text:
भासः
भासः कश्चन प्रसिद्धः संस्कृतनाटककारः । तेन रचितानि रूपकानि सरलभाषया निबद्धानि मनोहराणि च वर्तन्ते । तदीयानि त्रयोदश नाटकानि उपलभ्यन्ते ।
अन्तर्विषयाः
भासो हासः[सम्पादयतु]
गीतगोविन्दकारः जयदेवः भासं स्तौति यथा-"भासो हासः " कविकुलगुरुः कालिदासो विलासः- इति । महाकविः भासः (Bhaasa) कश्चित् महान् संस्कृतनाटककारः। भासस्य त्रयोदशनाटकानि उपलभ्यन्ते । १९०९ क्रिस्ताब्दौ त्रिवेन्द्रम् निवासी महामहोपाध्याय: टी० गणपतिशास्त्रीमहोदयः तिरुवाङ्कोर राज्यात् तालपत्रलिखितानि एतानि प्राप्तवान् । तेषां नाटकानाम् नामानि सन्ति अधोलिखितानि। एतेषां त्रयोदशानामपि नाटकानां कर्ता भास इति लब्धयशसः टि.गणपतिशास्त्रिणः निरणयन् । प्राचीनः नोनराजस्य पुत्रः जोनराजः स्वग्रन्थे "सोऽग्निरपि भासमुनेः काव्यं विष्णुधर्मान्मुखात्त्यक्तवान् । नादहदित्यर्र्थः" इत्युक्तवान् । लाक्षणिकग्रन्थकारः रामचन्द्रगुणचन्द्रः नाट्यदर्पणे "यथा भासकृते स्वप्नवासवदत्ते" इत्येव वदति । किन्तु अन्ये विद्वांसः सर्वेषाम् एककर्तृत्वं पूर्वं नाङ्गीकृतवन्तः । ततः एतेषु स्वप्नवासवदत्तम् नाम्नि नाटके भासस्य नाम कर्तृत्वेन प्रस्तुतम् । अन्यत्र कुत्रापि नाटके कर्तुः नाम न गोचरति । तथा च एतेषु सर्वेषु नाटकेष्वपि "नान्द्यन्ते ततः प्रविशति सूत्रधारः" इति एकरीत्या प्रारम्भः भवति । "प्रस्तावना" इत्यस्मिन् स्थाने "स्थापना" इति निहितम् । अपि च सर्वेषु नाटकेष्वपि भरतवाक्यानि समानानि वर्तन्ते । एतदतिरिच्य आपञ्चदशशतकपर्यन्तं यावत्, संस्कृतकवयः स्वीयासु कृतिषु भासं तस्य ग्रन्थाणां वाक्यानि च समुदाहरन् । अपि च एतानि सर्वाण्यपि नाटकानि एकत्रैव प्राप्तानि । अतः एतानि सर्वाण्यपि रूपकाणि प्रायशः भासकृतानीति विद्वद्भिः सिद्धान्तितमस्ति । किन्तु एतस्मिन् विषये ऐकमत्यं न सिद्धम् । इमं कविं महाकविः कालिदासः मालविकाग्निमित्रम्इति नामके स्वस्य नाटके ’प्रथितयशसां भाससौमिल्लकविपुत्रादीनां प्रबन्धानतिक्रम्य वर्तमानकवेः क्रियायां कथं परिषदो बहुमानः?’ इति सबहुमानं भासम् अश्लाघत । बाणोऽपि स्वकाव्ये हर्षचरितम् नाम्नि काव्ये "सूत्रधारकृतारम्भैः नाटकैर्बहुभूमिकैः । सपताकैर्यशो लेभे भासो देवकुलैरिव" इति भासकविम् अस्तौत् । कविः राजशेखरः अपि भासो रामिलसोमिलौइति, "भासो हासः" इति जयदेवःमुरारिश्च भासम् अस्तुवन् ।
भासस्य कालः[सम्पादयतु]
अनेके कवयः भासं प्राशंसन् । काव्यशास्त्रकाराः भासकृतान् श्लोकान् स्वग्रन्थेषु समुदाहरन् । एतेन ज्ञायते यत् भासः कालिदासादपि प्राक्तनः तदर्वाचीनकवीनाम् आत्मीयश्च स्यादिति । अनेकेषां कवीनाम् यथा तथैव भासस्यापि देश-कालयोः विषये कोऽपि निश्चयः नास्ति । तथापि विमर्शकानाम् अभिप्रायानुसारं क्रि.पू.१थमे शतमाने भास आसीदिति निर्णेतुं शक्यते । शार्ङधरपद्धतिः, सूक्तिमुक्तावलिः, सदुक्तिकर्णामृतम्, सुभाषितावलिः, इत्यादिषु प्राचीनेषु सुभाषितग्रन्थेषु भासाङ्कितानि पद्यानि लभ्यन्ते । एतादृशानि सर्वाणि साक्ष्याणि उद्धृत्य भासः क्रिस्तात् पूर्वं सप्तमे शतके आसीदित्यपि विमर्शकाः निर्णीतवन्तः । केचन विपश्चितः भासः क्रि.श.२तीये शतके आसीदित्यपि अभिप्रयन्ति । गते शतके समुपलब्धम् यज्ञफलम् नाम रामायणकथावस्तु नाटकमपि भासकविकृतमेवेति तस्य अध्येतारः दोषज्ञाः निरचिन्वन् । भासस्य देशविषये, मातापित्रोः विचारे च कापि कथा नोपलभ्यते । अयं दाक्षिणात्यः इति केचन साधारं प्रतिपादयन्ति ।
भासस्य रुपकाणि[सम्पादयतु]
प्रतिज्ञायौगन्धरायणस्वप्नवासवदत्ताऽविमारकाणि त्रीणि बृहत्कथाऽऽधाराणि । प्रतिमानाटकभिषेकश्चेति द्वे रामायणमूले । मध्यमव्यायोगपञ्चरात्रदूतघटोत्कचकर्णभारोरुभङ्गयज्ञफलदूतवाक्यानि सप्त महाभारताश्रयाणि, बालचरितं भागवताश्रयम् दरिद्रचारुदत्तं च कल्पितकथमिति विवेकः ।।
१. मध्यमव्यायोगे – हिडिम्बानामकराक्षस्या सह भीमस्य प्रणयः, घटोत्कचनामकपुत्रद्वारा चिरविरहितयोस्तयोः सङ्गश्च वर्णितः ।
२. दूतघटोत्कचे –हिडिम्बाभीमयोरात्मजस्य घटोत्कचस्य महाभारतीयं चरितम् ।
३. कर्णभारे –कर्णस्योदात्तं चरितम्, तेन हीन्द्राय कवचकुण्डले दत्ते ।
४. ऊरुभङ्गे –भीमेन प्रियापरिभवप्रतप्तेन दुर्योधनस्य जङ्घे भग्ने । संस्कृतसाहित्ये शोकान्तनाटकस्येदमेकं निदर्शनम् ।
५. दूतवाक्ये –दूतभूतस्य श्रीकृष्णस्य सदाशयतया सहैव दुर्योधनस्याभिमानित्वं वर्णितम् ।
६. पञ्चरात्रे –कल्पिता कथा । द्रोणेन कौरवाणां यज्ञे आचार्यकत्वं कृतम्, दक्षिणायां स पाण्डवानां राज्यं याचितवान् ।
पञ्चदिनाभ्यन्तरेऽन्वेषणेक्रियमाणे लभ्यं तदिति दुर्योधनस्याश्वासने द्रोणेन तथा कृतम् ।
७. बालचरिते –कृष्णस्य बाललीला भागवताधारेणा कृता ।
८. अविमारके –या कथा सा सम्भवतो गुणाढ्यकृतबृहत्कथातो गृहीता राजकुमारस्याविमारकस्य कुन्तिभोजकुमार्या कुरङ्ग्या सह प्रणयोऽत्र वर्णितः ।
९. प्रतिज्ञायौगन्धरायणे – मन्त्री यौगन्धरायणं पद्मावत्या मगधराजभगिन्या सहोदयनस्य विवाहं कारयित्वा राजशक्तिं वर्ध्दयिउमैच्छत् । ध्रियमाणायां च वासवदत्तायां न सम्भवतीदमिति कदाचिदुदयने मृगयार्थं गते मन्त्रिसम्मत्या वासवदत्ता दग्धेति प्रचार्यते । राज्ञा चिरं विषद्यापि न तत्प्रेमणि मालिन्यमानीयते पश्छात् पदमावत्यां परिणीतायां स्वप्नक्रमेणैव वासवदत्ता लभ्यते ।
१०. दरिद्रचारुदत्ते-वसन्तसेनाचारुदत्तयोः प्रणयकथा वर्णिता । अस्य चत्वार एवाङ्का उपलभ्यन्ते ।
११. अभिषेके- रामायणोक्ता वालिवधादारभ्य रामराज्याभिषेकान्ता कथा वर्णिता ।
१२. प्रतिमानाटके – रामायणप्रोक्तं रामस्य पूर्वचरितमुपनिबध्दम् ।
१३. यज्ञफले –कथाभागोऽत्यल्प एव दशरथ यज्ञफले रामजन्म: , विश्वामित्र यज्ञफले असुरविनाश चापि जनक धनुष: यज्ञफले सीता विवाह भवन्ति।[१]
सर्वेषामेषां रुपकाणामेककर्तृकत्वम्[सम्पादयतु]
उपरिदिर्निष्टनामानि रुपकाणि समानकर्तृकाणि यत् एषु आश्चर्यजनकं साम्यं प्रतिभासते ।
यथा –
१. सर्वाण्यपीमानि नाटकानि- ‘नान्द्यन्ते ततः प्रविशति सूत्रधारः’ एभिरेव शब्दैः प्रारभ्यन्ते ।
२. एषु रुपकेषु क्वापि रचयितुर्नाम परिचयादिकं नोपलभ्यते ।
३. प्रायः सर्वत्र प्रस्तावनायाः स्थाने स्थापनाशब्दप्रयोगः कृतः । कर्णभारमात्रे प्रस्तावनाशब्दप्रयोगः ।
४. एषु सर्वत्र भरतवाक्यं समानम् ।
५. एषां रुपकाणां भाषाऽऽश्चर्यजनकं साम्यं वहति ।
६. सर्वेष्वप्येषु रुपकेषु पताकास्थानस्य मुद्रालङ्कारस्य च समानः प्रयोगः ।
७. अप्रधानपात्राणां नामसाम्यम्, व्याकरणलक्षणहीनप्रयोगप्राचुर्यम् समाः वाक्यम्, सर्वत्र बाहुल्येन लभ्यते ।
८. भरतकृतनाट्यशास्त्रीयनियमानां सर्वत्र समभावेनानादरः ।
९. नाट्यनिर्देशस्य अभावः समानः ।
१०. एषां सर्वेषां रुपकाणां नामानि केवलमन्त एव ग्रन्थस्य लभ्यन्ते नान्यत्र क्वापि ।
भासस्य द्विरवतारः[सम्पादयतु]
यद्यपि बहवो विद्वांसो गुणपतिशास्त्रिणा प्र्काशितानि सर्वाण्यपि रुपकाणि प्रचीनभासकृतानीत्युक्तवन्तः प्रमाणानि चोपस्थापितवन्तः, परन्तुजातेन बहुविधानुसन्धानेनेषां कर्त्ता प्राचीनो भासो न सिद्ध्यति, यतो भासकृतत्वेनोदाहृतानि पद्यानि लभ्यमानग्रन्थेषु नासाद्यन्ते, अतः सर्वाण्यपीमानि रुपवाणि केरलदेशीयेन केनचित् कविना कृतानीति सुवचम् । मदृ मदृ रामावतारशर्माऽपि लभ्यमानरुपकाणामंशविशेष एव भासकृता इति मन्यते । अत एव चैषां केरल एवोपलब्धिरिति समुपन्यस्यति तदुपोद्बलकं प्रमाणम् । केरलीया नटा अद्यापि भासनाटकान्यभिनीय लोकान् रञ्जयन्ति ।
अस्यां स्थितौ युक्तमिदं यद् भासद्वयं मन्यताम्, तत्रैकः प्राचीनो भासो ये महा रुविकालिदासादिना स्मृतः । अपरश्च केरलीयो नवो द्वादशशताब्दीसमुद्भवो भासो यस्य रुपकाणि चतुर्दश मदृमगणपतिशास्त्रिभिः प्रकाश्यं नीतानि ।
भासस्य नाटकनिर्माणनैपुण्यम्[सम्पादयतु]
बहूनां रुपकाणां लेखको भासो जीवनस्य विविधानि क्षेत्राणि दृशोः पात्रतां नित्वानिति वक्तुं सुशकम्, अत एव चास्य रुपकेषु विविधता समायाता । एतदीयकृतिषु कतिचन नाटकानि पूर्णवि कसितानि नाटकानि, यथा- स्वप्नवासवदत्तम्, प्रतिज्ञायौगन्धरायणम्, प्रतिमानाटकञ्च । मध्यमव्याव्योगदूतघटोत्कचद्वतवाक्यकर्णभारोरुभङ्गानि एकाङ्करुपकाणि कथयितुं शक्यन्ते । भासस्य रुपकेषु अभिनययोग्यतैवासाधारमभावेन स्थिता सती तानि प्रख्यापयति । अभिनेयताहेतवश्च –एषां रुपकाणामादितोऽन्तं यावदभिनये सौकर्यम्, सुबोधा सरला संक्षेपवती च वाक्यावलिः, वर्णनविरहः, अविस्तृतानि पात्राणां कथनोपकथनानि, इत्यादिकाः सर्वेषु रुपकेषु दृश्यन्ते । भासः संवादतत्त्वाभिज्ञ इति तदीयाः कृतयः संवादसौष्ठवं बिभ्रति सर्वत्र सुलभम् । भासो व्रिजेषु रुपकेषु स्वाधारभूताः कथास्तयैवोपन्यस्यापि केवलेन सरलत्वकथनोपकथनचातुर्यादियोजनेन तानि स्मवीयतां प्रापयतीति भासस्य नाटकनिर्माणनैपुण्यं सुखमवगन्तुं शक्यम् ।
भासकृतिभिरन्यकविकृतिसाम्यम्[सम्पादयतु]
भासस्य कृतयोऽन्येषां कृतिभिः सह साम्यं बिभ्रति । यथा –शाकुन्तले चर्त्येऽङ्के वृक्षलतादीन् प्रति शकुन्तलाया यः कोमलो मनोभावः –‘पातुं न प्रथमं व्यवस्यति जलं युष्मास्वपीतेषु य इत्यादिना वर्णितस्तत्तुल्य एव भासस्याभिषेके ‘यस्यां न प्रियमण्डनापि महिषी देवस्यमन्दोदरी’ इत्यादौ मनोभावो वर्ण्यते । यथा शाकुन्तले आश्रमवासिनां पीडनं परिहर्तुमादिश्यते तथैव स्वप्नवासवदत्ते – ‘न परुषमाश्रमवासिषु प्रयोज्यम् ’ इत्यादिश्य समानं दृश्यते । तथैव स्वप्नवासदत्ते- ‘ श्रुतिसुखनिददे कथं नु देव्याः स्तनयुगले जघनस्थले च सुप्ता’ इति वीणादौर्भाग्यमाक्रुश्यते । एवमेव शूद्रकस्य मृच्छकटिकेन सह चारुदत्तस्य सर्वाशगतं सादृश्यमासाद्यते । तदत्र केन कस्याधमर्ण्यं गृहीतमिति विचारे क्रियमाणे कालिदासशुद्रकौ एवोत्तमर्णो भास एव तयोः अधमर्ण इति मम विश्वासस्तत्रायं भासोद् द्वितीयो भास इति च । प्रथमो भासः कालिदासादीनां पाथि प्रदर्शकः सम्भवति, परं तदीयाः कृतयः नोपलभ्यन्ते , यश्चायं केरलीयो रुपकसमूहः स तु नवस्य भासस्य एव हि मन्यमाने सर्वमप्युपपन्नं भवतीति ।
भासभारत्याः निदर्शनानि[सम्पादयतु]
स्वप्नवासवदत्तस्य षष्ठाङ्कस्य अन्ते भरतवाक्यम्, यथा-
- इमां सागरपर्यन्तां हिमवद्विन्ध्यकुण्डलाम् ।
- महीमेकातपत्राङ्कां राजसिंहः प्रशास्तु नः ॥
चारुदत्तनाटकस्य प्रथमाङ्के १३तमः श्लोकः, यथा-
- परिचिततिमिरा मे शीलदोषेण रात्रिः, बहुलतिमिरकालास्तीर्णपूर्वा विघट्टाः ।
- युवतिजनसमक्षं काममेतन्नवाच्यम्, विपणिषु हतशेषा रक्षिणः साक्षिणो मे ॥
नाटकानि[सम्पादयतु]
- स्वप्नवासवदत्तम्
- प्रतिज्ञायौगन्धरायणम्
- उरुभङ्गम्
- दूतवाक्यम्
- पञ्चरात्रम्
- बालचरितम्
- दूतघटोत्कचम्
- मध्यमव्यायोगः
- प्रतिमानाटकम्
- अभिषेकनाटकम्
- अविमारकम्
- चारुदत्तम्
- कर्णभारम्
(महाकवि भासरचितं नाटकं मध्यमव्यायोगात् गृहीतम् ) भासस्य कालः ई०पू० पञ्चमशताब्दिः इति मन्यन्ते इतिहासकाराः। तस्य नाटकानि अद्यापि कूडियाट्टेन प्रशासितानि।
मातुराज्ञा गरीयसी[सम्पादयतु]
(ततः प्रविशति सुतत्रयकलत्रसहितः केशवदासः पृष्ठतः घटोत्कचः च ) घटोत्कचः -- भो वृद्ध । इहैव तिष्ठ।पदम् अपि अग्रे न गन्तव्यम् । वृद्धः -- भो पुरुष।किमर्थम् अस्मान् अग्रे गमनात् निवारयसि? घटोत्कचः -- मम माता उपवास निसर्गार्थम् एकं मानुषं माम् आनेतुम् आदिशत् ।अतः अहं भवत्सु एकं नेष्यामि। वृद्धः-- प्रिये नास्ति मोक्षः राक्षसात् ।अहमेव अनेन सह गच्छामि। मया सांसारिक भोगाः भुक्ताः।अतः निज शरीर दानेन कुलं रक्षितुम् इच्छामि। घटोत्कचः -- अपसरतु भवान् ।मम माता वृद्धं नेच्छति। पत्नी-- आर्य । तर्हि मम शरीरेण रक्षितव्यम् कुलम्। घटोत्कचः -- नहि नहि स्त्री जनो न अभिमतः तत्रभवत्या। प्रथमः पुत्रः-- ज्येष्ठोऽहं कुलस्य रक्षणार्थे प्राणान् दातुमिच्छामि। तृतीयः पुत्रः-- ज्येष्ठः भवान् कुलं पालयतु। अहं प्राणान् ददामि। द्वितीयः पुत्रः-- त्वं कनिष्ठोऽसि ।तव प्राण त्यागः नोचितः।(घटोत्कचं प्रति) भो पुरुष ।अहं त्वया सह चलामि। घटोत्कचः -- प्रीतोऽस्मि आगच्छ चलावःद्वितीयः पुत्रः-- क्षणं तिष्ठतु भवान् ।वनान्तरे जलाशयात् अहं पिपासां शमयितुं इच्छामि। घटोत्कचः -- गत्वा पिपासां शमय। शीघ्रं आगन्तव्यम्।अतिक्रामति मातुः आहारवेला।द्वितीय पुत्रः--भो तात ।एष गच्छामि। (निष्क्रान्तः) घटोत्कचः -- चिरायते कुमारः ।(ज्येष्ठं प्रति) अयि कुमार ।किं नाम तव भ्रातुः?प्रथम पुत्रः-- तस्य नाम मध्यमः इति। घटोत्कचः -- भो मध्यम , मध्यम ।शीघ्रं आगच्छ।( ततः प्रविशति भीमसेनः ) भीमसेनः--कोऽयं मध्यम मध्यम इति शब्दैः मम व्यायामविघ्नं उत्पादयति । अस्तु पश्यामि ।(घटोत्कचं दृष्ट्वा ) भो पुरुष ।ब्रुहि किमर्थं माम् आह्वयसि ?अहं अस्मि मध्यमः। घटोत्कचः -- (आत्मगतम्) न खलु अयं कुमारः।किम् एषः अपि मध्यमः? (प्रकाशम्) अहं मध्यमं शब्दापयामि। भीमसेनः--अतः खल्वहं प्राप्तः। घटोत्कचः -- किं भवान् अपि मध्यमः? भीमसेनः--न तावदपरः। अहमेव भ्रातृणां मध्यमः। वृद्धः--भो मध्यम।अस्मान् परित्रायस्व ।एष राक्षसः अस्मान् हन्तुमिच्छति'। भीमसेनः--भो पुरुष। किमर्थं वृद्धस्य परिवारं त्रासयसि ? मुञ्च एनम्। घटोत्कचः--न मुञ्चामि । मातुराज्ञया गृहीतोऽयम्।भीमसेनः--(आत्मगतम्) कथं मातुराज्ञया इति। माता किल मनुष्याणां देवतानां च दैवतम्। मातुराज्ञां पुरस्कृत्य वयमेतां दशां गताः।। (प्रकाशम्)किं नाम भवतः माता? घटोत्कचः--हिडिम्बा। भीमसेनः--(आत्मगतम्) एवम् हिडिम्बायाः पुत्रोऽयम्।सदृशो हि अस्य गर्वः।(घटोत्कचं प्रति) आदेशय गृहमार्गम्। घटोत्कचः--अनुसरतु माम्। (सर्वे परिक्रामन्ति) भोः इदमस्माकम् गृहम्।( गृहं प्रविश्य अम्बां प्रति) अम्ब। आनीतः तब चिराभिलसितः मानुषः। हिडिम्बा-- (भीमसेनम् अवलोक्य) जयतु आर्यपुत्रः । घटोत्कचः--भवति कोऽयम्? हिडिम्बा-- उन्मत्तक । दैवतम् अस्माकम्।अभिवादय पितरम्। घटोत्कचः--तात। घटोत्कचोऽहम् अभिवादये।मम चापलं क्षन्तुमर्हसि। भीमसेनः--एहि पुत्र एहि ।(उभौ परिष्वजतः)वृद्धः-- भो वृकोदर । रक्षितमस्मत्कुलम्, स्वकुलमुद्धृतं च । गच्छामस्तावत्।( निष्क्रान्तः सकलपुत्रः केशवदासः) भीमसेनः--हिडिम्बे । वत्स घटोत्कच ।इतस्तावत् ।केशवदासं आश्रमपद द्वारमात्रं त्यक्त्वा सम्मावयिष्यामः।( सर्वे निष्क्रान्तः)


c: text/html

text:
अथ भावः—
अनुकार्याश्रयत्वेनोपनिबध्यमानैः सुखदुःखादिरूपैर्भावैस्तद्भावस्य भावकचेतसो भावनं=वासनं भावः । तदुक्तम्—अहो ह्यनेन रसेन गन्धेन वा सर्वमेतद्भावितं= वासितम् इति819 । यत्तु रसान् भावयन् भावः इति, कवेरन्तर्गतं भावं भावयन् भावः इति820 च, तदभिनयकाव्ययोः प्रवर्तमानस्य भावशब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्तकथनमिति । ते च स्थायिनो व्यभिचारिणश्चेति वक्ष्यमाणाः ।
सुखदुःखादिभिरिति । अनुकार्याश्रयत्वेन कविनोपनिबध्यमानैः सुखदुःखादिभिर्भावैः तस्य सामाजिकस्य भावस्य चेतसो यद् भावनं=वासनं स भाव इत्यर्थः । तथैव व्याचष्टे अनुकार्येति । भावशब्दस्य रसान् भावयन् भाव इति कवेरन्तर्गतं भावं भावयन् भाव इति च वदतो वासनावाचित्वं विरुद्धमिव । तत्राह यत्त्विति । ते चेति । ते च भावा इत्यर्थः ।

