text:
षष्ठः परिच्छेदः
अथ तथाविधश्लाघास्पदं मध्यमामुपक्रम्य, सम्यग् 111b योगाचारदर्शनमेतत्
परिनिष्ठितमिति कोऽयं क्रमः ? नैष दोषः, अस्यापि भगवतैवोक्तस्य नीतनेयविभागकारितया
तद्व्याकृतैरार्यैर्युवराजपर्यन्तैः प्रतिगृहीतस्याचार्यैः प्रसाधितस्योल्लाघश्लाघत्वात् ।
साकारसिद्धिश्चेयमुपक्रान्ता । ननु तथापि परस्परविरोधिद्वयमपि न सत्यम्, तत्रैकहृदयोऽपि
स्वयं दैशिको भगवान् विनेयापेक्षया नेयमप्युपदिशेत्, भूमिलाभिनस्तु दृष्टसत्याः कथमे
कैकपक्षपातिनः एकैकमतदेशनात् ? विशिष्टान्यदेशने हि परानुरोधादेतदिति स्यात् ।
परमगम्भीरश्च मन्त्रनयसमय एते एव स्थिती समाश्रित्य ययोरियान् विरोध इति कथं
हृदयनिर्वृतिः समन्तभद्रत्वेऽपि ? उच्यते,
अत्र हि चित्रप्रकाशराशौ नाप्रकाशकणस्यारोपः सह्यो, नापि प्रकाशलेश
स्यापवादः,
व्यथारोपापवादाभ्यां तथेह स्फुरदाकृतौ ॥
न तौ द्वावपि तत्त्वेन यदि किं वा विरुध्यते ॥
तथा सदसल्लक्षणनिर्देशे आर्यस्वामी,
इति ब्रुवन् ग्राह्यग्राहकयोरेवारोपनिषेधं प्रति भासमानस्यैवापवादनिषेधमाह । तत्राभूतं
ग्राह्यग्राहकद्वयं परिकल्प्यतेऽनेनास्मिन् वा पृष्ठजविकल्पद्वारेत्यभूतपरिकल्पः । तदेव
विस्तरेण दर्शयन् सभाष्यः सूत्रालंकारः,
यथा मायामन्त्रपरिगृहीतं भ्रान्तिनिमित्तं काष्ठलोष्टादिकं तथाऽभूतपरिकल्पः
परतन्त्रस्वभावे वेदितव्यः । यथा मायाकृतं तस्यां मायायां हस्त्यश्वसुवर्णाद्याकृतिस्तद्
भावेन प्रतिभासिता, तस्मिन्नभूतपरिकल्पे द्वयभ्रान्तिर्ग्राह्यग्राहकत्वेन प्रतिभासिता
परिकल्पितस्वभावाकारता वेदितव्या । अत्र भाष्ये काष्ठलोष्टादिकमिति प्रवीणशिल्पि
रचितहस्त्यादिसंस्थानं चित्रितं च सम्यक्प्रयुक्तम् । लोष्टं मन्त्रादिपरिग्रहात् विकृतेन्द्रिय
ज्ञानधर्मपीताद्याभासपरिकरितम् । आदिशब्दान्मृण्मयपाषाणादिपरिग्रहः । यथा माया
कृतमिति व्याख्येयानुवादः । तस्यां मायायामिति कृत्रिमहस्त्यादौ । उपलक्षणमेतद्
यथो112a क्तलोष्टे च । हस्त्यादीनामाकृतिर्वर्णसंस्थानम् । तद्भावेन हस्त्यादित्वेन,
प्रतिभासिता अध्यवसिता, असतोऽनुभवाभावात् । मरीचिषु जलस्येवाध्यवसानमात्रं
यत् तत्र हस्त्यादीनां तन्मायामात्रकृतमुक्तमित्यर्थः । तथा द्वयभ्रान्तिरिति सम्बन्धः ।
तस्या व्याख्यानम् परिकल्पितस्वभावं ग्राह्यग्राहकमेव, तस्यैवाकार उल्लेखोऽस्याभूत
परिकल्पस्य खण्डद्वयप्रतिभासात् । तस्य भावस्तत्ता । ग्राह्यग्राहकत्वेन प्रतिभासिता
ध्यवसिता । यथा मायादिषु हस्त्याद्यवसायस्तथाऽभूतपरिकल्पे द्वयावसाय इत्येवार्थः ।
तथा च,
यथा तस्मिन् न तद्भावो मायाकृते हस्तित्वाद्यभावः, तथा तस्मिन् परतन्त्रे
परमार्थ इष्यते । परिकल्पितस्य द्वयलक्षणस्याभावः । यथा तस्य मायाकृतस्य हस्त्यादि
भावेनोपलब्धिः, तथा तस्याभूतपरिकल्पस्य संवृतिसत्यवेत्नोपलब्धिः । अत्र मायाकृतं
मायारचितं मन्तव्यम् । हस्त्यादिभावेनोपलब्धिर्ज्ञानमध्यवसाय इत्यर्थः । संवृतिसत्यं
ग्राह्यग्राहकं तद्भावेनोपलब्धिरध्यवसायः । एतेन मूलेन विषयेण विषयिनिर्देश इति
दर्शितम् ।
यथा मायाकृतस्याभावे तस्य तन्निमित्तस्य काष्ठादिकस्य व्यक्तिभूताय उपलभ्यते,
तथाश्रयपरावृत्तौ द्वयभ्रान्त्यभावात् अभूतपरिकल्पस्य भूतार्थ उपलभ्यते । मूलेऽसत्कल्प
इत्यभूतपरिकल्प उक्तो भूतार्थो द्वयविवेकः ।
यथा तन्निमित्ते काष्ठादावभ्रान्तो लोकः कामतश्चरति स्वतन्त्रः, तथाश्रयपरावृत्ताव
विपर्यस्त आर्यः कामचारी भवति स्वतन्त्रः । अत्र च काष्ठादियन्त्रमात्रमेतद् भ्रान्तज्ञाना
कारो वा न हस्ती न वा सुवर्णमिति निश्चयादिति मन्तव्यम् ।
एष श्लोको गतार्थः ।
न भावस्तत्र चाभावो यस्तदाकृतिभावो नासौ न भावः । नाभावो भाव एव च,
यो हस्याद्यभावो नासौ नाभावः । तयोश्च भावाभावयोरविशेषो मायादिषु विधीयते ।
य एव तत्र तदाकृते112b र्भावः, स एव हस्त्याद्यभावः । य एव हस्त्याद्यभावः, स एव
तदाकृतिभावः ।
तथात्राभूतपरिकल्पेऽद्वयाभता चास्ति द्वयभावश्च नास्ति । तस्मादस्तित्वनास्तित्वं
रूपादिषु विधीयते, अभूतपरिकल्पस्वभावेषु । अत्र च द्वयमिवाभातीति द्वयाभस्तस्य
भावोऽन्तर्बहीरूपप्रतिभासी स्वभावः ।
न भावस्तत्र चाभावो या द्वयाभासता । नाभावोभाव एव च या तद्द्वय
भावनास्तिता, भावाभावाविशेषश्च रूपादिषु विधीयते । य एव हि द्वयाभासतया भावः स
एव द्वयस्याभाव इति ।
किमर्थं पुनरिह भावाभावयोरैकान्तिकत्वमविशेषश्चेष्यते, यथाक्रमम् ? समारो
पापवादान्तप्रतिषेधार्थमिष्यते, हीनयानगमनप्रतिषेधार्थं च । अभावस्य ह्यभावत्वं विदित्वा
समारोपणं करोति । भावस्य भावत्वं विदित्वापवादं न करोति । तयोश्चाविशेषं विदित्वा
न भावादुद्विजते । तस्मान्न हीनयानेन निर्याति इत्येवं विस्तरः । तथाभिसमयालङ्कारे
तात्पर्यम्,
इति प्रकरणान्तरवत् कल्पितधर्मनिषेधाभिप्रायेणाभिधाय सामान्यवचनात् प्रकाशनिषेध
शङ्कासङ्कोचार्थमेवाह,
इति । तत्रात इति प्रकाशमानात् चित्रात् संक्लेशकालापेक्षयाऽभूतपरिकल्पशब्दवाच्यात्
स्वसंवेद्यतया न किञ्चिदपनेयम् ।
स किञ्चित् प्रक्षेप्तव्यमप्रकाशं ग्राह्यग्राहकमनाकारमात्मादि वा, किं तु यद्भूतं
तद् भूतेनैव ग्रहीतव्यम्, नाभूतत्वेनेत्यपवादनिषेधः, भूतमेव च भूतत्वेनाधिमोक्तव्यं,
487
नाभूतमिति समारोपनिषेधः । किं तद्भूतमभूतं वेति विशेषनिष्ठां नेतुं मध्यान्तविभागे
सदसल्लक्षणमनुसरन् द्वयमभूतम्, द्वयशून्यताधर्मिणं च भूतमवगच्छत्येककर्तृकत्वात् ।
अत्रापि वा अत इति प्रत्यक्षपरामर्शात् प्रकाशराशेरप्रतिक्षेपार्हत्वाद् भूतत्वमन्यस्य तु
कल्पितमात्रत्वादभूतत्वम्, ततश्च 113a तच्छून्यताया अपि भूतत्वं सूचितमेव । ततो
भूतसाक्षात्कारी विमुच्यते, भूतग्राही वा । श्रुतचिन्ताभ्यामभ्यासक्रमेण विमुच्यत इत्यर्थः ।
समारोपापवादविनिर्मुक्ता च मध्यमा स्थितिः । तदेव च योगाचारदर्शनमिति न वस्तुभेदः ।
न हि प्रतिभास एवारोपः । नापि बाधमर्थामीत्युक्तम् । ये त्वत्रापि प्रतिभासमानमपि
पुद्गलनिराकारवेदनादि ग्राह्यतादि चारोपयन्ति, ये चाप्रतिभासमानमप्यपवदन्ति सर्वतः,
अंशतो वा तदुभयपुरुषाश्रयो विरोधः परस्परप्रतिक्षेपहेतुरनर्थाय । तस्मादयमेव
शून्यतानयः । यथोत्तरतन्त्रम्,
2581तत्र शून्यताविक्षिप्तचित्ता उच्यन्ते । न च यानसंप्रस्थिता बोधिसत्त्वास्तथा
गतगर्भशून्यतानयविप्रलब्धाः । ये भावविनाशाय शून्यताविमोक्षसुखमिच्छन्ति सत एव
धर्मस्योत्तरकालमुच्छेदो विनाशः परिनिर्वाणमिति, ये वा पुनः शून्यतोपलम्भेन शून्यतां
प्रतिसरन्ति, शून्यता नाम रूपादिव्यतिरेकेण कश्चिद्धर्मोऽस्ति यमधिगमिष्यामो भावयिष्याम
इति, तत्र कतमः स तथागतगर्भशून्यतानय उच्यते ?
इत्यादि विस्तरः । तत्र सत एवाकारस्यालीकतामास्थाय पश्चादुच्छेदानुपगमान्न प्रथमो
विप्रलम्भः शून्यतार्थे । नापि द्वितीयः, निराकारवेदनादिवद् व्यतिरिक्तानुगमात्,
नन्वत्र अतस्तथागतधातोर्न किञ्चिदपनेयं, संक्लेशनिमित्तं नात्र किञ्चिदुपनेयं व्यवदान
निमित्तमिति व्याख्यातम् । सत्यम्, किं तु धर्मेण धर्मिनिर्देशात् तथागतधातुशब्देन
शून्यताधर्मा चित्तविवर्तग्राह्य एव ग्राह्यः, कल्पनानिवेशिनि शून्यतामात्रे कस्यचित्
प्रक्षेपादिशंकाविरहात् । ततश्च संक्लेशव्यवदाननिमित्तयोः सदसतोर्निरोधोत्पादप्रति
षेधेन यथोक्तापवादसमारोपनिषेध एव विवक्षितः, यतोऽनन्तरमाह, एवं यद् यत्र
नास्ति तत्तेन शून्यमिति पश्यति । यत् पुनरत्रावशिष्टं भवति, तत्सदिहास्तीति यथाभूतं
488
प्रजानाति, समारोपापवादान्न परिवर्जनादविपरीतशून्यतालक्षणमनेन परिदीपितमिति ।
तन्न प्रकाशरूपनिषेधः । अयमेव च मध्यमार्थः । अथवा,
इत्यनेन,
त्युवाच मध्यान्तविभागशास्त्रे ।
किमत्र पाण्डित्य113b परिश्रमेण ॥
तस्मादियमेव स्थितिर्मध्यमा योगाचारनयश्च वस्तुत इति ॥
एनामेव चाभिसन्धायार्यनागार्जुनपादानामपि,
इति श्लाघा । इतरदिगपक्षेपात् तु,
इत्युक्तम् । प्रायसो बहिरिवार्थशक्त्यैव सत्तां चित्तस्यापि प्रपन्नो जनः । तथा चाद्य यावद्
वार्तिकभाष्यकारयत्नैरपि न प्रबोधमासादयति, प्रत्युतान्याभिप्रायदूषणाभ्यामुपक्रमत
इति । चित्तमात्रमिति सामान्यवचनं प्रायस्त्वसूचनपरम्, न तु सर्वथाऽनिष्ट्यैव,
श्लाघाया निरवकाशत्वप्रसङ्गात् । न चैषां स्वप्नवदनुत्पन्नानिरुद्धप्रतिभासमात्रादन्यत्र
श्लाघासंभवः ।
इति वचनाच्च साकारनय एवैषाम्, संभोगकायवर्णनाच्च, अन्यैरिवोपचारादेरवर्णनात् ।
कथं तर्हि,
इत्याद्युक्तम् ? धर्मकायाभिप्रायेण । तथा चानन्तरमेव,
इत्युक्तं प्रसज्यवृत्तिमाश्रित्य । किं च, वन्दे प्रत्यात्मवेद्यं धर्मकायमिति स्वसंवेदनादरेऽपि
विपरीतशङ्केतिधिक् स्वातन्त्र्यम्, स्वसंवेदनस्य चित्राकारप्रतिभास एव विश्रामात् । तच्च
दृढीकृतमिति न धर्मकायाद्यपलापिनां विलापेन किञ्चित् । तस्माद् युवराजरुचितैवार्याणां
मध्यमेति स्थितम् ॥
एतेन यैरपि,
तेषामपि व्यवस्था दुःस्थेति प्रतिपादितम् । तथा हि,
तस्मात् तत्त्वतो ज्ञानमपि न विचारसहम् । संवृत्त्या तु पञ्चापि स्कन्धाः सन्त
इति कुत एकनिषेधोऽन्यस्थापनं चेति न वाच्यमेतत् । किं च, केयं संवृतिर्नाम ? यद्य
विचाररम्याप्रतीतिः, हन्तानन्तत्वात् संवृतेः क्व पञ्चस्कन्धनियमः ? प्रकृतीश्वरषट्
पदार्थादिबुद्धयोऽपि विविधाः सहजाभिसंस्कारिकव्यामोहभाजः पर्यन्ते बालस्यापि
प्राप्यचन्द्रबिम्बादिगोचराः करप्रणिधानाद्यनुमेयास्तत्तद्वस्तुसंवृतिसत्यत्वेन ग्राहयेयुः ।
एवमस्त्विति चेत् ? किमिदानीं निरोधाय मार्गान्वेषणेन, वेदेश्वरादेरपि गवेषणीय
त्वात् ? 114a अथ संवृतावपि क्वचिदेव परितोषलाभान्न सत्ताश्रयणम्, एवं तर्हि
490
यथाविहितलक्षणप्रत्यक्षानुमानरूपैव संवृतिराश्रयणीया । तथा च सत्यवान्तरव्यवस्था
मात्रमेतत् नामरूपमिति ।
केवलं तत्राप्यनुमानमेव बाधकमिति किल तत्रापि न स्थितिः । तथा सति
ज्ञानमेव संवृतिसत्, न रूपम् । तस्मादासंसारस्थायि ज्ञानमेव संवृत्या युक्तम्,
बाधनेऽपि तस्य प्रकाशात्, अन्यस्याप्रकाशात् । सन्तु वा संवृत्या पञ्चापि स्कन्धाः,
स्वयं वा बुद्धेस्तु निवृत्तितः स्यात्, निवर्तनप्रयत्नेन वा ? नाद्यः पक्षः, स्थिरस्वभावत्व
साधनात् चित्तसन्ततेः । निरालम्बा प्रशाम्यतीति चेत् ? ननु शान्तिरनुपद्रव उच्यते
इति कीदृशो दोषः ? नाशो विवक्षित इति चेत् ? तदापि यद्यालम्बनं विषय इदानीमपि
निर्विषयैव तत्त्वतः कथं प्रबन्धेन प्रवर्तते ? संवृत्या तु न कदापि विषयव्यावृत्तिः ।
अथाधारः ? नास्याः किञ्चिदाधारेण, गौरवाभावात् । अथ कारणम् ? तदेदानीमपि
समनन्तरप्रत्ययः कारणं न तदापि विच्छिद्यते, विशेषतोऽशेषजगत्कृपासहायम् । क्लेशाभावान्न
प्रतिसन्धिसक्तिरिति चेत् ? हितसुखेच्छयाशुचिस्थानपातलक्षणः संसार एव मा भूत्,
प्रबन्धमात्रेण तु वृत्तिः केन वार्यते, विशेषेण दयालोः ? तस्मान्न स्वयं निवृत्तिः, प्रयत्नस्तु
द्वयोरेकस्य स्थापने निवर्तने वान्यस्य गुणदोषदर्शिनः स्यात् ।
तत्र जडराशेः कीदृशो गुणो यो न चैतन्यस्य ? कीदृशो वास्य दोषो यो न
जाड्यराशेः ? प्रकृतिभ्रान्तत्वात् चित्तचैत्तानामिति चेत् ? जाड्यराशित्वाद्रूपस्येति
किं नोच्यते ? यदि च तावतैव बहुमानः, लोष्टेष्टकाप्रभृतयो वरं भवद्भ्य इति
किमतःपरं परेण कर्तव्यम् ? किं च केयं भ्रान्तिर्नाम ? न तावदलीकतैव, रूपेऽपि
प्रसङ्गात् । अथालीकत्वेऽपि न रूपे भ्रान्तिव्यवस्था किं तु विज्ञान एव ? एवं तर्हि
परिभाषामात्रमेतत् । स्वसंकेतानुरोधाच्च विभागे त्यागपरिग्रहौ । तथा च सति
रूपेऽपि तथा परिभाष्य त्यागो भवेत् । यदि तु विज्ञानमात्रवादिनो भगवतः प्राति
कूल्येन तस्यैव निरोध इष्टो न रूपस्य, तथापि किं भ्रमत्वपोषणेन ? मा भूज्जडरूपस्य
प्रत्यासत्त्या भ्रान्तिसंभावना ।
विज्ञानस्य विपर्यास उपलब्धो न जडैकरूपस्येति चेत् ? ननु विपर्यासो भ्रम
इत्येक एवार्थः, तस्यैव च स्वरूपनिरूपणमिदमिति क्वेदमुत्तरं संबध्यते ? अथातस्मिन्
491
तद्ग्रहादिर्यथासमयं प्रसिद्धो भ्रमार्थः, तर्हि तद्व्यत्ययेनाभ्रान्तिरपि विज्ञानस्योप
लब्धैव । स्यादेतत्, भ्रमस्तावद्भ्रम एवोभयसिद्धेः । अत्र सोऽपि भ्रम एव मद्विचारेण
इति ? एवं तर्हि सर्व एव भ्रम इति 114b शून्यताज्ञानमपि भ्रमः । ननु न शून्यता
ज्ञानं नाम तत्त्वेनेति चेत् ? तत्त्वतो नास्तीति भवतु, भ्रमस्तु शून्यताज्ञानमिति
कापीयं व्यवस्था । अपि च,
स एव किं भ्रान्तिरथाभ्रमो भवेत् ।
न चेत् स एव भ्रमभाववर्जितः ॥
परमार्थतो न कश्चिद् भ्रमोऽप्यभ्रम इति चेत् ? युक्तमप्येतत् । केवलं संवृतौ
यथा स्कन्धपञ्चकम्, तथा कश्चिद् भ्रमः, कश्चिदभ्रम इत्यवश्योपेयम् । न हि तदापि
नीले नीलबुद्धिर्भ्रमः, श्वेते तु स्यात् । एवं रजतबुद्ध्यादयो द्विधाभिधातव्याः, अन्यथा
न रूपस्कन्धो नाम । संवृत्या च चित्तचैत्तनिरोधो रूपस्कन्धस्थितिरिति विवक्षितम्,
तत्र च भ्रम एव । तस्य तु न सम्यग्बोधः, तदर्थमेव सर्वारम्भात् ।
अथ कदाचिज्ज्ञान एव भ्रमो दृष्टो न रूप इत्युच्यते ? स्कन्धेष्वेव दृष्ट इत्यपि
स्यात् । शास्तृसंमतेषु वा दोषदर्शनं भगवन्तमपि त्याजयेत् । अवान्तरभेदस्तु
साधारणः । प्रकृत्या भ्रान्तिरित्यपि यदि सर्वव्यक्त्यनुयायित्वं विवक्षितं, तदानेनैव
प्रत्युक्तम् । अथ क्वचिद् भ्रान्तिर्भवन्त्यपि विकृतिरेवेत्यर्थः, तथापि कथमयं निश्चयः,
उभयस्यापि दर्शनात् ? तत्रागमस्तावच्चित्तस्य प्रकृतपरिशुद्धत्वम्, आगन्तुकत्वं तु दोषाणा
मसकृदभिधत्ते, अनुभूयते च विपर्यासशङ्कया परिपीड्यमानं मनः, सम्यक्परिज्ञाने
च निर्वृतमिति विभक्तं सर्वज्ञसिद्धौ ।
न च सविकल्पाविकल्पयोरन्यतरापेक्षयेदमभिधातुं शक्यम्, द्वयोर्द्वयदर्शनात् ।
एकत्र तथाभावे वा तस्यैव प्रहाणिरस्तु, भेदाप्रतिपत्तौ वा प्रतिपत्तये शास्त्रान्तरमन्वेष
492
णीयम् । तदयमलक्षः क्षेपः प्रकृतिभ्रान्ताश्चित्तचैत्ता इति । किं च, चित्तचेत्तनिरोधश्च
धर्मकायसाक्षात्क्रिया चेति व्याहतम्, चित्तधर्मत्वात् साक्षात्क्रियायाः । साक्षात्कारोप
चारोऽसाविति चेत् ? कुतः ? गत्यन्तराभावादिति चेत् ? तत्र साक्षात्कारिचित्त
स्थितिरेवास्तु, किं निवर्तनयत्नेनेति कथं गत्यन्तराभावः ? तदेतन्नेत्रमुत्पाट्य दर्शन
कौतुकविनोदनं न प्रेक्षावतां क्षमते ।
लोष्टादयो वा धर्मकायसाक्षात्कारिणः, तेषां प्रभावातिशयाभावादिति चेत् ?
न खलु तावता धर्मकायसाक्षात्क्रिया किं त्वधिगमविशेषेण, अन्यथा मन्त्रादीनामपि
साम्याद् बुद्धत्वं च । यद्येवम्, अभावातिशयसंभवे साक्षात्क्रियया किं कर्तव्यम्,
मण्यादिवत् ? यद्येवं 115a लक्षणानुव्यञ्जनैरपि किं कर्तव्यम् ? सामर्थ्यविशेषस्य
मणिमन्त्रादिवदन्यथापि संभवादिति न धर्मकायो नापि संभोगकाय इति परिशुद्धा
बुद्धस्थितिः । अथवा रूपवदधिगमस्यापि प्रभावफलातिशयदर्शनाद्रूपमेव निवर्त्यमस्तु,
स्थाप्यं वा, द्वयमपि कस्यचित् केनचिदर्थसिद्धेः ।
सर्वसामर्थ्यस्य रूप एवारोपयितुं शक्यत्वादिति चेत् ? विज्ञान एव शक्यत्वाद्
विपर्ययोऽस्तु, नेति कोशपानं प्रमाणम् । तथाप्येकस्य स्थापने कदाचिच्चित्तभागस्यैव
स्यात्, इति न रूपस्यैव स्थितिः । रूपसामर्थ्याच्च ज्ञानसामर्थ्यस्यैव महत्त्वदर्शनात्
तत्रैव भरन्यास उचितः । कथमन्यथा विज्ञानमात्रं जगदिति नेयम् ? तस्मात् पञ्च
स्कन्धकसंवृतिपक्षेऽपि न चित्तचैत्तनिरोधः साधुः । न च सैव संवृतिः सर्वशून्यता
