शङ्काकुलं जीवनं शोचनीयं संवृत्तम् । विश्व-शान्ति-नाम्ना बहु-मारणास्त्र-निर्माण-भूमिका प्रवर्त्तते । परोपकार-भावनाच्छादिता नृशंसता निश्शङ्कं नॄत्यं कुरुते । जय-पराजयौ रण-भूम्यां मानवत्व-विवर्जिते जीवने अद्य निराश्रितौ । मानवतायाः हननं येन कृतम्, तं वर्वरं वराकी नागासाकी परिचिनोति । पुनरपि असौ सर्पः फूत्कारं करोति । विज्ञान-युगे यदा मानवेन चन्द्रमण्डले पदार्पणं कृतम्, समग्रं विश्वं सविस्मयं हर्ष-विह्वलं जायते, परन्तु वर्ण-भेद-नीतिः चेतनां विदीर्य प्राणि-जीवनं व्यथयति । वैज्ञानिक-युगस्य दारुणत्वं प्रतिपदं समनुभूयते । एवंरूपां दुर्दशां निरीक्ष्य कविः कथयति :-
“ पर-देशापहरणानुरक्तिः
सुदूराश्रिता मारक-शक्तिः ।
कुरुतेऽखिल-वैज्ञानिक-तन्त्रम्
केवल-दुरुपयोग-परतन्त्रम् ।
विनाश-काले सति विपरीता
बुद्धिः प्रभवति नात्म-दर्शने ।
प्रतिदिनमुदयति सविता गगने ॥ ” ( सविता गगने ) [१६]
॥ ७ ॥
प्रकृति-मानवयोर्मध्ये आन्तरिक-सम्पर्को निबिड़ो विद्यते । परन्तु आधुनिक-जन-जीवनमेतादृशं जटिलं संवृत्तम्, यत् मानवः यस्मात् कारणात् स्वं जीवनं धारयितुं समर्थः, तं निसर्गमेव विकलयति नितराम् । आधुनिक-मानवः यन्त्र-युग-प्रभावात् प्रकृत्याः सन्तुलने विकृतिं प्रापयति । विविधः प्रकृतिक-विभावाः श्रीरथस्य गीतिकासु स्थानं समवाप्ता । परोपकारिणी प्रकृतिः स्वभावानुसारं तथैव वर्त्तते । अस्ति अनन्तमाकाशं पूर्ववत् , वसुन्धराऽपि पूर्ववत् । परन्तु आधुनिकतायाः परिवेशे मानव-जीवनस्य गतिरन्वहं भिन्न-रूपा परिलक्ष्यते । कवे-र्लेखन्याम् :-
“ जीवन-गतिरनुदिनमपरा
तदेव गगनं सैव धरा ॥ ” ( तदेव गगनं सैव धरा ) [१७]
कवेः कृतौ प्रभात-पवनोल्लसिता लीलामयी भ्रमर-विलसिता लता अकल्पितेन उल्का-पातेन विदलिता सती स्वीयं भाग्यं निन्दति । पूर्वदिशा-मुखं व्याकुलतां भजते । सूर्यः सहस्रांशुः सन् ग्रहण-ग्रस्त इव प्रतीयते । पृथिव्यां कलङ्किता छाया संव्याप्ता । “मलिनतामयते” इति गीतिकायां प्रकृत्याः एतादृशी दुरवस्था सावलीलं वर्णिता कविना । जीवजन्तूनां मारणम्, औषधि-प्रदूषणादिकं च मानव-कृतं दुष्कृतमेव । आधुनिक-जीवनस्य दुर्गतिं परिलक्ष्य कविः काव्य-शैल्या प्रकाशयति :-
“ विपत्रितेयं जीवन-लतिका
केवल-कुटिल-कण्टकाकुलिता ।
दूरे कुसुम-कथा
सूर्ये तपति तमिस्रा प्रभवति
भवति नयनमयथा ॥ ” ( विपत्रिता ) [१८]
