text:
वायुः
वायुः (हिन्दी: वायु, आङ्ग्ल: Air) अस्माकं जीवनस्य अत्यावश्यकं तत्त्वं वर्तते । वायुं विना जीवनम् असम्भवम् अस्ति । प्रतिदिनं वयं द्विवारं त्रिवारं वा भोजनं कुर्मः । एकस्मिन् दिवसे अपि अनेकवारं वयं जलं पिबामः । किन्तु श्वसनं वयं प्रतिक्षणं कुर्मः । जीवनाय वायुः सर्वेभ्यः जीवेभ्यः आवश्यकः वर्तते ।[१]
पृथिव्याः परितः वायूनाम् आवरणम् अस्ति । तत् आवरणं वायुमण्डलं कथ्यते । जीवनाय वायवः वायुमण्डलात् प्राप्यन्ते । सूर्यस्य हानिकारकाणां किरणानां प्रभावात् वायुमण्डलम् अस्मान् रक्षति । यदि वायुमण्डलं न भवेत्, तर्हि दिवसे सूर्यकिरणानां तापेन वयं ज्वलितुं शक्नुमः । अयं वायुराशिः उच्यते येन निवासयोग्यं पृथिव्याः तापमानं भवति ।[२]
वायुमण्डलं विभिन्नवायूनां मिश्रणम् अस्ति । एभिः वायुभिः पृथिवी आच्छादिता वर्तते । अस्मिन् वायुमण्डले मनुष्याणां जन्तूनां च जीवनाय आवश्यकवायुः ऑक्सीजन् इति प्राप्यते । पादपेभ्यः कार्बन् डाई ऑक्साइड् इति वायुः अपि वायुमण्डले प्राप्यते । वायुः वर्णहीनः, गन्धहीनः च भवति । यदा वायुः प्रवहति, तदा पवनः कथ्यते । पवनः अनुभवितुं शक्यते ।[३]
अन्तर्विषयाः
- १ वायुमण्डलस्य सङ्घटनम्
- २ वायुमण्डलस्य संरचना
- ३ वायुमण्डलस्य तापमानम्
- ४ वायुमण्डलस्य सामान्यं परिसञ्चरणम्
- ५ उष्णकटिबन्धीयः चक्रवत्
- ६ आर्द्रता
- ७ सम्बद्धाः लेखाः
- ८ बाह्यानुबन्धः
- ९ सन्दर्भः
वायुमण्डलस्य सङ्घटनम्[सम्पादयतु]
वायुमण्डलं वायुभिः, जलबाष्पेन, रजकणैः च निर्मितम् अस्ति । श्वसनक्रियायां वयं वायोः उपयोगं कुर्मः । वास्तविकतया वायुमण्डलम् अनेकानां वायूनां मिश्रणं भवति । वायुमण्डले बहवः वायवः प्राप्यन्ते । यथा – नाइट्रोजन्, ऑक्सीजन्, कार्बन् डाई ऑक्साइड्, हीलियम्, ऑजोन्, ऑर्गान्, हाइड्रोजन् च । तेषु नाइट्रोजन्, ऑक्सीजन् च वायुमण्डलस्य बृहत्तमेषु भागेषु प्राप्यते । अन्ये वायवः अल्पमात्रायां प्राप्यन्ते । वायुमण्डले रजकणाः अपि सन्ति ।[४]
वायुमण्डले स्थितानां वायूनां द्रव्यमानम् अधः लिखितम् अस्ति ।[५]
- नाइट्रोजन् (N2) ७८.८%
- ऑक्सीजन् (O2)२०.९५%
- आर्गान् (Ar) ०.९३%
- कार्बन् डाई ऑक्साइड् (CO2) ०.०३६%
- नीऑन् (Ne) ०.००२%
- हिलीयम् (He) ०.०००५%
- क्रेप्टो (Kr) ०.००१%
- जेनन (Xe) ०.००००९%
- हाईड्रोजन् (H2) ०.००००५%
वायवः(गैस)[सम्पादयतु]
नाइट्रोजन्[सम्पादयतु]
नाइट्रोजन् इति वायुः वायुमण्डले सर्वाधिकमात्रायां विद्यते । श्वसनक्रियायाम् ऑक्सीजन् इत्यनेन वायुना सह नाइट्रोजन् अपि वयं स्वीकुर्मः । तं स्वीकृत्य वयं पुनः निष्कासयामः । पादपानां विकासाय नाइट्रोजन् इत्यस्य वायोः आवश्यकता वर्तते । किन्तु ते पादपाः वायुमण्डलात् साक्षात् नाइट्रोजन् स्वीकर्तुम् असमर्थाः भवन्ति ।[६]
ऑक्सीजन्[सम्पादयतु]
वायुमण्डले ऑक्सीजन् अपि पर्याप्तमात्रायां प्राप्यते । मनुष्याः पशवश्च वायुमण्डलात् ऑक्सीजन् प्राप्नुवन्ति । हरिताः पादपाः प्रकाशसंश्लेषणप्रक्रियया ऑक्सीजन् इत्ययं वायुम् उत्पादयन्ति । तेन कारणेन वायुमण्डले ऑक्सीजन् वायोः मात्रा समानं भवति । यदि वृक्षच्छेदनं कुर्मः चेत् अस्य सन्तुलनम् अव्यवस्थितं भवति ।[७]
कार्बन् डाई ऑक्साइड्[सम्पादयतु]
कार्बन् डाई ऑक्साइड् इत्ययम् ऋतुविज्ञानदृष्ट्या अतिमहत्वपूर्णः वायुः वर्तते । हरितपादपाः भोजनरूपेण कार्बन् डाइ ऑक्साइड् इतीमं वायुं स्वीकुर्वते । ततः परं पादपाः ऑक्सीजन् वायुं प्रतिददति । मनुष्याः, पशवः च कार्बन् डाई ऑक्साइड् वायुं निष्कासयन्ति । जीवानां पादपानां च परस्परप्रक्रियया वायुमण्डलं सन्तुलितं भवति । किन्तु अङ्गाराणां, खानिजतैलानां च ज्वालनेन अस्य स्थितिः दूषिता भवति । तेन कारणेन प्रतिवर्षं कोटि टन् कार्बन् डाई ऑक्साइड् वायोः वृद्धिः भवति । कार्बन् डाई ऑक्साइड् वायोः वृद्ध्या पृथिव्याम् ऋतवः, जलवायवः च प्रभाविताः भवन्ति ।[८]
कार्बन् डाई ऑक्साइड् वायुमण्डले आस्तीर्य (spread) पृथिव्या विकिरिताः उष्माः पृथिव्याम् एव अवरुध्य ग्रीन् हाऊस् इति उत्पादयति । अतः अयं ग्रीन् हाऊस् वायुः अपि कथ्यते । अस्य वायोः अभावे पृथिव्याम् अत्यधिकशीतलता भवति । तेन कारणेन पृथिव्यां निवासः अशक्यः भवति । यदा यन्त्रागाराणां यानानां धूमेन वायुमण्डले कार्बन् डाई ऑक्साइड् इत्यस्य स्तरः वर्धते, तदा अत्यधिकोष्मायाः कारणेन पृथिव्याः तापमाने वृद्धिर्भवति । इदं भूमण्डलीयं तापमानं कथ्यते । तापमानवृद्ध्या पृथिव्याः शीतलप्रदेशानां हिमानि द्रवन्ते । तेन कारणेन समुद्रस्य जलस्तरे वृद्धिर्भवति । अतः तटीयक्षेत्रेषु जलेन हानिः भवति । अस्य परिणामेन पादपानां नाशः, पशूनां, मनुष्याणां च मृत्युः भवति । [९]
जलबाष्पः[सम्पादयतु]
जलबाष्पः वायुमण्डलस्थः परिवर्तनीयः वायुः वर्तते । औन्नत्ये सति अस्य क्षयः भवति । उष्णकटिबन्धक्षेत्रे, उष्णार्द्रकटिबन्धक्षेत्रे च अयं ४% भवति । शीतलप्रदेशेषु , मरुस्थलेषु च अयं १% भवति । विषुवत्वृत्ततः ध्रुवपर्यन्तं जलवाष्पस्य मात्रा न्यूना भवति । अयं जलबाष्पः सूर्यस्य किञ्चित् तापम् अवशोषयति । पृथिव्याः जायमानं तापं सङ्गृह्णाति । जलबाष्पेन पृथिव्याः तापमानं सन्तुलितं भवति । जलबाल्पेन वायुः स्थिरः, अस्थिरः च भवति ।[१०]
रजकणाः[सम्पादयतु]
वायुमण्डले लघुकणाः अपि विद्यमानाः भवन्ति । यथा – समुद्रलवणं, मृत्तिका, धूमः, राक्षः, परागः, रजः, उल्कानां लघुकणाः च । यद्यपि वायुमण्डलस्य अधः भागे रजकणाः विद्यन्ते, तथापि वायुप्रवाहेण रजकणाः औन्नत्यं प्राप्नुवन्ति । रजस्य, लवणस्य च कणाः आर्द्रताग्राहीकेन्द्रत्वेन कार्यं कुर्वन्ति । तेन कारणेन परितः जलबाष्पः सङ्घनितः भवति । तदनन्तरं मेघानां निर्माणं कारयति ।[११]
वायुमण्डलस्य संरचना[सम्पादयतु]
वायुमण्डलं पृथक्-पृथक् घनत्वस्य, तापमानस्य च स्तरैः निर्मितम् अस्ति । पृथिव्याः स्तरे घनत्वम् अधिकं भवति । किन्तु औन्नत्ये सति घनत्वस्य क्षयः भवति ।
वायुमण्डलं स्थलमण्डलात् १६०० कि. मी. पर्यन्तम् उन्नतम् अस्ति । घटकानां, तापमानस्य च आधारेण वायुमण्डलस्य पञ्च भागाः सन्ति । स्थलमण्डलात् तेषां मण्डलानां क्रमशः स्थानं वर्तते । तेषु – क्षोभमण्डलं, समतापमण्डलं, मध्यमण्डलं, बाह्यवायुमण्डलं, बहिर्मण्डलं च ।
क्षोभमण्डलम्[सम्पादयतु]
इयं वायुमण्डलस्य महत्वपूर्णः स्तरः वर्तते । अस्य मण्डलस्य उच्चता प्रायः १३ कि. मी. अस्ति । सामान्यतः अस्य उच्चता १३ कि. मी. अस्ति । अस्मिन् मण्डले स्थिताः वायवः एव अस्मभ्यम् उपयुक्ताः वर्तन्ते । वर्षा इत्यादयः प्रक्रियाः अस्मिन् मण्डले एव भवन्ति ।[१२]
इदं मण्डलं ध्रुवस्य समीपं ८ कि. मी., विषुवत्-वृत्ते १८ कि. मी. औन्नत्ये स्थितम् अस्ति । क्षोभमण्डलस्य उच्चता विषुवत्-वृत्ते सर्वाधिका वर्तते । यतः वायुप्रवाहेन तापस्य अधिकोच्चतायां संवहनं भवति । अतः एव संस्तरे रजकणाः, जलबाष्पः च उपस्थिताः सन्ति । अस्मिन् संस्तरे एव ऋतूनां परिवर्तनं भवति । अस्मिन् संस्तरे प्रति १६५ मी. औन्नत्ये १o सेल्सियस् न्यूनं भवति । जैविकप्रक्रियायै अयं स्तरः महत्वपूर्णः वर्तते ।[१३]
क्षोभसीमा[सम्पादयतु]
क्षोभसीमा क्षोभमण्डलसमतापमण्डलयोः मध्यस्थः अस्ति । विषुवत्-वृत्ते क्षोभसीमायां वायोः तापमानं -८०o, ध्रुवे -४५o भवति । अत्र तापमानं स्थिरं भवति, अतः इयं क्षोभसीमा इति कथ्यते ।[१४]
समतापमण्डलम्[सम्पादयतु]
क्षोभमण्डलात् परं समतापमण्डलं स्थितम् अस्ति । इदं मण्डलं ५० कि. मी. पर्यन्तं विस्तृतमस्ति । इदं मण्डलं मेघेभ्यः, ऋतूनां परिवर्तनेभ्यः मुक्तं भवति । अतः वायुयानस्य परिवहने साहाय्यं भवति । अस्य मण्डलस्य वैशिष्ट्यम् अस्ति यत् अस्मिन् मण्डले ओजोन् वायोः स्तरं भवति । तेन कारणेन इदं स्तरं सूर्यस्य हानिकारकवायुभ्यः अस्मान् रक्षति ।[१५]
मध्यमण्डलम्[सम्पादयतु]
अयं वायुमण्डलस्य तृतीयः स्तरः वर्तते । समतापमण्डलस्य उपरि इदं मण्डलं स्थितम् अस्ति । प्रायः ८० कि. मी. पर्यन्तं विस्तृतं वर्तते । अन्तरीक्षात् आगताः उल्काः इदं मण्डलं प्रविश्य ज्वलन्ति ।[१६]
अस्मिन् मण्डले उच्चतायां तापमानं न्यूनं भवति । ८० कि. मी. औन्नत्ये सति तापमानं -१००o भवति । मध्यमण्डलस्य उपरिस्तरः मध्यसीमा इति कथ्यते ।[१७]
बाह्यवायुमण्डलम्[सम्पादयतु]
बाह्यवायुमण्डले औन्नत्ये सति तापमानम् अपि तीव्रतया वर्धते । आयनमण्डलम् अस्य स्तरस्य एकः भागः वर्तते । इदं मण्डलं ८० तः ४०० कि. मी. पर्यन्तं विस्तृतम् अस्ति । आकाशवाण्याः सञ्चाराय इदं मण्डलम् एव उपयुज्यते । पृथिव्याः प्रसारिताः आकाशवाण्याः तरङ्गाः पृथिव्याम् अस्मात् मण्डलात् एव परावर्तिताः क्रियन्ते ।[१८]
अस्मिन् मण्डले विद्युत्युक्ताः (electric charged) कणाः प्राप्यन्ते, अतः इदं मण्डलम् आयनमण्डलम् अपि कथ्यते ।[१९]
बहिर्मण्डलम्[सम्पादयतु]
वायुमण्डलस्य उच्चतमं मण्डलं बहिर्मण्डलं वर्तते । हीलियम् हाइड्रोजन् इत्यादयः न्यूनभारवायवः अस्मात् मण्डलात् उपरि एव तरन्ति ।[२०] इदं सर्वोच्चतमं मण्डलं वर्तते, अतः अस्य मण्डलस्य अधिकं ज्ञानं न प्राप्यते । अस्मिन् मण्डले स्थिताः सर्वे घटकाः विरलाः सन्ति । ते सर्वे समयान्तरे बहिः-अन्तरीक्षे मिलन्ति ।[२१]
वायुमण्डलस्य तापमानम्[सम्पादयतु]
प्रतिदिनं वयं वायुमण्डलस्य तापमानम् अनुभवामः । वायौ उपस्थितं तापस्य, शीतलतायाः च परिमाणं तापमानम् इति कथ्यते ।
वायुमण्डलस्य तापमानं दिवसे, रात्रौ च परिवर्तते, अपि तु ऋतूनाम् अनुसारेण अपि परिवर्तते । शीतर्तोः अपेक्षया ग्रीष्मर्तुः अधिकः उष्णः भवति ।
’आतपन’ एकः महत्वपूर्णः कारकः वर्तते । सः तापमानस्य वितरणं प्रभावितं करोति । सूर्यात् आगता ऊर्जा पृथिव्या अवरूध्यते । सा ऊर्जा आतपनम् इति कथ्यते ।
आतपनस्य मात्रा भूमध्यरेखातः ध्रुवपर्यन्तं न्यूनं भवति । अतः तापमानम् अपि तथैव न्यूनं भवति । अत एव ध्रुवः हिमाच्छादितः भवति । यदि पृथिव्याः तापमानम् अत्यधिकं वर्धते, तर्हि पृथ्वी अपि अत्यधिका उष्णा भवति । तेन कारणेन कानिचित् सस्यानि नोत्पद्यन्ते । ग्रामस्य अपेक्षया नगराणां तापमानम् अधिकं भवति । मध्याह्ने ऐसाफेल्ट् इत्यनेन निर्मिताः मार्गाः, कॉङ्क्रीट् इत्यनेन निर्मितानि, भवनानि च उष्णानि भवन्ति । रात्रौ इमे सर्वे ऊष्मायुक्ताः भवन्ति । नगरेषु उच्चभवनानि वायुं रुन्धन्ति । तेन कारणेन नगराणां तापमानं वर्धते ।[२२]
वायुमण्डलस्य उष्णशीतयोः भिन्न-भिन्नाः प्रकाराः सन्ति । प्रवेशिसौरकिरणेभ्यः पृथ्वी उष्णा भवति । तदनन्तरं पृथ्वी स्तरस्य निकटस्थस्य वायुमण्डलस्य स्तरेषु दीर्घतरङ्गरूपेषु तापस्य सञ्चरणं करोति । पृथिव्याः सम्पर्केण वायुः उष्णः भवति । इयं प्रक्रिया चालनम् (Conduction) इति कथ्यते । चालनम् इति तदैव भवति, यदा असमानतापिपिण्डद्वयं परस्परं सम्पर्के भवति । उष्णपिण्डतः शीतलपिण्डपर्यन्तम् ऊर्जायाः प्रवाहः चलति । ऊर्जायाः स्थानान्तरणं तावत् भवति, यावत् द्वयोः पिण्डयोः तापमानं समानं भवेत् । वायुमण्डलस्य अधस्थस्य स्तरस्य उष्णीकरणे चालन इति महत्वपूर्णं वर्तते ।
पृथिव्याः सम्पर्के आगताः वायवः धाराणां स्वरूपे लम्बवत् भवन्ति । तेन वायुमण्डले तापस्य सञ्चरणं भवति । वायुमण्डलस्य लम्बवत् तापनस्य इयं प्रक्रिया संवहन (Convention) इति कथ्यते । अयम् ऊर्जायाः स्नानान्तरणस्य एकः प्रकारः वर्तते । अयं क्षोभमण्डलं यावत् एव भवति ।
वायुमण्डलस्य क्षैतिजसञ्चलनेन उत्पन्नस्य तापस्य स्थानान्तरणम् अभिवहनम् (Advection) इति कथ्यते । लम्बवत् सञ्चलनस्य अपेक्षया वायोः क्षैतिजसञ्चलनं सापेक्षिकरूपेण अधिकं महत्वपूर्णं भवति ।
लघुतरङ्गरूपेण पृथिव्याः प्राप्तं प्रवेशिसौरविकिरणं पृथिव्याः स्तरम् उष्णं करोति । पृथ्वी स्वयम् उष्णीभूय एकः विकिरणपिण्डः भवति । तदा वायुमण्डले दीर्घतरङ्गरूपेण ऊर्जायाः विकिरणं कुर्वन्ति । अनया ऊर्जया वायुमण्डलम् अधस्थात् उष्णं भवति । इयं प्रक्रिया पार्थिवविकिरणम् इति कथ्यते ।
दीर्घतरङ्गदैर्घ्यविकिरणं वायुमण्डलीयवायुभिः कार्बन् डाई ऑक्साइड्, ग्रीन् हाऊस् वायुभिः च अवशुष्यते । अनेन प्रकारेण वायुमण्डलम् अप्रत्यक्षरूपेण पार्थिवविकिरणैः उष्णं भवति, न तु साक्षात् सूर्यतापेन । तदनन्तरं वायुमण्डलस्य विकीर्णनेन तापः अन्तरिक्षे सञ्चरितः भवति । अनेन पृथिव्याः स्तरस्य, वायुमण्डलस्य च तापमानं स्थिरं भवति ।[२३]
वायुभारः[सम्पादयतु]
वायोः अस्माकं शरीरे उच्चभारः वर्तते । किन्तु वयम् अनुभवितुं न शक्नुमः । कारणं वायूनां भारः अस्माकं शरीरे चतुर्दिग्भ्यः भवति । अस्माकं शरीरं विपरीतबलं कारयति ।
पृथिव्याः स्तरेषु वायूनां भारः वर्तते । सः वायुभारः कथ्यते । वायुमण्डले उपरि गमने सति वायोः भारः न्यूनः भवति । समूद्रस्तरेषु वायोः भारः सर्वाधिकः भवति । अधिकतापमानीयक्षेत्रेषु वायुः उष्णीभूय उपरि गच्छति । सदैव वायुः उच्चभारक्षेत्रात् निम्नभारक्षेत्रपर्यन्तं गच्छति ।[२४]
वायुमण्डलस्य सामान्यं परिसञ्चरणम्[सम्पादयतु]
भूमण्डलीयवायूनां प्रारूपाः निम्नलिखितविषयेषु आधारिताः भवन्ति ।
- वायुमण्डलीयतापे अक्षांशीयः भिन्नता,
- वायुभारपट्टिकानाम् उपस्थितिः,
- वायुभारपट्टिकानां सौरकिरणैः सह विस्थापनम्,
- महासागराणां, महाद्वीपानां च वितरणम्,
- पृथिव्याः घूर्णनम् ।
वायुमण्डलीयवायूनां प्रवाहस्य प्रारूपं वायुमण्डलीयसामान्यपरिसञ्चरणम् अपि कथ्यते । अनेन वायुमण्डलीयपरिसञ्चरणेन महासागरीयजलम् अपि गतिमत् भवति । तेन पृथिव्याः जलवायवः प्रभाविताः भवन्ति ।
वायुमण्डलस्य सामान्यपरिसञ्चरणं महासागरान् अपि प्रभावितान् करोति । वायुमण्डलस्य वायवः महासागरीयजलधाराः अपि प्रभाविताः कुर्वन्ति । महासागरेभ्यः वायुः ऊर्जां, जलबाष्पं च प्राप्यते ।[२५]
ऋतुवायवः[सम्पादयतु]
वायूनां प्रवाहस्य प्रारूपे विभिन्नासु ऋतुषु परिवर्तनानि भवन्ति । अत्यधिकतापनेन, वायुभिः, वायुभारपट्टिकानां विस्थापनेन च इमानि परिवर्तनानि भवन्ति । विस्थापनस्य सर्वाधिकः स्पष्टः प्रभावः दक्षिणपूर्व-एशिया इत्यस्मिन् क्षेत्रे प्रावृड्वायूनां परिवर्तने दृश्यते ।[२६]
स्थानीयवायवः[सम्पादयतु]
भूतलस्य उष्णशीतलावस्थायां दैनिकं, वार्षिकं च चक्राणां विकासेन अनेके स्थानीयाः, क्षेत्रियाः च वायवः प्रवहन्ति ।[२७]
स्थलवायुः, समुद्रवायुः च[सम्पादयतु]
उष्मायाः अवशोषणे, स्थानान्तरणे च स्थले, समुद्रे च भिन्नता प्राप्यते । मध्याह्नकाले स्थलभागः समुद्रस्य अपेक्षया अधिकः उष्णः भवति । अतः स्थलेषु वायवः उपरि गच्छन्ति । तेन निम्नभारक्षेत्रं निर्मितं भवति । परन्तु तस्मिन् एव काले समुद्राः स्थलभागस्य अपेक्षया अधिकाः शीतलाः भवन्ति । अतः तेषु उच्चवायुभारः एव यथावत् भवति । स्थलभागे निम्नभारक्षेत्रेण, समुद्रभागे उच्चभारक्षेत्रेण च वायुभारे गतिः उत्पद्यते । समुद्रात् स्थलं प्रति वायोः गतिः आरभते । तेन वायुः समुद्रात् स्थलां प्रति पवनरूपेण गच्छति । उक्ता प्रक्रिया रात्रौ विपरीतक्रमेण भवति । अत्र उल्लेखनीयम् अस्ति यत्, स्थलं समुद्राणाम् अपेक्षया शीघ्रं शीतलं भवति इति ।[२८]
पर्वतवायुः, शैलप्रस्थवायुः च[सम्पादयतु]
मध्याह्नकाले यदा पर्वतीयक्षेत्रेषु शैलप्रस्थाः उष्णाः भवन्ति, तदा वायुः उपरि गच्छति । रात्रिकाले यदा पर्वतीयशैलप्रस्थाः शीतलाः भवन्ति, तदा सघनवायुः शैलप्रस्थे अधः गच्छति । सः वायुः पर्वतीयवायुः कथ्यते । उच्चशैलप्रस्थे, हिमक्षेत्रेषु च प्रवाहितः शीतलवायुः अवरोहिवायुः (Katabatic) इति कथ्यते । आर्द्रवायवः सङ्घनिताः भवन्ति । तदनन्तरं वर्षणं भवति । अस्य विपरीतावस्थायां वायवः शुष्काः भवन्ति । तेन कारणेन शुष्काः वायवः अल्पसमये हिमं द्रवीकर्तुं शक्नुवन्ति ।[२९]
वायुमण्डलस्य सामान्यपरिसञ्चरणस्य महासागरेषु प्रभावः[सम्पादयतु]
वायुमण्डलस्य सामान्यपरिसञ्चरणस्य सन्दर्भे प्रशान्तमहासागरस्य उष्णावस्था, शीतलावस्था च अत्यधिका महत्वपूर्णा वर्तते । मध्यप्रशान्तमहासागरस्य उष्णजलधाराः दक्षिण-अमेरिका इत्यस्य तटं प्रति प्रवहन्ति । पीरू इत्यस्य शीतलधाराणां स्थानं स्वीकुर्वन्ति । पीरू इत्यस्य तटेषु उष्णधाराणाम् उपस्थितिः एल्-निनो इति कथ्यते । एल् निनो इत्यस्याः घटनायाः सम्बन्धः मध्यप्रशान्तमहासागरेण, ऑस्ट्रेलिया इत्यस्य वायुभारपरिवर्तनेन च सह वर्तते । प्रशान्तमहासागरे वायुभारपरिवर्तनं दक्षिणीदोलन् इति कथ्यते । अनयोः संयुक्तघटना ई एन् एस् ओ (ENSO) इति कथ्यते । येषु वर्षेषु ई एन् एस् ओ (El Niño Southern Oscillatio-ENSO) शक्तिवान् भवति, तदा दक्षिण-अमेरिका इत्यस्य पश्चिमशुष्कतटेषु अधिका वर्षा भवति ।[३०]
वायुराशयः (Air masses)[सम्पादयतु]
यदा वायुः कस्मिंश्चित् समाङ्गिक्षेत्रे पर्याप्तकालं यावत् भवति, तदा सः तस्य क्षेत्रस्य गुणान् धरति । इदं समाङ्गक्षेत्रं विस्तृतमहासागरीयस्तरः विस्तृतस्थलभागः वा भवति । तापमानेन, आर्द्रतया च सम्बद्धः विशिष्टः वायुः "वायुराशिः" इति कथ्यते । येषु समाङ्गिधरातलेषु वायुराशयः भवन्ति, तत्स्थानं वायुराशीनाम् उद्गमक्षेत्रं कथ्यते ।
वायुराशयः स्वस्य उद्गमक्षेत्राणाम् आधारेण वर्गीकृताः भवन्ति । एतेषां प्रमुखाणि पञ्च उद्गमक्षेत्राणि सन्ति ।[३१]
- उष्णः उपोष्णः कटिबन्धीयमहासागरः
- उपोष्णकटिबन्धीयः उष्णमरुस्थलम्
- उच्चाक्षांशीयः अपेक्षाकृतः शीतलः महासागरः
- उच्चाक्षांशीयः अतिशीतलं हिमाच्छादितं महाद्वीपीयक्षेत्रम्
- स्थायिरूपेण हिमाच्छादितमहाद्वीपः अण्टार्कटिका, आर्कटिकमहासागरः च ।
एतेषामाधारेण निम्नप्रकारकाः वायुराशयः अपि प्राप्यन्ते ।
- उष्णकटिबन्धीयमहासागरीयवायुराशिः (mT)
- उष्णकटिबन्धीयमहाद्वीपीयः (cT)
- ध्रुवीयमहासागरीयः (mP)
- ध्रुवीयमहाद्वीपीयः (cP)
- महाद्वीपीयः आर्कटिक (cP)
उष्णकटिबन्धीयवायुराशयः उष्णाः भवन्ति । ध्रुवीयवायुराशयः शीतलाः भवन्ति ।
वाताग्रः (Fronts)[सम्पादयतु]
यदा द्वौ भिन्नवायुराश्यौ मिलतः, तदा तयोः मध्यसीमाक्षेत्रं वाताग्रं कथ्यते । वाताग्राणां निर्माणप्रक्रिया वाताग्रजननं (Frontogenesis) कथ्यते | वाताग्रस्य चत्वारः प्रकाराः सन्ति
- शीतवाताग्रम्
- उष्णवाताग्रम्
- अचरवाताग्रम्
- अधिविष्टवाताग्रम्
यदा वाताग्रं स्थिरं भवति, तदा अचरवाताग्रम् उच्यते । यदा शीतलः वायुः भीषणतया उष्णवायुराशौ क्षिप्यते, तदा तत्क्षेत्रं शीतवाताग्रम् उच्यते । यदा उष्णवायुराशयः भीषणतया शीतवायुराशौ क्षिप्यते, तदा तत्क्षेत्रम् उष्णवाताग्रक्षेत्रं कथ्यते । यदा एकवायुराशिः पूर्णतः धरातलात् उपरि गच्छति, तदा अधिविष्टवाताग्रं कथ्यते । वाताग्राणि मध्याक्षांशेषु एव निर्मितानि भवन्ति । तीव्रवायुभारः, तापमानप्रवणता च अस्य विशेषता वर्तते एव । एतैः वाताग्रैः तापमाने सहसा परिवर्तनं भवति । अनेन कारणेन एव वायुः उपरि गच्छति, मेघानां निर्माणं भवति, वर्षा भवति च ।[३२]
उष्णकटिबन्धीयः चक्रवत्[सम्पादयतु]
उष्णकटिबन्धीयः चक्रवत् ३०º उत्तरे, ३०º दक्षिणे अक्षांशयोः मध्ये प्राप्यते । अयं प्रायः ५०० कि. मी. तः १००० कि. मी. पर्यन्तं विस्तृतः वर्तते । अस्य औन्नत्यं १२ कि. मी. तः १४ कि. मी. पर्यन्तं भवति इति अनुमानम् । उष्णकटिबन्धीयचक्रवत् उष्मायन्त्ररूपेण विद्यते । समुद्रतलात् प्राप्तस्य जलवाष्पस्य सङ्घननप्रक्रियया अयम् उष्मां प्राप्नोति ।
उष्णकटिबन्धीयचक्रवतः उत्पत्तिविषये वैज्ञानिकानां मतभेदाः सन्ति । अस्य उत्पत्तौ निम्नलिखिताः परिस्थितयः आवश्यक्यः वर्तन्ते ।
- पर्याप्तमात्रायाम् उष्णार्द्रवायोः निरन्तरं प्राप्तिः भवेत्, येन अधिकमात्रायां गुप्तोष्मा मुक्ता भवेत् ।
- क्षोभमण्डलस्य स्थिरता, यया स्थानीयस्तरे निम्नवायुप्रबलताक्षेत्रं निर्माति । इदं क्षेत्रं परितः अपि चक्रवत् भवितुं शक्नोति ।
- प्रबलशम्यायाः अनुपस्थितिः, यया गुप्तार्द्र-उष्मावायोः उष्मा अवरुध्यते ।[३३]
उष्णकटिबन्धीयचक्रवतः संरचना[सम्पादयतु]
उष्णकटिबन्धीयचक्रवति वायुप्रबलतायाः प्रवणता (tendency) अत्यधिका वर्तते । चक्रवतः केन्द्रे उष्णवायोः निम्नवायुप्रबलतायाः मेघरहितः क्रोड इति विद्यते । अयं 'चण्डवातस्य चक्षुः’ इति कथ्यते । सामान्यतः समप्रबलतायाः रेखाः परस्परं समीपाः भवन्ति । ताः उच्चवायुप्रबलताप्रवणतायाः प्रतीकं वर्तन्ते । वायुप्रबलता प्रवणता १४ तः १७ मिलिबार् वा १०० कि. मी. पर्यन्तं भवितुं शक्नोति । कस्मिंश्चित् समये ६० मिलिबार वा १०० कि. मी. पर्यन्तं भवितुं शक्नोति ।[३४]
भारत-देशे चक्रवतां क्षेत्रानुसारं, समयानुसारं च वितरणम्[सम्पादयतु]
भारतस्य आकृतिः प्रायः द्वीपीया अस्ति । अस्य पूर्वदिशि बङ्गाल इत्यस्य गर्तः , पश्चिमदिशि अरब-सागरः च वर्तते । अतः अनयोः स्थलयोः एव चक्रवत् उत्पद्यते । वर्षर्तौ १०º तः १५º उत्तराक्षांशेषु चक्रवत् उत्पद्यते । बङ्गाल इत्यस्य गर्ते अधिकतमः अक्तूबर्-नवम्बरमासयोः चक्रवत् उत्पद्यते । तत्र १६º तः २१º उत्तरे, ९२º पूर्वदेशान्तरतः पश्चिमदिशि उत्पद्यते । किन्तु जुलाई-मासे अयं चक्रवत् सुन्दरवन-डेल्टा इत्यस्य समीपं १८º उत्तरे, ९०º पूर्वदेशान्तरतः पश्चिमदिशि उत्पद्यते ।[३५]
उष्णकटिबन्धीयचक्रवतां परिणामाः[सम्पादयतु]
उष्णकटिबन्धीयः चक्रवत् समुद्रस्य गुप्तोर्जया उत्पद्यते । अतः समुद्रात् दूरं चक्रवतः प्रभावः न्यूनः भवति । भारत-देशे अपि चक्रवत् यदा अरब-सागरात् दूरं गच्छति, तदा तस्य प्रभावः न्यूनः भवति । तटीयक्षेत्रेषु प्रायः उष्णकटिबन्धीयचक्रवत् १८० कि. मी. प्रतिघण्टायाः गत्या आविध्यति । तेन कारणेन चण्डवातीयक्षेत्रेषु समुद्रतले परिवर्तनं भवति । तत् परिवर्तनं 'तूफान महोर्मि' इति कथ्यते । तेन तटीयक्षेत्राणि जलमग्नानि भवन्ति । सस्यानां, मानवीयरचनायाः अपि नाशः भवति ।[३६]
आर्द्रता[सम्पादयतु]
पृथिव्याः, जलाशयेभ्यः च यदा जलं बाष्पितं भवति, तदा सः जलबाष्पः कथ्यते । वायौ जलबाष्पस्य मात्रा आर्द्रता कथ्यते । यदा वायौ जलबाष्पस्य मात्रा अधिका भवति, तदा आर्द्रदिनम् उच्यते । यथा यथा वायुः उष्णः भवति, तथा तथा वायोः जलधारणक्षमता वर्धते । तेन कारणेन अधिकः आर्द्रः भवति । आर्द्रदिने वस्त्राणि अपि शीघ्रं शुष्कानि न भवन्ति ।
यदा जलबाष्पः उपरि गच्छति, तदा अयं शीतलः भवति । जलबाष्पः सङ्घनितो भूत्वा जलबिन्दवः निर्माति । मेघः जलबिन्दूनां समूहः वर्तते । यदा जलबिन्दूनां भारः वर्धते, तदा वर्षारूपे अधः पतति ।
पृथिव्यां "जलवर्षणं" वर्षा इति कथ्यते । वर्षाजलेन एव अधिकतमं भौमजलं प्राप्यते । पादपाः जलसंरक्षणे साहाय्यं कुर्वन्ति । पादपानां, जीवानां, जन्तूनां च जीवनाय वर्षा महत्वपूर्णा वर्तते । वर्षया धरातलं नूतनजलं प्राप्नोति । वर्षायाः अभावेन जलस्य अभावः, शुष्कः भवति । अस्य विपरीतस्थितौ अधिकवर्षया अपि जनानां, धनस्य सस्यानां च हानिः जायते ।[३७]
सम्बद्धाः लेखाः[सम्पादयतु]
बाह्यानुबन्धः[सम्पादयतु]
- http://www.ncert.nic.in/NCERTS/textbook/textbook_hindi.html
- http://hi.bharatdiscovery.org/india/%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A5%81
सन्दर्भः[सम्पादयतु]
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भौतिक भूगोल के सिद्धान्त,. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 81. ISBN 8174505318.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2007). हमारा पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 20. ISBN 8174507485.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भौतिक भूगोल के सिद्धान्त,. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 81. ISBN 8174505318.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2007). हमारा पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 20. ISBN 8174507485.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भौतिक भूगोल के सिद्धान्त,. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 81. ISBN 8174505318.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2007). हमारा पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 20. ISBN 8174507485.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2007). हमारा पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 21. ISBN 8174507485.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2007). हमारा पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 21. ISBN 8174507485.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2007). हमारा पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 20. ISBN 8174507485.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भौतिक भूगोल के सिद्धान्त,. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 82. ISBN 8174505318.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भौतिक भूगोल के सिद्धान्त,. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 82. ISBN 8174505318.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2007). हमारा पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 22. ISBN 8174507485.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भौतिक भूगोल के सिद्धान्त,. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 82. ISBN 8174505318.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भौतिक भूगोल के सिद्धान्त,. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 82. ISBN 8174505318.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2007). हमारा पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 22. ISBN 8174507485.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2007). हमारा पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 22. ISBN 8174507485.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भौतिक भूगोल के सिद्धान्त,. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 83. ISBN 8174505318.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2007). हमारा पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 23. ISBN 8174507485.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भौतिक भूगोल के सिद्धान्त,. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 83. ISBN 8174505318.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2007). हमारा पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 23. ISBN 8174507485.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भौतिक भूगोल के सिद्धान्त,. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 83. ISBN 8174505318.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2007). हमारा पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 23. ISBN 8174507485.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भौतिक भूगोल के सिद्धान्त,. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 86. ISBN 8174505318.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2007). हमारा पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 24. ISBN 8174507485.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भौतिक भूगोल के सिद्धान्त,. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 97. ISBN 8174505318.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भौतिक भूगोल के सिद्धान्त,. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 97. ISBN 8174505318.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भौतिक भूगोल के सिद्धान्त,. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 98. ISBN 8174505318.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भौतिक भूगोल के सिद्धान्त,. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 98. ISBN 8174505318.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भौतिक भूगोल के सिद्धान्त,. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 98. ISBN 8174505318.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भौतिक भूगोल के सिद्धान्त,. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 98. ISBN 8174505318.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भौतिक भूगोल के सिद्धान्त,. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 99. ISBN 8174505318.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भौतिक भूगोल के सिद्धान्त,. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 99. ISBN 8174505318.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भारत भौतिक पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 88. ISBN 8174505598.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भारत भौतिक पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 88-89. ISBN 8174505598.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भारत भौतिक पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 89. ISBN 8174505598.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2006). भारत भौतिक पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 89. ISBN 8174505598.
- ↑ राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT) (2007). हमारा पर्यावरण. राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद् (NCERT). p. 26. ISBN 8174507485.