पक्षेऽपि ।
तस्मात् साकारचित्तस्यैव स्थितिः स्वसंवेदनसिद्धश्च धर्मकाय इति ॥
यद्येवं स्वसंवेदनस्य वस्तुविषयत्वात् कथं प्रज्ञप्तिसत् शून्यताभिधानं धर्ममात्रं
धर्मकायो भगवतः । ततः,
कस्तर्हि उत्तरतन्त्रे2588 क्लेशोपचयापचयात्यन्तापचयात् स एवायं धर्मकायः सत्त्व
धातुर्बोधिसत्त्वो बुद्ध इति चोच्यते इति दर्शितः ? यस्तत्रैव,
इत्येन धर्मधातुरित्युक्तः, स एव च प्रकृतो न तन्निष्यन्दभूतगम्भीरविचित्रनयदेशनाख्यः ।
कस्तर्हि धर्मधातुरपि ? एतदर्थमधीष्व मध्यान्तविभागमेव । यः,
इत्युक्तः, तादृक्संमोहापोहाय । तथा शून्यतापि धर्ममात्रमित्यत्रापि यदि विप्रतिपत्तिः,
इत्याद्यनेकप्रकारमनुसरत्115b तत्रैव तत्परिहारेण निराकारवस्तु किञ्चिद्
धर्मकायशब्दवाच्यमिति स्वातन्त्र्यमेतत् । ननु धर्ममात्रं संवृतिसत्, कथं स्ववेदन
विषयः ?
इत्यादि क्वचिद् विधिरूपः परामर्शः ? उच्यते,
यदा तावत् पर्युदासः, यथोक्तम्—य एव हि द्वयाभासतया भावः स एव
द्वयाभाव इति, तदा न स्वसंवेदनेन ग्रहाभावशंका ।
इत्यादि प्रसज्यपक्षेऽपि धर्मिसंवेदनस्य न द्वयाभावविकल्पोत्पादनादन्यद् द्वयाभाव
संवेदनमिति । तदर्थ प्रदेशे घटस्य तादात्म्यतदाधारतानिषेधप्रस्तावः शास्त्रे चिन्तनीयः ।
उभयथापि तदेवैकं वस्तुरूपमापद्यत इति प्रसज्यप्रतिषेधेन पर्युदासेन वा व्यवहार इति
मात्रं निर्बन्धः । यथा वा भावमात्रापेक्षयैकान्तिकभेदाभेदनिषेधेऽपि दिगम्बरमता
वतारः टीकाकारेण निषिद्धः, तथा विकल्पप्रतिभासिनि विधिरूपेऽपि निषेध्यः तस्यापि
नित्यादिरूपस्यावस्तुत्वात्, यदर्था चेयं व्यवस्था, तथोक्तं प्राक् । यथा वा स एव
धर्मकाय इति । न चान्यथा समलामलसर्वत्रगादिचिन्तायाः कश्चिदुपयोगः ।
निष्यन्दाग्रार्थे टीका च, धर्मधातुप्रभावितत्वाद् बुद्धवचनस्येति प्रस्तुत्य, सर्वाकार
परिशुद्धस्य धर्मकायाख्यस्य धर्मधातोराधिपत्येन प्रवृत्तत्वादिति । तस्मात् प्रज्ञप्तिसन्
धर्मकाय इति न सचेतसस्त्रासविषयः, तथैव युक्त्यागमाभ्यां समर्पणात् । अथवा
यत्र निष्ठा निषेधस्य, विधिरूपस्य तु यदवसायोऽपि तद् धर्मिरूपापेक्षया वस्तुसन्नेव
भगवान् धर्मकाय इति त्यज्यतां त्रासः । यथा हि प्रदेशे घटाभावः सत्य इति केवलः
प्रदेश इत्यर्थनिष्ठा, तथा द्वयाभावोऽत्रेति द्वयेन द्वयत्वेन वा रहितं ज्ञानरूपमित्यर्थः ।
एतदेवाभिसन्धाय द्विधापोहः, तस्य च वस्तुरूपे निष्ठा । धर्मिग्राहि च धर्मे प्रमाणम्
इति निर्णयः शास्त्रे । तेन धर्मधर्मिणोः, 495
वस्तुतस्तु बुद्धधर्मयोस्तादात्म्यमेव । एतेन यः सभाष्यः सूत्रालङ्कारः,
सूक्ष्मो दुर्ज्ञानतया, तेन साभोगिकेन कायेन संबद्ध इति । तत्र तादात्म्यमेव
वास्तवः संबन्धो बोद्धव्यः । यदि तर्हि संभोगबुद्धताहेतुरिति वचनात्तदुत्पत्तिरेवास्त्विति
चेत्—न, मध्यान्तविभागे 116a आर्यधर्महेतुत्वाद् धर्मधातुरार्यधर्माणां तदालम्बन
प्रभवत्वादिति वचनेन तदामुखीकरणस्य तत्र प्रभावात् तथा व्यवहार इत्यस्यार्थस्य
स्फुटीकृतत्वात् । तथा शून्यतास्वभावप्रस्तावे टीका, शून्यताभावनायाः प्रयोजनं गति
द्वयप्राप्तिमारभ्य यावद् बुद्धधर्मप्राप्तिः, स्वपरात्मनो रूपधर्मकायसम्पत्प्रकर्षः शून्यता
भावनादेवेत्येवमन्यदपि । पूर्वावस्थापेक्षया वा तदङ्गस्य तत्राधिपत्यव्यवस्था, यथा
विक्रमोऽस्य सर्वार्थसाधकः, क्षणिकता चेति । न चाकारमन्तरेण क्वचिदर्थक्रियोप
लम्भः । समस्तशुक्लेतरधर्मोत्पत्तौ तस्यैव सामर्थ्यदृष्टेः । तत्त्वामुखीकरणस्य शुक्लधर्म
जन्मनि सहकारित्वम् । तत एव निराकारात् सर्वसंभव इति चेत् ? नात्रागम इति
दर्शितम्, नापि युक्तिः काचित् । अपि च,
समक्षवृत्ति श्रयतेऽन्यकारितम् ।
यतोऽविपश्यन् सदसन्निरीक्षते ॥
कृञः कर्तृकर्मविवक्षायां णिच् । अन्यकारितमन्यक्रियामित्यर्थः । आकार
लेशो वरं हेतुफलभावं सन्तं न विपश्यति । अन्यविषयमसन्तमीक्षते । नन्वय
मात्मवादाधिकारेण सूत्रालङ्कारश्लोकः । किमतोऽप्यन्य आत्मवादो नाम ? नित्य
विभुतयोरनङ्गीकारन्नेति चेत्—न, चित्रत्वादात्मवादिनाम् । यतः,
किं च, पृथक्स्वरूपनिर्भासाभावेऽर्थक्रियायां क्वचिदुपयोगाननुभवाद् भवान्
नैव क्षणिकतामस्य स्वीकुर्यात् । तदयं निष्कलात्मवत् ज्ञानमात्रार्थकरणेऽप्ययोग्यम्
इत्यादेर्विषयः । यदा तु नित्यविभुतयोरपि धर्मकायस्य प्रतिपादनमागमे, तदा
किमुत्तरम् ? न च प्रवाहनित्यता, प्रकृतिनित्यताया एव निर्देशात् । तथा च तत्रैव,
इति । अत्र च भाष्यम्, प्रकृतिनित्यता स्वाभाविकस्य, स्वभावेनैव नित्यत्वात् ।
अश्रंसने सांभोगिकस्य, धर्मसंभोगाविच्छेदात् । प्रबन्धेन नैर्माणिकस्य, अन्तर्द्धाप्य
पुनःपुनर्निर्माणसंदर्शनादिति । विभुता चोक्तैव यथोत्तरतन्त्रम्,
अनेन किं दर्शयति ?
इति । रूपगतेष्वित्यत्र मृद्रजतसुवर्णभाजनेष्विति भाष्यम् । गतशब्दश्च प्रकारार्थो
116b वेदितव्यः । हरतेर्गतताच्छील्य इत्यत्र पतञ्जलिः2589 गतविधप्रकारा एकार्था
इति । गतताच्छील्य इति रूढिः । निर्विकल्पतयेतीत्थंभूते तृतीया । चित्तस्य प्रकृति
वैमनस्यमेव धातुस्तथता । तस्मान्नित्यव्यापित्वं मुख्यमेवोक्तम् । ततो यदि द्रव्यमेव
धर्मकायः, कथमात्मवादपरिहारः ?
अत्रापि हीनमध्यविशिष्टेष्विति धर्मिनिर्देशः । नापि व्यापित्वाभावादनात्म
वादो दिगम्बरवत्, न चात्मवादत्वेऽपि निर्बन्धः,
इति दोषस्य तद्वदेवापरिहारसिद्धेरिति । सत्त्वेऽपि च श्रद्धेयस्याकारभागस्तावत् सत्य इति
दुर्वारः । सत्ताप्रज्ञप्तिमात्रमेतत्, श्रद्धेयमेव तु वस्तुसत् । अत एवालीकः संभोगात्मा न
भिन्न एव तदाश्रयप्रकाशत्वाच्च नासंबद्ध एवेत्यपेतागमयुक्तिकं काव्यमात्रम् एतत् । स च
बुद्धनामार्थोऽलीको यस्यासौ धर्मकायः सत्य इति साध्वी स्थितिः ।
अपि च, एवमाश्रितमात्रत्वेनोपसर्जनं, बुद्धः प्रभुस्तु धर्मकाय इति धर्मस्य बुद्ध
इत्याञ्जसो निर्देशः स्यात् । अथोभयं बुद्धः, तदापि प्रत्येकं समुदायो वेति विकल्पे, एको
बुद्धस्तदंशो वालीको भ्रान्तश्च इत्यपि साधु, भ्रान्तिबुद्धयोर्विरोधात् । कथं च सोऽलीकः
संभोगात्मनि निर्माणहेतुरिष्टः ? यदाह सूत्रालङ्कारः,
इति । अत्र भाष्यम्, संभोगः स्वार्थसम्पत्तिलक्षणकायः । नैर्माणिकः परार्थसम्पत्तिलक्षणः ।
सेयं परार्थसम्पत्तिर्यथाक्रमं प्रतिष्ठिता स्वाभाविके च सांभोगिके चेति । एवं च सति फलं
धर्मकायस्य, हेतुश्च निर्माणस्य परार्थसम्पत्तेः । स्वार्थसम्पत्तिश्चासावसती च ख्यातीति
विप्लवः सर्वः । तदयं संभोगे स्वार्थसम्पत्तिवादोऽलीकताप्रतिज्ञानम् आकारेषु विधुरयति ।
एतेन श्रद्धेयस्यैव बुद्धत्वे सत्यत्वेऽपि वा संभोगः कार्यार्थमाद्रियत इति कल्पनमपास्तम् ।
तेन फलस्याणोरप्यभावात्, कलङ्करूपत्वात् च,
दास्थीयते कार्यमपेक्ष्य भूयः ।
शून्यः स्थवीयान् कथमाद्रियेत ॥
कर्मवशात् तदुदय इति न युक्तम् । एकान्तत्याज्यस्य हि हेतुः कर्मैव नारम्भम्
अर्हति, पातकान्तरवत् । कर्मापराधाद् भ्रान्तिस्तथागतस्येत्यपि सुभाषितम् । तदस्य
सर्वथोपरम एवायातः । किं च बोधिसत्त्वाभिधानैः,
आकारोपगमे मुख्यं गजस्नानमिदं भवेत् ॥
स्वीकारः पुनराकारे निकारः कोऽपर117a स्ततः ॥
इत्यन्तरश्लोकौ । 498
यदर्थलालसतया च तद्वारणं, तत्र कः शक्तिप्रतिरोधः श्रद्धेयस्य ?
तस्मान्निराकारवादिनां केवलविमलानन्तव्योमनिभाशेषशक्तिमति रूपं साध्यमिति
दर्शनान्तरमस्तु किमन्यानुषङ्गेण ? आर्यमैत्रेयनायकनयातिक्रमे हि कीदृशी बौद्धतत्त्व
स्थितिः ? संक्षेपतः स हि,
संवेद्यवेदकमिति द्वयमेव मिथ्या ।
संभोगमन्यहितहेतुनिजार्थलक्ष्मीम् ॥
न च क्वचिल्लक्षणानुव्यञ्जनादिप्रस्तावे तत्त्वतो न बुद्धरूपमिदमौपचारिकं वेति
दर्शितम् । धर्मकायप्राधान्येन बुद्धव्यवहारप्रस्तावेऽपि नासत्त्वमेव प्रतिपादितमुपचारो वा,
लक्षणादिकं चक्रवर्तिनोऽपीति दर्शनात् । सूत्रालङ्कारेऽपि,
इत्यत्र भाष्यम्, चित्रग्रहणं चक्रवर्त्यादिलक्षणेभ्यो विशेषणार्थमिति दृढीकरणमेव ।
तदतिक्रमे च यदपीदं लिखितं, भगवांस्तु प्रहीणज्ञेयावरणत्वादसंभवद्भ्रान्तिरा
दर्शनज्ञानरूपः सकलज्ञेयबिम्बोदयात् प्रतिक्षणमेकज्ञानचक्रात्मा । अत एव चक्रचिह्नः ।
सर्वज्ञेयप्रतिबिम्बसंवेदनमेवास्य सर्वज्ञेयसंबोधः । अत एव सर्वधर्मस्वरूपावबोधादति
शयेन बुद्धिरस्यास्तीति बुद्ध उच्यत इति । ततः स्वपरमेव लुप्तम्, आकारस्यैव च
भ्रान्तिव्यवस्थानात्, क्व प्रशस्तबुद्धियोगः क्व वा ज्ञेयावरणप्रहाणिरिति । अलीकमलीकमेव
वेत्तीति अतस्मिंस्तद्ग्रहभ्रान्तिवादप्रसङ्गः ।
न मन्त्रनीतिर्न च पारमीनयः ।
मनोज्ञता स्वर्गुणरत्नभूषणा ॥
इत्यन्तरश्लोकः । 499
अथेष्यत एव संभोगकायः, अलीकत्वेऽपि तत्तदर्थसमर्थश्च । सामर्थ्येऽपि वा
विशुद्धत्वादेव तदुपसंहारेण धर्मकायसाक्षात्क्रियालक्षणं नभोनिभमवस्थान्तरमिति
न दोषः ? न, एवमप्यश्रंसननित्यतातिक्रमापरिहारात् । धर्मकायविरहितश्चैवं जगदर्थ
कारी भगवानित्यायातम् । तच्च विरुध्यते, यदाह उत्तरतन्त्रम्,
इति । जातकादीनि निर्वाणपर्यन्तानि दर्शयतीति विस्तरेण संबन्धः । पुनश्च,
इत्यादि पुनर्विस्तरेण । अथ प्रकृतिपरिशुद्ध्यपेक्षया धर्मकायाविचलनमुच्यते, तदा
सर्वस्यैव प्राणिनस्तुल्यमेतदिति कोऽतिशयो भगवत एवमुक्तो भवति प्रबन्धेन ?
तस्माद् वैमल्यविशुद्ध्यपेक्षयैवायं विशेषः, केवलं धर्मकायसाक्षात्क्रियाकाले न जग
दर्थकरणमाभोगाद्यपेक्षमतः समाधिव्युत्थाने तदिति शंकानिवृत्त्यर्थः प्रयत्नः, तथा
चानाभोगानिर्माणैरिति चोक्तम् । एवं च देहत्यागेनात्मवादिनां तत्त्वाधिगमप्रवाद
निषेधसिद्धिः ।
अथापि पुनः पुनः समाधिव्युत्थानाभ्यामपि चलनं विवक्षितं, तथापि किमनेन
परिश्रमेण ? ननु,
संभोगकायं च ततोऽर्थसिद्धौ ।
र्मद्गोरिव स्वास्थ्यमृषेः कदा स्यात् ॥
न चैवमक्षुण्णविधानः परार्थः । नापि शाश्वती शुद्धिरित्यास्तां तावदेतत् ।
मा भूत् तुन्दिवृत्तान्तस्मृतिः । यच्चोक्तम्, धर्म एव बुद्ध इति, तत्र कल्पितस्यापि
भेदस्याभावाद् भिन्नप्रवृत्तिनिमित्तत्वेऽपि पर्यायत्वात् जिनमुनीन्द्रादिवत्, कुतः
कायान्तरव्यवस्था ? किं च पर्यायत्वविरोधिधर्मजिनयोस्तद्वाक्यम्,
इत्यादि । न हि बुद्धादविचलन् सुगत इति युक्तम्, बुद्धत्वादिति तु युक्तमेव । एकस्य
च प्रज्ञप्तिस्थितिमाह, तच्च वाक्यम्, यथा ब्रह्मा ब्राह्म्यादविचलन् पदादिति निदर्शनात् ।
तत्र हि ब्रह्मैव परमार्थसन् । तत्पदं तु प्रज्ञप्तिसदेव, न हि तद् वस्त्वन्तरं किञ्चन,
आश्रयोपकरणात्मभावविशेषे पदप्रज्ञप्तेः ।
यदाप्युपाधिविशेषापेक्षं स्वरूपमेवाचार्यपदवत् पदशब्दवाच्यम्, तदापि
धर्मिणः पृथगिव कल्पनया निर्दिश्यमानं प्रज्ञप्तिसदेव, तथात्रापि मुनिधर्मकायशब्द
वाच्ययोरेकस्य प्रज्ञप्तिसत्त्वमायातम्,
इति स्ववचनव्याघातः । किं चैवं मुनिरित्यपि निराकार एव स्यात्, ततश्च धर्मकायाद्
अविचलन्निति संभोग एव प्रज्ञप्तिसन् धर्मकायशब्दवाच्यः स्यादिति विपर्ययः । तस्य
द्वयशून्यता धर्मकाय इति चेत् ? तदापि कथं संभोगस्य जन्मोच्यते ? तावतैवार्थपरि
समाप्तेरित्यापादितम् ।
अथ विभागोऽस्तु काचित्कार्यकोटिः, संभोगस्य काचिन्निराकारस्येति चेत् ?
विभागेन त्वसहः क्रियाभावो व्यवस्थायाः, द्वयोरपि समानप्रौढितया ब्रह्मतत्पददृष्टान्ता
नुपपत्तेः, प्रकरणेष्वपि तथा प्रतिपादनाभावाच्च संभोगे 118a तु यथा धर्मकायो
हेतुरुक्तः, तथा दर्शितमेव । अस्तु वा संभोगेऽन्यत्र वा कार्यग्रामे कियत्यपि निराकारस्य
व्यापारः, संभोगस्य तु सिद्ध एव । ततश्चानलीकमुभयं भवेदिति परं संबन्धनीयम्,
तत् कथं संभोगस्यालीकता लोकोत्तरनिराभासज्ञानसिद्धिर्वा समुद्घुष्यते ? बाधकाद्
अलीकत्वमिति चेत् ?
प्रतिभासार्थक्रिययोरविच्छेदेन । एतेनोपसर्जनतापि प्रागुक्ता प्रत्युक्ता । किं च,
द्वयोरपि सामर्थ्यस्थितौ यदा द्वयशून्यतामेव धर्मधातुं धर्मकायापरनामिकामिच्छेत्,
युवराजानुरोधाद् वा यथा दर्शितं प्राक्, संप्रत्येव ब्रह्मपददृष्टान्ताद् वा, तदा
श्रद्धेय एव निर्माणस्य पृथक्त्वात् । सा च द्वयशून्यता संभोगस्यैव संबन्धाभि
धानात्, तस्यैव धर्मसंभोगाविच्छेदप्रतिपादनाच्च । न हि स्वसंवेदनादन्या संभुक्तिः ।
सूत्रालङ्कारेऽपि,
क्वचिज् जन्मान्तर्धि क्वचिदपि च चित्राञ्जनवराम् ।
न्न च स्थानात्तस्माद्विचलति स सर्व च कुरुते ॥
इति । स्थानादनाश्रवाद् धातोरिति भाष्यम् । स चानास्रवो धातुर्धर्मकाय इति ।
तत्साक्षात्कारस्थिरता चाविचलनार्थ इति स एवार्थः । अथवा,
इति निराकारसाकारकल्पितादिस्वभावत्रयाच्चतुर्थश्च स्वभावः प्रसक्तः, अभूतपरि
कल्पाख्यविचित्रचित्तचक्राद् भिन्नत्वात् । तदेव चित्तमभूतपरिकल्पो वेति चेत्—न,
अस्यार्थस्योपायकारैरप्यनुद्भेदितत्वात् । न चाप्रकाशं चित्तमचित्तं वा प्रकाशमानमिति ।
उक्तं च प्राक्, रूपादिष्वभूतपरिकल्पस्वभावेष्विति । तथाकल्पितविकल्पितधर्मता
रूपादिप्रस्तावो मध्यान्तविभागेऽनुसर्तव्यः । व्याख्यानमन्यथेति चेत् ? भवतु न तु
न्यायाक्षरानुरोधीति उच्यते । किं च, एवमप्याकारराशिरेव पृथक्स्वभावोऽलीकाख्यः
स्यात् । कल्पितेऽन्तर्भवतीति चेत् ? क्व कस्य कल्पना ? निराकारे आकारस्येति चेत् ?
अप्रतिभासिनि प्रतिभासमानं कल्पितमारोपितं वेति कार्यदृष्टिः, प्रकाशे त्वप्रकाशम्
आकारेऽनाकारमारोपितमन्यवदिति तस्यैव कल्पितेऽन्तर्भावः । तस्मात्,
इति 118b प्रकरणार्थः । ततो यदि प्रवचनप्रकीर्णार्थसंकलनमेव युवराजनीतिः, तदा
प्रकरणान्तरसंगतिरीदृशी ।
विवृतयस्तु भवन्तु यथारुचि ॥
तस्मान्न निराकारवादवार्तापि । ननूत्तरतन्त्रे अनुत्तरं बुद्धगुणमारभ्य श्लोकः2591,
तदाश्रिता संवृतिकायता च ।
देतच्चतुःषष्टिगुणप्रभेदम् ॥
इति । तत्र च स्वार्थपरार्थौ धर्मसंभोगकायावनूद्य परमार्थकायता संवृतिकायता च
यथाक्रमं विहिते, विसंयोगविपाकफलत्वे च । तत्र संभोगकायस्य सांवृतत्वप्रतिपादनम्
अनाकारं परमार्थमुपस्थापयतीति कथमुच्यते निराकारवार्तापि नास्तीति ? तथा च
तत्रैव विवृतिः,
इति । तदेतत् हितकामतामात्रप्रयुक्तं व्याख्यानमात्रम्, अपास्तं च प्राक् धर्मकायस्य
द्रव्यधर्मरूपतानिरूपणे । कथं च बुद्धगुणमारब्धो वक्तुं नाथः परार्थसाधनमसाधारणं
निर्माणकायमनभिधाय निर्वृणीत ? कथं वा तत्रैव,
503
इत्यनेन निर्माणस्य सांवृतत्वं व्यक्तमुक्तं विस्मृत्य धर्मकायादप्यायस्थानीकृतान्महा
धर्माधिपत्येन चक्रवर्तितुलयोत्कर्षिते संभोगकाये योजयेत् ? यदार्यनागार्जुनपादा
अपि,
इति । तदयं श्लोकार्थः । स्वार्थपरार्थौ धर्मसंभोगावनूद्य परमार्थकायव्यवहार एव
विधीयते, परमज्ञानविषयत्वात् परमसाध्यत्वाच्च तयोः । एवं परमार्थसंगृहीतकामद्वयम्
अभिधाय तृतीयमाह, तदाश्रिता संवृतिकायता-चेति । प्रतिबिम्बोपमत्वेन निर्माणस्य
सांवृतत्वप्रतिपादनात् । आश्रितत्वं च संभोगे साक्षात्, धर्मकाये पारम्पर्येणेति प्रति
पादितं प्राक् । विवृतावपि परमार्थशब्दाभिधेयकायद्वयमादिममनूद्यात्मसम्पत्त्यधिष्ठानत्वं
विहितम् । तत्र,
तस्याः संभोगकायोऽधिष्ठानमाश्रय 119a इति व्यक्तम् । धर्मकायस्तु तदाश्रयो
दर्शित एव । तृतीयं पश्चार्द्धेनाह, तत्र बिम्बोपमत्वेन लोकप्रसिद्ध्या सांवृतं पदं मूले ।
विवृतौ तु तत्त्वतो बुद्ध इति संकेतमात्रं निर्माणे । न त्वसौ बुद्ध एवेति सांकेतिकः शब्दः ।
पौरुषफलं चास्य बाह्ययोगिसाधारणमतिप्रतीतमिति न पृथक् कथ्यते । स्वरूपेण तु
