text:
इगुवास्सुजलपातः
इगुवास्सु जलपातः (पुर्तगाली: Cataratas do Iguaçu; स्पैनिश: Cataratas del Iguazúस्पानिष्; इगुवासु एवम् इगुवाझ् अन्यनामानि) दक्षिण-अमेरिकाभूभागस्य ब्रासील- अर्जन्टीनादेशयो: सीमामध्ये प्रवहति इगुवास्सुनदी। तस्याः अनेका: समूहजलपाताः सन्ति। विश्वस्य नैसर्गिक-अद्भुतेषु अन्यतमम् इति परिगणयन्ति। एते जलपाताः इगुवास्सुनदीं उपरितनीय-इगुवास्सु एवम् अधस्तरीय-इगुवास्सु इति विभाजयन्ति। बाह्यप्रपञ्चं प्रति अस्य जलपातस्य परिचयश्रेयः १५४१ तमे वर्षे अल्बर् न्यूनेज् कबेज विबाका नाम स्पेन्देशीयस्य भवति। इगुवास्सु जलपातसमूहे आहत्य द्विशतोत्तर पञ्चसप्तत्यधिकजलपाताः सन्ति। एते इगुवास्सुनदीं अनुसृत्य २.७ कि.मी. दूरं यावत् व्यस्ताः। जलपातेऽस्मिन् केचन ८२ मी औनात्यवन्तः (२६९पादोन्नतवन्तः)। बहूनां जलपातानाम् औन्नत्यं ६४ मीटरमितम् (२२०पादमितम्)। जलपातेषु २/३अंशमिताः अर्जन्टीनादेशे सन्ति अन्ये ब्रासीलदेशे। इगुवास्सुजलपातप्रदेशः ब्रासील- अर्जन्टीनादेशयो: राष्ट्रिय-उद्यानयोः व्याप्तौ अस्ति। राष्ट्रिय-उद्यानम् एतत् युनेस्कोद्वारा क्रमशः १९८४ तमे वर्षे तथा १९८६ तमे वर्षे विश्वपरम्परास्थानेषु उद्दघोषितम्।
इगुवास्सुजलपातस्य वीक्षणसौलभ्यार्थम् उभयदेशौ अपि अनेकान् पादमार्गान् युक्तस्थले निर्मितवन्तः स्तः। अस्मिन् जलपाते जलक्रीडा – अश्मारोहणादिसाहसक्रीडानाम् आनुकूल्यम् अस्ति । इगुवास्सुजलपातः नयागराजलपातस्य सादृश्यं भजते । तथैव विक्टोरियाजलपातेन साकं अस्य तुलना अपि क्रियते । इगुवास्सुजलपातः जगति विस्तृतः जलपातः इति ख्यातः । किन्तु एषः २७०विभिन्नधाराभिः युक्तः अस्ति । अतः २६०० मी. विस्तृतः विक्टोरिया-एकधारावान् जलपातः एव श्रेष्ठतम: इति वादोऽपि अस्ति । इगुवास्सुजलपाते विश्वे एव अधिकवार्षिकजलप्रवाहः भवति । अस्य जलपातस्य सामान्यप्रवाहपरिमाणं तावत् प्रतिक्षणं २३०० तः २५५० घ.मी भवति । स्वस्य विशिष्ट- U -आकारात् इगुवास्सु जलपातः दर्शकाणां अतिविशालम् एवम् अद्भुतं दृश्यं कल्पयति ।


c: text/html

text:
कस्तूरबा
कस्तूरबा गान्धी (गुजराती: કસ્તૂરબા ગાંધી, हिन्दी: कस्तूरबा गान्धी, आङ्ग्ल: Kasturba Gandhi) महात्मनः अर्धम् अङ्गम् । भारतीयस्वतन्त्रतासङ्ग्रामे तस्याः महत् योगदानं वर्तते । स्वास्थ्यस्य विचारमपि अकृत्वा सत्याग्रहान्दोलनाय स्वयोगदानम् अयच्छत् सा । उन्नतपर्वतस्य समीपस्थानि लघुशिखराणि यथा स्वस्य औन्नत्यं सिद्धं कर्तुं न शक्नुवन्ति, तथैव महात्मनः विशालव्यक्तित्वस्य छायायां कस्तूरबा स्वप्रतिभां सिद्धयितुं न शक्तवती । परन्तु उन्नतपर्वतस्य औन्नत्यस्य आधारस्तु समीपस्थानि लघु शिखराणि एव भवन्ति । तथैव महात्मनः विशालव्यक्तित्वस्य एकः आधारः कस्तूरबा अपि आसीत् । सा सुख-दुःखेषु महात्मना सह स्थित्वा पत्नीधर्मस्य, राष्ट्रधर्मस्य च दायित्वम् अवहत् ।
अन्तर्विषयाः
जन्म परिवारश्च[सम्पादयतु]
गुजरातराज्यस्य सौराष्ट्रविभागस्य पोरबन्दरमण्डलस्य केन्द्रमस्ति पोरबन्दर-नगरम् । तस्य पोरबन्दर-नगरस्य वैष्णवकुलोत्पन्नः प्रतिष्ठितः वणिक् (merchant) गोकुलदास मकनजी इति । तस्य वणिजः पत्न्याः नाम व्रजकुंवरी । गोकुलदास-व्रजकुंवरी-इत्यनयोः पञ्च शिशवः आसन् । परन्तु रोगादिकारणेन त्रयाणां पुत्राणां मृत्युः अभूत् । अतः तयोः एका पुत्री, एकः पुत्रः एवं द्वौ सन्तानौ एव अवशिष्टौ । सा एव बालिका महात्मनः अर्धाङ्गिनी, स्वातन्त्र्यक्रान्तिकारी कस्तूरबा । तस्याः अनुजस्य नाम माधवदासः । १९६९ तमस्य वर्षस्य 'अप्रैल'-मासे कस्तूरबा इत्यस्य जन्म अभूत् । गोकुलदासस्य आर्थिकस्थितिः मध्यमा आसीत् । गृहे सन्तोष-विकासयोः वातावरणत्वात् कौटुम्बिकजीवनं शान्तियुतम् आसीत् । बालिका नाध्यापनीया इति कुप्रथा तदानीन्तने काले सर्वेषु ग्रामेषु प्रचलितासीत् । अतः कस्तूरबा निरक्षरतायामेव बाल्यं यापयत् । तस्याः पितरौ धार्मिकौ, व्यावहारिकौ चास्ताम् । अतः धर्मस्य, गृहकार्याणां च स्वबालिकायै द्रढतया शिक्षणं दत्तवन्तौ तौ । कस्तूरबा यदा सप्तवर्षीया आसीत्, तदैव सार्धषड्वर्षीयेन मोहनेन सह तस्याः विवाहं निश्चितं कृतवन्तौ तस्याः पितरौ ।
विवाहः[सम्पादयतु]
कस्तूरबा-महात्मनोः विवाहस्य निश्चयः यदा अभूत्, तदा मोहनः प्रथमकक्षायां पठन् आसीत् । गृहजनाः वध्वः स्मरणं कुवन्तः आसन् । अतः मोहनस्यापि इच्छाभूत् यत्, अहमपि वधूं द्रष्टुम् इच्छामीति । मोहनस्य आग्रहेण एकवारं पुतळीबाई वधूम् आहूवती । वधूः यदा गृहं गतवती आसीत्, तदा सर्वे मोहनं बोधयन्ति स्म यत्, “तया सह न स्थातव्यम् । तया सः न क्रीडनीयम्” इति । अतः मोहनः तया सह नाभाषत् । ततः मोहनस्य गृहं कस्तूरबा बहुवारं गतवती । परन्तु गृहजनानाम् आदेशत्वात् मोहनः तया सह कदापि सम्भाषणं नाकरोत् । ततः त्रयोदशे वयसि तयोः विवाहः अपि अभूत् । एतादृशस्य बालविवाहस्य वर्णनं सद्यः अस्मभ्यं हासस्य विषयः स्यात् । परन्तु तदा एतादृशी स्थितिः बहूनां जीवने आसीत् ।
कस्तूरबा-महात्मनोः वैवाहिकं जीवनं स्थिरं तु आसीत् । परन्तु वारं वारं तयोः मतभेदाः उद्भवन्ति स्म । विवाहस्य प्रारम्भिके काले तेषाः मतभेदानां बाहुल्यमासीत् । स्वल्पे वयसि विवाहः तु अभूत् । परन्तु परिवार-समाज-व्यवहारादीनां द्वयोरपि ज्ञानं नासीत् । एकेन मित्रेण मोहनः उक्तः, “अहं तु मम पत्नीं यद् वदामि, तदेव सा करोति । माम् अपृष्ट्वा गृहात् बहिः निर्गमने तस्याः साहसं नास्ति ” । ततः गृहम् गत्वा मोहनः अनुभूतवान् यत्, कस्तूरबा तस्मात् न बिभेति इति । स्वतन्त्रस्वभाविनी कस्तूरबा तु स्वेच्छया स्वपारिवारिककार्याणि कुर्वन्ती आसीत् । मन्दिर-आपण-प्रतिवेशिगृहादिस्थलेषु सा श्वश्र्वाः आदेशेन गच्छन्ती आसीत् । मोहनः स्वाधिपत्यं स्थापयितुं प्रायतत । सः गभीरतया अवदत्, “इतः परं त्वं माम् अपृष्ट्वा गृहात् बहिः न गमिष्यसि इति मे आदेशः” । कस्तूरबा विनम्रतया उक्तवती, “भवतु” इति । परन्तु स्वश्र्वाः (mother in law) आदेशमेव सा अनुसरन्ती आसीत् । तेन कुपितः मोहनः तया सह बहु कलहम् अकरोत् । परन्तु पतिव्रता कस्तूरबा सर्वम् असहत ।
सा सर्वदा महात्मनः कार्ये साहाय्यमेव कृतवती । महात्मनः जीवनात् एकमपि उदाहरणं न प्राप्यते, यत्र पत्न्याः कारणात् महात्मनः कार्ये विघ्नमभूत्, कार्यं नष्टं जातं वा । 'मेट्रिक'-पठनाय महात्मा विदेशं गन्तुम् इष्टवान् । परन्तु तस्य पार्श्वे धनं नासीत् । कस्तूरबा सहसा महात्मने स्वस्य सुवर्णाभूषणानि अयच्छत् । तानि आभूषणानि विक्रीय एव महात्मा विदेशं पठनाय अगच्छत् । द्वितीयवारं महात्मा सपरिवारं यदा विदेशम् अगच्छत्, तदा निरक्षरा कस्तूरबा परिवारस्य पालनं कृतवती । महात्मना स्थापितस्य साबरमती-आश्रमस्य सञ्चालनं कस्तूरबा एव करोति स्म । तस्याः व्यावहारिकज्ञानत्वादेव आश्रमस्य व्यवस्था सुष्ठु आसीत् । लवण-आभूषण-'कोफि'पेयत्यागं, ब्रह्मचर्यपालनं च कृतवती, पतिपथगामिनी कस्तूरबा सर्वदा सारल्येन जीवनं यापयत् ।
सत्याग्रहाय कारावासः[सम्पादयतु]
दक्षिण-आफ्रिका-देशे यदा सपरिवारं महात्मा वसन् आसीत्, तदा हिन्दु-मुस्लिम-पारसी-धर्माधारितः विवाहः नियमविरुद्धः इति निर्णयम् अकरोत् दक्षिण-आफ्रिका-देशस्य न्यायालयः । हिन्द्वादिधर्मेण विवाहितः दम्पती न इति कथनम् आसीत् तस्य नियमस्य । विवाहं विना केनापि पुरुषेण सह कापि स्त्री वसति चेत्, सा वेश्या एव इति न्यायालयस्य भावः आसीत् । तस्य नियमस्य विरोधार्थं महात्मा सत्याग्रहस्य निर्णयमकरोत् । कस्तूरबा रुग्णा आसीत् । अतः महात्मा तां सत्याग्रहे योगदानाय नापृच्छत् । परन्तु कस्तूरबा महात्मानम् आदिशत यत्, "अहमपि एतस्मिन् सत्याग्रहे भागं वहिष्यामि" । महात्मा ताम् अबोधयत्, “भार्ये ! तव स्वास्थ्यं समीचीनं नास्ति । त्वं कारागारयातनां सोढुं न शक्ष्यसि । अतः त्वं गृहे एव तिष्ठ” । कस्तूरबा प्रत्यवदत्, “भवान्, अन्याः स्त्रियः, तव बालकाः च कारागारयातनां सोढुं शक्नुवन्ति । कारागारयातनां सोढुं या न शक्नोति, सा अहम् एकाकिनी एवास्मि किम्” ? ततः कस्तूरबा अपि सत्याग्रहाय स्वयोगदानं अयच्छत् । कारावासे तस्याः जीवनं बहु दुष्करम् आसीत् । कारागारस्य भोजनम् अखादन्ती सा पञ्चदिनं यावत् उपवासम् अकरोत् । ततः स्वल्पानि फलानि दत्तानि कारावासाधिकारिभिः । परन्तु सामान्यजनस्य प्रातःकालस्य अल्पाहारादपि तानि फलानि न्यूनानि आसन् । सा प्रतिदिनं कारागाराधिकारिभिः दत्तानि फलानि भुक्त्वैव जीवति स्म । कारावासस्य यातनासमनन्तरं स्वजनानां सम्मुखं यदा सा प्रप्रथमवारम् अगच्छत्, तदा सर्वे तां दृष्ट्वा अतिदुःखिताः अभूवन् । सर्वेषाम् अक्षिण्योः अश्रूणि आसन् । कस्तूरबा अस्थिवदेव दृश्यते स्म । ततः बहु कालानन्तरं तस्याः स्वस्थ्यं सम्यगभूत् ।
भारतस्वतन्त्रतायां योगदानम्[सम्पादयतु]
चम्पारणमण्डलस्य सत्याग्रहः[सम्पादयतु]
१९१५ तमस्य वर्षस्य ‘मई’-मासस्य पञ्चविंशति(२५)तमे दिनाङ्के महात्मा कर्णावती-महानगरे कोचरब-आश्रमस्य स्थापनाञ्चकार । ततः भारतस्वातन्त्र्यस्य प्रथमः सत्याग्रहः महात्मना बिहारराज्यस्य चम्पारणमण्डलात् आरब्धः । कस्तूरबा ग्रामजनानां स्वास्थ्यस्य दायित्वं स्वीकृतवती । सा ग्रामे अटन्ती प्रतिगृहं गत्वा बालानां, स्त्रीणाञ्च स्वास्थ्यविषये पृच्छति स्म । कस्मिंश्चित् गृहे कापि महिला रुग्णा अस्ति चेत् तस्याः सेवा कर्तव्या इति तस्याः कार्यम् । सा ग्रामजनानां मातृवत् सेवाम् अकरोत् । ग्रामजनाः अपि तां मातृत्वेन पश्यन्ति स्म । स्वल्पे काले आन्दोलनार्थं जनजागृतिरपि अभवत्, जनसेवापि । चम्पारणमण्डलस्य सत्याग्रहस्य समाप्तिसमनन्तरं खेडासत्याग्रहस्य आरम्भः अभवत् । अतः महात्मा तया सह खेडामण्डलम् अगच्छत् ।
खेडामण्डलस्य सत्याग्रहः[सम्पादयतु]
कस्तूरबा खेडामण्डलेऽपि जनसेवायाः दायित्वं स्व्यकरोत् । अतः ग्रामस्य स्त्रीभिः सह तस्याः भावनात्मकसम्बन्धः आसीत् । सत्याग्रहसमर्थकाः ये ग्रामजनाः आसन्, तेषां गृहे यत्किमपि आसीत्, तत् कररूपेण सर्वकाराधिकारिणः बलात् आपकर्षन् । ते यानि वस्तूनि बलात् आपकर्षन्, तेषु गृहस्य दैनिकोपयोगीनि वस्तूनि अपि आसन् । दैनिकोपयोगीनि वस्तूनि ते नीतवन्तः । अतः स्त्रियः भोजनं पक्तुं न शक्तवत्यः । बालकाः, वृद्धाः, रुग्णाः च बुभुक्षया त्रस्ताः अभवन् । सर्वकाराधिरिणां काण्डविषये कस्तूरबा ज्ञातवती । सा ग्रामस्थानां दुःस्थितिसमाचारं श्रुत्वा ग्रामजनानां स्थितिं दृष्टुं तत्र प्राप्तवती । तत्र सा स्त्रीभ्यः अवदत्, “अस्माकं पतयः सत्याय सर्वकारस्य विरोधं कुर्वन्तः सन्ति । तस्मिन् विरोधे अस्माभिः तेषां समर्थनं कर्तव्यमेव । सर्वकारेण अस्माकं जीवने यानि दुःखानि जनितानि, तानि सोढनीयानि एवास्माभिः । अस्मिन् वर्षे अस्माकं ग्रामे यद्यपि सस्योत्पत्तिः नाभूत्, तथापि सर्वकारः करं याचते इति तु अमानवीयमेव । अतः यावत् दुःखं सोढव्यं भवति, तावत् सोढयिष्यामः । परन्तु सर्वकाराय धनं न दास्यामः इति प्रतिज्ञां तु न त्यक्ष्याम एव” । अस्य भाषणस्य बहु प्रभावः जातः । सर्वे दृढतया सत्याग्रहान्दोलनाय योगदानं दत्तवन्तः । ततः खेडामण्डलसत्याग्रहः सफलः अभवत् ।
बारडोलीमण्डलस्य सत्याग्रहः[सम्पादयतु]
बारडोलीमण्डले यदा कस्तूरबा आसीत्, तदा तस्याः स्वास्थ्यं समीचीनं नासीत् । यस्मिन् ग्रामे सा आसीत्, तस्मिन् ग्रामे विभिन्नानां रोगाणां प्रभुत्वमासीत् । ग्रामस्य बहवः जनाः रुग्णाः आसन् । रुग्णतायाः दुःखेन सह सर्वकारस्य अत्याचारः अपि ग्रामजनानां दुःखम् अवर्धत । कस्तूरबा स्वस्य स्वास्थ्यस्य चिन्ताम् अकृत्वैव रोगिणां सेवामकरोत् । ग्रामे ये स्वस्थाः जनाः आसन्, तेषु कार्यविभाजनं कृतवती कस्तूरबा स्वस्य प्रबन्धनगुणानां परिचयम् अयच्छत् । ग्रामस्थानां प्रतिष्ठितजनानां साहाय्येन वैद्यान् आहूतवती कस्तूरबा रोगिणां सेवाकार्यं प्रारभत । ततः अन्येषु ग्रामेषु अपि रोगिणां स्थितिः दयनीया अस्ति इति सन्देशं प्राप्तवती सा प्रतिग्रामम् अटन्ती जनसामान्यानां सेवाम् अकरोत् । महात्मनः अहिंसा-सत्य-स्वनिर्भरतादीनां भाषणं जनसामान्यानां बुद्धौ न गच्छति स्म । परन्तु सेवां कुर्वन्ती कस्तूरबा अहिंसा-सत्य-स्वनिर्भरतादीनां सरलभाषायां ग्रामजनेभ्यः ज्ञानम् अयच्छत् । तस्य परिणामेन सत्याग्रहविषये जनजागृतिः भवति स्म । अन्ततो गत्वा तत् आन्दोलनमपि सफलम् अभू्त् ।
‘भारत छोडो’-आन्दोलनम्[सम्पादयतु]
१९४२ तमस्य वर्षस्य 'अगस्त'-मासस्य प्रथमे सप्ताहे कोङ्ग्रेस-पक्षस्य महासमित्या ‘भारत छोडो’-आन्दोलनस्य निर्णयः कृतः । 'अगस्त'-मासस्य नवमे (९) दिनाङ्के प्रातः सार्धपञ्चवादने सर्वकाराधिकारिणः महात्मानं, महादेवं, मीरां च कारागारम् प्रैषयन् । आरक्षकेन कस्तूरबा उक्ता, “भवती अपि एतैः सह कारागारम् आगन्तुं शक्नोति” इति । परन्तु महात्मा उक्तवान्, “त्वं मया विना स्थातुं न शक्नोषि चेत् अस्माभिः सह आगच्छ । परन्तु ममेच्छास्ति त्वम् बहिः स्थित्वा मम अवशिष्टानि कर्याणि कुरु” इति । पत्युः कथनं, कार्यं च सिद्धयितुं सा आन्दोलनस्य कार्यं प्रारभत । सा बहुत्र सम्मेलन-गोष्ठी-पदयात्राः अकरोत् । एकस्य सम्मेलनस्य अनन्तरं सुशीलाबेन इति अपरा क्रान्तिकारिमहिला कस्तूरबा इत्यनयाः मुखे चिन्ताम् अपश्यत् । अतः सुशीला अपृच्छत्, “बा ! भवत्याः मुखे एतादृशीं चिन्ताम् अहं कदापि नापश्यम् । किं जातम्” ? कस्तूरबा उदतरत्, “सर्वकारः तं (महात्मानं) न त्यक्ष्यति । ते क्रूराः तस्य हत्यां कर्तुमपि शक्नुवन्ति । आङ्ग्लाः तु पापिनः सन्ति” इति । परन्तु तस्मात् सम्मेलनात् यदा कस्तूरबा बहिः न्यर्गच्छत्, तदा तामपि सर्वकाराधिकारिणः कारागारम् प्रैषयन् । कारागारे उपवासादिकारणात् तस्याः स्वास्थ्यं नष्टमभूत् । अतः एकादशे (११) दिनाङ्के तां पुणे-महानगरस्थं कारागारं प्रैषयन् आङ्ग्लसर्वकाराधिकारिणः । तस्मिन्नेव कारागारे महात्मा-महादेव-मीरा-सरोजिनी नायडु-आदयः बन्दिनः आसन् ।
महादेवस्य मृत्युः[सम्पादयतु]
१९४२ तमस्य वर्षस्य 'अगस्त'-मासस्य पञ्चदशे (१५) दिनाङ्के कारावासे महादेवस्य मृत्योः समये कस्तूरबा तस्य समीपम् आसीत् । सा महादेवम् अकथयत्, “पश्य महादेव ! बापु आह्वयति । एवं सा बहुवारम् अवदत् । परन्तु देहत्यागं कृतवान् महादेवस्तु किमपि नौत्तरत्” । ततः कस्तूरबा बहु अरोदत् । तस्याः मानसपुत्रः महादेवः तां प्रमुञ्च्य दूरं, बहु दूरम् अगच्छत् । महादेवस्य अन्तिमसंस्कारानन्तरं कस्तूरबा आसन्दे स्थित्वा वारं वारं तस्मै आशीर्वादं यच्छति स्म । "महादेव ! किमर्थं त्वं मां त्यक्त्वा अगच्छः ? अहम् अमरिष्यम् चेद् उचितम् अभविष्यत् । परन्तु त्वं किमर्थम् अस्मान् त्यक्त्वा अगच्छः । ईश्वरस्य कीदृशः न्यायः एषः ? त्वं यत्रासि तत्र सुखी भव" । महादेवः कस्तूरबा इत्यनयाः प्रियपुत्रः आसीत् । सा नित्यं महादेवस्य समाधिं गत्वा तत्र महादेवेन सह सम्भाषणं कुर्वन्ती आसीत् । महादेवस्य मृत्युः कस्तूरबा इत्यस्यै महान् आघातः आसीत् । अतः वारं वारं स्वस्य मृत्योः अपि आलापम् अन्यक्रान्तिकारिभिः सह सा करोति स्म ।
मृत्युः[सम्पादयतु]
एकवारं सरोजिनी नायडु महात्मानम् अवदत्, “बापु ! तव उपवासेन मातुः हृदये आघातः भवति । त्वम् एतत् सर्वं त्यज” । महात्मा प्रत्यवदत्, “कस्तूरबा तु द्विषष्ठिः (६२) वर्षेभ्यः मया सह अस्ति । भवन्तः सर्वे तु अनन्तरम् आगच्छन्, भवद्भ्यः अपेक्षया सा अधिका दृढमना अस्ति । तस्याः चिन्तां मा कुरु” इति । महात्मनः कथनस्य समर्थनं कुर्वन्ती कस्तूरबा अवदत्, “एतावत् असत्याचरणं सर्वकारेण क्रियते चेत् एषः किमर्थं तूष्णीं तिष्ठेत् ? अनेन तु विरोधः कर्तव्यः एव” इति । महात्मा एकविंशतिः (२१) दिनानि उपवारम् अकरोत् । सः मृत्युकूपं गतः तादृशी स्थितिः उत्पन्ना आसीत् । कस्तूरबा आदिनं पूजाकक्षे प्रार्थनामग्ना भवति स्म । तस्मिन् वर्षे अर्थात् १९४३ तमस्य वर्षस्य 'फरवरी'-मासस्य द्वाविंशतितमे दिनाङ्के महात्मा सहसा स्वस्य उपवासम् अत्यजत् । सर्वेभ्यः आश्चर्यमासीत् यत्, महात्मा सहसा कथम् उपवासम् अत्यजत् इति । परन्तु केनापि तस्मिन् विषये बहु न चिन्तितम् । एकवर्षानन्तरम् अर्थात् १९४४ तमस्य वर्षस्य 'फरवरी'-मासस्य द्वाविंशतितमे दिनाङ्के एव कस्तूरबा स्वदेहम् अत्यजत् । एका कल्पना किंवदन्ती वा अस्ति यत्, सति यथा स्वस्य पत्युः प्राणस्य रक्षणार्थं यमम् अप्रार्थयत्, तथैव कस्तूरबा अपि कृतवती स्यात् । सा उक्तवती स्यात् यत्, “मम पत्युः प्राणं त्यजतु । अग्रिमे वर्षे एतस्मिन्नेव दिने अहं त्वया सह आगमिष्यामि” इति ।
कस्तूरबा यदि महात्मना सह नाभविष्यत्, तर्हि यानि कार्याणि महात्मना साधितानि, तानि कार्याणि अपि नाभविष्यन् । कस्तूरबा महात्मनः अर्धमङ्गम् । अतः महात्मा यत्किमपि असाधयत्, तस्यां साधनायाम् अर्धं कस्तूरबा इत्यस्याः अपि ।
सम्बद्धाः लेखाः[सम्पादयतु]
बाह्यानुबन्धाः[सम्पादयतु]
http://www.mkgandhi.org/ourbapu/xv.htm
https://www.sscnet.ucla.edu/southasia/History/Gandhi/Kasturba.html
http://www.kasturbagandhicollege.com/
http://ssa.nic.in/girls-education/kasturba-gandhi-balika-vidyalaya
http://www.rrtd.nic.in/kasturbagandhi.html
नवजीवनप्रेस गुजरातविद्यापीठम्

