text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
कृत्यानां कर्तरि वा॥ २।३।७१
पदच्छेदः॥
कृत्यानाम् ६।३ कर्तरि ७।१ वा ० षष्ठी १।१ ५० अनभिहिते ७।१ १
काशिका-वृत्तिः
कृत्यानां कर्तरि वा २।३।७१
कर्तृकर्मणोः कृति २।३।६५
इति नित्यं षष्थी प्राप्ता कर्तरि विकल्प्यते। कृत्यानां प्रयोगे कर्तरि वा षष्ठी विभक्तिर् भवति, न कर्मणि। भवता कटः कर्तव्यः, भवतः कटः कर्तव्यः। कर्तरि इति किम्?
गेयो माणवकः साम्नाम्। उभयप्राप्तौ कृत्ये षष्ठ्याः प्रतिषेधो वक्तव्यः
। क्रष्टव्या ग्रामं शाखा देवदत्तेन। नेतव्या ग्राममजा देवदत्तेन।
न्यासः
कृत्यानां कत्र्तरि वा। , २।३।७१
"गेयो माणवकः साम्नाम्िति। "भव्यगेय" ३।४।६८
इत्यादिना कत्र्तरि गेयशब्दो व्युत्पादितः। गायतीति गेयः साम्नामिति कर्मणि षष्ठी नित्यमेव भवति। "वक्तव्यः" इति
। व्याख्येय इत्यर्थः। तत्रेदं व्याख्यानम्-- "न लोकाव्ययनिष्ठा" २।३।६९
इत्यत्र नेति योगविभागः कत्र्तव्यः, तेनोभयप्राप्तौ कृत्ये षष्ठ()आप्रतिषेधो भविष्यति। तेन क्रष्टव्या शाखा ग्रामं देवदत्तेनेति। कृषेः "अनुदात्तस्य चर्दुपधस्यान्तरस्याम्" ६।१।५८
इत्यमागमो भवति। देवदत्ते कत्र्तरि षष्ठी मा भूदिति। एवमुभयप्राप्तौ कृत्ये षष्ठ्याः प्रतिषेधो वक्तव्य इत्युक्तम्
। कर्मणि तु शाखायां कृत्येनाभिहित्वादेव षष्ठी न भविष्यति। ग्राम्यस्याप्रधानत्वादेव यथैव हि कृत्याः प्रधाने कर्मणि भवन्ति नाप्रधाने तथा षष्ठ()पि। न चेह ग्रामः प्रधानं कर्म, किं तर्हि?
शाखेति॥
बाल-मनोरमा
कृत्यानां कर्तरि वा ६२१, २।३।७१
कृत्यानाम्। शेषपूरणेन सूत्रं व्याचष्टे--षष्ठी वा स्यादिति। "कृत्या" इत्यधिकृत्य विहिताः कतिपयकृत्प्रत्ययविशेषाः, तद्योगे कर्तरि षष्ठी वा स्यादित्यर्थः। कर्तृकर्मणोः" इति नित्यं प्राप्ते विकल्पोऽयम्। मया मम वा सेव्यो हरिरिति। "षेवृ सेवायाम्" "ऋहलोण्र्य"दिति कर्मणि ण्यत्प्रत्ययः। अस्मच्छब्दार्थस्य कर्तुरनभिहितत्वात्षष्ठींतृतीये। गेय इति। नन्विह साम्नः कर्मत्वस्य "अचो य"दिति यत्प्रत्ययाभिहितत्वात्कथं षष्ठीप्रसक्तिरित्यत आह--भव्येति। ननु "नेतव्या व्रजं गावः कृष्णेने"त्यत्र कृत्यसंज्ञकतव्यप्रत्यययोगात् "उभयप्राप्तौ" इति बाधित्वा कृष्णात्षष्ठीविकल्पः स्यात्, व्रज्रात्तु "कर्तृकर्मणोः कृती"ति नित्यं स्यादित्यत आह-अत्र योगो विभज्यत इति। विभागप्रकारं दर्शयति--कृत्यानामिति। अनुवर्तत इति। तथाच कृत्ययोगे कर्तृकर्मणोरुभयोः प्रसक्ता षष्ठी नेत्यर्थः फलति। नेतव्या व्रजमिति। "गुणकर्मणि वेष्यते" इति व्रजाद्विकल्पस्तु न भवति, नेता अ()आस्य रुआउघ्नस्य रुआउघ्नं वेति उभयप्राप्तिरहिते कृत्यव्यतिरेक्ते चरितार्थस्य "दोग्धव्या गाः पयः कृष्णेने"त्यादौ गुणकर्मण उक्तत्वेन प्रधानकर्मणि चरितार्थेनान#एन परत्वाद्बाधात्। ततः कर्तरि वेति। "कृत्याना"मिति सूत्रप्रणयनानन्तरं कर्तरि वेति पृथक्प्रेणतव्यमित्यर्थः। उक्तोऽर्थ इति। "कृत्याना"मित्यनुवर्त्त्य कृत्ययोगे कर्तरि षष्ठी वा स्यादिति व्याख्येयमित्यर्थः। उक्तोऽर्थ इति। "कृत्याना"मित्यनुवर्त्त्य कृत्ययोगे कर्तरि षष्ठी वा स्यादिति व्याख्येयमित्यर्थः। अनुभयप्राप्तिविषये "मया मम वा सेव्यो हरि"रित्यादाविदमवतिष्ठते।
तत्त्व-बोधिनी
कृत्यानां कर्तरिवा ५५३, २।३।७१
कृत्यानाम्। "कर्तृकर्मणोः" इति नित्ये प्राप्ते विभाषेयम्। सेव्य इति। "षेवृ सेवायाम्" , ऋहलोः--" इति कर्मणि निषेधार्थमिदम्। "गुणकर्मणि वेष्यते " इति तूभयप्राप्तिरहितस्थले नेताऽ()आरस्येत्यादौ चरितार्थमिति दिक्। तुल्यार्थेः। शेषषष्ठ()आं प्राप्तायां विकल्पेन तृतीया अनेन विधीयते, तया मुक्ते षष्ठ()एव भवेत्तदाह---पक्षे षष्ठीति। बहुवचननिर्देशादेव पर्यायग्रहणे सिद्धे"तुल्यार्थैः" इत्यर्थग्रहणं पदान्तरनैरपेक्ष्येण ये तुल्यार्थास्तेषां ग्रहणार्थं, तेन गौरवि गवय इत्यादौ नेत्याहुः। कथं तर्हि "तुलां यदारोहति दन्तवाससा" इति कालिदासः, "स्फुटोपमं भूतिसितेन शम्भुना" इति माघश्च()। उच्यते--"सहयुक्तेऽप्रधाने" इति तृतीया। न चात्र सहशब्दयोगो नेति शङ्क्यम्, विनापि तद्योगं तृतीयेत्यभ्युपगमात्। वेति वर्तमानेऽन्यतरस्याङ्ग्रहणमुत्तरसूत्रे चकारेण स्वस्यानुकर्षणार्थम्। अन्यथा हि तृतीयैवानुकृष्येत, संनिहितत्वात्।


c: text/html

text:
सूत्रम्
क्रीतवत् परिमाणात्॥ ४।३।१५४
काशिका-वृत्तिः
क्रीतवत् प्रैमाणात् ४।३।१५६
प्राग्वतेष्ठञ् ४।१।१८
इत्यत आरभ्य क्रीतार्थे ये प्रत्ययाः परिमाणाद् विहिताः, ते विकारे ऽतिदिश्यन्ते। परिमाणात् क्रीत इव प्रत्यया भवन्ति तस्य विकारः इत्येतस्मिन् विषये। अणादीनाम् अपवादः। सङ्ख्या अपि परिमाणग्रहणेन गृह्यते, न रूढिपरिमाणम् एव। निष्केण क्रीतं नैष्किकम्। एवं निष्कस्य विकारो नैष्किकः। शतेन क्रीतं शत्यम्, शतिकम्। शतस्य विकारः शत्यः, शतिकः। साहस्रः। वतिः सर्वसादृश्यार्थः। अध्यर्धपूर्वाद् द्विगोर् लुगसंज्ञायाम् ५।१।२८
इत्येवम् आदिकम् अप्यतिदिश्यते। द्विसहस्रः, द्विसाहस्रः। द्विनिष्कः, द्विनैष्किकः।
न्यासः
क्रीतत्परिमाणात्। , ४।३।१५४
"अणादीनामपवादः" इति। आदिशब्देनाञादीनां ग्रहणम्। "संख्यापि परिमाणग्रहणेन गृह्रते" इति। कथं पुनरेतल्लभ्यते, यावता परिमाणशब्दः प्रस्थादिषु रूढः, न संख्यायाम्?
नैष दोषः; यथैव हि प्रस्थादिपरिच्छेदहेतुस्तथा संख्यापि। अत उपमानात् संख्यायामपि परिमाणशब्दो वर्तिष्यते परिमाणमिव परिमाणमिति। नन्वेवं मुख्ये सति गौणग्रहणमयुक्तम्?
अयमत्र दोषः -- इह हि तन्त्रेण द्वौ परिमाणशब्दावुच्चारितौ, तत्र द्वितीयं पदमुदात्तम्, तेन संख्यापि गृह्रते। "नैष्किकम्" इति। प्राग्वतेष्ठञ्" ५।१।१८
। "शत्यः, शतिकः" इति। "शताच्च ठन्यतावशते" ५।१।२१
। "सहरुआम्" इति। "शतमानविंशतिकसहरुआवतनादण्" ५।१।२७
।
"अध्यर्धपूर्व" ५।१।२८
इत्यादिना सादृशष्यार्थे वतौ सति यदिष्टं सम्पद्यते तद्दर्शयति। आदिशब्देन प्रकृत्यादिपरिग्रहः। "द्विसहरुआम्" इति। द्वयोः सहरुआयोर्विकार इति तद्धितार्थे द्विगुः। "प्राग्वतेः संख्यापूर्वपदात् तदन्तविधिरलुकि" (५।१।२० वा।) इति तदन्तविधिरभ्यनुज्ञानाद्यथा क्रीतार्थे "शतमानविंशतिसहरुआवसनात्" ५।१।२९
इति पक्षे लुग्भवति, ततेहापि। "द्विसाहरुआम्" इति। "संख्यायाः संवत्सरपूर्वस्य" ७।३।१५
इत्युत्तरपदवृद्धिः। "दविनिष्कः" इति। यथा क्रीतार्थे निष्कशब्दात् प्राग्वतेष्ठञ् ५।१।१८
भवति तस्य "द्वित्रिपूर्वान्निष्कात्" ५।१।३०
इति पक्षे लुक्, तथेहापि। "द्विनैष्किकम्" इति। "परिमाणान्तस्यासंज्ञान्नाणयोः" ७।३।१७
इत्युत्तरपदवृद्धिर्भवति॥
बाल-मनोरमा
क्रीतवत्परिमाणात् १५१३, ४।३।१५४
क्रीततवत्परि। उपाधिनेति। प्रकृत्यादि विशेषणेनेत्यर्थः। नैष्किक इति। "असमासे निष्कादिभ्यः" इति क्रीते ठक्। शत्यः शतिक इति। "शताच्च ठन्यतौ" इति क्रीते ठन्यतौ।
तत्त्व-बोधिनी
क्रीतवत्परिमाणात् ११७७, ४।३।१५४
नेष्किकमिति। "तेन क्रीत"मिति ठक्। शत्यः। शतिक इति। "शताच्च ठन्यतौ"।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
सूत्रम्
गोत्रादङ्कवत्॥ ४।३।८०
काशिका-वृत्तिः
गोत्रादङ्कवत् ४।३।८०
अपत्याधिकारादन्यत्र लौकिकं गोत्रम् अपत्यमात्रं गृह्यते। गोत्रप्रत्ययान्तात् प्रातिपदिकादङ्कवत् प्रत्ययविधिर्ब् हवति ततः आगतः इत्येतस्मिन् विषये। अङ्कग्रहणेन तस्य इदम् अर्थसामान्यं लक्ष्यते। तस्माद् वुञतिदिष्यते, न अण्, सङ्घाङ्कलक्षणेष्वञ्यञिञाम् अण् ४।३।१२७
इति। औपगवानाम् अङ्कः औपगवकः। कापटवकः। नाडायनकः। चारायणकः। एवम् औपगवेभ्य आगतम् औपगवकम्। कापटवकम्। नाडायनकम्। चारायणकम्।
न्यासः
गोत्रादङ्कवत्। , ४।३।८०
यदि गोत्रादङ्कवत्प्रत्ययविधिर्भवतीत्युच्यतेऽण एवातिदेशः प्राप्नोति, न वुञः। यस्मादण्विधावेवाङ्गग्रहणमस्ति। "सङ्घाङ्कलक्षण" ४।३।१२७
इत्यादौ सूत्रेण वुञ्विधौ "गोत्रचरणाद्()वुञ्" (४।३।१२६) इत्यत्र?
इत्याह-- "अङ्कग्रहणेन्" इत्यादि। यथा काकेभ्यो दधि रक्ष्यतामित्यत्र काकग्रहणमुपधातसामान्यस्योपलक्षणम्, एवमिहाप्यङ्कग्रहणं "तस्येदम्" ४।३।१२०
इत्यस्य। तेनायं सूत्रार्थो भवति-- यथा "तस्येदम्" ४।३।१२०
इत्यत्र प्रत्ययो भवति, तथा "तत आगतः" ४।३।७४
इत्यत्रापि। तेन वुञोऽप्यतिदेश उपपद्यते। नन्वेवमप्यणोऽतिदेशो न प्राप्नोति, न हि तद्विधौ गोत्रग्रहणमस्ति?
पूर्वसूत्राद्()गोत्रग्रहणमनुवत्र्तत इत्यदोषः। "सङ्घाङ्कलक्षण" ४।३।१२७
#एइत्यादिना येन सूत्रेणाण् विहितस्तद्दर्शयति॥
बाल-मनोरमा
गोत्रादङ्कवत् १४३८, ४।३।८०
गोत्रादङ्कवत्। अङ्के ये प्रत्ययास्ते तत आगत इत्यर्थेऽपि भवन्तीत्यर्थः। बिदेभ्य आगतमिति। विग्रहप्रदर्शनम्। अत्र "यञञोश्चे"ति बहुत्वे अञो लुकि "बिदेभ्य" इति निर्देशः। बैदमिति। "सङ्घाङ्कलक्षणेष्वञ्यञिञाम"णित्युक्तरञन्तादिहाप्यर्थे अणि विवक्षिते "गोत्रेऽलुगची"त्यञो लुङ्निवृत्तौ बैदशब्दादण्। "द्व्यजृद्ब्राआहृणे"ति द्व्यज्लक्षणस्य ठकोऽपवादः। गार्गमिति। यञन्तादण्। दाक्षमिति। इञन्तादण्। औपगवकमिति। उपगोरपत्यमौपगवः, तस्मादागतमित्यर्थः। "गोत्रचरणाद्व]ञिति वुञ्। यद्यपि तस्येदमित्यर्थे अयं वुञ्विहितः, तथाप्यञ्यञिञन्तादङ्केऽपि स दृष्ट इति तस्याप्यत्रार्थे अतिदेशो भवति। न हि "सङ्घाङ्के"ति प्रतिपदोक्तस्याऽण एवात्राऽतिदेशः, किं तु अङ्के दृष्टस्य सर्वस्यापि, व्याख्यानादिति भावः।
तत्त्व-बोधिनी
गोत्रादङ्कवत् ११२६, ४।३।८०
गोत्रादङ्कवत्। "अपत्याधिकारादन्यत्र लौकिकं गोत्र"मित्युक्तम्। अपत्यप्रत्ययान्तात् "तत आगतः"इत्यस्मिन्नर्थे अङ्कवत्प्रत्ययाः स्युः। अङ्के दृष्टस्य सर्वस्यायमतिदेशो, न तु साक्षाद्विहितस्यैवेत्याग्रहः, तेन "गोत्रचरणाद्वु"ञिति वुञपि लभ्यते। स हि "तस्येद"मिति सामान्येन विधीयमानोऽपि अञ्यञिञन्तादन्यत्र अङ्केऽपि दृष्टः। वेदमित्यादि। सङ्घाङ्के"त्यादिना अङ्कार्थेऽण्विहित इतीहाप्यञ्यञिञन्तादण्। औपगवकमिति। "गोत्रचरणा"दिति वुञ्। अङ्के दृष्ट इतीहाप्यण्णन्ताद्वुञ्।


text:
वानप्रस्थाश्रमः
गृहस्थाश्रमे सर्वान् सुखभोगान् भुक्त्वा अपि तेषु आसक्तिम् अकृत्वा इन्द्रियशक्तिषु शिथिलीभूतासु तृप्तात्मना गार्हस्थ्यभारं पुत्रेषु निक्षिप्य वनं समाश्रीयते । सोऽयं तृतीयो वानप्रस्थाश्रमः । अत्र वनं समाश्रित्य स्वकर्तव्यपालनपुरस्सरं चतुर्थाश्रमस्य पूर्वसिद्धता कर्तव्या अथवा व्यक्तिगतजीवनानुरागम् अपास्य तीर्थयात्रादेशपर्यटनादिद्वारा अथवा समाजसेवाम् एव नारायणसेवा इति मत्वा समष्टिहिताय प्रयतितव्यम् । तत्र अग्निपुराणे (१६०-३) एवम् उक्तम्-
- देवतातिथिपूजा च धर्मोऽयं वनवासिनाम् ।
अन्तर्विषयाः
व्युत्पत्तिः[सम्पादयतु]
जीवनस्य तृतीय आश्रमोऽस्ति ‘वानप्रस्थः’ । प्राचीनयुगे ‘वानप्रस्थ’शब्दस्य वैखानसशब्दः प्रयुक्त इति ज्ञायते । ‘वने प्रकर्षेण नियमेन च तिष्ठति चरतीति वनप्रस्थः’ ‘वनप्रस्थ एव वानप्रस्थः’ इति याज्ञवल्क्यस्मृतेः ‘मिताक्षरा’ व्याख्यायाः कथनेन नियमपूर्वकं वने चरणं हि वानप्रस्थाश्रम इति ज्ञायते । अस्मिन् आश्रमे संयमपालनं योगादिकर्मसु विशिष्टप्रवृत्तिश्च प्रमुखं कर्म ।
वानप्रस्थाश्रमस्य कर्तव्यानि[सम्पादयतु]
वार्धक्ये समागते पत्नीं पुत्रेषु विसृज्य अथवा तया साकं धर्माचरणाय ब्रह्मसाक्षात्काराय च वनं गच्छेत् । तत्र च नित्यम् आत्मपरमात्मनोः तत्त्वं विचिन्तयन् संसारबन्धनाद्विषण्णो भवेत् । विषयोपसेवनस्य परित्याग आश्रमस्यास्य प्रथमं कर्तव्यम् ।
निःश्रेयसाधिगमस्यायमाश्रमो द्वारभूतो विद्यते । गृहस्थाश्रमे गृहस्थेषु नैसर्गिकानां क्रोधाभिमानेर्ष्या-तृष्णा-परपीडनादि दोषाणां त्यागः समुत्पद्यते । ये ज्ञानयुक्ताः वानप्रस्थाः स्वाश्रमविहितं तपः कर्म, हिरण्यगर्भादिविषयाविद्याः सेवन्ते । वानप्रस्थः गृहात् वनाश्रमं प्राप्य श्रामणकाग्निकुण्डे विशेषहोमं च करोति । रात्रौ न अश्नाति । जितेन्द्रियस्सन् उत्तरोत्तरे अधिकं तपस्संयोगं च साधयति । दर्शपूर्णमासौ चातुर्मास्यं नक्षत्रेष्टिम् आग्रयणेष्टिं च वनौषिधिभिः यजनं करोति । अयं नित्यस्वाध्यायी सन् होमसम्भारान् सम्भरति ।
कृष्टां भूमिं च नाक्रामति ।
धान्य धनसञ्चयनं न करोति ।
सर्वभूतेषु दयालुस्सन् समः क्षान्तः शुचिः निरसूयकः निःस्पृहः माङ्गल्यवान् ईर्ष्याकार्पण्यवर्जी जटाश्मशृरोमनखानि धारयन् त्रिकालस्नानि धराशयो वन्यैरेव चरुपुरोडाशान् निर्वपति । वेदवेदान्तेन ध्यानयोगी सन् तपः समाचरति । शरीरं शोषयन् उत्तरोत्तरं तीव्रं तपः करोति । अत्र श्रामणिकाग्निकुण्डं परिशीलयामः । श्रमणां तपसां एतन्मूलं श्रामण्कं भवेत् । अनेन विधानेन एनमाग्निं संसाध्य विशेषहोमं निर्वहति ।
श्रामणकाग्निकण्डलक्षणम्[सम्पादयतु]
श्रामणकाग्निकुण्डं त्रिवेदिसहितं, ऊर्ध्वेवेदिस्तावत् द्वात्रिंशदङ्गुलायता चतुरङ्गुलविस्तारा उन्नता च । मध्यमा वेदिः पञ्चाङ्गुलविस्तारा उन्नता भवति । अस्मिन् अग्निकुण्डे वानप्रस्थः नित्यमौपासनहोमं हुत्वा महाव्याहृतीभिश्च अग्निं साधयति । श्रामणकाग्निकुण्डमेतत् वानप्रस्थधर्मे विशेषतया अस्मिन् वैखानसधर्मसूत्रे परिदृश्यते ।
वानप्रस्थस्य उल्लेखाः[सम्पादयतु]
- भैक्ष्यचर्यां चरन्ति ते क्षीणपुण्यपापकर्माणः सन्तः ब्रह्मलोके महीयन्त-इति मुण्डकोपनिषदः वाक्यम्-
- तपः श्रद्धे ये ह्युपसन्त्यरण्ये
- शान्ता विद्वांसो भैक्ष्यचर्या चरन्तः ।
- सूर्यद्वारेण ते विरजाः प्रयान्ति
- यत्रामृतः स पुरुषो ह्यव्ययात्मा ॥ इति । [मुण्डकोपनिषद् ११]
- ’वार्धक्ये मुनिवृत्तीनाम्’ इति महाकवेः कालिदासस्य रघुवंशस्य श्लोकवाक्यमपि वार्धक्ये सर्वोऽपि जनः विषयसुखेष्वनासक्तो मुनिवृत्तिं स्वीकुर्यादिति आशयमेव व्यनक्ति ।
- :तृतीयमायुषो भागं वानप्रस्थाश्रमे वसेत् ।
- तानेवाग्नीन् परिचरेद् यजमानो दिवौकसः ।
इत्यनेन महाभारतस्य शान्तिपर्वस्थश्लोकेन वानप्रस्थाश्रमप्रवेशः सुस्पष्टः ।
- सदारो वाऽप्यदारो आत्मवान् संयतेन्द्रियः ।
- वानप्रस्थाश्रमं गच्छेत् कृतकृत्यो गृहस्थाश्रमात् ॥
इति तत्रस्थेन श्लोकान्तरेण गृहस्थस्तदाश्रमकृत्यानि साधु निर्वाह्य सपत्नीकोऽपत्नीको वानप्रस्थाश्रमं प्रविशेदिति ज्ञायते । वार्धक्ये समागते इन्द्रियाणां शैथिल्यकारणात् विषयेभ्यो विरागभावना नैसर्गिकी । तथापि गार्हस्थ्यं प्रति वैराग्योत्पादनाय गार्हस्थ्यदोषा महाभारते एवम् उपवर्णिताः । तथा हि-
- इदं तु दुष्करं कर्म कुटुम्बमभिसंज्ञितम्
- दानमध्ययनं यज्ञः प्रज्ञा सन्तानमार्जवम् ।
- यद्येतदेव कृत्वापि न विमोक्षोऽस्ति कस्यचित्
- धिक् कर्तारं च कार्य च श्रमश्चायं निरर्थकः ॥
धनार्जनादिसांसारिकदायित्वमापूर्य, ऋणेभ्यो मुक्तिं प्राप्य, गृहभारं कर्त्तव्यनिष्ठेषु पुत्रेषु आरोप्य, सर्वविधानि कर्त्तव्यानि परिसमाप्य, विषयपराङ्मुखः सन् वनमभ्येत्यात्मोन्नति कुर्यादिति वानप्रस्थाश्रमस्य व्यवस्थां पूर्वजाः मुनिकविजनाः मुक्तकण्ठं प्रशंसन्ति ।
- कविकुलगुरुः कालिदासः शाकुन्तलनाटके रमणीये चतुर्थाङ्के शकुन्तलापतिगृहगमनमभिवर्णयन् कण्वमुखादस्याश्रमस्य वैशिष्ट्यमुपस्थापयति । तथा हि-
- भूत्वा चिराय चतुरन्त महीसपत्नी
- दौष्यन्तिमप्रतिरथं तनयं निवेश्य
- भर्त्रा तदर्पित कुटुम्ब भरेण सार्धं
- शान्ते करिष्यति पदं पुनराश्रमेऽस्मिन् ॥ इति । [अ. शा. चतु. २०]
- वेदानधीत्य ब्रह्मचर्येण पुत्रं
- पुत्रानिच्छेत् पावनार्थं पितृणाम् ।
- अग्निनाधाय विधिवच्चेष्टयज्ञो
- वनं प्रविश्याथ मुनिर्वुभूषेत् ॥
- अतः परं परममुदारमाश्रमं
- तृतीय माहुस्त्यजतां कलेवरम् ।
- वनौकसां गृहपतिनामनुत्तमं
- श्रुणुष्व संश्लिष्ट शरीरकारिणाम् ॥