त्रयोऽप्यसाधारणगुणा इत्यारब्धम् ॥
अथैवमपि परमार्थशब्दः शून्यतायां निवेशितः, कथं संभोगेऽपि व्याख्यायते ?
नैवमन्यार्थत्वात् । परमज्ञानविषयत्वेन हि शून्यता परमार्थः परमप्रयोजनत्वाच्च संभोगः
स्वार्थसम्पत्तयः । तथा च, स्वार्थशब्द एव संभोगे दर्शितः पुनरधुना धर्मकायेऽभि
504
धीयते, स्वार्थोऽर्थोऽस्मादिति कृत्वा । ततश्चार्थभेदान्न दोषः । ननु धर्मकायोऽपि साध्य
उच्यते, ततश्च स्वोऽर्थ इति न क्षतिः । सत्यं, किं तु व्यवस्थामात्रमेतत्, न तु संभोग
वन्निर्वर्त्यतया साध्यत्वमस्येति सिद्धोऽर्थभेदः । तथा च परार्थतापि निर्माणे साक्षात् ।
संभोगे तु तद्द्वारेणेत्यागमे । केवलो वा परमार्थशब्दः शून्यतापर्यायः कृतः, परमार्थकाय
इति तु धर्मधर्मिणोः प्रमाणसिद्धिनिबन्धनोऽभिधीयते इति न विरोधः । कियद् वा शक्यं
निर्बन्धुमेवंविधश्रद्धाविलसितेषु इत्यास्तां तावत् । स्थितमेतत्, न निराकारवादवार्तापीति ।
कथं तर्हि आचार्यदिग्नागपादाः पिण्डार्थे,
इति । अत्रायमर्थः, सर्वो मतावारूढ आकारो ज्ञेयतया कल्पितः । तस्य ज्ञेयतया कल्पितस्य
निषेध इति ग्राह्यत्वनिषेध इत्यर्थः । यथा,
इत्यत्राचार्यस्थिरमतिः, अर्थाभावाद् विज्ञातृत्वेन विज्ञानमसत्, न त्वर्थसत्त्वात्मविज्ञप्तिप्रति
भासतया । तदसत्त्वे हि सर्वथा अभावप्रसङ्गः, तद्व्यतिरेकेण विज्ञानस्वभावानभिधानात् ।
तद्वयतिरिक्तस्वभावत्वे वा कथं तद्विज्ञानं, कथं वा परस्परतो भिद्यत इति ? अत्र तर्हि
किं कर्तव्यम् ?
इति ।
यातु । अत्रापि तु भवत एव भ्रान्तिः, पूर्वापरापरामर्शात् । तथा हि,
इत्यत्र त्वयापि किं कर्तव्यम्, यदि प्रकाशस्यापि निषेधः क्वचिदिष्टः ? तस्मादविद्या
शब्देन विकल्प एवाभिधीयते, तया निर्मितं दर्शितमसदेव रूपं बाह्यमित्यर्थः । रूप
शून्यतयोर्हि 119b भेदाभेदनिषेधप्रस्तावे उक्तमेतदिति न दोषः । तदयं ख्यातिरध्य
वसायार्थः ।
न हि मायाहस्तिनि हस्ती भात्येव किं त्ववसीयते । तथाभ्युपगमे रजतादयोऽपि
प्रतिभान्तीति द्वैविध्यविलोपः । अतश्चैवम्,
इत्यक्षुण्णपारमितानयार्थानुगमात् । न चात्र परतन्त्रस्याप्याकारोऽसन् प्रकाशमात्रं तु
सदित्युक्तम्, येन पारमितानयादियता भेद इति स्यात् । न च स्वाभिमतं स्फुटीकृत्य
तदर्थोऽप्येवं द्रष्टव्य इत्यतिदेशः कृतः । नापि साध्ये विशेषप्रदर्शनमस्ति येन तथा
उन्नीयेत ।
साध्येति ग्राह्यग्राहकमात्रशून्यतायाः प्रतिपादनात् । अन्यथा निराभासत्वमेव वाच्यं स्यात् ।
न च स एवाकारो ग्राह्यं ग्राहकं भवितुमर्हति तल्लक्षणायोगादिति कल्पितमेव तत्त्वं भिन्नं
वा ग्राह्यादि । संभोगकायश्च लौकिक औपचारिको वेति विशेषेण निर्देश्येत, भगवत्याः
पिण्डार्थस्यारब्धत्वात्, अन्यत्र चैवमनुक्तेः । वार्तिकं चादर्श एषां किमतः परम् ? तत्
किमात्मनोऽशुचिना लेपनं परस्य ? स्वयमेव वा,
क्वचिच्च रूपं न गुणा विशेषतः ।
गुणाश्च रूपं च भवन्तमाश्रिताः ॥
इति विशेषाभिव्यक्तेरित्यलं बहुना । न चास्माकं यावत्संभवं ग्रन्थकाराशयसमर्थनयत्नः ।
एकवंशसंमतास्त्वेत इति । तथा हि,
आचार्यो वसुबन्धुरुद्घुरमतिस्तस्याज्ञयादिद्युतत् ।
स्तस्मिन् वार्तिकभाष्यकारकृतिनोरद्यानवद्या स्थितिः ॥
आर्यनागार्जुनपादानां तु भिन्नवंशत्वेऽपि साधारणैव साध्यतत्त्वस्थितिरिति
दर्शितम्, अबाध्यस्वसंवेदनस्वीकारात् । तदेवम्,
संविद्रूपमरूपमम्बरनिभं न भ्रान्तमन्ये पुनः ।
केचित् त्वेनमलीकताविरहितं यद्भाति तद् गृह्यताम् ॥
तस्मात् संभोगधर्मस्यैव धर्मकायस्य स्वसंवेदनसिद्धेः किमप120a रेण ?
स हि भवन्नपि भेदाद्भिन्नवेदनः कथं तस्य स्वभावः स्यात्, एकदेशत्वेऽपि आरूप्यधातु
सत्त्ववत् ?
ननु आदर्शादिज्ञानचतुष्टयस्वभावो भगवान् पारमितानय एव वर्णितः । तत्
कथं प्रस्तुतेऽपि विमतिरिति चेत् ? तत्रापि चित्राद्वैतस्थित्यैव निर्वाहः । निराकारे हि
तावत् परस्परं भेद एव दुर्लभः । यदाह, कथं वा परस्परतो भिद्यत इति । भेदेऽपि
परस्परासंवेदने स एव दोषः । चित्राद्वैतस्वीकारे च किमपरेण ? अथ चित्राद्वैतमपि
नोक्तमिति चेत्—न, साकारज्ञानवादितया तदाक्षेपात्, साधनवत् । न हि वार्तिक
प्रमेयराशिरपि तत्साधनैकप्रबणस्तत्रोक्तः । तस्मात् तद्वदेव तदुक्त्यैव यावती तस्य निष्ठा
साप्याक्षिप्तैव । प्रदीपेन वा प्रदीपान्वेषण एषः । एक एव भगवान् चतुर्ज्ञानस्वभाव
इति प्रस्तौति च चित्राद्वैतं च गवेषत इति । एवं चित्रलक्षणाद्युक्तयोऽपि वाच्याः ।
अतएव यदप्युक्तं सूत्रालङ्कारे, त एव विकल्पा न पुनर्द्वयाभासाः प्रवर्तन्त इत्येवं
व्यवदानं पर्येषितव्यमिति तत्रापि द्वयाभासा इति द्वयावसायिन इत्येवार्थः विकल्प
शब्दश्च नाभूतपरिकल्पार्थः, किं तु कल्पनार्थः । अतएव बहुवचनम् । युक्तं चैतत् । न
हि ग्राह्यग्राहकादृते द्वयशब्दस्य क्वचिदन्योऽर्थ उक्तः । न च तयोः साक्षात् ख्यातिः,
किं त्ववसाय एव, मायाहस्तिनि हस्तिवत् । अन्यथा च यदैव सर्वाकारक्षयस्तदैव
व्यवदानमिति कथं संभोगः स्वार्थसंपत्तिरिति सर्वव्यवस्थाविलोपः । आकाराना
कारयोरसत्यसत्यताप्रतिपादनाभावाच्च कथं तत्परिहारः ? अतएवोन्नीयतामिति चेत्—
न, अन्यदर्थत्वात् । तथा प्रतिपादने तु नान्यार्थकल्पना । तथा च तत्रैव,
इत्यत्र भाष्यम्, मनोजन्यमात्रानर्थान् विदित्वा तदाभासे चित्तमात्रे व्यवस्थानमियं
बोधिसत्त्वस्य निर्वेधभागीयावस्था । ततः परेण धर्मधातोः प्रत्यक्षतागमनम्, यो
द्वयलक्षणेन विमुक्तो ग्राह्यग्राहकलक्षणेन । इयं दर्शनमार्गावस्थेति । न चात्र निर्वेध
भागीयावस्थापि, तस्याकारस्य दर्शनमार्गावस्थायां भ्रंश उक्तः । नापि क्वचिद् भावना
मार्गे, ग्राह्यग्राहकलक्षणक्षयस्तु सर्वत्र । तस्माद् ग्राह्यग्राहकसंगृहीतप्रपञ्चकल्पना न
पुनर्भवन्तीति व्यवदानपर्येषणार्थः ।
ननु भावनामार्गसंगृहीतायां सप्तम्यां भूमौ साभोगमनाभोगम्, अष्टम्यां निमित्त
वर्जनमुक्तम्, निमित्तं चाकार एव, किमियं नागलोक120b भाषा, आचार्यमुष्टिर्वा ?
अथाकारो भ्रान्तिनिमित्तं प्रपञ्चनिर्मितमुच्यते भ्रान्त्यवलम्बनत्वात् ? नान्वास्तां
तावदाकारो बाह्यस्यापि सतो न भ्रान्तिहेतुतानियमः वासनामात्रानुबद्धत्वात् तस्याः ।
यद्यपि च सादृश्यमपि स्थिरभ्रान्तेः साधनमुक्तम्, तथाप्यनार्यस्येति वासनाविशेष
एवावशिष्यते । यदि च कदाचिद् भ्रान्तिसंवासात् परिहारः, निराकारस्यैव प्रथममस्तु ।
यदेव वा किञ्चिद् भ्रान्तिनिमित्तमुपपादयितुं शक्यमनाकारदर्शनादिवत् तदेव निवर्त्यं
निमित्तशब्दाभिधेयमिति कथमस्यां भणितावाश्वासः ? स्वयमेव च परिकल्पितेषु
धर्मेषु कार्यकारणाभावो निषिध्यते, तेषामलीकत्वादित्युच्यते । अलीकसंमतस्य चाकारस्य
भ्रान्तौ शक्तिरिति सुव्यवस्थम् । तदालम्बनविकल्पद्वारेण तस्य शक्तिरुच्यत इति
चेत् ? विकल्प एव हेयोऽस्तु । स चाकारः स्वयमेव भ्रमो भवतामिति किं निमित्त
508
वचनेन ? प्रबन्धापेक्षया च सर्वहेयानां निमित्तशब्देनैव चोदनप्रसङ्गः । निरालम्बनस्य
च भ्रान्तालम्बनत्वं, न तावत् तत्त्वतः । संवृत्त्या च भवदपि न हेयताहेतुरिति किमनेन
पूतिकुष्माण्डस्थानीयेन ?
तस्मात् प्रसिद्ध एव भेदव्यवहारहेतुर्विप्रयुक्तसंस्कारो वस्तुधर्मसंमतो निमित्त
शब्देन गृह्यतां यदुद्ग्रहः संज्ञोच्यते हेयश्च, भिन्नस्य तस्याभावात् । यदि तर्हि तस्यापि
स्वालम्बनविकल्पद्वारेणैव भेदव्यवहारकारणत्वमेष्टव्यम्, ततो विकल्प एव हेयः ।
सत्यं, तदेव तस्य हानं स्वयं स्फुरणाभावादाकारवत् । यदि चाकारपरिहारः, तदा अत
एवास्यां भूमावुपायपारमितातिरिक्ततरा भवति, यतः सर्वनिमित्तान्यनिमित्तत्वेन
प्रतिविध्यति, तत्कृतं च व्यवहारं न विरोधयतीति न व्याख्यानविरोधः । तत्कृतो हि
व्यवहारो भेदव्यवहार एव भाष्यटीकाभ्यां दर्शितः । स चाकारविरहिणो मनोरथस्या
प्यविषयः । न च तदैवाकारपरिभवे भगवतामादर्शज्ञानसंभवः । लौकिकं तदिति
स्वकपोलविलसितम्, आर्यराजस्मृतेरभावात् । कथं तर्हि सूत्रालंकारे, आदर्शज्ञान
निर्देश एव सर्वज्ञेयेष्वसंमूढं, न च तेष्वामुखं सदेत्यत्र भाष्यम्, न च तेष्वामुखमना
कारत्वाद् इति । नायं दोषः, वस्तुज्ञानप्रकाराणामाकारा इति लक्षणमित्यभिप्रायेणो
क्तत्वात् । तद्ग्रहणप्रकाराभावान्नामुखमुच्यते ज्ञेयप्रतिबिम्बोदयेऽपीत्यर्थः । एतच्चा
दर्शज्ञानत्वादेव सुव्यक्तम् । तथा चानन्तरमेव,
इत्यत्र 121a भाष्यम्, संभोगबुद्धश्च तत्, ज्ञानप्रतिबिम्बोदयाच्च तदादर्शज्ञान
मित्युच्यत इति । तस्मादर्थसत्त्वप्रतिभासस्यानाकारत्वादित्यत्राप्यग्राहकत्वादिति युक्तं
विभक्तमाचार्यस्थिरमतिना । तथा चार्यवसुबन्धुपादैः स्वयमनाभासशब्दस्याप्यन्यत्र
निर्विषयार्थत्वं व्याख्यातमिति दर्शितमेव ॥
कथं पुनर्ज्ञेयाभावे ज्ञेयप्रतिबिम्बोदय एव ? उच्यते, यथा यथा पूर्वं बाह्यतो
विज्ञानमात्रतो वा विश्वमभिनिविश्य महाकरुणया परार्थसंपादनाभिप्रायस्य प्रति
परमाणुप्रतिक्षणसर्वाकारसर्ववेदनप्रणिधिः, तथा तथैव ज्ञानोदयः । तत्र च बहिरर्था
भावेऽपि चित्तसन्ततिविवर्तभेदेन भिन्नभिन्ना आकारास्तावत् सन्ति, तदाकारोत्पत्ति
संवेदनमेव तत्संवेदनम् । न च बाह्ये जडेऽप्येष प्रसङ्गः, प्रकाशस्यैव सत्ताप्रसाधनात् ।
ततः सन्तानान्तरमितरस्याप्रकाशमपि स्वप्रकाशं सदेव । जडस्य तु नैवं, जडत्वप्रच्युति
509
प्रसङ्गात् । युक्तमेतत्, केवलं सन्तानान्तरस्य सत्तायामेव क आश्वासः ? ननु तदर्थमेव
सन्तानान्तरसिद्धिः, इह पुनरप्रकृतमेतत् ॥
ननु गम्भीरस्तत्राशयो नास्माकमवधारणसहः, तत्प्रतिबिम्बसंवेदनं च सार्वज्ञ्यं
प्रकृतमेव । प्रणिधानं हि परचित्ताकारापेक्षं, तद् यदि परस्तथा भवतु मा वा, मया तु
एवंरूपेण एवंपरिवारभाजनोपकरणेन भाव्यमिति नियतरूपभावनादेव तदाकारोदयः । तदेव
च सर्ववेदनं, तदा न क्षतिः । यदा तु परस्य प्रश्नाकारोदयस्तदा हन्त प्रतिविसर्जनाकारः
स्यामिति प्रणिधिरेव साधनम्, तदा तदीयसत्तायामेव तथा युज्यते । एवमपि प्रणिधेस्तावन्न
क्षतिरधिमोक्षसंभवात् । सति च सन्तानान्तरे तथा सेत्स्यति, असत्यपि स्वरूपाधारोप
करणसंपत्तिरेव शुभसञ्चयसचिवस्य भविष्यतीति न साध्यक्षतिः । त एव च स्वाकारा
ज्ञेयारोपाज्ञेयप्रतिबिम्बशब्दवाच्या इति ॥
प्रणिधिरपि कथमनिश्चये ? परोपदेशात् सत्त्वाधिमोक्षाद् बाधकाभावाच्च ।
न च कश्चिद् दोषः । इयमेव वा स्वार्थसामग्रीति । अत्र च चित्राद्वैतवादितया
भाष्यकारमते बुद्धबोधिसत्त्वादिप्रतिक्षेपात् क्व परोपदेश इति निराकारपक्षपातेन
द्वेषविषधरायितं केषाश्चित् । तत्रायं मन्त्रपाठः,
तथा हि, युवराजप्रभृतिभिः साकारवादितया आक्षिप्त उक्तश्च साक्षात् ।
वार्तिककारेण च 121b साधितोऽयं चित्राद्वैतवादः । तद्भाष्यकारश्च दूष्यते । सोऽयं
चौरापराधेन माण्डव्यनिग्रहः । अथवा,
एवं हि वदता न तत्त्वं न संवृतिर्न स्वपक्षो न परपक्षश्चालोचितः । तथा हि,
न्यक्कारः कोऽपरोऽस्मान्ननु भवतु ततो दुर्लभः संशयोऽपि ।
नाशंसा संशयोऽपि स्वविदि कथमिदं विद्धि धान्ध्यं विधूय ॥
न हि निराकारमित्येव पुरुषकारः कश्चिदस्य येन परवेदनमुपनयेत्, स्थितिहानि
प्रसङ्गात् । नापि तद्वाद्यपज्ञमुपादानाभेदोऽप्यत्र संभवी । शेषं समानम् ।
किं नार्थ्यते निश्चय एव तस्याः ।
चित्राद्वयं तत्त्वत एव गीतम् ॥
विचित्रं च चित्राद्वैतमादर्शितम् । तत्र चेकोपाधिरन्यत्र वचनादिविज्ञप्त्या
अनुमीयमानमन्यचेतः किमङ्ग साकारवादविद्वेषादङ्गमाकर्षेत् ? एकोपाधि तु संवृताव
सदेव । संवृत्तौ चानुमानमन्वेषसे ? अथवा,
र्बाह्येऽसावलसापि नापरधियः सत्त्वं विना प्राणिति ।
प्रत्यक्षस्य पदं स्ववेदनतनोर्मानं किमन्यत् ततः ॥
इति न्यायः । न तदा परोपदेशापेक्षा, यदापेक्षा तदानुमानमनिवारितम् । तन्निवारण
मेवाद्वयसाक्षात्क्रियोच्यते । तदपि न दूरमस्माकम् । आकाशीभाव एव हि भवतोऽति
रिच्यते, न च तेनानुमानमन्यद् वा । तस्माद् गम्भीर एवायं विषयः तदनिश्चयेऽपि
सत्ताधिमोक्षे यथाशक्तिपरीक्षिताप्तोपदेशेन प्रवर्तमानो व्यवहारः कथं परिहर्तुं शक्यः ?
मध्यमानयेऽप्ययमेव न्यायः, सांवृतत्वादात्मपरतादेः । न च तत्र परोऽपि संवृतौ प्रतिभाति
तावदिति शक्यम्, तदाप्यनुमानैकशरणत्वात् । न च मध्यमाधीमात्रवादयोर्भेदस्तत्त्वत
इत्युपपादितमेतत् । अपि च,
अपूर्वोऽयं शून्यतावाद इति चेत् ? युवराजेनैकेन दर्शितेऽवान्तरप्रमाणपुरुष
संवादोऽप्यतिरिच्यते, किमन्यसाहायकेन ? उक्तं च चन्द्रप्रदीपे,
511
न च प्रजानन्ति यथा निरात्मकाः ।
क्रोधाभिभूताः परुषं वदन्ति ॥
इति । तस्माद्विचारः शरणमिति सोऽपि यथाकथञ्चित् कृत एव ॥
कथं तर्हि स्थितिचतुष्ट122a यव्यवस्थेति चेत्— उच्यते । नानयोर्बाह्यवादवद्
द्रव्यत एव भेदः, किं त्वभिन्न एव वस्तुनि प्रतिपाद्ये विधिनिषेधद्वारव्यवहारः कृतः ।
स च विनेयभेदात् । द्विविधो हि संक्षेपाद् विनेयजनः, आरोपचरितोऽपवादचरितश्च,
तत्रापवादचरिताशयवशात् प्रतिभासमात्रपर्यन्तसत्तोल्लेखिनी विधिमुखेन भगवतो
देशना, तावता विज्ञाननयप्रसिद्धिः । आरोपचरितं तु प्रति सर्वधर्मशून्यतादेशना
प्रतिषेधमुखेन मध्यमास्थितिरित्युच्यते । सर्वारोपव्यवच्छेदेऽपि हि चित्रप्रतिभास
मात्रमिदमिदानीमशक्यापह्नवमिति स्वयमाक्षेपात् । उच्छेदचरितस्यापि विज्ञाने सत्तां
गृह्णतो प्रतिभासमात्ररूपैवास्यापि सत्तेत्येकसिद्धान्तनिष्ठा, साधर्म्यवैधर्म्यवाक्यवत् ।
आरोपचरितस्य प्रायशः संभवापेक्षया तन्मुखदेशनाविस्तरः । तथा हि,
स्फुरति यदिह न्यस्तं किञ्चित्तदेव सुदुःसहम् ।
श्चिरमिव यथा भावस्यात्मा तलेन तलं गतः ॥
अतएव विकल्पितविशेषणमनपेक्ष्य सर्वमेव नास्तीत्यपि साधु समारोपशीलं
प्रति । स ह्यलस इव गाढप्रेरितो भित्तौ स्थास्यतीति भावः । तदनयोरेकवंशतया तत्त्वतो
बान्धवत्वादमूलकः कलहः । यथा,
न चात्र प्रमेयभेदः, अन्यत्र सच्छब्दप्रयोगाप्रयोगाभिमानात् । न चेच्छाचरितस्य
शब्दस्य प्रयोगेऽप्रयोगे वोपचयापचयाविति कलहवारणमपि सुकरम् । ये तु प्रतिभास
मानमप्यपवदन्ति, चित्राकारमप्रकाशं प्रकाशसंज्ञितमतिरिक्तमारोपयन्ति, अर्थशक्त्या
दिकं वा साध्यमपूर्वम्, तेऽर्थशक्तिमात्रकल्पकेभ्योऽपि विज्ञानवादिभ्यो दूरमपक्रान्त
512
त्वात् न बन्धुत्वभाजः । कलहश्चैकपर्यवसान इति । तस्माद् वस्तुतो मध्यमायोगाचार
योरप्यद्वैतमेव । नापि स्थितिचतुष्टयव्यवस्थादौःस्थ्यम्, सर्वत्राविरोधाच्च समन्तभद्रत्वे
अपि नानिर्वृतिः ॥
यत् तूक्तम्, नोचेत् नित्यमिदमद्वयमेवेति । छेकोक्तिरियं निराकारनिरसनपरा,
इतरमाध्यमिकापेक्षया वा । तत्त्वतस्तु,
रेकेन न द्वितयमद्वितयं न ताभ्याम् ।
को भाष्यकारमतमध्यमयोर्विशेषः ॥
तेषां प्रकाशवपुषोऽपि निषेध एव ।
मार्गोऽयमात्मविदि साहसभारसारः ॥
भाष्यकारस्य च प्रतिराज122b स्थानीयस्योत्थापनम्, परप्रसिद्ध्या वा ।
नायकस्तु वार्तिककार एवात्र युवराजनीतिप्रसाधनपदे संप्रतीत्यभिव्यक्तमेतत् । किं
च भूयः,
मुल्लंघते स्वरुचिमाह यदाकृतीनाम् ।
रीतिस्ततो नयनिधेरपि सैव सिद्धा ॥
शास्तुर्मूर्त इव प्रभावमहिमाचायः स्तुतिस्तस्य का ।
धन्यानां परमार्थसम्पदि मुदे दुर्गाधमेयाम्बुधिः ॥
आरब्धं शिशुनापि चापलबलाच्छ्रुत्वापि भीतिर्यतः ।
सिन्धोरस्य गुणः स वेपितवियद्वेलावलीमालिनः ॥
प्राप्योद्भेदमिदं पदं प्रति शिशुक्रीडानुकारेऽपि यत् ।
ज्ञानश्रीवशितोपनीतपरमानन्दैककन्दाङ्कुरः ॥
कृतिर्महापण्डितज्ञानश्रीमित्रपादानामिति ॥