आन्तरानुभूतीनां हृद्गत-भावानां मधुर-चित्रणमपि कवे-र्गीतिकासु रमणीयं दृश्यते । उषा-कालादारभ्य विभावरी-पर्यन्तं निरन्तरं यः कालो भ्रमति, तस्य बिम्बानुबिम्बाकलितं चित्रणम्, तथा तेन सार्धं मानव-जीवनस्य आभ्यन्तर-भावानां सुसमन्वयः कवेः सदुक्ति-माधुर्यं वितनोति । कविः कथयति :-
“ चैतन्यानुगतोषसि विजने
मम नयनोपवने,
तुषार-लेखानुदिनं विलिखति
तव मुकुलित-नयने ॥
स्थगयति तव सीमान्तारुणिमा
तरलित-तिमिरं गगनमनन्तम् ।
दिशि दिशि नीरवता-तनिमानं
विदलति सहसा विहग-कूजितम् ।
उदयति तव सिन्दूर-बिन्दुरिव
सविता चिति-गगने ॥ ” ( तव मुकुलित-नयने ) [19]
॥ ८ ॥
“ नैराश्यं न भजतां भारतम्
वितरति धैर्यं विपदि संस्कृतम् ।
यदा यदा नैतिकता नश्यति
रक्षति मानवता-हित-सत्यम् ॥ ” (नवजीवन-संस्कार-महत्त्वम्) [२०]
सततं हित-साधकस्य संस्कृतस्य विश्वजनीनत्वं बोधयन् कविः प्रथयति :-
“ विश्वमेकं भवतु नीड़ं शान्ति-पदमिति मन्वती
जयति संस्कृत-भारती ।
पूर्व-पश्चिम-दक्षिणोत्तर-दिग्वलय-लीलावती ॥ ”
(जयति संस्कृत-भारती) [२१]
नैतिक-शिक्षायाः प्रवर्त्तनम्, स्वदेशीयाचार-संहितायां जनानामान्तरिकी श्रद्धा, सुसंस्कार-ग्रहणम्, चारित्रिक-समुत्कर्ष-विधानाय मूल्यबोध-भित्तिक-शिक्षा-पद्धतिः, सेवात्मक-कर्म-सम्पादनं चेत्यादिकं सर्वमेव मानवजीवनस्य सार्थकत्व-प्रतिपादन-निमित्तं जगति नितान्तमावश्यकम् । अतः कविः कथयति :-
“ भारतीय-संस्कृति-मञ्जूषा
प्रतिनव-युग-संस्कार-विभूषा ।
नवयुगोचिता मनुज-संहिता
विलसतु रुचिरतरा ॥ ” ( तदेव गगनं सैव धरा ) [२२]
उपसंहार-रूपेण एतत् वक्तुं पार्यते यत् मानवतायाः या अस्मिता विद्यते, तस्याः अभ्युदय-साधनार्थं सदाचार-संहिता एव मूल-मन्त्र-दीक्षा । श्रीरथस्य काव्ये तत्त्वमिदं सुप्रतिपन्नम् । वास्तव-घटनानां काव्य-रूपायने पृष्ठभूमिः सामाजिकी एव । गीत्याकारेण अत्र वस्तु-समुपस्थापने काव्य-दोषादीनामवकाशो नास्ति । संस्कृत-गीतिकाव्य-परम्परायां श्रीरथस्य महदिदं सारस्वतमवदानं सचेतसां स्मरणीयमेव ।
* *
पाद-टीका :
[१] ‘तदेव गगनं सैव धरा’ गीतिकाव्यम्,
[रचयिता श्रीनिवास-रथः], राष्ट्रिय-संस्कृत-संस्थानम्, नवदिल्ली, १९९५.
[२] तत्रैव, पृष्ठा - 117.
[३] मनुस्मृति: (१/१०८), पृष्ठा - 32.
[संपादक - पण्डित हरगोविन्द शास्त्री]
चौखम्बा संस्कृत सीरीज आफिस, वाराणसी, 1970.
[४] तत्रैव, (8/15), पृष्ठा - 378.
५] मम्मटाचार्य-विरचितः काव्यप्रकाशः (१/२, वृत्ति), पृष्ठा - ५.
[६] ‘तदेव गगनं सैव धरा’, पृष्ठा - 113.
[७] तत्रैव, पृष्ठा - 91.