c: text/html

text:
सक्रिययोजकावली
एषा तु गतेषु ३० दिनेषु कृतकार्याणां योजकाना आवली ।
- Adarsh bhandari (सम्भाषणम् | योगदानानि) [७ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Adithyaananth (सम्भाषणम् | योगदानानि) [४ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Akhila G R CU (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Alexander Mikhalenko (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Amit kumar1722 (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Anagha Sheshadri (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१० सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Anantha padmanabha0056 (सम्भाषणम् | योगदानानि) [३ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Anisha Lalwani (सम्भाषणम् | योगदानानि) [६ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Apeksha.mohan.1996 (सम्भाषणम् | योगदानानि) [६ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Baid.aditya.1996 (सम्भाषणम् | योगदानानि) [४ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Billinghurst (सम्भाषणम् | योगदानानि) [२ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Burhanuddin M (सम्भाषणम् | योगदानानि) [३ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- CYRIAC AUGUSTINE (सम्भाषणम् | योगदानानि) [३ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Chinnusamy7 (सम्भाषणम् | योगदानानि) [४ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Daglur shivani (सम्भाषणम् | योगदानानि) [७ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Daminisdn (सम्भाषणम् | योगदानानि) [३ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Dania Zainab (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१५ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Dcljr (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Dineshdas007 (सम्भाषणम् | योगदानानि) [४ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Divyarajuv27 (सम्भाषणम् | योगदानानि) [११ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- G v mukesh (सम्भाषणम् | योगदानानि) [५ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Greeshma Padmakumar (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१९ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- HARSHA JAIN 1410079 (सम्भाषणम् | योगदानानि) [७ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Jerin joseph94 (सम्भाषणम् | योगदानानि) [८ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- K143143 (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Kannanlalkk (सम्भाषणम् | योगदानानि) [५ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Kashyap1996 (सम्भाषणम् | योगदानानि) [५ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Laxman1415176 (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Laxmanpandu (सम्भाषणम् | योगदानानि) [५ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Lekhana.sm (सम्भाषणम् | योगदानानि) [४ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Leora Saldanha (सम्भाषणम् | योगदानानि) [३ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Manoj1410280 (सम्भाषणम् | योगदानानि) [३ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- MediaWiki message delivery (सम्भाषणम् | योगदानानि) (बॉट्) [२ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Mokshanadareddy (सम्भाषणम् | योगदानानि) [४ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Ms Sarah Welch (सम्भाषणम् | योगदानानि) [२ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Nikita Kattimani (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१८ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Nirmos (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Pathoschild (सम्भाषणम् | योगदानानि) [३७ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Prajwal Devatha (सम्भाषणम् | योगदानानि) [४ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Prakash mn (सम्भाषणम् | योगदानानि) [६ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Pranathi96 (सम्भाषणम् | योगदानानि) [३ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Prasad997 (सम्भाषणम् | योगदानानि) [४ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Prashanthseemala (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१० सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Premsai (सम्भाषणम् | योगदानानि) [५ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Pujithakilari (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Puranastudy (सम्भाषणम् | योगदानानि) [३२ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- R.Meghana (सम्भाषणम् | योगदानानि) [३ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Raj5454 (सम्भाषणम् | योगदानानि) [९ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Rambonasu (सम्भाषणम् | योगदानानि) [४ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Rashmi h (सम्भाषणम् | योगदानानि) [४ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
ऐजोलमण्डलम्
ऐजोलमण्डलम् (आङ्ग्ल: Aizawl District) मिजोरामराज्ये स्थितं मण्डलम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रम् ऐजोल इत्येतन्नगरम् ।
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
ऐजोलमण्डलस्य विस्तारः ३,५७६ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्य मण्डलस्य पूर्वदिशि चम्पायमण्डलं, पश्चिमदिशि कोलासिबमण्डलं, मामितमण्डलं च, दक्षिणदिशि सेरसिपमण्डलं, लुङ्गलैमण्डलं च, उत्तरदिशि मणिपुरराज्यम्, असामराज्यं च अस्ति ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
ऐजोलमण्डलस्य जनसङ्ख्या(२०११) ४,००,३०९ अस्ति । अस्मिन् १,९९,२७० पुरुषाः, २,०१,०३९ महिलाः च सन्ति । अस्मिन् मण्डले चतुरस्रकिलोमीटर्मिते क्षेत्रे ११२ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् ११२ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः २२.९२% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-१००९ अस्ति । अत्र साक्षरता ९७.८९ % अस्ति । मण्डलेऽस्मिन् २१.३७% जनाः ग्रामेषु निवसन्ति ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले पञ्च-उपमण्डलानि सन्ति तानि -
- दार्लोन
- फुल्लेन्
- त्लाङ्गनाम
- थिङ्गसुम्थ्लैह्
- ऐबोक्
लोकजीवनम्[सम्पादयतु]
पर्यटनम् अत्रस्थजनानां प्रमुखोपजीविकासाधनम् । अस्य प्रदेशस्य आदिवासिसंस्कृतिः --म्यानमारदेशस्य संस्कृतिः एतयोः सादृश्यं दृश्यते । अत्रस्थाः जनाः सामान्यतः मिजो, आङ्ग्लं, हिन्दी इत्येताः भाषाः वदन्ति । मिजोरामराज्यस्य, ऐजोलमण्डलस्य च राजधानीभूतम् ऐजोल इत्येतन्नगरं मिजोरामराज्यस्य उद्योगानां, सर्वकारकार्यालयाणां च केन्द्रम् अस्ति । पर्यटनव्यवसायः बहुसङ्ख्यजनानां जीविकासाधनं वर्तते । अस्य परिसरस्य प्रकृतिसौन्दर्यं, जीववैविध्यं च विशिष्टम् । तद् द्रष्टुं बहुसङ्ख्यजनाः आगच्छन्ति ।
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले बहूनि प्रसिद्धानि वीक्षणीयस्थलानि सन्ति । तानि -
- वन्तोङ्ग जलप्रपातः
- पलक सरोवरः
- फोङ्गुइ
- मिजोराम राज्यसङ्ग्रहालयः
- पुक्झिङ्ग गह्वरः
- तम्दिल् सरः
- बोरा व्यापारीकेन्द्रम्
- वयनकेन्द्रम्
- बेरात्लोङ्ग इत्यत्र विज्ञानकेन्द्रम्


