text:
प्रसंग ३
ततः शरच्चन्द्रकराभिरामैरुत्सर्पिभिः प्रांशुं इवांशुजालैः ।
बिभ्राणं आनीलरुचं पिशङ्गीर्जटास्तडित्वन्तं इवाम्बुवाहं॥ ३.१॥
प्रसादलक्ष्मीं दधतं समग्रां वपुःप्रकर्षेण जनातिगेन ।
प्रसह्य चेतःसु समासजन्तं असंस्तुतानां अपि भावं आर्द्रं॥ ३.२॥
अनुद्धताकारतया विविक्तां तन्वन्तं अन्तःकरणस्य वृत्तिं ।
माधुर्यविस्रम्भविशेषभाजा कृतोपसम्भाषं इवेक्षितेन ॥३.३॥
धर्मात्मजो धर्मनिबन्धिनीनां प्रसूतिं एनःप्रणुदां श्रुतीनां ।
हेतुं तदभ्यागमने परीप्सुः सुखोपविष्टं मुनिं आबभाषे ॥३.४॥
अनाप्तपुण्योपचरैर्दुरापा फलस्य निर्धूतरजाः सवित्री ।
तुल्या भवद्दर्शनसम्पदेषा वृष्टेर्दिवो वीतबलाहकायाः ॥३.५॥
अद्य क्रियाः कामदुघाः क्रतूनां सत्याशिषः सम्प्रति भूमिदेवाः ।
आ संसृतेरस्मि जगत्सु जातस्त्वय्यागते यद्बहुमानपात्रं॥ ३.६॥
श्रियं विकर्षत्यपहन्त्यघानि श्रेयः परिस्नौति तनोति कीर्तिं ।
संदर्शनं लोकगुरोरमोघं अमोघं तवात्मयोनेरिव किं न धत्ते ॥३.७॥
श्च्योतन्मयूखेऽपि हिमद्युतौ मे ननिर्वृतं निर्वृतिं एति चक्षुः ।
समुज्झितज्ञातिवियोगखेदं त्वत्संनिधावुच्छ्वसतीव चेतः ॥३.८॥
निरास्पदं प्रश्नकुतूहलित्वं अस्मास्वधीनं किं उ निःस्पृहाणां ।
तथापि कल्याणकरीं गिरं ते मां श्रोतुं इच्छा मुखरीकरोति ॥३.९॥
इत्युक्तवानुक्तिविशेषरम्यं मनः समाधाय जयोपपत्तौ ।
उदारचेता गिरं इत्युदारां द्वैपायनेनाभिदधे नरेन्द्रः ॥३.१०॥
चिचीषतां जन्मवतां अलघ्वीं यशोवतंसां उभयत्र भूतिं ।
अभ्यर्हिता बन्धुषु तुल्यरूपा वृत्तिर्विशेषेण तपोधनानां॥ ३.११॥
तथापि निघ्नं नृप तावकीनैः प्रह्वीकृतं मे हृदयं गुणौघैः ।
वीतस्पृहाणां अपि मुक्तिभाजां भवन्ति भव्येषु हि पक्षपाताः ॥३.१२॥
सुता न यूयं किं उ तस्य राज्ञः सुयोधनं वा न गुणैरतीताः ।
यस्त्यक्तवान्वः स वृथा बलाद्वा मोहं विधत्ते विषयाभिलाषः ॥३.१३॥
जहातु नैनं कथं अर्थसिद्धिः संशय्य कर्णादिषु तिष्ठते यः ।
असाद्युयोगा हि जयान्तरायाः प्रमाथिनीनां विपदां पदानि ॥३.१४॥
पथश्च्युतायां समितौ रिपूणां धर्म्यां दधानेन धुरं चिराय ।
त्वया विपत्स्वप्यविपत्ति रम्यं आविष्कृतं प्रेम परं गुणेषु ॥३.१५॥
विधाय विध्वंसनं आत्मनीनं शमैकवृत्तेर्भवतश्छलेन ।
प्रकाशितत्वन्मतिशीलसाराः कृतोपकारा इव विद्विषस्ते ॥३.१६॥
लभ्या धरित्री तव विक्रमेण ज्यायांश्च वीर्यास्त्रबलैर्विपक्षः ।
अतः प्रकर्षाय विधिर्विधेयः प्रकर्षतन्त्रा हि रणे जयश्रीः ॥३.१७॥
त्रिःसप्तकृत्वो जगतीपतीनां हन्ता गुरुर्यस्य स जामदग्न्यः ।
वीर्यावधूतः स्म तदा विवेद प्रकर्षं आधारवशं गुणानां ॥३.१८॥
यस्मिन्ननैश्वर्यकृतव्यलीकः पराभवं प्राप्त इवान्तकोऽपि ।
धुन्वन्धनुः कस्य रणे न कुर्यान्मनो भयैकप्रवणं स भीष्मः ॥३.१९॥
सृजन्तं आजाविषुसंहतीर्वः सहेत कोपज्वलितं गुरुं कः ।
परिस्फुरल्लोलशिखाग्रजिह्वं जगज्जिघत्सन्तं इवान्तवह्निं ॥३.२०॥
निरीक्ष्य संरम्भनिरस्तधैर्यं राधेयं आराधितजामदग्न्यं ।
असंस्तुतेषु प्रसभं भयेषु जायेत मृत्योरपि पक्षपातः ॥३.२१॥
यया समासादितसाधनेन सुदुश्चरां आचरता तपस्यां ।
एते दुरापं समवाप्य वीर्यं उन्मीलितारः कपिकेतनेन ॥३.२२॥
महत्त्वयोगाय महामहिम्नां आराधनीं तां नृप देवतानां ।
दातुं प्रदानोचित भूरिधाम्नीं उपागतः सिद्धिं इवास्मि विद्यां॥ ३.२३॥
इत्युक्तवन्तं व्रज साधयेति प्रमाणयन्वाक्यं अजातशत्रोः ।
प्रसेदिवांसं तं उपाससाद वसन्निवान्ते विनयेन जिष्णुः ॥३.२४॥
निर्याय विद्या+थ दिनादिरम्याद्बिम्बादिवार्कस्य मुखान्महर्षेः ।
पार्थाननं वह्निकणावदाता दीप्तिः स्फुरत्पद्मं इवाभिपेदे ॥३.२५॥
योगं च तं योग्यतमाय तस्मै तपःप्रभावाद्विततार सद्यः ।
येनास्य तत्त्वेषु कृतेऽवभासे समुन्मिमीलेव चिराय चक्षुः ॥३.२६॥
आकारं आशंसितभूरिलाभं दधानं अन्तःकरणानुरूपं ।
नियोजयिष्यन्विजयोदये तं तपःसमाधौ मुनिरित्युवाच ॥३.२७॥
अनेन योगेन विवृद्धतेजा निजां परस्मै पदवीं अयच्छन् ।
समाचराचारं उपात्तशस्त्रो जपोपवासाभिषवैर्मुनीनां॥ ३.२८॥
करिष्यसे यत्र सुदुश्चराणि प्रसत्तये गोत्रभिदस्तपांसि ।
शिलोच्चयं चारुशिलोच्चयं तं एष क्षणान्नेष्यति गुह्यकस्त्वां॥ ३.२९॥
इति ब्रुवाणेन महेन्द्रसूनुं महर्षिणा तेन तिरोबभूवे ।
तं राजराजानुचरोऽस्य साक्षात्प्रदेशं आदेशं इवाधितस्थौ ॥३.३०॥
कृतानतिर्व्याहृतसान्त्ववादे जातस्पृहः पुण्यजनः स जिष्णौ ।
इयाय सख्याविव सम्प्रसादं विश्वासयत्याशु सतां हि योगः ॥३.३१॥
अथोष्णभासेव सुमेरुकुञ्जान्विहीयमानानुदयाय तेन ।
बृहद्द्युतीन्दुःखकृतात्मलाभं तमः शनैः पाण्डुसुतान्प्रपेदे ॥३.३२॥
असंशयालोचितकार्यनुन्नः प्रेम्णा समानीय विभज्यमानः ।
तुल्याद्विभागादिव तन्मनोभिर्दुःखातिभारोऽपि लघुः स मेने ॥३.३३॥
धैर्येण विश्वास्यतया महर्षेस्तीव्रादरातिप्रभवाच्च मन्योः ।
वीर्यं च विद्वत्सु सुते मघोनः स तेषु न स्थानं अवाप शोकः ॥३.३४॥
तान्भूरिधाम्नश्चतुरोऽपि दूरं विहाय यामानिव वासरस्य ।
एकौघभूतं तदशर्म कृष्णां विभावरीं ध्वान्तं इव प्रपेदे ॥३.३५॥
तुषारलेखाकुलितोत्पलाभे पर्यश्रुणी मङ्गलभङ्गभीरुः ।
अगूढभावापि विलोकने सा न लोचने मीलयितुं विषेहे ॥३.३६॥
अकृत्रिमप्रेमरसाभिरामं रामार्पितं दृष्टिविलोभि दृष्टं ।
मनःप्रसादाञ्जलिना निकामं जग्राह पाथेयं इवेन्द्रसूनुः ॥३.३७॥
धैर्यावसादेन हृतप्रसादा वन्यद्विपेनेव निदाघसिन्धुः ।
निरुद्धबाष्पोदयसन्नकण्ठं उवाच कृच्छ्रादिति राजपुत्री ॥३.३८॥
मग्नां द्विषच्छद्मनि पङ्कभूते सम्भवानां भूतिं इवोद्धरिष्यन् ।
आधिद्विषां आ तपसां प्रसिद्धेरस्मद्विना मा भृशं उन्मनीभूः ॥३.३९॥
यशोऽधिगन्तुं सुखलिप्सया वा मनुष्यसंख्यां अतिवर्तितुं वा ।
निरुत्सुकानां अभियोग्गभाजां समुत्सुकेवाङ्कं उपैति सिद्धिः ॥३.४०॥
लोकं विधात्रा विहितस्य गोप्तुं क्षत्त्रस्य मुष्णन्वसु जैत्रं ओजः ।
तेजस्विताया विजयैकवृत्तेर्निघ्नन्प्रियं प्राणं इवाभिमानं॥ ३.४१॥
व्रीडानतैराप्तजनोपनीतः संशय्य कृच्छ्रेण नृपैः प्रपन्नः ।
वितानभूतं विततं पृथिव्यां यशः समूहन्निव दिग्विकीर्णं॥ ३.४२॥
वीर्यावदानेषु कृतावमर्षस्तन्वन्नभूतां इव सम्प्रतीतिं ।
कुर्वन्प्रयामक्षयं आयतीनां अर्कत्विषां अह्न इवावशेषः ॥३.४३॥
प्रसह्य योऽस्मासु परैः प्रयुक्तः स्मर्तुं न शक्यः किं उताधिकर्तुं ।
नवीकरिष्यत्युपशुष्यदार्द्रः स त्वद्विना मे हृदयं निकारः ॥३.४४॥
प्राप्तोऽभिमानव्यसनादसह्यं दन्तीव दन्तव्यसनाद्विकारं ।
द्विषत्प्रतापान्तरितोरुतेजाः शरद्घनाकीर्ण इवादिरह्नः ॥३.४५॥
सव्रीडमन्दैरिव निष्क्रियत्वान्नात्यर्थं अस्त्रैरवभासमानः ।
यशःक्षयक्षीणजलार्णवाभस्त्वं अन्यं आकारं इवाभिपन्नः ॥३.४६॥
दुःशासनामर्षरजोविकीर्णैरेभिर्विनार्थैरिव भाग्यनाथैः ।
केशैः कदर्थीकृतवीर्यसारः कच्चित्स एवासि धनंजयस्त्वं॥ ३.४७॥
स क्षत्त्रियस्त्राणसहः सतां यस्तत्कार्मुकं कर्मसु यस्य शक्तिः ।
वहन्द्वयीं यद्यफलेऽर्थजाते करोत्यसंस्कारहतां इवोक्तिं॥ ३.४८॥
वीतौजसः सन्निधिमात्रशेषा भवत्कृतां भूतिं अपेक्षमाणाः ।
समानदुःखा इव नस्त्वदीयाः सरूपतां पार्थ गुणा भजन्ते ॥३.४९॥
आक्षिप्यमाणं रिपुभिः प्रमादान्नागैरिवालूनसटं मृगेन्द्रं ।
त्वां धूरियं योग्यतयाधिरूढा दीप्त्या दिनश्रीरिव तिग्मरश्मिं॥ ३.५०॥
करोति योऽशेषजनातिरिक्तां सम्भावनां अर्थवतीं क्रियाभिः ।
संसत्सु जाते पुरुषाधिकारे न पूरणी तं समुपैति संख्या ॥३.५१॥
प्रियेषु यैः पार्थ विनोपपत्तेर्विचिन्त्यमानैः क्लमं एति चेतः ।
तव प्रयातस्य जयाय तेषां क्रियादघानां मघवा विघातं॥ ३.५२॥
मा गाश्चिरायैकचरः प्रमादं वसन्नसम्बाधशिवेऽपि देशे ।
मात्सर्यरागोपहतात्मनां हि स्खलन्ति साधुष्वपि मानसानि ॥३.५३॥
तदाशु कुर्वन्वचनं महर्षेर्मनोरथान्नः सफलीकुरुष्व ।
प्रत्यागतं त्वास्मि कृतार्थं एव स्तनोपपीडं परिरब्धुकामा ॥३.५४॥
उदीरितां तां इति याज्ञसेन्या नवीकृतोद्ग्राहितविप्रकारां ।
आसाद्य वाचं स भृशं दिदीपे काष्ठां उदीचीं इव तिग्मरश्मिः ॥३.५५॥
अथाभिपश्यन्निव विद्विषः पुरः पुरोधसारोपितहेतिसंहतिः ।
बभार रम्योऽपि वपुः स भीषणं गतः क्रियां मन्त्र इवाभिचारिकीं॥ ३.५६॥
अविलङ्घ्यविकर्षणं परैः प्रथितज्यारवकर्म कार्मुकं ।
अगतावरिदृष्टिगोचरं शितनिस्त्रिंशयुजौ महेषुधी ॥३.५७॥
यशसेव तिरोदधन्मुहुर्महसा गोत्रभिदायुधक्षतीः ।
कवचं च सरत्नं उद्वहञ्ज्वलितज्योतिरिवान्तरं दिवः ॥३.५८॥
अकलाधिपभृत्यदर्शितं शिवं उर्वीधरवर्त्म सम्प्रयान् ।
हृदयानि समाविवेश स क्षणं उद्बाष्पदृशां तपोभृतां॥ ३.५९॥
अनुजगुरथ दिव्यं दुन्दुभिध्वानं आशाः+ सुरकुसुमनिपातैर्व्य्ॐनि लक्ष्मीर्वितेने ।
प्रियं इव कथयिष्यन्नालिलिङ्ग स्फुरन्तीं भुवं अनिभृतवेलावीचिबाहुः पयोधिः ॥३.६०॥
Translation - भाषांतर
N/A