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
आदिशङ्कराचार्यः
शङ्कराचार्यः (मलयाळम्: ശങ്കരാചാര്യൻ,शङ्कराचार्यन्) (क्रिस्ताब्दम् ७८८ - क्रिस्ताब्दम् ८२०), यस्यान्ये अभिधाने शङ्करभगवत्पादाचार्यः तथा च आदिशङ्कराचार्यः इति । आदिशङ्कराचार्यः एकः भारतीयः दार्शनिकः आसीत्, येन अद्वैतवेदान्तस्य सिद्धान्तः दृढतया प्रोद्बलितः । अद्वैतवेदान्तः वेदान्तस्य उपसंप्रदायः वर्तते । पूर्वमीमांसा इत्यपि एतस्य अपरं नाम । अद्वैतवेदान्तानुसारं जीवब्रह्मणोः अभेदः ब्रह्मणः निर्गुणत्वञ्च उच्यते । शङ्करः समग्रभारतवर्षस्य यात्रां कृत्वा स्वकीयं दर्शनं प्रवचनेभ्यः शास्त्रार्थेभ्यश्च प्रसारितवान् । सः दशनामी इति अद्वैतसंप्रदायस्य संघटनकर्ता मन्यते, तथा च षण्मत इति पूजनपरम्परायाः संस्थापकः मन्यते ।
संस्कृतेन रचिताः तस्य कृतयः, याः सर्वाः अपि अद्यापि प्राप्यमानाः, अद्वैतवेदान्तसिद्धान्तस्थापनविषयकाः सन्ति । सः उपनिषद्ब्रह्मसूत्रसम्मतस्य संन्यासस्य महत्तामपि प्रतिपादितवान्, यस्मिन् काले मीमांसा संप्रदायेन दृढं कर्मकाण्डं स्थापितमासीत् संन्यासश्च निन्दित: आसीत् । शङ्करः ब्रह्मविषये उपनिषदः प्रामाण्यं प्रोक्तवान् । तथा च ब्रह्मसूत्राणाम्, उपनिषदां, भगवद्गीतायाः च भाष्यं लिखितवान् । कर्मवादस्स्य प्रवर्तकेन मण्डनमिश्रेण सह ज्ञानवादं मण्डयित्वा जितवान् ।
चरितम्[सम्पादयतु]
केरळेषु पूर्णानद्यास्तीरे विद्यमाने कालटि ग्रामे स जज्ञे । सस्य शैशवे एव पिता शिवगुरुः दिवं प्रपेदे । अतः माता आर्यादेवी रक्षाधुरं वहन्ती शिशुं पोषयामास । असाधारणया मेधाशक्त्या स बालः सर्वान् अत्यवर्तत । पञ्चमे वयसि उपनीतः साङ्गान् वेदान् अधीते स्म । संन्यासाश्रमं प्रवेष्टुम् उत्कटेच्छा समजनि। परन्तु, माता नान्वमोदत ॥
एकस्मिन् दिने मात्रा सह पूर्णानदीं प्राप्य स्नानार्थम् अवतीर्णः । एकः ग्राहः तस्य पादं जग्राह । निनाय च नदीमध्यम् । तदवलोक्य तारं क्रन्दन्तीं मातरं स ऊचे । "यदि सन्यासानुज्ञां मे दास्यसि तर्हि नूनं ग्राहो मोक्ष्यति" इति । पुत्रं जीवन्तमिच्छन्ती सा कथञ्चित् अनुमेने । झटिति ग्राहशिशुं तीरोपकण्ठमानीय अमुञ्चत् ।
अथ विलम्बं विनैव स प्रव्रजितुं निरणौषीत् । "यदा मां स्मरिष्यसि, तदा त्वामुपस्थास्यामि" इति प्रतिश्रुत्य मातरं समाश्वासयन् गृहान्निरगाच्च ॥
स देशाद्देशं परिक्रममाणः नर्मदारोधसि स्थितं गौडपादाशिष्यं गोविन्दगुरुं प्रपेदे । परावरज्ञात् तस्मात् सकलाः विद्याः संन्यासञ्च जग्राह । तदनु तस्य गुरोः आज्ञया उपनिषदां ब्रह्मसूत्राणां गीतायाश्च भाष्याणि निर्ममे । अन्यानपि बहून् ग्रन्थान् निबबन्ध । तदनु गुरुणा अनुज्ञातः गौडपादेन चानुमोदितः कैश्चित् कुतार्किकैः कदर्थितं श्रौतं मतं सुप्रतिष्ठां नेतुं प्रायतत । प्रतिदेशं भ्रममाणः विपक्षवादान् तिलशः खण्डयामास । वैदिकमद्वैतमतं सुदृढं समर्थयामास च । तत्र तत्रानेके शिष्याश्च तस्याभूवन् ॥
अनन्तरं स्वेन समर्थितं मतं प्रचारयन् शिष्यैः सह कञ्चन कालं श्रीकाशीमध्युवास । तस्य यशः दिक्षु विदिक्षु च विससार । अस्मिन् अवसरे गयायामासन्नमृत्योः कुमारिलभट्टस्य अनुज्ञानुगुणम् अयमाचार्यः माहिष्मतीमेत्य मीमांसकानामग्रगण्यस्य मण्डनमिश्रस्य सकाशे वादभिक्षामयाचत । याचनामङ्गीकृत्य मिश्रः वादाय सज्जः अभवत् । तेन सह सुदीर्घवादः प्रावर्तत । अन्ते आचार्यः मिश्रं जिगाय । पराजितो मिश्रः सबहुमानं सभक्तिकञ्च आचार्यस्य शिष्यतां वव्रे । स एव सुरेश्वराचार्य इति प्रख्यातः ॥
एवमद्वैतमतं प्रतिष्ठापयन् आचार्यः बदरिकाश्रमं गत्वा नारायणं समाराध्य तत्र कञ्चन मठं स्थापयामास । तथैव पश्चिमतः द्वारकायां, पूर्वतः पुर्यां दक्षिणतः शृङ्गगिरौ तुङ्गायास्तीरे च । तेषु चतुर्षु मठेषु यथाक्रमं स्वशिष्यान् तोटकं, हस्तामलकं, पद्मपादं, सुरेश्वरञ्च पीठाधिपतिरूपेण न्ययोजयत् । उपनिषदां सम्मतस्य अद्वैतमतस्य रक्षणे पोषणे च तानादिदेश च ॥
अत्रान्तरे आतुरया मात्रा स्मृतः योगशक्त्या तस्याः पुरस्तादाविरासीत् । उचिताभिः परिचर्याभिस्तां प्रातोषयत् । प्रत्यासन्नायां तस्याः प्राणानामुत्क्रान्तौ नूतनाभिः नूतिभिः प्रसादितदैवतैस्तामनुगृहीतां सुगतिञ्च वितेने । पारत्रिकाणि कृत्यानि च यथाविधि वितेने ॥
अथ स्वकृत्यं सर्वं कृतं मन्यमानः स काश्मीरदेशं प्रययौ । तत्र महाजनानां मनोरथं मानयन् सर्वज्ञपीठमधिष्ठानं भूषयामास । तदनु हिमालयस्थां दत्तात्रेयगुहां जगाह । ततस्सत्ये शिवे शाश्वते पदे तिरोदधे च ॥
सम्बद्धितलेखाः[सम्पादयतु]
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Succession of Shankaracharyas (a chronology) (from Gaudapada onwards)
- Complete works of Adi Shankara
- Information on Sri Adi Shankara
- A Note on the date of Samkara (Adi Sankaracharya) by S. Srikanta Sastri
- Biography of Shankara in AdvaitaVedanta.org


text:
इक्ष्वाकुः
सूर्यवंशस्य मूलपुरुषः इक्ष्वाकुः
भारतीयस्य जनजीवनस्य संस्कृतेः च विकासस्य कारणीभूताः सन्ति प्राचीनाः ॠषयः, राजर्षयः, राजानः च । वसिष्ठविश्वामित्रादीन् मुनीन् अधिकृत्य, श्रीराम-जनकादीन् राज्ञः अधिकृत्य च सर्वेऽपि भारतीयाः यत्किञ्चित् जानन्ति एव ।
विश्वामित्रः राज्यसम्पदं परित्यज्य ऋषिः जातः । जनकः तु राजा सन् अपि ऋषिजीवनं यापितवान् । अस्माकं राजसु बहवः वीराः, प्रजापालनदक्षाः, त्यागशीलाः, राष्ट्रप्रवर्धकाः च सन्तः कीर्तिं प्राप्तवन्तः आसन् । अनुकरणीयेषु राजासु अग्रगण्यः अस्ति श्रीरामः । तस्य राज्यपालनं तावत् श्रेष्ठम् आसीत् यत् उत्तमं राज्यं ’रामराज्यम्’ इति उच्यते लोके ।
श्रीरामः इक्ष्वाकुकुलतिलकः इति क्यातः अस्ति । श्रीरामस्य वंशः सूर्यवंशः । सूर्यवंशस्य मूलपुरुषः एव इक्ष्वाकुः । इक्ष्वाकोः पिता वैवस्वतमनुः । माता च श्रद्धादेवी । ’वैवस्वत’ पदस्य अर्थः - विवस्वतः = भगवतः सूर्यस्य अपत्यं पुमान् इति ।
इक्ष्वाकुविषये पुराणेषु अधिकविवरणं न प्राप्यते । तथापि हरिश्चन्द्रः, सगरः, भगीरथः इत्यादयः यस्मिन् वंशे जाताः तस्य वंशस्य आद्यपुरुषः इक्ष्वाकुः एव इत्यतः तस्य महती कीर्तिः अस्ति लोके ।


text:
जपान्
जपान्-देशः(Japan) पूर्वेशियाखण्डे विद्यमानः कश्चन द्वीपदेशः । पेसिफिक्-सागरे विद्यमानः अयं देशः जपान्-सागरः, चीना, उत्तरकोरिया, दक्षिणकोरिया, रशियादेशानां पूर्वभागे विद्यते । जपान्-देशे सूर्योदयः प्रथमवारं भवति इत्यतः अयं देशः सूर्योदयदेशः,सूर्यमूलम् इत्यपि उच्यते ।
अन्तर्विषयाः
सामान्यपरिचयः[सम्पादयतु]
अस्य राजधानी टोक्योवर्तते । जपान्-देश: ६८५२ लघूनां द्वीपानां समूह: । तत्र होन्शू, होक्काइडो, क्युशू, शिकोकू च मुख्या: चतुर्द्वीपा: । एतै: चतुर्द्वीपै: जपानदेशस्य ९७% भूभागः आक्रान्तः । अत्रत्या जनसङ्ख्या - । जपान्-देश: लोकसंख्यया विश्वे दशमक्रमाङ्कस्य देश: । उच्च टोक्यो वर्ग: सह राजधानी टोक्यो इति विश्वे श्रेष्ठतम: महानगर: वर्तते । जपान्-देशस्य अर्थव्यवस्था विश्वे तृतीयक्रमाङ्कं प्राप्ता वर्तते । टोकियोप्रदेशः जगतः अत्याधुनिकप्रदेशेषु अन्यतमः यत्र जनाः वसन्ति ।
इतिहासः[सम्पादयतु]
जपानदेशं २००० वर्षाणाम् इतिहास: प्राप्त:। जपान्-देशस्य उल्लेख: ऐतिहासिकदृष्ट्या १४,००० वर्षपूर्वम् अस्ति । यायोई काले जपान्-देशं घटकला, ओदन-तृणानां कृषी, धातुक्रिया च विकसिता: । जपानीभाषा प्रथमं हानस्य पुस्तके(Book of Han) उल्लेखितम् । एतत् पुस्तकं चीनीभाषायां विरचितम् । बाएक्जेइति प्रदेषे जपान्-देशे बौद्धधर्म: प्रविष्टः । किन्तु बौद्धधर्मस्य प्रसार: असुकाकालस्य (५९२-७१० तमे) पूर्वार्धे अभवत् । नाराकाले(७१०-७८४ तमे) जपान्-देशस्य संरक्षणव्यवस्था अतीव बलवती अभवत् । एतत् कारणेन जपान्-देशे बौद्धधर्मस्य प्रसार: अभवत् । हिन्दुधर्मस्य प्रसार: कुकोई नाम्ना व्यक्तिना कृतम्।
चित्रवीथिका[सम्पादयतु]
उल्लेखाः[सम्पादयतु]
बाह्यशृङ्खला[सम्पादयतु]
- Government
- Kantei.go.jp, official site of the Prime Minister of Japan and His Cabinet
- Kunaicho.go.jp, official site of the Imperial House
- National Diet Library
- Public Relations Office
- Tourism
- General information
- फलकम्:CIA World Factbook link
- Japan from UCB Libraries GovPubs
- जपान्
- Japan profile from BBC News
- Energy Profile for Japan from the US Energy Information Administration
- Japan from the OECD
- Key Development Forecasts for the Japan from International Futures


text:
सामवेदः
यज्ञे चत्वारो ऋत्विजो भवन्ति -१ होता, २ अध्वर्युः ३ उद्गाता, ४ ब्रह्मा, होता-आह्वानकर्त्ता, स हि यज्ञावसरे प्रकान्तदेवतानां प्रशंसाय रचितान् मन्त्रान् उच्चरयन् देवताः आह्वयति, तत्कार्याय सङ्कलिता मन्त्राः स्तुतिरूपतया ऋचः समाख्याताः, तेषां संग्रह एव ऋग्वेदः । अध्वर्युर्विधिवद्यज्ञं सम्पादयति, तत्रावश्यकमन्त्रा यजूंषि, तत्संग्रहो यजुर्वेदः उद्गाता –उच्चस्वरेण गानकर्त्ता, स हि स्वरबद्धान् मन्त्रान् उच्चैर्गायति, तदपेक्षितमन्त्रसंग्रहः सामवेदः । ब्रह्मा –यज्ञनिरीक्षकः कृताकृत्वेक्षणकर्मा, स हि सर्वविधमन्त्रज्ञः तदपेक्षितो मन्त्रराशिरथर्ववेद इति कथ्यते ।
सामवेदस्य गानप्रचुरता प्रथिता, ऋच एव गीयन्ते, सामवेदे १५४९ मन्त्रा सन्ति, तेषु ७५ मन्त्रा ईदृशा ये ‘ऋग्वेदे’ न प्राप्यन्ते, शेषाः सर्वेऽप्युभयवेदसाधारणाः । सामवेदगतमन्त्राणां सप्त स्वराः, यतस्ते गीयन्ते, ऋग्वेदे पुनस्तेषामेव मन्त्राणां त्रय एव स्वराः एतावानेव उभयवेदसाधारणानां साममन्त्राणामृग्वेदमन्त्रेभ्यो भेदः ।
सामवेदो द्विधा विभज्यते –पूर्वर्चिकम्, उत्तरार्चिकं च । पूर्वार्चिकमेव छन्दः, छ्न्दसी, छन्दसिका चेति त्रिभिरपि नामभिरभिधीयते । विषयानुसारं पूर्वर्चिकं चतुर्षु भागेषु विभज्यते – आग्नेयपर्व (अग्निसम्बधिनीभिः ऋग्भिरुपेतम्), ऎन्द्रपर्व ( इन्द्रसम्बन्धिनीभिः ऋग्भिर्युतम् ), पवमानपर्व (सोमविषयकम्), आरण्यकपर्व च । उत्तरार्चिकन्तु अनुष्ठाननिर्देशकम् । तस्य बहवो विभागाः- दशरात्रम्, संवत्सरम्, ऎकाहम्, अहीनम्, सत्रम्, प्रायश्चित्तम्, क्षुद्रञ्चेति प्रमुखास्तत्र भेदाः ।
साम-सान्त्वेन इति धातोः निष्पन्नं सामपदम् । सा इति ऋक्सूचकतया अम इति गानम् । स्वरादिव्यञ्जकतया च व्याख्यां केचिद् वदन्ति । सामवेदस्य एकसहस्रं शाखा: आसन् । प्रपञ्चहृदयकारस्य काले द्वादशशाखाः विहाय अन्याः नष्टाः इदानीन्तु केवलं तिस्रः शाखाः समुपलभ्यन्ते । सङ्गीतस्य उद्भवः सामगानात् इति विचक्षणा आचक्षते । सामगानेऽपि सप्तस्वराः एव भवन्ति । ते आधुनिकशास्त्रीयसङ्गीतसंविधानात् आरोहावरोहणक्रमे किञ्चिदिव व्यत्यस्ताः दृश्यन्ते । खरहरप्रियारागतुल्याः सामगानस्वराः कुष्ठं (प्रथमं), द्वितीयं, तृतीयं (मध्यमम्), चतुर्थं, मन्द्रं (पञ्चमम्), अतिस्वायं (षष्ठम्), अतिस्वरम् (अन्यं) एते सप्तस्वराः । सामगानालापने गायकैः हस्ताङ्गुलीभिः मुद्राः अभिनीयन्ते एताभ्यः मुद्राभ्यः स्वरस्थानानि मात्राश्च प्रतीयन्ते ।
वेदानां सामवेदोस्मि इति भगवता गीतायाम् उक्तमस्ति । अयं सामवेदः चतुर्षु वेदेषु प्रमुखं स्थानं वहति ।


text:
मलेमहदेश्वरबेट्ट
मलेमहदेश्वरबेट्ट (Male Mahadeshwara Hills) कर्णाटकराज्यस्य चामराजनगरमण्डले विद्यमानं किञ्चन क्षेत्रम् । एषः पर्वतः ३२०० पादपरिमितोन्नतः पर्वतपङ्क्तियुक्तः । अत्रत्यः आराध्यदेवः अस्ति श्रीमलेमहदेश्वरः । एषः लिङ्ग्गाकारः । शासनानाम् आधारेण एतस्य नाम महदेश्वरः इति । १४-१५ शतकेषु श्रेष्ठयोगिनः अस्मिन् प्रदेशे आसन् । एते परशिवस्य अवतारपुरुषाः इति जनानां विश्वासः अस्ति । एते अत्र तपः कृत्वा सिद्धपुरुषाः जाताः । एतेषां सिद्धपुरुषाणां वनवासिनः अजपालकाः व्याधाः च भक्ताः आसन् । एतेषां स्मरणार्थं देवस्थानं निर्मितम् अस्ति । ते सर्वे अत्रैव लिङ्गैक्यतां प्राप्तवन्तः इति इतिहासः ।
एतत् तीर्थस्थानं प्रति कर्णाटक-तमीलनाडुराज्यतः सहस्रशः भक्ताः आगच्छन्ति । दर्शनं कुर्वन्ति । टिप्पुसुल्तान् मैसूरुओडेयर प्रभृतयः देवालयाय अपरिमितं दानं कृतवन्तः सन्ति ।
मार्गसूची[सम्पादयतु]
- मैसूरुतः २६० कि.मी ।
- मेट्टूरुतः ४० कि.मी ।


text:
ताजमहल् प्यालेस्
ताजमहल् प्यालेस् मुम्बयीनगरे स्थितं ताज् उपाहारवसतिगृहम् अतीव प्रसिद्धम् अस्ति । १०५ वर्षेभ्यः अधिकप्राचीनम् एतत् । अत्र ५६५ प्रकोष्ठाः सन्ति । भव्यभवनम् एतत् । मूरिष-ओरियण्टल् -फ्लारण्टेनशिल्पकलामिश्रितां शैलीम् अत्र पश्यामः । मुम्बयीनगरे प्रमुखभागे गेट् वे आफ् इण्डिया समीपे ताज् महल् प्यालेस् अस्ति। मुम्बयीमहानगरे अस्मिन् भवने राजानः महाराजाः विश्वविख्याताः विदेशीयाः अध्यक्षाः, प्रधानमन्त्रिणः, अधिकारिणः, हालिवुडबालिवुड्नटाः च स्थित्वा विश्रान्तिम् अनुभूतवन्तः सन्ति । विश्वविख्याताः क्रिकेटक्रिडकाः अत्र वासं कृतवन्तः सन्ति। अस्य निर्माणविषये एक प्रमुखं कारणमासीत् । पूर्वमत्र व्याट्सन् होटेल् आसीत् । तत्र भारतीयानां प्रवेशः नासीत् । श्री जेमशेडजीटाटा महोदयस्यापि भारतीयः इति प्रवेशः निषेधितः आसीत् । तेन अवमानितः जेमशेडजीटाटा एकम् उपाहारवसतिगृहं निर्मातुं सङ्कल्पं कृतवान् । प्यारिस् डसेल् डार्फ् इत्यादिनगराणि अटित्वा उत्तमानि वस्तूनि चित्वा आनीय भव्यस्य उपाहारवसतिगृहस्य निर्माणं कारितवान् ।