text:
राष्ट्रियपुस्तकालयः (इजरायल्)
Coordinates: 31°46′33.01″N 35°11′48.58″E / 31.7758361°N 35.1968278°E
इजरायल्-राष्ट्रीयपुस्तकालयः (NLI, हिब्रू: הספרייה הלאומית, पूर्वं- यहूदीराष्ट्रियविश्वविद्यालयस्य पुस्तकालयः - JNUL, हिब्रू: בית הספרים הלאומי והאוניברסיטאי), इजरायल् देशस्य राष्ट्रियपुस्तकालयः अस्ति । अस्मिन् पुस्तकालये पञ्चलक्षाऽधिकानि पुस्तकानि सन्ति । अयं पुस्तकालयः यरूशलेमे स्थितस्य हिब्रूविश्वविद्यालयस्य Givat रामपरिसरे अवस्थितः । राष्ट्रियपुस्तकालय Hebraica तथा जूदाईका पृथिव्याः सर्वबृहत्-सङ्ग्रहालयौ स्तः । अत्र दुर्लभ तथा अद्वितीयमात्रृकाणां, पुस्तकानां कलकृतीनाञ्च भाण्डारः अस्ति ।


text:
सक्रिययोजकावली
एषा तु गतेषु ३० दिनेषु कृतकार्याणां योजकाना आवली ।
- Abhishek Reddy.m7 (सम्भाषणम् | योगदानानि) [९ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Adarsh bhandari (सम्भाषणम् | योगदानानि) [७ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Adithyaananth (सम्भाषणम् | योगदानानि) [४ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Akhila G R CU (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Alexander Mikhalenko (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Amit kumar1722 (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Anagha Sheshadri (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१० सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Anantha padmanabha0056 (सम्भाषणम् | योगदानानि) [३ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Anisha Lalwani (सम्भाषणम् | योगदानानि) [६ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Anisha9528 (सम्भाषणम् | योगदानानि) [४ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Anushka Nagesh (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१४ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Apeksha.mohan.1996 (सम्भाषणम् | योगदानानि) [६ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Baid.aditya.1996 (सम्भाषणम् | योगदानानि) [४ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Bhuvana T V (सम्भाषणम् | योगदानानि) [६ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Billinghurst (सम्भाषणम् | योगदानानि) [२ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Burhan palanpurwala (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Burhanuddin M (सम्भाषणम् | योगदानानि) [३ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- CYRIAC AUGUSTINE (सम्भाषणम् | योगदानानि) [३ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Chinnusamy7 (सम्भाषणम् | योगदानानि) [५ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Daglur shivani (सम्भाषणम् | योगदानानि) [७ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Daminisdn (सम्भाषणम् | योगदानानि) [३ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Dania Zainab (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१५ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Dcljr (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Dineshdas007 (सम्भाषणम् | योगदानानि) [४ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Divyarajuv27 (सम्भाषणम् | योगदानानि) [११ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- G v mukesh (सम्भाषणम् | योगदानानि) [५ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Greeshma Padmakumar (सम्भाषणम् | योगदानानि) [२२ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- HARSHA JAIN 1410079 (सम्भाषणम् | योगदानानि) [७ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Humera24 (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Jerin joseph94 (सम्भाषणम् | योगदानानि) [८ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- K143143 (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Kannanlalkk (सम्भाषणम् | योगदानानि) [५ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Karthik mh (सम्भाषणम् | योगदानानि) [८ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Karthiksv9901 (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१९ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Kashyap1996 (सम्भाषणम् | योगदानानि) [५ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Laxman1415176 (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Laxmanpandu (सम्भाषणम् | योगदानानि) [५ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Lekhana.sm (सम्भाषणम् | योगदानानि) [४ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Leora Saldanha (सम्भाषणम् | योगदानानि) [३ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- M.S.SHREERAKSHA (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१० सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Manoj1410280 (सम्भाषणम् | योगदानानि) [३ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Minalmalli (सम्भाषणम् | योगदानानि) [४ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Mokshanadareddy (सम्भाषणम् | योगदानानि) [४ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Mridhula.ravi (सम्भाषणम् | योगदानानि) [४ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Ms Sarah Welch (सम्भाषणम् | योगदानानि) [२ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- NITYA.T.N (सम्भाषणम् | योगदानानि) [२९ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- NKB96 (सम्भाषणम् | योगदानानि) [५ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Neesha Thunga K (सम्भाषणम् | योगदानानि) [३ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Nikita Kattimani (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१८ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]
- Nirmos (सम्भाषणम् | योगदानानि) [१ सम्पादनानि गतेषु ३० दिनेषु कृतानि ।]


text:
PDF, Large PDF, Multimedia, Meaning
This stotram is in सरल दॆवनागरी(हिंन्दी). View this in शुद्ध दॆवनागरी (Samskritam), with appropriate anuswaras marked.
ॐ ॥ हिर॑ण्यवर्णां॒ हरि॑णीं सु॒वर्ण॑रज॒तस्र॑जाम् । च॒ंद्रां हि॒रण्म॑यीं ल॒क्ष्मीं जात॑वेदो म॒ आव॑ह ॥
तां म॒ आव॑ह॒ जात॑वेदो ल॒क्ष्मीमन॑पगा॒मिनी॓म् ।
यस्यां॒ हिर॑ण्यं वि॒ंदेयं॒ गामश्वं॒ पुरु॑षान॒हम् ॥
अ॒श्व॒पू॒र्वां र॑थम॒ध्यां ह॒स्तिना॓द-प्र॒बोधि॑नीम् ।
श्रियं॑ दे॒वीमुप॑ह्वये॒ श्रीर्मा दे॒वीर्जु॑षताम् ॥
कां॒ सो॓स्मि॒तां हिर॑ण्यप्रा॒कारा॑मा॒र्द्रां ज्वलं॑तीं तृ॒प्तां त॒र्पयं॑तीम् ।
प॒द्मे॒ स्थि॒तां प॒द्मव॑र्णां॒ तामि॒होप॑ह्वये॒ श्रियम् ॥
च॒ंद्रां प्र॑भा॒सां य॒शसा॒ ज्वलं॑तीं॒ श्रियं॑ लो॒के दे॒वजु॑ष्टामुदा॒राम् ।
तां प॒द्मिनी॑मीं॒ शर॑णम॒हं प्रप॑द्येஉल॒क्ष्मीर्मे॑ नश्यतां॒ त्वां वृ॑णे ॥
आ॒दि॒त्यव॑र्णे तप॒सोஉधि॑जा॒तो वन॒स्पति॒स्तव॑ वृ॒क्षोஉथ बि॒ल्वः ।
तस्य॒ फला॑नि॒ तप॒सानु॑दंतु मा॒यांत॑रा॒याश्च॑ बा॒ह्या अ॑ल॒क्ष्मीः ॥
उपैतु॒ मां दे॒वस॒खः की॒र्तिश्च॒ मणि॑ना स॒ह ।
प्रा॒दु॒र्भू॒तोஉस्मि॑ राष्ट्रे॒உस्मिन् की॒र्तिमृ॑द्धिं द॒दादु॑ मे ॥
क्षुत्पि॑पा॒साम॑लां ज्ये॒ष्ठाम॑ल॒क्षीं ना॑शया॒म्यहम् ।
अभू॑ति॒मस॑मृद्धिं॒ च सर्वां॒ निर्णु॑द मे॒ गृहात् ॥
ग॒ंध॒द्वा॒रां दु॑राध॒र्षां॒ नि॒त्यपु॑ष्टां करी॒षिणी॓म् ।
ई॒श्वरीग्ं॑ सर्व॑भूता॒नां॒ तामि॒होप॑ह्वये॒ श्रियम् ॥
मन॑सः॒ काम॒माकूतिं वा॒चः स॒त्यम॑शीमहि ।
प॒शू॒नां रू॒पमन्य॑स्य मयि॒ श्रीः श्र॑यतां॒ यशः॑ ॥
क॒र्दमे॑न प्र॑जाभू॒ता॒ म॒यि॒ संभ॑व क॒र्दम ।
श्रियं॑ वा॒सय॑ मे कु॒ले मा॒तरं॑ पद्म॒मालि॑नीम् ॥
आपः॑ सृ॒जंतु॑ स्नि॒ग्दा॒नि॒ चि॒क्ली॒त व॑स मे॒ गृहे ।
नि च॑ दे॒वीं मा॒तरं॒ श्रियं॑ वा॒सय॑ मे कु॒ले ॥
आ॒र्द्रां पु॒ष्करि॑णीं पु॒ष्टिं॒ सु॒व॒र्णाम् हे॑ममा॒लिनीम् ।
सू॒र्यां हि॒रण्म॑यीं ल॒क्ष्मीं जात॑वेदो म॒ आव॑ह ॥
आ॒र्द्रां यः॒ करि॑णीं य॒ष्टिं पि॒ंग॒लाम् प॑द्ममा॒लिनीम् ।
च॒ंद्रां हि॒रण्म॑यीं ल॒क्ष्मीं॒ जात॑वेदो म॒ आव॑ह ॥
तां म॒ आव॑ह॒ जात॑वेदो ल॒क्षीमन॑पगा॒मिनी॓म् ।
यस्यां॒ हिर॑ण्यं॒ प्रभू॑तं॒ गावो॑ दा॒स्योஉश्वा॓न्, वि॒ंदेयं॒ पुरु॑षान॒हम् ॥
ॐ म॒हा॒दे॒व्यै च॑ वि॒द्महे॑ विष्णुप॒त्नी च॑ धीमहि । तन्नो॑ लक्ष्मीः प्रचो॒दया॓त् ॥
श्री-र्वर्च॑स्व॒-मायु॑ष्य॒-मारो॓ग्य॒मावी॑धा॒त् पव॑मानं मही॒यते॓ । धा॒न्यं ध॒नं प॒शुं ब॒हुपु॑त्रला॒भं श॒तसं॓वत्स॒रं दी॒र्घमायुः॑ ॥
ॐ शांतिः॒ शांतिः॒ शांतिः॑ ॥
– पुरुष सूक्तम्
– दुर्गा सूक्तम्
– महा लक्ष्म्यष्टकम्
– श्री महा लक्ष्मी अष्टोत्तर शत नामावलि
– कनक धारा स्तोत्रम्


text:
मणिपुरराज्यम्
मणिपुरराज्यम् (Manipur) भारतस्य किञ्चन राज्यम् । ईशान्यभारते स्थितम् अस्ति एतद् राज्यम् । अस्य राज्यस्य राजधानी इम्फाल् नगरम् । मणिपुरस्य उत्तरदिशि नागाल्याण्ड्राज्यं, दक्षिणे मिझोरां, पश्चिमदिशि असमराज्यं, पूर्वसीमायां बर्मादेशः च विद्यते । अस्य विस्तारः विद्यते २२, ३४७ चतरस्रकिलोमीटर्मितः ।
राज्यस्य उपत्यकाप्रदेशेषु निवसन्तः मीटीस्जनाः जनसङ्ख्यायाः ६०% सन्ति, किन्तु तैः आक्रान्तः भूभागः १०%मात्रम् । तेषां भाषा विद्यते मीटीलन् अथवा मणिपुरीभाषा । इयं भाषा १९९२ तमे वर्षे भारतसर्वकारस्य राष्ट्रियभाषासु अन्यतमा इति घोषिता अस्ति । यवनाः (मीटी-पङ्गल्), कुकीजनाः, नागजनाः, पैट्स् अन्ये च जनसङ्ख्यायाः ४०% सन्ति ये सम्पूर्णस्य मणिपुरराज्यस्य ९०% भागम् आक्रामन्ति । मणिपुरं सूक्ष्मसीमायुक्तराज्यमिति मन्यते ।
परिचयः[सम्पादयतु]
मणिपुरस्य शाब्दिकार्थः 'आभूषणस्य भूमिः' इति । भारतस्य स्वातन्त्र्यतः पूर्वमिदं राजशासने आसीत् । अनन्तरं भारतस्य केन्द्रशासितराज्यं जातम् । इम्फाल् अस्य राजधानी । अस्य राज्यस्य समग्रः प्रदेशः पर्वतमयः । वार्षिकी वर्षा ६५ अङ्ग्गुलिमिता । अत्र सामान्यतः ६०विधाः नागाजातीयाः तथा कूकीजातीयाः वसन्ति । अत्रत्याः जनाः सङ्गीते इतरकलासु च प्रवीणाः भवन्ति । अत्र अनेकाः भाषाः भाषन्ते । पर्वतप्रदेशेषु चायस्य उपत्यकासु धान्यस्य च वर्धनं भवति । मणिपुरमार्गेण एव बर्मादेशं प्रति भूमार्गः कल्पितः अस्ति ।
अस्मिन् राज्ये प्राकृतिकसंसाधनानां प्रचुरभण्डारः अस्ति । अत्रत्यं प्राकृतिकसौन्दर्यं नयनानन्दकरम् अस्ति । मनसः प्रसन्नताकरणे समर्थाः सुन्दराः जलपाताः सन्ति । विविधवर्णीयपुष्पाणां सस्यानि सन्ति । दुर्लभाः वनस्पतयः सन्ति । वैविध्यमयं जीवजगत् अस्ति । पवित्रम् अरण्यं सदा वहन्त्यः नद्यः सन्ति । पर्वतशिखरेषु प्रसृतं हरिद्वैभवम् अस्ति । वक्रगत्या प्रवहन्तः निर्झराः सन्ति । लोकटकनामकं सरोवरं अत्रत्यं प्रमुखं सरोवरम् । भौतिकाधारैः राज्यमेतत् द्विधा विभक्तुं शक्यते -घट्टप्रदेशः ,उपत्यका चेति । परितः पर्वताः भवन्ति ,मध्ये उपत्यका वर्तते । मणिपुरीशैल्या क्रियमाणं रासलीलानृत्यं जगत्प्रसिद्धम् अस्ति । मणिपुरीनृत्यम् अत्रत्यः विशिष्टः नृत्यप्रकारः । राज्यस्य कला तथा संस्कृतिः विश्वस्य मानचित्रे स्वस्थानं कल्पितवत्यौ स्तः ।
मणिपुरराज्यस्य मण्डलानि[सम्पादयतु]
मणिपुरराज्ये ९ मण्डलानि सन्ति ।