text:
वयस: सप्तदशतमे वर्षे वत्सल:
कार्यकुशल: च पिता स्वर्गत:। स एव उभयविधेन पैतृकरिक्थेन तुकाराममहाराजं
ऐश्वर्यशालिनं व्यधात्।
यस्याश्रयेण दूरं तिष्ठति स्म । प्रपञ्चताप:, तच्छ्त्रमेव विनष्टम् ।
अकस्माद् एव पिता -त्राता संसारदु:खस्य दिवं गत:।
पितृदेहावसानसमये तुकाराम: तस्य
सविधे नासीत्। तेन तस्य असह्यं दु:खमनुभूतम्। किञ्चिदिव न्यूनीभूयमाने तस्मिन्
दु:खे संवत्सरेण माता तस्य अपि समक्षं पञ्चत्वं गता।
पश्यतो मे- मातापि गता- मृत्युलोकम्।
महाराजस्य शिरसि दु:खपर्वत: इव पतित:।
मात्रा महाराजस्य कृते किं न आचारितम्, सर्वमेव सुष्ठु समाचरितम्।
किं किं न करोति माता बालस्य लालने ।
तस्या: सेवा च पुष्टिश्च सदा तस्य हितेच्छया।
विनालस्यं विना कुत्सां गृहीत्वा कुक्षिस्कन्धयो:।
वयस: अष्टादशवर्षे ज्येष्ठबन्धो:
सावजीरायस्य पत्नी दिवं गता।आदावेव सावजी प्रपञ्चविरत: आसीत् पत्नीनिधनेन सोऽपि
बन्ध: गत:। तीर्थयात्रानिमित्तेन स: अपुनरागमनाय गृहत्यागं कृतवान्। कुटुंबात्
जनचतुष्टयं वियुक्तम्। यस्मिन् प्रपञ्चे किमपि न्यूनं नासीत् तस्मिन् क्रमश:
न्यूनै: प्रवेश: कृत:। महाराजेन धैर्येण सर्वं सोढम्। औदासीन्यं दूरं स्थापयित्वा
सम्यक् प्रपञ्चार्थं तेन मन: कृतम्। परं हा हन्तं ! एकविंशतितमे वर्षे काल:
विपरीत: आगत:। दक्षिणदेशे महान् अकाल: प्रावर्तत। अतीव भयंकर: आसीत् स अकाल:।
ख्रिस्ताद्बस्य १६२९ संवत्सरे, देव: विलम्बेन वृष्ट:। अन्तिमचरणे अतिवृष्ट्या
सस्यानि विनष्टानि। तथापि जना: दृढं आशाबद्धा आसन्। अग्रिमे वर्षे देवो रुष्ट: न
मनागपि वृष्टिरभवत्। सर्वत्र हाहाकार: अभवत्। धान्यं महार्घं समजायत । शतश: गावो
मृता: यवसाभावात्। अन्नाभावात् शतश: जना: कालकवलीभूता:। धनसम्पन्नानि कुलानि
धूलसाद् भूतानि। ख्रिस्ताब्दस्य एकत्रिंशदधिकषोडषशततमे संवत्सरे दैवीकोपेन अतिवृष्ट्या
क्षेत्राणि नष्टभ्रष्टानि। महापुरे बहुविधा हानि: सञ्जाता। एषा दुर्दशा
वर्षत्रयपर्यन्तं स्थिता। एतां विघ्नवर्धमानां परिस्थितिं वर्ण्यति महीपतिबाबार्य:-
काल: कठिन: समायात:- धान्याभाव: गृहे गृहे।
वर्षाकाल: जलं विना- मृता गाव: यवसं विना।
तदुत्तरं अकालेन उग्रतमं रूपं
धृतम्।
काले घोरे अभावपूर्णे धरणी आढकमात्रा।
तदपि न प्राप्नुवन्ति जना: -
प्रयान्ति जना: मृत्युसदनम् ।
रत्नाढकस्य मूल्येनापि आढकमिता: माषा:
दुष्प्रापा आसन्।
अकालाद्धि धनं सर्वं मानोऽपि विलयं
गत:।
अस्मिन् अकाले महाराजस्य प्रपञ्च:
पूर्णतया विलयं गत:। गाव: मृता:। वार्धुषिकवृत्ति: विनष्टा। व्यापारोद्यम:
खण्डित:। मानोऽपि क्षयं गत:। प्रथमं तावत् पत्नी रखुमार्या एकल: पुत्र: सन्तोबा च
अकालकवलीभूतौ। वार्धुषिकवणिग्जनाश्च अकालं सुवर्णप्राप्तिकालं मत्वा निर्ममतया
पीडयन्ति दीनजनान्। कृत्रिमां अभावग्रस्ततां निर्माय अद्यतनीया: लुठन्ति
जनसामान्यान्, एतत्तु वयं अधुनातने काले पश्याम:। अकालसदृश्यां दुरवस्थायामपि
धनप्रत्यर्पणं जनेभ्य: याचितुं कठोरहृदयं आवश्यकम्। तुकाराममहाराज: सर्वथा
विरुद्ध: दयावान् । स्वां दुदर्शां विस्मृत्य - दूरं स्थापयित्वा अकालपीडितेभ्य:
महाराजेन बहुधनं वितरितम्।
यद् किमपि अवशिष्टं तत् सर्वमपि
दत्वा - द्विजयाचकेभ्य: ।
तुका निष्काञ्चनोऽभवत् ।
कश्चिद् द्रव्यभाग: कालक्रमेण व्ययं
गत आसीत्, यद् किमपि अवशिष्टं तत् याचकेभ्य: ब्राह्मणेभ्यश्च यथाभिलाषं विभजितं
तुकाराममहाराजेन ।
प्रपञ्चं शून्यतां नीत्वा । पुण्यधर्म: बहु: कृत: ।
पितरौ- पत्नीपुत्रादीनां मृत्यु:
अकालकृता सर्वमुखी दुरवस्था, बान्धवकृता निन्दा, मानहानि: इत्यादय: विपत्तय:
महाराजेन महता धैर्येण सोढा:। तेषां प्रतीकार: कृत: । पलायनपर: नासीत् महाराज: ।
प्रपञ्चं जेतुं स: उत्सुक: आसीत्। रणाङ्गणात् भीरुवत् प्रत्यावर्तनम्
असम्मतमासीत् तस्य। असारात्सार: स्वीकरणीय आसीत्। विपद्ग्रामेण देहस्य
देहाधारितानां सम्बन्धानां , धनमानादीनां क्षणभङ्गुरत्वं अशाश्वतत्वं च प्रत्यक्षीकृतमासीत्
तुकारामेण। तेन हि शाश्वतस्य, शाश्वतसुखस्य अन्वेषणं प्रारब्धम् । चिन्तनं
प्रारब्धम्- कथं उद्वेगशमनोत्तरं परतीरं प्राप्नुयामि इति।


text:
सूत्रम्
क्त्रेर्मम् नित्यं॥ ४।४।२०
काशिका-वृत्तिः
त्रेर्मम् नित्यम् ४।४।२०
निर्वृत्त इत्येव। ड्वितः क्त्रिः ३।३।८८
इत्ययं त्रिशब्दो गृह्यते। त्र्यन्तान् नित्यं मप् प्रत्ययो भवति तेन विर्वृत्ते इत्येतस्मिन्नर्थे। डुपचष् पाके पक्त्रिमम्। डुवप् उप्त्रिमम्। डुकृञ् कृत्रिमम्। नित्यग्रहणं स्वातन्त्र्यनिवृत्त्यर्थम्, तेन त्र्यन्तं नित्यं मप्प्रत्ययान्तम् एव भवति, विषयान्तरे न प्रयोक्तव्यम् इति। भावप्रत्ययान्तादिम् अब्वक्तव्यः
। पाकेन निर्वृत्तम् पाकिमम्। त्यागिमम्। सेकिमम्। कुट्टिमम्।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
क्त्रेर्मम्नित्यम् ८६१, ४।४।२०
क्त्रिप्रत्ययान्तात्मप् निर्वृत्तेर्ऽथे। पाकेन निर्वृत्तं पक्त्रिमम्। डुवप् उप्त्रिमम्॥
न्यासः
त्रेर्मम्नित्यम्। , ४।४।२०
"डिवतः क्त्रिरित्ययं त्रिशब्दो गृह्रते" इति। संख्याशब्दः कस्मान्न गृह्रते??नभिधानात्। न हि त्रिरित्युच्यते विवक्षितार्थस्य प्रतीतिर्भवति। "उप्त्रिमम्" इति। "वचिस्वपियजादीनां किति" ६।१।१५
इति सम्प्रसारणम्।
"नित्यग्रहणं स्वातन्त्र्यनिवृत्त्यर्थम्" इति। केवलस्य त्रिप्रत्ययान्तस्य मप्प्रत्ययरहितस्य प्रयोगः स्वातन्त्र्यम्, तन्निवृत्त्यर्थं नित्यग्रहणम्। स्वातन्त्रनिवृत्त्यर्थे नित्यग्रहणे सति योऽर्थः सम्पद्यते तं "{त्र्यन्तः----मु।पाठः} त्र्यन्तम्" इत्यादिना दर्शयति। "विषयान्तरे" इत्यादिना यदेवकारस्य व्यवच्छेद्यं तदाचष्टे। मप्प्रत्ययविषयार्थादन्यविषये यत्र प्रत्ययो न भवति तद्वि यान्तरम्। नित्यग्रहणं तन्निवृत्तिर्यथा स्यादित्येवमर्थं वेदितव्यम्।।
बाल-मनोरमा
त्रेर्मम्नित्यम् १५४९, ४।४।२०
त्रेर्मम्नित्यम्। तेन निर्वृत्तमित्यर्थे "ड्वितः क्रि"रिति क्रिप्रत्ययान्तान्नित्यं मप्प्रत्ययः स्यादित्यर्थः। "समर्थानां प्रथमाद्वे"ति महाविकल्पनिवृत्त्यर्थं नित्यग्रहणात्। ततश्च अस्मिन्नर्थे मप्प्रत्ययं विना क्रियप्रत्ययान्तस्य प्रयोगो नेति भाष्ये स्पष्टम्। एवं चात्र अस्वपदविग्रहं दर्शयति--कृत्या निर्वृत्तमिति। अत्र विग्रहवाक्ये "स्त्रियां क्तिन्नि"ति क्तिन्नन्तोऽयं कृतिशब्दः। कृत्रिममिति। "डुकृञ् करणे" इति धातोः "ड्वितः क्रि"रिति क्रिप्रत्ययान्तान्मप्। पक्रिममिति। पक्त्या निर्वृत्तमित्यस्वपदविग्रहः। "डुपचष् पाके" इत्यस्मात्क्रियप्रत्ययान्तान्मप्। इमब्वक्तव्य इति
। निर्वृत्तमित्यर्थे तृतीयान्ता"दिति शेषः। अत्र नित्यमिति न संबध्यते इत्यभिप्रेत्य लौकिकस्वपदविग्रहं दर्शयति--पाकेन निर्वृत्तमिति।
तत्त्व-बोधिनी
त्रेर्मम्नित्यम् १२०१, ४।४।२०
त्रेर्मम्नित्यम्। नित्यग्रहणं स्वातन्त्र्येण प्रयोगं वारयितुम्। अतएव लौलिके विग्रहवाक्ये "क्तिन्नदीनां प्रयोगो , न तु त्रेः, तदाह---कृत्या निर्वृत्तमिति। एवमग्रेऽपि पाकेन निर्वृत्तमिति विग्रहो बोध्यः। सङ्ख्यावाची त्रिशब्दो नेह गृह्रते, प्रत्ययाऽप्रत्यययोः प्रत्ययस्यैव ग्रहणात्, "णिजां त्रयाणा"मिति लिङ्गाच्च। ननु नित्यग्रहणेन निर्वृत्तार्थविवक्षायां मपं विना त्रिप्रत्ययान्तस्य प्रयोगनिवारणेऽपि तदविवक्षायां तस्य स्वातन्त्र्येण प्रयोगो दुर्वार इति चेत्। न। "नित्य"मिति योगं विभज्य तत्सामथ्र्यादर्थ विशेषानादरेणैव स्वातन्त्र्यवारणात्। इमबिति। एवं च मप् कर्तव्यः।
भावप्रत्ययान्तादिमब्वक्तव्यः
। तथा हि---"भावप्रत्ययान्तादिमप्। ततः "त्रेः"। पूर्वेण सिद्धे नियमार्थमिदं,---त्रिप्रत्ययान्त इमब्विषय एवेति। तेन त्रिपत्ययान्तस्य प्रयोगो निवर्तते। ततो "नित्यम्"। अनेन निर्वृत्तार्थाऽविवक्षायामपि त्र्यन्तस्य स्वातन्त्रं वार्यते। एवं च सङ्ख्यावाचित्रिशब्दस्य ग्रहणशङ्कैव नास्ति, "भावप्रत्ययान्ता"दित्यनुवृत्तेः। स्वरेऽपि विशेषो नास्ति, उदात्तनिवृत्तिस्वरेण इमप इकारस्योदात्तत्वात्।


text:
सूत्रम्
संयसश्च॥ ३।१।७२
काशिका-वृत्तिः
संयसश् च ३।१।७२
सोपसर्गार्थ आरम्भः। सम्पूर्वाच् च यसेः वा श्यन् प्रत्ययो भवति। संयस्यति, संयसति।
बाल-मनोरमा
संयसश्च ८९०, ३।१।७२
संयसश्च। सूत्रद्वमिदम्। श्यन् वा स्यादिति। शेषपूरणमिदम्। "दिवादिभ्यः श्यन्" इत्यतो, "वा भ्राशे"त्यतश्च तदनुवृत्तेरिति भावः। अनुपसर्गाद्यसः श्यन्वा स्यादिति प्रथमसूत्रार्थः। सोपसर्गात्तु नित्य एव श्यन्, अनुपसर्गादिति पर्युदासात्। संपूर्वाद्यसेर्नित्यमेव श्यनः प्राप्तौ द्वितीयसूत्रम्। रव्युष विभागे। अयमिति। दिवादिगण एव पुषादिभ्यः प्रागयं धातुः पठित इत्यर्थः। पौनरुक्त्यमाशङ्क्याअह-- अर्थबेदेन त्वङर्थं पठ()ते इति। विभागात्मके अर्थविशेषे एव पुषाद्यङर्थमिह पुनः पाठ #इत्यर्थः। अव्युषदिति। "व्युष दाहे" इति पूर्वं पठितस्य तु सिजेव। अव्योषीत्। ओष्ठ()आदिरिति। दन्त्योष्ठ()आदिर्दन्त्योष्मान्तोऽयमिति केचिन्मन्यन्त इत्यर्थः। अयकार इति। दन्तोष्ठ()आदिर्दन्त्योष्मान्तो यो दातुरुक्तः स एवायं यकाररहित इत्यन्ये मन्यन्त इत्यर्थः। "अयकार"मिति पाठे क्रियाविशेषणम्। प्लुष दाहे। ननु दिवादिगणे परस्मैपदिषु पुषादिभ्यः प्रागस्य पाठः क्वचित् दृस्यते तत्र पौनरुक्त्यशङ्कां परिहरति-- पूर्वत्र पाठः सिजर्थ इति।पुषादावेव पाठे सति अङेव श्रूयेत नतु सिच्। पुषादेः प्रागपि पाठे तु तस्य अङभावात्सिच् श्रूयेत। तथा च सिचः कदाचिच्छ्रवणार्थः पूर्वं पाठ इत्यर्थः। आहुरित्यस्वरसोद्भावनम्। तद्बीजं दर्शयति-- तद्भ्वादीति। तत् = दिवादिगणे पुषादिभ्यः पूर्वमस्य पठनं, भ्वादिपाठेनैव संपन्नप्रयोजनकमिति सुष्ठु वक्तुं शक्यमित्यर्थः। एवं च भ्वादिपाठाच्छब्विकरमो, लुङि सिचः श्रवणं च सिध्यति। पुषादौ पाठात्तु श्यन्विकरणः, अङ् च सिध्यति। अतो दिवादिगणे पुषादिभ्यः प्रागस्य पाठो व्यर्थ एवेति भावः। एतदेवाभिप्रेत्य मूले दिवादिगणे पुषादिगणात्प्राक् "प्लुष दाहे" इति न पठितमिति बोध्यम्। मसी परिणामे इति। ईदित्त्वं "()आईदितः"इत्येतदर्थम्। मस्यति। समी इत्येके इति। सम्यति। भृशु भ्रंशु। द्वितीयधातोराह---अनिदितामिति। युप रुप लुप। धातुवृत्त्यादिविरोधादुदित्पाठो लेखकप्रमादायातः। इह पाठस्त्विति। क्षुभिनभितुभीनां इह दिवादिगणे पाठस्य श्यनेव प्रयोजनमित्यर्थः। वस्तुतस्तु पुषादेः प्रागेव एषां त्रयाणां पाठो युक्त इति भावः। ञि मिदा। अमिददिति। ननु भ्वाद्यन्तर्गणे द्युतादौ "ञि मिदा स्नेहने" इत्यात्मनेपदिषु पठितः। लुङि तु "द्युद्भ्यो लुङी"त्यत्र परस्मपैदविकल्प उक्तः। द्युताद्यङ् तु परस्मैपद एव, न तु तङि। एवं च द्यातादिपाठादेव परस्मैपदपक्षे अङि अमिददिति, तङ#इ तु अङभावे अमेदिष्टेति सिद्धम्। तथा च पुषादावस्य पाठो व्यर्थः। तद्बहिर्दिवादौ पाठादेव श्यन्सिद्धेरित्याशङ्क्ये-- द्युतादिपाठादेवेत्यादिना, सिद्धे इत्यन्तेन। तामिमां शङ्कां परिहरति-- इह पाठोऽमेदीदिति मा भूदितीति। पुषादावस्य पाठोऽमेदीदिति व्यावृत्त्यर्थ इत्यर्थः। पुषादिभ्यः प्रागेव दिवादावस्य पाठे तु तस्माल्लुङि अङसंभवादमेदीदिति स्यादिति भावः। रनन्वेवं सति भवाद्यन्तर्गणे द्युतादावस्य पाठो व्यर्थः, द्यातादिभ्यो बहिरेवात्मनेपदिषु पठ()ताम्। एवं च अमेदिष्टेति सिद्धम्। इह पुषादौ पाठात्तु अमिददिति सिद्धमित्याशङ्क्येष्टापत्त्या परिहरति-- बहिरेवेति। "सूचितः" इतिपाठे तु सुतरामुचित इति व्याख्येयम्। ञि क्ष्विदेत्यादि। व्यक्तम्। इति दिवादयः।
॥ इति बालमनोरमायाम् दिवादयः॥
*****अथ द्वन्द्वः।*****


