text:
योगसूत्र
This Page is courtesy of Sanskrit Documents List. Please send your corrections
This stotra is also available in devanAgari PDF
This meaning in English is also available in PDF.
patanjali yogasutra योगसूत्र प्रथमः समाधिपादः . अथ योगानुशासनम.ह .. १.. योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः .. २.. तदा द्रश्ह्टुः स्वरूपे.अवस्थानम.ह .. ३.. वृत्तिसारूप्यम.ह इतरत्र .. ४.. वृत्तयः पञ्चतय्यः क्लिश्ह्टा अक्लिश्ह्टाः .. ५.. प्रमाणविपर्ययविकल्पनिद्रास्मृतयः .. ६.. प्रत्यक्शानुमानागमाः प्रमाणानि .. ७.. विपर्ययो मिथ्याघ्य़ानम.ह अतद्रूपप्रतिश्ह्ठम.ह .. ८.. शब्दघ्य़ानानुपाती वस्तुशून्यो विकल्पः .. ९.. अभावप्रत्ययालम्बना वृत्तिर्निद्रा .. १०.. अनुभूतविश्हयासंप्रमोश्हः स्मृतिः .. ११.. अभ्यासवैराग्याभ्यां तन्निरोधः .. १२.. तत्र स्थितौ यत्नो.अभ्यासः .. १३.. स तु दीर्घकालनैरन्तर्यसत्कारासेवितो दृढभूमिः .. १४.. दृश्ह्टानुश्रविकविश्हयवितृश्ह्णस्य वशीकारसंघ्य़ा वैराग्यम.ह .. १५.. तत्परं पुरुश्हख्यातेर्गुणवैतृश्ह्ण्यम.ह .. १६.. वितर्कविचारानन्दास्मितारूपानुगमात.ह संप्रघ्य़ातः .. १७.. विरामप्रत्ययाभ्यासपूर्वः संस्कारशेश्हो.अन्यः .. १८.. भवप्रत्ययो विदेहप्रकृतिलयानाम.ह .. १९.. श्रद्धावीर्यस्मृतिसमाधिप्रघ्य़ापूर्वक इतरेश्हाम.ह .. २०.. तीव्रसंवेगानाम.ह आसन्नः .. २१.. मृदुमध्याधिमात्रत्वात.ह ततो.अपि विशेश्हः .. २२.. ईश्वरप्रणिधानाद.ह वा .. २३.. क्लेशकर्मविपाकाशयैरपरामृश्ह्टः पुरुश्हविशेश्ह ईश्वरः .. २४.. तत्र निरतिशयं सर्वघ्य़्त्वबीजम.ह .. २५.. स पूर्वेश्हाम.ह अपि गुरुः कालेनानवच्च्हेदात.ह .. २६.. तस्य वाचकः प्रणवः .. २७.. तज्जपस्तदर्थभावनम.ह .. २८.. ततः प्रत्यक्चेतनाधिगमो.अप्यन्तरायाभावश्च .. २९.. व्याधिस्त्यानसंशयप्रमादालस्याविरतिभ्रान्तिदर्शनालब्धभू- मिकत्वानवस्थितत्वानि चित्तविक्शेपास्ते.अन्तरायाः .. ३०.. दुःखदौर्मनस्याङ्गमेजयत्वश्वासप्रश्वासा विक्शेपसहभुवः .. ३१.. तत्प्रतिश्हेधार्थम.ह एकतत्त्वाभ्यासः .. ३२.. मैत्रीकरुणामुदितोपेक्शणां सुखदुःखपुण्यापुण्यविश्हयाणां भावनातश्चित्तप्रसादनम.ह .. ३३.. प्रच्च्हर्दनविधारणाभ्यां वा प्राणस्य .. ३४.. विश्हयवती वा प्रवृत्तिरुत्पन्ना मनसः स्थितिनिबन्धिनी .. ३५.. विशोका वा ज्योतिश्ह्मती .. ३६.. वीतरागविश्हयं वा चित्तम.ह .. ३७.. स्वप्ननिद्राघ्य़ानालम्बनं वा .. ३८.. यथाभिमतध्यानाद.ह वा .. ३९.. परमाणु परममहत्त्वान्तो.अस्य वशीकारः .. ४०.. क्शीणवृत्तेरभिजातस्येव मणेर्ग्रहीतृग्रहणग्राह्येश्हु तत्स्थतदञ्जनतासमापत्तिः .. ४१.. तत्र शब्दार्थघ्य़ानविकल्पैः संकीर्णा सवितर्का समापत्तिः .. ४२.. स्मृतिपरिशुद्धौ स्वरूपशून्येवार्थमात्रनिर्भासा निर्वितर्का .. ४३.. एतयैव सविचारा निर्विचारा च सूक्श्मविश्हया व्याख्याता .. ४४.. सूक्श्मविश्हयत्वं चालिङ्गपर्यवसानम.ह .. ४५.. ता एव सबीजः समाधिः .. ४६.. निर्विचारवैशारद्ये.अध्यात्मप्रसादः .. ४७.. र्तंभरा तत्र प्रघ्य़ा .. ४८.. श्रुतानुमानप्रघ्य़ाभ्याम.ह अन्यविश्हया विशेश्हार्थत्वात.ह .. ४९.. तज्जः संस्कारो न्यसंस्कारप्रतिबन्धी .. ५०.. तस्यापि निरोधे सर्वनिरोधान.ह निर्बीजः समाधिः .. ५१.. इति पतञ्जलिविरचिते योगसूत्रे प्रथमः समाधिपादः .
तपःस्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि क्रियायोगः .. १.. समाधिभावनार्थः क्लेशतनूकरणार्थश्च .. २.. अविद्यास्मितारागद्वेश्हाभिनिवेशाः क्लेशाः .. ३.. अविद्या क्शेत्रम.ह उत्तरेश्हां प्रसुप्ततनुविच्च्हिन्नोदाराणाम.ह .. ४.. अनित्याशुचिदुःखानात्मसु नित्यशुचिसुखात्मख्यातिरविद्या .. ५.. दृग्दर्शनशक्त्योरेकात्मतेवास्मिता .. ६.. सुखानुशयी रागः .. ७.. दुःखानुशयी द्वेश्हः .. ८.. स्वरसवाही विदुश्हो.अपि तथारूढो भिनिवेशः .. ९.. ते प्रतिप्रसवहेयाः सूक्श्माः .. १०.. ध्यानहेयास्तद्वृत्तयः .. ११.. क्लेशमूलः कर्माशयो दृश्ह्टादृश्ह्टजन्मवेदनीयः .. १२.. सति मूले तद्विपाको जात्यायुर्भोगाः .. १३.. ते ह्लादपरितापफलाः पुण्यापुण्यहेतुत्वात.ह .. १४.. परिणामतापसंस्कारदुःखैर्गुणवृत्तिविरोधाच च दुःखम.ह एव सर्वं विवेकिनः .. १५.. हेयं दुःखम.ह अनागतम.ह .. १६.. द्रश्ह्टृदृश्ययोः संयोगो हेयहेतुः .. १७.. प्रकाशक्रियास्थितिशीलं भूतेन्द्रियात्मकं भोगापवर्गार्थं दृश्यम.ह .. १८.. विशेश्हाविशेश्हलिङ्गमात्रालिङ्गानि गुणपर्वाणि .. १९.. द्रश्ह्टा दृशिमात्रः शुद्धो.अपि प्रत्ययानुपश्यः .. २०.. तदर्थ एव दृश्यस्यात्मा .. २१.. कृतार्थं प्रति नश्ह्टम.ह अप्यनश्ह्टं तदन्यसाधारणत्वात.ह .. २२.. स्वस्वामिशक्त्योः स्वरूपोपलब्धिहेतुः संयोगः .. २३.. तस्य हेतुरविद्या .. २४.. तदभावात.ह संयोगाभावो हानं. तद.ह्दृशेः कैवल्यम.ह .. २५.. विवेकख्यातिरविप्लवा हानोपायः .. २६.. तस्य सप्तधा प्रान्तभूमिः प्रघ्य़ा .. २७.. योगाङ्गानुश्ह्ठानाद.ह अशुद्धिक्शये घ्य़ानदीप्तिरा विवेकख्यातेः .. २८.. यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारधारणाध्यानसमाधयो.अश्ह्टाव अङ्गानि .. २९.. अहिंसासत्यास्तेयब्रह्मचर्यापरिग्रहा यमाः .. ३०.. जातिदेशकालसमयानवच्च्हिन्नाः सार्वभौमा महाव्रतम.ह .. ३१.. शौचसंतोश्हतपःस्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि नियमाः .. ३२.. वितर्कबाधने प्रतिपक्शभावनम.ह .. ३३.. वितर्का हिंसादयः कृतकारितानुमोदिता लोभक्रोधमोहपूर्वका मृदुमध्याधिमात्रा दुःखाघ्य़ानानन्तफला इति प्रतिपक्शभावनम.ह .. ३४.. अहिंसाप्रतिश्ह्ठायां तत्सन्निधौ वैरत्यागः .. ३५.. सत्यप्रतिश्ह्ठायां क्रियाफलाश्रयत्वम.ह .. ३६.. अस्तेयप्रतिश्ह्ठायां सर्वरत्नोपस्थानम.ह .. ३७.. ब्रह्मचर्यप्रतिश्ह्ठायां वीर्यलाभः .. ३८.. अपरिग्रहस्थैर्ये जन्मकथंतासंबोधः .. ३९.. शौचात.ह स्वाङ्गजुगुप्सा परैरसंसर्गः .. ४०.. सत्त्वशुद्धिसौमनस्यैकाग्र.ह्येन्द्रियजयात्मदर्शनयोग्यत्वानि च .. ४१.. संतोश्हाद.ह अनुत्तमः सुखलाभः .. ४२.. कायेन्द्रियसिद्धिरशुद्धिक्शयात.ह तपसः .. ४३.. स्वाध्यायाद.ह इश्ह्टदेवतासंप्रयोगः .. ४४.. समाधिसिद्धिरीश्वरप्रणिधानात.ह .. ४५.. स्थिरसुखम.ह आसनम.ह .. ४६.. प्रयत्नशैथिल्यानन्तसमापत्तिभ्याम.ह .. ४७.. ततो द्वन्द्वानभिघातः .. ४८.. तस्मिन.ह सति श्वासप्रश्वासयोर्गतिविच्च्हेदः प्राणायामः .. ४९.. बाह्याभ्यन्तरस्तम्भवृत्तिः देशकालसंख्याभिः परिदृश्ह्टो दीर्घसूक्श्मः .. ५०.. बाह्याभ्यन्तरविश्हयाक्शेपी चतुर्थः .. ५१.. ततः क्शीयते प्रकाशावरणम.ह .. ५२.. धारणासु च योग्यता मनसः .. ५३.. स्वस्वविश्हयासंप्रयोगे चित्तस्य स्वरूपानुकार इवेन्द्रियाणां प्रत्याहारः .. ५४.. ततः परमा वश्यतेन्द्रियाणाम.ह .. ५५.. इति पतञ्जलिविरचिते योगसूत्रे द्वितीयः साधनपादः .
देशबन्धश्चित्तस्य धारणा .. १.. तत्र प्रत्ययैकतानता ध्यानम.ह .. २.. तद.ह एवार्थमात्रनिर्भासं स्वरूपशून्यम.ह इव समाधिः .. ३.. त्रयम.ह एकत्र संयमः .. ४.. तज्जयात.ह प्रघ्य़ा.अ.अलोकः .. ५.. तस्य भूमिश्हु विनियोगः .. ६.. त्रयम.ह अन्तरङ्गं पूर्वेभ्यः .. ७.. तद.ह अपि बहिरङ्गं निर्बीजस्य .. ८.. व्युत्थाननिरोधसंस्कारयोरभिभवप्रादुर्भावौ निरोधक्शणचित्तान्वयो निरोधपरिणामः .. ९.. तस्य प्रशान्तवाहिता संस्कारात.ह .. १०.. सर्वार्थतैकाग्रतयोः क्शयोदयौ चित्तस्य समाधिपरिणामः .. ११.. ततः पुनः शान्तोदितौ तुल्यप्रत्ययौ चित्तस्यैकाग्रतापरिणामः .. १२.. एतेन भूतेन्द्रियेश्हु धर्मलक्शणावस्थापरिणामा व्याख्याताः .. १३.. शान्तोदिताव्यपदेश्यधर्मानुपाती धर्मी .. १४.. क्रमान्यत्वं परिणामान्यत्वे हेतुः .. १५.. परिणामत्रयसंयमाद.ह अतीतानागतघ्य़ानम.ह .. १६.. शब्दार्थप्रत्ययानाम.ह इतरेतराध्यासात.ह संकरः. तत्प्रविभागसंयमात.ह सर्वभूतरुतघ्य़ानम.ह .. १७.. संस्कारसाक्शत्करणात.ह पूर्वजातिघ्य़ानम.ह .. १८.. प्रत्ययस्य परचित्तघ्य़ानम.ह .. १९.. न च तत.ह सालम्बनं, तस्याविश्हयीभूतत्वात.ह .. २०.. कायरूपसंयमात.ह तद्ग्राह्यशक्तिस्तम्भे चक्शुःप्रकाशासंप्रयोगे.अन्तर्धानम.ह .. २१.. एतेन शब्दाद्यन्तर्धानमुक्तम.ह सोपक्रमं निरुपक्रमं च कर्म. तत्संयमाद.ह अपरान्तघ्य़ानम, अरिश्ह्टेभ्यो वा .. २२.. मैत्र्यादिश्हु बलानि .. २३.. बलेश्हु हस्तिबलादीनि .. २४.. प्रवृत्त्यालोकन्यासात.ह सूक्श्मव्यवहितविप्रकृश्ह्टघ्य़ानम.ह .. २५.. भुवनघ्य़ानं सूर्ये संयमात.ह .. २६.. चन्द्रे ताराव्यूहघ्य़ानम.ह .. २७.. ध्रुवे तद्गतिघ्य़ानम.ह .. २८.. नाभिचक्रे कायव्यूहघ्य़ानम.ह .. २९.. कण्ठकूपे क्शुत्पिपासानिवृत्तिः .. ३०.. कूर्मनाड्यां स्थैर्यम.ह .. ३१.. मूर्धज्योतिश्हि सिद्धदर्शनम.ह .. ३२.. प्रातिभाद.ह वा सर्वम.ह .. ३३.. हृदये चित्तसंवित.ह .. ३४.. सत्त्वपुरुश्हयोरत्यन्तासंकीर्णयोः प्रत्ययाविशेश्हो भोगः परार्थत्वात.ह स्वार्थसंयमात.ह पुरुश्हघ्य़ानम.ह .. ३५.. ततः प्रातिभश्रावणवेदनादर्शास्वादवार्ता जायन्ते .. ३६.. ते समाधाव उपसर्गा. व्युत्थाने सिद्धयः .. ३७.. बन्धकारणशैथिल्यात.ह प्रचारसंवेदनाच च चित्तस्य परशरीरावेशः .. ३८.. उदानजयाज्जलपङ्ककण्टकादिश्ह्वसङ्ग उत्क्रान्तिश्च .. ३९.. समानजयात.ह प्रज्वलनम.ह .. ४०.. श्रोत्राकाशयोः संबन्धसंयमाद.ह दिव्यं श्रोत्रम.ह .. ४१.. कायाकाशयोः संबन्धसंयमाल लघुतूलसमापत्तेश्चाकाशगमनम.ह .. ४२.. बहिरकल्पिता वृत्तिर्महाविदेहा. ततः प्रकाशावरणक्शयः .. ४३.. स्थूलस्वरूपसूक्श्मान्वयार्थवत्त्वसंयमाद.ह्भूतजयः .. ४४.. ततो.अणिमादिप्रादुर्भावः कायसंपत.ह तद्धर्मानभिघातश्च .. ४५.. रूपलावण्यबलवज्रसंहननत्वानि कायसंपत.ह .. ४६.. ग्रहणस्वरूपास्मितान्वयार्थवत्त्वसंयमाद.ह इन्द्रियजयः .. ४७.. ततो मनोजवित्वं विकरणभावः प्रधानजयश्च .. ४८.. सत्त्वपुरुश्हान्यताख्यातिमात्रस्य सर्वभावाधिश्ह्ठातृत्वं सर्वघ्य़ातृत्वं च .. ४९.. तद्वैराग्यादपि दोश्हबीजक्शये कैवल्यम.ह .. ५०.. स्थान्युपनिमन्त्रणे सङ्गस्मयाकरणं पुनः अनिश्ह्टप्रसङ्गात.ह .. ५१.. क्शणतत्क्रमयोः संयमादविवेकजं घ्य़ानम.ह .. ५२.. जातिलक्शणदेशैरन्यता.अनवच्च्हेदात.ह तुल्ययोस्ततः प्रतिपत्तिः .. ५३.. तारकं सर्वविश्हयं सर्वथाविश्हयम.ह अक्रमं चेति विवेकजं घ्य़ानम.ह .. ५४.. सत्त्वपुरुश्हयोः शुद्धिसाम्ये कैवल्यम.ह इति .. ५५.. इति पतञ्जलिविरचिते योगसूत्रे तृतीयो विभूतिपादः
जन्मौश्हधिमन्त्रतपःसमाधिजाः सिद्धयः .. १.. जात्यन्तरपरिणामः प्रकृत्यापूरात.ह .. २.. निमित्तम.ह अप्रयोजकं प्रकृतीनां. वरणभेदस्तु ततः क्शेत्रिकवत.ह .. ३.. निर्माणचित्तान्यस्मितामात्रात.ह .. ४.. प्रवृत्तिभेदे प्रयोजकं चित्तम.ह एकम.ह अनेकेश्हाम.ह .. ५.. तत्र ध्यानजम.ह अनाशयम.ह .. ६.. कर्माशुक्लाकृश्ह्णं योगिनः त्रिविधम.ह इतरेश्हाम.ह .. ७.. ततस्तद्विपाकानुगुणानाम.ह एवाभिव्यक्तिर्वासनानाम.ह .. ८.. जातिदेशकालव्यवहितानाम.ह अप्यानन्तर्यं, स्मृतिसंस्कारयोः एकरूपत्वात.ह .. ९.. तासाम.ह अनादित्वं चाशिश्हो नित्यत्वात.ह .. १०.. हेतुफलाश्रयालम्बनैः संगृहीतत्वाद.ह एश्हाम.ह अभावे तदभावः .. ११.. अतीतानागतं स्वरूपतो.अस्त्यध्वभेदाद.ह धर्माणाम.ह .. १२.. ते व्यक्तसूक्श्मा गुणात्मानः .. १३.. परिणामैकत्वाद.ह वस्तुतत्त्वम.ह .. १४.. वस्तुसाम्ये चित्तभेदात.ह तयोर्विभक्तः पन्थाः .. १५.. न चैकचित्ततन्त्रं वस्तु तद.ह अप्रमाणकं तदा किं स्यात.ह .. १६.. तदुपरागापेक्शत्वात.ह चित्तस्य वस्तु घ्य़ाताघ्य़ातम.ह .. १७.. सदा घ्य़ाताश्चित्तवृत्तयस्तत्प्रभोः पुरुश्हस्यापरिणामित्वात.ह .. १८.. न तत.ह स्वाभासंदृश्यत्वात.ह .. १९.. एकसमये चोभयानवधारणम.ह .. २०.. चित्तान्तरदृश्ये बुद्धिबुद्धेरतिप्रसङ्गः स्मृतिसंकरश्च .. २१.. चितेरप्रतिसंक्रमायास्तदाकारापत्तौ स्वबुद्धिसंवेदनम.ह .. २२.. द्रश्ह्टृदृश्योपरक्तं चित्तं सर्वार्थम.ह .. २३.. तदसंख्येयवासनाचित्रम.ह अपि परार्थं संहत्यकारित्वात.ह .. २४.. विशेश्हदर्शिन आत्मभावभावनाविनिवृत्तिः .. २५.. तदा विवेकनिम्नं कैवल्यप्राग्भारं चित्तम.ह .. २६.. तच्च्हिद्रेश्हु प्रत्ययान्तराणि संस्कारेभ्यः .. २७.. हानम.ह एश्हां क्लेशवदुक्तम.ह .. २८.. प्रसंख्याने.अप्यकुसीदस्य सर्वथाविवेकख्यातेर्धर्ममेघः समाधिः .. २९.. ततः क्लेशकर्मनिवृत्तिः .. ३०.. तदा सर्वावरणमलापेतस्य घ्य़ानस्या.अनन्त्याज्घ्य़ेयम.ह अल्पम.ह .. ३१.. ततः कृतार्थानां परिणामक्रमपरिसमाप्तिर्गुणानाम.ह .. ३२.. क्शणप्रतियोगी परिणामापरान्तनि{ग्रा}.र्ह्यः क्रमः .. ३३.. पुरुश्हार्थशून्यानां गुणानां प्रतिप्रसवः कैवल्यं, स्वरूपप्रतिश्ह्ठा वा चितिशक्तिरेति .. ३४.. इति पतञ्जलिविरचिते योगसूत्रे चतुर्थः कैवल्यपादः . .. इति पातञ्जलयोगसूत्राणि ..