c: text/html

text:
॥ अथ दाहनिदानम् ॥
॥ अथ दाहनिदानम् ॥
तीक्ष्णमुष्णं पिबन्मद्यं दाहं प्राप्नोति मानव: । दाह: सप्तविध: प्रोक्तो वैद्यशास्त्रप्रकल्पित: ॥१॥
अथ मद्यज माह । त्वचं प्राप्तस्तु पानोष्मा पित्तरक्ताभिमूर्च्छित: । दाहं प्रकुरुते घोरं पित्तवत्तत्र भेषजम् ॥१॥
अथ रक्तजमाह ।
कृत्सनदेहानुगं रक्तमुद्रिक्तं दहति ध्रुवम् । संशुष्यते चोष्यते वा ताम्राभस्ताम्रलोचन: ॥१॥
अथ तिक्तजमाह ॥
लोहगन्धाड्गवदनो वह्निनेवावकीर्यते ॥१॥ अथ पित्तजमाह ॥
पित्तज्वरसम: पित्त्तात्स चास्यापि विधि: स्मृत: ॥१॥ अथ तृष्णानिरोधजमाह । तृष्णानिरोधादब्धातौ क्षीणे तेज: समुद्धतम् ।
सबाह्याभ्यन्तरं देहं प्रदहेन्मन्दचेतस: ॥ संशुष्कगलताल्वोष्ठो जिह्वां निष्कृष्य वेपते ॥१॥
अथ कोष्ठजमाह । असृजा पूर्णकोष्ठस्य दाहोऽड्गेस्यात्सुदुस्तर: ॥१॥
अथ धातुक्षयजमाह । धातुक्षयोत्थो यो दाहस्तेन मूर्च्छातृषान्वित: । क्षामस्वर: क्रियाहीन: सीदेद्भृशपीडित: ॥१॥
अथ क्षतजमाह । क्षतजेनाश्रितश्चान्य: शोचतो वाप्यनेकधा । तेताड्गं दह्यतेऽत्यर्थं तॄष्णामूर्च्छाप्रलापवान् ॥१॥
अथ मर्माभिघातजमाह । मर्माभिघातजोऽप्यस्ति सोऽसाध्य: प्रलापवान् ॥१॥
अथ मर्माभिघातजमाह । मर्माभिघातजोऽप्यस्ति सोऽसाध्य: सप्तमो मत: । सर्व एव विवर्ज्या: स्यु: शीतगात्रेषु देहिषु ॥१॥
इति दाहनिदानम् ॥
॥ अथ दाहचिकित्सा ॥
दाहेऽतिशिशिरं तोयं क्रिया कार्या शुशीतला । सर्वाड्गे चन्दनालेपश्चन्द्रकस्तूरिकायुत: ॥१॥
शीतनीरजलेपो वा धारागारनिवेशनम् । सहजस्नेहसोत्साहमुग्धमञ्जुललापिनाम् ॥२॥
बालकानां समाश्लेषस्तापं निर्वापयेज्जवात् । उशीरागारशयनं तालवृन्तानुवर्तनम् ॥३॥
साहित्यसरसा वाणी कवीनां तापत्दृत्रयम् । उत्तुड्गकुचसंसर्गौ वीणानां हरिणीदृशाम् ॥४॥
गायनं सुकुमारीणां दाहमुत्सादयेद्द्रुतम् । रसौषधसमुद्भुते तापेऽपि सकले हितम् ॥५॥
पानीयामलकं द्राक्षानालिकेरेक्षुशर्करा: । सेवनाय हितास्तापे कोमलं मूत्रलं फलम् ॥६॥
तण्डुलीयकमूलानि धान्यजीरकजं पय: । तुलसीस्वरसं टड्कं तापे पिब रसे हितम् ॥७॥
फलिनीलोध्रसेव्याम्बुहेमपत्रं कुटं नटम् । कालीयकरसोपेतं दाहे शस्तं प्रलेपनम् ॥८॥
ह्वीबेरपद्मसोशीरचन्दनक्षोदवारिणा । सम्मूर्णामवगाहेत द्रोणीं दाहार्दितो नर: ॥९॥
प्रात:पर्युषितं धान्यसलिलं सितया युतम् । अन्तर्दाहं हरेत्पीतं दु:खं दुर्गार्चनं यथा ॥१०॥
सशर्करं सेन्दुशैलं शीतमम्भ: पिबेन्नर: । तृष्णानिरोधजं दाहं हन्ति तोयभिवानलम् ॥११॥
॥ अथ शार्डगधराद्धान्यकादिहिम: ॥
धान्याकधात्रीवासानां द्राक्षापर्पटयोर्हिम: । रक्तपित्तं ज्वरं दाहं तृष्णां शोषं च नाशयेत् ॥१॥
पीत्वा वेनुत्वच: क्वाथं सक्षौद्रं शिशिरं नर: । रक्तसंपूर्णकोष्ठोत्थं दाहं जयति दुस्तरम् ॥२॥
॥ अथ शार्ड्गधरात्सक्तुमन्थ: ॥
पाचितै: शीतनीरेण सघृतैर्यवसक्तुभि: । नातिसान्द्रद्र्वैर्मन्थस्तृष्णादाहार्तिपित्तहा ॥१॥
॥ अथ दशसारचूर्णम् ॥
यष्टीधात्रीफलं द्राक्षा एलाचन्दनवालकम् । मधूकपुष्पं खर्जूरं दाडिमं पेषयेत्समम् ॥१॥
सर्वतुल्या सिता योज्या पलार्धं भक्षयेत्सदा । दशसारमिदं ख्यातं सर्वपित्तविकारनुत् ॥२॥
॥ अथ मृतसञ्जीवनी वटिका ॥
यष्टी मधु लवड्गं च शिलावल्कं तृटिस्तथा । सहस्त्रभावना: कार्या नवतण्डुलवारिणा ॥१॥
याममात्रं दृढं मर्द्यं वटिका कोलसंमिता । कृष्णकार्पासनीरेण तृष्णादाहज्वराञ्जयेत् ॥२॥
मूर्च्छाभ्रमोग्ररोगं च वान्तिं पित्तं च नाशयेत् । मृतसञ्जीवनी प्रोक्ता पूज्यपादैरुदीरिता ॥३॥
॥ अथ चन्दनादिचूर्णम् ॥
चन्दनोशीरकुष्ठाब्दधात्रीचोरकमुत्पलम् । मधुकं मधुपुष्पं च द्राक्षाखर्जूरकं तथा ॥१॥
चूर्णं कृतं समसितं प्रात: शीताम्बुना पिबेत् । रक्तपित्तं तथा श्वासं पैत्यं गुल्मं समुद्धरेत् ॥२॥
अड्गदाहं शोरोदाहं शिरोविभ्रममेव च । कामलां च प्रमेहांश्च पित्तज्वरविनाशनम् ॥ चन्दनाद्यमिदं चूर्णं पूज्यपादेन भाषितम् ॥३॥
॥ अथ खर्जूरादिचूर्णम् ॥
खर्जूरामलबीजानि पिप्पली च शिलाजतु । एलामधुकपाषाणचन्दनोर्वारुबीजकम् ॥१॥
धान्याकं शर्करायुक्तं पातव्यं जेष्ठवारिणा । अड्गदाहं लिड्गदाहं गुदवड्गक्षणशुक्रजम् ॥२॥
शर्कराश्मरिशूलघ्नं वृष्यं बलकरं परम् । नाशयेन्मूत्ररोगांश्च तथा शुक्रभवानपि ॥ शर्करासहितं यष्टीकशायं प्रपिबेत्तदा ॥३॥
अथ वैद्यजीवनात् ॥
अयि नितम्बिनि खेलनलालसे मधुरवाणि निकाममदालसे । वपुषि दाहवतां विहितं हितं हिमहिमांशुजलैरनुलेपनम् ॥१॥
सहस्त्रधौतेन घृतेन दिग्धदेहस्य दाह: कृशतां बिभर्ति । अन्याड्गनासड्गमसादरस्य स्वीयेषु दारेषु यथाभिलाष: ॥२॥
तृड्दाहमोहा: प्रशमं प्रयान्ति निम्बप्रवालोत्थितफेनलेपात् । यथा नराणां धनिनां धनानि समागमाद्वारविलासिनीनाम् ॥३॥
॥ अथ कुशाद्यतैलघृते ॥
कुशादिशालिपर्णीयजीवकर्षभसाधितम् । तैलं घृतं वा दाहघ्नं वातपित्तविनाशनम् ॥१॥
शाखाश्रयां यथान्यायं रोहिणीं व्यधयेच्छिराम् । रक्तजातस्ततो दाह: प्रशाम्यति न संशय: ॥२॥
धातुक्षयोत्थदाहं तु जयेदिष्टार्थसाधनै: । क्षीरमांसरसाहारैर्विधिनोक्तेन तत्र च ॥३॥
पित्तज्वरहर: सर्व: पित्तदाहे विधिर्मत: । औदुम्बरस्य निर्यास: सितया दाहनाशन: । छिन्नासार: सितायुक्त: पित्तज्वरनिषूदन: ॥४॥
॥ अथ रसा: ॥
रसरत्नप्रदीपाद्रसादिगुटिका । रसबलिघनसारचन्दनानां सनलदसेव्यपयोदजीवनानाम् । अपहरति गुटी मुखस्थितेयं सकलसमुत्थितदाहमश्रमेण ॥१॥
अथ रसमञ्जर्याश्चन्द्रकलारस: ॥ गगनदरदयुक्तं शुद्धसूतं च गन्धं प्रहरमधुसुपिष्टं च भोज्यम् ॥१॥
मुस्तादाडिमदूर्वोत्थै: केतकीस्तनजद्र्वै: । सह देव्या: कुमार्याश्च पर्पटस्यापि वारिणा ॥२॥
रामशीतलिकातोयै: शतावर्या रसेन च । भावयित्वा प्रयत्नेन दिवसे दिवसे पृथक् ॥३॥
तिक्तागुडूविकासत्वं पर्पटोशीरमाधवी । श्रीगन्धं सारिवा चैषां समानं सूक्ष्मचूर्णितम् ॥४॥
द्राक्षाधिककषायेण सप्तधा परिभावयेत् । ततो धान्याश्रयं कृत्वा वट्य: कार्यांश्चणोपमा: ॥५॥
अयं चन्द्रकलानाम्ना रसेन्द्र: परिकीर्तित: । सर्वपित्तगदद्ध्वंसी वातपित्तगदापह: ॥६॥
अन्तर्बाब्यमहादाहविध्वंसनमहाघन: । ग्रीष्मकाले शरत्काले विशेषेण प्रशस्यते ॥७॥
कुरुते नाग्रिमान्द्यं च महातापज्वरं हरेत् । भ्रममूर्च्छाहरश्वाशु स्त्रीणां रक्तं महास्त्रवम् ॥८॥
ऊर्ध्वाऽधो रक्तपित्तं च रक्तवान्तिं विशेषत: । मूत्रकृच्छ्राणि सर्वाणि नाशयेन्नात्र संशय: ॥९॥ इति रसा: ॥
॥ अथ पथ्यापथ्यम ॥
शालय: षष्टिका मुद्गा मसूराश्चणका यवा: । धन्वमांसं रसा लाजा मण्डो वै सक्तवस्तथा ॥१॥
शतधौतघृतं दुग्धं नवनीतं पयोभवम् । कूष्माण्डं कर्कटीमोचं पनसं स्वादुदाडिमम ॥२॥
पटोलं खर्जुरं तुम्बी बिम्बी द्राक्षा कसेरुकम् । इति दाहवतां नृणां पथ्यवर्ग उदाहृत: ॥३॥
व्यायाममातपं तक्रं ताम्बूलं मधु रामठम् । व्यवायं कटुतिक्तोष्णं दाहवान् परिवर्जयेत् ॥४॥
इति दाहचिकित्सा ॥
Translation - भाषांतर
N/A

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
तीर्थहळ्ळी
तीर्थहळ्ळी शिवमोग्गामण्डलस्य उपमण्डलेषु अन्यतमम् अस्ति । तथा तत्रत्यं शासनकेन्द्रम् अपि । तुङगानद्याः तटे विद्यमानं तीर्थहळ्ळीनगरं शिवमोग्गतः ६० कि .मी.दूरे अस्ति । तीर्थहळ्ळी कर्णाटकस्य दक्षिणभागे अस्तीति कारणतः अत्यधिकवृष्टिपतनस्य प्रदेशेषु अन्यतमम् । तीर्थहळ्ळी-उपमण्डलं पूर्णतया सह्याद्रिपर्वतश्रेण्याः नित्यहरिद्वर्णस्य सान्द्रं वनम् अस्ति । पूगस्य कृषिः तत्रत्यः प्रमुखः फलोदयः । उपफलोदयरूपेन एलां कृष्णमरीचं तथा कदलीम् अपि संवर्धयन्ति ।
प्रसिद्धाः लेखकाः कवयः च[सम्पादयतु]
कन्नडकवेः कुवेम्पुवर्यस्य स्थानं तीर्थहळ्ळी-उपमण्डलस्य ‘कुप्पळ्ळी ’ । कन्नडस्य प्रमुखलेखकस्य हा.मा.नायकस्य जन्मस्थानम् अस्य एव उपमण्डलस्य ‘हारोगद्दे’ । ज्ञानपीठपुरस्कृतलेखकः यु.आर्.अनन्तमूर्तिः,कविः एस् .वि परमेश्वरभट्टः, कादम्बरीलेखिका एम्.के.इन्दिरा,‘अलक’ तीर्थहळ्ळी एते सर्वे मूलतः तीर्थहळ्ळीनगरीयाः। ख्यातः समाजवादिधुरीणः शान्तावेरी गोपालगौडः अस्य एव उपमण्डलस्य जनः। सः तीर्थहळ्ळीविधानसभाक्षेत्रतः निर्वाचितः शासकः अभवत् । पुरुषोत्तमरावः तथा देवङ्गिप्रफुल्लचन्द्रमहोदयः सहजकृषिं कृत्वा अनन्यपरिश्रमं कृतवन्तौ प्रगतिपरकृषिकौ अस्मात् प्रदेशात् एव । कन्नडचलनचित्रस्य प्रसिद्धस्य नटस्य दिगन्तस्य तथा चलनचित्रलेखकस्य कविराजस्य अपि स्वग्रामः तीर्थहळ्ळी । नटस्य दिगन्तस्य चलनक्षेत्रं प्रति परिचयं कारितवान् कूड्लु रामकृष्णः तीर्थहळ्ळीयः । आधुनिकतन्त्राणि उपयुज्य कृषिकरणे अस्य नगरस्य जनाः सर्वदा अग्रेसराः । अस्मिन् विषये “कृषि-ऋषिः” इति ख्यातस्य पुरुषोत्तमरावस्य नाम उल्लेखार्हम् अस्ति ।
प्रेक्षणीयस्थानानि[सम्पादयतु]
वीक्ष्णार्थं कवलेदुर्गं (१८ कि. मी),कुन्दाद्रिः (२४ कि. मी ),कुप्पळ्ळी (१७कि मी ), आगुम्बे (३२कि.मी.),बर्कणजलपातः (३५कि.मी), शरावत्याः उगमस्थानम् अम्बुतीर्थं (१८. कि.मी) मण्डगद्दे (३० कि.मी), तथा चिब्बलगुड्डे{१० कि.मी} एतानि स्थालनि आकर्षणीयानि सन्ति ।
पौराणिकमहत्त्वम्[सम्पादयतु]
तीर्थहळ्ळी पौराणिकदृष्ट्या महत्वपूर्णं पुण्यक्षेत्रम् अस्ति । अत्रत्यपुराणप्रसिद्धं श्रीरामेश्वरमन्दिरं पवित्रनद्याः तुङ्गायाः तटे अस्ति। देवालयस्य गर्भगृहस्य अन्तः विद्यमानं शिवलिङगं महामुनिः परशुरामः प्रतिष्ठापितवान् इति प्रतीतिः अस्ति । गर्भगृहात् बहिः दुर्गायाः तथा गणपतेः प्रतिमे स्तः । परशुरामः स्वस्य परशुं पवित्रायाः तुङगायाः जलेन प्रक्षालितवान् इति कारणतः एतत् स्थलं तीर्थहळ्ळी इति प्रसिद्धं अभवत् ।


text:
महिलानां विश्वचषकहॉकिस्पर्धायां भारतस्य विजय:
प्रागुपान्त्यचक्रे श्व: भारत-आयरलैण्डयो: स्पर्धा भविष्यति
भारतीयमहिलादलं विश्वचषकहॉकिस्पर्धायां भव्यप्रदर्शनं विधाय प्रागुपान्त्यचक्रे प्रविष्टम् । गतरात्रौ क्रीडितायां स्पर्धायां भारतेन इटली वृन्दं त्रीणि शून्यमति गोलाङ्केन पराजितम् । रानी रामपालस्य नेतृत्वे 'क्रियतां म्रियतां' वेति स्पर्धायां प्रारम्भादेव भारतेनाक्रामकरीत्या क्रीडितम्। भारतस्य लालरेमसियामी (नवमे निमेषे) नेहागोयल: (पञ्चत्वारिंशे निमेषे) वन्दना कटारिया च (पञ्चपञ्चारिंशे निमेषे) गोलाङ्कानि कृतवत्य:।
प्रागुपान्त्यचक्रे श्व: भारतीयमहिला: आयरलैण्डदलेन सह स्पर्धिष्यन्ति । प्रागुपान्त्यचक्रं भारताय सरलं नास्ति, यतोहि समूहस्पर्धायां भारतेन आयरलैण्डदलात् पराजयं सम्मुखीकृतमासीत् । तथापि भारतीयमहिलानाम् आत्मबलं सुदृढमस्ति ।