c: text/html

text:
ग्रहविज्ञानम्
गृह्णाति - ग्रह(उपादाने) अच् (३-१-१४३) ।
- नक्षत्रताराग्रहसङ्कुलापि ज्योतिष्मती चन्द्रमसव रात्रिः - रघु ६-२२
गृह्णाति इति ग्रहः । स्वं परितः विद्यमानम् अयस्कान्त-कान्तिक्षेत्राणां प्रभावं गृह्णन्तः स्वस्य प्रभावं संयोज्य परावर्तनस्य आनयनतत्त्वं भवति ग्रहाणाम् । सर्वेषां ग्रहाणाम् इदमेव तत्त्वं भवति चेदपि भूमौ स्थित्वा यः परिशीलयति तेन तु भूग्रहस्य उपरि अन्येषां ग्रहाणां प्रभावः कः इति ज्ञातव्यं भवति । भूमेः उपरि विभिनसमयेषु विभिन्नग्रहाणां प्रभावः कीदृशः इति यदि अवगम्येत तर्हि भूवातावरणस्य स्थितिः ज्ञातुं शक्या । इदं वातावरणं सामूहिकप्रभावं यदि दर्शयेत् तर्हि तस्य तीव्रता अधिका इति ज्ञातुं शक्यते ।
अन्तर्विषयाः
सौरकुटुम्बव्यवस्था[सम्पादयतु]
सूर्यः, सूर्यं परितः भ्रमन्तः ग्रहाः, उपग्रहाः, धूमकेतवः.... इत्यादयः सौरकुटुम्बव्यवस्थायाः भागाः । विश्वस्य अयं कञ्चन लघुः भागमात्रम् । अस्माकं वासस्थानम् इयं भूमिः सौरकुटुम्बस्था एव । सूर्यनामकस्य नक्षत्रस्य परितः विविधासु कक्षासु एते ग्रहाः परिभ्रमन्ति इत्यतः अस्य सौरकुटुम्बव्यवस्था इति निर्दिश्यते । अस्याः व्यवस्थायाः प्रकाशदाता अस्ति सूर्यः । सूर्यं परितः भ्रमन्तः सर्वे ग्रहाः अपि कान्तिहीनाः एव । सर्वेषाम् उपग्रहाणां लघुग्रहाणां धूमकेतूनां कान्तिविषयकः आधारः अस्ति सूर्यः एव । केन्द्रे विद्यमानं सूर्यं परितः दीर्घवृत्ताकारकक्षासु ग्रहाः अन्ये खगोलपदार्थाः च सञ्चरन्तः भवन्ति । खगोलशास्त्ररीत्या नव ग्रहाः निर्दिष्टाः सन्ति ।
नवग्रहाः[सम्पादयतु]
रविः, चन्द्रः, कुजः, बुधः, गुरुः, शुक्रः, शनिः, राहुः, केतुश्च नवग्रहाः ।
रवितः भूकक्षायाः मध्यभागे विद्यमानाः ग्रहाः अन्तर्ग्रहाः इति निर्दिश्यन्ते । बुधः शुक्रश्च एषु अन्तर्भवन्ति । भूकक्षायाः अनन्तरं विद्यमानाः बाह्यग्रहाः इति निर्दिश्यन्ते । कुजतः अनन्तरं विद्यमानाः अत्र अन्तर्भवन्ति । खगोलशास्त्ररीत्या एते नव ग्रहाः इति निर्दिश्यन्ते - बुधः, शुक्रः, भूमिः, कुजः, गुरुः, शनिः, इन्द्रः (युरेनस्), वरुणः (नेप्चून्), यमः (प्लूटो) ।
क्रूर-सौम्यग्रहाः[सम्पादयतु]
रविः, कुजः, शनिः, राहुः, केतुश्च क्रूरग्रहाः
चन्द्रः, बुधः, गुरुः, शुक्रश्च सौम्यग्रहाः
पुरुष-स्त्री-नपुंसकग्रहाः[सम्पादयतु]
रविः, कुजः, गुरुश्च पुरुषग्रहाः
चन्द्रः, शुक्रः, राहुश्च स्त्रीग्रहाः
बुधः, शनिः, केतुश्च नपुंसकग्रहाः
ग्रहगतयः[सम्पादयतु]
ग्रहणां चलनम् अनुसृत्य केचन विशेषांशाः सूच्यन्ते । बिम्बग्रहयोः रविचन्द्रयोः वक्रगतिः विद्यते । छायाग्रहयोः राहुकेत्वोः ऋजुगतिः न विद्यते । ताराग्रहाणां कुज-गुरु-शुक्र-शनिग्रहाणां वक्र-अतिचार-स्तम्भनगतयः भवन्ति । एते वस्तुतः वक्रमार्गेण न सञ्चरन्ति । भूमिः अपि सञ्चरति इत्यतः भूमौ स्थित्वा यः परिशीलयति तस्य दृष्ट्या विभिन्नाः ग्रहाः विभिन्नगतियुक्ताः इव दृश्यन्ते ।
ग्रहाणाम् दश अवस्थाः[सम्पादयतु]
- १ स्वस्थावस्था
स्वक्षेत्रे विद्यमानः ग्रहः स्वस्थावस्थां विन्दति ।
- २ दीप्तावस्था
उच्चक्षेत्रे विद्यमानः ग्रहः दीप्तावस्थां विन्दति ।
- ३ मुदितावस्था
मित्रक्षेत्रे विद्यमानस्य ग्रहस्य अवस्था ।
- ४ शान्तावस्था
समक्षेत्रे विद्यमानस्य ग्रहस्य अवस्था ।
- ५ शक्तावस्था
वक्रग्रहस्य अवस्था ।
- ६ पीडावस्था
राशौ ९ पादे विद्यमानस्य ग्रहस्य अवस्था ।
- ७ दीनावस्था
शत्रुक्षेत्रे ग्रहस्य अवस्था ।
- ८ विकलावस्था
अस्तङ्गतस्य ग्रहस्य अवस्था ।
- ९ खलावस्था
नीचस्थाने विद्यमानस्य ग्रहस्य अवस्था ।
- १० भीतावस्था
अतिचारस्थाने विद्यमानस्य ग्रहस्य अवस्था ।
स्वस्थ-दीप्त-मुदित-शान्तावस्थासु विद्यमानाः ग्रहाः शुभफलानि यच्छन्ति ।
शक्तावस्थायां शुभग्रहाः वक्राः भवन्ति चेत् शुभफलम्, अशुभग्रहाः वक्राः भवन्ति चेत् पीडादीनि अशुभफलानि यच्छन्ति ।
पीड-दीन-विकल-खल-भीतावस्थासु विद्यमानाः ग्रहाः अशुभफलानि यथा न यच्छेयुः, घटनाः पूर्णाः यथा स्युः तथा कुर्वन्ति ।
ग्रहाणां राजादिविभागाः[सम्पादयतु]
कालपुरुषस्यांगविशेषसम्बन्धग्रहाः
- कालात्मा च दिवानाथो मनः कुमुदबान्धवः ।
- सत्त्वं कुजो विजानीयाद् बुघो वाणीप्रदायकः ॥
- देवेज्यो ज्ञानसुखदो भृगुवीर्यप्रदायकः ।
- विचार्यतामिदं सर्वं छायासूनुश्च दुःखदः ॥
- राजानौ भानुहिमगू नेता ज्ञेयो धरात्मजः ।
- बुधो राजकुमारश्च सचिवौ गुरुभार्गवौ ।
- प्रेष्यको रविपुत्रश्च सेना स्वर्भानुपुच्छकौ ।
- एवं क्रमेण वै विप्र ! सूर्यादीनां विचिन्तयेत् ॥ (बृहत्पाराशरहोराशास्त्रं – ३/१-४)
- कालात्मादिनकृन्मनस्तुहिनगुः सत्त्वं कुजो ज्ञो वचो ,
- जीवो ज्ञानसुखे सितश्च मदनो दुःखं दिनेशात्मजः ।
- राजानौ रविशीतगू क्षितिसुतो नेता कुमारो बुधः,
- सूरिदानवपूजितश्च सचिवौ प्रेष्यः सहस्रांशुजः ॥
अर्थात् कालपुरुषस्य आत्मा सूर्यः, चन्द्रमा मनः । मङ्गलः सत्त्वस्य, बुधः वाण्याः, गुरुः ज्ञानसुखयोः शुक्रः बलस्य प्रतिनिधिः वर्तते । पुनः सूर्यः चन्द्रश्च राजानौ स्तः । मङ्गलः नेता, बुधः राजकुमारः गुरुः शुक्रश्च मन्त्री, शनिश्च दासः भवति ।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
.. दुर्गा पूजा ..
संध्योपासनमंत्राणि
ॐ अपवित्रः पवित्रो वा सर्वावस्थां गतोऽपि वा .
यः स्मरेत्पुण्डरीकाक्षं स बाह्याभ्यन्तरः शुचिः ..
ॐ पृथ्वि त्वया धृता लोका देवि त्वं विष्णुना धृता .
त्वं च धारय मां देवि पवित्रं कुरु चासनम् ..
ॐ केशवाय नमः स्वाहा . ॐ नारायणाय नमः स्वाहा .
ॐ माधवाय नमः स्वाहा .
हरिः ॐ तत्सदद्यैतस्य श्रीब्रह्मणो द्वितीयपरार्धे
श्रीश्वेतवाराहकल्पे ओस्ट्रेलियाद्विपे केनबरानगरे
एबोरिजिनीवर्तैकदेशान्तर्गते पुण्यक्षेत्रे कलियुगे
कलिप्रथमचरणे
त्रिपञ्चाशतधिकद्विसहस्र संवत्सरे
आश्विन मासे
शुक्ल पक्षे
पंचमि तिथौ
सोमवासरे
भरद्वाजऋषयः गोत्रोत्पन्नः
शर्मानः वयं अस्माकमोपात्तदुरितक्षयपूर्वकं
श्रीदुर्गाप्रीत्यर्थं
संध्योपासनं दुर्गापूजां च
करिष्यामहे .
ॐ ऋतञ्च सत्यञ्चाभीद्धात्तपसोऽध्यजायत .
ततो रात्र्यजायत . ततः समुद्रो अर्णवः .. १ ..
ॐ समुद्रादर्णवादधि संवत्सरो अजायत .
अहोरात्राणि विदधद्विश्वस्य मिषतो वशी .. २ ..
ॐ सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्वमकल्पयत् .
दिवं च पृथिवीं चान्तरिक्षमथो स्वः .. ३ .
ऋ .. ८ .. ८ .. ४८
ॐ शन्नो देवीरभिष्टय आपो भवन्तु पीतये .
शंयोरभिस्त्रवन्तु नः .. ..
इन्द्रियस्पर्शमन्त्राः
ॐ वाक् वाक् . ॐ प्राणः प्राणः . ॐ चक्षुः चक्षुः .
ॐ श्रोत्रं श्रोत्रम् . ॐ नाभिः . ॐ हृदयम् . ॐ कण्ठः .
ॐ शिरः . ॐ बाहुभ्यां यशोबलम् . ॐ करतलकरपृष्ठे .. ..
ॐ भूः पुनातु शिरसि . ॐ भुवः पुनातु नेत्रयोः .
ॐ स्वः पुनातु कण्ठे . ॐ महः पुनातु हृदये .
ॐ जनः पुनातु नाभ्याम् . ॐ तपः पुनातु पादयोः .
ॐ सत्यं पुनातु पुनः शिरसि . ॐ खं ब्रह्म पुनातु सर्वत्र .. ..
अथप्राणायाममन्त्रः
ॐ भूः . ॐ भुवः . ॐ स्वः . ॐ महः . ॐ जनः .
ॐ तपः . ॐ सत्यम् .
ॐ तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि धीयो यो नः प्रचोदयात् .
ॐ आपो ज्योती रसोऽमृतं ब्रह्म भूर्भुवः स्वरोम् .. ..
मनसा परिक्रमामन्त्राः
ॐ प्राची दिगग्निरधिपतिरसितो रक्षितादित्या इषवः .
तेभ्यो नमोऽधिपतिभ्यो नमो रक्षितृभ्यो नम इषुभ्यो नम एभ्यो
अस्तु . योऽस्मान् द्वेष्टि यं वयं द्विष्मस्तं वो जम्भे
दध्मः .. १ . अथर्व .. ३ .. २७ .. १
ॐ दक्षिणा दिगिन्द्रोऽधिपतिस्तिरश्चिराजी रक्षिता
पितर इषवः . तेभ्यो नमोऽधिपतिभ्यो नमो रक्षितृभ्यो नम
इषुभ्यो नम एभ्यो अस्तु . योऽस्मान् द्वेष्टि यं वयं द्विष्मस्तं
वो जम्भे दध्मः .. २ . अथर्व .. ३ .. २७ .. २
ॐ प्रतीची दिग्वरुणोऽधिपतिः पृदाकू
रक्षितान्नमिषवः . तेभ्यो नमोऽधिपतिभ्यो नमो रक्षितृभ्यो नम
इषुभ्यो नम एभ्यो अस्तु . योऽस्मान् द्वेष्टि यं वयं द्विष्मस्तं
वो जम्भे दध्मः .. ३ . अथर्व .. ३ .. २७ .. ३
ॐ उदीची दिक् सोमोऽधिपतिः स्वजो रक्षिताऽशनिरिषवः .
तेभ्यो नमोऽधिपतिभ्यो नमो रक्षितृभ्यो नम इषुभ्यो नम एभ्यो
अस्तु . योऽस्मान् द्वेष्टि यं वयं द्विष्मस्तं वो जम्भे
दध्मः .. ४ . अथर्व .. ३ .. २७ .. ४
ॐ ध्रुवा दिग्विष्णुरधिपतिः कल्माषग्रीवो रक्षिता
वीरुध इषवः .
तेभ्यो नमोऽधिपतिभ्यो नमो रक्षितृभ्यो नम इषुभ्यो नम एभ्यो
अस्तु . योऽस्मान् द्वेष्टि यं वयं द्विष्मस्तं वो जम्भे
दध्मः .. ५ . अथर्व .. ३ .. २७ .. ५
ॐ ऊर्ध्वा दिग्बृहस्पतिरधिपतिः श्वित्रो रक्षिता
वर्षमिषवः .
तेभ्यो नमोऽधिपतिभ्यो नमो रक्षितृभ्यो नम इषुभ्यो नम एभ्यो
अस्तु . योऽस्मान् द्वेष्टि यं वयं द्विष्मस्तं वो जम्भे
दध्मः .. ६ . अथर्व .. ३ .. २७ .. ६
उपस्थानमन्त्राः
ॐ उद्वयन्तमसस्परि स्वः पश्यन्त उत्तरम् . देवं
देवत्रा सूर्यमगन्म ज्योतिरुत्तमम् .. १ .
ऋ .. १ .. ५० .. १०; यजु .. ३५ .. १४
ॐ उदुत्यं जातवेदसं देवं वहन्ति केतवः . दृशे
विश्वाय सूर्यम् .. २ . ऋ .. १ .. ५० .. १; यजु .. ७ .. ४१
ॐ चित्रं देवानामुद्गादनीकं चक्षुर्मित्रस्य
वरुणस्याग्नेः . आप्रा द्यावापृथिवी अन्तरिक्ष~म् सूर्य आत्मा
जगतस्तस्थुषश्च स्वाहा .. ३ .
ऋ .. १ .. ११५ .. १; यजु .. ७ .. ४२
ॐ तच्चक्षुर्देवहितं पुरस्ताच्छुक्रमुच्चरत् . पश्येम
शरदः शतं जीवेम शरदः शत~म् शृणुयाम शरदः
शतं प्रब्रवाम शरदः शतमदीनाः स्याम शरदः शतं
भूयश्च शरदः शतात् .. १ . यजु .. ३५ .. २४
गायत्रीमन्त्रः
ॐ भूर्भुवः स्वः . तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य
धीमहि . धियो यो नः प्रचोदयात् . ऋ .. ३ .. ६२ .. १०
नमस्कारमन्त्रः
ॐ नमः शम्भवाय च मयोभवाय च नमः शङ्कराय
च मयस्कराय च नमः शिवाय च शिवतराय च .
यजु .. १६ .. ४१
हवनमन्त्राः
अथेश्वरस्तुतिप्रार्थनोपासना
ॐ विश्वानि देव सवितर्दुरितानि परा सुव . यद् भद्रं
तन्न आ सुव .. १ . ऋ .. ५ .. ८२ .. ५
ॐ हिरण्यगर्भः समवर्तताग्रे भूतस्य जातः
पतिरेक आसीत् . स दाधार पृथिवीं द्यामुतेमां कस्मै
देवाय हविषा विधेम .. २ . यजु .. १३ .. ४
ॐ य आत्मदा बलदा यस्य विश्व उपासते प्रशिषं
यस्य देवाः . यस्य छायाऽमृतं यस्य मृत्युः कस्मै देवाय
हविषा विधेम .. ३ . ऋ .. १० .. १२१ .. २; यजु .. २५ .. १३
ॐ य प्राणतो निमिषतो महित्वैक इद्राजा जगतो
बभूव . य ईशे द्विपदश्चतुष्पदः कस्मै देवाय
हविषा विधेम .. ४ . ऋ .. १० .. १२१ .. ३; यजु .. २५ .. ३
ॐ येन द्यौरुग्रा पृथिवी च दृ"धा येन स्वः
स्तभितं येन नाकः . यो अन्तरिक्षे रजसो विमानः कस्मै देवाय
हविषा विधेम .. ५ .
ऋ .. १० .. १२१ .. ५; यजु .. ३२ .. ६ . अथर्व .. ४ .. २ .. ४
ॐ प्रजापते न त्वदेतान्यन्यो विश्वा जातानि परि ता
बभूव . यत्कामास्ते जुहुमस्तन्नो अस्तु वयं स्याम पतयो
रयीणाम् .. ६ . ऋ .. १० .. १२१ .. १०
ॐ स नो बन्धुर्जनिता स विधाता धामानि वेद
भुवनानि विश्वा . यत्र देवा अमृतमानशानास्तृतीये
धामन्नध्यैरयन्त .. ७ . यजु .. ३२ .. १०
ॐ अग्ने नय सुपथा राये अस्मान् विश्वानि देव वयुनानि
विद्वान् . युयोध्यस्मज्जुहुराणमेनो भूयिष्ठां ते नमौक्तिं
विधेम .. ८ . ऋ .. १ .. १८९ .. १; यजु .. ३ .. ३६; ७ .. ४३; ४० .. १६
अथ आचमनमन्त्राः
ॐ अमृतोपस्तरणमसि स्वाहा .. १ ..
ॐ अमृतापिधानमसि स्वाहा .. २ ..
ॐ सत्यं यशः श्रीर्मय श्रीः श्रयतां स्वाहा .. ३ .
तै .. आ .. १० .. २२ .. ३५
इन्द्रियस्पर्शमन्त्राः
ॐ वाङ् म आस्येऽस्तु . ॐ नसोर्मे प्रणोऽस्तु . ॐ अक्ष्णोर्मे
चक्षुरस्तु . ॐ कर्णयोर्मे श्रोत्रमस्तु . ॐ बाह्वोर्मे बलमस्तु . ॐ
उर्वोर्मे ओजोऽस्तु . ॐ अरिष्टानि मेऽङ्गानि तनूस्तन्वा मे सह
सन्तु . पारस्करगृह्यसूत्रम् . कण्डिका ३ . सू .. २५
शान्तिमन्त्राः
ॐ सह नाववतु . सह नौ भुनक्तु . सह वीर्यं
करवावहै . तेजस्वि नावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ..
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः .. १ .
ॐ शं नो मित्रः शं वरुणः . शं नो भवत्वर्यमा .
शं न इन्द्रो बृहस्पतिः . शं नो विष्णुरुरुक्रमः . नमो
ब्रह्मणे . नमस्ते वायो . त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि . त्वामेव
प्रत्यक्षं ब्रह्म वदिष्यामि . ऋतं वदिष्यामि . सत्यं
वदिष्यामि . तन्मामवतु . तद्वक्तारमवतु . अवतु माम् . अवतु
वक्तारम् ..
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः .. २ .
ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम् देवाः . भद्रं
पश्येमाक्षभिर्यजत्राः . स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवा~म्
सस्तनूभिः . व्यशेमहि देवहितं यदायुः . स्वस्ति न इन्द्रो
वृद्धश्रवाः . स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः . स्वस्ति
नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः . स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ..
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः .. ३ .
ॐ असतो मा सद्गमय . तमसो मा ज्योतिर्गमय .
मृत्योर्मामृतं गमय ..
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः .. ४ .
ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते .
पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते .
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः .. ५ .
दुर्गा पूजन
पूजन सामग्री .
नैवेद्यः ( शर्कराखण्डानि अथवा फलानि) . अक्षत . पुष्प .
चन्दन . धूप . कर्पूर . कुङ्कुमः .
श्रीफल . ताम्बूलम् . पूगीफलम् . तुलसी . घी . दधि . मधु . दुग्धम् .
( पञ्चामृतः) .
जल . आसन . कलश . स्थालिका . चम्मच . दीप . घण्टा . शङ्खम् .
यज्ञोपवित . दक्षिणा . आरतीस्थालिका . वस्त्रम् .
दुर्गा पूजन मंत्राणि
गणेश स्मरण
सुमुखश्चैकदन्तश्च कपिलो गजकर्णकः .
लम्बोदरश्च विकटो विघ्ननाशो विनायकः ..
धूम्रकेतुर्गणाध्यक्षो भालचन्द्रो गजाननः .
द्वादशैतानि नामानि यः पठेच्छृणुयादपि ..
विद्यारम्भे विवाहे च प्रवेशे निर्गमे तथा .
संग्रामे संकटे चैवे विघ्नस्तस्य न जायते ..
श्रीमन्महागणाधिपतये नमः .
लक्ष्मीनारायणाभ्यां नमः .
उमामहेश्वराभ्यां नमः .
वाणीहिरण्यगर्भाभ्यां नमः .
शचीपुरन्दराभ्यां नमः .
मातृपितृचरणकमलेभ्यो नमः .
इष्टदेवताभ्यो नमः .
कुलदेवताभ्यो नमः .
ग्रामदेवताभ्यो नमः .
वास्तुदेवताभ्यो नमः .
स्थानदेवताभ्यो नमः .
एतत्कर्मप्रधानदेवताभ्यो नमः .
सर्वेभ्यो देवेभ्यो नमः .
सर्वेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो नमः .
घण्टा पूजन
आगमार्थं तु देवानां गमनार्थं च रक्षसाम् .
कुरु घण्टे वरं नादं देवतास्थानसंनिधौ ..
घण्टास्थिताय गरुडाय नमः .
शङ्खपूजन
पृथिव्यां यानि तीर्थानि स्थावराणि चराणि च .
तानि तीर्थानि शङ्खेऽस्मिन् विशन्तु ब्रह्मशासनात्
शङ्खाय नमः . चन्दनं समर्पयामः .
शङ्खाय नमः . पुष्पं समर्पयामः .
त्वं पुरा सागरोत्पन्नो विष्णुना विधृतः करे .
निर्मितः सर्वदेवैश्च पाञ्चजन्य . नमोऽस्तु ते ..
ॐ अपवित्रः पवित्रो वा सर्वावस्थां गतोऽपि वा .
यः स्मरेत्पुण्डरीकाक्षं स बाह्याभ्यन्तरः शुचिः ..
उदकुम्भाय नमः .
ॐ कलशस्य मुखे विष्णुः कण्ठे रुद्रः समाश्रितः .
मूले त्वस्य स्थितो ब्रह्मा मध्ये मातृगणाः स्मृताः ..
कुक्षौ तु सागराः सर्वे सप्तद्वीपा वसुन्धरा .
ऋग्वेदोऽथ यजुर्वेदः सामवेदो ह्यथर्वणः ..
अङ्गैश्च सहिताः सर्वे कलशं तु समाश्रिताः .
अत्र गायत्री सावित्री शान्तिः पुष्टिकरी तथा ..
सर्वे समुद्राः सरितस्तीर्थानि जलदा नदाः .
आयान्तु देवपूजार्थं दुरितक्षयकारकाः ..
गङ्गे च यमुने चैव गोदावरि सरस्वति .
नर्मदे सिन्धु कावेरि जलेऽस्मिन् संनिधिं कुरु ..
देवदानवसंवादे मथ्यमाने महोदधौ .
उत्पन्नोऽसि तदा कुम्भ . विधृतो विष्णुना स्वयम् ..
त्वत्तोये सर्वतीर्थानि देवाः सर्वे त्वयि स्थिताः .
त्वयि तिष्ठन्ति भूतानि त्वयि प्राणाः प्रतिष्ठिताः ..
शिवः स्वयं त्वमेवासि विष्णुस्त्वं च प्रजापतिः .
आदित्या वसवो रुद्रा विश्वेदेवाः सपैतृकाः ..
त्वयि तिष्ठन्ति सर्वेऽपि यतः कामफलप्रदाः .
त्वत्प्रसादादिमं यज्ञं कर्तुमीहे जलोद्भव .
सांनिध्यं कुरु मे देव प्रसन्नो भव सर्वदा ..
दुर्गायाः ध्यानम्
सिंहस्था शशिशेखरा मरकतप्रख्यैश्चतुर्भिर्भुजैः
शङ्खं चक्रधनुःशरांश्च दधती नेत्रैस्त्रिभिः
शोभिता .
आमुक्ताङ्गदहारकङ्कणरणत्काञ्चीरणन्नूपुरा दुर्गा
दुर्गतिहारिणी भवतु नो रत्नोल्लसत्कुण्डला .
ध्यानार्थे अक्षतपुष्पाणि समर्पयामः ॐ श्रीदुर्गायै नमः .
पुष्पाञ्जलि
ॐ श्री महाकाली महालक्ष्मी महासरस्वती देवतात्मका
चण्डिकायै नमः . पुष्पाञ्जलिं समर्पयामः .
आवाहनं
एहि दुर्गे महाभागे रक्षार्थं मम सर्वदा .
आवाहयाम्यहं देवि सर्वकामार्थ सिद्धये ..
इत्यनेन पुष्पांजलिं कलशे यन्त्रे वा निधाय .
आत्मानं देवीरूपं विभाव्य पूजयेत् ..
हिरण्यवर्णां हरिणीं सुवर्णरजतस्रजाम् .
चन्द्रां हिरण्मयीं लक्ष्मीं जातवेदो ममावह .. १ ..
आगच्छेह महादेवि सर्वसंपत्प्रदायिनि .
यावद्व्रतं समाप्येत तावत् त्वं सन्निधो भव ..
देवीम् आवाहयामि ..
ॐ श्री महाकाली महालक्ष्मी महासरस्वती देवतात्मका
चण्डिकायै नमः . आवाहनं समर्पयामः ..
आवाहितो भव . स्थापितो भव . सन्निहितो भव .
सन्निरुद्धो भव . अवकुण्ठितो भव . सुप्रीतो भव .
सुप्रसन्नो भव . सुमुखो भव . वरदो भव .
प्रसीद प्रसीद ..
ॐ श्री महाकाली महालक्ष्मी महासरस्वती देवतात्मका
चण्डिकायै नमः . आवाहनार्थे पुष्पाणि समर्पयामः .
ॐ श्री महाकाली महालक्ष्मी महासरस्वती देवतात्मका
चण्डिकायै नमः . आसनार्थे तुलसीदलं समर्पयामः .
ॐ श्री महाकाली महालक्ष्मी महासरस्वती देवतात्मका
चण्डिकायै नमः . पादयोः पाद्यं समर्पयामः .
ॐ श्री महाकाली महालक्ष्मी महासरस्वती देवतात्मका
चण्डिकायै नमः . हस्तयोरर्घ्यं समर्पयामः .
ॐ श्री महाकाली महालक्ष्मी महासरस्वती देवतात्मका
चण्डिकायै नमः . आचमनीयं जलं समर्पयामः .
ॐ श्री महाकाली महालक्ष्मी महासरस्वती देवतात्मका
चण्डिकायै नमः . स्नानीयं जलं समर्पयामः .
आचमन स्नानान्ते आचमनीयं जलं समर्पयामः .
ॐ श्री महाकाली महालक्ष्मी महासरस्वती देवतात्मका
चण्डिकायै नमः . पञ्चामृतस्नानं समर्पयामः .
ॐ श्री महाकाली महालक्ष्मी महासरस्वती देवतात्मका
चण्डिकायै नमः . गन्धोदकं समर्पयामः .
ॐ श्री महाकाली महालक्ष्मी महासरस्वती देवतात्मका
चण्डिकायै नमः . शुद्धोदकस्नानं समर्पयामः .
आचमन शुद्धोदकस्नानान्ते आचमनीयं जलं समर्पयामः .
ॐ श्री महाकाली महालक्ष्मी महासरस्वती देवतात्मका
चण्डिकायै नमः . वस्त्रमुपवस्त्रं च समर्पयामः .
आचमन वस्त्रोपवस्त्रान्ते आचमनीयं जलं समर्पयामः .
ॐ श्री महाकाली महालक्ष्मी महासरस्वती देवतात्मका
चण्डिकायै नमः . यज्ञोपवीतं समर्पयामः .
आचमन यज्ञोपवीतान्ते आचमनीयं जलं समर्पयामः .
ॐ श्री महाकाली महालक्ष्मी महासरस्वती देवतात्मका
चण्डिकायै नमः . चन्दनानुलेपनं समर्पयामः .
अथांगपूजा
ॐ दुर्गायै नमः . पादौ पूजयामः ..
ॐ महाकाल्यै नमः . गुल्फौ पूजयामः .
ॐ मंगलायै नमः . जानुनी पूजयामः ..
ॐ कात्यायन्यै नमः . ऊरून् पूजयामः ..
ॐ भद्रकाल्यै नमः . कटिं पूजयामः ..
ॐ कमलवासिन्यै नमः . नाभिं पूजयामः ..
ॐ शिवायै नमः . उदरं पूजयामः ..
ॐ क्षमायै नमः . हृदयं पूजयामः ..
ॐ कौमार्यै नमः . वक्षस्थलं पूजयामः ..
ॐ उमायै नमः . हस्तौ पूजयामः ..
ॐ महागौर्यै नमः . दक्षिणबाहुं पूजयामः ..
ॐ वैष्ण्व्यै नमः . वामबाहुं पूजयामः ..
ॐ रमायै नमः . स्कन्धौ पूजयामः ..
ॐ स्कन्दमात्रे नमः . कंठं पूजयामः ..
ॐ महिषमर्दिन्यै नमः . नेत्रे पूजयामः ..
ॐ सिंहवाहिन्यै नमः . मुखं पूजयामः .
ॐ माहेश्वर्यै नमः . शिरः पूजयामः ..
ॐ शुभप्रदायै नमः . ललाटं पूजयामः ..
ॐ श्री महाकाली महालक्ष्मी महासरस्वती देवतात्मका
चण्डिकायै नमः . सर्वांगाणि पूजयामः ..
ॐ श्री महाकाली महालक्ष्मी महासरस्वती देवतात्मका
चण्डिकायै नमः . पुष्पाणि समर्पयामः .
ॐ श्री महाकाली महालक्ष्मी महासरस्वती देवतात्मका
चण्डिकायै नमः . तुलसीदलं मञ्जरीं च समर्पयामः .
नाम पूजा
ॐ महालक्ष्म्यै नमः .
ॐ कमलायै नमः .
ॐ पद्मासनयै नमः .
ॐ सोमायै नमः .
ॐ चण्डिकायै नमः .
ॐ अनघायै नमः .
ॐ रमायै नमः .
ॐ पीताम्बरधारिण्यै नमः .
ॐ दिव्यगन्धानुलेपनायै नमः .
ॐ सुरूपायै नमः .
ॐ रत्नदीप्तायै नमः .
ॐ वाञ्चितार्थप्रदायिन्यै नमः .
ॐ इंदिरायै नमः .
ॐ नारायणायै नमः .
ॐ कंबु ग्रीवायै नमः .
ॐ हरिप्रियायै नमः .
ॐ शुभदायै नमः .
ॐ लोकमात्रे नमः .
ॐ दैत्यदर्पापहारिण्यै नमः .
ॐ सुरासुरपूजितायै नमः .
ॐ महा लक्ष्म्यै नमः .
ॐ लक्ष्मी नाम पूजां समर्पयामः ..
ॐ स्वर्ण गौर्यै नमः .
ॐ महा गौर्यै नमः .
ॐ कात्यायन्यै नमः .
ॐ कौमार्यै नमः .
ॐ भद्रायै नमः .
ॐ विष्णुसौन्दर्यै नमः .
ॐ मंगलदेवी तायै नमः .
ॐ राकेन्दुवदनायै नमः .
ॐ चन्द्रशेखरपत्न्यै नमः .
ॐ विश्वेश्वरप्रियायै नमः .
ॐ दाक्षायण्यै नमः .
ॐ कृष्णवेण्यै नमः .
ॐ लोललोचनायै नमः .
ॐ भवान्यै नमः .
ॐ पंचकात्मजायै नमः .
श्री महा गौर्यै नमः .
ॐ महा गौरी नाम पूजां समर्पयामः ..
ॐ श्री महाकाली महालक्ष्मी महासरस्वती
देवतात्मका चण्डिकायै नमः ..
दुर्गा अष्टोत्तरशतनाम पूजा
ॐ
महिषघ्नीं महादेवीं कुमारीं सिंहवाहिनीम् .
दानवांस्तर्जयन्तीं च सर्वकामदुघां शिवाम् ..
ॐ श्रियै नमः .
ॐ उमायै नमः .
ॐ भारत्यै नमः .
ॐ भद्रायै नमः .
ॐ शर्वाण्यै नमः .
ॐ विजयायै नमः .
ॐ जयायै नमः .
ॐ वाण्यै नमः .
ॐ सर्वगतायै नमः .
ॐ गौर्यै नमः .
ॐ वाराह्यै नमः .
ॐ कमलप्रियायै नमः .
ॐ सरस्वत्यै नमः .
ॐ कमलायै नमः .
ॐ मायायै नमः .
ॐ मातंग्यै नमः .
ॐ अपरायै नमः .
ॐ अजायै नमः .
ॐ शांकभर्यै नमः .
ॐ शिवायै नमः .
ॐ चण्ड्यै नमः .
ॐ कुण्डल्यै नमः .
ॐ वैष्णव्यै नमः .
ॐ क्रियायै नमः .
ॐ श्रियै नमः .
ॐ ऐन्द्रयै नमः .
ॐ मधुमत्यै नमः .
ॐ गिरिजायै नमः .
ॐ सुभगायै नमः .
ॐ अंबिकायै नमः .
ॐ तारायै नमः .
ॐ पद्मावत्यै नमः .
ॐ हंसायै नमः .
ॐ पद्मनाभसहोदर्यै नमः .
ॐ अपर्णायै नमः .
ॐ ललितायै नमः .
ॐ धात्र्यै नमः .
ॐ कुमार्यै नमः .
ॐ शिखवाहिन्यै नमः .
ॐ शांभव्यै नमः .
ॐ सुमुख्यै नमः .
ॐ मैत्र्यै नमः .
ॐ त्रिनेत्रायै नमः .
ॐ विश्वरूपिण्यै नमः .
ॐ आर्यायै नमः .
ॐ मृडान्यै नमः .
ॐ हींकार्यै नमः .
ॐ क्रोधिन्यै नमः .
ॐ सुदिनायै नमः .
ॐ अचलायै नमः .
ॐ सूक्ष्मायै नमः .
ॐ परात्परायै नमः .
ॐ शोभायै नमः .
ॐ सर्ववर्णायै नमः .
ॐ हरप्रियायै नमः .
ॐ महालक्ष्म्यै नमः .
ॐ महासिद्ध्यै नमः .
ॐ स्वधायै नमः .
ॐ स्वाहायै नमः .
ॐ मनोन्मन्यै नमः .
ॐ त्रिलोकपालिन्यै नमः .
ॐ उद्भूतायै नमः .
ॐ त्रिसंध्यायै नमः .
ॐ त्रिपुरांतक्यै नमः .
ॐ त्रिशक्त्यै नमः .
ॐ त्रिपदायै नमः .
ॐ दुर्गायै नमः .
ॐ ब्राह्म्यै नमः .
ॐ त्रैलोक्यवासिन्यै नमः .
ॐ पुष्करायै नमः .
ॐ अत्रिसुतायै नमः .
ॐ गूढायै नमः .
ॐ त्रिवर्णायै नमः .
ॐ त्रिस्वरायै नमः .
ॐ त्रिगुणायै नमः .
ॐ निर्गुणायै नमः .
ॐ सत्यायै नमः .
ॐ निर्विकल्पायै नमः .
ॐ निरंजिन्यै नमः .
ॐ ज्वालिन्यै नमः .
ॐ मालिन्यै नमः .
ॐ चर्चायै नमः .
ॐ क्र्व्यादोप निबर्हिण्यै नमः .
ॐ कामाक्ष्यै नमः .
ॐ कामिन्यै नमः .
ॐ कान्तायै नमः .
ॐ कामदायै नमः .
ॐ कलहंसिन्यै नमः .
ॐ सलज्जायै नमः .
ॐ कुलजायै नमः .
ॐ प्राज्ञ्यै नमः .
ॐ प्रभायै नमः .
ॐ मदनसुंदर्यै नमः .
ॐ वागीश्वर्यै नमः .
ॐ विशालाक्ष्यै नमः .
ॐ सुमंगल्यै नमः .
ॐ काल्यै नमः .
ॐ महेश्वर्यै नमः .
ॐ चण्ड्यै नमः .
ॐ भैरव्यै नमः .
ॐ भुवनेश्वर्यै नमः .
ॐ नित्यायै नमः .
ॐ सानन्दविभवायै नमः .
ॐ सत्यज्ञानायै नमः .
ॐ तमोपहायै नमः .
ॐ महेश्वरप्रियंकर्यै नमः .
ॐ महात्रिपुरसुन्न्दर्यै नमः .
ॐ दुर्गापरमेश्वर्यै नमः .
ॐ श्री महाकाली महालक्ष्मी महासरस्वती देवतात्मका
चण्डिकायै नमः . धूपमाघ्रापयामः .
ॐ श्री महाकाली महालक्ष्मी महासरस्वती देवतात्मका
चण्डिकायै नमः . दीपं दर्शयामः .
ॐ श्री महाकाली महालक्ष्मी महासरस्वती देवतात्मका
चण्डिकायै नमः . नैवेद्यं निवेदयामः .
नैवेद्यान्ते ध्यानं ध्यानान्ते आचमनीयं जलं समर्पयामः .
उत्तरापोऽशनार्थं हस्तप्रक्षालनार्थं
मुखप्रक्षालनार्थं च जलं समर्पयामः ..
ॐ श्री महाकाली महालक्ष्मी महासरस्वती देवतात्मका
चण्डिकायै नमः . ऋतुफलानि समर्पयामः .
मध्ये आचमनीयं उत्तरापोऽशनं च जलं समर्पयामः .
ॐ श्री महाकाली महालक्ष्मी महासरस्वती देवतात्मका
चण्डिकायै नमः . मुखवासार्थे ताम्बूलं समर्पयामः .
ॐ श्री महाकाली महालक्ष्मी महासरस्वती देवतात्मका
चण्डिकायै नमः . दक्षिणां समर्पयामः .
ॐ श्री महाकाली महालक्ष्मी महासरस्वती देवतात्मका
चण्डिकायै नमः . आरार्तिकं समर्पयामः .
आचमन वस्त्रमुपवस्त्रान्ते आचमनीयं जलं समर्पयामः .
ॐ श्री महाकाली महालक्ष्मी महासरस्वती देवतात्मका
चण्डिकायै नमः . प्रदक्षिणां समर्पयामः .
ॐ श्री महाकाली महालक्ष्मी महासरस्वती देवतात्मका
चण्डिकायै नमः . मन्त्रपुष्पाञ्जलिं समर्पयामः .
ॐ श्री महाकाली महालक्ष्मी महासरस्वती देवतात्मका
चण्डिकायै नमः . प्रार्थनापूर्वकं नमस्कारान् समर्पयामः .
चरणामृत पान
अकालमृत्युहरणं सर्वव्याधिविनाशनम् .
विष्णुपादोदकं पीत्वा पुनर्जन्म न विद्यते ..
विसर्जन पूजा
उत्तिष्ठि देवि चण्डेशि शुभां पूजां प्रगृह्य च .
कुरुष्व मम कल्याणं अष्टिभिः शक्तिभिः सह ..
इति उत्थाप्य ..
दुर्गे देवि जगन्मातः स्वस्थानं गच्छ पूजिते .
संवत्सरे व्यतीते तु पुनरागमनाय वै ..
आराधितानां देवी तानां पुनः पूजां करिष्ये ..
ॐ श्री महाकाली महालक्ष्मी महासरस्वती देवतात्मका
चण्डिकायै नमः ..
क्षमा याचना
मन्त्रहीनं क्रियाहीनं भक्तिहीनं जनार्दन .
यत्पूजितं अस्माभिः देव . परिपूर्णं तदस्तु नः ..
आवाहनं न जानीमः न जानीमः विसर्जनम् .
पूजां चैव न जानीमः क्षमस्व परमेश्वर ..
अन्यथा शरणं नास्ति त्वमेव शरणं नः .
तस्मात् कारुण्यभावेन रक्ष नः परमेश्वर ..
ॐ तत्सद् ब्रह्मार्पणमस्तु .
ॐ विष्णवे नमः . ॐ विष्णवे नमः . ॐ विष्णवे नमः
सर्वधर्म प्रार्थना
जिसने राग द्वेष कामादिक जीते सब जग जान लिया .
सब जीवों को मोक्ष मार्ग का निस्पृह हो उपदेश दिया .
बुद्ध . वीर . जिन . हरि . हर ब्रह्मा या उसको स्वाधीन कहो .
भक्तिभाव से प्रेरित हो यह चित्त उसी में लीन रहो .. १ ..
विषयों की आशा नहिं जिनके साम्य भाव धन रखते हैं .
निज परके हित साधन में जो निश दिन तत्पर रहते हैं .
स्वार्थ त्याग की कठिन तपस्या बिना खेद जो करते हैं .
ऐसे ज्ञानी साधु जगत के दुःख समूह को हरते हैं .. २ .
मेरी भवना
मनःपूर्वङ्गमा धर्मा मनःश्रेष्ठा मनोमया .
मनसा चेत्प्रदुष्टेन भाषते वा करोति वा .
तत एवं दुःखमन्वेति चक्रमिव वहतः पदम् .. १ .
धम्मपद १ .. १
मनःपूर्वङ्गमा धर्मा मनःश्रेष्ठा मनोमया .
मनसा चेत् प्रसन्नेन भाषते व करोति वा .
तत एवं सुखमन्वेति छायेवानपायिनी .. २ .
धम्मपद १ .. २
यं शैवा समुपासते शिव इति ब्रह्मेति वेदान्तिनो
बौद्धा बुद्ध इति प्रमाणपटवः कर्तेति नैयायिकाः .
अर्हन्नित्यथ जैनशासनरताः कर्मेति मीमांसकाः
सोऽयं नो विदधातु वाञ्छितफलं त्रैलोक्यनाथो हरिः ..
वेदेभ्यः उपनिषदेभ्यः च मंत्राणि
वेदाहमेतं पुरुषं महान्तमादित्यवर्णं तमसः परस्तात् .
तमेव विदित्वाति मृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय .
यजु .. ३१ .. १८
ॐ ईशा वास्यमिद~म् सर्वं यत्किञ्च जगत्यां जगत् .
तेन त्यक्तेन भुञ्जिथा मा गृधः कस्यस्विद्धनम् .. १ .
ईशा .. १ .. १
यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह .
आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् न बिभेति कुतश्चन .
तैत्तिरीय .. २ .. ९
ॐ अभयं मित्रादभयममित्राद् अभयं ज्ञातादभयं
परोक्षात् . अभयं नक्तमभयं दिवाः नः सर्वा आशा मम
मित्रं भवन्तु ..
श्रेयश्च प्रेयश्च मनुष्यमेतस्तौ संपरीत्य विविनक्ति धीरः .
श्रेयोहि धीरोऽभिप्रेयसो वृणीते प्रेयो मन्दो योगक्षेमाद्वृणीते .
कठ् .. १ .. २ .. २
प्रणवो धनुः शरो ह्यात्मा ब्रह्म तल्लक्ष्यमुच्यते . अप्रमत्तेन
वेद्धव्यं शरवत्तन्मयो भवेत् .
मुण्ड् .. २ .. २ .. ४
स्वस्ति प्रजाभ्यः परिपालयन्तां न्याय्येन मार्गेण महीं महीशाः .
गोब्राह्मणेभ्यः शुभमस्तु नित्यं लोकाः समस्ताः सुखिनो भवन्तु ..
समानो मन्त्रस्समितिस्समानी . समानं
मनस्सहचित्तमेषाम् ..
समानी व आकूतिस्समाना हृदयानि वः . समानमस्तु वो मनो
यथा वस्सुसहासति .
ऋ .. १० .. १९१ .. ३ ४ .
सर्वे भवन्तु सुखिनः सर्वे सन्तु निरामयाः .
सर्वे भद्राणि पश्यन्तु मा कश्चिद् दुःखभाग् भवेत् ..
प्रकीर्णश्लोकाः
शुक्लांबरधरं विष्णुं शशिवर्णं चतुर्भुजम् .
प्रसन्नवदनं ध्यायेत् सर्व विघ्नोपशांतये ..
मङ्गलं भगवान् विष्णुः मङ्गलं गरुडध्वजः .
मङ्गलं पुण्डरीकाक्षो मङ्गलायतनो हरिः ..
गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णुर्गुरुर्देवो महेश्वरः .
गुरुः साक्षात् परं ब्रह्म तस्मै श्रीगुरवे नमः ..
अखण्डमण्डलाकारं व्याप्तं येन चराचरम् .
तत्पदं दर्शितं येन तस्मै श्रीगुरवे नमः ..
अधरं मधुरं वदनं मधुरं नयनं मधुरं हसितं मधुरम् .
हृदयं मधुरं गमनं मधुरं मधुराधिपतेरखिलं मधुरम् ..
मूकं करोति वाचालं पङ्गुं लङ्घयते गिरिम् .
यत्कृपा तमहं वन्दे परमानन्दमाधवम् ..
वसुदेवसुतं देवं कंसचाणूरमर्दनम् .
देवकीपरमानन्दं कृष्णं वन्दे जगद् गुरुम् ..
लोकाभिरामं रणरङ्गधीरं राजीवनेत्रं रघुवंशनाथम् .
कारुण्यरूपं करुणाकरं तं श्रीरामचन्द्रं शरणं प्रपद्ये ..
मनोजवं मारुत्तुल्यवेगं जितेन्द्रियं बुद्धिमतां वरिष्ठम् .
वातात्मजं वानरयूथमुख्यं . श्रीरामदूतं शरणं प्रपद्ये ..
यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत .
अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम् ..
परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् .
धर्मसंस्थापनार्थाय संभवामि युगे युगे ..
यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः .
तत्र श्रीर्विजयो भूतिर्ध्रुवा नीतिर्मतिर्मम ..
देव्यपराधक्षमापनस्तोत्रम्
न मन्त्रं नो यन्त्रं तदपि च न जाने स्तुतिमहो
न चाह्वानं ध्यानं तदपि च न जाने स्तुतिकथाः .
न जाने मुद्रास्ते तदपि च न जाने विलपनं
परं जाने मातस्त्वदनुसरणं क्लेशहरणम् .. १ ..
विधेरज्ञानेन द्रविणविरहेणालसतया
विधेयाशक्यत्वात्तव चरणयोर्या च्युतिरभूत .
तदेतत् क्षन्तव्यं जननि सकलोद्धारिणि शिवे
कुपुत्रो जायेत क्वचिदपि कुमाता न भवति .. २ ..
पृथिव्यां पुत्रास्ते जननि बहवः सन्ति सरलाः
परं तेषां मध्ये विरलतरलोऽहं तव सुतः .
मदीयोऽयं त्यागः समुचितमिदं नो तव शिवे
कुपुत्रो जायेत क्वचिदपि कुमाता न भवति .. ३ ..
या देवी सर्वभुतेषु शक्तिरूपेण संस्थिता .
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ..
या कुन्देन्दुतुषारहारधवला या शुभ्रवस्त्रान्विता .
या वीणावरदण्डमण्डितकरा या श्वेतपद्मासना .
या ब्रह्माच्युत्शङ्करप्रभृतिभिर्देवैः सदा वन्दिता .
सा मां पातु सरस्वती भगवती निःशेषजाड्यापहा ..
श्रीशिवपञ्चाक्षरस्तोत्रम्
नागेन्द्रहाराय त्रिलोचनाय भस्माङ्गरागाय महेश्वराय .
नित्याय शुद्धाय दिगम्बराय तस्मै न काराय नमः शिवाय ..
त्र्यम्बकं यजामहे सुगन्धिं पुष्टिवर्धनं .
उर्वारुकमिव बन्धनान्मृत्योर्मुक्षीय मामृतात् ..
यं ब्रह्मा वरुणेन्द्ररुद्रमरुतः स्तुन्वन्ति दिव्यैस्ततै
र्वेदैः साङ्गपदक्रमोपनिषदैर्गायन्ति यं सामगाः .
ध्यानावस्थिततद्गतेन मनसा पश्यन्ति यं योगिनो
यस्यान्तं न विदुः सुरासुरगणा देवाय तस्मै नमः .
भागवत् १२ .. १३ .. १
न मे द्वेषरागौ न मे लोभमोहौ .
न मे वै मदो नैव मात्सर्यभावः .
न धर्मो न चार्थो न कामो न मोक्षः
चिदानन्दरूपः शिवोऽहं शिवोऽहम् .. २ .
निर्वाणषट्कम्
रामचरितमानस से
परहित सरिस धरम नहिं भाई .
पर पीडा सम नहिं अधमाई ..
सुमति कुमति सबके उर बसहिं .
नाथ पुरान निगम अस कहहिं ..
जहाँ सुमति तहँ संपति नाना .
जहाँ कुमति तहँ विपति निदाना ..
धन्य सो भूप नीति जो करई .
धन्य सो द्विज धर्म न टरई ..
धन्य धरी सोइ जब सतसंगा .
धन्य जन्म हरिभक्ति अभंगा ..
धून
हरे राम हरे राम राम राम हरे हरे .
हरे कृष्ण हरे कृष्ण कृष्ण कृष्ण हरे हरे ..
भोग
श्याम रसिया मेरे मन बसिया . रुचि रुचि भोग लगाओ रसिया .
दुर्योधन की मेवा त्यागी . साग विदुर घर खायी रसिया ..
भिलनी के बेर सुदामा के तन्दुल . प्रेम से भोग लगाओ रसिया .
राधे रानी के अधरन धरि . औरहुँ सरस बनाओ रसिया ..
एसो भोग लगाओ रसिया . सब अमृत बन जाये रसिया .
जो कोई इस भोग को पावे . सोई तेरो बन जाये रसिया .
मीरा के प्रभु गिरधर नागर . आकर दरस दिखाओ रसिया ..
रसिया ओ रसिया . मेरे मन बसिया .
ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविर्ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम् .
ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना ..
श्री अंबाजीनी आरती
त्वमेव माता च पिता त्वमेव . त्वमेव बन्धुश्च सखा त्वमेव .
त्वमेव विद्या द्रविणं त्वमेव . त्वमेव सर्वं मम देवदेव ..
नीलाम्बुजश्यामलकोमलाङ्गं सीतासमारोपितवामभागम् .
पाणौ महासायकचारुचापं नमामि रामं रघुवंशनाथम् ..
कर्पूरगौरं करुणावतारं संसारसारं भुजगेन्द्रहारम् .
सदा वसन्तं हृदयारविन्दे भवं भवानीसहितं नमामि ..
सर्वमङ्गलमाङ्गल्ये शिवे सर्वार्थसाधिके .
शरण्ये त्र्यम्बके गौरि नारायणि नमोऽस्तु ते ..
शान्ताकारं भुजगशयनं पद्मनाभं सुरेशम्
विश्वाधारं गगनसदृशं मेघवर्णं शुभाङ्गम् .
लक्ष्मीकान्तं कमलनयनं योगिभिर्ध्यानगम्यम्
वन्दे विष्णुं भवभयहरं सर्वलोकैकनाथम् ..
कामिहि नारि पिआरि जिमि लोभिहि जिमि दाम .
तिमि रघुनाथ निरंतर प्रिय लागहु मोहि राम ..
कायेन वाचा मनसेन्द्रियैर्वा बुद्धयात्मना वा प्रकृते स्वभावात् .
करोमि यद्यत् सकलं परस्मै नारायणायेति समर्पयामि ..
शान्तिपाठः
ॐ द्यौः शान्तिरन्तरिक्ष~म् शान्तिः पृथिवी शान्तिरापः
शान्तिरोषधयः शान्तिः . वनस्पतयः शान्तिर्विश्वे देवाः
शान्तिर्ब्रह्म शान्तिः सर्व~म् शान्तिः शान्तिरेव शान्तिः सा
मा शान्तिरेधि .
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः .
This page uses Unicode encoding for Devanagari.
Please set the fonts and languages setting in your web browser to display the correct
Unicode devanagari font such as Mangal.ttf from Microsoft or Raghu8.ttf from the BBC site.
Questions, comments:shree@yahoo.com