c: text/html

text:
પ્રાધાનિક રહસ્ય
ॐ अस्य श्रीसप्तशतीरहस्य नारायण ऋषिरनुष्टुप् छन्दः महाकालीमहालक्ष्मी महासरस्वत्यो देवता, यथोक्तफ्लावाप्त्यर्थं जपे विनियोगः ॥
राजोवाच ॥
भगवन्नवतारा मे चंडिकायास्त्वयोदिताः
एतेषां प्रकृतिं ब्रह्मन् प्रधानं वक्तुमर्हसि -१
आराध्यं यन्मया देव्याः स्वरूपं येन च द्विज
विधिना ब्रूहि सकलं यथावत्प्रणतस्य मे -२
ऋषिरुवाच ॥
ईदं रहस्यं परममनाख्येयं प्रचक्षते
भक्तोऽसीति न मे किंच्चित्तवावाच्यं नराधिप -३
सर्वस्याद्या महालक्ष्मीस्त्रिगुणा परमेश्वरी
लक्ष्यालक्ष्यस्वरूपा सा व्याप्य कृत्स्नं व्यवस्थिता -४
मातुलुंगं गदां खेटं पानपात्रं च बिभ्रती
नागं लिंगं च योनिं च बिभ्रती नरप मूर्धनि -५
तप्तकांचनवर्णाभा तप्तकांचनभूषणा
शून्यं तदखिलं स्वेन पूरयामास तेजसा -६
शून्यं तदखिलं लोकं विलोक्य परमेश्वरी
बभार परमं रूपं तमसा केवलेन हि -७
सा भिन्नांजनसंकाशा दंष्ट्रांकितवरानना
विशाललोचना नारी बभूव तनुमध्यमा -८
खड्गपात्रशिरः खेटैरलंकृतचतुर्भुजा
कबंधहारं शिरसा बिभ्राणा हि शिरःस्रजम् -९
सा प्रोवाच महालक्ष्मीं तामसी प्रमदोत्तमा
नाम कर्म च मे मातर्देहि तुभ्यं नमो नमः -१०
तां प्रोवाच महालक्ष्मीस्तामसीं प्रमदोत्तमाम्
ददामि तव नामानि यानी कर्माणि तानि ते -११
महामाया महाकाली महामारी क्षुधा तृषा
निद्रा तृष्णा चैकवीरा कालरात्रिर्दुरत्यया -१२
इमानि तव नामानि प्रतिपाद्यानि कर्मभिः
एभिः कर्माणि ते ज्ञात्वा योऽधीते सोऽश्नुते सुखम् -१३
तामित्युक्त्वा महालक्ष्मीः स्वरूपमपरं नृप
सत्वाख्येनातिशुद्धेन गुणेनेन्दुप्रभं दधौ -१४
अक्षमालांकुशधरा वीणापुस्तकधारिणी
सा बभूव वरा नारी नामान्यस्यै च सा ददौ -१५॥
महाविद्या महावाणी भारती वाक् सरस्वती
आर्या ब्राह्मी कामधेनुर्वेदगर्भा च धीश्वरी -१६
अथोवाच महालक्ष्मीर्महाकालीं सरस्वतीम्
युवां जनयतां देव्यौ मिथुने स्वानुरूपतः -१७
इत्युक्त्वा ते महालक्ष्मीः ससर्ज मिथुनं स्यम्
हिरण्यगर्भौ रुचिरौ स्त्रिपुंसौ कमलासनौ -१८
ब्रह्मन् विधे विरिंचेतिधातरित्याह तं नरम्
श्रीः पद्मे कमलेलक्ष्मीत्याह माता च तां स्त्रियम् -१९
महाकाली भारती च मिथुने सृजतः सह
एतयोरपि रूपाणि नामानि च वदामि ते -२०
नीलकंठं रक्तबाहुं श्वेतागं चंद्रशेखरम्
जनयामास पुरुषा महाकाली सितां स्त्रियम् -२१
स रुद्रः शंकरः स्थाणुः कपर्दी च त्रिलोचनः
त्रयी विद्या कामधेनुः सा स्त्री भाषाक्षरा स्वरा -२२
सरस्वती स्त्रियं गौरीं कृष्णं च पुरुषं नृप
जनयामास नामानि तयारपि वदामि ते -२३
विष्णुः कृष्णो हृषीकेशो वासुदेवो जनार्दनः
उमा गौरी सती चंडी सुंदरी सुभगा शिवा -२४
एवं युवतयः सद्यः पुरुषत्वं प्रपेदिरे
चक्षुष्मंतो नु पश्यन्ति नेतरेऽतद्विदो जनाः -२५
ब्रह्मणे प्रददौ पत्नीं महालक्ष्मीर्नृप त्रयीम्
रुद्राय गौरीं वरदां वासुदेवाय च श्रियम् -२६
स्वरया सह संभूय विरिंचोऽण्डमजीजनत्
बिभेद भगवान् रुद्रस्तद् गौर्या सह वीर्यवान् -२७
अंडमध्ये प्रदानादि कार्यजातमभून्नृप
महाभूतात्मकं सर्वं जगत्स्थावरजंगमम् -२८
पुपोष पालयामास तल्लक्ष्म्या सह केशवः
संजहार जगत्सर्वं सह गौर्या महेश्वरः -२९
महालक्ष्मीर्महाराज सर्वसत्त्वमयीश्वरी
निराकारा च सकारा सैव नानाभिधानभृत् -३०
नामान्तरैर्निरूप्यैषा नाम्ना नान्येन केनचित् -३१