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
षष्ठोsध्याय:
बृहादश्व उवाच ।
वृते तु नैषधे भैम्या लोकपाला महौजस: ।
यान्तो ददृशुरायान्तं द्वापरं कलिना सह ॥१॥
अथाब्रर्वात्कलिं शक: संप्रेक्ष्य बलवृत्रहा ।
द्वापरेण सहायेन कले ब्रूहि क्व यास्यसि ॥२॥
ततोsब्रवीत्कलि: शक्रं दमयन्त्या: स्वयंवरम् ।
गत्वा हि वरयिष्ये तां मनो हि मम तां गतम् ॥३॥
तमब्रवीत्प्रहस्येन्द्रो निर्वृत्त: स स्वयंवर: ।
वृतस्ताया नलो राजा पतिरस्मत्समीपत: ॥४॥
एवमुक्तस्तु शक्रेण कलि: कोपसमन्वित: ।
देवानामन्त्र्य तान्सर्वानुवाचेदं वचस्तदा ॥५॥
देवानां मानुषं मध्ये यत्सा पतिमविन्दत ।
तत्र तस्या भवेन्न्याय्यं विपुलं दण्डधारणम् ॥६॥
एवमुक्ते तु कलिना प्रत्यूचुस्ते दिवौकस: ।
अस्माभि: समनुज्ञाते दमयन्त्या नलो वृत: ॥७॥
का च सर्वगुणोपेतं नाश्रयेत नलं नृपम् ।
यो वेद धर्मानखिलान्यथावच्चरितव्रत: ॥८॥
नित्यं तृप्ता गृहे यस्य देवा यज्ञेषु धर्मत: ।
अहिंसानिरतो यश्च सत्यवादी दृढव्रत: ॥९॥
यस्मिन्दाक्ष्यं धृतिर्दानं तप: शौचं दम: शम: ।
ध्रुवाणि पुरुषव्याघ्रे लोकपालसमे नृपे ॥१०॥
एवंरुपं नलं यो वै कामयेच्छपितुं कले ।
आत्मानं स शपेन्मुढो हन्यादात्मानमात्माना ॥११॥
एवंगुणं नलं यो वै कामयेच्छपितुं कले ।
कृच्छ्रै स नरके मज्जेदगाधे विपुले ह्रदे ॥१२॥
ततो गतेषु देवेषु कलिर्द्वापरमब्रवीत्म् ।
संहर्तु नोत्सहे कोपं नले वत्स्यामि द्वापर ॥१३॥
भ्रंशयिष्यामि तं राज्यान्न भैम्या सह रंस्यते ।
त्वमप्यक्षान्समाविश्य साहाय्यं कर्तुमर्हसि ॥१४॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
पच्ञदशोsध्याय:
बृहदश्व उवाच ।
तस्मिन्नन्तर्हिते नागे प्रययौ नैषधो नल: ।
ऋतुपर्णस्य नगरं प्राविशद्दशमेsहनि ॥१॥
स राजानमुपातिष्ठद्वाहुकोsहमिति ब्रुवन ।
अश्वानां वाहने युक्त: पृथिव्यां नास्ति मत्सम: ॥२॥
अर्थकृच्छ्रेषु चैवाहं प्रष्टव्यो नैपुणेषु च ।
अन्नसंस्कारमपि च जानाम्यन्यैर्विशेषत: ॥३॥
यानि शिल्पानि लोकेsस्मिन्यच्चैवान्यत्सुदुष्करम् ।
सर्व यतिष्ये तत्कर्तुमृतुपर्ण भरस्व माम् ॥४॥
ऋतुपर्ण उवाच ।
वस बाहुक भद्रं ते सर्वमेतत्करिष्यसि ।
शीघ्रयाने सदा बुध्दिर्ध्रियते मे विशेषत: ॥५॥
स त्वमातिष्ठ योगं तं येन शीघ्रा हया मम ।
भवेयुरश्वाध्यक्षोsसि वेतनं ते शतं शता: ॥६॥
त्वामुपस्थास्यतश्चैव नित्यं वार्ष्णेयजीवलौ ।
एताभ्यां रंस्यसे सार्ध वस वै मयि बाहुक ॥७॥
बृहदश्व उवाच ।
एवमुक्तो नलस्तेन न्यवसत्तत्र पूजित: ।
ऋतुपर्णस्य नगरे सहवार्ष्णेयजीवल: ॥८॥
स वै तत्रावसद्राजा वैदर्भीमनुचिन्तयन् ।
सायंसायं सदा चेमं श्लोकमेकं जगाद ह ॥९॥
क्व नु सा क्षुत्पिपासार्ता श्रान्ता शेते तपस्विनी ।
स्मरन्ती तस्य मन्दस्य कं वा साद्योपतिष्ठति ॥१०॥
एवं ब्रुवन्तं राजानं निशायां जीवलोsब्रवीत् ।
कामेनां शोचसे नित्यं श्रोतुमिच्छामि बाहुक ।
आयुष्मन्कस्य वा नारी यामेवमनुशोचसि ॥११॥
तमुवाच नलो राजा मन्दप्रज्ञ्स्य कस्याचित् ।
आसीद् बहुमाता नारी तस्यादृढ्तरं वच: ॥१२॥
स वै केनचिदर्थेन तया मन्दो व्ययुज्यत ।
विप्रयुक्त: स मन्दात्मा भ्रमत्यसुखपीडित: ॥१३॥
दह्यमान: स शोकेन दिवारात्रमतन्द्रित: ।
निशाकाले स्मरंस्तस्या: श्लोकमेकं स्म गायति ॥१४॥
स विभ्रमन्महीं सर्वा क्वचिदासाद्या किंचन ।
वसत्यनर्हस्तद्दु:खं पुनरेवानुसंस्मरन् ॥१५॥
सा तु तं पुरुषं नारी कृच्छ्रेsप्यनुगता वने ।
त्यक्ता तेनाल्पपुण्येन दुष्करं यदि जीवति ॥१६॥
एका बालनाभिज्ञा च मार्गाणामतथोचिता ।
क्षुत्पिपासापरीताग्ङी दुष्करं यदि जीवति ॥१७॥
इत्येवं नैषधो राजा दमयन्तीमनुस्मरन् ।
अज्ञातवासं न्यवसद्राज्ञस्तस्य निवेशने ॥१८॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
आदरणीया: संस्कृतजगत: विद्वान्स:
यथा वयं पश्याम: गतसु वर्षेसु जालजगति हिन्दीभाषाया: प्रभाव: वर्धित: ।
तत: पूर्वं जालजगति आंग्लभाषाया: एव वर्चस्वम् आसीत् ।
अस्माकं भारतदेशे तु हिन्दीभाषाया: अपि अधोगति: आसीत् । एवं प्रतिभाति स्म यत् हिन्दीभाषाया: अपि गति: संस्कृतसदृशमेव भविष्यति किन्तु तदा एव जालजगति हिन्दीलेखकानां अवतरणं जातम् । 2001 तमे वर्षे कदाचित् हिन्दीभाषाया: अपि सा गति: आसीत् जालजगति या गति: अद्य संस्कृतस्य अस्ति ।
तदा आसन् चत्वारि पंच जालपृष्ठा: केवलम् ।
किन्तु जना: पराजयं न अंगीकृतवन्त: , प्रयासं वहन्त: अद्य हिन्दीभाषाया: लक्षाधिकी पृष्ठसंख्या जाता ।
एवं विधा एव अद्य या गति: संस्कृतभाषाया: जालजगति अस्ति तां गतिं विचिन्त्य यदि वयं पराजयं मत्वा उपविशाम: चेत् संस्कृतस्य हानि: एव
अत: अद्य अहं पुन: एकवारं भवतां सर्वेषां संस्कृतानुरागिणां आह्वानं करोमि यत् अद्य आरभ्य एव कृपया स्वसंकल्पं दृढीकृत्वा संस्कृतपृष्ठलेखने संलग्न: भवन्तु ।
निश्चयेन अस्माकं शुभसंकल्प: पूर्णं भविष्यति ।
जयतु संस्कृतम्


text:
गीतायाः नवमाध्यायस्य गद्याभ्यासः
Prosaic study of ninth chapter of गीता
अथ नवमोऽध्यायः ।
श्रीभगवानुवाच ।
इदं तु ते गुह्यतमं प्रवक्ष्याम्यनसूयवे ।
ज्ञानं विज्ञानसहितं यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात् ॥ ९- १॥
अथ नवमः अध्यायः
(१) श्री-भगवान् उवाच – अन्-असूयवे इदम् तु ते विज्ञानसहितम् गुह्यतमम् ज्ञानम् प्रवक्ष्यामि, यत् ज्ञात्वा (त्वम्) अ-शुभात् मोक्ष्यसे ॥९-१॥
राजविद्या राजगुह्यं पवित्रमिदमुत्तमम् । प्रत्यक्षावगमं धर्म्यं सुसुखं कर्तुमव्ययम् ॥ ९- २॥
इदम् राज-विद्या (अस्ति), राज-गुह्यम् (अस्ति), पवित्रम् (अस्ति), उत्तमम् (अस्ति), प्रत्यक्ष-अवगमम् (अस्ति), धर्म्यम् (अस्ति), सु-सुखम् कर्तुम् (भवति), अव्ययम् (अस्ति) [अथवा] अव्ययम् सु-सुखम् कर्तुम् (भवति) ॥९-२॥
अश्रद्दधानाः पुरुषा धर्मस्यास्य परन्तप ।
अप्राप्य मां निवर्तन्ते मृत्युसंसारवर्त्मनि ॥ ९- ३॥
(२) परम्-तप, अस्य धर्मस्य अश्रद्दधानाः पुरुषाः माम् अप्राप्य मृत्यु-संसार-वर्त्मनि निवर्तन्ते ॥९-३॥
मया ततमिदं सर्वं जगदव्यक्तमूर्तिना ।
मत्स्थानि सर्वभूतानि न चाहं तेष्ववस्थितः ॥ ९- ४॥
मया अव्यक्त-मूर्तिना इदम् सर्वम् जगत् ततम् | सर्व-भूतानि मत्-स्थानि (भवन्ति) च | अहम् तेषु न अवस्थितः ॥९-४॥
न च मत्स्थानि भूतानि पश्य मे योगमैश्वरम् ।
भूतभृन्न च भूतस्थो ममात्मा भूतभावनः ॥ ९- ५॥
मत्-स्थानि भूतानि (एतत्) मे ऐश्वरम् योगम् न पश्य | मम आत्मा भूत-भृत् भूत-स्थः च न | (सः तु) भूत-भावनः ॥ ९- ५॥
यथाकाशस्थितो नित्यं वायुः सर्वत्रगो महान् ।
तथा सर्वाणि भूतानि मत्स्थानीत्युपधारय ॥ ९- ६॥
यथा आकाश-स्थितः महान् वायुः नित्यम् सर्वत्र-गः तथा सर्वाणि भूतानि मत्-स्थानि इति उपधारय ॥ ९- ६॥
सर्वभूतानि कौन्तेय प्रकृतिं यान्ति मामिकाम् ।
कल्पक्षये पुनस्तानि कल्पादौ विसृजाम्यहम् ॥ ९- ७॥
प्रकृतिं स्वामवष्टभ्य विसृजामि पुनः पुनः ।
भूतग्राममिमं कृत्स्नमवशं प्रकृतेर्वशात् ॥ ९- ८॥
(४) कौन्तेय, कल्प-क्षये सर्व-भूतानि मामिकाम् प्रकृतिम् यान्ति | पुनः कल्प-आदौ अहम् तानि विसृजामि ॥९-७॥ स्वाम् प्रकृतिम् अवष्टभ्य इमम् कृत्स्नम् अ-वशम् भूत-ग्रामम् प्रकृतेः वशात् पुनः पुनः विसृजामि ॥ ९- ८॥
न च मां तानि कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय ।
उदासीनवदासीनमसक्तं तेषु कर्मसु ॥ ९- ९॥
(५) धनञ्जय, उदासीन्-अवदासीनम् तेषु कर्मसु अ-सक्तम् माम् तानि कर्माणि न च निबध्नन्ति ॥९-९॥
मयाध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरम् ।
हेतुनानेन कौन्तेय जगद्विपरिवर्तते ॥ ९- १०॥
(६) कौन्तेय, अनेन अध्यक्षेण हेतुना प्रकृतिः मयि स-चर-अ-चरम् सूयते जगत् परिवर्तते (च) ॥९-१०॥
अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम् ।
परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम् ॥ ९- ११॥
मोघाशा मोघकर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः ।
राक्षसीमासुरीं चैव प्रकृतिं मोहिनीं श्रिताः ॥ ९- १२॥
(७) मोघ-आशाः मोघ-कर्माणः मोघ-ज्ञानाः वि-चेतसः राक्षसीम् आसुरीम् च एव मोहिनीम् प्रकृतिम् श्रिताः, मम भूत-महा-ईश्वरम् परम् भावम् अ-जानन्तः मूढाः मानुषीम् तनुम् आश्रितम् माम् अवजानन्ति ॥९-११॥+॥९-१२॥
महात्मानस्तु मां पार्थ दैवीं प्रकृतिमाश्रिताः ।
भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम् ॥ ९- १३॥
सततं कीर्तयन्तो मां यतन्तश्च दृढव्रताः ।
नमस्यन्तश्च मां भक्त्या नित्ययुक्ता उपासते ॥ ९- १४॥
ज्ञानयज्ञेन चाप्यन्ये यजन्तो मामुपासते ।
एकत्वेन पृथक्त्वेन बहुधा विश्वतोमुखम् ॥ ९- १५॥
(८) पार्थ, दैवीम् प्रकृतिम् आश्रिताः महा-आत्मानः तु माम् भूत-आदिम् अ-व्ययम् ज्ञात्वा अन्-अन्य-मनसः भजन्ति ॥९-१३॥ माम् सततम् कीर्तयन्तः, यतन्तः दृढ-व्रताः च नमस्यन्तः च नित्य-युक्ताः माम् भक्त्या उपासते ॥९-१४॥ अन्ये अपि च एकत्वेन, पृथक्त्वेन (एवम्) बहुधा ज्ञान-यज्ञेन यजन्तः विश्वतः-मुखम् माम् उपासते ॥९-१५॥
अहं क्रतुरहं यज्ञः स्वधाहमहमौषधम् ।
मन्त्रोऽहमहमेवाज्यमहमग्निरहं हुतम् ॥ ९- १६॥
पिताहमस्य जगतो माता धाता पितामहः ।
वेद्यं पवित्रमोंकार ऋक्साम यजुरेव च ॥ ९- १७॥
गतिर्भर्ता प्रभुः साक्षी निवासः शरणं सुहृत् ।
प्रभवः प्रलयः स्थानं निधानं बीजमव्ययम् ॥ ९- १८॥
तपाम्यहमहं वर्षं निगृह्णाम्युत्सृजामि च ।
अमृतं चैव मृत्युश्च सदसच्चाहमर्जुन ॥ ९- १९॥
(९) अहम् क्रतुः, अहम् यज्ञः, अहम् स्व-धा, अहम् औषधम्, अहम् मन्त्रः, अहम् एव आज्यम्, अहम् अग्निः, अहम् हुतम् ॥९-१६॥ अहम् अस्य जगतः पिता माता धाता पितामहः (अहम्) पवित्रम् वेद्यम्, (अहम्) ॐ-कारः, (अहम्) ऋक्, साम, यजुः च एव (अहम्) ॥९-१७॥ (अहम्) गतिः, (अहम्) भर्ता, प्रभुः, साक्षी, निवासः, शरणम्, सुहृत्, प्रभवः प्रलयः स्थानम् निधानम्, (अहम्) अ-व्ययम् बीजम् ॥९-१८॥ अहम् तपामि, अहम् वर्षम्, निगृह्णामि, उत्सृजामि च | अर्जुन, अहम् अ-मृतम्, मृत्युः च एव, सत् अ-सत् च (अहम्) ॥९-१९॥
त्रैविद्या मां सोमपाः पूतपापा
यज्ञैरिष्ट्वा स्वर्गतिं प्रार्थयन्ते ।
ते पुण्यमासाद्य सुरेन्द्रलोक-
मश्नन्ति दिव्यान्दिवि देवभोगान् ॥ ९- २०॥
ते तं भुक्त्वा स्वर्गलोकं विशालं
क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति ।
एवं त्रयीधर्ममनुप्रपन्ना
गतागतं कामकामा लभन्ते ॥ ९- २१॥
(१०) त्रै-विद्याः सोम-पाः पूत-पापाः मां यज्ञैः इष्ट्वा स्वर्-गतिम् प्रार्थयन्ते | ते पुण्यम् सुर-इन्द्र-लोकम् आसाद्य दिवि दिव्यान् देव-भोगान् अश्नन्ति ॥९-२०॥ ते तम् विशालम् स्वर्-ग-लोकम् भुक्त्वा क्षीणे पुण्ये मर्त्य-लोकम् विशन्ति | एवम् त्रयी-धर्मम् अनुप्रपन्नाः गत-आगतम् काम-कामाः लभन्ते ॥९-२१॥
अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते ।
तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम् ॥ ९- २२॥
(११) ये जनाः माम् चिन्तयन्तः अन्-अन्याः पर्युपासते, तेषाम् नित्य-अभियुक्तानाम् योग-क्षेमम् अहम् वहामि ॥९-२२॥
येऽप्यन्यदेवता भक्ता यजन्ते श्रद्धयान्विताः ।
तेऽपि मामेव कौन्तेय यजन्त्यविधिपूर्वकम् ॥ ९- २३॥
(१२) कौन्तेय, ये श्रद्धया अन्विताः भक्ताः अन्य-देवताः अपि भजन्ते, ते अपि अ-विधि-पूर्वकम् माम् एव यजन्ति ॥९-२३॥
अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव च ॥९-२४अ॥
(१३) अहम् हि सर्व-यज्ञानाम् भोक्ता च प्रभुः एव च ॥९-२४अ॥
न तु मामभिजानन्ति तत्त्वेनातश्च्यवन्ति ते ॥९-२४॥
(१४) (ये) माम् तत्त्वेन न अभिजानन्ति अतः ते च्यवन्ति ॥९-२४आ॥
यान्ति देवव्रता देवान्पितॄन्यान्ति पितृव्रताः ।
भूतानि यान्ति भूतेज्या यान्ति मद्याजिनोऽपि माम् ॥ ९- २५॥
(१५) देव-व्रताः देवान् यान्ति | पितृ-व्रताः पितॄन् यान्ति | भूत-इज्याः भूतानि यान्ति | अपि (तु) मत्-याजिनः माम् यान्ति ॥९-२५॥
पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति ।
तदहं भक्त्युपहृतमश्नामि प्रयतात्मनः ॥ ९- २६॥
(१६) यः भक्त्या पत्रम् पुष्पम् फलम् तोयम् मे प्रयच्छति, तत् प्रयत-आत्मनः भक्ति-उपहृतम् अहम् अश्नामि ॥९-२६॥
यत्करोषि यदश्नासि यज्जुहोषि ददासि यत् ।
यत्तपस्यसि कौन्तेय तत्कुरुष्व मदर्पणम् ॥ ९- २७॥
शुभाशुभफलैरेवं मोक्ष्यसे कर्मबन्धनैः ।
संन्यासयोगयुक्तात्मा विमुक्तो मामुपैष्यसि ॥ ९- २८॥
(१७) कौन्तेय, यत् करोषि, यत् अश्नासि, यत् जुहोषि, यत् ददासि, यत् तपस्यसि तत् मत्-अर्पणम् कुरुष्व ॥९-२७॥ एवम् शुभ-अ-शुभ-फलैः मोक्ष्यसे | कर्म-बन्धनैः विमुक्तः संन्यास-योग-युक्त-आत्मा माम् उपेष्यसि ॥९- २८॥
समोऽहं सर्वभूतेषु न मे द्वेष्योऽस्ति न प्रियः ।
ये भजन्ति तु मां भक्त्या मयि ते तेषु चाप्यहम् ॥ ९- २९॥
(१८) अहम् सर्व-भूतेषु समः | मे न द्वेष्यः अस्ति, न प्रियः | ये तु माम् भक्त्या भजन्ति, ते मयि, अहम् अपि तेषु च ॥९-२९॥
अपि चेत्सुदुराचारो भजते मामनन्यभाक् ।
साधुरेव स मन्तव्यः सम्यग्व्यवसितो हि सः ॥९-३०॥
(१९) सु-दुर्-आचारः अपि माम् अन्-अन्य-भाक् भजते चेत्, सः साधुः एव मन्तव्यः | सः सम्यक् व्यवसितः हि ॥९-३०॥
क्षिप्रं भवति धर्मात्मा शश्वच्छान्तिं निगच्छति ।
कौन्तेय प्रतिजानीहि न मे भक्तः प्रणश्यति ॥९-३१॥
(२०) (यः) धर्म-आत्मा भवति, (सः) क्षिप्रम् शश्वत्-शान्तिम् निगच्छति | प्रतिजानीहि, कौन्तेय, मे भक्तः न प्रणश्यति ॥९-३१॥
मां हि पार्थ व्यपाश्रित्य येऽपि स्युः पापयोनयः ।
स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रास्तेऽपि यान्ति परां गतिम् ॥९-३२॥
किं पुनर्ब्राह्मणाः पुण्या भक्ता राजर्षयस्तथा ।
(२१) पार्थ, ये पाप-योनयः स्युः अपि, स्त्रियः वैश्याः तथा शूद्राः ते अपि माम् व्यपाश्रित्य पराम् गतिम् यान्ति | किम् पुनः ब्राह्मणाः राज-ऋषयः तथा पुण्याः भक्ताः (पराम् गतिम् न यान्ति ?) ॥९-३३अ॥
अनित्यमसुखं लोकमिमं प्राप्य भजस्व माम् ॥९-३३॥
मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु ।
मामेवैष्यसि युक्त्वैवमात्मानं मत्परायणः ॥९-३४॥
(२२) इमम् अ-नित्यम् अ-सुखम् लोकम् प्राप्य माम् भजस्व ॥९-३३आ॥ मत्-मनाः भव, मत्-भक्तः, मत्-याजी माम् नमः कुरु | एवम् आत्मानम् मत्-परायणः युक्त्वा माम् एव एष्यसि ॥९-३४॥
ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु
ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे
राजविद्याराजगुह्ययोगो नाम नवमोऽध्यायः ॥९॥
(२३) ॐ तत् सत् | इति श्रीमत्-भगवत्-गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्म-विद्यायाम् योग-शास्त्रे श्री-कृष्ण-अर्जुन-संवादे (अयम्) नवमः अध्यायः नाम राज-विद्या-राज-गुह्य-योगः ॥९॥
-o-O-o-


text:
दशाफल भक्त्या येन नवग्रहा बहुविधैराराधितास्ते चिरं सन्तुष्ताः फलबोधहेतुमदिशन्सानुग्रहं निर्णयम् ।
ख्यातां तेन पराशरेण कथितां संगृह्य होरागमात् सारं भूरिपरीक्षयातिफलितां वक्ष्ये महाख्यां दशाम् ॥१॥
अग्न्यादितारपत्यो रविचन्द्रभौम- सर्पमरेण्यशनिचन्द्रजकेतुशुक्राः ।
तेने नटः सनिजया चटुधान्यसौम्य- स्थने नखा निगदिताः शरदस्तु तेषां ॥२॥
तृक्षस्य गम्या घटिका दशाब्द- निघ्ना नताप्ता स्वदशाब्दसंख्या ।