text:
Saturday, March 14, 2009
सुख-शान्ति-दायक महा-लक्ष्मी महा-मन्त्र प्रयोग
सुख-शान्ति-दायक महा-लक्ष्मी महा-मन्त्र प्रयोग
विनियोगः-ॐ अस्य श्रीपञ्च-दश-ऋचस्य श्री-सूक्तस्य श्रीआनन्द-कर्दम-चिक्लीतेन्दिरा-सुता ऋषयः, अनुष्टुप्-वृहति-प्रस्तार-पंक्ति-छन्दांसि, श्रीमहालक्ष्मी देवताः, श्रीमहा-लक्ष्मी-प्रसाद-सिद्धयर्थे राज-वश्यार्थे सर्व-स्त्री-पुरुष-वश्यार्थे महा-मन्त्र-जपे विनियोगः।
ऋष्यादि-न्यासः-श्रीआनन्द-कर्दम-चिक्लीतेन्दिरा-सुता ऋषिभ्यो नमः शिरसि। अनुष्टुप्-वृहति-प्रस्तार-पंक्ति-छन्दोभ्यो नमः मुखे। श्रीमहालक्ष्मी देवताय नमः हृदि। श्रीमहा-लक्ष्मी-प्रसाद-सिद्धयर्थे राज-वश्यार्थे सर्व-स्त्री-पुरुष-वश्यार्थे महा-मन्त्र-जपे विनियोगाय नमः सर्वांगे।
कर-न्यासः-ॐ हिरण्मय्यै अंगुष्ठाभ्यां नमः। ॐ चन्द्रायै तर्जनीभ्यां स्वाहा। ॐ रजत-स्त्रजायै मध्यमाभ्यां वषट्। ॐ हिरण्य-स्त्रजायै अनामिकाभ्यां हुं। ॐ हिरण्य-स्त्रक्षायै कनिष्ठिकाभ्यां वौषट्। ॐ हिरण्य-वर्णायै कर-तल-करपृष्ठाभ्यां फट्।
अंग-न्यासः-ॐ हिरण्मय्यै नमः हृदयाय नमः। ॐ चन्द्रायै नमः शिरसे स्वाहा। ॐ रजत-स्त्रजायै नमः शिखायै वषट्। ॐ हिरण्य-स्त्रजायै नमः कवचाय हुं। ॐ हिरण्य-स्त्रक्षायै नमः नेत्र-त्रयाय वौषट्। ॐ हिरण्य-वर्णायै नमः अस्त्राय फट्।
ध्यानः-ॐ अरुण-कमल-संस्था, तद्रजः पुञ्ज-वर्णा,कर-कमल-धृतेष्टा, भीति-युग्माम्बुजा च।मणि-मुकुट-विचित्रालंकृता कल्प-जालैर्भवतु-भुवन-माता सततं श्रीः श्रियै नः।।
मानस-पूजनः-ॐ लं पृथ्वी तत्त्वात्वकं गन्धं श्रीमहा-लक्ष्मी-प्रीतये समर्पयामि नमः।ॐ हं आकाश तत्त्वात्वकं पुष्पं श्रीमहा-लक्ष्मी-प्रीतये समर्पयामि नमः।ॐ यं वायु तत्त्वात्वकं धूपं श्रीमहा-लक्ष्मी-प्रीतये घ्रापयामि नमः।ॐ रं अग्नि तत्त्वात्वकं दीपं श्रीमहा-लक्ष्मी-प्रीतये दर्शयामि नमः।ॐ वं जल तत्त्वात्वकं नैवेद्यं श्रीमहा-लक्ष्मी-प्रीतये निवेदयामि नमः।ॐ सं सर्व-तत्त्वात्वकं ताम्बूलं श्रीमहा-लक्ष्मी-प्रीतये समर्पयामि नमः।
।।महा-मन्त्र।।ॐ श्रीं ह्रीं श्रीं कमले कमलालये मह्य प्रसीद-प्रसीद महा-लक्ष्मि, ते नमः।ॐ हिरण्य-वर्णां हरिणीं, सुवर्ण-रजत-स्त्रजाम्।चन्द्रां हिरण्यमयीं लक्ष्मीं, जातवेदो म आवह।।१दारिद्रय-दुःख-भय हारिणि का त्वदन्या, सर्वोपकार-करणाय सदाऽऽर्द्र-चित्ता।ॐ श्रीं ह्रीं श्रीं कमले कमलालये मह्य प्रसीद-प्रसीद महा-लक्ष्मि, ते नमः।ॐ श्रीं ह्रीं श्रीं कमले कमलालये मह्य प्रसीद-प्रसीद महा-लक्ष्मि, ते नमः।तां म आवह जात-वेदो, लक्ष्मीमनप-गामिनीम्।यस्यां हिरण्यं विन्देयं, गामश्वं पुरूषानहम्।।२ॐ श्रीं ह्रीं श्रीं कमले कमलालये मह्य प्रसीद-प्रसीद महा-लक्ष्मि, ते नमः।ॐ श्रीं ह्रीं श्रीं कमले कमलालये मह्य प्रसीद-प्रसीद महा-लक्ष्मि, ते नमः।अश्वपूर्वां रथ-मध्यां, हस्ति-नाद-प्रमोदिनीम्।श्रियं देवीमुपह्वये, श्रीर्मा देवी जुषताम्।।३दारिद्रय-दुःख-भय हारिणि का त्वदन्या, सर्वोपकार-करणाय सदाऽऽर्द्र-चित्ता।ॐ श्रीं ह्रीं श्रीं कमले कमलालये प्रसीद प्रसीद श्रीं ह्रीं श्रीं ॐ महा-लक्ष्म्यै नमः।ॐ दुर्गे, स्मृता हरसि भीतिमशेष-जन्तोः, स्वस्थैः स्मृता मतिमतीव-शुभां ददासि।।कांसोऽस्मि तां हिरण्य-प्राकारामार्द्रां ज्वलन्तीं तृप्तां तर्पयन्तीं।पद्मे स्थितां पद्म-वर्णां तामिहोपह्वये श्रियम्।।४दारिद्रय-दुःख-भय हारिणि का त्वदन्या, सर्वोपकार-करणाय सदाऽऽर्द्र-चित्ता।ॐ श्रीं ह्रीं श्रीं कमले कमलालये प्रसीद प्रसीद श्रीं ह्रीं श्रीं ॐ महा-लक्ष्म्यै नमः।ॐ दुर्गे, स्मृता हरसि भीतिमशेष-जन्तोः, स्वस्थैः स्मृता मतिमतीव-शुभां ददासि।।चन्द्रां प्रभासां यशसा ज्वलन्तीं श्रियं लोके देव-जुष्टामुदाराम्।तां पद्म-नेमिं शरणमहं प्रपद्ये अलक्ष्मीर्मे नश्यतां त्वां वृणोमि।।५ॐ श्रीं ह्रीं श्रीं कमले कमलालये मह्य प्रसीद-प्रसीद महा-लक्ष्मि, ते नमः।ॐ श्रीं ह्रीं श्रीं कमले कमलालये मह्य प्रसीद-प्रसीद महा-लक्ष्मि, ते नमः।आदित्य-वर्णे तपसोऽधिजातो वनस्पतिस्तव वृक्षोऽक्ष बिल्वः।तस्य फलानि तपसा नुदन्तु मायान्तरायाश्च बाह्या अलक्ष्मीः।।६ॐ श्रीं ह्रीं श्रीं कमले कमलालये मह्य प्रसीद-प्रसीद महा-लक्ष्मि, ते नमः।ॐ श्रीं ह्रीं श्रीं कमले कमलालये मह्य प्रसीद-प्रसीद महा-लक्ष्मि, ते नमः।उपैतु मां दैव-सखः, कीर्तिश्च मणिना सह।प्रादुर्भूतोऽस्मि राष्ट्रेऽस्मिन्, कीर्ति वृद्धिं ददातु मे।।७ॐ श्रीं ह्रीं श्रीं कमले कमलालये मह्य प्रसीद-प्रसीद महा-लक्ष्मि, ते नमः।ॐ श्रीं ह्रीं श्रीं कमले कमलालये मह्य प्रसीद-प्रसीद महा-लक्ष्मि, ते नमः।क्षुत्-पिपासाऽमला ज्येष्ठा, अलक्ष्मीर्नाशयाम्यहम्।अभूतिमसमृद्धिं च, सर्वान् निर्णुद मे गृहात्।।८ॐ श्रीं ह्रीं श्रीं कमले कमलालये मह्य प्रसीद-प्रसीद महा-लक्ष्मि, ते नमः।ॐ श्रीं ह्रीं श्रीं कमले कमलालये मह्य प्रसीद-प्रसीद महा-लक्ष्मि, ते नमः।गन्ध-द्वारां दुराधर्षां, नित्य-पुष्टां करीषिणीम्।ईश्वरीं सर्व-भूतानां, तामिहोपह्वये श्रियम्।।९ॐ श्रीं ह्रीं श्रीं कमले कमलालये मह्य प्रसीद-प्रसीद महा-लक्ष्मि, ते नमः।ॐ श्रीं ह्रीं श्रीं कमले कमलालये मह्य प्रसीद-प्रसीद महा-लक्ष्मि, ते नमः।मनसः काममाकूतिं, वाचः सत्यमशीमहि।पशूनां रूपमन्नस्य, मयि श्रीः श्रयतां यशः।।१०ॐ श्रीं ह्रीं श्रीं कमले कमलालये मह्य प्रसीद-प्रसीद महा-लक्ष्मि, ते नमः।ॐ श्रीं ह्रीं श्रीं कमले कमलालये मह्य प्रसीद-प्रसीद महा-लक्ष्मि, ते नमः।कर्दमेन प्रजा-भूता, मयि सम्भ्रम-कर्दम।श्रियं वासय मे कुले, मातरं पद्म-मालिनीम्।।११ॐ श्रीं ह्रीं श्रीं कमले कमलालये मह्य प्रसीद-प्रसीद महा-लक्ष्मि, ते नमः।ॐ श्रीं ह्रीं श्रीं कमले कमलालये मह्य प्रसीद-प्रसीद महा-लक्ष्मि, ते नमः।आपः सृजन्तु स्निग्धानि, चिक्लीत वस मे गृहे।निच-देवी मातरं श्रियं वासय मे कुले।।१२ॐ श्रीं ह्रीं श्रीं कमले कमलालये मह्य प्रसीद-प्रसीद महा-लक्ष्मि, ते नमः।ॐ श्रीं ह्रीं श्रीं कमले कमलालये मह्य प्रसीद-प्रसीद महा-लक्ष्मि, ते नमः।आर्द्रां पुष्करिणीं पुष्टिं, सुवर्णां हेम-मालिनीम्।सूर्यां हिरण्मयीं लक्ष्मीं, जातवेदो ममावह।।१३ॐ श्रीं ह्रीं श्रीं कमले कमलालये मह्य प्रसीद-प्रसीद महा-लक्ष्मि, ते नमः।ॐ श्रीं ह्रीं श्रीं कमले कमलालये मह्य प्रसीद-प्रसीद महा-लक्ष्मि, ते नमः।आर्द्रां यः करिणीं यष्टिं, पिंगलां पद्म-मालिनीम्।चन्द्रां हिरण्मयीं लक्ष्मीं, जातवेदो ममावह।।१४ॐ श्रीं ह्रीं श्रीं कमले कमलालये मह्य प्रसीद-प्रसीद महा-लक्ष्मि, ते नमः।ॐ श्रीं ह्रीं श्रीं कमले कमलालये मह्य प्रसीद-प्रसीद महा-लक्ष्मि, ते नमः।तां म आवह जात-वेदो लक्ष्मीमनप-गामिनीम्।यस्यां हिरण्यं प्रभूतं गावो दास्योऽश्वान् विन्देयं पुरूषानहम्।।१५ॐ श्रीं ह्रीं श्रीं कमले कमलालये मह्य प्रसीद-प्रसीद महा-लक्ष्मि, ते नमः।ॐ श्रीं ह्रीं श्रीं कमले कमलालये मह्य प्रसीद-प्रसीद महा-लक्ष्मि, ते नमः।यः शुचिः प्रयतो भूत्वा, जुहुयादाज्यमन्वहम्।श्रियः पंच-दशर्चं च, श्री-कामः सततं जपेत्।।ॐ श्रीं ह्रीं श्रीं कमले कमलालये मह्य प्रसीद-प्रसीद महा-लक्ष्मि, ते नमः।
।।स्तुति-पाठ।।।।ॐ नमो नमः।।पद्मानने पद्मिनि पद्म-हस्ते पद्म-प्रिये पद्म-दलायताक्षि।विश्वे-प्रिये विष्णु-मनोनुकूले, त्वत्-पाद-पद्मं मयि सन्निधत्स्व।।
पद्मानने पद्म-उरु, पद्माक्षी पद्म-सम्भवे।त्वन्मा भजस्व पद्माक्षि, येन सौख्यं लभाम्यहम्।।
अश्व-दायि च गो-दायि, धनदायै महा-धने।धनं मे जुषतां देवि, सर्व-कामांश्च देहि मे।।
पुत्र-पौत्र-धन-धान्यं, हस्त्यश्वादि-गवे रथम्।प्रजानां भवति मातः, अयुष्मन्तं करोतु माम्।।
धनमग्निर्धनं वायुर्धनं सूर्यो धनं वसुः।धनमिन्द्रा वृहस्पतिर्वरुणो धनमश्नुते।।
वैनतेय सोमं पिब, सोमं पिबतु वृत्रहा।सोमं धनस्य सोमिनो, मह्मं ददातु सोमिनि।।
न क्रोधो न च मात्सर्यं, न लोभो नाशुभा मतीः।भवन्ती कृत-पुण्यानां, भक्तानां श्री-सूक्तं जपेत्।।
विधिः-उक्त महा-मन्त्र के तीन पाठ नित्य करे। ‘पाठ’ के बाद कमल के श्वेत फूल, तिल, मधु, घी, शक्कर, बेल-गूदा मिलाकर बेल की लकड़ी से नित्य १०८ बार हवन करे। ऐसा ६८ दिन करे। इससे मन-वाञ्छित धन प्राप्त होता है। हवन-मन्त्रः- “ॐ श्रीं ह्रीं महा-लक्ष्म्यै सर्वाभीष्ट सिद्धिदायै स्वाहा।”
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
सूत्रम्
विभाषा कथमि लिङ् च॥ ३।३।१४३
काशिका-वृत्तिः
विभाष कथमि लिङ् च ३।३।१४३
गर्हायाम् इति वर्तते। कथमि उपपदे गर्हायां गम्यमानायं धातोः लिङ् प्रत्ययो भवति, चकाराल् लट् च। विभाषाग्रहणं यथास्वं कालविषये विहितानाम् अबाधनार्थम्। कथं नाम तत्रभवान् वृषलं याजयेत्, कथं नाम तत्रभवान् वृषलं याजयति। कथं नाम तत्रभवान् वृषलं याजयिष्यति। कथं नाम तत्रभवान् वृषलं याजयिता। कथं नाम तत्रभवान् वृषलं याजयेत्। कथं नाम तत्रभवान् वृषलम् अयाजयत्। कथं नाम तत्रभवान् वृषलं यायजां चकार। अत्र लिङ्निमित्तम् अस्ति इति भूतविवक्षायां क्रियातिपत्तौ वा लृङ्। भविष्यद् विवक्षायां सर्वत्र नित्येन एव लृङा भवितव्यम्।
न्यासः
विभाषा कथमि लिङ् च। , ३।३।१४३
"विभाषाग्रहणम्()" इत्यादि। यस्मिन् काले लृङादयो विहितास्तेषां बाधनं मा भूदित्येवमर्थं विभाषाग्रहणम्। यद्येवम्, अनर्थकश्चकारः, विभाषाग्रहणादेव हि लटोऽप्यबाधित्वात् सिध्यत्येव?
सत्यं सिध्यति वत्र्तमाने, कालान्तरे तु न सिध्यति। न हि तत्र कथमित्युपपदे लटः प्राप्तिरिति तत् कथं विभाषाग्रहणेन सिध्यति ! तस्माल्लडर्थश्चकारः कत्र्तव्यः।"याजयेत्" इति। लिङ। "याजयिष्यति" इति। लृट्। "अयीयजत्" इति। लुङ, च्लेश्चङ, णौ चङि ह्यस्वः, णिलोपः, "चङि" ६।१।११
इति द्विर्वचनम्, "सन्यतः"७।४।७९
इतीत्त्वम्। "अयाजयत्" इति। याजयाञ्चकार" इति। लिट्। "कास्प्रत्ययात्" ३।१।३५
इत्याम्, "आमः" २।४।८१
इति लेर्लुक्, तस्याव्ययत्वात् सुबलुक्, "कृञ्च" ३।१।४०
इत्यादिना लिट आम्परस्य कृञोऽनुप्रयोगःष णल्, द्विर्वचनम्, अभ्यासकार्यम्, "अयामन्त" ६।४।५५
इत्यादिनायादेशः। अत्र लिङ्()निमित्तमस्तीति कथमित्येतत् गर्हा च?
तदेतद्गर्हायां लिङो विधानाद्भूतविवक्षायां क्रियातिपत्तौ लृङिति भूते चेति वत्र्तमाने "वोताप्योः" ३।३।१४१
इति वचनाद्भविष्यद्विवक्षायां सर्वत्र नित्यनैव लृङा भवितव्यमिति; भवितव्यमिति; भविष्यतीति वत्र्तमाने "लिङ्()निमित्ते लृङ् क्रियातिपत्तौ ३।३।१३९
इति वचनात्॥
बाल-मनोरमा
विभाषा कथमि लिङ् च ६२३, ३।३।१४३
विभषा कथमि। गर्हायामित्येवेति। अनुवर्तत एवेत्यर्थः। "कालत्रये लि"ङिति शेषपूरणम्। भविष्यतीति निवृत्तमिति। भावः चाल्लडिति। "समुच्चीयते" इति शेषः। तथा च कथमित्यस्मिन् प्रयुज्यमाने कालत्रये गर्हायां लिङ्लटौ वा स्त इति फलितम्। कथं धर्मं त्यजेरिति। त्यक्तत्वान् त्यक्ष्यसि त्यजसि वेत्यर्थः। "गर्हितमेतदिति कथंशब्दाद्गम्यते। लटि उदाहरति-- त्यजसि वेति। उक्तोऽर्थः। पक्षे इति। विभाषाग्रहणाल्लिङ्लटोरभावपक्षे भूते वर्तमाने भविष्यति च कालत्रये लिट्()लङ्()लुङ्()लट्()लुट्()लृट इत्यर्थः। अत्रेति। अत्रा = उक्तविषये भविष्यति काले क्रियाया अनिष्पत्तौ गम्यमानां "लिङ्()निमित्ते लृङ् क्रियातिपत्तौ" इति नित्यमेव लृङ्, कथमो गर्हायाश्च लिङ्()निमित्तस्य सत्त्वादित्यर्थः, विशेषविहितत्वादिति भावः। भूते वेति। "वोताप्यो"रिति भूते लिङ् निमित्ते लृङ् वेत्यधिकृत्वादुक्तविषये भूतकाले लृङ् वेत्यर्थः। भविष्यि नित्यं लृडित्यत्रोदाहरति-- कथं नामेति। "तत्र भवा"निति समुदायः पूज्यवाची। वेदप्रामाण्याभ्युपगन्तेति यावत्। एवंविधः कथं धर्मत्यक्ष्यत्, तत्त्यागस्य गर्हितत्वादिति भावः।