text:
सूत्रम्
निवासचितिशरीरोपसमाधानेष्वादेश्च कः॥ ३।३।४१
काशिका-वृत्तिः
निवासचितिशरीरौपसमाधानेष्वादेश् च कः ३।३।४१
चेः इत्येव। निवसन्ति अस्मिनिति निवासः। चीयते ऽसौ चितिः। पाण्यादिसमुदायः शरीरम्। राशीकरनम् उपसमाधानम्। एतेष्वर्थेषु चिनोतेः घञ् प्रत्ययः भवति, धातोरादेश्च ककार आदेशः। निवासे तावत् चिखल्लिनिकायः। चितौ आकायम् अग्निं चिन्वीत। शरीरे अनित्यकायः। उपसमाधाने महान् गोमयनिकायः। एतेषु इति किम्? चयः। इह कस्मान् न भवति महान् काष्ठनिचयः? बहुत्वम् अत्र विवक्षितं न उपसमाधानम्।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
निवासचितिशरीरोपसमाधानेष्वादेश्च कः ८५७, ३।३।४१
एषु चिनोतेर्घञ् आदेश्च ककारः। उपसमाधानं राशीकरणम्। निकायः। कायः। गोमयनिकायः॥
न्यासः
निवासचितिशरीरोपसमाधानेषवादेश्च कः। , ३।३।४१
"राशीकरणम्" इति। प्रकीर्णस्यैकत्रकरणमित्यर्थः। "चिखल्लिनिकायः" इति। चिखल्लिर्जनपदः, तस्य निकायः = निवासः। अथादिग्रहणं किम्? अर्थस्य मा भूत्। यद्येवम्, "चः कः" इति वक्तव्यम्? एवं तर्हि यदा यङ्लुगन्तादुत्पद्यते तदा "{अन्त्याभावे अन्त्यसदेशस्य" शाक।प।}अन्त्यविकारेऽन्त्यसदेशस्य" (शाक।प।५६) इति द्वितीयस्य चकारस्य मा भूदित्यवमर्थमादिग्रहणम्॥
तत्त्व-बोधिनी
निवासचितिशरीरोपसमाधानेष्वादेश्च कः १५२८, ३।३।४१
आकायमिति। आचीयन्तेऽस्मिन्निष्टका इत्याकायम्। अधिकरणे घञ्। अग्निम् = अग्निस्थानविशेषं, चिन्वीत = चयनेन निष्पादयेदिति श्रुत्यर्थः।


text:
सूत्रम्
अन्वच्यानुलोम्ये॥ ३।४।६४
काशिका-वृत्तिः
अन्वच्यानुलोम्ये ३।४।६४
अन्वक्शब्दे उपपदे भवतेर् धातोः आनुलोम्ये क्त्वाणमुलौ भवतः। आनुलोम्यम् अनुलोमता, अनुकूलत्वम्, परिचित्तानुविधानम्। अन्वग्भूय आस्ते, अन्वग् भूत्वा आस्ते, अन्वग्भावम् आस्ते। आनुलोम्ये इति किम्? अन्वग् भूत्वा तिष्ठति।
न्यासः
अन्वच्यानुलोम्ये। , ३।४।६४
"अन्वचि" इति निर्देशस्तिर्यचीत्यनेन व्याख्यातः। "अन्वग्भूय"इति। पूर्ववत् क्विनि कृते तदन्तस्य जश्त्वे कृते च रूपम्। "अन्वग्भूत्वाट इति। अनुचरो भूत्वा तिष्ठतीत्यर्थः॥
तत्त्व-बोधिनी
अन्वच्यानुलोम्ये ११६१, ३।४।६४
अन्वच्या। नन्विह "अचः" इत्यकारलोपे "च्वौ" इति पूर्वस्याऽणो दीर्घऽनूचीति निर्देष्टुमुचितम्। "द्युप्रागपागि"ति सूत्रे "प्रतीचोय"दितिवतो। एवं "तिर्यच्यपवर्गे" इति सूत्रेऽपि "तिरश्ची"त्येव निर्देष्टुमुचितमिति चेत्। अत्र केचित्-- शास्त्रोक्तं कार्यमर्थवत्येव भवति। अर्थश्च लोके प्रसिद्ध एव गृह्रते। "अभिव्यक्तपदार्था ये स्वतन्त्रा लोकविश्रुताः। शास्त्रार्थस्तेषु कर्तव्यः" इति न्यायात्। अतोऽनुकरणे न भविष्यतीत्यन्वचीति सम्यगेवेति। तच्चिन्त्यम्। एवं तर्हि "क्षियो दीर्घात्" इत्यादावियङादिकं न स्यात्। "प्रतीचो य"दित्यपि न सिध्येदिति। वस्तुतस्तु "प्रकृतिवदनुकरण"मित्यस्य वैकल्पिकत्वादन्वचीत्यादिनिर्देशे तु न दोषखः। वैकल्पिकत्वं च "यत्तदेतेभ्यः" इति सूत्रे त्यदाद्यत्वस्य करणादेकशेषाऽभावदर्शनाच्च निर्णीयत इति प्रागेव प्रपञ्चितम्। अग्रत इत्यादि। अन्वक्शब्दस्यानुकूल्यमात्रे विश्रान्तेर्देशविशेषवाचित्वे नियमो नेति ध्वनयितुमिदम्। पृष्ठतो भूत्वत्यर्थ इति। इहान्वक्शब्देनानुकूलोऽननुकूलो वेति न स्पृश्यते, तस्य देशविशेषमात्र पर्यवसानात्। प्रमाणान्तरेण क्वचिदिहानुकूल्यलाभेऽपि अन्वक्शब्दस्य तत्समर्पणे व्यापाराऽभावाण्णमुल् न, किन्तु क्त्वैव भवतीति व्यवस्था बोध्या। इत्युत्तरकृदन्तम्।
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीवामनेन्द्रस्वामिचरणसेवकज्ञानेन्द्रसरस्वतीकृतायां सिद्धान्तकौमुदीव्याख्यायां तत्त्वबोधिन्याख्यायां कृदन्तं समाप्तम्। समाप्ता चेयं तत्त्वबोधिनी।


text:
सूत्रम्
कडङ्गरदक्षिणाच्छ च॥ ५।१।६८
काशिका-वृत्तिः
कडङ्करदक्षिणाच् छ च ५।१।६९
कडङ्करदक्षिणाशब्दाभ्यां छः प्रत्ययो भवति, चकाराद् यत् च, तदर्हति इत्यस्मिन् विषये। ठको ऽपवादः। कडङ्करम् अर्हति कडङ्करीयो गौः, कडङ्कर्यः। दक्षिणाम् अर्हति दक्षिणीयो भिक्षुः, दक्षिण्यो ब्राह्मणः। दक्षिणशब्दस्य अल्पाच्तरस्य अपूर्वनिपातेन लक्षणव्यभिचारचिह्नेन यथासङ्ख्याभावं सूचयति।
न्यासः
कड्ङ्गरदक्षिणाच्छ च। , ५।१।६८
"चकाराद्यच्च" इति। अथानन्तरस्य यतः समुच्चयः कस्मान्न भवति? एवं मन्यते--स्वरतत्वं प्रतिज्ञातमिति। अनन्तराच्च स्वरित आसन्नतरः। स च प्रतियोगमुपतिष्ठमानो वाक्यशेष एव भवति। तस्माद्यत एव समुच्चयो युक्त इति। यो गौर्निर्गुणत्वात्? खलकणाद्यनर्हः स कडङ्गर्यः कडङ्गरीय इति चोच्यते। माषादीनां खलेष्ववस्करनालकाष्ठमतिदुर्जरं बुसाद्यपि कडङ्गरमुच्यते।
अथात्र यथासंख्यं कस्मान्न भवति, अस्ति हि तस्य प्राप्तिः, प्रकृतिप्रत्ययानां साम्यात; तथा हि--द्वे प्रकृतौ, द्वौ प्रत्ययौ? इत्यत आह--"अल्पाच्तरस्य" इत्यादि। दक्षिणशब्दस्याल्पाच्तरस्य पूर्वनिपाते प्राप्ते योऽयमिह परनिपातः स लक्षणानपेक्षतां निर्देशस्य दर्शयन्? लक्षणव्यभिचारस्यचिह्नं भवति। अतस्तेन चिह्नेन यथा-संख्याभावं सूचयति सूत्रकारः। तेन न भवति यथासंख्यम्()॥
बाल-मनोरमा
कडङ्करदक्षिणाच्छ च १७१०, ५।१।६८
कडङ्करदक्षिणाच्छ च। "कडमदे" कडनं कडः=मजः। "घञर्थे कविधान"मिति कः। खजिति। तथा च "खित्यनव्ययस्ये"ति मुमिति भावः। कडङ्करं च दक्षिणा चेति समाहारद्वन्द्वात्पञ्चमी।
तत्त्व-बोधिनी
कडङ्करदक्षिणाच्छ च १३२१, ५।१।६८
कडङ्करदक्षिणाच्छ च। "कडङ्गरे"ति पाठस्तूपेक्ष्य इति ध्वनयति---कडं करोतीति। "कड मदे"। कडतीति कडः। माषमुद्नादिकाष्ठमिति। अमरश्चाह "कडङ्करो बुसं क्लीब "मिति। गौरिति। "नीवारपाकादिकडङ्करीयैः"इति रघुः।


text:
श्रीकृष्णपूजाविधि:
॥ अथ गोकुलाष्टम्यां श्रीकृष्णपूजाविधि: ॥
तत्र निशीथव्यापिन्यामष्टम्यां निशीथेरोहिणीयुतायां जन्माष्टमीव्रतं जयन्तीव्रतं च सहैवेति सकलसिद्धान्त: । सर्वथा निशीथे अष्टमीयोगाभावे उभयेद्यू रोहिणीयोगा भावे सकलनिशीथव्याप्तौ अंशत: समव्याप्तौ वा परेद्युरेव जन्माष्टमीव्रतम् । विषमव्याप्तौ त्वधिकव्यापिन्याम् । अथ पूजाविधि: । आचम्य प्राणानायम्य देशकालौ स्मृत्वा, मम सकुटुम्बस्य क्षेमस्थैर्यविजयाभयायुरारोग्यैश्वर्याभिवृध्यर्थं धर्मार्थकाममोक्षचतुर्विधपुरुषार्थसिध्यर्थं नन्दयशोदाबलदेवादिश्रीकृष्णप्रीत्यर्थं च पुरुषसूक्तेन पुराणोक्तमन्त्रैश्च यथामिलितोपचारद्रव्यै: जन्माष्टमीव्रताङ्गत्वेन विहितं परिवारसहितश्रीकृष्णपूजनमहं करिष्ये । तदङ्गत्वेन गणपतिपूजनं आसनविधिं पुरुषसूक्तन्यासान् कलशपूजनं शङ्खघण्टापूजनं च करिष्ये । गणपतिपूजनादिपूजासम्भारप्रोक्षणान्तं कृत्वा प्राणप्रतिष्ठां कुर्यात् । तद्विधिश्च सिद्धिविनायकपूजायां द्रष्टव्य: अथ धानम् । गायद्भि: किन्नराद्यै: सततपरिवृता वेणुवीणानिनादै: श्रृङ्गारादर्शकुम्भप्रवरकृतकरै: किन्नरै: सेव्यमाना । पर्यङ्के स्वास्तृतायामुदिततरमुखी पुत्रिणी सम्यगास्ते सा देवी देवमाता जयति सुवदना देवकी दिव्यरूपा ॥ देवक्यै० देवकीं ध्यायामि । मञ्चके बालकं सुप्तं पर्यङ्के स्तनपायिनम् । श्रीवत्सवक्षसं शान्तं नीलोत्पलदलच्छविम् ॥ श्रीकृष्णाय नम: श्रीकृष्णं परिबारदेवताश्च ध्यायामि ।
१. श्रीकृष्णा० श्रीकृष्णं आ० ।
२. देवक्यै० देवकीं आ० ।
३. रोहिण्यै० रोहिणीं० ।
४. वसुदेवा० वसुदेवं० ।
५. बलदेवा० बलदेवं० ।
६. यशोदायै० यशोदां आ० ।
७. नन्दाय० नन्दं आ० ।
८. गर्गाय० गर्गं आ० ।
९. चतुर्मुखा० चतुर्मुखं० ।
१०. गोकुला० गोकुलं आ० ।
११. रुकमिण्यै० रुक्मिणीं० ।
१२. सत्यभामायै० सत्यभामां आ० ।
१३. नाग्नजित्यै० नाग्नजितीं० ।
१४. कालिन्द्यै० कालिन्दीं आ० ।
१५. मित्रविन्दा० मित्रविन्दां० ।
१६. लक्ष्मणा० लक्ष्मणां आ० ।
१७. जाम्बवत्यै० जाम्बवतीं० ।
१८. सुशीला० सुशीलां आ० ।
१९. कंसाय० कंसं आ० ।
२०. गवे० गां आ० ।
२१. कुञ्जरा० कुञ्जरं आ० ।
२२. यमुना० यमुनां आ० ।
२३. कालिया० कालियं० ।
सहस्रशीर्षा० आगच्छ देवदेवेश जगद्योने रमापते । पूजयिष्याम्यहं देव प्रसादात्सुमुखो भव ॥ श्रीकृष्णाद्यावाहितदेवताभ्यो नम: । आवाहनं० ॥ पुरुषण० देवदेव जगन्नाथ गरुडासनसंस्थित । आसनं कल्पितं दिव्यं जगद्धाम नमोऽस्तु ते ॥ आसनं० ॥ एतावा० नानातीर्थाहृतं शुद्धं निर्मलं पुष्पवासितम् । पाद्यं गृहाण देत्यारे विश्वरूप नमोऽस्तु ते ॥ पाद्यं० ॥ त्रिपादू० गङ्गादिसर्धतीर्थेभ्यो मयाऽऽनीतं सुशीतलम् । गोपीपते गृहाणार्घ्यं गन्धपुष्पफलैर्युतम् ॥ अर्ध्यं० ॥ तस्माद्वि० कृष्णावेणीसमुद्भूतं कालिन्दीजलसंयुतम् । गृहाणाचमनं कृष्ण विश्चकाय नमोऽस्तु ते ॥ आचमनीयं० ॥ दधि क्षौद्रं घृतं शुद्धं कपिलाया: सुगन्धि यत् । सुस्वादु मधुरं शौरे मधुपर्कं गृहाण मे ॥ मधुपर्कं० ॥ पयो दधि घृतं क्षौद्रं शर्करासहितं प्रभो । स्ननार्थं देवदेवेश गृह्यतां देवकीसुत ॥ आप्यायस्वेत्यादिवैदिकमन्त्रिश्च पञ्चामृतस्नानं० ॥ यत्पुरुषेण० मन्दाकिनी गौतमी च यमुना च सरस्वती । ताभ्य: स्नानार्थमानीतं गृहाण शिशिरं जलम् ॥ स्नानं० ॥ तैल सुगन्धसंयुक्तं नानापुष्पै: सुवासितम् । मङ्गलार्थं मया दत्तमभ्यङ्गं प्र० । कनिक्र० तैलाभ्यङ्गस्नानं० । हिरद्राया: कृतं चूर्णं सतैलं ससुगन्धिकम् । मया निवेदितं साम्बूद्वर्तनं प्र० ॥ हरिद्राचूर्णलेपनं० ॥ नानतीर्थादाहृतं च सुगन्धं जलमुत्तमम् । उष्णं कृतं मया देव स्नानार्थं प्र० ॥ उष्णोदकस्नानं० ॥ आचमनीयं० । स्नानसमये नीराज्य, पञ्चोपचारपूजां कृत्वा पुरुषसूक्तेन, श्रीसूक्तेन, सुरास्त्वेत्यादिभिश्चाभिषेक: । तंयज्ञं० क्षौमं च पट्टसूत्राढयं मयाऽऽनीतं शुभांशुकम् । गृह्यतां देवदेवेश रमाधीश सुरोत्तम ॥ वस्रं० ॥ तस्माद्यज्ञात्सर्वहुत: सं० दामोदर नमस्तेऽस्तु त्राहि मां भवसागरात् । ब्रह्मसूत्रं सोत्तरीयं गृ० ॥ यज्ञोपवी० ॥ किरीटकुण्डलादीनि काञ्चीवलययुग्मकम् । कौस्तुभं वनमाला च भूषणानि जगत्प्रभो ॥ आभूषणं० ॥ तस्मा० ऋ० कुङ्कुमेन समायुक्तं कर्पूरादिसमन्वितम् । मया निवेदितं भक्त्या चन्दनं प्रति० ॥ चन्दनं० ॥ अक्षताश्च सुरश्रेष्ठा: कुङ्कुमाक्ता: सुशोभिता: । पूजासंरक्षणार्थाय अक्षता: प्रति० ॥ आक्षतान्० ॥ तस्माद० पुष्पाणि यानि दिव्यानि पारिजातोद्भवानि च । मालतीकेशरादीनि पूजार्थं प्रति० ॥ पुषाणि० ॥
॥ अथाङ्गपूजा ॥
१. श्रीकृष्णाय० पादौ पू० ।
२. सङ्कर्षणाय० गुल्फौ पू० ।
३. कालात्मने० जानुनी पू० ।
४. विश्वकर्मणे० जङ्घे पू० ।
५. विश्वनेत्रा० कटी पू० ।
६. विश्वकर्त्रे० मेढ्रं पू० ।
७. पद्मनाभाय० नाभिं पू० ।
८. परमात्मने० हृदयं पू० ।
९. श्रीकण्ठाय० कण्ठं पू० ।
१०. सर्वास्त्रधारिणे० बाहू पू० ।
११. वाचस्पतये० मुखं पू० ।
१२. केशवाय० ललाटं पू० ।
१३. सर्वात्मने० शिर: पू० ।
१४. विश्वरूपिणे० सर्वाङ्गं पू० ।
Translation - भाषांतर
N/A


text:
॥ नाट्यशास्त्रम् अध्यायः ३० ॥
॥ श्रीरस्तु ॥
भरतमुनिप्रणीतं नाट्यशास्त्रम्
त्रिंशोऽध्यायः
अतोद्यं सुषिरं नाम ज्ञेयं वंशगतं बुधैः ।
वैण एव विधिस्तत्र स्वरग्रामसमाश्रयः ॥ १ ॥
द्विकत्रिकचतुष्कास्तु ज्ञेया वंशगताः स्वराः ।
कम्प्यमानार्थमुक्ताश्च व्यक्तमुक्तास्तथैव च ॥ २ ॥
तत्रोपरि यथा ह्येकः स्वरो वैणस्वरान्तरे ।
प्राप्नोत्यन्यत्वमेवेह तथा वंशगतोऽपि हि ॥ ३ ॥
द्विकस्त्रिकश्चतुष्को वा श्रुतिसङ्ख्यो भवेत् स्वरः ।
अनीरणात्तु शेषाणां स्वराणामपि सम्भवः ।
अङ्गुलीवादनकृतं तच्च मे सन्निबोधत ॥ ४ ॥
व्यक्तमुक्ताङ्गुलिस्तत्र स्वरो ज्ञेयश्चतुःश्रुतिः ।
कम्प्यमानाङ्गुलिश्चैव त्रिश्रुतिः परिकीर्तितः ।
द्विकोऽर्धाङ्गुलिमुक्तः स्यादिति श्रुत्याश्रिताः स्वराः ॥ ५ ॥
एते स्युर्मध्यमग्रामे भूयः षड्जाश्रिताः पुनः ।
व्यक्तमुक्ताङ्गुलिकृताः षड्जमध्यमपञ्चमाः ॥ ६ ॥
ऋषभो धैवतश्चापि कम्प्यमानाङ्गुलीकृतौ ।
अर्धमुक्ताङ्गुलिश्चैव गान्धारोऽथ निषादवान् ॥ ७ ॥
स्वरसाधारणश्चापि काकल्यन्तरसंज्ञया ।
निषादगान्धारकृतौ षड्जमध्यमयोरपि ॥ ८ ॥
विपर्यया सन्निकर्षे श्रुतिलक्षणसिद्धितः ।
वैणकण्ठप्रवेशेन सिद्धा एकाश्रिताः स्वराः ॥ ९ ॥
यं यं गाता स्वरं गच्छेत् तं तं वंशेन वादयेत् ।
शारीरवैणवंश्यानामेकीभावः प्रशस्यते ॥ १० ॥
अविचलितमविच्छिन्नं वर्णालङ्कारसंयुतं विधिवत् ।
ललितं मधुरं स्निग्धं वेणोरेवं स्मृतं वाद्यम् ॥ ११ ॥
एवमेतत् स्वरगतं विज्ञेयंगानयोक्तृभिः ।
अतः परं प्रवक्ष्यामि धनातोद्यविकल्पनम् ॥ १२ ॥
इति भरतीये नाट्यशास्त्रे सुषिरातोद्यलक्षणं
नामाध्यायस्त्रिंशः ॥
Encoded by Haresh BakShi hareshbakShi at hotmail.com
BACK TO TOP
% Text title : naaTyashaastra adhyaaya 30
% File name : natya30.itx
% itxtitle : nATyashAstram adhyAyaH 30
% engtitle : Natya Shastra Chapter 30
% Category : natyashastra, major_works, bharata
% Location : doc_z_misc_major_works
% Sublocation : major_works
% Texttype : pramukha
% Author : Sage Bharata
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/hinduism/culture/Dance/Drama
% Transliterated by : hareshbakshi at hotmail.com
% Proofread by : hareshbakshi at hotmail.com
% Latest update : february 14, 2003
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org