रूपैर्नगैः संगुणयेन्नतेन हृतास्तु मासा दिवसाः क्रमेण ॥३॥
रविस्फुटं तज्जनने यदासीत् तथा विधश्चेत्प्रतिवर्षमर्कः ।
आवृत्तयुः सन्ति दशाब्दकानां भागक्रमात्तदृवसाः प्रकल्प्याः ॥४॥
दशाफल भानुः करोति कलहं क्षितिपालकोप- माकस्मिकं स्वजनरोगपरिभ्रमं च ।
अन्योन्यवैरमतिदुःसहचित्तकोपं गुप्त्यर्थधान्यसुतदारकृशानुपीडाम् ॥५॥
क्रौर्यध्विभूपैः कलहैर्धनाप्तिं वनाद्रिसंचारमतिप्रसिद्धिम् ।
करोति सुस्थो विजयं दिनेश- स्तैक्ष्ण्यं सदोद्योगरतिं सुखं च ॥६॥
मनःप्रसादं प्रकरोति चन्द्रः सर्वार्थसिद्धिं सुखभोजनं च ।
स्त्रीपुत्रभूषाम्बररत्नसिद्धीं गोक्षेत्रेलाभं द्विजपूजनं च ॥७॥
बलेन सर्वं शशिनस्तु वाच्यं पूर्वे दशाहे फलमत्र मध्यम् ।
मध्ये दशहे परिपूर्णवीर्यं तृतीयेभागेऽल्पफलं क्रमेण ॥८॥
भौमस्य स्वदशाफलानि हुतभुग्भूपाहवाद्यैर्धनं भैषज्यानृतवञ्चनैश्च विविधैः क्रौर्यैर्धनस्यागमः ।
पित्तासृग्ज्वरबाधितश्च सततं नीचाङ्गनासेवनं विद्वेषः सुतदारबन्धुगुरुभिः कष्टोऽन्यभाग्ये रतः ॥९॥
सौम्यः करोति सुहृदागममात्मसौख्यं विद्वत्प्रशंसितयशश्च गुरुप्रसादम् ।
प्रागल्भ्यमुक्तिविषयेऽपि परोपकारं जायात्मजादिसुहृदां कुशलं महत्त्वम् ॥१०॥
धर्मक्रियाप्तिममरेन्द्रगुरुर्विधत्ते संतानसिद्धिमवनीपतिपूजनं च ।
श्लाघ्यत्वमुन्नतजनेषु गजाश्वयान- प्राप्तिं वधूसुतसुहृद्युतिमिष्टसिद्धिम् ॥११॥
क्रीडासुखोपकरणानि सुवाहनाप्तिं गोरत्मभूषणनिधिप्रमदाप्रमोदम् ।
ज्ञनक्रियां सलिलयानमुपैति शौक्रयां कल्याणकर्मबहुमानमिलाधिनाथात् ॥१२॥
पाकेऽर्कजस्यनिजदारसुतातिरोगान्- वातोत्तरान्कृषिविनाशमसत्प्रलापम् ।
कुस्त्रीरतिं परिजनैर्वियुतिं प्रवास माकस्मिकं स्वजनभूमिसुखार्थनाशम् ॥१३॥
कुर्यार्दहिः क्षितिपचोरविषाग्नोशस्त्र- भीर्तिं सुतार्तिसतिविभ्रमबन्धुनाशम् ।
नीचावमाननमतिक्रमतोऽपवादं स्थानच्युतिं पदहातिं कृतकार्यहानिम् ॥१४॥
विधुंतुदे शुभान्विते प्रशस्तभावसंयुते दशा शुभप्रदा तदा महीपतुल्यभूतिदा ।
अभीष्टकार्यसिद्धयो गृहे सुखस्थितिर्भवे- दचञ्चलार्थसंचयाः क्षितौ प्रसिद्धकीर्तयः ॥१५॥
पथोनमीनालिगतस्य राहो- र्दशाविपाके महितं च सौख्यम् ।
देशाधिप्त्यं नरवाहनाप्ति- र्दशावसाने सकलस्य नाशः ॥१६॥
केतोर्दशायामरिचोरभूपैः पीडा च शस्त्रक्षतमुष्णरोगः ।
मिथ्यापवादः कुलदूषितत्वं वह्नेर्भयं प्रोषणमात्मदेशात् ॥१७॥
अथ तरणिदशायां क्रौर्यभूपालयुद्धै- र्धनमनलचतुष्पात्पीडनं नेत्रतापः ।
उदरदशनरोगः पुत्रदारार्तिरुच्चै- र्गुरुजनविरहः स्याद्भृत्यनाशोऽर्थहानिः ॥१८॥
शिशिरकरदशायां मन्त्रदेवद्विजोर्वी- पतिजनितविभूतिः स्त्रीधनक्षेत्रसिद्धिः ।
कुसुमवसनभूषागन्धनानारसाप्ति- भर्वति खलविरोधः स्वक्षयो वातरोगः ॥१९॥
क्षितितनयदशायां क्षेत्रवैरक्षितिश- प्रतिजनितविभूतिः स्यात्पशुक्षेत्रलाभः ।
सहजतनयवैरं दुर्जनस्त्रीषुसक्ति- दर्हनरुधिरपित्तव्याधिरर्थोपहानिः ॥२०॥
असुरवरदशायां दुःस्वभावोऽथवा स्या- दतिगहनगदार्तिः सूनुनार्योर्विनाशः ।
विषभयमरिपीडावीक्षणोद्धर्वाङ्गीरोगः सुहृदि कृषविरोधो भूपतेर्द्वेषलाभः ॥२१॥
अमरगुरुदशायामम्बराद्यर्थसिद्धिः परिजनपरिवारप्रौढिरत्यर्थमानः ।
सुतधनसुहृदाप्तिः साधुवादाप्तपूजा भवति गुरुवियोगः कर्णरोगः कफार्तिः ॥२२॥
रवितनयदशायां राष्टपीडाप्रहार- प्रतिजनितविभूतिः प्रेष्यवृद्धाङ्गनाप्तिः ।
पशुमहिषवृषाप्तिः पुत्रदारप्रपीडा पवनकफगुदार्तिः पादहस्ताङ्गतापः ॥२३॥
शशितनयदशायां शश्वदाचार्यसिद्धि- र्द्विजजनितधनाप्तिः क्षेत्रेगोवाजिलाभः ।
मनवरसुरपूजा वित्तसंधातसिद्धिः प्रभवति मरुदुष्णश्लेष्मरोगप्रपीडा ॥२४॥
शिखिजनितदशायां शोकमोहोऽङ्गनाभिः प्रभुजनपरिपीडा वित्तनाशोऽपराधः ।
प्रभवति तनुभाजां स्वीयदेशा- दृशनचरणरोगः श्लेष्मन्तापनं च ॥२५॥
भृगुतनयदशायामङ्गनारत्नवस्त्र- द्यतिमिधिधनभूषावाजिशय्यासनाप्तिः ।
क्रयकृषिजलयानप्राप्तवित्तागमो वा भवति गुरुवियोगो बान्धवातिर्मनोरुक् ॥२६॥


text:
श्रीमदाचार्याणां शारदापीठवासवर्णनम्
अथ यदा जितवान्यतिशेखरोऽभिनवगुप्तमनुत्तममान्त्रिकम् ।
स तु तदाऽपजितो यतिगोचरं हतमना: कृतवानपगोरणम् ॥१॥
स ततोऽभिचचार मूढबुध्दिर्यतिशार्दूलममुं प्ररुढरोष: ।
अचिकित्स्यतमो भिषग्भिरस्मादजनिष्ठास्य भगन्दराख्यरोग: ॥२॥
अचिकित्स्यभगन्दराख्यरोगप्रसरच्छोणितपकिलस्वशाटया: ।
अजुपुप्सविशोधनादिरुपां परिचर्यामकृतास्य तोटकार्य: ॥३॥
भगन्दरव्याधिनिपीडितं गुरुं निरीक्ष्य शिष्या: समबोधयञ्शनै: ।
नोपेक्षणीयो भगवन् महामयस्त्वपीडित: शत्रुरिवर्ध्दिमाप्रुयात ॥४॥
ममत्वहानाद्भवता शरीरके न गण्यते व्याधिकृताऽऽर्तिरीदृशी ।
पश्यन्त एवान्तिकवर्तिनो वयं भृशातुरा: स्म: सहसा व्यथासहा: ॥५॥
चिकित्सका व्याधिनिदानकोविदा: संप्रच्छनीया भगवन्नितस्तत: ।
प्रत्यक्षवत्संप्रति सन्ति पूरुषा जीवातुवेदे गदितार्थसिध्दिदा: ॥६॥
उपेक्षमाणेऽपि गुरावनास्थया शरीरकादौ सुखमात्मनीश्वरै: ।
नोपेक्षणीयं गुरुदु:खदृश्वभिर्दु:खं विनेयैरिति शास्त्रनिश्चय: ॥७॥
स्वस्थे भवत्पादसरोरुहव्दये स्वस्था वयं यन्मधृपायिवृत्तय: ।
तस्माद्भवेतावकविग्रहो यथा स्वस्थस्तथा वाञ्छति पूज्य ना मन: ॥८॥
व्याधिर्हि जन्मान्तरपापपाको भोगेन तस्मात् क्षपणीय एष: ।
अभुज्यमान: पुरुषं न मुश्चेज्जन्मान्तरेऽपीति हि शास्त्रवाद: ॥९॥
व्याधिर्व्दिधाऽसौ कथितो हि विद्भि: कर्मोद्भवो धातुकृतस्तथेति ।
आद्यक्षय: कर्मण एव लीनाचिकित्सया स्याचरमोदितस्य ॥१०॥
संक्षीयतां कर्मण एव संक्षयाद्व्याधि; प्रवृत्तो न चिकित्स्यते मया ।
पतेच्छरीरं यदि तन्निमित्तत: पतत्ववश्यं न विभेमि किश्चन ॥११॥
सत्य गुरो न शरीरलोभ: स्पृहालुत नस्तु चिराय तस्मै ।
त्वज्जीवनेनैव हि जीवनं न: पाथश्चरणां जलमेव तध्दि ॥१२॥
स्वयं कृतार्था: परतुष्टिहेतो: कुर्वन्ति सन्तो निजदेहरक्षाम् ।
तस्माच्छरीरं परिरक्षणीयं त्वयाऽपि लोकस्य हिताय विव्दन् ॥१३॥
निर्बन्धतो गुरुवर: प्रददावनुज्ञां दिग्भ्यो भिषग्वरसमानयनाय तेभ्य: ।
नत्वा गुरुं प्रतिदिशं प्रययु : प्रहृष्टा: शिष्या: प्रवासकुशला हरिभक्तिभाज: ॥१४॥
प्रायो नृपं कविजना भिषजो वदान्यं वित्तार्थिन: प्रतिदिनं कुशला जुषन्ते ।
तस्मादमी न्रुपपुरेषु निरीक्षणीया इत्येव चेतसि मनोरथमादधाना: ॥१५॥
तेऽतीत्य देशान् बहुलान् स्वकार्यसिध्दयै कचिद्राजपुरे भिषग्भि: ।
अवाप्य सन्दर्शनभाषणानि समानयस्तान् स्वाभिमतार्थदानै: ।
यदत्न कर्तव्यमुदीर्यतां तत्कुर्म: स्वशक्त्येति वदाज्जगौ स: ॥१७॥
उपगुदं भिषज: परिबाधते गद उदेत्य तनुं तनुमध्यग: ।
यदिदमस्य विधेयमिदं ध्रुवं वदत रोगतमस्तिमिरारय: ॥१८॥
चिरमुपे क्षतवानहमेतकं दुरितजोऽयमिति प्रतिभाति मे ।
तदपि शिष्यगणैर्निरहिंस्य हं प्रहितवान् भवदानयनाय तान् ॥१९॥
निगदिते मुन्निनेति भिषग्वरा विदधिरे बहुधा गदसत्क्रिया: ।
न च शशाम गदो बहुतापदो विमनस: पटवो भिषजोऽभवन् ॥२०॥
अथ मुनिर्विमनस्त्वसमन्वितानिदमवोचत सिध्दभिषग्वरान् ।
अटत गेहमगात्समया बहुर्गदहृते भवतामित ईयुषाम् ॥२१॥
दिनचय्म गणयन् पथिलोचन: प्रियचनो निवसेव्दिरहातुर: ।
नरपिअतिर्भवतां शरण ध्रुवं स च विदेशगमं श्रुतवान्यदि ॥२२॥
रुषितवान्न च वो वितरेन्नृप: फणितजीवितमक्षतशासन: ।
तुरगवन्नृपतिश्चलमानसो भिषजमन्यमसौ विदधीत वा ॥२३॥
जनपदो विरलो गदहारकैर्बहुलरुग्णजन: प्रकृतेरत: ।
मृगयते भवतो भवतां गृहे गदिजन: सहितुं गदमक्षम: ॥२४॥
पितृकृता जनिरस्य शरीरिण: समवनं गदहारिषु तिष्ठति ।
जनितमप्यफलं भिषजं विना भिषगसौ हरिरेव तनूभृत: ॥२५॥
यदुदितं भवता वितथं न तत्तदपि न क्षमते व्रजितुं मन: ।
सुरभुवं प्रविहाय मनुष्यगाम व्रजितुमिच्छति कोऽत्न नर: सुधी: ॥२६॥
इति निगद्य ययुर्भिषजां गणा विमनस: पटवोऽपि निजान्ल गृहान् ।
अथ मुनिर्विजहन्ममतां तनौ गुरुवरो गुरुदु:खमसोढ स: ॥२७॥
प्रथितैरवनौ पर: सहस्रैरगदंकारचयैरथाचिकित्स्ये ।
प्रबले स्ति हा भगन्दराख्ये स्मरति स्म स्मरशासनं मुनीन्द्र; ॥२८॥
स्मरशासनशासनान्नियुक्तौ व्दिजवेषं प्रविधाय भूमिमाप्तौ ।
उपदेदतुरश्चिनौ च देवौ सुभुजौ साज्जनलोचनौ सुपुस्तौ ॥२९॥
यतिवर्य चिकित्सितुं न शक्या परकृत्याजनिता हि ते रुगेषा ।
इति तं समुदीर्य योगिवर्य विबुधौ तौ प्रतिजग्मतुर्यथेतम् ॥३०॥
तदनु स्वगुरोर्गदापनुत्त्यै परमन्त्रं तु जजाप जातमन्यु: ।
मुहुरार्यपदेन वार्यमाणोऽप्यरिवर्गेऽप्यनुकम्पिनाऽब्जपाद: ॥३१॥
अमुनैव ततो गदेन नीच: प्रतियातेन हतो ममार गुप्त: ।
मतिपूर्वकृतो महानुभावेष्यनय: कस्य भवेत्सुखोपलब्ध्यै ॥३२॥
स्वस्थ: सोऽयं ब्रह्म सायं कदाचिध्दयायन् गडापूरसडार्द्रवातै: ।
आगच्छन्तं सैकते प्रत्यगच्छद्योगीशान्म गौडपादाभिधानम् ॥३३॥
पाणौ फुल्लश्वेतपकेरुहश्रीमैत्रीपात्रीभूतभासा घटेन ।
आराद्राजत्कैरवानन्दसन्ध्यारागारक्ताम्भोदलीलां दधानम् ॥३४॥
षाणौ शोणाम्भोजबुध्दया समन्ताद भ्राम्यद्भृडीमण्डलीतुल्यकुल्याम् ।
अड्गुल्यग्रासडिरुद्राक्षमालामड्गुष्ठाग्रेणासकृद्भ्रामयन्तम् ॥३५॥
आर्यस्याथो गौढपादस्य पादावभ्यर्च्यासौ शकर: पकजाभौ ।
भक्तिश्रध्दासंभ्रमाक्रान्तचेता: प्रह्वस्तस्थावग्रत: प्राज्जलि : सन् ॥३६॥
सिश्चन्नेनं क्षीरवाराशिवीचीसाचिव्यायाऽऽसन्नयत्नै: कटाक्षै: ।
दन्तज्योत्स्रादन्तुराश्चापि कुर्वन्नाशा: सूक्तिं सन्दधे गोंढपाद: ॥३७॥
कचित्सर्वा वेत्सि गोविन्दनाम्रो हृद्या विद्या संसृदुध्दारकृद्या ।
कचित्तत्वं तत्त्वमानरुपं नित्यं सच्चिन्निर्मलं वेत्सि वेद्यम् ॥३८॥
भक्तया युक्ता स्वानुरक्ता विरक्ता: शान्ता दान्ता: सन्ततं श्रध्दाधाना: ।
कचित्तत्वज्ञानकामा विनीता: शुश्रूषन्ते शिष्यवर्या गुरुं त्वाम् ॥३९॥
कचिन्नित्या : शत्रवो निर्जितास्ते कच्चित्प्राप्ता: सद्रुणा: शान्तिपूर्वा: ।
कच्चिद्योग: साधितोऽष्टाडयुक्त: कचिचित्तं साधुचित्तत्वर्ग ते ॥४०॥
इत्यदैताचार्यवर्येण तेन प्रेम्णा पृष्ट: शकर: साधुशील ।
भक्तयुद्रेकाव्दाष्पपर्याकुलाक्षो बध्रन्मूर्धन्यज्जलिं व्याजहार ॥४१॥
यद्यत्पृष्टं स्पष्टमाचार्यपादैस्तत्तत्सर्व भो भविष्यत्यवश्यम् ।
कारुण्याब्धे: कल्पयुष्मत्कटाक्षैर्दृष्टस्याऽऽहुर्दुर्लभं किंनु जन्तो: ॥४२॥
मूको वाग्मी मन्दधी: पण्डिताग्र्य: पापाचार: पुण्यनिष्ठेषु गण्य: ।
कामासक्त: कीर्तिमान्नि स्पृहाणामार्यापाडालोकत: स्यात्क्षणेन ॥४३॥
लेशं वाऽपि ज्ञातुमीष्टे पुमान्क: सीमातीतस्याद्य युष्मन्महिम्र: ।
तुष्ट्राऽत्यन्तं तत्त्व विद्यो पदेष्टा जात: साक्षाद्यस्य वैयासकि: स: ॥४४॥
आजानात्मज्ञानसिध्दं यमारादौदासीन्याज्जातमात्रं व्रजन्तम् ।
प्रेमावेशात्पुत्र पुत्रेति शोचन्पाराशर्य: पृष्ठतोऽनुप्रपेदे ॥४५॥
यश्चाऽऽहूतो योगभाष्यप्रणेत्ना पित्रा प्राप्त: स प्रपश्चैकभावम् ।
सर्वाहन्ताशीलनाद्योगभूमे: प्रत्याक्रोश प्रातनोव्दक्षरुप: ॥४६॥
तत्तादृक्षज्ञानपाथोधियुष्मत्पादव्दन्व्दं पद्मसौहार्दहॄद्यम् ।
दैवादेतद्दीनदृग्गोचरश्चेद्भक्तस्यैतद्भागधेयं ह्यमेयम् ॥४७॥
इत्याकर्ण्याथाब्रवीद्रौडपादो वत्स श्रुत्वा वास्तवांस्त्वद्रुणौघान् ।
द्रष्टुं शान्तखान्तवन्तं मम तवां गाढोत्कण्ठागर्भितं चित्तमासीत् ॥४८॥
कृतास्त्वया भाष्यमुखा निबन्धा मत्कारिकावारिजनु:सुखार्का ।
श्रुत्वेति गोविन्दमुखात्प्रहृष्य दृगध्वनीनोऽस्मि तवाद्य विव्दन् ॥४९॥
इति स्फुटं प्रोक्तवते विनीत: सोऽश्रावयद्भाष्यमशेषमस्मै ।
विशिष्य माण्डूक्यगभाष्ययुग्मं श्रुत्वा प्रहृष्यन्निदमब्रवीत्तम् ॥५०॥
मत्कारिकाभावविबोधितादृडमाण्डूक्यभाष्यश्रवणोत्थहर्ष: ।
दातुं वरं ते विदुषां वराय प्रोत्साहयत्याशु वरं वृणीष्वं ॥५१॥
स प्राह पर्यायशुकर्षिमीक्ष्य भवन्तमद्राक्षमतिष्यपूरुषम् ।
वर: पर: कोऽस्ति तथाऽपि चिन्तनं चित्तत्वगं मेऽस्तु गुरो निरन्तरम् ॥५२॥
तथेति सोऽन्तर्धिमपास्तमोहे गते चिरज्जीविमुनावथासौ ।
वृत्तान्तमेतं स मुदाऽऽश्रवेभ्य: संश्रावयंस्तां क्षणदामनैषीत् ॥५३॥
अथ द्युनद्यामुषसि क्षमीन्द्रो निर्वर्त्य नित्यं बिधित्स शिष्यै: ।
तीरे निदिध्यासनलासओऽभूदत्रान्तरेऽश्रूयत लोकवार्ता ॥५४॥
जम्बूव्दीपं शस्यतेऽस्यां पृथिव्यां तत्राप्येतन्मडलं भारताख्यम् ।
काश्मीराख्यं मण्डलं तत्र शस्तं यत्राऽऽस्तेऽऽसौ शारदा वागधीशा ॥५५॥
व्दारैर्युक्तं माण्डपैस्तचतुर्भिर्देव्या गेहं यत्र सर्ववित्सज्जनानां नान्ये सर्वे यत्प्रवेष्टुं क्षमन्ते ॥५६॥
प्राच्या: प्राच्यां पश्चिमा: पश्चिमायां ये चोदीच्यास्तामुदीचीं प्रपन्ना: ।
सर्वज्ञास्तद्व्दारमुध्दाटयन्तो दाक्षा नध्दं नो तदुध्दाटयन्ति ॥५७॥
वार्तामुपश्रुत्य स दाक्षिणात्यो मानं तदीयं परिमातुमिच्छन् ।
काश्मीरदेशाय जगाम हृष्ट: श्रीशकरो व्दारमपावरीतुम ॥५८॥
व्दारं पिनध्दं किल दाक्षिणात्यं न सन्ति विव्दांस इतीह दाक्षा: ।
तां किंवदन्ती विफलां विधातुं जगाम देवीनिलयाय हृष्यन् ॥५९॥
वादिव्रातगजेन्द्रदुर्मद्घटादुर्गर्वसकर्षण
श्रीमच्छकरदेशिकेन्द्रमृगराडायाति सर्वार्थवित् ।
दूरं गच्छत वादिदु:शठगजा: संन्यासदंष्ट्रायुधो
वेदान्तोरुवनाश्रयस्तदपरं व्दैतं वनं भक्षति ॥६०॥
करटतटान्तवान्तमदसौरभसारभर -
स्खलदलिसंभ्रमत्कलभकुम्भविज म्भवल: ।
हरिरिव जम्बुकानमददन्तगजान्कुजना
नपि खलु नाक्षिगोचरयतीह यतिर्हतकान् ॥६१॥
संश्रावयन्नध्वनि देशिकेन्द्र: श्रीदक्षिणव्दारभुवं प्रपेदे ।
कवाटमुध्दाटय निवेष्टुकामं ससंभ्रमं वादिगणो न्यरौत्सीत् ॥६२॥
अयाव्रवीव्दादिगणा: स देशिकं किमर्थमेव बहुसंभ्रमक्रिया ।
यदत्र कार्य तदुदीर्यतां शनैर्न संभ्रम: कर्तुमलं तदीप्सितम् ॥६३॥
य: कश्चदेत्येतु परीक्षितुं चेव्देदाखिलं नाविदितं ममाणु ।
इत्थं भवान्वक्ति समुन्नतीच्छा दत्त्वा परीक्षां व्रज देवतालयम् ॥६४॥
षडभाववादी कणभुडापतस्थ: पप्रच्छ तं स्वीयरहस्यमेकम् ।
संयोगभाज: परमाणुयुग्माज्जातं हि सूक्ष्म व्दयणुकं मतं न : ॥६५॥
यत्स्यादणुत्वं तदुपाश्रितं तज्जायेत कस्माव्दद सर्वविचेत् ।
नो चेत्प्रभुत्वं तव वक्तमेते सर्वज्ञभाषां विहितां ब्रुवन्ति ॥६६॥
या व्दित्वसंख्या परमाणुनिष्ठा सा कारणं तस्य गतस्य मात्रा ।
इतीरिते तव्दचनं प्रपूज्य स्वयं न्यवर्तिष्ट कणादलक्ष्मी: ॥६७॥
तत्रापि नैयायिक आत्तगर्व: कणाढपक्षाचरणाक्षपक्षे ।
मुक्तेर्विशेषं वद सर्वविचेन्नो चेत्प्रतिज्ञां त्यज सर्ववित्त्वे ॥६८॥
अत्यन्तनाशे गुणसडतेर्या स्थितिर्नभोवत्कणभक्षपक्षे ।
मुक्तिस्तदीये चरणाक्षपक्षे साऽऽनन्दसंवित्सहिता विमुक्ति: ॥६९॥
पदार्थभेद: स्फुट एव सिध्दस्तथेश्वर: सर्वजगव्दिधाता ।
स ईशवादीत्युदितेऽभिनन्द्य नैयायिकोऽपि न्यवृतन्निरोधात् ॥७०॥
तं कापिल: प्राह च मूलयोनि: किं वा स्वतन्त्रा चिदधिष्ठिता वा ।
जगन्निदानं वद सर्ववित्त्वान्नो चेत्ववेशस्तव दुर्लभ: स्यात् ॥७१॥
सा विश्वयोनिर्बहुरुपभागिनी स्वयं स्वतन्त्रा त्रिगुणात्मिका सती ।
इत्येव सिध्दान्तगतिस्तु कापिली वेदान्तपक्षे परतन्त्रता मता ॥७२॥
ततो नदन्तो न्यरुधन् सगर्वा दत्त्वा परीक्षां व्रज धाम देव्या: ।
बौध्दास्तथा संमथिता: पृथविव्यां बाह्यर्थैविज्ञानकशून्यवाढै: ॥७३॥
बाह्यार्थवादो व्दिविधस्तदन्तरं वाच्यं विविक्षुर्यदि देवतालयम् ।
विज्ञानवादस्य च किं विभेदकं भवन्मतादब्रूहि तत: परं व्रज ॥७४॥
सौत्रान्तिको वक्ति हि वेद्यजातं लिडाधिगम्यं त्वितरोऽक्षिगम्यम् ।