text:
सूत्रम्
संपृचानुरुधाङ्यमाङ्यसपरिसृसंसृज- परिदेविसंज्वरपरिक्षिपपरिरटपरिवदपरिदहपरिमुह- दुषद्विषद्रुहदुहयुजाक्रीडविविचत्यजरज- भजातिचरापचरामुषाभ्याहनश्च॥ ३।२।१४२
काशिका-वृत्तिः
संपृचानुरुधाऽङ्यमाऽङ्यसपरिसृसंसृजपरिदेविसंज्वरपरिक्षिपपरिरटपरिवदपरिदहपरिमुहदुषद्विषद्रुहदुहयुजाऽक्रीडविविचत्यजरजभजातिचरापचराऽमुषाभ्याहनश् च ३।२।१४२
घिनुणनुवर्तते। संपृचादिभ्यो धातुभ्यो घिनुण् भवति तच्छीलादिषु। पृची सम्पर्के इति रुधादिर् गृह्यते नत्वदादिर् लुग्विकरणत्वात्। परिदेविर्भ्वादिर्गृह्यते देवृ देवने इति। क्षिप प्रेरणे दिवादिस्तुदादिश्च सामानेन गृह्यते। युज समाधौ दिवादिः, युजिर् योगे रुधादिः द्वयोरपि ग्रहणम्। रञ्ज रागे इत्यस्य निपातनादनुनासिकलोपः। संपर्की। अनुरोधी। आयामी। आयासी। परिसारी। संसर्गी। परिदेवी। संज्वारी। परिक्षेपी। परिराटी। परिवादी। परिदाही। परिमोही। दोषी। द्वेषी। द्रोही। दोही। योगी। आक्रीडी। विवेकी। त्यागी। रागी। भागी। अतिचारी। अपचारी। आमोषी। अभ्याघाती।
न्यासः
सम्पृचानुरुधाङ्यमाङ्यसपरिसृसंसृजपरिदेविसंज्वरपरिक्षिपपरिरटपरिवदपरिदहपरिमुहदुषद्विषद्रुहदुहयुजाक्रीडविविचत्यजरजभजातिचरापचरामुषाभ्याहनश्च। , ३।२।१४२
"पृची सम्पर्के" (धा।पा।१४६२) सम्पूर्वः। "रुधिर् आवरणे" (धा।पा।१४३८) अनुपूर्वः;"यम उपरमे" (धा।पा।९८४), "यसु प्रयत्ने" (धा।पा।१२१०) आङपूर्वः,"सृज विसर्गे" (धा।पा।११७८), "ज्वर रोगे" (धा।पा।७७६) सम्पूर्वः;"क्षिप प्रेरणे" (धा।पा।१२८५), "रट परिभाषणे" (धा।पा।२९७), "वद वक्ताव्यां वाचि" (धा।पा।१००९), "दह भस्मीकरणे" (धा।पा।९९१), "मुह वैचित्त्ये" (धा।पा।११९८) परिपूर्वः, "दुष वैकृत्ये" (धा।पा।११८५), "द्विष अप्रीतौ" (धा।पा।१०१३), "द्रुह जीघांसायाम्" (धा।पा।११९७),"दुह प्रपूरणे" (धा।पा।१०१४), "क्रीडृ विहारे" (धा।पा।३५०) आङपूर्वः, "विजिर् पृथग्भावे" (धा।पा।१०९४) विपूर्वः, "त्यज {हानौ इत्येव-धा।पा} वयोहानौ" (धा।पा।९८६), "रञ्ज रागे" (धा।पा।९९९), "भज सेवायाम्" (धा।पा।९९८), "चर गत्यर्थ" (धा।पा।५५९) अतिपूर्वः, स एवानुपूर्वः, "मुष स्तेये" (धा।पा।१५३०) आङपूर्वः, "हन हिंसागत्योः" (धा।पा।१०१२) अभ्याङपूर्वः। शरे()षा वृत्तावेव निर्दिष्टाः। "न त्वदादिः"इति। "गृह्रते"इति सम्बध्यते। आदादिकः कस्मान्न गृह्रत इत्याह-- आदादिकस्तु लुग्विकरणः, तस्मात् स न गृह्रते। "परिदेविर्भ्वादिः" इति। "गृह्रते" इति सम्बन्धः। अथ परिदिव#ए#ः क्रीडाद्यर्थस्य ण्यन्तस्य ग्रहणं कस्मान्न भवति?
अण्यन्तैरितरैः साहचर्यात्। "सामान्येन गृह्रते" इति। विशेषाभावात्। "द्वयोरपि ग्रहणम्" इति। तत एव हेतोः। "निपातनादनुनासिकलोपः" इति। "त्यजरज"इति सूत्रे निरनुनासिकस्योच्चारणमेव निपातनम्। "सम्पर्की" इति। लघूपधगुणः। "आयामी" इति। "अत उपधायाः" ७।२।११६
इति वृद्धिः। "परिसारी" इति। अत्रापि "अचो ञ्णिति" ७।२।११५
इति वृद्धिः। "अभ्याघाती" इति। पूर्ववद्()घत्वतत्वे॥
बाल-मनोरमा
संपृचानुरुधाड�माड�सपरिसृसंसृजपरिदेविसंज्वरपरिक्षिपपरिरटपरिवदपरिदहपरिमुहदुषद्विषद्रुहदुहयुजाक्रीडविविचत्यजरजभजातिचरापचरामुषाभ्याहनश्च ९२४, ३।२।१४२
संपृचानु। संपृच, अनुरुध, आड()म, आड()स, परिसृ, संसृज, परिदेवि, संज्वर, परिक्षिप, परिरट, परिवद, परिदह, परिमुह, दुष, द्विष, द्रुह, दुह, युज, आक्रीड, विविच, त्यज, रज, भज, तिचर, अपचर, आमुष , अभ्याहन्, एषां सप्तविंशतेद्र्वन्द्वात्पञ्चमी। संपर्कीति। "चजो"रिति कुत्वम्। अनुरोधीत्यादौ लघूपधगुणः। अदुपधेषु उपधावृद्धिः। परिदेवीति। "देवृ देवने" भ्वादिः। दीव्यतेस्तु ण्यन्तस्य ग्रहणं , लाक्षणिकत्वात्, अण्यन्तैः साहचर्याच्च। अभ्याघातीति। "हनस्तोऽचिण्णलो"रिति तत्वम्। "हो हन्ते" रिति कुत्वम्।
तत्त्व-बोधिनी
संपृचानुरुधाड�माड�सपरिसृसंसृजपरिदेविसंज्वरपरिक्षिपपरिरटपरिवदपरिदहपरिमुहदुषद्विषद्रुहदुहयुजाक्रीडविविचत्यजरजभतातिचरापचरामुषाभ्याहनश्च ७५९, ३।२।१४२
संपृचा। संपर्कीति। पृची संपर्के। "चजो" कुत्वं। गुणः। परिदेवीति। देवृ देवने भ्वादिः। ण्यन्तस्य दीव्यतेस्तु नेह ग्रहणं, लाक्षणिकत्वात्, अण्यन्तैः साहचर्याच्च। अभ्याघातीति। अभ्याङ्पूर्वाद्धन्तेर्हस्य कुत्वेन घः। "हनस्तोऽचिण्णलोःर" इति नस्य तः। "अत उपधायाः" इति वृद्धिः।