[८] यजुर्वेद-संहिता (7/14), [ सं पण्डित एस्. डी. सातबलेकर]
स्वाध्याय मण्डल, पारड़ी, १९४९.
[९] मनुस्मृतिः. (2 / 20), पृष्ठा - 40.
[१०] ‘तदेव गगनं सैव धरा’, पृष्ठा - 109.
[११] तत्रैव, पृष्ठा - 85.
[१२] तत्रैव, पृष्ठा - 129.
[१३] मनुस्मृतिः (३/५६), पृष्ठा - 113.
[१४] ‘तदेव गगनं सैव धरा’, पृष्ठा - 125.
[१५] तत्रैव, पृष्ठा - 93.
[१६] तत्रैव, पृष्ठा - 133.
[१७] तत्रैव, पृष्ठा - 4.
[१८] तत्रैव, पृष्ठा - 129.
[१९] तत्रैव, पृष्ठा - 155.
[२०] तत्रैव, पृष्ठा - 41.
[२१] तत्रैव, पृष्ठा - 33.
[२२] तत्रैव, पृष्ठा - 7.
* * *
of Drig Bharati, 1/32, MIG Avas Vikas Colony,Yojana-3, Jhusi, Allahabad,
Uttar Pradesh, India. ]
held at Sri Jagannatha Sanskrit University, Puri during 14-16 December 2002.
= = = = = = = = =


text:
श्यामाशास्त्री (कर्णाटकसङ्गीतम्)
श्यामाशास्त्री (Syama Sastri) कर्णाटकसङ्गीतप्रकारस्य त्रिमूर्तिषु अन्यतमः । एषः अपि त्रिमूर्तिषु अन्यद्वाविव तमिळनाडुराज्यस्य तिरुवारूरुप्रदेशे एव अजायत । अस्य मूलं नाम वेङ्कटकृष्णः इति । अस्य मातृभाषा तेलुगुभाषा । अस्य पूर्वजाः अर्चकवृत्तिं कुर्वन्ति स्म । बालस्य वेङ्कटकृष्णस्य सुमधुरकण्ठः अस्तीति परम्परानुगुणं संस्कृतबोधनेन सह सङ्गीतस्य आरंभिकपाठाः अपि बोधिताः। यदा एषः अष्टवर्षीयः आसीत् तदा अस्य कुटुम्बं तञ्जावूरुप्रदेशम् अगच्छत् । तत्र सङ्गीतस्वामी इति कश्चित् बालकस्य कण्ठश्रिया अनुरक्तः कतिपयवर्षेषु एव एषः उत्तमः गायकः यथा स्यात् तथा अकरोत् ।
अन्तर्विषयाः
कृतिकारः गायकः च[सम्पादयतु]
काञ्चिपुरस्य कामाक्ष्याः भक्तस्य श्यामाशस्त्रीवर्यस्य अधिकाधिककृतयः देव्याः कामाक्ष्याः कीर्तनं कुर्वन्ति। तञ्जावूरुनगरस्थस्य बङ्गारुकामाक्षी-मन्दिरस्य अर्चकस्य पच्चमिरियम् आदि अप्पय्यस्य शिष्यः। एषः त्रिशताधिकाः कृतीः रचितवान् इति श्रूयते चेदपि ७० उपलभ्याः सन्ति। एतासां कृतीनां भाषा अधिकतया तेलुगु किञ्चिदिव संस्कृतम् । अपि काश्चन तमिळुभाषयाः सन्ति । मधुरायाः मीनाक्ष्याः विषये "नवरत्नमालिकाः" इति कृतिं श्यामाशास्त्री रचितवान् अस्ति । एतासां कृतीनाम् अन्ते शामकृष्ण इति अङ्कितं भवति ।
जन्म बाल्यं च[सम्पादयतु]