तयोस्तयोर्भड्गुरताऽविशिष्टा भेद: कियान्वेदनवेद्यभागी ॥७५॥
विज्ञानवादी क्षणिकत्वमेपामडीचकारापि बहुत्वमेप: ।
वेदान्तवादी स्थिरसंविदेकेत्यडीचकारेति महान्विशेष: ॥७६॥
अथाब्रवीद्दिग्वसनानुसारी रहस्यमेकं वद सर्वविचेत ।
यदस्तिकायोत्तरशब्दवाच्यं तत्किं मतेऽस्मिन्वद देशिकाऽऽशु ॥७७॥
तत्राऽऽह देशिकवर: श्रृणु रोचते
चेज्जीवादिपश्चकममीष्टमुदाहरन्ति ।
तच्छब्दवाच्यमिति जैनमतेऽप्रशस्ते
यद्यस्ति बोध्दुमपरं कथयाऽऽशु तन्मे ॥७८॥
दत्तोत्तरे वादिगणे तु बाह्ये बभाण कश्चित्किल जैमिनीय: ।
शब्द: किमात्मा वद जैमिनीये द्रव्यं गुणो वेति ततो व्रज त्वम् ॥७९॥
नित्या वर्णा: सर्वगा: श्रोत्रवेद्या यत्तद्रूपं शब्दजालं च नित्यम् ।
द्रव्यं व्यापीत्यब्रुवज्जैमिनीया इत्येवं तं प्रोक्तवान्देशिकेन्द्र: ॥८०॥
शास्त्रेषु सर्वेष्वपि दत्तवन्तं प्रत्युत्तरं तं समपूजयंस्ते ।
व्दारं समुध्दाटय ददुश्च मार्ग ततो विवेशान्तरभूमिभागम् ॥८१॥
पाणौ सनन्दनमसाववलम्ब्य विद्याभद्रासनं तदवरोढुनाश्चचाल ।
अत्रान्तरे विधिवधूर्विबुधाग्रगण्यामाचार्यशकरमवाचदनडवाचा ॥८२॥
सर्वज्ञता तेऽस्ति पुरैव यस्मात्सर्वत्र पर्यैक्षि भवान्न चेत्ते ।
विरिश्चिरुपान्तरविश्वरुप: शिष्य: कथं स्यात्प्रथिताग्रणी:स : ॥८३॥
सर्वज्ञतैकैव भवेन्न हेतु: पीठाधिरोहे परिशुध्दता च ।
सा तेऽस्ति वा ने ते विचार्यमेतत्तिष्ठ क्षण त्वं कुरु साहसं मा ॥८४॥
त्वं चाडना: समुपभुज्य कलाहम्यप्रावीण्यभाजनमभूर्यतिधर्मनिष्ठ: ।
आरोढुपीदृशपदं कथमर्हता ए सर्वज्ञतेव विमलत्वमपीह हेतु: ॥८५॥
नास्मिञ्शरीरे कृतकिल्बिषोऽहं जन्मप्रभृत्यम्ब न संदिहेऽहम् ।
व्यधायि देहान्तरसंश्रयाद्यन्न तेन लिप्येत हि कर्मणाऽन्य: ॥८६॥
इत्थं निरुत्तरपदां स विधाय देवीं सर्वज्ञपीठमधिरुह्य ननन्द सभ्य: ।
संमानितोऽपभ्रदसौ विबुधेंश्च वाण्या गार्ग्या कहोलमुखरैरिव याज्ञवल्क्य: ॥८७॥
वादप्रादुर्विनोदप्रतिकथनसुधीवाददुर्वारतर्क -
न्यक्कारस्वैरधाटीभरितहरिदुपन्यस्तमाहानुभाव्य: ।
सर्वज्ञो वस्तुमर्हस्त्वमिति बहुमत: स्फारभारत्यमोघ-
श्लाघाजोघुष्यमाणो जयति यतिपते: शारदापीठवास: ॥८८॥
कुत्राप्यासीत्प्रलीनेक्षणचरणकथा कापिली कापि लीना
भग्राऽभग्रा गुरुक्ति: कचिदजनि परं भटटपादप्रवाद: ।
भूमावायोगकाणादजनिमतमथाभूतवाग्भेदवार्ता
दुर्दान्तब्रह्मविद्यागुरुजनिमतमथाभूतवाग्भेदवार्ता
दुर्दान्तब्रह्मविद्यागुरुदुरुदकथादुन्दुभेर्धिन्धिमेत: ॥८९॥
काणाद: क प्रणाद: क च कपिलवच: काक्षिपादप्रवाद: ।
काप्यन्धा योगकथा क गुरुरतिलघु: कापि भाट्टप्रघट्टम् ।
क व्दैताव्दैतवार्ता क्षणणकविवृति: कापि पाष्ण्डषण्ड -
ध्वान्तध्वंसैकभानोजयति यतिपते: शारदपीठवासे ॥९०॥
ततो दिविषदध्वनि त्वरितमध्वराशावली -
धुरन्धरसमीरितत्रिदशपाणिकोणाहन: ।
अरुन्ध्द हरिदन्तरं स्वरभरैर्भ्रमत्सिन्धुभि -
र्घनाघनघनारवमथमबन्धुभिर्दुन्दुभि: ॥९१॥
कचभरवहनं पुलोमजाया: कतिचिदहान्यपगर्भकं यथा स्यात् ।
गुरुशिरसि तथा सुधाशना: स्वस्तरुकुसुमान्यथ हर्षतोऽभ्यवर्षन् ॥९२॥
इति मुनिरतितुष्टोऽध्युष्य सर्वज्ञपीठं
निजमगगुरुतायै ना पुनर्मानहेतो: ।
कतिचन विनिवेश्याथर्ष्यश्रृडाश्रमादौ
मुनिरथ वदरीं स प्राप कैश्चित्स्वशिष्यै: ॥९३॥
दिवमान्विनिनाय तत्र कांश्चित्स च पातज्जलतन्त्ननिष्ठितेभ्य: ।
कृपयापदिशन्स्वसूत्रभाष्यं विजितत्याजितसर्वदर्शनेभ्य: ॥९४॥
नितरां यतिराडुडुराजकरप्रकरप्रचुरप्रसरस्वयशा: ।
स्वमयं समयं गमयन्रमयन्हृदयं सदयं सुधियां शुशुभे ॥९५॥
एवंप्रक रै: कलिकल्मषघ्रै: शिवावतारस्य शुभैश्चरित्रै: ।
व्दात्रिंशदत्युज्ज्वलकीर्तिराशे: समा व्यतीयु: किल शकरस्य ॥९६॥
भाष्यं भूष्यं सुशीलैरकलि कलिमलध्वंसि कैवल्यमूल्यं
हन्ताहन्ता समन्तात्कुमतिनतिकृता खण्डिता पण्डितानाम् ।
सद्यो विद्यातिताऽसौ विपथविमथनर्मुक्तिपद्याऽनवद्या
श्रेयो भूयो बुधानामधिकतरमित: शकर: किं करोतु ॥९७॥
हन्ताशोभि यशोभरैस्त्रिजगतीमन्दारकुन्देन्दुभा
मुक्ताहारपटीरहीरविहरन्नीहारतारानिभै: ।
कारुण्यामृतनिर्झरै: सुकृतिनां दैन्यानल: शून्यतां
नीत: शकरयोगिना किमधुना सौरभ्यमारभ्यताम् ॥९८॥
आक्रान्तानि दिगन्तराणि यशसा साधीयसा भूयसा
विस्मेराणि दिगन्तराणि रचितान्यत्यद्भुतै: क्रीडितै: ।
भक्ता: स्वेप्सितभुक्तैमुक्तिकलनोपायै: कृतार्थीकृता
भिक्षुक्ष्प्रापतिना किमन्यदधुना सौजन्यमातन्यताम् ॥९९॥
पारिकाक्षीश्वरोऽप्यापदुध्दारकं सेवमानतुलस्वस्तिविस्तारकम् ।
पापदावनलातापसंहारक योगिबृन्दाधिप: प्राप केदारकम् ॥१००॥
तत्रातिशीतार्दितशिष्यसघसंरक्षणायातुलितप्रभाव: ।
तप्तोदकं प्रार्थयते स्म चन्द्रकलाधरात्तीर्थकरप्रधान: ॥१०१
कर्मन्दिबृन्दपतिना गिरिशोऽर्थित: सन् संतप्तवारिलहरीं स्वपदारविन्दात् ।
प्रावर्तयत्प्रथयती यतिनाथकीर्ति याऽद्यापि तत्र समुदश्चति तप्ततोया ॥१०२॥
इति कृतसुरकार्य नेतुमाजग्मुरेनं
रजतशिखरश्रृडं तुडमीशावतारम् ।
विधिशतमखचन्द्रोपेन्द्रवाय्वग्रिपूर्वा:
सुरनिकरवरेण्या: सर्षिसघा: ससिध्दा: ॥१०३॥
विद्युव्दल्लीनियुतसमुदारब्धयुध्दैर्विमानै:
संख्यातीतै: सपदि गगनाभोगमाच्छादयन्त: ।
स्तुत्वा देवं त्रिपुरमथनं ते यतीशानवेषं
मन्दारोत्थै: कुसुमनिचयैरब्रुवन्नर्चयन्त: ॥१०४॥
भवानाद्यो देव: कवलितविष: कामदहन:
पुरारातिर्विश्वप्रभवलयहेतुस्त्रिनयन: ।
यदर्थ गां प्राप्तो भवमथन वृत्तं तदधुना
तदायाहि स्वर्ग सपदि गिरिशास्मत्प्रियकृते ॥१०५॥
उन्मीलव्दिनयप्रधानसुमनोवाक्यावसाने महा
देवे संभृतसंभ्रमे निजपदं गन्तुं मन: कुर्वति ।
शैलादि: प्रमथै: परिष्कृतवपुस्तस्थौ पुरस्तत्क्षणा -
दुक्षा शारदवारिदुग्धवरटाहकारहुकारकृत ॥१०६॥
इन्द्रोपेन्द्रप्रधानैस्त्रिदशपरिवृढै: स्तूयमान: प्रसुनै -
र्दिव्यैरभ्यर्च्यमान: सरसिरुहभुवा दत्तहस्ताबलम्ब: ।
आरुह्योक्षाणमग्र्यं प्रकटितसुजटाजूटचन्द्रावतंस:
श्रृण्वन्नालोकशब्दं समुइदितमृषिभिर्धाम नैजं प्रतस्थे ॥१०७॥
आदित : श्लोका: १८४३.
इति श्रीमाधवीये तच्छारदापीठवासग: ।
संक्षेपशकरजये सर्ग: पूर्णोऽपि षोडश: ॥
इति श्रीमव्दिद्यारण्यविरचित: श्रीमच्छडरदिग्विजय: समाप्त: ॥
Translation - भाषांतर
N/A


text:
प्रथम: हिन्दीभाषाया: भाष जालचालक:–First Hindi Mobile Web Browser .
अद्य भवतां पुरत: प्रस्तोमि अद्य पर्यन्त जालजगति उपलब्धजालचालकेषु प्रथम: हिन्दीभाषाया: चालचालक: (Mobile Hindi Web Browser) । इदानीं पर्यन्तं भाषयन्त्रे यदि हिन्दीभाषा स्थापिता नास्ति चेद् कथमपि हिन्दीजालपृष्ठानि न उद्घटन्ति स्म । यदि कश्चित् ईसंन्देश: हिन्दीभाषायाम् आगत: अथ च भवान् संगणके उपवेष्टुं न शक्नोति पुनश्च भवत: भाषयन्त्रे हिन्दीभाषा नास्ति चेत् भवान् कथमपि तत् संदेशं न पठितुं शक्नोति स्म । किन्तु प्रथमवारं भाषयन्त्राय अपि एक: जालचालक: आगत: अस्ति यस्मिन् बिना हिन्दीभाषाया: भाषयन्त्रे अपि हिन्दीभाषाया: पृष्ठानि सम्यकतया पठितुं, द्रष्टुं, हिन्दीसंदेशं प्रेषयितुं च शक्नुवन्ति ।
एष: जालचालक: अस्ति बोल्टजालचालकस्य इण्डिक संस्करणम् (Bolt Mobile Web Browser’s Hindi version) । अस्य स्थापनं स्वभाषयन्त्रे कृत्वा भवान् विनाहिन्दीभाषाया: भाषयन्त्रेषु अपि हिन्दीपृष्ठानि पठितुं शक्नोति, हिन्दी संदेशं प्रेषयितुं शक्नोति च ।
अध: दत्तश्रृंखलाया: (LinK) उपरि नोदनं (Click) कृत्वा भाषयन्त्राय एतत् मृदुवसनं (Software) तलपूरयतु (Download) । भाषयन्त्रे संस्थाप्य पुन: हिन्दीभाषाया: पृष्ठानाम् उद्घाटनस्य आनन्दं स्वीकरोतु । सम्प्रति सर्वेषां कार्याणां कृते वारम्वारं संगणके उपवेशनस्य आवश्यकता एव न ।
बोल्ट भाष जालचालकस्य हिन्दी संस्करणम् (Bolt Mobile Web Browser’s Hindi Version)


text:
ब्राह्मणम्
ब्राह्मणपदं तु ग्रन्थविशेषवाचकमस्ति। बृहि वृद्धौ इति धातोः निष्पन्नं पदं ब्राह्मणम् इति।यज्ञानां विविधक्रियाकलापप्रतिपादकग्रन्था 'ब्राह्मणम्' इत्येतां संज्ञां भजन्ते। वेदो द्विविधो मन्त्ररुपो ब्राह्मणरुपश्चेत्युक्तं तदयं ब्राह्मणाभागोऽपि वेद एव। ब्रह्म वेदस्तद्वयाख्या ब्राह्मण इति केचित्। वेदशेषभूता इमे ब्राह्मणग्रन्था यज्ञानुष्ठानस्य विस्तृतं वर्णनं कुर्वन्ति। कतिचन कथा अपि ब्राह्मणेषु प्राप्यन्ते। प्रत्येकवेदशाखानुसारेण ब्राह्मणा आरण्यकग्रन्थाश्च भिन्नाः सन्ति। वेदार्थानां विवरणं स्पष्टीकरणं विशदीकरणं च उद्दिश्य एतानि ब्राह्मणानि रचितानि।
अन्तर्विषयाः
- १ अर्थः, नाम च
- २ विषयाः
- ३ संहिता-ब्राह्मणयोः विषयपार्थक्यम्
- ४ स्वरूपम्
- ५ ब्राह्मणानां देशकालः
- ६ भाषा, शैली च (शिल्पविधानम्)
- ७ ब्राह्मणकालिको धर्मः समाजश्च
- ८ ब्राह्मणसाहित्यम्
- ९ ब्राह्मणग्रन्थानां महत्त्वम्
- १० वेदानाम् अविभाज्याङ्गत्वेन
- ११ ब्राह्मणस्य विषयवस्तुनि
- १२ प्रमुखब्राह्मणग्रन्थाः
- १३ भाष्याणि
- १४ सम्बद्धाः लेखाः
- १५ सन्दर्भः
अर्थः, नाम च[सम्पादयतु]
ग्रन्थवाची ब्राह्मणशब्दः विशेषतः नपुंसकलिङ्गे एव प्रयुक्तो भवति। मेदिनीकोशानुसारेण वेदभागस्य सूचकः ब्राह्मणशब्दः नपुंसक एव भवति।[१] ग्रन्थार्थ ब्राह्मणशब्दस्य प्रयोगः पाणिनीयव्याकरणे[२], निरुक्ते[३], शतपथब्राह्मणे[४], ऐतरेयब्राह्मणे[५] च न केवलं समुपलब्धो भवति, प्रत्युत तैत्तिरीयसंहितायामस्य सर्वाधिकप्राचीनप्रयोगोऽपि प्राप्यते।[६] ब्राह्मणं ब्रह्मणः व्याख्यापरकग्रन्थानां नाम अस्ति। ब्रह्म-शब्दः स्वयमनेकार्थेषु प्रयुक्तो भवति, येष्वेकोऽर्थः ‘मन्त्रः' अर्थात् वेदे निर्दिष्टमन्त्रः।[७] अनेन प्रकारेण वैदिकमन्त्राणां व्याख्यानोपस्थितकरणेन ब्राह्मणस्येदं नामकरणम् अभवत्। 'ब्राह्म', शब्दस्यापरोऽप्यर्थो भवति - यज्ञः। अर्थात् यज्ञीयकर्मकाण्डस्य व्याख्या-विवरणयोः सम्पादनं ब्राह्मणग्रन्थानां मुख्यविषयः अस्ति। ब्राह्मणेषु मन्त्र-कर्म-विनियोगानां व्याख्याऽस्ति। ब्राह्मणानाम् अन्तरङ्गपरीक्षणेन ज्ञातो भवति यदेते ग्रन्थाः यज्ञानां वैज्ञानिकः, आधिभौतिकः, आध्यात्मिकः च स्वरूपसम्पादनकर्त्ता कश्चन महनीयो विश्वकोशोऽस्ति। यथा -
‘ब्राह्मणं नाम कर्मणस्तन्मन्त्राणां च व्याख्यानग्रन्थः' इति।[८]
‘नैरुक्त्यं यस्य मन्त्रस्य विनियोगः प्रयोजनम् ॥
प्रतिष्ठानं विधिश्चैव ब्राह्मणं तदिहोच्यते ॥'[९]
एवं वेदो द्विविधो मन्यते — मन्त्ररूपो ब्राह्मणरूपश्च। तदयं ब्राह्मणभागोऽपि वेद एव। ब्रह्मवेदस्तद् व्याख्या ‘ब्राह्मण' इत्यपि केचित्। वेदशेषभूताः इमे ब्राह्मणग्रन्थाः यज्ञानुष्ठानस्य विस्तृतं वर्णनं कुर्वन्ति। काश्चन कथा अपि ब्राह्मणग्रन्थेषु प्राप्यन्ते। प्रत्येकं वेदशाखानुसारेण ब्राह्मणाः, आरण्यकग्रन्थाश्च भिन्नाः सन्ति। साहित्यमिदं गद्यात्मकं विद्यते। यज्ञस्य विधानं कदा कृतं भवेत् ? कानि च साधनानि तदर्थमपेक्ष्यन्ते ? के च तत्तद् यज्ञानामधिकारिणः ? इत्येतद्विषयाणाम् उपपादनं ब्राह्मणसाहित्ये कृतमस्ति। समवाप्तानां प्रमुखब्राह्मणानां वेदाननुसरन्ती संख्या अनेन प्रकारेणास्ति-
( १ ) ऐतरेयब्राह्मणम्,
( २ ) शाङ्ख्यायनब्राह्मणम् ( ऋग्वेदीयम् ),
( ३ ) शतपथब्राह्मणम् ( शुक्लयजुर्वेदीयम्),
(४) तैत्तिरीयब्राह्मणम् ( कृष्णयजुर्वेदीयम् ),
( ५ ) ताण्ड्यम्,
( ६) षड्वंशम्,
( ७ ) सामविधानम्,
( ८ ) अार्षेयम्,
( ९ ) दैवतम्,
( १० ) उपनिषद्ब्राह्मणम्,
( ११ ) संहितोपनिषद्ब्राह्मणम्,
( १२ ) वंशब्राह्मणम्,
( १३ ) जैमिनीयब्राह्मणम् ( सामवेदीयम् ),
( १४ ) गोपथब्राह्मणम् ( अथर्ववेदीयम् )
ब्राह्मणग्रन्थेषु शतपथब्राह्मणं गुरुतममहत्त्वं भजते। तद्विशालकायं, यागानुष्ठानानां प्रतिपादनं सर्वोक्तमरीत्या तत्रैव कृतं दृश्यते। प्रस्तौति तद् यज्ञ-यागविषयकं विवरणं साङ्गोपाङ्गम्।
नामान्तराणि[सम्पादयतु]
निरुक्तादिग्रन्थेषु ‘इति विज्ञायते' कथयित्वा ब्राह्मणग्रन्थानामेव निर्देशः कृतः। शब्द-व्याख्यायां दुर्गाचार्येण लिखितम्- 'एवं ब्राह्मणेऽपि विचार्यमाणे ‘ज्ञायते’ इति।[१०] पाणिनेः अष्टाध्यायीसूत्रे ‘अनुब्राह्मण'-शब्दस्य प्रयोगो प्राप्यते -‘अनुब्राह्मणादिनिः' 'तदधीते तद्वेद' इत्यर्थे।[११] ब्राह्मणसदृशो ग्रन्थः अनुब्राह्मणं तदधीते अनुब्राह्मणी'ति। अस्य शब्दस्य प्रयोगः भट्टभास्करेण तैत्तिरीयसंहितायाः भाष्यभूमिकायां कृतः। एवं ब्राह्मणस्य एव अन्तरभागम् अनुब्राह्मणपदेन व्यपदिश्यते।
ब्राह्मणग्रन्थानां विस्तारोऽतीव विशालः व्यापकश्चासीत्। आश्वलायनगृह्यसूत्रे ( ३ अ० ३ ख० ) ऋषितर्पणेन सह आचार्यतर्पणोऽपि समुपलब्धो भवति। अाश्वलायनमतानुसारेण मन्त्रद्रष्टारः ऋषयो भवन्ति, ब्राह्मणद्रष्टारः अाचार्याश्च। एवंविधाचार्याणामत्र त्रयः गणाः समुपलब्धाः भवन्ति—
( १ ) माण्डूकेयगणः, ( २ ) शाङ्खायनगणः, ( ३ ) अाश्वलायनगणश्चेति।
एतेषामाचार्याणां क्रमशः नामानि सन्ति- कहोलः, कौषीतकः, महाकौषीतकः, भरद्वाजः, पैङ्गयः, महापैङ्गयः, सुयज्ञः, शाङ्खायनः, ऐतरेयः, वाष्कलः, शाकलः, गाग्र्यः, सुजातवक्रः, अौदवाहिः, सौजामिः, शौनकः, आश्वलायनः च। पैङ्गयमहापैङ्गयनामभ्यां प्रतीतो भवति यद्, भारतः, महाभारत च इमौ द्वौ भिन्नग्रन्थौ आस्ताम्। एकः लघुस्तथाऽपरो बृहदिति। सामान्यतः शाङ्खायनब्राह्मणम् एव कौषीतकिब्राह्मणनाम्ना ख्यातमस्ति, किञ्चास्यां सूच्यां पृथक् पृथग् नामत्वेन ज्ञातो भवति यदिमौ द्वावाचार्यौ स्तः। अत्र निश्चितं नास्ति यद् एतेः आचार्यैः ब्राह्मणग्रन्थानां निर्माणं कृतम्। किञ्च एतरेयस्तथा शाङ्खायनस्तु निश्चय एव ब्राह्मणद्रष्टारौ ऋषी स्तः। अनयोः ब्राह्मणग्रन्थावद्यापि समुपलब्धौ स्तः।
विषयाः[सम्पादयतु]
‘विधि'-शब्दस्य अर्थो भवति - यज्ञस्तथा तस्याङ्गानाम् उपाङ्गानाञ्च अनुष्ठानस्य उपदेशः । ताण्ड्यब्राह्मणे अस्य अनेकविधयो लभन्ते । उदाहरणार्थं 'बहिष पवमानाय' अध्वर्यु-उद्गातादि पञ्च ऋत्विजां प्रसर्पणस्य विधानमस्ति । सहैव नियमद्वयस्य पालनमपि नितान्तमावश्यकं भवति । ऋत्विजः प्रसर्पणं कुर्वन्तः शनैः शनैः पदक्षेपस्य विधानमस्ति । तत्र तूष्णीभावस्य अपि विधानमस्ति । पञ्चसु ऋत्विक्षु अध्वर्यु-प्रस्तोता-उद्गाता-प्रतिहत-ब्रह्मादीनां क्रमशः पङ्क्तिबद्धो भूत्वा गमनस्य व्यवस्था वर्तते । पङ्क्तिभङ्गेन प्रत्यवायो भवति, अनर्थस्यापि सम्भावना वर्द्धते । अस्मिन् काले स्वहस्ते किञ्चिद् धृत्वा चलन्ति ।
शतपथब्राह्मणस्तु विधिविधानानां कश्चन विशालः समूहः। आरम्भस्यैव काण्डे दर्शपौर्णमासादीनां मुख्यस्य अवान्तरस्य च अनुष्ठानानां वर्णनं यागक्रमेण अस्ति। द्वितीये काण्डे आधान-पुनराधान-अग्निहोत्र-उपस्थान-आग्रायण-दाक्षायणादियज्ञानां वर्णनं सविस्तरेण पुङ्खानुपुङ्खक्रमेणास्ति । विधिना सहैव हेतोरपि सयुक्तिकं वर्णनमपि कृतमस्ति। शतपथब्राह्मणस्य प्रारम्भिककण्डिकायामेव सहेतुकविधेः निर्देशः समुपलब्धो भवति । पौर्णमासेष्टयां दीक्षिता व्यक्तिः आहवनीयगार्हपत्याग्नयोर्मध्ये पूर्वस्यां दिशि स्थित्वा जलस्य स्पर्शं करोति । अस्य जलस्पर्शस्य किं कारणम् ? जलं मेध्यं भवति । अर्थात् यज्ञाय उपयोगी पदार्थोऽस्ति । मिथ्यावादिजनः यज्ञाय नोपयुक्तो भवति । अतः जलस्पर्शेन असौ पापम् अपहाय मेध्यो भवति । अतः जलस्पर्शेन जनः पवित्रो भूत्वा दीक्षितो भवति । अतोऽसौ जलस्पर्शं करोति ।