text:
एस् एल् भैरप्प
अन्तर्विषयाः
परिचयः[सम्पादयतु]
एस्. एल्. भैरप्पः (S. L. Byrappa) (कन्नडःಸಂತೆಶಿವರ ಲಿಙ್ಗಣ್ಣಯ್ಯ ಭೈರಪ್ಪ) आधुनिके कन्नडसाहित्ये एतस्य कादम्बर्यः अत्यन्तं प्रसिद्धाः सन्ति । एताः कादम्बरीः अधिकाः जनाः पठन्ति । विंशतितमः शतमानः कादम्बरीयुगः इति निर्दिश्यते । अस्मिन् कालखण्डे ये लेखकाः जनानां हृदयस्पर्षं कृतवन्तः तेषु केचन लेखनवृत्तिमेव जीवनवृत्तित्वेन स्वीकृतवन्तः आसन् । केचन अन्यवृत्तौ रताः सन्तः कन्नडसाहित्यकृषिं कृतवन्तः सन्ति । लेखनकार्यं प्रवृत्तिरूपेण स्वीकृत्य, शिक्षणक्षेत्रे कार्यं कुर्वाणः अपि अत्यन्तं जनप्रिय जातः लेखकः अस्ति डा. एस्. एल्. भैरप्पः ।
तेन चीयमानं वस्तु, तस्य विस्तारीकरणं, तस्य अन्त्यकरणादिषु विषयेषु विभिन्नाः अभिप्रायाः यद्यपि श्रूयन्ते तथापि भैरप्पमहोदयस्य कादम्बर्यः बहून् वाचकान् नितराम् आकर्षति इत्येतत् निर्विवादकरमेव ।
जीवनम्[सम्पादयतु]
हासनमण्डले चन्नरायपट्टणस्य सन्तेशिवरग्रामे १९३१तमे वर्षे अगस्ट्मासस्य २० तमे दिनाङ्के एस्. एल्. भैरप्पः जन्म प्राप्तवान् । एषः प्राथमिकशिक्षणं स्वस्य ग्रामे एव प्राप्तवान् । गृहे बहु दारिद्र्यम् आसीत् । दायित्वहीनः पिता । प्लेग्-मार्याः परिसरे अपि सः स्वस्य मातुः धैर्यं आत्मसात् कृतवान् आसीत् । तस्य पञ्चमे वयसि माता दारिद्र्यता-प्लेग्-रोगस्य कारणतः मरणं प्राप्नोत् । ततः सः कष्ठेन विद्याभ्यासं कृतवान् । महात्मागान्धिमहोदयस्य विचारैः नितराम् आकृष्टः सः स्वस्य त्रयोदशे एव वयसि स्वातन्त्र्यान्दोलनं प्रविष्टवान् !
प्रौढशिक्षणं महाविद्यालयपठनं च मैसूरुनगरे अनुवर्तितवान् भैरप्पः स्नातकोत्तरपदवीं सुवर्णपदकेन सह प्राप्तवान् । सः बरोडामहाराजसय्याजीरावविश्वविद्यालयतः सत्यं तथा सौन्दर्यम् इति नाम्ना आङ्लभाषया निर्मिताय महाप्रबन्धाय डाक्टरेट्-पदवीं प्राप्तवान् । हुब्बळ्ळीनगरे, गुजरात् राज्ये, देहल्यां च उपन्यासकवृत्तिं निर्वहन् एव प्रसिद्धाः कादम्बरीः अपि रचितवान् । १९६१ तमे वर्षे तदीया प्रसिद्धा कादम्बरी धर्मश्री तेन प्रकाशिता । दशकेषु २१ कादम्बरीः सः रचितवान् अस्ति । तेन रचितानां कादम्बरीणां विषये सर्वदा व्यापकचर्चाः भवन्ति । आङ्ग्लभाषाम् अपि अविहाय बह्वीषु भारतीयभाषासु भैरप्पस्य कादम्बर्यः अनूदिताः सन्ति । गृहभङ्ग, वंशवृक्ष, नेले, साक्षि, नायिनेरळु, तब्बलियु नीनादे मगने, दाटु, धर्मश्री, पर्व इत्यादयः हिन्दी तथा मराठी भाषासु जनप्रियाः सन्ति ।
'वंशवृक्ष', 'तब्बलियु नीनादे मगने', 'मतदान' कादम्बर्यः चलनचित्रस्य रूपाणि प्राप्य प्रशस्तीन् अपि प्राप्तवत्यः सन्ति । 'वंशवृक्ष' कादम्बर्याः कृते १९६६ तमे वर्षे कन्नडसाहित्य- अकाडेमी प्रशस्तिः, १९७५ तमे वर्षे 'दाटु' कादम्बर्याः कृते राज्यस्य केन्द्रस्य च साहित्याकाडेमीप्रशस्तिः प्राप्ता अस्ति । 'पर्व' कादम्बरी एव भैरप्प महोदयेन रचितासु कादम्बरीषु अधिकचर्चायै कारणम् अभवत् । महाभारतस्य कालस्य भारतीयसमाजस्य रीतिनीतीन्, तस्य कालस्य जीवनमौल्यानि, मरणस्य रहस्यात्मकतां च कादमबर्यां अर्थपूर्णतया लिखितवान् अस्ति लेखकः । लैङ्गिकतायाः मरणस्य च दृष्ट्यौ द्रौपदी, कुन्ती, माद्री, गान्धारिणां पात्रचित्रणं समीचिनरीत्या निरूपितवान् अस्ति ।
कादम्बरीन् विहाय साहित्यमीमांसासम्बद्धाः साहित्य मत्तु प्रतीक, कथे मत्तु कथावस्तु, नानेके बरेयुत्तेने इत्यादयः कृतयः अपि भैरप्प महोदयेन रचिताः सन्ति । अधुना अयं मैसूरुनगरे वसति । १९९९ तमे वर्षे कनकपुरे प्रचलितस्य कन्नडसाहित्यसम्मेलनस्य अध्यक्षस्थानं समलङ्करोत् श्रीयुतः भैरप्पः ।
अधिकपठनाय ः भैरप्प महोदयस्य बाल्य कालस्य हृदयस्पर्शी चित्रणाय बेळगेरे कृष्णशास्त्री महोदयस्य मरेयलादीते इत्येषः व्यक्तिचित्रसङ्ग्रहः द्रष्टुं शक्यते ।
चित्रसमूहः[सम्पादयतु]
कृतिविमर्शः[सम्पादयतु]
भैरप्पस्य कादम्बरीणां विषयचयनं महतः विवादस्य कारणं भवति । तस्य सर्वाः प्रमुखकृतयः (वंशवृक्ष, तब्बलियु नीनादे मगने, पर्व, सार्थ) भारतस्य पुरातनसंस्कृत्याः वैशिष्ट्यं निरूपयन्ति । एतस्मात् कारणात् विशेषतया नव्यलेखकाः एतस्य आक्षेपं कृतवन्तः । टिप्पु सुल्तान् महाराजः धर्मसहिष्णुः वा न वा इति विचारे गिरीश्कार्नाड्महोदयेन सह भैरप्पः विजयकर्णाटकपत्रिकायाः द्वारा वादं कृतवान् आसीत् । यु. आर्. अनन्तमूर्तिः भैरप्पस्य कादम्बरीणां प्रमुखः टीकाकारः । भैरप्पः एतान् वादविवादान् स्वस्य भित्ति इत्येतस्यां कादम्बर्यां नानेके बरेयुत्तेने इत्येतस्यां कृतौ च लिखितवान् अस्ति ।
भारतीयसंस्कृतेः उपरि सामाजिकपरिस्थितेः उपरि च मुस्लीम्शासनेन जातान् परिणामान् दर्शयन्, ऐतिहासिकसत्यं च दर्शयन् भैरप्पमहोदयः आवरणनामिकां कादम्बरीम् अरचयत् । अस्य विषये कर्णाटके महान् विवादः आरब्धः । भैरप्पः इतिहासनाम्ना समाजं भञ्जयति, अयमस्ति मूलभूतवादी इत्यादीनि निन्दनानि तेन प्राप्तानि । कादम्बर्याः लेखनाय एतस्य ज्ञानमेव नास्ति इति श्री अनन्तमूर्तिः आरोपितवान् आसीत् । ततः सुदीर्घचर्चा साहित्यलोके सम्पन्ना । 'अहं पूर्वाग्रहपीडितः नास्मि सत्यान्वेषणस्य फलमेव आवरणम्' इति आत्मसमर्थनम् अकरोत भैरप्पवर्यः । विजयकर्णाटकपत्रिकायां प्रकाशिता 'मतान्तर' 'कवलु' सम्बद्धा चर्चा जनानाम् आकर्षिका आसीत् ।
भैरप्प महोदयः ”महिलाप्रगतिविरोधी” इति अपि कैश्चित् निर्दिष्टः अस्ति । अस्य कारणात् एव ख्याता कादम्बरीलेखिका सारा अबूबक्कर् असूचयत् यत् केनापि तदीया कादम्बरी न पठनीया इति । ”अयं दक्षिणपन्थीयः” इत्यपि तस्य विषयकः कश्चन आरोपः ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Interview with S L Bhyrappa – Times of India [१]
- Pampa Award to Bhyrappa in 2001
- Belagere Krishnashastri, Mareyaladeete, for a warm hearted interpretation of the author's experiences with Bhyrappa.
- Bhyrappabhinandana, a feliciation book on S.L. Bhyrappa
- S.L. Bhyrappa Avara Krutigala Vimarshe a collection of literary criticism on S.L.Bhyrappa's works compiled by Sumateendra Nadig
- Mandra-Manthana, a collection of essays about S.L. Bhyrappa's novel, Mandra, by various literary critics


text:
अम्बोली
अम्बोलिघाट् – महाराष्ट्रराज्ये सिन्धुदुर्गमण्डले सहयाद्रिपर्वतश्रेण्याम् एतत् स्थलम् अस्ति । सागरस्तरतः ६१० मीटर् उन्नतप्रदेशे विद्यमानं प्रसिद्धं वीक्षणीयस्थलमेतत् । ग्रीष्मसमये जनाः अत्र अगच्छन्ति । कर्नल् प्रेस्टाफमहोदयः एतत् स्थलं ज्ञातवान् । प्रकृतिप्रियाणाम् अतीव आनन्ददायकम् एतत् स्थलं वनेऽस्ति । अत्रत्यं सुन्दरं जलपातं दृष्ट्वा जनाः सन्तुष्टाः भवन्ति । वर्षाकाले अधिकं वर्षणं भवति । अतः एतत् दक्षिणस्य चिरापुञ्जी इति निर्दिश्यते । अत्र १३ वीक्षणस्थानानि सन्ति । पर्वतारोहिणाम् अत्र अतीवानन्दः भवति । इतः महदेवगढदुर्गं नारायणदुर्गं सावन्तवाडिनगरं च द्र्ष्टु शक्यते ।
वाहनमार्गः[सम्पादयतु]
सावन्तवाडीतः ३५ कि.मी । पुणेतः ३९० कि.मी


text:
सम्भवनाथः
सम्भवनाथः( ( शृणु) /ˈsəmbhəvənɑːθəhə/) (हिन्दी: सम्भवनाथ,आङ्ग्ल: Sambhavanatha) जैनधर्मस्य चतुर्विंशतितीर्थङ्करेषु तृतीयः तीर्थङ्करः वर्तते । भगवतः सम्भवनाथस्य चिह्नम् अश्वः अस्ति ।
अन्तर्विषयाः
जन्म, परिवारश्च[सम्पादयतु]
भरतक्षेत्रस्य सावत्थीनगर्यां मार्गशीर्ष-मासस्य शुक्लपक्षस्य चतुर्दश्यां तिथौ रात्रौ भगवतः सम्भवनाथस्य जन्म अभवत् । तस्य पिता राजा जितारिः, माता सेनादेवी च आसीत् ।
एकस्यां रात्रौ सेनादेव्या तीर्थङ्करत्वसूचकाः चतुर्दश स्वप्नाः दृष्टाः । तस्मिन् समये एव राज्ञ्या राजा जितारिः उत्थापितः । राज्ञी सर्वान् स्वप्नान् राजानं श्रावितवती । तदैव राजा अजानत् यत् – “समयान्तरे कश्चन तीर्थङ्करः भविष्यति” इति |
आगामिदिने स्वप्नशास्त्रिणां साहाय्येन सर्वेषां स्वप्नानां निष्कर्षः प्राप्तः । स्वप्नशास्त्रिभिः उक्तं यत् – “सेनादेव्याः कुक्ष्याः पुत्ररत्नं समुद्भविष्यति । सः जनानाम् उद्धारं करिष्यति” । स्वप्नशास्त्रिणां वचांसि श्रुत्वा राज्यजनाः प्रफुल्लिताः अभवन् ।
भगवतः जन्मानन्तरं चतुष्षष्टिः इन्द्राः समुपस्थिताः । इन्द्रैः जन्मोत्सवः आचरितः । राज्ये एकादशदिवसात्मकः उत्सवः जातः ।
पूर्वजन्म[सम्पादयतु]
एकस्मिन् जन्मनि कोऽपि महापुरुषः भवितुं न शक्नोति । बहूनां जन्मनां साधनया महापुरुषपदं प्राप्यते । भगवतः सम्भवनाथेन अपि अनेकेषु जन्मसु साधना कृता आसीत् । साधनया मानवीयगुणानां विकासः अभवत् । तत्परिणामेन सः तीर्थङ्करपदं प्रापत् ।
पूर्वजन्मनि सम्भवनाथः घातकीखण्डनामकस्य द्वीपस्य ऐरावतक्षेत्रे क्षेमपुरीनगर्याः विपुलवाहननामकः राजा आसीत् [१]। तस्य राज्ये भयङ्करदुष्कालस्य स्थितिः समुद्भूता । तदा राज्ञा स्वस्य अन्नभाण्डाराणि सर्वेभ्यः उद्घाटितानि । भाण्डारेभ्यः कोऽपि जनः अन्नं स्वीकर्तुं शक्नोति स्म ।
राज्ञा आदिष्टं यत् – “राज्यस्य कोऽपि जनः बुभुक्षितः मा स्यात्” इति । राज्ञा अन्यस्मात् राज्यात् खाद्यानि आनीतानि । राज्ये यानि विकासकार्याणि प्रचलन्ति आसन्, तेषां कार्याणां गतिविधिः अपि परीक्षिता । राज्ञः एतादृशेन व्यवहारेण प्रजाजनानां मनसि सन्तोषः समुद्भूतः ।
दुष्कालकारणात् बहवः साधवः अन्यानि जनपदानि गतवन्तः आसन् । किन्तु केचित् मुनयः राज्ये एव निवसन्तः आसन् । ते मुनयः कदाचित् शुद्धाहारं प्राप्नुवन्ति स्म, कदाचित् न प्राप्नुवन्ति स्म । अयं सन्देशः राज्ञा प्राप्तः । तदा राजा स्वयमेव मुनीनां समीपे गत्वा भोजनाय निमन्त्रणं प्रदत्तवान् ।
मुनयः राजप्रासादात् यथावश्यकं भोजनं खाद्यं वा सम्प्राप्तवन्तः । समयान्तरे वृष्टिः जाता । तया वृष्ट्या अन्नं समभवत् । तेन कारणेन राज्यस्थितिः पूर्ववत् अभवत् ।
एकदा सम्भवनाथः आकाशे पश्यन् आसीत्, तदा तेन मेघानां स्थितिः दृष्टा । मेघाः वायोः बलेन परस्परं सम्मिलन्ति, अपयान्ति च । इदं दृश्यं दृष्ट्वा सः स्वस्य परिवारस्य मेघवत् स्वरूपं चिन्तितवान् । अनेन कारणेन सः भौतिकजीवनात् व्यरमत् । ततः परं सः स्वयंप्रभाचार्यात् दीक्षां प्राप्तवान् । अनन्तरं सः अध्यात्मे लीनः जातः । अन्ते सः समाधिपूर्वकम् आराधकपदं प्राप्य नवमं देवलोकं गतः । “तिलोयपन्नति” इत्यादिषु ग्रन्थेषु अपि अस्य उल्लेखः प्राप्यते ।
नामकरणम्[सम्पादयतु]
पुत्रस्य नामकरणोत्सवे सर्वे कौटुम्बिकाः समुपस्थिताः आसन् । इतः परं राज्यस्य प्रतिष्ठिताः नगरजनाः अपि समुपस्थिताः । उपस्थितैः सर्वैः जनैः बालकाय आशीर्वादाः प्रदत्ताः ।
नामविषयिक्यां चर्चायां राजा जितारिः उवाच यत् – “अस्मिन् वर्षे राज्यस्य अर्थागमः सर्वाधिकः वर्तते । अस्मिन् वर्षे सस्यानि अपि राज्यस्येतिहासे सर्वाधिकानि जातानि । मन्ये यत् – अनेन बालकेन एव एतत्सर्वं सम्भवम् अभवत् । अतः अस्य नाम सम्भवनाथः इति योग्यम्” इति । नामचयने सर्वेषां सम्मतिः आसीत् । तदा बालकस्य सम्भवनाथः इति नामकरणम् अभवत् [२]।
मुनि श्रीजयानन्द विजय इत्याख्येन विरचिते पुस्तके भिन्नमतं प्राप्यते यत् – “यदा भगवान् गर्भे आसीत्, तदा राज्ये शिम्बाः (मुद्गाः, बीजगुप्तिका, नुद्गाः च ) अधिकमात्रायां समुद्भूताः आसन् । अतः सम्भनाथः इति नाम कृतम् [३]।
विवाहः[सम्पादयतु]
यदा सम्भवनाथेन यौवनत्वं सम्प्राप्तं, तदा राजा जितारिः सुयोग्यकन्याभिः सह तस्य विवाहम् अकारयत् । अनन्तरं जितारिणा तस्मै राज्यस्य दायित्वमदीयत । अनन्तरं जितारिणा शासनात् निवृत्तिः सम्प्राप्ता ।
राज्यम्[सम्पादयतु]
युवावस्थायां राजशासने प्राप्ते सत्यपि भगवान् अजितनाथः अनासक्तः आसन् । सः केवलं कर्त्तव्यभावनया एव राज्यस्य सञ्चालनं करोति स्म । तस्य शासनकाले राज्ये सर्वत्र शान्तिः आसीत् । कस्यापि वस्तुनः अभावः नासीत् । प्रजाः अपि सुखेन जीवनं यापयन्ति स्म । चतुर्दिक्षु समृद्धिः दृश्यमाना आसीत् । सम्भवनाथः ४४ लक्षं वर्षाणि पूर्वं यावत् शासनं कृतवान् आसीत् [४]।
राजत्यागः, दीक्षा च[सम्पादयतु]
सम्भवनाथेन स्वपुत्राय सम्पूर्णराज्यस्य दायित्वम् अदीयत । अनन्तरं सः वार्षिकीदानाय तत्परः अभवत् । भगवतः अभिनिष्क्रमणस्य सन्देशं प्राप्य बहवः राजानः, राजकुमाराः च विरक्ताः अभवन् । ते अपि गृहं त्यक्तुं सज्जाः अभवन् ।
भोगावलिकर्मणां समाप्त्यनन्तरं भगवता वार्षिकीदानस्य आरम्भः कृतः । सम्पूर्णराज्यस्य जनाः दानं स्वीकर्तुं गच्छन्ति स्म । एकवर्षं यावत् भगवान् सम्भवनाथः दानं कृतवान् आसीत् ।
मार्गशीर्ष-मासस्य शुक्लपक्षस्य पौर्णिमायां तिथौ एकसहस्रराजभिः, राजकुमारैः च सह सम्भवनाथः सहस्राम्रनामकं वनम् अगच्छत्[५] । तस्मै चतुर्थः मनःपर्यवज्ञानस्य प्राप्तिः अभवत् । प्रत्येकस्मै तीर्थङ्कराय दीक्षया सह चतुर्थः मनःपर्यवज्ञानस्य प्राप्तिर्भवति एव । इदं ज्ञानमुपयुज्य सर्वेषां जीवानां मनोभावाः ज्ञातुं शक्यन्ते ।
दीक्षायाः दिने भगवतः चौविहारषष्ट्याः तपः प्रचलत् आसीत् । भगवान् सम्भवनाथः चतुर्दशवर्षाणि यावत् मुनेः अवस्थायाम् एव भ्रमन् आसीत् । तेन सर्वाणि इन्द्रियाणि जितानि । भ्रामं भ्रामं सः अन्ते पुनः सावत्थीनगरीं सम्प्राप्तवान् ।
सावत्थीनगर्यामेव तेन छद्मस्थकालस्य अन्तिमं चातुर्मास्यं कृतम् । आश्विन-मासस्य कृष्णपक्षस्य पञ्चम्यां तिथौ सम्भवनाथेन केवलज्ञानं प्राप्तम्[६] ।
इन्द्रादयः देवाः अपि तत्र समुपस्थिताः । सर्वैः देवैः केवलमहोत्सवः आचरितः । यदा जनैः भगवतः सर्वज्ञतायाः सन्देशः प्राप्तः, तदा सर्वे जनाः भगवतः दर्शनार्थम् उद्यानम् आगतवन्तः । भगवान् सम्भवनाथः चतुर्विधसङ्घस्य (साधुः, साध्वी, श्रावकः, श्राविका च) स्थापनाञ्चकार [७]।
धार्मिकः परिवारः[सम्पादयतु]
यदा भगवान् चतुर्विधसङ्घस्य स्थापनां कृतवान्, तदा तेन तस्य धार्मिकपरिवारः अपि सर्जितः [८]।
- १०२ गणधराः
- १५,००० केवलज्ञानिनः
- १२,१५० मनःपर्यवज्ञानिनः
- ९,६०० अवधिज्ञानिनः
- १९,८०० अवैक्रियलब्धिधारिणः
- २,१५० चतुर्दशपूर्विणः
- १२,००० चर्चावादिनः
- २,००,००० साधवः
- ३,३६,००० साध्व्यः
- २,९३,००० श्रावकाः
- ६,३६,००० श्राविका
निर्वाणम्[सम्पादयतु]
भगवान् सम्भवनाथः आर्यजनपदि दीर्घकालं यावत् विचरणं कृतवान् । तस्मिन् अन्तराले भगवता लक्षाधिकानां जनानाम् उद्धारः कृतः । यदा स्वस्य महाप्रयाणस्य ज्ञानम् अभवत्, तदा सम्भवनाथेन सहस्रसाधुभिः सह सम्मेदशिखरे जलान्नत्यागः कृतः । शुक्लध्यानस्य चतुर्थचरणं सम्प्राप्य तेन क्रियामात्रस्य त्यागो विहितः । अन्ते सः सिद्धत्वं प्रापत् ।
चैत्र-मासस्य शुक्लपक्षस्य पञ्चम्यां तिथौ भगवतः सम्भवनाथस्य निर्वाणम् अभवत्[९] ।
सम्बद्धाः लेखाः[सम्पादयतु]
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
सन्दर्भाः[सम्पादयतु]
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि सुमेरमल (लाडनूं) पृ. 55
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि सुमेरमल (लाडनूं) पृ. 57
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि श्री जयानन्द विजय, श्री कृष्णलाल वर्मा पृ. 53
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि श्री जयानन्द विजय, श्री कृष्णलाल वर्मा पृ. 53
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि सुमेरमल (लाडनूं) पृ. 47
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि सुमेरमल (लाडनूं) पृ. 58
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि सुमेरमल (लाडनूं) पृ. 58
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि श्री जयानन्द विजय, श्री कृष्णलाल वर्मा पृ. 54
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि सुमेरमल (लाडनूं) पृ. 58