text:
सूत्रम्
भ्राजभासधुर्विद्युतोर्जिपॄजुग्रावस्तुवः क्विप्॥ ३।२।१७७
काशिका-वृत्तिः
भ्राजभासधुर्विद्युतौर्जिपृ̄जुग्रावस्तुवः क्विप् ३।२।१७७
भ्राजादिभ्यः धातुभ्यस् तच्छीलादिषु कर्तृषु क्विप् प्रत्ययो भवति। विभ्राट्, विभ्राजौ, विभ्राजः। भाः, भासौ, भसः। धूः, धुरौ, धुरः। विद्युत्, विद्युतौ, विद्युतः। ऊर्क्, ऊर्जौ, ऊर्जः। पूः, पुरौ, पुरः। जवतेर् दीर्घश्च निपात्यते। जूः जुवौ, जुवः। ग्रावस्तुत्, ग्रावस्तुतौ, ग्रावस्तुतः। किमर्थम् इदम् उच्यते, यावता अन्येभ्यो ऽपि दृश्यन्ते ३।२।७५
, क्विप् च ३।२।७६
इति क्विप् सिद्ध एव? ताच्छीलिकैर् बाध्यते। वा ऽसरूपविधिर् न अस्ति इत्युक्तम्। अथ तु प्रायिकम् एतत्। ततस् तस्य एव अयं प्रप्ञ्चः।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
भ्राजभासधुर्विद्युतोर्जिपॄजुग्रावस्तुवः क्विप् ८४४, ३।२।१७७
विभ्राट्। भाः॥
न्यासः
भ्राजभासधुर्विद्युतोजिपृ?जुग्रावस्तुवः क्विप्। , ३।२।१७७
"{भ्राजृ- धा।पा} भ्राज दीप्तौ" (धा।पा।१८१), "भासृ दीप्तौ" (६२४), "उर्वी तुर्वी थुर्वी धुर्वी हिंसार्थाः"(धा।पा।५६९,५७०,५७१,५७३), "द्युत दीप्तौ" (धा।पा।७४१), "उर्ज बलप्राणनयोः" (धा।पा।१५४९), "पृ?
पालनपूरणयोः" (धा।पा।१०८६), "जु"इति सौत्रो धातुः, "ष्टुञ् स्तुतौ" (धा।पा।१०४३) ग्रावपूर्वः। "विभ्राट्" इति। व्रश्चादिसूत्रेण ८।२।३६
षत्वम्। पूर्ववज्जश्त्वं चत्र्वञ्च। "धूः" इति। "राल्लोपः" ६।४।२१
इति वकारलोपः, "र्वोरुपधाया दीर्घ इकः" ८।२।७६
इति दीर्घः। "पूः"इति। "उदोष्ठ()पूर्वस्य" ७।१।१०२
इत्युत्त्वम्, रपरत्वञ्च, पूर्ववद्दीर्घत्वम्। "जवतेर्दीर्घश्च" इति। कथम्?
केचिदाहुः-- सूत्रे "जू" इति दीर्घः पठितव्य इति। अपरे त्वाहुः- उत्तरसूत्रे दृश्यत इत्युभयोरपि योगयोः शेषः, तच्च विध्यन्तरोपसंग्रहार्थम्, अतोजवतेर्दीर्घो विधीयत इति। ग्रावाणं स्तौतीति ग्रावस्तुत्।"ह्यस्वस्य पिति कृति तुक्" ६।१।६९
।
"किमर्थमिदम्" इत्यादि द्योद्यम्। "ताच्छीलिकैर्बाध्यते" इति परीहारः। स्यादेतत्-- वाऽसरूपविधिना क्वचिदपि भविष्यतीत्याह-- "वाऽसरूपविधिश्च" इति। एतत्तु "निन्दहिंस" ३।२।१४६
इत्यादौ सूत्र उक्तम्। ननु च "सूददीपदीक्षश्च" ३।२।१५३
इति सूत्रे प्रायिकत्वं ज्ञापकस्य प्रतिपादितम्, वाऽसरूपविधिश्चात्र नास्तीत्याह-- "तस्यैव" इति। "अन्येभ्योऽपि दृश्यते" ३।२।७५
, "क्विप् च" ३।२।७६
इत्यादिना भवति॥
बाल-मनोरमा
भ्राजभासरधुर्विद्युतोर्जिपृ?जुग्रावस्तुवः क्विप् ९५९, ३।२।१७७
भ्राजभास। भ्राज, भास , धुर्वि, द्युत, ऊर्जि, पृ?
, जु, ग्रावस्तु, एभ्योऽष्टभ्यः क्विप्स्यात्तच्छीलादिषु कर्तृष्वित्यर्थः। विभ्राडिति। "व्रश्चे"ति षः। भा इति। भासेः क्विपि सकारान्तस्य रुत्वविसर्गौ। धूरिति। धुर्वीधातोः क्विप्। "राल्लोपः" इति वकारस्य लोपः। "धु"रिति रेफान्तम्। सुलोपः। "र्वोरुपधायाः" इति दीर्घः। पूरिति। पृ()धातोः क्विप्। "उदोष्ठ()ए"त्युत्त्वम्, रपरत्वम्। "पु"रिति रेफान्तम्, सुलोपे "र्वो"रिति दीर्घः। जुधातोः क्विपि दीर्घं साधयितुमाह-- दृशिग्रहणस्याप्यपकर्षादिति। उत्तरसूत्रादिति भाव-। अत्र व्याख्यानमेव शरणम्। ननु "ग्रावस्तु" इति कथं समस्तनिर्देशः, सुबन्तस्य ग्रावशब्दस्य धातुना समासाऽसंभवादित्यत आह-- ग्रावशब्दस्येति। ग्रावस्तुदिति। पित्त्वात्तुक्।
तत्त्व-बोधिनी
भ्राजभाससधुर्विद्युतोर्जिपृ?जुग्रावस्तुवः क्विप् ७८६, ३।२।१७७
भ्राज। " आ क्वे" रित्युक्तत्वात्()तच्छीलादिष्वयं क्विप्। भ्राजृ दीप्तौ, भासृ दीप्तौ, धुर्वी हिंसायां, द्युत दीप्तौ, ऊर्ज बलप्राणनयोः, पृ?
पालनपूरणयोः, जु गतौ सौत्रः। ग्रावपूर्वः-- ष्टुञ् स्तुतौ। विभ्राडिति। "व्रश्चे"ति षत्वम्। जश्त्वचर्त्वे। धूरिति। "राल्लोपः" इति वलोपः। "र्वोरुपधायाः" इति दीर्घः। ऊर्गिति। "चोः कुः"। "रात्सस्ये"ति नियमान्न संयोगान्तलोपः। पूरिति। "उदोष्ठ()पूर्वस्ये"त्युत्वम्। "र्वो"रिति दीर्घः।
* क्विब्वचिप्रच्छ्यायतस्तुकटप्रुजुश्रीणां दीर्घोऽसंप्रसारणं च। वाक् प्राडिति। इह दीर्घः, संप्रसारणाऽभावश्च। संप्रसारणप्राप्तिस्तु "वचिस्वपि" "ग्रहिज्यावयी"त्यादिना। श्रयति हरिं श्रीरिति। प्राचा तु श्रयन्त्येतामिति कर्मणि क्विबुदाह्मतः। तत्र "कर्तरि कृ"दिति सूत्रविरोधः स्पष्ट एव। बाहुलकं तु अगतिकगतिः।
* द्युतिगमिजुहोतीनां द्वे च। द्वे चेति। कृतेऽपि द्वित्वे अभ्याससंज्ञेह दुर्लभा, प्रत्यासत्त्या षाष्ठद्वित्व एव प्रवृत्तेः, अतएव आष्ठमिके सा नेत्याशङ्कायामाह-- दृशिग्रहणादिति। दिद्युदिति। "द्युतिस्वाप्यो"रित्यभ्यासस्य संप्रसारणम्। जगदिति।"गमः क्वौ" इति मलोपे तुक्। अत्र द्वे चे"ति चकारेण दीर्घः समुच्चीयमानो द्युतिगम्योर्न भवति, दीर्घश्रुत्या "अचश्चे"ति परिभाषोपस्थानात्। अजन्तस्य जुहोतेरेव संभवतीत्याशयेनाह---- जुहोतेर्दीर्घश्चेति। जुहोतीति जुहूः।
* जुहोतेर्दीर्घश्च। ह्यस्वश्चेति। चकारेण द्वित्वं समुच्चीयते।
* ध्यायतेः संप्रसारणं च। धीरिति। ध्यायतीति धीः। "हलः" इति दीर्घः। ननु ध्यायति पुरुषो न तु धीः, एवं जुहोत्यनया पुरुष इति सर्वसंमतत्वात् कथं तर्हि भवदुक्तार्थः सङ्गच्छत इति चेत्। अत्राह हरदत्तः- करणस्य कर्तृत्वविवक्षायां क्विब् भवति।


text:
ये चैव सात्त्विका भावा...
अन्तर्विषयाः
श्लोकः[सम्पादयतु]
- ये चैव सात्त्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये ।
- मत्त एवेति तान्विद्धि न त्वहं तेषु ते मयि ॥ १२ ॥
अयं भगवद्गीतायाः सप्तमोध्यायस्य ज्ञानविज्ञानयोगस्य द्वादशः(१२) श्लोकः ।
पदच्छेदः[सम्पादयतु]
ये चैव सात्त्विकाः भावाः राजसाः तामसा च ये मत्तः एव इति तान् विद्धि न तु अहं तेषु ते मयि ॥ १२ ॥
अन्वयः[सम्पादयतु]
ये च एव सात्त्विकाः भावाः ये राजसाः तामसाः च तान् मत्तः एव इति विद्धि । अहं तु तेषु न ते (पुनः) मयि ।
शब्दार्थः[सम्पादयतु]
- ये च एव = ये पुनः
- सात्त्विकाः = सत्त्वात् आगताः
- भावाः = पदार्थाः
- ये राजसाः = ये रजसः आगताः
- तामसाः च = तमसः आगताः च
- तान् = पदार्थान्
- मत्तः एव इति = मत्तः सम्भूताः इति
- विद्धि = जानीहि
- तेषु तु = किन्तु तेषु पदार्थेषु
- न = न भवामि
- ते (पुनः) = भावाः पदार्थाः तु
- मयि = मयि । (वर्तन्ते)
अर्थः[सम्पादयतु]
ये सत्त्वात् समुत्पन्नाः शमदमादयः, ये रजसः समुत्पन्नाः दर्पद्वेषादयः, ये च तमसः समुत्पन्नाः शोकमोहादयः भावाः सन्ति ते सर्वेऽपि मत्तः एव जाताः । तथापि नाहं तेषु अधीनः अस्मि । किन्तु ते एव मयि अधीनाः सन्ति ।


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
च्लि लुङि॥ ३।१।४३
पदच्छेदः॥
च्लि १।१ लुङि ७।१ ६६ धातोः ? प्रत्ययः ? परश्च ?
अर्थः॥
लुङि परतः धातोः च्लि-प्रत्ययः भवति
उदाहरणम्॥
च्लेः स्थाने अग्रे सिजादीन् आदेशान् वक्ष्यति, तत्रैव उदाहरिष्यामः।
काशिका-वृत्तिः
च्लि लुडि ३।१।४३
धातोः च्लिः प्रत्ययो भवति लुडि परतः। इकार उच्चारणार्थः, चकारः स्वरार्थः। अस्य सिजादीनादेशान् वक्ष्यति। तत्र एव उदाहरिस्यामः।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
च्लि लुङि ४३९, ३।१।४३
शबाद्यपवादः॥
न्यासः
च्लि लुङि॥ , ३।१।४३
"इकार उच्चारणार्थः" इति। उच्चारणमेवास्यार्थो नान्यत् किञ्चित् प्रयोजनमित्यर्थः। एतेनेत्संज्ञाकार्यं न भवतीति दर्शयति। "चकारः स्वरार्थः" इति। "चितः" ६।१।१५७
इत्यन्तोदात्तत्वं यथा स्यात्। अथ "मन्त्रे घसह्वरणशववृदहाद्()वृच्कृगमिजनिभ्यो लेः" २।४।८०
इत्येकारः सामान्यग्रहणार्थः, चकारस्तदविघातार्थः कस्मान्न विज्ञायते?
एवं मन्यते-- मन्त्रेघसादिभ्यो नैवाभ्यो लिरस्ति यस्य सामान्यग्रहणार्थोऽयमिकारः स्यात्, त()स्मश्चासति सामान्यग्रहणार्थे तदविघातार्थतापि चकारस्य नोपपद्यते। "आमः" २।४।८१
इत्यत्र तर्हीकारचकारौ कस्मान्न सामान्यग्रहणाविघातार्थौ भवतः, तत्र हि मन्त्रेघसादि २।४।८०
सूत्राल्लेरित्यनुवत्र्तते, तत्रेकारचकारयोरभावे "निरनुबन्धकग्रहणे न सानुबन्धकस्य" (व्या।प।५३) इति तस्यैव ग्रहणं स्यात्, न लिङलिटोः?
नैतदस्ति; अत्र मा भूल्लिग्रहणानुवृत्तिः,अविशेषेणापि प्रत्ययमात्रस्य लुग् भवष्यति; नैवं सति किञ्चिदनिष्टमापद्यते। न हि सोऽस्ति प्रत्ययो यस्य लुकि सति किञ्चिदनिष्टं भवेत्। सत्यामपि लिग्रहणानुवृत्तौ न दोषः, अनेकस्मिन् ग्राह्रे सति सामान्यग्रहणं भवति, न चामः परस्यानेकं ग्राह्रमस्ति। न हि क्वचिदामः परो लिटोन्यः प्रयोगोऽस्ति, तस्मादन्याभावाल्लिट एव ग्रहणम्। तत्र नार्थः सामान्यग्रहणार्थेनेकारेण,नापि तदविघातार्थेन चकारेण। ननु च पावयाङ्क्रियादित्यत्रान्योऽपि लिरस्ति?
नैतदस्ति; निपातनादेव तत्सिद्धम्।तच्चावश्यं निपातनमाश्रयितव्यम्; अन्यथा क्रियमाणेऽपीकारे तदविघाता()रएथे च चकारे अब्युत्सादयामिति न सिद्ध्येत्। तस्मात् पूर्वोक्तमेव प्रयोजनं न्याय्यम्। यथोत्तरार्थश्चकारस्तथोत्तरत्र प्रतिपादयिष्यामः।
अथ किमर्थं च्लिप्रत्ययमासज्य तस्य सिजादय आदिश्यन्ते, न सिचमेवोत्सर्गं विधाय तस्य क्सादय आदेशा विधीयेरन्निति?नैवं शक्यम्; एवं हि "शल इगुपधादनिटः क्सः" ३।१।४५
इत्यत्र च्लेरभावादनिड्ग्रहणं धातोर्विशेषणं विज्ञायेत- धातोरनिट इति। तथा च गुहेर्न सिद्ध्येत-- अघुक्षदिति।तस्य हि ऊदित्त्वात् स्वरत्यादिना ७।२।४४
विकल्पेड्विधानान्नास्त्यनिट्त्वम्। च्लौ सत्यनिड्ग्रहणेन स एव विशिष्यते-- च्लेरनिट इति। गुहेश्च परस्य च्लेर्विभाषितेट्त्वात् यदेण् नास्ति तदा च्लेरनिट्त्वात् क्सः सिद्धो भवति॥
बाल-मनोरमा
च्लि लुङि ६९, ३।१।४३
च्लि लुङि। च्लीति लुप्तप्रथमाकम्। लुङि परे धातोश्च्लिप्रत्ययः स्यादित्यर्थः। शबाद्यपवाद इति। आदिना श्यनादिविकरणसङ्ग्रहः।
तत्त्व-बोधिनी
च्लि लुङि ५२, ३।१।४३
"इकार उच्चारणार्थ" इति मनोरमा। न च "मन्त्रे घसे"ति सूत्रे लेरिति स्थाने ल इत्युच्यमाने च्लिभिन्नस्यापि लकारस्य लुक् स्यादिति शङ्क्यं,, "गातिस्थे"ति सूत्रात्सिच् इत्यनुवत्र्य सिच्स्थानिनः = स्थान्यर्हसय् लस्य लुगिति व्याख्यायामतिप्रसङ्गाऽभावद्विभाषानुवृत्तेर्लुको वैकल्पिकतया छन्दसि रूपान्तरस्याऽनापाद्यतया च सिजनुवृतिं()त विनापि नातिप्रसङ्ग इत्याहुः। शबाद्यपवाद इति। आदिशब्दात्तत्त्दगणप्रयुक्तानां श्यन्नादीनां ग्रहणम्॥


text:
सूत्रम्
अण् कर्मणि च॥ ३।३।१२
काशिका-वृत्तिः
अण् कर्मणि च ३।३।१२
भविस्यति इत्येव। चकारः सन्नियोगार्थः। धातोः अण् प्रत्ययो भवति भविष्यति काले कर्मण्युपपदे क्रियायां च क्रियार्थायाम्। कर्मण्यण् ३।२।१
इति सामान्येन विहितो वा ऽसरूपविधेरभावाद् ण्वुला बाधितः पुनरण् विधीयते, सो ऽपवादत्वाद् ण्वुलं बाधते, परत्वात् कादीन्। तेन अपवादविसये ऽपि भवत्येव। काण्डलावो व्रजति। अश्वदायो व्रजति। गोदायो व्रजति। कम्बलदायो व्रजति।
न्यासः
अण् कर्मणि च। , ३।३।१२
"कर्मण्यण्" इत्यादि। "तुमुन्ण्वुलौ" ३।३।१०
इत्यादिसूत्रे ज्ञापितमेतत्-- वासरूपविधिरिह नास्तीति। तेन यद्यपि विशेषणेणाण् विहितः, तथापि वासरूपविधेरभावात् क्रियार्थोपपद न ण्वुला बाधितः,तस्मात् पुनर्विधीयते। "सोपऽपवादत्वाण्णवुलं बाधते" इति। नाप्राप्ते ण्वुलीतरस्यारब्धत्वात्, विशेषविहितत्वाच्च। "कादीन्" इति। बाधत इति सम्बन्धः। आदिशब्देन टगादीनां ग्रहणम्। "तेनापवादविषयेऽपि भवति" इति। अपवादाः सामान्यविहितस्याणः कादयः, तद्विषयेऽपि भवति। "अण् कर्मणि च" ३।२।१२
इत्यस्याऽनाकारान्तक्रियोपपदोऽवकाश--- काण्टलावो व्रजतीति, "आतोऽनुपसर्गे कः" ३।२।३
इत्यस्याकारान्तः क्रियोपपदोऽवकाशः --गोद इति; इह ह्रुभयं प्राप्नोति-- गोदायो व्रजतीति, परत्वादण् भवति। तथा "गपोष्टक्"३।२।८
इत्यस्यावकाशः--सुरापः,शीधुपः,अणः स एव;इहोभयं प्राप्नोति--सुरापायो व्रजति, शीधुपायो व्रजतीति॥
तत्त्व-बोधिनी
अण् कर्मणि च १५१३, ३।३।१२
ण्वुलोऽपवाद इति। "अव्ययकृतो भावे" इति भावे विहितत्वात्तुमुनः प्राप्तिरेव नास्तीति भावः।


text:
सूत्रम्
दिक्पूर्वपदादसंज्ञायां ञः॥ ४।२।१०६
काशिका-वृत्तिः
दिक्पूर्वपदादसंज्ञायां ञः ४।२।१०७
असंज्ञायाम् इति प्रकृतिविशेषणम्। दिक्पूर्वपदात् प्रातिपदिकातसंज्ञाविषयात् ञः पत्ययो ह्बवति शैषिकः। अणो ऽपवदः। पौर्वशालः। दाक्षिणशालः। आपरशालः। असंज्ञायाम् इति किम्?
पूर्वैषुकामशमः। अपरैषुकामशमः। दिक्षङ्ख्ये संज्ञायाम् २।१।४९
इति समासः। प्राचां ग्रामनगराणाम् इति उत्तरपदवृद्धिः। पदग्रहणं स्वरूपविधिनिरासार्थम्।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
दिक्पूर्वपदादसंज्ञायां ञः ९४०, ४।२।१०६
अस्माद्भवाद्यर्थे ञः स्यादसंज्ञायाम्॥
न्यासः
दिक्पूर्वपदादसंज्ञायां ञः। , ४।२।१०६
"पौर्वशालः"इति। पूर्वस्यां शालायां भवः पौर्वशालः। "तद्धितार्थः" २।१।५०
इत्यादिना तद्धितार्थे समासः, ततः प्रत्ययः।
अथ पदग्रहणं किमर्थम्? "न दिक्पूर्वात्" इत्येवोच्येत?
इत्यत आह-- "पदग्रहणम्" इत्यादि। असति हि पदग्रहण स्वरूपग्रहणं स्यात्। तथा च दिग्गजः, दिग्नागः, दिग्दाहः-- इत्येवमादिः प्रकृतिर्विज्ञायते। पदग्रहणे तु सति दिग्विशेषो गृह्रते,कथम्?
पदग्रहणसामथ्र्याद्व्याधिकरणे बहुव्रीहिर्विज्ञायते-- दिशः पूर्वपदं यस्य। दिश इति च वाचकापेक्षया षष्ठी विज्ञायते। तेनेह तदभिधायी पूर्वादिदिक्शब्दो गृह्रते।
बाल-मनोरमा
दिक्पूर्वपदादसंज्ञायां ञः १३०९, ४।२।१०६
दिक्पूर्वपदात्। पञ्चम्यर्थे सप्तमी। असंज्ञाभूताद्दिक्पूर्वपदकाञ्ञः स्यादित्यर्थः। पौर्वशाल इति। पूर्वस्यां शालायां भव इत्यर्थे "तद्धितार्थ" इति समासाञ्ञः।
तत्त्व-बोधिनी
दिक्पूर्वपदादसंज्ञायां ञः १०४८, ४।२।१०६
दिक्पूर्व। "असंज्ञायामि"त्यत्र सौत्रत्वात्पञ्चम्यर्थे सप्तमीत्याशयेनाह---संज्ञाभूताया इति।