text:
कालिदासविरचिते रघुवंशे द्वितीयः सर्गः
रघुवंशद्वितीयः सर्गः
अथ प्रजान्मां अधिपः प्रभाते जायाप्रतिग्राहितगन्धमाल्यां ।
वनाय पीतप्रतिबद्धवत्सां यशोधनो धेनुं ऋषेर्मुमोच । । २.१ । ।
तस्याः खुरन्यासपवित्रपांसुं अपांसुलानां धुरि कीर्तनीया ।
मार्गं मनुष्येश्वरधर्मपत्नी श्रुतेरिवार्थं स्मृतिरन्वगच्छथ् । । २.२ । ।
निवर्त्य राजा दयितां दयालुस्तां सौरभेयीं सुरभिर्यशोभिः ।
पयोधरीभूतचतुःसमुद्रां जुगोप गोरूपधरां इवोर्वीं । । २.३ । ।
व्रताय तेनानुचरेण धेनोर्न्यषेधि शेषोऽप्यनुयायिवर्गः ।
न चान्यतस्तस्य शरीररक्षा स्ववीर्यगुप्ता हि मनोः प्रसूतिः । । २.४ । ।
आस्वादवद्भिः कवलैस्तृणानं कण्डूयनैर्दंशनिवार्णैश्च ।
अव्याहतैः स्वैरगतैः स तस्याः सम्राट्समाराधन्तत्परोऽभूथ् । । २.५ । ।
स्थितः स्थितां उच्चलितः प्रयातां निषेदुषीं आसनबन्ध धीरः ।
जलाभिलाषी जलं आदधानां छावेय तां भूपति अन्वगच्छथ् । । २.६ । ।
स न्यस्तचिह्नां अपि राजलक्ष्मीं तेजोविशेषानुमितां दधानः ।
आसीदनाविष्कृतदानराजिरन्तर्मदावस्थ इव द्विपेन्द्रः । । २.७ । ।
लताप्रतानोद्ग्रथितैः स किशैरधिजय्धन्वा विचचार दावं ।
रक्षापदेशान्मुनिह्ॐअधेनोर्वन्यान्विनेष्यन्निव दुष्टसत्त्वान् । । २.८ । ।
चः (द्गुरु C)
विषृष्टपार्श्वानुचरस्य तस्य पार्श्वद्रुमाः पाशभृता समस्य ।
उदीरयां आसुरिवोन्मदानां आलोकशब्दं वयसां विरावैः । । २.९ । ।
मरुत्प्रयुक्ताश्च मरुत्सखाभं तं अर्च्यं आरादभिवर्तमानं ।
अवाकिरन्बाललताः प्रसूनैरालोकशब्दं वयसां विरावैः । । २.१० । ।
धनुर्भृतोऽप्यस्य दयार्द्रभावं आख्यातं अन्तःकरणैर्विशङ्कैः ।
विलोकयन्त्यो वपुरापुरक्ष्णां प्रकामविस्तारफलं हरिण्यः । । २.११ । ।
स कीचकैर्मारुतपूर्णरन्ध्रैः कूजद्भिरापादितवंश्कृत्यं ।
शुश्राव कुञ्जेषु यशः स्वं उच्चैरुद्गीयमानं वनदेवताभिः । । २.१२ । ।
ऋक्तस्तुशारैर्गिरिनिर्झराणां अनोकहाकम्प्तपुष्पगन्धी ।
तं आतपक्लान्तं अनातपत्रं आचारपूतं पवनः सिषेवे । । २.१३ । ।
शशाम वृष्ट्यापि विना दवाग्निरासीद्विशेषा फलपुष्पवृद्धिः ।
ऊनं न सत्त्वेष्वधिको बबाधे तस्मिन्वनं गोपत्रि गाहमाने । । २.१४ । ।
संचारपूतानि दिगन्तराणि कृत्वा दिनान्ते निलयाय गन्तुं ।
प्रचक्रमे पल्लवरागताम्रा तस्मिन्वनं गोपत्रि गाहमाने । । २.१५ । ।
तां देवतापित्रतिथिक्रियार्थां अन्वग्ययौ मध्यमलोकपालः ।
बभौ च सा तेन सतां मतेन श्रद्धेव साक्षाद्विधिनोपपन्ना । । २.१६ । ।
स पल्वलोत्तीर्णवराहयूथान्यावासवृक्षोन्मुखबर्हिणानि ।
ययौ मृगाध्यासितशाद्वलानि श्यामायमानानि वनानि पश्यन् । । २.१७ । ।
आपीनभारोद्वहनप्रयत्नाद्गृष्टिर्गुरुत्वाद्वपुषो नरेन्द्रः ।
उभावलंचक्रतुरञ्चिताभ्यां तपोवनावृत्तिपथं गताभ्यां । । २.१८ । ।
वसिष्ठधेनोरनुयानिनं तं आवर्तमानं वनिता वनान्ताथ् ।
पपौ निमेषालसपक्ष्मपङ्क्तिरुपोषिताभ्यां इव लोचनाभ्यां । । २.१९ । ।
पुरस्कृता वर्त्मनि पार्थिवेन प्रत्युद्गता पार्थिवधर्म्पत्न्या ।
तदन्तरे सा विरराज धेनुर्दिनक्षपामध्यगतेव संध्या । । २.२० । ।
प्रदक्षिणीकृत्य पयस्विनीं तां सुदक्षिणा साक्षतपात्रहस्ता ।
प्रणम्य चानर्च विशालं अस्याः शृङ्गान्तरं द्वारं इवार्थसिद्धेः । । २.२१ । ।
वत्सोत्सुकापि स्तिमिता सपर्यां प्रत्यग्रहीत्सेति ननन्दतुस्तौ ।
भक्त्योपपन्नेषु हि तविधानां प्रसादचिह्नानि पुरःफलानि । । २.२२ । ।
गुरोः सदारस्य निपीड्य पादौ समाप्य सांध्यं च विधिं दिलीपः ।
दोहावसाने पुनरेव दोग्ध्रीं भेजे भुजोच्छिन्नरिपुर्निषण्णां । । २.२३ । ।
तां अन्तिकन्यस्तबलिप्रदीपां अन्वास्य गोप्ता गृहिणीसहायः ।
क्रमेण सुप्तां अनु संविवेश सुप्तोत्थितां प्रातरन्ऽ(?)ऊदतिष्ठथ् । । २.२४ । ।
इत्थं व्रतं धारयतः प्रजार्थं समं महिष्या महनीयकीर्तेः ।
सप्त व्यतीयुस्त्रिगुणानि तस्य दिनानि दीनोद्धरणोचितस्य । । २.२५ । ।
अन्येद्युरात्मानुचरस्य भावं जिज्ञासमाना मुनिह्ॐअधेनुः ।
गङ्गाप्रपातान्तविरूढशष्पं गौरीगुरोर्गह्वरं आविवेष । । २.२६ । ।
इत्यद्रिषोभाप्रहितेक्षणेन इत्यद्रिषोभाप्रहितेक्षणेन ।
अलक्षिताभ्युत्पतनो नृपेण प्रसह्य सिंहः किल तां चकर्ष । । २.२७ । ।
तदीयं आक्रन्दितं आर्तसाधोर्गुहानिबद्धप्रतिशब्ददीर्घं ।
रश्मिष्विवादाय नगेन्द्रसक्तां निवर्तयां आस नृपस्य दृष्टिं । । २.२८ । ।
स पाटलायां गवि तस्थिवांसं धनुर्धरः केसरिणं ददर्श ।
अधित्यकायां इव धातुमय्यां लोध्रद्रुमं सानुमतः प्रफुल्लं । । २.२९ । ।
ततो मृगेन्द्रस्य मृगेन्द्रगामी वधाय वध्यस्य शरं शरण्यः ।
जाताभिषङ्गो नृपतिर्निषङ्गादुद्धर्तुं ऐच्छत्प्रसभोद्धृतारिः । । २.३० । ।
वामेतरस्तस्य करः प्रहर्तुर्नखप्रभाभूषितकङ्कपत्त्रे ।
सक्ताङ्गुलिः सायकपुङ्ख एव चित्रार्पितारम्भ इन्वावतस्थे । । २.३१ । ।
बाहुप्रतिष्टम्भविवृद्धमन्युरभ्यर्णं आगस्कृतं अस्पृशद्भिः ।
राजा स्वतेजोभिरदह्यतान्तर्भोगीव मन्त्रौषधिरुद्धवीर्यः । । २.३२ । ।
तं आर्यगृह्यं निगृहीतधेनुर्मनुष्यवाचा मनुवंशकेतुं ।
विस्माययन्विस्मितं आत्मवृत्तौ सिंहोरुसत्त्वं निजगाद सिंहः । । २.३३ । ।
अलं महीपाल तव श्रमेण प्रयुक्तं अप्यस्त्रं इतो वृथा स्याथ् ।
न पादपोन्मूलनशक्ति रंहः शिलोच्चये मूर्छति मारुतस्य । । २.३४ । ।
कैलासगौरं वृअं आरुरुक्षोः पादार्पणानुग्रहपूतपृष्टं ।
अवेहि मां किंकरं अष्टमूर्तेः कुम्भोदरं नाम निकुम्भमित्रं । । २.३५ । ।
अमुं पुरः पश्यसि देवदारुं पुत्रीकृतोऽसौ वृषभध्वजेन ।
यो हेमकुम्भस्तननिःसृतानां स्कन्दस्य मातुः पयसां रसज्ञः । । २.३६ । ।
कण्डूयमानेन कटं कदाचिद्वन्यद्विपेनोन्मथिता त्वगस्य ।
अथैनं अद्रेस्तनया शुशोच सेनान्यं आलीढं इवासुरास्त्रैः । । २.३७ । ।
तदा प्रभृत्येव वनद्विपानां त्रासार्थं अस्मिन्नहं अदिकुक्षौ ।
व्यापारितः शूलभृता विधाय सिंहत्वं अङ्कागतसत्त्ववृत्ति । । २.३८ । ।
तस्यालं एषा क्षुधितस्य तृप्त्यै प्रदिष्टकाला परमेश्वरेण ।
उपस्थिता शोणितपारणा मे सुरद्विषश्चान्द्रमसी सुधेव । । २.३९ । ।
स त्वं निवर्तस्व विहाय लज्जां गुरोर्भवान्दर्शितशिष्यभक्तिः ।
शस्त्रेण रक्ष्यं यदशक्यरक्षं न तद्यशः शस्त्रभृतां क्षिणोति । । २.४० । ।
इति प्रगल्भं पुरुसाधिराजो मृगाधिराजस्य वचो निशम्य ।
प्रत्याहतास्त्रो गिरिशप्रभावादात्मन्यवज्ञां शिथिलीचकार । । २.४१ । ।
प्रत्यब्रवीच्चैनं इषुप्रयोगे तत्पूर्वसङ्गे वितथप्रयत्नः ।
जडीकृतस्त्र्यम्बकविक्षणेन वज्रं मुमुक्षन्निव वज्रपाणिः । । २.४२ । ।
प्रत्याह वैनं शरमोक्षवन्ध्यो मा पत्त्रपर्वात्स्वरभेदं आप्तः ।
प्रहीणपूर्वध्वनिनाधिरूढस्तुलां असारेन शरद्घनेन । । २.४२* । ।
संरुद्धचेष्टस्य हेतुः हास्यं वचस्तद्यदहं विवक्षुः ।
अन्तर्गतं प्राणभृतां हि वेद सर्वं भवान्भावं अतोऽभिधास्ये । । २.४३ । ।
मान्यः स मे स्थावरजङ्गमानां सर्गस्थितिप्रत्यवहारहेतुः ।
गुरोरपीदं धनं आहिताग्नेर्नश्यत्पुरस्तादनुपेक्षणीयं । । २.४४ । ।
स त्वं मदीयेन शरीरवृत्तिं देहेन निर्वर्तयितुं प्रसीद ।
दिनावसानोत्सुकबालवत्सा विसृज्यतां धेनुरियं महर्षेः । । २.४५ । ।
अथान्धकारं गिरिगह्वराणां दंष्ट्रामयूखैः शकलानि कुर्वन् ।
भूयः स भूतेश्वरपार्श्ववर्ती किंचिद्विहस्यार्थपतिं बभाषे । । २.४६ । ।
एकातपत्रं जगतः प्रभुत्वं नवं ययः कान्तं इदं वपुश्च ।
अल्पस्य हेतोर्बहु हातुं इच्छन्विचारमूधः प्रतिभासि मे त्वं । । २.४७ । ।
भूतानुकम्पा तव चेदियं गौरेका भवेत्स्वस्तिमती त्वदन्ते ।
जीवन्पुनः शश्वदुपप्लवेभ्यः प्रजाः प्रजानाथ पितेव पासि । । २.४८ । ।
अथैकधेनोरपराधचण्डाद्गुरोः कृषानुप्रतिमाद्बिभेषि ।
शक्योऽस्य मन्युर्भवता विनेतुं गाः कोटिशः स्पर्शयता घटोध्नीः । । २.४९ । ।
तद्रक्ष कल्याणपरंपराणां भोक्तारं ऊर्जस्वलं आत्मदेहं ।
महीतलस्पर्शनमात्रभिन्नं ऋद्धं हि राज्यं पदं ऐन्द्रं आहुः । । २.५० । ।
एतावदुक्त्वा विरते मृगेन्द्रे प्रतिस्वनेनास्य गुहागतेन ।
शिलोच्चयोऽपि क्षितिपालं उच्चैः प्रीत्या तं एवार्थं अभाषतेव । । २.५१ । ।
निशम्य देवानुचरस्य वाचं मनुष्यदेवः पुनरप्युवाच ।
धेन्वा तदध्यासितकातराक्ष्या निरीक्ष्यमाणः सुतरां दयालुः । । २.५२ । ।
क्षतात्किल त्रायत इत्युदग्रः क्षत्रस्य शब्दो भुवनेषु रूढः ।
राज्येन किं तद्विपरीतवृत्तेः प्राणैरुपक्रोशमलीमसैर्वा । । २.५३ । ।
कथं नु शक्योऽनुनयो महर्षेर्विश्राणनाच्चान्यपयस्विनीनां ।
इमां अनूनां सुरभेरवेहि रुद्रौजसा तु पहृतं त्वयास्यां । । २.५४ । ।
सेयं स्वदेहार्पणनिष्क्रयेण न्याय्या मया मोचयितुं भवत्तः ।
न पारणा स्याद्विहता तवैवं भवेदलुप्तश्च मुनेः क्रियार्थः । । २.५५ । ।
भवानपीदं परवानवैति महान्हि यत्नस्तव देवदारौ ।
स्थातुं नियोक्तुर्न हि शक्यं अग्रे विनाश्य रक्ष्यं स्वयं अक्षतेन । । २.५६ । ।
किं अप्यहिंस्यस्तव चेन्मतोऽहं यशःशरीरे भव मे दयालुः ।
एकान्तविधंसिषु मद्विधानां पिण्डेष्वनास्था खलु भौतिकेषु । । २.५७ । ।
संबन्धं आभाषणपूर्वं आहुर्वृत्तः स नौ संगतयोर्वनान्ते ।
तद्भूतनाथानुग नार्हसि त्वं संबन्धिनो मे प्रणयं विहन्तुं । । २.५८ । ।
तथेति गां उक्तवते दिलीपः सद्यः प्रतिष्टम्भविमुक्तबाहुः ।
स न्यस्त शस्त्रो हरये स्वदेहं उपानयत्पिण्डं इवामिषस्य । । २.५९ । ।
तस्मिन्क्षणे पालयितुः प्रजानां उत्पश्यतः सिंहनिपातं उग्रं ।
अवाङ्मुखस्य्ऽओपरि पुष्पवृष्टिः पपात विद्याधरहस्तमुक्ता । । २.६० । ।
उत्तिष्ठ वत्सेत्यमृतायमानं वचो निशम्योत्थितं उत्थितः सन् ।
ददर्श राजा जननीं इव स्वां गां अग्रतः प्रस्रविणीं न सिंहं । । २.६१ । ।
तं विस्मितं धेनुरुवाच साधो मायां मयोध्भाव्य परीक्षितोऽसि ।
ऋषिप्रभावान्मयि नान्तकोऽपि प्रभुः प्रहर्तुं किं उतान्यहिंस्राः । । २.६२ । ।
भक्त्या गुरौ मय्यनुकम्पाय च प्रीतास्मि ते पुत्र वरं वृणीष्व ।
न केवलानां पयसां प्रसूतिं अवेहि मां कामदुघां प्रसन्नां । । २.६३ । ।
ततः समानीय समानितार्थी हस्तौ स्वहस्तार्जितवीरशब्दः ।
वंशस्य कर्तारं अनन्तकीर्तिं सुदक्षिणायां तनयं ययाचे । । २.६४ । ।
संतानकामाय तथेति कामं राज्ञे प्रतिश्रुत्य पयस्विनी सा ।
दुग्ध्वा पयः पत्त्रपुटे मदीयं पुत्र्ऽ ओपभुङ्क्ष्व्ऽ एति तं आदिदेश । । २.६५ । ।
वत्सस्य ह्ॐआर्थविधेश्च शेषं ऋषेरनुज्ञां अधिगम्य मातः ।
ऊधस्यं इच्छामि तवोपभोक्तुम्यं षष्ठाम्शं उर्व्या इव रक्षितायाः । । २.६६ । ।
इत्थं क्षितीशेन वसिष्ठधेनुर्विज्ञापिता प्रीततरा बभूव ।
तदन्विता हैमवताच्च कुक्षेः प्रत्याययावाश्रमं अश्रमेण । । २.६७ । ।
तस्याः प्रसन्नेन्दुमुखः प्रसादं गुरुर्नृपाणां गुरवे निवेद्य ।
प्रहर्षचिह्नानुमितं प्रियायै शशंस वाचा पुनरुक्तयेव । । २.६८ । ।
स नन्दिनीस्तन्यं अनिन्दितात्मा सद्वत्सलो वत्सहुतावशेषं ।
पपौ वसिष्ठेन कृताभ्यनुज्ञः शुभ्रं यशो मूर्तं इवातितृष्णः । । २.६९ । ।
प्रातर्यथोक्तव्रतपारणान्ते प्रास्थानिकं स्वस्त्ययनं प्रयुज ।
तौ दंपती स्वां प्रति राजधानीं प्रस्थापयां आस वशी वसिष्ठः । । २.७० । ।
प्रदक्षिणीकृत्य हुतं हुताशं अनन्तरं भर्तुररुन्धतीं च ।
धेनुं सवत्सां च नृपः प्रतस्थे सन्मङ्गलोदग्रतरप्रभावः । । २.७१ । ।
श्रोताभिरामध्वनिना रथेन स धर्मपत्नीसहितः सहिष्णुः ।
ययावनुद्घातसुखेन मार्गं स्वेनेव पूर्णेन मनोरथेन । । २.७२ । ।
तं आहितौत्सुक्यं अदर्शनेन प्रजाः प्रजार्थव्रतकर्शिताङ्गं ।
नेत्रैः पपुस्तृप्तिं अनाप्नुवद्भिर्नवोदयं नाथं इवौषधीनां । । २.७३ । ।
पुरंदरश्रीः पुरं उत्पताकं प्रविश्य पौरैरभिनन्द्यमानः ।
भुजे भुअंगेन्द्रसमानसारे भूयः स भूमेर्धुरं आससञ्ज । । २.७४ । ।
अथ नयनसमुत्थं ज्योतिरत्रेरिव द्यौः सुरसरिदिव तेजो वह्निनिष्ठ्यूतं ऐशं ।
नरपतिकुलभूत्यै गर्भं आधत्त राज्ञी गुरुभिरभिनिविष्टं लोकपालानुभावैः । । २.७५ । ।
इति कालिदासविरचिते रघुवंशे द्वितीयः सर्गः


text:
कौमुद्यां अष्टाध्याय्याः एव सूत्राणि, किन्तु क्रमः भिन्नः । केचन पण्डिताः वदन्ति अष्टाध्याय्याः क्रमः एव उचितः, यतः तेन विना रटनं, विना काठिन्यं प्रति-सूत्रम् अवगन्तुं शक्यते इति । कथं एतत् ?
अधः लिखितानि सूत्राणि मया रचितानि ।
- दूरदर्शनं सप्ताहान्ते ।
- न सन्ध्यायाम् ।
अत्र, द्वीतीयं सूत्रम् एव दृष्ट्वा अर्थः अज्ञातः । किन्तु , क्रमेण पठामः चेत्, अर्थः सरलः । यतः, द्वीतीयं सूत्रं भवति -- सप्ताहान्ते सन्ध्यायां दूरदर्शनं न भवतु । एवम् एव अष्टाध्याय्याम् । पूर्व-सूत्रेभ्यः शब्दाः प्रवहन्ति । तस्य नाम अनुवृत्तिः । प्रत्येकं नग्नं सूत्रं न अवगन्तुं शक्यते । परन्तु , अनुवृत्तिना सह अर्थः सरलः इति पण्डिताः उपदिषन्ते ।


text:
उन्नतकूर्दनम्
उन्नतकूर्दनं (High Jump) अथ्लेटिक्-क्रीडासु एका प्रसिद्धाक्रीडा वर्तते ।
अन्तर्विषयाः
ऐतिहासिकी पृष्ठभूमिः[सम्पादयतु]
उन्नतकूर्दनं 'हाय् जम्प्’ नाम्ना विख्यातस्यास्य उन्नतकूर्दनस्य विकासपरम्परा १८७६ त्मेशवीयवत्सरे अमेरिकावास्तव्येन एच० श्राई० फिकन० नामकेन क्रीडकेन ५' ५" इञ्चमितोच्च्कूर्दनद्वारा राष्ट्रिय-प्रतियोगितायां विजयप्राप्त्या प्रवर्तिता । तत्प्रभावातिशयेन दशवर्षानन्तरं १८८७ तमे वर्षे डब्ल्यू० वी० येजः ६' ४" मितकूर्दनेन कीर्तिमानं स्थापितवान् । ततो ऽग्रे १८६५ तमे वत्सरे माइक एफ् स्वीनेमहोदयः ६' ५ ५/४" मानेनोच्चैः कूर्दनेन कीर्तिमानमस्थापयत् एतेन सहैवायं स्वीनेमहोदय एकां नवीनामुन्नतकूर्दनस्य पद्धतिमपि पुरस्कृतवान् या हि 'इस्ट्रनरोल्’ नाम्ना विख्याताऽस्ति । इतः पूर्व सर्वेऽपि कूर्दनकलाविदः 'सीजर-विधेः’ प्रयोगं कुर्वन्ति स्म । सन् १६१२ तमे हायने 'जार्ज होरिनः’ ६’७" मानकं कूर्दनं विधाय यशोऽर्जितवान् । अयमप्येकं नवीनं विधिं 'वेस्टर्न् रोल्’ नामकमजनयत् । एवमेव् मेक्सिकोनगरे सम्पन्ने १६६८ तमेशवीयवत्सरे क्रीडोत्सवे श्रीफासवरी-महोदयोऽप्येकामभिनवां पद्धतिं प्रादर्शयद् यस्या गवेषण सम्प्रत्यपि विधीयते । इत्थमस्योन्नतकूर्दनस्य साफल्याय सम्प्रति चत्वारो विधयः प्रयुज्यन्ते, तेषां नामानीत्यं विद्यन्ते-
'परिस्थितयः पुरुषं शिक्षयन्ति, बोधयन्ति पुरोवर्धनस्य पन्थानं च दर्शयन्ति’ इत्येषा भणितिः सुतरां सत्या वर्तते । यदा प्राचीनकाले मानवः प्राकृतिकैः पीडनैरात्मानं मोक्तुं प्राकृतान्येव साधनानि प्रयुङ्क्ते स्म तदा स सत्यामावश्यकतायां स्वशक्त्यनुरुपमुन्नतं स्थानमुल्लिलङ्घषुः सन् समुन्नतकूर्दनेनावश्यकतापूर्तये प्रयतते स्म । विकासवर्त्मनि विचरद्भिर्विचारशीलैः परिशीलितं तत्रापि तस्य विधेर्विकासाय ।
विधीनां नामानि-
- सीजर्-विधिः ।
- ईस्ट्रन्-विधिः ।
- वेस्ट्रन्-रोल्-विधिः
- स्ट्रेडल्-विधिः ।
एतेषु तृतीयचतुर्थविधियुगलम् इह परिचयाय प्रस्तूयते -
वेस्ट्रन्-रोल्-विधिः[सम्पादयतु]
अयं विधिः (१) धावनमार्गः (२) उच्छलनबिन्दुः(३) यष्टयुल्लङ्घनम् (४) भूम्यवतरणम् इत्येतैः चतुर्भिर्विभागैः संवलितो विध्यते । तत्र हि -
१. धावनमार्गविभागे -उल्लङ्घनयष्टेः ४५ कोणे भवति एतस्य लम्बता च ७-८ पादमिता भवति । एतस्मिन् केचन धावनकलाविदो द्वयोस्त्रयाणां वा परीक्षणचिह्नानां प्रयोगं कुर्वन्ति । तत्र (क) प्रथमं चिह्नमुच्छलन बिन्दुर्भवति यो यष्टया प्रायः ३' दूरे (हस्तस्यायामसमानो) विधीयते । द्वितीयं चिह्नमुच्छलनात् चतुष्पददूरे यष्टितः ४५ कोणे तथा तृतीयं चिह्नं द्वितीयाच्चतुरथवा त्रिपदमितेनायामेन कुर्वन्ति । तृतीयं लक्ष्म कूर्दकस्य धावनारम्बचिह्नं भवति । वैस्ट्रनरोलविधौ कूर्दकस्योच्छलनचरणं यष्टिं प्रति भवति, अतस्तेनैन भागेन स धावति येन पादेन स उच्छलति । अष्टचरणक्रमणवान् तृतीये चिहने समुत्पतनचरणं तथा सप्तचरणक्रमणवान् विपरीतं चरणं स्थापयित्वा धावनं प्रारभते । धावन काले तेनेदं ध्यातव्यं यदहमुच्चतां लङ्घयिष्यामि लम्बतां नैव, अतः स प्रारम्भिकानि त्रिचतुश्चरणक्रमणानि साहजिकतया तथोत्तरवर्तिनि चतुश्चरणक्रमणानि पूर्णया शक्त्या धावति ।
२.उच्छलनबिन्दुविभागे - कूर्दनस्यान्तिमं चरणं लम्बकूर्दनस्य विपरीतं पूर्ववर्ति च क्रमण्मतीव दीर्धं भवति । अन्तिमाद्दीर्घचरणक्रमणात् (१) कटिप्रदेशे पूर्णं वलनं, (२) स्वतन्त्रस्य पादस्य स्वतन्त्रमुच्छलनं तथा (३) गुरुत्वाकर्षणकेन्द्रे शमुच्छलनबिन्दोः पृष्ठे समतलवेगं शक्तौ परिवर्तनसुविध्यं जायते । उच्छलन्ग्रहणकाले प्रथममुच्छलनगृहीतुः पादस्य पार्ष्णिर्भूमिं स्पृशति ततः परं पादतलं प्रत्युत्थातु प्रवर्तते । यदि वामं पादं समुच्छलनकरं पादं मानयेम तर्हि निम्नोक्ताः शक्तयो युगपत कार्यं करिष्यन्ति तथा प्रलम्बकूर्दनवदेकं समानान्तरं चतुर्भुजं निर्मास्यन्ति
- दक्षिणचरण्स्योर्ध्वभागं प्रति शक्तिशाली प्रक्षेपः ।
- वामचरणस्य जानोः सरलीभावस्य शक्तिः ।
- भूमेरुच्छलनम् ।
- ह्स्तयोरुर्ध्वभागं प्रत्युच्छलनम् ।
प्रलम्बकूर्दनस्य तथोच्चैः कूर्दनस्य सक्तिसमानान्तरचतुर्भुजे केवलमियदन्तरं भवति यदस्य परिणामशक्तिः प्रलम्बकूर्द नस्य शक्तेरधिकं बृहतकोणं निर्माति यतो हि प्रलम्बकूर्दनस्य गतिरुन्नतकूर्चनस्य गत्याऽधिकं भवति ।
(३) यष्टयुल्लङघनविभागे - प्रक्रियायां यदोच्छलनस्य कार्यं समाप्नोति तथा शरीरं यष्टेरुपरि समागच्छति तदा कूर्दको वामपादस्य शक्तिमतोच्छलनेन शरीरं यष्टेः समानान्तरेण परिक्राम्यति । वामः पादो यष्टेः शरीरस्य च मध्ये वलितायां स्थितौ तिष्ठति । दक्षिणं ह्स्तं यष्टेरुर्ध्वभागादधोभूमिं प्रति नयति यतः शरीरं यष्टौ भ्राम्यति । अस्मिन् समये कूर्दकस्य शिर ऊर्ध्वमुत्थाय भुवं प्रत्यायाति वामं पादं अ त्वरया जानोरुन्नमयन्नुच्चैः प्रक्षिप्य पादसाहाय्येन भुवमुपयाति ।
(४)भूम्यवतरणविभागे -द्वयोर्हस्तयोस्तथोत्पतिष्णोः पदस्य साहाय्येनावतरणस्थलीं कूर्दकोऽवतरति ।
स्ट्रेडल्-विधिः[सम्पादयतु]
अस्मिन् विधावपि वेस्ट्रनरोल्-विधिवदेव् स्वतन्त्रस्य चरणस्योच्छलनमेव शरीरं यष्टेरुपर्यानयति तत्रान्तरं केवलमिदमेवास्ति यदुच्छलनकारी पादोऽत्र वलितो न भूत्वा पृष्ठाकर्षणस्थितौ तिष्ठति । कूर्दको यष्टौ जठरबलेनागच्छति । पृष्ठेन पादेन यष्टौ कबन्धपरिवर्तनमेवात्र विशिष्यते यतोऽस्मिन् विधौ यष्टिः सदैव पृष्ठवर्तिना पादेनैव पतति ।
स्ट्रेडल्-विधौ कूर्दकस्य शिरोऽतीव महत्त्वं भजते । यदा कूर्दको यष्टेरुपर्यधिकतमोच्चतायां भवति तदा स शिरः पृष्ठभागं प्रति निचैर्वलयन् नयति तथा दृष्टिमुच्छलनबिन्दौ ददाति । एतस्मादयं लाभो भवति यत पृष्ठवर्ती पादो यष्ठिस्पर्श विना ततोऽवतरति । अवतरणकाले कूर्दको दक्षिणपादस्य हस्तस्य च सहाय्येनावतरणस्थल्यां पतति तथा सहैव तदभुव एकस्मिन् भागे लुठति ।
आधारः[सम्पादयतु]
अभिनवक्रीडातरङ्गिणी