text:
वेदव्यासः
वेदव्यासः (Vyasa) हिन्दुपरम्परायां कश्चन प्रमुखः । महाभारतस्य रचनाकारः भगवान् व्यासः । वेदानां विभागः अनेन कृतः इत्यतः वेदव्यासः इति एतस्य नाम । द्वीपे अस्य जन्म अभवत् इत्यतः ‘कृष्णद्वैपायनः’ इत्यपि एतस्य नाम । एतस्य पिता पराशरमुनिः माता च सत्यवती ।
व्यासस्य शैली अपि वाल्मीकेः इव सरला एव । महाभारतम् अपि आधिक्येन अनुष्टुप्छन्दसा एव उपनिबद्धम् अस्ति । भगवान् वेदव्यासः महर्षेः पराशरस्य पुत्रः । एषः कैवर्तराजस्य पालितपुत्र्याः सत्यवत्याः गर्भे जन्म प्राप्तवान् । एषः कश्चन अलौकिकः शक्तिसम्पन्नः महापुरुषः अपि च महानाकारक पुरुषः आसीत् । एषः जनानां स्मरणशक्तेः क्षीणतां दृष्ट्वा वेदानाम् ऋग्वेदः, यजुर्वेदः, सामवेदः, अथर्वणवेदः च इति विभजनम् अकरोत् । प्रत्येकां संहिताम् अपि प्रत्येकं शिष्यं बोधितवान् । एकैकस्याःः संहितायाः अपि अन्यान्याः शाखाः, उपशाखाः च अभवन् । एवम् एतस्य यत्नेन वैदिकसाहित्यस्य बहुविस्तारः आसादितः । विस्तारं व्यासः इति वदन्ति । वेदस्य विस्तारः एतेन सम्पादितः इति कारणेन एषः ‘वेदव्यासः’ इति नाम्ना प्रसिद्धः जातः । एतस्य जन्म कस्मिंश्चित् द्वीपे अभवत् । श्यामलवर्णस्य एतं जनाः ‘कृष्णद्वैपायन’ इत्यपि आह्वयन्ति । बदरीवने एषः आसीत् इति कारणेन एतस्य नाम ‘बादरायणः’ इत्यपि आसीत् । अष्टादशपुराणानि, महाभारतस्य रचनाम् एषः एव अकरोत् । संक्षेपेण उपनिषदः तत्त्वान् बोधयितुं ब्रह्मसूत्राणां निर्माणम् अकरोत् । तेषां विषये अन्यान्याः आचार्याः भाष्याणि रचयित्वा स्वेषां विभिन्नान् अभिप्रायान् प्रकटितवन्तः । ‘व्यासस्मृतिः’ एतेन रचितः कश्चन स्मृतिग्रन्थः । एवं भारतीयसाहित्यस्य, हिन्दूसंस्कृतेः विषये व्यासस्य महत् योगदानम् अस्ति । श्रुति-स्मृति-पुराणोक्तस्य सनातनधर्मस्य कश्चन प्रधानः व्याख्यानकारः व्यासः इति उच्यते । हिन्दवः, भारतीयसंस्कृतिः च यावत् पर्यन्तं तिष्ठति तावत् पर्यन्तम् एतस्य नाम अमरम् एव । जगति एव एषः महान् श्रेष्ठः पथप्रदर्शकः, शिक्षकः च इति उच्यते । अतः तेन ‘जगद्गुरुः’ इति गौरवम् अपि प्राप्तम् अस्ति । गुरुपूर्णिमायाम् [आषाढपूर्णिमा] प्रत्येकं हिन्दूगृहस्थः एतस्य पूजां करोति । श्रीकृष्णपरमात्मनः अमरम् उपदेशं स्वस्य महाभारतस्य संहितायां योजयित्वा जगतः महदुपकारं कृतवान् अस्ति । महाभारतं लक्षश्लोकात्मकः विस्तृतः ग्रन्थः । व्यासः भारतकथां पुत्रं शुकं शिष्यं वैशम्पायनं च बोधितवान् । वैशम्पायनः जनमेजयं तां कथाम् अवदत् । जनमेजयेन उक्ता भारतकथा एव इदानीम् उपलभ्यते । रामायणे इव अत्रापि ब्रह्मा व्यासं भारतकथालेखनाय प्रोत्साहयति । व्यासः योग्यस्य लेखकस्य अभावं वदति । ततः गणेशः भारतकथायाः लेखनकार्यम् अङ्गीकरोति । व्यासेन उक्तां भारतकथां सः लिखति च । आर्यभटः वदति - क्रि. पू. ३१०१ तमे वर्षे कलियुगस्य आरम्भः अभवत् इति । कलियुगस्य आरम्भदिने श्रीकृष्णः परं धाम गतवान् । ततः ३७ वर्षेभ्यः पूर्वं महाभारतयुद्धं प्रवृत्तम् । अतः महाभारतकालः, व्यासकालः च प्रायः एषः एव इति निर्णेतुं शक्यः। महाभारते बह्वयः उपकथाः उपलभ्यन्ते । अतः भारतकथाम् अवलम्ब्य गद्यपद्यचम्पूकाव्यादीनि बहूनि लिखितानि विविधैः कविभिः । भगवद्गीता, हरिवंशः इत्यादयः अपि महाभारते एव अन्तर्भवन्ति ।
महर्षिः वेदव्यासः त्रिकालदर्शी, इच्छागतिमान् च आसीत् । एषः सर्वस्य मनसः चिन्तनं ज्ञातुं शक्नोति स्म । यत्र इच्छति क्षणाभ्यन्तरे तत्र गन्तुं शक्नोति स्म। जन्मानुक्षणं मातुः आज्ञां प्राप्य तपः कर्तुं वनं गतवान् । गमनसमये उक्त्वा गतवान् यद् – ‘यदा भवत्यै मम आवश्यकता भवति तदा मां स्मरतु । अहं भवत्याः समीपे उपस्थितः भविष्यामि’ इति ।
पाण्डवाः विदुरस्य युक्त्या लाक्षागृहतः बहिः आगत्य एकचक्रनगरे आसन् । तस्मिन् सन्दर्भे व्यासः मेलनार्थं तत्र गतवान् आसीत् । प्रसङ्गवशात् सः द्रौपद्याः पूर्वजन्मनः वृत्तान्तं कथयन् ‘एषा कन्या भवद्भ्यः इति एव पूर्वनिश्चिता अस्ति’ इति । एतत् वचनं श्रुत्वा पाण्डवानाम् आनन्दः उत्साहः च वर्धितः । ते द्रौपद्याः स्वयंवरे भागं ग्रहीतुं पाञ्चालनगरं गतवन्तः । तत्र अर्जुनः स्वयंवरस्य नियमानुसारं द्रौपदीं जितवान् । मातुः कुन्त्याः आज्ञया यदा पञ्चसहोदराः अपि तया सह विवाहं कर्तुम् इच्छन्ति तदा राजा द्रुपदः न अङ्गीकरोति । तस्मिन् समये व्यासः तत्र आगत्य तस्याः पूर्वजन्मनः वृत्तान्तं निवेद्य पञ्चभिः सहोदरैः सह तस्याः विवाहं कारयितुं द्रुपदम् अङ्गीकारितवान् ।
यदा महाराजः युधिष्ठिरः इन्द्रप्रस्थनगरे राजसूययागं कृतवान् तदापि वेदव्यासः यज्ञे भागं ग्रहीतुं स्वस्य शिष्यवृन्दैः सह आगतवान् आसीत् । यज्ञं समाप्य गमनसमये सः युधिष्ठिरम् “अद्यारभ्य त्रयोदशवर्षाणाम् अनन्तरं क्षत्रियाणां महासंहारः भविष्यति । तस्मिन् दुर्योधनस्य अपराधानां निमित्तं भविष्यति भवान्” इति वदति ।
पाण्डवानां सर्वस्वम् अपहृत्य तान् द्वादशवर्षाणां वनवासं प्रति प्रेषयित्वा अपि दुर्योधनः न हृष्टः । सः पाण्डवान् वने एव मारयितुं चिन्तितवान् । मातुलः शकुनिः, कर्णः, दुःशासनः इत्येतैः सह रहस्येन पाण्डवानाम् उपरि आक्रमणं कर्तुं निश्चित्य शस्त्रास्त्रैः सुसज्ज रथम् आरुह्य वनं प्रस्थितवान् । व्यासः दिव्यदृष्ट्या एतत् दुष्टं कुतन्त्रं ज्ञातवान् । सः अनुक्षणं तत्र आगत्य घोरात् दुष्कर्मणः तं निवारितवान् । अनन्तरं सः धृतराष्ट्रं ‘भवान् द्यूतस्य पराजयव्याजेन पाण्डवान् वनं प्रेषितवान् । एतत् सत्कार्यं न । एतस्य परिणामः उत्तमः न भवति । भवान् भवतः, भवतः पुत्राणां च हितम् इच्छति चेत् इदानीं वा कृतस्य दोषस्य परिहारं करोतु । दुरात्मा दुर्योधनः राज्यलोभेन पाण्डवान् मारयितुम् इच्छति ! पाण्डवान् यदि मारयितुं यत्नं करोति तर्हि तेन तस्य प्राणाः दातव्याः भवेयुः। भवान् यदि पुत्रस्य द्वेषबुद्धेः निवारणं कर्तुं यत्नं न करोति तर्हि अनर्थः भविष्यति । दुर्योधनः एकः एव गत्वा किञ्चित् कालं पाण्डवानां समीपे तिष्ठतु इति मम अभिप्रायः । पाण्डवानां सत्सङ्गेन तस्य द्वेषभावः अपगछेत्, प्रेमभावस्य जागरणं भवेत् । एतद् कठिनम् अस्ति । यतः जन्मतः आगतस्य स्वभावस्य परिवर्तनं सहजं न । पाण्डवैः सह भवतः पुत्राः मिलित्वा तिष्ठन्ति चेत् कुरुवंशः अवशिष्यते। किञ्चित् कालाभ्यन्तरे महर्षिः मैत्रेयः अत्र आगमिष्यति । सः भवतः पुत्रान् उद्दिश्य 'स्नेहेन सर्वे सहजीवनं कुर्वन्तु' इति उपदेशं करोति । चिन्तनं विना भवन्तः तस्य वचनं शृण्वन्तु । अन्यता सः कोपेन शापं दद्यात्’ इत्यपि व्यासः उक्तवान् । तथैव किञ्चिदनन्तरं मैत्रेयः तत्र आगत्य बोधनं कृतवान् । किन्तु दुर्योधनः तस्य वचनं न श्रुतवान् । अतः महर्षेः कोपस्य परिणामम् अनुभूतवान् ।
यदा पाण्डवाः वने आसन् तदा कदाचित् सः आगत्य युधिष्ठिरस्य द्वारा अर्जुनाय स्मृतिविद्यायाः उपदेशं दत्तवान् । ततः अर्जुनेन देवदर्शनस्य योग्यता प्राप्ता । तावदेव न, व्यासः सञ्जयाय दिव्यदृष्टिं दत्तवान् । तेन कारणेन सः युद्धस्य सर्वान् विवरणानि ज्ञातुं शक्नोति स्म । भगवतः विश्वरूपस्य दिव्यचतुर्भुजस्य रूपस्य देवदुर्लभदर्शनस्य योग्यतामपि प्राप्तवान् । साक्षात् भगवतः मुखतः भगवद्गीतायाः दिव्योपदेशम् अपि श्रुतवान् । अर्जुनेन विना अन्ये केऽपि गीतां न श्रुतवन्तः । दिव्यदृष्टेः प्रभावतः सञ्जयाय एषा योग्यता आगता । सः तु साक्षात् नारायणस्य अंशः एव आसीत् ।
धृतराष्ट्रः गान्धारी कुन्ती च यदा वने आसन् तदा कदाचित् युधिष्ठिरः तान् द्रष्टुं परिवारैः सह तत्र गतवान् आसीत् । तदा व्यासः अपि तत्र आगतवान् आसीत् । धृतराष्ट्रगान्धार्योः पुत्रशोकः इतोऽपि शान्तः न आसीत् । कुन्ती अपि बान्धवानां वियोगेन दुःखे अस्ति इति ज्ञात्वा व्यासः धृतराष्ट्रं 'वरः पृच्छ्यताम्' इति वदति । युद्धे मृतानां पुत्राणां मित्राणां च गतिः का स्यात् इति सः ज्ञातुम् इष्टवान् । “एकवारं तान् सर्वान् द्रष्टुम् इच्छामि” इति सः व्यासं प्रार्थितवान् । व्यासः वदति यद् – शयनानन्तरम् उत्थितं मानवमिव अद्य रात्रौ भवन्तः सर्वे मृतान् बन्धून् पश्यन्ति’ इति । सर्वे सायंकर्माणि समाप्य गङ्गातटे मिलितवन्तः ।
व्यासः गङ्गायाः पवित्रं जलं प्रविश्य युद्धे मृतान् कौरवान् पाण्डवान् च उच्चैः आह्वयति । अनुक्षणं यथा कुरुक्षेत्रस्य अङ्गणे युद्धाय समावेशितानां सैन्यानां कोलाहलः श्रूयते स्म तथा शब्दः जलेऽपि श्रुतः । अनन्तरं युद्धे वीरगतिं प्राप्तवन्तः सर्वे राजानः, राजकुमाराः च भीष्मद्रोणादीनां नेतृत्वे एव जलतः बहिः आगतवन्तः। युद्धसमये यथा वेशं, ध्वजं, वाहनं, दिव्यवस्त्रं, दिव्यमालाः, कुण्डलं च धृतवन्तः आसन् तथा एव इदानीमपि धृतवन्तः आसन् । सर्वाणि शरीराणि अपि दिव्यप्रभया कान्तियुक्तानि आसन् । प्रत्येकम् अपि क्रोधरहितः, द्वेषासूयारहितः, निरभिमानयुक्तः च दृश्यन्ते स्म । गन्धर्वाः तेषां यशोगानं कुर्वन्तः आसन् । वन्दीजनाः तेषां स्तुतिं कुर्वन्तः आसन् । तदा व्यासः धृतराष्ट्राय दिव्ये नेत्रे दत्तवान् आसीत् । अतः सः सम्यक् सर्वान् योधान् अपश्यत् ।
तत् दृश्यं तु अत्यद्भुतम्, अचिन्त्यं, रोमाञ्चकारि च आसीत् । सर्वे तदेकदृष्ट्या तत् दृश्यं दृष्टवन्तः । आगताः जनाः क्रोधेन विना बन्धुभिः मिलितवन्तः । एवम् आरात्रि प्रेमीणां समागमः चलति स्म । अनन्तरं ते सर्वे यथा आगतवन्तः तथैव भागीरथ्याः जलं प्रविश्य स्वलोकान् गतवन्तः । तदा व्यासः वदति ‘काः अपि स्त्रियः पत्युः लोकं गन्तुम् इच्छन्ति चेत् गङ्गायां प्रवेशः करणीयः ’ इति । तच्छृत्वा बह्व्यःः स्त्रियः जलं प्रविश्य मानवदेहं त्यक्त्वा पत्युः लोकं गतवत्यः । एताः अपि दिव्यं वस्त्राभूषणं धृत्वा विमानयाने उपविश्य गतवत्यः ।
अत्र राजा जनमेजयः वैशम्पायनस्य मुखतः एतम् अद्भुतं वृत्तान्तं श्रुत्वा बहुकुतूहलम् अनुभूतवान् । सः अपि स्वस्य स्वर्गवासिनः पितुः महाराजस्य परीक्षितस्य दर्शनं कर्तुम् ऐच्छत् । व्यासः तदापि तत्रैव आसीत् । सः तस्य इच्छापूरणाय राजानं परीक्षितं तत्र आहूतवान् । जनमेजयः यज्ञान्ते स्नानसमये स्वेन सह पितुः अपि स्नानं यदा कारयति तदनन्तरं परीक्षितः ततः प्रस्थितवान् । एवं महर्षिः वेदव्यासः कश्चन अलौकिकः शक्तिशाली महापुरुषः च ।
""


text:
गजः
शारीरकलक्षणानि, विविधानि नामानि च[सम्पादयतु]
मृगजातौ गजः बृहदाकारः बलशाली च महान् जन्तुः । अस्य नेत्रे विना सर्वाणि अङ्गानि अतीव स्थूलानि । अस्य पादाः स्तम्भाः इव अतीव स्थूलाः । कर्णौ शूर्पे इव अति विशालौ । नेत्रे तु ल्घ्वाकारकौ । तथापि सः सूक्ष्माण्यपि वस्तूनि द्रष्टुं शक्नोति । अस्य मुखे अनेके दन्ताः सन्ति । मुखात् बहिः निर्गतौ दृढौ तीक्ष्णै च द्वौ दन्तौ स्तः । तस्मात् एव अस्य द्विरदः, दन्ती, दन्तावलः इति नामानि प्राप्तानि । गजस्य आनने लम्बमानः एकः दीर्घावयवः अस्ति । सः अवयवः शुण्डा इत्युच्यते । एषा शुण्डा गजस्य हस्तः इति कथ्यते । तेन कारणेन दन्तावलस्य हस्ती करी इति च नामनी स्तः । अस्माभिः हस्तः यथा उपयुज्यते तथैव गजेन शुण्डा उपयुज्यते । शुण्डया अयं बहूनि कार्याणि कर्तुं शक्नोति । भूमौ स्थितां सूचीमपि हस्ती पश्यति, करेण गृह्णाति च । गजानां शुण्डा एव नासिका । तया एव जिघ्राति । शुण्डायाः अस्न्ते रन्ध्रमस्ति । तेन जलं गृहीत्वा मुखे निक्षिप्य पिबति । एवं द्वाभ्याम् अवयवाभ्यां जलं पिबतीति गजस्य 'द्विपः' इति संज्ञा वर्तते । द्विपस्य कटाभ्यां करात् च मदः स्रवति । अतः अस्य 'गजः' इति 'इभः' इति च पदप्रयोगः दृश्यते । गजवत्सानां कलभाः इति, गजस्त्रीणां करेणवः इति च व्यवहारः ।
स्वभावः[सम्पादयतु]
करी शाकाहारी । गजस्य शरीरं विशालं, धूसरवर्णञ्च । सहजसाधुरयं गम्भीरस्वभावः । गमनं तु प्रायः मन्दं भवति । गजस्य रवः घीङ्कारः इत्युच्यते । सामूहिकस्वेच्छाजीवनं, दीर्घकालपर्यन्तं स्नानकरणञ्च गजानाम् अभीष्टम् । यः हस्तिनं चालयति सः हस्तिपकः इति कथ्यते । राजानः गजान् आरुह्य विहरन्ति स्म । मृगयार्थम् अपि गच्छन्ति स्म । युद्धेषु गजसेनायाः प्राधान्यम् आसीत् । गजानां दन्तैः विविधानि पेटिकादीनि वस्तूनि कुर्वन्ति ।
- गजजातिः प्राचुर्येण केरल-कर्णाटकराज्ययोः अरण्येषु दृश्यते ।
- १९८२ तमे संवत्सरे अस्मद्देशे प्रचालितेषु नवम-एषियाड्-क्रीडोत्सवेषु 'अप्पु'इति मनोहरः गजः चिह्नत्त्वेन स्वीकृतः आसीत् ।
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- Pure Nature: Are Elephants Headed Toward Extinction? YouTube video by AlliantContent
- ElephantVoices—information about elephant communication