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
प्राप्तापन्ने च द्वितीयया॥ २।२।४
पदच्छेदः॥
प्राप्तापन्ने १।२ च ० द्वितीयया ३।१ अन्यतरस्याम् ० ३ तत्पुरुषः १।१ २।१।२१ विभाषा १।१ २।१।११ सह ० २।१।४ सुपा ३।१ २।१।४ समासः १।१ २।१।३ सुप् १।१ २।१।२
काशिका-वृत्तिः
प्राप्तापन्ने च द्वितीयया २।२।४
एकदेशिनाएकाधिकरणे इति निवृत्तम्। द्वितीयासमासे प्राप्ते वचनम् इदम्। समासविधानात् सो ऽपि भवति। प्राप्त आपन्न इत्येतौ द्वितीयान्तेन सह समस्येते, तत्पुरुषश्च समासो भवति। प्राप्तो जीविकाम् प्राप्तजीविकः, जीविकाप्राप्तः इति वा। आपन्नो जीविकम् आपन्नजीविकः, जीविकापन्नः इति वा।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
प्राप्तापन्ने च द्वितीयया ९६६, २।२।४
समस्येते। अकारश्चानयोरन्तादेशः। प्राप्तो जीविकां प्राप्तजीविकः। आपन्नजीविकः। अलं कुमार्यै - अलंकुमारिः। अत एव ज्ञापकात्समासः। निष्कौशाम्बिः॥
न्यासः
प्राप्तापन्ने च द्वितीयया। , २।२।४
"द्वितियासमासे प्राप्ते" इति। "द्वितीया श्रित" २।१।२३
इत्यादिना। "समासविधानात्सोऽपि भवति" इति। अपिशब्दादयमपि भवति। "प्राप्तजीविकः"इति। "एकविभक्ति च" १।२।४४
इत्यादिनोपसर्जनत्वम्। ह्यस्वत्वं तु "गोस्त्रियोरुपसर्जनस्य" १।२।४८
इति। अत्र च "परवल्लिङ्गम्" २।४।२६
इत्यादिना जीविकाया यल्लिङगं तत् समुदायस्य कस्मान्न भवति? "द्विगुप्राप्तापन्नलंपूरवगतिसमासेषु प्रतिषेदो वक्तव्यः"(वा
।१६३) इति वचनात्। तेन प्राप्तापन्योर्यल्लिङ्गं तत् समुदायस्य भवति। अथ यदा प्राप्ताजीविकामिति विगृह्र समासः क्रियते तदा किमुदाहरणम्?
प्राप्तजीविक इति। टापः श्रवणं कस्मान्न भवति?
"स्त्रियाः पुंवत्" ६।३।३३
इति योगविभागात् पुंवद्भावेन टापो निवर्तितत्वात्॥
बाल-मनोरमा
प्राप्तापन्ने च द्वितीयया ७०६, २।२।४
प्राप्तापन्ने च। प्राप्त आपन्न एतौ शब्दौ द्वितीयान्तेन समस्येते इत्यर्थः। चकारो द्वितीयासमाससमुच्चयार्थः। तदाह-पक्ष इति। वस्तुतस्तु "द्वितीया श्रिते"ति सूत्रे "प्राप्तापन्नशब्दाभ्यां द्वितीयायाः समासविधानमपि निरवकाशमेव इति तत्समुच्चयस्य सिद्धत्वाच्चकारो न तत्समुच्चयार्थः" इति भाष्ये स्थितम्। तत्र प्रकृतसूत्रेण समासे प्राप्तापन्नयोः पूर्वनिपातः। "द्वितीया श्रिते"ति समासे तु द्वितीयान्तस्य पूर्वनिपातः। तदाह प्राप्तजीविक इत्यादि। अथ जीविकां प्राप्ता स्त्री जीविकामापन्ना स्त्री इति विग्रहे प्रकृतसूत्रेण समासे सति पूर्वपदयोरकारमन्तादेशं साधयितुमाह--इह सूत्रे इति। अकारोऽपीति। "प्राप्तापनने द्वितीयया समस्येते, तयोरकारोऽन्तादेशश्चे"त्यर्थलाभादिति भावः। तेनेति। प्राप्तापन्नयोराकारस्यान्तस्य स्थाने अकारविधानेनेत्यर्थः।
तत्त्व-बोधिनी
प्राप्तापन्ने च द्वितीयया ६२८, २।२।४
प्राप्तजीविक इति। "गोस्त्रियो"रित्युपसर्जनह्यस्वः। "द्विगुप्राप्तापन्ने"ति वक्ष्यमाणेन परवल्लिङ्गनिषेधः। न चेदं बहुव्रीहिणा गतार्थमिति शङ्क्यम्, स्वरे विशेषात्। "प्राप्तसुखं"इत्यादौ निष्टान्तस्य "जातिकालसुखादिभ्य-"इति परनिपातापत्तेश्च। "प्राप्तापन्ने चे"ति चकारेण विधेयसमुच्चयार्थेनाकारप्रश्लेषानुमानात्, प्राप्तापन्ने समस्येते, अ च, अत्वं च तयोः स्यादिति भाष्ये स्थितम्। तत्र चकारात्पूर्वमेवाऽकारं छित्त्वा सौत्रत्वात्प्रकृतिभावो नेति प्राञ्चः। इमं क्लेशं परिहरन्नाह--द्वितीयया अ इति। प्राप्ता स्त्रीति। एकादेश्य पूर्वान्तत्वेन ग्रहणाल्लिङ्गविशिष्टपरिभाशषया वा टाबन्तयोरपि प्राप्तापन्नयोः समासः।


text:
अन्ताराष्ट्रियवाताटोत्सवः (गुजरातराज्ये)
अन्ताराष्ट्रियवाताटोत्सवः ( ( शृणु) /ˈəntɑːrɑːʃhtrɪjəvɑːθɑːtoʊtsəvəh/) (गुजराती: પતંગોત્સવ - ઉત્તરાયણ, आङ्ग्ल: International Kite Festival in Gujarat – Uttarayan) मकरसङ्क्रमणदिने गुजरातराज्ये आचर्यमाणः विशिष्टः, सुप्रसिद्धश्च उत्सवः अस्ति । यस्मिन् दिने भगवान् सूर्यः मकरराशिं प्रविशति, तस्मिन् दिने भारते मकरसङ्क्रान्त्युत्सवः आचर्यते । सूर्यस्य मकरराशौ प्रवेशः मकरसङ्क्रमणम् इत्युच्यते । अतः मकरसङ्क्रान्तिः इति नाम । मकरसङ्क्रान्तिदिनादारभ्य षण्मासाः उत्तरायणपुण्यकालः भवति । अतः गुजरातराज्ये उत्सवस्यास्य उत्तरायणम् इति व्यवहारः । प्रतिवर्षं 'जनवरी'मासस्य चतुर्दशे दिनाङ्के मकरसङ्क्रान्तिः भवति । अस्मिन् उत्सवदिने तदङ्गत्वेन गुजरातराज्यस्य सर्वकारस्य प्रवासोद्यमनिगमेन काचन विशिष्टा अन्ताराष्ट्रिय-वाताट-उड्डयनस्पर्धा आयोज्यते इतीदं वैशिष्ट्यम् । अस्यां च स्पर्धायां न केवलं भारतस्य विभिन्नेभ्यः राज्येभ्यः, अपि तु नानादेशेभ्यः स्पर्धालवः समागत्य भागं गृह्णन्ति । स्पर्धां द्रष्टुम् अपि अत्यधिकसङ्ख्यायां द्रष्टारः भवन्ति । उत्सवदिने आकाशे सर्वत्र वाताटाः एव दृश्यन्ते । तस्मिन् दिने आबालवृद्धाः, महिलाः, युवतयश्च आदिनं स्वस्वप्रासादोपरि वाताटान् उड्डाययन्ति ।
प्रतिवर्षं गुजरातराज्ये द्विसहस्रोत्सवाः (२,०००) आचर्यन्ते जनैः । अन्ताराष्ट्रियवाताटोत्सवः (मकरसङ्क्रान्तिः) प्रमुखोत्सवेषु अन्यतमः अस्ति । मासत्रयात् पूर्वमेव पतङ्गनिर्माणस्य, पतङ्गरज्जोः रङ्गलेपनस्य च आरम्भः भवति । गुजरातीजनानां गृहेषु वाताटोत्सवस्य सज्जता एकमासात् पूर्वमेव प्रारभते । हिन्दुपञ्चाङ्गानुसारं मकरसङ्क्रान्तिदिनं शीतकालस्य समाप्तेः, ग्रीष्मर्तोः आरम्भस्य च प्रतीकः अस्ति । एतत् दिनं कृषकेभ्यः सङ्केतः अस्ति यत्, सूर्यकालः पुनरागतोऽस्ति, कृषिकार्ये सल्लग्नाः भवन्तु इति । आभारतम् एतत् दिनं कृषिकार्याय मुख्यतमम् ।गुजरातराज्यस्य बहुषु नगरेषु वाताटस्पर्धायाः आयोजनं भवति । तस्यां स्पर्धायां नगरस्य वाताटप्रेमिणः भागं वहन्ति । स्पर्धाविजेतारः पुरस्कारान् प्राप्नुवन्ति । गुजरातराज्ये मकरसङ्क्रान्त्युत्सवस्य आचरणम् एतावत् प्रसिद्धम् अभूत् यत्, गुजरातसर्वकारेण प्रतिवर्षं 'जनवरी'-मासस्य १४-१५ दिनाङ्कयोः अवकाशस्य घोषणा कृता । मकरसङ्क्रान्त्युत्सवदिनेषु प्रादेशिकभोजनेषु 'उन्धियु, जलेबी, फाफडा'-भोजनं बहुप्रख्यातमस्ति । मकरसङ्क्रान्त्युत्सवस्य पूर्वदिने वाताटप्रेमिणः स्वेप्सितवाताटान् क्रीणन्ति । नगरस्य सर्वास्वपि विपणिषु रात्रिकाले वाताटापणाः रम्यैः वर्णरञ्जितवाताटैः सुसज्जिताः सन्तः सर्वान् आकर्षयन्ति । तस्यां रात्रौ कोटिशः वाताटानां क्रयणं, विक्रयणं च भवति । २०१२ तमे वर्षे गुजरातप्रवासोद्यमनिगमेन उद्घोषितं यत्, गुजरातराज्येण Guinness World Record पुस्तके स्थानं प्राप्तमस्ति इति । कारणं तस्मिन् वर्षे मकरसङ्क्रान्तिदिने अन्ताराष्ट्रियवाताटोत्सवे द्विचत्वारिंशत्(४२)देशाः भागम् अवहन् ।
अन्तर्विषयाः
स्थानम्[सम्पादयतु]
मुख्यतया गुजरातराज्यस्य अहमदाबाद, सुरत, वडोदरा, राजकोट, नडियाद-आदिषु नगर-महानगरेषु वाताटोत्सवस्य आयोजनं भवति । तेषु अहमदाबाद-महानगरे राष्ट्रिय-अन्ताराष्ट्रियपर्यटकेभ्यः अन्ताराष्ट्रियवाताटोत्सवस्य आयोजनं भवति । अन्ताराष्ट्रियवाताटोत्सवस्य आनन्दम् आस्वादयितुं प्रमुखं स्थलमस्ति ‘सरदार पटेल स्टेडियम्’ । तत्र ५४,००० वीक्षकेभ्यः आसनव्यवस्था अस्ति । साबरमती रिवर्-फ्रण्ट् इत्यस्मिन् स्थले सहस्रशः वाताटाः आदिनम् गगने उड्डयन्तः दरीदृश्यन्ते । अन्ताराष्ट्रियवाताटोत्सवस्य आनन्दम् आस्वादयितुं तत्रापि अत्यधिकसङ्ख्यायां द्रष्टारः गच्छन्ति । तद्विहाय अहमदाबाद-महानगरस्य अन्यस्थलेष्वपि अन्ताराष्ट्रियवाताटोत्सवस्य आयोजनं भवति ।
अन्ताराष्ट्रियवाताटोत्सवविषये किञ्चित्[सम्पादयतु]
अन्ताराष्ट्रियवाताटोत्सवस्य दिनेषु बहवः प्रख्याताः वाताटापणाः चतुर्विंशतिघण्टां यावत् वाताटविक्रयणार्थम् उद्घाटिताः भवन्ति । तेषु वाताटापणेषु अहमदाबाद-महानगरस्य हृद्प्रदेशे स्थिता ‘पतङ्ग बाजार’ इतीयं विपणिः प्रख्याता अस्ति । अस्यां विपण्यां क्रेतॄणां, विक्रेतॄणां च सम्मर्दः आदिनम्, आरात्रिः च भवति । अन्ताराष्ट्रियवाताटोत्सवस्य प्रभावः एतावान् वर्धितोऽस्ति यत्, अहमदाबाद-महानगरस्य केचन गृहस्थाः स्वगृहे एव नवीनानां पद्धितीनाम् उपयोगं कृत्वा वाताटानां रचनां कुर्वन्ति । तेषु केचन स्वनिर्मितानां वाताटानां विक्रयणमपि कुर्वन्ति ।
१९८५ तमे वर्षे स्थापितः एशियाखण्डस्य बृह्त्तमः संस्कारकेन्द्र-नामकः वाताटसङ्ग्रहालयः अहमदाबाद-महानगरस्य पालडी-क्षेत्रे अस्ति । अस्मिन् सङ्ग्राहलये विविधप्रकारकाणां वाताटानाम् आकर्षकं, ज्ञानवर्धकं च प्रदर्शनी आवर्षं भवति । परन्तु उत्सवदिनेषु तत्र पुरातन-नव्यवाताटानां विशेषप्रदर्शनी भवति । अतः तस्मिन् सङ्ग्रहालयेऽपि जनानां सम्मर्दः अधिकः भवति अन्ताराष्ट्रियवाताटोत्सवदिनेषु ।
उत्सवदिनाङ्कः[सम्पादयतु]
प्रतिवर्षं 'जनवरी'-मासस्य चतुर्दशे दिनाङ्के मकरसङ्क्रान्त्युत्सवः भवति । तस्मिन् दिने एव अन्ताराष्ट्रियवाताटोत्सवस्य आयोजनं भवति । परन्तु 'जनवरी'-मासस्य पञ्चदशे दिनाङ्केऽपि उत्सवः आचर्यते । कारणं तद्दिनमेव कृषकेभ्यः ग्रीष्मर्तोः आगमनस्य प्रतीकः अस्ति । अतः तस्मिन् दिने उत्सवप्रियाः गुजरातीजनाः ‘वासी उत्तरायण’म् आचरन्ति । ‘वासी’ इत्यस्य गुजरातीशब्दस्यार्थः पुरातनम् इति । पुरातनस्य उत्तरायणपर्वणः उत्सवः इत्यर्थः ।
इतिहासः[सम्पादयतु]
अस्योत्सवस्य मुख्योद्देशः अस्ति यत्, प्रगाढनिद्राधीनाः देवताः अस्मिन् दिने जाग्रति । अतः तासां प्रार्थना कर्तव्या इति । भारतीयेतिहसविदां मतमस्ति यत्, वाताटोड्डयनस्य प्रप्रथमा प्रथा भारतदेशे एव प्रारब्धा । तां च प्रथां गुजरातराज्यस्य राजानः एव प्रारब्धवन्तः इति । तदानीन्तनकाले तु वाताटोड्डयनं केवलं धनिकानामेव उत्सवः आसीत् । कालान्तरेण गुजरातराज्यस्य जनसामान्याः अपि एनम् उत्सवं आचरितुं प्रारभन्त । अस्योत्सवस्य प्राधान्यम् एतावदभूत् यत्, कालान्तरे पर्वदिने अवकाशः अपि उद्घोषितः सर्वकारेण । ततः सामूहिकवाताटोत्सवस्य आयोजनं प्रारब्धम् । एवं १९८९ तमे वर्षे गुजरातराज्यस्य प्रवासोद्यमनिगमेन अहमदाबाद-महानगरे प्रप्रथमः आन्तरराष्ट्रियवाताटोत्सवः आयोजितः ।
२०१२ तमे वर्षे गुजरातराज्यस्य राज्यपालस्य डा. कमला इत्यस्याः आध्यक्षे मुख्यमन्त्री नरेन्द्र मोदी अन्ताराष्ट्रियवाताटोत्सवस्य उद्घाटनमकरोत् । तस्मिन्नेव वर्षे एव गुजरातराज्येण Guinness World Record पुस्तके स्थानं प्राप्तमासीत् ।
२०१४ वर्षे उत्सवायोजनम्[सम्पादयतु]
२०१४ तमे वर्षे 'जनवरी'-मासस्य ११ दिनाङ्कात् १३ दिनाङ्कपर्यन्तं ‘साबरमती रिवर्-फ्रण्ट्’ इत्यस्मिन् स्थले अन्ताराष्ट्रियवाताटोत्सवस्य आयोजनं भविष्यति । विश्वस्य ३५ देशेभ्यः द्विशतमधिकाः स्पर्धालवः स्पर्धायां भागं वहिष्यन्ति । अन्ताराष्ट्रियवाताटोत्सवस्य कार्यक्रमेषु आदित्यहृदयपाठः, बालानां सूर्यनमस्कारः, ‘थीम पेविलियन, फुड कोर्ट, एडवेञ्चर पेविलियन’-आदीनां मुख्याकर्षणमस्ति । अस्य अन्ताराष्ट्रियवाताटोत्सवस्य उद्घाटनं गुजरातराज्यस्य मुख्यमन्त्री नरेन्द्र मोदी श्लोकोच्चारणेन करिष्यति । अन्ताराष्ट्रियवाताटोत्सवस्य भागरूपिणाम् अन्येषां कार्यक्रमाणाम् उद्घाटनं गुजरातराज्यस्य प्रवासोद्यममन्त्री करिष्यति ।
अन्ताराष्ट्रियवाताटोत्सवस्य त्रिषु दिनेषु दिवससमये वाताटोड्डयनस्पर्धा भविष्यति, रात्रिकाले तु ‘टुक्कल’ इत्यनेन सह वाताटोड्डयनं भविष्यति । देहली-महानगरस्य 'कनोट सर्कल'-क्षेत्रेऽपि राज्यप्रवासोद्यमनिगमेन अन्ताराष्ट्रियवाताटोत्सवस्य आयोजनं कृतमस्ति । 'जनवरी'-मासस्य ८ दिनाङ्के मुम्बई-महानगरेऽपि वाताटोत्सवस्य आयोजनं राज्यप्रवासोद्यमनिगमेन कृतमस्ति । 'जनवरी'-मासस्य ९-१० दिनाङ्कयोः क्रमेण गुजरातराज्यस्य सापुतारागिरिधाम्नि, कच्छमरुभूमौ वाताटोत्सवस्य आयोजनं राज्यप्रवासोद्यमनिगमेन कृतमस्ति ।
सम्बद्धाः लेखाः[सम्पादयतु]
बाह्यानुबन्धः[सम्पादयतु]
http://www.gujaratindia.com/about-gujarat/kite-festival.htm
http://www.thehindu.com/news/national/other-states/modi-inaugurates-international-kite-festival/article5570106.ece
http://www.kiteclubindia.in/international-kite-festival-ahmedabad-india.html
http://www.narendramodi.in/liveevent/social/index.html
http://www.dnaindia.com/india/report-narendra-modi-inaugurates-international-kite-festival-in-gujarat-1949708


text:
सूत्रम्
प्रयच्छति गर्ह्यम्॥ ४।४।३०
काशिका-वृत्तिः
प्रयच्छति गर्ह्यम् ४।४।३०
ततिति द्वितीयासमर्थात् प्रयच्छति इत्येतस्मिन्नर्थे ठक् प्रत्ययो भवति, यत् तद् द्वितीयासमर्थं गर्ह्यं चेत् तद् भवति। द्विगुणार्थ द्विगुणं, तादर्थ्यात् ताच्छब्द्यम्। द्विगुणं प्रयच्छति द्वैगुणिकः। त्रिगुणिकः। वृद्धेर् वृधुशिभावो वक्तव्यः। वार्धुषिकः। प्रकृत्यनतरं वा वृद्धिपर्यायो वृधुषिशब्दः। गर्ह्यम् इति किम्? द्विगुणं प्रयच्छत्यधमर्णः।
न्यासः
प्यच्छति गह्र्रम्। , ४।४।३०
"द्विगुणम्" इति। तादथ्र्यात् ताच्छब्द्यं दर्शयति। आद्विगुणार्थे वस्तुनि द्विगुणशब्दं वत्र्तयित्वा तत्र प्रत्ययं कुर्वतः कोऽभिप्रायः? एवं मन्यते-- द्वैगुणिक इति उत्तमर्ण उच्यते, न चासौ द्विगुणं प्रयच्छति, किं तर्हि? स्कन्दयित्वा द्विगुणं गृह्णाति; अन्यथा हि विपर्यये सति प्रसस्यमेव स्यात्, न तु गह्र्रम्। यदैकस्मिन्नर्थे तादथ्र्याद्()द्विगुणशब्दो वत्र्तते तदैकमेव द्विगुणार्थं प्रयच्छतो द्विगुणमेव भवतीति गह्र्रमिति। गर्हा पुनरिह प्रतिषिद्धस्य शास्त्रेण दीयमानस्य प्रत्यवायहेतुत्वाद्वेतितव्या। "प्रकृत्यन्तरम्" इत्यापिनोपसंख्यानं प्रत्याचष्टे"। तत्रापि तादथ्र्याद्वृद्ध्यर्थं यद्दीयते तद्()वृधुधिशब्देनोच्यते। ननु च तत्प्रत्याख्याने वृद्धिशब्दात् प्रत्यये सति वार्धिक इत्यपि स्यात्? नैष दोषः; अव्यविकन्यायेन हि वृद्धिशब्देन वाक्यमेव भवति। वृधुषिशब्देन वाक्यं वृत्तिश्च॥
बाल-मनोरमा
प्रयच्छति गह्र्रम् १५५९, ४।४।३०
प्रयच्छति गह्र्रम्। तदिति द्वितीयान्तमनुवर्तते। गर्ह्रं प्रयच्छतीत्यर्थे द्वितीयान्ताट्ठगित्यर्थः। द्विगुणार्थं द्रव्यं द्विगुणमिति। द्वैगुणिक इति वक्ष्यमाणोदाहरणे द्विगुणशब्देन द्विगुणार्थं द्रव्यं विवक्षितमित्यर्थः। तत्प्रय्च्छति द्वैगुणिक इति। द्विगुणीभवितुं स्वद्रव्यमृणं प्रयच्छतीत्यर्थः। "अशीतिभागो वृद्धिः स्यान्मासि मासि सबन्धकः" इत्यादिधर्मशास्त्रविरुद्धत्वादिह गह्र्रमिति भावः।
वृद्धेरिति। वृद्धिशब्दादुक्तार्थे ठकि प्रकृतेत्र्रधुषि इत्यादेशो वाच्य इत्यर्थः। इकारान्त आदेशः। वार्धुषिक इति। वृद्ध्यर्थं द्रव्यं-वृद्धिः, तत्प्रयच्छतीत्यर्थे वृद्धिशब्दाट्ठक इकादेशे प्रकृतेर्वृधुष्यादेश इति भावः। "वृद्ध्याजीवस्तु वार्धुषि"रिति तु प्रमाद एव।
तत्त्व-बोधिनी
प्रयच्छति गह्र्रम् १२०६, ४।४।३०
प्रयच्छति। द्वितीयान्तात्प्रच्छतीत्यर्थे ठक्स्याद्यत्प्रयच्छति गर्ह्रं चेत्तत्। द्विगुणार्थे द्विगुणमिति। तादथ्र्यात्ताच्छब्द्यमिति भावः। बहुवृद्ध्युद्देश्यकदानकर्मतयाऽस्य द्रव्यस्य गह्र्रत्वम्।
वृद्धेर्वुधुषिभावो वक्तव्यः
। वार्द्धुषिक इति। वृद्द्यर्थं वृद्धिः। तां प्रयच्छतीति विग्रहः। अथ कथं "वृद्द्याजीवश्च वार्धुषि"रित्यमरः, ठक्सन्नियोगेनैव वृधुषिभावस्वीकारात्। अत्राहुः--निरङ्कुशाः कवय इति। गह्र्रमिति किम्()। द्विगुणं त्रिगुणं वा वृदिं()ध प्रत्यच्छत्यधमर्ण इत्यर्थे "द्वैगुणिक"इत्यादि माभूत्।