‘अमेध्यो वै पुरुषो यदनृतं वदति तेन पूतिरन्तरतः ॥ मेध्या वा अापः ॥ मेध्यो भूत्वा व्रतमुपायानीति । पवित्रं वा आपः । पवित्रपूतो व्रतमुपायानीति तस्माद्वा अप उपस्पृशति ॥'[१२]
विनियोगः[सम्पादयतु]
ब्राह्मणग्रन्थेषु मन्त्राणां विनियोगस्य प्रथमावतारो भवति । कस्य मन्त्रस्य प्रयोगः कस्मिन्नुद्देश्यार्थं भवति ? अस्य सयुक्तिक-व्यवस्था ब्राह्मणग्रन्थे सर्वत्रोपलब्धा भवति । ब्राह्मणग्रन्थाः मन्त्रपदादेव विनियोगस्य युतिमत्तां सिद्धयन्ति । आपाततः मन्त्राणां तात्पर्यस्य यो बोधो भवति, स तु ब्राह्मणानाम् अन्तरज्ञ-आध्यात्मिक-व्याख्यानानन्तरमेव । ताण्ड्यब्राह्मणस्य द्वित्रा एव दृष्टान्ताः सन्ति ।
'स नः पवस्व शंगवे'[१३] अस्याः ऋचः गायनं पशूनां रोगनिवृत्त्यर्थं भवति ।[१४] किञ्च - ‘अा नो मित्रावरुणा' (ऋ० ३।।६२॥१६ ) अस्य मन्त्रगायनस्य विनियोगः दीर्घरोगनिवृत्त्यर्थमेवास्ति । कथनमिदम् आश्चर्यजनकं किञ्चित् प्रतीयते । अस्मिन् विषये ब्राह्मणस्य कथनमस्ति यत्, मित्रवरुणयोः सम्बन्धः प्राणेनापानेन च सहास्ति । दिवसानां देवता मित्रः अस्ति, तेनासौ प्राणानां प्रतिनिधिरस्ति । अनेनैव क्रमेण निशानां देवता वरुणोऽस्ति, अतोऽसौ अपानस्य प्रतीकोऽस्ति । फलतः दीर्धरोगनिवारणार्थम् अस्य मन्त्रस्य पूर्वोक्तविनियोगः नितान्तं सयुक्तिकोऽस्ति।[१५] कस्मिंश्चिद्विनियोगस्य प्रसङ्गे कल्पनाया एव विशेषरूपेण प्रभावः परिलक्षितो भवति, किञ्च ब्राह्मणस्य व्याख्या रीत्याऽनुगमनेन एवंविधेषु कतिपयस्थलेषु अपि अस्य युक्तिमत्ता प्रतीता भवति ।[१६] 'दविद्युत्या रुचा' इति मन्त्रोऽपि अस्ति।[१७]
हेतुः[सम्पादयतु]
हेतुपदेन तत्कारणानां निर्देशो भवति, येन कर्मकाण्डविधिः विशेषरूपेण सम्पन्नो भवति । ब्राह्मणग्रन्थेषु यज्ञीयविधि-विधाननिमित्तकसमुचितकारणस्य अपि निर्देशः सविस्तरेण प्राप्यते। अग्निष्टोमयागे उद्गाता सदसाभिधाने मण्डपे औदुम्बरस्य शाखायाः उच्छ्रयणं करोति। अस्य विधानस्य कारणस्य निर्देशं कुर्वन् ताण्ड्यब्राह्मणस्य[१८] कथनमिदमस्ति यत्, प्रजापतिः देवतायै ऊर्जः (बलस्य) विभाजनं कृतवान्। तेनैव औदुम्बरवृक्षस्य उत्पत्तिरभवत् इति। अनेन प्रकारेण औदुम्बरवृक्षस्य देवता प्रजापतिरभवत् । उद्गातुरपि सम्बन्धः प्रजापतिना सहैवास्ति । अतः उद्गातदुम्बरशाखाया उच्छ्रयणकार्यं स्वप्रथमकर्मणा करोति । एतदतिरिक्तम् अस्यावसरे प्रयुक्तस्य उच्छ्रयणमन्त्रस्याऽपि व्याख्याऽस्ति । अनेन प्रकारेण द्रोणकलशे सोमरसं स्रावयित्वा अग्निष्टोमे स्थापनस्य व्यवस्था वर्त्तते । अस्य द्रोणकलशस्य स्थापनं रथस्य अधोभागे भवति । अस्य विधानकारणस्य पूर्णनिर्देशः ताण्ड्यब्राह्मणे प्राप्यते।[१९]
प्रजापतिना कामना कृता 'प्रजानां सृष्टिरहं करोमि' इति। प्रजापते एवंविधमनसा चिन्तनेनैव तस्य मूर्ध्नः आदित्यस्य सृष्टिरभवत् । तेन प्रजापतेः शिरश्छेदनं कृतम् । तस्मादेव द्रोणकलशस्य सृष्टिरभूत् । तस्मादेव द्रोणकलशात् सोमरसं पीत्वा देवा अमरा बभूवुः । अनेन रूपेण प्रस्तरोपरि द्रोणकलशस्थापनस्य (अध्यूहनस्य) विषयेऽपि विधि-विधानानां कारणस्य निर्देशोऽस्ति।[२०] ‘वहिष्पवमान'-स्तोत्रे पञ्चानाम् ऋत्विजामग्रे गमनकर्त्ता अध्वर्युः स्वहस्ते दर्भस्य मुष्टिं नीत्वा गच्छति। कथम् ? अस्य कारणस्य निर्देशनकाले ताण्ड्यब्राह्मणे[२१] अश्वरूपं धारणं कृत्वा यज्ञात् पलायनस्य दर्भमुष्टिं दृष्ट्वा परावर्तनस्य च आख्यानं हेतुरूपेण उपस्थापितम् । अनेन प्रकारेण हेतुवचनेन पाठकान् अनुष्ठानानां कारणस्य स्वतः परिचयो लभते तथा समधिकायाः श्रद्धायाः उदयोऽपि भवति ।
अर्थवादः
यज्ञे निषिद्धपदार्थानां निन्दा ब्राह्मणग्रन्थेषु अनेकस्थलेषु समुपलब्धा भवन्ति। यज्ञे माषस्य विधानं निषिद्धमस्ति । अतोऽस्य निन्दाऽस्मिन् वाक्येऽस्ति — ‘अमेध्या वै माषाः' इति।[२२] अनुष्ठानस्य हवनीयद्रव्यस्य च देवतानां भूयसी प्रशंसातः ब्राह्मणानां कलेवरं वृद्धीङ्गतम्। अग्निष्टोमयागस्य विशिष्टप्रशंसा ताण्ड्ये उपलभ्यते।[२३] सर्वेभ्यः कामेभ्यः उपादेयत्वेन अयमेव यथार्थयज्ञः कल्पितः । यागानां समधिकमहत्त्वशालित्वेन अयमेव ज्येष्ठयज्ञाभिधानेन मण्डितोऽस्ति।[२४] अनेन प्रकारेण वहिष्पवमान-स्तोत्रस्य स्तुतिरत्रोपलब्धा भवति।[२५] अर्थवादस्य उपयोगविधेः आस्थापूर्वकपुष्ट्यर्थमेव भवति । एतैः अर्थवादैः प्रशंसावचनैश्च आद्यन्तब्राह्मणग्रन्थाः सम्पूरिताः सन्ति ।
निरुक्तिः[सम्पादयतु]
ब्राह्मणग्रन्थेषु शब्दानां निर्वचनस्य अपि स्थाने स्थाने निर्देशः प्राप्यते। निर्देशोऽयम् एतावन्मार्मिको, वैज्ञानिकश्च अस्ति यद्, भाषाशास्त्रदृष्ट्या अपि अतीव महत्त्वपूर्णः प्रतीतो भवति । निरुक्ते येषां शब्दानां व्युत्पत्तयः प्राप्यन्ते, तेषां मूलमेतेषु ब्राह्मणग्रन्थेषु उपलब्धमस्ति । निर्वचनमिदं नास्ति काल्पनिकम्। भाषाविज्ञानदृष्ट्या अस्य वैज्ञानिकता अक्षुण्णैवास्ति । एतादृशी निरुक्तिः स्वयं संहिता भागेऽपि उपलब्धा भवति । यस्याः अाश्रयं गृहीत्वा ब्राह्मणग्रन्थस्य व्युत्पत्तिः निर्मिताऽभवत् । दधि-उदक-शब्दयोः व्याख्या संहिताग्रन्थेषु अनेन प्रकारेणास्ति - ‘तद्दघ्नोदधित्वम्'[२६], ‘उदानिषुर्महीरिति तस्मादुदकमुच्यते'।[२७] शतपथब्राह्मणे ताण्ड्यब्राह्मणे चैव उपादेयानां निरुक्तीनां भाण्डारः अस्ति । नानाविधानां स्तोत्राणां सामाभिधानानाञ्च सुष्ठुनिरुक्तिः ताण्ड्यब्राह्मणे समुपलब्धाऽस्ति । आज्यस्तोत्रस्य व्याख्या 'अजि'- शब्दात् कथयित्वा सुष्टु व्याख्यानस्याप्युपक्रमः प्राप्यते - 'यदाजिमायन् तदाऽऽज्यानाम् अाजत्वम्'।[२८] रथन्तरस्य निरुक्तिः ईदृशी भवति - ‘रथं मर्या क्षेप्लाऽतारीत् इति तद्रथन्तरस्य रथन्तरत्वम्'।[२९] अनेनैव प्रकारेण बृहत्साम्नः निरुक्तिः — 'ततो बृहदनु प्राजायत । बृहन्मर्या इदं स ज्योगन्तरभूदिति तद्बृहतो बृहत्त्वम्'।[३०] अस्य अयमाशयः यत्, रथन्तरसामानन्तरमेव बृहत्सामस्योत्पत्तिरभूत् इति। प्रजापतेः मनसि सामोऽयं बृहत्कालपर्यन्तं निवसितवान् । अतोऽस्य सामस्य विशिष्टनामकरणमस्ति।
आख्यानम्[सम्पादयतु]
आख्यानमिदं द्विविधं भवति - स्वल्पकायम् आख्यानं, दीर्घकायमाख्यानञ्चेति । स्वल्पकायिकेष्वाख्यानेषु तासां कथानां गणना भवति, यस्यां कथायां सयुक्तिता प्रदर्शनं समुल्लिखितं भवति । एतानि आख्यानानि किञ्चिदभेदेन सहानेकेषु ब्राह्मणेषु समुपलब्धानि सन्ति । ईदृक्षु लघ्वाख्यानेषु कतिपयमुख्याख्यानानि एतानि सन्ति - 'वाचः देवान् परित्यज्य सलिले तदनु वनस्पतौ च प्रवेशः'[३१] स्वर्भानुरसुरस्य आदित्यस्य च आक्रमणं तथा अत्रिमुनिना तस्य अन्धकारस्य विघटनम्[३२], यज्ञस्य अश्वरूपे देवताभिः अनाक्रमणं तथा दर्भमुष्ट्या तस्य प्रत्यावर्त्तनं[३३], अग्निमन्थनकाले घोटकमग्रे स्थापनम्[३४], देवासुराणां मध्ये बहुविधसङ्ग्रामम्'।[३५]
एतेषु लघ्वाख्यानेषु यदा कदा अतीव गम्भीरतात्त्विकतथ्यानामपि सङ्केतो लभते, यद्ब्राह्मणस्य कर्मकाण्डात्मकवर्णनाद् नितान्तं भिन्नं भवति तथा गूढ-गम्भीरार्थप्रतिपादकमपि भवति। प्रजापतेः प्रार्थनोपांशुरूपेण कर्त्तुं शतपथब्राह्मणे यस्य कथानकस्योपक्रमः प्राप्यते, सः तु नितान्तः रहस्यमयोऽस्ति । श्रेष्ठतां प्राप्तुं वाक्-मनसोः कलहः समुत्पन्नोऽभवत् । मनसः कथनमासीद् यत्, याऽनभिगतवार्ता वाणी न उच्यते । ममानुकरणं कुर्वती मम पश्चाच्चलति (कृतानुकरा अनुगन्त्री ) । वाण्येाः कथनमासीत् —यत्त्वं जानासि तस्य विज्ञापनाऽहमेव करोमि । मनसा ज्ञानं किंवा चिन्तिततथ्यानां प्रकटीकरणं वाण्येव करोति । अतः अहमेव श्रेष्ठाऽस्मि । उभौ प्रजापतिसन्निधौ गतवन्तौ । प्रजापतिना स्वनिर्णयः मनसः पक्षे एव प्रदत्तः । अस्य कथानकस्याभ्यन्तरे मनोवैज्ञानिकतथ्यस्य विशदः सङ्केतो लभते।[३६] वाचा सम्बद्धाः बहुविधाख्याः रुचिराः शिक्षाप्रदाश्च सन्ति । गायत्रीछन्दः सोमं देवताभ्यः नीत्वा गच्छति स्म, मार्गे गन्धर्वाः तम् अपाहरन् । देवता वाचं तस्य पार्श्वे प्रेषयन् वाक् तं नीत्वा परावर्तिता । वाचं स्वपक्षे आानयितुं गन्धर्वाः प्रयत्नशीलाः बभूवुः । ते स्तुतिप्रशंसावचनैः तां सन्तोष्य स्वपक्षे कर्त्तुमैच्छन् । उत देवा अपि गायनैर्वादनैश्च ताम् आवर्जयितुमैच्छन् । वाणी देवातानां कार्यैः प्रसन्ना भूत्वा तेषां पार्श्वे अगच्छत्। अस्याः कथायाः प्रतीयमानोपदेशोपरि ब्राह्मणस्य आग्रहोऽस्ति यद्, अद्यापि स्त्रियः स्तुतेरपेक्षा गायनं प्रति अधिकाकृष्टा भवन्ति । स्त्रियः स्वभाव एवायं भवति इति।[३७]
सृष्टि-विषये अपि अनेकानि आख्यानानि ब्राह्मणग्रन्थे समुपलब्धानि सन्ति। परमपुरुषेण चतुर्णां वर्णानाम् उत्पत्तेः उल्लेखस्तु पुरुषसूक्ते एवोपलब्धो भवति । ब्राह्मणेष्वपि प्रसङ्गस्यास्य सुष्ठु वर्णनं प्राप्यते। ताण्डच्यब्राह्मणे प्रजापतेः अङ्गविशेषेण वर्णानां तथा तत्तद्देवतानाम् उत्पत्तिः वर्णिताऽस्ति।[३८] तस्मिन् वर्णने शूद्रवर्णानां यज्ञाधिकारात् निष्क्रमणस्य अपि सुष्ठु उत्पत्तिः प्रस्तुताऽस्ति । प्रजापतिमुखाद् ब्राह्मस्याग्नेश्च बाहोः क्षत्रियस्येन्द्रस्य च, मध्यदेशात् वैश्यस्य विश्वेदेवायाश्च पादेन केवलं शूद्रस्यैवोत्पत्तिः दर्शयित्वा शूद्रस्य कर्त्तव्यमपि निर्देशितम् -
‘तस्मात् शूद्र उत बहुपशुरयज्ञियो विदेवो हि। नहि तं काचन देवतान्वसृज्यत। तस्मात्पादावनेज्यं नातिवर्धते । पत्तोहि सृष्टः’[३९]
कतिपयेष्वाख्यानेषु साहित्यिकसौन्दर्यस्य तथा रुचिराकल्पनायाश्च सुष्ठु अभिव्यञ्जना प्राप्यते। रजन्याः उदयस्य विषये सुष्ठु आख्यानमेकं मैत्रायणीसंहितायां प्राप्यते।[४०] येन ज्ञातो भवति यत्, याः विषादं विस्मरणाय रात्रेः उत्पत्तिरासीत् । यमस्य परलोके गते सति तस्यैव दुःखेन दुःखिता यमी सर्वदा विषीदन्ती विलपन्तीञ्च समययापनं करोति स्म । इच्छन्नपि सा तं विस्मर्तुं नाशक्नोत् । तस्मिन् काले, दिनस्यैव राज्यमासीत् । दिने तं विस्मत्तुं सा नाशक्नोत् । प्रजापतिना दयावशेन रात्रिः समुत्पादिता । सकलसंसृतिः तमसाच्छन्नाऽभवत् । तदैव यमी यमं विस्मृतवती । पक्षसम्पन्नानां पर्वतानामिन्द्रेण पक्षच्छेदनस्य कथाऽप्यत्रैव उपलब्धाऽस्ति ।[४१]
बृहत्कायाख्यानेषु पुरुरवा-उर्वश्योराख्यानम्[४२], प्राचीनजलौघस्येतिहासः[४३] शुनःशेपस्याख्यानं[४४] च मुख्याख्यानानि सन्ति । एतेषाम् अनेकाख्यानानां बीजं संहितायामेव अन्तरविष्टमस्ति। ब्राह्मणादिपौराणिकग्रन्थेषु तदेवव आख्यानबीजं गृहीत्वा स्वपद्धत्यानुरूपेण तस्य पल्लवनं कृतम् । पुरुरवा-उर्वश्योः वर्णनमृग्वेदस्यैकस्मिन् विख्यातसंवादसूक्ते अस्त्येव।[४५] अस्मिन् सूक्ते उभयोः पारस्परिककथनविषयकाः मन्त्राश्च प्राप्यन्ते। शतपथब्राह्मणे इदमेव आख्यानं विस्तरेण सह वर्णितमस्ति। प्राचीनौघस्य अथवा जलप्लावनस्य कथा भारतेतरसाहित्येऽपि उपलब्धा भवति । विषमजलप्लावनात् कश्चन वर्द्धिष्णुमत्स्यः मनोः त्राणं कृतवान् । प्लावनानन्तरं मनुः मानवीयसृष्ट्या रचनां कृतवान् । कथेयं मत्स्यावतारेण सह सम्बद्धाऽस्ति । पुराणेषु सविस्तरेण वर्णिताऽस्ति।[४६] शुनःशेपकथायाः सङ्केतः ऋग्वेदीयसूक्तेषु उपलब्धो भवति ।[४७] अस्यैव सुष्ठु विन्यासः ऐतरेयब्राह्मणस्य वैशिष्टयमस्ति । अनेन प्रकारेणाख्यानानां विकासे ब्राह्मणग्रन्थस्य अपि विशिष्टैका श्रृङ्खलाऽस्ति ।
संहिता-ब्राह्मणयोः विषयपार्थक्यम्[सम्पादयतु]
संहितायाः, ब्राह्मणस्य च स्वरूपे, विषये च नितान्तं पार्थक्यं परिलक्ष्यते। संहितायाः स्वरूपमुभयोः प्रकारयोरस्ति। बहुसंख्यकाः संहिताः छन्दोबद्धाः सन्ति। तेषां कतिपयांशा एव गद्यात्मकाः सन्ति, किञ्च ब्राह्मणग्रन्थाः सर्वथा गद्यात्मका एव भवन्ति। विवेच्यविषये अप्यन्तरमस्ति। ऋग्मन्त्रेषु देव-स्तुतीनां प्राधान्यमस्ति। अथर्वमन्त्रेषु ऐहिक-पारलौकिक-फलद-विषयाणां विवेचनमस्ति। अस्मिन् सूक्ते रोगनिवारणाय, सुयोग्य-पति-वरणाय, गृहनिर्माणाय, हलकर्षणाय, बीजवपनाय च बहुविधगार्हस्थ्यजीवनोपयोगिनां विषयाणां वर्णनमस्ति। राजकीयविषयेऽपि - शत्रूणां संहाराय, सैन्यसंचालनाय तथा तदुपयोगिनां साधनानां सविस्तरेण विवरणमस्ति। यजुर्वेदसंहितायां दर्शपौर्णमासादियज्ञानां सविस्तृतं विवरणं समुपलब्धं भवति।
ब्राह्मणानां विवेच्यविषयः संहितायां वर्णितेभ्यो विषयेभ्यः नितान्तं भिन्न एवास्ति। ब्राह्मणानां मुख्यविषयोऽस्ति विधिः - विधानं कदा भवितव्यम्? केन प्रकारेण तत्कर्म कर्त्तव्यम् ? तेषु किमाकाराणां साधनानामावश्यकता भवति ? के च तेषां यज्ञानामधिकारिणः भवन्ति ? एवंविधानां याज्ञिकविधीनां प्रतिपादनाय एव ब्राह्मणसाहित्यस्य उद्भवः समुदयः चाभवत्। याज्ञिकविषये कतिचिद्विरोधोऽपि प्रतीतो भवति, तस्य परिहारोऽपि ब्राह्मणस्योद्देश्यमस्ति। शबरस्वामिनो मतानुसारेण ब्राह्मणविधीनां सङ्ख्या दशधा भवति। अस्य कथनस्य तात्पर्यमिदमेवास्ति यत्, संहितायां स्तुतीनां प्राधान्यमस्ति, ब्राह्मणग्रन्थे च तद्विधीनामेव प्राधान्यमस्ति इति।
फलतः विधिः एव ब्राह्मणग्रन्थानां मुख्यविषयोऽस्ति। यत्र यत्र समुपलब्धाः अवान्तरविषयास्तु तस्य विधेः पोषकाः निर्वाहकाश्च भवन्ति। एवंविध-विषयाणां मीमांसकाभिधानम् अथर्ववादे भवति। अर्थवादे निन्दा-स्तुत्योः निवेशनः अस्ति। वादेऽस्मिन् यागनिषिद्धवस्तूनां निन्दा अस्ति तथा यागोपयोगिनां द्रव्याणां प्रशंसा वर्त्तते। विधिविधानश्च सयुक्तिकं भवति। निरुक्तिजन्यार्थेनापि ब्राह्मणवाक्यानां समर्थनं भवति। ब्राह्मणग्रन्थेषु विधिरेव तत्केन्द्रबिन्दुरस्ति, यं परितः निरुक्त-स्तुति-अाख्यान-हेतु-वचनादयः विविधा विषया स्वं स्वम् अावर्त्तनं सम्पूरयन्ति।
जैमिनिमुनिनापि पूर्वपक्षः स्थापितः - ‘वेदे न केवलं विधिवाक्यानाम् अस्तित्वमस्ति, तद्भिन्नविषयाणां प्रतिपादकवाक्यानामपि तत्र सत्ता वर्त्तते। फलतः एतानि वाक्यानि तु अनर्थकानि सन्त्येव, विध्यर्थकत्वाभावे सति नितान्तानि व्यथानि अपि सन्ति' ——
‘आम्नायस्य क्रियार्थत्वात् आनर्थक्यमतदर्थानाम्।'
सिद्धान्तपक्षस्य कथनमस्ति - ‘एतेषां वाक्यानाम् अप्युपादेयता वर्त्तते। एतेषां वाक्यानां यद्यपि स्वतः किमप्युपयोगिता नास्ति, तथापि एतानि विधि-प्रशंसायां प्रयुक्तानि सन्ति। अतः विधिप्रतिपादितार्थस्य एव अवान्तरवाक्यानि एतानि सन्ति। अतः परम्परया एतेषामुपयोगो विधिविधानेऽवश्यमेवास्ति -
‘विधिना तु एकवाक्यात् स्तुत्यर्थेन विधीनां स्युः'॥ इति।[४८] विश्लेषणमिदं ब्राह्मण-विषयान् एव लक्ष्यीकरोति।
ब्राह्मणग्रन्थानां प्रतिपाद्यविषये एतेषां दशवस्तूनां निर्देशः अस्मिन् श्लोके दशनीयः -
'हेतुर्निवचनं निन्दा प्रशंसा संशयो विधिः।
परक्रिया पुराकल्पो व्यवधारणकल्पना।।
उपमानं दशैते तु विधयो ब्राह्मणस्य तु।।'
परक्रिया तथा पुराकल्पशब्दानामर्थे मतैक्यं नास्ति। अनयोरुभयोरर्थः —
‘अन्यस्यान्यस्य चोक्तिर्या बुधैः प्रोक्ता पुरा कृतिः।
यो ह्यत्यन्तपरोक्षार्थः स पुराकल्प उच्यते॥'[४९]