text:
Saturday, October 31, 2015
अनन्तपुरी - केरलेषु त्रितलपञ्चायदादिनिर्वाचनस्य प्रथमपादं परश्वः(नवं-२) सप्तसु जिल्लासु प्रचलिष्यति। तत्रत्यानां प्रचारणम् अद्य सायं ५ वादने समापयिष्यति। तिरुवनन्तपुरम,कोल्लम, इटुक्की, कोषिक्कोट्, कण्णूर् , वयनाट्, कासरकोड् एतेषु जनपदेषु एव सोमवासरे निर्वाचनम्।
Friday, October 30, 2015
इति 'सम्प्रति वार्ताः।
सर्वोच्चन्यायालयेन कथितम्। राष्ट्रहिते उच्चतरशिक्षाक्षेत्रे आरक्षणव्यवस्था अपाकरणीया इत्यपि न्यायालयेन निर्दिष्टम्। केवलम् अर्हतायाः आधारे एव छात्राणाम् प्रवेशः करणीयः। एतदर्थं केन्द्रशासनेन उचितकार्यक्रमः स्वीकरणीयः। एतद्विषये 1988तमे वर्षे प्रस्तुतं विधेयकद्वयं न्यायमूर्तिभ्यां दीपक् मिश्र पि सि पन्थ् महोदयाभ्याम् उदाहृतम्। स्वास्थ्यसेवानां सम्यक्चालनाय अर्हतायाः आधारे एव प्रवेशः अनिवार्यः इति न्यायालयः निरैक्षत। वैद्यककलाशालानाम् अतिविशिष्ट विषयेषु प्रवेशमानदण्डं विरुध्य समर्पितासु याचिकासु वादश्रवणवेलायामेव न्यायालयेन एवम् अभिप्रेतम्। आन्ध्रप्रदेश- तेलङ्काना- तमिलनाडु राज्यस्थाः एव केचन याचिकामिमां दत्तवन्तः। अपि च राष्ट्रपतेः विशेषनिर्देशानुसारम् आन्ध्रप्रदेश तेलङ्काना राज्ययोः प्रवेशपद्धतौ अधुना न किमपि कर्तुं शक्यते इति न्यायालयेन उक्तम्। तमिल् नाडु राज्यस्य प्रवेशविषयिणी याचिका नवम्बर् मासस्य चतुर्थदिनाङ्के संशोधयिष्यते। आन्ध्रतेलङ्कानराज्ययोरिव विशेषगणना परिहर्तव्या इत्यपि सर्वोच्चन्यायालयेन सूचितम्।
नवदेहली - स्त्रीणां मौलिकाधिकारमपि हन्यमानः अधुनिकनियम: परिष्करणीयः । बहुभार्यात्वं तथा तलाख़ इति कथ्यमानं विवाह मोचनं च स्त्रीविरुद्ध एव इति न्यायपीठेन निरीक्षितम्। न्यायाधीशाः ए आर् दावे, एके गोयल् इत्येतेषां गणः एव प्रधान न्यायाधीशस्य एच एल् दत्तु वर्यस्य पुरतः इमां अपेक्षां उक्तवन्तः ।
विवाहः दायाद्यञ्च धर्म सम्बन्धिनौ न । धर्मे अन्यनिष्कर्षोऽपि नास्ति । 1950 तमे वर्षे हिन्दु व्यक्ति नियमे कालोचिताः भेदाः कृताः। किन्तु मुस्लिम्नियम: अपरिवर्तित: एव। जावेद हरियाना राज्ययोः समस्यायां एव एवं उक्तम् ।
Thursday, October 29, 2015
'बिध्यादेवी भण्डारी'
अनन्तपुरी - केरलेषु तद्देशनिर्वाचनम् अनुबन्ध्य तत्तत्प्रान्तीयपञ्चायदादिस्वस्वशासनसमितीनां कृते निर्वाचने जायमाने तत्तत्प्रदेशेषु तद्दिनेषु सार्वत्रिकः विरामः प्रख्यापितः। तिरुवनन्तपुरं ,कोल्लं, इटुक्की, कोषिक्कोट्, वयनाट्, कण्णूर् , कासरकोट्, एतेषु जनपदेषु सर्वेषां सर्वकार- अर्धसर्वकार- वाणिज्यस्थापनानां नवम्बर् द्वितीये दिनाङ्के विरामः भविष्यति। पत्तनंतिट्टा, आलप्पुषा, कोट्टयम्, एरणाकुलं ,तृशिवपेरूर्, पालक्काट्, मलप्पुरम् इत्येतेषु जनपदेषु पञ्चमे दिनाङ्के च विरामः।
Wednesday, October 28, 2015
तालिबानस्य उपयोगः कृतः।
वाषिङ्टन्- अफगानिस्ताने भारतस्य प्रभावं निवारयितुं तालिबानिति भीकर सङ्घटनायाः उपयोगः कृतः इति प्रकाशितम्। सि ऐ. ऐ. निदेशकस्य जोण् ब्रन्नस्य नैज ई पत्रेभ्यः(E-mail) स्वीकृताः एताः सूचना: " वीक्लीस " इत्यत्र एव प्रकाशिताः ।
भीकरवादरोधनविभागस्य उपदेशकः अपि आसीत् ।
काट्मण्टु- नेप्पालदेशे राष्ट्रपतिनिर्वाचनं बुधवासरे प्रचलिष्यति । गतमासे आविष्कृतं नवीनं शासननियमावलिमनुसृत्य इदानींतनराष्ट्रपतिः स्थानं त्यजति।
Monday, October 26, 2015
प्रकम्पनम् एकनिमेषात् अधिकं कालं यावत् आसीत् । भारते देहली ,पञ्जाबः ,हरियाना ,हिमाचलप्रदेश : कश्मीरम् इत्यादिषु राज्येषु कम्पनम् जातम् । अफ्गानिस्ताने हिन्द् कुष् मेखला एव भूकम्पस्य प्रभवकेन्द्रम् इति सूचना । जनाः कार्यालयेभ्यः गृहेभ्य: च सम्भ्रान्ताः जनाः बहिः
धावन्ति स्म । श्रीनगरे दूरवाणीत्यादि विनिमय सूत्राणि विच्छिन्नानि । भारते जनापायः वा नाश नष्टो वा न सूचितम् । भूकम्पनस्य नाशनष्टानाम् अवलोकनाय निर्देश: दत्तः इति प्रधानमन्त्रिणा नरेन्द्र मोदि वर्येण उक्तम् । किमपि सन्दर्भं सम्मुखीकर्तुं सिद्धाः इति तेन ट्विट्टर माध्यमेन स्पष्टीकृतम्।
भूचलनकारणात् अवसितः मेट्रो रयिल् गतागत: पुनरारब्ध: ।
सौदी नज्रानायां मुस्लिम देवालये स्फोटनम् त्रयः मृताः समयं
तुलामासीय महावर्षाः अस्मिन् सप्ताहे प्राप्स्यति।
अनन्तपुरी - उत्तरपूर्वदिशतः आगमिष्यमाणायाः तुलामासीय महावर्षाः अस्मिन् वारे प्राप्स्यतीति वातावरण निरीक्षणकेन्द्रम्। कालवृष्टेः प्रतीक्षां कृतवतां केरलजनानाम् इयं वार्ताः आश्वासदायकी । कालवर्षस्य न्यूनतया कृषकाः आशङ्कमाना: आसन्। २८तम दिनाङ्कानन्तरम् अनुकूलसन्दर्भः भविष्यतीति निरीक्षणकेन्द्रस्य निगमनम्।
इराक् युद्धम् IS अनुकूलो जातः -टोणी ब्लयरः
Sunday, October 25, 2015
Sunday, October 18, 2015
कोच्ची- ये शबरिमलतीर्थाटकाः वस्त्राणि त्यक्त्वा पम्पानदीं मलिनीकुर्वन्ति ते मलिनीकरण नियन्त्रणनियममनुसृत्य सार्धसंवत्सरपर्यन्तं कारागृहवासदण्डम् अर्हन्तीति केरल उच्चन्यायालयेनोक्तम्। पम्पायां वस्त्रत्यागः आचारविरुद्धः। किन्तु लक्षशः भक्ताः स्वमेधया गुरुस्वामिनः उपदेशेन वा तेषां श्यामवस्त्राणि नद्यां त्यजन्ति। अयं प्रवृत्तिः जलाशयस्य परिस्थितेः च मलिनीकरणाय नाशाय च भविष्यति। एतत् राज्यजलनियमस्य २४ तम विभागस्य लंघनमित्यतः ४३ तम विभागमनुसृत्य सार्धसंवत्सरादारभ्य षट्संवत्सरपर्यन्तं कारागृहवासदण्डमर्हतीति नियमज्ञः तोट्टत्तिल् बि राधाकृष्णः नियमज्ञा अनुशिवरामश्च मिलित्वा विद्यमानेन डिविषन् बञ्च् इत्यनेन विहितम्। प्रस्तुत अपराधः दण्डनार्ह इत्यतः तीर्थाटकानां कृते व्यापकप्रचार कार्यः।
- बिहारे समीक्षायै निर्वाचनायुक्ताः पटनापथे।
- राजकोटेऽद्यान्तर्जालप्रतिबन्धः।
- नेपालस्योपप्रधानमन्त्री भारतमागतः।
- डेनमार्केऽन्त्यस्पर्धायां पीवीसिन्धोरद्य द्वन्द्वः।
Saturday, October 17, 2015
नवदिल्ली - भूतपूर्वस्य भारत राष्ट्रपतेः यशःशरीरस्य ए पि जे अब्दुल् कलामस्य जन्मदेशः रामेश्वरः केन्द्रसर्वकारस्य अमृतं पद्धतौ अन्तर्भूत इति केन्द्रमन्त्रिणा वेङ्कय्य नायिडुना उक्तम्। गतदिने डि आर् डि ओ मद्ध्ये प्रचलिते कलामस्य ८४ तमे जन्मदिनाघोषे एवं प्रख्यापनं जातम्। रामेश्वरे कलामवर्याय स्मारकनिर्माणमपि परिगण्यते।
Friday, October 16, 2015
1945ओक्तोबर 16 दिनाङ्के लोक भक्ष्य कार्षिक संस्थापनस्य स्मरणायामेव लोके सर्वत्र दिनमाचर्यते। दारिद्र्य निर्मार्जनाय अवबोधं जनयितुं सार्धैकशताधिक राष्ट्रेषु दिनमिदं समाचरते।
अन्नात् भूतानि जायन्ते जातानि अन्नेन वर्धन्ते ।
अद्यातेत्ति च भूतानि तस्मादन्नं तदुच्यते ।। (तैत्तरीयोपनिषद् )
आहारात् सर्व भूतानि संभवन्ति महीपते ।
आहारेण विवर्धन्ते तेन जीवन्ति जन्तवः।। (महाभारतम्)
साङ्केतिकविद्यानां साहाय्येन लष्कर् इ तोयिबा सशक्तं भवति ।
भारतसीमनि भीकराक्रमणं लक्षीकृत्य पाक चार सङ्घटना ऐ. एस् . ए लष्कर् इ तोयिबां पुनरुज्जीवयितुं श्रमं करोति इति पूर्वं वृत्तम् आसीत्।
उद्वंपुरतः गृहीतस्य पाकभीकरस्य मुहम्मद नवेदस्य आपृच्छा वेलायाम् एव एतत् स्पष्टं जातम्।
पाट्ना - बीहारे नियमसभा निर्वाचनस्य द्वितीयपादे ३२ मण्डलेषु अद्य निर्वाचनं प्रचलति।४५६ स्थानार्थिनः जनहितं इच्छन्ति। मावोवादिभ्यः भीत्या अतीवसुरक्षाव्यवस्था अस्ति।
जरुसलें - इस्रायेल-पलस्तीन देशयोः दीर्घकालीयानां तर्काणां संघर्षाणां च शान्तयेे अवधानतया परिहारः आवश्यकःइति भारतराष्ट्रपतिः प्रणब् मुखर्जी निरदिशत्।नेसट् नामिकां इस्रयेललोकसभाम् अभिसंबोधनं कृतवानासीत् राष्ट्रपतिः।अक्रमः यस्यकस्यापि परि हा रो नास्ति।सर्वे अक्रमाः अपलपनीयाः।प्रणब्मुखर्जी उदधोषयत्।
लोकविभवानां नीतियुक्तमंशं दरिद्रजनविभागेभ्य़ः दातुं निर्णय करणीयः इति भारतेन ऐक्य़राष्ट्रसभायां निर्दिष्टः।लोके सर्वत्र १०० कोट्यधिकं जनाः अतिदारिद्र्ये वर्तन्ते। ८० कोट्यधिकाः न्यूनातिन्यूनं पोषणघटकमलभ्यमानाः जीवन्ति।औषधमलभ्यमानाः १५०कोटिपरिमिताः स्युः।संवत्सरं प्रति १८०लक्षं मरणानि दारिद्र्यसंबद्धानि भवन्ति लोके।यू.एन् सभायाः दारिद्र्यनिर्मार्जनसम्मेलने भारतं प्रतिनिधीभूय अमित् नराङ् वर्यः प्रभाषणमकरोत्।
अनुकरणीयः कः ?
"हृदये हृदये विलसति भवतः स्नेहमयी वाणी"।
अभारतं विद्यालयेषु अब्दुल् कलां महोदयस्य जन्मदिनोत्सवः आचरितः।
बहुभिः कार्यक्रमैः अद्यतन विद्यालय कार्यक्रमाः संपुष्टाः आसन् ।
महाराष्ट्रायां विद्यालय स्यूत:अद्य विद्यालये न आनीता:। प्रभाषण चित्ररचना पोस्तर निर्माणादय स्पर्धाः अपि आयोजिता:।
Thursday, October 15, 2015
संम्प्रति वार्ता:
जम्मूकश्मीरे प्रतिसंघर्षे आतंकिनौ मृतौ
न्यायालयेन स्पेक्ट्रम–आवंटनप्रकरणे श्यामलघोषाय विमुक्तिःप्रदत्ता
जहीरस्य अन्ताराष्ट्रियक्रिकेटस्पर्धातः मुक्त्याः घोषणा
भूभ्रंशेन ग्वाट्टिमालायां मृतानां सङ्ख्या 280।
ग्वाट्टिमाला- अति वृष्ट्या भूभ्रंशेन ग्वाट्टिमालायां मृतानां सङ्ख्या 280 अभवन्। अस्यां दुर्खटनायां 400 जनाः अदृष्टाः। अस्य मासस्य द्वितीये दिने सान्ता कातरिना पिनुल नाम नगरे मृदः बृहत् आकारकाणि शिला खण्डानि च शैलात् अधः पतितानि। वृक्षादयः पतिताः। बहवः कुटुम्बाः मृद्पाषाणखण्डयोः अधः भूत्वा मृताः। द्वादश दिनानि यावत् रक्षाप्रवर्तनानि कृत्वा अद्यैव निवृत:।
Photo.janmabhumi
नव दिल्ली - राष्ट्रे विद्यमानाः विविधाः व्यक्तिनियमाः आशयसंभ्रमं जनयन्ति इत्यतःएकीकृतपौरनियमसंहितायाः आविष्कारमधिकृत्य सर्वकारस्य मतं किमिति सर्वोच्चन्यायालयः । अस्मिन् विषये केन्द्रसर्वकारस्य मनोभावं ज्ञापयितुं सोलिसिटर् जनरल् प्रति विक्रमजितसेनः, एस् के सिंहः इतेतयोः न्यायाधिपयोः संघः निरदिशत्।
क्रैस्तवदम्पत्योः विवाहमोचनाय वर्षद्वयं प्रतिक्ष्यमाणमस्ति। किन्तु इतरधर्मेषु वर्षमेकं पर्याप्तम्। अस्मिन् वैरुध्यात्मके विषये समवायव्यवस्थां कल्पयितुं सर्वकारः त्रिभिः मासेभ्यः पूर्वं प्रतिज्ञां करोति स्म।
अनन्त पुरी - केरलेषु तद्देश स्वयंभरणस्थापननिर्वाचने नामनिर्देशपत्रिकासमर्पणस्य अन्तिमे दिने-अद्य- आहत्य सार्धैकलक्षं पत्रिकाः समर्पिताः। तासां सूक्ष्मपरिशोधना श्वः भविष्यति। पत्रिकासमर्पणाय वरणाधिकारिणां पुरतः महान् सम्मर्दः आसीत्। कोण्ग्रस्(ऐ) नेतृत्वे यु डि एफ् दलं, सि पि एम् नेतृत्वे एल् डि एफ् दलम् च मुख्य प्रतियोगिनौ। भाजपा दलंच स्वशक्तिं परीक्षितुं रणाङकणे वर्तते।
Wednesday, October 14, 2015
Sunday, October 11, 2015
लाहोर् - समस्याः समवायेन परिहृत्य सुहृदौ प्रातिवेशिकौ इव भवितुमिच्छतीति पाकिस्तानस्य प्रधानमन्त्री नवास् षरीफः अवदत्।काश्मीरविषयं प्रति यू एन् संस्थायां सौहृदचर्चया परिहाराय सन्नद्धो भवति इति ,तत्र तदधिकृत्य चत्वारि समवाक्यानि समर्पितानि इति च तेनोक्तम्।
तुर्क्यां शान्तिसञ्चनमध्ये विस्फोटनं-८६ मरणानि।
अङ्कारा - तुर्कीराजस्थाने अङ्कारे कुर्दिष् धर्मानुकूलदलेन HDP दलेन कृते शान्तिसञ्चने संजाते बोम्बस्फोटनद्वये ८६ जनाः हताः।१८६ आहताः।नगरे रेल् याननिस्थानस्य समीपे एव स्फोटने संजाते।स्फोटनात् परं सञ्चलनम् उपेक्षितम् ।स्फोटनकारणं न विज्ञातम्।
अनन्तपुरी - वयलार् रामवर्मा साहित्यपुरस्कारः सुभाष् चन्द्रस्य " मनुष्यन् ओरु आमुखं" (मानवाय किमपि आमुखम्) इति आख्यायिकायै ( Novel) लभते।पत्रप्रवर्तकः अयं साहित्यकारः मातृभूमि दिनपत्रिकायाः कोषिक्कोट् मणडले मुख्योपसम्पादकरूपेण (Chief sub editor) कार्यं करोति।अस्य प्रथमा आख्यायिका भवति पुरस्कारार्हा एषा।२०११ तमे वर्षे केरल साहित्य अकेडमी पुरस्कारः,२०१४-तमे वर्षे केन्द्र साहित्य अकेडमी पुरस्कारश्च अस्यै आख्यायिकायै लब्धा ।
कथापात्रसृष्टौ आख्यानशैल्यां च सविशेषतामावहति इयमाख्यायिकेति पुरस्कारनिर्णयसमितेः अद्ध्यक्षेन प्रोफ. एम् के सानुना वार्ताहरसम्मेलने उक्तम्।
इ-गसट् आगमनेन प्रतिवर्षं 40 कोटि व्ययकारणीभूतस्य १० टन् कागदानां लाभः भविष्यतीत्येव सर्वकारस्य सङ्कल्पः। मुख्यानां विज्ञापनानां दीर्घकालिकी प्रतीक्षा अपि अनेन अन्त्यमेष्यति । प्रधानमन्त्रिणः स्वप्न पद्धतेः "डिजिट्टल् इन्ट्या " इत्यस्य भागत्वेन एव इ-गसट् रूपीकृतम् ।
"लसति संस्कृतं चिरं"
संस्कृत प्रचरणं कुवैत देशे
Thursday, October 8, 2015
अशेकवाजपेयी च पुरस्कारं प्रत्यर्पयति।
नव दिल्ली - साहित्यकारीं नयनताराम् अनुगम्य भूतपूर्व ललितकला अकादमी अध्यक्षः तथा कविः अशोक वाजपेयी च स्वस्य अकादमी पुरस्कारं प्रत्यर्पितवान्। वर्गीयछिद्रशक्तिं प्रति प्रधानमन्त्रिणः मौनं निस्संगतां च विरुध्य एव तस्य ईदृशः प्रतिषेधः।
जम्मूकश्मीरविधानसभायां गौमांसभोजनविषये कोलाहलं।
भारतअफ्रीकायाः तृतीय–टी२०–क्रिकेट्द्वन्द्वः अद्य कोलकातायां।
करचौर्यनिवारणार्थं मानकनिर्धारणं भवेत्–जेटली।
•देशे पुनस्त्रीणि आयुर्विज्ञान-संस्थानानि
•शारदा-लघुनिवेश-प्रवञ्चनासु मनोरमा सिंहः धृता
•गुलाम-अलिनः संगीत-गोष्ठी निरस्ता
•अद्यान्तिमः २०-२०-क्रिकेट-द्वन्द्वः


text:
।। भारतस्य सुष्ठु संरचनायां सहयोगं दद्म: ।।
सम्पूर्ण जगत: एतत् एव प्रचलनम् अस्ति यत् जना: तत् एव इच्छन्ति यत् तान रोचते किन्तु अपरजनान किं रोचते इति कश्चित् अपि न चिन्तयति । अहं बहुधा दृष्टवान् 1 अस्मि यत् जना: स्वार्थपूर्ति: कर्तुम् एव अन्यै: सह अपि सम्बन्धं स्थापयन्ति । अनन्तरं परिणाम: किम् आगच्छति, भवान स्वयमेव ज्ञातुं शक्नोति ।
एकं उदाहरणं ददामि, चिन्तयतु यत् भवत: इच्छा अस्ति आम्रफलं भोक्तुं 2, भवत: एक: मित्रं अपि आम्रमेव भोक्तुमिच्छति किन्तु भवत: पार्श्वे एकम् एव आम्रफलमस्ति । इदानीं भवत: कर्तब्यं तु अस्ति यत् अर्धं भवान स्वीकरोतु अर्धं मित्राय ददातु, किन्तु अद्य जना: किं कुर्वन्ति । ते सम्पूर्णं स्वयम् एव भुंक्ते 3 , मित्राय किमपि न त्यजन्ति 4 । अस्य परिणाम: किम् आगच्छति, भवत: मित्रस्य मनसि 5 अपि एष: एव भाव: आगच्छति ।
अद्य अस्माकं राजनीतिका: एवमेव कुर्वन्ति । ते सर्वं स्वयं स्वीकर्तुम् इच्छन्ति, किंचिदपि 6 अपरस्य 7 कृते त्यक्तुं न इच्छन्ति । एतदर्थम् एव अस्माकं भारतदेश: इदानीं सर्वाधिक भ्रष्ट देशानां सूच्यां परिगण्यते 8 । भवन्त: चिन्तयन्ति यत् अत्र वयं किं कर्तुं शक्नुम: । चेत् मम एक: एव सन्देश:, स्वाधिकारस्य उचित प्रयोग: क्रियेत् । भ्रष्टनेतारा: सर्वता: त्यक्तब्या: 9 । इति एव मम अनुरोध: यत् स्व देशस्य कृते स्व अमूल्य मतानां उपयोग: करणीय: । योग्यानां कृते एव स्वमतं दद्यु: 10 ।।
शब्दार्थ: - 1-देखा ,2- खाने के लिये, 3-खाते हैं, 4-छोडते हैं, 5-मन में, 6-थोडा सा भी, 7-औरों के, 8-गिनते हैं, 9-त्याग देना चाहिये, 10- देना चाहिये ।।
आशामहे यत् भवतां सौकर्यं भविष्यति लाभ: चापि ।।
।। जयतु भारतम् ।। जयतु संस्कृतम् ।।