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
जवाहरलाल नेहरू
जवाहरलाल नेहरुः (१८८९-१९६४) प्रयागे जात: ।
१९४७तः-१९६४तमवर्षपर्यन्तं स: भारतस्य प्रधानमन्त्री आसीत् ।
सः भारतवर्षस्य सर्वाधिककालपर्यन्तं नेतृत्वं कृतवान् तथा च प्रथमः प्रधानमन्त्री आसीत् ।
तस्य पितुः नाम मोतीलालनेहरुः । मातु: नाम स्वरूपरानी इति । केम्ब्रिजविश्वविद्यालये स्नातकपरीक्षाम् उत्तीर्य स: विधिवेत्ता अभवत्। तस्य ब्राह्मणकुलोत्पन्नया कमलया सह विवाह: सम्पन्नः।
अन्तर्विषयाः
प्रारम्भिकजीवनं शैक्षणिकविषयः च[सम्पादयतु]
जवहरलाल् नेहरु महोदयस्य माता स्वरूपराणी पिता च मोतिलाल् नेहरु (१८६१-१९३१) कश्मीरपण्डित कुले जातः । तस्य विद्याभ्यासः भारते इङ्ग्लण्डदेशे च अभवत् । इङ्ग्लण्डदेशे इण्डिपेण्डेण्ट् बोय्स् स्कूल (अननुदानितबालकशालायां) तथा केम्ब्रिडज्प्रदेशे हेरो ट्रिनिटि कलाशालायां च पठितवान् । यदा इङ्ग्लण्डदेशे आसीत् तदा अयं जो नेहरु इति प्रसिद्धः । अयं ७-२-१९१६ दिनाङ्के षोडशवर्षीयां कमलाकौर इत्येतया सह विवाहं कृतवान् । तस्मिन् एव वर्षे तयोः पुत्री जाता तस्याः नाम इन्दिरा प्रियदर्शिनी इति ।
जीवनं तथा वृत्तिः[सम्पादयतु]
भारतदेशस्य स्वातन्त्र्यम् आगस्ट १५ दिनाङ्के १९४७ वर्षे अभवत् । तदा नेहरु ध्वजारोहणम् अकरोत् । प्रजाप्रभुत्वविषये नेहरु गुणत्वम् अपश्यत् इष्टवान् च। सः सेक्यूलरिसं, लिबरलिसं च इष्टवान् । दरिद्रेभ्यः दीनेभ्यः च साहाय्यकरणं तस्य प्रवृत्तिः आसीत् । नेहरुमहोदयस्य एतादृशाः गुणाः अस्माकं देशस्य संविधानरचनायां सहकरिणः अभवन् । देशस्य औन्नत्यर्थं प्रपञ्चे ये हितकारिणः गुणाः आसन् तान् अत्र स्थापितवान् । तस्य पुत्री इन्दिरा तथा दौहित्रः राजीवः स्वयं देशसेवां कर्तुकामौ देशस्य प्रधानमन्त्रिणौ अभवताम् ।
गान्धीमहाभागस्य उत्तराधिकारी[सम्पादयतु]
१९४१ जनवरी १५ दिनाङ्के गान्धी अवदत् । "मम तथा नेहरुवर्यस्य मध्ये भिन्नाभिप्रायाः सन्ति इति जनाः वदन्तः सन्ति । परन्तु आवयोः मध्ये .क्षुल्लककारणेन मनोभेदःन भवेत् आवयोः लक्ष्यं सर्वदा एकमेव भवति । यत् किमपि भवतु ममोत्तरं नेहरु एव अधिकारी भवति, न तु राजाजी इति बहुकालात् वदन् अस्मि" इति।."[५]
राजकीयपूर्वभागः[सम्पादयतु]
नेहरु महाभागः तथा तेन साकं ये कारागृहे आसन् तेषां मोचनम् अभवत् । ब्रिटिश्जनाः राजकीयप्रभुत्वं भारतीयानां कृते ह्स्तान्तरितं कर्तुं निश्चितवन्तः। तदर्थं ब्रिटिश् केबिनेट् मुख्यस्थाः भारतमागताः ।[६] यदा नेहरुमहाभागः प्रधानमन्त्रित्वेन कार्यभारम् ऊढवान् तदा भारते हिन्दूमुस्लिं कलहः तस्य कार्ये प्रत्यूहवत् अभवत् । महमदाली जिन्ना मुस्लिमजनानां कृते स्वतन्त्र्यदेशः आवश्यकः इति आग्रहं कृतवान् । अत एव एताद्दशविघ्नानां मध्ये तस्य कार्यम् अग्रे न गतम् । मुस्लिं जनानां तथा हिन्दूनां सहयोगेन भारते यदा प्रजाप्रभुत्वराज्यं कर्तुं न शक्तः तदा नेहरु भारतस्य विभजनं कर्तुं अनिच्छया अङ्गीकृतवान् । विभागः तु यथा ब्रिटिश्जानानां योजनानुसारम् अभवत् । अयं विभागः तु जून् ३ दिनाङ्के १९४७ वर्षे अभवत् । तदा आग्स्ट १५ दिनाङ्के सः प्रधानमन्त्रिरुपेण प्रमाणवचनं स्वीकृतवान् । तदनन्तरं तस्य प्रथमभाषणं Tryst with Destiny इति प्रसिद्धम् । तस्य भाषणस्य सारांशः एवम् आसीत्- 'अस्माकं लक्ष्यं प्रति गन्तुं सन्धानं कृतम् । इदानीं सन्धानस्य फलप्राप्त्यर्थं समयः आगतः । पूर्णतया कर्तुं न शक्यते चेदपि किञ्चिद् वा कर्तु प्रयतनीयम् । मध्यरात्रे १२ वादने यदा सर्वे सुप्ताः आसन् तदा अस्माकं देशः जागरितः आसीत्। स्वातन्त्र्यं तु प्राप्नोत् । दुर्लभं तादृशं क्षणं सर्वदा न लभ्यते। प्राचीनं सन्त्यज्य अस्माभिः नावीन्यं प्राप्तम् अस्ति। देशस्य चरिते ईद्दशं क्षणं पुनः न आगच्छति । एतावत् पर्यन्तं येषां वाक्, मनः सर्वं निगूढे आसीत् इदानीम् तेषां स्वातन्त्र्यम् आगतम् । अस्मिन् सन्दर्भे भारतस्य तथा भारतीयतायाः च सेवां कर्तुं वयं प्रतिज्ञां कुर्मः मानवतां च न त्यजाम ’ इति। तस्मिन् काले मतान्तरकलहाः बहुत्र वर्धन्ते स्म । अयं कलहः पञ्जाब् देहली बङ्गाल् इत्यत्र सर्वत्र प्रसारितः आसीत् । नेहरु मुस्लिम् नेतृभिः साकं आभारतं सञ्चरन् सर्वत्र देशे शान्तिस्थापनाय तथा शरणार्थिनां मनः प्रसादनार्थं प्रायतत । सः मौलाना आजाद तथा अन्यैः नेतृभिः साकं मुस्लिमबान्धवानां भारते स्थातुं तथा योगक्षेमं वोढुं च वार्तालापं कृतवान् । देशस्थितिं वीक्ष्य तस्य मनोवेदना सञ्जाता।
१९४७ तमे वर्षे -भारत-पाकीस्तानयुद्धं रोद्धुं युनैटेड नेशन्स् साहाय्यं प्रार्थितवान्। पाकिस्तानदेशस्य तथा भारतस्य च मध्ये स्थितं हैदराबाद् इति प्रान्तं भारतस्य इति उद्धोषयितुं नेहरु मनः न चकार। यतः मतीयकलहः भवेदिति। बि.जे.पी नायकः जस्वन्तसिङ्गः एवं वदति " नेहरुमहोदयस्य चिन्तनानि एव अस्माकं भारतस्य विभजने कारणीभूतानि अभवन्। यतः सः एकत्र प्रभुत्वम् इच्छति जिन्ना तु विभागीयप्रभुत्वम् इच्छति। एतयोः मध्ये मनस्तापः एव विभजनस्य अन्यतमं कारणमभवत् । भारतस्वातन्त्र्यानन्तरं नेहरु तस्य पुत्रीम् इन्दिराम् एव तस्य तथा तस्य कार्यकलापस्य पर्यवेक्षिकारूपेण आयोजयामास । तस्य नेतृत्वे १९५२ निर्वाचने काङ्ग्रेस् पक्षः बहुमतं प्राप्नोत्। ततः इन्दिरा नेहरुगृहमेव आगत्य तस्य सर्वाङ्गीणकार्यं पश्यन् तेन साकं स्वदेशविदेशपर्यटनं कृतवती । एषा तस्य कार्यकर्तृषु प्रमुखा अभवत् ।
तेन इतिहासविषये " द डिस्कवरी ऑफ इन्डिआ" अपि च " ग्लिंप्सेस ऑफ वर्ल्ड हिस्टरी" इति अभ्यासपूर्णौ ग्रन्थद्वयं लिखितम् ।
तस्य जन्मदिनं नवेम्बरमासस्य चतुर्दशदिनाङ्कम् अखिले भारतवर्षे बालदिनत्वेन उत्साहपूर्वकम् आचर्यते ।
महात्मनः गान्धे: सम्पर्के आगते स: स्वातन्त्रसङ्ग्रामे सन्नद्घ: अभवत् ।
टिप्पणी[सम्पादयतु]
- ↑ The Spirit of the School – Julian Stern – Google Boeken. Books.google.com. 25 April 2009. http://books.google.com/books?id=zoQUqJZgjgYC&pg=PA54. Retrieved 10 July 2013.
- ↑ "Mob Scenes Mar Last Nehru Rites", The Gazette, Google News Archive, 9 June 1964, p. 4.
- ↑ Ramachandra Guha. "Inter-faith Harmony: Where Nehru and Gandhi Meet Times of India", The Times of India, 23 September 2003.
- ↑ In Jawaharlal Nehru's autobiography, An Autobiography (1936), and in the Last Will & Testament of Jawaharlal Nehru, in Selected Works of Jawaharlal Nehru, 2nd series, vol. 26, p. 612,
- ↑ Gandhi, Gopalkrishna. "The Great Dandi March — eighty years after", The Hindu, 5 April 2010
- ↑ "Declaration of independence". Archived from the original on 17 May 2013. Retrieved 14 August 2012.
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- India Today's profile of Nehru
- Nehru's legacy to India
- Nehru on Communalism
- Jawaharlal Nehru materials in the South Asian American Digital Archive (SAADA)


text:
भयानकरसः
भयानकस्य भयं स्थायिभावो भवति । क्रूराऽऽकारादिदर्शनादिभिः प्राणिनां हृदयेषु जायमानमनर्थाशङ्कनं भयम् । व्याघ्रदर्शनादि जन्मापरमानर्थविषयको वैक्लव्याख्यश्चित्तवृत्तिविशेषो भयमिति रसगङ्गाधरकारः। यद्यपि भयत्रासशब्दौ सामान्यतस्समानार्थकौ प्रयुज्येते तथापि मरणादिरुपपरमानर्थशङ्कनं भयं, मरणभिन्नाऽनर्थशङ्कनं त्रासः इति तयोर्भेदो वर्तते । तयोर्भयं स्थायिभावः, त्रासस्तु सञ्चारी भावः । भीः धातोः अच् प्रत्यकृते अन् आदेशे "भयानक" इति रूपं सिध्यति। भरतमुनिः स्वनाट्यशास्त्रे अमुम् रसमधिकृत्य एवं निरूपितवान् अस्ति। तद्यथा, "भयानको नाम भयस्थायिभावात्मकः” इति। सः अस्मिन्नेव ग्रन्थे भयकारणानि कानि इति निरूपितवान् अस्ति। सः श्लोकः एवं भवति।
विकृतरवस्त्वदर्शनसङ्ग्राममारण्यशून्यगृहगमनात्।
गुरुनृपयोरपराधात् कृतकश्च भयानको ज्ञेयः॥
शृङ्गारादि रसेषु भयस्थायीभावसहितः भयानकरसः भवति। भयाय कारणम् आलम्बनविभावः भवति। अस्य भयङ्करव्यापारः उद्दीपनविभावः भवति। स्नेहः, रोमाञ्चनम्, कम्पनम्, प्रलयादय़ः व्यभिचारीभावाः भवन्ति। गद्गदस्वरेण कथनम् अनुभावः भवति। अस्य रसस्य देवः कालः (यमः)।


text:
धातवः
संस्कृतंभाषायां माकिं २००० धातवः विद्यन्ते। ते व्याकरणशास्त्रानुसारं परस्मैपदिनः आत्मनेपदिनः उभयपदिनश्च भवन्ति। क्रियावाचिनः भ्वादयः शब्दाः धातवः उच्यन्ते। केचन परस्मैपदिनः।
यथा - पठ्, भु, गाम्, गै इत्यादयः
केचन आत्मनेपदिनः।
यथा - वेप्, वन्द्, एध्, वृध्, सह् इत्यादयः।
उभयपदिनः।
यथा - पच्, कृञ्, क्षिप्, क्षाल्, खण्ड् इत्यादयः।
तत्र क्रियाफलम् आत्मगामि चेदात्मनेपदी परगामी चेत् परस्मैपदी इति च विभुक्तं शक्यम्। इयं व्यवस्था केवलम् उभयपदिनामेव इति बोध्यम्। तदात्वे आत्मनेपदप्रत्ययाः परस्मैपदप्रत्ययाश्च यथायोग्यं क्रियाधातुभिः योज्याः।
यथा - रामः ओदनं पचते। (आत्मगामि पाकक्रियाफलम्)
सूदः ओदनं पचति। (परगामि पाकक्रियाफलम्)
परन्तु अद्यत्वे परस्मैपदम् आत्मनेपदं च यथेच्छं प्रयुज्यते लौकिकैः।
धातूनां गणाः
धातवः दशभिः गणैः विभक्ताः। उचितरूपसिद्ध्यर्थं धातूनां तिङां च मध्ये केचन प्रत्ययाः योज्याः। ते च विकरणप्रत्ययाः इत्युच्यन्ते।
उदा - धातु प्रत्ययः तिङ्प्रत्ययः रूपम्
पच् शप् (अ) ति पचति
एध् शप् (अ) ते एधते
तेषां भेदमनुसृत्य धातवोsपि दशगणेषु पठिताः सन्ति। कर्त्रनुसारम् उचितक्रियारूपनिष्पत्तये धातुगणः पठितः। ते च
“भ्वाद्यदादि जुहोत्यादिः दिवादिः स्वादिरेव च
तुदादिश्च रुधादिश्च तनादि क्री चुरादयः।।" भवन्ति।
1. भ्वादिगणः (शप् प्रत्ययः - अ)
भू, गम्, गै, जि, दृश्, पठ्, हस्, सद, वस्, शुच्, वद्, वृध्, वृत्, लभ, सह्, एध्, रुच्, मुद्, सेव, भज्, नी, याच्, हृ इत्यादयः।
धातुः भू प्रथमपुरुषैकवचने तु
भू शप् (अ) तिप्
भू अ ति
भवति इति रूपसिद्धिः वर्तते।
2. अदादिगणः (शप्, लुक्)
अद्, अस्, इण्, या, रुद्, शास्, स्ना, स्वप्, हन्, आस्, अधि + इण्, शी, ब्रु इत्यादयः।
अद् धातु प्रथमपुरुषैकवचने -
अद् ति
अद् ति
अत्ति इति रूपसिद्धिः।
3. जुहोत्यादिगणः - शपः श्लु (लोपः)
हु, भी, हा, दा, धा, इत्यादयः
हु धातोः प्रथमपुरुषैकवचने -
हु ति
धातोः द्वित्वे - हु हु ति, चुत्वे, जश्त्वे गुणे च।
जुहोति इति रूपसिद्धिः।
4. दिवादिगणः (श्यन् - य)
दिव, कुप्, क्रम्, नृत्, नश्, भ्रम्, शुष्, क्रुध्, क्षम्, द्रुह्, व्यध्, विद्, क्लिश्, खिद्, इत्यादयः।
दिव् धातोः प्रथमपुरुषैकवचने
दिव् य ति
दीव्यति इति रूपसिद्धिः।
5. स्वादिगणः (श्नु - नु प्रत्ययः)
सु, शक्, चि, वृ इत्यादयः।
सु धातोः प्रथमपुरुषैकवचने
सु नु ति,गुणे
सुनोति इति रूपसिद्धिः।
6. तुदादिगणः (श – (अ) प्रत्ययः)
तुद् ति
तुदति इति परस्मैपदे
तुदते इति आत्मनेपदे च रूपसिद्धिः।
7. रुधादिगणः (श्नम् - न प्रत्ययः)
रुध्, छिद्, भुज्, भञ्ज् इत्यादयः।
रुध् धातोः प्रथमपुरुषैकवचनम्।
रुध् श्न ति,रु न ध् ति, णत्वे
रुणद्धि इति रूपसिद्धिः।
रुन्धे इति आत्मनेपदे।
8. तनादिगणः (उ)
तनु,कृ इत्यादयः।
तन् धातोः प्रथमपुरुषैकवचने (उभयपदि)
तन् ति, तन् उ ति
तनोति, तनुते इति रूपसिद्धिः।
9. क्रयादिगणः (श्ना - ना)
क्री, ज्ञा, ग्रह्, बन्ध् इत्यादयः।
क्री धातोः प्रथमपुरुषैकवचने (उभयपदी)
क्री ना ति
क्रीणाति, क्रीणीते इति रूपसिद्धिः।
10. चुरादिगणः (णिच् + शप् – प्रत्ययौ)
चुर्, कथ्, अर्च्, अर्थ इत्यादयः।
चुर् णि अ ति - चुर् अय ति - चोरयति इति रूपसिद्धिः। चोरयते इत्यात्मनेपदे।
धातुगणः