राजशेखरेण इमौ द्वौ इतिहासस्य प्रभेदौ कथितौ। ययोः कथायामेकमेव नायको भवति सा परक्रिया भवति। यथा– रामायणम्। यत्र बहुनायकाः भवन्ति सा कथा पुराकल्प इति कथ्यते। यथा — महाभारतम्। अनयोरुभयोः समावेशो अत्र आख्यानस्य अन्तर्गततया भवति। किञ्च प्रमुखतां तु विधिरेव प्राप्नोति। अन्यविषयस्तु तदङ्गत्वेन तन्निर्वाहकत्वेन च गौणरूपमेवास्ति। ब्राह्मणग्रन्थे विहितयज्ञीयानुष्ठानानाम् ईदृशः विशालः राशिस्तथा बृहन् स्तूपः प्रस्तुतोऽभवत् यत्, तेषां यथार्थरूपेण ज्ञातुं तथा समुचितरीत्याऽनुष्ठानं कर्तुमेकः दुष्करो व्यापारोऽभवत्। फलतः अनुष्ठाने सौकर्याय कालान्तरे श्रौतसूत्राणाम् उत्पत्तिरभूत्।
स्वरूपम्[सम्पादयतु]
आख्यानानि उपाख्यानानि च विवरणं विशदं सरसं च कुर्वन्ति। ब्राह्मणानि छन्दोबद्धानि न भवन्ति। एतानि गद्यमयानि। अन्तरान्तरा छन्दोबद्धानि वाक्यानि च सन्ति।
ब्राह्मणानां देशकालः[सम्पादयतु]
ब्राह्मणग्रन्थेषु उपवलब्धभौगोलिकविवरणेन स्पष्टं भवति यत्, तेषां ब्राह्मणग्रन्थानाम् उदयस्य स्थानं कुरु-पाञ्चालप्रदेशस्तथा सरस्वतीनद्याः प्रदेशोऽस्ति । ताण्ड्यब्राह्मणस्य सारस्वतप्रदेशेन सह घनिष्ठतमसम्बन्धः अस्ति। ब्राह्मणग्रन्थानां सङ्कलनकालस्य अनुमानः ज्योतिःशास्त्रेण भवति । ब्राह्मणसाहित्येन ज्ञातो भवति यद्, उपनिषदाद् उदयस्य कालः प्रायः सहस्राधिकवर्षपश्चाद्वर्त्ती मन्तव्यः । शतपथब्राह्मणम् अतिप्राचीनं मन्यते । ग्रन्थेऽस्मिन् स्वराणां प्रयोगो विधिवदुपलब्धो भवति । अस्य सर्वमान्ये प्राचीनतमद्वितीये काण्डे एकातीवमहत्त्वशालिन्याः घटनायाः ज्योतिःशास्त्रे उल्लेखो लभते। अस्याशयोऽस्ति — ‘कृत्तिका' पूर्वस्यां दिशि उदितो भवति तथा तत्रतः प्रच्युतो न भवति । अस्याः घटनायाः स्थितिः प्रसिद्धज्योतिषाचार्यस्य बालकृष्णदीक्षितस्य गणनानुसारेण विक्रमात् सहस्रत्रयवर्षं पूर्वमेव भवितव्यम् । दीक्षितस्यास्यां गणनायामुपरि न कस्याऽपि अांग्लविदुषः ध्यानाकृष्टोऽभवत्, किञ्च विण्टरनित्स-महोदयेन जर्मनज्योतिषिणः प्रो० ए० प्रे० महोदयस्य गणनानुसारेण ग्रहस्थितिरियं ख्रीष्टात् ११०० ई० पूर्वं निश्चिता । अस्य ज्योतिर्विदः व्याख्यास्ति 'कृत्तिका' स्वोदयकालाद् दीर्घकालपर्यन्तं पूर्वस्यां दिशि दृग्गोचरी भवति । तेन ग्रहस्थितिरियं ख्रीष्टात् ११०० पूर्वमासीत् । किञ्च - ‘इताः ( कृत्तिकाः ) ह वै प्राच्यै दिशो न च्यवन्ते' इत्यस्य शब्दस्य अभिनवव्याख्यायाः स्वीकरणस्य न कापि आवश्यकताऽस्ति । द्वितीया विप्रतिपत्तिरियमस्ति यद्, ‘वेदाङ्गज्योतिष'-ग्रन्थः सर्वसम्मत्या शतपथब्राह्मणाद् अर्वाचीनरचनाऽस्ति । अस्य कालः ख्रीष्टात् चतुर्दशशतवर्षपूर्वं मान्योऽस्ति । डॉ० मैक्समूलरोऽपि अस्याः रचनायाः समयं ख्रीष्टात् ११८१ ई० पूर्वात् पश्चाद्वर्ती स्वीकर्तुं कथमपि सन्नद्धो नास्ति । यदि शतपथस्य अभिनवकालोऽयं मान्यो भवति, तर्हि वेदाङ्गज्योतिषः समयात्तस्य पूर्ववर्त्तिता भङ्गा भविष्यति, तथा चेयं मान्यता कथमपि समादरणीया न भवति । मैत्री-उपनिषदि निर्दिष्टा ज्योतिःशास्त्रस्य घटनायाः अाधारोपरि अस्य समयः ख्रीष्टात् १९०० ई० पूर्वमेव मान्योऽस्ति । घटनेयं स्वमनसि निधाय दीक्षितस्य मतानुसारेण अस्य कालः ख्रीष्टात् सहस्रत्रयवर्षं पूर्वमेव स्वीकर्तुं शक्नुमः । ब्राह्मणयुगोऽयं ख्रीष्टात् सहस्रत्रयवर्षपूर्वादारभ्य ख्रीष्टात् सहस्रद्वयवर्षपूर्वपर्यन्तमासीत् । प्राचीनतमत्वेन शतपथब्राह्मणस्य कालस्यादौ तथाऽर्वाचीनत्वेन गोपथब्राह्मणमस्य कालस्यान्तिमे भागे समायाति।[५०]
भाषा, शैली च (शिल्पविधानम्)[सम्पादयतु]
समस्ताः ब्राह्मणग्रन्थाः गद्य एव निबद्धाः सन्ति। ब्राह्मणग्रन्थानां गद्यम् अतीव परिमार्जितं, प्रसन्नचित्तम्, उदात्तञ्चास्ति । दीर्घसमस्तपदानां न तु कुत्राऽपि दर्शनम्भवति न चापि अर्थज्ञाने काऽपि दुरूहता भवति । भगवत्याः भागीरथ्याः भव्यप्रवाह इव गद्यमिदं स्वप्रवाहेण सह प्रवहति । भाषा, मन्त्राणां भाषा इवैवास्ति तथापि प्राचीनशब्देभ्यः पराङ्मुखो भूत्वा अभिनवशब्दग्रहणे न काऽपि विप्रतिपतिरस्ति। संहिताभाषाणां पाणिनिना नियर्मितया भाषया सह संयोजिका मध्यवर्त्तिनी श्रृङ्खला इव ब्राह्मणानां भाषा कार्यं करोति । वाक्यानां विन्यासः सरलः सरसश्चासीत् । यज्ञीयविधानवर्णने नीरसता-समागमनस्य सम्भावना भवति तथापि गद्यमिदं लघुवाक्येषु विन्यस्तम् अस्ति । तेन हि वाक्येऽस्मिन् पर्याप्तरूपेण रोचकता, आकर्षकता हृदयावर्जकता च प्राप्यन्ते। आख्यायिकायाः अंशस्तु विशेषरूपेण हृदयङ्गमो भवति । यथा-
“सत्यं वै चक्षुः सत्यं हि वै चक्षुस्तस्मात् यदिदानीं दौ विवदमानावेयातम् - 'अहमदर्शम् 'अहमश्रौषम् इति । य एवं ब्रूयात् अहमदर्शमिति तस्मा एव श्रद्दध्याम्। तत् सत्येनैवैतत् समर्थयति।[५१]
ब्राह्मणकालिको धर्मः समाजश्च[सम्पादयतु]
ब्राह्मणयुगे यज्ञसम्पादनमेव धर्मस्य मुख्यम् उद्देश्यमस्ति । यज्ञस्य सूक्ष्मातिसूक्ष्मतरानुष्ठानेभ्यः ब्राह्मणग्रन्थेषु सविस्तरं वर्णनं प्राप्यते। एतेषां विधीनां पूर्णनिर्वाहाय विशेषाग्रहः परिदृश्यते। अग्नेः स्थापना कदा करणीया ? केन विधिना कर्त्तव्या ? अाज्यस्थाहुतिः वेद्यां कुत्र स्थातव्या? वेद्यामुपरि आस्तरणाय कुशाग्रभागं पूर्वाभिमुखम् उत उत्तराभिमुखं भवितव्यम् ? इत्यादीनां प्रश्नानां विवेचनम् अतिसूक्ष्मः, विस्तृतश्चास्ति । समस्तेषु कर्मसु यज्ञ एव श्रेष्ठतमः । प्रजापतिः परमपूज्यः ब्राह्मणेषु उक्तः। विष्णोः परमपदत्वम् अपि अत्र उल्लिखितम्। 'अग्निर्वे देवानामवमो विष्णुः परमः'।[५२] शिवस्य महादेव इति नाम ब्राह्मणग्रन्थेषु प्राथ्यमेन उद्बोधितम्। वैदिककाले एव चातुर्वण्यस्य व्यवस्था जाता आसात्। तत्कालीने समाजे सत्यस्य, दानस्य च अपि महान् महिमा आसीत्। तस्मिन् समाजे नार्याः महत्त्वम् अपि प्रत्यक्षं भवति। यज्ञं कर्तुं दानं कर्तुं पुण्यकर्म कर्तुं च पत्न्याः आवश्यकता भवति। ‘अयज्ञो वा एषो योऽपत्नीक’[५३] इति। पत्नीं विना मनुष्यः धर्मकार्यं कर्तुं अधिकारं न प्राप्नोति स्म। ‘अथा अर्धो वा एष अात्मनो यत् पत्नी'[५४]।
ब्राह्मणसाहित्यम्[सम्पादयतु]
ब्राह्मणसाहित्यं नितरामेव विशालं व्यापकञ्च वर्तते, किञ्च अद्य अनेकब्राह्मणग्रन्थाः कालकवलिताः बभूवुः । तेषां नामनिर्देशस्तथा तदुद्धरणानि च कतिपयेषु श्रौतग्रन्थेषूपलब्धानि भवन्ति । साहित्ये समुद्धृताः किञ्चानुपलब्धाः ब्राह्मणग्रन्थेषु कतिपयानां महत्त्वशालिग्रन्थानां नामोल्लेखमेवात्र प्राप्यते। डॉ० बटकृष्णमहोदयेन एवंविधानाम् उनुपलब्धब्राह्मणग्रन्थानाम् उपलभ्यमानोद्धरणानाञ्च एकत्र प्रकाशनस्य श्लाघनीयः प्रयत्नो विहितः ।[५५] एवंविधेषु ब्राह्मणेषु-
(१) शाकटायब्राह्मणग्रन्थस्य सप्ततिः उद्धरणानि अद्यापि उपलब्धानि भवन्ति । एतान्युद्धरणानि च विशेषरूपेण ऋग्वेदस्य सायणभाष्ये - १॥१०५॥१०; ७॥३३॥७; ८।। ९१॥१; ८॥९१॥५ इत्यादयस्तथा ताण्ड्यब्राह्मणस्य सायणभाष्ये - ४॥२॥१०; ४॥३॥२; ४॥५॥१०; ४॥६॥२३ प्राप्यन्ते। एतान्युद्धरणान्येव ग्रन्थस्य महत्तायाः पर्याप्तसूचकानि भवन्ति । अस्य कतिपयानि उद्धरणानि च जैमिनीयब्राह्मणग्रन्थे अक्षरशः उपलब्धानि भवन्ति ।
(२) भाल्लविब्राह्मणं सामवेदस्य एव एकाशाखायाः ब्राह्मणमासीत् । अस्य निर्देशः श्रौतग्रन्थातिरिक्तेः पतञ्जलेः महाभाष्ये[५६] तथा काशिकायां[५७] सूत्रोपरि लभते।
( ३) जैमिनीयम् अथवा तवलकारब्राह्मणम् - सामवेदस्य जैमिनिशाखया सह सम्बद्धं ब्राह्मणमिदमस्ति । यद्यपि ग्रन्थोऽयं बृहदाकारवान् महत्त्वपूर्णश्चास्ति तथापि पूर्वोक्तग्रन्थे नोद्धृतोऽस्ति । शाट्यायनेन सह ईदृशी समानता वर्तते, येन अस्योद्धरणस्य आवश्यकतैव प्रतीता नाभवत् । एतदतिरिक्ता महत्त्वपूर्णाः कतिपया ग्रन्थाः एवंविधाः सन्ति।
(४) आहूरकब्राह्मणम् (चरणव्यूहे निर्द्दिष्टः चरकशाखया सम्बद्धम्)
(५) कंकतिब्राह्मणम्,
(६) कालावधिब्राह्मणम् (पुष्पसूत्रे शाट्यायनब्राह्मणेन सह सम्बद्धम्),
(७) चरकब्राह्मणम्, (कृष्णयजुर्वेदस्य प्रधानशाखया चरकेण सह सम्बद्धम्),
(८) जाबालिब्राह्मणम्,
( ९ ) पैङ्गायनि-ब्राह्मणम्,
( १० ) माषशराविब्राह्मणम्,
( ११ ) मैत्रायणिब्राह्मणम्, ( कृष्णयजुर्वेदीय-मैत्रायणीयशाखया सह सम्बद्धम्),
( १२ ) रौरुकिब्राह्मणम्,
( १३ ) शैलालिब्राह्मणम् ( महाभाष्ये[५८] तथा काशिकायां निर्दिष्टम्),
( १४ ) श्वेताश्वतरब्राह्मणम्,
( १५) हारिद्रविकब्राह्मणम् (चरणव्यूहे निर्दिष्टस्तथा चरकशाखया सह सम्बद्धम्)
एतदतिरिक्तोऽपि निम्नलिखितानाम् अष्टब्राह्मणग्रन्थानां नामानि प्राप्यन्ते -
काठकब्राह्मणम्, खाण्डिकेयब्राह्मणम्, औखेयब्राह्मणम्, गालवब्राह्मणम्, तुम्बुरुब्राह्मणम्, आरुणेयब्राह्मणम्, सौलभब्राह्मणम्, पराशरब्राह्मणम्।[५९]
ऋग्वेदस्य ऐतरेयब्राह्मण-शांखायनब्राह्मणञ्चेति ब्राह्मणद्वयम् अनयोः ऐतरेयब्राह्मणमतिप्रथितम् । अत्राष्टौ पञ्चिकाः, प्रतिपञ्चिकं पञ्चाध्याया इति आहत्य ४० अध्यायाः सन्ति ।
शुक्लयजुर्वेदस्य शतपथब्राह्मणं नितान्तप्रसिद्धम्, अत्र शतमध्यायाः विद्यन्ते । कृष्णयजुर्वेदस्य तैत्तिरीयब्राह्मणनां ब्राह्मणभागो विद्यते ।
सामवेदस्य बहवो ब्राह्मणभागाः सन्ति । तद्यथा -
(१) ताण्ड्यब्राह्मणम् - अतिप्रसिद्धतरमिदं ब्राह्मणम् । अयं ग्रन्थः पञ्चविंशत्यध्यायशाली, अत एव पञ्चविंशब्राह्मणसंज्ञयापि प्रसिद्धयति । (२) षड्विंशब्राह्मणम्, ( ३) सामविधानब्राह्मणम्, (४) आर्षेयबाह्मणम्, (५) दैवतब्राह्मणम्, ( ६ ) उपनिषद्ब्राह्मणम्, (७) संहितोपनिषदब्राह्मणम् (८) वंशब्राह्मणम् (९) जैमिनीयब्राह्मणम्।
अथर्ववेदस्य - गोपथब्राह्मणम् । अत्र खण्डद्वयमेवास्ति । प्रथमखण्डे पञ्चाध्यायाः सन्ति, द्वितीयखण्डे च षडाध्यायाः सन्ति । ब्राह्मणग्रन्थेषु सर्वतो नवोऽयं ग्रन्थः कथ्यते ।
ब्राह्मणग्रन्थानां महत्त्वम्[सम्पादयतु]
ब्राह्मणग्रन्थेषु वर्णितानां यागानुष्ठानानां विशालं किञ्च सूक्ष्मस्वरूपं परिस्थित्याः परिवर्त्तनेन अवश्यमेवमिदं धूमिलमभवत्, किञ्च धार्मिकदृष्ट्या इदमुपादेयं सङ्ग्रहणीयं मननीयञ्च अस्ति । भारतीयधर्मस्य इतिहासे श्रौत्रविधानस्य कश्चन विचित्र-युग एवासीत् । तं युगं निजसौष्ठवेन पूर्णसौन्दयेण सहोपस्थापनस्य श्रेय एतेषा ब्राह्मणग्रन्थानामेवास्ति । भक्तेः आन्दोलनस्य व्यापकत्वेन वैदिककर्मकाण्डस्य सर्वत्र ह्रासोऽभवत् । श्रौतयज्ञविधानम् अद्य अतीतस्यैकं स्मृतिमात्रमेवास्ति । वैदिकधर्मस्य कर्मकाण्डात् जनानाम् आस्था समाप्तप्राया अभवत् । फलतः न तु कुत्रापि श्रौतयागो भवति, न च अप्यनुष्ठानस्य साक्षात्कर्तुमवसरः प्राप्तो भवति । इदमेव कारणमस्ति यद्, ब्राह्मणानां क्रियाकलापस्य यथार्थज्ञानमेका विषमा समस्या एवास्ति ।
ब्राह्मणग्रन्थानाम् अनुशीलनेन ज्ञातो भवति यत्, तस्मिन् काले यज्ञयागाद्यनुष्ठानविषये विद्वत्सु शास्त्रार्थाः अभवन् । तेन एव मीमांसावच्छास्त्रस्य उत्पत्तिरभूत् । अस्यैव मीमांसाशास्त्रस्य तर्कपद्धत्यनुसारेण यज्ञीयविषयाणां विमर्शो भवितुं शक्यते । मीमांसा-पद-हेतवे न्यायशब्दस्य प्रयोगः अस्मादेव कारणात् समुपयुक्तः प्रतीतो भवति। ब्राह्मणग्रन्थेषु यज्ञीयविषयकमीमांसकाः विदुषः ब्रह्मवादिनः कथ्यन्ते । ताण्ड्यमहाब्राह्मणे— ‘एवं ब्रह्मवादिनो वदन्ति'[६०] एवमुक्त्वा कतिपयानां यज्ञीयसमस्यानां समाधानमपि प्राप्यते। शतपथब्राह्मणे एवंविधानों ब्रह्मवादिनां मतस्य समीक्षा तथा तेषां नाम्नाम् अप्युल्लेखो लभते। उदाहरणार्थम् – दीक्षाग्रहणात् पूर्वदिने भोक्तव्यं, न वेति प्रश्नमादाय सावयस-आषाढ-नामकस्य आचार्यस्य याज्ञवल्क्येन सह गम्भीरमीमांसा समुपलब्धा भवति।[६१] आषाढाचार्यस्य मते अनशनमेव व्रतमासीत्, किञ्च याज्ञवल्क्यमते भोजनं करणीयम् आसीत्। 'मीमांसान्ते' अस्य क्रियापदस्य तथा 'मीमांसा' इव संज्ञापदस्य प्रयोगः ब्राह्मणग्रन्थे बहुलतया प्राप्यते- ‘उत्सृज्यां नोत्सृज्यामिति मीमांसान्ते ब्रह्मवादिन इत्याहुः उत्सृज्यामेवेति’[६२], 'ब्राह्मणं पात्रे न मीमांसेत'[६३], ‘उदिते होतव्यमनुदिते होतव्यमिति मीमांसान्ते’[६४]। अनेन प्रकारेण ब्राह्मणग्रन्थानामनुशीलनं बहुविधसिद्धान्तं प्रति अस्माकं ध्यानाकृष्टं करोति। तद्यथा
(क) बहुविधानुष्ठानानां याज्ञिकस्वरूपाणाञ्च इतिहासस्य पूर्णपरिचयं ददाति । ब्राह्मणेषु यज्ञः वैज्ञानिकसंस्था इवास्माकं सम्मुखे आयाति ।
(ख) जनाः तैः निर्वचनैः परिचिताः भवन्ति, ये निरुक्तस्य निरुक्तीनाम् आधार इव सन्ति।
(ग) तेषां सुष्ठु आख्यानानां मूलरूपेणापि जनाः परिचिताः भवन्ति, येषां विकासः अवान्तरकालिकेषु पौराणिकग्रन्थेषु विशिष्टरूपेण अभवत् ।
(घ) कर्ममीमांसायाः उत्थानस्य, आरम्भस्य च रूपं विज्ञातुं ब्राह्मणग्रन्थाः पूर्वपीठिकायाः कार्यं कुर्वन्ति । ब्राह्मणाध्ययनेन बहुविध-शास्त्राणाम् उदयस्य कथां ज्ञातुं शक्नोति । यज्ञीयावश्यकता-सम्पूर्त्यर्थं शास्त्रमिदम आविर्भूय स्वविकासस्य कथां सार्वभौमक्षेत्रेऽपि कथं केन प्रकारेण वा सृजति ? स्वयमेव ब्राह्मणग्रन्थमाध्यमेन कथयति।
वेदानाम् अविभाज्याङ्गत्वेन[सम्पादयतु]
ब्राह्मणान्तर्गते त्रिप्रकारकाणां ग्रन्थानां समावेशोऽस्ति ।
(१) ब्राह्मणम्,
(२) आरण्यकम्,
(३) उपनिषदश्चेति ।
‘मन्त्रब्राह्मणयोर्वेदनामधेयम्॥' अनेन आपस्तम्बस्य सूत्रेण मन्त्र इव ब्राह्मणोऽपि वेदनामधेयम् । निघण्टु-निरुक्तकारौ वेद इव ब्राह्मणं मन्येते । दार्शनिकसूत्राणां भाष्याणाश्च रचयिता पाणिनि-कात्यायन-पतञ्जलयः अपि तथैव ब्राह्मणं वेदस्य अविभाज्यमङ्ग मन्यन्ते। मनुनाऽपि मन्त्रेण सह ब्राह्मणमपि वेद एव कथ्यते ।
निघण्टुग्रन्थे वेदादिव ब्राह्मणादपि शब्दाः सङ्गृहीताः सन्ति । यास्कोऽपि स्वनिरुक्ते संहिताग्रन्थादिवत् ब्राह्मणग्रन्थादप्युद्धरणानि समाविशष्टानि । पाणिनिस्तथा कात्यायनोऽपि स्वरवैदिकीप्रक्रियायां स्वकीयसूत्रेषु ‘वेदे' ‘छन्दसि' इत्यादिपदानां प्रयोगं कृत्वा ब्राह्मणमसन्दिग्धरूपेण श्रुतिः कथनं प्रति स्पष्टरूपेण सङ्केतं करोति । महर्षिपाणिनिरपि ‘छन्दसि' इत्यत्र मन्त्रब्राह्मणयोः समावेशमकरोत् । ‘चतुर्थ्यर्थे बहुलं छन्दसि' ( पाणिनि सू० २॥३॥६२ ) इत्यनेन सूत्रेण मन्त्रब्राह्मणात्मकवेदेऽपि षष्ठीविधानमकरोत् । मन्त्रादेव ‘पुरुषमृगश्चन्द्रमसः' तथा 'पुरुषमृगश्चन्द्रमसे' इत्यादीनामुदाहरणानां सङ्कलनं कृत्वा षष्ठीविधानमकरोत् । बहुलग्रहणात् ‘चन्द्रमसेरुदमीरात्र्यै' इत्यादौ षष्ठ्याभावोऽपि दृश्यते । ‘या खर्वेण पिबति तस्यै खर्वः' इत्यत्र ‘षष्ठ्यर्थे चतुर्थीति वाच्यम्' इत्यनेन 'तस्याः' इति षष्ठीस्थाने 'तस्यै' इति चतुर्थी समुपलब्धा भवति ।
'यां मलवद् वाससं सम्भवन्ति, यस्ततो जायते सोऽभिशस्तो, यामरण्ये तस्यैतेनो, या स्नाति तस्या अप्सु मारको, याऽभ्यङ्क्त तस्यै दुश्चर्या’
एवंविधानि अनेकब्राह्मणवचनानि महाभाष्ये प्राप्यन्ते। कथनस्य तात्पर्यमिदमस्ति यद्, ‘छन्दसि' इति कथनेन मन्त्रब्राह्मणयोरुभयोर्ग्रहणमत्र पाणिनेः अभीष्टमस्ति । तेन हि सः ब्राह्मणानि वेदानाम् अविभाज्याङ्गानि मन्यते ।
कतिपयेषु सूत्रेषु पाणिनिः भाषाविषयकाणां नियमानां निर्देशं कृतवान् । भाषातः भिन्नो भवति वेदः । फलतः एवंविधानां सूत्राणां प्रत्युदाहरणे सः मन्त्रब्राह्मणात्मकाभ्यां ग्रन्थाभ्यां समानरूपेण उद्धरणानि दत्तवान्। 'प्रथमायाश्च द्विवचने भाषायाम्'[६५] एवंविधमेव सूत्रमस्ति। युष्मद्शब्दस्य प्रथमाद्विवचने भाषायां युवाम् इति रूपो भवति, किञ्च भाषाभिन्ने तस्य रूपं ‘युवम्' भवति । अन्यदप्युदाहरणानि यथा - ‘युवं सुतरामविश्वना[६६], युवं वै ब्रह्मणौ भिषजौ[६७], युवमिदं निस्कुरुतम्'[६८]। एवं पाणिनेः सम्मतौ मन्त्रब्राह्मणयोर्मध्ये न केनापि प्रकारकेण भेदः अस्ति । उभावपि वेदस्यैवाभिन्नम् अङ्गे स्तः ।