text:
नाशिकमण्डलम्
नाशिकमण्डलं(मराठी: नाशिक जिल्हा, आङ्ग्ल: Nashik District) महाराष्ट्रराज्ये स्थितं मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रं नाशिक इत्येतन्नगरम् | मण्डलमिदम् ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्त्वपूर्णं यतो हि राम-सीता-लक्ष्मणानाम् १४ वर्षीयवनवासस्य मुख्यस्थानं नाशिक आसीत् इति मन्यते ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
नाशिकमण्डलस्य विस्तारः १५,५३० च.कि.मी. अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वदिशि जळगावमण्डलं, पश्चिमदिशि गुजरातराज्यम्, उत्तरदिशि धुळेमण्डलं, दक्षिणदिशि अहमदनगरमण्डलम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले २,६०० मि.मी. वार्षिकवृष्टिपातः भवति । अस्य मण्डलस्य प्रमुखा नदी गोदावरी नदी । नाशिकमण्डलं परितः नव-पर्वतानां आवलिः अस्ति ।
कृष्युत्पादनम्[सम्पादयतु]
'बाजरी', गोधूमः च उत्पाद्यते सर्वाधिकम् । हरितशाकानि, पलाण्डुः, इक्षुः, द्राक्षाफलम् अपि कृष्युत्पादनानि सन्ति अत्र । अत्रस्थाः कृषकाः पशुपालन-पुष्पनिर्मिति-कुक्कुटपालनव्यवसायेषु अपि रताः ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
नाशिकमण्डलस्य जनसङ्ख्या(२०११) ६१,०७,१८७ अस्ति । अस्मिन् ३१,५७,१८६ पुरुषाः, २९,५०,००१ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रति च.कि.मी. ३९३ जनाः निवसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रति च.कि.मी. ३९३ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः २२.३०% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९३४ अस्ति । अत्र साक्षरता ८२.३१% अस्ति ।
इतिहासः[सम्पादयतु]
मण्डलविषये नैकाः पुराणकथाः सन्ति । अस्य मण्डलस्य नामविषयेऽपि तथैव । रामायणे लक्ष्मणः शूर्पणखायाः नासिकां यस्मिन् स्थाने अच्छिनत् तत् स्थानमिदम् । एनां कथाम् अनुसृत्य एव मण्डलस्य नाम 'नाशिक' अभवत् इति जनाः मन्यन्ते । संस्कृतसाहित्यकारेषु वाल्मीकिः, कालिदासः, भवभूतिः इत्यादयः नाशिकमण्डले स्थित्वा लेखनम् अकुर्वन् । मोघलाधिपत्यकाले स्थानस्य नाम 'गुल्शनाबाद्' इति कृतमासीत् । पेशवे-आधिपत्यकाले राघोबादादा इत्यनेन पुनः 'नाशिक' इति नामपरिवर्तनं कृतम् । पेशवे-आङ्ग्ल-आधिपत्यकाले मण्डलेऽस्मिन् बहुस्थापत्यनिर्मितिः कृता । १८६९ तमे वर्षे एषः प्रभागः मण्डलत्वेन स्थापितः । तदानीमेव अस्य मण्डलस्य व्यापारकेन्द्रत्वेन अपि प्रतिष्ठापना जाता । रेलमार्गः निर्मितः । ततः नाशिकमण्डलस्य समृद्धिः वर्धमाना एव अस्ति ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले पञ्चदश उपमण्डलानि सन्ति । तानि-
- सटाणा
- सुरगणा
- मालेगाव
- देवळा
- पेठ
- दिण्डोरी
- चान्दवड
- नान्दगाव
- नाशिक
- निफाड
- येवला
- इगतपुरी
- सिन्नर
- कळवण
- त्र्यम्बकेश्वरम्
लोकजीवनम्[सम्पादयतु]
मण्डलेऽस्मिन् जनाः कृषि-उद्यमेषु रताः सन्ति । कृषिसम्बन्धिताः व्यवसायाः, शर्करा-निर्मिति-उद्यमाः च सन्ति अत्र । मण्डलेऽस्मिन् १७४ मध्यम-बृहदुद्यमाः सन्ति । मण्डलेऽस्मिन् बहूनि धार्मिकस्थलानि सन्ति , जनाः धार्मिककार्येषु अपि रताः सन्ति । कस्मिंश्चित् ग्रामीण-स्थाने जनाः पटनिर्माणोद्योगेन उपजीविकां प्राप्नुवन्ति । इदानीं तु एतैः जनैः निर्मिताः पटाः आन्तर्राष्ट्रियव्यापारेऽपि विक्रीयन्ते । मण्डलेऽस्मिन् 'येवले' इति 'पैठणी'-शाटिकानिर्माणस्थानम् आमहाराष्ट्रं प्रसिद्धम् ।
व्यक्तिविशेषाः[सम्पादयतु]
बहूनां व्यक्तिविशेषाणां जन्मस्थलं, कार्यस्थलं च इदं मण्डलम् । यथा पं.विष्णु दिगम्बर पलुस्कर-येन सङ्गीतक्षेत्रे बहुकार्यं कृतम् ; दादासाहेब फाळके - भारतीय चित्रपट-व्यवसायस्य संस्थापकः अयम् । वि.वा. शिरवाडकर-मराठी-साहित्यक्षेत्रे ख्यातानाम लेखकः ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले बहूनि प्रसिद्धानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति ।
- त्र्यम्बकेश्वर-ज्योतिर्लिङ्गम् - कुम्भमेला (प्रति १२ वर्षे)
- सप्तशृङ्गिदुर्गः, वणी
- श्रीकाळाराम-मन्दिरम्
- मुक्तिधाम
- सोमेश्वरमन्दिरम्
- धम्मगिरिः, इगतपुरी
- भण्डारदरा, कळसुबाई पर्वतशिखरः
- वीर-सावरकर-स्मारकम्
- नरोशङ्कर-मन्दिरम्
- श्रीसुन्दरनारायणमन्दिरम्
- मुक्तिधाम
- सीतागह्वरः
- पाण्डवलयनानि
- समर्थ रामदासांची टाकळी


text:
जवाहरलाल नेहरू
जवाहरलाल नेहरुः (१८८९-१९६४) प्रयागे जात: ।
१९४७तः-१९६४तमवर्षपर्यन्तं स: भारतस्य प्रधानमन्त्री आसीत् ।
सः भारतवर्षस्य सर्वाधिककालपर्यन्तं नेतृत्वं कृतवान् तथा च प्रथमः प्रधानमन्त्री आसीत् ।
तस्य पितुः नाम मोतीलालनेहरुः । मातु: नाम स्वरूपरानी इति । केम्ब्रिजविश्वविद्यालये स्नातकपरीक्षाम् उत्तीर्य स: विधिवेत्ता अभवत्। तस्य ब्राह्मणकुलोत्पन्नया कमलया सह विवाह: सम्पन्नः।
अन्तर्विषयाः
प्रारम्भिकजीवनं शैक्षणिकविषयः च[सम्पादयतु]
जवहरलाल् नेहरु महोदयस्य माता स्वरूपराणी पिता च मोतिलाल् नेहरु (१८६१-१९३१) कश्मीरपण्डित कुले जातः । तस्य विद्याभ्यासः भारते इङ्ग्लण्डदेशे च अभवत् । इङ्ग्लण्डदेशे इण्डिपेण्डेण्ट् बोय्स् स्कूल (अननुदानितबालकशालायां) तथा केम्ब्रिडज्प्रदेशे हेरो ट्रिनिटि कलाशालायां च पठितवान् । यदा इङ्ग्लण्डदेशे आसीत् तदा अयं जो नेहरु इति प्रसिद्धः । अयं ७-२-१९१६ दिनाङ्के षोडशवर्षीयां कमलाकौर इत्येतया सह विवाहं कृतवान् । तस्मिन् एव वर्षे तयोः पुत्री जाता तस्याः नाम इन्दिरा प्रियदर्शिनी इति ।
जीवनं तथा वृत्तिः[सम्पादयतु]
भारतदेशस्य स्वातन्त्र्यम् आगस्ट १५ दिनाङ्के १९४७ वर्षे अभवत् । तदा नेहरु ध्वजारोहणम् अकरोत् । प्रजाप्रभुत्वविषये नेहरु गुणत्वम् अपश्यत् इष्टवान् च। सः सेक्यूलरिसं, लिबरलिसं च इष्टवान् । दरिद्रेभ्यः दीनेभ्यः च साहाय्यकरणं तस्य प्रवृत्तिः आसीत् । नेहरुमहोदयस्य एतादृशाः गुणाः अस्माकं देशस्य संविधानरचनायां सहकरिणः अभवन् । देशस्य औन्नत्यर्थं प्रपञ्चे ये हितकारिणः गुणाः आसन् तान् अत्र स्थापितवान् । तस्य पुत्री इन्दिरा तथा दौहित्रः राजीवः स्वयं देशसेवां कर्तुकामौ देशस्य प्रधानमन्त्रिणौ अभवताम् ।
गान्धीमहाभागस्य उत्तराधिकारी[सम्पादयतु]
१९४१ जनवरी १५ दिनाङ्के गान्धी अवदत् । "मम तथा नेहरुवर्यस्य मध्ये भिन्नाभिप्रायाः सन्ति इति जनाः वदन्तः सन्ति । परन्तु आवयोः मध्ये .क्षुल्लककारणेन मनोभेदःन भवेत् आवयोः लक्ष्यं सर्वदा एकमेव भवति । यत् किमपि भवतु ममोत्तरं नेहरु एव अधिकारी भवति, न तु राजाजी इति बहुकालात् वदन् अस्मि" इति।."[५]
राजकीयपूर्वभागः[सम्पादयतु]
नेहरु महाभागः तथा तेन साकं ये कारागृहे आसन् तेषां मोचनम् अभवत् । ब्रिटिश्जनाः राजकीयप्रभुत्वं भारतीयानां कृते ह्स्तान्तरितं कर्तुं निश्चितवन्तः। तदर्थं ब्रिटिश् केबिनेट् मुख्यस्थाः भारतमागताः ।[६] यदा नेहरुमहाभागः प्रधानमन्त्रित्वेन कार्यभारम् ऊढवान् तदा भारते हिन्दूमुस्लिं कलहः तस्य कार्ये प्रत्यूहवत् अभवत् । महमदाली जिन्ना मुस्लिमजनानां कृते स्वतन्त्र्यदेशः आवश्यकः इति आग्रहं कृतवान् । अत एव एताद्दशविघ्नानां मध्ये तस्य कार्यम् अग्रे न गतम् । मुस्लिं जनानां तथा हिन्दूनां सहयोगेन भारते यदा प्रजाप्रभुत्वराज्यं कर्तुं न शक्तः तदा नेहरु भारतस्य विभजनं कर्तुं अनिच्छया अङ्गीकृतवान् । विभागः तु यथा ब्रिटिश्जानानां योजनानुसारम् अभवत् । अयं विभागः तु जून् ३ दिनाङ्के १९४७ वर्षे अभवत् । तदा आग्स्ट १५ दिनाङ्के सः प्रधानमन्त्रिरुपेण प्रमाणवचनं स्वीकृतवान् । तदनन्तरं तस्य प्रथमभाषणं Tryst with Destiny इति प्रसिद्धम् । तस्य भाषणस्य सारांशः एवम् आसीत्- 'अस्माकं लक्ष्यं प्रति गन्तुं सन्धानं कृतम् । इदानीं सन्धानस्य फलप्राप्त्यर्थं समयः आगतः । पूर्णतया कर्तुं न शक्यते चेदपि किञ्चिद् वा कर्तु प्रयतनीयम् । मध्यरात्रे १२ वादने यदा सर्वे सुप्ताः आसन् तदा अस्माकं देशः जागरितः आसीत्। स्वातन्त्र्यं तु प्राप्नोत् । दुर्लभं तादृशं क्षणं सर्वदा न लभ्यते। प्राचीनं सन्त्यज्य अस्माभिः नावीन्यं प्राप्तम् अस्ति। देशस्य चरिते ईद्दशं क्षणं पुनः न आगच्छति । एतावत् पर्यन्तं येषां वाक्, मनः सर्वं निगूढे आसीत् इदानीम् तेषां स्वातन्त्र्यम् आगतम् । अस्मिन् सन्दर्भे भारतस्य तथा भारतीयतायाः च सेवां कर्तुं वयं प्रतिज्ञां कुर्मः मानवतां च न त्यजाम ’ इति। तस्मिन् काले मतान्तरकलहाः बहुत्र वर्धन्ते स्म । अयं कलहः पञ्जाब् देहली बङ्गाल् इत्यत्र सर्वत्र प्रसारितः आसीत् । नेहरु मुस्लिम् नेतृभिः साकं आभारतं सञ्चरन् सर्वत्र देशे शान्तिस्थापनाय तथा शरणार्थिनां मनः प्रसादनार्थं प्रायतत । सः मौलाना आजाद तथा अन्यैः नेतृभिः साकं मुस्लिमबान्धवानां भारते स्थातुं तथा योगक्षेमं वोढुं च वार्तालापं कृतवान् । देशस्थितिं वीक्ष्य तस्य मनोवेदना सञ्जाता।
१९४७ तमे वर्षे -भारत-पाकीस्तानयुद्धं रोद्धुं युनैटेड नेशन्स् साहाय्यं प्रार्थितवान्। पाकिस्तानदेशस्य तथा भारतस्य च मध्ये स्थितं हैदराबाद् इति प्रान्तं भारतस्य इति उद्धोषयितुं नेहरु मनः न चकार। यतः मतीयकलहः भवेदिति। बि.जे.पी नायकः जस्वन्तसिङ्गः एवं वदति " नेहरुमहोदयस्य चिन्तनानि एव अस्माकं भारतस्य विभजने कारणीभूतानि अभवन्। यतः सः एकत्र प्रभुत्वम् इच्छति जिन्ना तु विभागीयप्रभुत्वम् इच्छति। एतयोः मध्ये मनस्तापः एव विभजनस्य अन्यतमं कारणमभवत् । भारतस्वातन्त्र्यानन्तरं नेहरु तस्य पुत्रीम् इन्दिराम् एव तस्य तथा तस्य कार्यकलापस्य पर्यवेक्षिकारूपेण आयोजयामास । तस्य नेतृत्वे १९५२ निर्वाचने काङ्ग्रेस् पक्षः बहुमतं प्राप्नोत्। ततः इन्दिरा नेहरुगृहमेव आगत्य तस्य सर्वाङ्गीणकार्यं पश्यन् तेन साकं स्वदेशविदेशपर्यटनं कृतवती । एषा तस्य कार्यकर्तृषु प्रमुखा अभवत् ।
तेन इतिहासविषये " द डिस्कवरी ऑफ इन्डिआ" अपि च " ग्लिंप्सेस ऑफ वर्ल्ड हिस्टरी" इति अभ्यासपूर्णौ ग्रन्थद्वयं लिखितम् ।
तस्य जन्मदिनं नवेम्बरमासस्य चतुर्दशदिनाङ्कम् अखिले भारतवर्षे बालदिनत्वेन उत्साहपूर्वकम् आचर्यते ।
महात्मनः गान्धे: सम्पर्के आगते स: स्वातन्त्रसङ्ग्रामे सन्नद्घ: अभवत् ।
टिप्पणी[सम्पादयतु]
- ↑ The Spirit of the School – Julian Stern – Google Boeken. Books.google.com. 25 April 2009. http://books.google.com/books?id=zoQUqJZgjgYC&pg=PA54. Retrieved 10 July 2013.
- ↑ "Mob Scenes Mar Last Nehru Rites", The Gazette, Google News Archive, 9 June 1964, p. 4.
- ↑ Ramachandra Guha. "Inter-faith Harmony: Where Nehru and Gandhi Meet Times of India", The Times of India, 23 September 2003.
- ↑ In Jawaharlal Nehru's autobiography, An Autobiography (1936), and in the Last Will & Testament of Jawaharlal Nehru, in Selected Works of Jawaharlal Nehru, 2nd series, vol. 26, p. 612,
- ↑ Gandhi, Gopalkrishna. "The Great Dandi March — eighty years after", The Hindu, 5 April 2010
- ↑ "Declaration of independence". Archived from the original on 17 May 2013. Retrieved 14 August 2012.
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- India Today's profile of Nehru
- Nehru's legacy to India
- Nehru on Communalism
- Jawaharlal Nehru materials in the South Asian American Digital Archive (SAADA)