text:
कर्मविभङ्गोपदेशः
Technical Details
कर्मविभङ्गोपदेशः।
शङ्खक्षीरमृणालकुमुदप्रस्मेरहारप्रभैः
सौवर्णागरुधूपदुर्दिनतलैश्चञ्चत्पताकाधरैः।
श्लाध्यैर्धातुवरैधरनिभैर्(भूर्यस्य) संभूषिता
तं वन्दे सुरनागयक्षमुकुटाव्याघृष्टपादं मुनिम्॥
जयतु सद्धर्मः। इत्याह भिक्षा श्रुतसोमा।
अस्ति कर्म अल्पायुःसंवर्तनीयम्। अस्ति कर्म अल्पायुःसंवर्तनीयमिति कर्मगतिर्यथान्यायं विस्तरेण विभक्ताः। दशानुशंसाः प्रव्रज्यारण्यकत्वे भैक्ष्यचर्यायाम्। दश वैशारद्यानीति। सर्वे कामगुणा यथान्यायं युक्ताः। दशानुशंसास्तथागतचैत्याञ्जलिकर्मगन्धपुष्पच्छत्राणाम्। कथं दशानुशंसाः ? ननु भगवता सूत्रमुक्तमेकोत्तरिके-यावन्तो भिक्षवः सत्त्वा अपदा वा द्विपदा वा चतुष्पदा वा बहुपदा वा, तथागतस्तेषां सत्त्वानामग्रत आख्यायते यदिदमर्हन् सम्यक्संबुद्धः इति विस्तरः। गाथा चोक्ता -
एवमचिन्तियो बुद्धो बुद्धधर्मेऽप्यचिन्तियः।
यदि धर्मो न्वचिन्त्यो बुद्धोऽप्यचिन्त्यो
अचिन्त्यप्रसन्नस्य विपाकोऽपि अचिन्तियः।
कथं दश गुणाः पुष्पच्छत्रादीनाम् ? उच्यते। एवमेतद्यथासूत्रमुक्तम्, तथैव तन्नान्यथा। ये बुद्धे श्रद्दधन्ति, धर्मे चापि, संघे च प्रतिपन्नाः, तेषामचिन्त्यप्रसन्नस्य विपाकोऽप्यचिन्त्यः। ये तु मिथ्यादर्शनोपहतचित्ताः, यथा-बुद्धस्य परिनिर्वृतस्य स्तूपे दत्तस्य फलं कुतः ? यस्मान्नास्ति प्रतिग्राह इति, तेषां विपरीतदृष्टीनाम्। भगवानाह-देशेमे गुणाश्छत्रादीनाम्। अनेनापि तावत्सुखेन पुण्यानि कुर्वन्तु। तत्तेषां भविष्यति दीर्घरात्रं हिताय सुखाय। अपि च सर्वेऽपि गुणा एतेष्वेवान्तर्गताः उच्यन्ते। कथं पुनर्भगवति कृतः प्रसादोऽचिन्त्य इति ? उच्यते। यथा अत्रैव कर्मविभङ्गे उक्तम्, एवमन्येषु सूत्रान्तेषु। अपि तु मन्दबुद्धीनामर्थाय पुनरुक्तं क्रियते। यथा कर्णेसुमनःप्रभृतीनां स्थविराणाम् -
एकपुष्पप्रदानेन अशीतिकल्पकोटयः।
इदं अश्रद्धानीयम्। एवमचिन्त्यो विपाकः। तथा अशोकप्रभृतीनां पांशुदानेन चक्रवर्तिराज्यं स्रोतापत्तिफलं (च) इदमचिन्त्यमश्रद्धेयं च। तथा च अनिरुद्धप्रभृतीनां चैकपिण्डपातप्रदानेन चक्रवर्तिराज्यं सप्त देवराज्यानि पश्चिमे च भवेऽर्हत्त्वं च प्राप्तम्। एवमादीनि च बहूनि वक्तव्यानि। अपि च। एकेनाचिन्तनीयेन सर्वमाक्राम्यति। यथोक्तं भगवता अभिधर्मे बालकाण्डसूत्रे-एकचित्तप्रसादस्य विपाको वर्णितः-यदि आनन्द संसारे संसरतः एकचित्तप्रसादस्य विपाकेन सप्तकृत्वः परनिर्मित-वशवर्तिषु देवपुत्रो राज्यं कारयति, सप्तकृत्वो निर्माणरतिषु। सप्तकृत्वः सुखितेषु। सप्तकृत्वो यामेषु देवेषु भूत्वा राज्यं कारयति। षट् त्रिंशदिन्द्रराज्यानि कारयति। द्वासप्ततिमहाराजिकेषु देवेषु कारयति। चक्रवर्तिराज्यानां कोटिकोटीनां राज्यानि कारयति। यदि न राज्यं तत इदमेकचित्तप्रसादस्य फलम्। अपि च सर्वश्रावकबुद्धेनापि भूयते। यथा दीपंकरेण बुद्धेन दीपमालायाः प्रदानेन बुद्धत्वं प्राप्तम्। इदमप्यश्रद्धानामश्रद्धानीयम्। एवंरूपाणि कर्माणि, यानि लोके न प्रश्रद्दधति। तेषामश्रद्धानां हीनाधिमुक्तिकानां भगवानाह-दशेमे गुणाश्चैत्यवन्दनायाश्च। विस्तरः। गुणपूर्णानां तु बुद्धमाहात्म्यं न केवलमग्रतासूत्रे। उक्तं च यथा ब्राह्मणसूत्रे-अग्रोऽहं हि ब्राह्मणश्रेष्ठो लोके। इति सूत्रं योज्यम्। यथा च भगवान् कोटुस्य महर्षेः शेलस्य च तापसस्य विनयार्थमाश्रमं गतः। ताभ्यां च भक्तेन निमन्त्रितः। ताभ्यां च भगवान् ज्ञात्वेदमुदानमुदानीतवान् -
अग्निहोत्रमुखा वेदा गायत्री छन्दसां मुखम्।
राजा मुखं मनुष्याणां नदीनां सागरो मुखम्॥
नक्षत्राणां मुखं आदित्यस्तपतां मुखम्।
पुण्यमाकाङ्क्षमाणानां संबुद्धो यततां मुखम्।
एतद्दर्शयति भगवान्। यथा सर्वेषां यज्ञानां जायमानानामग्निहोत्रं मुखम्। वेदानां गायत्री मुखम्। सर्वेषां पुरुषाणां राजा मुखम्। नदीनां सागरः श्रेष्ठः। नक्षत्राणां चन्द्रमा अग्र्यः। तपतामादित्यः प्रधानः साहस्राणां लोकधातूनामवभासयति। एवं यश्चिन्तयति-अस्मिन्नेकपुरुषे दत्तं महाफलमिति। भगवानाह-संबुद्धो दक्षिणेयानामग्र्य इति। अनेनापि कारणेन भगवानग्र्य। एतत्सूत्रमप्यागमे ब्राह्मणनिपाते विस्तरेण प्रत्यवगन्तव्यम्। यथा च भगवता एतदग्रे दक्षिणाविभङ्गे सूत्र उक्तम्-एतदग्रमानन्द प्रतिपुद्गलिकानां दक्षिणीयानां यदिदं तथागतोऽर्हन् सम्यक्संबुद्धः। एवमग्र्यता भगवतो वक्तव्या। यथा च महासमाजीये परिनिर्वाणादिसूत्रेषु द्वादशयोजनिको देवानां संनिपातः। यथा महाप्रातिहार्येऽकनिष्ठिकादिभिर्देवैः पूजितः। महाप्रातिहार्यं च दृष्ट्वा अनेकानि तीर्थकरशतानि प्रव्रजितानि। यथा च तापसा उरुबिल्वाकाश्यपप्रभृतयः प्रव्रजिताः। परिव्राजकाश्च शारिपुत्रमौद्गल्यायनप्रभृतयः प्रव्रजिताः। ब्राह्मणाश्च ब्रह्मायु(पूरशायिनो) वसिष्ठभारद्वाजप्रभृतयोऽभिप्रसन्नाः। तथा राजानः प्रसेनजिद्बिम्बसारप्रभृतयः, गृहपतयः अनाथपिण्डदघोषिलप्रभृतयः। एवं देवानां येऽग्र्या मनुष्याणां च, तेऽभिप्रसन्ना भगवति। अनेनापि कारणेन भगवान् अग्र्यः। अपि च यथैकोत्तरिकाग्रतासूत्र उक्तम्-अग्रधर्मसमन्वागतो देवभूतमनुष्याग्र्यः प्राप्तः प्रमोदितः। एतदुक्तं भवति-निर्वाणगामी धर्मोऽधिगतः। तेनः कारणेनाग्र्यः। किं कारणं पूर्वमपि बोधिसत्त्वभूतं देवा उपसंक्रान्ताः। यथा गोविन्दसूत्रे, शतवर्गे च तापससूत्रे इन्द्र उपसंक्रान्तः। ननु तदा अग्रधर्मसमन्वागतः, सांप्रतं निर्वाणगामी मार्गोऽधिगतः। तेनाग्र्यः। एवमपि देशिता धर्माः। केचिदाहुः- बुद्धः परिनिर्वृतो मोक्षं प्राप्तः। तस्य यत् स्तूपे दत्तं प्रतिमायां वा धूपपुष्पादिकं कः प्रतिगृह्णातिः ? यदा बुद्धः परिनिर्वृत एवोच्यते। अश्रद्धैतद्वाक्यम्, पुरतो वा पापतरम्, येषां बुद्धशासनसिद्धान्तो न विदितः। य एष धर्मो भगवता दिशतः, एतद्भगवतः शरीरम्। स चाद्य तिष्ठति। तस्मिन्नन्तर्हिते बुद्धः परिनिर्वृतो भविष्यति। यावद्धर्मस्तिष्ठति तावद्बुद्धो न परिनिर्वापयति। किं कारणम् ? धर्मशरीरं भगवतः शरीरं पारमार्थिकम्। तेन धर्मेण यदा देशितेन स्रोतापत्तिफलं प्राप्स्यते,सकृदागामिफलम्, अनागामिफलम्, अनागामिफलं च अर्हत्त्वं (च)। एतदर्थं चास्माकं प्रव्रज्या फलप्राप्तिनिमित्तम्। बुद्धस्तिष्ठति।फलानि प्राप्स्यन्ते। न परिनिर्वृतः। तत्रायं दोषः स्यात्। अस्माकं त्वद्यापि फलानि प्राप्स्यन्ते। न परिनिर्वृतः। तत्रायं दोषः स्यात्। अस्माकं त्वद्यापि फलानि प्राप्यन्ते। आरब्धवीर्याणां न किंचिद् दुष्करम्। बुद्धे तिष्ठमाने कर्तव्यमेतत्सर्वं क्रियते। अनेनापि कारणेन ज्ञेयं धर्मशरीरस्तथागत इति। यथा महापरिनिर्वाणसूत्रे उक्तम्-स्यादेवमानन्द युष्माकं परिनिर्वृतो भगवान्। अद्याग्रे नास्ति शास्तेति। नैतदेवं द्रष्टव्यम्। अद्याग्रे वः आनन्द सूत्रान्तः शास्ता। एवं भगवता सूत्राभिधर्मविनया दत्ताः। अद्याग्रे चैष बुद्धः। एतद्दर्शयति। भगवान्। तथा न किंचिन्मातापितृसंभवेन शरीरेण कार्यं क्रियते। एतद्दर्शयति। यदाहं गृह आवासवसितः, न तदा मया कश्चिद्धर्मोऽभिसंबुद्धः। तस्मान्न मातापितृसंभवं शरीरं बुद्धः। यदा त्वहमेकोनत्रिंशद्वर्षाद्गृहान्निर्गतः, ये दुःखेन धर्ममिच्छन्ति ते दुष्करचर्यया विस्मापिताः। न च मे कश्चिद्दुःखेन धर्मेऽधिगतः। यथा रोमहर्षणीयसूत्रे उक्ताः, तथा प्रत्यवगन्तव्याः। षड्वर्षाणि दुष्करं कृतम्। न च तेन कश्चिद्धर्मोऽधिगतः। पश्चान्मया भोजनं भुक्तं शरीरबलं च प्राप्य वैशाखमासपूर्णपञ्चदश्यां बोधिमूले निषण्णेनानुत्तरा सम्यक्संबोधिः प्राप्ता। वाराणस्यां गत्वा धर्मचक्र प्रवर्तितम्। तेन धर्मेण फलाधिगमः क्रियते। स चा ---- ति। अनेनापि कारणेन धर्मकायास्तथागताः। यथा विनये पाठः। भगवन्तं भगवतो मातृष्वसाह-जीवन्तु भवन्त भग------। यत्तु भगवतोक्तम् ---- न तेऽहं गौतमि पुरेव वक्तव्यः। साह-अथ कथं भगवान् वक्तव्यः ? भगवानाह-एवं वक्तव्यम्-दी(र्घरात्रं भगव) तो धर्मस्तिष्ठतु। एतद्दर्शयति-न मम मातापितृसंभवेन शरीरेण किंचिन्निष्ठा। अतो धर्मशरीरं मे दीर्घरात्रं तिष्ठतु। यानि मया संसारे दुष्करसहस्राणि कृतानि, तान्यतीव धर्मस्यार्थाय। अनेनापि कारणेन य एव भगवतः शरीरं ---। महापरिनिर्वाणसूत्रे उक्तम्-आगता आनन्द देवाः, दिव्यानि च चन्दनचूर्णानि गृह्य, दिव्यानि च मान्दारवाणि पुष्पाणि, दिव्यानि ------ नन्द एवं तथागतः सत्कृतो भवति गुरुकृतो मानितो वा पूजितो वा। यः पुनः कश्चिदानन्द मम शासनेऽप्रमत्तो विहरति, आ ---- कुरुते धर्मं धारयति, तेनाहं सत्कृतो गुरुकृतो मानितः पूजितो भवामि। एतद्दर्शयति। काश्यपस्य सम्यक्संबुद्ध (स्य भिक्षु) भिक्षुणीभिरुपासकोपासिकाभिः। (तं च ) शरीरपूजा कृता, न धर्मो धारितः। यावद्धर्मोऽन्तर्हितः। एवमापूर्यमप्येवं करि------- (अप) चयितव्यः। एतन्मम शरीरम्। एतद्दर्शयतिमयि परिनिर्वृते यत्कर्तव्यम्। धर्मं सत्करिष्यत एवोक्तम्। धर्मकायास्त (थागताः)। महापरिनिवाणे आर्यानन्दः पृच्छति-कथमस्माभिर्भगवति परिनिर्वृते भगवच्छरीरप्रतिपत्तिः कार्या ? भगवानाह-अल्पोत्सुकैर्युष्माभिर्भवितव्यम्। उपासकाः शरीरं यथा ज्ञास्यन्ति, तथा करिष्यन्ति। एतद्दर्शयति-यदेतद्धर्मशरीरम्, एतद्युष्माभिः परिपालितव्यम्। उपासकाबहुव्यग्राः। असमर्थ धर्मधारणं कर्तुम्। अनेन चिरस्थितेनाहं चिरस्थितिको भविष्यामीति। यथा च देवावतारसूत्रे उत्पलवर्णाभिक्षुण्या चक्रवर्तिरूपं निर्माय भगवान् देवलोकावतीर्णः प्रथमं वन्दितः। सा तुष्टा। मया भगवान् प्रथमं वन्दितः। तस्याश्च (-------) तं ज्ञात्वा स्रोतापत्तिफलं प्राप्तम्। एतद्दर्शयति-न मातापितृसंभवेन शरीरेण वर्णितेन वन्दितो भवामि। येन फलं प्राप्तं वन्दितः। एतदर्थमेव च तत्र गाथोक्ताः-
मनुष्यप्रतिलाभेन स्वर्गाणां गमनेन च।
पृथिव्यामेकराज्यं च स्रोतापत्तिफलं परम्॥
अनेनापि कारणेन धर्म एव भगवतः शरीरम्। यथा च बोधिमूलसूत्रे भगवानयोध्यायां विहरति। अथ पश्चिमेषु जनपदेषु द्वौ भिक्षू प्रतिवसतः सखायौ। तौ भगवद्दर्शनाय प्रस्थितौ। महाटव्यां प्रपन्नौ। तृषार्ताभ्यां ताभ्यां पानीयं प्राप्तम्। एकेन तृषितेन पीतम्। द्वितीय आह-नाहं भगवतः शिक्षामतिक्रमिष्यामि। अपरिस्रावं सप्राणकमेतत्पानीयमिति। धर्मश्च भगवतः शरीरम्। तमनुपालयता दृष्ट एव मया भगवान्। स तृषार्तो भगवन्तं नमस्कुर्वन् कालगतः, प्रसन्नचित्तश्च देवेषूपपन्नः। द्वितीयो भिक्षुः सप्रमाणकं पानीयं पीत्वा अनुपूर्वेण बहुभिर्दिवसैर्भगवतः समीपं गतः। स च देवेषूपपन्नो भिक्षुः पूर्वं गतः। येन सप्राणकं पानीयं पीतं तस्य भिक्षोर्भगवता मातापितृसंभवं शरीरं दर्शितम्-एतन्मम शरीरं पश्य। स च देवलोकोपपन्नो भिक्षुर्भगवतोक्तः-दर्शय शरीरं ते। देवपुत्रशरीरं दिव्यं दर्शितम्। स भिक्षुः संविग्नः पृच्छति-भगवन्, किमिदम् ? भगवानाह-य एष देवपुत्रोऽनेन तृष्णार्तेन सप्राणकमुदकं न पीतम्। मया यथोक्ता शिक्षा रक्षिता। एष द्वितीयो मातापितृसंभवं शरीरं द्रष्टुकामः सप्रणाकं पानीयं पीत्वा एतस्य मया मातापितृसंभवं शरीरं दर्शितम्-एतच्छरीरं पश्य। यद्यनेन कश्चिद्गुणो न दृष्टः, तेन च मातापितृसंभवमेतच्छरीरं दृष्टम्, न तेनाहं दृष्टः। एतदर्थमेव गाथोक्ता -
चीवरकर्णकं चेन्निश्राय आक्रमन्ति पदे पदे।
अपराधेन तिष्ठन्ति न ते बुद्धस्य सान्तिके॥
योजनानां सहस्रेषु ये श्रुत्वा न सुभाषितम्।
तदर्थं प्रतिपद्यन्ति ते वै बुद्धस्य सान्तिके॥
यथा च भगवान् धर्मप्रीत्यर्थं नन्दकस्य भिक्षाधर्मश्रावणायोपसंक्रान्तः। यथा चोपस्थापनकसूत्रे उक्तम्-पर्येषत भिक्षवः। उपस्थापयति धर्मं च मे धारयिष्यति। सूत्रं गेयं व्याकरणमितिवृत्तं गाथोदानम्। एवं नवाङ्गशासनं यो मम धारयति, तं मार्गयत। न मातापितृसंभवस्य शरीरस्य उपस्थापकं मार्गयत। किं कारणम् ? यथोक्तं ऋद्धिपादनिपाते मृगारमातुः प्रासादे-एवं भावितेषु भिक्षवस्तथागतश्चतुर्षु ऋद्धिपादेषु कल्पं वा तिष्ठेत् कल्पावशेषं वा। एतद्दर्शयति-न यूयं समर्था मम शरीरं कल्पं वा धारयितुम्। एष तु धर्मो धारयितव्यः। एतन्मम शरीरम्। यथा च महादेवसूत्रे उक्तम्-मा मम भविष्यथ पश्चिम ----। -------- त्मनां यदिदं कौण्डिन्यः। महाप्रज्ञानां सारिपुत्रः। ऋद्धिमतां मौद्गल्यायनः। यावद्दक्षिणेयानां सुभूतिः कुलपुत्रः। एवं सर्वसूत्रं वक्तव्यम्। भिक्षुणीनामग्रतासूत्रे उक्तम्, एवमुपासकानामुपासिकानामग्रतासूत्रे उक्तम्। तथा चतुष्पर्षदसूत्रम् -
भिक्षवः। व्यक्तो विनीतः विशारदः। बहुश्रुतः। धर्मकथिकः। धर्मार्थप्रतिपन्नः संघं शोभयति। भिक्षुणी। उपासकः। उपासिका। भिक्षवः। व्यक्ता विनीता विशारदा बहुश्रुता धार्मिका धर्मार्थप्रतिपन्नाः संघं शोभयन्ति। तदपि सूत्रं वक्तव्यम्। अपि च। एकपुद्गलेऽपि तावच्च अस्माकं वीतरागेऽप्रमेया दक्षिणा। यथोक्तमुग्रसूत्रे-पश्योग्र भिक्षुः चीवरेण प्रावृतेनाप्रमाणं समाधिमुपसंपद्य विहरति। अप्रमेयस्तस्य पुण्यस्य पुण्याभिष्यन्दः। कुशलाभिष्यन्दः सुखस्याहारः। तथा पिण्डपातशयनासनग्लानप्रत्ययभैषज्यं परिभुक्त्वा अप्रमाणं समाधिमुपसंपद्य विहरति। तद्यथोग्र गृहपते संबहुला महानद्य एकीभावं गच्छन्ति । न शक्यं ते उदकं परिसंख्यातुम्। अथ च पुनरप्रमेयोऽसंख्येयो महानुदकस्कन्धः इति संख्यां गच्छन्ति। कतमा महानद्यः ? गङ्गा यमुना सरयू आर्यवती मही। न शक्यं तदुदकं परिसंख्यातुम्। अथ च पुनरप्रमेयोऽसंख्येयो महानुदकस्कन्धः संख्यां गच्छन्ति। एवमेवोग्र पश्य भिक्षुः चीवरं परिभुञ्जन्नप्रमाणं समाधिमुपसंपद्य विहरति। एवं पिण्डपातशयनासनग्लानभैषज्यं परिभुञ्जन्नप्रमाणं समाधिमुपसंपद्य विहरति। अप्रमाणस्तस्य पुण्यस्य पुण्याभिष्यन्दः कुशलाभिष्यन्दः सुखस्याहारः। एवमेव पुद्गलेऽपि तावच्छीलवति अस्माकं दत्तमप्रमेयफलं भवति। तथा आरामदानविहारदानानि। वेलामसूत्रे, दक्षिणासूत्रे विस्तरः प्रत्यवगन्तव्यः। तथा परिनिर्वृतस्य भगवतः स्तूपे कृतायाः पूजाया अप्रमेयो विपाकः। यथोक्तं कर्मविभङ्गे-दशानुशंसास्तथागतपूजायाः। किं कारणम् ? यः कश्चिद्दानपतिः, स महाभोगवत्तां वा प्रार्थयन् दानं ददाति, स्वर्गसुखं वा चिन्तयन्, मोक्षनिमित्तं वा। तच्च सर्वमुक्तम्-यथा महाभोगश्च भवति। स्वर्गेषूपपद्यते। क्षिप्रं च परिनिर्वाति। एवमप्रमेयः स्तूपे कृताधिकारस्य विपाकः। न यथान्येषां वाक्यानां देवदत्तमनेन गृह्णाति। अस्ति कर्म अस्माकं यः स्तूपे दत्तमपहरति, तस्यापरिमाणं पापम्। तेषामुपमानं न तेषां प्रमाणं क्रियते। यत्किंचिदस्मिन् पृथिवीमण्डले सर्वसत्त्वानां हिरण्यसुवर्णं धनधान्यं वस्त्रालंकारादिः, तस्य सर्वस्य यः कश्चिदपहारं करोति, तस्मात्पापात्प्रभूततरं पापं यः स्तूपे दत्तमपहरति। एषोऽस्माकं सिद्धान्तः-यत्स्तूपे दत्तं तत्स्तूपे एव योज्यम्। यत्संघे, तत्संघे एवोपयोज्यम्। एष स्वसिद्धान्तः प्रतिष्ठापितः। यथास्माकं भगवान् तिष्ठति, तस्मिंश्च कृतोऽधिकारोऽप्रमेयविपाकः। कथं पुनर्बाह्या ये देवास्तेषां दत्ते किं पुण्यं फलते ? एवं संप्रतिपन्नाः। बुद्धः परिनिर्वृतः। अस्माकं देवास्तिष्ठन्ति। एवं च ब्रूमः-यस्तिष्ठति यदेव भक्ता वा धूपं वा पुष्पं वा गन्धं वा दीपं वा भोजनं वा वस्त्रं वा अलंकारं वा हिरण्यं वा सुवर्णं वा प्रयच्छन्ति, किमयं हस्तेन हस्तं न प्रतिगृह्णाति ? अथ न प्रतिगृह्णाति, बुद्धस्य तेषां च कः प्रतिविशेषः ? अथ मतम्-देवानां वा अर्चास्तेषां प्रतिकृतयः पूज्यन्ते। अस्मापमपि बुद्धस्य धर्मशरीरं तिष्ठति। गुणाश्च पूज्यन्ते। प्रतिमासु ये धूपं गन्धं पुष्पं प्रतियच्छन्ति। एवं कृतेऽस्माकमेव दत्ते स्तूपेषु पुण्यमस्ति। पूज्यन्ते। यस्मान्न प्रतिगृह्णाति, तस्मान्नास्ति देवाः। अथास्ति देवाः, कस्मान्न प्रतिगृह्णन्ति ? किं कारणम् ? उक्तं भगवता-त्रयाणां समवायेन दक्षिणा महाफला भवति। यदि तावद्दाता भवति, यच्च द्रव्यं दातव्यं हिरण्यसुवर्णादि तच्च भवति, ये दक्षिणीयाः। प्रतिग्राहकाः देवा मनुष्या वा। एवं तेषां त्रयाणामपि समवायैः। न दानप्रतिदानं हस्तेन हस्तं दत्तं महाफलं भवति। यद्यस्त्येव, किं च न प्रतिगृह्णन्ति ? तद्भक्तानाम्। अथ प्रतिगृह्णन्ति, तद्भक्तानाम्। अथ न प्रतिगृह्णन्ति, किं कृत्वा ? अथ युक्तं च भक्तानामेवं क्रोधः कारणम्। अथ तेषां सत्यं नास्माकं देवः क्रुद्ध इति। उच्यते। यदि न क्रुद्धाः, किमर्थं न प्रतिगृह्णन्ति ? तस्मान्नास्ति सः। इदं तृतीयं कारणम्। यच्च तेषां देवानां देवभक्ताः सुवर्णं हिरण्यं वा पादमूले प्रयच्छन्ति, एवं देवस्य को बन्धो वा इति। तद्यदि तस्य धूपेषु पुष्पेषु गन्धेषु वा माल्यकरे वोपयुज्यते। येन तु दत्तं तस्य पुण्यफलमस्ति। अथ तद्द्रव्यमन्यैरेव गृहीतम्, यो दाता तस्य पुण्यफलं नास्ति। ये च गृह्णन्ति वयं देवभक्ता देवपादोपजीविनः। देवो वयं चैकमिति। तेषामदत्तदेवैश्वर्ये देवद्रव्यापहारे किं कारणम् ? देवद्रव्यमन्येन ग्राह्यम्। इह देवस्य समो वा द्रव्यं गृह्येत् प्रतिविशिष्टो वा ? न च देवस्य कश्चित्तुल्यः, प्रागेव विशिष्टतरश्च। ते प्रतिविशिष्टतराः। किं कारणम् ? यस्मात्ते तस्य प्रणिपातं कुर्वन्ति। देवपादे च स्वपन्ति। यदा ते विशिष्टतराः, किमर्थं देवः प्रसाद्यते ? अथ तत्र देवद्रव्यग्रहणे पापं नास्ति, अन्येषामपि तस्कराणां ये चौर्येण जीवन्ति, तद्द्रव्यपरस्वापहारं च कुर्वन्ति, तेषामपि पापं नास्ति। अथ माता पिता पुत्रो राजा भृत्यश्च यथाद्रव्यं यथापैत्र्यं द्रव्यं पुत्रो गृह्णाति। भृत्यो वा राज्ञो द्रव्यं गृह्णाति, तथा वयमपि। एवमप्ययुक्तम्। किं कारणम् ? पुत्रस्य तु पितुर्द्रव्यं गृह्णतो महान् पातकः। अथ मतम्-राजभृत्यवद्द्रव्यमिति। उच्यते। राजा अदत्तानां गृह्णमाणं पुत्रं च पिता च दद्यात् पिता, प्रागेव भृत्यम्। तस्मादस्मदर्थं सोऽयं दृष्टान्तः। यच्चैवं संप्रतिपन्नाः-वयं देवभक्तास्तत्पादोपजीविनश्च, तस्माद्गृह्णीम इति। तच्चायुक्तम्। किं कारणम् ? न च देवभक्तास्ते देवद्रव्यं गृह्णन्ति। अथ गृह्णन्ति, न ते तद्भक्ता भवन्ति। न कश्चिद्भक्तिमान् देवद्रव्यं गृह्णाति। न तेषां देवभक्तिर्भवति। देवद्रव्ये तेषां भक्तिः। न तेषां किंचित्पापं न विद्यते, येऽदत्तं गृह्णन्ति। किं कारणम् ? पूर्वर्षिभिर्मूले छिन्ने तपोवृक्षशाखायां यस्य लुप्तपितृस्नेहस्तस्येतरो जनः। एतदुक्तं भवति-योऽदत्तं देवद्रव्यं गृह्णाति, न तस्य किंचिदकरणीयम्। किं कारणम् ? न ते भक्तिमन्तः। अथ ते भक्तिमन्तः, शत्रवः के ख्यापिता देवस्य ? अथ मतम्-यथा अममास्तेन तेषां द्रव्यं न प्रयोजनम्। उच्यते। अस्ति केषांचिद्देवानां श्रुतिर्यथा देवयज्ञविध्वंसनं पृथिव्या अपहारश्च कृत इति। कस्मात्तेऽममा न भवन्ति ? अस्मादस्माकमेव दत्तं न देवस्य। उच्यते। दानपतिना किमर्थम् ? अस्माकमेव दत्तम्। यस्मादुत्सृज्य देवस्य, तस्मान्न युष्माकं दत्तम्। अथ मतम्-देवस्यैव तुष्टिर्यद्वयं गृह्वीमः। किमर्थं देवेन स दाता नोक्तः-एषां प्रयच्छ, एषां दत्तो ---- भविष्यामीति। यस्माद्दाता देवेन नोक्तः, तैश्च गृहीतम्, तस्माद्दातुः पुण्यफलं नास्ति। ये च गृह्णन्ति तेषामदत्तादानम्। अथ मतम्-देवस्य पुण्ये च ---- तच्चायुक्तम्। किं कारणम् ? यस्माद्देवेन तद् द्रव्यं स्वयमेव गृह्य हस्तेन हस्तं तेषां न प्रतिपादितम्। यथोक्तं भगवता-त्रयाणां समवायेन दक्षिणा महाफला भवत्येवेति। एवं किं न दत्तम् ? एवं चैते विशिष्टाः समानादेव। उच्यते-परद्रव्यापहारमपि करिष्यति। अस्ति च के --- नानापि जीवन्ति। तत्परद्रव्यमशक्तितो न गृह्णन्ति। केचिद्राजादत्तभयात्। एतानि देवानां च देवभक्तानां च देवधर्मस्य प ----- कानि। अद्यापि चात्र भूतं वक्तव्यमेतत्तावद्देवस्य तीर्थयात्रमपि तेषां कः प्रतिगृह्णति। तासां च नदीनां च कूलानि विशालानि पा ---- कालगताः। यत्तीर्थेषु श्रावयन्ति कस्तीर्थयात्रां तेषां प्रतिगृह्णाति ? अथ मतम्-नद्यां स्नायामस्तीर्थमुद्दिश्य अस्या नद्यास्तस्मात्तीर्थ ----- यते। सिद्धोऽस्मत्पक्षः। किं कारणम् ? अस्माकं बुद्धस्य शरीरं तिष्ठति। गुणाः पूज्यन्ते। स्तूपानि च धूपं पुष्पं प्रतिगृह्णन्ति। ---- ता नद्यः पौराणमार्गमुत्सृज्य अनेन पृथिवीप्रदेशेन वहन्ति। ते च ऋषयः कालगताः। तस्मात्तेषां न कश्चित्तीर्थयात्रां प्रतिगृह्णाति। एवंविधमेव ये ऋषीणां ते ब्रह्मर्षिणां पूजाप्रभृतयः। किं कारणम् ? केचित् तत्र संप्रतिपन्नाः। ब्रह्मास्य जातिः। केचिदाकाश्यपीयं पूजाः। केषांचिदीश्वरः कर्ता। अपरे त्वाहुः-प्रजापतिना सृष्टाः प्रजाः। तस्य ब्रह्मणो मुखम्। बाहुस्तु क्षत्रियाः। ऊरुभ्यां वैश्याः। पद्भ्यां शूद्राः। एवं ते संप्रतिपन्नाः। वयं ब्रूमः-पूर्वकालतो देवपरीक्षिता इदं पापतरमश्रोतव्यं च। किं कारणम् ? ये किचन सत्त्वा द्विपदा चतुष्पदा वा, तेषां योनिमुखान्निर्गमः। किं प्राप्तम् ? प्रजापतियोनिचतुष्टयं च प्रथमतः। न भगचतुष्टयम्। मनसा विचिन्त्यैव निर्मिताः। एवं च ---- सर्वे मुखत एव जाताः। कथमेकपुरुषेण वर्णचतुष्टयं जातम् ? यदि च चातुर्वर्ण्यं प्रजापतिना जातम्। एते वर्णाश्चण्डालम्लेच्छ ---- यश्च कुतः प्रादुर्भूताः ? तथा हस्तिगवाश्वादयः। किं कारणम् ? एषामत्र नामग्रहणं न कृतम्। किमर्थं नोक्तम् ? मूर्धातश्च ---- पादतलान्म्लेच्छाः। स्त्रियः पृष्ठतः। हस्तिगवाश्वादीनि पादाङ्गुष्ठाज्जातानि। अथ वा किं नोक्तम्। मूर्धादसुरा जाताः हस्ततः --- ति। यस्मादेतेषां च नामग्रहणं न कृतम्, तेन प्रभूततरा मृगपक्षिप्रभृतयः। यस्मादिदं पूर्वापरविरुद्धम्। यदिदं च ब्राह्मणाः ---- समा। ब्राह्मणस्य प्रथमः पुत्रो ब्राह्मणः। द्वितीयः क्षत्रियः। तृतीयो वैश्यः। चतुर्थः शूद्रः। पञ्चमश्चाण्डालः ----- ततो न्यूनतराः। किं कारणम् ? प्रजापतेः पुत्रचतुष्टयम्। तेषामपरिमिताः पुत्राः। एवं क्षत्रियस्यैव वैश्यस्य शूद्रस्य प्रथमः पुत्रो ब्राह्मणः। द्वितीयः क्षत्रियः। तृतीयो वैश्यः। चतुर्थः शूद्रः। पञ्चमश्चण्डालः। शेषा न्यूनतराः। किं कारणम् ? बीजसदृशं फलम्। यथा प्रजापतेश्चतुर्वर्णम्, एवं तस्य पुत्राणां गोत्राणां च चतुर्वर्णं भविष्यति। अथ ब्राह्मणानां पुत्राः सर्वे ब्राह्मणाः, तस्मात्प्रजापतेस्ते तु विशिष्टतराः। यदि च ते प्रतिविशिष्टतराः प्रजापतिना, किं प्रयोजनम् ? अथ मतम्-प्रजापतिना ब्राह्मणा न्यूनतरा इति। तस्माद्ब्राह्मणस्य प्रथमपुत्रः शूद्रः, शेषा न्यूनतराः। यावद्ब्रह्मणपुत्री ब्राह्मणी यद्यस्य मुखतो जाता, तस्मादगम्या। अथ पद्भ्यां जाता, शूद्रा। एवं तेषां प्रजापतिपरीक्षाया अपरिमाणा दोषाः। अथ मतम्-प्रजापतिः स्रष्टा। ईश्वरेण किं प्रयोजनम् ? अथेश्वरः कर्ता, किं कारणम् ? यस्मादुक्तम्-ब्रह्मणेदं जगत्सृष्टं लोकेश्वरनिर्मितं प्रजापतिकृतं चेति। स कं सत्यं भवेत्। एवं तेऽन्योन्यविरुद्धास्तीर्थकरा विवदन्ति। अथ मतम्-सहिता भूत्वा प्रजा निर्मिणन्ति, तदप्ययुक्तम्। किं कारणम् ? ते प्रतिसामन्तराजानो यथान्योन्याहंकाराः-अहं कर्ता, अहं कर्तेति। यथोक्तम्-
कर्मद्वेषाभिभूताश्च त्रय एवं यदा इमे।
अशाश्वतस्य चित्तस्य ते निर्मायुः कथं प्रजाः॥
एवं ते सहिता भूत्वा असमर्थाः प्रजानिर्माणे। एवं तेषां मातापि। महादोषः कर्मणा न किंचिन्मात्रैव प्रदर्शितम्। अथ मतम्-अद्यापि सावकाशम्, यस्मान्नामग्रहणं न कृतम्। उच्यते। अद्य निरवकाशं यस्मान्नामग्रहणं न कृतम्। किं कारणम् ? एकस्य दोषे दत्ते शेषा दोषा भवन्ति। एतदुक्तं भवति-यदि तव ब्राह्मणार्थं सह कथां कुर्यात्, स तस्य दोषो दातव्यः। यदि क्षत्रियेण, यदि वैश्येन, यदि शूद्रेण सह कथा क्रियते, यदेवमासृत्य शूद्रः कथां कुर्यात् सह वक्तव्यम्। तस्मादयं दोषः इत्येवं निरवकाशं कृतं भवति। य एवं प्रतिपन्नाः-बुद्धः परिनिर्वृतः, कस्ताः पूजाः परिगृह्णातीति, तेषामेव स्वसिद्धान्तदोषो वक्तव्यः। तस्मात्तेषामेव प्रतिस्वं स्वसिद्धान्तानां दोषो दातव्यः। किं कारणम् ? न ह्यभियुक्तस्य पश्चात्प्रत्यभियोगः। तस्मादनेकप्रकारेण तेषां पूर्वाभियोगः कार्य इति। न चैतदनर्थमुक्तम्। अत्रैकोत्तरिकासूत्रं प्रत्यवगन्तव्यम्-त्रीणीमानि भिक्षवः प्रच्छन्नवाहीनीति। कतमानि त्रीणि ? मातृग्रामः कूटकार्षापणो ब्राह्मणानां सिद्धान्तः। त्रीणीमानि भिक्षवः विवृतानि शोभन्ति इति। कतमानि त्रीणि ? चन्द्रमण्डलं सूर्यमण्डलं बुद्धवचनम्। इमानि त्रीणि विवृतानि शोभन्ति। यान्येतानि परीक्षाकारणानि देवपूजाप्रजापतिप्रभृतीनां सदा कार्यमधिकृत्य भगवतोक्तम्-ब्राह्मणानां सिद्धान्तः प्रच्छन्नवाही। महाकर्मविभङ्ग उच्यते-महान्ति कर्माणि। अत्र विस्तरेण विभक्तानि। तस्मान्महाकर्मविभङ्गः। संग्रहसारकर्मविभङ्गसर्वसारकर्मणां हीनोत्कृष्टमध्यमानि विस्तरेण कथामुखानि दर्शितानि। तस्मादपि महाकर्मविभङ्गः गोत्रान्तरीयाणामभिधर्मसंयुक्तेषु॥
महाकर्मविभङ्गो नाम समाप्तः॥
ये धर्मा हेतुप्रभवा हेतुं तेषां तथागतो ह्यवदत्।
तेषां च यो निरोध एवं वादी महाश्रमणः॥
स्याद्राजा धार्मिकश्च प्रचुरगुणधृतो धर्मयुक्तश्च सर्वे
काले वर्षन्तु मेघाः सकलभयहरा रौद्रसंसारदुःखात्॥
उदकानलचौरेभ्यो मूषिकेभ्यस्तथैव च।
रक्षितव्यं प्रयत्नेन मया कष्टेन लेखितम्॥
यादृशं पुस्तकं दृष्ट्वा तादृशं लिखितं मया।
यदि शुद्धमशुद्धं वा मम दोषो न विद्यते॥
भग्नपृष्ठकटिग्रीवस्तप्तदृष्टिरधोमुखः।
रक्षितव्यं प्रयत्नेन जीवमिव प्रतिज्ञाय (ज्ञया)।
श्रेयोऽस्तु। संवत् ५३१ मार्गशिरोमासे शुक्लपक्षे त्रयोदश्यां तिथौ। रोहिणीनक्षत्रे शुभघटि २ सुकर्मयोगेऽङ्गारवासरे। त्व अनुराधाफलप्राप्तं भवतु॥
श्रीश्रीराजाधिराजपरमेश्वर परमभट्टारक विजयराज्याः। यजमानश्रियं ब्रूमो या शृङ्गाङ्गलगे श्रीश्री षडक्षरीमहाविहारे शाक्यभिक्षुश्री मम लिख्यते॥