text:
॥ परमहंसोपनिषत् ॥
ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवा भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः ।
स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवंसस्तनूभिर्व्यशेम देवहितं यदायुः ।
स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवः स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः ।
स्वस्ति नस्तार्क्ष्योऽरिष्टनेमिः स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ।
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः।
हरिः ॐ ॥
अथ योगिनं परमहंसनं कोऽयं मार्नस्तेषं का स्थितिरिति नारदो
भगवन्तमुपगत्योवाच । तं भगवानाः । योऽयं परमहंसमार्गो
लोके दुर्लभतरो न तु बाहुल्यो यद्येको भवति स एव नित्यपूतस्थः
स एव वेदपुरुष इति विदुषो मन्यन्ते महापुरुषो यच्चित्तं
तत्सर्वदा मय्येवावतिष्टते तस्मादहं च तस्मिन्नेवावस्थीयते ।
असौ स्वपुत्रमित्रकलत्रबन्व्वादीञ्शिखायज्ञोपवीते
स्वाध्यायं च सर्वकर्माणि
संन्यस्यायं ब्रह्माण्डं च हित्वा कौपीनं दण्डमाच्छादनं च
स्वशरीरोपभोगार्थाय च लोकस्योपकारार्थाय च परिग्रहेत्तच्च न
मुख्योऽस्ति कोऽयं मुख्य इति चेदयं मुख्यः ॥ १॥
न दण्डं न शिखं न यज्ञोपवीतं न चाच्छादनं चरति परमहंसः ।
न शितं न चोष्णं न सुखं न दुःखं न मानावमाने च षडूर्मिवर्जं
निन्दागर्वमत्सरदम्मदर्पेच्छाद्वेषसुखदुःखकामकोधलोभमोहहर्षसु
उयाहंकारादींश्च हित्वा स्ववपुः कुणपमिव दृष्यते
यतस्तद्वपुरपध्वस्तं संशयविपरीतमिथ्याज्ञानानां यो हेतुस्तेन
नित्यनिवृत्तस्तन्नित्यबोधस्तत्स्वयमेवावस्थितिस्तं
शन्तमचलमद्वयानन्दविज्ञानघन एवास्मि ।
तदेव मम परम्धाम तदेव शिखा च तदेवोपवीत च ।
परमात्मात्मनोरेकत्वज्ञानेन तयोर्भेद एव विभग्नः सा सध्या ॥ २॥
सर्वान्कामान्परित्यज्य अद्वैते परमस्थितिः ।
ज्ञानदण्डो धृतो येन एकदण्डो स उच्यते ॥
काष्ठदण्डो धृतो येन सर्वाशि ज्ञानवर्जितः ।
स याति नरकान्धोरान्महारौरवसञ्ज्ञकान् ॥
इदमन्तरं ज्ञात्वा स परमहंसः ॥ ३॥
आशाम्बरो न नमर्कारो न स्वधाकारो न निन्दा न स्तुतिर्यादृच्छिको
भवेद्भिक्षुर्नाऽऽवाहनं न विसर्जनं न मन्त्रं न ध्यानं
नोपासनं च न लक्ष्यं नाकक्ष्यं न पृथग्नापृथगहं
न न त्वं न सर्व चानिकेतस्थितिरेव भिक्षुः सौवर्णादीनं
नैव परिग्नहेन्न लोकं नावलोकं चाऽऽबाधकं क इति
चेद्बाधकोऽस्त्येव यस्माद्भिक्षुर्हिरण्यं रसेन दृष्टं
च स ब्रह्महा भवेत् ।
यस्माद्भिक्षुर्हिरण्यं रसेन ग्राह्यं च स आत्महा भवेत् ।
तस्माद्भिक्षुर्हिरण्यं रसेन न दृष्टं च न
स्पृष्टं च न ग्राह्यं च । सर्वे कामा मनोगता
व्यावर्तन्ते । दुःखे नोद्विग्नः सुखे न स्पृहा त्यागो रागे सर्वत्र
शुभाशुभयोरनभिस्नेहो न द्वेष्टि न मोदं च । सर्वेषामिन्द्रियाणां
गतिरुपरमते य आत्मन्येवावस्थीयते
यत्पूर्णानन्दैकबोधस्तदब्रह्माहमस्मीति
कृतकृत्यो भवति कृतकृत्यो भवति ॥ ४॥
ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवा भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः ।
स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवंसस्तनूभिर्व्यशेम देवहितं यदायुः ।
स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवः स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः ।
स्वस्ति नस्तार्क्ष्योऽरिष्टनेमिः स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ।
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः।
हरिः ॐ ॥
इति श्रीपरमहंसोपनिषत्समाप्ता ॥
Encoded and proofread by Anshuman Pandey pandey at umich.edu
BACK TO TOP
% Text title : paramaha.nsopaniShat
% File name : paramahamsa_upan.itx
% itxtitle : paramahaMsopaniShat
% engtitle : Paramahansopanishat
% Category : upanishhat
% Location : doc_upanishhat
% Sublocation : upanishhat
% Language : Sanskrit
% Subject : hinduism/religion
% Transliterated by : Anshuman Pandey pandey at umich.edu
% Proofread by : Anshuman Pandey pandey at umich.edu
% Latest update : April 16, 1996
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org


text:
स्वराः (सङ्गीतम्)
सप्तस्वराः (Swara) सङ्गीते प्रसिद्धाः सन्ति । ते स्वराः तन्तुना उत कण्ठेन उत्पन्नाः भवन्ति। ते स्वराः भवन्ति, षड्ज, वृषभ, गान्धार, मध्यम, पञ्चम, धैवत, निषाद इति ।
निषादर्षभ गान्धार षड्ज मध्यम-धैवताः।
पञ्चमश्चेत्यमी सप्त तन्त्रीकण्ठोत्थिताः स्वराः॥ इति,
“सा रे ग म प ध नि” इति संक्षिप्तस्वरपद्धतिः प्रचलितम् अस्ति । एतेषु स्वरेषु षड्जपञ्चमौ अचलौ स्वरौ । अन्ये पञ्चस्वराः विकृतस्वराः भवन्ति । एतेषु कोमलस्वराः , शुद्धस्वराः इति विभागौ भवतः। आहत्य १२ स्वराः भवन्ति ।
स्वतो रञ्जयति श्रोतृचित्तं स स्वर उच्यते।
श्रुत्यनन्तरभावी यः स्निग्धोऽनुरणनात्मकः॥
स्वतन्त्रतया श्रोतृवर्गं रञ्जयन्ति एते स्वराः । श्रुतिसहिताः भवन्ति चेत् ते स्वराः भवन्ति । एते स्वराः पशुपक्षिणां स्वरं अनुसरन्ति इति । अस्मिन् विषये कश्चनश्लोकोऽपि विद्यते । तद्यथा,
षड्जं मयूरो वदति गावस्तु वृषभभाषिणः।
अजाविकं तु गान्धारं क्रौञ्चः क्वणति मध्यमम्॥
पुष्पसाधारणे काले पिकः कूजति पञ्चमम्।
धैवतं हसते वाजी निषादं बृह्मते गजः।
मयूरादय एते हि मत्ताः गायन्ति पञ्चमम्॥
विभागाः[सम्पादयतु]
- षड्जस्वरः
“जम्बूद्वीपस्थितो वीररसवान् वह्निगोत्रजः” प्रथमः स्वरः षड्जः भवति । अयं षड्जः स्वरः वीररसप्रतिपादकः भवति । अस्य आधारस्य उपरि अन्येषां षट् स्वराणां स्थानादीनि ज्ञायन्ते । अतः एव अस्य स्वरस्य षड्जः इति व्यवहारः। अन्येषां षट् स्वराणां मूलं षड्जः भवति । अपरिवर्तनीयः प्रकृतिस्वरः भवति । जम्बुद्वीपोद्भवः स्वरः भवति । वन्हिगोत्रजः भवति ।
- ॠषभस्वरः
“शाकद्वीपस्थितश्चैव श्रिताद्भुतरसोत्तमः” अयं स्वरः अद्भुतरसस्य प्रतिपादकः भवति । अर्धजागृतस्वरः भवति । शाकद्वीपम् उत्पत्तिस्थलं भवति । यस्मिन् रागे "ॠषभस्वरः" वादि उत संवादिस्वरः भवति चेत् अयं स्वरः शक्तः भवति ।
- गान्धरस्वरः
“कुषद्वीपी रौद्ररसः चन्द्रगोत्रसमन्वितः।”
अयं रौद्ररसप्रतिपादकः स्वरः भवति । कुशद्वीपे उत्पन्नः स्वरः भवति ।
- मध्यमस्वरः
“क्रौञ्चद्वीपस्थितश्चैव बीभत्सरससंयुतः।“
अयं बीभत्सरसप्रतिपादकः स्वरः भवति। क्रौञ्चद्वीपे उत्पन्नः भवति। अयं स्वरः शक्तियुतं गम्भीरयुक्तञ्च भवति।
- पञ्चमस्वरः
“भयानकरसः शम्भुगोत्रजो नक्रवाहनः।“
अयं भयानकरसप्रतिपादकः स्वरः भवति । अयं स्वरः षड्जस्य पत्नीव भाति । सर्वदा षड्जेन सह सामरस्येन मिलित्वा सप्तस्वराणां गृहाय प्रकाशोत्पादकौ भवतः ।
- धैवतरसः
“श्वेतद्वीपस्थितो हास्यरसो नारदगोत्रजः।“ श्वेतद्वीपे उत्पन्नः स्वरः भवति । हास्यरसस्य प्रतिपादकः भवति ।
- निषादस्वरः
“पुष्करद्वीपनिलयः शृङ्गाररसनायकः।“
पुष्करद्वीपे उत्पन्नः स्वरः भवति । शृङ्गाररसस्य प्रतिपादकः स्वरः भवति । सन्तोषवीररसयोः भावनयोः मिलितः स्वरः भवति ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- North India Sargam Notation System
- www.soundofindia.com Article on vivadi swaras, by Haresh Bakshi
- Ragopedia, an encyclopedia of ragas written and produced by Pandit Shiv Dayal Batish and Ashwin Batish
- ragapedia.com, an open-source tool for entering letter based notation including Sargam. Also generates western notation


text:
॥ कामाख्या कवचम् ध्यानं च ॥
कामाख्या ध्यानम्
रविशशियुतकर्णा कुंकुमापीतवर्णा
मणिकनकविचित्रा लोलजिह्वा त्रिनेत्रा ।
अभयवरदहस्ता साक्षसूत्रप्रहस्ता
प्रणतसुरनरेशा सिद्धकामेश्वरी सा ॥ १॥
अरुणकमलसंस्था रक्तपद्मासनस्था
नवतरुणशरीरा मुक्तकेशी सुहारा ।
शवहृदि पृथुतुङ्गा स्वाङ्घ्रियुग्मा मनोज्ञा
शिशुरविसमवस्त्रा सर्वकामेश्वरी सा ॥ २॥
विपुलविभवदात्री स्मेरवक्त्रा सुकेशी
दलितकरकदन्ता सामिचन्द्रावतंसा ।
मनसिज-दृशदिस्था योनिमुद्रालसन्ती
पवनगगनसक्ता संश्रुतस्थानभागा ।
चिन्ता चैवं दीप्यदग्निप्रकाशा
धर्मार्थाद्यैः साधकैर्वाञ्छितार्था ॥ ३॥
कामाख्या-कवचम्
ॐ कामाख्याकवचस्य मुनिर्बृहस्पतिः स्मृतः ।
देवी कामेश्वरी तस्य अनुष्टुप्छन्द इष्यते ॥
विनियोगः सर्वसिद्धौ तञ्च शृण्वन्तु देवताः ।
शिराः कामेश्वरी देवी कामाख्या चक्षूषी मम ॥
शारदा कर्णयुगलं त्रिपुरा वदनं तथा ।
कण्ठे पातु माहामाया हृदि कामेश्वरी पुनः ॥
कामाख्या जठरे पातु शारदा पातु नाभितः ।
त्रिपुरा पार्श्वयोः पातु महामाया तु मेहने ॥
गुदे कामेश्वरी पातु कामाख्योरुद्वये तु माम् ।
जानुनोः शारदा पातु त्रिपुरा पातु जङ्घयोः ॥
माहामाया पादयुगे नित्यं रक्षतु कामदा ।
केशे कोटेश्वरि पातु नासायां पातु दीर्घिका ॥
भैरवी (शुभगा) दन्तसङ्घाते मातङ्ग्यवतु चाङ्गयोः ।
बाह्वोर्मे ललिता पातु पाण्योस्तु वनवासिनी ॥
विन्ध्यवासिन्यङ्गुलीषु श्रीकामा नखकोटिषु ।
रोमकूपेषु सर्वेषु गुप्तकामा सदावतु ॥
पादाङ्गुली पार्ष्णिभागे पातु मां भुवनेश्वरी ।
जिह्वायां पातु मां सेतुः कः कण्टाभ्यन्तरेऽवतु ॥
पातु नश्चान्तरे वक्षः ईः पातु जठरान्तरे ।
सामीन्दुः पातु मां वस्तौ विन्दुर्विन्द्वन्तरेऽवतु ॥
ककारस्त्वचि मां पातु रकारोऽस्थिषु सर्वदा ।
लकारः सर्वनाडिषु ईकारः सर्वसन्धिषु ॥
चन्द्रः स्नायुषु मां पातु विन्दुर्मज्जासु सन्ततम् ।
पूर्वस्यां दिशि चाग्नेय्यां दक्षिणे नैरृते तथा ॥
वारुणे चैव वायव्यां कौबेरे हरमन्दिरे ।
अकाराद्यास्तु वैष्णव्याः अष्टौ वर्णास्तु मन्त्रगाः ॥
पान्तु तिष्ठन्तु सततं समुद्भवविवृद्धये ।
ऊर्द्ध्वाधः पातु सततं मां तु सेतुद्वये सदा ॥
नवाक्षराणि मन्त्रेषु शारदा मन्त्रगोचरे ।
नवस्वरास्तु मां नित्यं नासादिषु समन्ततः ॥
वातपित्तकफेभ्यस्तु त्रिपुरायास्तु त्र्यक्षरम् ।
नित्यं रक्षतु भूतेभ्यः पिशाचेभ्यस्तथैव च ॥
तत् सेतु सततं पातु क्रव्याद्भ्यो मान्निवारकम्
नमः कामेश्वरीं देवीं महामायां जगन्मयीम् ।
या भूत्वा प्रकृतिर्नित्या तनोति जगदायतम् ॥
कामाख्यामक्षमालाभयवरदकरां सिद्धसूत्रैकहस्तां
श्वेतप्रेतोपरिस्थां मणिकनकयुतां कुङ्कमापीतवर्णाम् ।
ज्ञानध्यानप्रतिष्ठामतिशयविनयां ब्रह्मशक्रादिवन्द्या-
मग्नौ विन्द्वन्तमन्त्रप्रियतमविषयां नौमि विन्ध्याद्र्यतिस्थाम् ॥
मध्ये मध्यस्य भागे सततविनमिता भावहारावली या
लीलालोकस्य कोष्ठे सकलगुणयुता व्यक्तरूपैकनम्रा ।
विद्या विद्यैकशान्ता शमनशमकरी क्षेमकर्त्री वरास्या
नित्यं पायात् पवित्रप्रणववरकरा कामपूर्वेश्वरी नः ॥
इति हरेः कवचं तनुकेस्थितं शमयति वै शमनं तथा यदि ।
इह गृहाण यतस्व विमोक्षणे सहित एष विधिः सह चामरैः ॥
इतीदं कवचं यस्तु कामाख्यायाः पठेद्बुधः ।
सुकृत् तं तु महादेवी तनु व्रजति नित्यदा ॥
नाधिव्याधिभयं तस्य न क्रव्याद्भ्यो भयं तथा ।
नाग्नितो नापि तोयेभ्यो न रिपुभ्यो न राजतः ॥
दीर्घायुर्बहुभोगी च पुत्रपौत्रसमन्वितः ।
आवर्तयन् शतं देवीमन्दिरे मोदते परे ॥
यथा तथा भवेद्बद्धः सङ्ग्रामेऽन्यत्र वा बुधः ।
तत्क्षणादेव मुक्तः स्यात् स्मारणात् कवचस्य तु ॥
Proofread by KS Ramachandran, PSA Easwaran
BACK TO TOP
% Text title : kAmAkhyAkavacham
% File name : kAmAkhyAkavacha.itx
% itxtitle : kAmAkhyAkavacham
% engtitle : kAmAkhyAkavacham
% Category : kavacha, devii, dashamahAvidyA
% Location : doc_devii
% Sublocation : devii
% SubDeity : dashamahAvidyA
% Subcategory
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/hinduism/religion
% Proofread by : KS Ramachandran, PSA Easwaran
% Source : Kalikapurana
% Indexextra : (Wiki)
% Latest update : May 30, 2015
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org