text:
पार्श्वनाथः
पार्श्वनाथः ( ( शृणु) /ˈpɑːrʃvənɑːθəhə/) (हिन्दी: पार्श्वनाथ,आङ्ग्ल: Parshvanath) जैनधर्मस्य चतुर्विंशतितीर्थङ्करेषु त्रयोविंशतितमः तीर्थङ्करः अस्ति । भगवतः पार्श्वनाथस्य वर्णः नीलः आसीत् । जैनधर्मानुसारं भगवतः चिह्नं सर्पः अस्ति । भगवान् पार्श्वनाथः इक्ष्वाकुवंशीयः, काश्यपगोत्रीयः च आसीत् ।
कौमारावस्थायां पार्श्वनाथस्य शरीरस्य औन्नत्यं नव (९) हस्तमात्रात्मकम् आसीत्[१] । भगवतः धार्मिकपरिवारे “पार्श्व” इत्याख्यः यक्षः, “पद्मावती” इत्याख्या यक्षिणी च आसीत् ।
अन्तर्विषयाः
- १ जन्म, परिवारश्च
- २ सर्पाणाम् उद्धारः
- ३ दीक्षा
- ४ निर्वाणम्
- ५ सम्बद्धाः लेखाः
- ६ बाह्यसम्पर्कतन्तुः
- ७ सन्दर्भाः
- ८ अधिकवाचनाय
जन्म, परिवारश्च[सम्पादयतु]
देवलोकस्य आयुष्यं पूर्णं कृत्वा भरतक्षेत्रस्य वाराणसी-नगर्यां मार्गशीर्ष-मासस्य कृष्णपक्षस्य दशम्यां तिथौ विशाखा-नक्षत्रे मध्यरात्रौ भगवतः पार्श्वनाथस्य जन्म अभवत् [२]।
पार्श्वनाथस्य पितुः नाम अश्वसेनः, मातुः नाम वामादेवी च आसीत् । अश्वसेनः वाराणसी-नगर्याः राजा आसीत् । अश्वसेनः एकः श्रेष्ठः राजा आसीत् । तस्य शासनकाले जनाः आनन्देन जीवन्ति स्म । एकदा फाल्गुन-मासस्य कृष्णपक्षस्य चतुर्थ्यां तिथौ विशाखा-नक्षत्रे रात्रौ अर्धसुषुप्तावस्थायां वामादेव्या तीर्थङ्करत्वसूचकाः चतुर्दश स्वप्नाः दृष्टाः । अश्वसेनः, वामादेवी च अतीव प्रसन्नौ अभवताम् । तौ स्वप्नानां फलं न जानीतः स्म । तथापि स्वप्नान् दृष्ट्वा वामादेवी प्रसन्ना जाता ।
राजा अश्वसेनः आगामिदिवसे स्वप्नशास्त्रिणः आहूतवान् । स्वप्नशास्त्रिभिः चतुर्दशस्वप्नानां फलम् उक्तं यत् – “एते स्वप्नाः असाधारणाः सन्ति । कस्यचित् तीर्थङ्करस्य जन्म भविष्यति इति स्वप्नैः ज्ञायते" । स्वप्नानां फलादेशं श्रुत्वा राजा, राज्ञी च प्रफुल्लितौ अभवताम् । राज्ये आनन्दस्य वातावरणम् अभवत् । शुभसमाचारं प्राप्य राज्ञा सम्पूर्णे राज्ये दानं प्रदत्तम् । बालकस्य जन्मनः सर्वे प्रतीक्षां कुर्वन्तः आसन् ।
नवमासानन्तरं भगवतः पार्श्वनाथस्य जन्म अभवत् । प्रसवसमये काचिदपि पीडा न जाता । यदा प्रसवः अभवत्, तदैव इन्द्राः आगतवन्तः आसन् । इन्द्रादिभिः देवैः पार्श्वनाथस्य जन्मोत्सवः आचरितः ।
यदा राजा पुत्रजन्मनः सन्देशं प्राप्तवान्, तदा पुत्रप्राप्त्याः उत्साहेन राज्ञा राज्ये पुत्रोत्सवस्य आयोजनं कृतम् । सर्वप्रथमं तु अश्वसेनः कारागारात् सर्वेभ्यः बन्दीभ्यः मुक्तिम् अददात् । उत्सवे राजा जनेभ्यः दानं यच्छति स्म । पुत्रोत्सवे लोकान्तिकदेवाः, चतुष्षष्टिः इन्द्राः चापि समुपस्थिताः आसन् । देवैः, इन्द्रैः च बालकाय आशीर्वादाः प्रदत्ताः ।
पूर्वजन्म[सम्पादयतु]
भगवतः पार्श्वनाथस्य जीवनं दशभवात्मकम् आसीत् । तेषां भवानां वर्णनम् अधः प्रदत्तम् अस्ति ।
प्रथमः, द्वितीयः च भवः[सम्पादयतु]
पोतनपुर-नगरस्य राजा अरविन्दः आसीत् । तस्य रतिसुन्दरी-नामिका पत्नी आसीत् । राज्ये विश्वभूतिः नामकः कश्चनः पुरोहितः अपि आसीत् । तस्य पत्नी अनुद्धरा आसीत् । पुरोहितस्य कमठः, मरुभूतिः इत्येतौ द्वौ पुत्रौ आस्ताम् । कमठस्य प्रकृतिः, स्वभावश्च कुटिलः आसीत् । किन्तु मरुभूतेः प्रकृतिः, स्वभावश्च भद्रः आसीत् । मरुभूतिः एव पार्श्वनाथस्य जीवः आसीत् । कमठस्य पत्न्याः नाम वरुणा, मरुभूतेः पत्न्याः नाम वसुन्धरा च आसीत् ।
पुरोहितेन विश्वभूतिना परिवारस्य दायित्वं प्रदत्तम् । अनन्तरं विश्वभूतिः दीक्षाम् अङ्गीकृतवान् । मरुभूतिः अपि हरिशचन्द्राचार्यात् श्रावकपदं प्राप्तवान् । मरुभूतेः पत्नी वसुन्धरा रूपवती आसीत् । अतः कमठः वसुन्धरायां मुग्धः जातः । कमठः महत्प्रयासेन प्रेमिकास्वरूपेण वसुन्धरां प्राप्तवान् । एकदा कमठः, वसुन्धरा च व्यभिचारं कुर्वन्तौ आस्ताम्, तदा मरुभूतिना राज्ञे तयोः आक्षेपः कृतः । राज्ञा कमठः आहूतः । तदनन्तरं राजा कमठस्य गर्दभयानेन नगरयात्राम् अकारयत् । ततः परं राज्ञा कमठः नगरात् निष्कासितः [३]।
अनेन अपमानेन कमठः तपस्यां कुर्वन् आसीत् । समयान्तरे सः उग्रतपस्वी इति नाम्ना विख्यातिं सम्प्रातत् । एकदा मरुभूतिः क्षमां याचितुं कमठस्य आश्रमं प्राप्तवान् । मरुभूतिं दृष्ट्वा एव कमठः क्रुद्धः जातः । कमठः एकां बृहत्शीलां क्षिप्त्वा मरुभूतिं जघान । शीलायाः घातेन मरुभूतेः मृत्युः अभवत् । अनन्तरं द्वितीये भवे सः विन्ध्यगिरौ करिणीनां युथपतिः अभवत् । कमठस्य पत्नी वरुणा अपि पत्युः कुकर्मभ्यः ग्रस्ता आसीत् । शोकात् वरुणायाः अपि मृत्युः जातः । सा अपि विन्ध्यगिरौ एव युथपतेः प्रियतमा करिणी अभवत् ।
तृतीयः भवः[सम्पादयतु]
पोतनपुर-नगरस्य राजा अरविन्दः स्वस्य पुत्रस्य महेन्द्रस्य राज्याभिषेकं कृत्वा तस्मै राज्यस्य दात्यित्वं प्रादात् । अनन्तरं सः दीक्षाम् अङ्गीकृतवान् । दीक्षानन्तरं सः विचरन् विन्ध्यवनं प्राप्तवान् । तत्रैव सः साधनां कर्तुम् उपविष्टः आसीत् । तस्मिन् समये सः गजः स्वस्य करिणीभिः सह सरोवरे जलक्रीडां कर्तुं ततः निर्गतः । अज्ञातमुनिं दृष्ट्वा गजः मुनेः समीपं प्रहारं कर्तुं गतः । किन्तु समीपं गत्वा मुनेः तेजसः गजः स्तब्धः जातः ।
स्वस्य अवधिज्ञानेन मुनिः गजम् अवबोधितवान् । गजस्य समीपे एका करिणी आसीत् । सा पूर्वजन्मनि कमठस्य पत्नी वरुणा आसीत् । जातिस्मरणात् परं गजः श्रावकः अभवत् । सः शुष्कतृणाणि, पत्राणि च खादति स्म । शुष्काहारेण गजस्य शरीरं दुर्बलं जातम् आसीत् ।
एकदा गजः जलं पातुं सरोवरं प्रत्यगच्छत् । सः तत्र महापङ्के (दलदल) मज्जितः । महत्प्रयासेभ्यः परम् अपि सः निष्फलः जातः । तत्र कुक्कुट-नामकः सर्पः समागतवान् । सः सर्पः गजं दंशितवान् । पूर्वजन्मनि अयं सर्पः कमठः आसीत् । पूर्वजन्मनि कमठेन स्वस्य भ्रातुः हत्या कृता आसीत् । अतः आश्रमजनैः कमठः निष्कासितः । अनन्तरं कमठस्य मृत्युः जातः । अस्मिन्जन्मनि कमठः कुक्कुट-सर्पः अभवत् । विषयुक्तेन दंशनेन गजस्य मृत्युः अभवत् । गजः अष्टमे सहस्रारनामके देवलोके महर्धिकः देवः अभवत् । सा करिणी (वरुणायाः जीवः) अपि मृत्योः अनन्तरं द्वितीये देवलोके देवी अभवत् । कमठस्य जीवः मृत्योः अनन्तरं पञ्चमे नरके नैरयिकः अभवत् [४]।
चतुर्थः, पञ्चमः च भवः[सम्पादयतु]
पूर्वविदेहस्य सुकच्छविजये तिलका-नामिका नगरी आसीत् । तस्यां नगर्यां विद्युतवेगः विद्याधरः राजा आसीत् । कनकतिलका-नामिका तस्याः पत्नी आसीत् । पार्श्वनाथस्य जीवः कनकतिलकायाः गर्भं पुत्रस्वरूपेण प्राविशत् । तस्य नाम किरणवेगः कृतम् आसीत् । यौवने प्राप्ते सति पद्मावती इत्यादिभिः राजकन्याभिः सह किरणवेगस्य विवाहः अभवत् । किरणवेगस्य विवाहानन्तरं विद्युतवेगः दीक्षितः जातः । पितुः दीक्षानन्तरं किरणवेगः नगर्याः राजा अभवत् । किरणवेगस्य पुत्रः किरणतेजः अभवत् । समयान्तरे किरणवेगः अपि किरणतेजस्य राज्याभिषेकं कृत्वा तस्मै राज्यस्य दायित्वं दत्तवान् । अनन्तरं किरणवेगेन अपि दीक्षा अङ्गीकृता ।
एकदा मुनिः किरणवेगः हिमगिरिपर्वतस्य गुहायां ध्यानस्थः आसीत् । पूर्वजन्मनः कुक्कुटसर्पः अस्मिन् जन्मनि अजगरस्वरूपेण हिमगिरिपर्वतक्षेत्रे समुद्भूतः । गुहायां ध्यानस्थं किरणवेगमुनिं दृष्ट्वा अजगरः पूर्वजन्मनः वैरं स्मृतवान् । सः अजगरः तं मुनिं ग्रसितवान् । मुनिः किरणवेगः अच्युत-नामके द्वादशे स्वर्गे देवः अभवत् । अजगरः अपि मृत्योः अनन्तरं प्रभा-नामकं षष्ठं नरकं गतः [५]।
षष्ठः, सप्तमः च भवः[सम्पादयतु]
जम्बूद्वीपस्य पश्चिममहाविदेहस्य सुकच्छविजये अश्वपुर-नामकं नगरम् आसीत् । तस्य नगरस्य राजा वज्रवीर्यः आसीत् । तस्याः पत्न्याः नाम लक्ष्मीवती इति । किरणवेगमुनेः जीवः लक्ष्मीवत्याः गर्भं पुत्रस्वरूपेण प्रविष्टः । तस्य नाम वज्रनाभः इति कृतम् आसीत् । युवावस्थां प्रविष्टे सति वज्रनाभस्य विवाहः कारितः । अनन्तरं सः राजा अभवत् । वज्रनाभस्य पुत्रः चक्रायुधः अभवत् । समयान्तरे वज्रनाभेन चक्रायुधस्य राज्याभिषेकं कृत्वा तस्मै राज्यं प्रदत्तम् आसीत् । अनन्तरं स्वयं क्षेमकरमुनेः दीक्षाम् अङ्गीकृतवान् ।
अस्मिन् जन्मनि अजगरः ज्वलनगिरेः सघनवने भीलज्ञातौ कुरङ्ग-नामके मनुष्यस्वरूपेण अभवत् । कुरङ्गः अत्यन्तं क्रूरः प्राणी आसीत् । वन्यप्राणिभिः सह अपि तस्य व्यवहारः क्रूरः एव आसीत् । एकदा वज्रनाभमुनिः विचरन् ज्वलनगिरिवनं प्राप्तवान् । सः तत्र साधनां कर्तुम् उपविष्टः आसीत् । वज्रनाभमुनिं दृष्ट्वा कुरङ्गस्य मनसि वैरभावना जागृता । अतः कुरङ्गेन बाणेन वज्रनाभमुनिः हतः । मुनिः वज्रनाभः मृत्योः अनन्तर ग्रैवेयके अहमिन्द्रः अभवत् । क्रूरः कुरङ्गः सप्तमे नरके नैरयिकः जातः [६]।
अष्टमः, नवमः च भवः[सम्पादयतु]
जम्बूद्वीपस्य पूर्वविदेहे पुराणपुरनामकं किञ्चन नगरम् आसीत् । तस्य नगरस्य राजा कुलिसबाहुः आसीत् । सुदर्शना-नामिका तस्य पत्नी आसीत् । एकदा सुदर्शना रात्रौ चतुर्दशस्वप्नान् दृष्टवती । तया कुलिसबाहवे ते स्वप्नाः श्राविताः । अनन्तरं ताभ्यां रात्रिजागरणं कृतम् ।
गर्भकालस्य समाप्त्यनन्तरं पुत्रस्य जन्म अभवत् । राजा अतीव प्रसन्नः आसीत् । अतः तेन राज्ये पुत्रोत्सवस्य घोषणा कृता । सर्वैः पुत्रोत्सवः आचरितः । तस्य नाम स्वर्णबाहुः कृतम् । समयान्तरे स्वर्णबाहुः यौवनं प्राविशत् । अतः कुलिसबाहुः स्वर्णबाहवे आदेशं प्रदत्तवान् यत् – “साम्प्रतं भवता प्रशासनस्य अनुभवः अपि करणीयः” । पितुः आदेशं स्वीकृत्य स्वर्णबाहुः प्रतिदिनं राजकार्येषु समयं यापयति स्म ।
एकदा स्वर्णबाहुः अश्वम् आरुह्य अटितुं गतः । किन्तु अश्वः नियन्त्रणहीनः अभवत् । सः स्वर्णबाहुं वनं प्रति नीतवान् । गाल्वर्षेः आश्रमस्य समीपे सः अश्वः स्तब्धः । स्वर्णबाहुः तत्र विचरन् आसीत् । तेन आश्रमस्य समीपे एकस्मिन् उद्याने क्रीडाकर्त्र्यः बह्व्यः कन्याः दृष्टाः । तासु कन्यासु एका कन्या विशिष्टा आसीत् । सा स्वरूपवती, लावण्यमयी च आसीत् । तस्य नाम पद्मा आसीत् । पद्मां दृष्ट्वा स्वर्णबाहुः आसक्तो जातः ।
चन्दनलेपितं, सुगन्धितद्रव्यलेपितं च कन्यायाः ललाटम् आसीत् । सुगन्धिना भ्रमराणां समूहः कन्यायाः मस्तकोपरि भ्रमन् आसीत् । पद्मा भ्रमरैः त्रस्ता, भीता च जाता । स्वर्णबाहु सर्वं पश्यन् आसीत् । अवसरं प्राप्य सः पद्मायाः साहाय्यार्थं समीपं गतः । स्वर्णबाहुना भ्रमराः दूरीकृताः । सर्वाः कन्याः स्वर्णबाहो आकृष्टाः अभवन् । कन्याभिः स्वर्णबाहोः परिचयः पृष्टः । स्वर्णबाहुना स्वस्य परिचयः प्रदत्तः । परिचयं श्रुत्वा सर्वे प्रफुल्लिताः जाताः । एकया कन्यया उक्तं यत् – हे राजकुमार ! वयं धन्याः स्मः । अद्यैव प्रातःकाले गाल्वर्षिः उक्तवान् आसीत् यत् – “पद्मा भाग्यवती अस्ति । अद्य स्वर्णबाहुः नामकः राजकुमारः आगत्य पद्मायाः पतिः भविष्यति । स्वर्णबाहुः साधारणः नास्ति । सः चक्रवर्ती सम्राट् भविष्यति” ।
पद्मा खेचरेन्द्र-नामकस्य राज्ञः पुत्री आसीत् । तस्याः माता रत्नावलिः आसीत् । अन्याः कन्याः पद्मायाः सख्यः आसन् । राज्ञः खेचरेन्द्रस्य मृत्योः अनन्तरं रत्नावलिः, पद्मा च आश्रमे एव निवसति स्म । आश्रमे पद्मायाः रक्षा भवेत् । अतः ते गाल्वर्षेः आश्रमे निवसतः स्म । किञ्चित् क्षणानन्तरं तत्र राज्ञी रत्नावलिः, गाल्वर्षिः च अपि समागताः । रत्नावल्या आग्रहपूर्वकं स्वर्णबाहोः पद्मया सह गान्धर्वविवाहः कारितः ।
स्वर्णबाहुम् अन्वेष्टुं सैनिकाः वनं प्राप्तवन्तः । सपत्निकं कुमारं दृष्ट्वा सर्वे सैनिकाः आश्चर्यचकिताः अभवन् । अनन्तरं स्वर्णबाहुः पत्न्या सह स्वराज्यं प्राप्तवान् । राजा कुलिसबाहुः अपि तं सपत्निकं दृष्ट्वा प्रसन्नः जातः । कुलिसबाहुना नगरे पुत्रस्य विवाहोत्सवस्य आयोजनं कृतम् । विवाहोत्सवेन सह स्वर्णबाहोः राज्याभिषेकस्य अपि आयोजनं कृतम् । कुलिसबाहुना स्वर्णबाहवे राज्यस्य दायित्वं प्रदत्तम् आसीत् । अनन्तरं कुलिसबाहुः साधनां कर्तुं दीक्षाम् अङ्गीकृतवान् ।
समयान्तरे स्वर्णबाहोः आयुधशालायां चक्ररत्नं समुद्भूतम् । तेन चक्ररत्नेन स्वर्णबाहुना सर्वे देशाः जिताः । सः सार्वभौमः चक्रवर्ती सम्राट् अभवत् । स्वर्णबाहुः दीर्घकालं यावत् राज्यस्य सञ्चालनं कृतवान् । एकदा स्वर्णबाहुः तीर्थङ्करजगन्नाथस्य दर्शनार्थं गतवान् आसीत् । तस्मिन् दिवसे तस्मै जातेः स्मरणज्ञानम् अभवत् । तेन स्वस्य पूर्वभवाः दृष्टाः । अतः सः विरक्तो जातः । स्वर्णबाहुना स्वस्य पुत्रस्य राज्याभिषेकं कृत्वा तस्मै राज्यस्य दायित्वं प्रदत्तम् । स्वयं दीक्षां प्राप्य साधनायां लीनः अभवत् । उग्रतपस्यया, साधनया च तेन महत्कर्मनिर्जरां कृत्वा तीर्थङ्करगोत्रस्य बन्धनं कृतम् ।
एकदा सः वने कायोत्सर्गं कुर्वन् आसीत् । तत्र एकः सिंहः आगतः । सः सिंहः कुरङ्गस्य जीवः आसीत् । कुरङ्गस्य जीवः सर्वासु योनिषु विचरन् सिंहयोनौ अवतीर्णः । मुनिं दृष्ट्वा सिंहः पूर्वभवस्य वैरोद्धारं स्मृतवान् । स्वस्य अन्तसमयं ज्ञात्वा मुनिः अनशनं चकार । सिंहेन मुनिः हतः । मुनेः जीवः महाप्रभनामके विमाने महर्द्धिकदेवः अभवत् [७]।
नामकरणम्[सम्पादयतु]
भगवतः पार्श्वनाथस्य जन्मनः एकादशदिनानाम् अनन्तरं राज्ञा अश्वसेनेन नामकरणसंस्कारस्य विधिः आयोजितः । नामकरणविधौ बालकस्य नामकरणं क्रियते । नामकरणस्य दिवसे अश्वसेनः प्रीतिभोजनस्य अपि आयोजनं कृतवान् आसीत् । तस्मिन् दिने जनैः उत्सवः अपि आचरितः आसीत् । स्वर्गलोकात् अपि बहवः देवाः समागताः । चतुष्षष्टिः इन्द्राः, लोकान्तिकदेवाः चापि उत्सवम् आचरितवन्तः आसीत् । उत्सवे देवानाम् उपस्थितिः आवश्यकी वर्तते । नामकरणोत्सवे नगरस्य प्रतिष्ठितजनाः अपि आमन्त्रिताः आसन् ।
राज्यस्य नागरिकाः अपि प्रसन्नाः आसन् । राजा नामकरणाय देवतानां, जनानां च परामर्शं पृष्टवान् । वामादेवी बालकं नीत्वा आयोजितं स्थलं प्राप्तवती । बालकं दृष्ट्वा जनाः स्तब्धाः अभवन् । बालकस्य तेजः विस्मयकरः आसीत् । नामकरणाय सर्वैः स्वमतानि प्रदत्तानि आसन् । सर्वेषां मतानि श्रुत्वा राजा स्वविचारम् उक्तवान् आसीत् ।
गर्भकालस्य घटनां विचार्य राज्ञा स्वस्य विचारः उक्तः यत् – “यदा अयं बालकः गर्भस्थः आसीत् तदा अहं राज्ञ्या सह उपवनं गतवान् आसम् । तदा राज्ञी अन्धकारे एकं कृष्णसर्पम् अपश्यत् । सः सर्पः राज्ञ्याः पार्श्वं (समीपं) आगछन् आसीत् । अतः राज्ञी माम् अन्यत्र नीतवती । मन्ये सः गर्भस्थस्य जीवस्य एव प्रभावः वतते ।
अतः अस्य बालकस्य नाम पार्श्वकुमारः इति करणीयम् इति । सर्वैः जनैः, देवैः च समर्थनं प्रदत्तम् । तावत् एव पार्श्वनाथः इति नाम्ना ख्यातः अस्ति [८]।
विवाहः[सम्पादयतु]
समयान्तरे पार्श्वकुमारः तरुणावस्थायां प्राविशत् । पार्श्वकुमारस्य सौन्दर्यम् अपि वर्धमानम् आसीत् । सर्वत्र तस्य सौन्दर्यस्य प्रशंसा भवन्ती आसीत् । तस्मिन् समये कुशस्थलपुरनगरम् आसीत् । तस्य नगरस्य राजा प्रसेनजित् आसीत् । प्रभावती नामिका तस्य एका पुत्री आसीत् । प्रभावती अपि पार्श्वकुमारस्य सौन्दर्यस्य चर्चां श्रुतवती । प्रशंसां श्रुत्वा सा अपि पार्श्वकुमारे आकृष्टा जाता । तया मनसि एव प्रतिज्ञा कृता यत् – “अस्मिन् जन्मनि पार्श्वकुमारः एव मे पतिः भवितव्यः । पार्श्वकुमारं विहाय जगतः सर्वे युवकाः मे भ्रातृसदृशाः सन्ति” । प्रभावत्याः पितरौ अपि प्रतिज्ञां श्रुत्वा प्रसन्नौ अभवताम् ।
प्रसेनजित् विवाहस्य सन्देशं प्रेषितुम् ऐच्छत् । तेषु दिवसेषु कलिङ्गराज्यस्य यवनः इत्याख्यः युवनरेशः प्रभावत्याः सौन्दर्यस्य प्रशंसां श्रुतवान् । अतः सः तया सह विवाहं कर्तुम् ऐच्छत् । किन्तु यदा यवनेन प्रभावत्याः प्रतिज्ञा श्रुता, तदा सः क्रुद्धः जातः । सः त्वरितमेव कुशस्थलपुरस्य प्रसेनजिते युद्धस्य सन्देशं प्रेषितवान् । सन्देशे यवनेन उक्तं यत् – “प्रभावतीं ददातु वा युद्धं करोतु” इति ।
प्रसेनजित् चिन्ताग्रस्तः आसीत् । अतः तेन अश्वसेनाय सन्देशः प्रेषितः । कन्यायाः इच्छाविहीनः विवाहः भवितुम् अशक्यः । अतः प्रसेनजित् अश्वसेनात् साहाय्यम् अयाचत । सन्देशं प्राप्य अश्वसेनः अपि क्रुद्धः जातः । अश्वसेनः स्वस्य सेनया सह युद्धं कर्तुं सज्जः अभवत् । तदा पार्श्वकुमारः आगत्य युद्धं कर्तुं पितुः आज्ञां स्वीकृतवान् ।
इन्द्रेण पार्श्वकुमाराय युद्धं कर्तुं शस्त्रैः सुसज्जः एकः रथः प्रेषितः आसीत् । तस्मिन् रथे उपविश्य पार्श्वकुमारः आकाशमार्गेण युद्धाय प्रस्थितवान् । पार्श्वकुमारस्य चरुरङ्गिणीसेना स्थलमार्गेण गतवती । पार्श्वकुमारेण युद्धम् अवरोद्धुं यवनं प्रति एकः दूतः प्रेषितः । किन्तु यवनः पार्श्वकुमारस्य पूर्वसूचनाम् अस्वीकृतवान् । यदा पार्श्वकुमारेण द्वितीयवारं दूतः प्रेषितः, तदा यवनस्य राजसभायाः वृद्धमन्त्रिणा यवनः अवबोधितः । वृद्धमन्त्री उक्तवान् यत् – “देवेन्द्रः स्वयं पार्श्वकुमारस्य सेवां करोति । अतः अस्माकं विजयः शक्यः एव नास्ति । अस्माभिः अस्माकं सेनायाः, आत्मसम्मानस्य रक्षणं करणीयम्” इति । यवनेन वृद्धमन्त्रिणः निर्णयः स्वीकृतः । युद्धम् अवरुद्ध्य कलिङ्गनरेशः यवनः पार्श्वकुमारस्य सेवां चकार ।
राजा प्रसेनजित् प्रसन्नः अभवत् । प्रसेनजिता प्रार्थना कृता यत् – “भवता राज्यस्य सङ्कटं दूरीकृतम् । इदानीं प्रभावत्या सह विवाहं कृत्वा तस्याः प्रतिज्ञाम् अपि भवान् एव पूर्णीकर्तुं समर्थः” । किन्तु पार्श्वकुमारेण प्रसेनजित् अवबोधितः यत् – “अहं भवतः राज्यस्य रक्षणार्थम् आगतवान् आसम्, न तु विवाहाय । अतः विवाहविषये कथं विचारितुं शक्नोमि” ?
पार्श्वकुमारः वाराणसी-नगरीं प्रति प्रस्थितवान् । यवनः, प्रसेनजित् च इत्येतौ अपि वाराणसीं गतवन्तौ आस्ताम् । वाराणसी-नगरीं प्राप्य प्रसेनजित् अश्वसेनाय आग्रहं कृतवान् । किन्तु अश्वसेनः उक्तवान् यत् – “ अहमपि तस्य विवाहं कर्तुम् इच्छामि । किन्तु सः अत्यन्तं विरक्तः अस्ति । अतः अहं किमपि वक्तुम् असमर्थोऽस्मि” । अन्ते अश्वसेनः बहुभिः प्रयासैः पार्श्वकुमारस्य विवाहः प्रभावत्या सह कारितवान् । पितुः आज्ञानुसारं पार्श्वकुमारेण विवाहः कृतः । किन्तु तेन राजपदं न स्वीकृतम् [९]।
सर्पाणाम् उद्धारः[सम्पादयतु]
एकदा पार्श्वकुमारः नगरस्य निरीक्षणार्थं निर्गतवान् आसीत् । तदा तेन दृष्टं यत् – “जनाः एकस्यां दिशि एव गच्छन्तः सन्ति” । अतः अनुचरेण ज्ञातं यत् – “उद्याने कमठ-नामकः कश्चन घोरतपस्वी आगतवान् अस्ति । तत्र सः पञ्चाग्निं कृत्वा साधनां कुर्वन् आसीत् । जनाः तस्य दर्शनार्थं गच्छन्तः सन्ति” । पार्श्वकुमारः अपि तत्र गतवान् । तत्र पार्श्वनाथेन दृष्टं यत् – “अग्नेः विशालज्वाला ज्वलन्ती अस्ति” । पार्श्वनाथेन स्वस्य अवधिज्ञानेन नागदम्पती दृष्टौ । तौ नागदम्पती अग्नौ ज्वलन्तौ आस्ताम्” । पार्श्वनाथेन तपस्वी उक्तः यत् – “अहिंसा परमो धर्मः । अहिंसां विना धर्मः एव न भवति । भवता प्रज्वालिते अग्नौ नागदम्पती ज्वलन्तौ स्तः” । अनन्तरं पार्श्वनाथेन तत्काष्ठं छेदितं, यस्मिन् नागदम्पती ज्वलन्तौ आस्ताम् । यदा नागदम्पती काष्ठात् बहिरागतवन्तौ, तदा पार्श्वनाथः तौ नमस्कृतवान् । पार्श्वनाथेन नागदम्पतीभ्यां नमस्कारमहामन्त्रः श्रावितः । तस्मिन् एव समये नागदम्पतू मृतौ । मृत्योः अनन्तरं तौ धरणेन्द्रः, पद्मावती च इत्येतन्नामकौ नागकुमारदेवानाम् इन्द्रः, इन्द्राणी च अभवताम् ।
तपस्विनः प्रभावः न्यूनः जातः । सर्वत्र तस्य तिरस्कारः अभवत् । तेन खिन्नः तपस्वी अनशनं चकार । अन्ते तस्य मृत्युः अभवत् । मृत्योः अनन्तरं सः मेघमालीदेवः अभवत् [१०]।
दीक्षा[सम्पादयतु]
पार्श्वनाथस्य मनसि वैराग्यस्य भावना उद्भूता । अतः सः विरक्तः जातः । सः दीक्षायाः समयं ज्ञातवान् आसीत् । पार्श्वनाथः वार्षिकीदानं कर्तुं सज्जः अभवत् । स्वर्गलोकात् लोकान्तिकदेवाः, चतुष्षष्टिः इन्द्राः च तत्र समागताः । इन्द्रैः, देवैः च वार्षिकीदानस्य व्यवस्था कृता । ततः परं भगवता पार्श्वनाथेन वार्षिकीदानम् आरब्धम् । एकवर्षं यावत् तेन वार्षिकीदानं कृतमासीत् । वार्षिकीदाने सः सुवर्णमुद्रिकानां दानं कुर्वन् आसीत् । नगरजनाः वा अन्ये केचन अपि दानं स्वीकर्तुं शक्नुवन्ति स्म । दूरनगरात् अपि बहवः जनाः आगत्य दानं स्वीकुर्वन्ति स्म ।
राज्ञः दीक्षाप्रसङ्गेन जनाः विरक्ताः, दुःखिनश्च अभवन् । यदा वार्षिकीदानं पूर्णमभवत्, तदा मार्गशीर्ष-मासस्य कृष्णपक्षस्य एकादश्यां तिथौ विशाखा-नक्षत्रे भगवान् पार्श्वनाथः शतं जनैः सह वाराणसी-नगर्याः उद्यानं प्राप्तवान् । उद्याने देवाः, इन्द्राः चापि समुपस्थिताः आसन् । सर्वेषां समक्षं भगवता पार्श्वनाथेन दीक्षा स्वीकृता [११]। दीक्षायाः दिवसे भगवान् अठ्ठम-तपः कृतवान् । अपरे दिने भगवता पार्श्वनाथेन कोपट-नगरस्य धन्य-नामकस्य गृहस्थस्य गृहे प्रथमः क्षीराहारः गृहीतः ।
समभावः[सम्पादयतु]
भगवान् सर्वत्र विचरन् आसीत् । सः केवलं साधनायां लीनः आसीत् । एकदा सः शिवपुरी-नगरं प्राप्तवान् । तत्र सः कोशावने ध्यानस्थः अभवत् । किञ्चित्समयान्तरे भगवान् तापसाश्रमं प्रापत् । तत्रापि भगवान् पार्श्वनाथः एकस्य वटवृक्षस्याधः ध्यानमग्नः अभवत् ।
कमठेन तपस्विना स्वस्य अवधिज्ञानेन पार्श्वनाथः दृष्टः । पूर्वजन्मनः वैरोद्धारं स्मृत्वा भगवते कष्टं प्रदातुं कमठः पार्श्वनाथस्य समीपं गतवान् । सर्वप्रथमं कमठेन सिंहस्य, व्याघ्रस्य, सर्पस्य च रूपं धृत्वा भगवते कष्टं प्रदत्तम् । तथापि पार्श्वनाथः मेरुपर्वतः इव अचलः आसीत् ।
वैफल्यं प्राप्ते सति कमठः क्रुद्धो जातः । अतः सः मायया अतिवृष्टिं चकार । भगवान् ध्यानस्थः आसीत् । अतः सः स्थिरः आसीत् । अतिवृष्ट्या स्थलं जलमग्नम् अभवत् । भगवान् तिष्ठन् एव साधनां कुर्वन् आसीत् । अतः जलं भगवतः नासिका पर्यन्तम् आगतम् ।
किञ्चित्क्षणानन्तरं धरणेन्द्रः अपि स्वस्य अवधिज्ञानेन इमां स्थितिं ज्ञातवान् । तत्क्षणमेव धरणेन्द्रः स्वस्य पत्न्या सह पार्श्वनाथस्य समीपं गतवान् । धरणेन्द्रेण भगवतः पार्श्वनाथस्य पदयोः अधः एकं कमलं रचितम् । स्वयं सप्तफणयुतः सन् भगवतः पार्श्वनाथस्य मस्तकोपरि छत्रम् अस्थापयत् । तथापि भगवतः मनसि समभावः एव आसीत् । कमठः निरन्तरं वृष्टिं कुर्वन् आसीत् । तदा धरणेन्द्रेण कमठः अवबोधितः यत् – “अरे दुष्ट ! भगवतः मनसि समभावः अस्ति, तथापि त्वम् इदानीमपि दुष्टतां न त्यजसि ?
धरणेन्द्रस्य वचनेन कमठः भयभीतः जातः । कमठेन वृष्टिः रोधिता । अनन्तरं पार्श्वनाथं प्रणम्य सः निर्गतवान् । धरणेन्द्रः अपि भगवतः स्तुतिं चकार । सः अपि स्वस्थानं गतवान् [१२]।
केवलज्ञानम्[सम्पादयतु]
दीक्षानन्तरं चतुरशीतिदिनानि यावत् भगवान् पार्श्वनाथः रहसि आसीत् । भगवता पार्श्वनाथेन चतुरशीतिदिनानि यावत् विविधाः तपस्याः, साधनाः च कृताः । चतुरशीतिदिनानन्तरं सः पुनः वाराणसी-नगर्याः उद्यानं प्राप्तवान् ।
वाराणसी-नगर्यां चैत्र-मासस्य कृष्णपक्षस्य चतुर्थ्यां तिथौ विशाखा-नक्षत्रे तस्मै कैवल्यज्ञानम् अभवत् [१३]। तस्मिन् दिवसे लोकान्तिकदेवाः, चतुष्षष्टिः इन्द्राः, नगरजनाः च समुपस्थिताः आसन् । सर्वैः मिलित्वा केवलमहोत्सवस्य आयोजनं कृतम्, उत्सवः आचरितः च । भगवता पार्श्वनाथेन तत्र तीर्थस्य स्थापना कृता । अतः तदा सः तीर्थङ्करपदं प्राप्तवान् ।
भगवता पार्श्वनाथेन प्रथमं प्रवचनं कृतम् । तस्मिन् प्रवचने बहवः श्रोतारः आसन् । भगवतः प्रवचनं श्रुत्वा बहवः जनाः जगतः निवृत्तिं प्राप्तवन्तः । भगवतः पार्श्वनाथस्य प्रवचनस्य तादृशः प्रभावः आसीत्, येन जनाः मुग्धाः, तल्लीनाः च अभवन् ।
धार्मिकः परिवारः[सम्पादयतु]
यदा भगवान् पार्श्वनाथः चतुर्विधसङ्घस्य (साधुः, साध्वी, श्रावकः, श्राविकाश्च) स्थापनां चकार, तदा पार्श्वनाथेन धार्मिकपरिवारस्य अपि रचना कृता[१४]।
- १० गणधराः
- १,००० केवलज्ञानिनः
- ७५० मनःपर्यवज्ञानिनः
- १,४०० अवधिज्ञानिनः
- १,१०० अवैक्रियलब्धिधारिणः
- ३५० चतुर्दशपूर्विणः
- ६०० चर्चावादिनः
- १६,००० साधवः
- ३८,००० साध्व्यः
- १,६४,००० श्रावकाः
- ३,३९,००० श्राविकाः
अयं भगवतः धार्मिकः परिवारः वर्तते । तेषु परिवारजनेषु त्रिचत्वारिंशत् गणधरेषु “शुभदत्तः” इत्याख्यः प्रथमः गणधरः आसीत् ।
चातुर्याम-धर्मः[सम्पादयतु]
भगवान् पार्श्वनाथः चातुर्याम-धर्मस्य निरूपकः आसीत् । ततः परं चतुर्विंशतितमः तीर्थङ्करः भगवान् महावीरः पञ्चमहाव्रतधर्मस्य व्याख्यां चकार । अतः भगवतः पार्श्वनाथस्य धर्मः चातुर्याम-धर्मः इति नाम्ना एव प्रसिद्धः जातः ।
चतुर्विंशतितीर्थङ्करेषु प्रथमः, अन्तिमश्च तीर्थङ्करः पञ्चमहाव्रतधर्मस्य प्रवर्तनं कुर्वन् आसीत् । अन्ये द्वाविंशतितीर्थङ्कराः चातुर्यामधर्मस्य प्ररूपकाः आसन् । ’चातुर्याम’, ’पञ्चयाम’ च इत्येतयोः केवलं शब्दभेदः एव वर्तते । चातुर्याम-धर्मे ब्रह्मचर्यः भिन्नं महाव्रतं न मन्यते । अपितु ब्रह्मचर्यम् अपरिग्रहमहाव्रते एव सम्मिलितम् अस्ति ।
स्त्रियः द्विपदपरिग्रहे मन्यन्ते स्म । ब्रह्मचारिणः स्त्रीणां त्यागं कुर्वन्ति । अतः ब्रह्मचर्यम् अपरिग्रहमहाव्रते एव सम्मिलितं भवति । चातुर्यामधर्मस्य विकासः एव पञ्चमहाव्रतानां धर्मः मन्यते [१५]।
अपूर्वप्रभावः[सम्पादयतु]
मिस्र, ईरान्, साइबेरीया, अफघानिस्तान् इत्यादयः देशाः पार्श्वनाथस्य व्यक्तित्वात् प्रभाविताः आसन् । तत्कालीनाः जनाः, राजानः च पार्श्वनाथस्य धर्मस्योपासनां विशेषतया कुर्वन्ति स्म । यदा चीन-देशीयः प्रसिद्धः यात्री ‘ह्वेनसांग्’ इत्याख्यः यदा तेषां प्रदेशानां यात्रां चकार, तदा तेन बहवः निर्ग्रन्थमुनयः दृष्टाः ।
महात्मनः बुद्धस्य पितृव्यः अपि भगवतः पार्श्वनाथस्य श्रमणोपासकः आसीत् । करकण्डु-इत्यादयः बौद्धराजानः अपि भगवतः पार्श्वनाथस्य शिष्यत्वं प्रापन् । केचन साहित्यकाराः कथयन्ति यत् – “महात्मना बुद्धेन षड्वर्षाणि यावत् भगवतः पार्श्वनाथस्य धर्मशासने साधना कृता आसीत्” ।
तत्कालीनेषु सर्वेषु धर्मसम्प्रदायेषु भगवतः पार्श्वनाथस्य साधनापद्धत्याः प्रभावः आसीत् । भगवतः पार्श्वनाथस्य शासनकाले शुभदत्त, आर्य हरिदत्त, आर्य समुद्रसूरि, आर्य केशीश्रमण च इत्यादयः प्रतिभाशालिनः, तपस्विनः च आचार्याः अपि अभवन् [१६]।
निर्वाणम्[सम्पादयतु]
तीर्थङ्कराः त्रिकालज्ञानिनः भवन्ति । अतः पूर्वमेव तेभ्यः समयस्य ज्ञानं भवति । यदा भगवता पार्श्वनाथेन अपि स्वस्य निर्वाणकालः ज्ञातः, तदा सः त्रयस्त्रिंशत् साधुभिः सह सम्मेदशिखरं प्राप्तवान् । तत्र सः एकमासं यावत् अनशनञ्चकार । तेन एकमासं यावत् पुनः तपस्या, साधना च कृता । एकमासानन्तरं सः शैलेशीपदं प्रापत् । शैलेशीपदस्य प्राप्त्या सर्वेषां कर्मणां नाशः अभवत् । अनन्तरं सः सिद्धत्वं प्रापत् ।
एकमासस्य अनशनान्ते श्रावण-मासस्य शुक्लपक्षस्य अष्टम्यां तिथौ विशाखा-नक्षत्रे सम्मेदशिखरे भगवतः पार्श्वनाथस्य निर्वाणम् अभवत् । भगवता सह बहुभिः मुनिभिः अपि मोक्षः प्राप्तः आसीत् [१७]।
पार्श्वनाथेन कौमारावस्थायां त्रिंशद्वर्षाणां, दीक्षायां सप्ततेः वर्षाणां च आयुः भुक्तम् । अनेन प्रकारेण तेन सम्पूर्णजीवने शतं वर्षाणि भुक्तानि आसन् [१८]।
नेमिनाथस्य निर्वाणानन्तरं पञ्चशताधिकसप्तशतोत्तरत्रयाशीतिवर्षानन्तरं पार्श्वनाथस्य मोक्षः अभवत् ।
सम्बद्धाः लेखाः[सम्पादयतु]
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
सन्दर्भाः[सम्पादयतु]
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि श्री जयानन्द विजय, श्री कृष्णलाल वर्मा पृ. १५३
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि सुमेरमल (लाडनूं) पृ. १७०
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि सुमेरमल (लाडनूं) पृ. १६६
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि सुमेरमल (लाडनूं) पृ. १६७
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि सुमेरमल (लाडनूं) पृ. १६७-१६८
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि सुमेरमल (लाडनूं) पृ. १६८
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि सुमेरमल (लाडनूं) पृ. १६८-१७०
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि श्री जयानन्द विजय, श्री कृष्णलाल वर्मा पृ. १७०
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि सुमेरमल (लाडनूं) पृ. १७०-१७२
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि सुमेरमल (लाडनूं) पृ. १७२-१७३
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि सुमेरमल (लाडनूं) पृ. १७३
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि सुमेरमल (लाडनूं) पृ. १७५
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि श्री जयानन्द विजय, श्री कृष्णलाल वर्मा पृ. १५३
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि सुमेरमल (लाडनूं) पृ. १७६-१७७
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि सुमेरमल (लाडनूं) पृ. १७६
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि सुमेरमल (लाडनूं) पृ. १७६
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि श्री जयानन्द विजय, श्री कृष्णलाल वर्मा पृ. १५३
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि सुमेरमल (लाडनूं) पृ. १७७