text:
भारतीयपर्वाणि
उत्सूते अनेन मानवाः इति उत्सवः। उत्सवाचरणं जगति सर्वत्र अस्ति एव । जगतः सर्वेषु अपि देशेषु विभिन्नान् उत्सवान् आचरन्ति । अतः एव कविकुलगुरुः कालिदासः "उत्सवप्रियाः खलु मनुष्याः" (शाकुन्तलम् – ६ अङ्के) इति उक्तवान् । भारतीयानां तु पर्व इत्येतत् जीवनस्य अविभाज्यम् अङ्गम् एव । वर्षपूर्णम् आचरणार्थम् अपि अपेक्षितसंख्याकाणि पर्वाणि सन्ति अस्माकं भारतदेशे । एतत् भारतस्य एव वैशिष्ट्यम् । जगति अन्यस्मिन् कस्मिन् अपि देशे एतावन्ति पर्वाणि न आचर्यन्ते । एतेषां सर्वेषाम् अपि पर्वणां सामाजिकी, पौराणिकी, अध्यात्मिकी वा पृष्ठभूमिका भवत्येव । पर्व इत्येतस्मिन् एव अर्थे "उत्सवः, महः, उद्धवः, क्षणः, जन्ममहः" इत्यादयः बहवः शब्दाः प्रयोगे सन्ति ।
- असतो मा सद्गमय ।
- तमसो मा ज्योतिर्गमय ।
- मृत्योर्मा अमृतङ्गमय ॥
- ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥
इत्येषा सर्वस्य अपि हिन्दुजनस्य प्रार्थना । एतां प्रार्थनां साकारीकर्तुं विभिन्नेषु कालेषु विभिन्नेषु प्रदेशेषु विभिन्नानि पर्वाणि आचरणपथम् आगतानि ।
एतानि पर्वाणि चतुर्धा विभक्तुं शक्यन्ते –
- धार्मिकपर्वाणि
- राष्ट्रियपर्वाणि
- जयन्त्युत्सवाः
- प्रादेशिकपर्वाणि इति ।
- अत्र धार्मिकपर्वाणि प्रादेशिकपर्वाणि च तत्सम्बद्धाः केवलम् आचरन्ति । जयन्तुत्सवान् राष्ट्रियपर्वाणि च धर्म-प्रदेशादि भेदं विना भारतवासिनः सर्वेपि आचरन्ति । उदाहरणार्थं – गान्धिजयन्ती, नेहरूजयन्ती (बालदिनम्) इत्यादयः जयन्त्युत्सवाः, स्वातन्त्र्यदिनाचरणं, गणतन्त्रदिनम् इत्यादीनि राष्ट्रियपर्वाणि च ।
हिन्दुधर्मः प्रत्येकमपि जनं कर्मत्रयं बोधयति । नित्यकर्म, नैमित्तिककर्म, काम्यकर्म चेति । नित्यकर्म नाम प्रतिदिनं करणीयं कर्म – उदाहरणार्थं पूजा, प्रार्थना, ध्यानं, सन्ध्यावन्दनम् इत्यादीनि । नैमित्तिककर्म नाम निमित्ते सति करणीयं कर्म – उदाहरणार्थं पर्व, जयन्त्युत्सवादयः च । काम्यकर्म नाम मनसः इच्छापूर्त्यर्थं करणीयं कर्म – उदाहरणार्थं व्रतं, यज्ञयागादिकं च । प्रत्येकम् अपि जनं निरन्तरं सुसंस्कृतं कर्तुं ये वैज्ञानिकाः विचाराः मनःशास्त्रस्य अनुगुणं सन्ति तेषाम् एव आधारेण एते कर्मविचाराः विधिनियमाः अपि रचिताः सन्ति । कारणं विना मधुरं न भुञ्जीत इत्येतं धर्मसूक्ष्मविषयं वाल्मीकिमुनिः रामायणस्य अयोध्याकाण्डे उल्लिखति । महाभारतस्य विधुरनीतिः अपि एतत् एव वदति । यथा –
- एकः स्वादु न भुञ्जीत, एकश्चार्थान्न चिन्तयेत् ।
- एको न गच्छेदध्वानं, नैकः सुप्तेषु जागृयात् ॥
विभज्य खादनस्य, अन्येभ्यः दानस्य वा पाठः पर्वणाम् आचरणद्वारा बाल्यादेव बालाः पाठयितुं शक्याः । ऐक्य-स्नेह-धर्मबुद्धीनां वर्धनेन सह दैहिक-मानसिक-आरोग्यवृद्धिः, शान्तिः, इन्द्रियनिग्रहादिद्वारा श्रेयःसाधनमेव एतेषां सर्वेषां पर्वणां मूलोद्देशः । राष्ट्रियपर्वणाम् आचरणेन वयं सर्वे भारतीयाः इति ऐक्यं वर्धते । प्रादेशिकादिपर्वणाम् आचरणेन परस्परं स्नेहः वर्धते । धार्मिकपर्वाणि सर्वाणि अपि धर्मबुद्धिं जागरयन्ति । तत्तत्पर्वावसरे निर्दिष्टः कश्चन आहरक्रमः वर्तते । तेन ऋतुकालादिक्रमेण सेव्यमानेन आहारेण दैहिकम् आरोग्यं वर्धते । पर्वावसरे परस्परं बान्धवानां मेलनेन, संलापेन, भजनादिना धार्मिकाचरणेन वा शान्तिः मानसिकारोग्यं च वर्धते ।
अद्य गृहेषु अस्माकं सम्प्रदायान्, सांस्कृतिकानि मौल्यानि, धर्मसूक्ष्माणि च बोधयितारः वृद्धाः न सन्ति । विद्यमानाः गृहिणिगृहस्थाः आर्थिकसम्पादने निरताः । बालाः दूरदर्शन-सङ्गणकादिषु सम्पर्कमाध्यमेषु लीनाः । एवं सति पर्वादीनां पृष्ठभूमिका वा महत्त्वं वा कथं ज्ञायेत बालैः ? अतः अद्यतनजगति पर्वाचरणं स्वादुभक्ष्याणां भोजनेन नूतनवस्त्राणां धरणेन च समाप्यते एव । भक्ष्यवस्त्रादीनि धनं दत्तं चेत् सर्वदा प्राप्यन्ते एव । तर्हि पर्वणः वैशिष्ट्यं किम् ? इति पृष्ठे सति एवम् उत्तरं भवेत् - कृतज्ञतासमर्पणम्, ऋतुकालानुगुणम् आहारक्रमः, बान्धव्यवर्धनं, धार्मिकाचरणं, स्वच्छतारक्षणं चेति बहूनि वैशिष्ट्यानि सन्ति पर्वाचरणस्य । यतः अद्यतनजगति सर्वेपि अत्यन्तं कार्यव्यग्राः भवन्ति । "समयाभावः” इत्येषः शब्दः सदा सर्वेषां मुखात् निस्सरति । अतः पर्वव्याजेन परस्परं बान्धवानां मेलनं भवेत्, गृहस्य तथा पूजावस्तूनां स्वच्छता भवेत्, वर्षे कतिपयवारं वा धार्मिकविधीनाम् आचरणं भवेत्, अस्माकं सुखमयजीवनार्थम् अपेक्षितस्य सर्वस्यापि व्यवस्थां कृतवद्भ्यः पूर्वजेभ्यः, प्रकृतेः, देवेभ्यः च कृतज्ञतासमर्पणं भवेत् च । अनेन क्रमेण विस्म्रियमाणा अस्माकं भारतीयसंस्कृतिः पुनः स्मर्येत ।
पाश्चात्त्यसंस्कृतेः प्रभावयुतस्य जीवनस्य कारणात् वयम् अस्माकम् आचरणेषु बहूनाम् आचरणानां विशिष्टानि पदानि वा तेषां पदानाम् अर्थं वा न जानीमः एव । यथा –
- १. प्रदक्षिणम् – मनसि देवमेव स्मरन्तः दक्षिणभागतः वामभागं भ्रमणम् ।
- २. साष्टाङ्गनमस्कारः – शरीरस्य अष्टौ अपि अवयवाः यथा भूमिं स्पृशेयुः तथा नमस्करणम् ।
- ३. नैवेद्यम् – देवाय समर्पणयोग्यं किञ्चित् वस्तु पुष्पम्, फलम्, खाद्यम् यत्किञ्चित् ।
- ४. प्रसादः – देवाय समर्पणानन्तरम् अवशिष्टम् ।
- ५. तीर्थम् – पवित्रं जलम् ।
- ६. पञ्चामृतम् – दुग्धं, दधि, घृतं, मधु, शर्करा चेति पञ्चानाम् अमृतसदृशाणां पदार्थानां सम्मिश्रणम् ।
- ७. पञ्चगव्यम् – गोक्षीर-दधि-घृत-गोमूत्र-गोमयानां मिश्रणम् ।
- ८. अभिषेकः - देवस्य मङ्गलस्नानम् ।
- ९. अभिघारम् – अन्नस्य, नैवेद्यस्य, होमद्रव्याणां वा उपरि प्रथमं परिवेष्टव्यं घृतम् ।
- १०. आपोशनम् – भोजनात् पूर्वं प्राक् च मन्त्रपूर्वकं सेव्यमानं जलम् ।
- ११. अर्घ्यम् – हस्तप्रक्षालनार्थं दीयमानं जलम् ।
- १२. पाद्यम् – पादप्रक्षालनार्थं दीयमानं जलम् ।
- १३. हस्तोदकम् – भोजनात् पूर्वं यजमानेन हस्ते स्थापनजलम् ।
- १४. अन्नशुद्धिः – ओदनस्य उपरि परिवेष्यमाणं घृतम् ।
- १५. पञ्चाङ्गम् – तिथि-नक्षत्र-वार-योग-करणानि च ।
- १६. मङ्गलकलशः – व्रत-विवाह-यज्ञ-यागादिषु शुभावसरेषु स्थाप्यमानः जलपूरितकलशः ।
- (स्वर्ण-रजत-ताम्र-कांस्य-पित्तल-मृत्तिकायाः वा स्यात् कलशः)
- १७. उपवासः – समीपे वासः (देवस्य समीपे इत्यर्थः) ।
पर्वाचरणावसरे गृहे विद्यमानाः सर्वेपि सक्रियाः सन्तः भागं वहेयुः । बालाः भक्ष्यनिर्माणसदृशेषु कार्येषु भागवहनं नार्हन्ति । तदर्थं पूजादिषु भागवहनाय तत्तत्पर्वान्तर्गतदेवतासम्बद्धानि भजनानि, श्लोकाः, स्तोत्राणि वा बालाः पूर्वमेव पाठनीयाः यथा बालाः पर्वदिने मिलित्वा वक्तुं शक्नुगुः तथा । तेन पर्वविषये बालानां ज्ञानमपि वर्धते उत्साहोपि । एकैकस्याम् अपि तिथौ प्रसिद्धानां पर्वणां कण्ठपाठः कारणीयः यथा – युगादिप्रतिपत्, भानुद्वितीया, अक्षयतृतीया, विनायकचतुर्थी, नागपञ्चमी, सुब्रह्मण्यषष्ठी, रथसप्तमी, गोकुलाष्टमी, महानवमी, विजयदशमी, प्रथम-एकादशी, उत्थानद्वादशी, अनन्तचतुर्दशी, श्रावणपूर्णिमा, महालय-अमवास्या च । एवमेव तिथि-नक्षत्र-पक्ष-मास-राशीणाम् अपि कण्ठपाठः कारणीयः । तेन किं पर्व कदा भवति इति बालाः एव ज्ञातुं शक्नुवन्ति । अद्यतनबालाः एव अग्रिमराष्ट्रनिर्मातारः । अतः ते एव अस्माकं संस्कृतेः प्रवर्धकाः । पर्वणां विषये ते अवश्यं बोधनीयाः येन अस्माकं संस्कृतिः रक्षिता भवेत् । पर्वणां सुलभज्ञानाय एवं वयम् एकाम् आवलिं सज्जीकर्तुं शक्नुमः ।
- १. चान्द्रमानयुगादिः – चैत्रशुक्लप्रतिपत् ।
- २. सौरमानयुगादिः – मेषसङ्क्रमणम् ।
- ३. श्रीरामनवमी – चैत्रशुक्लनवमी ।
- ४. महावीरजयन्ती – चैत्रशुक्लत्रयोदशी ।
- ५. हनुमज्जयन्ती- चैत्रपूर्णिमा ।
- ६. अक्षयतृतीया – वैशाखशुक्लतृतीया ।
- ७. नृसिंहजयन्ती – वैशाखशुक्लचतुर्दशी ।
- ८. बुद्धजयन्ती – वैशाखपूर्णिमा ।
- ९. गङ्गादशमी – ज्येष्ठशुक्लदशमी ।
- १०. वटसावित्रीव्रतम् – ज्येष्ठपूर्णिमा ।
- ११. प्रथमैकादशी – आषाढशुक्लैकादशी ।
- १२. गुरुपूर्णिमा – आषाढपूर्णिमा ।
- १३. ज्योतिर्भीमेष्वरपूजा – आषाढ-अमावास्या ।
- १४. नागपञ्चमी – श्रावणशुक्लपञ्चमी ।
- १५. रक्षाबन्धनम्, संस्कृतोत्सवः – श्रावणपूर्णिमा ।
- १६. गोकुलाष्टमी – श्रावणबहुलाष्टमी ।
- १७. गौरीतृतीया – भाद्रपदशुक्लतृतीया ।
- १८. गणेशचतुर्थी – भाद्रपदशुक्लचतुर्थी ।
- १९. महालय-अमवास्या (सर्वपितृ–अमवास्या) – भाद्रपद-अमावास्या ।
- २०. नवरात्रम् – आश्वयुजशुक्लप्रतिपत् तः नवमीपर्यन्तम् (९ दिनानि) ।
- २१. विजयदशमी – आश्वयुजशुक्लदशमी ।
- २२. नरकचतुर्दशी – आश्वयुजकृष्णचतुर्दशी ।
- २३. धनलक्ष्मीपूजा – आश्वयुज-अमावास्या ।
- २४. दीपावलि:, बलिप्रतिपत् – कार्त्तीकशुक्लप्रतिपत् ।
- २५. यमद्वितीया – कार्त्तीकशुक्लद्वितीया ।
- २६. उत्थानद्वादशी – कार्त्तीकशुक्लद्वादशी ।
- २७. कार्तिकपूर्णिमा, गुरुनानाकजयन्ती – कार्तिकपूर्णिमा ।
- २८. सुब्रह्मण्यषष्ठी – मार्गशीर्षशुक्लषष्ठी ।
- २९. मार्गशीर्षपूर्णिमा, दत्तजयन्ती – मार्गशीर्षपूर्णिमा ।
- ३०. तिल-अमावास्या – मार्गशीर्ष-अमावास्या ।
- ३१. मकरसङ्क्रमणम् – सूर्यस्य धनुराशितः मकरराशिप्रवेशदिनम् ।
- ३२. श्रीपञ्चमी (वसन्तपञ्चमी) – माघशुक्लपञ्चमी ।
- ३३. रथसप्तमी – माघशुक्लसप्तमी ।
- ३४. महाशिवारात्रिः – माघकृष्णचतुर्दशी ।
- ३५. होलीपर्व – फाल्गुणपूर्णिमा ।
- ३६. चातुर्मास्यव्रतम् - आषाढ-एकादशीतः उत्थानद्वादशीपर्यन्तम् ।
- ३७. वरमहालक्ष्मीव्रतम् - श्रावणपूर्णिमायाः समीपे विद्यमानः शुक्रवासरः ।
एषा आवलिः केवलं साङ्केतिकी । एतावन्ति एव पर्वाणि इति न । अञ्जलौ प्रासाददर्शनम् इव एवम् आवलिरचना शक्यते इति अत्र दर्शितं तावदेव । एताम् इतोऽपि दीर्घीकर्तुमपि शक्नुवन्ति । यतः पूर्वमेव उक्तम् आवर्षम् प्रतिदिनम् अपि आचरणार्थम् अपेक्षितसंख्याकाणि पर्वाणि सन्ति अस्माकं भारतदेशे ।


text:
काली
अनन्दशक्तिसंयुता सनातनधर्मस्य देवी काली । एतत् पदं कालः (समयः विधिः) इति पदेन निष्पन्नम् । कृष्णवरीया देवी इत्यपि अस्य भावः । शिवस्य अपरं नाम कालः इति अस्य पत्नी काली भवति । एषा परिवर्तनस्य देवता । विविधेषु शाक्तहिन्दुविश्वशास्त्रेषु शाक्ततान्त्रिकविश्वासेषु च एताम् एव परमसत्यं ब्रह्मन् इति पूजयन्ति । भवतारिणी इति भक्ताः एताम् अर्चयन्ति । प्रकृतदिनेषु भक्तिपथस्य जनाः कालीं मङ्गलकरा महामाता इत्यपि पूजयन्ति । काली भगवतः शिवस्य सखी । तस्य शीरे एव तिष्ठति । दुर्गा, सती, भद्रकाली, रुद्राणी, पार्वती, चामुण्डेश्वरी इत्यादीनि रूपाणि अपि भवन्ति । दशमाहाविद्याः, दशभयङ्करतान्त्रिकदिविषु एषा अग्रगण्या अस्ति । [१]
व्युत्पत्तिशास्त्रम्[सम्पादयतु]
(कृष्णवर्णः).[२] Kālī स्त्रीलिङ्गरूपम्kālaकालस्य मूलार्थः कृष्णः इति । कालः नाम समयः इत्यपि अर्थः काली इत्यस्यार्थः कृष्णवर्णीया अथवा कालवती, कालातीता इति भवति ।काली शिवेन शैवैः च दृढः सम्बन्धः अस्ति । काल्याः स्त्रीलिङ्गरूपं कालस्य स्तीरूपेण प्राप्तम् । संस्कृतस्य प्राचीननिघण्टुः शब्दकल्पदुरमम् एवं वदति कालः शिवः तस्य पत्नी काली इति । अस्याः नामावल्यां कालरात्रिः इत्यापि अस्ति । KālarātriKālikā काली इति पदम् अङ्कितनाम इव उपयोक्तुं शक्यते इति कोबर्न् थामस् उत्कवान् कोबर्न् थामस् Devī-Māhātmyaशिवस्य शरीरं भस्मलेपितम् । śmaśānaतथैव सः ध्यानं करोति काली अपि तत्र भवति ।śmaśāna-kālī
मूलानि[सम्पादयतु]
मूलं पदम् अथर्ववेदे सत्यपि प्रथमवारम् उपयुक्तं कथकगृह्यसूत्रे (19.7)मुण्डकोपनिषदि काली नाम ऋग्वेदस्य अग्निदेवस्य सप्तजिह्वासु एकस्य नाम काली ।(2:4), किन्तु देव्याः उल्लेखः नास्ति । काल्याः प्रकृतं रूपं प्रथमवारं महाभारते सौप्तिकपर्वणि एषा कालरात्रिः इति कथिथा । (10.8.64)Kālarātri अपि च पण्डवानां सैनिकानां स्वप्ने एषा आगच्छति । द्रोणस्य पुत्रस्य अश्वत्थाम्नः आक्रमणकाले प्रत्यक्षा काली आन्तं तत्रैव तिष्ठति । षष्टशतकस्य देवीमाहात्म्यम् ग्रन्ते महादेवी शक्तिरूपेण रक्तभीजासुरः इति कञ्चित् राक्षसं जितवती । दशमशतकस्य कालिकापुराणं कालीं ब्रह्मन् इति आराधयति । डेविड् किन् स्ले इत्यनेन सनातनधर्मस्य विशिष्टा देवी काली इति क्रि.श. ६००तमे वर्षे उल्लिखितम् । एते ग्रन्थैः सामान्यतः एषा सनातनधर्मे युद्धभूमौ एव न्यस्ता । [३] अनेकवारं शिवस्य शक्तिः इति परिगणिता । विविधेषु पुराणेषु एतां तस्य निकटं युगलं कृतवन्तः । कालिकापुराणे एषा आदिशक्तिः इति वर्णिता ।
मन्त्रः
ॐ क्रीं काल्यै नमः ॥
बीजमन्त्रः
ॐ ह्रीं श्रीं क्रीं परमेस्वारी कलिकायै स्वाहा ॥
कालीगायत्रीमन्त्रः
ॐ महाकाल्यै च विद्महे श्मशानवासिन्यै च धीमहि । तन्नो काली प्रचोदयात् ॥
ध्यानम्
करालवदनां घोरां मुक्तकेशीं चतुर्भुजां ।
कालिकां दक्षिणां दिव्यां मुण्डमालाविभुषिताम् ॥
सद्यश्छिन्नशिरःखड्गवामाधोर्द्ध्वकराम्भुजां ।
अभयां वरदाञ्चैव दक्षिणोर्द्धाधःपाणिकाम् ॥
महामेघप्रभां श्यामां तथा चैव दिगम्बरीं ।
कण्ठावसक्तमुण्डालीगलद्रुधिरचर्च्चितां ॥
कर्णावतंसतानीतशव युग्मभयानकां ।
घोरदंष्ट्रां करालास्यां पीनोन्नतपयोधराम् ॥
शवानां करसङ्घातैःकृतकाञ्चीं हसन्मुखीं ।
सृक्कद्वयगलद्रक्तधाराविस्फुरिताननां ॥
घोररावां महारौद्रीं श्मशानालयवासिनीम् ।
बालार्कमण्डलाकारलोचनत्रितयान्वितां ॥
दन्तुरां दक्षिणव्यापि मुक्तालन्विकचोच्चयां ।
शवरूप महादेवहृदयोपरिसंस्थितां ॥
शिवाभिर्घोररवाभिश्चतुर्द्दिक्षु समन्वितां ।
महाकालेन च समं विपरीतरतातुरां ॥
सुखप्रसन्नवदनां स्मेराननसरोरुहां ।
एवं संचिन्तयेत् कालीं सर्वकामसमृद्धिदाम् ॥
तन्त्रेषु[सम्पादयतु]
देव्यः तन्त्रयोगस्य अध्ययने आचरणे च महत्तरं भूमिकां निर्वहन्ति । पुरुषदेवताः इव वास्तवस्वरूपं ज्ञातुं विवेचनशक्तियुक्तं केन्द्रम् इति विश्वस्तम् । तथापि पार्वती स्वीकर्त्री तन्त्ररूपेण शिवस्य पाण्डित्यं प्राप्यमाना छात्रा इति उक्तम् । तान्त्रिकप्रतिमाशास्त्रे ग्रन्थेषु आचरणेषु च काली एव प्रमुख्यं प्राप्तवती । डि.किन्ल्से १२२पुटानि ब्रह्मा, विष्णुः, शिवः इति देवाः समुद्रस्य फेनबुद्बुदानि इव ताया एव उद्भूताः स्वेषां मूलम् अपरिवर्त्य संरक्ष्य निर्गच्छन्ति इति निर्वाणतन्त्रम् । निरुत्तरतन्त्रम्, पिच्चिलतन्त्रम् च काल्याः सर्वे मन्त्राः सर्वश्रेष्ठाः इति घोषयतः । योगिनीतन्त्रम्, कामाक्यतन्त्रम्, निरुत्तरतन्त्रम्, इत्यादीनि कालिविद्यातन्त्राणि इति प्रसिद्धानि । महानिर्वाणतन्त्रे काली आदिशक्त्याः विशेषणम् एव ।
बङ्गालीसम्प्रदायः[सम्पादयतु]
शिवस्य पत्नी पार्वतीम् अतिरिच्य काल्याः रूपं सनातनपुराणेषु प्रतिमाशास्त्रेषु मातृरूपिणीति निरूपितम् । अष्टादशे शतके बङ्गालीभक्तिपथः आरब्धः । तत्र अस्याः स्वरूपं लक्षणानि च परिवर्तितानि ।
सन्दर्भाः[सम्पादयतु]
- ↑ एन्सैक्लोपीदिया इण्टर्न्यषनल् ग्रोलियर् 1974. AE5.E447 1974 031 73-11206 ISBN 0-7172-0705-6 ಪುಟ 95
- ↑ पाणिनिः4.1.42
- ↑ डेवीड् किन्स्ले तान्त्रिक् विसन्स् आफ् दि डिवैन् फेमिनैन् दि टेन् महा विद्यास् (बर्कलि : क्यालिफोर्निया विश्वविद्यालयस्य मुद्रणम् क्रि.श. १९९७, ७०पुटानि


text:
साम्युयेल् हानिमन्
(कालः – १७५५ तः १८४३)
अयं साम्युयेल् हानिमन् (Samuel Hahneman) “होमोयोपति” इत्यस्याः वैद्यपद्धतेः जनकः । अस्य पूर्णं नाम प्रेडरिक् क्रिस्टियन् साम्युयेल् हानिमन् इति । अयं १७५५ तमे वर्षे “मेस्सीन्” नामके लघु ग्रामे जन्म प्राप्नोत् । अस्य पिता मृत्पात्राणाम् उपरि वर्णैः चित्राणि लिखति स्म । सा एव तस्य वृत्तिः आसीत् । तस्मात् कारणात् गृहे सर्वदा दारिद्र्यम् एव भवति स्म । द्रारिद्र्यस्य कारणात् शालाशिक्षणं विना शुल्कं प्राप्नोत् अयं साम्युयेल् हानिमन् । तस्य वैद्यविज्ञाने महती आसक्तिः आसीत् । अतः अयं साम्युयेल् हानिमन् महता परिश्रमेण वियन्ना तथा एर्लाञ्जेन् विश्वविद्यालययोः अधीत्य वैद्यपदवीं प्राप्तवान् । ड्रेस्डेन्, लैप्जिम् इत्यादिषु नगरेषु वैद्यवृत्तिं कृत्वा उत्तमः वैद्यः इति प्रसिद्धिम् अपि सम्पादितवान् । अयं साम्युयेल् हानिमन् बह्वीषु भाषासु पण्डितः आसीत् । अतः इङ्गीष्, फ्रेञ्च् इत्यादिभ्यः भाषाभ्यः अनुवादम् अपि करोति स्म ।
अयं साम्युयेल् हानिमन् १७९० तमे वर्षे यदा स्काट्लेण्ड्–देशस्य विलियं कुल्लेत्स् इत्यनेन लिखितस्य औषधशास्त्रस्य ग्रन्थस्य अनुवादं कुर्वन् आसीत् तदा कश्चन कुतूहलकरः विषयः तम् आकर्षत् । मलेरियाज्वरस्य चिकित्सार्थं तदानीन्तने काले “सिङ्कोन्” नामकस्य वृक्षस्य त्वक्, रसः च उपयुज्यते स्म । तत् औषधम् यदि आरोग्यवान् मनुष्यः सेवेत तर्हि कः परिणामः भवेत् इति ज्ञातुम् अयं साम्युयेल् हानिमन् प्रतिदिनं स्वयम् एव ४ ग्रां यावत् असेवत । तदा तस्मिन् शैत्यं, ज्वरः, तिक्तरुचिः इत्यादीनि सर्वाणि अपि लक्षणानि मलेरियाज्वरस्य एव लक्षणान् आसन् । एतं प्रयोगं दृढीकर्तुं सः साम्युयेल् हानिमन् मित्रेभ्यः अपि तत् औषधम् अददात् । तदनन्तरं तेषु जातान् परिणामान् परिशील्य “सर्वम् अपि औषधं स्वस्य गुणधर्माणाम् अनुसारं विद्यमानान् रोगान् केवलं परिहरति” इति सूत्रं सज्जीकृतवान् । एषः एव सिद्धान्तः ल्याटिन्–भाषायां “सिमिलिय सिमिलिबस् क्यूरेन्तर्” इति उच्यते । अयं सिद्धान्तः ’औषधैः परिहर्तुं शक्यानां सवेषां रोगाणां कृते उपयुज्यमानानां सर्वेषाम् औषधवस्तूनाम् अषधीयानां लक्षणानां संशोधनार्थं साहाय्यम् अकरोत् । अस्य सिद्धान्तस्य द्वारा एव अयं साम्युयेल् हानिमन् रोगलक्षणविज्ञानस्य, चिकित्सातन्त्राणां साम्यस्य मूलस्य च संशोधनम् अकरोत् । एषा एव “होमियोपति”–पद्धतिः । ग्रीक्–भाषायां “होमियो” इत्युक्ते समः, “प्याथोस्” इत्युक्ते वेदना अथवा रोगः इति अर्थः ।
होमियोपति नाम सदृश–क्रिया–चिकित्सा–पद्धतिः इति । सामान्यतया अन्यासु वैद्यपद्धतीषु आवश्यकतायाः अपेक्षया अधिकप्रमाणेन औषधानि दीयन्ते । तेन रुग्णस्य जीवशक्तिः अपि नश्यति । तस्य निवारणार्थम् एव अयं साम्युयेल् हानिमन् प्राकृतिकरूपेण प्राप्यमाणानां खनिजानां, सस्यानां, प्राणिनां मूलैः निर्मितानाम् औषधानाम् उपयोगस्य पद्धतिम् आरब्धवान् । सा एव होमोयोपति–वैद्यपद्धतिः । अस्य सिद्धान्तस्य अनुसारं निर्मितानि औषधानि प्रथमं स्वस्य उपरि, कुटुम्बजनानाम् उपरि, मित्राणाम् उपरि स्वयं सेवकरोगिणाम् उपरि च प्रयुक्तवान् । तस्य प्रयोगस्य यशसः अनन्तरम् एव अन्येभ्यः तानि औषधानि अयच्छत् । एवं प्रकारेण प्राप्तान् अनुभवान् लिखित्वा प्राकटयत् १८०५ वर्षे । कालान्तरे अयं साम्युयेल् हानिमन् स्वेन लिखितायाः पद्धतेः तर्कबद्धानि विवरणानि सर्वाणि “आर्गनान्” इति ग्रन्थे लिखित्वा १८१० वर्षे प्राकटयत् । स च ग्रन्थः अत्यन्तं न्यूने अवधौ एव जनप्रियतां प्राप्य बह्वीषु आवृत्तीषु प्रकाशितः अभवत् । अयं साम्युयेल् हानिमन् वैद्यकीये क्षेत्रे एव असाधारणः प्रतिभावान् । सः ८८ तमे वयसि १८४३ तमे वर्षे इहलोकम् अत्यजत् ।