महर्षिपाणिनिः स्वयमेव वेदभाण्डागारस्य अनुशीलनं कृत्वा स्वरवैदिकीप्रक्रियायाः स्वकीयसूत्राणां प्रणयनं कृतवान् । स्वरवैदिकीप्रक्रिया एव तस्य वेदविषयकस्य विस्तृताध्ययनस्य तथा स्वरविश्लेषकगम्भीरज्ञानस्य प्रत्यक्षसूचिकाऽस्ति । पाणिनिः एकस्मिन् सूत्रे निपातनात् सिद्धशब्दानां सूची अददत्।[६९] अत्र निष्टर्क्य-देवहूय-प्रणीय-उन्नीयादिशब्दान् छन्दसि सिद्धान् एव मन्यन्ते । परिगणितेषु शब्देषु कतिचिच्छब्दास्तु संहितायामेवोपलब्धाः भवन्ति । कतिचित्तु ब्राह्मणग्रन्थेषु प्राप्यन्ते, एतेषु षट्शब्दास्तु ऋग्वेद-यजुर्वेदयोर्मध्ये नियमतः लभन्ते एव । यथा - ‘देवहूयः’[७०], खन्यः[७१], ब्रह्मवाद्यः[७२], उच्छिष्यः[७३], प्रणीयः[७४] तथा उपचाय्यपृडम्[७५]। अस्मिन्नेव सूत्रे निर्दिष्टशब्देषु 'स्तर्याध्वर्यः' अप्यस्ति । महाभाष्ये प्रदत्तायाः व्याख्यायाः अनुसारेण काशिकाकारस्तथा भट्टोजिदीक्षितः पदच्छेदं स्तर्या+अध्वर्यः इति करोति तथा स्त्रीलिङ्गस्तर्याशब्दमस्मिन् निपाते परिगणति पुल्लिङ्ग-स्तर्यस्तु नैव । किञ्च स्त्रीलिङ्ग-‘स्तर्या' शब्दः कस्मिन्नपि वैदिकग्रन्थे समुपलब्धो नास्ति । शतपथब्राह्मणमेवैवंविधः वैदिकग्रन्थोऽस्ति यत्र पुल्लिङ्ग-‘स्तर्यः'-शब्दस्य प्रयोगो लभते। तथा सहैव तत्र नञ्समासप्रयुक्तः ‘अस्तिर्यः'-शब्दस्यापि प्रयोगोऽस्ति। उभावपि पुल्लिङ्गे एव प्रयुक्तौ स्तः । अत्रापि स्त्रीलिङ्गे अप्रयुक्तमेवास्ति । शतपथब्राह्मणे अनेन रूपेणोद्धरणमस्ति -
‘हन्तेदम् अमृतम् अन्तरात्मन्नादधामहै, त इदमनृतम् अन्तरात्मन्नाधाय अमृता भूत्वा स्तर्यान् सपत्नान् मत्र्यानभिमविष्याम इति ।'[७६]
सायणोऽपि स्वभाष्येऽस्मिन्नेवार्थं प्रति सङ्केतयति—
‘अमृतरूपाग्निधारणेन यस्मादाहिताग्निः अहस्यः, तस्मात् विवदमानोऽसौ अनाहिताग्निम् अभिभवितुं शक्नोति इत्यर्थः ॥
सायणस्तु स्तर्यस्यार्थं अहिंस्यः मनुते । पूर्वोक्तस्य पाणिनिसूत्रानुशीलनस्य फलमिदमस्ति—
( क ) स्तयध्वर्यस्य पदच्छेदः स्तर्य +अध्वर्यः कर्त्तव्यः न तु स्तर्या + अध्वयः ।
(ख) पाणिनिः शतपथब्राह्मणेन पूर्णपरिचितोऽस्ति । फलतः संहिताब्राह्मणयोरुभयोः ग्रन्थयोः सङ्केतः, असौ ‘छन्दस्'-शब्देन स्पष्टतः करोति । सङ्केतः अस्ति यत् —शतपथब्राह्मणं वेदस्याविभाज्यमङ्गमस्ति । पतञ्जलिना महाभाष्ये निम्नलिखितनिर्देशः कृत इति -
( 1 ) स्थानिवदादेशोऽनल्विधौ[७७] - अस्य व्याख्यायाम् ‘वेदेऽपि सोमस्य स्थाने पूतिकातृणान्यभिषुणुयादित्युच्यते ॥' अत्र ब्राह्मणवचनं वेद इति कथ्यते ।
( २ )‘एकः पूर्वापरयोः'[७८] - अस्य सूत्रस्योपरि भाष्यमस्तिवेदे खल्वपि वसन्ते ब्राह्मणोऽग्निहोत्रादिभिः क्रतुभिर्यजते ॥’ अत्र ब्राह्मणवाक्यं वेदशब्देनाभिहितमस्ति ।
( ३ ) ‘एकः शब्दः सम्यग् ज्ञातः शास्त्रान्वितः सुप्रयुक्तः स्वर्गे लोके च कामधुग् भवति ॥' वाक्यमिदं श्रुतिमन्त्रभागेऽनुपलब्धमेवाऽस्ति । स्पष्टतो वाक्यमिदं ब्राह्मणवाक्यमस्ति ।
( ४ ) ‘तेऽसुरा हेलयो हेलय इति कुर्वन्तः पराबभूवुः, तस्माद् ब्राह्मणेन न म्लेच्छितवै, नापभाषितवै । म्लेच्छो हवा एष यदपशब्द:।' महाभाष्यकारेण श्रुत्युपस्थापितवाक्यमिदमस्ति, किञ्च संहितायां कुत्रापि उपलब्धं नास्ति ।
(५) पस्पशाह्निके पतञ्जलिना ब्राह्मणस्य चत्वारि वाक्यानि वेदशब्देनोद्धृतानि, यथा-‘योग्निष्टोमेन यजते य उ एनं वेद' इत्यादिवाक्यानि तैत्तिरीयब्राह्मणस्यैव सन्ति।[७९]
एवं अनुमीयते यत्, भाष्यकारः वेदशब्देन ब्राह्मणानामपि ग्रहणं करोति ।
महर्षिकणादः अपि ब्राह्मण परमेश्वरकर्तृकमेव मन्यते । 'बुद्धिपूर्वानामकृतिर्वेदे’।[८०] अस्य तात्पर्यमस्ति ‘स्वर्गकामो यजेत्' इत्यादिवाक्यानां रचना सर्वथा निदर्शेषः स्वतन्त्रः सर्वज्ञपुरुषेणाऽभवत् । अपरस्मिन् सूत्रे- ‘ब्राह्मणे संज्ञाकर्मसिद्धिलिङ्गम्'।[८१] अस्य सूत्रस्य तात्पर्यमस्ति, यथा- लोके पिता स्वपुत्रस्य नाम विष्णुमित्रादि करोति तथैव ब्राह्मणभागे 'उद्भिदा यजेत्, अभिजिता यजेत्' इत्यादि वाक्येषूद्भिदादिनामकरणं सर्वज्ञपरमेश्वरेणैव भवति । फलतः ब्राह्मणभागोऽपि ‘परमेश्वरकर्तृक एवास्ति' इति कणादमुनेर्मान्यताऽस्ति ।
न्यायसूत्रकारः गौतमस्तथा भाष्यकारः वात्स्यायनश्च वेदेष्वनेकान् दोषान् दर्शयित्वा तेषां विधिवत् प्रामाणिकरूपेण सामाधानं कृतवन्तौ । इमे द्वे कर्मणीदोषारोपणं समाधानञ्चेति ब्राह्मणवाक्योपरि एवेति । गौतमस्तु वेदस्य अप्रामाण्यार्थं दोषत्रयाणामुद्भावनं कृतवान् । ‘तदप्रामाण्यमनृत-व्याघात-पुनरुक्तदोषेभ्यः’।[८२] तद्यथा -
(क) ‘अनृतदोषः' 'पुत्रकामनया पुत्रेष्टियज्ञं कर्त्तव्यम्' यज्ञे कृते सत्यपि पुत्रप्राप्तिर्न भवति, इति तु अनृतदोषोऽस्ति ।
(ख) व्याघातदोषस्यापि सत्ता वेदेऽस्ति। उदिते सूर्ये होतव्यम्, सूर्योदयात्पूर्वमेव होतव्यम् । व्यतीतेऽपि सूर्यस्य वेलायां होतव्यम् - एवमत्र अादेशोऽस्ति, किञ्चास्या देशस्य तत्रैव निन्दाऽपि कृताऽस्ति ।
(ग) पुनरुक्तिदोषः - प्रथमम् ऋचं वारत्रयम्, अन्तिममृचश्चाऽपि वारत्रयमुच्चरितव्यम् -नियमोऽयं पुनरुक्तिदोषस्योदाहरणमस्ति ।
अस्य दोषारोपणस्य समाधानमपि तत्रैव प्रदत्तमस्ति । यथा—
(क) ‘कर्मकर्त्तृसाधनवैगुण्यात्'[८३] अस्योपरि भाष्यम् । पुत्रेष्टियागानां यथाविधिना अनुष्ठानेन पुत्रादेर्फलस्य प्राप्तिर्भवत्येव । कर्मकर्तुः साधनानां वैगुण्येन फलाभावो भवति । तेन वेदस्याप्रामाण्यं नैव सिद्धयति ।
(ख) ‘अभ्युपेत्यकाले दोषवचनात्'[८४] अत्र भाष्यं दर्शनीयम् । उदिते, अनुदिते एवं समयाध्युषिते-हवनाय पक्षत्रयं निर्दिष्टमस्ति । अत्र सङ्कल्पितपक्षे दृढनिष्ठाप्रकटनाय पक्षान्तरे दोषदर्शनमस्ति। अतोऽत्र व्याघातदोषाभाव इति ।
(ग) सामधेनीऋचः एकादश सन्ति । तां पञ्चदशसंख्याकं कर्तुमेव अन्तिमा ऋक् वारत्रयेणादृति भजते । 'अनुवादोपपत्तेश्व'[८५] सूत्रेऽस्मिन् स्पष्टरूपेण कथितमस्ति यत्, कस्यापि प्रयोजनसिद्धये कृताऽवृत्तिः अनर्थका न भवति । यथा- ‘तथा च मन्त्राभिवादः- ‘इदमहं भ्रातृव्यं पञ्चदशावरेण वाग्वज्रेणापबाधे योऽस्मान् द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मः ॥' अतोऽत्रापि पुनरुक्तदोषाभाव इति ।
'उपनिषदां मीमांसा ब्रह्मसूत्रे उपन्यस्ताऽस्ति । ब्रह्मसूत्रञ्चेदमनेकत्रोपनिषदमिमां श्रुतिनाम्नैवाभिहितः । यथा -
(क) परात्तु तच्छ्रुते[८६] सूत्रेऽस्मिन् अविद्यावस्थायामेव जीवस्य कर्त्तृत्वं विचारितम् ।
( ख ) ‘सूचकश्च हि श्रुतेराचक्षते हि तद्विदः'।[८७] सूत्रस्य आशयोऽस्ति- भविष्ये यद्भविष्यति तेषां साधु-असाधुकर्मणां सूचकः नियमेन भवति । अस्य तथ्यस्य सूचकः श्रुतिवाक्यमस्ति । अस्य तथ्यस्य सूचकः श्रुतिवाक्यमस्ति । वाक्येऽस्मिन् छान्दोग्योपनिषदः[८८] निर्देशः शङ्कराचार्येण कृतः । यथा -
'यदा कर्मसु काम्येषु स्त्रियं स्वप्नेषु पश्यति ।
समृद्धिं तत्र जानीयात् तस्मिन् स्वप्ननिदर्शने ॥'[८९]
(ग) ‘तदभावो नाडीषु तच्छ्रुतेरात्मनि च’[९०]। सूत्रेऽस्मिन् बादरायणेन सुषुप्तिविषयकश्रुतीनामुल्लेखः कृतः । शाङ्करभाष्ये छान्दोग्य° ८॥३॥३; बृहदा० २॥१॥१९; कौषी० ४॥१९; बृहदा० २॥१॥१७ इत्यादिविभिन्नवाक्यानामुद्धरणं दत्त्वाऽस्य विषयस्य पूर्णमीमांसा कृताऽस्ति । ऋषयः ब्राह्मणग्रन्थान् वेदस्याविभाज्याङ्गम् अमन्यन्त ।
महर्षिजैमिनेः ग्रन्थनिर्माणस्योद्देश्य एव धर्ममीमांसा वर्त्तते । तेनास्यादिमः सूत्रमस्ति - ‘अथातो धर्मजिज्ञासा’ तथाऽस्य धर्मस्य स्वरूपं ब्राह्मणेष्वेव प्रतिपादितमस्ति । ‘शेषे ब्राह्मणशब्दः'।[९१] अत्र भाष्यकारशवरस्वामि स्पष्टं कथयति यत् -
मन्त्राश्च ब्राह्मणञ्च वेदः। तत्र मन्त्रलक्षण उक्ते परिशेषसिद्धत्वात् ब्राह्मलक्षणमवचनीयम्॥'
जैमिनिना धर्मस्य लक्षणमुक्तम्- ‘चोदनालक्षणोऽर्थो धर्मः'।[९२] विधिवाक्यमिदमस्ति तथा विधिवाक्यं तु ब्राह्मणे एवोपलब्धं भवति । फलतो विभिन्नानां भारतीयदार्शनिकानां दृष्टौ ब्राह्मणग्रन्थः वेदानामविभाज्याङ्गमस्ति । मनुस्मृत्या अनुशीलनेन ज्ञातो भवति यद्, ब्राह्मणग्रन्थः श्रुतिरेवास्ति । यथा -
(1) ‘धर्मं जिज्ञास्यमानानां प्रमाणं परमं श्रुतिः'।[९३] अत्र शतपथब्राह्मणस्य अपि इयमुक्तिः दर्शनीया - 'अग्निहोत्रं जुहुयात्'।[९४]
(२) ‘श्रुतिस्तु वेदो विज्ञेयो धर्मशास्त्रं तु वै स्मृतिः।[९५] अत्र श्रुतिवेदयोः अभेदत्वं प्रतिपादितमस्ति। 'विविधाश्चोपनिषधीरात्मसंसिद्धये श्रुतिः'।[९६] अत्र मनुना उपनिषद् श्रुतित्वे प्रोक्ता। उपनिषद् तु ब्राह्मणस्य एव अङ्गमस्ति ।
(३) 'उदितेऽनुदिते चैव समयाध्युषते तथा।
सर्वथा वर्त्तते यज्ञ इतीयं वैदिकी श्रुतिः।।'[९७]
मनुरत्र- ‘उदिते जुहोति, अनुदिते जुहोति' ब्राह्मणवाक्यमिदं श्रुतिपदेनाभिधीयते ।
(४) मनुस्मृतौ ब्राह्मणेषु प्रयुतानां विशिष्टशब्दानां स्थाननिर्देशपूर्वकः प्रयोगो लभते। युद्धविजयिने सैन्याय मनुरादिशति- 'उद्धार' 'स्वराज्ञे देहि । उद्धारशब्दस्यार्थो भवति- ‘उत्तमं द्रव्यमुद्धृत्य दद्युरि’त्यर्थः (मेधातिथिः), ‘उदि्ध्रयते इति उद्धारो जितधनादुत्कृष्टधनं सुवर्णरजतकुप्यादिकं राज्ञे समर्पणीयम्' ( कुल्लूकभट्टः ) ।।
(५) ‘राज्ञश्च दद्युरुद्धारमित्येषा वैदिकीश्रुतिः'[९८]। अत्र वैदिकीश्रुतिशब्दात् तात्पर्यम् ऐतरेयब्राह्मणस्यानेन वाक्येनास्ति—
'इन्द्रो वै वृत्र हत्वा....... समहान् भूत्वा देवता अब्रवीद् उद्धारं म उद्गरत'।[९९]
ब्राह्मणग्रन्थस्तु वेदस्य व्याख्यानं कथ्यते । ब्राह्मणग्रन्थेष्वपि मन्त्राणामिवापौरुषेयता विद्यमानाऽस्ति । अत उभावपि श्रुतिरेवास्तः । ब्राह्मणसाहित्यमिदं नितरां विशाल़ व्यापकञ्च वर्तते। यागानुष्ठानानां प्रतिपादनं सर्वोत्तमरीत्या अत्रैव कृतं दृश्यते । प्रस्तौति तद् यज्ञयागविषयकं विवरणं साङ्गोपाङ्गम् । अतः ब्राह्मणानि एतानि वेदानाम् विभाज्याङ्गानि मन्यन्ते।
ब्राह्मणस्य विषयवस्तुनि[सम्पादयतु]
ब्राह्मणस्य प्रतिपाद्याः विषयाः शावरभाष्ये लिखिताः यथा –
- हेतुर्निर्वचनं निन्दा प्रशंसा संशयो विधिः।
- परक्रिया पुराकल्पो व्यवघारणकल्पना ॥
- उपमानं दशैते तु विधयो ब्राह्मणस्य तु ॥
परन्त्वेतेषु विधि- विनियोग- हेतु – अर्थवाद- निरुक्ति – आख्यानादीनामेव प्रधानता विद्यते। विधि च सर्वप्रमुखोऽस्ति।
प्रमुखब्राह्मणग्रन्थाः[सम्पादयतु]
ऋग्वेदस्य ब्राह्मणेषु ऐतरेयब्राह्मणं, शाङ्खायनब्राह्मणञ्च प्रसिद्धे। यजुर्वेदस्य ब्राह्मणेषु शतपथब्राह्मणं सुप्रसिद्धम्। सामवेदीयब्राह्मणेषु ताण्ड्यब्राह्मणं, षड्विशब्राह्मणं, सामविधानब्राह्मणं, आर्षेयब्राह्मणं, देवताध्यायब्राह्मणं , छान्दोग्यब्राह्मणं, संहितोपनिषद् ब्राह्मणं, वंशब्राह्मणं, जैमिनीयतवल्कारब्राह्मणं च सुप्रसिद्धानि भवन्ति। अथर्ववेदीयमेकएव गोपथब्राह्मणं समुपलभ्यते।
भाष्याणि[सम्पादयतु]
शतपथब्राह्मणस्य उभयोः शाखयोः भाष्यानि उपलब्धानि सन्ति -
(१) काण्वशतपथब्राह्मणस्य भाष्यं महाभारतस्य टीकाकर्त्रा नीलकण्ठेन कृतम्। भाष्यं त्वनुपलब्धमेवाऽस्ति, किञ्च तस्य निर्देशः महाभारत-वनपर्वस्य द्वाषष्ट्यधिकशतमध्यायस्य एकादशश्लोकस्य टीकायां तेनैव स्वयं कृतः।
(२) माध्यन्दिनशतपथस्य टीका उव्वटेन लिखिता इति श्रूयते। ऐतरेयब्राह्मणस्य भाष्याण्युपलब्धानि सन्ति।
ऐतरेयब्राह्मणस्य भाष्याणि[सम्पादयतु]
गोविन्दस्वामी ऐतरेयब्राह्मणस्य भाष्यम् अरचयत्। षड्गुरुशिष्यः ऐतरेयब्राह्मणस्य भाष्यम् अरचयत्।
तैत्तिरीयब्राह्मणभाष्यम्[सम्पादयतु]
भवस्वामी भट्टभास्करस्य कथनानुसारेणास्य भाष्यं वाक्यार्थपरकम् आसीत्। केशवस्वामी बौधायनप्रयोगसारनामकग्रन्थे भवस्वामिनं स्मरति। एकादशशतके निर्मिते त्रिकाण्डमण्डने केशवस्वामिनः उल्लेखो वर्त्तते। अतोऽस्य समयः दशमशतकस्य पूर्वार्द्धे वक्तुं शक्यते। तैत्तिरीयसंहितायाः, तैत्तिरीयब्राह्मणस्य च भाष्यं केवलं निर्दिष्टमेव अस्ति न तूपलब्धम् अस्ति। भट्टमास्करः तैतिरीयसंहितायाः भाष्यं लिखित्वा तैतिरीयभाष्यमपि लिखितवान्। अाचार्यसायणः अाचार्यसायणोऽपि तैत्तिरीयब्राह्मणस्य भाष्यं प्रणीतवान्।
सामवेदीयब्राह्मणभाष्यम्[सम्पादयतु]
सामवेदस्य ब्राह्मणेषु सायणात् पूर्ववर्तिनः कतिपया आचार्याः टीकां कृतवन्तः। हरिस्वामिनः पुत्रेण जयस्वामिना ताण्ड्यब्राह्मस्योपरि, गुणविष्णुना मन्त्रब्राह्मणोपरि, भास्करमिश्रेण आर्षयब्राह्मणोपरि तथा भरतस्वामिना सामविधानब्राह्मणोपरि भाष्यं रचितम्। आचार्यसायणस्तु निजपद्धत्यानुसारेण समग्रसामवेदीयब्राह्मणेषुपरि भाष्याणि प्रणीतवान्। गोपथब्राह्मणस्य न काऽपि व्याख्या समुपलब्धाऽस्ति।
सम्बद्धाः लेखाः[सम्पादयतु]
सन्दर्भः[सम्पादयतु]
- ↑ 'ब्राह्मण ब्रह्मसङ्गाते वेदभागे नपुंसकम्।'
- ↑ ( सू० ३॥४।३६ )
- ↑ ( ४२७ )
- ↑ ( शतप० ४I६॥ ९॥२०)
- ↑ ( ६॥२५॥८॥|२ )
- ↑ 'एतद् ब्राह्मणान्येव पञ्च हवींषि' (तै० सं० ३॥७॥१॥१ )
- ↑ (‘ब्रह्म वै मन्त्रः' शत'० ब्रा० ७॥१॥१॥५ )
- ↑ ( भट्टभास्करः-वै० सं० १॥५॥१ भाष्यम् )
- ↑ ( वाचस्पतिमिश्रः )
- ↑ ( निरु० टी० ३।११, २॥१७ )
- ↑ ( पा० सू० ४॥२॥६२ )
- ↑ ( शत० ब्रा० १।१।१।१ )
- ↑ ( ऋ० ९॥११।३)
- ↑ (६॥९॥६-९)
- ↑ (ता० ब्रा० ६-१०, ४-५ )
- ↑ (ता० ब्रा० ६॥९॥२४-२५)
- ↑ ( ऋ० ९॥६४॥२८ )
- ↑ ( ६॥४।१ )
- ↑ ( ६॥५॥१ )
- ↑ ( ताण्ड्य० ६॥६॥१-३ )
- ↑ ( ६॥७॥१६॥२० )
- ↑ (तै० सं० ५।१।८।१ )
- ↑ ( ६।३)
- ↑ ( ता० ब्रा० ६।३८-९ )
- ↑ ( ता० ६।८।५ )
- ↑ ( तै० सं० २॥५॥३॥३ )
- ↑ (अर्थ० ३॥१३।१ )
- ↑ ( ता० ७॥२॥१ )
- ↑ ( ता० ७॥६॥४ )
- ↑ ( ताण्डच्य ० ७॥६॥५)
- ↑ ( ताण्ड्य० ६॥५॥१०-१२ )
- ↑ ( ताण्डच्घ० ६६८ )
- ↑ ( ता० ६॥ ७I१८ )
- ↑ ( शत० १॥६॥४॥१५)
- ↑ ( शत० २॥१॥६॥८-१८; ऐत० १४२३, ६२१ )
- ↑ ( शत० १॥४॥५॥८-२ )
- ↑ ( शत० ३।२।४।२।६ )
- ↑ ( ६।१ )
- ↑ ( ताण्डच्य० ६॥१।११ )
- ↑ ( १।५।१२ )
- ↑ ( १॥१०॥१३ )
- ↑ ( शत० ११॥५॥१ )
- ↑ (शत० १।८।१ )
- ↑ (ऐत० ७॥२ )
- ↑ ( १०॥९५ )
- ↑ भा० पु० स्क० ८२४
- ↑ ( सू० १।२४, सू० ३० )
- ↑ ( जैमि० सू० १॥२॥२७ )
- ↑ (ब्रह्मा० पु० २, ३४॥६३-६४ द्वि० भा० )
- ↑ Chintamani Vaidya, History of Vedic Literature. page 18-24
- ↑ ( शत० १।३।२ द्र० )
- ↑ (ऐत० १।१, ता० ब्रा० ६।।९।। ७९ )
- ↑ तैत्ति० ब्रा० २॥२॥२॥६
- ↑ तै० ब्रा० ३।३।। ३॥५
- ↑ Collection of Fragments of Lost Brahman, Calcutta 1953
- ↑ ( ४॥२॥१०४ )
- ↑ ( ४॥२॥६६; ४॥३॥१०५ )
- ↑ ६॥४॥१४४
- ↑ भगवदत्तः, वैदिकवाङ्मय का इतिहास, भा० द्वि० पृष्० २६-३४
- ↑ ( ६॥४॥१५ )
- ↑ ( श० ब्रा० १।१।१७-१० )
- ↑ (तै० सं० ७॥५॥७॥१ )
- ↑ ( ता० ६॥५॥९ )
- ↑ ( कौषी० ब्रा० २॥९ )
- ↑ पा० सू० ७२२८
- ↑ वाज० सं० २०॥७६
- ↑ शत० ब्रा० ८।।३।२।१
- ↑ ऐत० ब्रा० २॥२८
- ↑ ३॥१॥१२३
- ↑ ऋ० ७l८५॥|२
- ↑ तै० सं० ७॥ ४।१३।१
- ↑ तै० सं० २। ५, ८, ३
- ↑ मै० सं० ३॥ ९, २
- ↑ मै० स० ३, ९, १
- ↑ काठ० ११, १
- ↑ २, २, २, १०
- ↑ १॥१॥५६
- ↑ १॥३॥८४
- ↑ ३॥११॥७॥|२