text:
कृषीवलः
भरतदेश: ग्रामाणां दश:।अत्र कृषिकर्म एव प्रधान:।सः सकलस्य देशस्य अन्नदाता भवति।सः वृष्टयतपन् अविगणय्य क्षेत्रे आदिनं कर्य करोति।
सः प्रतःकाले सुर्योदयात्पुर्वमेव शयनादुत्तिष्ठति।क्षेत्रं गच्छति।हलात् क्षेत्रं कर्षति।समये बिजानि वपति।क्षेत्रं पुत्रवत अहॊरात्रं रक्षति ।बीजाअनडकुरितानि सस्यनि जलेन सिञ्चति।सस्यसंवर्धने बधाकानि तृणादीनि उन्मूलयति।सयनि वर्धयित्व फलितनि करोति।पक्केभ्य: फलेभ्य: धान्यक्णान् संगृहणाति।गृहं प्रत्यावश्यकं धान्यां निवेश्य आधीकं धान्यं विपण्यां विक्रीणाती।कृषीवलस्य भार्या आपि कृषीकर्येषु पत्युः सहाय्यं करोति।सा अपि क्षेत्रं गत्वा भर्तुः सहकर्मचरि भवति।किन्तु आस्माकं देषे कृषीकर्म वृष्टयधीनम्।यत्र नदीनां सरसां च समीपे क्षेत्रं वर्तते तत्र क्षेत्रस्य कृते जलसौलभ्यम् आधिकम् ।तत्र कुल्याः कृत्वा क्षेत्रं काले जलेन सिञ्चति ।केषुचित्क्षेत्रेषु इदृशं सौकर्य न प्राप्यते।तद जलं दूरादानेतव्यम्: क्षेत्रं च सेचनीयम्।कृषीफलं च प्रप्यम्।एवं कृषीवल: आवर्ष क्लेशं विषह्य लोकाय अन्नं ददाति।अतः अन्नदतां इति तस्य सार्थकं नम।
इदानीतनदिनेषु अनावृष्टिरधिका वर्तते। अन्नदतुः परिस्थितिः शोचनीया वर्तते।सर्वकारः तस्य साहाय्यार्थ यद्यपि प्रयतते तथापि तस्य कष्टं न दुरीकृतम्।आस्यां दिशी सर्वै: प्रयतितव्यम्।सहनुभूत्या च वर्तितव्यम्।


text:
शक्रादयः – ५ (Shakradaya – 5)
या श्रीः स्वयं सुकृतिनां भवनेष्वलक्ष्मीः
पापात्मनां कृतधियां हृदयेषु बुद्धिः।
श्रद्धा सतां कुलजनप्रभवस्य लज्जा
तां त्वां नताः स्म परिपालय देवि विश्वम्॥५॥
अस्मिन् श्लोके द्वितिये पादे कृतधियाम् इति शब्दस्य अर्थः कः अस्ति। एकस्मिन् पुस्तके अस्ति अस्य पदस्य अनुवादः ill-fortune in those of the vicious, intelligence in the hearts of the learned. अर्थः सम्यग् अस्ति इति मन्ये किन्तु तस्मात् कृतधियाम् इति शब्दस्य अर्थं सम्यग् ज्ञातुं न शक्नोमि।
२०१२-०३-१८ रविवासरः (2012-03-18 Sunday)


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
अकेनोर्भविष्यदाधमर्ण्ययोः॥ २।३।७०
पदच्छेदः॥
अकेनोः ६।२ भविष्यदाधमर्ण्ययोः ७।२ न ० ६९ षष्ठी १।१ ५०
काशिका-वृत्तिः
अकैनोर् भविष्यदाधमर्ण्ययोः २।३।७०
अकस्य भविष्यति काले विहितस्य, इनस् तु भविष्यति चाधमर्ण्ये च विहितस्य प्रयोगे षष्थी विभक्तिर् न भवति। कटं कारको व्रजति। ओदनं भोजको व्रजति। इनः खल्वपि ग्रामं गमी। ग्रामं गामी। शतं दायी। सहस्रं दायी। भविष्यदाधमर्ण्ययोः इति किम्? यवनां लावकः। सक्तूनां पायकः। अवश्यंकारी कटस्य। इह कस्मान् न भवति, वर्षशतस्य पूरकः, पुत्रपौत्राणां दर्शकः इति? भविष्यदधिकारे विहितस्य अकस्य इदं ग्रहणम्।
न्यासः
अकेनोर्भविष्यदाधमण्र्ययोः। , २।३।७०
"अकस्य भविष्यति काले" इति। नाधमण्र्ये, तस्य तत्रासम्भवात्। "इनस्तु भविष्यदाधमण्र्ययोः" इति। तस्योभयोरपि सम्भवात्। ननु च साम्यादिह संख्यातानुदेशेन भवितव्यम्?
नैतदस्ति; स्वरितेन हि संख्यातानुदेशो भवति, न चेह तदर्थं स्वरितत्वं प्रतिज्ञायते। "कटं कारको व्रजति" इति। "तुमुन्ण्वुलौ" ३।३।१०
इत्यादिना ण्वुल्। "ग्रामं गमी" इति। गमेरिनिः। स च "भविष्यति गम्यादयः" ३।३।३
इति वचनाद्भविष्यत्कालविषयः। "शतं दायी" इति। "आवश्यकाधमण्र्ययोर्णिनिः" ३।३।१७०
। "यवानां लावकः" इति। "ण्वुलतृचौ" ३।१।१३३
इति ण्वुल्। "अवश्यं कारी" इति। आवश्यके णिनिः। "वर्षशतस्य पूरकः" इति। "पूरी आप्यायने" (धा।पा।११५१) चौरादिकः। तस्मात् "ण्वुल्तृचजौ" ३।१।१३३
इति भविष्यत्काले ण्वुल्। स हि त्रिषु कालेषु भवति। "भविष्यदधिकारविहितस्याकस्येदं ग्रहणम्" इति। इह हि भविष्यदिति स्वर्यते। स्वरितेनाधिकारावगतिर्भवति। तेन भविष्यदधिकारविहितस्येदमकस्य ग्रहणम्, न सर्वस्य॥
तत्त्व-बोधिनी
अकेनोर्भविष्यदाधमण्र्ययोः ५५२, २।३।७०
अकेनोः। आधमण्र्ये अकस्याऽसम्भवाह---भविष्यत्यकस्येति। इनस्तु उभयोः सम्भवादाह--भविष्यदाधमण्र्यार्थेनश्च योग इति। यथासंख्यं तु न भवति, भाष्ये "अकस्य भविष्यति" "इन आमण्र्ये च "इति योगं विभज्य व्याख्यानात्।इह भविष्यदिति स्वर्यते, तेन "भविष्यति गम्यादयः"इत्यधिकारे विहितः "तुमुन्()ण्वुलौ--" इति ण्वुलेव गृह्रत इत्याशयेनोदाहरति---सतः पालक इतिष सत इति शत्रन्तम्। यस्तु कालसामान्ये "ण्वुल्तृचौ--"इति ण्वुलुक्तस्त्तर न निषेधः, "ओदनस्य पाचकः" "पुत्रपौत्राणां दर्शक"इतीति भावः। व्रजं गामीति। "आवश्यकाधमण्र्ययोर्णिनिः" इत्यावश्यके णिनिः। यद्यप्ययं कालसामान्ये विहिकस्तथापि "भविष्यति गम्यादयः" इत्युक्तेर्भविष्यदर्थकः। गम्यादयः केचिदुणादयः, केचिदष्टाध्यायीगता इति हरदत्तः। ननु "गत्यर्थकर्मणि चतुर्थी च" इत्येव सिद्धे द्वितीय ग्रहणमपवादविषयेऽपि द्वितीयाप्रवृत्त्यर्थमिति व्रजङघ्गमिति सिध्यत्येवेति चेत्, अत्राहुः--इहैव सूत्रे ग्रामङ्गमीति भाष्योदाहरणात्तत्सूत्रं नाङ्गीक्रियते। तेन ग्रामस्य गन्तेति षष्ठ()एव साध्वी, न तु ग्रामं गन्तिति द्वितीयते। शतंदायीति। "आवश्यके"त्याधर्मण्ये णिनिः। "भविष्यदाधर्मण्यार्थेनश्च योग" इत्युक्तत्वान्नेह निषेधः। अवश्यं करोत्य वश्यङ्कारी कटस्य। गम्यादित्वाऽभावाद्वर्तमानेऽप्ययम्।


text:
सूत्रम्
ञितश्च तत्प्रत्ययात्॥ ४।३।१५३
काशिका-वृत्तिः
ञितश् च तत्प्रत्ययात् ४।३।१५५
अञित्येव। तदिति विकारावयवयोरर्थयोः प्रत्यवमर्शः। ञिद् यो विकारावयवप्रत्ययस् तदन्तात् प्रातिपदिकातञ् प्रत्ययो भवति विकारवयवयोः एव। मयटो ऽपवादः। ओरञ् ४।२।७०
, शम्याष्ट्लञ् ४।३।१४०
, प्राणिरजतादिभ्यो ऽञ् ४।३।१५२
, उष्ट्राद्वुञ् ४।३।१५५
, एण्या ढञ् ४।३।१५७
, कंसीयपरशव्ययोर् यञञौ लुक् च ४।३।१६६
इत्येते प्रत्ययाः गृह्यन्ते। दैवदारवस्य विकारो ऽवयवो वा दैवदारवम्। दाधित्थस्य दाधित्थम्। पालाशस्य पालाशम्। शामीलस्य शामीलम्। कापोतस्य कापोतम्। औष्ट्रकस्य औष्ट्रकम्। ऐणेयस्य ऐणेयम्। कांस्यस्य कांस्यम्। पारशवस्य पारशवम्। ञितः इति किम्?
बैल्वमयम्। तत्प्रत्ययातिति किम्?
बैदमयम्।
न्यासः
ञितश्च तत्प्रत्ययात्। , ४।३।१५३
"मयटोऽपवादः" इति। वृद्धलक्षमस्य सर्वस्य ञित्प्रत्ययान्तस्य वृद्धत्वात्।"एते प्रत्यया गृह्रन्ते" इति। ननु चैकानुबन्धपरिभाषया ष्ट्लञो ग्रहणं न प्राप्नोति?
नैष दोषः; "ञितश्च" इति हि चकारस्तत्समुच्चयार्थः। तेन तस्यापि ग्रहणं भविष्यति। ओरञो ४।३।१३७
ग्रहणेन "अनुदात्तदेश्च" ४।३।१३८
"पलाशादिभ्यो वा" ४।३।१३९
इत्येतत्सूत्रग्रहणं वेदितव्यम्; अभिन्नत्वात्। य एवं "ओरञ्" ४।३।१३७
इत्यनेनाञ्विहितः स एवास्मिन् सूत्रद्वयेऽनुवत्र्तते। "दैवदारवस्य विकारोऽवयवो वा" इत्यादिना यथायोगमेषां प्रत्ययानामुदाहरणादीनि दर्शयति। "कांस्यम् पारशवम्" इति। कंसाय हितमिति "प्राक् क्रीताच्छ-" ५।१।१
कंसीयः। परशवे हितमित्युगवादित्वा ५।१।२
द्यत्। परशव्यस्य विकारोऽवयवो वेति "कंसीयपरशव्ययोर्यञञौ लुक् च" ४।३।१६६
इति यथासंख्यं यञञौ भवतः, छयतोश्च लुक्-- कांस्यम्, पारशवः; तयोर्विकारोऽवयवो वेत्येनेनाञ्। "बैल्वमयम्" इति। बिल्वशब्दो "बिल्वादिब्योऽम्" ४।३।१३४
इत्यणन्तः। ततो वृद्धलक्षमे मयडेव भवति। "वैदमयम्" इति। "अनृष" ४।१।१०४
इत्यादिनाञ्-- वैदः। भवत्ययमञ्प्रत्ययो ञित्, न तु विकारावयवलक्षमः,तेन मयडेव भवति॥
बाल-मनोरमा
ञितश्च तत्प्रत्ययात् १५१२, ४।३।१५३
ञितश्च तत्प्रत्ययात्। तयोः= विकारावयवयोः प्रत्ययः-तत्प्रत्ययः। तदाह--ञिद्य इति। तयोरेवेति। विकारावयवयोरेवेत्यर्थः। शामीलस्येति। शम्या विकारोऽवयवो वा शामीलम्। "शम्याः ष्यञ्"। शामीलस्य विकारोऽवयवो वेत्यर्थे अञि शामीलमिति भवतीत्यर्थः। "नित्यं वृद्धे"ति मयटोऽपवादः। दाधित्थमिति। दधित्थस्य विकारोऽवयवो वा दाधित्थम्। अनुदात्तादित्वादञ्। दाधित्थस्य विकारो दाधित्थम्। मयडपवादोऽञ्। बैल्वमयमिति। "बिस्वादिभ्यो"णिति बिल्वशब्दादणि बैल्वः। तस्य विकार इत्यर्थे मयडेव, न त्वञ्। अणो ञित्त्वाऽभावादिति भावः। भाष्ये तु "विकारावयवप्रत्ययान्तात्पुनस्तत्प्रत्यया अनभिधानान्ने"त्याश्रित्या सूत्रमिदं प्रत्याख्यातम्।
तत्त्व-बोधिनी
ञितश्च तत्प्रत्ययात् ११७६, ४।३।१५३
शामीलमिमि। शामीलशब्दः "शम्याः ष्ल"ञिति ष्लञन्तः। दधित्थात् "अनुदात्तादेश्चे"त्यञ्। दाधित्थस्य दाधित्थम्। बैल्वमयमिति। बिल्वशब्दोऽणन्तः।