text:
तुवरी
भारते वर्धमानः कश्चन धान्यविशेषः तुवरी अथवा आढकी । एषा तुवरी अपि सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एषा आङ्ग्लभाषायां Toor Dal इति उच्यते । अस्माकं देशे बहुषु राज्येषु तुवर्याः उपयोगः प्रतिदिनं क्रियते एव । तुवरीबीजस्य वर्णानुगुणम् एषा त्रिधा विभक्ता अस्ति । कृष्णतुवरी, श्वेततुवरी, रक्ततुवरी चेति । संस्कृते तुवर्याः आढकी, करवीरभुजा, वृत्तबीजा, पीतपुष्पा इत्यादीनि नामानि सन्ति । आन्ध्रपदेशे “मुद्दुपप्पु”नामकं खाद्यं निर्मान्ति विशेषतया । दक्षिणभारते तुवरीदालेन “सारः” “क्वथितं” “बिसिबेळेबात्” इत्यादयः आहारपदार्थाः निर्मीयन्ते ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्याः तुवर्याः स्वभावः[सम्पादयतु]
यद्यपि दालाः वातवर्धकाः तथापि तुवरीदालः न तावान् वातवर्धकः । तुवरी कफं, पित्तं च निवारयति । शीतगुणः अस्याः । शरीरं शुष्कीकरोति अपि । किन्तु पचनार्थं लघु । मलबद्धताम् उत्पादयति । अस्यां किञ्चिन्मात्रेण मधुरत्वं, कषायत्वं च भवतः । रक्तदोषनिवारकः अपि ।
- “आढकी तुवरा रूक्षा मधुरा शीतला लघुः ।
- ग्राहिणी वातजननी वर्ण्या पित्तकफास्रजित् ॥“ (भा.प्र.)
- १. ज्वरपीडितानां, भोजनं न रोचते इति अस्ति चेत्, कासपीडितानाम्, अस्थिरोगयुक्तानां, पुनः पुनः वमनकर्तॄणां च तुवरीदालेन निर्मितः सारः हितकरः ।
“गुल्म-ज्वरारोचक-कासछर्दि-हृद्रोगदुर्नामहराढकी स्यात् ।“ (शा.नि.)
- २. तुवरीदालस्य पक्वकरणावसरे घृतं योजितं चेत् त्रिदोषशामकः भवति ।
- ३. कृष्णतुवरी बलकारिका । पचनशक्तिम् अपि वर्धयति । पित्तनिवारिका अपि । शशीरस्य ज्वलनं न्यूनीकरोति ।
- ४. श्वेततुवरी वातं पित्तं च वर्धयति । आम्लपित्तम् (आसिडिटि) उत्पादयति । उदरबाधाम् अपि जनयति ।
- ५. रक्ततुवरी बहुरुचिकरी, पित्तनिवारिका चापि । ज्वरपीडितानाम् अपि उत्तमम् ।
- ६. तुवरीपिष्टस्य लेपनेन चर्म शुद्धं भवति, कान्तिः अपि वर्धते ।
- ७. तुवरीदालस्य पचनावसरे किञ्चिन्मात्रेण तैलं योजयामः चेत् न वातकारकः ।
- ८. पचनावसरे हरिद्रायाः योजनेन पक्वः दालः यदा शीतलः भवति तदा अपि रोगाणवः न उत्पद्यन्ते ।


text:
१९०१
१९०१ तमं वर्षं ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकं साधारणवर्षम् आसीत् ।
अन्तर्विषयाः
- १ घटनाः
- २ अज्ञाततिथीनां घटनाः
- ३ जन्मानि
- ४ निधनानि
- ५ बाह्य-सूत्राणि
घटनाः[सम्पादयतु]
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
जुलै-सेप्टेम्बर्[सम्पादयतु]
अक्टोबर्-डिसेम्बर्[सम्पादयतु]
अज्ञाततिथीनां घटनाः[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे आस्ट्रियादेशस्य कार्ल् लाण्ड्स्टैनर् नामकः रक्तं "ए", "बी", "सि" तथा "ओ" इति विभक्तवान् ।
- अस्मिन् वर्षे जपान्-देशीयः रसायनविज्ञानी जोकिचि टकमीन् नामकः "अड्रिनलीन्" नामकं "हार्मोन्" संशोधितवान् ।
- अस्मिन् वर्षे अमेरिकादेशीयः जीवविज्ञानी क्लारेन्स् मेक्क्लुङ्ग् नामकः लिङ्गसम्बद्धान् वर्णतन्तून् संशोधितवान् ।
- अस्मिन् वर्षे जर्मनीदेशीयः एमिल् अडाल्फ् वान् बेह्रिङ्ग् नामकः "डिप्तीरिय आण्टीटाक्सिन्" इत्यस्य प्रतिविषस्य संशोधनस्य निमित्तं "नोबेल्"पुरस्कारं प्राप्नोत् ।
- अस्मिन् वर्षे रवीन्द्रनाथ ठाकुरः शान्तिनिकेतने विश्वभारतिविद्यापीठस्य स्थापनम् अकरोत् ।
- अस्मिन् वर्षे कन्नडभाषायाः प्रसिद्धः लेखकः फ.गु. हलकट्टिः बि ए परीक्षायाम् उत्तीर्णः जातः ।
- अस्मिन् वर्षे भारतस्य महान् दार्शनिकः श्री अरविन्दः भूपालचन्द्रबोसस्य पुत्रीं मृणाळिनीं परिणीतवान् ।
- अस्मिन् वर्षे प्रवृत्ते लण्डन्–नगरस्थायाः रायल्–सोसैट्याः अन्ताराष्ट्रिय–विज्ञानसम्मेलने प्रसिद्धः भारतीयः जीवविज्ञानी जगदीशचन्द्रबोसः "रासायनिकानां प्रयोगेण सस्यानि अपि प्रज्ञाहीनानि कर्तुं शक्यन्ते" इति प्रत्यपादयत् ।
- अस्मिन् वर्षे भारतदेशस्य कर्णाटकराज्यस्य सिद्धगङ्गाक्षेत्रे यात्रामहोत्सवः आरब्धः ।
- अस्मिन् वर्षे वैद्यकीये क्षेत्रे क्ष-किरणक्रमस्य संशोधकः विल्हेल्म् कार्नार्ड् रोण्ट्जेन् भौतशास्त्रस्य निमित्तम् एव आरक्षितेन "नोबेल्”पुरस्कारेण भौतशास्त्रस्य क्षेत्रे एव प्रथमवारं सम्मानितः ।
- अस्मिन् वर्षे निवेदिता भारतम् आगतवती ।
- अस्मिन् वर्षे भारतस्य क्रान्तिकारिणः विनायकदामोदरसावरकरस्य विवाहः सम्पन्नः ।
जन्मानि[सम्पादयतु]
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
जुलै-सेप्टेम्बर्[सम्पादयतु]
अक्टोबर्-डिसेम्बर्[सम्पादयतु]
निधनानि[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे सुप्रसिद्धः कन्नडकविः मुद्दणः इहलोकम् अत्यजत् ।


text:
कनकदासजयन्ती
श्रीकनकदासमहोदयः श्रेष्ठहरिदासः सुन्दरकीर्तनकाराः महाभक्तः इति ख्याताः आसन् । जन्मकाले साधारणः, जीवने उत्तमसमाजसुधारकः, भक्तश्रेष्ठः श्रीकनकदास महोदयः काव्यकर्ता च आसन् । एत्स्य जयन्ती महोत्सवं कर्णाटकराज्ये प्रतिवर्षं डीसेम्बरमासे आचरान्ति । श्रीकनकदासस्य् पूर्वनाम तिम्मनायक इति आसीत् । हावेरी जिल्लायाः बाडनामके ग्रामे क्रिस्तशके १४८५ तमे वर्षे जन्म प्राप्तवान् । अजपालककुले जातस्यश्री तिम्मनायकस्य पिता बीरेगौडः माता च बच्चम्मा इत्यासीत् । श्रीबीरेगौडः बाडग्रामे अधिकारी आसीत् । तिम्मनायकस्य बाल्यसमये एव पितुः बीरेगौडस्य मरणम् अभवत् । अग्रे तिम्मनायकः अपि विजयनगरसाम्राज्ये सेनां प्रविष्टवान् । एकदा युध्दे तिम्मनायकः क्षतह्तः अभवत् । धीरः वीरति ख्यातः तिम्मनायकः तदा अतीव खिन्नः अभवत् । एकदा तिम्मनायकः सेवकैः कार्यं कारयन्नासीत् । तदा सुवर्णंभण्डारः लब्धः । तेन तिम्मनायकः कागिनेले क्षेत्रे आदिकेशवस्य मन्दिरं निर्मितवान् । तेन तिम्मनायकस्य कनक इति नाम अभवत् । कनकनायकः इति प्रसिध्दः विजयनगरसाम्राज्ये तिरुमलेताताचार्यैः सन्यासदीक्षां प्राप्तवान् । एवं कनकनायकः कनकदासः इति नाम प्राप्तवान् । एवं कनकनायकः कनकदासः इति नाम प्राप्तवान् । श्रीव्यासरायाणां शिष्यो भूत्वा दासकूटे सम्मिलितः अभवत् ।
कनकनायकस्य युध्दे क्षतहतस्य रणरङ्गे पतितस्य श्रीमन्नारायणस्य दर्शनं सञ्जातम् तेन सन्यासं स्वीकृतवान् कनकनायकः इति प्रसङ्गः विख्यातः अस्ति । श्री व्यासरायः व्यासकूटदासकूटयोः प्रमुखः आसीत् । मठेऽपि अजपालककुलसञ्जातः इति दूरे एव कनकदासः तिष्ठति स्म । एकदा श्रीव्यासरायः शिष्यानां परीक्षां कृतवान् । सर्वेषाम् एकैकं कदलीफलं दत्तम् । ते तु खादित्वा आगतवन्तः ।किन्तु कनकदासः देवः सर्वत्र अस्ति । सर्वम् च पश्यन्नस्ति’ इति मत्वा कदलीफलं श्रीगुरवे समर्पितःवान् । श्रीव्यासरायः कनकदासं श्रेष्ठः भक्तः इति धोषितवान् । अपरप्रसङ्गे श्रीव्यासरार्याः ‘कः मोक्षं प्राप्तुं समर्थः इति पृष्टवन्तः । सर्वे तूष्णीं स्थिताः । कनकदासः ‘नानु होदरे होदेनु’ इत्युक्तवान् । सर्वे हसितवन्तः । कनकदासः यदा 'अहम् गतश्चेत् गच्छामि' इति 'अहङ्कारः गच्छति चेत् अहं मोक्षं प्राप्तुं समर्थः भवेयम्' इति वर्णितवान् । श्रीव्यासरायः कनकदासस्य श्रेष्ठं ज्ञानं प्रशंसितवान् ।
श्रीकनकदासः तीर्थक्षेत्राणि सन्दर्शयन् उडुपि क्षेत्रं आगतवान् । एषः अजपालकः इति कारणात् देवालये प्रवेशं न दत्तवन्तः । तदा देवालयस्य पश्चाद् भागे आगत्य श्रीकनकदासः ‘बागिलनु तेरेदु सेवेयनु कोडु हरिये’ द्वारमपावृत्य सेवां देहि हरे इति प्रार्थितवान् । तदा देवालये श्रीकृष्णमूर्तिः एव कनकदासाभिमुखी अभवत् । आवारे एकं रन्ध्रम् अभवत् । श्रीकृष्णः तेन रन्ध्रेण दर्शनं दत्तवान् । तत् रन्ध्रं ‘कनकन किण्डी’ ‘कनक गवाक्षम्' इति प्रसिध्दम् अस्ति । तत्रैव अधुना कनकदासास्य मूर्तिः स्थापिता अस्ति ।
श्रीकनकदासः दक्षिणभारते यात्रां कृतवान् । एषः प्रसिध्दकविः कीर्तनरचयिताः च आसीत् । अनेकानि भक्तिगीतानि कनकदासेन रचितानि । रामध्यानचरितं, हरिभक्तिसारं, नळचरित्रं, मोहनतरंङ्गिणी च कनकदासेन कृतानि काव्यानि सन्ति । कनकदासस्य अङ्कितं कागिनेलेयादि केशव इत्यस्ति । (कुलं कुलं कुलमिति मा युध्यध्वम् ) “कुल कुल कुलवेन्दु बडिदाडदिरि”,(सर्वेऽपि कुर्वन्ति उदरार्थं तनुदशर्भम्’ एल्लरु माडुवदु होट्टेगागि, ‘तल्लणिसदिरुकण्ड्य ताळुमनवे’,‘मा भव आतङ्कि मर्षय मनः’। 'भजिसि यदुकुलनन्दन' (भजत यदुकुलनन्दनम्) 'तनु निन्नदु जीवन निन्नदु' (‘तनुरियं तावकी, जीवनं तावकम्’) इत्यादी सुन्दराणि गीतानि सन्ति ।
ख्यातः समाजसुधारकः कनकदासः लोकव्यवहारं जनानाम् अनीतिं पद्येषु वर्णितवान् । धीरसैनिकेः दक्षप्रशासकः, भक्तः कीर्तनकारः हरिदासश्रेष्ठः कनकदासः १३३ वर्षपर्यन्तं जीवितोः क्रिस्तशके १६०९ तमे वर्षे दिवंगतः । श्रीकनकदासस्य कीर्तनानां गानं, तस्य काव्यचिन्तनं भावचित्रस्य यात्रोत्सवः, इत्यादि कार्याणि कनकजयन्तीदिने प्रचलन्ति । कनकदासः भक्त्या ज्ञानेन समाजसुधारणेन च सदा स्मरणीयः अस्ति ।


text:
दमोहमण्डलम्
दमोहमण्डलम् (हिन्दी: दमोह जिला, आङ्ग्ल: Damoh district) इत्येतत् भारतस्य मध्यभागे स्थितस्य मध्यप्रदेशराज्यस्य सागरविभागे अन्तर्गतं किञ्चन मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् अस्ति दमोह इति नगरम् ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
दमोहमण्डलस्य विस्तारः ७,३०६ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । मध्यप्रदेशराज्यस्य पूर्वभागे इदं मण्डलम् अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वे कटनीमण्डलं, पश्चिमे सागरमण्डलम्, उत्तरे छतरपुरमण्डलं, दक्षिणे जबलपुरमण्डलम् अस्ति । अस्मिन् मण्डले सोनारनदी प्रवहति ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
२०११ जनगणनानुगुणं दमोहमण्डलस्य जनसङ्ख्या १२,६४,२१९ अस्ति । अत्र ६,६१,८७३ पुरुषाः, ६,०२,३४६ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते १७३ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् १७३ जनाः। २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः १६.६३% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-९१० अस्ति । अत्र साक्षरता ६९.७३% अस्ति ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले सप्त उपमण्डलानि सन्ति । तानि- दमोह, तेन्दुखेडा, हटा, पथरिया, जवेरा, बटीयागढ, पटेरा ।
कृषिः वाणिज्यं च[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले वज्रचूर्णस्य उच्चतमः व्यापारः अस्ति । अस्मात् मण्डलात् आभारतं वज्रचूर्णः विक्रयणार्थं प्रेष्यते ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
नोहलेश्वर-मन्दिरम्[सम्पादयतु]
नोहलेश्वर-मन्दिरं नोहटा-ग्रामात् १ कि. मी. दूरे अस्ति । अस्मिन् मन्दिरे एकं भव्यं शिवलिङ्गम् अस्ति । शिवस्य अपरं नाम महादेव इति । अतः जनाः नोहलेश्वरमहादेव इति नाम्ना अपि इदं मन्दिरं जानन्ति । अस्य मन्दिरस्य निर्माणम् ई. ९५०-१००० तमे वर्षे अवनि वर्मा इत्यनया राज्ञ्या कारितम् । सा राज्ञी चालुक्य-वंशीया आसीत् । जटाशङ्कर, गिरि दर्शन, निदानकुण्ड, सद्भावना शिखर इत्येतानि अपि अस्य मण्डलस्य प्रमुखानि वीक्षणीयानि स्थलानि सन्ति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
http://damoh.nic.in/
http://www.census2011.co.in/census/district/295-damoh.html


text:
त्रिपुराराज्यम्
त्रिपुराराज्यम् (Tripura) भारतस्य किञ्चन राज्यम् । आगरतळा त्रिपुराराज्यस्य राजधानी । अत्रत्या भाषा त्रिपुरीभाषा भवति ।
अन्तर्विषयाः
इतिहासः[सम्पादयतु]
- ययातिवंशस्य "त्रिपुर" इति राजा एनं प्रदेशं शासितवान् । अतः त्रिपुराराज्यमिति नाम जातम् ।
- अन्ये केचन इतिहासकाराः त्रिपुरादेव्याः स्थानमेतत्, अतः त्रिपुराराज्यत्वेन व्यवहारः अस्ति इति कथयन्ति ।
- कैलाश चन्द्रसिंहस्य इतिहासकारस्य अभिप्रायः, कोकबोरोक स्थानीयभाषायां 'त्वि' पदस्य जलम् अर्थः। 'प्रा' इत्यस्य निकटत्वं सूच्यते । पूर्वस्मिन् काले सागराय अयं प्रदेशः समीपे आसीत् । अतः त्रिपुराराज्यम् इति नाम अगतम् अस्ति ।
उल्लेखः[सम्पादयतु]
त्रिपुरा प्रदेशस्य उल्लेखः महाभारते विद्यते। एवम् अशोकस्य शिलाफलकेषु अपि त्रिपुरा प्रदेशस्य उल्लेखः अस्ति। स्वातन्त्र्यानन्तरं भारतीय गणराज्यस्य शासनात् पूर्वं राजप्रभुत्वस्य शासने आसीत्। उदयपुर अस्य राज्यस्य राजधानी आसीत्। १८ तमे शतमाने उदयपुर राजधानी आसीत्। अस्य राज्यस्य राजा "वीरचन्द्रः महादुरदेववर्मा" आसीत्। अयं ब्रिटिष् सार्वकारस्य शासनमीव अस्य शासनम् आसीत्। "गणमुक्तिपरिषदया" कृतान्दोलनेन सा.श. १९४९ तमे संवत्सरे गणराज्यम् अभवत्। सा.श. १९७१ तमे संवत्सरे बाङ्ग्लादेशस्य निर्माणम् अभूत्। समनन्तरं स्थानीय बङ्गालीय जनैः सह "त्रिपुरा नेशनल वॉलेंटियर्स", "नेशनल लिबरेशन फ्रंट ऑफ़ त्रिपुरा" गणयोः सङ्घर्षः जातः। त्रिपुराराज्यात् बङ्गालि जनान् बहिः प्रेषणार्थं सङ्घर्षः आसीत्।
प्रेक्षणीयस्थानानि[सम्पादयतु]
- वेस्ट - साउथ त्रिपुरा विभागः
- वेस्टन - नॉर्थ त्रिपुरा विभागः
मण्डलानि[सम्पादयतु]
- धलाइमण्डलम्
- खोवइमण्डलम्
- गोमतीमण्डलम्
- पश्चिमत्रिपुरामण्डलम्
- उत्तरत्रिपुरामण्डलम्
- दक्षिणत्रिपुरामण्डलम्
- सिपाहीजाला
- उनाकोटी
त्रिपुरसुन्दर्याः मन्दिरम्[सम्पादयतु]
त्रिपुरसुन्दर्याः मन्दिरं तलवाडा ग्रामात् ५ कि.मि. दूरम् अस्ति । पुरातनं त्रिपुरसुन्दर्याः मन्दिरम् अस्ति । भारतीय शक्तिपीठेषु प्राचीनं, सुन्दरञ्च पीठम् अस्ति। मन्दिरे शिल्पकला अद्वितीया अस्ति। अष्टादशभुजयुक्तायाः देव्याः मूर्तिः अस्ति। प्रतिवर्षं नवरात्रिसमये उत्सवः भवति।


text:
१८८०
१८८० तमं वर्षं ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकम् अधिवर्षम् आसीत् ।
अन्तर्विषयाः
- १ घटनाः
- २ अज्ञाततिथीनां घटनाः
- ३ जन्मानि
- ४ निधनानि
- ५ बाह्य-सूत्राणि
घटनाः[सम्पादयतु]
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
जुलै-सेप्टेम्बर्[सम्पादयतु]
अक्टोबर्-डिसेम्बर्[सम्पादयतु]
अज्ञाततिथीनां घटनाः[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे समुद्रतले जीवतां जीविनां विषये अध्ययनार्थं "सागरजीवविज्ञान"स्य (मरैन् बयालजि) विभागः ब्रिट्न्-देशे आरब्धः ।
- अस्मिन् वर्षे फ्रान्स्-देशीयः लवरेन् नामकः मलेरियारोगाणून् संशोधितवान् ।
- अस्मिन् वर्षे अमेरिकादेशस्य सैण्ट्लूयीस्-प्रदेशीया "ल्याम्बर्ट् फार्मस्युटिकल्" इति संस्था पूतिनाशकस्य संशोधकस्य जोसेफ् लिस्टर् इत्यस्य विज्ञानिनः स्मरणार्थं मुखप्रक्षालनद्रवस्य निर्माणम् अकरोत् ।
- अस्मिन् वर्षे अमेरिकादेशीयौ फ्रान्सिस् डि क्लार्क् तथा एं जि फास्टर् नामकौ "श्रवणयन्त्र"स्य (हियरिङ्ग् एय्ड्) स्वाम्याधिकारं प्राप्तवन्तौ ।
- अस्मिन् वर्षे रोगनिरोधकक्रमस्य संशोधकः लूयीस् पाश्चर् कुक्कुटानां कालरारोगस्य कारणीभूतान् ब्याक्टीरियान् संशोधितवान् ।
- अस्मिन् वर्षे भारतस्य प्रसिद्धः क्रान्तिकारी, स्वातन्त्र्ययोद्धा च बालगङ्गाधरतिलकः "न्यू इङ्ग्लीष् हैस्कूल्" नामकस्य विद्यालयस्य आरम्भम् अकरोत् ।
जन्मानि[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे भारतस्य प्रसिद्धः हिन्दीकथालेखकः, उपन्यासकारः च प्रेमचन्दः जन्म प्राप्नोत् ।
- अस्मिन् वर्षे भारतस्य प्रसिद्धः इतिहाससंस्कृतिशोधकः, संस्कृतभाषाकोविदः, भारतरत्नप्रशस्त्या भूषितः डा. पण्डुरङ्ग वामन काणे जन्म प्राप्नोत् ।
- अस्मिन् वर्षे भारतस्य आधुनिकमहाकाव्यरचयितृषु अन्यतमः स्वामी भगवदाचार्यः स्थलकोटनगरे जन्म प्राप्नोत् ।
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे जून्-मासस्य २७ तमे दिनाङ्के अमेरिकादेशीया मूका अन्धा च विख्याता लेखिका, उपन्यासिका, राजनैतिकनेत्री हेलेन केलर जन्म प्राप्नोत् ।
जुलै-सेप्टेम्बर्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे जुलैमासस्य २ दिनाङ्के भारतदेशस्य कर्णाटकराज्यस्य धारवाडनगरे वचनपितामहः इति सुप्रसिद्धः कविः फ.गु. हलकट्टिः जन्म प्राप्नोत् ।