श्यामाशास्त्री तञ्जावूरुमण्डलस्य तिरुवारूरुग्रामे वडमब्राह्मणकुटुम्बे जन्म अलभत । तस्य पिता बङ्गारुकामाक्षीमन्दिरस्य अर्चकः आसीत् । तस्य नाम वेङ्कटसुब्रह्मण्यः इति । तस्य पूर्विकाः अर्चकवृत्तिपराः पण्डिताः आसन् । किन्तु तेषां सङ्गीतज्ञानं न्यूनम् आसीत् । वेङ्कटसुब्रह्मण्यस्य संस्कृत-तेलुगुभाषयोः सम्यक् ज्ञानम् आसीत् । तस्य विद्याभ्यासार्थं मातुलः साहाय्यं कृतवान् । यदा सः अष्टादशवर्षीयः अभवत् तदा तस्य मातुलः तं सङ्गीतविद्याभ्यासार्थं तञ्जावूरुनगरम् आनीतवान् । चातुर्मास्यकाले सङ्गीतस्वामिनामकः कश्चित् तस्य गृहम् आगतवान् । सङ्गीतस्वामी सङ्गीते तथा नाट्यशास्त्रे प्राविण्यं प्राप्तवान् आसीत् । सः अस्य तीक्ष्णबुद्धिं परिवीक्ष्य गन्धर्वविद्यां बोधितवान्। आस्थानविदुषः पच्चिमिरियम् अडियप्पयवर्यस्य स्नेहसम्पादने प्रेरितवान्।
वृत्तिजीवनम्[सम्पादयतु]
श्यामाशास्त्रिणः कृतयः प्रसिद्धाः सन्ति । सः आहत्य त्रिंशत् कृतीः रचितवान् अस्ति । परन्तु तस्य शिष्याः अधिकाः न आसन्। तदानीन्तनकाले मुद्रणव्यवस्थासमीचीना नासीत् इत्यतः तस्य कृतयः हस्तप्रतिरूपेण एव अतिष्ठन्। तस्य पाण्डित्यं पामरैः अवगन्तुं कष्टकरम् आसीत् । कामाक्षीदेवीम् अधिकृत्य सः तेलुगु-संस्कृत-तमिळ्भाषया कृतीः रचितवान् अस्ति। सः कतिचन स्वरजतयः, वर्णाः, कृतीः च श्यामकृष्णनाम्ना अङ्कितेन रचितवान् । कर्णाटकस्सङ्गीते स्वरजतिः इति नाम्ना सङ्गीतप्रकारम् आरब्धवान् । पूर्वं स्वरजतिः नाट्यशास्त्रे पदवर्णरीत्या आसीत् । तस्य त्रयः रागाः रत्नत्रयम् इति प्रसिद्धाः । ते च रागाः- भैरवी, यदुकुलकाम्भोजी, तोडी च । सः क्लिष्टरागस्य लयस्य च रचने समर्थः आसीत् । तस्य शारीरं तथा गानसामर्थ्यं श्लाघनीयम् आसीत् ।
बाह्यानुबन्धाः[सम्पादयतु]
- Syama Sastri (1762 - 1827): Part 1 by V. Raghavan
- Syama Sastri (1762 - 1827): Part 2 by V. Raghavan
- Website dedicated to Shyama Shastri
- Syama Sastri, His Disciples and Descendants. This blog presents Saradhambal Yegyaswamy Iyer's doctoral research
- Syama Sastri - He sang paeans to the goddess. Info from Sri Thiyagaraja Temple
- Shyama Sastri’s descendants live in penury


text:
स्वातिः
रविमार्गे दृश्यमानेषु २७ प्रमुखनक्षत्रसमूहेषु अन्यतमं वर्तते स्वातिनक्षत्रम् । प्रतिदिनं चन्द्रः यस्मिन् नक्षत्रे दृश्यते तत् नक्षत्रं दिननक्षत्रम् इति उच्यते । शिशोः जननावसरे चन्द्रः यत्र भवति तत् तस्य जन्मनक्षत्रम् इति कथ्यते । हिन्दुज्योतिष्शास्त्रस्य अनुगुणम् स्वातिनक्षत्रं भवति पञ्चदशं नक्षत्रम् ।