text:
तवाङ्गमण्डलम्
तवाङ्गजनपदम् (Tawang District) अरुणाचलप्रदेशराज्ये स्थितं किञ्चन जनपदम् । अस्य मण्डलस्य केन्द्रं तवाङ्गनगरम् ।
अन्तर्विषयाः
भौगोलिकम्[सम्पादयतु]
पूर्वकमेङ्गमण्डलस्य विस्तारः २०८५ चतुरस्रकिलोमीटर्मितः अस्ति । अस्मिन् जनपदम् परितः पश्चिमकामेङ्गजनपदम्, भूटान, तिब्बत च सन्ति । अस्मिन् मण्डले कमेङ्ग नदी प्रवहति ।
जनसङ्ख्या[सम्पादयतु]
२००१ जनगणनानुगुणं पूर्वकमेङ्गमण्डलस्य जनसङ्ख्या ४९९५० अस्ति । अस्मिन् मण्डले प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर्मिते २३ जनाः वसन्ति अर्थात् अस्य मण्डलस्य जनसङ्ख्यासान्द्रता प्रतिचतुरस्रकिलोमीटर् २३ जनाः । २००१-२०११ दशके अस्मिन् मण्डले जनसङ्ख्यावृद्धिः २८.३३% आसीत् । अत्र पुं-स्त्री अनुपातः १०००-७०१ अस्ति । अत्र साक्षरता ६०.६१ % अस्ति ।
उपमण्डलानि[सम्पादयतु]
अस्मिन् मण्डले त्रीणि उपमण्डलानि सन्ति । तानि-
१.तवाङ्ग
२.लुम्ला
३.जञ्ग्
वीक्षणीयस्थलानि[सम्पादयतु]
तवाङ्गमण्डले इदं प्रसिद्धं वीक्षणीयस्थलानि तवाङ्ग मठायतन, सेला पास् इति।
बाह्यानुबन्धाः[सम्पादयतु]
- Official website of the West Kameng district
- [१] List of places in West-Kameng