text:
तवाङ्गमण्डलम्
तवाङ्गजनपदम् (Tawang District) अरुणाचलप्रदेशराज्ये स्थितं किञ्चन जनपदम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रं तवाङ्गनगरम् ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
पूर्वकमेङ्गमण्डलस्य विस्तारः २०८५ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्मिन् जनपदम् परितः पश्चिमकामेङ्गजनपदम्, भूटान, तिब्बत च सन्ति । अस्मिन् मण्डले कमेङ्ग नदी प्रवहति ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
२००१ जनगणनानुगुणं पूर्वकमेङ्गमण्डलस्य जनसङ्ख्या ४९९५० अस्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते २३ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् २३ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः २८.३३% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-७०१ अस्ति । अत्र साक्षरता ६०.६१ % अस्ति ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले त्रीणि उपमण्डलानि सन्ति । तानि-
१.तवाङ्ग
२.लुम्ला
३.जञ्ग्
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
तवाङ्गमण्डले इदं प्रसिद्धं वीक्षणीयस्थलानि तवाङ्ग मठायतन, सेला पास् इति।
बाह्यानुबन्धाः[सम्पादयतु]
- Official website of the West Kameng district
- [१] List of places in West-Kameng


text:
कूर्मः
कूर्मः (Tortoise) प्राणिषु अन्यतमः। कशेरुकसहितः श्रेष्ठः जन्तुः । सरिस्रुपवर्गस्थः जन्तुः । अस्य गतिः सावधानगतिः । प्राणिप्रपञ्चे दीर्घायुश्यवान् एषः । प्रायशः अस्य आयुः १५० वर्षाणाम् अपेक्षया अधिकं भवति ।
अन्तर्विषयाः
स्वरूपम्[सम्पादयतु]
कूर्मस्य शिरः, पादान् च विहाय अन्यभागेषु दृढः कवचः भवति । अस्य शरीरस्य उपरिभागाय “क्यारापेस्” इति, अधोभागाय "प्लास्ट्रान्" इति आङ्ग्ले व्यवहारः अस्ति । शिरसः पादानाञ्च आकुञ्चनप्रसारणाय देहस्यान्ते स्थलं भवति। अस्य आत्मसंरक्षणाय एषा व्यवस्था विद्यते। गजः अस्य उपरि स्वस्य सम्पूर्णं भारं स्थापयति चेत् अपि कूर्माय किमपि न भवति । अस्य कवचः तावान् दृढः भवति ।
विभागः[सम्पादयतु]
कूर्मेषु केचन भूमौ वासं कुर्वन्ति । अन्ये केचन जले वसन्ति । भूचराः कूर्माः गात्रे लघुकायाः भवन्ति । अधिकाधिकं चेत् पादपरिमिताः दीर्घकायाः भवन्ति । सस्याहारमेव आश्रिताः भवन्ति । जलचराः कूर्माः तटाके, समुद्रेषु च भवन्ति । तटाकादिशु विद्यमानाः कूर्माः प्रायशः भूचरसदृशाः भवन्ति गात्रे। समुद्रे विद्यमानाः ४,५, पादपरिमिताः भवन्ति । ५०किलो परिमिताः भवन्ति भारेण । एतेषां मत्स्य-मण्डूकादयः आहाराः भवन्ति । अस्य मुखे पुरतः दन्ताः न भवन्ति किन्तु हनुप्रदेशे तीक्ष्णाः दन्ताः भवन्ति । अहारजीर्णार्थं योग्याः उपयुक्ताश्च भवन्ति।
वंशाभिवृद्धिः[सम्पादयतु]
कूर्माः अण्डजाः भवन्ति। भूचराः कूर्माः भूमौ खननं कृत्वा तस्मिन् अण्डान् स्थापयन्ति। जलचराः जलात् बहिरागत्य सिकतासु अण्डानि स्थापयन्ति । कूर्माः जलात् वर्षे द्विवारं, त्रिवारं बहिरागत्य अण्डानि स्थापयन्ति । प्रायशः त्रिषु मासेषु अण्डात् बहिरागच्छन्ति ।
वीथिका[सम्पादयतु]
बाह्यानुबन्धः[सम्पादयतु]
- Family Testudinidae (Tortoises), The Reptile Database
- Tortoise Protection Group, Tortoise conservation information
- Chelonia: Conservation and care of turtles.


text:
पर्वताः
पर्वति - पर्व (पूरणे) अतच् (उ ३-११०)
- पयोधि तर्णकपदं पर्वतं सिकतामयम् ।
- पातालं च स्थलीपृष्ठं प्रैक्षतामितविक्रमः ॥ याद-२२-५१
सीमिते भूप्रदेशे शिखररूपेण स्थितः महा भूराशिः एव पर्वतः । समुद्रस्तरम् आधारीकृत्य स्थितः अत्युन्नतः पर्वतः नाम मौण्टेवरेस्ट्(८,८४८ मी (२९,०२९ पादमितम्)) एशियाखण्डे हिमालये वर्तते । सौरमण्डले अत्युन्नतः पर्वतः नाम ओलिम्पस् मान्स् (२१,१७१ मी (६९,४५९ पादमितम्)) मङ्गलग्रहे विद्यते । एशियाखण्डे ६४%, युरोपखण्डे २५%, दक्षिणामेरिकाखण्डे २२%, आस्ट्रेलियाखण्डे १७%, आफ्रिकाखण्डे ३% भागाः पर्वतप्रदेशाः । भूमौ २४% पर्वतभागाः । १०% जनाः पर्वतीयप्रदेशे निवसन्ति । जगतः बह्व्यः नद्यः पर्वतमूलाः । ५०% मानवाः पर्वतजलमेव अवलम्बन्ते जीवनाय ।
अन्तर्विषयाः
बृहत्पर्वताः[सम्पादयतु]
सप्तशतमीटर्तः अपि उन्नताः शताधिकाः पर्वताः एषियाखण्डे एव सन्ति । तेषु बहवः हिमालयपर्वतश्रेण्याम् एव सन्ति । कस्मिंश्चिदन्यखण्डे एतावन्तः उन्नतपर्वताः न सन्ति । यूरोपखण्डस्य उन्नतः शिखरः रषियादेशे स्थितः मौण्ट् एल्ब्रस् इति। एष मौण्ट् एवरेस्ट् शिखरस्य अपेक्षया ३००० मीटर् न्यूनः अस्ति । विविधेषु खण्डेषु स्थिताः अत्युन्नताः पर्वताः
विश्वस्य दश बृहत्शिखराणि । सर्वे हैमालयश्रेण्याम् एव सन्ति ।
युरोपस्य उन्नतानि शिखराणि[सम्पादयतु]
यूरोपस्य अत्युन्नतानि शिखराणि । शिखरत्रयं रषिया देशस्य काकसस् पर्वतश्रेण्यां सन्ति । अन्यानि अल्फ्स्पर्वतश्रेण्यां सन्ति ।
अत्युन्नतः पर्वतः[सम्पादयतु]
प्रपञ्चे अत्युन्नतः पर्वतः मौण्ट् एवरेस्ट् नेपाल-टिबेट्सीमयोः अस्ति । एतस्य प्राचीनं नाम चामो लुङ्मा इति (टिबेट् भाषा) अस्य अर्थः विश्वमातृदेवता । समुद्रतलतः यदि मापयामः तर्हि प्रपञ्चे मौण्ट्-एवरेस्ट् एव उन्नतः शिखरः ।
परन्तु पर्वतस्य मूलतः अग्रं यावत् मापयाम तर्हि हवाये मध्ये स्थितः मौना की प्रपञ्चस्य अत्युन्नतः पर्वतः । अस्य मूलं समुद्रतले अस्ति । अस्य औन्नत्यं ४२०५ मीटर्मितम् अस्ति । मूलतः १०,२०३ मीटर्मितमस्ति । (एवरेस्टतः अपि १३५५ मीटर्मितं यावत् अधिकः उन्नतः)
अति दीर्घाः पर्वतश्रेण्यः[सम्पादयतु]
पर्वतारोहणविक्रमः[सम्पादयतु]
पर्वतारोहणसाहसक्रीडायाः आरम्भः १८ शततमे वर्षे अभवत् ; दक्षिणयूरोपस्य आल्प्स्पर्वतश्रेण्याम् आल्पैनस्य मौण्ट् ब्ल्लङ्क् शिखरम् (औन्नत्यं ४८१० मीटर्मितम्) क्रि.श १७८६ तमे वर्षे अरूढम् । क्रि.श १८७० तमवर्षे प्रायः आल्पैन्पर्वतश्रेणीषु स्थितानि सर्वाणि शिखाराणि आरूढानि । ततः जगति अन्यबृहतशिखराणाम् आरोहणम् आरब्धम् । विविधखण्डेषु प्रथमतया शिखरारोहणं कस्मिन् वर्षे अभवत् इति अत्र प्रदत्तम्


text:
प्लूटो-ग्रहः
प्लूटो कश्चन ग्रहः। प्लूटो नामकः अयं ग्रहः हिन्दूचिन्तने यमः इति निर्दिश्यते । अयं ग्रहः १९३० तमे वर्षे "क्लैड् टाम्बाग्" अन्विष्टवान् । सौरकुटुम्बे नवमः ग्रहः इति निर्दिश्यते। अस्य ग्रहस्य विस्तारः १८०० मैल्-परिमितः । अस्य ग्रहस्य षरान्नामकः उपग्रहः अस्ति । स्वस्य परिभ्रमणाय अयं ग्रहः ९ घण्टाधिक ६ दिनानि स्वीकरोति । सूर्यं परितः भ्रमणाय २४७.७ वर्षाणि स्वीकरोति । लोवेल्ल १९१५ तमे संवत्सरे नूतनग्रहाणाम् अन्वेषणाय अपेक्षितं गणितं कृतवान्। क्लिष्टानि नूतनसूत्राणि अनेन अर्पितानि। अज्ञातग्रहाय एक्स्(x)इति नामस्थापनमकरोत्। अस्य अन्वेषणे मग्नाः इति। एतदर्थमेव एकं दूरदर्शकं निर्मितवन्तः। लोवेल्ल वीक्षणालयस्थाः अस्य आशयं पूरितवन्तः। १९३० तमे संवत्सरे जनेवरि मासस्य २१,२३,२९ तथा फेब्बर्वरि मासस्य १९ तमे दिनेषु पूरितवन्तः। अस्यैव वीक्षणालयस्थाः स्वीकृतेषु छायाचित्रेषु नूतनं ग्रहमेकं दृष्टवन्तः। एते यदा अस्य पथस्य अनुसरणं कृतवन्तः,तदा अयं ग्रहः "पर्सिपेल् लोवेल्लेन" सूचितेन मार्गेण एव परिक्रमति इति ज्ञातवन्तः। अस्मै एव यमः(प्लोटो)इति नामकरणमकरोत् । अस्य संशोधनानन्तरं पूर्वतनछायाचित्राणां परिशीलनेन एवम् अस्यैव ग्रहस्य बिम्बः तत्रापि अस्ति इति हेतोः, अस्य पथस्य निष्कर्षस्य कार्यं सुलभतरं जातम्। आकाशे प्रत्येकस्मिन् अङ्गुले विद्यमानानां प्रकाशसहितानां नक्षत्राणां शोधनम् उत नामकरणकार्यं असाध्यकरकार्ये भवतः। तेषां छायाचित्राणि भवन्ति चेत्, ईदृश संशोधनकार्याणि सूलभकार्याणि भवन्ति इति अस्याः घटनायाः अनन्तरं ज्ञातं भवति। लोवेल् १९१६ तमे संवत्सरे दिवङ्गतः। किन्तु अस्य मरणकालात् एकसंवत्सरात् पूर्वमेव अस्यैव शिष्यः क्लैव टाम्बागाय प्रथमवारं दृष्टिगोचरः सञ्जातः यमग्रहः(प्लोटो) इति। लोवेलेन सूचितस्थलास्य ६ डिग्रि समीपे दृष्टिगोचरः सञ्जातः। एरिजोनायां विद्यमानाः लोवेल् वीक्षणालयस्थाः १९३० तमे संवत्सरीय मार्च मासस्य १३ दिनाङ्के अमुं विषयं लोकाय दर्शितवन्तः। शैत्यकाले अयं ग्रहः मिथुनराशौ नक्षत्रपरिमाणे दृश्यते। क्रमशः सम्भूयमानस्य प्रकाशस्य व्यत्यासान् परिशील्य एवम् अतिसूक्ष्म छायाचित्राणि परिशील्य च १९७८ तमे संवत्सरे अमेरिकादेशस्य जेम्स् क्रिस्ट्मि (प्लोटो)यमस्य विद्यमान एकैक शेरान्नामकम् उपग्रहं संशोधितवान्।
पथः, गात्राम्[सम्पादयतु]
भूमेरर्धं अस्य व्यासोऽस्ति। सूर्याय एकवारं परिक्रमणार्थम् अस्मै २४८ वर्षाणि अपेक्षन्ते । सूर्यात् बहुदूरे अयमस्तीति एतावान् कालः अपेक्षते । एवं दीर्घपथस्यापि कारणत्वम् अस्त्यत्र। अस्य वेगः प्रतिक्षणं ३ कि.मि. भवति। अस्य विदूरं ४,६५० मिलीय मैलुपरिमितम्। अदूरं ३,५०० कि.मि. परिमितम् अस्ति। पथस्य अग्रभागः वरुणस्य पथे प्रविश्य सरति। अस्य पथः वरुणपथाय १७ डिग्रि अभिनतः अस्ति । यमग्रहः(प्लोटो) भूमेः इव घनगोलः भवति। सूर्यात् बहुदूरे अस्तीति अस्मै प्राप्तिप्रकाशः प्रायः अस्माकं मासानां प्रकाशपरिमितः दुर्बलप्रकाशः स्यात्। अत्र शाखप्रकाशौ न्यूनौ भवतः। भूम्यै प्राप्तिसूर्यरश्मेः १\१५०० भागः अस्मै लभ्येत। यमस्यापेक्षया बहिः अन्यग्रहाः सन्ति वा? इति चेत्, प्रो.पिकरिङ्ग् (१८४६-१९१९) सदृशाः खगोलज्ञाः अन्यग्रहाः सन्ति बहिः इति ऊहितवन्तः।


text:
ध्रुपद्
ध्रुपद् (Dhrupad) हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतप्रकारेषु अन्यतमः । हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीते नैके प्रकाराः विद्यन्ते । ध्रुपद् उत् ध्रुवपद, होरि उत धमार्, खयाल् उत ख्याल्, ठुमरि, टप्पा, दाद्रा, तराना, तिरवत्, गजल्, खव्वालि, सादरा, खमसा, लावणि, चतुरङ्ग,भजन्, सरगम्, रागमाला इत्यादयप्रकाराः सन्ति । तेषु अन्यतमः प्रकारः ध्रुपद् भवति । १५ शतकात् अस्य प्रकारस्य आविर्भावः जातः । ग्वालियरप्रान्तस्य भूपालकेन 'मानसिंहेन' अस्य प्रकारस्य आविष्कारः कृतः इति । अस्य प्रकारस्य गायकः अपि आसीत् । तेनैव प्रचारोपि प्राप्तः । अस्य अस्थानस्य गायकौ चरजनायकः तथा भगवान् थोण्डश्च मिलित्वा अस्य प्रकारस्य परिष्कारादिकं कृतवन्तौ इति श्रूयते ।
श्लोकाः[सम्पादयतु]
"भावभट्टकृत अनूपसङ्गीतरत्नाकरे" ध्रुपद् प्रकारस्य निरूपणश्लोकाः एवं सन्ति।
गीर्वाणवाद्यदेशीयभाषासाहित्यराजतम्।
द्विचतुर्वाक्यसम्पन्नं नरनारीकथाश्रयम्॥
शृङ्गाररसभावाद्यं रागालापपदात्मकम्।
पादान्तानुप्रासयुक्तं पादानां युगलञ्च वा॥
प्रतिपादं यत्र बद्धमेवं पादचतुष्टयम्।
उद्ग्राहध्रुवकाभोगान्तरं ध्रुवपदं स्मृतम्॥
गायकाः[सम्पादयतु]
अस्य प्रकारस्य पुरातनगायकाः, अकबरस्य संस्थाने विद्यमानः स्वामि हरिदासः तथा अस्य शिष्यौ तानसेनः, मञ्जुनाथश्च प्रसिद्धाः भवन्ति ।
स्वरूपम्[सम्पादयतु]
ध्रुपद् प्रकारस्य गानानि साधरणतया प्रौढभाषासहितानि भवन्ति । तत्त तत्त रागाणां स्वर, ताळ, लयादयः सीमिताः निश्चिताः भवन्ति । अस्मिन् प्रकारे अलङ्कारवैखरिविन्यासादीनां तथा विशेषतान्-वितानादीनाम् अवकाशः नभवति । बोल् तान्, दुप्पट्टु, तिप्पट्टु, चौपट्टु, गमकादीनां सङ्गतयः अस्मिन् प्रकारे अन्तर्भूताः भवन्ति । अस्मिन् प्रकारे गानं कर्तुं पुरुषयुक्तः कण्ठः अपेक्षितः भवति । अस्मिन् प्रकारे स्थायी, अन्तरा, सञ्चारी तथा आभोगादयः सोपानानि सन्ति । वीररसस्य, शृङ्गाररसस्य, शान्तरसस्य तथा भक्तिरसस्यच प्रतिपादकः भवति । ध्रुपद गीतस्य प्रमुखशब्दान् विभिन् लयादिषु पदच्छेदादिकं कृत्वा रागस्य रसभावं प्रकटीकुर्वन्ति ।


text:
चैत्रमासः
भारतीयकालमाने वर्षस्य प्रथमः मासः चैत्रमासः (मराठी - चैत्र, हिन्दी - चैत्र, बेङ्गाली - চৈত্র , अस्सामी - চ'ত, कन्नड - ಚೈತ್ರ, तेलुगु - చైత్రము, तमिळु - சித்திரை, मलयालम् - ചൈത്രം) । वसन्त्रतौ अयं मासः अन्तर्गगच्छति । अतीव रम्यकालः एषः ।
भारतीयसांस्कृतिकदिनदर्शिकायां चैत्रमासः भवति वर्षस्य प्रथमः मासः । नेपालीदिनदर्शिकायाम् अयं भवति वर्षस्य अन्तिमः मासः यत्र बैसाखमासः प्रथमः । ग्रेगोरियन्-दिनदर्शिकायाम् अयं चैत्रमासः मार्च्-एप्रिल्मासयोः कदाचित् आरभ्यते । सौरमानपद्धतेः चान्द्रमानपद्धतेः अनुसारम् इदं निश्चितं भवति ।
अयं वङ्गीयदिनदर्शिकायाम् अन्तिमः मासः । मार्च्-मासस्य मध्यभागे इदम् आरप्स्यते । तमिळुदिनदर्शिकायाम् अयं मासः एप्रिल्-मासस्य मध्यभागे आरप्स्यते ।
वैष्णवदिनदर्शिकायां विष्णुः अस्य मासस्य अधिपः अस्ति ।
उत्सवाः[सम्पादयतु]
चैत्रमासः वसन्तस्य आगमनेन सह भवति । होलिकापर्व - वर्णानाम् उत्सवः आचर्यते । ततः षष्ठे दिने 'चैति छात्'पर्व भवति । चैत्रमासस्य प्रथमं दिनं युगादिः - नूतनवर्षस्य दिनम् इति आचर्यते कर्णाटके आन्ध्रप्रदेशे च । 'गुडि पाड्व' इति महाराष्ट्रे, 'चैत्रै विष्णु' 'पुथण्डु' इति वा तमिळुनाडुराज्ये च आचर्यते ।
चैत्रमासस्य नवमं दिनं रामनवमी - भगवतः रामस्य जन्मदिनत्वेन आचर्यते । चैत्रमासस्य पूर्णिमायां हनुमज्जयन्ती आचर्यते ।
तमिळुसौरमानधार्मिकदिनदर्शिकायाः अनुसारं चित्तेरै-मासः एप्रिल्मासस्य मध्यभागे सूर्यस्य मेषप्रवेशावसरे आरभ्यते । अयं वर्षस्य प्रथममासः । चैत्रमासः मङ्गलकरः मासः इति मन्यते यतः तदा एव अस्य जगतः सृष्टेः आरम्भः जातः । चैत्र इत्येषः शब्दः 'मेषराशिः' 'वसन्तः' इत्यर्थे च प्रयुज्यते ।
- चैत्रमासि जगद्ब्रह्म ससर्जु प्रथमेहनि ।
- शुक्लपक्षसमग्रन्तु तदा सूर्योदये सति ।
- प्रवर्तयामास तथा कालस्य गणनामपि ।
- ग्रहान्तारान् ऋतून् मासान्वत्सरान् वत्सराधिपान् ॥ (चतुर्वर्गचिन्तामणिः)