text:
प्रथमावृत्तिः
सूत्रम्॥
कालाध्वनोरत्यन्तसंयोगे॥ २।३।५
पदच्छेदः॥
कालाध्वनोः ७।२ ७ अत्यन्तसंयोगे ७।१ द्वितीया १।१ २
समासः॥
कालश्च अध्वा च कालाध्वानौ, तयोः कालाध्वनोः, इतरेतरद्वन्द्वः
अत्यन्तं संयोगः, अत्यन्तसंयोगः, तस्मिन् ॰ कर्मधारयतत्पुरूषः
अर्थः॥
कालवाचिनि शब्दे, अध्ववाचिनि शब्दे च, अत्यन्तसंयोगे गम्यमाने द्वितीया विभक्तिः भवति।
उदाहरणम्॥
मासम् अधीतः अनुवाकः। संवत्सरम् अधीतः अष्टकः। संवत्सरं कल्याणी।
अध्वनि - क्रोशं कुटिला नदी। क्रोशं रमणीया वनराजी॥
काशिका-वृत्तिः
कालाध्वनोरत्यन्तसंयोगे २।३।५
कालशब्देभ्यो ऽध्वशब्देभ्यश्च द्वितीया विभक्तिर् भवति अत्यन्तसंयोगे गम्यमाने। क्रियागुणद्रव्यैः साकल्येन कालाध्वनोः सम्बन्धः अत्यन्तसंयोगः। मासम् अधीते। संवत्सरम् अधीते। मासं कल्याणी। संवत्सरं कल्याणी। मासं गुडधीनाः। संवत्सरं गुडधानाः। अध्वनः खल्वपि क्रोशम् अधीते। योजनम् अधीते। क्रोशं कुटिला नदी। योजनं कुटिला नदी। क्रोशं पर्वतः। योजनं पर्वतः। अत्यन्तसंयोगे इति किम्? मासस्य द्विरधीते। क्रोशस्य एकदेशे पर्वतः।
न्यासः
कालाध्वनोरत्यन्तसंयोगे। , २।३।५
कालाध्वनोरित्यर्थग्रहणम्। अत आह-- "कालशब्देभ्योऽध्वशब्देभ्यश्च" इत्यादि। "मासस्य द्विरधीते। क्रोशस्यैकदेशे पर्वतः। योजनस्यैकदेशे पर्वतः" इति। नात्र "कालाध्वनोरत्यन्तसंयोगे" इति द्वितीया भवति॥
बाल-मनोरमा
कालाध्वनोरत्यन्तसंयोगे ५५०, २।३।५
कालाध्वनोः। इहेति। कालाध्वनोरत्यन्तसंयोगे इत्यर्थः। निरन्तरसंयोगः=अत्यन्तसंयोगः। अन्तो विच्छेदः, तमतिक्रान्तोऽत्यन्तः, स चासौ संयोगश्चेति विग्रहः। गुणक्रियाद्रव्यैरित्यौचित्याद्गम्यते। गुणक्रियाद्रव्यैः कालाध्वनोरविच्छिन्नसंयोगे गम्ये द्वितीया स्यादित्यर्थः। सा च कालाध्वभ्यामेव भवति, श्रुतत्वात्। तत्र गुणात्यन्तसंयोगे उदाहरति--मासं कल्याणीति। "भवती"ति शेषः। तिं()रशद्दिनात्मको मासः। तस्मिन्नविच्छिन्नमङ्गलवानित्यर्थः। क्रियात्यन्तसंयोगे उदाहरति--मासमधीते इति। तिं()रशद्दिनात्मके प्रतिदिनमुचितकाले निरन्तरमधीत इत्यर्थः। द्रिव्यात्यन्तसंयोगे उदाहरति--मासं गुडधाना इति। मासे प्रतिदिनं निरन्तरं गुडधानाः सन्तीत्यर्थः। कालात्यन्तसंयोगमुदाह्मत्य अध्वात्यन्तसंयोगे उदाहरति--क्रोशं कुटिलेत्यादि। मासस्य द्विरिति। मासे तिं()रशद्दिनात्मके द्वयोर्दिनयोः प्रतिदिनमेकवारमित्येव द्विरधीत इत्यर्थः। "द्वित्रिचतुभ्र्यः सुच्" इति द्विशब्दात्कृत्वोऽर्थे सुच्। "कृत्वोऽर्थप्रयोगे कालेऽधिकरणे" इति षष्ठी। शेषषष्ठीति केचित्। "शिवरात्रौ जागृयात्" इत्यत्र त्वधिकरणत्वस्य विवक्षितत्वात्सप्तमीत्याह#उ#ः। उपपदविभक्तीनां शेषत्वविवक्षायामेव प्रवृत्तेरिति तदाशयः। इति द्वितीया।
तत्त्व-बोधिनी
कालाध्वनोरत्यन्तसंयोगे ४९३, २।३।५
तालाध्वनोः। अन्तं विराममतिक्रान्तोऽत्यन्तः, स चासौ संयोगश्चाऽत्यन्तसंयोगः। निरन्तरसंन्निकर्ष इत्यर्थः। केनेत्याकाङ्क्षायां गुणक्रियाद्रव्यैरित्यौचित्याद्बोध्यम्। द्वितीया स्यादिति। श्रुतत्वात्कालाध्ववृत्तिभ्यामेव। स्वरूपग्रहणं त्विह न भवति, "कालाः," "अत्यन्तसंयोगे च "इति समासविधायके "कालाः"इति बहुवचननिर्देशेन द्वितायाविधौ स्वरूपविधिर्नेति ज्ञापनात्। अतएव "मासप्रमितः," "मुहूर्तसुख"मिति द्वितीयासमासविधावुदाहरिष्यति। मासं कल्याणीत्यादी। अकर्मकधातुभिर्योग एव देसकालादीनां कर्मसञ्ज्ञाविधानान्नेह "कर्मणि द्वितीय"इति द्वितीया प्राप्नोतीति भावः। मासस्य द्विरिति। "कृत्वोर्थप्रयोगे कालेऽधिकरणे"इत्यनेन षष्ठीति प्राञ्चः। तन्न। तत्र शेषग्रहणाऽनुवृत्त्या "द्विरह्नो भोजन"मिति कृदन्तेन सह समासनिवृत्तेरेव फलत्वात्। तस्मादिह "षष्ठी शेषे"इति सूत्रेणैव षष्ठी भवत्यन्तरङ्गत्वादित्याहुः। अन्यर्थमारब्धस्याऽपि "कृत्वोर्थप्रयोगे"इति सूत्रस्य द्विरह्नो भुङ्क्त इत्यत्र विशेषविहितत्वात्प्रवृत्तौ बाधकं नास्तीति केचित्। इति द्वितीया।


text:
सूत्रम्
क्रीतात् करणपूर्वात्॥ ४।१।५०
काशिका-वृत्तिः
क्रीतात् करणपूर्वात् ४।१।५०
करणं पूर्वम् अस्मिन्निति करणपूर्वं प्रतिपदिकम्। क्रीतशब्दान्तात् प्रातिपदिकात् करणपूर्वात् स्त्रियां ङीप् प्रत्ययो भवति। वस्त्रेण क्रियते सा वस्त्रक्रीती। वसनक्रीती। करणपूर्वातिति किम्?
सुक्रीता। दुष्क्रीता। इह कस्मान् न भवति, सा ही तस्य धनक्रीती प्राणेभ्यो ऽपि गरीयसी इति?
टाबन्तेन समसः। अतः इति चातुवर्तते। गतिकारकोपपदानां कृद्भिः सह समासवचनं प्राक् सुबुत्पत्तेः इति बहुलं तदुच्यते, कर्तृकरणे कृता बहुलम् २।१।३१
इति।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
क्रीतात्करणपूर्वात् १२६७, ४।१।५०
क्रीतान्ताददन्तात् करणादेः स्त्रियां ङीष्स्यात्। वस्त्रक्रीती। क्वचिन्न। धनक्रीता॥
न्यासः
क्रीतात्करणपूर्वात्। , ४।१।५०
करणं पूर्वं यस्मिन्नित्यादिना करणपूर्वग्रहणं क्रीतग्रहणञ्च उभयमप्येतत्प्रातिपदिकस्य विशेषणमिति दर्शयति। पूर्वशब्दोऽयमवयववचनः। करणमवयवो यस्मिन्नित्यर्थः। अथ क्रीतशब्दस्यैव करणपूर्वग्रहणं विशेषणं कस्मान्न विज्ञायते?
अशक्यत्वात्। क्रीतशब्दो ह्रवयववाचिनं वा पूर्वशब्दं गृहीत्वा विशेष्येत-- करणं पूर्वस्मिन्निति? व्यवस्थाशब्दं वा-- करणं पूर्वमस्मादिति?
तत्र प्रथमः पक्षो न सम्भवति; न ह्रत्र क्रीतशब्दस्य करणवाचिशब्दान्तरमवयव उपपद्यते, द्वितीयस्तु सम्भवति, किन्तु वाक्येऽपि स्यात्-- अ()ओन क्रीतेति, अस्ति ह्रत्र क्रीतशब्दात् करणं पूर्वम्। प्रातिपदिके तु विशेष्यमाणे न भवत्येष दोषः। न ह्र()ओन क्रीतेत्येतत् करणावयवं क्रीतशब्दान्तं प्रातिपदिकम्। किं तर्हि?
वाक्यम्। तस्मात् प्रकृतं प्रातिपदिकं सामान्यमेवावयववाचिना पूर्वशब्देन विशेष्यते। क्रीतशब्देनापि तदेव करणपूर्वं प्रातिपदिकम्। तेन तस्मिन् विशेष्यमाणे सामथ्र्यात् तदन्तविधिः प्रसज्येतेत्याह-- "क्रीतशब्दात् प्रातिपदिकात्" इति। "वस्त्रक्रीती, वसनक्रीती" इति।
अत्र "गतिकारकोपपदानां कृद्भिः सह समासवचनं प्राक्सुबुत्पत्तेः" (व्या।प।वृ।१३८) इति वस्त्रवसनयोः करणयोः क्रीतशब्देन "कत्र्तकरणे कृता बहुलम्" २।१।३१
इति प्रागेव सुबुत्पत्तेः समासः।
"सुक्रीता, दुष्क्रीता" इति। गत्युपपदत्वात् प्रागेव सुबुत्पत्तेः "कुगतिप्रादयःर" २।२।१८
इति समासः। दुष्क्रीतेत्यत्र "इदुदुपधस्य चाप्रत्यय" ८।३।४१
इति षत्वम्।
"टाबन्तेन समासः" इति। सुबन्तयोरेवेति वेदितव्यम्। टापि विहिते कृदन्तताया विहितत्वात्। अत्र किं टाप् क्रियताम्? उत विभक्तिरिति?
अन्तरङ्गत्वाट्टाप्। पश्चाद्बहिरङ्गा विभक्तिरिति विभक्त्यन्तयोः समासः। अन्तरङ्गत्वं बहिरङ्गत्वं तु टाब्विभक्त्योः "ङ्याप्प्रातिपदिकात्" ४।१।१
इत्यत्र प्रतिपादितम्। कृते तर्हि टापि ङीष् कस्मान्न भवतीत्याह-- "अत इति च" इत्यादि। कथं पुनः टाबन्तेन समासः सिध्यति, यावता "गतिकारकोपपदानां कृद्भिः सह समासवचनं प्राक् सुबुत्पत्तेः" (व्या।प।वृ।१३८) इति प्रागेव कृदन्ततायां समासेन भवितव्यमित्यत आह-- "गतिकारकोपपदानाम्" इत्यादि। कथं पुनर्बहुलं तदुच्यते?
इत्याह-- "कर्त्तृकरणे" इत्यादि। "कर्त्तृकरणे कृता बहुलम्" २।१।३१
इत्यनेन हि गतिकारकोपपदानां कृद्भिः समासो विधीयते। स च बहुलग्रहणात् क्वचित् कृदन्तावस्थायां प्रागेव सुबुत्पत्तेः, क्वचिदन्यथा। तेन "गतिकारकोपपदानां कृद्भिः सह समासवचनं प्राक् सुबुत्पत्तेः (व्या।प।वृ।१३८) इति बहुलं तदाचार्यैरुच्यते। ततश्च टाबन्तेनापि क्वचित्समासो लभ्यत इत्यभिप्रायः॥


text:
Wednesday, December 12, 2007
विश्व-दक्षिणे
अद्य, एकस्मिन् अन्तर्जाल-पत्रिकायां, एकस्य विश्व-दक्षिण-वासिनः प्रबन्धकस्य वीक्षणं कृतम्। शोधनं कर्तुं, केचन जनाः विश्वस्य दक्षिणतमे भागे (सौत्-पोल्) वसन्ति। तत्रत्यं अनिवार्य-शैत्यम् अनूह्यम्। तथापि केचन जनाः तत्रैव वसन्ति। सङ्गणक-साहाय्यार्थं अपि केचन तत्र कार्यं कुर्वन्ति। तेषां प्रबन्धकस्य वीक्षणं कृतं सद्यः। तत्र, सः वदति यत् कदाऽपि अधिक-शैत्यं भवति --ऊन १००--इति। तदा किं कुर्वन्ति एते? अन्ते एव तिष्ठन्ति खलु?
न तथा। अन्ते, ऊष्ण-प्रकोष्ठः एकः अस्ति। तत्र, तापं २०० कारयित्वा सह्यमानाः अन्ते तिष्ठन्ति। अनन्तरं बहिः गत्वा नग्न-प्रदक्षिणं कृत्वा अन्ते आगच्छन्ति। ये एवं कुर्वन्ति तेषां गणस्य नाम -- त्रिशत-गणः इति !!!
न तथा। अन्ते, ऊष्ण-प्रकोष्ठः एकः अस्ति। तत्र, तापं २०० कारयित्वा सह्यमानाः अन्ते तिष्ठन्ति। अनन्तरं बहिः गत्वा नग्न-प्रदक्षिणं कृत्वा अन्ते आगच्छन्ति। ये एवं कुर्वन्ति तेषां गणस्य नाम -- त्रिशत-गणः इति !!!


text: shivamIDestavaratnam .. शिवमीडेस्तवरत्नम .. स्वप्रकाशशिवरूपसद्गुरुं निष्प्रकाशजडचैत्यभासकम . अप्रमेयसुगुणामृतालयं संस्मरामि हृदि नित्यमद्भुतम .. १.. यः क्रीडार्थं विश्वमशेषं निजशक्त्या सृष्ट्वा स्वस्मिन क्रीडति देवो.अप्यनवद्यः . निस्त्रैगुण्यो मायिकभूमिव्यतिरिक्तः तं सर्वाघध्वंसकमाद्यं शिवमीडे .. २.. एको देवो भाति तरङ्गेष्विव भानुः नानाभूतेष्वात्मसु सर्वेष्वपि नित्यम . शुद्धो बुद्धो निर्मलरूपो निरवद्यः तं सर्वाघध्वंसकमाद्यं शिवमीडे .. ३.. देवाधीशं सर्ववरेण्यं हृदयाब्जे नित्यं ध्यात्वा योगिवरा यं दृढभक्त्या . शुद्धा भूत्वा यान्ति भवाब्धिं न पुनस्ते तं सर्वाघध्वंसकमाद्यं शिवमीडे .. ४.. श्रौतैः स्मार्तैः कर्मशतैश्चपि य ईशो दुर्विज्ञेयः कल्पशतं तैर्जडरूपैः . संविद्रूपस्वैकविचारादधिगम्यः तं सर्वाघध्वंसकमाद्यं शिवमीडे .. ५.. कर्माध्यक्षः कामिजनानां फलदाता कर्तृत्वाहंकारविमुक्तो निरपेक्षः . देहातीतो दृश्यविविक्तो जगदीशः तं सर्वाघध्वंसकमाद्यं शिवमीडे .. ६.. नान्तर्बाह्ये नोभयतो वा प्रविभक्तं यं सर्वज्ञं नापि समर्थो निगमादिः . तत्त्वातीतं तत्पदलक्ष्यं गुरुगम्यं तं सर्वाघध्वंसकमाद्यं शिवमीडे .. ७.. यद्भासार्को भाति हिमांशुर्दहनो वा दृश्यैर्भास्यैर्यो न च भाति प्रियरूपः . यस्माद भाति व्यष्टिसमष्ट्यात्मकमेतत तं सर्वाघध्वंसकमाद्यं शिवमीडे .. ८.. आशादेशाद्यव्यवधानो विभुरेकः सर्वाधारः सर्वनियन्ता परमात्मा . पूर्णानन्दः सत्त्ववतां यो हृदि देवः तं सर्वाघध्वंसकमाद्यं शिवमीडे .. ९.. को.अहं देवः किं जगदेतत प्रविचाराद दृश्यं सर्वं नश्वररूपं गुरुवाक्यात . सिद्धे चैवं यः खलु शेषः प्रतिपन्नः तं सर्वाघध्वंसकमाद्यं शिवमीडे .. १०.. सत्यं ज्ञानं ब्रह्म सुखं यं प्रणवान्तं सर्वस्फूर्तिः शाश्वतरूपस्त्विति वेदः . जल्पन्त्येवं स्वच्च्हधियो.अपि प्रभुमेकं तं सर्वाघध्वंसकमाद्यं शिवमीडे .. ११.. यस्माद भीतो वाति च वायुस्त्रिपुरेषु ब्रह्मेन्द्राद्यास्ते निजकर्मस्वनुबद्धाः . चन्द्रादित्यौ लोकसमूहे प्रचरन्तौ तं सर्वाघध्वंसकमाद्यं शिवमीडे .. १२.. मायाकार्यं जन्म च नाशः पुरजेतुः नास्ति द्वन्द्वं नाम च रूपं श्रुतिवाक्यात . निर्णीतार्थो नित्यविमुक्तो निरपायः तं सर्वाघध्वंसकमाद्यं शिवमीडे .. १३.. नायं देहो नेन्द्रियवर्गो न च वायुः नेदं दृश्यं जात्यभिमानो न च बुद्धिः . इत्थं श्रुत्या यो गुरुवाक्यात प्रतिलब्धः तं सर्वाघध्वंसकमाद्यं शिवमीडे .. १४.. स्थूलं सूक्ष्मं क्षाममनेकं न च दीर्घं ह्रस्वं शुक्लं कृष्णमखण्डो.अव्ययरूपः . प्रत्यक्साक्षी यः परतेजाः प्रणवान्तः तं सर्वाघध्वंसकमाद्यं शिवमीडे .. १५.. यत्सौख्याब्धेर्लेशकणांशोः सुरमर्त्या\- स्तिर्यञ्चो.अपि स्थावरभेदाः प्रभवन्ति . तत्तत्कार्यप्राभववन्तः सुखिनस्ते तं सर्वाघध्वंसकमाद्यं शिवमीडे .. १६.. यस्मिञ्ज्ञाते ज्ञातमशेषं भुवनं स्याद यस्मिन दृष्टे भेदसमूहो लयमेति . यस्मिन्मृत्युर्नास्ति च शोको भवपाशाः तं सर्वाघध्वंसकमाद्यं शिवमीडे .. १७.. द्यां मूर्धानं यस्य वदन्ति श्रुतयस्ताः चन्द्रादित्यौ नेत्रयुगं ज्यां पदयुग्मम . आशां श्रोत्रं लोमसमूहं तरुवल्लीः तं सर्वाघध्वंसकमाद्यं शिवमीडे .. १८.. प्राणायामैः पूतधियो यं प्रणवान्तं संधायात्मन्यव्यपदेश्यं निजबोधम . जीवन्मुक्ताः सन्ति दिशासु प्रचरन्तः तं सर्वाघध्वंसकमाद्यं शिवमीडे .. १९.. यच्च्ह्रोतव्यं श्रौतगिरा श्रीगुरुवाक्याद यन्मन्तव्यं स्वात्मसुखार्थं पुरुषाणाम . यद ध्यातव्यं सत्यमखण्डं निरवद्यं तं सर्वाघध्वंसकमाद्यं शिवमीडे .. २०.. यं जिज्ञासुः सद्गुरुमूर्तिं द्विजवर्यं नित्यानन्दं तं फलपाणिः समुपैति . भक्तिश्रद्धादान्तिविशिष्टो धृतियुक्तः तं सर्वाघध्वंसकमाद्यं शिवमीडे .. २१.. पृथव्यम्बवग्निस्पर्शनखानि प्रविलाप्य स्वस्मिन मत्या धारनया वा प्रणवेन . यच्च्हिष्टं तद ब्रह्म भवामीत्यनुभूतं तं सर्वाघध्वंसकमाद्यं शिवमीडे .. २२.. लीने चित्ते भाति च एको निखिलेषु प्रत्यग्दृष्ट्या स्थावरजन्तुष्वपि नित्यम . सत्यासत्ये सत्यमभूच्च व्यतिरेकात तं सर्वाघध्वंसकमाद्यं शिवमीडे .. २३.. चेतःसाक्षी प्रत्यगभिन्नो विभुरेकः प्रज्ञानात्मा विश्वभुगादिव्यतिरिक्तः . सत्यज्ञानानन्दसुधाब्धिः परिपूर्णः तं सर्वाघध्वंसकमाद्यं शिवमीडे .. २४.. सर्वे कामा यस्य विलीना हृदि संस्थाः तस्योदेति ब्रह्मरविर्यो हृदि तत्र . विद्याविद्या नास्ति परे च श्रुतिवाक्यात तं सर्वाघध्वंसकमाद्यं शिवमीडे .. २५.. स त्यागेशः सर्वगुहान्तः परिपूर्णो वक्ता श्रोता वेदपुराणप्रतिपाद्यः . इत्थं बुद्धौ ज्ञानमखण्डं स्फुरदास्ते तं सर्वाघध्वंसकमाद्यं शिवमीडे .. २६.. नित्यं भक्त्या यः पठतीदं स्तवरत्नं तस्याविद्या जन्म च नाशो लयमेतु . किं चात्मनं पश्यतु सत्यं निजबोधं सर्वान कामान स्वं लभतां स प्रियरूपम .. २७.. इत्यानन्दनाथपादपपद्मोपजीविना काश्यपगोत्रोत्पन्नेनान्ध्रेण त्यागराजनाम्ना विरचितं शिवमीडेस्तवरत्नं संपूर्णम ..