text:
रत्नगिरिमण्डलम्
रत्नगिरिमण्डलं (मराठी: रत्नागिरी जिल्हा, आङ्ग्ल: Ratnagiri District) महाराष्ट्रराज्ये स्थितं मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रमस्ति रत्नागिरि इति नगरम् । अत्रस्थम् उष्ण-आर्द्रतायुक्तं वातावरणं फलोत्पादनाय अतीव उपयुक्तम् । अस्य मण्डलस्य ‘रत्नागिरी-हापुस’ इति आम्रप्रजातिः विश्वप्रसिद्धा ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
रत्नगिरिमण्डलस्य विस्तारः ८,२०८ च.कि.मी.मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वदिशि सातारामण्डलं, साङ्गलीमण्डलं च, पश्चिमदिशि अरबीसमुद्रः, उत्तरदिशि रायगडमण्डलं, दक्षिणदिशि सिन्धुदुर्गमण्डलं च अस्ति । अत्र प्रवहन्त्यः मुख्याः नद्यः सन्ति - शास्त्री, बोर, मुचकुन्दी, काजळी, सावित्री, वासिष्ठी च । अस्मिन् मण्डले आर्द्रवातावरणं वर्तते । अत्र बहुवृष्टिपातः भवति ।
कृषिः[सम्पादयतु]
आम्रफलं, भल्लातकफलं, पनसफलं च अस्मिन् मण्डले उत्पाद्यते । तण्डुलः, रागिका, चणकं, माषः(black gram) च रत्नगिरिमण्डले उत्पाद्यमानानि कृष्युत्पादनानि सन्ति । मण्डलेऽस्मिन् ३०% अरण्यक्षेत्रम् अस्ति । अरण्ये वंशवृक्षाः, किकि(cocoa palm)-वरदारु(teak)-शिसव-ऐन-काष्ठप्रजातिवृक्षाश्च सन्ति ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
रत्नगिरिमण्डलस्य जनसङ्ख्या (२०११) १६,१५,०६९ अस्ति । अत्र ७,६१,१२१ पुरुषाः, ८,५३,९४८ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले प्रति च.कि.मी. १९७ जनाः निवसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रति च.कि.मी. १९७ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः ४.८२% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-११२२ अस्ति । अत्र साक्षरता ८२.१८ % अस्ति ।
लोकजीवनम्[सम्पादयतु]
- वेशभूषा – वृद्धपुरुषाः वेष्टिं, गान्धि-टोपिकां च धरन्ति । महिलाः शाटिकां, कञ्चुकं च धरन्ति ।
- अत्रस्थजनानाम् ओदनं, व्यञ्जनम्, मत्स्याः च मुख्याहारः अस्ति ।
- ब्राह्मण, कुणबी-मराठा, वाणी, भण्डारी, हरिजनाः, मुस्लिमाः, क्रैस्ताः च अत्र निवसन्ति ।
- कीर्तन-प्रवचन-दशावतारी खेळ-गोन्धळ इत्येताः लोककलाः अत्र दृश्यन्ते । गणेशोत्सवः, दीपावलिः अत्र आचर्यमाणाः प्रमुखोत्सवाः ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले नव उपमण्डलानि सन्ति । तानि-
१ मण्डणगड
२ दापोली
३ खेड
४ चिपळूण
५ गुहागर
६ सङ्गमेश्वर
७ रत्नागिरि
८ लाञ्जा
९ राजापुर
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले बहूनि प्रसिद्धानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । तानि -
१ अस्य मण्डलस्य केन्द्रं रत्नागिरि लोकमान्यटिळकवर्यस्य जन्मस्थानम् । सुव्यवस्थितं नगरमिदम् । लोकमान्यटिळकस्मारकं, 'सागरजीवसंशोधन संस्था', रत्नदुर्गः, ‘मिरे’ इत्यत्र नौनिर्माणोद्यमः, थिबा राजप्रासादः, गीताभवनं, दीपगृहं च अस्मिन्नगरे विद्यमानानि प्रेक्षणीयस्थानानि ।
२ मन्दिराणि : गणपतीपुळे, सङ्गमेश्वरः, पावस, मार्लेश्वरः, वेळणेश्वरः, हेदवी, राजापुर
३ गुहाः - सङ्गमेश्वरः, पन्हाळेकाजी
४ दुर्गाः - पूर्णगड, रत्नदुर्गः
५ सागरतीराणि : माण्डवी, केळशी, मुरूड, गुहागर, गणपतीपुळे, आञ्जर्ले, वेळणेश्वरः ।


text:
धनराज पिल्लै
धनराजः पिल्लै(Dhanraj Pillay)एकः प्रसिद्धः फील्ड्-यष्टिकन्दुकक्रीडालुः आसीत् ।
एषः पूर्वतन भारतीय-यष्टिकन्दुकगणस्य नायकः आसीत् ।
जननं बाल्यञ्च[सम्पादयतु]
धनरजवर्यः पुणेनगरस्य समीपे विद्यमानस्य खड्की प्रदेशे जन्म प्राप्तवान् । नागलिङ्गं पिल्लै, आण्डाळम्मा तस्य मातापितरौ च स्तः । एषः तमिळीयः वर्तते । सः मराठी, आङ्ग्लम्, हिन्दी भाषायां च भाषितुं समर्थः वर्तते । अस्य पिता क्षेत्रपालकः आसीत् । धनराजवर्यः बाल्यादारभ्य एव मित्रैः सह यष्टिकन्दुकक्रीडां क्रीडति स्म । सः मोहम्मद्-शहीद्वर्येण प्रेसितः आसीत् ।
टिप्पणी[सम्पादयतु]
- ↑ "Dhanraj Pillay". Dimdima. Retrieved 13 January 2013.


text:
मल्लस्तम्भक्रीडा
मल्लस्तम्भक्रीडा(Mallakhamb) भारतदेशस्य साम्प्रदायिकक्रीडासु अन्यतमा ।
एषा क्रीडा महाराष्ट्रराज्ये आरब्धा । मराठी भाषायाम् अस्याः क्रीडायाः नाम मल्लखांब अथवा मलखांब इति वर्तते । हिन्दीभाषायां मल्खम्ब अथवा मल्लखम्भ इति प्रसिद्धं वर्तते । शरीरस्य सर्वस्मिन् भागे न्यूनसमये अधिकप्रभावकारी व्यायामस्य क्रीडा वर्तते ।
अन्तर्विषयाः
इतिहासः[सम्पादयतु]
अस्याः क्रीडायाः इतिहासः अतीव प्राचीनः वर्तते इति मन्यते । परन्तु, लिखितरूपेण आधारः न लभ्यते । रामायणकाले हनुमान् अस्याः क्रीडायाः शोधः कृतवान् इति श्रूयते । ११३५ तमे वर्षे सोमेश्वर चालुक्यवर्येण लिखितः मानसोल्लासः इति ग्रन्थे मल्लस्तम्भक्रीडायाः वर्णनं कृतं वर्तते । महाराष्ट्रराज्ये पेश्वशासनकाले एनां क्रीडां बहु क्रीडन्ति स्म । पेश्वशासनकाले मल्लस्तम्भक्रीडायाः व्यायामागारः सम्पूर्णभारतदेशे आरम्भं कृतवन्तः । गुराखी जातीय जनानाम् अस्याः क्रीडायां महत्त्वं वर्तते ।
क्रीडा स्वरूपम्[सम्पादयतु]
दारु स्तम्भः[सम्पादयतु]
मल्लस्तम्भः दारुणा निर्मितः स्तम्भः भवति । एषः स्तम्भः ८ फीट् भवति । एषः स्तम्भः भूमेः अन्तः दृढतया स्थापितः भवति । भूमेः उपरितन भागः गोलरूपेण भवति ।
रज्जुः[सम्पादयतु]
मल्लस्तम्भक्रीडा रज्जोः उपयोगं कृत्वाऽपि क्रीडन्ति । एषः रज्जुः २० फीट् भवति ।
संस्थाः[सम्पादयतु]
- मुम्बई उपनगरजिल्ला मलखाम्ब सङ्घटना
- साने गुरुजी आरोग्यमन्दिरम्
- हौशी मलखाम्ब सङ्घटना
- अकोला जिल्ला मलखाम्ब सङ्घटना
- नाशिक जिल्ला मलखाम्ब सङ्घटना


text:
॥ १०८ उपनिषत् - मुक्तिकोपनिषत् ॥
उपनिषद् सूची १०८
A list of 108 upaniShad
Lord Rama says to Shri Hanuman in muktikopaniShad :
The only means by which the final emancipation is attained is
through mANDUkya upaniShad alone, which is enough for the
salvation for all aspirants .
If jnAna is not attained thereby, study the 10 upaniShads;
thou shalt soon attain jnAna, and then My Seat .
O son of anjanA, if thy jnAna is not made firm, practice (study)
well the 32 upaniShads . Thou shalt get release .
If thou longest after videhamukti, study the 108 upaniShads .
I will truly state in order the (names of the) upaniShads
with their ShAnti (purificatory mantras). Hearken to them .
(They are:)
ईश = शुक्ल यजुर्वेद, मुख्य उपनिषद्
केन = साम वेद, मुख्य उपनिषद्
कठ = कृष्ण यजुर्वेद, मुख्य उपनिषद्
प्रश्न = अथर्व वेद, मुख्य उपनिषद्
मुण्डक = अथर्व वेद, मुख्य उपनिषद्
माण्डुक्य = अथर्व वेद, मुख्य उपनिषद्
तैत्तिरीय = कृष्ण यजुर्वेद, मुख्य उपनिषद्
ऐतरेय = ऋग् वेद, मुख्य उपनिषद्
छान्दोग्य = साम वेद, मुख्य उपनिषद्
बृहदारण्यक (१०) = शुक्ल यजुर्वेद, मुख्य उपनिषद्
ब्रह्म = कृष्ण यजुर्वेद, संन्यास उपनिषद्
कैवल्य = कृष्ण यजुर्वेद, शैव उपनिषद्
जाबाल(यजुर्वेद) = शुक्ल यजुर्वेद, संन्यास उपनिषद्
श्वेताश्वतर = कृष्ण यजुर्वेद, सामान्य उपनिषद्
हंस = शुक्ल यजुर्वेद, योग उपनिषद्
आरुणेय = साम वेद, संन्यास उपनिषद्
गर्भ = कृष्ण यजुर्वेद, सामान्य उपनिषद्
नारायण = कृष्ण यजुर्वेद, वैष्णव उपनिषद्
परमहंस = शुक्ल यजुर्वेद, संन्यास उपनिषद्
अमृत-बिन्दु (२०) = कृष्ण यजुर्वेद, योग उपनिषद्
अमृत-नाद = कृष्ण यजुर्वेद, योग उपनिषद्
अथर्व-शिर = अथर्व वेद, शैव उपनिषद्
अथर्व-शिख = अथर्व वेद, शैव उपनिषद्
मैत्रायणि = साम वेद, सामान्य उपनिषद्
कौषीताकि = ऋग् वेद, सामान्य उपनिषद्
बृहज्जाबाल = अथर्व वेद, शैव उपनिषद्
नृसिंहतापनी = अथर्व वेद, वैष्णव उपनिषद्
कालाग्निरुद्र = कृष्ण यजुर्वेद, शैव उपनिषद्
मैत्रेयि = साम वेद, संन्यास उपनिषद्
सुबाल (३०) = शुक्ल यजुर्वेद, सामान्य उपनिषद्
क्षुरिक = कृष्ण यजुर्वेद, योग उपनिषद्
मान्त्रिक = शुक्ल यजुर्वेद, सामान्य उपनिषद्
सर्व-सार = कृष्ण यजुर्वेद, सामान्य उपनिषद्
निरालम्ब = शुक्ल यजुर्वेद, सामान्य उपनिषद्
शुक-रहस्य = कृष्ण यजुर्वेद, सामान्य उपनिषद्
वज्र-सूचि = साम वेद, सामान्य उपनिषद्
तेजो-बिन्दु = कृष्ण यजुर्वेद, संन्यास उपनिषद्
नाद-बिन्दु = ऋग् वेद, योग उपनिषद्
ध्यानबिन्दु = कृष्ण यजुर्वेद, योग उपनिषद्
ब्रह्मविद्या (४०) = कृष्ण यजुर्वेद, योग उपनिषद्
योगतत्त्व = कृष्ण यजुर्वेद, योग उपनिषद्
आत्मबोध = ऋग् वेद, सामान्य उपनिषद्
परिव्रात् (नारदपरिव्राजक) = अथर्व वेद, संन्यास उपनिषद्
त्रि-षिखि = शुक्ल यजुर्वेद, योग उपनिषद्
सीता = अथर्व वेद, शाक्त उपनिषद्
योगचूडामणि = साम वेद, योग उपनिषद्
निर्वाण = ऋग् वेद, संन्यास उपनिषद्
मण्डलब्राह्मण = शुक्ल यजुर्वेद, योग उपनिषद्
दक्षिणामूर्ति = कृष्ण यजुर्वेद, शैव उपनिषद्
शरभ (५०) = अथर्व वेद, शैव उपनिषद्
स्कन्द (त्रिपाड्विभूटि) = कृष्ण यजुर्वेद, सामान्य उपनिषद्
महानारायण = अथर्व वेद, वैष्णव उपनिषद्
अद्वयतारक = शुक्ल यजुर्वेद, संन्यास उपनिषद्
रामरहस्य = अथर्व वेद, वैष्णव उपनिषद्
रामतापणि = अथर्व वेद, वैष्णव उपनिषद्
वासुदेव = साम वेद, वैष्णव उपनिषद्
मुद्गल = ऋग् वेद, सामान्य उपनिषद्
शाण्डिल्य = अथर्व वेद, योग उपनिषद्
पैंगल = शुक्ल यजुर्वेद, सामान्य उपनिषद्
भिक्षुक (६०) = शुक्ल यजुर्वेद, संन्यास उपनिषद्
महत् = साम वेद, सामान्य उपनिषद्
शारीरक = कृष्ण यजुर्वेद, सामान्य उपनिषद्
योगशिखा = कृष्ण यजुर्वेद, योग उपनिषद्
तुरीयातीत = शुक्ल यजुर्वेद, संन्यास उपनिषद्
संन्यास = साम वेद, संन्यास उपनिषद्
परमहंस-परिव्राजक = अथर्व वेद, संन्यास उपनिषद्
अक्षमालिक = ऋग् वेद, शैव उपनिषद्
अव्यक्त = साम वेद, वैष्णव उपनिषद्
एकाक्षर = कृष्ण यजुर्वेद, सामान्य उपनिषद्
अन्नपूर्ण (७०) = अथर्व वेद, शाक्त उपनिषद्
सूर्य = अथर्व वेद, सामान्य उपनिषद्
अक्षि = कृष्ण यजुर्वेद, सामान्य उपनिषद्
अध्यात्मा = शुक्ल यजुर्वेद, सामान्य उपनिषद्
कुण्डिक = साम वेद, संन्यास उपनिषद्
सावित्रि = साम वेद, सामान्य उपनिषद्
आत्मा = अथर्व वेद, सामान्य उपनिषद्
पाशुपत = अथर्व वेद, योग उपनिषद्
परब्रह्म = अथर्व वेद, संन्यास उपनिषद्
अवधूत = कृष्ण यजुर्वेद, संन्यास उपनिषद्
त्रिपुरातपनि (८०) = अथर्व वेद, शाक्त उपनिषद्
देवि = अथर्व वेद, शाक्त उपनिषद्
त्रिपुर = ऋग् वेद, शाक्त उपनिषद्
कठरुद्र = कृष्ण यजुर्वेद, संन्यास उपनिषद्
भावन = अथर्व वेद, शाक्त उपनिषद्
रुद्र-हृदय = कृष्ण यजुर्वेद, शैव उपनिषद्
योग-कुण्डलिनि = कृष्ण यजुर्वेद, योग उपनिषद्
भस्म = अथर्व वेद, शैव उपनिषद्
रुद्राक्ष = साम वेद, शैव उपनिषद्
गणपति = अथर्व वेद, शैव उपनिषद्
दर्शन (९०) = साम वेद, योग उपनिषद्
तारसार = शुक्ल यजुर्वेद, वैष्णव उपनिषद्
महावाक्य = अथर्व वेद, योग उपनिषद्
पञ्च-ब्रह्म = कृष्ण यजुर्वेद, शैव उपनिषद्
प्राणाग्नि-होत्र = कृष्ण यजुर्वेद, सामान्य उपनिषद्
गोपाल-तपणि = अथर्व वेद, वैष्णव उपनिषद्
कृष्ण = अथर्व वेद, वैष्णव उपनिषद्
याज्ञवल्क्य = शुक्ल यजुर्वेद, संन्यास उपनिषद्
वराह = कृष्ण यजुर्वेद, संन्यास उपनिषद्
शात्यायनि = शुक्ल यजुर्वेद, संन्यास उपनिषद्
हयग्रीव (१००) = अथर्व वेद, वैष्णव उपनिषद्
दत्तात्रेय = अथर्व वेद, वैष्णव उपनिषद्
गारुड = अथर्व वेद, वैष्णव उपनिषद्
कलि-सण्टारण = कृष्ण यजुर्वेद, वैष्णव उपनिषद्
जाबाल(सामवेद) = साम वेद, शैव उपनिषद्
सौभाग्य = ऋग् वेद, शाक्त उपनिषद्
सरस्वती-रहस्य = कृष्ण यजुर्वेद, शाक्त उपनिषद्
बह्वृच = ऋग् वेद, शाक्त उपनिषद्
मुक्तिक (१०८) = शुक्ल यजुर्वेद, सामान्य उपनिषद्
Encoded by M . Giridhar