- ↑ वैशेषिकसूत्रम् ६॥१॥१
- ↑ वै० सू० ६॥१॥२
- ↑ न्या० सू० २॥१॥५
- ↑ न्या० सू० २॥१॥५८
- ↑ २॥१॥५९
- ↑ न्या० सू० २।१।।६०
- ↑ ब्र० सू० २॥३॥४९
- ↑ ब्र० सू० ३॥2॥४
- ↑ ५॥२॥९
- ↑ छान्दोग्योप० ५॥२॥९
- ↑ ब्र० सू० ३॥२॥७
- ↑ मीमांसा सू० २।१॥ ६०
- ↑ जै० सू० १॥ १||२
- ↑ मनु० १॥१३
- ↑ श० ब्रा० २॥७
- ↑ म०स्मृ० २॥१०
- ↑ म० स्मृ० ६॥२९
- ↑ मनु २/१५
- ↑ ७॥७९
- ↑ ऐ० ब्रा. ३/२१


text:
१. ख्रीष्टैकादशशतके जातेन क्षेमेन्द्रेण कृतो भारतमञ्जरीनामा ग्रन्थः कथायां वर्तमानमहाभारतमनुहरतीति वर्तमानमहाभारतस्य एकादशशतकपूर्वकालिकत्वं सर्वथा सिद्धम् ।
२. अष्टमशतकोत्तरार्धे जातः आद्यशङ्कराचार्यः महाभारतं स्त्रीभिः धर्मज्ञानाय अध्येयत्वेन आदिशन्ति, तेन महाभारतस्य ततः पूर्वकालिकत्वं सिद्धम् ।
३. अष्टमशतकोत्पन्नाः कुमारिलभट्टाः महाभारतस्य बहूनि पर्वाणि स्मरन्ति ।
४. सप्तमशतकोत्पन्ना बाणसुबन्धुप्रभृतयः कवयो महाभारतस्य अष्टादश पर्वाणि हरिवंशं च स्मरन्ति ।
५. कम्बोडियानामके भारतस्य प्राचीनोपनिवेशे षष्ठशतकसमीपे उत्कीर्णात् शिलालेखात् ज्ञायते यत् तत्रत्याय कस्मैचिन्मन्दिराय रामायणमहाभारतग्रन्थौ भारतेन प्रहितौ । तत्कथाप्रबन्धोऽपि भारतेन कृतः ।
६. यवबालिप्रभृतिषु द्वीपेषु षष्ठशतके महाभारतमवर्त्तत, ततोऽपि पूर्वं तिब्बतभाषायां महाभारतस्यानुवादो जातः ।
७. चतुर्थपञ्चमशतकलिखितेषु दानपत्रकेषु स्मृतिरूपेण महाभारतवचनानि निर्दिष्टानि दृष्टानि ।
८. ४६२ स्त्रीष्टोत्की-एकत्र शिलालेखे पाराशर्यव्यासस्य लक्षश्लोकात्मकस्य महाभारतप्रणेतृत्वम् उल्लिखति ।
९. सीरियादेशभाषायाम् उपलभ्यमानस्य शान्तिपर्वाध्यायत्रयस्य साक्ष्येण हर्टलमहोदयः प्रमाणयति यत् प्रचलितं महाभारतम् ई.पू. पञ्चमशतकनिबद्धात् महाभारतात् न भिद्यते इति ।
१०. डयोन क्राइसोस्तोम (Dion Chyrsostom) महोदयस्य साक्ष्येण प्रतीयते यत् ५० ख्रीष्टाब्दकाले लक्षपद्यात्मकं महाभारतं दक्षिणपथे लब्धप्रचारमासीत् इति ।
११. ख्रिष्टप्रथमशतके स्थितेन वज्रसूचीकृत्ताश्वघोषेण हरिवंशस्थ पद्यमेकमुद्धतम् । एभिः सर्वैः समुदितैरेतत् सिद्धं यत् ख्रीष्टशतकप्रारम्भे महाभारतम् अवश्यम् अवर्तत । अपि च –
(क) पाणिनिः महाभारतं जानाति स्मेति डल्ह्मैन (Dalhmann) साक्ष्येण प्रतीयते ।
(ख) ख्रीष्टपूर्वपञ्चमशतकप्रणीते आश्वलायनगृह्यसूत्रे महाभारतस्य उल्लेखो दृश्यते ।
(ग) ४०० ई.पू समये निर्मिते बौधायनधर्मसूत्रे महाभारतस्योल्लेखो दृश्यते ।
(घ) बौधायनगृह्यसूत्रे महाभारतीयं विष्णुसहस्रनामोद्ध्रियते स्म ।
(ङ) महाभारतीयशान्तिपर्वणि विष्णोर्दशावतारगणनाकालेबुद्धस्य नाम नायाति ।
(च) मेगास्थनीजप्रणीते भारतवर्णने याः कथाः ता महाभारतात् एव प्राप्ताः ।
(छ) ब्रह्म सर्वदेवज्येष्ठतया महाभारते प्रतिपादितः । पालिभाषासाहित्येन ज्ञायते यद् ब्रह्मणो ज्यैष्ठत्वं ख्रीष्टपूर्वपञ्चमशतकात् प्रागेव प्ररूढप्रचारमासीत् ।
(ज) ज्यौतिषप्रमाणैः अपि कतिपये विद्वांसः कल्पयन्ति यत् वर्त्तमानं महाभारतम् ५०० ई.पू. समयात् प्रागेव निर्मितं न ततः परम् ।
अतः सर्वसमीक्षया महाभारतम् ५०० ई.पू. समयतः परतो न निर्मितं किन्तु कदाचित् पूर्वमेव निर्मितमिति प्रतीयते ।
नवहारमिदं वेश्म, त्रिस्थूणं पञ्चसाक्षिकम्, क्षेत्रज्ञाधिष्टितं (क्षेत्रज्ञ-अधिष्टितं) यो विद्वान् वेद स परः कविः ।
अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मा लिङ्गस्य योगेन च नित्यं याति - तम् इशम् - ईड्यम् -अनुकध्पम् - अद्यं - विराजमानं तं मूढाः न पश्यन्ति।
यस्मिन् यथा वर्तते यो मनुष्यः - तस्मिन् तथा वर्तितव्यं सधर्मः मायाचारो मायया वर्तितव्यः, साध्वाचारः साधुना प्रत्युपेयः
वृशं यत्नेन संरशेत् - वित्तमेति च याति च।
अक्षीणो वित्ततः, क्षीणो वृत्ततस्तु हतो हतः।
न च दुर्बलोऽपि क्षत्रुः बलीयसा अवज्ञेयः
अल्पोऽपि दहत्यग्निः विषमल्पं हिनस्ति च।
धनमाहुः परं धर्मं, धने सर्वं प्रतिष्ठितम्।
जीवन्ति धनिनो लोके, मृताः ये त्वधनो नराः॥
धनान् कुलं प्रभवति, धनान् धर्मः प्रवर्धते।
नाधनस्यास्त्ययं लोको, न परः, पुरुषोत्तमः॥
राजा प्रजानां प्रथमं शरीरं - प्रजाश्च राज्ञोऽप्रतिमं शरीरम्।
राज्ञा विहीना न भवन्ति देशा, देशैर्विहीना न नृपा भवन्ति॥
राज्ञा हि पूजितो धर्मस्ततः सर्वत्र पूज्यते।
यद् यदाचरते राजा तत् प्रजाभ्यः स्म रोचते॥
अचतुर्वदनो ब्रह्मा हिबाहुरपरो हरिः।
अभाललोचनः शम्भुः भगवान् बादरायणः॥
अष्टौ श्लोकसहस्राणि अष्टौ श्लोकशतानि च।
अहं वेद्मि, शुको वेति, सञ्जयो वेत्ति वा न वा॥
नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम्।
देवी सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत्॥
अवर्गीकृत
संस्कृत जीवनी व निबंध
श्वेतार्क गणपति पूजन विधान
〰〰🔸〰🔸〰🔸〰〰
गणेश प्रतिम [ ... ]
*११५ ऋषियों के नाम,जो कि हमारा गोत्र भी है...* =================================== च [ ... ]अधिकम् पठतु
आपकी राशि और शिव पूजा शिव पुराण में उल्लेख हैं की महाशिवर [ ... ]अधिकम् पठतु
बुद्ध और ब्राह्मण मूलनिवासी अकसर ब्राह्मणों को कोसते है [ ... ]अधिकम् पठतु
🌿🌸🍃🌺🌿🌸🍃🌺🌿🌸🍃 *क्यों सोमवार" को ही *भगवान शिव की पूजा कर [ ... ]अधिकम् पठतु
💐✍💐 *जानें महाशिवरात्रि का वैज्ञानिक पहलू और क्षमा मन्त [ ... ]अधिकम् पठतु
*“ रावण - पराजय और सीता - हरण क्यों ?
“* नारायण ! श्रीमद् देवीभ [ ... ]
महा देव औरशिवरात्रि जप तप ब्रतकी कथा पूर्व काल में चित्रभ [ ... ]अधिकम् पठतु
Mobile Mahakal Darshan
// You can place JavaScript like this var flashvars = {}; flashvars.File = "http://cam.live.cdn.bitgravity [ ... ]
हमारे मन में बहुत बार यह ख्याल आता है कि क्या वो मालिक/ भगव [ ... ]अधिकम् पठतु
महाशिवरात्रि 2018: तिथि को लेकर संशय, कब निकलेगी भोलेनाथ की ब [ ... ]अधिकम् पठतु
कमला सोहोनी १०१२ तमे वर्षे अजायत । तस्याः पिता नारायणराव [ ... ]अधिकम् पठतु
ब्रह्मवादिनीषु काचित् राक्षसी अपि अस्ति । सा तपः प्रभाव [ ... ]अधिकम् पठतु
ऋषिः कपिलः सांख्यदर्शनस्य प्रवर्तकः अस्ति । भागवतपुराण [ ... ]अधिकम् पठतु
अधिकम् पठतु
कनकदासः (Kanaka Dasa) श्रेष्ठः कीर्तनकारः । (Kannada:ಕನಕದಾಸರು)कर्णाटक [ ... ]


text:
भीम्पलासरागः
भीम्पलास (Bhimpalasi/Bhimpalas Raga) (भीम्पलासी) हिन्दुस्तानीशास्त्रीयसङ्गीतस्य कश्चन प्रसिद्धः रागः भवति । "काफी थाट्" गणस्य रागः भवति । अस्मिन् रागे भीम तथा पलासी रागौ दृश्येते । किन्तु अद्यत्वे पलासी रागस्य अस्तित्वं नास्ति । ओडवजात्यासहितः रागः भवति । अस्मिन् रागे ग तथा नि स्वरौ कोमलस्वरौ भवतः। मध्याह्नस्य तृतीयः प्रहरः अस्य रागस्य प्रशस्तकालः भवति । मध्यमस्वरस्य मुक्तः प्रयोगः अस्ति । पञ्चमस्वरेण मध्यमस्वरः सम्मिलितं भवति चेत् रसाभिव्यक्तिः भवति । अस्य रागस्य वादिस्वरः मध्यमः भवति । संवादिस्वरः षड्जः भवति । अनेन रागेण करुणरसस्य अभिव्यक्तिः भवति । अस्यैव रागस्य कर्णाटकसङ्गीते "अभेरि" इति नाम भवति ।
अन्तर्विषयाः
श्लोकः[सम्पादयतु]
- वीणां दधाना कमलायताक्षी गम्भीरनादा सुरपुष्पगन्धी।
- कलामयी सा कमनीयमूर्तिः भीमापलासी कथिता सुरेन्द्रैः॥
- आरोहः – नि स ग म प नि स
- अवरोहः – स नि ध प म ग रे स
- पक्कड – नि ध प ग रे, नि स म
सम्बद्धरागाः[सम्पादयतु]
- धनश्री
- धनी
- पटदीप
- हम्सकिङ्किणी
- पटदीपकी
समयः[सम्पादयतु]
मध्याह्ने २ तः ४ वादनपर्यन्तं प्रशस्तकालः भवति ।


text:
तलकाडु
तलकाडु (Talakadu) कर्णाटकराज्यस्य मैसूरुमण्डले विद्यमानं किञ्चन यात्रास्थलम् । सिद्धारण्यं, दवलनपुरं, गङ्गवाडी, गजारण्यक्षेत्रम् इत्यादिभिः नामभिः इदं प्रसिद्धम् अस्ति । एतत् ऐतिहासिकं पौराणिकं धार्मिकं च क्षेत्रमस्ति । चारित्रिकदृष्ट्या तलकाडु गङ्गवंशीयानां राजधानी आसीत् । चोळानां काले अस्य राजराजपुरम् इति नाम आसीत् । अत्र पञ्चब्रह्ममयः परशिवमूर्तिः पञ्चमुखैः युक्तः अस्ति । सः एव वैद्येश्वरः मल्लिकार्जुनः, अर्केश्वरः, पातालेश्वरः, मरळेश्वरः च । कीर्तिनारायणमन्दिरं (नडुबीदिनारायण) होय्सळराजानां काले विष्णुवर्धनेन निर्मितम् अतीव सुन्दरं मन्दिरम् अस्ति । देवः पद्मधारी दशपादपरिमितोन्नतः अस्ति । पीठस्य प्रभावळ्याम् दशावतारस्य शिल्पं सुन्दरम् अस्ति । पञ्चलिङ्गदेवालये स्थितानां पञ्चलिङ्गानां दर्शनम् इति उत्सवः द्वादशवर्षेषु एकवारं वैभवेण प्रचलति । तदा लक्षाधिकजनाः आगत्य उत्सवे भागं स्वीकुर्वन्ति । अतः एतत् क्षेत्रं भारतीयपुण्य- क्षेत्रेषु अग्रपंक्तौ योजितम् अस्ति । भारतीयशैववैष्णवयात्रास्थलेषु अन्यतमम् अस्ति ।
प्रति द्वादशवर्षेशु एकवारम् अत्र ‘पञ्चलिङ्गदर्शनम्’ इति उत्सवः भवति । तदा भक्ताः अत्र विद्यमानानां पञ्चलिङ्गानां दर्शनं कुर्वन्ति । पूर्वम् एतानि मन्दिराणि सिकतासु निमग्नानि भवन्ति स्म । उत्सवस्य समये सिकताः निष्कास्य दर्शनाय सज्जीकुर्वन्ति स्म ।
एतस्मिन् क्षेत्रे प्रचलिता काचित् कल्पितकथा अस्ति । मैसूरुराजस्य शासनकाले अलमेलम्मा नामिका महिला राज्ञः असहनियाः पीडाः सोढुम् अशक्ता तलकाडुसमीपे कावेरीनद्यां पतित्वा मृता अभवत् । नद्यां पतनसमये सा
मालङ्गि कूपः भवतु, तलकाडु सिकतामयं भवतु, मैसूरुराज्ञः सन्ततिः न भवतु
इति शापं दत्तवती । अतः तलकाडु सिकतराशिः अभवत् इति जनानां विश्वासः अस्ति ।
अन्तर्विषयाः
तलकाडुसिकताराशिः[सम्पादयतु]
किन्तु भूवैज्ञानिकदृष्ट्या पश्चिमघट्टः सागरवलयतः १४००मीटर्-औन्नत्ये पर्वतश्रेण्याम् अस्ति । चतुष्कोटिवर्षेभ्यः पूर्वम् अत्रत्य भूभागस्य उत्पतनेन इदानीन्तनम् औन्नत्यम् आगतम् इति भूवैज्ञानिकानाम् अध्ययनेन ज्ञायते । पश्चिमघट्टस्य कोडगुमण्डलस्य भागमण्डलम् नामकस्य उपमण्डलस्य ब्रह्मगिरिपर्वतस्य तलकावेर्याः समीपे चिक्ककुण्डिके ग्रामे कावेरीनद्याः जन्म भवति । इतः किलोमीटर्-द्वयं यावत् एषा गुप्तगामिनीरूपेण प्रवहति । अग्रे नदी इव प्रवहति । अनन्तरम् एतया हेमावती, लक्ष्मणतीर्थम्, हारङ्गी, कपिला उपनद्यः मिलन्ति । पश्चिमघट्टतः अग्रे कष्टकरे खाते एषा सुललिततया प्रवहति । शैलप्रदेशतः अवतीर्य अङ्गणप्रदेशे यदा प्रवहति तदा तस्याः भूनाशशक्तिः नष्टा भवति । पुरतः विद्यमानम् अवरोधस्य सम्मुखीकरणार्थम् अपि तस्यां शक्तिः न भवति । अवरोधं प्रदक्षिणीकृत्य गच्छति । एवम् अवरोधम् उपयुज्य गच्छन्तं नदीभागं ‘नदी तिरुवु’ इति वदन्ति ।
तिरुमकूडलस्य नरसीपुरस्य समीपे कपिलानद्या मेलनानन्तरं कावेरी तलकाडुमार्गेण प्रवहति । तलकाडुप्राप्तेः पूर्वं ‘बेट्टदहळ्ळि’ इत्यत्र आकारस्य मार्गस्य परिवर्तनं करोति । अत्र ७३८मीटर् उन्नतस्य सरगूरुशिलासमूहस्य कश्चन शैलः नद्याः अभिमुखं भवति । तदर्थं पूर्वाभिमुखं प्रवहन्ती कावेरी अत्र दक्षिणाभिमुखिनी भवति ।
एतस्य अनन्तरं नद्याः गभीरता अधिका भवति । एकत्र मसूराकारस्य आखातम् अस्ति । एतेन नद्याः एकस्मिन् पार्श्रे तटस्य आखातम् अधिकम् अस्ति । तलकाडुभागे अधिकः खातः नास्ति । कावेरी नदी प्रयाणसमये आनीताः सिकताः तलकाडुपार्श्वे त्यक्त्वा अग्रे प्रवहति ।
एवं शताधिकवर्षतः सङ्गृहीतः सिकतराशिः एव अद्यतनस्य तलकाडुसिकतराशेः कारणम् । एषः सिकतराशिः सार्धद्विकिलोमीटर् दीर्घः अस्ति । एक किलोमीटर् विशालता अस्ति । केषुचित्स्थानेषु २० मीटर् पर्यन्तम् उन्नतः अस्ति । नद्यां लघुलघु वर्तुलाकारस्य शिलाखण्डाः चूर्णाः भवन्ति चेदपि वायुना केवलं लघुलघु शिलाखण्डाः आनीय केचन उन्नतप्रदेशाः वप्राः रचिताः सन्ति । अत्रत्यस्नानघट्टेषु सिकतानां स्तराः तिर्यक्रूपेण एकस्य उपरि एकः इव योजिताः सन्ति । एते उन्नतसिकतराशयः (वप्राः) एकत्र एव न सन्ति ।
हैदरालेः काले आनन्देश्वरः गौरीशङ्करस्य च देवालयौ सिकतासु निमग्नौ आस्ताम् । अनन्तरं ततः सिकताः निष्कासिताः । होय्सळवंशस्य विष्णुवर्धनेन निर्मितं कीर्तिनारायणस्य मन्दिरं १९२५ तमे वर्षे सिकताभ्यः बहिः निष्कासितम् । पुनः आगताभिः सिकताभिः मन्दिरस्य रक्षणाय मैसूरुराजः तत् परितः भित्तेः निर्माणं कृतवान् अस्ति । तथापि वैद्येश्वरस्य, पाताळेश्वरस्य, मरळेश्वरस्य मन्दिराणि सिकताभिः बहुवारं पिहितानि आसन् । १९८६ तमे वर्षे अपि मन्दिराणि पिहितानि। पुनश्च सिकताः निष्कासितवन्तः ।
कावेरी नदी अत्रैव एवं सिकतराशिं रचयति इत्यत्र भूविज्ञानिनः कारणानि यच्छन्ति ‘कावेरी अत्र वक्रताभिः प्रवहति' इति । एवं प्रवाहसमये एकस्य भागस्य तटः अन्यस्य अपेक्षया शीघ्रं शिथिलं भवति । अत्र आर्षेयकल्पस्य नैस्शिलायाः उपरि नद्याः पात्रम् अस्ति । एतस्याः शिलायाः मुख्यः घटकः अमृतशिलासदृशः । नद्याः प्रवाहेण एतासां शिलानाम् अवघर्षणेन अधिकाधिकानां सिकतकणानां सृष्टिः भवति । परस्परेण घर्षणेन कणानां गात्रं इतोऽपि लघु भवति । एतेषां लघुलघुकणानां सङ्ग्रहणेन सिकतराशिः रूपितः अस्ति ।
क्रि.श.१३४६ तमे वर्षे विजयनगरस्य मन्त्री माधवः तलकाडुसमीपे पानजलस्य सौकर्यार्थं जलबन्धम् एकं निर्मितवान् । एतेन बन्धस्य अधः जलस्य अभावेन भूशिथिलतायाः आधिक्येन सिकतानां सङ्ग्रहणम् अधिकम् अभवत् ।
एतेन सह कर्णाटकस्य अन्येषु भागेषु यथा अस्ति तथा अत्रापि मान्सून् नैऋत्य-ईशान्य दिशि वहति । एवं वायुः अपि नद्या अनीताः सिकताः तलकाडुं प्रापयति । आग्नेयभागस्य कोळ्ळेगालस्य शैलाः एतस्य वायोः अवरोधं कुर्वन्ति इति कारणेन अत्र सिकतराशिः सञ्चितः अस्ति ।
एवं कावेर्या तलकाडुसमीपे सृष्टः लघुमरुभूमिः कर्णाटकस्य विस्मयेषु अन्यतमा ।
मार्गसूची[सम्पादयतु]
- मैसूरुतः ४५ कि.मी
- बेङ्गगळूरुतः मळवाळ्ळिद्वारा २४४ कि.मी ।
- मैसूरुनगरे वासः योग्यः । ततः बसयानसौकर्यम् अस्ति ।


text:
हास्यसीकरः-७०
क्रैस्तालयपूजकः अम्रियत, स्वर्गद्वारे अन्यैः मृतैः साकं
स्वर्गप्रवेशानुमत्यै प्रतीक्षते स्म च। तस्य पुरतः आतपोपनेत्रे वर्णरञ्जितवस्त्रे
च धारयमाणः कश्चन आर्यः अपि प्रतीक्षते स्म । स्वर्गद्वारपालकः तमार्यमवदत्, “भोः, कस्त्वम्? कथय । तव स्वर्गप्रवेशयोग्यता
अस्ति किमिति परीक्षे “ इति । स आर्यः
अवदत्, “ अहं विमानचालकः
आसम् । कतिपयवर्षेभ्यः पूर्वम् उद्योगात् निवृत्तः अभवम् “ इति । स्वर्गद्वारपालकः स्मयमानः
तमवदत्, “स्वागतं भोः,
इमे कौशेयवस्त्रे, इमं सौवर्णदण्डं च गृहाण, स्वर्गे सुखमास्स्व,“ इति ।
अथ द्वारपालकः क्रैस्तालयपूजकं तथैव अपृच्छत् ।
क्रैस्तालयपूजकः गम्भीरस्वरेण अवदत्, “भोः, अहं त्रयस्त्रिंशत् वर्षात् लंडन्-नगरे
जेम्स्-क्रैस्तालयस्य पूजकः आसम्” इति । द्वारपालकः
तमवदत्, “ बाढम्, इमे
कार्पासवस्त्रे इमं दारुदण्डं च गृहाण । स्वर्गे सुखमास्स्व “ इति । ईषत्कुपितः क्रैस्तालयपूजकः
द्वारपालकमपृच्छत्, “अहो, कथमित्थम्?
अस्मै विमानचालकाय सौवर्णदण्डं कौशेयवस्त्रे च दत्तानि, मह्यं पूजकाय दारुदण्डं
कार्पासवस्त्रे च दत्तानि । इदं न्याय्यं किम्?” । स्मयमानः द्वारपालकः अवोचत्, “ यदा त्वया क्रैस्तालये धर्मोपदेशः
कृतः तदा सभ्याः सर्वे अस्वपन्, यदा सः विमानमचालयत् तदा विमानयात्रिकाः सर्वे ईश्वरं
प्रार्थयन्त । अत एव सः स्वर्गसुखाय योग्यतरः,” इति ।
- - - -