text:
218 तस्मादपि नानुकार्ये स वर्तत इत्यर्थः । तथा व्याचष्टे काव्यार्थेति । 1043तद्वृत्तनिर्देशयोग्यं प्रकृतं किंचिदपश्यन्तं प्रत्याह काव्यार्थोपप्लाविति इति । काव्यशब्दानां साक्षात्तत्संबद्धमर्थमपश्यन्तं प्रत्युक्तम् उपप्लावित इति । प्रकृतत्वप्रकारकथनं रसिकवर्तीति । ननु शब्दोपहितानामेवालम्बनादिभाव इत्युक्तम् । तच्च रूपं वर्तमानमेवेति चोदयति अथेति । परिहरति तथापीति । यद्यपि नायकादीनां शब्दोपहितरूपाणामेवालम्बनादिभाव इत्युक्तम् । तच्च रूपं वर्तमानमेव । तथापि तस्य रूपस्य रसानुभवं प्रत्यसत्समतैव । रसानुभवितृत्वमेव 1044ह्यनुकार्यस्य निषिध्यते । सामाजिकानां च विधीयते । तदनुभवितरि शाब्दे रूपे विद्यमानेऽपि तस्य रसास्वादं प्रति नोपयोगः । नायकादिभावं प्रत्युपयोगोऽस्त्येव । न हि तत्र =नायकादिभावे चेतनत्वेन भवितव्यमिति । तदिदमुक्तं स्वादं प्रत्यसत्समतैवेति । लौकिकस्य तात्पर्यस्यैव काव्येषु भाव्यभावकलक्षणसंबन्धद्वारेण निर्वाहे व्यञ्जकत्वं नाम शक्त्यन्तरं काव्यशब्दानां नाङ्गीकर्तव्यमित्याह एवं चेति । किं च यद् व्यज्यते लोके तदन्यतो लब्धसत्ताकं भवति । मृदादिभिरिव घटादि । इह तु शब्द एव रसमुत्पादयति व्यञ्जयति चेति 1045दुर्वहमित्याह अन्यत इति । इयमनुपपत्तिर्भाव्यभावकलक्षणसंबन्धे 1046नास्तीत्याह भाव्यन्ते चेति ।
ननु च सामाजिकाश्रयेषु रसेषु को विभावः ? कथं सीतादीनां देवीनां विभावत्वे न विरोधः ? उच्यते—
न हि कवयो योगिन इव ध्यानचक्षुषा ज्ञात्वा प्रातिस्विकीं रामादीनामवस्थां इतिहासवदुपनिबध्नन्ति । किं तर्हि ? सर्वलोकसाधारण्यात् स्वोत्प्रेक्षाकृतसंनिधयो धीरोदात्ताद्यवस्थाः तन्निबद्धाः क्वचिदाश्रयमात्रदायिन्यो(?)
-
tadvṛttaṃ means tacchabdaḥ, the demonstrative pronoun. See Note 27a to L.Ṭ..↩
-
Before anukāryasya, rūpaṃ is found in M.G.T. and Tri.MS. In Gr. MS. many lines are missing here.↩
-
Tri.MS. reads durbhaṇam ity āha.↩
-
MSS. are corrupt here. M.G.T. reads: bhāvyabhāvakalakṣaṇasaṃbandho ’stīty āha. Tri.MS. reads bhāvyabhāvakalalakṣasaṃbandhadvāreṇa nāstīty āha.↩


text:
ऋग्वेदः सूक्तं १.१३७
(ऋग्वेद: सूक्तं १.१३७ इत्यस्मात् पुनर्निर्दिष्टम्)Jump to navigation Jump to search
सुषुमा यातमद्रिभिर्गोश्रीता मत्सरा इमे सोमासो मत्सरा इमे । आ राजाना दिविस्पृशास्मत्रा गन्तमुप नः । इमे वां मित्रावरुणा गवाशिरः सोमाः शुक्रा गवाशिरः ॥१॥ इम आ यातमिन्दवः सोमासो दध्याशिरः सुतासो दध्याशिरः । उत वामुषसो बुधि साकं सूर्यस्य रश्मिभिः । सुतो मित्राय वरुणाय पीतये चारुरृताय पीतये ॥२॥ तां वां धेनुं न वासरीमंशुं दुहन्त्यद्रिभिः सोमं दुहन्त्यद्रिभिः । अस्मत्रा गन्तमुप नोऽर्वाञ्चा सोमपीतये । अयं वां मित्रावरुणा नृभिः सुतः सोम आ पीतये सुतः ॥३॥


text:
परिक्रयणे सम्प्रदानमन्यतरस्याम्
सूत्रच्छेद:
परिक्रयणे - सप्तम्येकवचनम् , सम्प्रदानम् - सप्तम्येकवचनम् , अन्यतरस्याम् - अव्ययम्
सम्पूर्णसूत्रम्
Unavailable at the moment
सूत्रार्थ:
This sutra is not updated yet.
The sutras are being written one by one, so this sutra will eventually get updated. Meanwhile, you can refer to the commentaries below.
One-line meaning in English
This sutra is not updated yet.
काशिकावृत्तिः
साधकतमम् इति वर्तते। पूर्वेन करणसंज्ञायां प्राप्ताया सम्प्रदानसज्ञा पक्षे विधीयते। परिक्रयणे साधकतमं कारकम् अन्यतरस्यां सम्प्रदानसंज्ञं भवति। परिक्रयणम् नियतकालं वेतनादिना स्वीकरणम्, नत्यन्तिकः क्रय एव। शतेन परिक्रीतो ऽनुब्रूहि, शताय परिक्रीतो ऽनुब्रूहि। सहस्रेण परिक्रीतो ऽनुब्रूहि, सहस्राय परिक्रीतो ऽनुब्रूहि।
परिक्रीतिः = परिक्रयणम्। `नियतकालम्` इति। नात्यन्तिकम्। `वेतनादिना` इति। आदिशब्देन बन्धकादीनां ग्रहणम्। `नात्यन्तिकः क्रय एव` इति नियतकालत्वं स्पष्टीकरोति। परिशब्दोऽत्र प्रत्यासतिं द्योतयति। क्रयो हि नामात्यन्तिकः। वेतनादिना केवलं यत्तु नियतकालं तदात्यन्तिकस्य क्रयस्य समीपमिति परिशब्देनाख्यायते॥
परिक्रयणशब्दे धातुगतमेव रेफमाश्रित्य ठ्रषाभ्याम्ऽ इत्येव णत्वम्, प्रथमोपनिपतितत्वाद्, यथोपसर्गाभावे क्रयणमिति; न तूपसर्गस्थमाश्रित्य ठ्कृत्यचःऽ इत्यनेन तस्य पश्चादुपनिपतितत्वेन बहिरङ्गत्वात्। वेतनादिनेति। वेतनं भृतिः, नियतकालत्वमेव स्पष्टयति। नात्यन्तिकः क्रय एवेति। परिशब्दः सामीप्यं द्योतयति। क्रयो नामात्यन्तिकं स्वीकरणम्, नियतकालं तु तस्य समीपमेवेति परिशब्दस्यार्थः॥
सिद्धान्तकौमुदी
नियतकालं भृत्या स्वीकरणं परिक्रयणं तस्मिन् साधकतमं कारकं संप्रदानसंज्ञं वा स्यात् । शतेन शताय वा परिक्रीतः ॥तादर्थ्ये चतुर्थी वाच्या
(वार्तिकम्) ॥ मुक्तये हरिं भजति ॥क्लृपि सम्पद्यमाने च
(वार्तिकम्) ॥ भक्तिर्ज्ञानाय कल्पते सम्पद्यते जायत इत्यादि ॥उत्पातेन ज्ञापिते च
(वार्तिकम्) ॥ वाताय कपिला विद्युत् ॥ ।हितयोगे च
(वार्तिकम्) ॥ ब्राह्मणाय हितम् ॥
परिक्रयणे। नियतकालमिति। `तुभ्यमेतावद्वेतनं दीयते, तद्गृह्णन्नेतावन्तं कालं त्वं मम कर्मकरो भवे`त्येवं परिमितकालं भृत्या स्वीकरणं परिक्रयणमित्यर्थः। साधकतममित्यनुवर्तते। तदाह--तस्मिन्साधकतममिति। संप्रदानत्वाऽभावे करणसंज्ञा। शतेनेति। सुवर्णादियत्किञ्चिद्द्रव्यशतेनेत्यर्थः।
Text Unavailable. If you can help fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. If you can help in fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!


text:
अद्य वयं HOLLYWOOD चिह्नं द्रष्टुम् अगच्छाम। मम अनुमानम् आसीत् वयं तस्य चिह्नस्य नातिदूरे यानेन गन्तुं शक्ष्यामः। किन्तु तत् चिह्नं खलु दुर्लभम् अस्ति। प्रथमं तत्र कस्मिन् मार्गे गन्तव्यं अस्य कापि सूचना कऽपि सङ्केतः वा नास्ति। अत्र तत्र भ्रमित्वा अस्माभिः यस्मिन् पर्वते चिह्नम् अस्ति तस्य पादे प्राप्तम्। चिह्नम् अनुप्राप्तुं पर्वतपादात् पादाभ्याम् होरापर्यन्तं आरोहणं कर्तव्यम्। वयं आरोहणाय सज्जाः नास्म तस्मात् अर्धमार्गात् एव प्रत्यागच्छाम। यदा कोऽपि अतिथिः अत्र आगमिष्यति तेन सह पुनः गमिष्यामः।
२०१३-०३-३० शनिवासरः (2013-03-30 Saturday)


text:
शर्करा
अयम् अपि भारते सज्जीक्रियमाणः सस्यजन्यः आहारपदार्थः । एतां शर्कराम् आङ्ग्लभाषायां Gravel Sugar अथवा Cristal Sugar इति वदन्ति । अस्याः वैज्ञानिकं नाम अस्ति Saccharum officinarium इति । खण्डशर्करायाः चूर्णीकृतं रूपम् एव शर्करा । अतः एव शर्करा “सिता” इति अपि उच्यते । शर्कराम् इक्षुदण्डतः उत्पादयन्ति । भारतीयानां पाकशालायां तु शर्करा सर्वदा भवति एव । चायं, काफी, फलरसः इत्यादीनां पानीयानां निर्माणे शर्करा अधिकतया उपयुज्यते । एतद्विना अपि मधुरभक्ष्याणां निर्माणे अपि महता प्रमाणेन उपयुज्यते शर्करा । मधुमेहरोगेण पीडिताः केवलम् अस्याः शर्करायाः उपयोगं न कुर्वन्ति ।
आयुर्वेदस्य अनुसारम् अस्याः शर्करायाः स्वभावः[सम्पादयतु]
शर्करा मधुररुचियुक्ता, श्वेतवर्णीया च । वातं पित्तं च शमयति शर्करा । दाहशमनम् अपि करोति । सुशीतला इति कारणेन शुक्रवृद्धिं करोति ।
- “खण्डस्तु सिकतारूपं सुश्वेतं शर्करा सिता ।
- सिता सुमधुरा रुच्या वातपित्तास्रदाहहृत् ।।
- मूर्छछर्दिज्वरान् हन्ति सिशीतशुक्रकारिणी ॥“ (भावप्रकाशः)
- १. शर्करायोजितं निम्बूकपानीयं दाहे, ज्वरे, आम्लपित्तादिषु रोगेषु हितकरम् ।
- २. छर्दिरोगस्य निमित्तम् अपि (प्रयाणसमये जायमानं वमनम्) शर्करा हितकरी । मुखे शर्करां संस्थाप्य तेन उत्पद्यमानं जलं गिलनीयम् ।
- ३. शर्करां क्षीरे योजयित्वा रात्रौ शयनात् पूर्वं पीतं चेत् शुक्रवृद्धिः भवति, सुखनिद्रा अपि प्राप्यते ।
- ४. शर्करा मधुररसयुक्ता इति कारणात् सा देहस्य पुष्टिकरी, प्राणकरी, बलकरी च ।
- ५. शर्करा वातं पित्तं च शमयति ।
- ६. शर्करा दाहं शमयति । अतः मूर्छायां ज्वरबाधायां जानुवेदनायां च उपयोक्तुं शक्यते ।
- ७. शुभ्रश्वेतवर्णीया शर्करा अत्यन्तं रुचिकरी, रुचिवर्धिका अपि ।
- ८. कफप्रकोपस्य काले तन्नाम वसन्तऋतौ, शिशिरऋतौ च शर्करा न उपयोक्तव्या ।
- ९. कफजेषु रोगेषु, कफप्रकृतियुक्ताः च शर्करायाः उपयोगं न कुर्युः ।
- १०. मधुमेहरोगे, स्थौल्यसमस्यायाम्, अग्निदौर्बल्ये, आमावस्थायां च शर्करायाः उपयोगः न करणीयः ।
- ११. यद्यपि शर्करा अत्यन्तं रुचिकरी तथापि कुत्रचित् श्वेतविषम् (White Poison) इति वदन्ति । अतः मितप्रमाणेन उपयोगः हितकरः ।


text:
ब्रह्मसूत्राणि
भारतीयार्षपरम्परायाम् ऋषीणां योगदानम् अत्यद्भुतम् । ते च साक्षात्कृतधर्माणः ऋषयः ऋतम्भरया प्रज्ञया महतः ज्ञानराशेः आविष्कारं चक्रुः । सा एव च ज्ञानराशिः ’अपौरुषेयं वाक्यं’ इति लक्षणेन लक्षितवेदशब्देन अभिधानं भेजे ।’अनन्ता वै वेदाः’ इति श्रौतेनैव वाक्येन ज्ञायते यत् ते च वेदाः ऋग्-यजु-साम-अथर्वात्मना अपौरुषेयाः सन्तः ब्रह्माण्डे व्याप्ताः विद्यन्ते । यद्यप्येक एव वेदः तथापि वेदस्वरूपानुगुण्येन ऋग्वेदादि नामभिः अभिहितः । मोक्षाख्यस्य चरमपुरुषार्थस्य विषये तात्पर्येण बोधयति इति कृत्वा वेदस्य परमप्रामाण्यं प्राप्तम् । एतदवल्बिताः काश्चन स्मृतीः (मन्वादयः), तासां का गतिः? इत्याकाङ्क्षायां वेदोपबृंहणद्वारा प्रामाण्यं स्थापितम् ।’इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृंहयेत्’ इति मनोः वाक्येन इदं वेदसहकारित्वं स्पष्ठं भवति स्मृतीनाम् ।
संस्कृतवाङ्मयं च अतिविस्तृतं, तत्र प्रथमं वेदाः, षडङ्गानि, इतिहास-पुराणानि, धर्मशास्त्रमिति । तदनन्तरत्वे च षडास्तिकदर्शनानि नास्तिकदर्शनानीति प्रसिद्धम् । आस्तिकदर्शनान्तर्गतत्वे यत् वैयासिकदर्शनम् उत्तरमीमांसादर्शनं तत्र ’प्रस्थानत्रयम्’ इति अत्यन्तं प्रसिद्धम् । श्रुतिप्रस्थानम्, स्मृतिप्रस्थानम्, न्यायप्रस्थानमिति अवयवत्रयम् । तत्र तृतीयप्रस्थानन्तर्गतं भवति इदं ब्रह्मसूत्रम् ।’प्रस्थानम्’ इति शब्दस्य मार्गः इत्यर्थः । ब्रह्मावगतौ मार्गः इत्यर्थः । एवञ्च ब्रह्मसूत्रं नाम ब्रह्मसम्बद्धं सूत्रमित्यर्थः सिद्धो भवति । अस्य च कर्ता बादरायणः । ग्रन्थस्यास्य अन्यदपि नाम अस्ति यत् वैयासिकसूत्राणि इति । शारीरकमीमांसा इत्यपि व्यवह्रियते । शारीरस्य जीवस्य अद्वैतब्रह्ममार्गः प्रदर्श्यते इति हेतोः ।
दर्शनेषु काश्चन क्रमः आदृतः वर्तते यत् प्रथमं सूत्राणि, अनन्तरं भाष्यम्, वार्तिकम्, व्याख्यानम् इति शास्त्रविचाराणाम् उपस्थापनक्रमः येन च मन्दमतीनां सुलभेन प्रतिपत्तिः भवति । तथैव च ग्रन्थस्यास्य सूत्रकारः श्रीबादरायणः, भाष्यकारः श्रीः आद्यः शङ्करः, वार्तिककारः श्रीसुरेश्वराचार्यः, व्याख्यानकारास्तु अनेके सञ्जाताः श्रीगोविन्दानन्दः, श्रीवाचस्पतिमिश्रः, श्रीमदानन्दगिरिः, श्रीः अमलानन्दः, श्रीमदप्पय्यदीक्षितः इत्यादयः । इतोऽपि अनेके स्युः किन्तु, एते व्याख्यानकारास्तु प्रसिद्धाः प्रधानभूताः शास्त्रप्रपञ्चे । इति ब्रह्मसूत्रग्रन्थस्य आपाततः परिचयः ।
अन्तर्विषयाः
प्राक्कथनम्[सम्पादयतु]
बादरायणविरते ब्रह्मसूत्रग्रन्थे तावत् चत्वारः अध्यायाः सन्ति । प्रत्येकम् अध्यायस्य एकैकं नाम दत्तं तैः । तानि च समन्वय-अविरोध-साधन-फलानि इति । पुना प्रत्येकम् अध्याये अपि चत्वारः पादाः भवन्ति । संहत्य च १६ पादाः विद्यन्ते । तथैव च ५५५ सूत्राणि, १९१ अधिकरणानि, समग्रे ब्रह्मसूत्रे विराजन्ते । अध्यायान्तर्गतत्वे पादः, पादान्तर्गतत्वे च अधिकरणम्, अधिकरणान्तर्गतत्वे च सूत्राणीति व्यवस्था । ब्रह्मसूत्रस्थः सर्वोऽपि विचारः अधिकरणस्वरूपेण बद्धो भवति । एवं पूर्वमीमांसायामपि अधिकरणक्रमः आदृतः सूत्राणाम् अर्थकथनार्थम् । तच्च अधिकरणं पञ्चावयवात्मकं भवति । ते च एकया कारिकया प्रदर्शिताः -
- विशयो विषयौव पूर्वपक्षः तथोत्तरम् ।
- सङ्गतिश्चेति पञ्चाङ्गं शास्त्रेऽधिकरणं स्मृतम् ॥
क्वचित् प्रयोजनमपि अवयत्वेन परिगण्यते । किन्तु, सः पक्षः गौणः । इदानीम् एकैकोऽपि अवयवः सङ्क्षेपेण विव्रियते । तत्रैते अधिकरणानि -
विशयः[सम्पादयतु]
विशयः नाम संशयः इत्यर्थः । विशयस्तु विषयसम्बद्धः भवति । विषयवाक्यं तु उपनिषद्भ्यः उद्ध्रियते । विषयवाक्यगतपदेषु संशयः उद्भवति । उदाहरणार्थं वक्ष्यमाणे अव्यक्तम् इति पदं कठोपनिषत्तः उद्धृतम् । तत्र संशयः नाम किं सा”ोक्तं त्रिगुणात्मकं जडं प्रधानं ग्राह्यम् ? उत परमात्मा ग्राह्यः? इति । पुना संशयः कदाचित् पञ्चकोटिकः, चतुष्कोटिकः अपि भवति प्रकरणबलात् ।
विषयः[सम्पादयतु]
अवयवोऽयम् अधिकरणेषु सर्वत्र अत्यन्तप्रधानं स्थानमावहति । एतत् केन्द्रीकृत्यैव सर्वे अवयवाः विशयादयः परिभ्रमन्ति । कस्याश्चन उपनिषदः संशयघटितवाक्यम् अथवा पदं विषयत्वेन परिगण्यते अधिकरणेषु ।
पूर्वपक्षः[सम्पादयतु]
पूर्वपक्षस्य अपरं नाम आक्षेपः इति । सामान्येन साङ्ख्यादिदर्शनसम्बद्धाः भवन्ति आक्षेपाः । कदाचित् पूर्वपक्षत्वेन सम्भाव्य उत्थाप्य च ते निराक्रियन्ते । पुर्वपक्षः सयुक्ति सप्रामणमेव निरूप्यते अधिकरणेषु ।
सिद्धान्तः (उत्तरम्)[सम्पादयतु]
आक्षेपस्य समाधानमेव उत्तरपक्षः अथवा सिद्धान्तपदेन व्यवह्रियते । सिद्धान्तः नाम सिद्धः निर्णयः इत्यर्थः । सिद्धः अन्तः (निर्णयः) यस्मिन् विषये सः सिद्धान्तः इति कथ्यते । सिद्धान्तः पूर्वपक्षम् अनुसृत्यैव सप्रमाणं सयुक्ति उपस्थाप्यते । पुना अयम् अधिकरणस्य सारभूतः भागः ।
सङ्गतिः[सम्पादयतु]
सङ्गतिः नाम सम्बन्धः इत्यर्थः । सङ्गतिरियं त्रिषु अध्याय-पाद-अधिकरणादिषु स्थानेषु सम्भवति । सम्बन्धस्य द्विनिष्ठत्वात् अध्यायादिक्रमेण उत्तरोत्तरस्य पूर्वपूर्वांशेन सङ्गतिः अनिवार्या भवति ब्रह्मसूत्रग्रन्थे ।
एवं ब्रह्मसूत्रं प्रस्थानत्रयान्तर्गतं सत् प्रधानस्थानं भेजे शास्त्रप्रपञ्चे ।ब्रह्मसूत्राणाम् इदं मुख्यं प्रयोजनम् अस्ति यत् दशसु उपनिषत्सु संशयस्थानं चित्वा सयुक्ति पूर्वपक्षान् अवश्यकस्थलेषु स्वयमुद्भाव्य, स्वयम् उद्भूतस्य च निराकरणेच्छया सिद्धान्तदृढीकरणलाभाय कृतम् इत्यत्र नास्त्यसंशयः | प्रत्येकं ग्रन्थेऽपि उपोद्घातः मङ्गलं च आरम्भे उच्यते ।किन्तु, ब्रह्मसूत्रग्रन्थे उपोद्घातस्य आदिमं वाक्यमेव मङ्गलबोधकं इत्ययमेव विशेषः ।उपोद्घातः तु उपोद्घातः, अध्यासभाष्यम्, सम्भावनाभाष्यम्, प्रमाणभाष्यमिति चतुर्धा विभक्तः ।तत्र तावत् अनिर्वचनीयख्यादीनाम् अध्यासस्य निरूपणं कृत्वा, निष्कृष्ठलक्षणं च प्रदर्शितम् ।एतत्सहकृतत्वेन केचन विचाराः अध्याससम्बद्धाः सम्भावनाप्रमाणभाष्ययोः निरूपितः ।
अध्यायाः[सम्पादयतु]
- प्रथमोध्यायः - समन्वयाध्यायः
- द्वितीयोध्यायः -अविरोधाध्यायः
- तृतीयोध्यायः - साधनाध्यायः
- चतुर्थोध्यायः - फलाध्यायः