text:
सूत्रम्
वोताप्योः॥ ३।३।१४१
काशिका-वृत्तिः
वाऊउताप्योः ३।३।१४१
भूते लिङ्निमित्ते लृङ् क्रियातिपत्तौ इति सर्वम् अनुवर्तते। वा आ उताप्योः वोताप्योः। मर्यादायाम् अयम् आङ्, न अभिविधौ। उताप्योः समर्थयोर् लिङ् ३।३।१५२
इति वक्ष्यति। प्रागेतस्मात् सूत्रावधेः यदित ऊर्ध्वम् अनुक्रमिष्यामः, तत्र भूते लिङ्निमित्ते क्रियातिपत्तौ लृङ् वा भवति इत्येतदधिकृतं वेदितव्यम्। वक्ष्यति, विभाषा कथमि लिङ् च ३।३।१४३
कथं नाम तत्र भवान् वृषलम् अयाजयिष्यत्। यथाप्राप्तं च याजयेत्।
न्यासः
वोताप्योः। , ३।३।१४१
"वा आ उताप्योः" इति। एतेनाङ प्रश्लेषं दर्शयति। यद्योङोऽत्र प्रश्लेषःष वोताप्योरिति न प्राप्नोति, परत्वाद्गुणे कृते पूर्वेण सह वृद्ध्या भवितव्यम्?
सौत्रत्वान्निर्देशस्येत्यदोषः। निपातनत्वात् पूर्वेण सहैकादेशं कृत्वा परेण सहाद्गुणः ६।१।८४
करिष्यते। ननु चाङो योगे "पञ्चम्यापाङ्परिभिः" २।३।१०
इति पञ्चम्या न च पदादाङो योगे पञ्चमी भवति; अप्रातिपदिकत्वात्। "मर्यादायाम्" इत्यादि। यद्यभिविधौ स्यात् "उताप्योः समर्थयोः" ३।३।१५२
इति लिङ् विकल्पेन प्रसज्येत, नित्यञ्चेष्यते। तस्मान्मर्यादायामयमाङ्, नाभिविधौ। "यथाप्राप्तञ्च" इति। लिङादिः; वाग्रहणात्॥
बाल-मनोरमा
वोताप्योः ६२१, ३।३।१४१
वोताप्योः। अयमप्यधिकारः। वा आ उताप्योरिति छेदः। भूते इति, लिङ्निमित्ते लृङिति चानवर्तते। तदाह--उताप्योरित्यतः प्रागिति। "उताप्योः समर्थयो"रित्यतः प्रागित्यर्थः। नन्वनेन "उताप्यो"रित्यतः प्राग्भूते लिङ्निमित्ते लृङ्वेत्याधिकाराक्रान्तत्वाद्भूतेचेति पूर्वमधिकारसूत्रं निर्विषयमित्यत आह-- पूर्वसूत्रं त्विति। "उताप्योः समर्थयोर्लि"ङित्यारभ्य इच्छार्थेभ्यो विभाषे"त्यतः प्राक् "भूते चे"ति पूर्वमधिकारसूत्रं प्रवर्तत इत्यर्थः। इमावधकारौ यत्रलिङ्विधिस्तत्रैव प्रवर्तेतते, नतु लडादिविधौ, लिङ्निमित्ताऽभावात्।
तत्त्व-बोधिनी
वोताप्योः ५१३, ३।३।१४१
लृङ् वेति। लिङ्निमित्ते भूत एवायं विकल्पो, भविष्यति तु न्तियमेव लृङ्।


text:
सप्तविंशतितमपरिवर्तः
कथं निवृत्तिपक्षाधिष्ठानो द्वितीयो ग्राह्यविकल्पो नवधेति प्रथमविकल्पार्थमाह। सारे वतायमित्यादि। प्रज्ञाकरुणयोः संसारनिर्वाणापातकारित्रत्वेन सकलाधिगमाधिपत्याद्यः प्रज्ञापारमितायाञ्चरति स सारे प्रधाने चरतीत्यनेन न्यूनताधिगमविकल्पो निषिद्धः। किन्तु तत्रापि सारत्वाभिनिवेशो न कार्य इत्याह। असारे वतायमित्यादि। सारत्वावग्रहाभावादसारः। द्वितीयविकल्पार्थमाह। नमस्कर्तव्यास्त इत्यादि। कल्याणमित्रादिसम्परिग्रहेण युक्ता ये प्रज्ञापारमितायां चरन्ति,ते नमस्करणीया इत्यनेन सम्परिग्रहाभावविकल्पो निरस्तः। तृतीयविकल्पार्थमाह। ये चेह गम्भीरायां प्रज्ञापारमितायामित्यादि। न च तां धर्मतां साक्षात्कुर्वन्तीत्यनेन प्रतिपत्तिविशेषज्ञापनात् प्रतिपत्तिवैकल्यविकल्पाभावो दर्शितः। चतुर्थविकल्पार्थमाह। अथ खल्वायुष्मानित्यादि। न साक्षात्कुर्वन्तीति। यद्बोधिसत्त्वानां भूतकोटेरसाक्षात्करणं नैतद्दुष्करमधिगमे स्वातन्त्र्यलाभादिति भावः। अतः परप्रत्ययगामित्वविकल्पो निरस्तः। पञ्चमविकल्पार्थमाह। इदन्तु देवपुत्रा इत्यादि। सत्वान् विनेष्याम इति। मायोपमत्वेऽपि सर्वधर्माणां सत्त्वविनेयार्थमव्यावृत्तिगमनयोगेनान्ययानगमनाभावेन चानुत्तरबोध्यधिगमप्रस्थानात्सर्वाकारज्ञातोद्देशापरिभ्रंशेनोद्देशनिवृत्तिविकल्पविरहः सूचितः। षष्ठविकल्पार्थमाह। आकाशं स देवपुत्रा इत्यादि। तथैव तत्कस्य हेतोरित्याशङ्क्याह। आकाशविविक्ततयेत्यादि। सत्त्वानां कृतशः सन्नाहं सन्नह्यन्त इति। आकाशोपमनिखिलसत्त्वधातुविनयनार्थं सन्नहनेनाप्रादेशिकमार्गव्यापारकथनात् प्रादेशिककारित्रविकल्पविवेकोऽर्थात्कथितः। सप्तमविकल्पार्थमाह। आकाशेन स इत्यादि। सत्त्वानामाकाशस्वभावोपगमनज्ञापनादनेनाधिगमनानात्वविकल्पाभावो दर्शितः। अष्टमविकल्पार्थमाह। अयञ्च सन्नाह इत्यादि। सत्त्वानामर्थाय सन्नहनेन प्रेक्षापूर्वकारित्वात् स्थानगमनाज्ञानविकल्पासंश्लेषो दर्शितः। नवमविकल्पार्थमाह। सा चात्यन्ततयेत्यादि। तथैव तत्कस्य हेतोरित्याशङ्क्याह। सत्त्वविविक्ततयेत्यादि। पारमार्थिकद्रव्यानुपलम्भाद्रूपादीनां मायोपमताऽनुगन्तव्या। यावदित्यनेन द्वादशायतनादिपरिग्रहः। तथागताद्यधिगमधर्माणामपि शून्यत्वात्सर्वधर्मविविक्तता। उपसंहरन्नाह। एवं देवपुत्राः सर्वधर्मविविक्तता द्रष्टव्येति। एवमनुपलम्भदेशनायामनवसादाच्चरणमित्यादि। एवं देवपुत्राः सर्वधर्मविविक्ततायामित्यादि। अनुत्त्रासे को हेतुरित्याह। किं कारणमित्यादि। कर्तृकर्मक्रियानुपलम्भात्परिहरति। विविक्तत्वादिति। उपसंहरन्नाह। अनेन भगवन्नित्यादि। एतदुक्तम्। शून्यत्वादेवमेभ्यतीति भेतव्यानामभावाद्यतो न संसीदति। ततश्चरति मुख्यतो निर्याणस्वभावायां प्रज्ञापारमितायामेवञ्च पृष्ठतो निर्याणविकल्पापोहो दर्शितः स्यात्। एतदुक्तम्। संसारनिर्वाणान्यतरप्रपातित्वेन शून्यताधिगमे कल्याणमित्रोपायकौशलविकलत्वेन संपरिग्रहाभावे समस्तज्ञेयावरणाप्रतिपक्षत्वेन प्रतिपद्वैकल्ये तथागताद्युपदेशसापेक्षत्वेन परप्रत्ययगामित्वे सर्वसत्त्वाग्रतामहत्त्वाद्यप्रवृत्तत्वेनोद्देशनिवृत्तौ क्लेशावरणप्रतिपक्षत्वेन प्रादेशिकमार्गव्यापारे सोपलम्भेन प्रथमफलाद्यधिगमनानात्वे सर्वाविद्यानुशयाप्रहीणत्वेन स्थानगमनाज्ञाने महायानसर्वसंग्राहकत्वेन सर्वाकारज्ञतासर्वनिर्वाणपश्चादनुगमने च सदोषतया ग्राह्यत्वेन निवृत्तिः कार्या। इत्येवन्निवृत्तिपक्षाधिष्ठानश्रावकप्रत्येकबुद्धसन्तानोपादेयत्वसमुद्भवो द्वितीयो ग्राह्यविकल्पो बोधिसत्त्वानां दर्शनमार्गे चित्तचैत्तप्रवृत्त्यवस्थायां प्रहेयस्तत्तत्प्रतिपक्षावस्थाप्रतिपादनेन व्यतिरेकमुखेन प्रतिपादित इति। तथा चोक्तम्।
भवशान्तिप्रपातित्वान्न्यूनत्वेऽधिगमस्य च।
परिग्रहस्याभावे च वैकल्ये प्रतिपद्गते॥१०॥
परप्रत्ययगामित्वे समुद्देशनिवर्तने।
प्रादेशिकत्वे नानात्वे स्थानप्रस्थानमोहयोः॥११॥
पृष्ठतो गमने चेति विकल्पोऽयं नवात्मकः।
निवृत्तिपक्षाधिष्ठानः श्रावकादिमनोभवः॥१२॥इति
कथं द्रव्यसत्पृथग्जनपुरुषाधिष्ठानः प्रथमो ग्राहकविकल्पो नवधेति। प्रथमविकल्पार्थमाह। नापि भगवन् कश्चिदित्यादि। ग्रहणमोक्षणविकल्पाभावादिति भावः। एतदेव स्पष्टयन्नाह। तत्कस्यहेतोरित्यादि। द्वितीयविकल्पार्थमाह। अपि नु खलु पुनरित्यादि। एवं चरति चरति प्रज्ञापारमितायामिति। सर्वधर्मानुपलम्भदेशनायामेवमनवसादादिना यश्चरति मनसिकारविकल्पाभावात् सम्यक् चरति जिनजनन्यामित्यर्थः। तृतीयविकल्पार्थमाह। एवं चरन्तं बोधिसत्त्वमित्यादि। एवं चरन्तं नमस्यन्तीति। त्रैधातुकश्लेषविकल्पविरहानुभवत्वप्राप्त्या नमस्कुर्वन्ति। चतुर्थविकल्पार्थमाह। येऽपि ते सुभूतेऽप्रमेयेष्ठित्यादि। बुद्धचक्षुषा पश्यन्तीति स्थानविकल्पविवेकाद्विशिष्टार्थोत्पादनाभिप्रायेण निरूपयन्ति,कार्यनिष्पादनादनुगृह्णन्ति,भव्यतारूपेणावधारणात् समन्वाहरन्ति। तथागतानुग्रहादेव प्रश्नयन्नाह। ये च खलु पुनरित्यादि। पूर्ववत्तत्कस्य हेतोरित्याशङ्क्याह। ये सुभूत इत्यादि। एतदेव विस्तारयन्नाह। तिष्ठन्त्वित्यादि। पञ्चमविकल्पार्थमाह। द्वाभ्यामित्यादि। अपरित्यक्ता भवन्तीत्यनेनाभावाभिनिवेशविकल्पो निषिद्धः। सर्वधर्माश्चानेन शून्यतातो व्यवलोकिता भवन्तीत्यनेन भावाभिनिवेशविकल्पश्च प्रतिक्षिप्तः। षष्ठविकल्पार्थमाह। अपराभ्यां सुभूत इत्यादि। धर्मवस्तुप्रज्ञप्तिविकल्पो मया प्रहतव्य इत्युक्तार्थस्य निष्पादनाद्यथावादी तथावादी तथाकारी च भवति। अत एव च समन्वाह्रियते। सप्तमविकल्पार्थाह। एवञ्चरतः सुभूत इत्यादि। यदुत प्रज्ञापारमिताविहारेणेति। सक्तिविकल्पप्रहाणकारित्वादस्य विहारस्येति भावः। एतदेव स्पष्टयन्नाह। तत्कस्य हेतोरित्यादि। समाहितासमाहितभेदाद्विहरन्निति बोधव्यम्। प्रमुदितां भूमिमारभ्य यावत् समन्तप्रभाबुद्धभूम्यधिगमलाभाद्यथाक्रमं नाथो भविष्यसीत्याद्येकादशपदानि वाच्यानि। उपसंहरन्नाह। एवं ते देवपुत्रा इत्यादि। तथैव तत्कस्य हेतोरित्याशङ्क्याह। एतेन हि सुभुत इत्यादि। यस्माद्यथोक्तविहारेण विहरतो बोधिसत्त्वस्य बुद्धा भगवन्तो नामादिकीर्तनधर्मदेशनापूर्वकमुदानमुदीरयन्ति,तस्मादुत्साहं वर्धयिष्यन्तीत्यर्थः। एतदेव दृष्टान्तेन स्पष्टयन्नाह। तद्यथापि नामेत्यादि। सर्वबोधिसत्त्वानामानन्त्यान्नामग्रहणाशक्यत्वादतिदिशन्नाह। अपरेषामित्यादि। शाक्यमुनितथागतबुद्धक्षेत्रप्रशंसनार्हा बोधिसत्त्वा न विद्यन्त इति चेदाह। एवमेव सुभूत इत्यादि। एतदुक्तम्। यथाहं स्वबुद्धक्षेत्रावस्थितबोधिसत्त्वोत्साहनायापरतथागतक्षेत्रावस्थितबोधिसत्त्वानां नामादिकीर्तनपरो धर्मं देशयाम्येवमेव तेऽक्षोभ्यादयोऽपि तथागता मद्बुद्धक्षेत्रावस्थितबोधिसत्त्वानां नामादिकीर्तनपरा धर्मं देशयन्तीति। अष्टमविकल्पार्थमाह। किं सर्वेषामेवेत्यादि। नो हीदमिति। परिहारवचनं विवृण्वन्नाह न सुभूत इत्यादि। किन्तर्हि येऽविनिवर्तनीया इति। प्रतिपक्षविकल्पविगमाद्येऽष्टभ्यादिभूमावविनिवर्तनीयतां प्राप्ता इत्यर्थः। नवमविकल्पार्थञ्चाह। सन्ति भगवन्नविनिवर्तनीयानित्यादि। विद्यन्त इत्याह। सन्ति सुभूत इत्यादि। एतदेव ते पुनः कतम इत्याशङ्क्य प्रतिपादयन्नाह। य एतर्हीत्यादि। अक्षोभ्यस्येति वचनं बाहुल्येन तद्बुद्धक्षेत्रे परिशुद्धसन्ततीनामुत्पादात् अन्यानप्यतिदिशन्नाह। येऽपि ते सुभूत इत्यादि। रत्नकेतुबोधिसत्त्वग्रहणं तत्समानजातीयबोधिसत्त्वोपलक्षणपरं ज्ञेयम्। प्रतिविशिष्टकल्याणमित्रादिपरिग्रहबलेनाचलायां भूमेरपि प्राक्कथञ्चिद्यथेच्छगमनव्याघातविकल्पविरहादृद्धिवशितां प्राप्ता येऽक्षोभ्यादिबुद्धक्षेत्रे बोधिसत्त्वा विहरन्ति तेऽविनिवर्तनीयान् स्थापयित्वा नामादिकीर्तनविषया विद्यन्त इत्यर्थः। एतदुक्तम्। यथावत् संवृत्या ग्रहणमोक्षणे तत्त्वतोऽमनस्कारेण मनस्करणे धर्मतया त्रैधातुकोपश्लेषणे शून्यताऽनवस्थानेनावस्थानेऽनभिनिवेशेन सर्वाभिनिवेशे द्रव्यसद्भावेन सर्वधर्मप्रज्ञप्तौ तत्त्वज्ञानासक्त्यानभिनिवेशपूर्वकसक्तौ समताभावनाऽप्रतिपक्षतया प्रतिपक्षे सम्यगविज्ञातप्रज्ञापारमितत्वेन यथेच्छगमनव्याघाते च पारमार्थिकभावाभिनिवेशेन द्रव्यसन्नेवात्मा ग्राहकः प्रवर्तत इत्येवं पृथग्जनसम्बन्धी प्रथमो ग्राहकविकल्पो नवप्रकारो बोधिसत्त्वानां दर्शनमार्गप्रयोगावस्थायां प्रहेयः,तत्प्रतिपक्षावस्थाप्रतिपादनेन व्यतिरेकमुखेन प्रतिपादित इति। तथा चोक्तम् -
ग्राहकः प्रथमो ज्ञेयो ग्रहणप्रतिमोक्षणे।
मनस्क्रियायां धातूनामुपश्लेषे त्रयस्य च॥१३॥
स्थाने चाभिनिवेशे च प्रज्ञप्तौ धर्मवस्तुनः।
सक्तौ च प्रतिपक्षे च यथेच्छं च गतिक्षतौ॥१४॥इति
कथं प्रज्ञप्तिसत्पुरुषाधिष्ठानो द्वितीयग्रहणविकल्पो नवधेति। प्रथमविकल्पार्थमाह। पुनरपरं सुभूत इत्यादि। अधिमुञ्चन्तीति। सर्वसत्त्वाग्रताद्युद्देशगमनाभिप्रायेणानुत्पत्तिकाः। शान्ता इति वा सर्वधर्मान् मनसिकुर्वन्ति। न च तावत् प्रकर्षवतीमनुत्पत्तिकधर्मक्षान्तिमविनिवर्तनीयवशिताप्राप्तिं चाधिगता भवन्तीत्येवमुद्देशानिर्याणविकल्पाभावो दर्शितः। द्वितीयविकल्पार्थमाह। येषां खलु पुनरित्यादि। प्रहीणा तेषां श्रावकभूमिः प्रत्येकबुद्धभूमिश्चेत्यनेन मार्गावधारणविकल्पाभावमाह। बुद्धभूमिरेव तेषां प्रतिकांक्षितव्येत्यनेनापि स्वमार्गावधारणविकल्पविरहो दर्शितोऽन्यथा विपर्याससद्भावेन बुद्धभूमेरसम्भवात्। तृतीयविकल्पार्थमाह। तेऽपि व्याकरिष्यन्तेऽनुत्तरायामित्यादि। पूर्ववत्तत्कस्य हेतोरित्याशङ्क्याह। येषां हि सुभूत इत्यादि। एवं प्रज्ञापारमितायाञ्चरतामिति। उत्पादनिरोधविकल्पविवेकेनानुत्तिष्ठतामित्यर्थः। चतुर्थविकल्पार्थमाह। पुनरपरं सुभूत इत्यादि। अविनिवर्तनीयतायां स्थास्यन्तीति। ये बोधिसत्त्वाः कांक्षादिकमकृत्वा विस्तरेण श्रवणादिकं करिष्यन्तीति तेषाञ्चान्तिके ब्रह्मचर्यचरणादिकमनुष्ठास्यन्ति तेऽपि संयोगवियोगविकल्पविरहादविनिवर्तनीयत्वे स्थास्यन्तीत्यर्थः। पञ्चमविकल्पार्थमाह। कः पुनर्वादो य एनामित्यादि। रूपादिस्थानविकल्पानुपलम्भेन ये त्वधिमुच्य प्रज्ञापारमितां तथत्वाय च स्थित्वा बुद्धत्वनिमित्तं सत्त्वेभ्यो धर्मं देशयिष्यन्ति,ते नितरामविनिवर्तनीयत्वे स्थास्यन्तीति पूर्वेण सम्बन्धः। षष्ठविकल्पार्थमाह। यदा भगवंस्तथतेत्यादि। यत्सुभूत इत्यादिना तद्वचनमनूद्य परिहरन्नाह। न सुभूते तथताविनिर्मुक्तोऽन्य इत्यादि। धर्मधातुस्वभावत्वात् सर्वधर्माणां तथताव्यतिरिक्तान्यधर्मानुपलम्भे सति नैव कश्चित्परमार्थतस्तथतायां स्थास्यति,संवृत्या पुनर्गोत्रविप्रणाशविकल्पविरहात्स्थास्यन्तीति भावः। परमार्थमेवाधिकृत्य स्पष्टयन्नाह। तथतैव तावदित्यादि। सप्तमविकल्पार्थमाह। न सुभूते तथताऽनुत्तरामित्यादि। तत्त्वतो न तथता नान्यो वा धर्मो बोधिमभिसम्बुध्यते किन्तु संवृत्या प्रार्थनाऽभावविकल्पविरहात् प्रार्थयितव्यवस्तूपलम्भेनाभिसम्बुध्यत इति मतिः। अष्टमविकल्पार्थमाह। न सुभूते तथता धर्मं देशयतीति। तत्त्वतो न तथता धर्मं देशयत्यपि तु संवृत्या हेत्वभावविकल्पविरहाद्धेतुसद्भावेन देशयतीत्यभिप्रायः। नवमविकल्पार्थमाह। सोऽपि सुभूते नोपलभ्यते यो धर्मो देश्येतेति। प्रत्यर्थिकधर्मोपलम्भविकल्पाभावेन देश्यमानधर्मानुपलम्भ इत्यर्थः। एतदुक्तम्। श्रावकादिनिर्याणत्वेन यथोक्तोद्देशानिर्याणे हिताहितप्राप्तिपरिहारत्वेन मार्गामार्गावधारणे संवृतिकार्यकारणभावेनोत्पादनिरोधे निरन्तरेतरप्रतिभासत्वेन समस्तवस्तुसंयोगवियोगे व्योमावस्थितशकुनिसदृशरूपादिस्थाने,बोधिचित्तोत्पादादिद्वारेण श्रावकादिगोत्रविनाशे तथताप्रतिविशिष्टधर्माभावेनाभिलाषाभावे परमार्थसत्याश्रयेण हेत्वभावेऽत्यन्तमात्सर्यधर्मतया प्रत्यर्थिकमारादिवस्तूपलम्भे च तात्त्विकभावाभिनिवेशेन प्रज्ञप्तिसन्नेवात्मा ग्राहकः प्रवर्तत इत्येवमार्याणां सम्बन्धी द्वितीयो ग्राहकविकल्पो नवप्रकारो दर्शनमार्गचित्तचैत्तप्रवृत्त्यवस्थायां बोधिसत्त्वानां प्रहेयस्तत्प्रतिपक्षावस्थाप्रतिपादनेन व्यतिरेकमुखेनोक्तो भवति।
तथा चोक्तम्।
यथोद्देशमनिर्याणे मार्गामार्गावधारणे।
सनिरोधे समुत्पादे वस्तुयोगवियोगयोः॥१५॥
स्थाने गोत्रस्य नाशे च प्रार्थनाहेत्वभावयोः।
प्रत्यर्थिकोपलम्भे च विकल्पो ग्राहकोऽपरः॥१६॥ इति
स्याद्ग्राह्यविकल्पो न ग्राहकविकल्प इति। चतुष्कोटिकम्। तत्र प्रथमा कोटिः यद्विषयप्रतिभासा ग्राह्याकारविज्ञप्तिः। द्वितीया त्वेकक्षणिकी ग्राहकाकारा। तृतीया सैव क्षणान्तरे। चतुर्थी तदाकारविनिर्मुक्ता प्रज्ञापारमितेति। स्यात् गोत्रमेव न गोत्रविकल्प इति पश्चात्पादकः। यस्तावद्गोत्रविकल्पो गोत्रमपि तत् तद्यथा प्रतिपक्षसमुदागमकाले गोत्रम्। स्याद्गोत्रमेव न गोत्रविकल्पः तद्यथा समुदागच्छद्गोत्रमिति। स्यात् समुदागमविकल्पो नालम्बनविकल्प इति पूर्वपादकः। यस्तावत् समुदागमविकल्पः आलम्बनविकल्पोऽपि सः तद्यथा समुदागच्छतः सम्यगालम्बने प्रयोगः। स्यादालम्बनविकल्प एव न समुदागमविकल्पस्तद्यथाऽपरिनिष्पन्नमालम्बनमिति। अनया दिशा शेषोऽभ्यूह्यः। दर्शनमार्गे विपक्षं सप्रतिपक्षमेव निर्दिश्य यन्महाबोधिपरिनिष्पत्तये दर्शनमार्गो येन त्रिविधकारणेन सहित इष्यते। तदिदानीं वक्तव्यमिति। महाबोधौ दर्शनादिमार्गसन्दर्शनेनान्येषां प्रतिष्ठापनं प्रथमं कारणं कथयन्नाह। गम्भीरा भगवन्नित्यादि। पूर्ववत्तत्कस्य हेतोरित्याशङ्क्याह। न च नाम भगवन्नित्यादि। सर्वधर्मानुत्पादेऽप्यवलयनादिकमकृत्वाऽनुत्तरां बोधिं संवृत्या बोद्धुकामास्ते दुष्करकारका इत्युत्साहप्रवेदनाद्बोधौ दर्शनादिमार्गसंदर्शनान्येषां प्रतिपादिता स्यात्। परमार्थसमाश्रयणेन किञ्चिद्दुष्करमित्याह। यत्कौशिकैवमित्यादि। सुभाषितत्वेन प्रशंसयन्नाह। यद्यदेवार्यसुभूतिरित्यादि। न क्वचित्सज्जतीति। न क्वचिदभिनिवेशते। स्वोक्तार्थं द्रढयन्नाह। कच्चिदहमित्यादि। धर्मस्य चानुधर्ममिति यथा प्रणिहितस्य शून्यताधर्मस्य प्रतिपत्तिः। साधूक्तमित्याह। यत्खलु त्वमित्यादि। तथैव तत्कस्य हेतोरित्याशङ्क्याह। यद्यदेव हीत्यादि। एतदेव कुत इति। तत्कस्य हेतोरित्याशङ्क्याह। सुभूतिर्हि कौशिकेत्यादि। कामादिधातुत्रये प्रत्येकं मृदुमध्याधिमात्रक्लेशप्रहाणकारिणोः दर्शनमार्गस्य शून्यतारूपेण दर्शितत्वाद्यथाक्रमं प्रज्ञापारमितामपि तावन्नोपलभ्यत इत्यारभ्य यावद्धर्ममेव तावन्नोपलभ्यत इति नवपदानि वाच्यानि। सामान्येन सर्वधर्माणां कार्यकारणयोरनुपलम्भाद्यथासंख्यं सर्वधर्मविविक्तविहारः,सर्वधर्मानुपलम्भविहारश्च ग्राह्यः। यद्येवं बोधिसत्त्वैः समान एव श्रावकाणां विहार इति चेदाह। यः खलु पुनरित्यादि। तेषामिति तथागतविहारव्यतिरिक्तानामन्येषामनेन विहारेण विहर्तव्यमिति। बोधिसत्त्वविहारानुशंसकथनेनैव महाबोधौ दर्शनादिमार्गसन्दर्शनाऽन्येषां निगदिता स्यात्।
अभिसमयालङ्कारालोकायां प्रज्ञापारमिताव्याख्यायां सारपरिवर्तो नाम सप्तविंशतितमः॥
The rights of the materials herein are as indicated by the source(s) cited. Rights in the compilation, indexing, and transliteration are held by University of the West where permitted by law. See Usage Policy for details.
Subscribe to our newsletter for latest updates about the canon text of our project