आकाशः ३६० डिग्रियुक्तः इति भाव्यते चेत् सः सप्तविंशतिधा विभज्यते चेत् एकैकः भागः १३.२० डिग्रियुक्तः भवति । एकैकम् अपि क्षेत्रं चतुर्धा यदि विभज्येत तर्हि १०८ भागाः भवन्ति । एकैकोपि भागः ३.२० डिग्रियुक्तः भवति । तन्नाम नक्षत्रस्य प्रत्येकभागः ३.२० डिग्रियुक्तः भवति । एकस्य नक्षत्रस्य १३.२० डिग्रिपरिमितभागः । एकस्य राशेः ३० डिग्रिभागः । १२ राशीनां ३६० डिग्रिपरिमितः भागः भवति ।
अन्तर्विषयाः
आकृतिः[सम्पादयतु]
स्वाति माणिक्यमेकम् - माणिक्याकृतौ विद्यमानं किञ्चन नक्षत्रम् ।
सम्बद्धानि अक्षराणि[सम्पादयतु]
रू रे रो ता - स्वातिनक्षत्रसम्बद्धानि अक्षराणि ।
अधिदैवम्, वैदिकविवेचनम्[सम्पादयतु]
- वायुर्नक्षत्रमभ्येति निष्ट्यां तिग्मशृङ्गो वृषभो रोरुवाणः, समीरयन् भुवनानि विश्वा ।
- तन्नो वायुर्निष्ट्या शृणोतु भूरिदाऽस्तु यथा तरेम ॥
स्वातिनक्षत्रस्य अधिपतिः वायुदेवः । स्वातिनक्षत्रं निष्ट्यानक्षत्रम् इत्यपि निर्दिश्यते । तैत्तिरीयब्राह्मणस्य १-५-२ मन्त्रे उक्तमस्ति यत् स्वातिनक्षत्रे परिणीता कन्या पत्युः प्रियतमा भविष्यति, कदापि सा तं परित्यज्य पितृगृहं न गमिष्यति इति । स्वातिनक्षत्रस्य वर्णनं कुर्वन् वैदिकऋषिः कथयति - तेजस्वी इष्टप्रदः शब्दायमानः वायुदेवः समग्रविश्वं प्रेरयन् निष्ट्यानक्षत्रेण सह आगच्छन् अस्ति । सः बहुप्रदः अस्ति । अस्माकं कष्टानि निवारयिष्यति ।
आश्रिताः पदार्थाः[सम्पादयतु]
- स्वातौ खगमृगतुरगा वणिजो धान्यानि वातबहुलानि ।
- अस्थिरसौहृदलघुसत्त्त्वतापसाः पण्यकुशलाश्च ॥
खगाः पक्षिणः । मृगा अरण्यप्राणिनः । तुरगा अश्वाः । वणिजः क्रयविक्रयनिरताः । धान्यानि शालयः । वातबहुलानि चणकप्रभृतीनि । अस्थिरसौहृदः अस्थिरमित्राणि । लघुसत्त्वा अल्पसत्त्वाः । तापसास्तपोनिरताः । पण्यकुशलाः पण्यप्रवीणाः । केचिद्वन्यकुशला इति पठन्ति । वने भवा वन्यास्तेषु कुशलाः । एते सर्व एव स्वातौ ॥
स्वरूपम्[सम्पादयतु]
- सुरनरसद्मविधानं भूषणवैवाहमङ्गलाद्यखिलम् ।
- बीजारोपणशस्त्रक्षितिपतिसमरं विभूषणं स्वातौ ॥
स्वातिनक्षत्रे देवता-मनुष्यगृहस्य विधानम्, आभूषणम्, व्यावहारिककृत्यम्, मङ्गलकृत्यम्, बीजारोपणम्, शस्त्रकर्म, राजकर्म युद्धकर्म इत्यादीनि कार्याणि कर्तुं शक्यन्ते ।
चरसंज्ञकनक्षत्राणि[सम्पादयतु]
श्रवणत्रयमादित्यानिले च चरकर्मणि हितानि ॥ अथ साधारणे नक्षत्रे ताभ्यां यानि च कर्माणि कारयेत्, तथा चराणि नक्षत्राणि तैश्च यानि कर्माणि क्रियन्ते तानि चाह - श्रवणत्रयं श्रवणं धनिष्ठा शतभिषगिति । आदित्यं पुनर्वसुः । आनिलं स्वातिः । ते आदियानिले च । एतानि पञ्च नक्षत्राणि । तानि च चरकर्मण्यस्थिरे कर्मणि हितानि प्रशस्तानि ।