text:
शब्दालंकार: - यमक अलंकार:
2. यमक अलंकार: - यस्मिन् काव्ये भिन्न-भिन्नअर्थप्रतिपादकशब्दानां एकाधिकवारम् आवृत्ति: भवति तत्र यमक अलंकार: भवति ।
सत्यर्थे पृथगर्थाया: स्वरव्यंजनसंहते: ।
क्रमेण तेनैवावृत्तिर्यमकं विनिगद्यते ।।
एते शब्दा: क्वचित् सार्थका: क्वचित् निरर्थका: अपि भवितुमर्हन्ति । किन्तु तेषां क्रमेण आवृत्ति: आवश्यकं भवति । क्रमेण आवृत्तिअभावे सति यमकं विहाय अनुप्रास अलंकार: भवति ।
उदाहरणम् -
नवपलाश-पलाशवनं पुर: स्फुटपरागपरागतपंकजम् ।
मृदुलतान्तलतान्तमलोकयत् स सुरभिं-सुरभिं सुमनोभरै: ।।
अत: क्रमश: 'पलाश' (पलाशपुष्पं/पत्रं), 'पराग' (पुष्पपराग/निरर्थकं), 'लतान्त' (निरर्थकं/लताया: अन्तिमभाग:) एवं च 'सुरभि' (सुगन्धि:/वसन्तऋतु:) शब्दानां एकाधिकवारं आवृत्ति: अस्ति । अस्मिन् उदाहरणे त्रयाणां भेदानाम् उदाहरणम् अपि प्रदत्तमस्ति ।
'यमक' शब्दस्य व्युत्पत्ति: कुर्वन् काव्यप्रकाश-नागेश्वरी-टीकायाम् उक्तमस्ति -
यमौ द्वौ समजातौ, तत्प्रतिकृतिर्यमकम्
इवे प्रतिकृताविति (पा.सू. 5.3.96) कन् ।।
अर्थात् 'यम- शब्दस्यार्थ: युगलम् इति । आचार्य पाणिनि: यम शब्देन सह समान प्रतिकृति अर्थे 'कन्' प्रत्ययस्य प्रयोगं कृतवान् अस्ति ।
काव्यप्रकाशस्य दर्पणटीकायाम् आचार्यविश्वनाथेन 'यमकस्य' व्याख्या कृता अस्ति -
'स्थानविशेषेषु यम्यते इति यमकम् '' ।
वाग्भटालंकारस्य अन्वयार्थप्रबोधिनीटीकायाम् -
'भिन्नवाच्यानां पादपदवर्णानां संयुतासंयुता आवृत्ति: आदिमध्यान्तगोचरं यमकं स्यात्' ।
केशवमिश्रेण अलंकारशेखरे -
'अतुल्यार्थत्वे सति आनुपूर्वीविशेषविशिष्टनियतव्यंजनसमुदायाभ्यासो यमकम् ' ।
प्रायेण सर्वेपि एकमेव तात्पर्यं विभिन्नप्रकारेण स्थापितवन्त: सन्ति ।
यमक अलंकारस्य भेदा: -
यमक अलंकारस्य त्रय: भेदा: आचार्य विश्वनाथेन स्वीकृत: अस्ति ।
1. उभयपद सार्थकम्
2. उभयपदनिरर्थकम्
3. क्वचित् एकं सार्थकम् अन्यं निरर्थकम् ।
इति


text:
Saturday, November 30, 2013
Sanskrit blog: Thus spake Timmu the dull-headed
मूढतिम्मुरुवाच
बाह्ये जनासक्तिरन्तर्विरक्तिस्तु ।
बाह्ये तु कर्मरतिरन्तर्निरीहा ।
अन्तरवधीरणा संस्कृतिभरो बहिः
योगमार्गः स खलु मूढतिम्मो ॥
From DVG’s “Manku timmana kagga” in Kannada:
ಹೊರಗೆ ಲೋಕಾಸಕ್ತಿಯೊಳಗೆ ಸಕಲವಿರಕ್ತಿ
ಹೊರಗೆ ಕಾರ್ಯಧ್ಯಾನವೊಳಗುದಾಸೀನ |
ಹೊರಗೆ ಸಂಸ್ಕೃತಿಭಾರವೊಳಗದರ ತಾತ್ಸಾರ
ವರಯೋಗಮಾರ್ಗವಿದು ಮಂಕುತಿಮ್ಮ|| ೭೭೩||- - - -
Posted by G S S Murthy at 1:23 AM 0 comments
Friday, November 22, 2013
Sanskrit blog: Humour-86
हास्यसीकरः-८६
त्रयः पुरुषाः कस्मिंश्चित् निर्जने द्वीपे नौकाघातात् क्षिप्ता अभवन् । किंकर्तव्यतामूढाः ते ईश्वरं प्रार्थयामासुः । काले गते कश्चन दिव्यरूपधारी पुरुषः प्रत्यक्षः अभूत् । सः तानवदत्,” भोः, ईश्वरेण प्रेषितोऽहम् । प्रीतोऽस्मि, एकैकः एकं वरं वृणीताम् “इति । प्रथमः अवदत्, “देव, मां मद्गृहं प्रहिणोतु” इति । तथैव अभवत् । द्वितीयोऽपि तथैव स्वगृहमगच्छत् । देवेन पृष्टः तृतीयः स्मितवदनः अवदत्, “देव, अहमेकाकी अस्मि । अत्र मम मित्रयोः पुनरागमनं वाञ्छामि” इति । हन्त! ते मित्रे पुनरागते ।
- - - -
Posted by G S S Murthy at 10:49 PM 0 comments
Friday, November 15, 2013
Sanskrit blog: A lyric of Rumi
रूमिरुवाच
मदुत्कटेच्छा विहगस्य कूजितैः प्रशान्तिमाप्नोत्यहमप्यमेयम् ।
प्रहर्षमाप्नोमि विहंगवन्मन्-मुखेन गायेः किमपीश्वर त्वम् ॥
A rough rendering of
Birdsong brings relief
to my longing
I'm just as ecstatic as they are,
but with nothing to say!
Please universal soul, practice
some song or something through me!
Jalal ad-Dīn Muhammad Rumi
- - - -
Posted by G S S Murthy at 11:51 PM 0 comments
Saturday, November 9, 2013
Sanskrit blog: Humour-85
हास्यसीकरः-८५
कदाचित् न्यायवादी वृद्धश्च विमानयाने परस्परपार्श्वपीठयोः उपविष्टौ आस्ताम् । अध्वा दीर्घ आसीत् । कालयापनाय परस्परं समभाषेताम् ।सर्वज्ञंमन्यः न्यायवादी वृद्धं जडमतिममनुत तमवदच्च, “भोः, कच्चित् कालयापनाय क्रीडितुमिच्छसि ?” इति । वृद्धः अवदत्, “का क्रीडा?”
न्यायवादी : प्रश्नमेकं प्रक्ष्यामि । यदि सदुत्तरं न दास्यसि तदा मह्यं पञ्चाशत्रूप्यकाणि दास्यसि । ततः त्वं मां प्रश्नमेकं प्रक्ष्यसि । यद्यहम् सदुत्तरं न दास्यामि तदा अहं तुभ्यं पञ्चशतं रूप्यकाणि दास्यामि । अवगच्छसि किम्? क्रीडितुम् अनुमनुषे किम्?”
वृद्धः सुषुप्सुरासीत् तथापि क्रीडितुमनुमेने । न्यायवादी वृद्धमपृच्छत्, “ चन्द्रः भूम्याः कियद्दूरे अस्ति?”। वृद्धः ,”न जाने” इति वदन् तस्मै पञ्चाशत्रूप्यकाणि ददौ । वृद्धः न्यायवादिनमपृच्छत्, “ आरोहणे द्विपाद् अवरोहणे तु त्रिपाद् कोऽयम्?” । न्यायवादी बहुकालमचिन्तयत् तथापि तस्मै उत्तरं नाभात् तदा पराजितः वृद्धाय पंचशतं रूप्यकाणि ददौ । वृद्धः धनं स्वीकृत्य स्वप्तुमारभत । न्यायवादी पराभूतः तं वृद्धं पुनः अपृच्छत्, “तव प्रश्नस्य उत्तरं किम्?” । वृद्धः, “न जाने” इति वदन् न्यायवादिने पञ्चाशत्रूप्यकाणि दत्त्वा सुखं सुष्वाप ।
- - - -
Posted by G S S Murthy at 3:27 AM 0 comments
Friday, November 1, 2013
Sanskrit blog: Dipavali Greetings
दीपोत्सवशुभाकाङ्क्षा
प्रज्वाल्यान्तः प्रदीपं सकलमतमनुष्या समा इत्यमोघम् ।
अन्धश्रद्धाभिजातं मतजनितमदं नाशयित्वान्धकारम् ।
पर्वानुष्ठानकार्ये प्रकृतिपरिसरादूषणं पोषयित्वा ।
दीपावल्याख्यपर्व प्रदिशतु सकलक्षेमसौभाग्यभूतिम् ।।
- - - -
Posted by G S S Murthy at 11:55 PM 0 comments
Subscribe to: Posts (Atom)


text:
अध्याय ३१
स्निग्धा स-वर्णा ग्रथिता नी-रुजा मुद्ग-संनिभा ।
पिटिका कफ-वाताभ्यां बालानाम् अजगल्लिका ॥१॥
३१.१ स्निग्धाः स-वर्णा ग्रथिता ३१.१ पिटिकाः कफ-वाताभ्यां ३१.१ नी-रुजा मुद्ग-संमिता ३१.१ नी-रुजा मुद्ग-संनिभाः यव-प्रख्या यव-प्रख्या ताभ्यां मांसाश्रिता घना ।
अ-वक्त्रा चालजी वृत्ता स्तोक-पूया घनोन्नता ॥२॥
३१.२ यव-प्रख्या यवाकारा ३१.२ अ-वक्त्राश् चालजी-वृत्ताः ३१.२ स्तोक-पूया घनोन्नताः ग्रन्थयः पञ्च वा षड् वा कच्छपी कच्छपोन्नताः ।
कर्णस्योर्ध्वं समन्तावा पिटिका कठिनोग्र-रुक् ॥३॥
३१.३ कच्छपी कच्छपोन्नता शालूकाभा पनसिका शोफस् त्व् अल्प-रुजः स्थिरः ।
हनु-संधि-समुद्भूतस् ताभ्यां पाषाण-गर्दभः ॥४॥
शाल्मली-कण्टकाकाराः पिटिकाः स-रुजो घनाः ।
मेदो-गर्भा मुखे यूनां ताभ्यां च मुख-दूषिकाः ॥५॥
३१.५ ताभ्यां च मुख-दूषकाः ते पद्म-कण्टका ज्ञेया यैः पद्मम् इव कण्टकैः ।
चीयते नी-रुजैः श्वेतैः शरीरं कफ-वात-जैः ॥६॥
पित्तेन पिटिका वृत्ता पक्वोदुम्बर-संनिभा ।
महा-दाह-ज्वर-करी विवृता विवृतानना ॥७॥
गात्रेष्व् अन्तश् च वक्त्रस्य दाह-ज्वर-रुजान्विताः ।
मसूर-मात्रास् तद्-वर्णास् तत्-संज्ञाः पिटिका घनाः ॥८॥
ततः कष्ट-तराः स्फोटा विस्फोटाख्या महा-रुजाः ।
या पद्म-कर्णिकाकारा पिटिका पिटिकाचिता ॥९॥
सा विद्धा वात-पित्ताभ्यां ताभ्याम् एव च गर्दभी ।
मण्डला विपुलोत्सन्ना स-राग-पिटिकाचिता ॥१०॥
कक्षेति कक्षासन्नेषु प्रायो देशेषु सानिलात् ।
पित्ताभवन्ति पिटिकाः सूक्ष्मा लाजोपमा घनाः ॥११॥
३१.११ सूक्ष्मा जालोपमा घनाः तादृशी महती त्व् एका गन्ध-नामेति कीर्तिता ।
घर्म-स्वेद-परीते ऽङ्गे पिटिकाः स-रुजो घनाः ॥१२॥
राजीका-वर्ण-संस्थान-प्रमाणा राजिकाह्वयाः ।
दोषैः पित्तोल्बणैर् मन्दैर् विसर्पति विसर्प-वत् ॥१३॥
शोफो ऽ-पाकस् तनुस् ताम्रो ज्वर-कृज् जाल-गर्दभः ।
मलैः पित्तोल्बणैः स्फोटा ज्वरिणो मांस-दारणाः ॥१४॥
३१.१४ ज्वरिणो मांस-दारुणाः ३१.१४ ज्वरिणो मांस-दारिणः कक्षा-भागेषु जायन्ते ये ऽग्न्य्-आभाः साग्नि-रोहिणी ।
पञ्चाहात् सप्त-रात्रावा पक्षावा हन्ति जीवितम् ॥१५॥
त्रि-लिङ्गा पिटिका वृत्ता जत्रूर्ध्वम् इरिवेल्लिका ।
विदारी-कन्द-कठिना विदारी कक्ष-वङ्क्षणे ॥१६॥
मेदो-ऽनिल-कफैर् ग्रन्थिः स्नायु-मांस-सिराश्रयैः ।
भिन्नो वसाज्य-मध्व्-आभं स्रवेत् तत्रोल्बणो ऽनिलः ॥१७॥
मांसं विशोष्य ग्रथितां शर्करां उपपादयेत् ।
दुर्-गन्धं रुधिरं क्लिन्नं नाना-वर्णं ततो मलाः ॥१८॥
३१.१८ दुर्-गन्धि रुधिरं क्लिन्नं तां स्रावयन्ति निचितां विद्यात् तछर्करार्बुदम् ।
पाणि-पाद-तले संधौ जत्रूर्ध्वं वोपचीयते ॥१९॥
३१.१९ तां स्रावयन्ति निचिता ३१.१९ जत्रूर्ध्वं चोपचीयते वल्मीक-वछनैर् ग्रन्थिस् तद्-वबह्व्-अणुभिर् मुखैः ।
रुग्-दाह-कण्डू-क्लेदाढ्यैर् वल्मीको ऽसौ समस्त-जः ॥२०॥
३१.२० रुग्-दाह-कण्डू-क्लेदाढ्यो शर्करोन्मथिते पादे क्षते वा कण्टकादिभिः ।
ग्रन्थिः कील-वउत्सन्नो जायते कदरं तु तत् ॥२१॥
वेग-संधारणावायुर् अपानो ऽपान-संश्रयम् ।
अणू-करोति बाह्यान्तर्-मार्गम् अस्य ततः शकृत् ॥२२॥
३१.२२ अपानो ऽपान-संश्रयः कृच्छ्रान् निर्गच्छति व्याधिर् अयं रुद्ध-गुदो मतः ।
कुर्यात् पित्तानिलं पाकं नख-मांसे स-रुग्-ज्वरम् ॥२३॥
चिप्यम् अ-क्षत-रोगं च विद्याउप-नखं च तम् ।
कृष्णो ऽभिघातारूक्षश् च खरश् च कु-नखो नखः ॥२४॥
३१.२४ विद्याउप-नखं च तत् दुष्ट-कर्दम-संस्पर्शात् कण्डू-क्लेदान्वितान्तराः ।
अङ्गुल्यो ऽलसम् इत्य् आहुस् तिलाभांस् तिल-कालकान् ॥२५॥
कृष्णान् अ-वेदनांस् त्वक्-स्थान् माषांस् तान् एव चोन्नतान् ।
मषेभ्यस् तून्नत-तरांश् चर्म-कीलान् सितासितान् ॥२६॥
तथा-विधो जतु-मणिः सह-जो लोहितस् तु सः ।
कृष्णं सितं वा सह-जं मण्डलं लाञ्छनं समम् ॥२७॥
३१.२७ स-रुजो लोहितस् तु सः शोक-क्रोधादि-कुपितावात-पित्तान् मुखे तनु ।
श्यामलं मण्डलं व्यङ्गं वक्त्राअन्य-त्र नीलिका ॥२८॥
परुषं परुष-स्पर्शं व्यङ्गं श्यावं च मारुतात् ।
पित्तात् ताम्रान्तम् आ-नीलं श्वेतान्तं कण्डु-मत् कफात् ॥२९॥
३१.२९ पित्तात् ताम्रं तथा नीलं ३१.२९ श्वेताभं कण्डु-मत् कफात् रक्तारक्तान्तम् आ-ताम्रं सौषं चिमिचिमायते ।
वायुनोदीरितः श्लेष्मा त्वचं प्राप्य विशुष्यति ॥३०॥
३१.३० मुखं चिमिचिमायते ततस् त्वग् जायते पाण्दुः क्रमेण च वि-चेतना ।
अल्प-कण्डूर् अ-विक्लेदा सा प्रसुप्तिः प्रसुप्तितः ॥३१॥
३१.३१ अल्प-कण्डूर् अप-क्लेदा अ-सम्यग्-वमनोदीर्ण-पित्त-श्लेष्मान्न-निग्रहैः ।
मण्डलान्य् अति-कण्डूनि राग-वन्ति बहूनि च ॥३२॥
उत्कोठः सो ऽनुबद्धस् तु कोठ इत्य् अभिधीयते ।
प्रोक्ताः षट्-त्रिंशइत्य् एते क्षुद्र-रोगा विभाग-शः ॥३३॥
३१.३३ उत्कोठः सो ऽनुबन्धस् तु यान् अ-विज्ञाय मुह्येत चिकित्सायां चिकित्सकः ॥३३-१-अ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
सूत्रच्छेद:
अवात् - पञ्चम्येकवचनम् , ग्रः - पञ्चम्येकवचनम्
सम्पूर्णसूत्रम्
Unavailable at the moment
सूत्रार्थ:
This sutra is not updated yet.
The sutras are being written one by one, so this sutra will eventually get updated. Meanwhile, you can refer to the commentaries below.
One-line meaning in English
This sutra is not updated yet.
काशिकावृत्तिः
गृ̄ निगरणे इति तुदादौ पठ्यते, तस्य इदं ग्रहणम्। न तु गृ̄ शब्दे इति क्र्यादिपठितस्य। तस्य ह्रवपूर्वस्य प्रयोग एव न अस्ति। शेषात् कर्तरि पर्स्मैपदे प्राप्ते अवपूर्वाद् गिरतेरात्मनेपदं भवति। अवगिरते, अवगिरेते, अवगिरन्ते। अवातिति किम्? गिरति।
`अवगिरते` इति। `ऋत इद्धातोः` 97.1.100) इतीत्त्वम्, रपरत्वञ्च।
ठ्गिरःऽ इति पाठे धात्वनुकरणत्वाद् विभक्तावित्वम् । ठ्ग्रःऽइति तु पाठे रूपमात्रानुकरणं द्रष्टव्यम्। तस्य ह्यवपूर्वस्येति। नियतविषयाण्यपि क्रियाविशेषणानि भवन्ति, यथा--उर्यादयः कृभ्वस्तिभ्योऽन्यविषया न भवन्तीति भावः॥
सिद्धान्तकौमुदी
अवगिरते । कृणातिस्त्ववपूर्वो न प्रयुज्यत एवेति भाष्यम् ।
अवाद्ग्रः। आत्मनेपद`मिति शेषः। `गृ?` इत्यस्य `ग्र` इति पञ्चमी। `प्रकृतिवदनुकरण`मित्यस्याऽनुत्यत्वात् `ऋत इद्धातो`रिति न भवति। तदनित्यत्वे इदमेव मानम्। अवगिरत इति। शविकरणोऽयम्। `अवगृणाती`त्यत्राप्यात्मनेपदमाशङ्क्य आह-- गृणातिस्त्विति। एवं च तुदादेरेव ग्रहणमिति भावः।
Text Unavailable. If you can help fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
अवाद्ग्रः अवाद् ग्रो गिरतेः ।। 1 ।। अवाद् ग्र इत्यत्र गिरतेरिति वक्तव्यम्। गृणातेर्मा भूत्। तत्तर्हि वक्तव्यम्। न वा प्रयोगाभावात्। न वक्तव्यम्, प्रयोगाभावात्। अवाद् ग्र इत्युच्यते, न चावपूर्वस्य गृणातेः प्रयोगोऽस्ति।। 51 ।।