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
कर्तरि च॥ २।२।१६
पदच्छेदः॥
कर्तरि ७।१ च ० अका ३।१ १५ न ० १० षष्ठी १।१ ८ तत्पुरुषः १।१ २।१।२१ सह ० २।१।४ सुपा ३।१ २।१।४ समासः १।१ २।१।३ सुप् १।१ २।१।२
काशिका-वृत्तिः
कर्तरि च २।२।१६
कर्तरि च यौ तृजकौ ताभ्यां सह षष्ठी न समस्यते। सामर्थ्यादकस्य विशेषणार्थं कर्तृग्रहणम्, इतरत्र व्यभिचाराभावात्। अपां स्रष्टा। पुरां भेत्ता। वज्रस्य भर्ता। ननु च भर्तृशब्दो ह्ययं याजकादिषु पठ्यते? सम्बन्धिशब्दस्य पतिपर्यायस्य तत्र ग्रहनम्। अकः खल्वपि ओदनस्य भोजकः। सक्तूनां पायकः।
न्यासः
कत्र्तरि च। , २।२।१६
"इतरत्र व्यभिचाराभावात्" इति। तृचि। सामथ्र्यादकस्येदं विशेषणम्। कर्त्()तृग्रहणमित्यत्र हेतुः। सम्भवव्यभिचारे हि विशेषणविशेष्यभावो भवति। न हि तृच् कत्र्तारं व्यभिचरति; तस्य कत्र्तर्यैव विधानात्। अकस्तु व्यभिचरति; तस्य भावेऽपि विधानात। अतः सामथ्र्यादकस्यैव विशेषणं कर्त्तृग्रहणम्; न तृचः। "अपां रुआष्टा" इति। अपामैति कर्मणि षष्ठी। "अपां रुआष्टा" इति तृच्; व्रश्चादिना ८।२।३६
षत्वम्। "सृजिदृशोर्झल्यमकिति" ६।१।५७
इत्यमागमः।
"ननु च" इत्यादि। याजकादिपाठाद्भवितव्यमेवात्र समासनेनेत्यभिप्रायः।"सम्बन्धिशब्दस्य" इत्यादिना परीहारः। होतृशब्देन सम्बन्धिशब्देन सम्बन्धिशब्देन साहचर्याद्भवर्तृशब्दोऽपि सम्बन्धिशब्दस्तत्र गृह्रते; अयन्तु क्रियाशब्दः-- बिभत्र्तीति भत्र्ता। "सक्तूनां पायकः" इति। "आतो युक् चिण्कृतोः" ७।३।३३
इति युक्। अथ किमर्थं तृचः सानुबन्धकस्योच्चारमम्?
तृनो निवृत्त्यर्थमिति चेत्, नैतदस्ति; तद्योगे "न लोकाव्ययनिष्ठा" २।३।६९
इत्यादिना षष्ठीप्रतिषेधात्। एवं तह्र्रेतदेव ज्ञापकम्--तृन्योगेऽपि क्वचित् भवतीति। तेन "भीष्मः कुरुणां भशोकहत्र्ता" इत्यादि सिद्धं भवति॥
बाल-मनोरमा
कर्तरि च ७०१, २।२।१६
कर्तरि च। कर्तरीत्येतत्षष्ठीत्यनुवृत्तेऽन्येति। तदाह--कर्तरि षष्ठ()आ इति। अकेनेति। "तृजकाभ्यां कर्तरी"त्यतस्तदनुवृत्तेरिति भावः। भवतः शायिकेति। "स्त्रियां क्ति"न्नित्यधिकारे धात्वर्थनिर्देशे ण्वुल्, अकादेशः, टाप्। "कर्तृकर्मणो"रिति कर्तरि षष्ठी। अत्र अकस्य कत्र्रर्थकत्वाऽभावात् "तृजकाभ्या"मित्यस्य न प्राप्तिः। ननु पूर्वसूत्रे "तृजकाभ्या"मिति समस्तपदोपादानात्कथमिहाऽकस्यैवानुवृत्तिः, न तु तृच इत्यत आह-नेहेति। तद्योगे इति। तृचः कर्तरि विहितत्वेन "रुआष्टां कृष्ण" इत्यादौ कर्तुः कृताभिहिततया तत्र कर्तरि षष्ठ()आ एवाऽप्रसक्त्या तत्समासनिषेधस्य "शशश्रृङ्गेण कण्डूयनं न कर्तव्य"मितिवदसंभवपराहतत्वादित्यर्थः।
तत्त्व-बोधिनी
कत्र्तरि च ६२३, २।२।१६
नेह तृजिति। न चोत्तरार्थत्वं शङ्क्यम्। तृच्क्रीडाजीविकयोर्नास्तीति जयादित्येनोक्तत्वादिति भावः। व्वामनस्तु--"अके जीविकार्थे" इत्यत्र "अतके" इति किम्()। "रमणीयकते"ति प्रत्युदाहरञ्जीविकायां तृचमिच्छति।


text:
105 विशेषान्तर्भावो दृष्ट इति मन्वानो वासकसज्जायाः स्वाधीनपतिकायां नान्तर्भाव इत्याह वासकसज्जाया न स्वाधीनपतिकात्वमिति । अनासन्नप्रियत्वादित्येव हेतुः । तमिमं विपक्षे बाधकोपन्यासेन द्रढयति यदि चेति । आसत्तिविशेषात् तयोरस्तु नियम इति चेत् तत्राह न चेति । तर्हि खण्डितायामन्तर्भावो भविष्यति । तत्राह न चाविदितेति । सा हि विदितप्रियव्यलीका । इयं तु नैवमित्यर्थः । तर्हि अनासन्नप्रियत्वादेव प्रोषितप्रियायामन्तर्भावो भविष्यति । तत्राह नापीति । इयं तु प्रवृत्तरतिभोगेच्छा । तस्यास्तु प्रियः प्रोषित इति ज्ञानात् सा न प्रवृत्तरतीच्छा । तर्हि अभिसारिकायामन्तर्भावो भविष्यति । तत्राह स्वयमिति । अभिसरन्ती अभिसारयन्ती वा हि अभिसारिका । वासकसज्जायास्तु अभिसरणे कर्तृत्वं प्रयोजकत्वं च नास्तीत्यर्थः । वासकसज्जां परिसमाप्य उत्कण्ठिताया भेदमाह एवमिति । वासकसज्जान्यायेनेत्यर्थः । तर्हि तस्या वासकसज्जायामन्तर्भावो भविष्यति । तत्राह औचित्येति । उत्कण्ठिता हि औचित्यप्राप्तया प्रियागमसमयातिवृत्त्या खिद्यते । वासकसज्जा तु न तथेति । एवमुत्कण्ठितामपि परिसमाप्य विप्रलब्धाया भेदमतिदिशति तथेति । तर्हि वासकसज्जोत्कण्ठितयोरेवान्तर्भावो विप्रलब्धाया भविष्यति ।594 तत्राह उक्त्वेति । आगमिष्यामीत्युक्त्वापि अनागतः प्रियो यस्याः सा विप्रलब्धा न वासकसज्जा । उत्कण्ठिता तु यद्यपि विदितप्रियव्यलीका, तथापि ततो विप्रलब्धायां प्रियप्रतारणमधिकम् । ततो595 वासकसज्जोत्कण्ठितयोः पृथक् विप्रलब्धेत्यर्थः । ननु कलहान्तरिताया विदितप्रियव्यलीकत्वात् खण्डितायामन्तर्भावो भविष्यति । तत्राह कलहान्तरितेति । प्रियव्यलीकवेदने समानेऽपि खण्डिताकलहान्तरितयोः, सा खण्डिता गृहीतप्रियानुनया । इयं कलहान्तरिता तु अगृहीतप्रियानुनया सती गते प्रिये पश्चात्तापेन प्रकाशितप्रसादा भवति । अतः खण्डितायाः कलहान्तरिता पृथगेवेत्यर्थः । तेन न्यूनताभावद् अष्टसंख्यावत्त्वमस्त्येवेत्याह तदिति ।
तत्र—


text:
सूत्रम्
दैवयज्ञिशौचिवृक्षिसात्यमुग्रि- काण्ठेविद्धिभ्योऽन्यतरस्याम्॥ ४।१।८१
काशिका-वृत्तिः
दैवयज्ञिशौचिवृक्षिसात्यमुग्रिकाण्ठेविद्धिभ्यो ऽन्यतरस्याम् ४।१।८१
दैवयज्ञि शौचिवृक्षि सात्यमुग्रि काण्ठेविद्धि इत्येतेषाम् अन्यतरस्यां ष्यङ् प्रत्ययो भवति। इञन्ता एते, गोत्रग्रहणं च न अनुवर्तते। तेन उभयत्रविभाषेयम्। गोत्रे पूर्वेण ष्यङादेशः प्राप्तो विकल्प्यते, अगोत्रे त्वनन्तरे ऽपत्ये पक्षे विधीयते। तेन मुक्ते इतो मनुस्यजाते ४।१।६५
इति ङीषेव भवति। दैवयज्ञ्या, दैवयज्ञी। शौचिवृक्ष्या, शौचिवृक्षी। सात्यमुग्र्या, सात्यमुग्री। काण्ठेविद्ध्या, काण्ठेविद्धी।
न्यासः
दैवयज्ञिशौचिवृक्षिसात्यमुग्रिकाण्ठेविद्धिभ्योऽन्यतरस्याम्। , ४।१।८१
"गोत्रे पूर्वेण नित्यः" इत्यादि। यदा पौत्रप्रभृतावपत्य इञ् विधीयते तदा पूर्वेण "अणिञोः" ४।१।७८
इत्यादिना नित्ये प्राप्ते विकल्प्यते। यदा त्वनन्तरापत्ये तदाऽप्राप्त एव पक्षे विधीयते॥
बाल-मनोरमा
दैवयज्ञिशौचिवृक्षिसात्यमुग्रिकाण्डेविद्धिभ्योऽन्यतरस्याम् १६५७, ४।१।८१
दैवयज्ञीति। देवयज्ञस्यापत्यं स्त्रीति विग्रहे अत इञन्तात् ष्यङ्विकल्पः। इत्यादीति। शुचिवृक्षस्यापत्यं स्त्री शौचिवृक्ष्या--शौचिवृक्षी। सत्यमुग्रमस्येत्यर्थे--सत्यमुग्रः। निपातनान्मुम्। सत्यमुग्रहस्यापत्यं स्त्री सात्यमुग्रय-सात्यमुग्री। काण्डेन विद्धः काण्डेविद्धः। निपातनादेत्त्वम्। काण्डेविद्धस्यापत्यं स्त्री काण्डेविद्ध्या-काण्डेविद्धी। कण्ठेविद्धीति पाठान्तरम्।
*****इति बालमनोरमायाम् अपत्याधिकारः।*****
अथाऽऽर्हीयाः।
----------
तत्त्व-बोधिनी
दैवयज्ञिशौचिवृक्षिसात्यमुग्रिकाण्डेविद्धिभ्योऽन्यतरस्याम् १२७९, ४।१।८१
दौवयज्ञि। चतुभ्र्य इति। "इञन्तेभ्य"इति शेषः। देवा यज्ञा यष्टव्या यस्य स देवयज्ञः। शुचिर्वृक्षो यस्य शुचिवृक्षः। सत्यमुग्रं यस्य सत्यमुग्रः। निपातनाद्विशेष्यस्य पूर्वनिपातः, मुमागमश्च। काण्डेन विद्धः कण्ठेविद्धः। "कर्तृकरणे कृते"ति समासः। निपातनात्काण्डशब्दस्यैकारः। पाठान्तरे कण्ठे विद्धमस्य, कण्ठे वा विद्धः कण्ठेविद्धः। "अमूर्धमस्तकादि "त्यलुक्। एभ्यः सर्वेभ्योऽपत्ये "अत इञ्"। गोत्रेऽपि परत्वादिति। तथा चोभयत्र विभाषेति भावः। अत्रेदमवधेयम्--"अणिञो"रिति सूत्रे यदि शास्त्रीयं गोत्रं गृह्रते तदा "अगोत्रार्थमिद"मित्यादिग्रन्थः स्वरसतः सङ्गच्छते। यदि तु लौकिकं गोत्रमेव तत्र गृह्रते तदा "अणिञोरि"ति नित्ये प्राप्ते विकल्पार्थमिदमित्येव व्याख्यातुनुचितमिति।
इत्यपत्याधिकारः तत्त्वबोधिन्याम्।


text:
सूत्रम्
संवत्सराग्रहायणीभ्यां ठञ् च॥ ४।३।५०
काशिका-वृत्तिः
संवत्सराऽग्रहायणीभ्यां ठञ् च ४।३।५०
संवत्सराऽग्रहायणीशब्दाभ्यां ठञ् प्रत्ययो भवति, चकाराद् वुञ् च देयम् ऋणम् इत्येतस्मिन्नर्थे संवत्सरे देयम् ऋणं सांवत्सरिकम्, सांवत्सरकम्। आग्रहयणिकम्, आग्रहायणकम्। वा इति वक्तव्ये ठञ्ग्रहणं सन्धिवेलादिषु संवत्सरात् फलपर्वणोः इति पठ्यते, तत्र फले ऋणत्वेन विवक्षिते ऽणं बाधित्वा ठञेव यथा स्यातिति।
न्यासः
संवत्सराग्रहायणीभ्यां ठञ्च। , ४।३।५०
कालाट्ठञि प्राप्ते वचनम्। तेन ठञ् न वक्तव्य इति
। वुञि विकल्पिते विनापि ठञ्ग्रहणेन पक्षे यथाप्राप्तं ठञेव भवतीत्यभिप्रायः। "ठञ्ग्रहणम्" इत्यादि। तत्र यद्यत्र ठञ्ग्रहणं न क्रियेत "सन्धिवेला" ४।३।१६
इत्यादिषु "संवत्सरात्फलपर्वणोः" (ग।सू।१०४) इति पाठात् सन्धिवेलाद्यणष्ठञपवादत्वादणत्वेन काले विवक्षिते वुञा मुक्तेऽणेव स्यात्। ठञ्ग्रहणादणमपि बाधित्वा ठञेव भवति॥
बाल-मनोरमा
संवत्सराग्रहायणीभ्यां ठञ्च १४०४, ४।३।५०
संवत्सराग्रहायणीभ्यां ठञ्च। "देयमृण"मित्यर्थे सप्तम्यन्ता"दिति शेषः। सन्धिवेलादिगणे "संवत्सरात्फलपर्वणोः" इति पठितम्। तत्र फले देयर्णत्वेन विवक्षिते प्राप्तोऽण् अनेन ठञा बाध्यते।
तत्त्व-बोधिनी
संवत्सराग्रहायणीभ्यां ठञ्च ११०३, ४।३।५०
संवत्स। ठञ्चेति। "संवत्सराग्रहाणीभ्यां वे"त्येव सुवचम्। न च "वे"ति वक्तव्ये ठञ्ग्रहणं व्यर्थं, सन्धिवेलादिषु "संवत्सरात्फलापर्वणो"रिति पठ()ते, तत्र फले ऋणत्वेन विवक्षितेऽणं बाधित्वा ठञेव यथा स्यादिति काशिकादावुक्तमिति वाच्यं, तस्मै हितास्तद्धिता इत्यन्वर्थसंज्ञाकरणबलेनाऽत्राण्प्रत्ययो न भवेदिति वक्तुं शक्यत्वादिति नव्याः
।


text:
सूत्रम्
निकटे वसति॥ ४।४।७३
काशिका-वृत्तिः
निकटे वसति ४।४।७३
निकटशाब्दात् सप्तमीस्मर्थात् वसति इत्येतस्मिन्नर्थे ठक् प्रत्ययो भवति। यस्य शास्त्रतो निकटवासस् तत्र अयं विधिः। आरण्यकेन भिक्षुणा ग्रामात् क्रोशे वस्तव्यम् इति शास्त्रम्। निकटे वसति नैकटिको भिक्षुः।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
निकटे वसति ११३२, ४।४।७३
नैकटिको भिक्षुकः॥
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
इति ठगधिकारः। (प्राग्वहतीयाः) ७ ११३२, ४।४।७३
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
अथ यदधिकारः ११३२, ४।४।७३
न्यासः
निकटे वसति। , ४।४।७३
निकटे समीप इत्यर्थः। यत्र शास्त्रतो निकटवासस्तत्रायायं विधिः। एतच्च सप्तम्यां समर्थविभक्तौ लब्धायां पुनः सप्तमीनिर्देशात् प्रसिद्ध्युपसंग्रहणेन लभ्यते। स ह्रेवमर्थः कृतः--- इष्टे सप्तम्यन्ते यथा स्यात्, अनिष्टान्मा भूत्। स पुनः शास्त्रतो निकटवास आरण्यकस्य भिक्षोरिति दर्शयति-- "आरण्यकेन भिक्षुणा" इत्यादि॥
बाल-मनोरमा
निकटे वसति १६०४, ४।४।७३
निकटे वसति। अस्मिन्नर्थे सप्तम्यन्तातन्निकटशब्दाट्ठगित्यर्थः। नैकटिको भिक्षुरिति। ग्रामात्क्रोशे भिक्षुणा वस्तव्यमिति शास्त्रमुल्लङ्घ्य निकटे यो भिक्षुर्वसति तत्रैवायं ठगिति भावः। अत्र व्याख्यानमेव शरणम्।
तत्त्व-बोधिनी
निकचे वसति १२३४, ४।४।७३
नैकटिको भिक्षुरिति। सन्यासी हिल ग्रामस्य निकटे वसन्भिक्षार्थमेव ग्रामे प्रविशति, न तु तत्र वसतीति भावः।