text:
पश्चिमवङ्गराज्यम्
पश्चिमबङ्गाल (পশ্চিম বঙ্গ) भारतस्य पूर्वभागे विद्यमानं किञ्चन राज्यम् अस्ति । अस्य राजधानी - कोलकाता । अत्रत्या जनसङ्ख्या अस्ति - ९,१०,००,००० । बहुजनसङ्ख्यायुक्तेषु राज्येषु इदं चतुर्थस्थाने विद्यते । अस्य विस्तारः अस्ति ३४,२६७ चतुरस्र कि मी मितः । एतत् राज्यं परितः नेपालम्, भूतान्, बाङ्ग्लादेशः विद्यन्ते । ओरिस्सा, झार्खण्ड्, बिहार्, सिक्किम्, असमराज्यानि च परितः विद्यन्ते । अस्य राज्यस्य दक्षिणपार्श्वे गङ्गातीरप्रदेशः, उत्तरदिशि हिमालयपर्वतप्रदेशश्च विद्यते ।
३ शतके बङ्गालराज्यस्य महान् भागः चक्रवर्तिना अशोकेन जितः आसीत् । ४ शतके अयं भागः गुप्तसाम्राज्येन वशीकृता । १८ शतके ब्रिटिश्जनानां शासनस्य आरम्भपर्यन्तम् इदं राज्यं बहुभिः सुल्तानपदवाचैः, समर्थहिन्दुराजैश्च शासितम् । १७५७ तमे वर्षे जाते प्लास्सीसङ्ग्रामस्य अनन्तरम् अयं प्रदेशः ब्रिटिश्-ईस्ट्-इण्डियासंस्थया वशीकृतः । तेषां राजधानीत्वेन आसीत् कलकत्तानगरम् । ब्रिटिश्जनानां सुदीर्घशासनस्य कारणतः पाश्चात्यशिक्षणं, वैज्ञानिकप्रगतिः, सांस्थिकशिक्षणं, धर्मस्य सामाजिकपरिवर्तनं च जातम् । ततः बेङ्गाल्-नवोदयः जातः । १९४७ तमे वर्षे स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामस्य अनन्तरम् इदं राज्यं द्विधा विभक्तम् - भारतस्य राज्यं पश्चिमबङ्गाल्, पूर्वबङ्गाल् यच्च आदौ पाकिस्थानस्य भागः आसीत् । १९७१ तमे वर्षे बङ्ग्लादेशस्य भागः जातः ।
कृषिप्रधानराज्यमिदं भारतस्य गृहोत्पादने षष्ठे स्थाने विद्यते । दशकत्रयात् साम्यवादिसर्वकारः राज्यं शास्ति । कलकत्ता भारतस्य 'सांस्कृतिकराजधानी' इति प्रसिद्धा । नोबेल्प्रशस्तिविजेता रवीन्द्रनाथठाकूरः अत्रत्यः । सङ्गीतज्ञाः चित्रनिर्मापकाः कलाविदश्च बहवः विद्यन्ते अत्र । क्रिकेट्-सासर्-क्रीडाश्च अत्र आधिक्येन दृश्यते ।
अन्तर्विषयाः
- १ शब्दनिष्पत्तिः
- २ इतिहासः
- ३ मण्डलानि
- ४ कोलकाता
- ५ हौराधूमशकटनिस्थानम्
- ६ हौरासेतुः
- ७ विद्यासागरसेतुः
- ८ सस्योद्यानम्
- ९ इतरस्थानानि
- १० शान्तिनिकेतनविश्वविद्यालयस्थानम्
- ११ भसमानं डार्जिलिङ्ग्
- १२ दर्शनीयान्यन्यस्थानानि
- १३ सुन्दरबनं राष्ट्रियोद्यानम्
- १४ पाश्चिमबङ्गालराज्यस्य सागरतीराणि
- १५ धाकूरियसरः
- १६ बाह्नानुबन्धाः
शब्दनिष्पत्तिः[सम्पादयतु]
'बेङ्गाल् / बाङ्ग्ला' इत्येतस्य शब्दस्य मूलम् अज्ञातम् । अयं शब्दः वङ्ग, बङ्गनामकात् पुरातनसाम्राज्यात् प्राप्तं स्यात् इति ऊह्यते । केषुचित् संस्कृतसाहित्येषु इदं नाम श्रूयते ।
इतिहासः[सम्पादयतु]
पुरातत्वशोधकैः २०,००० वर्षेभ्यः पूर्वतनस्य शिलायुगस्य उपकरणानि प्राप्तानि सन्ति । अस्य प्रदेशस्य सभ्यतायाः विषये ४००० वर्षेभ्यः पूर्वतनः उल्लेखः दृश्यते -द्राविडाः, टिबेटो-बर्मन्, आस्ट्रो-एशियाटिक्जनाः यदा अत्र निवसन्ति स्म तदानीन्तनं विवरणम् । पौराणिक-उल्लेखानुगुणं वङ्गसाम्राज्यस्य भागः आसीत् अयं प्रदेशः । क्रि पू ७ शतके बिहार-बेङ्गालप्रदेशान् संयोज्य मगधसाम्राज्यं निर्मितम् आसीत् । महावीर-बुद्धयोः काले विद्यमानेषु चतुर्षु महासाम्राज्येषु इदम् अन्यतमं वर्तते । क्रि पू ३ शतके मौर्यसाम्राज्यस्य अशोकस्य काले मगधसाम्राज्यं बहु विस्तृतम् आसीत् । अफघानिस्थान-पर्शियाभागाः च मगधसाम्राज्ये योजिताः सन्ति ।
पुरातनग्रीक्जनैः कृतः अस्य प्रदेशस्य उल्लेखः क्रि पू १०० वर्षे उपलभ्यते - 'गङ्गारिदै' इति । इदं पदं बेङ्गालस्य 'गङ्गाहृद्' इत्यस्मात् स्यात् इति भाति । बेङ्गालस्य सुवर्णभूम्या (बर्मा, अधः थैलेण्ड्, अधः मलय्-पेनिसुल, सुमात्रा) सह वाणिज्यसम्पर्कः आसीत् । महावंशस्य अनुगुणं वङ्गराजकुमारः विजयसिङ्गः लङ्कां जित्वा 'सिंहल'इति नामाङ्कनम् अकरोत् ।
३ शतकात् ६ शतकपर्यन्तं मगधसाम्राज्यं गुप्तैः शास्यते स्म । प्रथमः स्वतन्त्रशासकः आसीत् शशाङ्कः (७ शतकम्) । अग्रिम ४०० वर्षाणि यावत् बौद्ध-पालवंशेन शासनं कृतम् । ततः किञ्चित् कालं यावत् हिन्दु-सेनावंशेन शासनं कृतम् । १२ शतके सूफिप्रचारकाणाम् आगमनेन बेङ्गाले इस्लाम्-मतस्य प्रवेशः जातः ।
मण्डलानि[सम्पादयतु]
पश्चिमबङ्गलराज्ये १९ मण्डलानि सन्ति ।
सम्बद्धा:-विषया:
कोलकाता[सम्पादयतु]
कोलकाता भारतदेशे स्थितेषु महानगरेष्बेकमस्ति । अस्य ३०० वर्षाणाम् इतिहासः अस्ति । पूर्वदेशानां द्वारमिवास्ति एतत् कोलकातानगरम् । एतन्नगरं पूर्वं भारतस्य राजधानी आसीत् । अत्र यात्रिकैः दर्शनीयानि अनेकानि स्थलानि सन्ति।
हौराधूमशकटनिस्थानम्[सम्पादयतु]
एतत् भारतदेशे एव अत्यधिकविभागपूर्ण धूमशकटनिस्थानमस्ति । असङ्ख्याः जनाः अत्र गमनागमनं कुर्वन्ति ।
हौरासेतुः[सम्पादयतु]
हूग्लीनद्याः पारगमनाय सा.श.१९४३ तमे वर्षे एव निर्मितः रबीन्द्रसेतुः विविधकारणेन अत्यहभुतः अस्ति । तान्त्रिककुशलतायाः स्थानमस्ति । अस्य दीर्घता १५०० पादमिता विस्तारः ७१ पादमितः च स्तः । २७० पादोन्नते स्थले सेतुः निर्मितः अस्ति । अत्र वाहनसञ्चारार्थम् अष्टमार्गाः सन्ति । पादचारिणां कृत एव पादचरिमार्गौ स्तः ।
विद्यासागरसेतुः[सम्पादयतु]
नवीनः सेतुः विद्यासागर सेतुः । अयं १५२ अयसः बृहत्ताराणाम् आधारेण स्थितः । एषः सेतुः सुदृढः ८५ सहस्रजनानां भारन् वोढु समर्थः अस्ति । कोलकोता नगरे विद्यमानाना भवनेषु आङ्ग्लानां शैल्याः प्रभावः अस्ति । फेञ्जवातायनानि, वेनिषियन् ब्लौण्ड्स् वृत्ताकाराणि सोपानानि, अत्र भवनेषु दृश्यन्ते । प्रमुखमार्गोणाम नामानि अपि आङ्गलनामानि सन्ति । कानिचन नामानि उदानी परिवर्तितानि सन्ति । शतशः शिलामूर्तयः विक्टोरियासामरकस्य समीपे सङ्गृहीताः सन्ति । एत विक्टोरियन् इति वदन्ति विक्टोरिया स्मारकभवनं प्राचीनवस्तुसङ्ग्रहालयः इति प्रसिध्दम् । एषः सङ्ग्रहालयः सा.श.१९२१ तमे वर्षे आरब्धः। नगरे रौत्नहाल हैकोर्ट इण्डियाम्यूसिय इत्यादि आकर्षकाणि सन्ति ।
सस्योद्यानम्[सम्पादयतु]
सा.श.१७८६ तमे वर्षे स्थापितम् एतदुद्यानं १०८ हेक्तर् प्रदेशे विस्तारयुक्तमस्ति । अत्र ३० सहस्राधिकाः सस्यभेदाः सन्ति २५० वर्षप्राचीनं ९५ चतुरस्रमीटर् विस्तृतः प्रसिध्दः बटवृक्षः २६ मीटर् उन्नतः च अस्ति । अस्य परिधिः१२०० पादमिता एतत् सस्योद्यानं प्रतिदिनं सहस्रशः जनाः आगच्छन्ति । सस्योद्यानं सन्दृष्टुं प्रातः ९ वादनतः सायं ६ वादनपर्यन्तम् अवकाशः अस्ति शुष्कजातीयाः सस्यविशेषाः अपि अत्र सन्ति ।
इतरस्थानानि[सम्पादयतु]
कोलकातानगरे दर्शनीयानि स्थानानि अन्यानि अपि सन्ति । तेषु पोर्टविलियम्, ईडन्गार्डन्, क्रीडाङ्गणम्, अलिपुरम् पाणिसङ्ग्रहोद्यानं, सितम्बरजैनदेवालयः (नाकोड् मसीदिप्रार्थनामन्दिरं ), षाहीदमीनार् (४८.१ मीटर उन्नत), बेलूरुमठः रबीन्द्रसरोवरः विरलातारामण्डल, ठाकूरसदन इत्यादि प्रमुखानि सन्ति । चान्दपाल् घाटतः हूग्लीनद्या नौकाविहाअः कर्तुं शक्यते इदानी विज्ञान अगर (Science City) मेट्रोधूम शकटप्रवासः सन्तोषकराः आकर्षणीयाः सन्ति । विमानमार्गः कोलकाता नगरस्य देशस्य विविधैः नगरैः विमानसम्पर्कः अस्ति । धूमशकटमार्गः – नगरे हौरा, सीलडानिस्थाने स्तः । देहली मुम्बयी चेन्नै अहमदाबादनगरैः साक्षात् धूमशकटयानानि सन्ति । वाहनमार्गः – बेङ्गळूरुतः १८८३ कि.मी । चेन्नैतः १६७५ कि.मी । मुम्बयीतः २०८१ कि.मी डार्जिलिङ्गतः १८९ कि.मी दूरे भवति ।
शान्तिनिकेतनविश्वविद्यालयस्थानम्[सम्पादयतु]
कोलकोतानगरतः घण्टात्रय यावत् प्रयाण कृत्वा शान्तिनिकेतन स्थल प्राप्तु शक्यते । अत्रैव विश्वकवि रवीन्द्रनाथठागूरः शान्तिनिकेतनविद्यालय सा.श. १९०१ तमे वर्षे प्रारम्भं कृतवान् । केवल पञ्चविद्यार्थिनः आसन् रवीन्द्रनाथ ठागुरमहोदयस्य् पिता महर्षि देवेन्द्रनाथ ठागूरमहोदयः विद्यालयस्य आधारशिला स्थापितवान् । सा.श.१९२१ वर्षसमये शाला एव विश्वभारती इति नाम प्राप्तवती । इदानी स्वतन्त्रविश्वविद्यालयः अन्ताराष्ट्रीयविद्यार्थिना मार्गदर्शनकेन्द्रमस्ति । सहस्रशः विद्यार्थिनः अत्र ज्ञान प्राप्तु आगच्छन्ति । विशाले आम्रवाटिकाया भव्यभवनानि रचितानि सन्ति । प्रकृत्या सह मानवविकासः भवतु इति रवीन्द्रनाथ ठागूरमहोदयस्य आशयः आसीत् । सः अतीव प्रकृतिप्रियः सः यत्र वसतिस्म तत्स्थान रवीन्द्रसदनम् इति प्रसिद्धम् । अत्र रवीन्द्रनाथठागूरमहोदयेन उपयुक्तानां वस्तूना सङ्ग्रहः कृतः अस्ति । अत्र नन्दलालबसु महोदयस्य चित्राणां सङ्ग्रहः अस्ति । रवीन्द्रनाथठागुरः स्वय चित्रकारः सङ्गीतज्ञः च आसीत् । रबीन्द्रसङ्गीतम् इति विशिष्टप्रकारस्य सङ्गीतम् एतेनैव आरब्धम् अस्ति । इदानीमत्र नृत्यबोधनमपि भवति । पूर्वकालतः अपि शान्तिनिकेतनम् उत्तमोद्देशान् सङ्कल्प्य स्थापितं विद्याकेन्द्रम् । इदानी जगत्प्रसिध्दमस्ति । वाहनमार्गः – कोलकोतातः १६३. कि.मी. धूमशकटमार्गः – भोल्पुरधूमशकटनिस्थानं समीपतमं भवति ।
भसमानं डार्जिलिङ्ग्[सम्पादयतु]
प्राचीनकाले दुर्जयलिङ्गम् इति प्रसिद्धम् एतत् दार्जिलिङ्ग् हिमालयस्य सान्मुप्रदेशे सुन्दरं गिरिधामनगरम् । स्विजर्लेण्ड् इव एतत् उत्तमं सुन्दरतमं चास्ति । उन्नतकाञ्चनजुङ्गा पर्वतः सानुप्रदेशे चायवाटिकानां मध्ये व्याप्तमेतत् स्थलम् । पूर्वम् आङ्ग्लानां निदाघकालीनं वासस्थलमासीत् । इदानी प्रवासिनां स्वर्गः ति कथयन्ति । देशविदेशेभ्यः जनाः प्रतिदिनम् अत्रागच्छन्ति ।
- पर्वतप्रदेशीयरैल्यानम्–
डार्जिलिङ्गस्य प्रवासः सिलगुरितः धूमशकटयानेन आरब्धः भवति । ८८ कि.मी. दूरस्य प्रवासे प्रतिघण्टाः १२ कि.मी. वेगे धूमशकटविशेषयानं पर्वतारोहणं करोति । एतत् धूमशकटयानं वनपर्वतमध्ये सुन्दरतया सविलासं वक्रमार्गेषु सुरङ्गमार्गेषु गच्छत् षड्घण्टावधौ डार्जिलिङ्गप्रदेशं प्रापयति । पार्श्वे पर्वतशिखराणां वनानां प्रपातानां दर्शनं निरन्तरं भवति । मार्गे वक्रगतयः सन्ति । प्रयाणसमयः अतीवानन्ददायकः भवति ।
- चायपर्णवाटिकाः –
बटासियालूपप्रदेशे चायसस्यवाटिकाः सन्ति । कुरेसाङ्ग् प्रदेशे लघुभवनानि सन्ति । अग्रेढूम इति स्थले सागरस्तरतः ८००० पादोन्नते स्थले धूमशकट् निस्थानमस्ति । एतत् विश्वे एव अत्युन्नतस्थले निर्मितं धूमशकटनिस्थानम् इति ख्यातमस्ति । अत्र प्रवासिजनाः भयकरे प्राकृर्तिकस्थले लोहमार्गम् आश्चर्येण पश्यन्ति ।
दर्शनीयान्यन्यस्थानानि[सम्पादयतु]
पद्मजानायिडु हिमालयस्य मृगालयः, न्याचुरल् हिस्टरी म्युसियम्, लायिड्स् बोटानिकल् गार्डन्, हिमालयस्य मौण्टेरियन् इन्स्टिट्यूट्, रङ्गीतव्याली, प्यासेञ्जररोपृवे, लेषाङ्गरेस् कोर्स् इत्यादि स्थानानि अपूर्वाणि सन्ति । जलदपारा प्रदेशे मृगवीक्षणाय अवकाशः अस्ति । अत्र रैनो, रायल् बेङ्गाल् टैगर, गजाः, वनमहिषाः इत्यादयः सन्ति । मिरिक् सरोवरः डार्जिलिङ्ग समीपे अस्ति । अत्र मत्स्यग्रहणं, नैकाविहारः पादचारणम् इत्यादिमनोरञ्जककार्याणाम् आनुकूल्यम् अस्ति । समीपे धूमप्रदेशे १५६ पादमिता बुध्दस्य प्रतिमा अस्ति । सिलगुरितः ५२. कि.मी. दूरे कालियपाङ्ग्र वीक्षणालयः अस्ति । पर्वतारोहणम्, जलसाहसक्रीडा इत्यादीनां कृते कुरेसाङ्ग् अतीव प्रसिध्दम् अस्ति । ३६ कि.मी । एतान् सञ्चलतां स्वर्गः इति कथयन्ति । डार्जिलिङ्ग् पर्वतारोहणस्य आनन्दप्राप्तये अतीवोत्तमं स्थलमस्ति । एप्रिल् मासतः ये अक्टोबरमासतः नवम्बरमासपर्यन्तकाले अत्रातीव परिसरः अतीव रमणीयः भवति । एतत्समये वृक्षेषु पुष्पाणि विकसन्ति । तुषारः अपि न भवति । पक्षिवीक्षणमपि अतीव मनमोहकं भवति । व्याघ्रपर्वतः ; एतत् तु अवश्यं दर्शनीयस्थलेषु अन्यतमः । इतः सूर्योदयदर्शनं वर्णनातीतं भवति । डार्जिलिङ्गतः १४ कि.मी. दूरे एतत्स्थानमस्ति । वाहनमार्गः कोलकोतातः ६८६ कि.मी. दूरे भवति । धूमशकटमार्गः – न्यूजपैगुरि – डार्जिलिङ्ग् यानम्, डार्जिलिङ्ग्मेलयानम्, सीलडानिस्थानतः प्रयाणस्य आरम्भः भवति । विमानमार्गः – बागदोग्राविमाननिस्थानं ९० कि.मी. सिलगुटितः लोकयानानि लघुवाहनानि प्रातः ६ वादनतः सायं ४ वादनपर्यन्त सञ्चरन्ति । दूर ८० कि.मी । वसति कृते अनेकानि उपाहारवसतिगृहाणि सन्ति ।
सुन्दरबनं राष्ट्रियोद्यानम्[सम्पादयतु]
पश्चिमबङ्गालराज्ये गङ्गाब्रह्मपुत्रानद्योः अधोभागे लवणमिश्रितभूमौ एतत् उद्यानम् अस्ति । अस्य विस्तारः १३३० चतुरस्र कि.मी. भवति । प्रपञ्चे एव एतत् प्रदेशगभीरता प्रसिध्दा अस्ति । म्याङ्ग्रूव वनप्रदेशः एषः अतीव सुन्दरः अस्ति । अत्र ५४ द्वीपानि सन्ति । अनेक नद्यः अत्र सागरं प्रविशन्ति । सर्वतः जलमयप्रदेशः दृश्यते । पूर्व एतत् चोराणा लुण्ठकाना स्थानमासीत् । अधुना नौकाविहारः आह्लादकरः भवति । नामखान् रायडगी सोनाकाली नजाततः नौकायनव्यवस्था अस्ति । द्वीपानां दर्शन अतीवानन्दं जनयति । एतत् स्थलं व्याघ्रसंरक्षितप्रदेशः अस्ति । अत्र बङ्गालव्याघ्राणां दर्शनमपि भवति । अत्र वने कपयः वनसूकराः भल्लूकाः, जङ्गलक्यार् इत्यादि प्राणिनः सन्ति । अत्र जले १२० जातीयाः मीनाः सन्ति । मकराः कर्कटकाः सर्पाः अजगराः, विविधसर्पाः, कच्छपाः, कूर्माः च अत्र सन्ति । अत्र भगवतपुरं क्रकडैल प्राजेक्ट, जम्बूदीपः साजदेखालि, बूरिदाब्रि, व्याग्रयोजनाः, विरामद्वीपः, सोनाकाली इत्यादीनि द्वीपानि प्रसिद्धानि सन्ति । सागरएलेण्ड् प्रदेशे गङ्गानदी बङ्गालेष सागर प्रविशति । अत्र जनाः पुण्यस्नान कुर्वन्ति मकरसङ्क्रान्ति दिने लक्षाधिकजनाः अत्र पवित्र स्नान कुर्वन्ति । वाहनमार्गः - कोलकातातः १७५ कि.मी. नौकया इतः ५ घण्टप्रवासः । वसतिकृते साज्ञिने कालिस्थले प्रवासीभवनम् अस्ति । सागरद्विफे कुटीराणि वीक्षणगोपुराणि च सन्ति । सप्तम्बरमसतः मेमासपर्यन्तं दर्शनार्थम् सकालः अस्ति । गौसाबनगरतः ५० कि.मी ।
पाश्चिमबङ्गालराज्यस्य सागरतीराणि[सम्पादयतु]
ओरिस्सा राज्यसीमासमीपे एतत् रमणीयं सागरतीरमस्ति । एतत् अत्यन्तं सुन्दरं स्थलमस्ति । हूग्लीनदी अत्र सागरं प्रविशति । सूर्य किरणानां सागरतरङ्गेषु लीलाः दर्शनीयाः विविधवर्णेषु प्रतिफलन्ति । पार्श्वे तिन्त्रिणीवृक्षवाटिकाः सन्ति । सागरतीरे सञ्चारः आनन्दाय भवति । सुन्दरस्वच्छः प्रदेशः आरोग्यवर्धनाय उत्तमः अस्ति । अत्र जनाः तरणे आसक्ताः भवन्ति । सागरतरङ्गाः उपरि अधः गच्छन्तः प्रवासीजनान् आकर्षयन्ति । समीपे अनेकदेवमन्दिराणि सन्ति । जुलैमसतः मार्चपर्यन्तं सन्दृष्टुं सुकालः भवति । वाहनमार्गः – कोलकातातः १८५ कि.मी. ६ घण्टाप्रयाणं भवति । अत्र वसति गृहाणि सन्ति । बक्काळि (फ्रेजर्गञ्ज, करसारगञ्जृ) हूग्लीनदीतः पूर्वदिशि १३२ कि,मी दूरे नदीतीरे एतत् निसर्गरमणीय स्थलमस्ति । प्रवासी जनानां अत्र नौकासञ्चारः साध्यः अस्ति तिन्त्रिणीवृक्षाणां मध्ये सञ्चारः सन्तोषकरः भवति । पादचारणं वक्काळितः फेजर गञ्ज पर्यन्त (२. कि.मी )कर्तुं शक्यते ।
धाकूरियसरः[सम्पादयतु]
नगरप्रदेशात् नैके जनाः अत्र विहारार्थम् आगच्छन्ति । सरस्तीरे जापानी जनैः निर्मितं बौद्धमन्दिरम् अस्ति ।
बाह्नानुबन्धाः[सम्पादयतु]
- अधिकृतं जालस्थानम् ।
- भारतस्य मानचित्रे पश्चिमबङ्गालस्य स्थानम्
- पश्चिमबङ्गालस्य मण्डलानां मानचित्रम्
- धूमशकटलोहमार्गस्य चित्रम्
- वार्ताः
- ↑ "Area, population, decennial growth rate and density for 2001 and 2011 at a glance for West Bengal and the districts: provisional population totals paper 1 of 2011: West Bengal". Registrar General & Census Commissioner, India. Retrieved 26 January 2012.
- ↑ "Sex ratio, 0-6 age population, literates and literacy rate by sex for 2001 and 2011 at a glance for West Bengal and the districts: provisional population totals paper 1 of 2011: West Bengal". Government of India:Ministry of Home Affairs. Retrieved 29 January 2012.