text:
Wednesday, 16 September 2015
बलदेवानन्दसगरस्य वचः
सम्प्रति वार्ताः श्रूयन्ताम्
प्रवाचकः बलदेवानन्द सागर: संस्कृतानुरागिणामस्माकं महदिदमामोदस्थानं यत् संस्कृतमाध्यमे अन्तर्जाले नूतना काचित् वार्तापत्रिका "सम्प्रति वार्ताः " इति नाम्ना कतिपयनिमिषेभ्यः पूर्वम् अत्र प्रकाशिता इति।
श्री शङ्कराचार्य विश्वविद्यालयस्य उप-कुलपतिनाडा .एम् .सि दिलीपकुमारमहोदयेन विश्वस्य कृते अधुना समर्पिता। विश्वस्य सर्वप्रथमो अयं संरम्भः समग्रे संसारे प्रतिनिमिषं जायमानानां घटनानां समग्रं चित्रं गैर्वाणीमाध्यमेन तस्मिन्नेव क्षणे दास्यति। इति वार्ताः
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
गरुडपुराणम्/ब्रह्मकाण्डः (मोक्षकाण्डः)/अध्यायः २०
श्रीगरुडमहापुराणम् २०
श्रीकृष्ण उवाच ।
या पूर्वसर्गे नलसंज्ञस्य वीन्द्र पुत्री भूत्वा विष्णुपत्नी सकामा ।
प्रदक्षिणं भ्रमणं वै चकार गुणेन भद्रा भद्रसंज्ञा बभूव ॥ ३,२०.१ ॥
कन्याभावे संस्थितां भद्रसंज्ञां पिता नलस्त्वब्रवीत्तां स पश्यन् ।
भद्रे किमर्थं गात्रपीडां करोषि फलं हि तन्नन्दिनि मे वदस्व ॥ ३,२०.२ ॥
भद्रोवाच ।
शृणुत्वं मे तात नमस्क्रियादेः फलं वक्तुं का समर्था भवेच्च ॥ ३,२०.३ ॥
तथाप्यहं तव वक्ष्यामि तात यथाशक्त्या शृणु सम्यग्घिताय ।
सदा हरिमर्म नाथो दयालुरहं हरेस्तव दासानुदासी ।
मां पाहि विष्णोस्तव वन्दे पदे इत्युक्त्वा प्रणामं चाकरोद्दण्डरूपम् ॥ ३,२०.४ ॥
हरेः प्रणामं त्विति कर्तव्यशून्यं व्यर्थं तमाहुर्ज्ञानिनस्तच्छृणु त्वम् ।
रमेश मध्वेश सरस्वतीशेत्येवं वदन्प्रणमेद्विष्णुदेवम् ॥ ३,२०.५ ॥
यथा प्रसन्नो वन्दनाद्देवद्देव स्तथा न तुष्टः पूजनात्कर्मतश्च ।
यथा नामस्मरणाद्वन्दनाद्वा पापान्नियच्छेतु तथा न चान्यैः ॥ ३,२०.६ ॥
देहं तु ये पोषयन्त्येव तात हरेः प्रणामैः शून्यभूतं च पुष्टम् ।
तदेवमाहुर्व्यर्थमेवेति तात तत्पोषकाणां नरके दुः खमाहुः ॥ ३,२०.७ ॥
यमोऽपि तं तत्र उलूखले तु निधाय पिष्टं सुखलैः करोति ।
यो वा परं न करोत्येव तात प्रदक्षिणं देवदेवस्य विष्णोः ॥ ३,२०.८ ॥
तस्यैव पादौ तलयन्त्रे निधाय यमश्च नित्यं प्रकरोति पिष्टम् ।
एषां जिह्वा हरिकृष्णेति नाम न वक्ति नित्यं व्यर्थभूतां वदन्ति ॥ ३,२०.९ ॥
तेषां जिह्वा यमलोके यमस्तु निष्कास्य पिष्टं प्रकरोति नित्यम् ।
काशीनिवासेन च किं प्रयोजनं किं वा प्रयागे मरणेन तात ॥ ३,२०.१० ॥
किं वारणाग्रे मरणेन सौख्यं किं वा मखादेः समनुष्ठितेन ।
समस्ततीर्थेष्वटनेन किं किमधीतशास्त्रेण सुतीक्ष्णबुद्ध्या ॥ ३,२०.११ ॥
येषां जिह्वाग्रे हरिनामैव नास्ति येषां गात्रैर्नमनं नापि विष्णोः ।
येषां पद्भ्यां नास्ति हरेः प्रदक्षिणं तेषां सर्वं व्यर्थमाहुर्महान्तः ॥ ३,२०.१२ ॥
हर्यर्पणाद्रिहितं नाम कस्मात्प्रदक्षिणं नमनं चाहुरर्घ्यम् ।
अतो विष्णोर्नमनं कार्यमेव हरेर्नामस्मरणं तात कार्यम् ॥ ३,२०.१३ ॥
जन्म ह्येतद्दुर्लभं नश्वरं तु यथा जलस्थं तत्तथैव ।
नो विस्वासं कुरु गात्रे त्वदीये जीवेष्वपि स्वः परश्चेति तात ॥ ३,२०.१४ ॥
सद्यः कृतं नमनं न त्वदीयं सद्यः कृतं स्मरणं न त्वदीयम् ।
कदा प्राप्स्ये मरणं तन्न जाने न विश्वासं कुरु गात्रे महात्मन् ॥ ३,२०.१५ ॥
एतच्छ्रुत्वा नलो वीन्द्र पुत्रीवाक्यं सुनिर्मलम् ।
नमस्कारं च कृतवान्यथाशक्त्या प्रदक्षिणम् ॥ ३,२०.१६ ॥
सापि प्रदक्षिणं चक्रे नमस्कारं सदा हरेः ।
एवं बहुदिनं कृत्वा ध्यात्वा नारायणं परम् ॥ ३,२०.१७ ॥
कलेवरं च तत्याज मरणे हरिचिन्तया ।
मत्पितुर्वसुदेवस्य भगिन्या उदरे खग ॥ ३,२०.१८ ॥
कैकेयीति च नाम्ना सा त्वभवद्भद्रसंज्ञका ।
यस्माद्भद्रगुणैर्युक्ता भद्रा सा भद्रनामिका ॥ ३,२०.१९ ॥
तस्यात्मजैश्च कैकेयैः पञ्चभिः खगसत्तम ।
प्रत्याहृतामिमां भद्रां प्राप्तवान् खगसत्तम ॥ ३,२०.२० ॥
वक्ष्येहं मित्रविन्दायाः पाणिग्रहणकारणम् ।
सावधानमना भूत्वा शृणु पक्षीन्द्र सत्तम ॥ ३,२०.२१ ॥
मित्रविन्दोवाच ।
यान्पूर्वसर्गेप्यवृणोन्निकामतो ह्यग्नीषोमान्नामिका मित्रविन्दा ।
मित्रं हरिं प्राप्तुकामा सदैक तत्रोपायं चिन्तयामासदेवी ॥ ३,२०.२२ ॥
हरिप्राप्तौ साधनाः संति तेषु मुख्यं कचिच्चिन्तयामास देवी ।
तेषां मध्ये श्रवणं श्रेष्ठमाहुः पुराणानां सात्त्विकानां सदापि ॥ ३,२०.२३ ॥
विष्णोरुत्कर्षो वर्तते यत्र वायोस्तथोत्कर्षः सज्जनानां पुराणे ।
श्राद्धं सदा विष्णुबुद्ध्या सदैव नान्यच्छ्राव्यं साधनं तत्र चैव ॥ ३,२०.२४ ॥
यस्मिन्दिने श्रवणं नास्ति विष्णोस्तेषां जन्म व्यर्थमाहुः कथायाम् ।
स्नान जपः पञ्चयज्ञं व्रतं च इष्टापूर्ते कृच्छ्रचान्द्रो च दत्तम् ॥ ३,२०.२५ ॥
सर्वं व्यर्थं वैष्णवानां च दीक्षा कथां विना सम्यगनुष्ठितां वै ।
यैर्न श्रुतं भागवतं पुराणं ससंप्रदायैर्गुरुभिः संयुतैश्च ॥ ३,२०.२६ ॥
यैर्न श्रुतं भागवतं पुराणं यैर्न श्रुतं ब्रह्मकाण्डं पुराणम् ।
तेषां जन्म व्यर्थमाहुर्ममहान्तस्तस्माच्छ्राव्या हरिवार्ता सदैव ॥ ३,२०.२७ ॥
न यत्र गोविन्दकथामहानदी न यत्र नारायणपादसंश्रयः ।
न यत्र विष्णोः सततं वचोस्ति न संवसेत्तत्क्षणमात्रं कथञ्चित् ॥ ३,२०.२८ ॥
यस्मिन् ग्रामे भागवतं न शास्त्रं न वर्तते भागवता रसज्ञाः ।
यस्मिन् गृहे नास्ति गीतार्थसारः यस्मिन् ग्रामे नाम सहस्रकं वा ॥ ३,२०.२९ ॥
तयो रसज्ञा यत्र न सन्ति तत्र न संवसेत्क्षणमात्रं कथञ्चित् ।
यस्मिन् दिने दिव्यकथा च विष्णोर्न वास्ति जन्तोस्तस्य चायुर्वृथैव ॥ ३,२०.३० ॥
गर्भे गते नात्र विचार्यमस्ति तन्मन्यते दुर्लभं मर्त्यलोके ।
कर्णं कल्पैर्भूषितं सुंदरं च न सुंदरं चाहुरार्या रसज्ञाः ॥ ३,२०.३१ ॥
विष्णोः कथाख्याभरणैश्च युक्तं तदेव कर्णं सुंदरं चाहुरार्याः ।
तस्मात्सदा भागवतार्थसारं शृण्वन्ति ये सततं वाचयन्ति ॥ ३,२०.३२ ॥
तेषां जन्म स्वस्थमाहुर्महान्तो महत्फलं चास्ति तथैव तेषाम् ।
सोष्णीषकञ्चुकयुताश्च हरेः कथां वै शृण्वन्ति येपि च पठन्ति सदैव मर्त्याः ॥ ३,२०.३३ ॥
सर्वेपि ते पूजनीया हि लोके न वै शिश्रे चोदरे चैव सक्ताः ।
ये दाक्षिण्यादर्थलोभाद्वदन्ति सदा पुराणं भगवत्तत्त्वसारम् ॥ ३,२०.३४ ॥
प्रच्छादयन्ते तत्त्वगोप्यानि ये तु तेषां गतिः सूर्यसूनुः सदैव ।
ये धर्मकाण्डे कर्मकाण्डे सदैव उत्पादयन्ते सुरुचिं तत्र नित्यम् ॥ ३,२०.३५ ॥
मौल्येन ये कथयेयुः पुराणं तेषां गतिः सूर्य सुनः सदैव ।
मौल्येन ये भागवतं पुराणं शृण्वन्ति वै हरिशास्त्रार्थतत्त्वम् ॥ ३,२०.३६ ॥
मौल्येन वेदाध्ययनं प्रकुर्वते तेषां गतिः सूर्यसूनुः सदैव ।
यदृच्छया प्राप्तधनेन ये तु संतुष्टास्ते ह्यत्र योग्याः सदैव ॥ ३,२०.३७ ॥
धनार्जने ये त्वतितृष्णाभियुक्तास्तेषां न वै भागवतेधिकारः ।
मत्वा लोके हरिरेवति नित्यमन्तर्यामी नास्ति तदन्य ईशः ॥ ३,२०.३८ ॥
एवं सदा ये प्रविचिन्तयन्ति योगक्षेमं बिभृयाद्विष्णुरेषाम् ।
सद्वैष्णवानामशुभं नास्ति नास्ति प्रदृश्यते संशयज्ञानरूपात् ॥ ३,२०.३९ ॥
कर्मानुसारेण हरिर्ददाति फलं शुभानामशुभस्य चैव ।
अतस्तदर्थं नैव यत्नं च कुर्याद्धनार्थं वै हरितत्त्वे च कुर्यात् ॥ ३,२०.४० ॥
अतः स्नात्वा दिव्यमन्त्रं जपित्वा विसर्जयित्वा विष्णुनिर्माल्यगन्धम् ।
शुचिर्भूत्वा भागवतं पुराणं संश्रावयेत्सर्ववेत्तापि नित्यम् ॥ ३,२०.४१ ॥
कर्मानुसारेण धनार्जनं च वेदार्जनं शास्त्रसमार्जनं च ।
भविष्यति श्रवणं चापि विष्णोरत्यादराच्छ्रवणं दुर्घटं च ॥ ३,२०.४२ ॥
अत्यादराद्भागवतस्य सारमास्वादयेद्दुर्घटं मर्त्यलोके ।
आस्वाद्य तद्भागवतं पुराणमानन्दबाष्पैर्युक्तता दुर्घटा च ॥ ३,२०.४३ ॥
श्रुत्वा तत्त्वा नां निर्णयं धारणं च सुदुर्घटं चाहुरार्याः समस्तम् ।
श्रुत्वा तत्त्वानां धारणानन्तरं च कामक्रुधोर्जारणं दुर्घटं च ॥ ३,२०.४४ ॥
श्रुत्वा तत्त्वानां धारणानं तरं त तथा योगे दुर्घटं संगतं च ॥ ३,२०.४५ ॥
श्रुत्वा तत्त्वानां धारणानन्तरं च कामक्रुधोर्जारणं दुर्घटं च ।
एते दोषा ज्ञानपूतानपीह कुर्वन्ति संदेहयुतान्सदैव ॥ ३,२०.४६ ॥
अतो ह्यहं श्रवणं सत्कथायाः सदा करिष्ये नात्र विचार्यमस्ति ।
तेनाप्यहं हरिनामाभिवाञ्छा निश्चित्य चित्तं श्रवणे वै चकार ।
आदेहमेवं श्रवणं च कृत्वा त्यक्त्वा देहं भूतले संप्रजाता ॥ ३,२०.४७ ॥
निवस्तुं वसुदेवस्य भगिन्या उदरे खग ।
सुमित्रा संज्ञकायां च जाता वै मित्रविन्दिका ॥ ३,२०.४८ ॥
श्रवणेन हरिं मित्रं प्राप्ता सा मित्रविन्दिका ।
अतः सा मित्रविन्देति संज्ञया संबभूव ह ॥ ३,२०.४९ ॥
स्वयंवरे मित्रविन्दा राज्ञां मध्ये तु भामिनी ।
ममांसे व्यसृजन्मालां तां गृहीत्वा खगेश्वर ।
विधूय नृपतीन्सर्वान्पुरीं प्राप्ताः खगेश्वर ॥ ३,२०.५० ॥
॥ ५१ ॥
इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे तृतीयांशे ब्रह्मकाण्डे भद्राकृतभगवत्पतित्वप्रापकतपश्चर्यादिनिरूपणं नाम विंशोध्यायः


text:
सर्वभारतीयतृणमूलकांग्रेसपक्षः
सर्वभारतीयतृणमूलकांग्रेसपक्षः(TMC) (पुरानाम- तृणमूलकांग्रेस्, तथा पश्चिमबङ्गतृणमूलकांग्रेस्) भारतस्य एकः राजनैतिकपक्षः । १९९८ वर्षस्य प्रथमे दिनाङ्के (जानवरी मासस्य) भारतीयजातीयकांग्रेसात् बहिरागत्य अस्य पक्षस्य स्थापना जाता । ममता ब्यानार्जीअस्य पक्षस्य नेत्रीरूपेण विराजमाना अस्ति । संयुक्तप्रगतिशीलमैत्रीकुटे(यु.पि.ए) द्वितीयबृहत्तमपक्षः तृणमूलकांग्रेस् आसीत् ।
अन्तर्विषयाः
विवरणम्[सम्पादयतु]
पक्षस्य प्रतिष्ठा[सम्पादयतु]
सर्वभारतीयतृणमूलकांग्रेसपक्षस्य प्रतिष्ठा स्व-राजनैतिकपक्षरूपेण ममता ब्यानार्जी कृतवती । १९९७ वर्षस्य दिसेम्बर् मासे भारतीयनिर्वाचन-आयोगेन अस्य पक्षस्य पञ्जीकरणम् अभूत्। तृणमूलकांग्रेसपक्षस्य निर्वाचनप्रतीकचिह्नम् "तृणप्रसूनयुगम्" इति आयोगेन प्रदत्तासीत् । १९९९ तमे वर्षे तृणमूलकांग्रेसपक्षः लोकसभानिर्वाचने भारतीयजनतापक्षं समर्थितवान् ।
प्रारम्भिकनिर्वाचनफलानि[सम्पादयतु]
१९९८ तमे वर्षे लोकसभानिर्वाचने तृणमूलकांग्रेसपक्षः ७ स्थलेषु विजयं प्राप्तवान्। पुनः १९९९,लोकसभासामान्यनिर्वाचने भारतीयजनतापक्षेण सह मैत्रीं संस्थाप्य ८ निर्वाचनस्थलेषु पक्षोऽयं विजीताऽसीत् । २००० तमे वर्षे कलकातापौरसंस्था तृणमूलकांग्रेसपक्षस्य अधीनागता । २००१ तमे वर्षे विधानसभानिर्वाचने कांग्रेसपक्षस्य सहयोगीरूपेण ६० विधानसभाप्रान्तान् जीतवान् । तृणमूलकांग्रेसपक्षः २००४ तमे वर्षे लोकसभानिर्वाचने एकमेव निर्वाचनकेन्द्रे विजयी आसीत् । २००६ तमे वर्षे तृणमूलकांग्रेसपक्षः ३० स्थलेषु विजयी अभूत् ।
साप्म्रतिककालिनफलानि[सम्पादयतु]
२००९ , लोकसभानिर्वाचनम्[सम्पादयतु]
२००९ तमे वर्षे साधारणलोकसभानिर्वाचने सर्वभारतीयतृणमूलकांग्रेसपक्षः एवं मैत्रीगणः २६ लोकसभाकेन्द्रेषु विजयी अभूत् । तत्र तृणमूलकांग्रेसपक्षस्य १९ एवं एस्, यु, सि, आइ-पक्षस्य १, तथा भारतीयजातीयकांग्रेसस्य ६ लोकसभाकेन्द्राणि आसन् ।
२०१०, पौरनिर्वाचनम्[सम्पादयतु]
२०१० तमे वर्षे कलकाता-पौरसंस्थानिर्वाचने सर्वभारतीयतृणमूलकांग्रेसपक्षस्य ९७ स्थलेषु विजयः जातः। तथा विधाननगर(सल्टलेक)-पौरसभायामपि तृणमूलकांग्रेसपक्षः विजयी अभवत् ।
२०११, विधानसभानिर्वाचनम्[सम्पादयतु]
२०११ तमे वर्षे पश्चिमबङ्ग-विधानसभानिर्वाचने सर्वभारतीयतृणमूलकांग्रेसपक्षः एवं भारतीयजातीयकांग्रेसपक्षः उभयपक्षयोः संयोजितप्रयासेन ३४ वर्षं यावत् प्रचलिता शासनपरम्परायाः (वामपन्थिसर्वकारस्य) समाप्तिः अभवत् । सर्वभारतीयतृणमूलकांग्रेसपक्षः २२७ विधानसभाप्रान्तेषु विजयं प्राप्य नूतनसर्वकारस्य रचनां कृतवान्।


text:
अर्थालंकार: - अपह्नुति अलंकार:
उपमेयस्य निषेधे सति उपमानस्य स्थापना अपह्नुतिअलंकार: कथ्यते ।
प्रकृतं प्रतिषिध्यान्यस्थापनं स्यादपह्नुति: ।
अर्थात् यत्र उपमेयस्य निषेधं कृत्वा तस्योपरि उपमानस्य स्थापना क्रियते तत्र अपह्नुतिअलंकार: भवति ।
- उपमेयं निषिध्य तत्रोपमानाभेदव्यवस्थापनम् अपह्नुति: - विश्वेश्वर पण्डित ।
उदाहरणम् -
नेदं नभोमण्डलमम्बुराशिर्नैताश्च तारा नवफेनभंगा: ।
नायं शशी कुण्डलित: फणीन्द्रो नासौ कलंक: शयितो मुरारि: ।।
प्रस्तुतोदाहरणे उपमेयभूत आकाशमण्डलस्य निषेधं कृत्वा तत्र उपमानभूतसमुद्र, फेनराशि:, शेषनागस्य उपरि शयित: भगवत: विष्णो: स्थापनं कृतमस्ति अत: अपह्नुति अलंकार: अस्ति ।
इति......


text:
संस्कृतजगत् ईपत्रिकाया: प्रथमं संस्करणं प्रकाश्यते ।
आदरणीया: संस्कृतज्ञबान्धवा:
वयं भवन्त: सूचयन् हर्षम् अनुभवाम: यत् संस्कृतभाषाया: प्रथमा ईपत्रिका सम्प्रति अस्माभि: प्रकाश्यते । एषा पत्रिका नूतनभारतीयवर्षस्य प्रारम्भावसरे करिश्यते । अस्या: पत्रिकाया: मुखपृष्ठं पूर्वमेव प्रकाशितम् अस्ति यत् भवतां पुरत: अत्र प्रस्तूयते ।
ये संस्कृतज्ञा: बान्धवा: स्वलेखान्, काव्यानि, गीतानि, कथा:, सामान्यज्ञानं, हास्यकणिका: आदय: अस्यां पत्रिकायां प्रकाशयितुं ईच्छन्त: सन्ति ते आत्मन: लेखान् 'pramukh@sanskritjagat.com' ईपत्रे प्रेषयितुं शक्नुवन्ति । कृपया स्वलेखान् मार्चमासस्य प्रथमसप्ताहपर्यन्तम् अवश्यमेव प्रेषयन्तु येन पत्रिकाया: प्रथमसंस्करणे एव भवतां लेखा: प्रकाशयितुं शक्यं भवेत् ।
लेखा: संस्कृतभाषायाम् एव भवेयु: ।
धन्यवादा:
संस्कृतजगत्
pramukh@sanskritjagat.com


text:
225 दीनां स्वस्ववाक्यापेक्षया वाक्यार्थत्वमेव तथापि रसं प्रत्यवान्तरव्यापारत्वात् पदार्थीभाव एवेति । अतो वाक्यार्थस्थानीयो रसः पदार्थस्थानीया विभावादय इति । भावित इति भावरूपतामानीत इत्यर्थ इत्याह भावित इति ।
विशेषलक्षणान्युच्यन्ते—तत्राचार्येण स्थायिनां रत्यादीनां शृङ्गारादीनां च पृथग् लक्षणानि विभावादिप्रतिपादनेनोदितानि । अत्र तु—
क्रियत इति शेषः ।1075
तत्र तावच्छृङ्गारः—
इत्थमुपनिबध्यमानं काव्यं शृङ्गारास्वादाय भवतीति । 1076रत्युपदेशपरमेतत् ।
नन्वाचार्येण रसभावयोः पृथग् लक्षणमुक्तं चेत् त्वयापि तद्वत् पृथगेव तयोर्लक्षणमुच्यताम् । तत्राह अत्रेति । स्थायिनः परिणतिविशेष एव हि रसः । अतस्तयोर्भेदाभावात् । अभिन्ना एव वस्तुतो विभावादयः । तेन तेषां लक्षणमपि तन्त्रेणोच्यत् इत्यर्थः । लक्षणैक्यमित्येतावति पर्यवस्यति सूत्रम् इति भाति । तेनाह क्रियत इति शेष इति । अत्र लक्षणैक्यं क्रियत इत्यर्थः 1077रत्युपदेशपरमेतदिति । एवमुपनिबध्यमाना रतिः शृङ्गारो भवतीत्युक्तम् । एतद् रत्युपदेशपरमेव । अपरि शृङ्गारप्रपञ्चस्य प्रतिपादयिष्यमाणत्वात् ।
तत्र देशविभावो यथोत्तररामचरिते1078—