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
न विभक्तौ तुस्माः॥ १।३।४
पदच्छेदः॥
न ० विभक्तौ ७।१ तुस्माः १।३ हल् १।१ ३ अन्त्यम् १।१ ३ उपदेशे ७।१ २ इत् १।१ २
समासः॥
तुश्च सश्च मश्च तुस्माः, इतरेतरद्वन्द्वः।
अर्थः॥
विभक्तौ वर्तमानानां तवर्ग-सकार-मकाराणाम् इत्संज्ञा न भवति। पूर्वेण अन्त्यं हल् इत्संज्ञकं प्राप्तम्, अनेन प्रतिषिध्यते॥
उदाहरणम्॥
रामात् वृक्षात् इति तकारस्य। सकारः -- जस्, शस्, भिस्, ङस्, ओस्। मकारः -- अम्, आम्॥
काशिका-वृत्तिः
न विभक्तौ तुस्माः १।३।४
पूर्वेण प्राप्तायमित्संज्ञायां विभाक्तौ वर्तमानानां तवर्गसकारमकरणां प्रतिषेध उच्यते। तवर्गः, टाङसिङसाम् इनाऽत्स्याः ७।१।१२
वृक्षात्, प्लक्षात्। सकारः, जस् ब्राह्मणाः। तस् पचतः। थस् पचथः। मकारः उपचत्ताम्, अपचतम्। बिभक्तौ इति किम्?
अचो यत् ३।१।९७
, ऊर्णाया युस् ५।२।१२२
, रुधादिभ्यः श्नम् ३।१।७८
। किमो ऽत् ५।३।१२
, इटो ऽत् ३।४।१०६
इत्यत्र प्रतिषेधो न भ्वति , अनित्यत्वाऽदस्य प्रतिषेधस्य। इदमस् थमुः ५।३।२४
इत्युकारानुबन्धनिर्देशादनित्यत्वम् उपलक्ष्यते।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
न विभक्तौ तुस्माः १३१, १।३।४
विभक्तिस्थास्तवर्गसमा नेतः। इति सस्य नेत्त्वम्। रामाः॥
न्यासः
न विभक्तौ तुस्माः। , १।३।४
"वृक्षात्" इत्यत्र तकारस्येत्संज्ञायां सत्याम् "तित्स्वसितम्" (६।१।१७९
इति स्वरितत्वं स्यात्।"अपचतात्, अपचतम्" इति। पचेर्लङ्, "तस्तथस्थमिपां तान्तन्तामः" ३।४।१०१
इति तान्तमादेशौ भवतः। "किमोऽत्" ५।३।१२
इत्यत्राच्छब्दस्य "प्राग् दिशो विभक्तिः" ५।३।१
इत्यस्य मकारस्येत्संज्ञापरित्राणार्थादुकारानुबन्धाद्विज्ञायते। नित्यत्वे हि सत्येतस्मादेव प्रतिषेधान्मकारस्येत्संज्ञा न भविष्यतीत्युकारानुबन्धग्रहणमनर्थकं स्यात्।
बाल-मनोरमा
न विभक्तौ तुस्माः १८९, १।३।४
अथ जसः सकारस्य "हलन्त्यम्"मितीत्संज्ञायां लोपमाशङ्क्याह--न विभक्तौ। तु स् म एतेषां द्वन्द्वः। "इत" इत्यनुवृत्तं बहुवचनान्ततया विपरिणम्यते। तदाह--विभक्तिस्था इत्यादिना।
तत्त्व-बोधिनी
न विभक्तौ तुस्माः १५८, १।३।४
न विभक्तौ। "हलन्त्य"मितीत्संज्ञाप्राप्तौ निषेधारम्भः। "तु" इत्यस्योदाहरणं रामात्, पचेरन्। मकारस्य तु--रामम्, अद्राक्षम्। विभक्तौ किम्?। "अचो यत्" ऊर्णायां युस्", "रुधादिभ्यः श्नम्"। एतेष्वन्त्यस्येत्संज्ञा यथा स्यात्। "इदमस्थमु"रित्यत्र मकारपरित्राणार्थमुकारानुबन्धासञ्जनादनित्योऽयमिति ज्ञायते। अन्यथा "प्राग्दिशो विभक्ति"-रिति थमो विभक्तित्वाद्दानीमो मकारस्येवानेनैव सूत्रेणेत्त्वनिषेधसिद्धेः किं तेनेति। तेन "किमोऽत्" क्वेति सिद्धम्।


text:
सूत्रम्
अवद्यपण्यवर्या गर्ह्यपणितव्यानिरोधेषु॥ ३।१।१०१
काशिका-वृत्तिः
अवद्यपण्यवर्या गर्ह्यपणितव्यानिरोधेषु ३।१।१०१
अवद्य पण्य वर्या इत्येते शब्दा निपात्यन्ते गर्ह्य पणितव्य अनिरोध इत्येतेष्वर्थेषु यथासङ्ख्यम्। अवध्यम् इति निपात्यते गर्ह्यं चेत् तद् भवति। अवद्यं पापम्। अनुद्यम् अन्यत्। वदः सुपि क्यप् च ३।१।१०६
। पण्यम् इति निपात्यते, पणितव्यं चेत् तद् भवति। पण्यः कम्बलः। पण्या गौः। पाण्यम् अन्यत्। वर्या इति स्त्रियां निपात्यते, अनिरोधश्चेद् भवति। अनिरोधो ऽप्रतिबन्धः। शतेन वर्या। सहस्रेण वर्या। वृत्या अन्या। स्त्रीलिङ्गनिर्देशः किम् अर्थः?
वार्या ऋत्विजः।
न्यासः
अवद्यपण्यवर्या गह्र्रपणितव्यानिरोधेषु। , ३।१।१०१
"अवद्यम्" इति। वदेर्नञ्युपपदे "वदः सुपि क्यप् च" ३।१।१०६
इति यत्क्यपोः प्राप्तयोर्यदेव निपात्यते। "अनुद्यम्" इति। यजादित्वात् संप्रासरणम्, "नलोपो नञः" ६।३।७२
, "तस्मान्नुडचि" ६।३।७३
इति नुट्। "पण्यम्" इति। पणेव्र्यवहारार्थस्य ण्यति प्राप्ते यन्निपात्यते। "पाण्यम्" इति। स्तोतव्यमित्यर्थः।
"वर्या" इति। वृङो ण्यति प्राप्ते यन्निपात्यते। स्त्रियामित्यनेन सूत्रे लिङ्गनिर्देशस्य तन्त्रतां दर्शयति। "अप्रतिबन्धः" इति। अनेनानिरोधशब्दस्यार्थमाचष्टे। अप्रतिबन्धः प्रसराभिघात इत्यर्थः। "वृत्या" इति। निरोधनीया। प्रसरविघातोऽस्याः कत्र्तव्य इत्यर्थः। एतच्च वृञः "एतिस्तृशासु" ३।१।१०९
इति क्यपि कृते "ह्यस्वस्य पिति कृति" ६।१।६९
इति तुकि च रूपम्। "वार्या ऋत्विजः" इति। वृङ एतद्रूपम्। ऋत्विजो हि धनेन संविभक्तव्या इत्यस्त्यनिरोधः। स्त्रीलिङ्गता तु नास्तीति ण्यदेव भवति। ननु "एतिस्तुशास्वृ" (३।१।१०९) इति क्यपा भवितव्यम्?
नैतदस्ति; वृञो हि तत्र ग्रहणम्, वृङश्चात्रोदाहरणम्॥
बाल-मनोरमा
अवद्यपण्यवर्या गह्र्रपणितव्याऽनिरोधेषु ६७०, ३।१।१०१
अवद्यपण्य। अवद्य, पण्य, वर्य एषां द्वन्द्वात्प्रथमाबहुवचनम्। गह्र्र, पणितव्य,अनिरोध एषां द्वन्द्वात्सप्तमीबहुवचनम्। अवद्यादयरुआयः क्रमाद्गह्र्रादिषु त्रिष्वर्थेषु निपात्यन्ते इत्यर्थः। ननु "वदः सुपि" इत्येव सिद्धे अवद्यग्रहणं व्यर्थमित्यत आह-- नञ्युपपदे इति। यत्क्यपोः स्वरे विशेषः,संप्रसारणतदभावौ चेति भावः। अवद्यं पापामिति।गर्हितत्वादवाच्यमित्यर्थः। अनुद्यं गुरुनामेतव। अत्र नञि उपपदे "वदः सुपीटति क्यपि "वचिस्वपियजादीनां किती"ति संप्रसारणे रूपम्। वचनाऽनर्हमित्यर्थः। अत्र गर्हाया अप्रतीतेर्यदेवेदित न नियम इति भावः। ननु गुरुनाम्नोऽगह्र्रत्वातकथं वचनानर्हत्वमित्यत आह-- तद्धि न गर्ह्रं वचनानर्हं चेति।कुत इत्यत आह-- आत्मनामेति। पण्या गौरिति। पणधातोव्र्यवहारार्थकाद्यन्निपात्यते इति भावः। यद्यपि "पण व्यवहारे स्तुतौ च" इति धातोर्र्थद्वयमस्ति, तथापि पण्यशब्दस्य प्रयोगबलेन व्यवहर्तव्य एव रूढत्वादिह व्यवहारार्थक एव गृह्रते। तदाह-- व्यवहर्तव्येति। क्रेतव्येत्यर्थः। पाण्यमन्यदिति। ण्यति उपधावृद्धिरिति भावः। व्यवहर्तव्यादन्यदित्यर्थः। तदाह-- स्तुत्यर्हमिति।?प्रतिबन्ध इति। अनियम इत्यर्थः। वृङो यदिति। "वृङ् संभक्तौ" इति क्रैयादिकस्यैवाऽत्र ग्रहणं, नतु "वृञ् वरणे" इत्यस्य, अनिरोधरूपार्थस्य संभक्तिवाचित्व एव सामञ्जस्यादिति भावः। शतेन वर्याकन्येति। पुरुषशतेन परिग्रहीतुमर्हा। अनेनैव वरणीयेति नियमो नास्तीत्यर्थः। वृत्या अन्येति। अनुरूपेण वरणीयेत्यर्थः। "एतिस्तुशास्वृदृजुषः क्य"बिति तुक्। अत्र अनियमस्य अप्रतीतेर्न यत्। अत्र वर्याशब्दस्य स्त्रीलिङ्गस्य ग्रहणात्पुंसि "वार्या ऋत्विज" इति वृत्तिः।
तत्त्व-बोधिनी
अवद्यपण्यवर्या गह्र्रपणितव्याऽनिरोधेषु ५५७, ३।१।१०१
अनुद्यमिति। अत्र वदेः क्यबेव भवति।यजादित्वात्संप्रसारणम्। "नलोपो नञः"। "तस्मान्नुडचि"। व्यवहर्तव्येति। यद्यपि पणितव्यशब्दोऽर्थद्वयसाधारणस्तथापि निपातनस्येह रूढ()र्थत्वद्व्यवहर्तव्य एवाऽयं निपात्ते। उक्तंच हरिणा-- "धातुसाधनकालानां प्राप्त्यर्थं नियमस्य च। अनुबन्धविकाराणां रूढ()र्थं च निपातन"मिति। अनुबन्धविकाराणां नियमस् च प्राप्त्यर्थमिति पूर्वेणान्वयः। शतेनेति। शतशब्दोऽनियतपरः। कन्याय वरणे वरयितृ()णां नियमो नास्तीत्यर्थः। वर्येति। संभक्तव्येत्यर्थः। वृङ् संभक्तावित्स्येदं निपानम्, तत्रैवाऽनिरोधरूपस्याऽर्थस्य संभवादिति भावः। अनिरोदेष्वित्यस्याऽनुक्तौ वृञोऽपि स्यादिति ध्वनयति-- वृत्येति। "एतिस्तुशास्" इत्यादिना वृञः क्यप्। इह सूत्रेऽवद्यादीनि निर्विभक्तिकानि पृथक्पदानि,तत्र वर्याशब्दष्टाबन्तोऽनुक्रियते। न त्वयं द्वन्द्वेन जसन्तेन निर्देशः। तेन वर्येति स्त्रियामेव निपात्यते। अस्त्रियां तु वृङः "ऋहलोण्र्यत्"। वार्या ऋत्विजः। ऋत्विजामपि यज्ञमात्रे वरणीयत्वादनिरोधोऽस्ति, स्त्रीत्वं तु नास्तीति ण्यदेव भवति। एतच्च वृत्तिकारमतम्। न चाऽत्र"एतिस्तु" इतिक्यप् शङ्क्यः, तत्र वृञ एव ग्रहणं न तु वृङ इति सिद्धान्तात्। भट्टिस्तु द्वन्द्वाज्जसा निर्देश इति मत्वा पुंलिङ्गेऽपि यतं प्रायुङ्क्त----"सुग्रीवो ममवर्योऽसौ" इति।


text:
प्रज्ञापारमिताहृदयसुत्रम् [विस्तरमातृका]
Technical Details
प्रज्ञापारमिताहृदयसुत्रम्।
[विस्तरमातृका]
॥नमः सर्वज्ञाय॥
एवं मया श्रुतम्। एकस्मिन् समये भगवान् राजगृहे विहरति स्म गृध्रकूटे पर्वते महता भिक्षुसंघेन सार्धं महता च बोधिसत्त्वसंघेन। तेन खलु समयेन भगवान् गम्भीरावसंबोधं नाम समाधिं समापन्नः। तेन च समयेन आर्यावलोकितेश्वरो बोधिसत्त्वो महासत्त्वो गम्भीरायां प्रज्ञापारमितायां चर्यां चरमाणः एवं व्यवलोकयति स्म। पञ्च स्कन्धांस्तांश्च स्वभावशून्यं व्यवलोकयति॥
अथायुष्मान् शारिपुत्रो बुद्धानुभावेन आर्यावलोकितेश्वरं बोधिसत्त्वमेतदवोचत्- यः कश्चित् कुलपुत्रो [वा कुलदुहिता वा अस्यां] गम्भीरायां प्रज्ञापारमितायां चर्यां चर्तुकामः, कथं शिक्षितव्यः ? एवमुक्ते आर्यावलोकितेश्वरो बोधिसत्त्वो महासत्त्वः आयुष्मन्तं शारिपुत्रमेतदवोचत्- यः कश्चिच्छारिपुत्र कुलपुत्रो व कुलदुहिता वा [अस्यां] गम्भीरायां प्रज्ञापारमितायां चर्यां चर्तुकामः, तेनैवं व्यवलोकितव्यम्-पञ्च स्कन्धांस्तांश्च स्वभावशून्यान् समनुपश्यति स्म। रूपं शून्यता, शून्यतैव रूपम्। रूपान्न पृथक् शून्यता, शून्यताया न पृथग् रूपम्। यद्रूपं सा शून्यता, या शून्यता तद्रूपम्। एवं वेदनासंज्ञासंस्कारविज्ञानानि च शून्यता। एवं शारिपुत्र सर्वधर्माः शून्यतालक्षणा अनुत्पन्ना अनिरुद्धा अमला विमला अनूना असंपूर्णाः। तस्मात्तर्हि शारिपुत्र शून्यतायां न रूपम्, न वेदना, न संज्ञा, न संस्काराः, न विज्ञानम्, न चक्षुर्न श्रोत्रं न घ्राणं न जिह्वा न कायो न मनो न रूपं न शब्दो न गन्धो न रसो न स्प्रष्टव्यं न धर्मः। न चक्षुर्धातुर्यावन्न मनोधातुर्न धर्मधातुर्न मनोविज्ञानधातुः। न विद्या नाविद्या न क्षयो यावन्न जरामरणं न जरामरणक्षयः, न दुःखसमुदयनिरोधमार्गा न ज्ञानं न प्राप्तिर्नाप्राप्तिः। तस्माच्छारिपुत्र अप्राप्तित्वेन बोधिसत्त्वानां प्रज्ञापारमितामाश्रित्य विहरति चित्तावरणः। चित्तावरणनास्तित्वादत्रस्तो विपर्यासातिक्रान्तो निष्ठनिर्वाणः। त्र्यध्वव्यवस्थिताः सर्वबुद्धाः प्रज्ञापारमितामाश्रित्य अनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुद्धाः। तस्माद् ज्ञातव्यः प्रज्ञापारमितामहामन्त्रः अनुत्तरमन्त्रः असमसममन्त्रः सर्वदुःखप्रशमनमन्त्रः सत्यममिथ्यत्वात् प्रज्ञापारमितायामुक्तो मन्त्रः। तद्यथा- गते गते पारगते पारसंगते बोधि स्वाहा। एवं शारिपुत्र गम्भीरायां प्रज्ञापारमितायां चर्यायां शिक्षितव्यं बोधिसत्त्वेन॥
अथ खलु भगवान् तस्मात्समाधेर्व्युत्थाय आर्यावलोकितेश्वरस्य बोधिसत्त्वस्य साधुकारमदात्- साधु साधु कुलपुत्र। एवमेतत् कुलपुत्र, एवमेतद् गम्भीरायां प्रज्ञापारमितायां चर्यं चर्तव्यं यथा त्वया निर्दिष्टम्। अनुमोद्यते तथागतैरर्हद्भिः॥
इदमवोचद्भगवान्। आनन्दमना आयुष्मान् शारिपुत्रः आर्यावलोकितेश्वरश्च बोधिसत्त्वः सा च सर्वावती परिषत् सदेवमानुषासुरगन्धर्वश्च लोको भगवतो भाषितमभ्यनन्दन्॥
इति प्रज्ञापारमिताहृदयसूत्रं समाप्तम्।


text:
भारतीयजीवनरक्षानिगमः
भारतीयजीवनविमानिगमःभारतस्य बृहज्जीवनाभिरक्षासमवायेषु अन्यतमः । देशस्य बृतत्तमः निवेशकसमवायः यस्य सम्पत्तिः भारतसर्वकास्य विविधयोजनासु विनियुक्ता भवति । अस्याः जीवनविमासंस्थायाः आरम्भः क्रि.श. १९५६तमे वर्षे अभवत् । अस्य प्रधानकार्यालयः भारतस्य वित्तीयराजध्यान्यां मुम्बैनगरे अस्ति । देशे ८ आञ्चलिककार्यालयाः १०१विभागीयकार्यालयाः, द्विसहस्राधिकशाखाः च विभिन्नराज्येषु सन्ति । अस्य विमानायविक्रयस्य प्रतिनिधयः देशे १०लक्षाधिकाः सन्ति । भारतीयजीविमानिगमः सर्वेषु समवायेषु बृहत्तमः धननिवेशकसमवायः अस्ति । भारतसर्वकारस्य आंशिकस्वामित्वम् अस्मिन् अस्ति । स्वायत्ता स्वतन्त्रा समितिः अस्य प्रशासनं करोति ।
इतिहासः[सम्पादयतु]
ओरियण्टल् जीवनविमा कम्पनी इति भारतस्य सर्वप्रथमा जीवनविमासमवायः क्रि.श. १८१८तमे वर्षे कोलकातानगरे दसगुप्तावर्येण अन्यैः सह मिलित्वा आरब्धः । समकालेन एव बम्बे म्यूचवल् इन्सूरन्स् कम्पनी इति अपि संस्था मुम्बैनगरे आरब्धा । भारतस्य स्वातन्त्र्यात् पूर्वमेव आरब्धाः जीवविमासमवायाः
- भारतविमकम्पनी -क्रि.श. १८१९
- युनैटेड् कम्पनी - क्रि.श. १९०६
- न्याषनल् इण्डियन् - क्रि.श. १९०६
- को आपरेटिव् इन्सूरन्स् - क्रि.श. १९०६
- हिन्दुस्तान को आपरेटिव्स् - क्रि.श. १९०७
- इण्डियन् मर्केण्टाय्ल् ।
- जनरल् अस्युरंस् ।
- स्वदेशी लैफ् ।
राष्ट्रीकरणम्[सम्पादयतु]
भारतीयसंसत् क्रि.श. १९५६तमवर्षस्य जून् १९दिनाङ्के भारतीयजीवविमाविधेयकम् अङ्ग्यकरोत् । यस्य नियमानुसारं क्रि.श. १९५६तमवर्षस्य सेप्टम्बर् मासस्य प्रथमदिने भारतीयजीवविमानिगमः अस्तित्वम् अवाप्नोत् । भारतीयजीवविमानिगमस्य विमाव्यापारस्य राष्ट्रीकरणं क्रि.श. १९५६तमवर्षस्य औद्योगिकनित्यनुसारम् अभवत् ।
बाह्यानुवन्धाः[सम्पादयतु]
- भारतीयजीवविमानिगमस्य जालस्थानम् (Official Website)
- सङ्क्षिप्तः विमेतिहासः
- जीवनविमाशब्दावली (LIC)
- 4968679619 (OnlyMyHealth)
- पूर्वं ज्ञातव्याः अंशाः
- LIC Of India - LIC of India
- LIC India - LIC India
- Indian Insurance - LIC India discussion forum
- LIC India - LIC India