text:
विष्णुपरिवर्तनविधि:
॥ भाद्रपदशुक्लद्वादश्यां विष्णुपरिवर्तनविधि: ॥
द्वादश्यां श्रवणमध्यभागे वा सायंकालव्यापिनि श्रवणे वा विष्णुपरिवर्तनोत्सवं कुर्यात । तत्र सन्ध्यायां कृतनित्यक्रिय:, आचम्य देशकालौ सङ्कीर्त्य, मम महापातकाद्यशेषपापनिवृत्तिपूर्वकश्रीमहाविष्णुप्रसादसिद्धिद्वारा श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थं कृतविष्णुशयनोत्सवाङ्गभूतं भाद्रपदशुक्लद्वादश्यां विष्णुपरिवर्तनं करिष्ये । इति सङ्कल्प्य, देवं विविधोपचारै: सम्पूज्य, प्रार्थयेत् । वासुदेव जगन्नाथ प्राप्तेयं द्वादशी तव । पार्श्वेन परिवर्तस्व सुखं स्वपिहि माधव ॥ अनेन विष्णुपरिवर्तनाख्येन कर्मणा तेन श्रीभगवान् श्रीमहाविष्णु: प्रीयताम् ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
एकाज् यो धातुर् हलादिः क्रियासमभिहारे वर्तते तस्माद् यङ् प्रत्ययो भवति। पौनःपुन्यं भृशार्थो वा क्रियासमभिहारः। नः पुनः पचति पापच्यते। यायज्यते। भृशं ज्वलति जाज्वल्यते। देदीप्यते। धातोः इति किम्? सोपसर्गादुत्पत्तिर् मा भूत्, भृशं प्राटति। एकाचः इति किम्? भृशं जागर्ति। हलादेः इति किम्? भृशमीक्षते। सूचिसूत्रमूत्र्यट्यर्त्यशूर्णोतीनां ग्रहनं यङ्विधानवेकाजहलाद्यर्थम्। सोसूच्यते। सोसूत्र्यते। मोमूत्र्यते। अटाट्यते। अरार्यते। अशाश्यते। प्रोर्णोनूयते। भृशं शोभते, भृशं रोचते इत्यत्र नेष्यते, अनभिधानात्।
"एकाच्" इति। बहुव्रीहिरयं न तत्पुरुषः; "हलादेः" इति विशेषणात्। "क्रियासमभिहारे वत्र्तते" इति। एतेन क्रियासमभिहारस्य प्रकृतिविशेषणत्वं दर्शयति। "तस्माद्यङप्रत्ययो भवति" इति। क्व?
"अनिर्दिष्टार्थाः प्रत्ययाः स्वार्थे भवन्ति"(पु।प।पा।९०) इति तत्रैव क्रियासमभिहारे। विप्रकीर्णानामकेत्र राशीकरणं समुदायभावापत्तिर्मुख्यः समभिहारः। स च क्रियागामुत्पन्नापवर्गिणीनां सहानवस्थानादेकेन च धातुनाऽनकस्याः क्रियाया युगपदनभिधानान्न सम्भवतीति गौणं समभिहारं दर्शयतुमाह--"पौनः पुन्यम्" इत्यादि। उभयमपि ह्रेतत् समभिहारसादृश्यादुपचारेण समभिहारे व्यपदेशमासादयति। यथा द्रव्याणां समाह्मतानां द्रव्यान्तरैरव्यपेतानां समाहारो भवति, तथा क्रियाणामपि क्रियान्तरैरव्यपेतानामेतदुभयं भवतीति सादृश्यम्। क्रिया च द्विप्रकारा--- प्रधाना,अप्रधाना च। तत्र प्रधानक्रिया विक्लेदनादिः, गुणक्रिया चाधिश्रयणादिः। तत्र यः फलान्तं पाकमवसाय्य क्रियान्तरमनारभ्य पुनः पाकमेवारभते स प्रधानक्रियां समभिहरति, तासां पौनःपुन्यं समभिहारः। यस्त्वधिश्रयणादीरेव क्रियाः क्रियान्तरैरव्यपेताः साकल्येन करोति स गुणक्रियाः समभिहरति, तासां भृशार्थता समभिहारः। फलातिरेको वा भृशार्थता। तथा हि--- यो ज्वलनफलमवाप्य ज्वलति, दीप्यते वा, स जाज्वल्यते देदीप्यते इति चोच्यते। "पापच्यते" इति। "सन्यङोः" ६।१।९
इति द्विर्वचनम्, "दीघोऽकितः" ७।४।८३
इति दीर्घः। अत्र "क्रियासमभिहारे द्वे भवतः" (वा।८८६) इति द्वित्वं न भवति; क्रियासमभिहारे विधीयमानस्य यङः स्वयमेव तदभिव्यक्तौ सामथ्र्यात्। यस्तु "क्रियासमभिहारे लोड् लोटो हिस्वौ वा च तध्वमोः" ३।४।२
इति लोड् वक्ष्यते स क्रियासमभिहारव्यक्तौ स्वयमशक्त इत्यपेक्षते द्विर्वचनम्। न ह्रसौ क्रियासमभिहारे विधीयते, किं तर्हि?
कर्मादिषु; "लः कर्मणि च भावे चाकर्मकेभ्यः" ३।४।६९
इति वचनात्। तेन तस्य प्रयोगे द्विर्वचनं भवत्येव-- "लुनीहि लुनीहीत्येवायं लुनाति। "देदीप्यते" इति। "गुणो यङ लुकोः" ७।४।८२
इति गुणः।
"भृशं प्राटति" इति। असति धातुग्रहणे, एकाज् यः शब्दो हलादिः क्रियासमभिहारे वत्र्तते तस्माद्यङ प्रत्ययो भवतीत्ये। सूत्रार्थः स्यात्। ततश्च प्रपूर्वादटतेर्यङ प्रसज्येत; प्रपूर्वस्याटतेर्यः समुदायस्तस्य यथोक्तविशेषणविशिष्टत्वात्। धातुग्रहणे सत्येष प्रसङ्गो न भवति। न ह्रयं धातुः, किं तर्हि?
धातूपसर्गसमुदायः। "जागर्ति" इति। आदादित्वाच्छपो लुक्। अथ क्रियाग्रहणं किमर्थम्, न समभिहार इत्येवोच्येत?
नैवम्। साधनसमभिहारेऽपि स्यात्। नैतदस्ति, प्रकृतिविशेषणं ह्रेतत्। न च प्रकृतेः साधनसमभिहारे वृत्तिः सम्भवति। अपि च "करणे" ३।१।१७
इति वत्र्तते, तेन समभिहारो विशेषयिष्यते-- करणसम्बन्धी चेत् समभिहारः, तत् कुतः साधनसमभिहारे प्रसङ्गः?
इदं तर्हि प्रयोजनम्--- क्रियामात्रसमभिहारे यथा स्यात्; अन्यथा प्रधाने कार्यसम्प्रत्ययात् प्रधानक्रियासमभिहार एव स्यात्, न गुणक्रियासमभिहारे।
"सूचि" इत्यादि। "सूच पैशून्ये" (धा।पा।१८७३), "सूत्र {वेष्टने" धा।पा।} अवमोचने" (धा।पा।१९०८), "मूत्र प्ररुआवणे" (धा।पा।१९०९) "अट गतौ" (धा।पा।२९५), "ऋ गतौ" (धा।पा।१०९८), "अश भोजने" (धा।पा।१५२३) "ऊर्णूञ् आच्छादने" (धा।पा।१०३९),-- आसां प्रकृतीनां यङविधौ ग्रहणं कत्र्तव्यम्, तच्च पूर्वस्यैव चकारस्यानुक्तसमुच्चयार्थत्वाल्लभ्यते, किमर्थं पुनरासां प्रकृतीनां ग्रहणमित्याह--- "अनेकाजहलाद्यर्थम्" इति। अनेकाज् अहलादिरर्थः प्रयोजनं यस्य तत्तथोक्तम्। सूच्यदीनां तिसृणां चुरादिणिजन्तानामनेकार्थं ग्रहणम्, ऊर्णोतेस्त्वनेकाजर्थमहलाद्यर्थञ्च, शेषाणां तु अहलाद्यर्थमेव। "सोसूयते" इति। "णेरनिटि" ६।४।५१
इति णिलोपः, पूर्ववदभ्यासस्य गुणः। "अटाटयते" इति। "अजादेर्द्वितीयस्य" ६।१।२
इति ट()कारस्य द्विर्वचनम्, हलादिः शेषः, दीर्घश्च। "अरार्यते" इति। "यङि च" ७।४।३०
इति गुणः। द्वितीयस्यैकाचो र्यशब्दस्य द्वर्वचनम्। "न न्द्राः संयोगादयः" ६।१।३
इति तु नास्ति, "यकारपरस्य रेफस्य प्रतिषेधः" (वा। ६५१) इति वचनात्। "अशाश्यते" इति। द्वितीयस्यैकाचः "श्य" इत्यस्य द्विर्वचनम्। "प्रोर्णुनूयते" इति। अत्रापि नुशब्दस्य द्विर्वचनम्। रेफस्तु न द्विरुच्यते, तथैव प्रतिषेधात्। "भृशं रोचते, भृशं शोभत इत्यत्र नेष्यते" इति। तदर्थं वेत्यनुवृत्तस्य व्यवस्थितविभाषात्वं व्याख्येयम्॥


text:
सूत्रम्
ईषद्दुःसुषु कृच्छ्राकृच्छ्रार्थेषु खल्॥ ३।३।१२६
काशिका-वृत्तिः
ईषद्दुःसुषु कृच्छ्राकृच्च्रार्थेषु खल् ३।३।१२६
करणाधिकरणयोः इति निवृत्तम्। ईषत् दुस् सु इत्येतेषु उपपदेषु कृच्छ्राकृच्छ्रार्थेषु धतोः खल् प्रत्ययो भवति। कृच्छ्रं दुःखम्, तद् दुरो विशेषणम्। अकृच्छ्रं सुखम्, तदितरयोः विशेषनम्, सम्भवात्। ईषत्करो भवता कटः। दुष्करः। सुकरः। ईषद्भोजः। दुर्भोजः। सुभोजः। ईषदादिषु इति किम्? कृच्छ्रेण कार्यः कटः। कृच्छ्राकृच्छ्रार्थेषु इति किम्? ईषत्कार्यः। लकारः स्वरार्थः। खित्करणम् उत्तरक्र मुमर्थम्।
लघु-सिद्धान्त-कौमुदी
ईषद्दुस्सुषु कृच्छ्राकृच्छ्रार्थेषु खल् ८७९, ३।३।१२६
करणाधिकरणयोरिति निवृत्तम्। एषु दुःखसुखार्थेषूपपदेषु खल् तयोरेवेति भावे कर्मणि च। कृच्छ्रे - दुष्करः कटो भवता। अकृच्छ्रे - ईषत्करः। सुकरः॥
न्यासः
ईषद्?दुःसुषु कृच्छ्रार्थेषु खल्। , ३।३।१२६
"तदितरयोः"इति। सुशब्देषच्छब्दयोः। कथं पुनः सामान्योक्तेनापि विशेषो लभ्यते?
इत्याह-- सम्भवात्िति। यत्र यस्य सम्भवस्तत्र तस्य विशेषणं भवति। कृच्छ्रमेव दुःशब्दस्यार्थे वत्र्तते, नाकृच्छ्रम्। इतरयोस्त्वर्थेऽकृच्छ्रमेव वर्त्तैते न कृच्छ्रम्। तस्मात् कृच्छ्रं दुर एव विशेषणम्, अकृच्छ्र त्वितरयोरेव। "ईषात्करः कटो भवता" इति। अकृच्छ्रेणायत्नेन क्रियते भवता कट इत्यर्थः। "ईषत्कार्यः"इति। "ऋहलोण्र्यत्" ३।१।१२४
इति ण्यत्। ईषच्छब्दोऽत्र मनागित्यस्यार्थे वत्र्ततेत।
"लकारः स्वरार्थः" इति। लिति प्रत्ययात् पूर्वस्योदात्तत्वं यथा स्यात्। ननु च ह्यस्वादिकं खित्कार्यं "खित्यनव्ययस्य" ६।३।६५
इत्येवमादिशास्त्रेणानव्ययस्य विधीयते; ईषदादयश्चाव्ययसंसज्ञाः; तत्किमर्थं खलः, खित्करणमित्याह-- "खित्करणमुत्तरत्र मुमर्थम्" इति।उत्तरत्रानव्ययेऽप्युपपदे खल् विधास्यते, तत्र "अरूर्द्विषदजन्तस्य मुम्" ६।३।६६
इति मुम् यथा स्यादित्येवमर्थं खित्करणम्॥
तत्त्व-बोधिनी
ईषद्दुःसुषुकृच्छ्राऽकृच्छ्रार्थेषु खल् १५७९, ३।३।१२६
ईषद्दुःसुषु। इह सामान्योक्तावपि योग्यताबलाद्विशेषणस्य विषयविभागो लभ्यते। दुरिति कृच्छ्रार्थे,इतरौ त्वकृच्छ्रार्थे।तदेतद्दर्शयति--कृच्छ्रे दुष्कर इत्यादिना। भवतेति। "न लोके"ति षष्ठीनिषेधात्कर्तरि तृतीया। कच्छ्रेत्यादि किम्?। ईषत्कार्यम्। स्वल्पं कार्यमित्यर्थः। खलिति। लकारः स्वरार्थः, खित्करणं तूत्तरत्र मुमर्थम्। निमिमीति। "मीनातिमिनोतिदीङां ल्यपि च " "विभाषा लीयतेः इति प्राप्तं निषिध्यते। निमय इत्यादि। "एरच्। उपसर्गात्खल्घञोः। "लभेश्चे"त्यनेनैव सिद्धे नियमार्थमिदमित्याह--उपसर्गादेवति।