text:
कार्तिकेयः
कार्तिकेयः (तमिलुभाषायां मुरुगन्) तमिलुहैन्दवसमाजे कश्चित् प्रसिद्धः देवता पुरुषः । विशेषतः तमिलुप्रान्ते एनं पूजयन्ति । एवं दक्षिणभारते, सिन्गपूर्-श्रीलङ्का-, मलेष्या-मारिषस्-देशेषु पूजयन्ति। श्रीलङ्कादेशस्य दक्षिणे भागे विद्यमानं कार्तिकेयस्य अत्यन्तं श्रेष्ठं पवित्रतमं कतरगामामन्दिरं बौद्धाः हैन्दवाश्च् पूज्यभावेन पश्यन्ति । एवमेव मलेषियादेशस्य पिनाङ्ग्, क्वाललुम्पूर्प्रान्तस्य चीनजनाः च ताय्पूसाम्-अवधौ कार्तिकेयं पूजयन्ति । कर्णाटके दक्षिणजनपदे विद्यमानं सुब्रह्मण्यक्षेत्रमपि बहु प्रसिद्धिं प्राप्तमस्ति ।
इतिहासः[सम्पादयतु]
कुक्केसुब्रह्मण्यक्षेत्रं धारानदीतीरे अस्ति । हिन्दुपुराणग्रन्थानाम् आधारेण ज्ञायते यत् देवसेनापतिः कुमारस्वामी तारकशूरपद्मासुरादि राक्षसान् मारयित्वा अत्र आगतवान् इति । तस्य रक्तसिक्तम् आयुधम् अस्यां नद्यां धारायां प्रक्षालितवान् । एतदनन्तरं धारा कुमारधारा इति प्रसिद्धिं प्राप्तवती । युद्धसमाप्तेः अनन्तरं सहोदरः गणेशः, अन्यैः वीरबाह्वादिभिः सहचरैः साकं मिलित्वा कुमारपर्वतस्य शिखरभागं प्रति आगतवान् । देवेन्द्रप्रभृतयः एतस्य स्वागतं कृतवन्तः । राक्षसैः सह जाते युद्धे सः विजयं प्राप्तवान् इत्यतः देवेन्द्रः 'देवसेनानामिकां मम कन्यकां वृणोतु’ इति प्रार्थनां क्रुतवान् । अस्तु इति अङ्गीकारं प्रदर्शितवान् कुमारस्वामी । विवाहस्तु मार्गशीर्षशुद्धषष्ठ्यां सुसम्पन्नः । अस्मिन् विवाहे एवं सिंहासनारोहणसमारम्भे च ब्रह्मा, विष्णुः, महेश्वरादि देवताः उपस्थिताः आसन् । अस्मिन्न् शुभे कार्यक्रमे विविध नदीनां जलम् अनीतमासीत् । इदं पवित्रं जलम् भूस्पर्शं क्रुत्वा नदिस्वरूपं सम्प्राप्य 'कुमारधारा’ इति प्रसिद्धिं प्राप्तवती । गरुडस्य पीडाम् असहमानः महाशिवभक्तः नागराजः वासुकिः, कुक्केसुब्रह्मणय़क्षेत्रस्य बिल्वद्वारानामिकायां गुहायां तपसः आचरणम् अकरोत् । तस्मै नागराजाय (वासुक्याः कृते) दर्शनभाग्यं दत्तवान् कुमारः । एवं परमभक्तस्य साकं शाश्वतरूपेण अत्रैव वासं करोमि इति अभयं दत्तवान् । अतः यत् वासुकेः कृते अर्चनादिकं समर्प्येत तत् सर्वमपि सुब्रह्मण्याय समर्पितमेव भवति । अत्र प्रतिवर्षं मार्गशीर्षशुद्धषष्ठ्यां रथोत्सवः भवति । एवं विशेषपूजा अपि भवति । अस्यैव दिनस्य 'चम्पाषष्ठी’ इति व्यवहारः।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Registered Trustees Nattukottai Chettiars' Temple, Penang, Malaysia
- [१]
- Perth Bala Murugan Temple in Mandogalup, Western Australia, Australia
- http://www.palanitemples.com/ Lord Muruga Portal
- Murugan Bhakti Website
- Murugan Devotional Songs
- Subrahmanya Swami Temple of Payyanur
- http://www.highgatehillmurugan.org/
- http://www.leicestersrimurugantemple.org.uk/ Leicester Sri Siva Murugan Temple Official Website
- Swami Sivananda's book on Lord Kartikeya; also available on PDF.
- Skanda worship in Katirkamam, Sri Lanka
- Kaumaram Murugan Info
- YouTube video lectures praising Lord Muruga and explaining Kandhar Anubudhi by the "YouTube Pugal Muruga Bhaktan"
- Murugan devotional video songs - YouTube Playlist
- Murugan Temple of North America
- Murugan Temple in D.D.O., Montreal, Canada
- Lord Murugan Temples in Tamil Nadu, India
- Kartik Swami, Rudraprayag Uttarakhand
- Inuvil Kanthan Temple,Jaffna Srilanka


text:
एलिजबेत् ब्ल्याक्वेल्
(काल: - १८२१ तः १९१०)
इयं एलिजबेत् ब्ल्याक्-वेल् (Elizabeth Blackwell) अमेरिकादेशस्य प्रथमा महिला वैद्या । एषा १८२१ तमे वर्षे अमेरिकादेशे जन्म प्राप्नोत् । वैद्यकीयक्षेत्रे महिलानाम् अपि स्थानं भवेत् इति धिया एव एषा एलिजबेत् ब्ल्याक्-वेल् वैद्यकीयक्षेत्रम् अचिनोत् । परन्तु २९ विश्वविद्यालयेषु महिला इति एकेन एव कारणेन सा तिरस्कृता । अन्ते न्यूयार्क्-नगरस्य जिनीवा–विश्वविद्यालये सा प्रवेशं प्राप्नोत् । तत्र अपि तस्य विश्वविद्यालयस्य निर्वहणसमितिः तत्रत्यान् सर्वान् अपि पुरुषविद्यार्थीन् पृष्ट्वा एव तस्यै प्रवेशम् अयच्छत् । यदा सा पिलिडेल्फिया–विश्वविद्यालये अध्ययनं कुर्वती आसीत् तदा अपि तस्याः एलिजबेत् ब्ल्याक्-वेल्याः कष्टं न्यूनं न आसीत् । तत्र यदा सा रोगिणां प्रकोष्ठं प्रविशति स्म तदा अन्ये सर्वे वैद्यविद्यार्थिनः बहिः गच्छन्ति स्म । तया एलिजबेत् ब्ल्याक्-वेल् एकया एव रोगिणां परीक्षाः कृत्वा विवरणपत्रे विवरणं लेखनीतम् आसीत् । तथापि सा एलिजबेत् ब्ल्याक्-वेल् छलेन अध्ययनं समाप्य १८४९ तमे वर्षे वैद्यपदवीं प्राप्नोत् । ततः सा यूरोप्-देशम् अगच्छत् । तत्र तया उत्तमं स्वागतं प्राप्तम् । तत्रैव विभिन्नेषु वैद्यालयेषु सा एलिजबेत् ब्ल्याक्-वेल् कार्यं कुर्वती अनुभवं सम्पादितवती ।
एषा एलिजबेत् ब्ल्याक्-वेल् १८५१ तमे वर्षे पुनः न्यूयार्क्-नगरं प्रत्यागता । तत्र लघु वैद्यालयस्य उद्घाटनं तस्याः लक्ष्यम् आसीत् । किन्तु तत् सुलभसाध्यं न आसीत् । “शरीरस्य, वातावरणस्य,परितः विद्यमानस्य परिसरस्य च मालिन्यस्य निवारणात् एव रोगाणां निवारणं साध्यम्” इति तया कृतानि भाषणानि कासाञ्चन महिलानां मनः आकर्षत् । तदनन्तरं १८५३ तमे वर्षे भगिन्या एमिल्या सह मिलित्वा सा एलिजबेत् ब्ल्याक्-वेल् वैद्यालयम् उदघाटयत् । अस्याः एलिजबेत् ब्ल्याक्-वेल्याः भगिनी एमिली अपि वैद्यपदवीं प्राप्तवती आसीत् । १८५७ तमवर्षाभ्यन्तरे तया आरब्धः वैद्यालयः सम्पूर्णतया महिलानां तथा बालानां च वैद्यालयः जातः । तादृशी एलिजबेत् ब्ल्याक्-वेल् १९१० वर्षे इहलोकम् अत्यजत् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Works by Elizabeth Blackwell online at the Biodiversity Heritage Library
- Elizabeth Blackwell Collection on New York Heritage Digital Collections
- Some places and memories related to Elizabeth Blackwell
- Women in Science
- An online history at the National Institutes of Health, including copies of historical documents
- An online biography of Elizabeth Blackwell, with links to more articles on Blackwell and others in her famous family, plus links to many resources on the Net
- Biography from the National Institute of Health
- Elizabeth Blackwell at the Hobart and William Smith Colleges Archives.
- Elizabeth Blackwell Resources Available in Hobart and William Smith Colleges Archives.
- Chronological Bibliography of Selected Scholarly Works by Dr. Elizabeth Blackwell.
- Elizabeth Blackwell at winningthevote.org
- Papers, 1835-1960. Schlesinger Library, Radcliffe Institute, Harvard University.


text:
गिरनारपर्वतः
गिरनारपर्वतः (गुजराती: ગિરિનાર પર્વત, आङ्ग्ल: Girnar) गुजरातराज्यस्य पश्चिमभागे जुनागढमण्डले अस्ति । गुजरातराज्यस्य उन्नततमः पर्वतः गिरनारपर्वतः पञ्चशिखराणि स्वस्मिन् धरति । तानि - गोरखशिखरम्, अम्बाजीशिखरम्, गोमुखशिखरम्, जैनमन्दिरशिखरम्, माळीपरबशिखरम् च । एतानि शिखराणि क्रमेण ३३०० मी., ३६०० मी., ३१२० मी., ३३०० मी., १८०० मी. च उन्नतानि सन्ति । अस्य पञ्चशिखरेषु ८६६ मन्दिराणि सन्ति । प्रस्तरैः निर्मितः सोपानमार्गः एकस्मात् शिखरात् अन्यत् शिखरं प्रति सम्प्रापयति । एवं प्रसिद्धिरस्ति यत् तत्र ९,९९९ सोपानानि सन्ति । परन्तु सोपानसङ्ख्याविषये बहूनां जनानां मान्यता भिन्नापि श्रूयते । प्रतिवर्षं गिरनारपर्वतप्रदक्षिणार्थं लक्षाधिकाः भक्ताः गच्छन्ति । प्रतिवर्षं तत्र गिरनारारोहणस्पर्धा अपि भवति ।
इतिहासः[सम्पादयतु]
सौराष्ट्रे मौर्यवंशस्य इतिहासः उज्वलः अस्ति । मगधस्य नन्दवंशस्य नाशं कृत्वा, गणराज्यपरम्परां समाप्य, भारतस्य चक्रवर्तिराजा चन्द्रगुप्तः ई.स. ३२२ तमे वर्षे सौराष्ट्रं जित्वा अत्र स्वकीयं पुष्पमित्रनामकम् उपराजत्वेन न्ययुङ्क्त । कालांशे अत्र अनेकैः राजभिः राज्यं कृतम् । तेषु राज्ञा कुमारपाळेन गिरनारारोहणाय व्यवस्थितानि सोपानानि ई.स. १५५२ मध्ये निर्मापितानि । अत्र 'उपरकोट'स्थलस्य दुर्गः अपि दर्शनीयं स्थलमस्ति । 'उपरकोट'स्थलस्य दुर्गः राज्ञा ग्रहरिपुणा निर्मितः । एषः दुर्गः बहु सत्तापरिवर्तनं दृष्टवान्, तद्विषये सर्वोत्कृष्टा वा रोचकी कथा वर्तते यद् उपरकोटस्य दुर्गे यदा राज्ञः राखेङ्गारस्य शासनम् आसीत्, तदा सिद्धराजजयसिंहः राखेङ्गारं हत्वा तस्य राज्ञीं राणकदेवीं बलेन हृत्वा गच्छन् आसीत् । तस्मिन् समये राणकदेवी गिरनारपर्वतं उक्तवती –
ગોઝારા ગિરનાર, વળામણ વેરીને કિયો ?
મરતા રા'ખેંગાર, ખડેડી ખાંગો ન થિયો ?
अर्थात् - हे गिरनारपर्वत ! शत्रूणामाक्रमणे राखेंगारः मृतः तथाऽपि त्वं न पतितः ? एतद् श्रुत्वा गिरनारपर्वतस्य पतनमारब्धम् ।
गिरनारपर्वतं पतन्तं दृष्ट्वा राणकदेवी उक्तवती –
પડમા પડમા મારા આધાર
अर्थात् - मा पत, मा पत मे आधार !
तस्मिन्नेव काले पतनं स्थगितं, परन्तु याः शिलाः पतितुम् अनमन्, ताः तत्राद्यापि नमिता एव दृश्यन्ते । 'ऊपरकोट'भागे एताः शिलाः दर्शनीयाः सन्ति ।
गिरनारपर्वतस्त परिक्रमः[सम्पादयतु]
पर्वतं परितः ३६ कि.मी. परिमितस्य लम्बमानः चतुर्दिनानां परिक्रमः भवति, यः कार्तिकमासस्य शुक्लपक्षस्य एकादशीतः पूर्णिमापर्यन्तं चलति । इयं परिक्रमपरम्परा चिरकालात् साम्प्रति प्रचलन्ती वर्तते । एषा परिक्रमपरम्परा कदा आरब्धा इति तु निश्चितं नास्ति । परन्तु प्रारम्भिके काले केवलं सन्यासिनः एव परिक्रमं कुर्वन्ति स्म । कालान्तरं गृहस्थाः अपि आरभन्त । पूर्वस्मिन् काले केवलं भजनं कुर्वन्तः सर्वे परिक्रमं कुर्वन्ति स्म । परन्तु अधुना मार्गे भोजनादीनामपि व्यवस्था भवति । एतदर्थं सामाजिकसंस्थाद्वारा अन्नक्षेत्राणि अपि चाल्यन्ते ।


text:
तूतुकुडिमण्डलम्
तूत्तुकुडिमण्डलं (Thoothukudi District) (तमिऴ्: தூத்துகுடி மாவட்டம்) दक्षिणभारतस्य तमिऴ्नाडुराज्यस्य ३२ मण्डलेषु अन्यतमम् । ‘ट्युटिकारिन् मण्डलम्’ इति अस्य मण्डलस्य ब्रिटिश्कालिकं नाम वदन्ति । अस्य केन्द्रस्थानं तूत्तुकुडिनगरम् । इदं नगरं मौक्तिकानाम् उत्पादनेन प्रसिद्धम् अस्ति । ‘तमिऴ्नाडुराज्यस्य द्वारम्’ इति विख्यातम् इदम् ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
तूत्तुकुडिमण्डलं तमिऴ्नाडुराज्यस्य आग्नेयकोणान्ते अस्ति । अस्य उत्तरभागे तिरुनेल्वेलि, विरुदुनगरं, रामनाथपुरमण्डलानि सन्ति । पूर्वभागे आग्नेयदिशि च मन्नारसमुद्रकुक्षिः अस्ति । पश्चिमे नैर्ऋत्ये च तिरुनेल्वेलीमण्डलम् अस्ति । मण्डलस्य विस्तारः ४६२१ चतुरश्रकिलोमीटर् अस्ति।
इतिहासः[सम्पादयतु]
तूत्तुकुडिमण्डलं १९८६ तमे वर्षे अक्टोबरमासस्य २० दिनाङ्के तिरुनेल्वेलिमण्डलतः पृथक्कृतम् । तूत्तुकुडिनगरं भारतस्य प्रमुखेषु नौकानिः स्थानेषु अन्यतमम् । इतिहासे क्रिस्तीयषष्ठशतकाद् अपि अस्य उल्लेखः दृश्यते । भारतस्य स्वातन्त्र्यसङ्ग्रामस्य अनेके वीराः तूत्तुकुडिमण्डले उत्पन्नाः । तेषु प्रमुखाः महाकविः सुब्रह्मण्य भारती, वी. ओ. चिदम्बरं पिळ्ळै, ऊमैतुरै, वीरपाण्ड्यकट्टबोम्मन्, वेळ्ळैयतेवन्, वीरन् सुन्दरलिङ्गम् इत्यादयः ।
जनसंख्या[सम्पादयतु]
२०११ तमवर्षस्य जनगणनानुगुणं तूत्तुकुडिमण्डलस्य जनसंख्या १,७३८,३७६ अस्ति । भारतस्य ६४० मण्डलेषु जनसंख्यादृष्ट्या अस्य मण्डलस्य २७७ तमं स्थानम् । अस्मिन् मण्डले जनसान्द्रता प्रतिचतुरश्रकिलोमीटर् ३७८ (९८० प्रतिचतुरश्रमैल्) अस्ति । २००१-२०११ दशके जनसंख्यावृद्धेः प्रमाणं ९.१४% आसीत् । तूत्तुकुडिमण्डले पुं, स्त्री अनुपातः १०००:१०२४, साक्षरताप्रमाणं च ८६.५२% अस्ति । अत्र भाषमानासु तमिऴ्भाषा प्रमुखा । आङ्ग्लभाषा अपि अधिकतया उपयुज्यते ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
तूत्तुकुडिमण्डले ८ उपमण्डलानि सन्ति । तानि -
- १) तूत्तुकुडिः
- २) तिरुच्चेन्दूरुः
- ३) सतङ्गुळम्
- ४) श्रीवैकुण्ठम्
- ५) ओट्टपिडारम्
- ६) कोविल्पाट्टि
- ७) एट्टैयापुरम्
- ८) विळात्तिकुळम्
कृषिः वाणिज्यं च[सम्पादयतु]
मण्डले बृहन्तः जलाशयाः न सन्ति इत्यतह् तिरुनेल्वेलिमण्डले विद्यमानौ पापनाशं मणिमुत्तारुजलबन्धौ कृषेः जलमूलत्वेन उपयुज्यन्ते । तूत्तुकुडिमण्डले प्रवहन्त्यः वैपारु, करुमेनि, पाळैयकायल्नद्यः अपि जलं प्रयच्छन्ति ।
श्रीवैकुण्ठ, सतङ्गुळ, तिरुच्चेन्दूरु उपमण्डलेषु तण्डुलः रुह्यते । कोविल्पाट्टि, ओट्टपिडार, तूत्तुकुडि उपमण्डलेषु कार्पासस्य कृषिः दृश्यते । कुम्बु, जोळम्, कुदिरैवलि इति स्थलीयभाषायां ज्ञातानां सस्यानां कृषिः अपि अधिकतया भवति । श्रीवैकुण्ठ, तिरुच्चेन्दूरु उपमण्डलयोः कदलीफलानां शाकानां च कृषिः भवति । तमिऴ्नाडुराज्ये कदलीनाम् अत्यधिकं परस्थलविक्रयणं तूत्तुकुडिमण्डलादेवः भवति । तमिऴ्नाडुराज्यस्य ७०%, भारतस्य ३०% लवणोत्पादनम् अस्मिन् मण्डले एव भवति । भारते लवणोत्पादकेषु तूत्तुकुडिमण्डलस्य द्वितीयं स्थानम् । सिद्धवस्त्राणाम् उत्पादनेन पुदियम्पुत्तूरुग्रामः सुप्रसिद्धः । इतः आराज्यं, मुम्बयीप्रभृतिभ्यः प्रदेशेभ्यः च सिद्धवस्त्राणि प्रेष्यन्ते । अत्र दशसहस्राधिकेभ्यः उद्योगः लभ्यते ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
सुब्रह्मण्यस्वामिदेवालयः, तिरुच्चेन्दूरुः[सम्पादयतु]
बङ्गालसमुद्रस्य तीरे अयं देवालयः अस्ति । कार्त्तिकेयस्य ‘आरुपडैवीडु’ क्षेत्रेषु इदं द्वितीयम् । अत्र मुरुगः ‘सेन्दिलाण्डवर्’ इति नाम्ना आराध्यते । इदं क्षेत्रं बहु जनप्रियम् अस्ति ।
अरुळमिगु मुत्तारम्मन् देवालयः, कुलशेखरपत्तनम्[सम्पादयतु]
अस्मिन् देवालये आचर्यमाणः नवरात्रोत्सवः बहु प्रसिद्धः । अस्मिन् समये ‘दसरा कुऴु’ इत्येतत् प्रामुख्यं भजते ।
तूत्तुकुडि क्रैस्तदेवालयः (अवर् लेडि आफ़् स्नोस् बेसिलिका)[सम्पादयतु]
अयं क्रैस्तदेवालयः षोडशशतके निर्मितः । अत्र पोर्चुगीसशैल्याः निर्माणं दृश्यते । सन्त फ़्रान्सिस् ज़ेवियरः १५४२ तमे वर्षे इमं देवालयं सन्दर्शितवान् । १९८२ तमे वर्षे अस्य देवालयस्य ४०० तमवार्षिकोत्सवस्य समये पोपेन द्वितीयजानपालेन अस्य बेसिलिकापदविः प्रदत्ता ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Thoothukudi
- A to Z of Thoothukudi
- All About Thoothukudi
- Thoothukudi corporation
- Thoothukudi District Friends Community
- Tuticorin City
- Thoothukudi District
- Thoothukudi Churches


text:
पद्मश्री-पुरस्कारः
पद्मश्रीपुरस्कारं कला, शिक्षणम्, कैगारिका, साहित्यम्, विज्ञानम्, समाजसेवासु च परिणितेभ्यः प्रसिद्धेभ्यः भारतीयेभ्यः भारातसार्वकारेण दीयमानेषु पुरस्कारेषु चतुर्थः पुरस्कारः। भारतरत्नम्, पद्मविभूषणः, पद्मभूषणः, पद्मश्रीः इति पुरस्काराणां क्रमः विद्यते। अस्य पुरस्कारस्य उपरि देवनागरिभाषायां "पद्म" तथा "श्री” पदे कमलचित्रे भवतः। एवं अधोभागे अपि दृश्यन्ते। भारतीयेभ्यः न केवलं दीयते किन्तु वैदेशिकासु ये च भारताय अनेकविधसेवाम् कृतवन्तः भवन्ति तेषां कृते एनं पुरस्कारं दीयते।
पश्यन्तु[सम्पादयतु]
पद्मश्री - पुरस्कारः(१९५४-१९५९)
पद्मश्री - पुरस्कारः(१९६०-१९६९)
पद्मश्री - पुरस्कारः(१९७०-१९७९)
पद्मश्री - पुरस्कारः(१९८०-१९८९)
पद्मश्री - पुरस्कारः(१९९०-१९९९)
पद्मश्री - पुरस्कारः(२०००-२००९)
पद्मश्री - पुरस्कारः(२०१०-२०१९)


text:
१८७५
१८७५ तमं वर्षं ग्रेगोरी-कालगणनायाम् एकं साधारणवर्षम् आसीत् ।
अन्तर्विषयाः
- १ घटनाः
- २ अज्ञाततिथीनां घटनाः
- ३ जन्मानि
- ४ निधनानि
- ५ बाह्य-सूत्राणि
घटनाः[सम्पादयतु]
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
जुलै-सेप्टेम्बर्[सम्पादयतु]
अक्टोबर्-डिसेम्बर्[सम्पादयतु]
अज्ञाततिथीनां घटनाः[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे मिशिगन्-प्रदेशस्य जार्ज् एफ् ग्रीन् नामकः वैद्यः दन्तेषु रन्ध्रकरणार्थं विद्युता प्रचाल्यमानस्य यन्त्रस्य निर्माणम् उपयोगं च कृत्वा स्वाम्यम् अपि प्राप्नोत् ।
- अस्मिन् वर्षे जर्मनीदेशीयः कोशिकाविज्ञानी आस्कर् हर्ट्विग् गर्भधारणं (फर्टिलैजेषन्) तथा युग्मकोशं (जैगोट्) च विवृणोत् ।
- अस्मिन् वर्षे फ्रान्सिस् गाल्ट्न् नामकः प्रथमवारं "यमलयोः" अध्ययनं कृत्वा "प्रकृतिः तथा पोषणयोः" समतोलनं संशोधितवान् । सः एव "युजेनिक्स्" इति पदम् अपि सृष्टवान् ।
- अस्मिन् वर्षे सोपाधिकप्रतिवर्तनस्य संशोधकः इवान् पेत्रोविच् पाव्लोव् विज्ञानस्य विषये डिप्लोमापदवीं प्राप्नोत् ।
जन्मानि[सम्पादयतु]
जनवरी-मार्च्[सम्पादयतु]
एप्रिल्-जून्[सम्पादयतु]
जुलै-सेप्टेम्बर्[सम्पादयतु]
अक्टोबर्-डिसेम्बर्[सम्पादयतु]
- अस्मिन् वर्षे अक्टोबर्-मासस्य ३१ तमे दिनाङ्के भारतदेशस्य गुजरातराज्यस्य "नडियाद्" इत्यत्र "भारतस्य लोहपुरुषः" इत्येव प्रसिद्धः स्वातन्त्रसेनानी, स्वतन्त्रभारतसर्वकारस्य प्रथमः गृहमन्त्री, भारतरत्नविभूषितः सरदार् वल्लभभायी पटेलः जन्म प्राप्नोत् ।