text:
सावनदुर्गम्
बेङ्गळूरु भारतदेशस्य कर्णाटकराज्यस्य राजधानी । सावनदुर्गं बेङ्गळूरुनगरस्य पश्चिमस्यां दिशि वर्तमानस्य मागडिमार्गस्य पुरतः स्थितः कश्चन शैलः अस्ति । सः शैलः तस्योपरि वर्तमानेन देवस्थानेन प्रसिद्धः जातः अस्ति । तत् दुर्गं अस्मिन् जगति वर्तमानेषु एकशिलापर्वतेषु बृहत्तमम् अस्ति । एतत् समुद्रसमतलात् १२२६ मीटर् औन्नत्ये अस्ति । दक्षिणप्रस्थभूमेः केनचित् भागरुपेण तिष्ठति एषः प्रदेशः । समीपे अर्कावतीनदी तिप्पेगोण्डनहळ्ळीजलाशयद्वारा मञ्नबेलेजलबन्धं प्रति प्रवहति ।
नामोत्पत्तिः[सम्पादयतु]
स्तानिकजनैः कृष्णगिरिः (कप्पुबेट्ट) श्वेतगिरिः (बिळिबेट्ट) इति उच्यमानाभ्यां गिरिभ्यां सावनदुर्गं साकारभूतम् अस्ति । अस्य गिरेः विषये प्रथमाभिलेखः क्रि.श. १३४० तमे वर्षे माडबलुप्रदेशस्य तृतीयस्य बल्लाळस्य अवधौ दृश्यते । यत्र एतत् ‘सावण्डि’ इत्युच्यते । नामधेयमिदम् अच्युतरायाधीनस्य मागडिप्रदेशस्य गवर्नर् –सामन्तरायसम्बद्धम् इति कथ्यते । सामन्तदुर्गात् सावन्तदुर्गशब्दस्य व्युत्पत्तिः अभवत् इति चिन्तनम् अस्ति । तथापि एतस्य दृढीकरणार्थं प्रमाणं किमपि नास्ति । एतत् मागडिराजानां द्वितीया राजधानी आसीत् ।१६३८ तः १७२८ पर्यन्तं मैसूरुराज्यस्य वशे आसीत् । सेनापतिः देवराजः पर्वतस्य अधोभागे प्रासादं निर्माय न्यवसत् । १७१२ तमे वर्षे लार्ड कार्नवालिस् महशयः तृतीये आङ्ग्लो –मैसूरु युध्दावसरे टिप्पुसुल्तानात् इदं वशीकृतवान् । राबर्ट होम्स् स्वस्य सिलेक्ट व्यूस् इन् मैसूरु (Select views in Mysore) नामके ग्रन्थे (१७१४) अस्य पर्वतस्य दृश्यानि दूरे स्थितात् बेङ्गलूरु नगरात् दर्शयति । सः एतत् साविन दुर्ग (मृत्युदुर्गम्) अथवा फोर्ट् आफ् डेथ् (Fort of Death) इत्यवदत् । अस्य पर्वतस्य शिखरं प्राप्तुं सोपानानि न आसन् । एतत् परितः वंशवृक्षाः सर्वतः आवृताः आसन् । एतेन कश्चन अवरोधः निर्मितः आसीत् । अस्मिन् प्रदेशे महाशिलायाः निखातानि शवस्मारकाणि प्राप्तानि सन्ति । संस्कृते “ सावण” इत्युक्ते त्रिवारं क्रियमाणं विधिविहितकर्म इत्यर्थः ।
प्रवासोद्यमः[सम्पादयतु]
मञ्चनबेलेजलशयात् दृश्यमानान् सावनदुर्गशैलान् प्रति यात्रार्थिनः तदा तदा आगच्छन्तः भवन्ति । एते पर्वतमूले स्थितं वीरभद्रेश्वरस्वामिदेवस्थानं प्रति तथा नरसिंहस्वामिदेवस्थानं प्रति सन्दर्शनार्थम् आगच्छन्ति । विहारेच्छुकाः प्रवासिनः पर्वतस्य निर्मले प्रशान्ते परिसरे कालं हर्तुम् आगच्छन्ति । शिलरोहिणः गुहान्वेषकाः साहसिनः च एतत् स्थलम् आगच्छत्सु अन्यतमाः ।
लोकयानमार्गः[सम्पादयतु]
बेङ्गळूरुनगरस्य मेजेस्टिक्लोकयानस्थानकात् मागडिमार्गेण गच्छन्ति यानानि आरोढव्यानि । इदं लोकयानं प्रायेण अस्मान् नगरपरिधौ एव मागडिमार्गे स्थितं किञ्चित् निर्दिष्टं स्थलं प्रापयति । ततः अस्माभिः मागडिसन्धिस्थानं(Junction) प्रति अन्यत् लोकयानम् आरोधव्यम् । ततः सावनदुर्गं प्रति गन्तुं वामभागे १२ कि.मी. दूरे अस्ति होसपेटेगेट् । ततः सावनदुर्गम् आगन्तुं KSRTC अथवा अन्य सर्वकारीयेतरलोकयानानि लभ्यन्ते । बेङ्गळूरुतः सावनदुर्गं गन्तुं आहत्य सपाद- द्विघण्टाः आवश्यकाः । यदि लोकयानं न लभ्यते तर्हि १२ कि.मी. दूरमिदं त्रिचक्रिकया अपि गन्तुम् अर्हन्ति । डेविड् लीन् महोदयस्य (A passage to India) नाम चलनचित्रस्य निर्माणे रामनगरेण सह उपयुक्तः अन्यः प्रदेशः नाम सावनदुर्गम् ।
प्रणिसङ्कुलम्[सम्पादयतु]
विनाशस्य सीमायां वर्तमानानां पीतकण्ठवतां बुलबुल् पक्षिणां आश्रयाः भवन्ति एते शैलाः । पूर्वम् एते पर्वताः दीर्घचञ्चूपेतगृध्राणां तथा श्रेतपृष्ठगृध्राणाम् आश्रयस्थानानि आसन् । अत्र वर्तमानाः अन्ये जीविनः नाम स्लात् भल्लूकाः चित्रकाः च ।
सस्य सम्पत्तिः[सम्पादयतु]
एतं प्रदेशं परितः गुल्मयुक्तं वनम् अस्ति । वर्षे सकृत् एव पर्णानि पातयद्भिः वृक्षैः २७ च.कि.मी विस्तीर्णोपपेतः प्रदेशः व्याप्तः अस्ति । आनोजैसस् –क्लोरोक्सिलान् -अकेशियाजातीनां गुल्मैः तथा शाद्वलम् इति परिगण्यमानेन वृक्षैः अयं प्रदेशः विविधतावैशिष्ट्यसम्पन्नः अस्ति । अवनतिं प्राप्तमिदं वनं प्रायेण ५९ वृक्षजातिभिः तथा ११९ गुल्मजातिभिः युक्तम् अस्ति ।


text:
सुपार्श्वनाथः
सुपार्श्वनाथः ( ( शृणु) /ˈsʊpɑːrʃvənɑːθəhə/) (हिन्दी: सुपार्श्वनाथ, आङ्ग्ल: Suparshvanath) जैनधर्मस्य चतुर्विंशतितीर्थङ्करेषु सप्तमः तीर्थङ्करः अस्ति । भगवतः सुपार्श्वनाथस्य वर्णः सुवर्णः आसीत् । जैनधर्मानुसारं भगवतः चिह्नं स्वस्तिकः च अस्ति ।
कौमारावस्थायां सुपार्श्वनाथस्य शरीरस्य औन्नत्यं द्विशतं (२००) धनुर्मात्रात्मकम् आसीत्[१] । भगवतः धार्मिकपरिवारे “मातङ्गः” इत्याख्यः यक्षः, “शान्ता” इत्याख्या शासनदेवी च आसीत् ।
अन्तर्विषयाः
जन्म, परिवारश्च[सम्पादयतु]
भरतक्षेत्रे वाराणसी-नामिका नगरी आसीत् । तस्यां नगर्यां ज्येष्ठ-मासस्य शुक्लपक्षस्य द्वादश्यां तिथौ विशाखा-नक्षत्रस्य मध्यरात्रौ भगवतः सुपार्श्वनाथस्य जन्म अभवत् [२]।
सुपार्श्वनाथस्य पिता प्रतिष्ठसेनः, माता च पृथ्वीदेवी आसीत् । एकदा भाद्रपद-मासस्य कृष्णपक्षस्य अष्टम्यां तिथौ अनुराधा-नक्षत्रे रात्रौ पृथ्वीदेवी तीर्थङ्करत्वसूचकान् चतुर्दश स्वप्नान् दृष्टवती । रात्रौ एव पृथ्वीदेवी राज्ञे प्रतिष्ठसेनाय चतुर्दशस्वप्नान् श्रावितवती । तस्मिन् रात्रौ एव भगवतः सुपार्श्वनाथस्य जीवः पृथ्वीदेव्याः गर्भे समतिष्ठत् [३]।
आगामि-दिने राज्ञा स्वप्नशास्त्रिणः आवाहिताः । स्वप्नानां फलादेशाय स्वप्नशास्त्रं वर्तते । स्वप्नशास्त्रिणां पूजनं कृत्वा पृथ्वीदेवी चतुर्दश स्वप्नान् श्रावितवती । स्वप्नशास्त्रिणः स्वप्नानां फलादेशं कृतवन्तः यत् – “पृथ्वीदेव्याः गर्भे एकः श्रेष्ठः, विशिष्टश्च बालकः वर्तते । सः तीर्थङ्करत्वं प्राप्स्यति ।
गर्भकालस्य समाप्त्यनन्तरं भगवतः सुपार्श्वनाथस्य जन्म अभवत् । भगवतः जन्मसमये सम्पूर्णंं विश्वं शान्तम् आसीत्, केवलं दिशः एव शान्ताः नासन् । राज्ञा पुत्रप्राप्त्या प्रसन्नस्सन् सर्वेभ्यः दानं कृतम् । नगरजनाः अपि प्रसन्नाः आसन् ।
पूर्वजन्म[सम्पादयतु]
घातकी-खण्डद्वीपस्य पूर्वदिशि महाविदेहे क्षेमपुरी-नामिका नगरी आसीत् । तस्यां नगर्यां नन्दीसेन-नामकः एकः राजा आसीत् । नन्दीसेनः एव भगवतः सुपार्श्वनाथस्य पूर्वजन्म आसीत् ।
राजा नन्दीसेनः भोगसामग्रीभिः युतः आसीत् । तथापि सः अनासक्तः एव जीवति स्म । तेन सत्तायाः मोहः कदापि न अपेक्षितः । मुनिः इव सः जीवति स्म । सः सन्यासम् अङ्गीकर्तुम् इच्छति स्म । किन्तु शासनव्यवस्था अपि आवश्यकी वर्तते स्म । अतः भोगावलीकर्मभ्यः मुक्तिं प्राप्तुं सः प्रयासं करोति स्म ।
यदा तस्य उत्तराधिकारी शासितुं योग्यः अभवत्, तदा तेन उत्तराधिकारिणे राज्यस्य दायित्वं प्रदत्तम् । अनन्तरं राज्ञा नन्दीसेनेन आचार्यात् अरिदमनात् दीक्षां प्राप्य श्रमणधर्मः अङ्गीकृतः । बहुवर्षाणि यावत् तपस्यां कृत्वा राजा नन्दीसेनः तीर्थङ्करगोत्रस्य बन्धनं कृतवान् । अन्ते सः सिद्धत्वं प्राप्य स्वर्गलोकं गतः ।
नामकरणम्[सम्पादयतु]
भगवतः सुपार्श्वनाथस्य जन्मनः एकादशदिनानाम् अनन्तरं नामकरणसंस्कारस्य विधिः अभवत् । तस्मिन् दिने जनाः उत्सवम् अपि आचरितवन्तः । स्वर्गलोकात् बहवः देवाः समागताः । चतुष्षष्टिः इन्द्राः, लोकान्तिकाः देवाः च अपि उत्सवम् आचरितवन्तः । उत्सवे तेषां देवानाम् उपस्थितिः आवश्यकी वर्तते ।
राज्ये जनाः अपि प्रफुल्लिताः आसन् । नामकरणोत्सवे बालकस्य नामकरणं क्रियते । अतः राजा नामकरणाय देवतानां, जनानां च परामर्शं पृष्टवान् । अन्ते राज्ञा स्वस्य विचारः कथितः यत् – “यदा पृथ्वीदेवी गर्भवती आसीत्, तदा तस्याः पार्श्वौ (कटीप्रदेशौ) सुन्दरौ दृश्येते स्म । सामान्यतया गर्भवतीस्त्रीणां कटिप्रदेशौ सुन्दरौ न दृश्येते । बालकः गर्भे अपि सुन्दरः आसीत् । अतः अस्य बालकस्य नाम सुपार्श्वः इति करणीयम् । सर्वैः जनैः, देवैः च समर्थनं प्रदत्तम् । तावत् एव सुपार्श्वनाथः इति नाम ख्यातम् अस्ति ।
विवाहः[सम्पादयतु]
पञ्चमातृभिः भगवतः सुपार्श्वनाथस्य पालनं कृतम् । समयान्तरे भगवतः सुपार्श्वनाथस्य बाल्यावस्था, किशोरावस्था च व्यतीता । भगवतः किशोरावस्थायां प्रवेशे सति राजा प्रतिष्ठसेनः राजकन्याभिः सह सुपार्श्वनाथस्य विवाहम् अकारयत् । विवाहानन्तरं राज्ञः प्रतिष्ठसेनस्य मनसि राज्यात् निवृत्तेः विचारः आगतः । अतः सः सुपार्श्वनाथस्य राज्याभिषेकं कृतवान्, सुपार्श्वनाथाय राज्यस्य दायित्वं च प्रदत्तवान् । ततः परं प्रतिष्ठसेनः दीक्षां प्रापत् ।
राज्यम्[सम्पादयतु]
सुपार्श्वनाथः राजापदं प्राप्तवान् आसीत् । यथा माता बालकस्य पालनं करोति, तथैव तेन अपि राज्यस्य निस्पृहतया पालनं कृतम् आसीत् । सुपार्श्वनाथस्य राज्ये अपराधिनः अपि न्यूनाः अभवन् । कस्यापि वस्तुनः अभावः एव नासीत्, अतः अपराधाः अपि न भवन्ति स्म । जनाः अपि आन्तरिकविवादान् विस्मृतवन्तः ।
प्रजाः परस्परम् एव विवादानां निवारणं कुर्वन्ति स्म । राजा सुपार्श्वनाथः अपि राज्यस्य सञ्चालनेन सन्तुष्टः आसीत् । राज्ञः मनसि सात्विकः सन्तोषः आसीत् । प्रजाजनानाम् एकात्मतायाः कारणेन एव सम्पूर्णं राज्यं कुटुम्बम् इव प्रतिभाति स्म । राज्ये प्रजासु सन्मुष्टिः आसीत् ।
राजत्यागः, दीक्षा च[सम्पादयतु]
भगवान् सुपार्श्वनाथः विंशतिपूर्वाङ्गाधिकः चतुर्दशवर्षाणि यावत् राज्यसञ्चालनम् अकरोत् । यदा तस्य दीक्षायाः समयः ज्ञातः, तदा सः स्वस्य उत्तराधिकारिणः राज्याभिषेकं कृत्वा राज्यस्य दायित्वं प्रदत्तवान् ।
ततः परं सः वार्षिकीदानं कर्तुं सज्जः अभवत् । स्वर्गलोकात् लोकान्तिकदेवाः, चतुष्षष्टिः इन्द्राः च तत्र समागताः । ततः परं भगवान् सुपार्श्वनाथः वार्षिकीदानं कृतवान् । एकवर्षं यावत् तेन वार्षिकीदानं कृतम् । वार्षिकीदाने सुवर्णमुद्रिकाः दीयन्ते स्म । नगरजनाः वा अन्ये केचन अपि दानं स्वीकर्तुं शक्नुवन्ति स्म । दूरनगरात् अपि बहवः जनाः आगत्य दानं स्वीकुर्वन्ति स्म ।
तेजस्विनः, शान्तचित्तस्य राज्ञः दीक्षाप्रसङ्गेन जनाः विरक्ताः अभवन् । यदा वार्षिकीदानं समाप्तं जातं, तदा ज्येष्ठ-मासस्य शुक्लपक्षस्य द्वादश्यां तिथौ विशाखा-नक्षत्रे भगवान् सुपार्श्वनाथः सहस्रजनैः सह नगरस्य सहस्राम्रोद्यानं गतवान् । तत्र देवाः, इन्द्राः चापि समुपस्थिताः आसन् । सर्वेषां समक्षे भगवता सुपार्श्वनाथेन दीक्षा अङ्गीकृता ।
दीक्षानन्तरं नवमासान् यावत् भगवान् सुपार्श्वनाथः छद्मस्थः आसीत् । भगवता सुपार्श्वनाथेन अष्टमासान् यावत् विविधाः तपस्याः, साधनाः च कृताः । सः विचारं विचारं पुनः सहस्राम्रोद्यानं प्राप्तवान् ।
वाराणसी-नगर्यां माघ-मासस्य कृष्णपक्षस्य षष्ठ्यां तिथौ विशाखा-नक्षत्रे तस्मै केवलज्ञानम् अभवत् । तस्मिन् दिवसे लोकान्तिकदेवाः, चतुष्षष्टिः इन्द्राः, नगरजनाः च समुपस्थिताः आसन् । सर्वैः मिलित्वा केवलमहोत्सवस्य आयोजनं कृतम्, उत्सवः आचरितश्च ।
अनन्तरं भगवता सुपार्श्वनाथेन प्रथमं प्रवचनं कृतम् । तस्मिन् प्रवचने बहवः श्रोतारः आसन् । भगवतः प्रवचनं श्रुत्वा बहवः जनाः संसारसागरात् निवृत्तिं प्राप्तवन्तः । भगवतः सुपार्श्वनाथस्य प्रवचनस्य तादृशः प्रभावः आसीत्, येन जनाः मुग्धाः, लीनाः च अभवन् ।
धार्मिकः परिवारः[सम्पादयतु]
यदा भगवान् सुपार्श्वनाथः चतुर्विधसङ्घस्य (साधुः, साध्वी, श्रावकः, श्राविकाश्च) स्थापनां चकार, तदा सुपार्श्वनाथेन धार्मिकपरिवारस्य अपि रचना कृता[४]।
- ९५ गणधराः
- ११,००० केवलज्ञानिनः
- ९,१५० मनःपर्यवज्ञानिनः
- ९,००० अवधिज्ञानिनः
- १५,३०० अवैक्रियलब्धिधारिणः
- २,०३० चतुर्दशपूर्विणः
- ८,४०० चर्चावादिनः
- ३,००,००० साधवः
- ४,३०,००० साध्व्यः
- २,५७,००० श्रावकाः
- ४,९३,००० श्राविकाः
निर्वाणम्[सम्पादयतु]
यदा भगवता सुपार्श्वनाथेन स्वस्य निर्वाणकालः ज्ञातः, तदा सः सहस्रसाधुभिः सह सम्मेदशिखरं गतवान् । तत्र सः एकमासं यावत् अनशनञ्चकार । तेन एकमासं यावत् पुनः तपस्या, साधना च कृता । एकमासानन्तरं सः शैलेशीपदं प्रापत् । शैलेशीपदस्य प्राप्त्या सर्वेषां कर्मणां नाशः अभवत् । अनन्तरं सः सिद्धत्वं प्रापत् ।
अनन्तरम् एकमासस्य अनशनान्ते फाल्गुन-मासस्य कृष्णपक्षस्य सप्तम्यां तिथौ मूल-नक्षत्रे सम्मेदशिखरे भगवतः सुपार्श्वनाथस्य निर्वाणम् अभवत् । भगवता सह बहवः मुनयः अपि मोक्षं प्रापन् [५]।
सुपार्श्वनाथेन कौमारावस्थायां पञ्चलक्षवर्षाणां, राज्ये चतुर्दशलक्षवर्षाणां, दीक्षायां द्वादशपूर्वाङ्गं च आयुः भुक्तम् । अनेन प्रकारेण तेन सम्पूर्णजीवने विंशतिलक्षवर्षाणि भुक्तानि आसन् [६]।
सम्बद्धाः लेखाः[सम्पादयतु]
बाह्यसम्पर्कतन्तुः[सम्पादयतु]
- भारत डिस्कवरी - सुपार्श्वनाथ
- चौबीस तीर्थङ्कर
- तीर्थङ्कर
- जैन पूजा – सुपार्श्वनाथजी
- श्री सुपार्श्वनाथ भगवान
सन्दर्भाः[सम्पादयतु]
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि श्री जयानन्द विजय, श्री कृष्णलाल वर्मा पृ. 62
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि सुमेरमल (लाडनूं) पृ. 74
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि श्री जयानन्द विजय, श्री कृष्णलाल वर्मा पृ. 61
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि सुमेरमल (लाडनूं) पृ. 76
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि श्री जयानन्द विजय, श्री कृष्णलाल वर्मा पृ. 62
- ↑ तीर्थङ्कर चरित्र, मुनि श्री जयानन्द विजय, श्री कृष्णलाल वर्मा पृ. 62