text:
११ अशोकवर्णावदानम्
Technical Details
११ अशोकवर्णावदानम्।
एवं मया श्रुतम्। एकस्मिन् समये भगवान् सत्कृतो गुरुकृतो मानितः पूजितो राजभी राजमात्रैर्धनिभिः पौरैः श्रेष्ठिभिः सार्थवाहैर्देवैर्नागैरसुरैर्यक्षैर्गरुडैः किन्नरैर्महोरगैरिति देवनागयक्षासुरगरुडकिन्नरमहोरगाभ्यर्चितो बुद्धो भगवान् ज्ञातो महापुण्यो लाभी चीवरपिण्डपातशयनासनग्लानप्रत्ययभैषज्यपरिष्काराणां सश्रावकसंघो वैशाल्यां विहरति स्म मर्कटह्रदतीरे कूटागारशालायाम्। तेन खलु समयेन वैशालिका लिच्छवय इदमेवंरूपं क्रियाकारमकार्षुः-पञ्चदश्यां भवन्तः पक्षस्य अष्टम्यां चतुर्दश्यां च प्राणिनो हन्तव्याः यत्कारणमेयुर्मनुष्या मांसमन्वेषन्त इति। तेन खलु समयेन अन्यतमो गोघातको महान्तं वृषभमादाय नगरान्निष्क्रमति प्रघातयितुम्। तमेनं महाजनकायः पृष्ठतः पृष्ठतः समनुबद्धो मांसार्थी कथयति- शीघ्रमेनं वृषं घातय, वयं मांसेनार्थिन इति। स कथयति - एवं करिष्यामि, किं तु मुहूर्तमुदीक्षध्वमिति। ततो वृष ईदृशमनार्यं वचो दुरुक्तं श्रुत्वा भीतस्त्रस्तः संविग्न आहृष्टरोमकूप इतश्चामुतश्च संभ्रान्तो निरीक्षते, चिन्तयति च-को मां कृच्छ्रसंकटसंबाधप्राप्तमत्राणमशरणमिष्टेन जीवितेनाच्छादयेदिति। स चैवं विह्वलवदनस्त्राणान्वेषी तिष्ठति। भगवांश्च पूर्वाह्णे निवास्य पात्रचीवरमादाय भिक्षुगणपरिवृतो भिक्षुसंघपुरस्कृतो वैशालीं पिण्डाय प्राविशत्। अथासौ ददर्श बुद्धं भगवन्तं द्वात्रिंशता महापुरुषलक्षणैः समलंकृतमशीत्यानुव्यञ्जनैर्विराजितगात्रं व्यामप्रभालंकृतं सूर्यसहस्रातिरेकप्रभं महापुरुषलक्षणैः समलंकृतमशीत्यानुव्यञ्जनैर्विराजितगात्रं व्यामप्रभालंकृतं सूर्यसहस्रातिरेकप्रभं जङ्गममिव रत्नपर्वतं समन्ततो भद्रकम्। सहदर्शनैश्चास्य भगवतोऽन्तिके चित्तमभिप्रसन्नम्। प्रसन्नचित्तश्च संलक्षयति-प्रासादिकोऽयं सत्त्वविशेषः। शक्ष्यत्येषो मम प्राणपरित्राणं कर्तुम्। यन्न्वहमेनमुपसंक्रमेयमिति। अथ स वृषो भगवत्यवेक्षावान् प्रतिबद्धचित्तः एषो मे शरणमिति सहस्रैव तानि दृढानि वरत्रकाणि बन्धनानि छित्त्वा प्रधावन् येन भगवांस्तेनोपसंक्रान्तः। उपसंक्रम्योभाभ्यां जानुभ्यां भगवतः पादयोर्निपत्य पादौ जिह्वया निलेढुमारब्धः। स चास्य रौद्रकर्मा गोघातकः पृष्ठतः पृष्ठतः समनुबद्ध एव शस्त्रव्यग्रहस्तः। ततो भगवांस्तं रौद्रकर्माणं गोघातकमिदमवोचत् -कुरुष्व त्वं भोः पुरुष अनेन गोवृषभेण सार्धं सात्म्यम्। जीवितेनाच्छादयेति। स कथयति- नाहं भदन्त प्रभवाम्येनं जीवितेनाच्छादयितुम्। तत्कस्य हेतोः ? मया एष बहुना मूल्येन क्रीतः। पुत्रदारं च मे बहु पोषितव्यमिति। भगवानाह-यदि मूल्यं दीयते, प्रतिमुञ्चसीति ?। स कथयति-प्रतिमोक्ष्यामि भगवन्निति। अथ भगवांल्लौकिकचित्तमुत्पादयति-अहो बत शक्रो देवेन्द्रस्त्रीणि कार्षापणसहस्राण्यादायागच्छेदिति। सहचित्तोत्पादाद्भगवतः शक्रो देवेन्द्रः कार्षापणसहस्रत्रयमादाय भगवतः पुरस्तादस्थात्। अथ भगवान् शक्रं देवेन्द्रमिदमवोचत्-अनुप्रयच्छ कौशिक अस्य गोघातकस्य त्रिगुणं मूल्यम्। अदाच्छक्रो देवेन्द्रस्तस्य गोघातकस्य कार्षापणत्रयसरस्रं वृषमूल्यम्। अथ गोघातकः कार्षापणसहस्रत्रयं वृषमूल्यं गृहीत्वा हृष्टस्तुष्टः प्रमुदितो भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा तं गोवृषं बन्धनान्मुक्त्वा प्रक्रान्तः। शक्रो देवेन्द्रो भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा तत्रैवान्तर्हितः॥
अथ गोवृषो गतप्रत्यागतप्राणो भूयस्या मात्रया भगवत्यभिप्रसन्नो भगवन्तं त्रिः प्रदक्षिणीकृत्य पृष्ठतः पृष्ठतः समनुबद्धो भगवतो मुखं व्यवलोकयमानोऽस्थात्। अथ भगवान् स्मितमकार्षीत्। धर्मता खलु यस्मिन् समये बुद्धा भगवन्तः स्मितं प्राविष्कुर्वन्ति, तस्मिन् समये नीलपीतलोहितावदाताः पुष्पपरागपद्मरागवज्रवैदूर्यमुसारगल्वार्कलोहितकादक्षिणावर्तशङ्खशिलाप्रवालजातरूपरजतवर्णा अर्चिषो मुखान्निश्चार्य काश्चिदधस्ताद्गच्छन्ति, काश्चिदुपरिष्टाद्गच्छन्ति। या अधस्ताद्गच्छन्ति, ताः संजीवं कालसूत्रं रौरवं महारौरवं तपनं प्रतापनमवीचिमर्बुदं निरर्बुदमटटं हहवं हुहुवमुत्पलं पद्मं महापद्मपर्यन्तान् नरकान् गत्वा ये उष्णनरकास्तेषु शीतीभूत्वा निपतन्ति, ये शीतनरकास्तेषूष्णीभूत्वा निपतन्ति। तेन तेषां सत्त्वानां कारणाविशेषाः प्रतिप्रस्रभ्यन्ते। तेषामेवं भवति- किं नु वयं भवन्त इतश्च्युताः, आहोस्विदन्यत्रोपपन्ना इति। तेषां प्रसादसंजननार्थं भगवान् निर्मितं विसर्जयति। तेषां निर्मितं दृष्ट्वा एवं भवति - न ह्येव वयं भवन्त इतश्च्युताः, नाप्यन्यत्रोपपन्ना इति। अपि त्वयमपूर्वदर्शनः सत्त्वः, अस्यानुभावेनास्माकं कारणाविशेषाः प्रतिप्रस्रब्धा इति। ते निर्मिते चित्तमभिप्रसाद्य तन्नरकवेदनीयं कर्म क्षपयित्वा देवमनुष्येषु प्रतिसंधिं गृह्णन्ति यत्र सत्यानां भाजनभूता भवन्ति। या उपरिष्टाद्गच्छन्ति, ताश्चातुर्महाराजकायिकान् देवांस्त्रायस्त्रिंशान् यामांस्तुषितान् निर्माणरतीन् परनिर्मितवशवर्तिनो ब्रह्मकायिकान् ब्रह्मपुरोहितान् महाब्रह्मणः परीत्ताभानप्रमाणाभानाभास्वरान् परीत्तशुभानप्रमाणशुभान् शुभकृत्स्नाननभ्रकान् पुण्यप्रसवान् बृहत्फलानबृहानतपान् सुदृशान् सुदर्शनानकनिष्ठपर्यन्तान् देवान् गत्वा अनित्यं दुःखं शून्यमनात्मेत्युद्धोषयन्ति। गाथाद्वयं भाषन्ते-
आरभध्वं निष्क्रामत युज्यध्वं बुद्धशासने।
धुनीत मृत्युनः सैन्यं नडागारमिव कुञ्जरः॥१॥
यो ह्यस्मिन् धर्मविनये अप्रमत्तश्चरिष्यति।
प्रहाय जातिसंसारं दुःखस्यान्तं करिष्यति॥२॥ इति।
अथ ता अर्चिषस्त्रिसाहस्रमहासाहस्रं लोकधातुमन्वाहिण्ड्य भगवन्तमेव पृष्ठतः पृष्ठतः समनुगच्छन्ति। तद्यदि भगवानतीतं कर्म व्याकर्तुकामो भवति, भगवतः पृष्ठतोऽन्तर्धीयन्ते। अनागतं व्याकर्तुकामो भवति, पुरस्तादन्तर्धीयन्ते। नरकोपपत्तिं व्याकर्तुकामो भवति, पादतलेऽन्तर्धीयन्ते। तिर्यगुपपत्तिं व्याकर्तुकामो भवति, पार्ष्ण्यामन्तर्धीयन्ते। प्रेतोपपत्तिं व्याकर्तुकामो भवति, पादाङ्गुष्ठेऽन्तर्धीयन्ते। मनुष्योपपत्तिं व्याकर्तुकामो भवति, जानुनोरन्तर्धीयन्ते। बलचक्रवर्तिराज्यं व्याकर्तुकामो भवति, वामे करतलेऽन्तर्धीयन्ते। चक्रवर्तिराज्यं व्याकर्तुकामो भवति, दक्षिणे करतलेऽन्तर्धीयन्ते। देवोपपत्तिं व्याकर्तुकामो भवति, नाभ्यामन्तर्धीयन्ते। श्रावकबोधिं व्याकर्तुकामो भवति, आस्येऽन्तर्धीयन्ते। प्रत्येकां बोधिं व्याकर्तुकामो भवति, ऊर्णायामन्तर्धीयन्ते। अनुत्तरां सम्यक्संबोधिं व्याकर्तुकामो भवति, उष्णीषेऽन्तर्धीयन्ते। अथ ता अर्चिषो भगवन्तं त्रिः प्रदक्षिणीकृत्य भगवत ऊर्णायामन्तर्हिताः॥
अथायुष्मानानन्दः कृतकरपुटो भगवन्तं पप्रच्छ-
नानाविधो रङ्गसहस्रचित्रो
वक्त्रान्तरान्निष्कसितः कलापः।
अवभासिता येन दिशः समन्ता-
द्दिवाकरेणोदयता यथैव॥३॥
गाथां च भाषते-
विगतोद्भवा दैन्यमदप्रहीणा
बुद्धा जगत्युत्तमहेतुभूताः।
नाकारणं शङ्खमृणालगौरं
स्मितमुपदर्शयन्ति जिना जितारयः॥४॥
तत्कालं स्वयमधिगम्य धीर बुद्ध्या
श्रोतॄणां श्रमण जिनेन्द्र काङ्क्षितानाम्।
धीराभिर्मुनिवृष वाग्भिरुत्तमाभि-
रुत्पन्नं व्यपनय संशयं शुभाभिः॥५॥
नाकस्माल्लवणजलाद्रिराजधैर्याः
संबुद्धाः स्मितमुपदर्शयन्ति नाथाः।
यस्यार्थे स्मितमुपदर्शयन्ति धीरा-
स्तं श्रोतुं समभिलषन्ति ते जनौघाः॥६॥ इति॥
भगवानाह -एवमेतदानन्द, एवमेतत्। नाहेत्वप्रत्ययमानन्द तथागता अर्हन्तः सम्यक्संबुद्धाः स्मितं प्राविष्कुर्वन्ति। दृष्टस्ते आनन्द अयं गोवृषः ? दृष्टो भदन्त। एष आनन्द गोवृषस्तथागतस्यान्तिके प्रसन्नचित्तः सप्तमे दिवसे कालं कृत्वा चातुर्महाराजिकेषु देवेषूपपत्स्यते। वैश्रवणस्य महाराजस्य पुत्रो भविष्यति। ततश्च्युत्वा त्रायस्त्रिंशेषु देवेषूपपत्स्यते। शक्रस्य देवेन्द्रस्य पुत्रो भविष्यति। ततश्च्युत्वा यामेषु देवेषूपपत्स्यते। यामस्य देवस्य पुत्रो भविष्यति। ततश्च्युत्वा तुषितेषु देवेषूपपत्स्यते। स तुषितस्य देवस्य पुत्रो भविष्यति। ततश्च्युत्वा निर्माणरतिषु देवेषूपपत्स्यते। सुनिर्मितस्य देवपुत्रस्य पुत्रो भविष्यति। ततश्च्युत्वा परनिर्मितवशवर्तिषु देवेषूपपत्स्यते। वशवर्तिनो देवपुत्रस्य पुत्रो भविष्यति। तदनया संतत्या नवनवतिकल्पसहस्राणि विनिपातं न गमिष्यति। ततः कामावचरेषु देवेषु दिव्यं सुखमनुभूय पश्चिमे भवे पश्चिमे निकेते समुच्छ्रये पश्चिमे आत्मभावप्रतिलम्भे मनुष्यत्वं प्रतिलभ्य राजा भविष्यति अशोकवर्णो नाम चक्रवर्ती चतुरर्णवान्तविजेता धार्मिको धर्मराजः सप्तरत्नसमन्वागतः। तस्येमान्येवंरूपाणि सप्त रत्नानि भविष्यन्ति। तद्यथा-चक्ररत्नं हस्तिरत्नमश्वरत्नं मणिरत्नं स्त्रीरत्नं गृहपतिरत्नं परिणायकरत्नमेव सप्तमम्। पूर्णं चास्य भविष्यति सहस्रं पुत्राणां शूराणां वीराणां वराङ्गरूपिणा परसैन्यप्रमर्दकानाम्। स इमामेव समुद्रपर्यन्तां महापृथिवीमखिलामकण्टकामनुत्पीडामदण्डेनाशस्त्रेण धर्म्येण समयेनाभिनिर्जित्य अध्यावत्स्यति। सोऽपरेण समयेन दानानि दत्वा चक्रवर्तिराज्यमपहाय केशश्मश्रूण्यवतार्य काषायाणि वस्त्राणि ...सम्यगेव श्रद्धया अगारादनगारिकां प्रव्रज्य प्रत्येकां बोधिं साक्षात्करिष्यति, अशोकवर्णो नाम प्रत्येकबुद्धो भविष्यति। अथायुष्मानानन्दः कृतकरपुटो भगवन्तं पप्रच्छ-किं भदन्त अनेन गोवृषेण कर्म कृतं येन तिर्यग्योनावुपपन्नः, किं कर्म कृतं येन दिव्यमानुषसुखमनुभूय प्रत्येकां बोधिमधिगमिष्यति ? भगवानाह - अनेनैव आनन्द गोवृषेण कर्माणि कृतान्युपचितानि लब्धसंभाराणि परिणतप्रत्ययानि ओघवत्प्रत्युपस्थितान्यवश्यंभावीनि। गोवृषेण कर्माणि कृतान्युपचितानि। कोऽन्यः प्रत्यनुभविष्यति ? न ह्यानन्द कर्माणि कृतान्युपचितानि बाह्ये पृथिवीधातौ विपच्यन्ते, नाब्धातौ, न तेजोधातौ, न वायुधातौ, अपि तूपात्तेष्वेव स्कन्धधात्वायतनेषु कर्माणि कृतानि विपच्यन्ते शुभाशुभानि च।
न प्रणश्यन्ति कर्माणि अपि कल्पशतैरपि।
सामग्रीं प्राप्य कालं च फलन्ति खलु देहिनाम्॥७॥
भूतपूर्वमानन्द अतीतेऽध्वनि एकनवते कल्पे विपश्यी नाम सम्यक्संबुद्धो लोक उदपादि विद्याचरणसंपन्नः सुगतो लोकविदनुत्तरः पुरुषदम्यसारथिः शास्ता देवमनुष्याणां बुद्धो भगवान्। स बन्धुमतीं राजधानीमुपनिश्रित्य विहरति, अन्यतमस्मिन् वनषण्डे। तस्य नातिदूरे षष्टिभिक्षवः प्रतिवसन्त्यारण्यकाः पिण्डपातिकाः। सर्वे च वीतरागा विगतद्वेषा विगतमोहा यावत् पञ्चमात्राणि धूर्तकशतानि तेन तेनाहिण्ड्यमानानि तं प्रदेशमनुप्राप्तानि। तेषामेतदभवत्-एते हि प्रव्रजिता महात्मानः ईदृशेषु स्थानेष्वभिरमन्ते। यद्येषां जीवितोपच्छेदं न करिष्यामः, न भूय एतस्मिन् प्रदेशे स्वस्थैर्विहर्तव्यं भविष्यति। यद्यप्येते महात्मानः सर्वसत्त्वहितोदयप्रवृत्ता न परेषामारोचयिष्यन्ति, तथाप्येषां प्रधानपुरुषा उपसंक्रमिष्यन्ति। तेऽस्माकं राज्ञः समर्पयिष्यन्ति। तत्रास्माभिश्चारकावरुद्धैर्मर्तव्यं भविष्यति। कथमत्र प्रतिपत्तव्यमिति ? एकस्तत्रैव निर्घृणहृदयस्त्यक्तपरलोकः। स कथयति-अघातयित्वा एतान् कुतः क्षेम इति ? तैस्ते जीविताद्व्यपरोपिताः। ते चैतत्कर्म कृत्वा पापकमकुशलमेकनवतिकल्पानपायेषूपपन्नाः। यद्भूयसा तु नरकेषु तिर्यग्योनौ उपपन्नाश्च सन्तो नित्यं शस्त्रेण प्रघातिताः। तत्र योऽसौ चौरस्तेषां समादापकः, स एवायं गोवृषः। तस्य कर्मणो विपाकेन इयन्तं कालं न कदाचित् सुगतौ उपपन्नः। यत्पुनरिदानीं ममान्तिके चित्तं प्रसादितम् , तस्य कर्मणो विपाकेन दिव्यं मानुषं सुखमनुभूय प्रत्येकां बोधिमधिगमिष्यति। एवं हि आनन्द तथागतानां चित्तप्रसादोऽप्यचिन्त्यविपाकः, किं पुनः प्रणिधानम्। तस्मात्तर्हि आनन्द एवं शिक्षितव्यं यत्स्तोकस्तोकं मुहूर्तमुहूर्तमन्ततोऽच्छटासंघातमात्रमपि तथागतमाकारतः समनुस्मरिष्यामीत्येवं ते आनन्द शिक्षितव्यम्।
अथायुष्मान् आनन्दो भगवतो भाषितमभ्यानन्द्यानुमोद्य भिक्षूणां पुरस्ताद्गाथा भाषते-
अहो नाथस्य कारुण्यं सर्वज्ञस्य हितैषिणः।
सुकृतेनैव वात्सल्यं यस्येदृशमहाद्भुतम्॥ ८॥
आपन्नो हि परं कृच्छ्रं गोवृषो येन मोचितः।
व्याकृतश्च भवे दिव्ये प्रत्येकश्च जिनो ह्यसौ॥ ९॥ इति॥
इदमवोचद्भगवान्। आत्तमनसस्ते भिक्षवो भाषितमभ्यनन्दन्।
इति श्रीदिव्यावदानेऽशोकवर्णावदानमेकादशमम्॥


text:
॥ अमृतनादोपनिषत् २१ ॥
अमृतनादोपनिषत्प्रतिपाद्यं पराक्षरम् ।
त्रैपदानन्दसाम्राज्यं हृदि मे भातु सन्ततम् ॥
ॐ सह नाववतु । सह नौ भुनक्तु । सह वीर्यं करवावहै ।
तेजस्विनावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ॥
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥
शास्त्राण्यधीत्य मेधावी अभ्यस्य च पुनः पुनः ।
परमं ब्रह्म विज्ञाय उल्कावत्तान्यथोत्सृजेत् ॥ १॥
ओङ्कारं रथमारुह्य विष्णुं कृत्वाथ सारथिम् ।
ब्रह्मलोकपदान्वेषी रुद्राराधनतत्परः ॥ २॥
तावद्रथेन गन्तव्यं यावद्रथपथि स्थितः ।
स्थित्वा रथपथस्थानं रथमुत्सृज्य गच्छति ॥ ३॥
मात्रालिङ्गपदं त्यक्त्वा शब्दव्यञ्जनवर्जितम् ।
अस्वरेण मकारेण पदं सूक्ष्मं च गच्छति ॥ ४॥
शब्दादिविषयाः पञ्च मनश्चैवातिचञ्चलम् ।
चिन्तयेदात्मनो रश्मीन्प्रत्याहारः स उच्यते ॥ ५॥
प्रत्याहारस्तथा ध्यानं प्राणायामोऽथ धारणा ।
तर्कश्चैव समाधिश्च षडङ्गो योग उच्यते ॥ ६॥
यथा पर्वतधातूनां दह्यन्ते धमनान्मलाः ।
तथेन्द्रियकृता दोषा दह्यन्ते प्राणनिग्रहात् ॥ ७॥
प्राणायामैर्दहेद्दोषान्धारणाभिश्च किल्बिषम् ।
प्रत्याहारेण संसर्गाद्ध्यानेनानीश्वरान्गुणान् ॥ ८॥
किल्बिषं हि क्षयं नीत्वा रुचिरं चैव चिन्तयेत् ॥ ९॥
रुचिरं रेचकं चैव वायोराकर्षणं तथा ।
प्राणायामस्त्रयः प्रोक्ता रेचपूरककुम्भकाः ॥ १०॥
सव्याहृतिं सप्रणवां गायत्रीं शिरसा सह ।
त्रिः पठेदायतप्राणः प्राणायामः स उच्यते ॥ ११॥
उत्क्षिप्य वायुमाकाशं शून्यं कृत्वा निरात्मकम् ।
शून्यभावेन युञ्जीयाद्रेचकस्येति लक्षणम् ॥ १२॥
वक्त्रेणोत्पलनालेन तोयमाकर्षयेन्नरः ।
एवं वायुर्ग्रहीतव्यः पूरकस्येति लक्षणम् ॥ १३॥
नोच्छ्वसेन्न च निश्वासेत् गात्राणि नैव चालयेत् ।
एवं भावं नियुञ्जीयात् कुम्भकस्येति लक्षणम् ॥ १४॥
अन्धवत्पश्य रूपाणि शब्दं बधिरवत् शृणु ।
काष्ठवत्पश्य ते देहं प्रशान्तस्येति लक्षणम् ॥ १५॥
मनः सङ्कल्पकं ध्यात्वा संक्षिप्यात्मनि बुद्धिमान् ।
धारयित्वा तथाऽऽत्मानं धारणा परिकीर्तिता ॥ १६॥
आगमस्याविरोधेन ऊहनं तर्क उच्यते ।
समं मन्येत यं लब्ध्वा स समाधिः प्रकीर्तितः ॥ १७॥
भूमिभागे समे रम्ये सर्वदोषविवर्जिते ।
कृत्वा मनोमयीं रक्षां जप्त्वा चैवाथ मण्डले ॥ १८॥
पद्मकं स्वस्तिकं वापि भद्रासनमथापि वा ।
बद्ध्वा योगासनं सम्यगुत्तराभिमुखः स्थितः ॥ १९॥
नासिकापुटमङ्गुल्या पिधायैकेन मारुतम् ।
आकृष्य धारयेदग्निं शब्दमेवाभिचिन्तयेत् ॥ २०॥
ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म ओमित्येकेन रेचयेत् ।
दिव्यमन्त्रेण बहुशः कुर्यादात्ममलच्युतिम् ॥ २१॥
पश्चाद्ध्यायीत पूर्वोक्तक्रमशो मन्त्रविद्बुधः ।
स्थूलातिस्थूलमात्रायं नाभेरूर्ध्वरुपक्रमः ॥ २२॥
तिर्यगूर्ध्वमधो दृष्टिं विहाय च महामतिः ।
स्थिरस्थायी विनिष्कम्पः सदा योगं समभ्यसेत् ॥ २३॥
तालमात्राविनिष्कम्पो धारणायोजनं तथा ।
द्वादशमात्रो योगस्तु कालतो नियमः स्मृतः ॥ २४॥
अघोषमव्यञ्जनमस्वरं च अकण्ठताल्वोष्ठमनासिकं च ।
अरेफजातमुभयोष्मवर्जितं यदक्षरं न क्षरते कदाचित्
॥ २५॥
येनासौ पश्यते मार्गं प्राणस्तेन हि गच्छति ।
अतस्तमभ्यसेन्नित्यं सन्मार्गगमनाय वै ॥ २६॥
हृद्द्वारं वायुद्वारं च मूर्धद्वारमतः परम् ।
मोक्षद्वारं बिलं चैव सुषिरं मण्डलं विदुः ॥ २७॥
भयं क्रोधमथालस्यमतिस्वप्नातिजागरम् ।
अत्याहरमनाहरं नित्यं योगी विवर्जयेत् ॥ २८॥
अनेन विधिना सम्यङ्नित्यमभ्यसतः क्रमात् ।
स्वयमुत्पद्यते ज्ञानं त्रिभिर्मासैर्न संशयः ॥ २९॥
चतुर्भिः पश्यते देवान्पञ्चभिस्तुल्यविक्रमः ।
इच्छयाप्नोति कैवल्यं षष्ठे मासि न संशयः ॥ ३०॥
पार्थिवः पञ्चमात्रस्तु चतुर्मात्राणि वारुणः ।
आग्नेयस्तु त्रिमात्रोऽसौ वायव्यस्तु द्विमात्रकः ॥ ३१॥
एकमात्रस्तथाकाशो ह्यर्धमात्रं तु चिन्तयेत् ।
सिद्धिं कृत्वा तु मनसा चिन्तयेदात्मनात्मनि ॥ ३२॥
त्रिंशत्पर्वाङ्गुलः प्राणो यत्र प्राणः प्रतिष्ठितः ।
एष प्राण इति ख्यातो बाह्यप्राणस्य गोचरः ॥ ३३॥
अशीतिश्च शतं चैव सहस्राणि त्रयोदश ।
लक्षश्चैकोननिःश्वास अहोरात्रप्रमाणतः ॥ ३४॥
प्राण आद्यो हृदिस्थाने अपानस्तु पुनर्गुदे ।
समानो नाभिदेशे तु उदानः कण्ठमाश्रितः ॥ ३५॥
व्यानः सर्वेषु चाङ्गेषु सदा व्यावृत्य तिष्ठति ।
अथ वर्णास्तु पञ्चानां प्राणादीनामनुक्रमात् ॥ ३६॥
रक्तवर्नो मणिप्रख्यः प्राणो वायुः प्रकीर्तितः ।
अपानस्तस्य मध्ये तु इन्द्रगोपसमप्रभः ॥ ३७॥
समानस्तु द्वयोर्मध्ये गोक्षीरधवलप्रभः ।
आपाण्डर उदानश्च व्यानो ह्यर्चिस्समप्रभः ॥ ३८॥
यस्येदं मण्डलं भित्वा मारुतो याति मूर्धनि ।
यत्र तत्र म्रियेद्वापि न स भूयोऽबिजायते ।
न स भूयोऽभिजायत इत्युपनिषत् ॥ ३९॥
ॐ सह नाववत्विति शान्तिः ॥
॥ इति कृष्णयजुर्वेदीय अमृतनादोपनिषत्समाप्ता ॥
BACK TO TOP
% Text title : Amritanada Upanishad
% File name : amritanada.itx
% itxtitle : amRitanAdopaniShat
% engtitle : Amritanada Upanishad
% Category : upanishhat
% Location : doc_upanishhat
% Sublocation : upanishhat
% Author : Vedic Tradition
% Language : Sanskrit
% Subject : philosophy/religion/hinduism
% Transliterated by : S.
% Proofread by : S.
% Description-comments : 21/108; Krishna-Yajur-Veda, Yoga Upanishad
% Latest update : October 12, 1999
% Send corrections to : Sanskrit@cheerful.com
% Site access : https://sanskritdocuments.org


text:
अथ मानसपूजा
ध्यायेत् सद्गुरुमासनं मणिमयं पाद्यं सुतीर्थोदकं ।
अर्ध्यं गंधसुमाल्यमाचमनकं गंगाजलैरर्पितं ॥
स्नानं पौरुषसूक्तरुद्रसलिलै: श्वेतांबरं भूषणं ।
मुक्ताशुक्तिसुवर्णचंदनमिदं श्वेतं सुपुष्पं वरं ॥१॥
धूपं दीपकमाज्यवर्तिसहितं नैवेद्यकं सुंदरं ।
भक्ष्यं पंचविधं फलं बहुविधं तांबूलकं दक्षिणां ॥
कर्पूरं सुमनांजलिं भ्रमणकं पादांबुजे वंदनं ।
भक्त्या गायननृत्यनादरुचिरं राजोपचारादिकं ॥२॥
सर्व मानसकल्पितं सुखनिधे स्वीकृत्य सर्वेश्वर ।
मच्छोकं जहि बालके कुरु दयां मामुद्धराज्ञानत: ॥
माता त्वं च पिता सखा सुहृदपि स्वामी च त्वं मे गुरो ॥
क्षंतव्या: सकलापराधनिवहा: पूजानभिज्ञस्य मे ॥३॥
इति श्री प. प. वासुदेवानंदसरस्वतीविरचितं मानसपूजास्तोत्रं ॥
Translation - भाषांतर
N/A